tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
यु प्लुवोः दीर्घश् छन्दसि

ति विंशतेर् ḍ इति

अ तः हेः

थलि च स इटि

उद ई त्

अभ्यासस्य अ सवर्णे

श्रु शृणु पॄ कृ वृभ्यः छन्दसि

क्षियः

निष्ठायां स इटि

संयोग आदिः च

जन सन खनाम् सन् झ लोः

आत्म अध्वानौ खे

श्नान् न लोपः

ज्याद् आ त् ईयसः

चिण् णमुलोः दीर्घो ऽन्यतरस्याम्

टेः

फणां च सप्तानाम्

सर्वनामस्थाने च अ सम्बुद्धौ

क्रमश् च क्त्वि

अ तः एक ह ल् मध्ये अन् आदेश आदेः लिटि

अ तः उ त् सार्वधातुके

जहातेश् च

आपत्यस्य च तद्धिते अन् आ ति

यस्य ह लः

वा अम् शसोः

ई त् यति

निष्ठायाम् अ ण्यत् अर्थे

आप् तृन् तृच् स्वसृ नप्तृ नेष्टृ त्वष्टृ क्षत्तृ होतृ पोतृ प्रशास्तॄणाम्

नित्यं करोतेः

अ च् हन गमाम् सनि

शमिता यज्ञे

भस्य

दाण्डिनायन हास्तिनायन आथर्वणिक जैह्माशिनेय वासिनायनि भ्रौणहत्य धैवत्य सारव ऐक्ष्वाक मैत्रेय हिरण्मयानि

तुर् इष्ठ इम ईयस्सु

विट् वनोः अनुनासिकस्य आ त्

ज अन्त नशाम् विभाषा

अवोद एध ओद्म प्रश्रथ हिमश्रथाः

श्ना अभ्यस्तयोः आ तः

आ तः लोप इटि च

ष पूर्व हन् धृतराज्ञाम् अणि

श्व युव मघोनाम् अ तद्धिते

र ṛ तः ह ल् आदेः लघोः

तनोतेर् यकि

इ अस्य ई ति च

दोषो णौ

ल्यपि लघु पूर्वात्

औक्षम् अन् अपत्ये

एर् लिङि

क्त्वि स्कन्दि स्यन्दोः

न तिसृ चतसृ

ई ह लि अ घोः

हन्तेः जः

विभाषा ऋजोः छन्दसि

मघवा बहुलम्

न उपधायाः

न म पूर्वः ऽपत्ये अ वर्मणः

मन्त्रेष्व् आङ्य् आदेर् आत्मनः

ये विभाषा

मयतेर् इ त् अन्यतरस्याम्

अ चि श्नु धातु भ्रुवाम् इ वोः इयङ् उवङौ

शास इ त् अङ् ह लोः

लोपो यि

स्य सिच् सीयुट् तासिषु भाव कर्मणोः उपदेशे अ च् हन ग्रह दृशाम् वा चिण् वत् इट् च

अय् आम् अन्त आलु आय्य इत्नु इष्णुषु

तनोतेर् विभाषा

सौ च

न माङ् योगे

इष्ठस्य यिट् च

वसोः सम्प्रसारणं

स्त्रियाः

न भू सुधियोः

घसि भसोः ह लि च

हु झ ल्भ्यः हेर् धिः

शा हौ

स्थूल दूर युव ह्रस्व क्षिप्र क्षुद्राणाम् य ṇ आदि परं पूर्वस्य च गुणः

वा जॄ भ्रमु त्रसाम्

भ्रस्जो र उपधयोः रम् अन्यतरस्याम्

वर्षाभ्वश् च

अनुदात्त उपदेश वनति तनोति आदीनाम् अनुनासिक लोपः झ लि क् ṅ इति

इस् मन् त्रन् क्विषु च

हु श्नुवोः सार्वधातुके

वा आक्रोश दैन्ययोः

अ त् लोपः ऽनः

टेः

अनुनासिकस्य क्वि झ लोः क् ṅ इति

छन्दस्य् अपि दृश्यते

नस् तद्धिते

आ च हौ

राल् लोपः

छन्दस्य् उभयथा

छन्दस्य् उभयथा

प्रकृत्या एक अ च्

रञ्जेश् च

लुङ् लङ् लृङ्क्षु अट् उदात्तः

अतु अस् अन्तस्य च अ धातोः

ऊ त् उपधाया गोहः

गाथि विदथि केशि गणि पणिनः च

छ् वोः श् ऊठ् अनुनासिके च

घु मा स्था गा पा जहाति साम् ह लि

वाह ऊट्

बिल्वक आदिभ्यः छस्य लुक्

जनिता मन्त्रे

चिणो लुक्

ओर् गुणः

न शस दद व आदि गुणानाम्

न ल्यपि

आर्धधातुके

कार्मस् ताच्छील्ये

भियो ऽन्यतरस्याम्

स्यदो जवे

वा ष पूर्वस्य निगमे

इन् हन् पूष अर्यम्णाम् शौ

ह लः तद्धितस्य

इन् अणि अन् अपत्ये

ये च

सनः क्तिचि लोपश् च अस्य अन्यतरस्याम्

तॄ फल भज त्रपः च

गम हन जन खन घसाम् लोपः क् ṅ इति अन् अङि

छादेर् घे अ द्वि उपसर्गस्य

नृ च

म् इताम् ह्रस्वः

अर्वणस् त्र् अ सौ अ नञः

इरयो रे

घञि च भाव करणयोः

वा ल्यपि

वा चित्त विरागे

स अन्त महतः संयोगस्य

इणो य ṇ

भञ्जेश् च चिणि

लोपश् च अस्य अन्यतरस्यां म् वोः

राधो हिंसायाम्

नामि

ढे लोपो अ कद्र्वाः

सूर्य तिष्य अगस्त्य मत्स्यानाम् य उपधायाः

अन् इ त् इताम् ह लः उपधायाः क् ṅ इति
सपत्नाः अस्मत् अधरे भवन्तु

आ एषाम् यज्ञम् उत वर्चः ददे अहम् रायः पोषम् उत चित्तानि अग्ने

उत्तमम् नाकम् अधि रोहय इमम्

येन इन्द्राय समभरः पयांसि उत्तमेन ब्रह्मणा जातवेदः तेन त्वम् अग्ने इह वर्धय इमम्

सजातानाम् श्रैष्ठ्ये आ धेहि एनम्

सपत्नाः अस्मत् अधरे भवन्तु

अस्य देवाः प्रदिशि ज्योतिः अस्तु सूर्यः अग्निः उत वा हिरण्यम्
अपाम् उत प्रशस्तिष्व् अश्वा भवथ वाजिनः

