tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
उदित आदित्ये प्रातरनुवाकम् अनुब्रूयात् सर्वं ह्य् एव एतत् अहर् दिवाकीर्त्यम् भवति

एकपञ्चाशतं द्विपञ्चाशतं वा शस्त्वा मध्ये निविदं दधाति तावतीर् उत्तराः शंसति शत आयुः वै पुरुषः शत वीर्यः शत इन्द्रियः आयुष्य् एव एनम् तद् वीर्य इन्द्रिये दधाति

तस्य वै देवा आदित्यस्य स्वर्गाल् लोकाद् अवपाताद् अबिभयुस् तम् पञ्चभी रश्मिभिर् उदवयन् रश्मयो वै दिवाकीर्त्यानि महादिवाकीर्त्यं पृष्ठम् भवति विकर्णम् ब्रह्मसाम भासम् अग्निष्टोम साम उभे बृहत् रथंतरे पवमानयोर् भवतस् तद् आदित्यम् पञ्चभी रश्मिभिर् उद्वयन्ति धृत्या अन् अवपाताय

सौर्यम् पशुम् अन्यङ्ग श्वेतम् सवनीयस्य उपालम्भ्यम् आलभेरन् सूर्य देवत्यम् ह्य् एतद् अहः
नाभानेदिष्ठं वै मानवम् ब्रह्मचर्यं वसन्तम् भ्रातरो निरभजन् सो ऽब्रवीद् एत्य किम् मह्यम् अभाक्त इति एतम् एव निष्ठावम् अववदितारम् इत्य् अब्रुवंस् तस्मात् ह अपि एतर्हि पितरम् पुत्रा निष्ठावो अववदिता इति एव आचक्षते

स पितरम् एत्य अब्रवीत् त्वां ह वाव मह्यम् तत अभाक्षुः इति तम् पिता अब्रवीत् मा पुत्रक तद् आदृथा अङ्गिरसो वा इमे स्वर्गाय लोकाय सत्रम् आसते ते षष्ठं षष्ठम् एव अहर् आगत्य मुह्यन्ति तान् एते सूक्ते षष्ठे ऽहनि शंसय तेषां यत् सहस्रं सत्र परिवेषणम् तत् ते स्वर् यन्तो दास्यन्ति इति तथा इति

स एष सहस्र सनिः मन्त्रो यन् नाभानेदिष्ठः

तं स्वर् यन्तो ऽब्रुवन्न् एतत् ते ब्राह्मण सहस्रम् इति तद् एनं समाकुर्वाणम् पुरुषः कृष्णश वासी उत्तरत उपोत्थाय अब्रवीत् मम वा इदम् मम वै वास्तुहम् इति सो ऽब्रवीन् मह्यं वा इदम् अदुर् इति तम् अब्रवीत् तद् वै नौ तव एव पितरि प्रश्न इति स पितरम् ऐत् तम् पिता अब्रवीत् ननु ते पुत्रक अदुः इत्य् अदुर् एव म इत्य् अब्रवीत् तत् तु मे पुरुषः कृष्णश वासी उत्तरत उपोदतिष्ठन् मम वा इदम् मम वै वास्तुहम् इत्य् आदित इति तम् पिता अब्रवीत् तस्य एव पुत्रक तत् तत् तु स तुभ्यं दास्यति इति स पुनर् एत्य अब्रवीत् तव ह वाव किल भगव इदम् इति मे पिता आह इति सो ऽब्रवीत् तद् अहं तुभ्यम् एव ददामि य एव सत्यम् अवादीर् इति

नाभानेदिष्ठं शंसति

तान् उपैत् प्रति गृभ्णीत मानवं सुमेधस इति तम् अब्रुवन् किंकामो वदसि इति इदम् एव वः षष्ठम् अहः प्रज्ञापयानि इति अब्रवीद् अथ यद् व एतत् सहस्रं सत्र परिवेषणम् तन् मे स्वर् यन्तो दत्त इति तथा इति तान् एते सूक्ते षष्ठे ऽहनि अशंसयत् ततो वै ते प्र यज्ञम् अजानन् प्र स्वर्गं लोकम्
आग्नीध्र एतम् इध्मं सादयित्वा नयवत्या ऋचा अभिजुहोत्य् अयं नो अग्निर् वरिवः कृणोतु इति

अत्र एव ग्राव्णो वायव्यानि द्रोणकलशम् आग्नीध्र उपवासयति

दक्षिणस्य हविर्धानस्य नीडे कृष्णाजिनं प्राचीन ग्रीवम् उत्तर लोम आस्तृणाति अदित्याः सदो असि इति

पूर्वया तु यजमानः प्रपद्यते

अथ एनम् अनुहरन्त्य् आज्यान्य् अनुहरन्ति इध्माबर्हिः अनुहरन्ति प्रोक्षणीर् अनुनयन्त्य् अग्नीषोमीयम्

पूर्वया वा

तस्मिन् राजानम् आसादयत्य् अदित्याः सद आसीद इति

त्रिर् अनूक्तायां प्रथमायाम् अग्नि प्रथमाः प्राञ्चो ऽभिप्रव्रजन्ति

सोम प्रथमाः प्राञ्चो ऽभिप्रव्रजन्ति

शालामुखीय इध्मम् आदीप्य संप्रेष्यत्य् अग्नीषोमाभ्यां प्रणीयमानाभ्याम् अनुब्रूहि इति

यदि गत श्रीः स्यात् पूर्वया एव द्वारा राजानं प्रपादयेत्
अथ यदि स अग्निचित्यम् प्रथमायाम् एव उपसदि उत्तरवेदिं संनिवपन्ति

