tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अथ पूर्णः सम्यक्संबुद्धो जनपद चारिकाम् चरन्न् अन्यतमां राजधानीम् अनुप्राप्तः

अयम् अस्य देय धर्मः यो मम अन्तिके चित्त प्रसादः

ते निर्मिते चित्तम् अभिप्रसाद्य तन् नरक वेदनीयम् कर्म क्षपयित्वा देव मनुष्येषु प्रतिसन्धिं गृह्णन्ति यत्र सत्यानां भाजन भूताः भवन्ति

आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

अथ आयुष्मान् आनन्दः कृत कर पुटः भगवन्तं पप्रच्छ

देव उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति नाभ्याम् अन्तर्धीयन्ते

तेषां निर्मितं दृष्ट्वा एवम् भवति न ह्य् एव वयं भवन्त इतश् च्युता न अपि अन्यत्र उपपन्नाः

श्रावक बोधिम् व्याकर्तु कामः भवति आस्ये ऽन्तर्धीयन्ते

यो ह्य् अस्मिन् धर्म विनये अप्रमत्तश् चरिष्यति

यस्य अर्थे स्मितम् उपदर्शयन्ति धीराः तम् श्रोतुं समभिलषन्ति ते जन ओघाः

इदम् अवोचद् भगवान्

धर्मता खलु यस्मिन् समये बुद्धा भगवन्तः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति तस्मिन् समये नील पीत लोहित अवदाताः अर्चिषो मुखान् निश्चार्य काश्चिद् अधस्ताद् गच्छन्ति काश्चिद् उपरिष्टाद् गच्छन्ति

अथ ता अर्चिषस् त्रि साहस्र महा साहस्रम् लोकधातुम् अन्वाहिण्ड्य भगवन्तम् एव पृष्ठतः पृष्ठतः समनुगच्छन्ति

पश्यस्य् आनन्द अनेन गृहपतिना मम एवंविधम् सत्कारं कृतम्

प्रत्येकां बोधिं व्याकर्तु कामः भवति ऊर्णायाम् अन्तर्धीयन्ते

न अकस्मात् लवणजल अद्रिराज धैर्याः संबुद्धाः स्मितम् उपदर्शयन्ति नाथाः

भिक्षवः संशय जाताः सर्व संशय छेत्तारम् बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः पश्य भगवन् यावद् अनेन गृहपतिना भगवान् स श्रावक संघः दिव्य मानुषीभिः ऋद्धिभिर् अभ्यर्चित इति

नरक उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पाद तले ऽन्तर्धीयन्ते

यन् मया पूर्णस्य सम्यक्संबुद्धस्य तादृशी पूजा कृता तेन मे संसारे ऽनन्तं सुखम् अनुभूतम् तेन एव च हेतुना तथागतस्य च मे श्रेष्ठिना शक्रेण च ईदृशी पूजा कृता

अनुत्तरां सम्यक्संबोधिं व्याकर्तु कामः भवति उष्णीषे अन्तर्धीयन्ते

तिर्यक् उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पार्ष्ण्याम् अन्तर्धीयन्ते

न अकारणम् शङ्ख मृणाल गौरम् स्मितम् उपदर्शयन्ति जिना जित अरयः

तद् अस्य भगवान् अधिवासयेद् अनुकम्पाम् उपादाय इति

को ऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति न भिक्षवः कर्माणि कृतान्य् उपचितानि बाह्ये पृथिवी धातौ विपच्यन्ते न अप् धातौ न तेजः धातौ न वायु धातौ अपि तु उपात्तेषु एव स्कन्ध धातु आयतनेषु कर्माणि कृतानि विपच्यन्ते शुभान्य् अशुभानि च

आयुष्मता अपि महामौद्गल्यायनेन शक्रो देव इन्द्रः ऽधीष्टः क्रियताम् अस्य गृहपतेर् उपसंहार इति

चक्रवर्ति राज्यम् व्याकर्तु कामः भवति दक्षिणे कर तले ऽन्तर्धीयन्ते

अश्रौषीद् राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तः पूर्णः सम्यक्संबुद्धो जनपद चारिकाम् चरन्न् अस्माकं राजधानीम् अनुप्राप्त इति

अथ स गृहपतिर् भगवतस् तूष्णीभावेन अधिवासनाम् विदित्वा शत रसम् आहारं समुदानयति पुष्प गन्ध माल्य विलेपनानि च

बुद्धो भगवान् सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजभी राजमात्रैर् धनिभिः पौरैः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैर् देवैर् नागैर् यक्षैर् असुरैर् गरुडैः किन्नरैर् महोरगैर् इति देव नाग यक्ष असुर गरुड किन्नर महोरग अभ्यर्चितः बुद्धो भगवान् ज्ञातो महा पुण्यः लाभी चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्काराणाम् स श्रावक संघः राजगृहे विहरति वेणुवने कलन्दक निवापे

अनागतं व्याकर्तु कामः भवति पुरस्ताद् अन्तर्धीयन्ते

एकान्त निषण्णः आयुष्मान् महामौद्गल्यायनो भगवन्तम् इदम् अवोचत् अयं भदन्त गृहपतिर् आकाङ्क्षति भगवन्तं स श्रावक संघम् भोजयितुम्

प्रेत उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पादाङ्गुष्ठे ऽन्तर्धीयन्ते

तत्र अन्यतरः श्रेष्ठी आढ्यो महाधनो महा भोगः विस्तीर्ण विशाल परिग्रहः वैश्रवण धन समुदितः वैश्रवण धन प्रतिस्पर्धी तीर्थ्य अभिप्रसन्नः च

नानाविधो रङ्ग सहस्र चित्रः वक्त्र अन्तरात् निष्कसितः कलापः
तेन तेषां सत्त्वानां कारणा विशेषाः प्रतिप्रस्रभ्यन्ते