अमूर् या उप सूर्ये याभिर् वा सूर्यः सह

पृञ्चतीर् मधुना पयः

अपो देवीर् उप ब्रुवे यत्र गावः पिबन्ति नः

अप्स्व् अन्तर् अमृतम् अप्सु भेषजम्
पश्चिमेन पुच्छं गत्वा बृहत् उत्तरे पक्षे दक्षिणा मुखः पश्चाद् वा प्राच् मुखः

संचितम् अग्निं दक्षिणेन गत्वा अग्न आयूंषि इति प्रत्यक् मुखः तिष्ठन् शिरसि गायत्रं गायेन् निरुक्तम्

लिङ्ग उपपत्तिः च एवम्

यज्ञायज्ञीयं पुच्छे

प्रत्याव्रज्य रथन्तरं दक्षिणे पक्ष उदक् मुखः पश्चाद् वा प्राच् मुखः

रथन्तर प्रभृतीनि विकल्पन्ते लोकसामभिर् आवृत्तैः

पुष्करपलाश उपधीयमाने हिरण्मये पुरुषे स्वयमातृण्णासु च शर्करासु व्याहृति सामानि गायेद् यजमानं सत्यं पुरुषो भूर् भुवः स्वर् इत्य् एतासु पृथक्

एतानि एव प्रदक्षिणं प्रत्यन्ताद् धानञ्जय्यः

दक्षिणेन अग्निम् गत्वा गौतमीये व्यत्ययं ये पक्षयोः शाण्डिल्यः

अग्नौ चीयमाने पश्चिमेन पुच्छं गत्वा दक्षिणे ऽपिकक्षे तिष्ठेद् यत्र वा उपदध्युः

यथागीतम् इतराणि

प्रजापतिहृदय स्थाने च वामदेव्यम्

प्रत्याव्रज्य यज्ञायज्ञीयं पुच्छे संवत्सरश् चेद् दैक्षः सौत्यो वा

पूर्वेण उपप्लवौ

वामदेव्यं दक्षिणे ऽपिकक्षे

तद् आप्नानम् तीर्थम्

उत्तरे च उपप्लवे स्वं हृदय देशम् आलभ्य प्रजापतेर् हृदयम्

तृच आपत्तीनि तृचेषु त्रिस् इतराणि

प्रजापतिहृदयम् उत्तरे

सर्वत्र अन् आदेशे परिसामानि प्रस्तोता गायेत् स्वाध्याय वत् स्वासु

पश्चिमेन पक्षाव् अपिकक्षौ

एतानि गौतम उत्तरेण अग्निम् गत्वा

तेषां स्थाने स्वयं चिन्वान ऋतनिधनम् आज्यदोहं पुरुषव्रतम् एकानुगानं रथन्तरं वामदेव्यं बृहद् इति

अध्वर्यु पथे श्यैतम्

अन्तरेण चात्वाल उत्करौ संचरः सर्वत्र अन् आदेशे

तथा च होता

शिरसि च गीत्वा उत्तरे पक्षे
संचर धिष्ण्य उपस्थान दक्षिणा प्रतिग्रह भक्षाः

अभिहुत उत्तरेण सोमवहनं गत्वा प्राक् वा पदाभिहोमाद् दक्षिणेन यत्र राजानं क्रेष्यन्तः स्युः तत्र गत्वा तूष्णीम् उपविशेत्

उत्तरेण आहवनीयम् पश्चिमेन वेदिं संचरेद् दीक्षितश् चेत्

प्रवेश्यमानं राजानम् अनुप्रविशेद् अ व्यवयन् अग्निना

उत्तरेण चेद् क्रीते प्रत्यङ् उत्क्रामेत् पूर्वेण एनम् हृत्वा राजानम् आदध्युर् आहितं पश्चिमेन परीत्य उह्यमानम् अनुगच्छेत्

ईक्षण आक्रमणे वेदेः

संबाधः चेद् स्याद् दक्षिणया अपि द्वारा प्रविशेत्

विमुक्ते च अन्तरेण सोमवहनं पत्नीशालां च दक्षिणेन उत्क्रम्य तिष्ठेद् दीक्षितः चेद् राज्ञो ऽवहरणात्

क्रीते प्राङ् उत्क्रामेत् पश्चिमेन एनम् हुत्वा राजानम् आदध्युर् आहितं पूर्वेण परीत्य उह्यमानम् अनुगच्छेत् दक्षिणेन चेद् गतः स्यात्

अनुष्यात् तु दीक्षणीयायाम्

सा हि अस्य प्राचि वर्तमानस्य दक्षिणा ईषा भवति

स्तोम विमोचनात् च ऊर्ध्वम् अन्यत् समानम्

ताम् एव अत्र ईषाम् अन्वावर्तेत

महावीरान् संभरिष्यत्सु तूष्णीम् उपविशेत्

सुत्यायां ब्रह्मणः प्राक् सुब्रह्मण्याया औद्गात्रेण समानं कर्म
यो वै भवति यः श्रेष्ठ ताम् अश्नुते स सामन् भवत्य् असामन्य इति हि निन्दन्ति

