tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
ताभ्याम् सः शकलाभ्याम् च दिवम् भूमिम् च निर्ममे मध्ये व्योम् दिशः च अष्ट अपाम् स्थानम् च शाश्वतम्

तम् हि स्वयम्भुः स्वात् आस्यात् तपः तप्त्वा आदितस् असृजत् हव्य कव्य अभिवाह्याय सर्वस्य अस्य च गुप्तये

अरोगाः सर्व सिद्ध अर्थाः चतुर् वर्ष शत आयुषः

निमेषाः दश च अष्ट च काष्ठा

तपः तप्त्वा असृजत् यम् तु सः स्वयम् पुरुषः विराज्

वायोः अपि विकुर्वाणात् विरोचिष्णु तमस् नुदम् ज्योतिः उत्पद्यते भास्वत्

उद्बबर्ह आत्मनः च एव मनः सत् असत् आत्मकम् मनसः च अपि अहंकारम् अभिमन्तारम् ईश्वरम् महन्तम् एव च आत्मानम् सर्वाणि त्रिगुणानि च विषयाणाम् ग्रहीतॄणि शनैस् पञ्च इन्द्रियाणि च

तमः अयम् तु समाश्रित्य चिरम् तिष्ठति स इन्द्रियः न च स्वम् कुरुते कर्म

मनुम् एकाग्रम् आसीनम् अभिगम्य महा ऋषयः प्रतिपूज्य यथान्यायम् इदम् वचनम् अब्रुवन्

अपुष्पाः फलवन्तः ये ते वनस्पतयः स्मृताः

सर्वस्य अस्य सर्गस्य गुप्ति अर्थम् सः महा द्युतिः मुख बाहु ऊरु पद् जानाम् पृथक् कर्माणि अकल्पयत्

तस्य तावच्छता संध्या संध्या अंशः च तथाविधः

त्रेता आदिषु हि एषाम् आयुः ह्रसति पादशस्

ज्योतिषः च विकुर्वाणात् अपः रस गुणाः स्मृताः

भूतानाम् प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनाम् बुद्धि जीविनः

ब्राह्मणेन इदम् अध्येतव्यम् प्रयत्नात् शिष्येभ्यः च प्रवक्तव्यम् सम्यक् न अन्येन केनचिद्

ब्राह्मणः जायमानः हि पृथिव्याम् अधिजायते ईश्वरः सर्व भूतानाम् धर्म कोशस्य गुप्तये

दैवे रात्रि अहनी वर्षम्

स्वम् एव ब्राह्मणः भुङ्क्ते स्वम् वस्ते स्वम् ददाति च

श्रैष्ठ्येन अभिजनेन इदम् सर्वम् वै ब्राह्मणः अर्हति

द्वापरे यज्ञम् एव आहुः दानम् एकम् कलौ युगे

_ मूर्ति अवयवाः सूक्ष्माः तानि इमा आश्रयन्ति षष् तस्मात् शरीरम् इति आहुः तस्य मूर्तिम् मनीषिणः

कर्म चेष्टासु अहर् कृष्णः

तत् वै युग सहस्र अन्तम् ब्राह्मम् पुण्यम् अहर् विदुः रात्रिम् च तावतीम् एव

चत्वारि आहुः सहस्राणि वर्षाणाम् तत् कृतम् युगम्

इदम् स्वस्त्ययनम् श्रेष्ठम्

इदम् निःश्रेयसम् परम्

रात्रिः स्यात् दक्षिणायनम्

उद्भिज्जाः स्थावराः सर्वे बीज काण्ड प्ररोहिनः

येषाम् तु यादृशम् कर्म भूतानाम् इह कीर्तितम् तत् तथा वः अभिधास्यामि क्रमयोगम् च जन्मनि

त्रिंशत् तु ताः कला

_ स्वपिति शान्त आत्मा तदा सर्वम् निमीलति

इतरेषु आगमात् धर्मः पादशस् तु अवरोपितः

आद्य आद्यस्य गुणम् तु एषाम् अवाप्नोति परः परः

प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते प्रतिबुद्धः च सृजति मनः सत् असत् आत्मकम्

एतद् अन्ताः तु गतयः ब्रह्म आद्याः समुदाहृताः

तपः परम् कृत युगे

यम् तु कर्मणि यस्मिन् सः न्ययुङ्क्त प्रथमम् प्रभुः सः तत् एव स्वयम् भेजे सृज्यमानः पुनर् पुनर्

तस्मिन् जज्ञे स्वयम् ब्रह्मा सर्व लोक पितामहः

रात्रिः स्वप्नाय भूतानाम्

ताः _ अस्य अयनम् पूर्वम् तेन नारायणः स्मृतः

पृथिवीम् अपि च एव इमाम् कृत्स्नाम् एकः अपि सः अर्हति

सर्वम् स्वम् ब्राह्मणस्य इदम् यत् किंचिद् जगती गतम्

यस्य आस्येन सदा अश्नन्ति हव्यानि त्रिदिवौकसः कव्यानि च एव पितरः किम् भूतम् अधिकम् ततस्

त्वम् एकः हि अस्य सर्वस्य विधानस्य स्वयंभुवः अ चिन्त्यस्य अ प्रमेयस्य कार्य तत्त्व अर्थ विद् प्रभो

चतुष्पाद् सकलः धर्मः सत्यम् च एव कृते युगे

आनृशंस्यात् ब्राह्मणस्य भुञ्जते हि इतरे जनाः

तान् अब्रवीत् ऋषीन् सर्वान् प्रीत आत्मा श्रूयताम् इति

तस्मात् अस्मिन् सदा युक्तः नित्यम् स्यात् आत्मवान् द्विजः

पुष्पिणः फलिनः च एव वृक्षाः तु उभयतस् स्मृताः

कालम् काल विभक्तीः च नक्षत्राणि ग्रहान् तथा सरितः सागरान् शैलान् समानि विषमाणि च तपः वाचम् रतिम् च एव कामम् च क्रोधम् एव च सृष्टिम् ससर्ज च एव इमाम् स्रष्टुम् इच्छन् इमाः प्रजाः