तेषाम् एकाष्टकायां क्रयः सम्पद्यते

उत उ ह्य् एकः शम रथस्य कर्ता भवति

तथा एव षष्ठ्याम् उपसद्य् उत्तरवेदिं संनिवपन्ति यद्य् अन् अग्निचित्यम् भवति

समानं द्वादशाहिकं कर्म

तेषां पूर्वपक्षे सुत्या सम्पद्यते

इति नु यदि समाम् अ विज्ञाय दीक्षन्ते

पूर्वपक्षं मासा अभिसंपद्यन्ते

पूर्वपक्षे प्रसवः पूर्वपक्षे वैषुवतं पूर्वपक्ष उत्थानम्

संवत्सराय दीक्षिष्यमाणाः समवस्यन्ति
विष्कन्धस्य काबवस्य कर्दमस्य उलूक्याः अपस्थानस्य कृत्याः याः तेषाम् त्वम् खृगले जहि

अध सारम् इव दारुणः आयुः कृणोमि अन्तरम्

प्र मृणीहि उपहत्याम् कर्दमम् नीलशाक्यम्

काबवस्य विष्कन्धस्य अपस्थापन भेषजम् इदम् कृणोमि भेषजम् यथा अयम् अगदः असति

विविद्धस्य अवतृण्णस्य ह्रुतस्य च अ ह्रुतस्य च त्रि पर्णी विश्व भेषजी इदम् कृणोतु भेषजम्
अथ इन्द्रगोप देवदाली योग कथन अनन्तरम् कनकं हेम निज रस परिभावितम् यत् सुरदाली चूर्णम् तस्य वाप मात्रेण गलिते हेम्नि क्षेप मात्रेण द्रुतम् एव आस्ते गलितम् एव अवतिष्ठति इति अर्थः पुनः कनकं काठिन्यं स्थिर त्वम् न लभते इति चिर काल प्रयोजनम्

अन्यत् च आह अथ इत्यादि
विधि अन्तरम् आह बीजेन इत्यादि

प्रकाश स्थम् प्रकाशमूषा गतम् सूतं त्रिगुणेन बीजेन अनुसारयेत् प्रतिसारयेत्
त्वष्टा नो अत्र वरीयः कृणोत्व् अनु नो मार्ष्टु तन्वो यद् विरिष्टम्

वायुः नः पातु सविता भगः च

पुनः प्राणः पुनर् आत्मा न ऐतु पुनश् चक्षुः पुनर् असुर् न ऐतु

द्यौश् च म इदं पृथिवी च प्रचेतसौ शुक्रो बृहन् दक्षिणया पिपर्तु

अनु स्वधा चिकिताम् सोमः अग्निः

सं वर्चसा पयसा सं तनूभिर् अगन्महि मनसा सं शिवेन
चतुर्थं षﾱअहम् उपयन्ति चतुर्विंशतिर् अहानि भवन्ति चतुर्विंशतिर् वा अर्ध मासाः अर्ध मासशस् एव तत् संवत्सरम् आप्नुवन्त्य् अर्ध मासशस् संवत्सरे प्रतितिष्ठन्तो यन्ति

द्वितीयं षﾱअहम् उपयन्ति द्वादश अहानि भवन्ति द्वादश वै मासा मासश एव तत् संवत्सरम् आप्नुवन्ति मासशः संवत्सरे प्रतितिष्ठन्तो यन्ति

तृतीयं षﾱअहम् उपयन्त्य् अष्टादश अहानि भवन्ति तानि द्वेधा नव अन्यानि नव अन्यानि नव वै प्राणा नव स्वर्गा लोकाः प्राणांश् च एव तत् स्वर्गांश् च लोकान् आप्नुवन्ति प्राणेषु च एव तत् स्वर्गेषु च लोकेषु प्रतितिष्ठन्तो यन्ति

अन्नाद्य कामाः खलु वै सत्रम् आसत तद् यद् विराजम् मासि मास्य् अभिसंपादयन्तो यन्त्य् अन्नाद्यम् एव तन् मासि मास्य् अवरुन्धाना यन्त्य् अस्मै च लोकाय अमुष्मै च उभाभ्याम्

प्रथमं षﾱअहम् उपयन्ति षﾱ अहानि भवन्ति षड् वा ऋतव ऋतुश एव तत् संवत्सरम् आप्नुवन्त्य् ऋतुशः संवत्सरे प्रतितिष्ठन्तो यन्ति
रसः सूतः दरदं हिङ्गुलं ताप्यं माक्षिकं गन्धकः प्रतीतः मनःशिला मनोह्वा राजवर्त्तकं राजावर्तं विमलं रौप्यमाक्षिकं एकवत् भाव द्वंद्वः

एवंविधं शुल्बं तारे निर्वाहितं इयं हेम कृष्टिः स्वर्ण करणम् इति अर्थः
अध्वर्यो इत्य् आह्वयते मध्यंदिने षष् अक्षरेण शंसामः दैव ऊम् इत्य् अध्वर्युः प्रतिगृणाति पञ्च अक्षरेण तद् एकादश अक्षरम् सम्पद्यत एकादश अक्षरा वै त्रिष्टुप् त्रिष्टुभम् एव तत् पुरस्तान् मध्यंदिने ऽचीक्ﾱपताम् उक्थं वाचि इन्द्राय इति आह शस्त्वा सप्त अक्षरम् ॐ उक्थशा इत्य् अध्वर्युश् चतुर् अक्षरम् तद् एकादश अक्षरम् सम्पद्यत एकादश अक्षरा वै त्रिष्टुप् त्रिष्टुभम् एव तद् उभयतो मध्यंदिने ऽचीक्ﾱपताम्

उक्थं वाचि इति आह शस्त्वा चतुर् अक्षरम् ॐ उक्थशा इत्य् अध्वर्युश् चतुर् अक्षरम् तद् अष्ट अक्षरम् सम्पद्यते अष्ट अक्षरा वै गायत्री गायत्रीम् एव तद् उभयतः प्रातःसवने ऽचीक्ﾱपताम्

अध्वर्यो इत्य् आह्वयते तृतीयसवने सप्त अक्षरेण शंसामः दैव ऊम् इत्य् अध्वर्युः प्रतिगृणाति पञ्च अक्षरेण तद् द्वादश अक्षरम् सम्पद्यते द्वादश अक्षरा वै जगती जगतीम् एव तत् पुरस्तात् तृतीयसवने ऽचीक्ﾱपताम् उक्थं वाचि इन्द्राय देवेभ्य इत्य् आह शस्त्वा एकादश अक्षरम् ॐ इत्य् अध्वर्युर् एक अक्षरम् तद् द्वादश अक्षरम् सम्पद्यते द्वादश अक्षरा वै जगती जगतीम् एव तद् उभयतस् तृतीयसवने ऽचीक्ﾱपताम्

