tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अश्वक आख्यः अभवत् पुत्रः हि अश्वकात् मूलकः ऽभवत्

इक्ष्वाकु जः विकुक्षिः तु शशादः शश भक्षणात्

नरिष्यन्तात् तमः जातः ततस् ऽभूद् राजवर्धनः

महारोम्णः स्वर्णरोमा ह्रस्वरोमा तद् आत्मजः

विबुधो देवमीढात् तु विबुधात् तु महाधृतिः

बहुलाश्वो धृतेः पुत्रो बहुलाश्वात् कृतिः स्मृतः

पुरुकुत्सात् नर्मदायाम् त्रसदस्युर् अभूत् सुतः

विशालं जनयामास तृणबिन्दोः तु अलम्बुसा

सिन्धुद्वीपस्य अयुतायूः ऋतुपर्णस् तद् आत्मजः

सत्यरथो रामरथात् तस्माद् उपगुरुः स्मृतः

ततो विवस्वन्त् च ततः सूनुः विवस्वन्तः

चित्राङ्गदः चन्द्रकेतुः लक्ष्मणात् संबभूवतुः

सुधृतेः धृष्टकेतुः च हर्यश्वो धृष्टकेतुतः

खट्वाङ्गाद् दीर्घबाहुः च दीर्घबाहोः हि अजः सुतः

हरिः उवाच

पञ्चाशत् कन्यकाः च एव भार्याः ताः सौभरेः मुनेः

क्षुपाद् विंशो अभवत् पुत्रः विंशात् जातः विविंशकः

सनद्वाजात् कुलिः जातः अनञ्जनः तु कुलेः सुतः

षष्टिः पुत्र सहस्राणि सुमत्यां सगरात् हरैः

रामात् कुश लवौ जातौ भरतात् तार्क्ष पुष्करौ

हर्यश्वात् च निकुम्भो अभूत् हिताश्वः च निकुम्भतः

शीघ्रः तु पद्मवर्णात् तु शीघ्रात् पुत्रः मरुः तु अभूत्

अनरण्यः ततस् जातो हर्यश्वो अपि अनरण्यात्

नभसः पुण्डरीकः तु क्षेमधन्वा तद् आत्मजः

विविंशात् च खनीनेत्रो विभूतिः तद् सुतः स्मृतः

भ्राता कुशध्वजः तस्य सीरध्वजात् तु भानुमान्

धुन्धुमारो हि विख्यातो दृढाश्वश् च ततो ऽभवत्

हरितस्य सुतः चञ्चुः चञ्चोः च विजयः सुतः

ऋतुपर्णात् सर्वकामः सुदासो अभूत् तद् आत्मजः

हिरण्यनाभः तद् पुत्रः तद् पुत्रः पुष्पकः स्मृतः

ऊर्ज नामा शुचेः पुत्रः सनद्वाजः तद् आत्मजः

मरोः प्रसुश्रुतः पुत्रः तस्य च उदावसुः सुतः

नरिष्यन्तः च नाभागो दिष्टः शशक एव च

ततः पांशुः खनित्रो अभूत् भूपः तस्मात् ततस् क्षुपः

अनेनास् तु ककुत्स्थात् च पृथुः पुत्रस् त्व् अनेनसः

पुरञ्जयः शशादात् च ककुत्स्थ आख्यः अभवत् सुतः

विशालात् हेमचन्द्रः अभूत् हेमचन्द्रात् च चन्द्रकः

युवनाश्वो अभवत् च आर्द्रात् शावस्तः युवनाश्वतः

रैवतो रेवतस्य अपि रैवतात् रेवती सुता

बृहदश्वस् तु शावस्तात् तद् पुत्रः कुवलाश्वकः

मरुत्तो अविक्षितस्य अपि नरिष्यन्तः ततस् स्मृतः

तृणबिन्दुः बुधात् जातः तथा

बृहदुक्थात् महावीर्यः सुधृतिः तस्य च आत्मजः

कृशाश्वात् सोमदत्तः तु ततस् अभूत् जनमेजयः

सीरध्वजो ह्रस्वरोम्णः तस्य सीता भवत् सुता

ततो दशरथो राजा तस्य च ऐलविलः सुतः

तस्य पुत्त्रो दशरथः चत्वारः तद् सुताः स्मृताः

पूजाश्वः च हिताश्वात् च तद् सुतः युवनाश्वकः

मनोः आसीत् इला कन्या सुद्युम्नो ऽस्य सुतो ऽभवत्

राजवर्धात् सुधृतिः च नरो अभूत् सुधृतेः सुतः

उपगुरोः उपगुप्तः स्वागतः च उपगुप्तात्

धूम्राश्वः च एव चन्द्रात् तु धूम्राश्वात् सृञ्जयः तथा

सुबाहु शूरसेनौ च शत्रुघ्नात् संबभूवतुः

मनुः इक्ष्वाकु शर्याती नृगो धृष्टः

प्रतीन्धकात् कृतिरथः देवमीढः तद् आत्मजः

भगीरथो दिलीपात् च यो गङ्गाम् आनयत् भुवम्

रथीनरः च तद् पुत्रः वासुदेव परायणः

ध्रुवसंधिर् अभूत् पुष्पात् ध्रुवसंधेः सुदर्शनः

श्रुतायूः तस्य पुत्रो अभूत् सुपार्श्वः च तद् आत्मजः

अहीनकाद् रुरुः यज्ञे पारियात्रो रुरोः सुतः

विजयस्य ऋतः पुत्रः ऋतस्य सुनयः सुतः

युवनाश्वो अम्बरीषात् च हरितो युवनाश्वतः

शर्यातेः तु सुकन्या अभूत् सा भार्या च्यवनस्य तु

मुचुकुन्दो अम्बरीषः च पुरुकुत्सः त्रयः सुताः

दिष्ट पुत्रः तु नाभागो वैश्या ताम् अगमत् सः च

स्वनरः स्वागतात् जज्ञे सुवर्चाः तस्य च आत्मजः

क्षेमारितस् तु अनेनाः च तस्य रामरथः स्मृतः

वृकात् बाहुः नृपः अभूत् च बाहोः तु सगरः स्मृतः

तद् पुत्रः च सुमन्तिः च एते वैशालका नृपाः

कल्माषपाद संज्ञः च दमयन्त्यां तद् आत्मजः

जनकस्य द्वये वंशे उक्तो योग समाश्रयः

नाभागात् अम्बरीषः ऽभूत् सिन्धुद्वीपो ऽम्बरीषतः
अनन्तो नाम शर्यातेर् अनन्ताद् रेवतो ऽभवत्