तम् माम् वित्त अस्य सर्वस्य स्रष्टारम् द्विजसत्तमाः
दैविकानाम् युगानाम् तु सहस्रम् परिसंख्यया ब्राह्मम् एकम् अहर् ज्ञेयम्

न अधर्मेण आगमः कश्चिद् मनुष्यान् प्रतिवर्तते

बीजम् स्थास्नु चरिष्णु च समाविशति संसृष्टः तदा मूर्तिम् विमुञ्चति

ततस् तथा स तेन उक्तः महा ऋषिः मनुना भृगुः

आसीत् इदम् तमस् भूतम् अ प्रज्ञातम् अ लक्षणम् अ प्रतर्क्यम् अ विज्ञेयम् प्रसुप्तम् इव सर्वतस्

ब्राह्मस्य क्षपा अहस्य यत् प्रमाणम् समासतस् एकैकशस् युगानाम् तु क्रमशस् तत् निबोधत

जगन्तः च समुत्पत्तिम् संस्कार विधिम् एव च व्रत चर्या उपचारम् च स्नानस्य च परम् विधिम् विवाहानाम् च लक्षणम् महायज्ञ विधानम् च श्राद्ध कल्पम् च शाश्वतम् वृत्तीनाम् लक्षणम् च स्नातकस्य व्रतानि च भक्ष्य अभक्ष्यम् च शौचम् च द्रव्याणाम् शुद्धिम् एव च स्त्री धर्म योगम् तापस्यम् मोक्षम् संन्यासम् एव च शास्त्रे अस्मिन् उक्तवन् मनुः

सः अभिध्याय शरीरात् स्वात् सिसृक्षुः विविधाः प्रजाः अपः एव ससर्ज आदौ

अन्ये कृत युगे धर्माः त्रेतायाम् द्वापरे अपरे अन्ये कलि युगे नॄणाम् युग ह्रास अनुरूपात्

आकाशम् जायते तस्मात्

यः यः यावतिथः च एषाम् सः सः तावत् गुणः स्मृतः

मन्वन्तराणि असंख्यानि सर्गः संहारः एव च क्रीडन् इव एतत् कुरुते परमेष्ठी पुनर् पुनर्

युगपद् तु प्रलीयन्ते _ तस्मिन् महात्मनि तदा अयम् सर्व भूत आत्मा सुखम् स्वपिति निर्वृतः

यथा इदम् उक्तवान् शास्त्रं पुरा पृष्टो मनुर् मया

इतरेषु स संध्येषु त्रिषु एक अपायेन वर्तन्ते सहस्राणि शतानि च

बुद्धिमत्सु नराः श्रेष्ठाः नरेषु ब्राह्मणाः स्मृताः कृतबुद्धिषु कर्तारः कर्तृषु ब्रह्म वेदिनः

आचारः परमः धर्मः श्रुति उक्तः स्मार्तः एव च

ओषध्यः फल पाक अन्ताः बहु पुष्प फल उपगाः

तेषाम् इदम् तु सप्तानाम् पुरुषाणाम् महा ओजसाम् सूक्ष्माभ्यः मूर्ति मात्राभ्यः सम्भवति अव्ययात् व्ययम्

पशूनाम् रक्षणम् दानम् इज्या अध्ययनम् एव च वणिक्पथम् कुसीदम् च वैश्यस्य कृषिम् एव च

ब्राह्मणेषु च विद्वांसो विद्वत्सु कृतबुद्धयः

आकाशात् तु विकुर्वाणात् सर्व गन्ध वहः शुचिः बलवान् जायते वायुः

सः हि धर्म अर्थम् उत्पन्नः ब्रह्म भूयाय कल्पते
गमिष्ये दयितं तस्य बदरी आश्रम मण्डलम्