एतद् वै तच् छन्दश् छन्दसि प्रतिष्ठापयति

यद् गायत्रे अधि गायत्रम् आहितं त्रैष्टुभाद् वा त्रैष्टुभं निरतक्षत यद् वा जगज् जगत्य् आहितम् पदं य इत् तद् विदुस् ते अमृत त्वम् आनशुर् इति

कल्पयति देव विशः य एवं वेद
अर्क दुग्धम् यदि अपि भावना द्रव्ये लिखितं तथा अपि कुमार्या सह एव देयं अर्क दुग्धस्य भक्षण अनुचित त्वात्

वानरी कपिकच्छूः मुशली इक्षुरा तालमूली स्पष्टम् अन्यत्
पृथिवी ते पात्रं द्यौर् अपिधानं ब्रह्मणस् त्वा मुखे जुहोमि ब्राह्मणानां त्वा प्राण अपानयोः जुहोम्य् अ क्षितम् असि मा एषाम् क्षेष्ठा अमुत्र अमुष्मिन् लोके अन्तरिक्षं समं तस्य वायुर् उपद्रष्टा सामानि ते महिमा

ते पात्रं द्यौर् अपिधानं ब्रह्मणस् त्वा मुखे जुहोमि ब्राह्मणानां त्वा प्राण अपानयोः जुहोम्य् अ क्षितम् असि मा एषाम् क्षेष्ठा अमुत्र अमुष्मिन् लोके पृथिवी समा तस्य अग्निः उपद्रष्टा ऋचः ते महिमा

अथ मासि पुनर् आयात नो गृहान् हविर् अत्तुं सु प्रजसः सु वीराः इति सर्वतः समवदाय शेषस्य प्राश्नाति इदम् अन्नं पूर्यतां च आपूर्यताम् च तन् नः सह देवैर् अमृतम् अस्तु प्राणेषु त्वा अमृतम् जुहोमि स्वाहा इति

पृथिवी ते पात्रं द्यौर् अपिधानं ब्रह्मणस् त्वा मुखे जुहोमि ब्राह्मणानां त्वा प्राण अपानयोः जुहोम्य् अ क्षितम् असि मा एषाम् क्षेष्ठा अमुत्र अमुष्मिन् लोके द्यौः समा तस्य आदित्यः उपद्रष्टा यजूंषि ते महिमा इति
आगन्त्रा समगन्महि प्र स मृत्युं युयोतन अरिष्टाः संचरेमहि स्वस्ति चरताद् इह स्वस्त्या गृहेभ्य इति प्रदक्षिणम् अग्निं परिक्रामन्तम् अभिमन्त्रयते

शं नो देवीर् अभिष्टय आपो भवन्तु पीतये शं योर् अभिस्रवन्तु न इति मार्जयेते

आयुष् टे विश्वतो दधद् इति

सविता त्वा अभिरक्षतु मित्रस् त्वम् असि धर्मणा अग्निः आचार्यः तव देवेन सवित्रा प्रसूतो बृहस्पतेः ब्रह्मचारी भव असौ अपो ऽशानः समिध आधेहि कर्म कुरु मा दिवा स्वाप्सीर् इति एनम् संशास्ति

भूः भुवः सुवः सुप्रजाः प्रजया भूयासं सु वीरः वीरैः सु वर्चाः वर्चसा सु पोषः पोषैः सु मेधाः मेधया सु ब्रह्मा ब्रह्मचारिभिर् इति एनम् अभिमन्त्र्य भूर् ऋक्षु त्वा अग्नौ पृथिव्यां वाचि ब्रह्मणि ददे ऽसौ भुवो यजुःषु त्वा वायौ अन्तरिक्षे प्राणे ब्रह्मणि ददे ऽसौ सुवः सामसु त्वा सूर्ये दिवि चक्षुषि ब्रह्मणि ददे ऽसाव् इष्टः ते प्रियो ऽसान्य् असाव् अनलस्य ते प्रियो असानि असौ इदं वत्स्यावः प्राण आयुषि वत्स्यावः प्राण आयुषि वस असौ इति च

अथ अस्य दक्षिणेन हस्तेन दक्षिणम् अंसम् अन्वारभ्य सव्येन सव्यं व्याहृतिभिः सावित्र्या इति दक्षिणं बाहुम् अभि आत्मन् उपनयते देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् उपनये ऽसाव् इति च

अथ अस्य दक्षिणेन हस्तेन दक्षिणम् अंसम् उपरि उपरि अन्ववमृश्य हृदय देशम् अभिमृशति मम हृदये हृदयं ते अस्तु मम चित्तं चित्तेन अन्वेहि मम वाचम् एकमनाः जुषस्व बृहस्पतिस् त्वा नियुनक्तु मह्यं माम् एव अनुसंरभस्व मयि चित्तानि सन्तु ते मयि सामीच्यम् अस्तु ते मह्यं वाचं नियच्छताद् इति

अथ एनम् अभिव्याहारयति ब्रह्मचर्यम् आगाम् उप मा नयस्व ब्रह्मचारी भवानि देवेन सवित्रा प्रसूत इति

असाव् इति आचष्टे यथानामा भवति

अथ अस्य दक्षिणेन हस्तेन दक्षिणं हस्तं स अङ्गुष्ठम् गृह्णात्य् अग्निः आयुष्मान् इति पञ्चभिः पर्यायैः
एव कृते सति जन्तुः शतं जीवति जन्तु जन्यु शरीरिणः इति अमरः

व्योम अभ्रकं त्रिकटुक विडङ्ग त्रिफला माक्षिक शिलाजतु युतम् पिप्पली मरिच नागर हरीतकी विभीतक आमलक क्षौद्र शिलाजतु मिलितम् अश्नीयाद् भक्षयेत्
अथ पुंसवनम्

