tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
धातु साम्य क्रिया च उक्ता तन्त्रस्य अस्य प्रयोजनम्

अथ अतस् दीर्घंजीवितीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

ओषधीनां परां प्राप्तिं कश्चिद् वेदितुम् अर्हति

नस्तः प्रच्छर्दने च एव प्रत्यक्पुष्पा विधीयते

काल बुद्धीन्द्रिय अर्थानाम् योगो मिथ्या न च अति च

शणपुष्पी च बिम्बी च छर्दने हैमवती अपि

विपरीत गुणैः देश मात्रा काल उपपादितैः

अवि मूत्रम् स तिक्तम् स्यात् स्निग्धं पित्त अविरोधि च

कर्तव्यस्य क्रिया कर्म कर्म न अन्यत् अपेक्षते

अथ अग्निवेश प्रमुखान् विविशुर् ज्ञान देवताः

अष्टौ मूत्राणि संख्यातानि अष्ट एव पयांसि च

प्रीणनं बृंहणं वृष्यं मेध्यं बल्यं मनस्करम्

वायुः पित्तं कफः च उक्तः शारीरो दोष संग्रहः

ऋषयः च भरद्वाजात् जगृहुः तं प्रजा हितम्

द्वय आश्रयाणाम् व्याधीनां त्रिविधो हेतु संग्रहः

उष्णं तीक्ष्णम् अथो ऽरूक्षं कटुकं लवण अन्वितम्

ददर्श बलहन्तारं दीप्यमानम् इव अनलम्

अहो साधु इति निर्घोषो लोकांस् त्रीन् अन्ववादयत्

यथावत् सूत्रितम् इति प्रहृष्टास् ते ऽनुमेनिरे

प्रशस्तं बद्ध विष् मूत्र विष श्लेष्म आमय अर्शसाम्

गव्यं स मधुरम् किंचिद् दोष घ्नम् क्रिमि कुष्ठ नुद्

स इन्द्रियम् चेतनं द्रव्यं निरिन्द्रियम् अचेतनम्

स अर्थाः गुरु आदयः बुद्धिः प्रयत्न अन्ताः पर आदयः

अन्न पान आदिके ऽध्याये भूयो वक्ष्यामि अशेषतस्

कृष्णगन्धा परीसर्पे शोथेषु अर्शःसु च उच्यते

धामार्गवम् अथ इक्ष्वाकु जीमूतं कृतवेधनम्

यथाक्रमं क्षीर गुणान् एकैकस्य पृथक् पृथक्

योग विद् तु अपि अरूपज्ञः तासां तत्त्व विद् उच्यते

कम्पिल्लक आरग्वधयोः फलं यत् कुटजस्य च

स्वादु अम्ल लवणाः वायुं कषाय स्वादु तिक्तकाः

श्रावयामासुर् आत्रेयं स ऋषि संघम् सुमेधसः

जग्राह निखिलेन आदौ अश्विनौ तु पुनस् ततः

दश यानि अवशिष्टानि तानि उक्तानि विरेचने

सो ऽभिगम्य जय आशीर्भिः अभिनन्द्य सुरेश्वरम्

ख आदीनि आत्मा मनः कालो दिशः च द्रव्य संग्रहः

कण्डूं च शमयेत् पीतं सम्यक् दोष उदरे हितम्

शिवो वायुर् ववौ सर्वा भाभिर् उन्मीलिता दिशः

खर मूत्रम् अपस्मार उन्माद ग्रह विनाशनम्

संयोगे च विभागे च कारणं द्रव्यम् आश्रितम्

तथा औषधम् अविज्ञातम् विज्ञातम् अमृतम् यथा

यथा विषं यथा शस्त्रं यथा अग्निः अशनिः यथा

श्वेता ज्योतिष्मती च एव योज्या शीर्ष विरेचने

इन्द्रम् उग्र तपाः बुद्ध्वा शरण्यम् अमर ईश्वरम्

विज्ञातं च अपि दुर्युक्तम् अनर्थाय उपपद्यते

रूक्षः शीतो लघुः सूक्ष्मः चलः ऽथ विशदः खरः

हस्ति मूत्रम् अथ उष्ट्रस्य हयस्य च खरस्य च

शङ्खिनी अथ विडङ्गानि त्रपुषं मदनानि च

प्रायशो मधुरं स्निग्धं शीतं स्तन्यं पयो मतम्

मूलिन्यः षोडश एकोना फलिन्यो विंशतिः स्मृताः

मुख्यानि यानि दिष्टानि सर्वाणि आत्रेय शासने

स्नेहा हि एते च विहिता वात पित्त कफ अपहाः

लोकः तिष्ठति संयोगात् तत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्

कटु तिक्त कषायाः च कोपयन्ति समीरणम्

इति उक्ताः फल मूलिन्यः स्नेहाः च लवणानि च

सामान्यम् एकत्व करम् विशेषः तु पृथक्त्व कृत्

रोगाः तस्य अपहर्तारः श्रेयसो जीवितस्य च

भवाय भूत संघानाम् प्रतिष्ठां भुवि लेभिरे

विरेचने प्रयोक्तव्यः पूतीकः तिल्वकः तथा

आनूपं स्थल जम् च एव क्लीतकं द्विविधं स्मृतम्

पाण्डु रोग उपसृष्टानाम् उत्तमं शर्म च उच्यते

कटु अम्ल लवणाः पित्तं स्वादु अम्ल लवणाः कफम्

दद्रु विद्रधि गण्डेषु कुष्ठेषु अपि अलजीषु च

दीर्घं जीवितम् अन्विच्छन् भरद्वाजः उपागमत्

स वक्ष्यति शम उपायम् यथावद् अमर प्रभुः

स्नुही अर्क अश्मन्तकाः तेषाम् इदम् कर्म पृथक् पृथक्

तत् युक्तम् उपनाहेषु परिषेके तथा एव च

शिष्येभ्यो दत्तवान् षड्भ्यः सर्व भूत अनुकम्पया

तस्य आयुषः पुण्यतमो वेदो वेद विदाम् मतः

धामार्गवम् अथ इक्ष्वाकु जीमूतं कृतवेधनम्

कः सहस्राक्ष भवनम् गच्छेत् प्रष्टुं शचीपतिम्

स अमराः परम ऋषीणाम् श्रुत्वा मुमुदिरे परम्
पाण्डु रोगे ऽम्लपित्ते च शोषे गुल्मे तथा उदरे