तस्मिन् महाभागवतो द्वैपायन सुहृद् सखिः

अन्येषां दुष्करतरं पशूनां विक्लव आत्मनाम्

ध्यायन् गते भागवते रुरोद प्रेम विह्वलः

प्रापद्यत स्वःसरितं यत्र मित्रा सुतः मुनिः

क्रीडया उपात्त देहस्य कर्माणि श्लाघितानि च

वेद अहम् अन्तर् मनसि ईप्सितम् ते ददामि यत् तद् दुरवापम् अन्यैः

अपि क्षमं नो ग्रहणाय वद अञ्जसा यद् वृजिनं तरेम

इत्य् उद्धवाद् उपाकर्ण्य सुहृदां दुःसहं वधम्

श्री शुकः उवाच

विश्रम्भाद् अभ्यधत्त इदम् मुख्यं कृष्ण परिग्रहे

आशृण्वतो माम् अनुराग हास समीक्षया विश्रमयन्न् उवाच

श्यामावदातं विरजं प्रशान्ता अरुण लोचनम्

ब्रह्म शाप अपदेशेन कालेन अमोघवाञ्छितः

सरस्वतीम् उपस्पृश्य वृक्ष मूलम् उपाविशत्

साक्षाद् भगवन्त् आदिष्टः मर्त्य लोकम् जिहासता

देह न्यासम् च तस्य एवम् धीराणां धैर्य वर्धनम्

तथा अपि तद् अभिप्रेतम् जानन्न् अहम् अरिंदम

निम्रोचति रवाव् आसीद् वेणूनाम् इव मर्दनम्

यन् मां नृलोकान् रह उत्सृजन्तं दिष्ट्या विशद अनुवृत्त्या

दोर्भिश् चतुर्भिर् विदितं पीत कौश अम्बरेण च

श्री शुकः उवाच

अस्माल् लोकाद् उपरते मयि ज्ञानं मद् आश्रयम्

निधनम् उपगतेषु वृष्णि भोजेषु अधिरथ यूथप यूथपेषु मुख्यः

अतो मद् वयुनम् लोकं ग्राहयन्न् इह तिष्ठतु

सत्त्रे पुरा विश्वसृजां वसूनां मद् सिद्धि कामेन वसो त्वया इष्टः

ज्ञानेन अशमयत् क्षत्ता शोकम् उत्पतितं बुधः

अद्राक्षम् एकम् आसीनं विचिन्वन् दयितं पतिम्

अर्हत्य् उद्धव एव अद्धा सम्प्रत्य् आत्मवतां वरः

पृष्ठतो ऽन्वगमं भर्तुः पाद विश्लेषण अक्षमः

स एवम् आराधित पाद तीर्थात् अधीत तत्त्व आत्म विबोध मार्गः

विदुरो ऽप्य् उद्धवाच् छ्रुत्वा कृष्णस्य परमात्मनः

संहृत्य स्व कुलम् स्फीतं त्यक्ष्यन् देहम् अचिन्तयत्

ज्ञानं परं स्व आत्म रहस् प्रकाशम् यद् आह योगेश्वर ईश्वरस् ते

स एष साधो चरमो भवानाम् आसादितस् ते मद् अनुग्रहः यत्

स तु कथम् अवशिष्ट उद्धवो यत् हरिः अपि तत्यज आकृतिं त्र्यधीशः

श्री शुकः उवाच

विदुर उवाच

स्नेह उत्थ रोमा स्खलिता अक्षरः तं मुञ्चन् शुचः प्राञ्जलिर् आबभाषे

सो ऽहं प्रभो

ज्ञानं परं स्व आत्म रहस् प्रकाशम् प्रोवाच कस्मै भगवान् समग्रम्

तस्य अनुरक्तस्य मुनेर् मुकुन्दः प्रमोद भाव आनत कंधरस्य

भगवान् स्व आत्म मायायाः गतिं ताम् अवलोक्य सः

न उद्धवः ऽण्व् अपि यद् गुणैर् न अर्दितः प्रभुः

वाम ऊराव् अधिश्रित्य दक्षिण अङ्घ्रि सरोरुहम्

तेषां मैरेय दोषेण विषमीकृत चेतसाम्

ज्ञानं परं मद् महिम अवभासम् यत् सूरयो भागवतं वदन्ति

स तं महा भागवतम् व्रजन्तं कौरव ऋषभः

कालिन्द्याः कतिभिः सिद्ध अहोभिर्

उद्धव उवाच

श्री भगवन्त् उवाच

क्षणम् इव पुलिने यमस्वसुस् तां समुषित औपगविर् निशां ततो ऽगात्

इत्य् आदृत उक्तः परमस्य पुंसः प्रति क्षण अनुग्रह भाजनः ऽहम्

आत्मानं च कुरुश्रेष्ठ कृष्णेन मनसा ईक्षितम्

इति सह विदुरेण विश्वमूर्तेर् गुण कथया सुधया प्लावित उरु तापः

ननु ते तत्त्व संराध्यः ऋषिः कौषारवो ऽन्तिके

अपाश्रित अर्भक अश्वत्थम् अकृशं त्यक्त पिप्पलम्

तया विभ्रंशित ज्ञाना दुरुक्तैर् मर्म पस्पृशुः

मृदु तीव्रं तपो दीर्घं तेपाते लोक भावनौ

आदिदेश अरविन्द अक्षः आत्मनः परमां स्थितिम्

को न्व् ईश ते पाद सरोज भाजाम् सु दुर्लभः ऽर्थेषु चतुर्ष्व् अपि इह

पुरा मया प्रोक्तम् अजाय नाभ्ये पद्मे निषण्णाय मम आदिसर्गे

वक्तुं भवान् नो ऽर्हति यत् हि विष्णोर् भृत्याः स्व भृत्य अर्थ कृतः चरन्ति

लोकान् अनुचरन् सिद्ध आससाद यदृच्छया
ततः कृष्णं समादाय पाचयेत् काञ्जिके शुभे

वङ्गसेन आदयः त्रिविधम् आहुः

भेक वपुः हरित पीत आदि वर्णम् त्याज्यम्

तत् पुंस् नपुंसकम् ज्ञेयं प्रत्येकं तत्र लक्षणैः

वज्रं भेक वपुः कृष्ण अभ्रकम् च त्रिविधं मतम्

ननु ग्रन्थ अन्तरे चतुर्विधम् अभ्रकम् उक्तम् तत् यथा

पिनाकं दर्दुरं नागं वज्रं च इति चतुर्विधम्

ततः कृष्णं समादाय इति अनेन कृष्ण त्व साम्यात् वज्र कृष्ण अभ्रयोः ग्रहणम्

इति

कृष्ण अभ्रकम् इति

अतः शार्ङ्गधरेण कृष्णस्य एव ग्रहणं कृतम्

एतत् विवृणोति त्रिविक्रमः
यथा इह क्षुधिता बाला मातरं पर्युपासते

आत्मनि ह एव अस्य तद् वैश्वानरे हुतं स्याद् इति

तद् एष श्लोकः

अथ य एतद् एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्व् आत्मसु हुतं भवति

तद् यथा इषीका तूलम् अग्नौ प्रोतं प्रदूयेत एवम् ह अस्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते य एतद् एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति

स य इदम् अविद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति यथा अङ्गारान् अपोह्य भस्मनि जुहुयात् तादृक् तत् स्यात्

