tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
ततो वा अष्ट अक्षरा गायत्र्य् अभवद् एकादश अक्षरा त्रिष्टुब् द्वादश अक्षरा जगती

ते वा इमे इतरे छन्दसी गायत्रीम् अभ्यवदेतां वित्तं नाव् अक्षराण्य् अनुपर्यागुर् इति न इति अब्रवीद् गायत्री यथावित्तम् एव न इति ते देवेषु प्रश्नम् ऐतां ते देवा अब्रुवन् यथावित्तम् एव व इति तस्मात् ह अपि एतर्हि वित्त्यां व्याहुर् यथावित्तम् एव न इति ततो वा अष्ट अक्षरा गायत्र्य् अभवत् त्रि अक्षरा त्रिष्टुब् एक अक्षरा जगती

सर्वैश् छन्दोभिः समावत् वीर्यैः समावत् जामिभिः राध्नोति य एवं वेद

एकं वै सत् तत् त्रेधा भवत् तस्माद् आहुर् दातव्यम् एवं विदुष इत्य् एकं हि सत् तत् त्रेधा भवत्

सा अष्ट अक्षरा गायत्री प्रातःसवनम् उदयच्छन् न अशक्नोत् त्रिष्टुप् त्रि अक्षरा माध्यंदिनं सवनम् उद्यन्तुं तां गायत्र्य् अब्रवीद् आयान्य् अपि मे अत्र अस्तु इति सा तथा इति अब्रवीत् त्रिष्टुप् तां वै मा एतैः अष्टाभिर् अक्षरैर् उपसंधेहि इति तथा इति ताम् उपसमदधाद् एतद् वै तद् गायत्र्यै मध्यंदिने यन् मरुत्वतीयस्य उत्तरे प्रतिपदो यश् च अनुचरः सा एकादश अक्षरा भूत्वा माध्यंदिनं सवनम् उदयच्छत्

न अशक्नोत् जगत्य् एक अक्षरा तृतीयसवनम् उद्यन्तुं तां गायत्र्य् अब्रवीद् आयान्य् अपि मे अत्र अस्तु इति सा तथा इति अब्रवीज् जगती तां वै मा एतैः एकादशभिर् अक्षरैर् उपसंधेहि इति तथा इति ताम् उपसमदधाद् एतद् वै तद् गायत्र्यै तृतीयसवने यद् वैश्वदेवस्य उत्तरे प्रतिपदो यश् च अनुचरः सा द्वादश अक्षरा भूत्वा तृतीयसवनम् उदयच्छत्
परिषिच्य दक्षिणतो दर्भ मुष्टिम् निधाय तस्मिन् दक्षिण अपवर्गान् त्रीन् उदक अञ्जलीन् उपनिनयत्य् असौ अवनेनिक्ष्व इति पितरम् असाव् अवनेनिक्ष्व इति पितामहम् असाव् अवनेनिक्ष्व इति प्रपितामहम् अत्र एव नाम आदेशम्

एतत् ते पितामह असौ मधुमद् अन्नं सरस्वतो यावान् वायुश् च अन्तरिक्षम् च तावत्य् अस्य मात्रा तावतीं त एतां मात्रां भूतां ददामि यथा वायुर् अ क्षितः अन् उपदस्तः एवं मह्यं पितामहाय अ क्षितः अन् उपदस्तः स्वधा भवतां त्वं स्वधाम् अ क्षितम् तैः सह उपजीव यांश् च त्वम् अत्र अनु असि ये च त्वाम् अनु

अवाचीन पाणिः तस्मिन् दक्षिण अपवर्गान् त्रीन् पिण्डान् निदधात्य् एतत् ते तत असौ मधुमद् अन्नं सरस्वतो यावान् अग्निश् च पृथिवी च तावत्य् अस्य मात्रा तावतीं त एतां मात्रां भूतां ददामि यथा अग्निः अ क्षितः अन् उपदस्तः एवं मह्यं पित्रे अ क्षितः अन् उपदस्तः स्वधा भवतां त्वं स्वधाम् अ क्षितम् तैः सह उपजीव यांश् च त्वम् अत्र अनु असि ये च त्वाम् अनु
शङ्खाय बाभ्रव्याय शङ्खो बाभ्रव्यो दक्षाय कात्यायनय आत्रेयाय दक्षः कात्यायनिर् आत्रेयः कंसाय वारकये कंसो वारकिः प्रोष्ठपादाय वारक्याय प्रोष्ठपादो वारक्यः कंसाय वारक्याय कंसो वारक्यो जयन्ताय वारक्याय जयन्तो वारक्यः कुबेराय वारक्याय कुबेरो वारक्यो जयन्ताय वारक्याय जयन्तो वारक्यो जनश्रुताय वारक्याय जनश्रुतो वारक्यः सुदत्ताय पाराशर्याय सुदत्तः पाराशर्यो अषाढाय उत्तराय पाराशर्याय आषाढः उत्तरः पाराशर्यो विपश्चिते शकुनिमित्राय पाराशर्याय विपश्चित् शकुनिमित्रः पाराशर्यो जयन्ताय पाराशर्याय जयन्तः पाराशर्यः
सर्व कारणम् तीक्ष्णम् आह क्रामति इत्यादि

तीक्ष्णेन लोह भेदेन रसः क्रामति क्रामणं विदधाति पुनस् तीक्ष्णेन कृत्वा ग्रासः क्षणात् अल्प कालात् जीर्यते जारणम् आप्नोति पुनर् हेम्नः सुवर्णस्य योनिः उत्पत्ति स्थानम् तीक्ष्णम् अस्ति पुनः रागान् रञ्जन भावान् तीक्ष्णेन कृत्वा रसो गृह्णाति स्वस्मिन् रागान् दधाति इति अर्थः
एतम् आ तम् ṅ इतम् विद्याद् वाक्य स्मरणयोः अ ṅ इत्