किंचिद् दोष प्रशमनम् किंचिद् धातु प्रदूषणम्

बुद्धेर् विशेषस् तत्र आसीत् न उपदेश अन्तरम् मुनेः

प्रोवाच विनयात् धीमान् ऋषीणां वाक्यम् उत्तमम्

स तिक्तम् श्वास कास घ्नम् अर्शस् घ्नम् च औष्ट्रम् उच्यते

नभसि स्निग्ध गम्भीरः हर्षात् भूतैः उदीरितः

हस्तिदन्ती हैमवती श्यामा त्रिवृद् अधोगुडा
धावमाना सु संभ्रान्ता व्याघ्रस्य वशम् आगता

पश्यन्ति अनेकम् भवतः स्व रूपम् स ब्रह्मपारम् प्रणतो ऽस्मि नित्यम्

पुष्प वृष्टिम् विमुञ्चन्ति खेचराः तस्य मूर्धनि

तं ब्रह्मपारं प्रणतो ऽस्मि नित्यं स्वयंभुवं त्वां शरणं प्रपद्ये

ब्रह्महत्या आदयः पापा विनश्यन्ति अस्य पूजनात्

स्मृत्वा एव अशेष पाप ओघम् क्षिप्रम् अस्य विमुञ्चति

मृत मात्रा च सा बाला कपर्देश अग्रतस् मृगी

पपात दण्ड वत् भूमौ प्रोच्चरन् प्रणवं परम्

संस्पृष्टो वन्दितो भूयः को अन्यः त्वद् सदृशः भुवि

कपर्देश्वर माहात्म्यम् पप्रच्छुः गुरुम् अच्युतम्

गणेश्वरः स्वयं भूत्वा न दृष्टः तद् क्षणात् ततः

प्रोवाच को भवान् कस्माद् देशाद् देशम् इमम् श्रितः

वृष अधिरूढा पुरुषैः तादृशैः एव संवृता

तां विदार्य नखैः तीक्ष्णैः शार्दूलः सु महा बलः

उवास तत्र योग आत्मा कृत्वा दीक्षां तु नैष्ठिकीम्

ईदृशीं योनिम् आपन्नः पैशाचीं क्षुधया अन्वितः

पिशाचमोचने कुण्डे स्नातस्य अत्र समीपतः

इह एव नित्यं वत्स्यामो देवदेवं कपर्दिनम्

मेनिरे क्षेत्र माहात्म्यम् प्रणेमुः गिरिशम् हरम्

विभाति रुद्रैः अभितस् दिव स्थैः समावृतो योगिभिर् अप्रमेयैः

कपर्दिनं त्वां परतः परस्ताद् गोप्तारम् एकम् पुरुषं पुराणम्

स्मृत्वा कपर्देश्वरम् ईशितारम् चक्रे समाधाय मनो ऽवगाहम्

ध्यायताम् अत्र नियतं योगिनां शान्त चेतसाम्

न दृष्टं तत् मया घोरं यमस्य वदनं मुने

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे एकत्रिंशो ऽध्यायः

व्रजामि नित्यं शरणं गुहेशं स्थाणुं प्रपद्ये गिरिशं पुरारिम्

त्वां ब्रह्मपारं प्रणमामि शंभुं हिरण्यगर्भ अधिपतिम् त्रिनेत्रम्

तत्र सा भीत हृदया कृत्वा कृत्वा प्रदक्षिणम्

पिशाचमोचने तीर्थे पूजयामास शूलिनम्

सूत उवाच

व्रजामि योगेश्वरम् ईशितारम् आदित्यम् अग्निम् कपिला अधिरूढम्

एकदा भगवान् देवो गोवृष ईश्वर वाहनः

अस्मिन् क्षेत्रे पुरा विप्राः तपस्वी शंसित व्रतः

न यत्र नाम आदि विशेष क्ﾱप्तिः न संदृशे तिष्ठति यत् स्व रूपम्

त्रि नेत्रा नील कण्ठा च शशाङ्क अङ्कित मूर्धजा

मुञ्चन्ति वृष्टिं कुसुम अम्बु मिश्राम् गन्धर्व विद्याधर किंनर आद्याः

नमामि तं ज्योतिषि संनिविष्टं कालं बृहन्तं भवतः स्व रूपम्

दृष्ट्वा एतत् आश्चर्य वरम् जैमिनि प्रमुखाः द्विजाः

तत्र आश्चर्यम् अपश्यन् ते मुनयो गुरुणा सह

यं योगिनः त्यक्त स बीज योगाः लब्ध्वा समाधिं परमार्थ भूताः

पश्यन्ति देवं प्रणतो ऽस्मि नित्यं तं ब्रह्मपारं भवतः स्व रूपम्

पुष्प धूप आदिभिः स्तोत्रैः नमस्कारैः प्रदक्षिणैः

कदाचिद् आगतम् प्रेतं पश्यति स्म क्षुधा अन्वितम्

यदि कंचित् समुद्धर्तुम् उपायम् पश्यसि प्रभो

तं ब्रह्मपारं परमेश्वरं त्वां नमस्करिष्ये न यतो अन्यत् अस्ति

भक्तः पाप विशुद्ध आत्मा रुद्र सामीप्यम् आप्नुयात्

स्तुत्वा एवम् शङ्कुकर्णो ऽसौ भगवन्तं कपर्दिनम्

एतद् रहस्यम् आख्यातम् माहात्म्यं वः कपर्दिनः

तद् क्षणात् परमं लिङ्गं प्रादुर्भूतं शिव आत्मकम्

समाविशत् मण्डलम् एतत् अग्र्यम् त्रयी मयम् यत्र विभाति रुद्रः

सहस्र पाद अक्षि शिरस् अभियुक्तम् सहस्र बाहुम् नमसः परस्तात्

पुत्र पौत्र आदिभिः युक्तः कुटुम्ब भरण उत्सुकः

येन इमाम् कुत्सितां योनिं क्षिप्रम् एव प्रहास्यसि

इति उक्तः शङ्कुकर्णो ऽथ पिशाचम् इदम् अब्रवीत्