तस्माद् ह एवंविद् यद्य् अपि चण्डालाय उच्छिष्टं प्रयच्छेत्

एवं सर्वाणि भूतान्य् अग्निहोत्रम् उपासत
तुष्टेन गौर ता दत्ता मम इयम् पद्मजन्मना

त्वयि मम अस्तु मतिः सततं शिवे शरण गः अस्मि नतः अस्मि नमः अस्तु ते

तेन आपूर्यत तान् देवान् तद् तद् काय विभेदात्

प्रविश्य जाल रन्ध्रेण शुक रूपी हुताशनः

शंकरस्य अस्मि दयिता सुता तुहिन भूभृतः

सर्वैः अवयवैः युक्तः भवतीभ्यः सुतो भवेत्

मम गात्र छवि भ्रान्त्या मा शङ्कां पुत्र भावय

लज्जा सज्ज विकारेण वदनेन अम्बुज _

नाना करण बद्ध उत्था क्रीडा आसीत् संतता तयोः

पद्म पत्त्रे तु तद् वारि गृहीत्वा उपस्थिता गृहम्

पातु कामा च तत् तोयम् स्वादु निर्मल पङ्कजम्

विपाट्य जठरं तेषां वीर्यं माहेश्वरं ततः

उत्तमानि उत्तम अङ्गानि यदि एवम् तु भविष्यति

पूर्ण चन्द्र आननाम् तन्वीं नितम्ब ऊरु घन स्तनाम्

ज्ञात्वा नारी प्रवेशम् तु शंकरे रहसि स्थिते

जलधयो ललित उद्धत वीचयः हुतवह द्युतयः च चराचरम्

क्रोधेन नश्यते कीर्तिः क्रोधो हन्ति स्थिरां श्रियम्

सूत उवाच

विष भुजंग निषङ्ग विभूषिते गिरिसुते भवतीम् अहम् आश्रये

सर्व आभरण पूर्व अङ्गाम् मदो मन्देन कारिणीम्

भवेत् लोकेषु विख्यातः सर्वेषु अपि शुभ आनने

तपन मण्डल मण्डित कंधरे पृथु सुवर्ण सुवर्ण नग द्युते

नत सुर असुर मौलि मिलत् मणि प्रचय कान्ति कराल नख अङ्किते

कृत्तिका ऊचुः

न सा नारी इति दैत्यः असौ वायुः मम याम् अभाषत

जिघांसुः देव वाक्येन भैरवं कृतवन् वपुः

संचिन्त्य एवम् उवाच इदम् वीरकं प्रति शैलजा

यस्मात् तु त्वद् कृतः विघ्नः तस्मात् त्वयि उपपद्यते

ततस् ताः ऊचुः अखिलम् कृत्तिका हिमशैल जाम्

अहं वीरक ते माता मा ते अस्तु मनसो भ्रमः

दृष्ट्वा जगत् मयाम् तां तु रराम सुरत प्रियः

शीघ्रम् एष्यसि मानुष्यात् सः त्वं काम समन्वितः

नग सुते शरण आगत वत्सले तव नतः अस्मि नत आर्ति विनाशिनि

ततस् ताम् कृत्तिका ऊचुः विधास्यामः अस्य वै वयम्

न निवर्तयितुं शक्यः शापः किं तु ब्रवीमि ते

विपाट्य देव्याः च ततो दक्षिणां कुक्षिम् उद्गतः

उवाच उदित पूर्ण इन्दु द्युतिम् च हिमशैल जाम्

न अस्ति अत्र अवसरः देवा देव्या सह वृषाकपिः

प्रसन्ना तु ततो देवी वीरकस्य इति संस्तुता

सित सटा पटल उद्धत कंधर भर महामृग राज रथ स्थिता

एवम् उक्त्वा गिरिसुता माता मे स्नेह वत्सला

गृहीत निर्मल उदग्र शक्ति शूलः षडाननः

मया शप्तः असि अविदिते वृत्तान्ते दैत्य निर्मिते

निषिक्तम् अर्धम् देव्यां मे शुक्रस्य शुक विग्रहैः

वीरक उवाच

उक्ता वै शैलजा प्राह भवत्व् एवम् अ निन्दिताः

प्रविवेश शुभं भर्तुः भवनम् भूधर आत्मजा

पीते तु सलिले तस्मिन् ततस् तस्मिन् सरोवरे

द्वारस्थो वीरको देवान् हर दर्शन काङ्क्षिणः

अकार्यं क्रियते मूढैः प्रायः क्रोध समीरितैः

सूत उवाच

सः नः अपि पुत्रः स्यात् मद् नाम्ना च वर्तताम्

ददृशे तं च देवेशो हुताशं शुक रूपिणम्

शर्व उवाच

विपरीत अर्थ बुद्धीनाम् सुलभो विपदा उदयः

दीप्तो मारयितुं दैत्यान् कुत्सितान् कनक छविः

हर्षात् उवाच पश्यामि पद्म पत्त्रे स्थितं पयः

तम् उवाच महादेवः किंचिद् कोप समन्वितः

इति उक्ता उवाच गिरिजा कथं मद् गात्र सम्भवः

जगाम कौतुक आविष्टा तत् सरः कनक अम्बुजम्

ग्रस्ते सहस्र रूपाणाम् तारा रूपे प्रदर्शिते

वृथक् एव वीरकः शप्तो मया क्रोध परीतया

इति उक्तः प्राञ्जलिः वह्निः अपिबत् वीर्यम् आहितम्

प्रोत्फुल्ल हेम कमलम् नाना विहग नादितम्

विमल योग विनिर्मित दुर्जय स्व तनु तुल्य महेश्वर मण्डले

फण सहस्र भृतः च भुजंगमाः त्वत् अभिधास्यति मयि अभयंकराः

तत् श्रुत्वा तु ततो देवी हेम द्रुम महा जलम्

जगति कां च न वाञ्छति शंकरो भुवन धृत् तनये भवतीं यथा

शिरसा तु ततो वन्द्य मातरं पूर्णमानसः

ततस् ताः हर्ष सम्पूर्णाः पद्म पत्त्र स्थितम् पयः

यावत् वर्ष सहस्र अन्तम् उभययोः रहसिस्थयोः

तस्या रूप सहस्राणि ददर्श गिरि गोचरः

निभृतः क्रीडति इति उक्ताः ययुः ते च यथागतम्
विदलित अन्धक बान्धव संहतिः सुर वरैः प्रथमं त्वम् अभिष्टुता