गाथाश् च भाषते

धीराभिर् मुनि वृष वाग्भिर् उत्तमाभिर् उत्पन्नं व्यपनय संशयं शुभाभिः

भगवान् आह तथागतेन एव एतानि भिक्षवः पूर्वम् अन्यासु जातिषु कर्माणि कृतान्य् उपचितानि लब्ध संभाराणि परिणत प्रत्ययानि ओघवत् प्रत्युपस्थितान्य् अवश्यंभावीनि

अथ ता अर्चिषो भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य भगवत उष्णीषे ऽन्तर्हिताः

इत्य् एवं वो भिक्षवः शिक्षितव्यम्

विगत उद्भवाः दैन्य मद प्रहीणाः बुद्धा जगत्य् उत्तम हेतु भूताः

मनुष्य उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति जानुनोर् अन्तर्धीयन्ते

आरभध्वं निष्क्रामत युज्यध्वं बुद्ध शासने

ततः स गृहपतिर् दिव्य मानुषैः उपकरणैर् भगवन्तम् उपस्थाय सर्व अङ्गेण भगवतः पादयोर् निपत्य प्रणीधानं कर्तुम् आरब्धः अनेन अहम् कुशल मूलेन चित्त उत्पादेन देय धर्म परित्यागेन च अन्धे लोके अ नायके अ परिणायके बुद्धो भूयासम् अ तीर्णानाम् सत्त्वानां तारयिता अ मुक्तानाम् मोचयिता अन् आश्वस्तानाम् आश्वासयिता अ परिनिर्वृतानाम् परिनिर्वापयिता इति

श्रुत्वा च पुनर् महत्या राज ऋद्ध्या महता राज अनुभावेन समन्वागतो येन भगवान् पूर्णः सम्यक्संबुद्धः तेन उपसंक्रान्तः

तेन आयुष्मान् महामौद्गल्यायन उक्तः सहायो मे भव इच्छामि भगवतः पूजां कर्तुम् इति

सुप्रिय पञ्चशिख तुम्बरु प्रभृतीनि च अनेकानि गन्धर्व सहस्राणि उपनीतानि ये विचित्रैर् वाद्य विशेषैः वाद्यं कुर्वन्ति दिव्यं च सुधा भोजनम्

अधिवासयत्य् आयुष्मान् महामौद्गल्यायनस् तस्य गृहपतेस् तूष्णीभावेन अथ आयुष्मान् महामौद्गल्यायनस् तं गृहपतिम् आदाय येन भगवान् तेन उपसंक्रान्तः उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः

एकान्ते निषण्णं राजानं क्षत्रियं मूर्धाभिषिक्तं पूर्णः सम्यक्संबुद्धो बोधि करकैः धर्मैः समादापयति

अथ राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तः पूर्णस्य सम्यक्संबुद्धस्य तूष्णीभावेन अधिवासनाम् विदित्वा त्रैमास्यं चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्कारैः उपस्थाप्य भगवतो रत्न मय प्रतिमाम् कारयित्वा बुद्ध हर्षम् कारितवान् यत्र अनेकैः प्राणि शत सहस्रैः महा प्रसादः लब्धः

न प्रणश्यन्ति कर्माणि कल्प कोटि शतैः अपि

अधिवासयति भगवांस् तस्य गृहपतेस् तूष्णीभावेन

अथ भगवांस् तस्य गृहपतेर् हेतु परंपराम् कर्म परंपराम् च ज्ञात्वा स्मितं प्राविरकार्षीत्

स च गृहपतिर् उदार अधिमुक्तः

एवं भदन्त

तेषां प्रसाद संजनन अर्थम् भगवान् निर्मितं विसर्जयति

सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम्

तद् यदि भगवान् अतीतं कर्म व्याकर्तु कामः भवति भगवतः पृष्ठतो ऽन्तर्धीयन्ते

अथ राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तः पूर्णं सम्यक्संबुद्धं स श्रावक संघम् त्रैमास्यं चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्कारैः उपनिमन्त्रितवान्

किं मन्यध्वे भिक्षवो यो ऽसौ तेन कालेन तेन समयेन राजा बभूव अहं सः

ततः शक्रेण देव इन्द्रेण वेणु वनम् नन्द वनम् अभिनिर्मितम् ऐरावण सु प्रतिष्ठित सदृशानि च नाग सहस्राणि वाल व्यजनेन लेत्तेरौस्झ्झ्]

धुनीत मृत्युनः सैन्यं नड आगारम् इव कुञ्जरः

शास्तारं सत्कृत्य गुरुकृत्य मानयित्वा पूजयित्वा उपनिश्रित्य विहरिष्यामः

एतत् च प्रकरणं राजा बिम्बिसारो मागधकाश् च परिचारकाः श्रुत्वा परं विस्मयम् आपन्नाः

तद् कालम् स्वयम् अधिगम्य वीर बुद्ध्या श्रोतॄणां श्रमण जिनेन्द्र काङ्क्षितानाम्
दुर्गा व्याहृतयो रुद्रा महा दोष विनाशनाः

यत् सव्यं पाणिं प्रोक्षति पादौ शिरो हृदयं नासिके चक्षुषी श्रोत्रे नाभिं च उपस्पृशति तेन ओषधि वनस्पतयः सर्वाश् च देवताः प्रीणाति

यत् प्रथमं परिमार्ष्टि तेन अथर्ववेदम् यद् द्वितीयं तेन इतिहास पुराणम्

तस्माद् आचमनाद् एव सर्वस्मात् पापात् प्रमुच्यते

यत् प्रथमम् आचामति तेन ऋग्वेदम् प्रीणाति यद् द्वितीयं तेन यजुर्वेदं यत् तृतीयं तेन सामवेदम्