तस्मै पिशाचः क्षुधया पीड्यमानो ऽब्रवीद् वचः

कश्चिद् अभ्याजगाम इदम् शार्दूलो घोर रूपधृक्

जायते योग संसिद्धिः सा षष् मासे न संशयः

मृगीम् एकाम् भक्षयितुं कपर्देश्वरम् उत्तमम्

विघ्नाः सर्वे विनश्यन्ति कपर्देश्वर पूजनात्

तं ब्रह्मपारं भगवन्तम् ईशम् प्रणम्य नित्यं शरणं प्रपद्ये

त्वां ब्रह्मपारं हृदि संनिविष्टं हिरण्मयं योगिनम् आदिमन्तम्

य इमां शृणुयात् नित्यम् कथां पाप प्रणाशिनीम्

अलिङ्गम् आलोक विहीन रूपम् स्वयंप्रभं चित्पतिम् एकरुद्रम्
विश्वेश्वरो वाराणस्यां दृष्टः स्पृष्टो नमस्कृतः

समाभाष्य मुनीन् धीमान् देवदेवस्य शूलिनः

जगाम लिङ्गं तद् द्रष्टुं कपर्देश्वरम् अव्ययम्

तदा अचिरेण कालेन पञ्चत्वम् अहम् आगतः

विचिन्त्य रुद्रं कविम् एकम् अग्निम् प्रणम्य तुष्टाव कपर्दिनं तम्

पूर्व जन्मनि अहम् विप्रो धन धान्य समन्वितः

जजाप रुद्रम् अनिशम् प्रणवं ब्रह्म रूपिणम्

तं दृष्ट्वा स मुनि श्रेष्ठः कृपया परया युतः

पठेत् च सततं शुद्धो ब्रह्मपारं महा स्तवम्

काम क्रोध आदयः दोषा वाराणसी निवासिनाम्

पिपासया अधुना आक्रान्तः न जानामि हित अहितम्

यतः प्रसूतिः जगन्तः विनाशो येन आवृतम् सर्वम् इदम् शिवेन

दृष्ट्वा विमुक्तं स पिशाच भूतम् मुनिः प्रहृष्टो मनसा महेशम्

स वालखिल्य आदिभिः एष देवो यथा उदये भानुः अशेष देवः

न कश्चिद् वेत्ति तमसा विद्वाः अपि अत्र मुह्यति

संस्तूयमानो ऽथ मुनि इन्द्र संघैः अवाप्य बोधं भगवत् प्रसादात्

कुरुष्व तं नमः ते त्वा अहम् शरणं गतः

शङ्कुकर्णो ऽथ मुक्त आत्मा तद् आत्मा सर्वगो ऽमलः

यत् त्वया भगवान् पूर्वं दृष्टो विश्वेश्वरः शिवः

उवास तत्र युक्त आत्मा पूजयन् वै कपर्दिनम्

द्रक्ष्यामः सततं देवं पूजयामो ऽथ शूलिनम्

अस्थि चर्म पिनद्ध अङ्गम् निःश्वसन्तं मुहुर् मुहुर्

निलिल्ये विमले लिङ्गे तद् अद्भुतम् इव अभवत्

तेषां प्रोवाच भगवान् देव अग्रे च उपविश्य सः

तदा अवगाढः मुनि संनिधाने ममार दिव्य आभरण उपपन्नः

स्नानं कुरुष्व शीघ्रं त्वम् अस्मिन् कुण्डे समाहितः

तस्मात् सदा एव द्रष्टव्यं कपर्देश्वरम् उत्तमम्

अदृश्यत महा ज्वाला व्योम्नि सूर्य सम प्रभा

ज्ञानम् आनन्दम् अद्वैतम् कोटि कालाग्नि संनिभम्

इदं देवस्य तत् लिङ्गम् कपर्देश्वरम् उत्तमम्

यतः प्रधानं पुरुषः पुराणो विवर्तते यं प्रणमन्ति देवाः
एवं लङ्घिते प्राग्वल् लिपि मुद्रा गणना संख्य स आलम्भ धनुर्वेदे जविते प्लविते तरणे इष्वस्त्रे हस्ति ग्रीवायाम् अश्व पृष्ठे रथे धनुष्कलापे स्थैर्य स्थाम्नि सु शौर्ये बाहुव्यायामे अङ्कुश ग्रहे पाश ग्रहे उद्याने निर्याणे अवयाने मुष्टिबन्धे पदबन्धे शिखाबन्धे छेद्ये भेद्ये दालने स्फालने अक्षुण्ण वेधि त्वे मर्म वेधि त्वे शब्दवेधि त्वे दृढ प्रहारि त्वे अक्ष क्रीडायाम् काव्य करणे ग्रन्थे चित्रे रूपे रूप कर्मणि धीते अग्निकर्मणि वीणायां वाद्ये नृत्ये गीते पठिते आख्याने हास्ये लास्ये नाट्ये विडम्बिते माल्य ग्रथने संवाहिते मणि रागे वस्त्र रागे माया कृते स्वप्न अध्याये शकुनि रुते स्त्री लक्षणे पुरुष लक्षणे अश्व लक्षणे हस्ति लक्षणे गो लक्षणे अज लक्षणे मिश्र लक्षणे कौटुभ ईश्वर लक्षणे निर्घण्टे निगमे पुराणे इतिहासे वेदे व्याकरणे निरुक्ते शिक्षायां छन्दस्विन्यां यज्ञ कल्पे ज्योतिषे सांख्ये योगे क्रिया कल्पे वैशिके वैशेषिके अर्थ विद्यायाम् बार्हस्पत्ये आम्भिर्ये आसुर्ये मृग पक्षि रुते हेतुविद्यायां जलयन्त्रे मधूच्छिष्ट कृते सूचि कर्मणि विदल कर्मणि पत्र छेदे गन्धयुक्तौ इति एवम् आद्यासु सर्व कर्म कलासु लौकिक आदिषु दिव्य मानुष्यक अतिक्रान्तासु सर्वत्र बोधिसत्त्व एव विशिष्यते स्म