सा च अपि भैरवी जाता देवस्य प्रतिरूपिणी

दास्यामो यदि ते गर्भः सम्भूतो यो भविष्यति

पार्वत्या च अथ निःशङ्कः शंकरो वा अभवत् ततस्

देवी उवाच

मध्ये क्षामां तथा अक्षीण लावण्य अमृत वर्षिणीम्

निश्चक्राम अद्भुतः बालः सर्व लोक विभासकः

वीरक उवाच

करुणा हास्य बीभत्स कश्चित् कश्चित् हरः ऽभवत्

अथ रुद्रो महागौरीं गौरीं दृष्ट्वा तु सुन्दरीम्

गते वर्ष सहस्रे तु देवाः त्वरित मानसाः

तस्यै ददुः तया च अपि तत् पीतम् क्रमशो जलम्

लज्जया विरति स्थायाम् त्वम् अर्धम् पिब पावक

तस्मिन् सरः महत् जातम् विमलं बहु योजनम्

प्रवेशं लभते न अन्या नारी कमल लोचने

वियति वायुपथे ज्वलन उज्ज्वले अवनि तले तव देवि च यत् वपुः

निष्क्रान्ते तप्त हेम आभम् विततं शंकर आश्रमे
ज्येष्ठः शान्तभवो नाम शिशिरः तद् अन्तरः

सोमकः सुमनाः शैलो वैभ्राजः च अत्र सप्तमः

विद्युदभ्रा मही च अन्या सर्व पाप हराः तु इमाः

शबलात् पुष्कर ईशात् च महावीरः च धातकिः

वैद्युतो मानसः च एव सप्रभः च अपि सप्तमः

अमृता सुकृता च एव सप्ता एताः तत्र निम्नगाः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे भुवनकोशवर्णनं नाम षट्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः

विधृतिः सप्तमी तासां स्मृताः पाप प्रशान्ति दाः

योनितोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्ला विमोचनी

क्रौञ्चः च वामनः च एव तृतीयः च अन्धकारकः

वपुष्मन्त् शाल्मलस्य ईशः तद् सुताः वर्ष नामकाः

कुसुमोदः समोदार्किः सप्तमः च महाद्रुमः

धूतपापा शिवा च एव पवित्रा सम्मतिः तथा

कुमुदः च उन्नतः द्रोणो महिषो ऽथ बलाहकः

जलदः च कुमारः च सुकुमार ऊरुणी बकः

कुशेशयो हरिः च एव सप्तमो मन्दर अचलः

तावत् च एव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः

सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीप ईश्वरस्य च

गौरी कुमुद्वती च एव सन्ध्या रात्रिः मनोजवा

द्विगुणा काञ्चनी भूमिः सर्व जन्तु विवर्जिता

स्वादु उदकस्य पुरतो दृश्यते लोक संस्थितिः

इक्षुः च वेणुका च एव गभस्ती सप्तमी तथा

गोमेदः च एव चन्द्रः च नारदो दुन्दुभिः तथा

हरिः उवाच

ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्त पुत्राः

ध्रुवः च सप्तमः तेषाम् प्लक्षद्वीप ईश्वराः हि ते

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशत् उच्छ्रितः

शाकद्वीप ईश्वरात् भव्यात् सप्त पुत्राः प्रजज्ञिरे

तमसा पर्वतो व्याप्तः तमः अपि अण्ड कटाहात्

सुखोदयः तथा नन्दः शिवः क्षेमक एव च

मुनिः च दुन्दुभिः च एव सप्ता एते तद् सुताः हर

क्रौञ्चः ककुद्मन्त् हि एते वै गिरयः सरितः तु इमाः

क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमतः पुत्राः सप्त महात्मनः

स्वादु उदकेन उदधिना पुष्करः परिवेष्टितः

उद्भिदो वेणुमन्त् च एव द्वैरथो लम्बनो धृतिः

दिवावृत् पञ्चमः च अन्यः दुन्दुभिः पुण्डरीकवान्
एवं विश्वास्य स मार्जारस् तरु कोटरे स्थितः

ततः कपोत राजः तण्डुल कण लुब्धान् कपोतान् प्राह

चित्रग्रीव उवाच

स्वभाव एव अत्र तथा अतिरिच्यते

संनिहिते लुब्धके भवद्भ्यां पलायितव्यम्

धनवान् इति हि मदस् ते किं गत विभवः विषादम् उपयासि

तथा च उक्तम्

जलम् अग्निर् विषं शस्तं क्षुद् व्याधिः पतनं गिरेः

अपरं च

यो ऽधिकाद् योजन शतान् पश्यति इह आमिषम् खगः

अन्यच् च

अतीत्य हि गुणान् सर्वान् स्वभावो मूर्ध्नि वर्तते

पर उपदेशे पाण्डित्यं सर्वेषां सुकरं नृणाम्

ततः प्रभृति प्रत्यहं निज शक्ति हीनः सत्त्व उत्साह रहितः स्व आहारम् अप्य् उत्पादयितुम् अक्षमः सन्न् आसं मन्दं मन्दम् उपसर्पन् चूडाकर्णेन अवलोकितः

उदार चरितानाम् तु वसुधा एव कुटुम्बकम्

सन्त एव सतां नित्यम् आपद् उद्धरण क्षमाः

ततश् छिन्ने स्नायु बन्धने द्रुतम् उत्पतितेन धनुषा हृदि निर्भिन्नः स दीर्घरावः पञ्चत्वं गतः