चन्द्राश्वः कपिलाश्वः च हर्यश्वः च दृढाश्वतः

विष्णु नाभि अब्जात् ब्रह्मा दक्षो अङ्गुष्ठात् च तस्य वै

केशिन्याम् एकः एव असौ असमञ्जस संज्ञकः

सुदासस्य च सौदासो नाम्ना मित्रसहः स्मृतः

उदावसोः नन्दिवर्धनः सुकेतुः नन्दिवर्धनात्

अम्बरीषात् विरूपः अभूत् पृषदश्वः विरूपतः

सुनयात् वीतहव्यः तु वीतहव्यात् धृतिः स्मृतः

विजयात् रुरुकः जज्ञे रुरुकात् तु वृकः सुतः

यः त्रिशङ्कुः समाख्यातो हरिश्चन्द्रो अभवत् ततस्

धुन्धुमतो वेगवन्त् च बुधो वेगवतः सुतः

विश्वरातः पृथोः पुत्र आर्द्रे ऽभूद् विश्वराततः

जयः तु सुश्रुतात् जज्ञे जयात् तु विजयो ऽभवत्

त्रय्यारुणः तस्य पुत्रस् सत्यरतः सुतः

युवनाश्वात् च मान्धाता बिन्दुमत्याः ततस् ऽभवत्

गो वधात् तु पृषध्रः तु मनोः सुतः

सुकेतोः देवरातः ऽभूद् बृहदुक्थः ततस् सुतः

सुताः त्रयः च सुद्युम्नात् उत्कलः विनतो गयः

उषिताश्वो गणात् जज्ञे ततो विश्वसहो ऽभवत्

राज्ञां वंशान् प्रवक्ष्यामि वंशानुचरितानि च

कुशस्य च अतिथिः पुत्रो निषधो हि अतिथेः सुतः

छलात् उक्थः ततस् हि उक्थात् वज्रनाभः ततस् गणः

शतद्युम्नो भानुमतः शतद्युम्नात् शुचिः स्मृतः

सुदर्शनात् अग्निवर्णः पद्मवर्णो ऽग्निवर्णतः

सुवर्चसः सुपार्श्वः तु सुश्रुतः च सुपार्श्वतः

श्रुतो भगीरथ सुतः नाभागः च श्रुतात् किल

इलायां तु बुधात् जातः राजा रुद्र पुरूरवाः

हरिश्चन्द्रात् रोहिताश्वः हरितो रोहिताश्वतः
तद् आहुर् यत् पञ्च पदाः एव पञ्चमस्य अह्नः रूपं षष् पदाः षष्ठस्य अथ कस्मात् सप्त पदाः षष्ठे अहन् शस्यन्ते इति

संततैस् त्रि अहैः अव्यवच्छिन्नैर् यन्ति य एवं विद्वांसो यन्ति

पारुच्छेपीर् उपदधति पूर्वयोः सवनयोः पुरस्तात् प्रस्थित याज्यानाम् रोहितं वै नाम एतत् छन्दो यत् पारुच्छेपम् एतेन वा इन्द्रः सप्त स्वर्गान् लोकान् अरोहत्
त्रिस् सोमात् जज्ञिषे त्वम् त्रिस् आदित्येभ्यः परि

कुष्ठः असि देव कृतः हिमवद्भ्यः निराभृतः तीक्ष्णाभिः अभ्रिभिः खातः

त्रिस् दिवः परि जज्ञिषे

अन्तरा द्यावा पृथिवी अन्तरिक्षम् इदम् महत्

तत्र अमृतस्य ईशानम् कुष्ठम् देवाः अबध्नत

स चकर्थ अरसम् विषम्
चतुर्थ्याम् अपररात्रे ऽग्निम् उपसमाधाय प्रायश्चित्ति पर्यन्तम् कृत्वा नव प्रायश्चित्तीर् जुहोति

इति

मध्यं त्वा सर्वस्य वेद मध्यम् अहम् अस्य जनपदस्य भूयासम्

नित्यम् अत ऊर्ध्वं पर्वस्व् आग्नेयेन स्थालीपाकेन यजते

सौरीं पूर्वां प्रातर् एके समामनन्ति

यथा नाभिः प्राणानां विषूवान् एवम् अहं विषूवान्

तेन ब्राह्मणं विद्यावन्तं परिवेवेष्टि

त्रि रात्रम् अ क्षार अ लवण आशिनौ अधस् शायिनौ अलंकुर्वाणौ ब्रह्मचारिणौ वसतः

श्रपयित्वा अभिघार्य उद्वास्य अग्नये हुत्वा अग्नये स्विष्टकृते जुहोति

यो अस्य अपचितः भवति तस्मा ऋषभं ददाति

एकशतं तं पाप्मानम् ऋच्छतु यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो भूयांसि माम् एक शतात् पुण्यान्य् आगच्छन्तु

तन्तिं त्वा सर्वस्य वेद तन्तिर् अहम् अस्य जनपदस्य भूयासम्

अचेष्टं त्वा ब्रह्म वेद मा अहम् अस्माल् लोकाद् अस्माच् च जनपदाच् चेष्टिषि द्विषन् मे भ्रातृव्यो ऽस्माल् लोकाद् अस्माच् च जनपदाच् चेष्टताम्