ते वै पञ्च अन्यत् भूत्वा पञ्च अन्यत् भूत्वा कल्पेताम् आहावाश् च हिंकारश् च प्रस्तावश् च प्रथमा च ऋग् उद्गीथश् च मध्यमा च प्रतिहारश् च उत्तमा च निधनं च वषट्कारश् च

स वा अस्मिंश् च लोके ऽमुष्मिंश् च प्रजया च पशुभिश् च गृहेषु वसति य एवं वेद

यद् उ विराजं दशिनीम् अभिसमपद्येतां तस्माद् आहुर् विराजि यज्ञो दशिन्याम् प्रतिष्ठित इति

ऋक् च वा इदम् अग्रे साम च आस्ताम् सा एव नाम ऋग् आसीद् अमो नाम साम सा वा ऋक् साम उपावदत् मिथुनं संभवाव प्रजात्या इति न इति अब्रवीत् साम ज्यायान् वा अतो मम महिमा इति ते द्वे भूत्वा उपावदताम् ते न प्रति चन समवदत तास् तिस्रो भूत्वा उपावदन् तत् तिसृभिः समभवद् यत् तिसृभिः समभवत् तस्मात् तिसृभिः स्तुवन्ति तिसृभिर् उद्गायन्ति तिसृभिर् हि साम संमितं तस्माद् एकस्य बह्व्यो जाया भवन्ति न एकस्यै बहवः सह पतयो यद् वै तत् सा च अमः च समभवतां तत् साम अभवत् तत् साम्नः साम त्वम्

आत्मा वै स्तोत्रियः प्रजा अनुरूपः पत्नी धाय्या पशवः प्रगाथो गृहाः सूक्तम्

ते यत् पञ्च अन्यत् भूत्वा पञ्च अन्यत् भूत्वा कल्पेताम् तस्माद् आहुः पाङ्क्तो यज्ञः पाङ्क्ताः पशव इति
आदित्यो देवो दैवो ऽध्वर्युः स ते देवयजनं ददातु इति

होतर् देवयजनं मे देहि इति होतारम्

अध्वर्यो देवयजनं मे देहि इति अध्वर्युम्

तिष्ठन्न् आसीनः प्रह्वो वा यथान्यायम्

अग्निर् देवो दैवो होता स ते देवयजनं ददातु इति

ॐ तथा इति प्रतिवचनम्

अपि वा न देवयजनं याचते

सदस्य देवयजनं मे देहि इति सदस्यम्

उद्गातर् देवयजनं मे देहि इति उद्गातारम्

आदित एव तीर्थे स्नात्वा उदेत्य अहतम् वासः परिधाय

आदित एव पुरा उदकम् देवयजनं यस्माद् अन्यत् पुरस्तात् समन्तिकं देवयजनं न विन्देयुः

दक्षिणामुखः प्रसव्यं प्राचीनावीती पित्र्याणि

ब्रह्मन् देवयजनं मे देहि इति ब्रह्माणम्

छन्दोग ब्राह्मणम् यथा वै दक्षिणः पाणिर् एवं देवयजनम्

आपो देव्यो दैव्या होत्रा शंसिन्यः तास् ते देवयजनं ददतु इति

ॐ तथा इति प्रतिवचनम्

चन्द्रमा देवो दैवो ब्रह्मा स ते देवयजनं ददातु इति

होत्रका देवयजनं मे दत्त इति होत्रकान्

अथ ऋत्विजः देवयजनं याचते

प्राच् अपवर्गाणि उदक् अपवर्गाणि वा प्राच् मुखः प्रदक्षिणं यज्ञ उपवीती दैवानि कर्माणि करोति

यथा श्मशान करणम् तथा अभिचरणीयेषु इष्टि पशु सोमेषु

आकाशो देवो दैवः सदस्यः स ते देवयजनं ददातु इति

ॐ तथा इति प्रतिवचनम्

ॐ तथा इति प्रतिवचनम्

ॐ तथा इति प्रतिवचनम्

चमसाध्वर्यवो देवयजनं मे दत्त इति चमसाध्वर्यून्

शुद्धो ह एव शुचिः पूतो मेध्यो विपाप्मा ब्रह्मचारी सहकारि प्रत्ययः आ चतुर्थात् कर्मणो ऽभिसमीक्षमाणो वेद कर्माणि प्रयोजयेत्

उत्तरतो देवयजन मात्रम् अतिशिनष्टि

यथा सव्यस् तथा पितृ यजनम्
द्विविधं भस्म ऊर्ध्वगं तलभस्म च वर्ण भेदेन षड्विधं श्वेतं भस्म पीतं भस्म हरितं भस्म रक्तं भस्म कृष्णं भस्म कर्बुरं भस्म इति षड्विधं तत् कृत्वा क्षेत्रीकरणे नियुज्यते प्रथमम्

माक्षिकं ताप्यं शिलाजतु प्रसिद्धं लोह चूर्णम् मारित मुण्डस्य रजः पथ्या हरीतकी अक्षो विभीतकः विडङ्गं कृमिघ्नं घृतम् आज्यं मधु क्षौद्रं एतैः सम्प्रयुक्तं रसं क्षेत्रीकरणाय प्रयुञ्जीत इति वाक्य अर्थः