अष्टौ वा समिध आदध्यात्

कूश्माण्ड्यः पावमान्यश् च विरजा मृत्युलाङ्गलम्

एतैर् अष्टाभिर् हुत्वा सर्वस्मात् पापात् प्रमुच्यते

समाहितानां युक्तानां प्रमादेषु कथं भवेत्

यत् स्वपन्तश् च जाग्रतश् च एनः चकृम तस्य अवयजनम् असि स्वाहा

प्रायश्चित्तानि वक्ष्यामो अ विख्यातानि विशेषतः

ॐ पूर्वाभिः व्याहृतिभिः सर्वाभिः सर्व पातकेषु आचामेत्

एनस एनसो ऽवयजनम् असि स्वाहा इति

अथ अपि उदाहरन्ति

आत्म कृतस्य एनसः ऽवयजनम् असि स्वाहा

अघमर्षणं देवकृतं शुद्धवत्यस् तरत्समाः

यद् दिवा च नक्तं च एनः चकृम तस्य अवयजनम् असि स्वाहा

महा दोष विनाशनाः इति

मनुष्य कृतस्य एनसः ऽवयजनम् असि स्वाहा
सखी मुखेन कृत्वा च संकेतं सह तेन सा

पृष्टा च देवस्मितया सा कृच्छ्रात् एवम् अब्रवीत्

ततो ऽन्ये वणिजः तेषाम् चतुर्णां दास्य मुक्तये

इति उक्त्वा सा प्रमुदिता ययौ प्रव्राजिका गृहम्

देव पूजा अपदेशेन दत्त्वा मद्यं मद अन्वितम्

कर्तव्य निश्चलः मूढो गुहसेनो बभूव सः

वणिज् पुत्राः शठाः तैः च प्रयुक्ता इयम् कु तापसी

इति उवाच स च उद्दाम मद विस्खलित अक्षरम्

एषा तु शीलम् एवा एकम् ररक्ष अज्ञानतः तदा

तत् धत्तूरक संयुक्तम् मद्यम् आनयत द्रुतम्

ततो ऽनयोः शिवः स्वप्ने दंपत्योः दर्शनम् ददौ

सा अपि प्रव्राजिका तस्मात् वणिज् पुत्र चतुष्टयात्

धनुः द्वितीयः दस्यूनां तेषां पञ्च उत्तरम् शतम्

त्रिषष्टि योजनानि अद्य यास्यामि इति आह हस्तिनी

अतो जातिस्मरा पुत्रि जाता अहम् इह जन्मनि

वत्स ईशः निशि मत्त इभ भिन्न प्राकार वर्त्मना

वत्स राजः ऽपि विस्रब्धं गन्तुं प्रववृते ततः

स्वप्ने दृष्टा असि तेन अहम् उत्का त्वां द्रष्टुम् आगता

तत् बुद्ध्वा यक्ष भवनात् मृत्योः इव मुखात् नृपः

एवं स अपह्नवाः सर्वे वणिज् पुत्राः क्रमेण ते

भर्त्रा विनाकृतां त्वां च दृष्ट्वा मे दूयते मनः

ततः प्रव्राजिका अवादीत् केचिद् द्वीप अन्तर आगताः

सा च देवस्मिता तत्र भूपं गत्वा व्यजिज्ञपत्

वीरबाहुं तथा ताल भटम् राज सुतौ उभौ

सा च प्रविश्य स स्त्रीके दृष्टे पत्यौ विलक्षिते

अहं तथा एव भर्तारं गत्वा रक्षामि युक्तितः

तत्रस्थं च तम् अभ्यागात् उज्जयिन्याः वणिज् तदा

स्वयं च पाद चारी सन् स शनैस् दयिता अन्वितः

तावत् स्व पत्न्या एव युतः सर्वैः स ददृशे वणिक्

अस्ति इह नगरी लोके ताम्रलिप्ती इति विश्रुता

द्वीप अन्तरम् स्नुषा हेतोः वणिज्या व्यपदेशतः

तदा आरुह्य करेणुं तां सह वासवदत्तया

ततः सिद्धिकरी डोम्बं सा मुग्धा इव जगाद तम्

पुलिन्दकाय सुहृदे वक्तुं स्व आगमनम् नृपः

ततस् तम् ऊचुर् विप्राः ते न एतत् किंचन दुष्करम्

डोम्बं सिद्धिकरी धूर्ता स दैन्या इव इदम् अब्रवीत्

अथ वासवदत्ता सा तस्य अन्तिकम् उपाययौ

स्व पुत्र गुहसेनस्य कृते कन्याम् अयाचत

अथ वासवदत्ता सा शनैस् वत्स ईश्वरम् प्रति

तेन श्व योनौ पतिता किंतु जातिं स्मरति असौ

पाशेन म्रियताम् एषा किम् एनाम् हन्मि अहम् स्त्रियम्

गुहसेनं समाश्वासम् इव मूर्ति धरम् बहिः

गुहसेन अभिधानः च स बालो ववृधे क्रमात्

एतत् श्रुत्वा प्रबुध्य एव दंपती तौ अपश्यताम्

स्थापयित्वा अपि निर्यातो मुषितः तस्करैः इति

सो अपि एत्य नग्नो वक्ति स्म तत्र एव आभरणानि अहम्

राज्ञा वासवदत्ताया नाम्ना भद्रवती नृप

का ते विज्ञप्तिर् अस्ति इति वणिज् वेषाम् उवाच ताम्

इति उक्त्वा तान् वणिज् पुत्रान् अथ प्रव्राजिका निजाम्

तथा च पूर्वम् अभवत् राजा कश्चिद् अपुत्रकः

राज्ञे न्यवेदयन् रात्रौ क्षुभिताः पुर रक्षिणः

तस्यां च धनदत्त आख्यः वणिज् आसीत् महाधनः

सो ऽपि तां पुरुष आकाराम् दूरात् दृष्ट्वा पिबन् इव

तद् कालम् आगतः ऽन्वेष्टुं वृक्ष मूले ददर्श सः

सदा एव त्वद् दिदृक्षा मे भवति अद्य पुनर् मया

ललाटं प्रेक्ष्यताम् एषाम् शुनः पाद अङ्कितम् मया

अहंप्रथमिका दिष्टात् आदाय एकम् अथ आययौ

इह कः अपि वणिज् पूर्वम् आययौ उत्तरापथात्

तद् क्षणम् सो ऽस्य राज्ञो ऽत्र मित्त्रं च आगात् पुलिन्दकः

तत् श्रुत्वा बहिस् आलोक्य शुनीं तां रुदतीम् इव

देव चण्डमहासेनः प्रीतो जामातरि त्वयि

हृष्टः करेणुका आरूढः दधति आषाढके ऽङ्कुशम्

गच्छतः च अत्र शनकैः शर्वरी पर्यहीयत

सा अपि प्रव्राजिका तस्मिन् क्षणे देवस्मिता अन्तिकम्

स्व पाप उपनते मग्नम् अवीचौ इव खातके

स ईर्ष्या देवस्मिता कामम् अन्य स्त्री सङ्ग शङ्किनी

ततः स पालको भ्रात्रा पश्चात् एत्य न्यवर्त्यत

तद् लज्जा सदनम् विधाय विदधे वत्स ईश्वरे भर्तरि प्राच् प्रौढ प्रणय अवबद्धम् अपि तद् भक्ति एकतानम् मनः

तद् पत्नीनाम् अशेषाणाम् नूतन इन्दु उदयः दृशि
प्रव्राजिकाम् उपाजग्मुः नाम्ना योगकरण्डिकाम्