आ एवं किल तत्

ईषत् अर्थे क्रिया योगे मर्यादा अभिविधौ च यः

जहार अत्र

आ एवं नु मन्यसे

उ उत्तिष्ठ

अन् आङ् इति किम् आ उदक अन्तात् आ उदक अन्तात्

एक अ च् इति किम् प्र अग्नये वाचम् ईरय

अ अपेहि
स भूयसा अधिकेन भूतेन यत्र यस्य आधिक्यम् तस्य तेन व्यपदेशः

सर्वेषाम् पञ्चभूत आत्मक त्वात् अभेदे प्राप्ते भेद हेतुम् आह व्यपदेश इति

व्यपदेशः इदं पार्थिवम् इदम् आप्यम् इत्यादि भेदेन व्यवहारः
तैषीम् उत्सर्गः

वेदेषु यथास्वम् विश्रमन्ताम् छन्दांसि चतुर् उत्तराणि शिवेन नः ध्यायन्तु इति उत्सृज्य अध्याय अनध्यायौ व्रतानि च अनुपालयन्तः यथास्वम् वेदम् अधीयीरन्

अतस् ऊर्ध्वम् अभ्रेषु न अधीयते
अथ चेद् आगन्तुर् दहति एवम् एव कुर्यात्

सा तत्र प्रायश्चित्तिः
तार आकृष्टिम् आह काञ्ची इत्यादि
ततस् अनन्तरम् अर्क चन्द्र लेपेन कनकं रसक समम् ध्मातं कुर्यात् पुनर् एतत् औषधम् भुक्त्वा कनकं स्यात् पुनर् माक्षिक सत्त्वम् हेम्ना सह जीर्णं रसं शत अंशेन विध्यति इति अर्थः

अन्यत् च आह रसक इत्यादि
यश् च सापत्नः शपथो जाम्याः शपथश् च यः

ब्रह्मा यन् मन्युतः शपात् सर्वं तन् नो अधस्पदम्

अरातिः नः मा तारीत्

यः सुहार्द् तेन नः सह सह

शप्तारम् एतु शपथः

दिवः मूलम् अवततम् पृथिव्याः अधि उत्ततम्

परि माम् परि मे प्रजाम् परि नः पाहि यत् धनम्

अघ द्विष्टा देव जाता वीरुध् शपथयोपनी

चक्षुः मन्त्रस्य दुर्हार्दः पृष्टीर् अपि शृणीमसि
रति आनन्दस्य इति

अन्यद् अप्य् अनिर्वचनीयम् उपकार अन्तरम् तृतीय सूत्रेण अनुशास्ति संप्रदर्शयति

अनुतर्ष स्वीकरणे कृते सति इति ज्ञेयम्
घनं निश्चन्द्रिकम् अपि शुद्धं चन्द्रिका रहितम् अपि निर्दोषं विडङ्ग त्रिफला आज्य मधुर समायुक्तम् कृमिघ्न हरीतकी विभीतक आमलक घृत क्षौद्र मिलितम् प्रतिदिवसं प्रतिदिनं एक पल प्रमाणम् सर्वं भुक्त्वा विधिना शुद्ध शरीर विधानेन क्षीर अशनः भवेत् क्षीरेण सह शाल्योदन अशनम् समाचरेत् इति अर्थः

अभ्रक योगम् आह निश्चन्द्रिकम् इत्यादि
तया पिनष्मि सं क्रिमीन् दृषदा खल्वाꣳ इव

ये अस्माकं तन्वम् आविविशुः सर्वं तत् हन्मि जनिम क्रिमीणाम्

शिष्टान् अ शिष्टान् नि तिरामि वाचा यथा क्रिमीणां नकिर् उच्छिषातै

अन्वान्त्र्यं शीर्षण्यम् अथो पार्ष्टेयं क्रिमीन्

अल्गण्डून् हन्मि महता वधेन दूना अ दूनाः अरसा अभूवन्

अवस्कवं व्यध्वरं क्रिमीन् वचसा जम्भयामसि

इन्द्रस्य या मही दृषत् क्रिमेर् विश्वस्य तर्हणी

ये क्रिमयः पर्वतेषु वनेष्व् ओषधीषु पशुष्व् अप्स्व् अन्तः
स नो नि यच्छाद् वसु यत् पराभृतम् अस्माकम् अस्तु पितृषु स्वधावत्

श्येनो नृ चक्षाः दिव्यः सुपर्णः सहस्र पाद् शत योनिः वयोधाः
आदौ प्रथमं सर्वेषां बीजानां यथा उक्तम् संयोगं चतुःषष्टीनां उक्त संज्ञानाम् द्रव्याणां संयोगं एकत्रीकरणं कृत्वा यत् एकत्रीकृतम् वह्नौ द्रावितं भवति तत् सर्वम् शत वाप्यम् बीजं सिद्धं प्रयत्नेन स्यात् इति शब्द अर्थः

बीज विधानम् आह सर्वेषाम् इत्यादि
सूर्यः कृणोतु भेषजं चन्द्रमा वो ऽपोछतु

सर्वासाम् अग्रभं नाम अ वीर घ्नीः अपेतन

एन्य् एका श्येन्य् एका कृष्णा एका रोहिणी द्वे

अपचितः प्र पतत सुपर्णो वसतेर् इव

अ सूतिका रामायण्य् अपचित् प्र पतिष्यति

वीहि स्वाम् आहुतिं जुषाणो मनसा स्वाहा मनसा यद् इदं जुहोमि
तस्य व्रात्यस्य सप्त प्राणाः सप्त अपानाः सप्त व्यानाः