शतं सर्वबलानां विसंज्ञागती नाम उच्यते

तौ बोधिसत्त्वस्य बलं तेजः च अ सहमानौ धरणी तले प्रपतितौ अभूताम्

ततो ऽर्जुनो गणक महामात्रः आश्चर्य प्राप्तः इमे गाथे ऽभाषत

तस्मात् निवेशनम् कुमारस्य क्रियताम् इति

तस्य अनन्तरम् सप्त ताला अयस्मयी वराह प्रतिमा यन्त्र युक्ता स्थापिता अभूत्

हन्त इदानीम् इषु क्षेपम् उपदर्शयत इति

अतो अपि उत्तरि कुरुटावि नाम

ततस् तत् धनुः दण्डपाणेः शाक्यस्य उपनामितम् अभूत्

आहुः सुन्दरनन्देन इति

तद् अनन्तरम् देवदत्तः कुमारो गर्वितः च मानी च बलवान् एव तब्धः शाक्य मानेन च तब्धो बोधिसत्त्वेन सार्धं विस्पर्धमानः सर्वावन्तं रङ्ग मण्डलम् प्रदक्षिणीकृत्य विक्रीडमानो बोधिसत्त्वम् अभिपतति स्म

अतो अपि उत्तरि वाहनप्रज्ञप्तिः नाम

ततो राजा शुद्धोदन एवम् आह यदि एवम् तेन हि व्यवलोकयत कतमा कन्या कुमारस्य अनुरूपा स्यात्

शतं नागबलानां तिटिलम्भं नाम उच्यते

इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वो यथा आगताभ्यः ताभ्यः दारिकाभ्यो अशोक भाण्डकानि अनुप्रयच्छति स्म

ततो राजा शुद्धोदनः कपिलवस्तुनि महा नगर वरे घण्टा घोषणाम् कारयति स्म सप्तमे दिवसे कुमारः स्वं शिल्पम् उपदर्शयति

ततो राजा शुद्धोदनो बोधिसत्त्वाय तां प्रकृतिम् आरोचयति स्म

ब्राह्मण गुणा सर्वे सो मे पतिः भवतु सौम्य सुरूप रूपः

तत्र को युष्माकं योजन पिण्डम् प्रजानाति कियन्ति तानि परमाणु रजांसि भवन्ति अर्जुनो ऽवोचद् अहम् एव तावत् कुमार संमोहम् आपन्नः किम् अङ्ग पुनर् ये च अन्ये ऽल्पबुद्धयः

तत्र पञ्च मात्राणि शाक्य कुमार शतानि एक वचना उदाहारेण अपूर्व चरितम् समुद्दिशन्ति स्म बोधिसत्त्वः च असंमूढः निक्षिपति स्म

ततः कुमारो रथस्य एव एकम् पादं भूमौ प्रसार्य पादाङ्गुष्ठेन तं हस्ति नागम् लाङ्गूले गृहीत्वा सप्त प्राकारान् सप्त च परिखान् अतिक्रम्य बहिस् नगरस्य क्रोश मात्रे प्रक्षिपति स्म

बोधिसत्त्वो ऽवोचत् तत्र योजन पिण्डः परमाणु रजसाम् परिपूर्णम् अक्षोभ्य नयुतम् एकम् त्रिंशत् च कोटी नयुत शत सहस्राणि षष्टिः च कोटी शतानि द्वात्रिंशतिः च कोट्यः पञ्च च दश शत सहस्राणि द्वादश च सहस्राणि एतावान् योजन पिण्डः परमाणु रजः निक्षेपस्य

न च अस्य कायं व्याबाधते स्म

सप्त एडक रजांसि एकम् गोरजः

श्रुत्वा च येन राजा शुद्धोदनः तेन उपसंक्रामत्

तत्र खलु अपि बोधिसत्त्वश् चतुरशीति स्त्री सहस्राणाम् मध्ये प्राप्तो लोक अनुभवन तया रममाणं क्रीडयन्तं परिचारयन्तम् आत्मानम् उपदर्शयति स्म

आत्म भावम् चित्तं च येषु विवृतं न न लज्जा

शोभते ऽसौ स्व तेजेन गुणवान् गुण भूषितः
तत्र देव मनुज शत सहस्राणि हाहाकार किलिकिला प्रक्ष्वेडित शत सहस्राणि प्रामुञ्चन्

गगन तल गताः च देवपुत्रा राजानं शुद्धोदनं तं च महान्तं जन कायम् एवम् आहुः को ऽत्र विस्मयो मनुजाः