प्रजापतये स्वाहा

पत्न्य् अवहन्ति

अ व्यथमानम् त्वा ब्रह्म वेद मा अहम् अस्माल् लोकाद् अस्माच् च जनपदाद् व्यथिषि द्विषन् मे भ्रातृव्यो ऽस्माल् लोकाद् अस्माच् च जनपदाद् व्यथताम्

अत्र मनोज्ञेन सम्भाष्य आगारम् प्राप्य अथ एनाम् आग्नेयेन स्थाली पाकेन याजयति
इति

स्नेहन वरम् आह सर्पिर् इति

संग्रहे तु माधुर्याद् अविदाहि त्वात् जन्म आदि एव च शीलनात्

स्नेहन उत्तमम् आह तत्र अपि इति
आरे बाधस्व दुच्छुनाम् इत्य् आराद् एव एतेन द्विषन्तं पाप्मानं भ्रातृव्यम् अवाञ्चम् अपबाधते

आ सुव ऊर्जम् इषं च न इति ह्य् अस्या इषं च एव एतेन ऊर्जम् च अवरुन्द्धे

दविद्युतत्या रुचा इति ब्रह्मवर्चस कामः प्रतिपदं कुर्वीत

ब्रह्मवर्चस्य् ओजस्वी वीर्यवान् प्र प्रजया पशुभिर् जायते य एवं वेद

यज्ञं च एव एतेन पशूंश् च अवरुन्द्धे

गायत्री ब्रह्मवर्चसम्

पयस्वान् एव भवत्य् आ अस्य सहस्र साः वीरो जायते

ब्रह्मवर्चस कामः

पशवो गवाशिरः

यज्ञो वै सोमाः शुक्राः

एताम् एव प्रतिपदं कुर्वीत अभिचरन्

पशवो ऽह्रयः

एताम् एव प्रतिपदं कुर्वीत अभिचर्यमाणः

शुक्रं दुदुह्रे अह्रय इति

ओजो वीर्यं त्रिष्टुप्

या एव अस्य पित्र्या पैतामही श्रीस् ताम् एव अश्नुते

यो वा अभिचरति यो ऽभिदासति यः पापं कामयते स वै दुच्छुनः

अग्निना एव देवानां ब्रह्मणा यं द्वेष्टि तं स्तृणुते

प्रजननं जगती

परिष्टोभन्त्या कृपा सोमाः शुक्रा गवाशिर इति

पयः सहस्र साम् ऋषिम् इति
अस्ति भगवस् तेजसो भूय इति

तेज एव तत् पूर्वम् दर्शयित्वा अथ अपः सृजते

तेजस्वी वै स तेजस्वतो लोकान् भास्वतो अपहत तमस्कान् अभिसिध्यति

यावत् तेजसो गतं तत्र अस्य यथाकाम चारः भवति यस् तेजो ब्रह्म इति उपास्ते

स यस् तेजो ब्रह्म इति उपास्ते

तेजसो वा अव भूयो अस्ति इति

तद् एतद् ऊर्ध्वाभिश् च च विद्युद्भिर् चरन्ति तस्माद् आहुर् विद्योतते स्तनयति वर्षिष्यति वा इति

तद् वा एतद् वायुम् आगृह्य आकाशम् अभितपति तदा आहुः निशोचति नितपति वर्षिष्यति वा इति

तेज उपास्स्व इति

तेज एव तत् पूर्वम् दर्शयित्वा अथ अपः सृजते
दर्भो भङ्गो यवः सहस् ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

सर्वान् देवान् इदं ब्रूमः सत्य संधान् ऋतावृधः

इषूः याः एषाम् संविद्म ताः नः सन्तु सदा शिवाः

शकुन्तान् पक्षिणो ब्रूमस् ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

ब्रूमो राजानं वरुणं मित्रं विष्णुम् अथ उ भगम्

विश्वान् देवान् इदं ब्रूमः सत्य संधान् ऋतावृधः

यजूंषि होत्रा ब्रूमस् ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

दिवं ब्रूमो नक्षत्राणि भूमिं यक्षाणि पर्वतान्

भूतानि सर्वा संगत्य ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

अंशं विवस्वन्तं ब्रूमस् ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

ये देवा दिविषदो अन्तरिक्ष सदः च ये

मुञ्चन्तु मा शपथ्याद् अहोरात्रे अथ उ उषाः

पृथिव्यां शक्रा ये श्रितास् ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

एत देवा दक्षिणतः पश्चात् प्राञ्च उदेत

सप्त ऋषीन् वा इदं ब्रूमो ऽपो देवीः प्रजापतिम्

पुरस्ताद् उत्तरात् शक्राः विश्वे देवाः समेत्य ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

विश्वाभिः पत्नीभिः सह ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

पार्थिवा दिव्याः पशव आरण्या उत ये मृगाः

पितॄन् यम श्रेष्ठान् ब्रूमस् ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

सर्वाभिः पत्नीभिः सह ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

वातं ब्रूमः पर्जन्यम् अन्तरिक्षम् अथ उ दिशः

यज्ञं ब्रूमो यजमानम् ऋचः सामानि भेषजा

आदित्या रुद्रा वसवो दिवि देवा अथर्वाणः

अहोरात्रे इदं ब्रूमः सूर्याचन्द्रमसाव् उभा

भूतं ब्रूमो भूतपतिं भूतानाम् उत यो वशी

अरायान् ब्रूमो रक्षांसि सर्पान् पुण्यजनान् पितॄन्

अग्निं ब्रूमो वनस्पतीन् ओषधीर् उत वीरुधः

आशाश् च सर्वा ब्रूमस् ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

तद् इन्द्रो अप्सु प्रावेशयत् तद् आपो दत्त भेषजम्

भवाशर्वौ इदम् ब्रूमः रुद्रम् पशुपतिः यः

ब्रूमो देवं सवितारं धातारम् उत पूषणम्

मृत्यून् एक शतम् ब्रूमस् ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

सोमो मा देवो मुञ्चतु यम् आहुश् चन्द्रमा इति

गन्धर्व अप्सरसः ब्रूमो अश्विना ब्रह्मणस्पतिम्

यन् मातली रथ क्रीतम् अमृतं वेद भेषजम्

अर्यमा नाम यो देवस् ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

विश्वान् आदित्यान् ब्रूमस् ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

समुद्रा नद्यो वेशन्तास् ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः
इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे वैष्णवकथनं नाम अष्टत्रिंशः ऽध्यायः

