tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
यद् इमम् आहुर् एक स्तोमः इत्य् अयम् एव यो ऽयम् पवते

तस्माद् इदानीम् पुरुषस्य शरीराणि प्रतिसंहितानि

एतद् इमे लोकास् त्रिणवा भवन्ति

शस्यते स्तोत्रियो ऽनुरूपो धाय्या प्रगाथः सूक्तं निवित् परिधानीया

तासां वा एतासां देवतानां द्वयोः द्वयोः देवतयोर् नव नव अक्षराणि सम्पद्यन्ते

ब्रह्म ब्राह्मण्या समधत्त इति

तत् ह एतत् एक एता व्याहृतीर् अभिव्याहृत्य शंसन्ति महान् मह्या समधत्त देवो देव्या समधत्त ब्रह्म ब्राह्मण्या समधत्त

तस्माद् बह्वृचा उदिते निविदम् अधीयन्ते

तद् यथा ह वै मणौ मणि सूत्रम् सम्प्रोतं स्यात्

आदित्यो वै ब्रह्म द्यौर् ब्राह्मणी

तद् एतद् उक्थं सप्तविधम्

दिशः परिधानीया इति अधिदेवतम्

वायुर् वै देवो ऽन्तरिक्षं देवी

तद् ब्रह्म अभिव्याहृत्य शंसन्ति

तत् ह एतत् एके त्रिष्टुभा परिदधत्य् अनुष्टुभा एके

आदित्यो हि निवित्

अथ अध्यात्मम्

तस्य शरीरम् अनुचरः

त्रिष्टुभा त्व् एव परिदध्यात्

एषो ऽधिदेवतम्

एष उ एव स्तोमः सो ऽनुचरः

महान् मह्या समधत्त इति

अग्निर् वै महान् इयम् एव मही

इयम् एव स्तोत्रियो ऽग्निर् अनुरूपो वायुर् धाय्या अन्तरिक्षम् प्रगाथो द्यौः सूक्तम् आदित्यो निवित्

आत्मा एव स्तोत्रियः प्रजा अनुरूपः प्राणो धाय्या मनः प्रगाथः शिरः सूक्तं चक्षुर् निविच् छ्रोत्रम् परिधानीया

तद् ब्रह्म वै त्रिवृत्

तद् यत् समधत्त समधत्त इति

देवो देव्या समधत्त इति
चतस्रो दिशः

त्रयः प्राण अपान व्यानाः

यत् हि निधनं या इडा यद् ऋक्समं स्वर एव तद् इति

तत् तु उपरि उपरि अजाम्य् एव विचिकल्पयिषेत्

चत्वारि छन्दांसि यज्ञ वाहः गायत्री त्रिष्टुब् जगत्य् अनुष्टुप्

अथ उ यद् एव अजामि तन् मिथुनं तत् प्रजननम्

द्वाव् इमौ लोकाव् आविष्टमाव् इव

तद् आहुः कति सामानि इति

स य एतद् एवं वेद सर्वम् एव आयुः एति

तद् उ ह वा एकम् एव स्वारम् एव

तद् एतद् एकम् एव साम स्वारम् एव

प्रजा निधनम्

तान्य् उ ह वै त्रीण्य् एव स्वारं निधनवद् ऐडम्

अ मिथुनम् हि तद् अ प्रजननम् यज् जामि

चत्वारि इति ब्रूयात्

त्रिषवणो यज्ञः

जाया ऋक्समम्

त्रय इमे लोकाः

यथा पुमांसौ वा सह शयीयातां स्त्रियौ वा

आत्मा वै स्वरः

य एव अयम् पवते तत्

याश् च ह वा अमूर् उपरि उपरि पतन्ति याश् च अधस् सर्पन्ति ता एतम् एव स्वारं प्राणम् उपजीवन्ति