तेषां यथादेवतं जुहोति

पुमान् अग्निः पुमान् इन्द्रः पुमान् विष्णुर् अजायत पुमांसं जनयेत् पुत्रं दशमे मासि सूतवे

अग्निस् तुवि श्रवस्तमम् इन्द्र क्षत्रं प्र तद् विष्णुः

पुमान् इत्य् अभिजुहोति

येन जातेन विभुना जीवेम शरदः शतं पश्येम शरदः शतम् इति तं नो मंहस्व शतिनं सहस्रिणं गो सनिम् अश्व सनिम् वीरं स्वाहा
एतत् ह स्म वै तद् विद्वान् आह जनमेजयः पारिक्षित एवंविदं हि वै माम् एवंविदो याजयन्ति तस्माद् अहम् जयाम्य् अभीत्वरीं सेनां जयाम्य् अभीत्वर्या सेनया न मा दिव्या न मानुष्य इषव ऋच्छन्त्य् एष्यामि सर्वम् आयुः सर्व भूमिः भविष्यामि इति

बहुर् ह वै प्रजया पशुभिर् भवति य एवम् एताम् अन्ततः प्रजातिम् आशास्ते गवाम् अश्वानाम् पुरुषाणाम्

अजीजनो हि पवमान सूर्यं विधारे स्वर् ब्रह्म प्राणम् अमृतम् प्रपद्यते ऽयम् असौ शर्म वर्म अभयम् स्वस्तये सह प्रजया सह पशुभिः पयो गो जीरया रंहमाणः पुरंध्या स्वाहा इति

अन् आर्तः ह वा अरिष्टो अ जीतः सर्वतो गुप्तस् त्रय्यै विद्यायै रूपेण सर्वा दिशो ऽनुसंचरत्य् ऐन्द्रे लोके प्रतिष्ठितो यस्मा एता ऋत्विग् अन्ततः कंसेन चतुर् गृहीताः तिस्र आज्य आहुतीः ऐन्द्रीः प्रपदं जुहोति

अनु हि त्वा सुतं सोम मदामसि महे सम भुवो ब्रह्म प्राणम् अमृतम् प्रपद्यते ऽयम् असौ शर्म वर्म अभयम् स्वस्तये सह प्रजया सह वाजाꣳ अभि पवमान प्र गाहसे स्वाहा

पर्य् ऊ षु प्रधन्व वाज सातये परि वृत्रा भूर् ब्रह्म प्राणम् अमृतम् प्रपद्यते ऽयम् असौ शर्म वर्म अभयम् स्वस्तये सह प्रजया सह पशुभिर् णि सक्षणिर् द्विषस् तरध्या ऋणया न ईयसे स्वाहा

एष ह वाव क्षत्रियो अ विकृष्टः यम् एवंविदो याजयन्ति

न ह वा एनं दिव्या न मानुष्य इषव ऋच्छन्त्य् एति सर्वम् आयुः सर्व भूमिः भवति यम् एवंविदो याजयन्ति याजयन्ति
शिरो वा एतद् यज्ञस्य यत् प्रातरनुवाकः प्राण अपाना उपांशु अन्तर्यामौ वज्र एव वाङ् न अ हुतयोः उपांशु अन्तर्यामयोः होता वाचं विसृजेत

यद् अ हुतयोः उपांशु अन्तर्यामयोः होता वाचं विसृजेत वाचा वज्रेण यजमानस्य प्राणान् वीयात् य एनं तत्र ब्रूयाद् वाचा वज्रेण यजमानस्य प्राणान् व्यगात् प्राण एनं हास्यति इति शश्वत् तथा स्यात् तस्मान् न अ हुतयोः उपांशु अन्तर्यामयोः होता वाचं विसृजेत

आत्मा वा उपांशु सवनः आत्मन्य् एव तत् होता प्राणान् प्रतिधाय वाचं विसृजते सर्व आयुः सर्व आयु त्वाय

सर्वम् आयुर् एति य एवं वेद

प्राणं यच्छ स्वाहा त्वा सु हव सूर्याय इति उपांशुम् अनुमन्त्रयेत तम् अभिप्रानेत् प्राण प्राणम् मे यच्छ इति अपानं यच्छ स्वाहा त्वा सु हव सूर्याय इति अन्तर्यामम् अनुमन्त्रयेत तम् अभ्यपानेद् अपान अपानम् मे यच्छ इति व्यानाय त्वा इति उपांशु सवनम् ग्रावाणम् अभिमृश्य वाचं विसृजते
इत्थम् एव कुर्यात्

देव पवित्रम् वा एतद् यद् ऋक्

अद्भिर् एव एनत् तत् शमयन्ति

तद् उ ह एके छादि मुष्टिम् एव निवपन्तो यन्ति गार्हपत्याद् आ आहवनीयाद् इदं विष्णुर् विचक्रम इत्य् एतया ऋचा

उद पात्रम् वा एव उद कमण्डलुम् वा आदाय गार्हपत्याद् आ आहवनीयान् निनयन्न् इयाद् इदं विष्णुर् विचक्रम इत्य् एतया एव ऋचा

तद् उ तथा न कुर्यात्

तद् यद् एव अत्र यज्ञस्य अशान्तम् भवति यद् अमेध्यम् आपो वै तस्य सर्वस्य शान्तिः
तस्याम् एषाम् मनः समपतत्