रस योगम् आह माक्षिक इत्यादि
सूत उवाच

युगे युगे हि अत्र दान्ता ब्राह्मणा वेदपारगाः

आराधयन्ति प्रभुम् ईशितारम् वाराणसी मध्य गताः मुनि इन्द्राः

कथयामास शिष्येभ्यो भगवान् ब्रह्म वित्तमः

सेवितं सूरिभिः नित्यम् वाराणस्यां विमोक्ष दम्

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे त्रिंशो ऽध्यायः

स्मरामि रुद्रं हृदये निविष्टं जाने महादेवम् अनेक रूपम्

कृत्तिवासं न मुञ्चन्ति कृतार्थाः ते न संशयः

जन्म अन्तर सहस्रेण मोक्षो अन्यत्र आप्यते न वा

जगाम विपुलं लिङ्गम् ओङ्कारं मुक्ति दायकम्

गायन्ति सिद्धाः किल गीतकानि ये वाराणस्यां निवसन्ति विप्राः

तत्र अभ्यर्च्य महादेवं शिष्यैः सह महा मुनिः

मत्स्योदर्याः तटे पुण्यं स्थानं गुह्यतमं शुभम्

ब्राह्मणान् हन्तुम् आयातः ये ऽत्र नित्यम् उपासते

एतानि गुह्य लिङ्गानि वाराणस्यां द्विजोत्तमाः

पञ्चानाम् अपि देवानां ब्रह्म आदीनाम् सदा आश्रयम्

विद्या विद्येश्वरा रुद्राः शिवा ये च प्रकीर्तिताः

यजन्ति यज्ञैः अभिसंधि हीनाः स्तुवन्ति रुद्रं प्रणमन्ति शंभुम्

तत् एतत् विमलं लिङ्गम् ओङ्कारे समवस्थितम्

स्तुवन्ति सततं देवं त्र्यम्बकं कृत्तिवाससम्

नमो भवाय अमल योग धाम्ने स्थाणुं प्रपद्ये गिरिशं पुराणम्

अस्य स्मरण मात्रेण मुच्यते सर्व पातकैः

हत्वा गज आकृतिम् दैत्यं शूलेन अवज्ञया हरः

ओंकार बोधकम् लिङ्गं पञ्चायतनम् उच्यते

गोचर्म मात्रम् विप्र इन्द्राः ओंकारेश्वरम् उत्तमम्

तेन एव च शरीरेण प्राप्ताः तत् परमं पदम्

एवम् उक्त्वा ययौ कृष्णः पाराशर्यो महा मुनिः

शान्ति अतीता तथा शान्तिः विद्या च एव परा कला

कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गं द्रष्टुं देवस्य शूलिनः

न कश्चिद् इह जानाति विना शम्भोः अनुग्रहात्

उपासते महादेवं जपन्ति शतरुद्रियम्

रक्षण अर्थम् द्विजश्रेष्ठा भक्तानां भक्त वत्सलः

ज्ञात्वा कलि युगम् घोरम् अधर्म बहुलम् जनाः

अस्मिन् स्थाने पुरा दैत्यो हस्ती भूत्वा भव अन्तिकम्

विश्वेश्वरं तथा ओंकारम् कपर्देश्वरम् एव च

ध्यायन्ति हृदये देवं स्थाणुं सर्व अन्तरम् शिवम्

अत्र साक्षात् महादेवः पञ्चायतन विग्रहः

एतत् परतरं ज्ञानं पञ्चायतनम् उत्तमम्

संस्मरेत् ऐश्वरम् लिङ्गं पञ्चायतनम् अव्ययम्

इदं तद् विमलं लिङ्गम् ओङ्कारं नाम शोभनम्

तेषाम् अथ एकेन भवेन मुक्तिर् ये कृत्तिवासं शरणं प्रपन्नाः

स शिष्यैः संवृतो धीमान् गुरुः द्वैपायनः मुनिः

कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गं मध्यमेश्वरम् उत्तमम्

यत् तत् पाशुपतं ज्ञानं पञ्चार्थम् इति शब्द्यते

देहान्ते तद् परम् ज्योतिः आनन्दम् विशते बुधः
स्थातुश् च सत्यं जगतश् च धर्मणि पुत्रस्य पाथः पदम् अ द्वयाविनः

ते मायिनो ममिरे सु प्रचेतसः जामी सयोनी मिथुना समोकसा

अथ इमे देवते प्रबाधिन्याव् उद्वाह काले यक्ष्यतम्यौ भवतस् तयोस् तद् उपक्ﾱप्तं भवति यत् सर्प बलौ

अपां समीपे द्वे स्त्री प्रतिकृती कृत्य गन्धैर् माल्येन च अलंकृत्य एवम् एव अभ्यर्चयति

अथ एते उपसंगृह्य पार्श्वे दत्त्वा प्रवाह्य त्रिवृता अन्नेन ब्राह्मणान् सम्पूज्य आशिषः वाचयित्वा व्याख्यातो यक्षी बलिः

नव्यं नव्यं तन्तुम् आतन्वते दिवि समुद्रे अन्तः कवयः सु दीतयः इति

तयोर् अर्चन मन्त्रः ते सूनवः सु अपसः सु दंससः मही जज्ञुर् मातरा पूर्वचित्तये
अपां पेरुर् इत्य् आस्य उपगृह्णाति

या त इति मिनोति

उपाकरण मन्थने वा

ब्रह्म दृंह इति मैत्रावरुण दण्डेन समन्तं त्रिः पर्यृषति

यूपाय अज्यमानाय अनुवाचयति

देवस्य त्वा इति यूपे

परिवीयमाणाय अनुवाचयति

उपावीर् असि इति तृणम् आदाय तेन पशुम् उपस्पृशत्य् उप देवान् इति

अद्भ्यस् त्वा इति पशुं प्रोक्षणीभिः प्रोक्षति

स उपरम् अग्निष्ठा देशम् अक्त्वा परिव्ययण देशम् समन्तं परिमृश्य अध्वर्युः न अवसृजेत् आ परिव्ययणात्

अग्निं मन्थत्य् आ होमात् करोति

तद् विष्णोर् इति चषालम् ईक्षमाणम्

द्विगुण रशनया द्वि व्यामया कौश्या पाशं कृत्वा अन्तराशृङ्गम् अभिदक्षिणं बध्नात्य् ऋतस्य त्वा इति