यः अस्य पञ्चमः प्राणः योनिः नाम ताः इमाः आपः

यः अस्य तृतीयः प्राणः अभ्यूढः नाम असौ स चन्द्रमाः

यः अस्य चतुर्थः प्राणः विभूः नाम अयम् स पवमानः

यः अस्य प्रथमः प्राणः ऊर्ध्वः नाम अयम् सः अग्निः

यः अस्य षष्ठः प्राणः प्रियः नाम ते इमे पशवः
ये पुरुषा इति उक्त विधानेन पक्षच्छेदं रस पक्ष अपकर्तनम् वाञ्छन्ति पुनः द्वंद्वे रस मारणम् द्वंद्वेन पूर्व उक्तेन रस हेम गन्धकेन कृत्वा यत् रस मारणम् तत् न वाञ्छन्ति पुनर् बीजानाम् अपि रक्त अभ्र हेम रसक आदीनाम् अपि पाकं वह्नि योगेन सुपक्व करणम् न वाञ्छन्ति ते पुरुषाः पूर्वं पक्षच्छेदं ज्ञात्वा हृष्यन्ति हर्ष युक्ताः भवन्ति पक्षच्छेदं विना अन्य कार्य सिद्धिम् ज्ञात्वा इति अर्थः तदनु च कार्य असिद्धौ तप्यन्ति परिताप युक्ताः भवन्ति

एतावता रस पक्ष कर्तनेन नालं भवितव्यम् इति आह इतरे इत्यादि
अधरः अधरः उत्तरेभ्यो गूढः पृथिव्या मा उद् सृपत्

अयं वज्रस् तर्पयताम् ऋतस्य अव अस्य राष्ट्रम् अप हन्तु जीवितम्

जिनतो वज्र त्वं सीमन्तम् अन्वञ्चम् अनुपातय

वज्रेण अवहतः शयाम्

यो जिनाति तम् अन्विच्छ यो जिनाति तम् इज् जहि

शृणातु ग्रीवाः प्र शृणातु उष्णिहाः वृत्रस्य इव शचीपतिः
अ दार सृत् भवतु देव सोम

इतस् च यत् अमुतस् च यत् वधम् वरुण यावय

युवम् तम् मित्रावरुणौ अस्मत् यावयतम् परि

शासः इत्था महाꣳ असि अमित्र साहः अस्तृतः न यस्य हन्यते सखा न जीयते कदाचन

वि महत् शर्म यच्छ

अस्मिन् यज्ञे मरुतः मृडत नः

मा नः विदत् अभिभा मा उ अशस्तिः
कृष्णं श्याम वर्णम् घनं अभ्रं पीतं पीत वर्णम् घनं वा बहुशो न एक वारम् शिखि प्रभम् अग्नि प्रभम् सत् सुरभि क्षीर निषिक्तम् सेचितं कार्यं पुनर् गत गिरिदोषम् यथा स्यात् तथा गता गिरि जाः दोषा महीधर सम्भवाः दोषा यस्मात् तत् एवम् संशोधयित्वा तत् घनं रसायने जरा व्याधि विनाश करणे योज्यम्
तदनु लाक्षा मत्स्य आदि पित्त भावनायाः अनन्तरं तस्मिन् लाक्षा आदि कल्के क्रामण मृदिते कान्त रसक दरद रक्त तैल इन्द्रगोप आद्यैः मृदिते सति पुनर् तद् कल्केन तद् चूर्णेन अपि पिण्डित रसेण वेधः कर्तव्य इति शेषः

कस्मिन् तारे वा शुल्बे वा विद्रुते जल रूपे कार्य इति अर्थः

विशेषात् च आह तदनु इत्यादि
तासाम् एता अभितृण्णवत्यो भवन्ति इन्द्रः वै प्रातःसवने न व्यजयत स एताभिर् एव माध्यंदिनं सवनम् अभ्यतृणद् यद् अभ्यतृणत् तस्माद् एता अभितृण्णवत्यो भवन्ति

अर्वाङ् एहि सोम कामम् त्वा आहुः इति पोता यजति

आपूर्णो अस्य कलशः स्वाहा इति आग्नीध्रो यजति

ऐन्द्रीर् अन्वाह ऐन्द्रः वै यज्ञस् त्रिष्टुभो ऽन्वाह त्रैष्टुभम् वै माध्यंदिनं सवनम्

इन्द्राय सोमाः प्रदिवो विदाना इत्य् अछावाको यजति

स ईं पाहि य ऋजीषी तरुत्र इति मैत्रावरुणो यजति

ते वै खलु सर्व एव माध्यंदिने प्रस्थितानाम् प्रत्यक्षाद् ऐन्द्रीभिर् यजन्ति

माद्यन्ति इव वै मध्यंदिने देवताः सम् एव तृतीयसवने मादयन्ते तस्मान् मध्यंदिने मद्वतीर् अनु च आह यजन्ति च आभिः
विधिना इति उक्त विधानेन

यः सार्यः सम सारितः स शत वेधी स्याद् इति अभिप्रायः

बलाबलं ज्ञात्वा न्यून आधिक्यम् मत्वा विधिना युक्त इति शेषः

पुनः प्रतिसारितः द्विगुण बीजेन सारितो यः सूतः स सहस्र वेधी स्यात्

सारण क्रमस्य गुणान् आह शत इत्यादि
इयं वा अनुमतिः

या ते घर्म अन्तरिक्षे शुग् या त्रैष्टुभे छन्दसि या पञ्चदशे स्तोमे या आग्नीध्रे तान् त एतद् अवयजे तस्यै स्वाहा इति अन्तरिक्षाद् एव एनम् एतत् त्रैष्टुभाच् छन्दसः पञ्चदशात् स्तोमाद् आग्नीध्राच् च रुद्रं निरवदयते

सर्वम् आयुर् एति य एवं वेद

रुद्र आघृणिः

इयं प्रतिष्ठा

एतानि वै रुद्रस्य उग्राणि नामानि

पूषा वै रुद्रः

सर्वम् आयुर् एति य एवं वेद
सूत्र क्रमः अयम् बीजेन सम जीर्णेन शुध्यति

एतत् त्रिकम् महाबीजं किम् एतत् माक्षिक कान्त तीक्ष्णम् माक्षिक कान्त शुल्बम् तीक्ष्ण अभ्रकम् च माक्षीकं ताप्यं कान्तं चुम्बकं शुल्बं ताम्रं तीक्ष्णं लोह जातिः अभ्रकं गगनं एतत् त्रितयम् बीजं महाबीजं एतत् त्रि त्रि मुखम् प्रत्येकं महा संज्ञम्