तस्मात् तप्तात् पञ्च अजायन्त अग्निः वायुः आदित्यः चन्द्रमाः उषाः पञ्चमी

स प्रजापतिम् पितरम् अभ्यायच्छत्

तान् अब्रवीत् यूयम् अपि तप्यध्वम् इति

ते अदीक्षन्त

प्रजापतिः प्रजाति कामः तपः अतप्यत

ते प्रजापतिम् पितरम् इति अब्रुवन् रेतः वै असिचामहै तत् नः मा अमुया भूत् इति

ते रेतः असिञ्चन्त

नाम मे कुरु इति अब्रवीत् न वै इदम् अ विहितेन नाम्ना अन्नम् अत्स्यामि इति

तान् दीक्षितान् तेपानान् उषाः अप्सरः रूपम् कृत्वा पुरस्तात् प्रत्युदैत्

तम् अब्रवीत् कथा मा अभ्यायच्छसि इति

तस्मिन् एनत् समसिञ्चत्
जपेत् एव सुपर्णः अस्मि गरुत्मान् प्र इमाम् वाचम् वदिष्यामि बहु करिष्यन्तीम् बहु करिष्यन् स्वर्गम् अयिष्यन्तीम् स्वर्गम् अयिष्यन् माम् इमान् यजमानान् इति

अलाबुवीणाम् वक्रा कपिशीर्ष्ण्यौ च पूर्वस्याम् द्वारि बहिःसदसम्

वक्रा कपिशीर्ष्ण्यौ दुन्दुभीन् च प्रतिमन्त्रयेत यः वक्रायाम् कपिशीर्ष्ण्याम् दुन्दुभौ च यत् च वाद्यम् घोषः यः महतः महान् तेन नः राद्धिम् आवद इति

ताः अपघाटिलाः इति आचक्षते

सर्वम् अनुवीक्षमाणः जपेत् आक्रन्दाः उलूलयः प्रक्रोशाः यत् च चेष्टति सर्वा सत्रस्य सा राद्धिः तथा इदम् साम गीयते इति

आहत दुन्दुभीन् प्रवदन्तु वीणाः इति ब्रूयात्

पश्चिमेन उपगातॄन् द्वे द्वे एकैका पत्नी काण्डवीणाम् पिच्छोराम् च व्यत्यासम् वादयेत् उपमुखम् पिच्छोराम् वादनेन काण्डमयीम्

महावीणा पिशीलवीणे च अपरस्याम् अन्तर् इति गौतम शाण्डिल्यौ बहिस् इति धानंजय्यः
पश्चात् उत्तरतस् इति कोण अभिप्रायम्

अग्नेः पश्चिम उत्तर कोणे पश्चिम शिरसम् उदक् पादाम् वशां पातयन्ति
सः अब्रवीत् न वै माम् यूयम् वित्थ न असुराः यत् वै माम् यूयम् विद्यात ततस् वै यूयम् एव स्यात परा असुराः भवेयुः इति

सः अब्रवीत् पुरुषः प्रजापतिः साम इति मा उपाद्ध्वम् ततस् वै यूयम् एव भविष्यथ परा असुराः भविष्यन्ति इति

तम् पुरुषः प्रजापतिः साम इति उपासत

ततस् वै देवाः अभवन् परा असुराः

तत् वै ब्रूहि इति अब्रुवन्
एतानि ह वै वेदानाम् अन्तःश्लेषणानि यद् एता व्याहृतयस् तद् यथा आत्मना आत्मानम् संदध्याद् यथा पर्वणा पर्व यथा श्लेष्मणा चर्मण्यं वा अन्यत् वा विश्लिष्टम् संश्लेषयेद् एवम् एव एताभिः यज्ञस्य विश्लिष्टं संदधाति सा एषा सर्व प्रायश्चित्तिः यद् एता व्याहृतयस् तस्माद् एषा एव यज्ञे प्रायश्चित्तिः कर्तव्या

ते देवा अब्रुवन् प्रजापतिं यदि नो यज्ञ ऋक्त आर्तिः स्याद् यदि यजुष्टो यदि सामतो यद्य् अविज्ञाता सर्व व्यापद् वा का प्रायश्चित्तिर् इति स प्रजापतिर् अब्रवीद् देवान् यदि वो यज्ञ ऋक्त आर्तिर् भवति भूर् इति गार्हपत्ये जुहवाथ यदि यजुष्टो भुव इत्य् आग्नीध्रीये ऽन्वाहार्यपचने वा हविर्यज्ञेषु यदि सामतः स्वर् इत्य् आहवनीये यद्य् अविज्ञाता सर्व व्यापद् वा भूर् भुवः स्वर् इति सर्वा अनुद्रुत्य आहवनीये एव जुहवाथ इति
वेध्यं वेध उचितम् द्रव्यं रसराज क्रामण अर्थम् यथा रसो विशति तद् अर्थम् तं तैल आर्द्र पटेन सारणातैल आर्द्र वस्त्रेण स्थगयेत् आच्छादयेत् वा पललेन केनचिद् मांसेन वा भस्मना आच्छादयेत् इति अर्थः
अतः परं कार्ये बीज आदिके युज्यते

किंविशिष्टं स्नेह राग संसिक्तम् स्नेहः रागो रक्त वर्ण द्रवः ताभ्यां वह्नौ तप्तं सस्यकं संसिक्तं सेचितम् इति घृतैः संसिक्तं कोमलं भावना योग्यम् स्यात्

कतिभिः वारैः सु भावितम् कुर्यात् सप्तभिः सप्त संख्याकैः
आ एनम् आपः गच्छन्ति आ एनम् श्रद्धा गच्छति आ एनम् वर्षम् गच्छति यः एवम् वेद

आ एनम् श्रद्धा गच्छति आ एनम् यज्ञः गच्छति आ एनम् लोकः गच्छति आ एनम् अन्नम् गच्छति आ एनम् अन्नाद्यम् गच्छति यः एवम् वेद

समुद्रः अभवत्

स महिमा सद्रुः भूत्वा अन्तम् पृथिव्याः अगच्छत्

तम् श्रद्धा च यज्ञः च लोकः च अन्नम् च अन्नाद्यम् च भूत्वा अभिपर्यावर्तन्त
प्रच्यवस्व भुवस्पत इति प्रतिपद्य श्येनो भूत्वा परापत इत्यन्तेन

मा त्वा के चिन् न्येमुर् इन् न पाशिनः

प्राण आयुषि वस असौ पृथिव्याम् अग्नौ प्रतितिष्ठ वायाव् अन्तरिक्षे सूर्ये दिवि यां स्वस्तिम् अग्निर् वायुः सूर्यश् चन्द्रमा आपो ऽनुसंचरन्ति तां स्वस्तिम् अनुसंचर असौ