काको ब्रूते

प्राप्त एव अर्थतस् सो ऽर्थो यतो वाञ्छा निवर्तते

ततस् तेन उक्तम्

यतः

मांस मूत्र पुरीष अस्थि पूरिते अत्र कलेवरे

यो ऽत्ति यस्य यदा मांसम् उभयोः पश्यता अन्तरम्

अन्ये बदरिका आकाराः बहिर् एव मनोहराः

दारिद्र्यात् ह्रियम् एति ह्री परिगतः सत्त्वात् परिभ्रश्यते निःसत्त्वं परिभूयते परिभवान् निर्वेदम् आपद्यते

ततो दिनेषु गच्छत्सु असौ पक्षि शावकान् आक्रम्य स्व कोटरम् आनीय प्रत्यहं खादति

अन् उक्त क्लीब वचनम् धन्यं कस्य अपि जीवनम्

अहं च तद् अन्नम् उत्प्लुत्य उत्प्लुत्य प्रत्यहं भक्षयामि

यतः

मृगेण उक्तम् कस् त्वम्

वरं वासो ऽरण्ये न पुनर् अ विवेक अधिप पुरे वरं प्राण त्यागः न पुनर् अधमानाम् उपगमः

तानि च बाहुल्येन मम भोजनानि भविष्यन्ति

मोहयन्ति च सम्पत्तौ कथम् अर्थाः सुख आवहाः

अपरं च पश्य

प्राक् पादयोः पतति खादति पृष्ठ मांसम् कर्णे फलं किम् अपि रौति शनैर् विचित्रम्

यदा असत् सङ्ग रहितः भविष्यसि भविष्यसि

पश्चात् पक्षिभिर् इतस् ततो निरूपयद्भिस् तत्र तरु कोटरे शावकाः खादिता इति सर्वैः पक्षिभिर् निश्चित्य च गृध्रो व्यापादितः

विनश्वरे विहाय आस्थाम् यशः पालय मित्र मे

अपरं च

धनानि जीवितं च एव पर अर्थे प्राज्ञ उत्सृजेत्

तेन सह नाना कथा प्रसङ्ग अवस्थितः मम त्रास अर्थम् जर्जर वंश खण्डेन चूडाकर्णो भूमिम् अताडयत्

स एव प्राप्त कालः तु पाश बन्धम् न पश्यति

ततस् तेषु चक्षुस् विषयम् अतिक्रान्तेषु पक्षिषु स व्याधो निवृत्तः

विष्णुशर्मा उवाच शृणुत यूयम्

सु महन्ति अपि शास्त्राणि धारयन्तो बहुश्रुताः

तस्याश् चेत् प्रसरो दत्तो दास्यं च शिरसि स्थितम्

तन् मे प्राण व्ययेन अपि जीवय एतान् मम आश्रितान्

निर्गुणेष्व् अपि सत्त्वेषु दयां कुर्वन्ति साधवः

पान्थो अवदत् कथम् मार आत्मके त्वयि विश्वासः

न तु भीत परित्राण वस्तु उपालम्भ पण्डितः

हिरण्यको ऽप्य् आह तत् किम् अत्र अवस्थाय मया कर्तव्यम्

मित्रं यान्तु च सत् जनाः जनपदैर् लक्ष्मीः समालभ्यतां भूपालाः परिपालयन्तु वसुधां शश्वत् स्वधर्मे स्थिताः

यतः

अन्यच् च

ब्रूते च मया धर्म शास्त्रम् श्रुत्वा वीत रागेण इदम् दुष्करं व्रतं चान्द्रायणम् अध्यवसितम्

यशः कायेन तन् न लब्धं भवेन् नु किम्

श्रुतेन किं यो न च धर्मम् आचरेत् किम् आत्मना यो न जित इन्द्रियः भवेत्

तथा च उक्तम्

राज पुत्राः ऊचुः कथम् एतत्

अन्यच् च

अवश इन्द्रिय चित्तानाम् हस्ति स्नानम् इव क्रिया

काकः पुनर् आह

ततः कियद् दूरे अन्तरिते क्षेत्रपतौ स मृगः काकस्य शब्दं श्रुत्वा सत्वरम् उत्थाय पलायितः

किम् तु अस्मिन् आत्म संदेहे प्रवृत्तिर् न विधेया

ततस् तम् आयान्तं दृष्ट्वा पक्षि शावकैः भय आर्तैः कोलाहलः कृतः

अपरं च

यतः परस्परं विवदमानानाम् अपि धर्म शास्त्राणाम् अहिंसा परमो धर्मः इत्य् अत्र ऐकमत्यम्

न सु अल्पम् अप्य् अध्यवसाय भीरोः करोति विज्ञान विधिः गुणं हि
लुब्धो ह्य् असंतुष्टो नियतम् आत्म द्रोही भवति

स्थान भ्रष्टाः न शोभन्ते दन्ताः केशा नखा नराः

तत् किम् अहं पर पिण्डेन आत्मानं पोषयामि कष्टं भोः तद् अपि द्वितीयं मृत्यु द्वारम्

शृणु

अत्यन्त विमुखे दैवे व्यर्थे यत्ने च पौरुषे

यतः

तस्माच् च तेन च तथा च तदा च तच् च तावच् च तत्र च विधातृ वशात् उपैति

सो ऽब्रवीत्

ततो हिरण्यकः कपोत अवपात भयात् चकितः तूष्णीं स्थितः

न मातरि न दारेषु न सोदर्ये न च आत्मजे

सर्वा एव आपदः तस्य यस्य तुष्टं न मानसम्

अहिर् एकं दिनं याति अद्य भक्ष्यो धनुस् गुणः

एतद् वचनं श्रुत्वा कश्चित् कपोतः स दर्पम् आह आः किम् एवम् उच्यते वृद्धस्य वचनं ग्राह्यम् आपद् काले ह्य् उपस्थिते