तस्याः प्रव्राजिकायाः ताम् अ प्रकाश्य ततो ययुः

आनाय्य आषाढकम् सज्जं हस्ति आरोहम् चकार तम्

एवं शक्तिमती पूर्वं ररक्ष प्रज्ञया पतिम्

ततो मरिच दोषेण तस्या दृग्भ्याम् अ वारितम्

वृक्षात् तस्मात् ललल्ला इति किम् अपि अ प्रस्फुटम् ब्रुवन्

हत्वा एतम् त्वद् सुतम् वह्नौ तद् मांसम् हूयते ऽखिलम्

सदा एव भर्तारम् अन् अन्य मानसाः पतिः सतीनां परमं हि दैवतम्

विचार अर्हम् पुनर् तस्य मत्तस्य अभूत् न मानसम्

ततो देवस्मिता वासगृह द्वारम् उपागताम्

हृत्वा वस्त्र आदि चेटीभिः तत्र चक्रे दिगम्बरः

तत् श्रुत्वा ते च ताम् ऊचुः या एषा देवस्मिता अभिधा

प्रिय उपभोग वन्ध्ये हि विफले रूप यौवने

स तान् दस्यून् निवार्य अन्यान् वत्स ईशम् प्रणिपत्य तम्

अवतीर्णे स भार्ये च राज्ञि तस्मिन् जलानि सा

मधु धत्तूर संयुक्तम् परितोषात् इव आहृतम्

द्वे च रक्त अम्बुजे दत्त्वा स देवः तौ अभाषत

वत्स ईशः ऽपि तम् आयान्तम् पथि बाणैः अयोधयत्

सा च निर्गत्य रात्रौ स्त्री तद् वेषा एव ततो ययौ

स आयुधेन अपयातव्यम् नक्तं गुप्तम् इतस् त्वया

स च आगच्छन् स्थितः पश्चात् अहम् अग्रतस् एव तु

ततः पत्न्याम् अन् इच्छन्त्याम् प्रेरयत्सु च बन्धुषु

पुत्रि संप्रति पश्य एताम् बहिः प्ररुदतीं शुनीम्

ततः स तद् पिता तेन तनयेन समं ययौ

अन्योन्यस्य इव हृदयं हस्त स्थम् रक्तम् अम्बुजम्

सा अथ धीर अन्य रूपेण तत् यक्ष आयतनम् निशि

ततो ऽत्र तं वणिज् पुत्रम् तत् स धत्तूरकम् मधु

इहत्यः च महामात्रो द्विरद इङ्गित विद् तदा

प्रातर् च राजा अधिकृतैः एत्य यावत् निरूप्यते

को ऽयं धर्मो ध्रुवं धूर्त रचना इयम् कृता अनया

तेन मत्तां स शिष्याम् च छिन्न श्रवण नासिकाम्

अथ अस्तम् पितरि प्राप्ते प्रेरितो अभूत् स बन्धुभिः

नग्नः सन् स वणिज् पुत्रः ययौ प्रव्राजिका गृहम्

ततः सर्वान् समानीय राजा पौरान् स कौतुकः

अस्या अपि भवतु एवम् इति ते च खलीकृतम्

सा अपि देवस्मिता तद्वत् तेन सार्धं व्यधात् व्रतम्

स च आवयोः पतिः दूरम् देश अन्तरम् इतस् ततस्

तत् त्वम् केन अपि कान्तेन पुंसा मे संगमं कुरु

वणिज् समुद्रदत्त आख्यः प्राप्तो अभूत् पुर रक्षिणा

करिष्यामि च भूयो ऽपि त्वद् पुत्रस्य भविष्यतः

किम् आगता स्याद् एषा इति विचिन्त्य प्रेष्य चेटिकाम्

मत्वा इति तत्र वृक्षे ऽसौ डोम्बः पाशम् असज्जयत्

प्रातः सेनापतिश् च अस्य रुमण्वान् प्रापत् अन्तिकम्

सा अथ प्रव्राजिका अन्येद्युस् जगाम सह शिष्यया

मुषित अशेष कोषाम् तां दूरात् सिद्धिकरीम् वणिक्

प्रातः सो ऽपि शिरःशूल व्यपदेशेन वेष्टनम्

जगाद च एतान् तत् पुत्राः सद्भावं वदत अधुना

भार्या शक्तिमती नाम तं वृत्तान्तम् अबुध्यत

इति पृष्टा तया श्वश्र्वा सा अथ देवस्मिता ब्रवीत्

साध्यते चेत् त्वया तत् ते दास्यामो ऽर्थान् बहून् इति

एको ऽस्य वणिजो भृत्यः तरुम् आरोहति स्म तम्

उपायम् इह देवो मे निर्दिशतु इति चिन्तयन्

अ पौरुष कृतम् लोके ना एव स्यात् लाघवम् च वः

विषण्णो ऽथ स वत्स ईशः सह वासवदत्तया

तत्र एत्य दक्षिणा लोभात् एतस्याः एव पूजकः

इति तैः सा वणिज् पुत्रैः पृष्टा प्रव्राजिका ब्रवीत्

सा च देवस्मिता स्वैरं स्व चेटीः इति अभाषत

एवंविधा हि मद् शिष्या बहु प्रज्ञान शालिनी

होमं चक्रुः ततस् तस्य वणिजो जातवान् सुतः

सा जगाद कथा काचिद् त्वया मे वर्ण्यताम् इति

पञ्च उत्तरम् शतं च अभूत् तस्य अन्तःपुर योषिताम्