परमेशो जगन्नाथः शंकरः तु एष सर्वगः

स्रष्टुं च भगवन्त् चक्रे मतिं मतिमतां वरः

दक्षम् अत्रिम् वसिष्ठं च सः असृजत् योग विद्यया

कृत्वा च उर्वीम् प्रयत्नेन निम्न उन्नत विवर्जिताम्

संकल्पं च एव धर्मं च हि अधर्मम् भगवन्त् प्रभुः

भूः आद्यान् चतुरः लोकान् कल्पयामास पूर्ववत्

अहं वाम अङ्ग जः ब्रह्मन् शङ्करस्य महात्मनः

माम् आहुः ऋषयः प्रेक्ष्य प्रधानं प्रकृतिं तथा

वरेण्यं वर दम् रुद्रम् अस्तुवत् प्रणनाम च

सनातनं सतां श्रेष्ठं नैष्कर्म्येण गताः परम्

पूर्ववत् स्थापयामास वाराहं रूपम् आस्थितः

नदीनद समुद्रान् च पूर्ववत् च अकरोत् प्रभुः

अथ अम्भसा प्लुतां भूमीं समाधाय जनार्दनः

प्रणम्य भगवन्त् प्राह पद्मयोनिम् अज उद्भवः

शैलादिः उवाच

श्री विष्णुः उवाच

पुरस्तात् असृजत् देवः स नन्दम् सनकं तथा

सः अपि तस्य अमर ईशस्य वचनात् वारिज उद्भवः

तौ च ऊर्ध्वरेतसौ दिव्यौ च अग्रजौ ब्रह्म वादिनः

युग धर्मान् अशेषान् च कल्पयामास विश्वसृक्

कुमारौ ब्रह्मनः तुल्यौ सर्वज्ञौ सर्व भाविनः

द्वादश एव प्रजाः तु एताः ब्रह्मणो अव्यक्त जन्मनः

ईशं सर्वस्य जगतः प्रभुम् अव्ययम् ईश्वरम्

भवान् भवस्य देवस्य दक्षिण अङ्ग भवः स्वयम्

गते महेश्वरे देवे तम् उद्दिश्य जनार्दनः

अव्यक्तम् अजम् इति एवम् भवन्तं पुरुषः तु इति

धरायां सः अचिनोत् सर्वान् भूधरान् भूधर आकृतिः

मुख्यं च तैर्यग्योन्यं च दैविकं मानुषं तथा
देवो यन् मर्तान् यजथाय कृण्वन्त् सीदत् होता प्रत्यङ् स्वम् असुं यन्