यदि कामयेत सिध्येयुर् इति बभ्रु मूत्रेण प्रक्षालयस्व इति एनां ब्रूयात्

अथ एनम् अभिमन्त्रयते

प्रवासम् एष्यन्न् आमन्त्रयत इदं वत्स्यामः प्राण आयुषि वत्स्याम इति

यं कामयेत न अयम् पुनर् आगच्छेद् इति तम् अन्वीक्षेत साकं यक्ष्म प्रपत इति एतया अथ एनम् अभिमन्त्रयते

ता इहि

प्रवासम् एष्यन् भार्यायाः परिदां करोति

आ मन्द्रैर् इन्द्र हरिभिर् याहि मयूर रोमभिः

यतो न पुनर् आयसि शाश्वतीभ्यः समाभ्य इति

न ह एव पुनर् आगच्छति

यं कामयेत स्वस्त्य् अयं पुनर् आगच्छेद् इति तम् एतेन त्र्यृचेन अन्वीक्षेत महि त्रीणाम् अवो ऽस्त्व् इति

परमां त्वा परावतम् इन्द्रो नयतु वृत्र हा
वपया द्यावापृथिवी इति अनेन वपाश्रपण्यौ वपया प्रच्छाद्य स्वधितिना प्रकृत्य उत्कृत्य ततश् छेदन स्थानम् घृतेन अभिघार्य

शान्त वृक्ष मयौ एका एक शृङ्गा द्वितीया द्वि शृङ्गा
दिव्यो गन्धर्व इति मातृनामभिर् जुहुयात्

उदेतु श्रीर् उषसः कल्पयन्ती पूल्यान् कृत्वा पलित एतु चारः

अथ यत्र एतत् औषसी न उदेति तत्र जुहुयात्

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

औषस्यै स्वाहा इति हुत्वा
अन्यत् च ग्रन्थ अन्तरात्

तथा च पारावत इति सुगमम्

दरदं हिंगुलं स्वर्ण तुल्यम् नागं सीसकं मृतं नाग चूर्णम् वज्री क्षीरेण मर्दितम् अस्य मध्ये सुवर्णस्य कल्कः च म्रियते इति स्वर्ण मारणम्
अल्प विषयस्य शासन कर्तॄणाम् राज्ञां लोकमातुर् अनुग्रहेण परिपूरितानां सीधु ग्रहणेन विलास अनुभवः विलासानाम् अनुभवनं सार्वकालिकम् न सुरथ वैश्य आदीनाम् मतम् अनुसृत्य प्रवर्तनम् इत्य् अर्थः
दोषः गाय

बृहत् गाय

तम् उ स्तुहि यः अन्तर् सिन्धौ सूनुः सत्यस्य युवानम् अ द्रोघ वाचम् सु शेवम्

आथर्वण स्तुहि देवम् सवितारम्

स घ नः देवः सविता साविषत् अमृतानि भूरि उभे सुष्टुती सुगातवे

द्युमत् धेहि
चन्द्र यत् ते तेजस् तेन तम् अतेजसं कृणु यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

चन्द्र यत् ते तपस् तेन तं प्रति तप यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

चन्द्र यत् ते हरस् तेन तं प्रति हर यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

चन्द्र यत् ते शोचिस् तेन तं प्रति शोच यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः
तु पुनर् अनुसारितः त्रिगुणेन बीजेन वार एकेन सारितः सूतः खर्व वेधी स्यात् खर्व संख्याके द्रव्य सम्बन्धम् करोति इति अभिप्रायः

एवम् उक्त प्रकारेण विधिना शास्त्र ज्ञ वार्त्तिक सम्प्रदायेन सारण योगात् यथा ईप्सितम् वेधं कुरुते यथा वाञ्छितम् इति अर्थः

प्रतिसारितः सूतो द्विगुण बीजेन वार एकेन सारितो रसः अब्ज संख्याम् विध्यति
वाजेष्व् अविता इति

यन् ब्रूयान् न आयुष्मान् यजमानः स्यात्

ऊर्जो नपातं स ह्य् इति

वृद्ध इव ह्य् एतर्हि यज्ञो भवति

हिं इति

उत त्राता बहूनाम् इति

अथ यद् बहूनाम् इत्य् आह बहूनाम् एव एनम् एतत् त्रातारं करोति

अथ यद् आह आयुः एव एतत् उद्गाता आत्मन् च यजमाने च दधाति

यत् तनूनाम् इति ब्रूयात् तनुर् इव यजमानः स्यात्

यद् दाशेम इति ब्रूयाद् दंशुका एनं स्युः
मध्यमायाः कर्ते प्राच् अग्र उदक् अग्रान् दर्भान् आस्तीर्य तेषु स्थूणाम् अवदधाति

प्राञ्चम् वंशम् समारोपयति ऋतेन स्थूणाम् अधिरोह वंश उग्रः विराजन् उपसेध शत्रून् अथ रयिम् सर्व वीराः वयम् ते इति

उत्तर पूर्वम् समाधानम्

आ त्वा कुमारस् तरुण आ वत्सो जगता सह

ऊर्जस्वती पयस्वती च अस्मान् स्थूणे पयसा अभ्यववृत्स्व

तां त्वा स्थूणे सर्व वीराः सु वीराः अरिष्ट वीराः इह संविशेम

इह एव स्थूणे अमृतेन रोह अश्ववतः गोमत्य् अमृतवती सूनृतावती

ध्रुवां सिनोम्य् अमृतस्य पत्नीं क्षेमे तिष्ठ घृतम् उक्षमाणा
या प्रथमा संस्कृतिर् यज्ञे अस्मिन् यः परमो बृहस्पतिश् चिकित्वान्

अपनुत्तौ शण्डामर्कौ सह तेन यं द्विष्मो अ छिन्नस्य ते देव सोम दक्षस्य रायस्पोषस्य सु वीर्यस्य अभिग्रहीतारः स्याम