किम् एतत् इति पप्रच्छ स तां देवस्मितां स्वयम्

दूर स्थ त्वे च यदी एकः शील त्यागम् करिष्यति

प्रकटीकृत्य तद् वृत्तम् निगृह्यत इति स्थितिः

राजन् बद्धो भवांश् चण्डमहासेनेन मायया

अहम् एषा च भार्ये द्वे विप्रस्य अभूव कस्यचित्

तत्र तां रात्रिम् आरण्य दर्भ पाटित पादया

इति देवस्मिता श्वश्रूं रह उक्त्वा तपस्विनी

क्रियते कथम् उद्बन्धः त्वया मे दर्श्यताम् इति
प्रविश्य कटके तस्मिन् तस्याम् एवा अटवी भुवि

कां स्त्रियं वाञ्छथ क्षिप्रं ताम् अहम् साधयामि वः

तस्थौ उज्जयिनी वार्ताम् ज्ञातुं वत्स ईश्वरः ऽथ सः

ततो वासवदत्ता अपि सह काञ्चनमालया

तस्य उपयाचितानि एत्य तत्रत्याः कुर्वते जनाः

यथा विन्ध्य अटवी प्राप सा संबाध रस ज्ञ ताम्

यौगन्धरायण सखः वसन्तक पुरःसरः

मद् विध्वंसाय के अपि एते द्वीपात् तस्मात् इह आगताः

एका च चेटी तत् रूपम् तद् वाक्यात् अकरोत् तदा

एकदा तत्र नक्तं च संगतः पर जायया

सा अपि सिद्धिकरी सद्यस् तम् मृदङ्गम् अचूर्णयत्

तत्र सायं प्रवेश्य एव निर्गत्य अप्रकटम् ययौ

मद्येन क्षीब ताम् नेयो न एतत् चेतयते यथा

ददुः तस्यै धनं भूरि साध्व्यै दण्डं च भूपतेः

नगरी निर्गताम् दृष्ट्वा शङ्का शीघ्र गतिम् च ताम्

पुत्रीय इष्ट्या च तस्य एकः जन्तुः नाम सुतो ऽजनि

स्थाप्यते सो ऽस्य यक्षस्य गर्भागारे तया समम्

पलाय्य दासाश् चत्वारस् तान् मे देवः प्रयच्छतु

प्रियायाः सदृशः को ऽयं वणिज् स्यात् इति अचिन्तयत्

नीत्वा च तेन क्षिप्तो अभूत् स पर स्त्रीकः एव सः

सार्थवाह सुताः एते कथं दासा भवन्ति ते

ततस् तम् चिर निर्वाह्य रत्न आदि क्रय विक्रयम्

यक्ष देवगृहे तस्मिन् दृढ दत्त अर्गले वणिक्

अगात् च कटकं सर्वं तथा व्याप्त दिगन्तरम्

आगात् गृहम् समादाय तत् सा सिद्धिकरी धनम्

ततो वत्स ईश निकटम् पुनर् यौगन्धरायणः

ददौ प्रवेशम् उद्घाट्य द्वारम् उक्त्वा पुर अधिपम्

पूर्वैः कृत प्रतिष्ठः ऽस्ति महा यक्षः प्रभावितः

तत् च हस्तिपकाः क्षीबाः तत् वाक्यम् ना एव शुश्रुवुः

एतत् श्रुत्वा स राजा तत् तथा सर्वम् अकारयत्

श्रुत्वा इति प्रतिजज्ञे तत् कार्यम् प्रव्राजिका अथ सा

द्वार शुन्यै ददौ तस्यै मांस खण्डम् च तत्र तम्

तद् स्थान रक्षिणौ वीरौ स्वैरं स हतवान् नृपः

तत्र उपायम् विचिन्वन्तः सुगत आयतन स्थिताम्

अतस् तव अपि होमेन साधयामो वयं सुतम्

गाढं बबन्ध सद्भावं पितृ पक्ष पराङ्मुखी

इयन्तं कालम् अभवम् शाप दोषेण हस्तिनी

विश्वास्य वणिजं तं च तद् गृहात् स्वर्ण संचयम्

आगच्छन् मुषितः अस्मि इति सखीन् अन्यान् अभाषत

अत्र केचिद् वणिज् पुत्राः चत्वारः विस्मयं ययुः

भर्त्रा सह अद्य कलहं कृत्वा अहम् निर्गता गृहात्

ततस् तया जगृहिरे स्व गृहे प्राक् खलीकृताः

विचिन्त्य गुहसेनं ते चत्वारो ऽपि वणिज् सुताः

यौगन्धरायण सुहृद् स च आगत्य अब्रवीत् इदम्

सा तु देवस्मिता तत्र तस्थौ पद्म अर्पित ईक्षणा

उपकारं च वत्स ईश तव अद्य कृतवती अहम्

ते तं प्रत्यब्रुवन् राजन् उपायः ऽत्र तव अस्ति अयम्

पिता अथ धनदत्तो ऽस्य भार्याम् अन्विष्यति स्म सः

इति देवस्मिता उक्ताः ताः चेट्यः चक्रुः तथा एव तत्

तत् दृष्ट्वा स वणिज् भीतः भूत ग्रस्तम् अवेत्य तम्

न्याय्याः ते भवती दासाः इति तां च अवदत् नृपः

स्व शिष्या वेष संछन्नम् तं च देवस्मिता गृहे

इति आकर्ण्य वसन्तकस्य वदनात् एताम् उदाराम् कथां मार्गे वासवदत्तया नव परित्यक्ते पितुः वेश्मनि