परेयिवांसं प्रवतो महीर् इति बहुभ्यः पन्थाम् अनुपस्पशानम्

न वा उ ते तनूं तन्वा सं पपृच्यां पापम् आहुर् यः स्वसारं निगच्छात्

रत्ना च यद् विभजासि स्वधावो भागं नो अत्र वसुमन्तं वीतात्

प्रति सूर्यस्य पुरुधा च रश्मीन् प्रति द्यावापृथिवी आ ततान

विप्रस्य वा यच् छशमान उक्थ्यो वाजं ससवाꣳ उपयासि भूरिभिः

बतो बत असि यम न एव ते मनो हृदयं च अविदाम

नि ते मनो मनसि धाय्य् अस्मे जन्युः पतिस् तन्वम् आ विविष्याः

अङ्गिरसो नः पितरो नवग्वा अथर्वाणो भृगवः सोम्यासः

उभा राजानौ स्वधया मदन्तौ यमं पश्यासि वरुणं च देवम्

आपो वा ताः ओषधयस् तान्य् एकस्मिन् भुवन आर्पितानि

सरस्वतीं देवयन्तो हवन्ते सरस्वतीम् अध्वरे तायमाने

स्तेगो न क्षाम् अत्य् एषि पृथिवीं मही नो वाता इह वान्तु भूमौ

यद् ईम् उशन्तम् उशताम् अनु क्रतुम् अग्निं होतारं विदथाय जीजनन्

यस्मिन् देवा विदथे मादयन्ते विवस्वतः सदने धारयन्ते

यत्रा नः पूर्वे पितरः परेता एना जज्ञानाः पथ्या अनु स्वाः

द्युमान् द्युमत आ वह पितॄन् हविषे अत्तवे

यस् ते अग्ने सुमतिं मर्तो अख्यत् सहसः सूनो अति स प्र शृण्वे

जाया इव पत्ये तन्वं रिरिच्यां वि चिद् वृहेव रथ्या इव चक्रा

काम मूता बह्व् एतद् रपामि तन्वा मे तन्वं सं पिपृग्धि

मित्रो नो अत्र अदितिः अनागान्त् सविता देवो वरुणाय वोचत्

अपेत वीत वि च सर्पत अतस् ऽस्मा एतं पितरो लोकम् अक्रन्

प्र भूर्जयो यथा पथा द्याम् अङ्गिरसो ययुः

बर्हिषदः पितर ऊत्य् अर्वाग् इमा वो हव्या चकृमा जुषध्वम्

इमं यम प्रस्तरम् आ हि रोह अङ्गिरोभिः पितृभिः संविदानः

उशन्तस् त्वा इधीमहि उशन्तः सम् इधीमहि

पितुर् नपातम् आदधीत वेधा अधि क्षमि प्रतरं दीध्यानः

नकिर् अस्य प्रमिनन्ति व्रतानि वेद नाव् अस्य पृथिवी उत द्यौः

गन्धर्वो अप्स्व् अप्या च योषा सा नौ नाभिः परमं जामि तन् नौ

अर्चामि वां वर्धाय अपः घृतस्नू द्यावाभूमी शृणुतं रोदसी मे

धूम केतुः समिधा भाऋजीको मन्द्रो होता नित्यो वाचा यजीयान्

आ नो वह रोदसी देव पुत्रे माकिर् देवानाम् अप भूर् इह स्याः

अन्येन मत् प्रमुदः कल्पयस्व न ते भ्राता सुभगे वष्ट्य् एतत्

को अस्य वेद प्रथमस्य अह्नः क ईं ददर्श क इह प्रवोचत्

स्तुष ऊ षु नृतमाय धृष्णवे

सरस्वतीं सु कृतः हवन्ते सरस्वती दाशुषे वार्यं दात्

देवो देवान् परिभूर् ऋतेन वहा नो हव्यं प्रथमश् चिकित्वान्

रपद् गन्धर्वीर् अप्या च योषणा नदस्य नादे परि पातु नो मनः

इदं पितृभ्यो नमो अस्त्व् अद्य ये पूर्वासो ये अपरास ईयुः

सखाय आ शिषामहे ब्रह्म इन्द्राय वज्रिणे

आ घा ता गच्छान् उत्तरा युगानि यत्र जामयः कृणवन्न् अजामि

दिवा पृथिव्या मिथुना सबन्धू यमीर् यमस्य विवृहाद् अजामि

उप बर्बृहि वृषभाय बाहुम् अन्यम् इच्छस्व सुभगे पतिं मत्

प्रेहि प्रेहि पथिभिः पूर्याणैर् येना ते पूर्वे पितरः परेताः

सूर्ये ज्योतिर् अदधुर् मास्य् अक्तून् परि द्योतनिं चरतो अजस्रा

आ अहम् पितॄन्त् सुविदत्राꣳ अवित्सि नपातं च विक्रमणं च विष्णोः

अन्येन मद् आहनो याहि तूयं तेन विवृह रथ्या इव चक्रा

विश्वं स वेद वरुणो यथा धिया स यज्ञियो यजति यज्ञियाꣳ ऋतून्

मघैर् मघोनो अति शूर दाशसि

बृहन् मित्रस्य वरुणस्य धाम कद् उ ब्रव आहनो वीच्या नॄन्

न तिष्ठन्ति न निमिषन्त्य् एते देवानां स्पश इह ये चरन्ति

अध त्यं द्रप्सं विभ्वं विचक्षणं विर् आभरद् इषिरः श्येनो अध्वरे

यमस्य यो मनवते सुमन्त्व् अग्ने तम् ऋष्व पाह्य् अप्रयुच्छन्

किं भ्राता असत् यद् अनाथं भवाति किम् उ स्वसा यन् निरृतिर् निगच्छात्

वृषा वृष्णे दुदुहे दोहसा दिवः पयांसि यह्वो अदितेर् अदाभ्यः

यदी विशो वृणते दस्मम् आर्या अग्निं होतारम् अध धीर् अजायत

यमस्य माता पर्युह्यमाना महो जाया विवस्वतो ननाश
प्रत्य् अग्निर् उषसाम् अग्रम् अख्यत् प्रत्य् अहानि प्रथमो जातवेदाः