संकरबीजानां मध्ये महाबीज संज्ञानि आह माक्षिक इत्यादि

बीज पाकम् प्रवक्ष्यामि जारण अर्थम् रसस्य तु

विशेषः अत्र

मधुनि माधव एव मधुव्रतः प्रकुरुते मुदितो मधुरं रवम्

वर रवः अपि सतां च समागमं शबल ता किम् उपैति न चारु ताम्
प्राण अपानौ मृत्योर् मा पातं स्वाहा

सूर्य चक्षुषा मा पाहि स्वाहा

द्यावापृथिवी उपश्रुत्या मा पातं स्वाहा

विश्वम्भर विश्वेन मा भरसा पाहि स्वाहा
वसा मज्जनोः विषयम् आह वात आतप इत्यादि

शेषौ वसा मज्जनौ

वात आवृत पथः मारुत अवरुद्ध स्रोताः

वात आदिभिः षड्भिः क्षीण धातुषु

वसायास् त्व् अन्यद् अपि विशेष अन्तरम् आह
आदीध्यनम् आदीध्यकः

इटः खल्व् अपि कणिता श्वः

रणिता श्वः

आवेव्यनम् आवेव्यकः

वृद्धिर् इटो न सम्भवति इति लघु उपध गुणस्य अत्र प्रतिषेधः

दीधी वेव्योः इटश् च ये गुण वृद्धी प्राप्नुतः ते न भवतः
अग्निर् वै होता अधिदैवम् वाग् अध्यात्मम्

तस्माद् एताव् अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत

वाचं च एव तद् अग्निं च अन्नेन संदधाति

स यद् एताव् अन्तरेण अन्यः दीक्षेत इमम् तं लोकम् अन्नेन व्यापादयेत्

अथ होतारं दीक्षयति
देवा भागं यथा पूर्वे संजानाना उपासते

समानम् अस्तु वो मनः यथा वः सु सहा असति

सं जानीध्वं सं पृच्यध्वं सं वो मनांसि जानताम्

समानो मन्त्रः समितिः समानी समानं व्रतं सह चित्तम् एषाम्

समानेन वो हविषा जुहोमि समानं चेतो अभिसंविशध्वम्
बाह्ये सूत उदर गुटिका उपरि निगडं दत्त्वा सु लिप्त मूषा उदरे सु लिप्ता सारण कर्म अभिहित ओषधीः इति शेषः एवंविधा या मूषा तस्या यत् उदरम् तस्मिन् दृढम् यथा स्यात् तथा निगडं न्यस्तं स्थापितं कुर्यात् इति शेषः

पूर्व उक्ता या पर्पटिका लोह पर्पटिका बलि युक्ता गन्धक मिश्रिता स्नुही अर्क भाविता च स्नुही वज्री अर्को मन्दारस् ताभ्यां भाविता प्लुता एतयोः पयसा इति भावः मृदिता च घर्षिता च एवं कृत विधाना पर्पटिका सति गुटिका वटिका कार्या मध्ये गुटिका अन्तर् गर्ता कार्या सा गर्ता ततः सूत भृता सूत पूरिता सती तदनु गर्त करण अनन्तरम् आच्छादिता कार्या पर्पटिकया इति भावः

पुनः ध्मातः सन् खोटो भवति

एव अव्ययम् अन्य निषेध वाचि

मूषा उदर गुटिका अन्तस्थः सूतः पुटितो वह्नि योगात् म्रियते पञ्चत्वम् आप्नोति
स एष सर्वस्य ईशानः सर्वस्य अधिपतिः सर्वम् इदं प्रशास्ति यद् इदं किंच

मनस् मयः ऽयं पुरुषो भास् सत्यः

तस्मिन्न् अन्तर् हृदये यथा व्रीहिर् वा यवो वा
सुरथ आदयः इति आदि शब्देन वैश्यस्य संग्रहः

शुक्रो दैत्यगुरुः काव्य इति कोश अभिधानात् घस्रो दिन अहनी वा त्व् इत्य् अमरः
निःसालाम् इति सूक्तेन उल्मुकेन त्रिः प्रदक्षिणं परिभ्रामयित्वा पशुं मध्ये कृत्वा आत्मानम् हि

दक्षिणे पार्श्वे दर्भाभ्यां द्वाभ्याम् अधिक्षिपति प्रजापतये त्वा अधिक्षिपामि इति अनेन मन्त्रेण
नाभा पृथिव्यां निहितो दविद्युतद् अधस्पदं कृणुतां ये पृतन्यवः

अयम् अग्निः सत्पतिर् वृद्धवृष्णो रथी इव पत्तीन् अजयत् पुरोहितः
इह अस्मिन् चारण संस्कारे निश्चन्द्रिकं गगनं तारका रहितम् अभ्रं वासनाभिः पूर्व उक्ताभिः वासनौषधिभिः शतधा शत प्रकारम् वासितं मथितम् अपि रसेन्द्रः पारदस् तत् अपि बहु श्रमैः संस्कृतम् अपि अभ्रम् न चरति ग्रासीकरोति

चारणायाम् अभ्र पत्त्रे वैषम्यं सत्त्वे च सुगम त्वम् सूचयन् आह निश्चन्द्रिकम् इत्यादि

अत्र चारणे सत्त्वं यत्नतः प्रयत्नात् कथं प्रभवेत् कथम् अपि समर्थीभवेत् सत्त्वं यत्नतः समर्थीभवेत् इति अर्थः
य एतम् एवं विद्वान् उपास्ते