प्रविष्टा च आशिषम् दत्त्वा कृत्वा व्याज कृत आदराम्

अश्रु प्रववृते तस्याः प्रस्नौति स्म च नासिका

पृष्ट्वा च तं यथावृत्तं मद्य पम् जातु कौतुकात्

इति क्रुद्धाः च ताम् ऊचुः तत्रस्थाः वणिजः तदा

तां शुनी शृङ्खला बद्धा रुरोध अपूर्व रोधिनी

तस्थौ शक्तिमती तत्र तेन भर्त्रा समं तु सा

गत्वा मा एते वणिज् पुत्राः पतिं हन्युः कदाचन

वणिज् सुतानाम् च एतेषाम् स्व गृहम् स्थितये ददौ

प्रविश्य तद् कृत आतिथ्या प्रारेभे रोदितुं शठा

लज्जिते ऽथ वणिज् ग्रामे राजा संजात विस्मयः

दुःख एक कारणम् राजा स निनिन्द एक पुत्र ताम्

सज्यमाना च सा शब्दं चकार करिणी किल

अथ वासवदत्ता सा स लज्जा च उत्सुका तथा

सा शशंस यथावृत्तं सर्वे ऽपि जहसुः जनाः

स्व गृहम् भृत्य सहितः पलाय्य एव ततो ययौ

न्यग्रोधस्य तलं प्राप्य सा दृष्ट्वा तम् उपागतम्
पीत्वा तद् दोषतः प्राप पञ्चतां हस्तिनी क्षणात्