सदा असि रण्वो यवसा इव पुष्यते होत्राभिर् अग्ने मनुषः सु अध्वरः

स्वादुष् किल अयम् मधुमाꣳ उत अयम् तीव्रः किल अयम् रसवाꣳ उत अयम्

सहस्र अर्घम् इडो अत्र भागं रायस्पोषं यजमानाय धेहि

आ त्वा मन्त्राः कवि शस्ताः वहन्त्व् एना राजन् हविषो मादयस्व

अहा यद् देवा असुनीतिम् आयन् मध्वा नो अत्र पितरा शिशीताम्

त्वष्टा दुहित्रे वहतुं कृणोति तेन इदम् विश्वं भुवनं सम् एति

उत उ न्व् अस्य पपिवांसम् इन्द्रं न कश्चन सहत आहवेषु

उद् ईरताम् अवर उत् परास उन् मध्यमाः पितरः सोम्यासः

उशन्न् उशत आ वह पितॄन् हविषे अत्तवे

इष्टस्य मध्ये अदितिर् नि धातु नो भ्राता नो ज्येष्ठः प्रथमो वि वोचति

इषं दधानो वहमानो अश्वैर् आ स द्युमाꣳ अमवान् भूषति द्यून्

मित्रो नो अत्र वरुणो युजमानो अग्निर् वने न व्य् असृष्ट शोकम्

उशन्ति घा ते अमृतास एतद् एकस्य चित् त्यजसं मर्त्यस्य

अन्यम् ऊ षु यम्य् अन्य उ त्वां परिष्वजातै लिबुजा इव वृक्षम्

मा हिंसिष्ट पितरः केनचिन् नो यद् व आगः पुरुष ता कराम

वैवस्वतं संगमनं जनानां यमं राजानं हविषा सपर्यत

शवसा ह्य् असि श्रुतो वृत्र हत्येन वृत्रहा

विवस्वन्तं हुवे यः पिता ते ऽस्मिन् बर्हिष्य् आ निषद्य

सा उ चित् नु भद्रा क्षुमती यशस्वत्य् उषा उवास मनवे स्वर्वती

ये पार्थिवे रजस्य् आ निषक्ता ये वा नूनं सु वृजनासु दिक्षु

बर्हिषदो ये स्वधया सुतस्य भजन्त पित्वस् त इह आगमिष्ठाः

इत एत उदारुहन् दिवस् पृष्ठा अनु आरुहन्

किं स्विन् नो राजा जगृहे कद् अस्य अति व्रतं चकृमा को वि वेद

द्युमन्तस् त्वा इधीमहि द्युमन्तः सम् इधीमहि

विवक्ति वह्निः स्वपस्यते मखस् तविष्यते असुरो वेपते मती

द्यावा ह क्षामा प्रथमे ऋतेन अभिश्रावे भवतः सत्य वाचा

स्वावृग् देवस्य अमृतम् यदी गोर् अतो जातासो धारयन्त उर्वी

सरस्वतीं पितरो हवन्ते दक्षिणा यज्ञम् अभिनक्षमाणाः

यद् अग्न एषा समितिर् भवाति देवी देवेषु यजता यजत्र

यमो नो गातुं प्रथमो विवेद न एषा गव्यूतिर् अपभर्तवा उ

अ संयत् एतन् मनसो हृदो मे भ्राता स्वसुः शयने यत् शयीय

श्रुधी नो अग्ने सदने सधस्थे युक्ष्वा रथम् अमृतस्य द्रवित्नुम्

आसद्य अस्मिन् बर्हिषि मादयध्वम् अनमीवा इष आ धेह्य् अस्मे

अन्व् अग्निर् उषसाम् अग्रम् अख्यद् अन्व् अहानि प्रथमो जातवेदाः

मातली कव्यैर् यमो अङ्गिरोभिर् बृहस्पतिर् ऋक्वभिर् वावृधानः
अस्य एव सर्वस्य आप्त्यै

त्रिः प्रथमया त्रिर् उत्तमया षोडश सम्पद्यन्ते

सोमं सन्तं विष्णुर् इति यजति

तद् उ ह एव अस्य वैष्णवं रूपम्

एतद् वा आर्ध्नुकं कर्म यत् प्रजापति संमितम्

अतिथिमन्तौ ह एके कुर्वन्ति

त्रिष्टुभौ हविषो याज्या पुरोनुवाक्ये

तस्मात् सोम इति वदन्तो जुह्वत्य् एवं भक्षयन्ति

त्रैष्टुभाः पशवः पशूनाम् एव आप्त्यै

षोडश कलम् वा इदं सर्वम्

सप्तदशो वै प्रजापतिः

त्रिः प्रथमया त्रिर् उत्तमया सप्तदश सम्पद्यन्ते

तद् एतां पराचीम् अनूच्य यज्ञेन यज्ञम् अयजन्त देवा इति त्रिष्टुभा परिदधाति

अथ यत्र पशुर् आलभ्यते

सप्तदश सामिधेनीर् अन्वाह

ऋक् याज्याः वा एता देवता उपसत्सु भवन्ति इति वदन्तः

यत् उ एव सोमं सन्तं विष्णुर् इति यजति

ऋक् याज्यौ स्याताम् इति ह एके आहुः

जुषाण याज्यौ तु एव स्थितौ

बलम् एव तद् वीर्यं यजमाने दधाति

वार्त्रघ्नौ आज्यभागौ भवतः पाप्मन एव वधाय

एतया नु अत्र च चातुर्मास्येषु च
पीत्वा यं रातिम् मन्येत तस्मा एनाम् प्रयच्छेत् तत् हि मित्रस्य रूपं मित्र एव एनाम् तद् अन्ततः प्रतिष्ठापयति तथा हि मित्रे प्रतितिष्ठति

इत्य् आधाय शान्तिं वाचयति

अथ यद् दधि मधु घृतम् भवत्य् अपां स ओषधीनां रसो ऽपाम् एव अस्मिन् तद् ओषधीनां रसं दधाति

अथ यद् आतप वर्ष्याः आपो भवन्ति तेजश् च ह वै ब्रह्मवर्चसं च आतप वर्ष्याः आपस् तेज एव अस्मिन् तद् ब्रह्मवर्चसं च दधाति

अथ यद् दूर्वा भवति क्षत्रं वा एतद् ओषधीनां यद् दूर्वा क्षत्रं राजन्यो नितत इव हि इह क्षत्रियो राष्ट्रे वसन् भवति प्रतिष्ठित इव नितता इव दूर्वा अवरोधैः भूम्याम् प्रतिष्ठिता इव तद् यद् दूर्वा भवत्य् ओषधीनाम् एव अस्मिन् तत् क्षत्रं दधात्य् अथ उ प्रतिष्ठाम्

प्रतितिष्ठति य एवं वेद

सोम पीथस्य च एषा सुरा पीथस्य च व्यावृत्तिः

एतानि ह वै यान्य् अस्माद् ईजानाद् व्युत्क्रान्तानि भवन्ति तान्य् एव अस्मिन् तद् दधाति तैर् एव एनम् तत् समर्धयति

अथ यद् औदुम्बर्य् आसन्दी भवत्य् औदुम्बरश् चमस उदुम्बर शाखा ऊर्ज् वा अन्नाद्यम् उदुम्बर ऊर्जम् एव अस्मिन् तद् अन्नाद्यं दधाति

अथ यत् सुरा भवति क्षत्र रूपम् तद् अथ उ अन्नस्य रसः क्षत्र रूपम् एव अस्मिन् तद् दधात्य् अथ उ अन्नस्य रसम्
तेषु हुतेषु दक्षिणाग्नाव् आज्य आहुतिम् जुहुयाद् अग्नये अन्न आदाय अन्नपतये स्वाहा इति