यो मध्यमो वरुणो मित्रो अग्निस् तस्मा इन्द्राय सुतम् आजुहोत तस्मै सूर्याय सुतम् आजुहोत

घ्नता वृत्रान्य् अप्रति

संजग्मानौ दिवा पृथिव्या शुक्रौ शुक्र शोचिषौ तौ देवौ शुक्रामन्थिना आयुर् यज्ञे धत्तम् आयुर् यज्ञपतौ पुमांसं गर्भम् आधत्तं गवीण्योः प्राणान् पशुषु यच्छतं शुक्रस्य अधिष्ठानम् असि मन्थिनो ऽधिष्ठानम् असि निरस्तः शण्डो निरस्तो मर्कः सह तेन यं द्विष्मः

इन्द्रेण मन्युना युजा अवबाधे पृतन्यतः
पुनः रसः चरति मिलति

चारितं यत् तत् द्रवति तत् द्रुतम् रसे व्रजति पृथक् त्वात् सं मिलति न अत्र संदेहः निः संदिग्धम् इव

अथ लोह कथन अनन्तरम् वङ्गं खुर संज्ञकम् अभ्रकं च एतत् द्वयम् तालक षष् भाग सारितम् तालकस्य षष् अंशेन एक शरीर ताम् नीतं तद् स्वरूपम् रसः चरति

लोह योगम् उक्त्वा वङ्ग योगम् आह वङ्गम् इत्यादि

वङ्गस्य लघु द्रवि त्वात् षष् अंश योगः तालकस्य युक्तः लोह जात्याः काठिण्यात् सम भाग त्वम् उदितम्

कस्मात् अभिषव योगात् अभिषवः संमर्दनं तद् योगात् अभिषवे इति अस्य धातो रूपं अभिषवः
चत्वारो ऽपस्मारा इति वात पित्त कफ संनिपात निमित्ताः चत्वारो अक्षि रोगाः चत्वारः कर्ण रोगाः चत्वारः प्रतिश्यायाः चत्वारः मुख रोगाः चत्वारः ग्रहणी दोषाः चत्वारः मदाः चत्वारः मूर्च्छाया इति अपस्मारैः व्याख्याताः चत्वारः शोषा इति साहस संधारण क्षय विषम अशन जाः चत्वारि क्लैब्यानि इति बीज उपघातात् ध्वजभङ्गात् जरायाः शुक्र क्षयात् च

तत्र श्लोकौ

केवलः च अयम् उद्देशः यथोद्देशम् अभिनिर्दिष्टः भवति

द्वौ ज्वरौ इति उष्ण अभिप्रायः शीत समुत्थः च शीत अभिप्रायः च उष्ण समुत्थः द्वौ व्रणौ इति निजः च आगन्तु जः च द्वौ आयामौ इति बाह्यः च अभ्यन्तरः च द्वे गृध्रस्यौ इति वाताद् वात कफात् च द्वे कामले इति कोष्ठ आश्रया शाखा आश्रया च द्विविधम् आमम् इति अलसको विसूचिका च द्विविधं वातरक्तम् इति गम्भीरम् उत्तानम् च द्विविधानि अर्शांसि इति शुष्काणि आर्द्राणि च

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

इह खलु अष्ट उदराणि अष्टौ मूत्राघातः अष्टौ क्षीर दोषाः अष्टौ रेतस् दोषाः सप्त कुष्ठानि सप्त पिडकाः सप्त विसर्पाः षष् अतीसाराः षष् उदावर्ताः पञ्च गुल्माः पञ्च प्लीह दोषाः पञ्च कासाः पञ्च श्वासाः पञ्च हिक्काः पञ्च तृष्णाः पञ्च छर्दयः पञ्च भक्तस्य अनशन स्थानानि पञ्च शिरस् रोगाः पञ्च हृद् रोगाः पञ्च पाण्डु रोगाः पञ्च उन्मादाः चत्वारो ऽपस्माराः चत्वारो अक्षि रोगाः चत्वारः कर्ण रोगाः चत्वारः प्रतिश्यायाः चत्वारो मुख रोगाः चत्वारो ग्रहणी दोषाः चत्वारो मदाः चत्वारो मूर्च्छायाः चत्वारः शोषाः चत्वारि क्लैब्यानि त्रयः शोफाः त्रीणि किलासानि त्रिविधं लोहितपित्तं द्वौ ज्वरौ द्वौ व्रणौ द्वौ आयामौ द्वे गृध्रस्यौ द्वे कामले द्विविधम् आमं द्विविधं वातरक्तं द्विविधानि अर्शांसि एक ऊरुस्तम्भः एकः संन्यासः एको महागदः विंशतिः क्रिमि जातयः विंशतिः प्रमेहाः विंशतिः योनि _ इति अष्टचत्वारिंशत् रोग अधिकरणानि अस्मिन् संग्रहे समुद्दिष्टानि

षष् अतीसाराः इति वात पित्त कफ संनिपात भय शोक जाः षष् उदावर्ताः इति वात मूत्र पुरीष शुक्र छर्दि क्षवथु जाः

स्व धातु वैषम्य निमित्त जाः ये विकार संघाः बहवः शरीरे

द्विकाः च अष्ट चतुष्काः च दश द्वादश पञ्चकाः

त्रयः शोथा इति वात पित्त श्लेष्म निमित्ताः त्रीणि किलासानि इति रक्त ताम्र शुक्लानि त्रिविधं लोहितपित्तम् इति ऊर्ध्व भागम् अधस् भागम् उभय भागम् च