सर्वम् आयुर् एति

उप वयं तं भुञ्जामो ऽस्मिंश् च लोके ऽमुष्मिंश् च

य एष आदित्ये पुरुषो दृश्यते सो ऽहम् अस्मि स एव अहम् अस्मि इति

ज्योग् जीवति

न अस्य अवरपुरुषाः क्षीयन्ते

अथ ह एनम् गार्हपत्यो ऽनुशशास पृथिव्य् अग्निर् अन्नम् आदित्य इति
वायौ तृप्यत्य् आकाशस् तृप्यति

तस्य अनु तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिर् अन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेन इति

आकाशे तृप्यति यत् किंच वायुश् च आकाशः च अधितिष्ठतः तत् तृप्यति

अथ याम् पञ्चमीं जुहुयात् तां जुहुयात् उदानाय स्वाहा इति

उदानस् तृप्यति

उदाने तृप्यति त्वक् तृप्यति त्वचि तृप्यन्त्यां वायुस् तृप्यति
यस्य जीवस्य योग वशात् संवित्तिः जाता स कीदृश इति आह गलित इत्यादि

पुनः कीदृक् सर्व अर्थ विवर्जितः सर्वे च ते अर्थाः च तैर् विवर्जिताः सम्यक् रहितः भवति कार्याणां स्मरण करणयोः अभावः इति अर्थः

किम् इति पृच्छा जुगुप्सयोः इति प्रसादः

पुनः कथंभूतः चित् आनन्दः प्रकाशेन आनन्दः सुख सम्पत्तिः यस्य स तथा उक्तः
गर्भे एव एतत् शयानः वामदेवः एवम् उवाच

इति

तत् उक्तम् ऋषिणा गर्भे नु सन् _ एषाम् अवेदम् अहम् देवानाम् जनिमानि विश्वानि शतम् मा पुरः आयसीः अरक्षन् अध श्येनः जवसा निः अदीयम् इति
दाश्वांसो दाशुषः सुतम्

ओमासश् चर्षणी धृतः विश्वे देवासा आगत

उपयाम गृहीतः ऽसि विश्वेभ्यस् त्वा देवेभ्य एष ते योनिर् विश्वेभ्यस् त्वा देवेभ्यः
सः ॐ इति एतत् अक्षरम् अपश्यत् द्वि वर्णम् चतुर् मात्रम् सर्व व्यापि सर्व विभु अयातयाम ब्रह्म ब्राह्मीम् व्याहृतिम् ब्रह्म दैवताम्

तस्य प्रथमेन वर्णेन अपः स्नेहम् च अन्वभवत्

तस्य द्वितीयेन वर्णेन तेजः ज्योतींषि अन्वभवत्

ब्रह्म ह वै ब्रह्माणम् पुष्करे ससृजे
ययोः शाखयोः स्थापिता वपा श्रप्यते ते वपाश्रपण्यौ

घृतं स्रुवं स्वधितिं दर्भं च अन्वारम्भण अर्थम् सर्वान् एतान् गृहीत्वा अभि शामित्रं वशाम् उत्तानां कृत्वा लोम अनुगताम् नाभि लक्षिते देशे वश अभिमुखम् आस्तृणाति
अर्धेन अर्ध विभागेन रञ्जित दल आदेः इति ज्ञेयम्

पुनः क्षिति खग पटु _ कृत्वा क्षितिः स्फटिकः खगः पीतकासीसं पटु सैन्धवं लवणं रक्तमृत् गैरिकं एकवत् भाव द्वंद्वः तेन क्षिति आदिना उपरि लिप्तं दलं प्रति अयं पुटो देयः वनोपलैर् इति शेषः

अथ स्वर्ण विधानम् आह अर्धेन इत्यादि

ज्येष्ठेन हेम्ना प्रवर कनकेन तत् दलम् रञ्जित पत्त्रम् मिश्रयित्वा पुटितं कुर्यात् यथा मिलति
पतङ्ग है

तर्दा पते वघा पते तृष्ट जम्भाः आ शृणोत मे

ये आरण्याः व्यद्वराः ये के च स्थ व्यद्वराः तान् सर्वान् जम्भयामसि

हतम् तर्दम् समङ्कम् आखुम् अश्विना

अपि पृष्टीः शृणीतम्

यवान् न इद् अदान् अपि नह्यतम् मुखम्

छिन्त्तम् शिरः

तर्द है
आर्द्रक रसेण रसोन रसेण वा किलासं चित्र कुष्ठानि विसर्प भगंदरम् ज्वरं विषम् अजीर्णं जयेत् एतद् रोग हरः रसः कनकसुन्दरः

विषं त्रि शाणम् लाङ्गली कलिहारी पल प्रमाणा अम्लवेतस आद्यैः मृदुपुटं दद्यात्

पुनः माष मात्रः देयः
अथ दक्षिणा नयन्ति

एतया एव आवृता माध्यन्दिनं सवनं प्रसिद्धम्

अथ पुरोडाशैर् अथ राज्ञा

राजनि भक्षिते दाक्षिणानि जुहोति

यत् प्रायणं तद् उदयनम् असद् इति

साम्ने साम्ने हिंकुर्वन्ति

दक्षिणासु नीयमानासु उत्करे तिष्ठन् सुब्रह्मण्याम् आह्वयति त्रिर् अनिरुक्ताम्

संप्रसर्प्य सदसि पवमानेन स्तुवते
तद्धितः इति किम् एकः द्वौ बहवः

ततः यतः तत्र यत्र तदा यदा सर्वदा सदा

यस्मात् न सर्व विभक्तेः उत्पत्तिः सो अ सर्व विभक्तिः

तद्धित अन्तः शब्दो अ सर्व विभक्तिः अव्यय सञ्ज्ञः भवति
सूक्ष्म आदि गुण उत्कटम् सौषिर्य आदि करम् च द्रव्यं नाभसम्
ग्रास रहस्यम् आह गगन इत्यादि

अथशब्दः पक्ष अन्तर सूचकः

ग्रस्तस्य द्रावणं गर्भे गर्भद्रुतिः उदाहृता बहिस् एव द्रवीकृत्य घन सत्त्व आदिकम् खलु