मृत्युं वै पाप्मानं छायां तरति

संप्रैषं कृत्वा उद्धर आहवनीयम् इति

यत् पूर्वं प्रायश्चित्तं करोति गृहैः पशुभिर् एव एनम् समर्धयति

यद् उत्तरतः स्वर्गेण एव एनम् तत् लोकेन समर्धयति

यथा एनान् न विरोधयेद् अपि ह शश्वद् ब्राह्मण निगमः भवति

कथम् अग्नीन् आधाय प्रवसति

एक वचनम् एक अग्नौ

कथम् इति

यदि मनसि कुर्वीत अभयम् वो ऽभयं मे ऽस्त्व् इत्य् अभयं ह एव अस्य भवत्य् एवम् उपतिष्ठमानस्य

कथम् अग्नीन् आधाय अन्वाहार्य श्रपणम् आहरेत्

पुरा छायानां संभेदाद् गार्हपत्याद् आहवनीयम् अभ्युद्धरेत्

सर्वत्र पुनः कार्यं कृत्वा उत्तरतस् प्रायश्चित्तं प्रायश्चित्तं वा कृत्वा उत्तरतस् समाधानम्

प्राणान् वा एषो ऽनुचरान् कृत्वा चरति यो ऽग्नीन् आधाय प्रवसति इति

प्राणा वा एते यजमानस्य अध्यात्मम् निधीयन्ते यद् अग्नयः

ॐ नमो ऽथर्ववेदाय

कथम् अग्नीन् आधाय प्रवत्स्यन् प्रोष्य वा उपतिष्ठेत

तूष्णीम् एव इति आहुः

तूष्णीं वै श्रेयांसम् आकाङ्क्षन्ति
नाभिः किम्पुरुषः च एव तथा हरिः इलावृतः

अन्धकारो मुनिः च एव दुन्दुभिः च एव सप्तमः

तस्य पुत्रो महा वीर्यः धीमन्त् तस्मात् अजायत

आराध्य देवं ब्रह्माणं क्षेमकं नाम पार्थिवम्

धातकिः च एव द्वौ एतौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ

नाभेः तु दक्षिणं वर्षं हिमाह्वं प्रददौ पुनः

शाक द्वीप ईश्वरम् च अपि हव्यं चक्रे प्रियव्रतः

त्वष्टा त्वष्टुः च विरजो रजः तस्य अपि अभूत् सुतः

शाल्मल द्वीप नाथस्य सुताः च आसन् वपुष्मतः

शाल्मल ईशम् वपुष्मन्तं नरेन्द्रम् अभिषिक्तवन्

नमस्कृत्वा अप्रमेयाय यत् उक्तम् तेन धीमता

वनानि सरितः सूर्य ग्रहानाम् स्थितिः एव च

अग्नीध्रस्य द्विजश्रेष्ठाः तद् नामानि निबोधत

मेध अग्निबाहु पुत्राः तु त्रयो योग परायणाः

वक्ष्ये देव आदिदेवाय विष्णवे प्रभविष्णवे

सुमतेस् तैजसस् तस्माद् इन्द्रद्युम्नो व्यजायत

ऋषय ऊचुः

तपसा कर्षितो ऽत्यर्थं कृशो धमनि संततः

तेषां स्व नाम्भिः देशाः क्रौञ्च द्वीप आश्रयाः शुभाः

श्री कूर्मः उवाच

पुष्करे सवनस्य अपि महावीतः सुतो ऽभवत्

सो अभिषिच्य ऋषभः पुत्रं भरतं पृथिवीपतिः

विभज्य नवधा तेभ्यो यथान्यायं ददौ पुनः

प्लक्ष द्वीप आदिषु ज्ञेयः शाक द्वीप अन्तिकेषु वै

यत् उत्तरम् शृङ्गवतो वर्षं तत् कुरवे ददौ

महावीतं स्मृतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः

द्युतिमन्तं च राजानं क्रौञ्च द्वीपे समादिशत्

आनन्दः च शिवः च एव क्षेमकः च ध्रुवः तथा

इलावृताय प्रददौ मेरु मध्यम् इलावृतम्

नाम्ना तु धातकेः च अपि धातकीखण्डम् उच्यते

कुसुमोत्तरो ऽथ मोदाकिः सप्तमः स्यात् महाद्रुमः

महान्तो ऽपि ततस् च अभूत् भौवनः तद् सुतः ऽभवत्

प्लक्ष द्वीप ईश्वरः च एव तेन मेधातिथिः कृतः

अग्नीध्रः च अग्निबाहुः च वपुष्मान् द्युतिमन्त् तथा

प्लक्ष द्वीप ईश्वरस्य अपि सप्त मेधातिथेः सुताः

ज्योतिष्मान् दशमः तेषाम् महा बल पराक्रमः

असूत पुत्रं धर्म ज्ञम् महा बाहुम् अरिंदमम्

इदानीं श्रोतुम् इच्छामः त्रिलोकस्य अस्य मण्डलम्

कथितो भवता सूत सर्गः स्वयंभुवः शुभः

ज्ञेयानि सप्त तानि एषु द्वीपेषु एवम् न यो मतः

शतजिद् रजसः तस्य जज्ञे पुत्र शतम् द्विजाः

संसार कष्ट ताम् ज्ञात्वा तपः तेपे वनं गतः

शाक द्वीप ईश्वरस्य अथ हव्यस्य अपि अभवन् सुताः

क्रौञ्च द्वीप ईश्वरस्य अपि सुता द्युतिमतो ऽभवन्

पुत्रः तस्य अभवन् पुत्राः प्रजापति समाः दश

कुशलः प्रथमः तेषाम् द्वितीयः तु मनोहरः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे अष्टात्रिंशो ऽध्यायः