द्विपात् पुरुषः

समानौ वा आत्मा च जाया च

न अस्य वित्तं परोप्यते य एवं वेद

या हि इडा निधनम् एव तत्

त एतद् आत्मना उभयतस् प्रजाः पशवः परिगृहीता अ परावापाय

द्वौ प्राण अपानौ

ते उ ह वै द्वे एव स्वारं च एव निधनवच् च
वेदिर् बर्हिः समिधः शोशुचाना अप द्वेषांस्य् अमुया भवन्तु

तक्मन् मूजवतो गच्छ बल्हिकान् वा परस्तराम्

वशी सन् मृडयासि नः

अग्निस् तक्मानम् अप बाधताम् इतः सोमो ग्रावा वरुणः पूत दक्षाः

यावज् जातस् तक्मंस् तावान् असि बल्हिकेषु न्योचरः

शकम्भरस्य मुष्टि हा पुनर् एतु महावृषान्

तक्मन् भ्रात्रा बलासेन स्वस्रा कासिकया सह पाप्मा भ्रातृव्येण सह गच्छ अमुम् अरणम् जनम्

यत् त्वं शीतो ऽथो रूरः सह कासा अवेपयः

प्रैष्यन् जनम् इव शेवधिं तक्मानं परि दद्मसि

तक्मानं विश्वधा वीर्य अधराञ्चम् परा सुवा

अधा हि तक्मन्न् अरसो हि भूया अधा न्यङ्ङ् अधरान् वा परेहि

शूद्राम् इच्छ प्रफर्व्यं तां तक्मन् वि इव धूनुहि

स गमिष्यति बल्हिकान्

दासीं निष्टक्वरीम् इच्छ ताम् वज्रेण सम् अर्पय

गन्धारिभ्यो मूजवद्भ्यो ऽङ्गेभ्यो मगधेभ्यः

महावृषान् मूजवतो बन्ध्व् अद्धि परेत्य

अभूत् उ प्रार्थः तक्मा

अन्य क्षेत्रे न रमसे

तक्मानं शीतं रूरं ग्रैष्मं नाशय वार्षिकम्

अयं यो विश्वान् हरितान् कृणोष्य् उच्छोचयन्न् अग्निर् इव अभिदुन्वन्

प्र एतानि तक्मने ब्रूमो अन्य क्षेत्राणि वा इमा

तृतीयकं वितृतीयं सदन्दिम् उत शारदम्
प्राणो वै विष्वङ्

ततो वै स देवेष्व् अमर्त्यं गन्धर्व लोकम् आश्नुत

ताव् एतत् पितापुत्राव् एव अजतः

ऋक्समं पवमान अन्ते भवति

पञ्च उ एव अमूनि सामानि माध्यंदिने पवमाने भवन्त्य् ऋतव एव

ता अ प्राणाः असृजत

न ऋचा साम अतिरेचयन्ति न ऋचम् साम्ना

कविर् वै भार्गवो देवेष्व् अमर्त्यं गन्धर्व लोकम् ऐच्छत

तस्माद् यद् दाशा नावम् अधिरोहन्ति पितापुत्रौ ह एव अग्रे ऽधिरोहतः

तासु कावम्

महा वै प्रजा नामानि

तद् एतल् लोक विद् साम

यां ह खलु वै पितापुत्रौ नावम् अजतो न सा रिष्यति

प्रजा वै प्रियम्

औशनं पुरस्ताद् भवति कावम् उपरिष्टाद् यज्ञस्य एव अरिष्ट्यै

ता अभि इति एव प्राणेन अभ्यपवत

तस्माद् उभयतःप्राणाः प्रजा ऊर्ध्वाश् च अवाचीः च

द्वादश मासाः संवत्सरः

मासा एव आर्भवे पवमाने कल्पन्त ऋतवो माध्यंदिने

तद् यद् इह इव च इह इव च पवमाने न स्तुवत एतस्य एव समतायै समं क्ﾱप्त्यै

आ सूर्यस्य बृहतो बृहन्न् अधि रथं विष्वञ्चम् अरुहद् विचक्षण इति

स एतत् साम अपश्यत्

पदानुस्वारं पुरस्ताद् गायत्रं भवति पदानुस्वारम् उपरिष्टात् पवमान अन्ते