बहुषु यथास्वम्

छागं मन्त्र आम्नानात्

यूप शकलम् अस्याम् अवगूहत्य् उत्तरेण अग्निष्ठाम् दिवः सूनुर् असि इति

पन्नदम्

न अ चोदित त्वात्

संसृज्य अन्यतरस्याम् अन्तं प्रवेशयति

यम् इच्छेत्

उक्तं प्रतिमुञ्चति सु पिप्पलाभ्यः इति

देवस् त्वा इति अनक्ति

समंभूमि कृत्वा अद्भिः उपसिच्य विष्णोः कर्माणि इति वाचयति यूपम् अन्वारब्धम्

ऐन्द्राग्नः सौर्यः प्राजापत्यो वा

त्रिगुणा त्रि व्यामा कौशी रशना तया नाभि मात्रे त्रिवृतं परिव्ययति परिवीर् असि इति

अग्निष्ठा सम्प्रति आहवनीयम्

अ व्यङ्गम्

द्याम् अग्रेण इति उच्छ्रयति
एकादशी द्वादशी च श्रवणेन च संयुता

ॐ नमो वासुदेवाय शिरः सम्पूजयेत् ततस्

ब्रह्मा उवाच

प्रीयतां देवदेवेशो विप्रेभ्यः कलशान् ददेत्

श्रवणद्वादशीं वक्ष्ये भुक्ति मुक्ति प्रदायिनीम्

अघ ओघ संक्षयम् कृत्वा सर्व सौख्य प्रदः भव

नमः श्रीपतये वक्षो भुजौ सर्व अस्त्र धारिणे

एक भक्तेन नक्तेन तथा एव अ याचितेन च

महती द्वादशी ज्ञेया उपवासे महा फला

व्यापकाय नमः कुक्षौ केशवाय उदरम् बुधः

शिला पिष्टम् मसूरं च द्वादश्यां वर्जयेत् नरः

उपवासेन भैक्ष्येण भवेत्

श्रीधराय मुखं तद्वत् कण्ठम् कृष्णाय वै नमः

नमः नमः ते गोविन्द बुध श्रवण संज्ञकैः

संगम सरिताम् स्नानं बुध युक्ता महा फला

विजया सा तिथिः प्रोक्ता हरि पूजा आदि च अक्षयम्

त्रैलोक्य पतये मेढ्रं जङ्घे सर्व भृते नमः

कुम्भान् च मोदकान् दद्यात् जागरम् कारयेत् निशि

कुंभे स रत्ने स जले यजेत् स्वर्णम् तु वामनम्
अग्निना श्रियम्

प्रजया कर्म

ब्रह्म ह इदम् श्रियं प्रतिष्ठाम् आयतनम् ऐक्षत

स्त्रिया मिथुनम्

कर्मणा तपः

तपसा सत्यम्

ऋचा अग्निम्

स सविता सावित्र्या ब्राह्मणं सृष्ट्वा तत् सावित्रीं पर्यदधात्

श्रिया स्त्रियम्

पृथिव्या ऋचम् समदधात्

मिथुनेन प्रजाम्

सत्येन ब्रह्म

तत् सवितुर् वरेण्यम् इति सावित्र्याः प्रथमः पादः
आयम्य तत् भाव गतेन चेतसा लक्ष्यम् तत् एवा अक्षरम् सोम्य विद्धि

तत् यत् आत्म विदः विदुः

यः सर्व ज्ञः सर्व विद् यस्य एष महिमा भुवि दिव्ये ब्रह्म पुरे हि एष व्योम्नि आत्मा प्रतिष्ठितः

परम् विज्ञानात् यत् वरिष्ठम् प्रजानाम्

भिद्यते हृदय ग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्व संशयाः क्षीयन्ते च अस्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे

प्रणवः धनुः

तत् अमृतम्

अराः इव रथ नाभौ संहताः यत्र नाड्यः सः एषः अन्तर् चरते बहुधा जायमानः

आविस् संनिहितम् गुहा चरम् नाम महत् पदम्

एजत् प्राणन् निमिषत् च यद् एतत् जानथ सत् अ सत् वरेण्यम्

तत् विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीराः आनन्द रूपम् अमृतम् यत् विभाति

हिरण्मये परे कोशे विरजम् ब्रह्म निष्कलम्

तम् एव भान्तम् अनुभाति सर्वम्

ब्रह्म तत् लक्ष्यम् उच्यते

अप्रमत्तेन वेद्धव्यम्

धनुः गृहीत्वा औपनिषदम् महा अस्त्रम् शरम् हि उपासा निशितम् संधयीत

शर वत् तद् मयः भवेत्

तत् शुभ्रम् ज्योतिषाम् ज्योतिः

तत् एतत् सत्यम्

ॐ इति एवम् ध्यायथ आत्मानम्

ब्रह्म एव इदम् विश्वम् इदम् वरिष्ठम्

तस्य भासा सर्वम् इदम् विभाति

स्वस्ति वः पाराय तमसः परस्तात्

यत् अर्चिमत् यत् अणुभ्यः अणु च यस्मिन् लोकाः निहिताः लोकिनः च तत् एतत् अक्षरम् ब्रह्म स प्राणः तत् उ वाच् मनः

तत् वेद्धव्यम् सोम्य विद्धि

ब्रह्म एव इदम् अमृतम् पुरस्तात् ब्रह्म पश्चात् ब्रह्म दक्षिणतस् च उत्तरेण अधस् च ऊर्ध्वम् च प्रसृतम्

शरः हि आत्मा
अन्नवताम् ओदनवताम् आमिक्षवताम् एषां राजा भूयासम् इति

अथ एनम् नवनीतेन अभ्यनक्ति एना व्याघ्रं परिषस्वजाना इति

यावद् एव अत्र अध्वर्युः चेष्टति तावद् एष प्रतिप्रस्थाता वारुणेन शृतेन उपरमति

उद् इहि देव सूर्य सह वग्नुना मम

स यत् किंच व्याहरति ददामि इति एव व्याहरति

अत्र अस्मै एतत् सतं ददाति

सो ऽत ऊर्ध्वं वाचंयमो भवति

अथ आदित्यम् उद्यन्तम् उपतिष्ठत उद् असाव् एतु सूर्य उद् इदं मामकं वचः

तस्य उत्तर अर्धे दुन्दुभिम् आसञ्जयति

अहं वाचो विवाचनम् मयि वाग् अस्तु धर्णसिर् इति

तेभ्यः पष्ठौहीं वेहतं ददाति

अथ अध्वर्युः अपररात्र आद्रुत्य चतुष्टयीनाम् अपां प्ररेके मन्थम् उपमथ्य अवघ्राय वा अन् अवघ्राय वा प्रयच्छति