जम्बु द्वीप ईश्वरस्य अपि पुत्राः तु आसन् महा बलाः

ज्योतिष्मन्तं कुश द्वीपे राजानं कृतवान् प्रभुः

धार्मिको दान निरतः सर्व भूत अनुकम्पकः

तृतीयं नैषधं वर्षं हरये दत्तवान् पिता

जातिस्मरा महाभागा न राज्ये दधिरे मतिम्

जलदं जलदस्य अथ वर्षं प्रथमम् उच्यते

वर्ण आश्रम विभागेन स्वधर्मो मुक्तये द्विजाः

तेषां प्रधानो बलवान् विश्वज्योतीः इति स्मृतः

ज्ञान योग रतः भूत्वा महा पाशुपतः ऽभवत्

षष्ठः प्रभाकरः च अपि सप्तमः कपिलः स्मृतः

परमेष्ठी सुतः तस्मात् प्रतीहारः तद् अन्वयः

प्रियव्रतो ऽभ्यषिञ्चद् वै सप्त द्वीपेषु सप्त तान्

नील अचल आश्रितम् वर्षं रम्याय प्रददौ पिता

जम्बुद्वीप ईश्वरम् पुत्रम् अग्नीध्रम् अकरोत् नृपः

पृथुः ततस् ततो रक्तो रक्तस्य अपि गयः सुतः

रम्यो हिरण्वन्त् च कुरुः भद्राश्वः केतुमालकः

हिमाह्वयं तु यस्य एतत् नाभेः आसीत् महात्मनः

एषां वंश प्रसूतैः च भुक्ता इयम् पृथिवी पुरा

पुष्कर अधिपतिम् चक्रे सवनं च प्रजापतिः

स्व नाम चिह्नितानि अत्र तथा वर्षाणि सुव्रताः

वर्षेषु एतेषु तान् पुत्रान् अभिषिच्य नराधिपः

नरो गयस्य तनयः तस्य पुत्रो विराज् अभूत्

भवः तस्मात् अथ उद्गीथः प्रस्तावः तद् सुतः ऽभवत्

वानप्रस्थ आश्रमम् गत्वा तपः तेपे यथाविधि

सूत उवाच

मणीचकं चतुर्थं तु पञ्चमं कुसुमोत्तरम्
उद्भेदो वेणुमन्त् च एव अश्वरथः लम्बनो धृतिः

यावन्तः सागरा द्वीपाः तथा वर्षाणि पर्वताः

नृपाणां तत् समासेन सूत वक्तुम् इह अर्हसि

उष्णः तृतीयः सम्प्रोक्तः चतुर्थः प्रवरः स्मृतः

मोदाकं षष्ठम् इति उक्तम् सप्तमं तु महाद्रुमम्
राज्ञः अधिकम् रक्षणम् सर्व भूतानाम् न्याय्य दण्ड त्वम्

पशु हिरण्ययोः अपि एके पञ्चाशत् भागः

ब्राह्मणस्य अधिकम् लब्धम्

चौर हृतम् अपजित्य यथास्थानम् गमयेत् कोशात् _ दद्यात्

नौचक्रीवन्तः च

शूद्रः चतुर्थः वर्णः एक जातिः

निधि अधिगमः राज धनम् ब्राह्मणस्य अभिरूपस्य

विख्याप्य संवत्सरम् राज्ञा रक्ष्यम्

पाकयज्ञैः स्वयम् यजेत इति एके

संग्रामे संस्थानम् अनिवृत्तिः च

तत्र पूर्वम् पूर्वम् परिचरेत्

अधिकेन वृत्तिः

द्विजातीनाम् अध्ययनम् इज्या दानम्

योगः च विजये भये विशेषेण

वाहनम् तु राज्ञः

अनुज्ञातः अस्य नमस्कारः मन्त्रः

विंशति भागः शुल्कः पण्ये

न दोषः हिंसायाम् आहवे अन्यत्र व्यश्व सारथ्य आयुध कृताञ्जलि प्रकीर्ण केश पराङ्मुख उपविष्ट स्थल वृक्ष अधिरूढ दूत गो ब्राह्मण वादिभ्यः

तद् अर्थः अस्य निचयः स्यात्

शिल्पिनः मासि मासि एकैकम् कर्म कुर्युः

उद्धारः च अ पृथक् जये

श्राद्ध कर्म भृत्य भरणम् स्व दार वृत्तिः परिचर्या च उत्तराणाम्

वैश्यस्य अधिकम् कृषि वणिज् पाशुपाल्य कुसीदम्

आचमन अर्थे पाणि पाद प्रक्षालनम् एव एके

तेषु तु नित्य युक्तः स्यात्

जीर्णानि उपानह् छत्त्र वासस् कूर्च आदीनि उच्छिष्ट अशनम् शिल्प वृत्तिः च

मूल फल पुष्प औषध मधु मांस तृण इन्धनानाम् षष्ठः

क्षत्रियस्य विजितम्

एतेन आत्मना उपजीविनः व्याख्याताः

तस्य अपि सत्यम् अक्रोधः शौचम्

पूर्वेषु नियमः तु

तद् रक्षण धर्मि त्वात्

क्षत्रियः _ अन्यः तम् उपजीवेत् तद् वृत्त्या

पण्यम् वणिग्भिः अर्थ अपचयेन देयम्

रक्ष्यम् बाल धनम् आ व्यवहार प्रापणात् समावृत्त्याः _

सर्वे च उत्तर उत्तरम् परिचरेयुः

यम् च आर्यम् आश्रयेत् भर्तव्यः तेन क्षीणः अपि तेन च उत्तरः

कृषि वाणिज्ये वा अ स्वयंकृते कुसीदम् च

आचार्य ज्ञाति प्रिय गुरु धन विद्या नियमेषु ब्रह्मनः सम्प्रदानम् अन्यत्र यथा उक्तात्

भक्तम् तेभ्यः दद्यात्

तेभ्यः वृत्तिम् लिप्सेत

ऊर्ध्वम् अधिगन्तुः चतुर्थम् राज्ञः शेषः

राज्ञः बलि दानम् कर्षकैः दशमम् अष्टमम् षष्ठम् _

चर्या च रथ _