स्वरेण वै देवेभ्यो ऽन्ततो ऽन्नाद्यं प्रदीयते

पञ्च एतानि छन्दांस्य् आर्भवे पवमाने भवन्ति सप्त सामानि

तद् द्वादश सम्पद्यन्ते

सर्वम् आयुर् एत्य् एताभिर् ऋग्भिस् तुष्टुवानः

सो ऽयं विष्व् अञ्चति

दैव्य् एषा नौर् यद् यज्ञः

तेन अस्तुत

स ह एष संवत्सर एव व्यूढो यद् यज्ञः

ता एता आयुष्या ऋचः

ताभ्य एताभिर् एव ऋग्भिः प्राणान् अदधाद् अभि प्रियाणि पवते चनोहित इति

तत् स्वारं भवति
आ नो गोषु भजता प्रजायां निवात इद् वः शरणे स्याम

तेषां वयं सुमतौ यज्ञियानाम् अपि भद्रे सौमनसे स्याम

तेषाम् अज्यानिं यतमो वहाति तस्मै मा देवाः परि दत्त इह सर्वे

ग्रीष्मो हेमन्तः शिशिरो वसन्तः शरद् वर्षाः स्विते नो दधात

इदावत्सराय परिवत्सराय संवत्सराय कृणुता बृहन् नमः

ये पन्थानो बहवो देव यानाः अन्तरा द्यावापृथिवी संचरन्ति
चीतिम् ते विश्वे देवाः अविदन् भूम्याम् अधि

दश वृक्ष मुञ्च इमम् रक्षसः ग्राह्याः अधि या एनम् जग्राह पर्वसु

आगात् उद् अगात् अयम्

जीवानाम् व्रातम् अपि अगात्

अधि जीव पुरा अगन्

सः एव सु भिषक्तमः

सः एव तुभ्यम् भेषजानि कृणवत् भिषजा शुचिः

अधीतीः अधि अगात् अयम्
क्षत्रस्य सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद

क्षत्रम्

यजुः

प्राणो वा उक्थम्

प्र क्षत्रम् अत्रम् आप्नोति

प्राणे हि इमानि सर्वाणि भूतानि युज्यन्ते

प्राणो वै क्षत्रम्

युज्यन्ते ह अस्मै सर्वाणि भूतानि श्रैष्ठ्याय

प्राणो वै साम

उक्थस्य सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद

उद् ह अस्मात् उक्थ विद् वीरस् तिष्ठति

सम्यञ्चि ह अस्मै सर्वाणि भूतानि श्रैष्ठ्याय कल्पन्ते

उक्थम्

प्राणे हि इमानि सर्वाणि भूतानि सम्यञ्चि

प्राणो हि इदम् सर्वम् उत्थापयति

त्रायते ह एनम् प्राणः क्षणितोः

प्राणो हि वै क्षत्रम्

साम्नः सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद

साम
अथ हविर् निर्वपति व्रीहीन् वा यवान् वा कंसेन वा चरुस्थाल्या वा

बर्हिषि स्थालीपाकम् आसाद्य इध्मम् अभ्याधाय आज्यम् संस्कुरुते

अथ एने अद्भिर् अनुमार्ष्टि विष्णोर् मनसा पूते स्थ इति

पश्चाद् वा आस्तीर्य दक्षिणतः प्राञ्चं प्रकर्षति तथा उत्तरेण

सर्वतस् त्रिवृतं पञ्चवृतं वा

एष परिस्तरण न्यायः सर्वेष्व् आहुतिमत्सु

अमुष्मै त्वा जुष्टं निर्वपामि इति देवतानाम् आदेशम् सकृद् द्विस् तूष्णीम्

त्रिस् फलीकृतान् तण्डुलान् त्रिर् देवेभ्यः प्रक्षालयेद् इत्य् आहुर् द्विर् मनुष्येभ्यः सकृत् पितृभ्य इति