बोधिसत्त्व एव विशिष्यते

सा च राज्ञा शुद्धोदनेन अनुपूर्वेण बोधिसत्त्वस्य वृता अभूत्

शतं गणनागतीनां निरवद्यं नाम उच्यते

ते सर्व एकैकैः वस्त्रैः स्थिता अभूवन्

उपसंक्रम्य एवम् आह देव किम् इदम् दीन मनाः तिष्ठसि

बोधिसत्त्वस्य दशसु क्रोशेषु अयस्मयी भेरी स्थापिता अभूत्

तान् कुमार उवाच सप्तमे दिवसे प्रतिवचनं श्रोष्यथ इति

न च परिप्रापयन्ति स्म बोधिसत्त्वस्य निक्षिपतः

इति

अतो ऽसंख्येयतमानि परमाणु रजांसि यानि त्रि साहस्र महा साहस्र लोकधातौ भवन्ति

शोभते आर्यः तूष्णीभूतः ऽपि शोभते

शतं विवाहानाम् उत्सङ्गम् नाम उच्यते

तत्र बोधिसत्त्वस्य यत् यत् एव धनुः उपानम्यते स्म तत् तत् एव विच्छिद्यते स्म

गुणे सत्ये च धर्मे च तत्र अस्य रमते मनः

दण्डपाणेः योजन द्वये ऽयस्मयी भेरी स्थापिता अभूत्

यत् नु अहम् अशोक भाण्डकानि कारयेयम् यानि कुमारः सर्व दारिकाभ्यः ऽनुप्रयच्छेत्

तत्र सप्तमे दिवसे पञ्च मात्राणि शाक्य कुमार शतानि संनिपतितानि अभूवन्

अथ दण्डपाणिः शाक्यः सर्वं काय बल स्थाम संजनय्य तत् धनुः आरोपयितुम् आरब्धः ऽभूत्

न च नाम अनेन योग्या कृता इदं च ईदृशम् शिल्प कौशलम्

तत्र अर्जुनः नाम शाक्य गणकः महामात्रः संख्या गणनासु पारंगतः स साक्षी स्थापितो ऽभूत् स त्वं व्यवलोकय कतमो ऽत्र कुमारो विशिष्यते संख्या ज्ञानतः इति

न पुनर् तत् कश्चिद् शक्नोति स्म तत् धनुः आरोपयितुम् प्राक् एव पूरयितुम्

दण्डपाणिना द्वि योजन स्था भेरी आहता अभूत् निर्विद्धा च न उत्तरि शक्नोति स्म

यस्या एते गुणाः सन्ति तां मे कन्यां प्रवेदय

शतं करकूणां हेत्विन्द्रियं नाम उच्यते

इति एतत् च राज्ञः प्रतिवेदितम्

तत् कस्मात्

अथ तस्य जवस्य विशेष ताम्

अतो अपि उत्तरि परमाणु रजः प्रवेश अनुगतानाम् गणना यत्र तथागतं स्थापयित्वा बोधिमण्ड वर अग्र गतम् च सर्व धर्म अभिषेक अभिमुखम् बोधिसत्त्वं न अन्यः कश्चिद् सत्त्वः सत्त्व निकाये संविद्यते य एतां गणनां प्रजानाति अन्यत्र अहम् वा यो वा स्यात् मादृशः

अतो अपि उत्तरि सर्वनिक्षेपा नाम गणना यस्यां गणनायां दश गङ्गा नदी वालिका समाः लक्ष निक्षेप क्रियया परिक्षयं गच्छेयुः

इति हि पञ्च मात्राणि शाक्य कुमार शतानि नगरात् निष्क्रम्य येन अन्यतमः पृथिवी प्रदेशः यत्र शाक्य कुमाराः शिल्पम् उपदर्शयन्ति स्म तेन उपसंक्रामन्

एष धरणिमण्डे पूर्व बुद्ध आसन स्थः शमथ धनु गृहीत्वा शून्य नैरात्म बाणैः

संयमेन क्षम दम मैत्र बलेन कल्प कोट्यः

शतं व्यवस्थानप्रज्ञप्तीनां हेतुहिलं नाम उच्यते

अथ राज्ञः शुद्धोदनस्य एतत् अभवत् दुरासदः कुमारः शुभ अधिमुक्तः च

शतम् उत्सङ्गानाम् बहुलं नाम उच्यते

यदा अपि मया उक्तम् कस्मात् शाक्य कुमाराः कुमारस्य उपस्थानाय न आगच्छन्ति इति तदा अपि अहम् अभिहितः किं वयं मण्डकस्य उपस्थानम् करिष्याम इति

द्वौ अपि त्रयो ऽपि पञ्च अपि दश अपि विंशती अपि त्रिंशत् अपि चत्वारिंशत् अपि पञ्चाशत् अपि यावत् पञ्च अपि शाक्य कुमार शतानि युगपद् उद्दिशन्ति स्म

अतो अपि उत्तरि ध्वजाग्रनिशामणी नाम गणना

आदित्य चन्द्र सदृशाः किं वदनं

तत् कस्मात् हेतोः न हि कुमारः कुल अर्थिकः न गोत्र अर्थिकः

राजा प्राह दुरासदः कुमारः

यैः दीर्घरात्रं कल्याण मित्र रतनैः च परिगृहीताः

यस्या एते गुणाः संविद्यन्ते क्षत्रिय कन्यायाः वा ब्राह्मण कन्यायाः वा वैश्य कन्यायाः वा शूद्र कन्यायाः वा तां कन्याम् अस्माकम् प्रतिवेदय

तत्र देवदत्तः कुमार ईर्ष्यया च शाक्य बल मदेन च मत्तः

अथ विश्वामित्र आचार्यः प्रत्यक्षो बोधिसत्त्वस्य लिपि ज्ञाने स्मितम् उपदर्शयन् इमे गाथे ऽभाषत
यत्र च प्रदेशे स हस्ती पतितः तस्मिन् प्रदेशे महत् बिलम् संवृत्तं यत् सांप्रतम् हस्तिगर्ता इति अभिधीयते