तम् अस्तं यात्य् आदित्य आघ्नन्ति

राज गृहान् विप्रव्रजतो ऽनुमन्त्रयते यन्तु नद्यो वर्षन्तु पर्जन्याः सु पिप्पलाः ओषधयो भवन्तु

तां ते पचमाना रमयन्तो जागरयन्त आसते

वारुणस्य वारुण्यौ भवतः स्विष्टकृतः सु इष्टवत्यौ

उपसंगच्छन्त एनम् एते राज गृहाः सूत ग्रामण्यः क्षत्र संग्रहीतारः कारु विशौ इति
ऋग्भिः सह गायत्रं जागतम् आहुर् यजूंषि त्रैष्टुभेन सह जज्ञिरे

चक्षुषी सामवेदस्य मनो भृगु अङ्गिरसाम् स्मृतम्

सप्त सुत्याः सप्त च पाकयज्ञाः हविर्यज्ञाः सप्त तथा एकविंशतिः

अथर्वभिर् अङ्गिरोभिश् च गुप्तो यज्ञश् चतुष्पाद् दिवम् आरुरोह

त्रिवृत् स्तोमः ऋग्वेदस्य यजूंषि पञ्चदशेन सह जज्ञिरे

मोघ आशिषः यन्त्य् अ निवर्तमानाः अन् इष्ट यज्ञाः न तरन्ति लोकान्

द्वादश वर्षम् ब्रह्मचर्यं पृथग् वेदेषु तत् स्मृतम्

अग्निर् देवत ऋग्वेदस्य यजुर्वेदो वायु देवतः

आदित्यः सामवेदस्य चन्द्रमा वैद्युतश् च भृगु अङ्गिरसाम्

सचते ताम् अशस्तिं विष्कन्धम् एनं विसृतं प्रजासु

सन्ति च एषाम् समानाः मन्त्राः कल्पाश् च ब्राह्मणानि च

उष्णिह् ककुब्भ्याम् भृगु अङ्गिरसः जगत्या सामानि कवयो वदन्ति

सर्वे ते यज्ञा अङ्गिरसो ऽपियन्ति नूतना सा हि गतिर् ब्रह्मणो या अवर अर्ध्या

व्यवस्थानं तु तत् सर्वं पृथक् वेदेषु तत् स्मृतम्

सर्वे ते यज्ञा अङ्गिरसो ऽपियन्ति नूतना यान् ऋषयो सृजन्ति ये च सृष्टाः पुराणैः

अत उत्तरे ब्रह्म लोकाः महान्तो ऽथर्वणाम् अङ्गिरसां च सा गतिः

अथर्वभिर् अङ्गिरोभिश् च गुप्तो यज्ञश् चतुष्पाद् दिवम् उद्वहेत

त्रिविष्टपं त्रिदिवं नाकम् उत्तमं तम् एतया त्रय्या विद्यया एति

ऋग्भिः सु शस्तः यजुषा परिष्कृतः स विष्टुतः साम जित् सोम जम्भाः

यांश् च ग्रामे यांश् च अरण्ये जपन्ति मन्त्रान् नाना अर्थान् बहुधा जनासः

द्यौ स्थानं सामवेदस्य अपः भृगु अङ्गिरसाम् स्मृतम्

एवं व्यवस्थिता वेदाः सर्व एव स्व कर्मसु

एतेषु वेदेष्व् अपि च एकम् एव अपव्रजम् ऋत्विजां संभरन्ति

निवर्तन्ते दक्षिणा नीयमानाः सुते सोमे वितते यज्ञ तन्त्रे

ऋग्भिः पृथिवीं यजुषा अन्तरिक्षम् साम्ना दिवं लोक जित् सोम जम्भाः

ऋग्वेदस्य पृथिवी स्थानम् अन्तरिक्ष स्थानः ऽध्वरः

दिवं वेद साम गः यो विपश्चित् सर्वान् लोकान् यद् भृगु अङ्गिरः विद्

अथर्वणाम् अङ्गिरसां च सा गतिर् इति ब्राह्मणम्
पशु कामः आलभेत

ॐ मांसीयन्ति वै आहिताग्नेः अग्नयः

प्राण अपानौ पशवः अनुप्रजायन्ते

इष्ट्वा आलम्भः समृद्ध्यै

प्रजावान् मिथुनवान् भवति यः एवम् वेद यः च एवम् विद्वान् एतम् आलभते

आयुष्मान् भवति

प्रजापतिः वै प्रजाः सिसृक्षमाणः स द्वितीयम् मिथुनम् न अविन्दत्

प्राण अपानौ वै इन्द्र अग्नी

प्रजावान् भवति

एतेन ह वै यमः अमुष्मिन् लोके आर्ध्नोत्

ते एनम् एव अग्रे अभिध्यायन्ति यजमानम् यः एतम् ऐन्द्राग्नम् पशुम् षष्ठे षष्ठे मासे आलभते

प्राण अपानौ वै इन्द्र अग्नी

योनीन् वै एष काम्यान् पशून् आलभते यः अन् इष्ट्वा ऐन्द्राग्नेन काम्यम् पशुम् आलभते

पशुमान् भवति

स त्वाष्ट्रम् वडवम् अपश्यत्

आयुष्कामः आलभेत

प्राण अपानौ वै इन्द्र अग्नी

तेन मिथुनम् अविन्दत्

प्रजा कामः आलभेत

प्राण अपानौ एव आत्मनि धत्ते

त्वाष्ट्रम् वडवम् आलभेत प्रजा कामः

तेन एव इन्द्र अग्निभ्याम् ग्रसितम् आत्मानम् निरवदयते

यामम् शुकम् हरितम् आलभेत शुण्ठम् वा यः कामयेत अनामयः पितृ लोके स्याम् इति
प्रावोचं भक्ति योगस्य स्वरूपं ते चतुर्विधम्