सर्पिस् तैलं दधि पयो यवागूम् वा

अथ एने अद्भिर् अभ्युक्ष्य अग्नौ अप्यर्जयेत्

कुशल शृतम् इव स्थालीपाकं श्रपयेत् प्रदक्षिणम् उदायुवन्

प्राच् अग्रैः अग्रैर् मूलानि छादयन्

संपूय उत्पुनाति उदक् अग्राभ्याम् पवित्राभ्याम्

पवित्र अन्तर्हितान् तण्डुलान् आवपेत्

ओषधिम् अन्तर्धाय छिनत्ति न नखेन पवित्रे स्थो वैष्णव्यौ इति

अथ एतत् आज्यम् अधिशृत्य उदक् उद्वासयेत्

अग्निम् उपसमाधाय कुशैः समन्तं परिस्तृणुयात् पुरस्तात् दक्षिणतस् उत्तरतः पश्चाद् इति

भवे न वा स्याद् इत्य् एके

बहुलम् अयुग्म संहतम्
अपामार्ग त्वया वयं सर्वं तद् अप मृज्महे

सत्य जितम् शपथ यावनीम् सहमानां पुनःसराम्

सर्वान् मच् छपथाꣳ अधि वरीयो यावया त्वम्

चक्रे सहस्र वीर्यम् सरस्वान् ओषधे त्वा

यां ते चक्रुर् आमे पात्रे यां सूत्रे नील लोहिते

ब्रह्मा यन् मन्युतः शपात् सर्वं तन् नो अधस्पदम्

ईशानं त्वा भेषजानां विजेषाय वृणीमहे

आमे मांसे कृत्यां यां चक्रुस् तया कृत्या कृतः जहि

या वा रसस्य प्राशाय आरेभे तोकम् अत्तु सा

प्रतीचीन फलः हि त्वम् अपामार्ग बभूविथ

यच् च भ्रातृव्यः शपति यच् च जामिः शपाति नः

दुर्वाचः सर्वं दुर्भूतं तद् इतो नाशयामसि

क्षुधा मारम् तृष्णा मारम् अ गो ताम् अन् अपत्य ताम्
पुनर् हेम समेन कनक तुल्य अंशेन मात्रा तुल्यम् मिलितं सत् रुचिरं मनोरमं कनकं सर्वं भवेत् इति अर्थः

पुनर् यावत् निरुत्थ भावम् व्रजेत् तावत् मृदित पुटितम् मर्दित पाचितम् कुर्याद् इति अर्थः

त्रिगुणं यथा स्यात् तथा पाद युक्तेन रसेन चतुर्थ अंश सहित सूतेन सह नागं सीसकं खर्परक स्थम् मृद् भाजन खण्ड स्थितम् कृत्वा विधिना रसज्ञ उपदेशेन दृढं ताप्यं वह्नि युतम् सत् निहतं कुर्यात् इति वाक्य अर्थः

तत् च आह निर्गुण्डी इत्यादि

पुनर् नाग विधानम् आह लिप्तम् इत्यादि
यद् व् अकूपारः कश्यपो ऽपश्यत् तस्माद् आकूपारम् इत्य् आख्यायते