सुरूपा मम दुहिता इति

सप्त शश रजांसि एकम् एडक रजः

शतं कङ्कराणां विवरं नाम उच्यते

सप्त अणवः त्रुतिः

गच्छन् वै शोभते आर्य आगच्छन् अपि शोभते

ततो बोधिसत्त्वो अपि आह अलम् अलम् अनेन विवादेन

गगन तल गताः च देवपुत्रा इमा गाथा अभाषन्त

किंतु महा कायः ऽयं सत्त्वः

ये किल्बिषाः स्व हृदये मधुरासु वाचं कुम्भो यथा अमृतेन

तत् प्रतिवेदयिष्यामः तावत् कुमारस्य कतमा ते कन्या रोचत इति

शतं नियुतानां कङ्करं नाम उच्यते

ततो राज्ञ एतत् अभवत् द्विस् अपि इदम् अहम् सह धर्मेण चोदितः

ततः सर्व शाक्य गणः आश्चर्य प्राप्तः परम विस्मय आपन्नः ऽभूत्

इति हि तल्लक्षण गणनया सुमेरु पर्वत राजः लक्ष निक्षेप क्रियया परिक्षयं गच्छेत्

तत्र शाक्या आहुर् युद्धेषु तावत् कुमारः विशेषयितव्यो जिज्ञास्यः च

पुरोहित आह

आह कथं पुनः कोटि शत उत्तरा गणना गतिः अनुप्रवेष्टव्या बोधिसत्त्व आह शतं कोटीनाम् अयुतम् नाम उच्यते

इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वः तत् धनुः पूरयित्वा इषुम् गृहीत्वा तादृशेन बल स्थाम्ना तम् इषुम् क्षिपति स्म येन या च आनन्दस्य भेरी या च देवदत्तस्य यावत् सुन्दरनन्दस्य यावत् दण्डपाणेः ताः सर्वा अभिनिर्भिद्य तां च दश क्रोश स्थाम् स्वकाम् अयस्मयीम् भेरीं सप्त तालाम् यन्त्र युक्त वराह प्रतिमाम् अभिनिर्भिद्य स इषुः धरणी तलम् प्रविश्य अदर्शन आभासः ऽभूत्

गुण अर्थिकः एव कुमारः

निहत्वा दृष्टि जालम् च भित्त्वा शिव विरजम् अशोकाम् प्राप्स्यते बोधिम् अग्र्याम्

यावत् बोधिसत्त्वस्य उपनामितम् अभूत्

ते ताम् उपध्यायन्ति स्म विचारयन्ति स्म नव वधूका हि नाम प्रतिलीना तिष्ठति इयं पुनर् विवृता एव सर्वदा इति

कठिन अन्तरात्मा सर्पस्य वा तादृशानाम्

स तस्याः तम् लेखम् उपनामयति स्म

दृष्ट्वा च पर्यपृच्छत् केन अयम् हत इति

तत् यथा चक्र रत्नम् हस्ति रत्नम् अश्व रत्नम् मणि रत्नम् स्त्री रत्नम् गृहपति रत्नम् परिणायक रत्नम्

तत्र तैः शाक्यैः विश्वामित्रः आचार्यः साक्षी स्थापितो ऽभूत् स त्वं व्यवलोकय कतमो ऽत्र कुमारो लिपि ज्ञाने विशिष्यते यदि वा लेख्यतो यदि वा बहु लिपि निर्याणतः

स आह अशोभनम् इदम् देवदत्तस्य

शतम् अक्षोभ्याणाम् विवाहं नाम उच्यते

द्वादश अङ्गुली पर्वाणि वितस्तिः

शतं विसंज्ञागतीनां सर्वसंज्ञा नाम उच्यते

शतं सर्वसंज्ञानां विभूतंगमा नाम उच्यते

तत्र पञ्च मात्राणि शाक्य शतानि

यथा च पुत्रो मम भूषितो गुणैस् तथा च कन्या स्व गुणा प्रभासते

दृष्ट्वा च पर्यपृच्छत् केन अयम् हत इति

तां श्रुत्वा बोधिसत्त्व आह देव अस्ति पुनर् इह नगरे कश्चिद् यः मया सार्धं समर्थः शिल्पेन शिल्पम् उपदर्शयितुम्

वा मन्द चैलः

यत्र च प्रदेशे स इषुः भूमि तलम् भित्त्वा प्रविष्टः तस्मिन् प्रदेशे कूपः संवृत्तः यत् अद्य त्वे ऽपि शरकूप इति अभिधीयते

गगन तल गताः च देवपुत्रा राजानं शुद्धोदनं तं च महान्तं जन कायम् गाथया अध्यभाषन्त

ततो बोधिसत्त्व आह उद्दिशत यूयम् अहं निक्षेप्स्यामि इति

पूर्वविदेहो नव योजन सहस्राणि

तत्र खलु अपि गोपा शाक्य कन्या न कंचिद् दृष्ट्वा वदनं छादयति स्म श्वश्रूं वा श्वशुरं वा अन्तर् जनम् वा

तानि च पञ्च मात्राणि शाक्य कुमार शतानि युगपद् युध्यन्ति स्म

कारयित्वा च कपिलवस्तुनि महा नगरे घण्टा घोषणाम् कारयामास सप्तमे दिवसे कुमारो दर्शनं दास्यति अशोक भाण्डकानि च दारिकाभ्यो विश्राणयिष्यति

सर्व एव एकीभूत्वा इदानीं स आलम्भाय आगच्छत इति

तावत् यावत् तत् धनुः उपनामितम् अभूत्

सर्वः च शाक्य गणः विस्मितो ऽभूद् आश्चर्य प्राप्तः आश्चर्यं भोः

तत्र आनन्दस्य द्वयोः क्रोशयोः अयस्मयी भेरी लक्षं स्थापिता अभूत्

तद् अनन्तरम् लङ्घिते प्लविते जविते सर्वत्र बोधिसत्त्व एव विशिष्यते स्म
यावत् त्रिस् अपि बोधिसत्त्वो राजानं शुद्धोदनं परिपृच्छति स्म