कस्मात् घन अर्क संयोगात् घनं अभ्रक सत्त्वम् अर्कः ताम्रम् एतयोः संयोगः तस्मात् उभय सत्त्व कृत खोटम् चार्यम्

अभ्र सत्त्वस्य यस्य धातो रूपं तेन सह यस्य धातोः वा संयोगो भवति द्वंद्व भावात् सङ्करतः तद् संयुक्तम् अभिधानम् भवति यथा शुल्वाभ्रं नागाभ्रं वङ्गाभ्रं माक्षिक अभ्रम् हेमाभ्रम् इति एवं सर्वत्र संयोगात् नाम निष्पत्तिः

अहं श्रीमत् गोविन्द भगवत् पूज्य पाद आचार्यः एकम् अद्वितीयम् गगन ग्रास रहस्यम् अभ्रक कवलने ग्रास कौतुकम् वक्ष्यामि कथयामि
निर्नाग करणे विधानम् आह कृत्वा इत्यादि

तु पुनः दीर्घां गोस्तन आकाराम् सु दृढाम् निर्व्रण वज्र उपमाम् मूषां कृत्वा तां मूषां प्रति शिला आल चूर्णम् क्षिप्त्वा शिला मनोह्वा आलं हरितालं एतयोः चूर्णम् पश्चात् सूतम् पूर्व उक्तम् पारदं क्षिप्त्वा ततस् अनन्तरम् शिला चूर्णम् क्षिप्त्वा ताम् एव रस संयुक्ताम् मूषां भस्मगर्तायां भस्मना युक्ता या गर्ता तस्यां ध्मातं कुर्यात् पुनर् तावत् भस्मना आच्छाद्य यावत् स्वाङ्गशीतलम् स्वयम् एव शीतलं स्यात्
उपयाम गृहीतः ऽस्य् अश्विभ्यां त्वा एष ते योनिर् माध्वीभ्यां त्वा

या वां कशा मधुमत्य् अश्विना सूनृतावती
तालक सत्त्वम् हरिताल सारम् शतगुणं शत गुणितम् हेम्नि कनके निर्व्यूढं अन्धमूषायां वा प्रकाशमूषायां वह्नि योगेन इति शेषः तालक सत्त्वस्य हेम्नि निर्वाहः कार्य इति व्यक्तिः तत् च तत् सत्त्वं केवलं वा शिलया मनःशिलया सार्धं निर्व्यूढं कार्यं तत् हेम् गर्भे रस उदरे द्रवति अथ रसेन्द्रो रसराजः द्रुतं जरति विधानेन इति
सीसाय अग्निः उपावति

सीसाय अधि आह वरुणः

ये अमावास्याम् रात्रिम् उदस्थुः व्राजम् अत्त्रिणः अग्निः तुरीयः यातु हा सः अस्मभ्यम् अधि ब्रवत्

इदम् बाधते अत्त्रिणः

तत् अङ्ग यातु चातनम्

इदम् विष्कन्धम् सहते
विषूच्य् एतु कृन्तती पिनाकम् इव बिभ्रती

इन्द्राः नि एतु प्रथम अजीताम् उषिता पुरः

विष्वक् पुनर्भुवा मनो अ समृद्धाः अघायवः

वेणोर् अद्गा इव अभितस् अ समृद्धाः अघायवः

प्रेतं पादौ प्र स्फुरतं वहतं पृणतो गृहान्
माध्यन्दिनस्य सवनस्य दध्नः पिब इन्द्र वज्रिन् पुरु कृत् जुषाणः

श्रातम् हविर् आ उ ष्व् इन्द्र प्र याहि जगाम सूरो अध्वनो वि मध्यम्

परि त्वा आसते निधिभिः सखायः कुलपा न व्राज पतिम् चरन्तम्

यदि श्रातम् जुहोतन यद्य् अ श्रातम् ममत्तन

उत् तिष्ठत अव पश्यत इन्द्रस्य भागम् ऋत्वियम्
उप प्रागाद् देवो अग्नी रक्षः हा अमीव चातनः

पुत्रम् अत्तु यातुधानीः स्वसारम् उत नप्त्यम्

दहन्न् अप द्वयाविनो यातुधानान् किमीदिनः

या शशाप शपनेन या अघम् मूरम् आदधे

प्रति दह यातुधानान् प्रति देव किमीदिनः

प्रतीचीः कृष्ण वर्तने सं दह यातुधान्यः

या रसस्य हरणाय जातम् आरेभे तोकम् अत्तु सा
मुञ्चामि त्वा हविषा जीवनाय कम् अ ज्ञात यक्ष्मात् उत राजयक्ष्मात्

शतम् इन्द्र अग्नी सविता बृहस्पतिः शत आयुषा हविषा आहार्षम् एनम्

शतं जीव शरदो वर्धमानः शतं हेमन्ताञ् छतम् उ वसन्तान्

तम् आ हरामि निरृतेर् उपस्थाद् अस्पार्षम् एनं शत शारदाय

यदि क्षित आयुः यदि वा परेतो यदि मृत्योर् अन्तिकं नीत एव

ग्राह्या गृभीतो यद्य् एष एतत् तत इन्द्र अग्नी प्र मुमुक्तम् एनम्

इन्द्रो यथा एनम् जरसे नयात्य् अति विश्वस्य दुरितस्य पारम्

सहस्र अक्षेण शत वीर्येण शत आयुषा हविषा आहार्षम् एनम्
देवा ओकांसि चक्रिर इति स देवम् एव एतेन यज्ञं कुरुते

यन् नमः पितृभ्यः पूर्व सद्भ्यः इति पितरो वा अत्र पूर्व उपसीदन्ति

गाये सहस्र वर्तनीम् इति युक्ताम् एव एनाम् एतत् सहस्र वर्तनीम् भूतां गायति

नमः साकम् निषद्भ्यः इति यैर् एव ब्राह्मणैः सह उपसीदति आर्त्विज्यं करिष्यंस् तेभ्य एव एतत् नमस्करोति