तत्र अनुबन्धम् प्रकृतिं च सम्यग् ज्ञात्वा ततः कर्म समारभेत

एतानि यथोद्देशम् अभिनिर्देक्ष्यामः

विंशकाः च एककाः च एव त्रिकाः च उक्ताः त्रयः त्रयः
इति

एते सप्त गणा वक्ष्यमाणाः

अत्र अपि पुनर् उक्तानि द्विगुणानि
अस्या इच्छन्न् अग्रुवै पतिम् उत जायाम् अ जानये

अयम् आ यात्य् अर्यमा पुरस्ताद् विषित स्तुपः

अङ्ग उ न्व् अर्यमन्न् अस्या अन्याः समनम् आयति
आवाहन आदि सिद्धं संप्रदानम्

मध्यमेन पञ्चकेन

अथ इतरस्य पशु श्राद्धस्य अष्टकया धर्मो व्याख्यातः

पूर्वेण निपरणं व्याख्यातम्
अथ त्रिष्टुब् उदपतत् सा पतित्वा भूयो ऽर्धाद् अध्वनो गत्वा अश्राम्यत् सा परास्य एकम् अक्षरं त्रि अक्षरा भूत्वा दक्षिणा हरन्ती पुनर् अभ्यवापतत् तस्मान् मध्यंदिने दक्षिणा नीयन्ते त्रिष्टुभो लोके त्रिष्टुभ् हि ता आहरत्

छन्दांसि वै तत् सोमं राजानम् अच्छ अचरन् तानि ह तर्हि चतुर् अक्षराणि चतुर् अक्षराणि एव छन्दांस्य् आसन् सा जगती चतुर् अक्षरा प्रथमा उदपतत् सा पतित्वा अर्धम् अध्वनो गत्वा अश्राम्यत् सा परास्य त्रीण्य् अक्षराण्य् एक अक्षरा भूत्वा दीक्षां च तपश् च हरन्ती पुनर् अभ्यवापतत् तस्मात् तस्य वित्ता दीक्षा वित्तं तपो यस्य पशवः सन्ति जागता हि पशवो जगती हि तान् आहरत्

सोमो वै राजा अमुष्मिन् लोके आसीत् तं देवाश् च ऋषयः च अभ्यध्यायन् कथम् अयम् अस्मान् सोमो राजा आगच्छेत् इति ते ऽब्रुवंश् छन्दांसि यूयं न इमं सोमं राजानम् आहरत इति तथा इति ते सुपर्णा भूत्वा उदपतन् ते यत् सुपर्णा भूत्वा उदपतन् तद् एतत् सौपर्णम् इत्य् आख्यान विदः आचक्षते
शिखि शशिनः स्वर्ण तारकौ सार लोह आख्यौ सारलोह संज्ञकौ इति अर्थः

तेषां पूतिलोह संज्ञकानाम् शोधनं सम्यक् मल अपनयनम् कार्यम् इति
तेन मा भगिनं कृण्व् अप द्रान्त्व् अरातयः

येन वृक्षाꣳ अभ्यभवो भगेन वर्चसा सह

कृणोमि भगिनं मा अप द्रान्त्व् अरातयः
एवं च तत् अष्टधा संमतम्

अथ वीर्यम्

तत्र पर मतम् दर्शयति वीर्यं पुनर् इति

सुश्रुतः तु गुरु लघू विहाय विशद पिच्छिलौ पठति केचिद् अष्टविधम् आहुर् उष्णं शीतं स्निग्धं रूक्षं विशदं पिच्छिलं मृदु तीक्ष्णं च इति
अन्वागन्ता यजमानः स्वस्ति तं स्म जानीत परमे व्योमन्

विद्धि पूर्तस्य नो राजन्त् स देव सुमना भव

एतं सधस्थाः परि वो ददामि यं शेवधिम् आवहाज् जातवेदः

स यजे स दत्तान् मा यूषम्

नाके राजन् प्रति तिष्ठ तत्र एतत् प्रति तिष्ठतु

स पचामि स ददामि

यो अस्मि सो अस्मि

देवाः पितरः पितरो देवाः
वाचः ऋच् रसः

तत् वै एतत् अनुज्ञा अक्षरम्

तस्य उपव्याख्यानम्

तत् एतत् मिथुनम् _ इति एतस्मिन् अक्षरे संसृज्यते

भवति

साम्नः उद्गीथः रसः

नाना तु विद्या च अविद्या च

तत्

पुरुषस्य वाच् रसः

वाच् एव ऋच्

प्राणः साम्

यत् एव विद्यया करोति श्रद्धया _ तत् एव वीर्यवत्तरम् भवति इति खलु एतस्य एव अक्षरस्य उपव्याख्यानम् भवति

तेन उभौ कुरुतः यः च एतत् एवम् वेद यः च न वेद

तत् वै एतत् मिथुनम् यत् वाच् च प्राणः च ऋच् च साम् च

समर्धयिता ह वै कामानाम् भवति यः एतत् एवम् विद्वान् अक्षरम् उद्गीथम् उपास्ते

_ इति आश्रावयति _ इति शंसति _ इति उद्गायति एतस्य एव अक्षरस्य अपचितये महिम्ना रसेण

ओषधीनाम् पुरुषः रसः

अपाम् ओषधयः रसः

आपयिता ह वै कामानाम् भवति यः एतत् एवम् विद्वान् अक्षरम् उद्गीथम् उपास्ते

_ इति हि उद्गायति

उद्गीथः

सः एष रसाणाम् रसतमः परमः परार्ध्यः अष्टमः यत् उद्गीथः

एषाम् भूतानाम् पृथिवी रसः
यस् ते मदो ऽवकेशो विकेशो येन अभिहस्यम् पुरुषं कृणोषि

आरात् त्वद् अन्या वनानि वृक्षि त्वं शमि शत वल्शा वि रोह

माता इव पुत्रेभ्यो मृड केशेभ्यः शमि

देवा इमं मधुना संयुतं यवं सरस्वत्याम् अधि मणाव् अचर्कृषुः
अन्तको ऽसि मृत्युर् असि तं त्वा स्वप्न तथा सं विद्म स नः स्वप्न दुष्वप्न्यात् पाहि

वरुणानी ते माता यमः पिता अररुः नाम असि

यो न जीवो ऽसि न मृतो देवानाम् अमृत गर्भः ऽसि स्वप्न

विद्म ते स्वप्न जनित्रं देव जामीनाम् पुत्रो ऽसि यमस्य करणः