सदा एव तादृशानाम्

सो ऽयं क्लिन्नः सर्व नगरम् दौर्गन्धेन स्फुरिष्यति इति

सो ऽनुपूर्वेण विचरन् येन दण्डपाणेः शाक्यस्य निवेशनं तेन उपसंक्रामत्

सर्व नगर जनः च विह्वलीभूतो अन्योन्यम् अपृच्छत् कस्य अयम् एवंविधः शब्द इति

कियत् विभूषितः बालः पाप चारी न शोभते

सर्वेण शोभते आर्यो यस्य पापं न विद्यते

प्रायेण च मातृग्रामो अ संविद्यमान गुणः ऽपि गुणानाम् आत्मनि प्रजानीते

सर्वे च आसनेभ्यः उत्थाय कृत अञ्जलि पुटाः भूत्वा बोधिसत्त्वं नमस्कृत्य राजानं शुद्धोदनम् एतत् अवोचन् लाभाः ते महा राज परम सु लब्धाः यस्य ते पुत्र एवं शीघ्र लघु जव चपल परिपृच्छा प्रतिभानः इति

तत्र महा जन कायः आह देवदत्तेन इति

एक कण्ठाः च इमाम् वाचम् अभाषन्त जयति जयति भोः सर्वार्थसिद्धः कुमारः

मणि रत्नम् ध्वज अग्रे वा भासमानं प्रभास्वरम्

शतं विवराणाम् अक्षोभ्यं नाम उच्यते

तत्र बोधिसत्त्वः च उद्दिशति स्म एकः च शाक्य कुमारः निक्षिपति स्म न च परिप्रापयति स्म

तत्र देव मनुजाः शत सहस्राणि हाहाकार किलकिला प्रक्ष्वेडित शत सहस्राणि प्रामुञ्चन्

ततो राजा शुद्धोदनः प्रहसित वदनः बोधिसत्त्वम् एवम् आह शक्यसि पुनर् त्वम् पुत्र शिल्पम् उपदर्शयितुम् स आह बाढं शक्यामि देव

तत्र सर्वे शाक्य कुमाराः परमेण अपि प्रयत्नेन व्यायच्छमाना न शक्नुवन्ति स्म तत् धनुः आरोपयितुम् प्राक् एव पूरयितुम्

अतो अपि उत्तरि ध्वजाग्रवती नाम गणना यस्यां गणनायां गङ्गा नदी वालिका समाः लक्ष निक्षेप क्रियया परिक्षयं गच्छेयुः

सो अद्राक्षीत् तम् हस्ति नागम् नगर द्वारे हतम्

अथ ते सर्वे हर्षिता भूत्वा बोधिसत्त्वम् अभिनिपतिताः

एवं चरम भाविकः विनिष्क्रान्त गृह वासः बोधिसत्त्वः

एवम् अपर्यन्ताः सर्व शाक्य कुमाराः अथ पर्यन्तः च बोधिसत्त्वः

तत् कथम् अ शिल्प ज्ञाय अहम् दुहितरं दास्यामि

कुमारः च न शिल्प ज्ञः न असि धनुष्कलाप युद्ध स आलम्भ विधि ज्ञः

एवंगुण युक्ताम् अ पश्यन् न च एव गुण युक्ताम् कन्यां

सु निभृताः च मनः प्रसन्नाः किं वदनं

अथ दण्डपाणिः शाक्य कुमारान् एतत् अवोचत् जिज्ञासितम् इदम् दृष्टं च

तस्य धनुष आरोप्यमाणस्य सर्वं कपिलवस्तु महा नगरम् शब्देन अभिविज्ञप्तम् अभूत्

सप्त लिक्षाः सर्षपः

द्वे वितस्ती हस्तः

तत्र देव मनुष्य शत सहस्राणि हीहीकार किलिकिला प्रक्ष्वेडित शत सहस्राणि प्रामुञ्चन्

तस्यां च वेलायाम् इमाम् गाथाम् अभाषत

तस्य इमानि सप्त रत्नानि भविष्यन्ति

तत्र ते महल्लक महल्लकाः शाक्या राजानं शुद्धोदनम् एवम् आहुः यत् खलु देवो जानीयात्

आहुर् देवदत्तेन इति

ततस् च ते सर्वे संनिपत्य कुमारस्य एनाम् प्रकृतिम् आरोचयन्ति स्म

एवं कृत्वा बोधिसत्त्व एव विशिष्यते स्म

अश्रौषीत् भिक्षवः राजा शुद्धोदनो नाम गोपायाः शाक्य कन्यायाः इमाम् एवंरूपाम् सर्वां गाथां प्रतिभान निर्देशम्

अस्य अनन्तरम् देवदत्तस्य चतुर्षु क्रोशेषु अयस्मयी भेरी स्थापिता अभूत्

परिशिष्टैः वस्त्र आभरणैः बोधिसत्त्वम् अभिच्छादयन्ति स्म

मानिताः च भविष्यामो अनवद्याः च सर्व कोट राजभिः

धनुः सहस्रम् मार्ग ध्वज आक्रोशः

संख्या गणना व्यतिवृत्ता हि एषाम् गणनानां तत् उच्यते असंख्येयम् इति

अयं सर्वार्थसिद्ध कुमारः नैमित्तिकैः ब्राह्मणैः कृत निश्चयैः च देवैः यत् भूयसा एवम् निर्दिष्टो यदि कुमारो ऽभिनिष्क्रमिष्यति तथागतो भविष्यति अर्हन् सम्यक्संबुद्धः