विश्वा रूपाणि संभृतम् इति यज्ञो वै विश्वा रूपाणि यज्ञम् एव एतेन संभरति

नमः पितृभ्यः पूर्व सद्भ्यः नमः साकम् निषद्भ्यः

देवा ओकांसि चक्रिर इति

युञ्जे वाचं शत पदीम् गाये सहस्र वर्तनीम्
तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् अग्निः यज्ञम् त्रिवृतम् सप्त तन्तुम् इति

स भूयस् अश्राम्यत् भूयस् अतप्यत् भूयस् आत्मानम् समतपत्

स भूयस् अश्राम्यत् भूयस् अतप्यत् भूयस् आत्मानम् समतपत्

स मनसः एव चन्द्रमसम् निरमिमीत नखेभ्यः नक्षत्राणि लोमभ्यः ओषधि वनस्पतीन् क्षुद्रेभ्यः प्राणेभ्यः अन्यान् बहून् देवान्
प्रथमेन मन्त्रेण नाभि देशम् छिनत्ति सह दर्भेण दर्भस्य अधरेण खण्डेन तत् लोहितम् स्पृष्ट्वा

इतर शब्दस्य गति वचनात्

द्वितीयेन मन्त्रेण दर्भ खण्डम् लोहित लिप्तम् श्लेष्म श्रपणम् निहितम्

एवं द्वितीयः अपि मन्त्रो योज्य इति

आस्य स्थाने च
तत् अन्यस्याम् अधि श्रितम्

इदम् जनासः विदथ

महत् ब्रह्म वदिष्यति

यत् रोदसी रेजमाने भूमिः च निरतक्षतम् आर्द्रम् तत् अद्य सर्वदा समुद्रस्य इव स्रोत्याः

आस्थानम् अस्य भूतस्य विदुः तत् वेधसः न वा
किं कृत्वा पञ्चभिः पूर्व उक्तैः ग्रासैः चारु यथा स्यात् तथा घन सत्त्वम् आदौ जारयित्वा पञ्चभिः ग्रासैः घन सत्त्व जारण अनन्तरम् षोडश भागेन बीजं जारयेत् इति अर्थः

तत् च आह पञ्चभिः इत्यादि

एवं उक्त प्रकारेण पुनर् गर्भद्रावे निपुणः रस उदरे अभ्र धातु आदीनाम् द्रुति करणे प्रवीणः पुमान् कला अंशेन ग्रासं योजयेत्
श्यामया सह इति

षोडश वार्षिका श्यामा इति वात्स्यायनसूत्रे प्रसिद्धिः तादृश् अवस्थया योषया सह निवेशनं पानं पतिषु निर्विविशुर् मदम् अङ्गना इत्य् अत्र निर्वेशन शब्दे पानं लक्ष्यते याम प्रमाणम् याम द्वयसम् प्रमाणे इति सूत्रेण प्रमाण अर्थे तादृश् प्रमाण उपलक्षिते दिष्टे काले कालो दिष्टैः उप्य न इह अपि इति कोश स्मरणात् तावत् कालम् अभिव्याप्य इति यावत् रेतस् स्तम्भने परम कारणम् इति तया सह कापिशायनस्य स्वीकरणे क्रियमाणे एक याम पर्यन्तम् वराङ्ग उपरि व्रीहि कण्डन वत् आघातं करोति इति अर्थः

इदानीं नर्म व्यापार विस्तारे अपरिचित नर्म सुख आनन्दाय निधुवनात् पूर्वं कापिशायन प्राशनम् नर्म खेद अपनुत्तये अति आवश्यक त्वेन अनुदर्शयति
श्रवस्युं शुष्मं काबवं वध्रिं कृण्वन्तु बन्धुरः

एक शतम् विष्कन्धानि विष्ठिता पृथिवीम् अनु

उद् आशवो रथा इव शपथेभिः सरिष्यथ

तेषाम् त्वाम् अग्रे उद् जहरुः मणिम् विष्कन्ध दूषणम्

येना श्रवस्यवश् चरथ देवा इव असुर मायया

दुष्ट्यै हि त्वा दूषयिष्यामि काबवम्

पिशङ्गे सूत्रे खृगलं तद् आ बध्नन्ति वेधसः

शुनां कपिर् इव दूषणो बन्धुरा काबवस्य च

अश्रेष्माणो अधारयन् तथा तन् मनुना कृतम्

कृणोमि वध्रि विष्कन्धं मुष्काबर्हो गवाम् इव

कर्शफस्य विशफस्य द्यौः पिता पृथिवी माता
चक्षुर् असि चक्षुर् मे दाः स्वाहा

आयुर् अस्य् आयुर् मे दाः स्वाहा

ओजो ऽस्य् ओजो मे दाः स्वाहा

परिपाणम् असि परिपाणं मे दाः स्वाहा

श्रोत्रम् असि श्रोत्रं मे दाः स्वाहा

बलम् असि बलं दाः स्वाहा
यथा सूर्यो नक्षत्राणाम् उद्यंस् तेजांस्य् आददे

यावन्तो मा सपत्नानाम् आयन्तं प्रतिपश्यथ

एवा स्त्रीणां च पुंसां च द्विषतां वर्च आ ददे

उद्यन्त् सूर्य इव सुप्तानां द्विषताम् वर्च आ ददे
अनश्वरं शरीरं भवतु चेत् तद् अमलं निरञ्जनं तत्त्वं ब्रह्म अवश्यम् प्राप्यते

तर्हि केन गम्यम् उभयोर् मेलनम् एकीकरणं योगः तेन एव प्रकृति पुरुषयोः एकीकरणेन इति अर्थः

देह सिद्ध्याः शरीर विभूत्याः नाम् अपि अभिधानम् अपि को गृह्णीयात् न को अपि इति अर्थः