ततो देवस्मिता दृष्ट्वा सा तां प्रावेशयत् स्वयम्

चेटी देवस्मिता वेषा सा सादरम् अपाययत्

कृत बन्धु परित्यागा विवाह विधि सत्वरा

ततः प्रदोषे विलसत् मेघ शब्द समाकुले

गत्वा अथ कारयध्वं च शुनः पादम् अयः मयम्

उपनीत प्रहरणः स्वैरं वासवदत्तया

यौगन्धरायण उक्तम् च तस्यै राजा शशंस सः

सा अपि दृष्ट्वा तम् आयान्तम् वृक्षे तस्मिन् अलक्षितम्

मार्ग रक्षा अर्थम् इति उक्त्वा ययौ यौगन्धरायणः

जानुभ्यां पर्यटन्तं च बालं जातु पिपीलिका

सा च तत् प्रतिपद्य एव निश्चित्य गमनं प्रति

धर्मगुप्तः तु संबन्धं न तम् अङ्गीचकार सः

मम एव एकस्य हास्य त्वम् मा भूत् इति स तत्र तान्

इत्यादिभिः वचोभिः ताम् साध्वीम् आश्वास्य सा चिरम्

संमन्त्र्य कौतुकात् पापाः तद् भार्या शील विप्लवम्

देवी इयम् कारण वशात् अवतीर्णा क्षितौ इति

तं च हस्ति रुत अभिज्ञः महामात्रो ऽथ सो ऽशृणोत्

अथ उज्जयिन्याः निरगात् स हस्तिपक पञ्चमः

द्वितीये ऽह्नि गृहीत्वा च मरिच क्षोद निर्भरम्

कृत प्रयोजना अस्मि इति हृष्टा देवस्मिता गृहम्

सुतां च दत्त्वा संमान्य त्वाम् अयम् मोक्तुम् इच्छति

प्रीति पूर्वम् च ताम् ऊचुर् भगवत्य् अस्मद् ईप्सितम्

अस्ति च एतेन दत्ता अस्याः तनयायाः करेणुका

वसन्तकः तदा धीमान् इमाम् अकथयत् कथाम्

सर्वं वासवदत्तायाः सा अपि हर्षम् अगात् परम्

यो नरः प्राप्यते तत्र रात्रौ सह पर स्त्रिया

प्रातर् तथा एव स स्त्रीकः स नीत्वा राज संसदि

प्रियेण पितृ युक्तेन रात्रौ द्वीपात् ततस् ययौ

अहं मायावती नाम राजन् विद्याधर अङ्गना

प्रवृत्ता रोदितुं तेन कृपया अश्रु मम उद्गतम्

तेन सो अविनयेन इव मधुना हृत चेतनः

तथा इति तेषाम् उन्मोच्य चतुर्णां शीर्षपट्टकान्

जाया पत्योः मिथस् प्रेम पाश बद्धम् अभूत् मनः

सो अपि अन्विष्य क्रमात् चण्डमहासेनः पलायितम्

त्रिषष्टि योजन आयाता तृषिता अभूत् करेणुका

एवं हि अस्य प्रतीकारो दृप्तस्य विहितो भवेत्

इति उक्त्वा आलिङ्ग्य चुम्बन्ती सा अस्य सिद्धिकरी मुखम्

इयत् चिरम् मया धर्मो न ज्ञातो भगवति अयम्

भूत इन्द्रिय अनभिद्रोहः धर्मो हि परमो मतः

कथं शिष्या प्रसादेन भूरि प्राप्तं धनं त्वया

कृत्वा प्रच्छादयामास ललाट तटम् अङ्कितम्

वणिज् भृत्यस्य दशनैः जिह्वाम् मूढ धियः ऽछिनत्

कटाह द्वीप गमने गुहसेनो यदृच्छया

वणिज् सुताः ते चत्वारः शिरःसु आबद्ध शाटकाः

प्रव्राजिका अथ सा अवादीत् पुत्रि पूर्वत्र जन्मनि

ते युक्त्या तं गृहं नीत्वा पाययित्वा भृशं मधु

ततः स डोम्बस् तं दत्त्वा मृदङ्गं पादयोः अधस्

यौगन्धरायणेन प्राक् दूतम् संप्रेष्य बोधितः

आरुह्य च प्रवहणं वणिज्या व्याजतः ततस्

अथ अवतीर्य वृक्ष अग्रात् तद्वत् भीता च तापसी

एषा हि अद्य परिज्ञाय मां जन्मान्तर संगताम्

आलोच्य ताम्रलिप्तीं तां दूरां दुहितृ वत्सलः

पूजाम् आदाय स आश्वासम् सखी जन युता ययौ

ततस् च वत्स राजः ऽत्र वीणाम् आदाय तां निजाम्

सा अपि उवाच ध्रुवं यूनां का अपि स्त्री वाञ्छिता इह वः

तत् सुन्दर तव एवा इदम् धनम् एहि भजस्व माम्

स च मुग्ध दृशः तस्याः भर्तृ भक्ति विवर्धिनीम्

अस्ति सिद्धिकरी नाम शिष्या मे बुद्धि शालिनी

स पपात व्यथा आक्रान्तः मुखेन रुधिरं वमन्

हस्ते गृह्णीतम् एकैकम् पद्मम् एतत् उभौ अपि

यौगन्धरायणात् प्राप्तैः योगैः स्रंसित बन्धनः

पुरो वासवदत्ताया वत्स राजः स च अवधीत्

हृत वासवदत्तम् तं वत्स राजम् अबुध्यत

सर्वे ऽपि ददृशुः तत्र शुनः पादं ललाट गम्

सा च अनुगन्तुम् वेगेन शक्त्या ना अन्येन दन्तिना

कौतुकं यदि तत् पुत्राः श्रूयतां वर्णयामि वः

गगनात् उद्गताम् एताम् शृणोति स्म सरस्वतीम्

आमन्त्र्य च आययौ तावत् गृहम् प्रव्राजिका निजम्

ततः स हृष्टो व्यसृजत् विन्ध्य सानुम् वसन्तकम्

प्रच्छन्नः स त्वरम् देवं विज्ञापयितुम् आगतः
अस्ति कश्चिद् उपायः मे येन स्युः बहवः सुताः

तत् अस्य एनाम् स्वयं हृत्वा गच्छामः तनयाम् वयम्

ततः श्वश्रूः अवादीत् ताम् पुत्रि साधु कृतं त्वया

ततः प्रतस्थे वेगेन स राजा दयिता सखः

करेणुकायाम् आरोहत् स तस्यां स वसन्तकः

जागरेण अतिपानेन शिरोर्तिं व्यपदिश्य च

तद् तद् वाञ्छित संसिद्धि हेतोः तैस् तैर् उपायनैः

तत् ब्रूत साधयामि एव धन लिप्सा च ना अस्ति मे

अस्मद् देशे पुरस्य अन्तर् मणिभद्रः इति श्रुतः

चिकीर्षवो ययुः शीघ्रं ताम्रलिप्तीम् अलक्षिताः

ततो देवस्मिता अवोचत् यथा शक्तिमती पतिम्

प्रापुः स अङ्कम् खलीकारम् अर्थ नाशम् च लज्जिताः

किंतु पुत्रस्य मे तस्य कदाचिद् अहितम् भवेत्

आषाढकः करेणुं तां सज्जीकृत्य आनिनाय सः

इति स्त्रियो देवि महा कुल उद्गताः विशुद्ध धीरैः चरितैः उपासते

किम् एतत् चित्रम् इति सा दध्यौ देवस्मिता क्षणम्

कथं शक्तिमती पुत्रि ररक्ष पतिम् उच्यताम्

डोम्बम् एव तम् अद्राक्षीत् न तु सिद्धिकरीं क्वचित्

तद् गन्ध आघ्राणतः राज्ञ्यः सर्वाः प्राप्स्यन्ति ते सुतान्

ऊरु देशे ददंश एनम् मुक्त चूत्कार कातरम्

मर्तुं तत् भद्र पाशो ऽत्र त्वया मे बध्यताम् इति

राजा अपि पुत्र पुत्र इति चक्रन्द प्राकृतो यथा

मया भूत इन्द्रिय ग्रामः न उपभोगैः अवञ्च्यत

प्रेषितः च प्रतीहारः तेन इह भवत् अन्तिकम्

इति संचिन्त्य सु प्रज्ञा सा तां देवस्मिता ब्रवीत्

गुहसेनो ऽपि तं प्राप कटाह द्वीपम् आशु सः

क्षणात् तस्मिन् समाश्वस्ते बाले अपास्त पिपीलिके

गत्वा तं च पतिं तत्र वणिज् मध्ये ददर्श सा

तद् पुत्रः पालक आख्यः ऽथ जात कोलाहले पुरे

ततस् ताः ताः स विस्रम्भाः कथाः कुर्वन् तया सह

एत्य देवस्मिता गेहम् खलीकारम् अवाप्तवान्

तत् सर्वान् प्रत्यभिज्ञाय निजान् दासान् गृहाण तान्

ततो देवस्मिता अवादीत् इह मध्ये मम स्थिताः

सदा त्वयि एव मे प्रीतिः इह आरूढः त्वम् एव च

ततो विन्ध्य अटवीम् प्राप्य मध्याह्ने तस्य भूपतेः

तद् गुण आकृष्ट चित्त त्वात् बन्धु त्याग एक निश्चया

पप्रच्छुः पद्म वृत्तान्तम् सो ऽपि क्षीबः शशंस तम्

रञ्जयित्वा अथ तत्रत्यं जनं भक्ष्य आदि दानतः

गुहसेन गृहम् तत् सा विवेश सह शिष्यया
ये वै के च आनन्दाः अन्ने पाने मिथुने रात्र्याः एव ते संतताः अव्यवच्छिन्नाः क्रियन्ते