यदि विलम्ब मा हीन प्राकृत जनेन भवेय

सप्त गोरजांसि एकम् लिक्षा रजः

सप्त वातायनरजांसि एकम् शशरजः

बोधिसत्त्वः च एनम् वृत्तान्तम् अश्रौषीत्

अतो अपि उत्तरि कुरुटु नाम

दण्डपाणिः आह आर्य कुमारो गृहे सुख संवृद्धः

अथ खलु भिक्षवो राजा शुद्धोदन इमा गाथा वाचयित्वा पुरोहितम् आमन्त्रयते स्म गच्छ त्वं महा ब्राह्मण कपिलवस्तु महा नगरे
गगन तल गताः च देवपुत्रा इमां गाथाम् अभाषन्त

तौ समनन्तरं स्पृष्टौ एव बोधिसत्त्वेन पाणिना

गोदानीयो ऽष्टौ योजन सहस्राणि

अथ खलु भिक्षवः स पुरोहितः तम् गाथा लेखम् गृहीत्वा कपिलवस्तुनि महा नगरे गृहात् गृहम् व्यवलोकयन् गत्वा हिण्डन् कन्यां पर्येषते स्म

एवं सप्त रत्नम्

बोधिसत्त्वस्य एकः द्वौ त्रयः चत्वारः पञ्चदश विंशत् त्रिंशत् चत्वारिंशत् पञ्चाशत् शतम् यावत् पञ्च अपि शाक्य कुमार शतानि युगपद् काले निक्षिपन्ति स्म न च परिप्रापयन्ति स्म

निर्दिशतु कुमारो योजन पिण्डम् कियन्ति तानि परमाणु रजांसि भवन्ति इति

शतं हेत्विन्द्रियाणां समाप्तलम्भं नाम उच्यते

आह न अहम् त्वां विमानयामि अपि तु खलु पुनर् त्वम् अभि पश्चात् आगता इति

तद् अनन्तरम् बोधिसत्त्वो रथ अभिरूढः ऽभिनिष्क्रामति स्म

स पुनर् अपि मीमांसा उपाय कौशल्यम् आ मुखीकृत्य सत्त्व परिपाकम् अवेक्षमाणः महा करुणाम् संजनय्य तस्यां वेलायाम् इमाम् गाथाम् अभाषत

अथ खलु राजा शुद्धोदनो अशोक भाण्डानि कारयति स्म सुवर्ण मयानि रूप्य मयानि नाना रत्न मयानि

तत्र एक शाक्य कुमारः बोधिसत्त्वस्य उद्दिशति स्म न च परिप्रापयति स्म

ब्राह्मणीं क्षत्रियां कन्यां वेश्यां शूद्रीं तथा एव च

अस्मिन् खलु पुनर् गणना परिवर्ते बोधिसत्त्वेन निर्दिश्यमाने अर्जुनो गणक महामात्रः सर्वः च शाक्य गणः तुष्टः उदग्र आत्त मनाः प्रमुदित आश्चर्य अद्भुत प्राप्तः ऽभूत्

इति हि द्वात्रिंशत् शाक्य कुमाराः स आलम्भाय स्थिताः

गगन तल गताः च देवपुत्रा इमे गाथे ऽभाषन्त

तत्र मरुत् मनुज शत सहस्राणि हीहीकार किलकिला प्रक्ष्वेडित शत सहस्राणि अकार्षुः

स्थितो वा अथ निषण्णो वा आर्यः सर्वत्र शोभते

चत्वारः क्रोशा योजनम्

अथ सा दारिका पुरोहितस्य चरणौ गृहीत्वा एवम् आह केन ते महा ब्राह्मण कार्यम्

एवम् अस्माकम् चक्रवर्ति वंशस्य च अन् उपच्छेदः भविष्यति

इति हि भिक्षवः सप्तमे दिवसे बोधिसत्त्वः संस्था आगारम् उपसंक्रम्य भद्रासने न्यषीदत्

तदा नन्दः च आनन्दः च बोधिसत्त्वम् अभिगतौ स आलम्भाय

कलविङ्को यथा पक्षी दर्शनेन स्वरेण वा

अथ अर्जुनः गणक महामात्रः बोधिसत्त्वम् एवम् आह जानीषे त्वं कुमार कोटि शत उत्तराम् नाम गणनागतिं बोधिसत्त्व आह शक्यामि देव

अर्जुनो ऽवोचत् कथं कुमार परमाणु रजः प्रवेश गणना अनुप्रवेष्टव्या बोधिसत्त्व आह सप्त परमाणु रजांसि अणुः

सर्व गृहाणि अनुप्रविश्य कन्या व्यवलोकय

सा प्राह इदम् अहम् कुमार तव अन्तिकात् अर्हामि आह इमानि मदीयानि आभरणानि गृह्यताम्

शतं हेतुहिलानां करकुः नाम उच्यते

ततस् तैः गुह्य पुरुषैः राजानं शुद्धोदनम् उपसंक्रम्य एष वृत्तान्तो निवेदितो ऽभूद् देव दण्डपाणेः शाक्यस्य दुहिता गोपा नाम शाक्य कन्या तस्यां कुमारस्य चक्षुः निविष्टम् मुहूर्तं च तयोः संलापो ऽभूत्

स इमं पृथिवी मण्डलम् अदण्डेन अशस्त्रेण अभिनिर्जित्य अध्यावसिष्यति सह धर्मेण इति

शुद्धोदनस्य तनयः परम अभिरूपः द्वात्रिंश लक्षण धरः गुण तेज युक्तः

स तं निवेशनं प्रविष्टो ऽद्राक्षीत् कन्याम् अभिरूपाम् प्रासादिकां दर्शनीयां परमया शुभ वर्ण पुष्कर तया समन्वागतां न अति दीर्घाम् न अति ह्रस्वाम् न अति स्थूलाम् न अति कृशाम् न अति गौराम् न अति कृष्णाम् प्रथम यौवन अवस्थाम् स्त्री रत्नम् इव ख्यायमानाम्

शाक्या आहुर् विशिष्यतां तावत् कुमारः लिपि ज्ञाने