प्रक्षालनात् हि पङ्कस्य दूराद् अस्पर्शनं वरम्

तृणानि शय्या वसनं च वल्कलं न बन्धु मध्ये धन हीन जीवनम्

विकले अपि हि पर्जन्ये जीव्यते न तु भूपतौ

तद् अत्र अपि प्रातर् अवस्थानम् भय हेतुकम् इत्य् आलोच्य यथा कार्यं तथा आरभ्यताम्

अतो ऽहं ब्रवीमि उपायेन हि यच् छक्यम् इत्यादि

अथ राज पुत्रैः स आनन्दम् उक्तं सर्वे श्रुतवन्तः सुखिनो वयम्

यदा असत् जन गोष्ठीषु पतिष्यसि पतिष्यसि

ततो हिरण्यकस् तद् वचनम् प्रत्यभिज्ञाय स सम्भ्रमम् बहिर् निःसृत्य अब्रवीत् पुण्यवान् अस्मि प्रिय सुहृद् मे चित्रग्रीवः समायातः

अयम् अपरश् च असाधारणः हेतुः

दुर्जनेन समं सख्यं वैरं च अपि न कारयेत्

आत्म औपम्येन पुरुषः प्रमाणम् अधिगच्छति

स वञ्चकः क्व आस्ते

शरीरं क्षण विध्वंसि कल्पान्त स्थायिनः गुणाः

यतः

यद् ददाति यद् अश्नाति तद् एव धनिनो धनम्

अनन्तरं च व्याधः सुदूराज् जाल _ तान् अवलोक्य पश्चाद् धावितो ऽचिन्तयत्

वायसो ब्रूते मित्र अस्ति सुनिरूपितं स्थानम्

अन्यच् च

अपरं च

यतः

भार्यां क्षीणेषु वित्तेषु व्यसनेषु च बान्धवान्

अथ कदाचित् चित्राङ्ग नामा मृगः केन अपि त्रासितस् तत्र आगत्य मिलितः

अनिष्टाद् इष्ट लाभे अपि न गतिर् जायते शुभा

शूकरेण अपि आगत्य प्रलय घन घोर गर्जनम् कुर्वाणेन स व्याधो मुष्क देशे हतः छिन्न द्रुमः इव पपात

ऋण दाता च वैद्यश् च श्रोत्रियः सजला नदी

तच् छ्रुत्वा जरद्गवेन उक्तं को ऽयम् आयाति दीर्घकर्णो गृध्रम् अवलोक्य स भयम् आह हा हतो ऽस्मि यतो ऽयं मां व्यापादयिष्यति

इति मृग वायस शृगाल कथा

अतस् त्वं मां मैत्र्येण अनुग्रहीतुम् अर्हसि

पर्जन्य इव भूतानाम् आधारः पृथिवीपतिः

राजन्य् असति लोके अस्मिन् कुतो भार्या कुतो धनम्

उक्तं च एतत्

अथ ते मृग वायस मूषिकाः परं विषादम् उपगताः तम् अनुगच्छन्ति स्म

अस्ति भागीरथी तीरे गृध्रकूट नाम्नि पर्वते महान् पर्कटी वृक्षः तस्य कोटरे दैव दुर्विपाकात् गलित नख नयनः जरद्गव नामा गृध्रः प्रतिवसति

राजतः सलिलाद् अग्नेश् चोरतः स्व जनात् अपि

ततो ऽसौ राज्य लाभ आकृष्टः कर्पूरतिलकः शृगाल दर्शित वर्त्मना धावन् महा पङ्के निमग्नः

तद् एतत् परित्यज्य स्थान अन्तरम् गन्तुम् इच्छामि

यद् ददासि विशिष्टेभ्यो यच् च अश्नासि दिने दिने

तावद् द्वितीयं समुपस्थितं मे छिद्रेष्व् अनर्था बहुलीभवन्ति

तथा च उक्तम्

तद् अ कृत्रिम सौहार्दम् आपत्स्व् अपि न मुञ्चति

यतः

निपानम् इव मण्डूकाः सरः पूर्णम् इव अण्डजाः

तथा च उक्तम्

छिद्रं निरूप्य सहसा प्रविशत्य् अशङ्कः सर्वं खलस्य चरितं मशकः करोति

सुजनस् तु कनक घट वत् दुर्भेद्यश् च आशु संधेयः

प्रवर्तते अन्यथा वाणी शाठ्य उपहत चेतसः

विद्यते हि नृशंसेभ्यो भयं गुणवताम् अपि

तौ आहतुः कथम् एतत्

षष् दोषाः पुरुषेण इह हातव्या भूतिम् इच्छता

पानीयं वा निरायासं स्वादु अन्नम् वा भय उत्तरम्

तम् आलोक्य अचिन्तयत्

स्व कर्म संतान विचेष्टितानि काल अन्तरा वर्ति शुभ अशुभानि

स्थले गच्छतो ऽस्य का विधा

तथा च उक्तम्

अन्यच् च

यत्र आस्ते विष संसर्गः ऽमृतं तद् अपि मृत्यवे

बालो वा यदि वा वृद्धो युवा वा गृहम् आगतः
तद् एतेषां पाशांश् छेत्तुं कथं समर्थो भवामि तत् यावन् मे दन्ता न त्रुट्यन्ति तावत् तव पाशं छिनद्मि