अथ यत् अपः आचम्य व्रतम् विसृजते अप्सु एव तत् व्रतम् दधाति

सर्वेषु तु एव जुहुयात्

यत् उ एव पुनर् पुनर् निर्मन्थते तेन उ ह एव अस्य पुनराधेयम् उपाप्तम् भवति

तथा ह यजमानात् पशवः अन् उत्क्रामुकाः भवन्ति

ताः दश सम्पद्यन्ते

अथ यत् हुत्वा अग्नीन् उपतिष्ठते प्रीत्वा एव तत् देवेषु अन्ततस् अर्थम् वदते

आहवनीये एव जुहुयात् इति ह एके आहुः

यत् उ एव वत्सम् स्पृशति तस्मात् वात्सप्रम्

अथ यत् अरण्योः अग्नीन् समारोपयते देव रथः वै अरणी देव रथे एव एनान् तत् समारोपयते

द्वे आहवनीये

स यः एवम् विराज् सम्पन्नम् अग्निहोत्रम् जुहोति सर्वान् कामान् आप्नोति

होमाय हि एते आधीयन्ते

सः एतेन देव रथेन स्वस्ति स्वर्गम् लोकम् समश्नुते

अथ उ यत् प्रवत्स्यन् च प्रोषिवान् च अग्नीन् उपतिष्ठते अभिवादः ह एष देवतायै यत् उत्काशम् भवति

श्रियः विराजः अन्नाद्यस्य उपाप्त्यै

दश दशिनी विराज्

अथ उ अग्निभ्यः एव एतत् आत्मानम् परिददाति ये च एनम् अन्वञ्चः भवन्ति

चतस्रः अन्वाहार्यपचने

तेषाम् रात्रिः कारोतरः ये उ वै के च आनन्दाः

चतस्रः गार्हपत्ये
पोषुका ह त्वै भवन्ति

यन् न उपस्पृशेत् अन्नाद्याद् आत्मानम् अन्तरियात्

यस् त्वा अन्नम् अभि इव कामयते तम् एव एतत् भूयिष्ठं द्वेष्टि

ऊर्ग् उदुम्बरः

यन् मध्यतः सदस औदुम्बरी मीयते मध्यत एव एतत् प्रजानाम् अन्नम् ऊर्जं दधाति

तस्माद् यत्र एषा यातयाम्नी क्रियते तत् प्रजा अशनायुका भवन्ति

प्रजापतेर् वा एतद् उदरं यत् सदः

ऊर्ग् उदुम्बरः

साम देवानाम् अन्नम्

यद् उपस्पृशेद् अन्नाद्यं प्रधमेत्

तस्माद् यत्र साम्ना आर्त्विज्यम् कुर्वन्ति तद् एव देवा भूयिष्ठम् इव अदन्ति

यद् उद्गाता औदुम्बरीम् श्रयते सामन्न् एव एतत् देवानाम् अन्न ऊर्जं दधाति

उपस्पृश्या३ं न उपस्पृश्यम् इति मीमांसन्ते

सर्वं वाव इदम् आत्मन्वत्
तिस्रो धेनवो दक्षिणा

शुक्लम् इव अन्तरिक्षम्

त्रीणि हिरण्यानि

सर्वेषाम् अभिघातम् अवद्यति

ओजस्य् एनं वीर्ये प्रतिष्ठापयति

शुक्ला इव यवाः

यस्य न अवद्यति च्छम्बट्करोति

समृद्ध्यै

रोहिता इव वै व्रीहयः

एवम् इव हि इमे लोकाः

तेज एव ब्रह्मवर्चसम् अवरुन्द्धे

सर्वो वा एष यज्ञः

छन्दसां धेनवः

उष्णिहा वै ककुभो वीर्यं ककुब् उष्णिहायाः

सर्वाणि हि च्छन्दांसि सौम्ये ऽध्वरे ऽनूच्यन्ते

अन्तं गच्छेत्

ओजो वै वीर्यं त्रिष्टुभ् न अन्तम् गच्छति

साम्नां हिरण्यानि

यज्ञस् त्रैधातव्या

सर्वा एव देवता अवरुन्द्धे

यत् हिरण्यानि ददाति

अन्तरिक्षेण इमे लोकास् संतताः

तेजो ब्रह्मवर्चसं हिरण्यम्

यद् वासांसि ददाति

त्रीणि तार्प्याणि

अन्तो वा एषा छन्दसाम्

यजुषां वा एतद् रूपं यत् तार्प्याणि विषीव्यन्ति

उत्तर उत्तरो ज्यायान् भवति

स्वेन एव योनिना आत्मानम् ओर्णुते

अजामि त्वाय

अ छम्बट्कारम्

उत्तर उत्तरो ह्य् एषां लोकानां ज्यायान् अधरोत्तरं भवन्ति

यज्ञो यद् असृज्यत तस्य उल्बम् अन्ववेष्टत

त्रय इमे लोकाः

व्रीहि मयः प्रथमो भवत्य् अथ उ यव मयः ऽथ व्रीहि मयः

त्रिस् समृद्धम् एव एनम् करोति

स वीर्ये एव एने अवरुन्द्धे

न जगत्या परिदध्यात्

एतानि वै यज्ञस्य रूपाणि

इमान् एव लोकान् आप्त्वा ओजः वीर्यम् अवरुन्द्धे

द्वादश कपालानि भवन्ति

तत् तार्प्यम् अभवत्

नैवारम् उत्तमं कुर्यात्

अग्ने त्री ते वाजिना त्री सधस्था इति

उष्णिहा ककुभौ सामिधेनीष्व् अप्य् अनुब्रूयात्

यत् तार्प्यं यजमानः परिधत्ते

सर्वाणि च्छन्दांस्य् अनुब्रूयात्