योगेन विविध अङ्गेन भक्ति योगेन च एव हि

दक्षिणेन पथ अर्यम्णः पितृ लोकम् व्रजन्ति ते

रजसा कुण्ठमनसः काम आत्मानः अजित इन्द्रियाः

समाहित आत्मा निःसङ्गो विरक्त्या परिपश्यति

प्रजाम् अनु प्रजायन्ते श्मशान अन्त क्रिया कृतः

कालस्य च अव्यक्त गतेः यो अन्तर् धावति जन्तुषु

स तदा एव आत्मना आत्मानम् निःसङ्गं समदर्शनम्

ईयते भगवान् एभिः सगुणो निर्गुणः स्वदृक्

एतावान् एव योगेन समग्रेण इह योगिनः

निषेव्य पुनर् आयान्ति गुण व्यतिकरे सति

सूर्य द्वारेण ते यान्ति पुरुषं विश्वतोमुखम्

अथ यो गृहमेधीयान् धर्मान् एव वसन् गृहे

न स्तब्धाय न भिन्नाय न एव धर्म ध्वजाय च

अवभात्य् अर्थ रूपेण भ्रान्त्या शब्द आदि धर्मिणा

बहिस् जात विरागाय शान्त चित्ताय दीयताम्

भेद दृष्ट्या अभिमानेन निःसङ्गेन अपि कर्मणा

ज्ञान योगः च मन्निष्ठो नैर्गुण्यो भक्ति लक्षणः

निवृत्ति धर्म निरताः निर्ममा निरहंकृताः

तद् गुण आश्रयया भक्त्या भजनीय पद अम्बुजम्

परावर ईशम् प्रकृतिम् अस्य उत्पत्ति अन्त भावनम्

ये स्वधर्मान् न दुह्यन्ति धीराः काम अर्थ हेतवे

हेय उपादेय रहितम् आरूढं पदम् ईक्षते

यदा च अहि इन्द्र शय्यायाम् शेते अनन्त आसनः हरिः

ये त्व् इह आसक्त मनसः कर्मसु श्रद्धया अन्विताः

कुर्वन्त्य् अप्रतिषिद्धानि नित्यान्य् अपि च कृत्स्नशः

वासुदेवे भगवति भक्ति योगः प्रयोजितः

तावद् अध्यासते लोकं परस्य पर चिन्तकाः

योग ईश्वरैः कुमार आद्यैः सिद्धैर् योग _

क्रियया क्रतुभिर् दानैस् तपस् स्वाध्याय मर्शनैः

द्वयोर् अप्य् एक एव अर्थः भगवत् शब्द लक्षणः

जीवस्य संसृतीर् बह्वीर् अविद्या कर्म निर्मिताः

धर्मेण उभय चिह्नेन यः प्रवृत्ति निवृत्तिमान्

पतन्ति विवशा देवैः सद्यो विभ्रंशित उदयाः

य इदं शृणुयाद् अम्ब श्रद्धया पुरुषः सकृत्

आद्यः स्थिर चराणाम् यो वेद गर्भः सह ऋषिभिः

क्ष्मा अम्भः अनल अनिल वियत् मनः इन्द्रियार्थ भूत आदिभिः परिवृतं प्रतिसंजिहीर्षुः

यथा महान् अहंरूपस् त्रिवृत् पञ्चविधः स्वराट्

निःसङ्गा _ कर्माणः प्रशान्ताः शुद्ध चेतसः

अथ तं सर्व भूतानाम् हृद् पद्मेषु कृत आलयम्

स्व धर्म आप्तेन सत्त्वेन परिशुद्धेन चेतसा

श्रद्दधानाय भक्ताय विनीताय अनसूयवे

निर्मत्सराय शुचये यस्य अहम् प्रेयसां प्रियः

भूतेषु कृत मैत्राय शुश्रूषा अभिरताय च

येन अनुबुध्यते तत्त्वं प्रकृतेः पुरुषस्य च

यजते क्रतुभिर् देवान् पितॄंश् च श्रद्धया अन्वितः

यो वा अभिधत्ते मद् चित्तः स ह्य् एति पदवीं च मे

तस्मात् त्वं सर्व भावेन भजस्व परमेष्ठिनम्

पितॄन् यजन्त्य् अनुदिनं गृहेष्व् अभिरत आशयाः

आत्म तत्त्व अवबोधेन वैराग्येण दृढेन च

गत्वा चान्द्रमसं लोकं सोमपाः पुनर् एष्यति

त्रैवर्गिकास् ते पुरुषा विमुखा हरिमेधसः

तेन एव साकम् अमृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानम् उपयान्त्य् अगत अभिमानाः

जाते गुण व्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते

ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च ते ऽपि धर्म विनिर्मितम्

श्रुत अनुभावम् शरणं व्रज भावेन भामिनि

कथायां कथनीय उरु विक्रमस्य मधुद्विषः

द्वि परार्ध अवसाने यः प्रलयो ब्रह्मणस् तु ते
निष्णातो निपुणो दक्षः कर्म हस्त मुखाः कृतात्