प्राणा यथा आत्मनः ऽभीष्टा भूतानाम् अपि ते तथा

किं च

मृगेण उक्तम् अस्ति कलिङ्ग विषये रुक्माङ्गदो नाम नृपतिः

तथा हि

यतः

क्रोधो निःसत्यता द्यूतम् एतन् मित्रस्य दूषणम्

धन लुब्धः ह्य् असंतुष्टो अनियत आत्मा अजित इन्द्रियः

तं भुवन त्रय तिलकम् जनयति जननी सुतं विरलम्

ते ऽपि हिरण्यक आदयः स्नेहाद् अनिष्टं शङ्कमानास् तम् अनुजग्मुः

प्रत्याख्याने च दाने च सुख दुःखे प्रिय अप्रिये

ततो हिरण्यकः सर्वान् सादरं सम्पूज्य आह सखे चित्रग्रीव सर्वथा अत्र जाल बन्धन विधौ सति दोषम् आशङ्क्य आत्मनि अवज्ञा न कर्तव्या

शरीरस्य गुणानां च दूरम् अत्यन्तम् अन्तरम्

अत्र अन्तरे हिरण्यकेन आगत्य मन्थरस्य बन्धनं छिन्नम्

तत्र चित्रग्रीव उवाच मित्र मा मा एवम् कुरु

ततश् चित्राङ्ग लघुपतनकाभ्याम् शीघ्रं गत्वा तथा अनुष्ठिते सति स व्याधः परिश्रान्तः पानीयं पीत्वा तरोर् अधस्ताद् उपविष्टः सन् तथाविधं मृगम् अपश्यत्

अन्यच् च

आपद् अर्थे धनं रक्षेद् दारान् रक्षेद् धनैर् अपि

यतः

एतच् छ्रुत्वा हिरण्यकश् चित्रग्रीवस्य बन्धनं छेत्तुं सत्वरम् उपसर्पति

अथ लघुपतनक नामा काकः सर्व वृत्तान्त दर्शी स आश्चर्यम् इदम् आह अहो हिरण्यक श्लाघ्यो ऽसि अतो ऽहम् अपि त्वया सह मैत्रीं कर्तुम् इच्छामि

सत् सङ्गः केशवे भक्तिर् गङ्गा अम्भसि निमज्जनम्

अत्र अवस्थानेन वनम् इदं सनाथीक्रियताम्

शृणु

मनोरथ सिद्धिः अपि बाहुल्यान् मे भविष्यति

काकेन उक्तम् एवम् अस्तु

अनन्तरं स वञ्चकः कर्पूरतिलक समीपम् गत्वा सः अष्टाङ्ग पातम् प्रणम्य उवाच देव दृष्टि प्रसादम् कुरु

लोभात् क्रोधः प्रभवति लोभात् कामः प्रजायते

तन् निरूपयामि तावत्

अत्र अरण्ये बन्धु हीनः मृत वत् एकाकी निवसामि

स च मृगः स्व इच्छया भ्राम्यन् हृष्ट पुष्ट अङ्गः केनचित् शृगालेण अवलोकितः

वायसो अवदत् सखे मन्थर सविशेष पूजाम् विधेहि यतो ऽयं पुण्य कर्मणाम् धुरीणः कारुण्य रत्नाकरः हिरण्यक नामा मूषिक राजः

तच् छ्रुत्वा मृगः स आनन्दः भूत्वा कृत स्वेच्छा आहारः पानीयं पीत्वा जल आसन्न वट तरु छायायाम् उपविष्टः

गर्भाद् उत्पतिते जन्तौ मातुः प्रस्रवतः स्तनौ

यतः

न उपचार परिभ्रष्टः कृपणः प्रार्थ्यते जनः

मम पाशं पश्चाच् छेत्स्यसि

किं च

तथा च

यथा प्रकृत्या मधुरं गवां पयः

यतः

मृगो ऽब्रवीत् कमनेन उत्तरोत्तरेण सर्वैर् एकत्र विश्रम्भ आलापैः सुखम् अनुभवद्भिः स्थीयताम्

किं च

सुखम् आपतितं सेव्यं दुःखम् आपतितं तथा

भयम् अर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृताम् इव

मनस्य् एकं वचस्य् एकं कर्मण्य् एकं महात्मनाम्

काकः कथयति

यद् अत्र मार आत्मके विश्वासः कृतः

अस्तब्धत्वम् अचापल्यं प्रत्यक्षेण अवगम्यते

यतः

न अ प्राप्यम् अभिवाञ्छन्ति नष्टं न इच्छन्ति शोचितुम्

दातव्यम् इति यद् दानं दीयते अनुपकारिणि

शरीरेण समं नाशं सर्वम् अन्यत् हि गच्छति

छिन्न बन्धनः कूर्मः सत्वरं जलाशयं प्रविष्टः

काकश् च तस्य उपरि स्थित्वा चञ्च्वा किम् अपि विलिखतु

तत् ते वित्तम् अहं मन्ये शेषं कस्य अपि रक्षसि

यत् त्वया सह सौहृद्यम् अवश्यं करणीयम् इति

अधुना अतिसंनिधाने पलायितुम् अक्षमः

प्रत्यावृत्त्य लुब्धको यावत् तरु तलम् आयाति तावत् कूर्मम् अपश्यन्न् अचिन्तयद् उचितम् एव एतत्

विपद् काले विस्मय एव कापुरुष लक्षणम्

मृगेण उक्तम् मद् मांस अर्थी तिष्ठत्य् अत्र एव

निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्र ता

सखे शृगाल किम् अधुना विधेयम् महा पङ्के पतितो ऽहं म्रिये

मर्तव्यम् इति यद् दुःखं पुरुषस्य उपजायते

मयूराश् चित्रिता येन स ते वृत्तिं विधास्यति

वरं प्राण त्यागः न च पिशुन वाक्येषु अभिरुचिर् वरं भिक्षा आशि त्वम् न च पर धन आस्वादन सुखम्

गृध्रो अवदत् कः त्वम्

यथा च अयम् मृगो मम बन्धुस् तथा भवान् अपि