सर्व उपायेन शरीरं स्थिरं कार्यम् इति आह नाम् इत्यादि

केन विना शरीरेण शरीरम् अन्तरेण सिद्धिः अस्तु परं तत् नाम् केन अपि न गृह्यते शरीर नामग्रहणम् इति तात्पर्यार्थः
पञ्च आवरण मार्गेण पारम्पर्य क्रमेण च

अष्ट दिक्षु अष्ट कुण्डेषु पूर्ववत् होमम् आचरेत्

सम्पूज्य देवदेवेशं लोकपाल समावृतम्

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे गणेशेशदानविधिनिरूपणं नाम चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः

दत्त्वा एवम् सर्व पापेभ्यः मुच्यते न अत्र संशयः

दश निष्केण वै कृत्वा सम्पूज्य च विधानतः

विश्वेश्वरान् यथाशास्त्रम् सर्व आभरण संयुतान्

सनत्कुमार उवाच

सप्त विप्रान् समभ्यर्च्य कन्याम् एकाम् तथा उत्तरे
यत् सवनात् सवनात् सोमम् अतिरेचयन्त्य् अध्वर्युर् एनं तेन प्रजनयति

यज् जनद्वतीषु स्तुवन्त्य् उद्गाता एनम् तेन प्रजनयति

यथा ह वै कर्णे कर्णे ऽधिरूढ एवं षोडशी स्तोत्राणाम्

एतानि वै षोडशिनः प्रजननानि

न ह वै षोडशिनं क्रीणीम इति वदन्तः षोडशिनं क्रीणन्ति

यत् सर्वाणि रूपाण्य् अनुशस्यन्ते होता एनम् तेन प्रजनयति

प्र प्रजया पशुभिर् जायते य एवं वेद

अधिकर्ण्या सोमं क्रीणन्ति
स्तौमि मित्रावरुणौ नाथितो जोहवीमि तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

यौ कश्यपम् अवथो यौ वसिष्ठं तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

याव् अङ्गिरसम् अवथो याव् अगस्तिं मित्रावरुणा जमदग्निम् अत्रिम्

ययो रथः सत्य वर्त्म ऋजु रश्मिः मिथुया चरन्तम् अभियाति दूषयन्

यौ मेधातिथिम् अवथो यौ त्रिशोकं मित्रावरुणाव् उशनाम् काव्यं यौ

यौ गच्छथो नृ चक्षसौ बभ्रुणा सुतं तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

यौ विमदम् अवथो सप्तवध्रिं तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

यौ कक्षीवन्तम् अवथो प्र उत कण्वं तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

मन्वे वां मित्रावरुणाव् ऋतावृधौ सचेतसौ द्रुह्वणो यौ नुदेथे

यौ भरद्वाजम् अवथो यौ गविष्ठिरं विश्वामित्रं वरुण मित्र कुत्सम्

सचेतसौ द्रुह्वणो यौ नुदेथे प्र सत्यावानम् अवथो भरेषु
श्रद्धा त्व् एव विजिज्ञासितव्या इति

श्रद्धां भगवो विजिज्ञास इति

श्रद्दधद् एव मनुते

न अश्रद्दधान् मनुते

यदा वै श्रद्दधात्य् अथ मनुते
सूक्त अन्तैः होता परिदधद् एत्य् अथ समान्य एव तृतीयसवने होत्रकाणाम् परिधानीया भवन्त्य् आत्मा वै होता अङ्गानि होत्रकाः समाना वा इमे ऽङ्गानाम् अन्तास् तस्मात् समान्य एव तृतीयसवने होत्रकाणाम् परिधानीया भवन्ति भवन्ति

अपरिमिताभिर् उत्तरयोः सवनयोर् अपरिमितो वै स्वर्गो लोकः स्वर्गस्य लोकस्य आप्त्यै

उभयीभिर् ब्राह्मणाच्छंसी तेन उ स उभौ व्यन्वारभमाण एति इमम् च अमुम् च लोकम् अथ उ मैत्रावरुणं च अछावाकम् च अथो अहीनं च एकाहम् च अथो संवत्सरं च अग्निष्टोमम् च एवम् उ स उभौ व्यन्वारभमाण एति

तत ऐकाहिकाभिर् एव मैत्रावरुणः परिदधाति तेन अस्मात् लोकात् न प्रच्यवते

एकां द्वे न स्तोमम् अतिशंसेत् तद् यथा अभिहेषते पिपासते क्षिप्रम् प्रयच्छेत् तादृक् तद् अथो क्षिप्रं देवेभ्यो ऽन्नाद्यं सोम पीथम् प्रयच्छानि इति क्षिप्रं ह अस्मिन् लोके प्रतितिष्ठति

अन् अवानम् प्रातःसवने यजेत्

कामं तत् होता शंसेद् यत् होत्रकाः पूर्वेद्युः शंसेयुर् यद् वा होता तत् होत्रकाः प्राणो वै होता अङ्गानि होत्रकाः समानो वा अयम् प्राणो ऽङ्गान्य् अनुसंचरति तस्मात् तत् कामं होता शंसेद् यत् होत्रकाः पूर्वेद्युः शंसेयुर् यद् वा होता तत् होत्रकाः

अथ तत ऐकाहिका एव तृतीयसवने होत्रकाणाम् परिधानीया भवन्ति प्रतिष्ठा वा एकाहः प्रतिष्ठायाम् एव तद् यज्ञम् अन्ततः प्रतिष्ठापयन्ति
पुनः पाते पाते वारम् वारम् निक्षेपे सति दश दश गुण उत्कर्षम् विदन्ति ध्मात इति अध्याहारः

कियत्कालं यावत् कोटि संख्याम् विन्दति

कनकं हेम अरुणं ताम्रं समं तुल्य भागम् माक्षिकं ताप्यं अयं गणः करञ्ज तैल प्लुतः ध्मातः कार्यः

हि निश्चितम्