मेधावि कोविद विशारद सूरि दोष ज्ञाः प्राज्ञ पण्डित मनीषि बुध प्रबुद्धाः

वागीशो वाक्पतौ वाग्मी वाचोयुक्ति पटुः प्रवाक्

व्युत्पन्न प्रहत क्षुण्णाः अन्तर्वाणिः तु शास्त्र विद्

हृदयालुः सहृदयः चिद्रूपः अपि अथ संस्कृते

वार्धकं स्थाविरं ज्यायान् वर्षीयान् दशमी इति अपि

मानुषो ना विट् मनुजो मानवः पुमान्

जरी जीर्णो यातयामो जीनो ऽथ विस्रसा जरा

कुशलः चतुरः अभिज्ञ विज्ञ वैज्ञानिकाः पटुः

हीनवादिन्य् एडमूक अनेडमूकौ त्व् अ वाच् श्रुतौ

समुखो वावदूको ऽथ वदो वक्ता वदावदः

यद्वदो ऽनुत्तरे स्यात् अथ अधरः

मर्त्यः पञ्चजनो भूस्पृश् पुरुषः पूरुषो नरः

स्यात् जल्पाकः तु वाचालो वाचाटो बहु गर्ह्य वाच्

तारुण्यं यौवनं वृद्धः प्रवयाः स्थविरो जरन्

रवणः शब्दनः तुल्यौ कुवाद कुचरौ समौ

पृथुक अर्भ उत्तानशयाः क्षीरकण्ठः कुमारकः

बालः पाकः शिशुः डिम्भः पोतः शावः स्तनंधयः

प्रत्युत्पन्न मतिः दूरात् यः पश्येत् दीर्घदर्शी असौ

विद्वान् सुधीः कवि विचक्षण लब्धवर्णाः ज्ञः प्राप्त रूप कृति कृष्टि अभिरूप धीराः
दशानाम् शान्त वृक्षाणाम् शकलानि

हस्ति वर्चसम् इति हस्तिनम्

एतयोः प्रातर् अग्निम् गिरौ अरगराटेषु दिवस्पृथिव्याः इति सप्त मर्माणि स्थालीपाके पृक्तानि अश्नाति

अवसिञ्चति

हास्तिदन्तम् बध्नाति लोमानि जतुना संदिह्य जातरूपेण अपिधाप्य

अकुशलम् यः ब्राह्मणः लोहितम् अश्नीयात् इति गार्ग्यः

सिंहे व्याघ्रे यशः हविः इति स्नातक सिंह व्याघ्र बस्त कृष्ण वृषभ राज्ञाम् नभि लोमानि

सर्वैः आप्लावयति अवसिञ्चति
तस्मा एतच् च एव पात्रं ददाति तिसृधन्वं च

त्रिर् आचम्य प्रशंसति

तस्मिंस् तिरः पवित्रं सुराम् आनीय सक्तून् ओप्य नैयग्रोधीभ्यां शलाकाभ्याम् उपमन्थति इन्द्राय त्वा ओजस्वते ओजस्वन्तं श्रीणामि इति

आयुर् असि इति शूद्राय प्रयच्छति

तासां त्वा सर्वासां रुचा अभिषिञ्चामि वर्चसा इति

तस्मिंस् तिरः पवित्रं पय आनीय सक्तून् ओप्य आश्वत्थीभ्याम् शलाकाभ्याम् उपमन्थति इन्द्राय त्वा पयस्वते पयस्वन्तं श्रीणामि इति

पयस्वान् विश्वतः प्रत्यङ् पयसा सं पिपृग्धि मा इति

त्रिर् आचम्य प्रशंसति

तस्मा एतच् च एव पात्रं ददाति माषैश् च पूर्णं कमण्डलुम्

अथ अस्य दक्षिणम् अक्षि कटम् न्यचति समुद्र इव असि गह्मना सोम इव असि अदाभ्यः

तत् ते प्रयच्छामि इति राजन्यः प्रतिगृह्णाति

अथ यजमानो मुखं विमृष्टे ओजस्वद् अस्तु मे मुखम् ओजस्वत् शिरः अस्तु मे

ओजस्वान् विश्वतः प्रत्यङ् ओजसा सं पिपृग्धि मा इति

तस्य यन् न सहते तद् अप्सु प्रवेशयति

अथ एतम् प्रवर्तम् अद्भिः प्रक्षाल्य दक्षिणे कर्ण आबध्नीते आयुष् टे विश्वतो दधद् इति

अथ यजमानो मुखं विमृष्टे आयुष्मद् अस्तु मे मुखम् आयुष्मत् शिरः अस्तु मे

अथ एतम् ओदनम् अभ्युत्सृप्य प्राश्नाति

अथ यजमानो मुखं विमृष्टे पयस्वद् अस्तु मे मुखम् पयस्वत् शिरः अस्तु मे

अथ एनम् त्रिभिर् दर्भ पुञ्जीलैः पवयति यतो वातो मनः जवाः यतः क्षरन्ति सिन्धवः

अथ यजमानो मुखं विमृष्टे तेजस्वद् अस्तु मे मुखम् तेजस्वत् शिरः अस्तु मे

तेजस्वान् विश्वतः प्रत्यङ् तेजसा सं पिपृग्धि मा इति

अथ एतत् कांस्यं पात्रं याचति

माता इव अस्मै अदिते शर्म यच्छ विश्वे देवा जरदष्टिर् यथा असत् इति

आयुष्मान् विश्वतः प्रत्यङ् आयुषा सं पिपृग्धि मा इति

तत् ते प्रयच्छामि इति शूद्रः प्रतिगृह्णाति

अथ एनम् अनुपरिवर्तयते आयुर् असि विश्व आयुः असि सर्व आयुः असि सर्वम् आयुर् असि इति

पयो असि इति वैश्याय प्रयच्छति

तस्मा एतच् च एव पात्रं ददात्य् अष्ट्रां च

अग्निर् इव विश्वतः प्रत्यङ् सूर्य इव ज्योतिषा विभूर् इति

तस्मिंस् तिरः पवित्रम् अप आनीय सक्तून् ओप्य फाल्गुनपाचीभ्यां शलाकाभ्याम् उपमन्थति इन्द्राय त्वा आयुष्मते आयुष्मन्तं श्रीणामि इति

तेजो असि इति ब्राह्मणाय प्रयच्छति

अथ एतत् मृद् मयम् पात्रं याचति

त्रिर् आचम्य प्रशंसति