अकूपारो वै कश्यपः कलिभिः सह समुद्रम् अभ्यवैषत्

तम् इद् वर्धन्तु नो गिर इति वृद्धं ह्य् एतद् अहर् यद् अष्टाचत्वारिंशम्

तेन अस्तुत

ततो वै स समुद्रे प्रतिष्ठाम् अविन्दत इमाम् एव पृथिवीम्

उप उ षु जातम् अप् तुरम् इति जनद्वतीर् भवन्ति

जनद्वद् वै जगत्यै रूपम्

पशवश् छन्दोमाः पशूनाम् एव अवरुद्ध्यै

प्रतितिष्ठति य एवं वेद

समुद्रो वै छन्दोमाः

महत् हि एतद् अहर् यद् अष्टाचत्वारिंशम्

अथ आकूपारम्

कश्यपो वै समुद्रम् अतिपारयितुम् अर्हति

ता एता भवन्ति पवस्व सोम महे दक्षाय इति

तस्मिन् प्रतिष्ठाम् ऐच्छत्

वर्धा समुद्रम् उक्थ्यम्

जागतम् एतद् अहः

अथ एताः द्विपदो भवन्त्य् उक्त ब्राह्मणाः

तच् चतुर् अक्षर निधनम् भवति चतुष्पदा वै पशवः

तद् यद् अत्र आकूपारम् भवति समुद्रस्य एव अतिपारणाय

तद् एतत् प्रतिष्ठा साम

इन्दुं देवा अयासिषुः

पशवो हि छन्दोमाः

तासु विधर्म उक्त ब्राह्मणम्

नस् सोम शं गवे धुक्षस्व इषम्

स एतत् साम अपश्यत्
तृष्टिके तृष्ट वन्दने उद् अमूम् छिन्द्धि तृष्टिके यथा कृत द्विष्टा असः अमुष्मै शेप्यावते
यः शर्धते न अनुददाति शृध्यां यो दस्योर् हन्ता स जनास इन्द्रः

यस्मान् न ऋते विजयन्ते जनासो यं युध्यमाना अवसे हवन्ते

यो विश्वस्य प्रतिमानं बभूव यो अ च्युत च्युत् स जनास इन्द्रः

यो अन्तरिक्षं विममे वरीयो यो द्याम् अस्तभ्नात् स जनास इन्द्रः

यं स्मा पृच्छन्ति कुह स इति घोरम् उत ईम् आहुर् न एषः अस्ति इति एनम्

यः शश्वतो मह्य् एनो दधानान् अ बुध्यमानान् छर्वा जघान

समानं चिद् रथम् आतस्थिवांसा नाना हवेते स जनास इन्द्रः

यः सूर्यं य उषसं जजान यो अपां नेता स जनास इन्द्रः

यस्य शुष्माद् रोदसी अभ्यसेतां नृम्णस्य मह्ना स जनास इन्द्रः

येन इमा विश्वा च्यवना कृतानि यो दासं वर्णम् अधरं गुहा अकः

यः पृथिवीं व्यथमानाम् अदृंहद् यः पर्वतान् प्रकुपिताꣳ अरम्णात्

यो जात एव प्रथमो मनस्वान् देवो देवान् क्रतुना पर्यभूषत्

यो अश्मनोर् अन्तर् अग्निं जजान संवृक् समत्सु स जनास इन्द्रः

यो रध्रस्य चोदिता यः कृशस्य यो ब्रह्मणो नाधमानस्य कीरेः

सो अर्यः पुष्टीर् विज इव आ मिनाति श्रद् अस्मै धत्त स जनास इन्द्रः

यो हत्वा अहिम् अरिणात् सप्त सिन्धून् यो गा उदाजद् अपधा वलस्य

यं क्रन्दसी संयती विह्वयेते परे ऽवर उभया अमित्राः

श्वघ्नी इव यो जिगीवाꣳल् लक्षम् आदद् अर्यः पुष्टानि स जनास इन्द्रः
अन्यत् च आह मृत इत्यादि

मृत शुल्ब ताप्य चूर्णम् मृतं च यत् शुल्बं ताम्रं ताप्यं स्वर्णमाक्षिकं च तत् चूर्णम् किंविशिष्टं कान्त युतम् चुम्बक मिश्रितम् तेन मृत शुल्ब ताप्य चूर्णेन कान्त युतेन पूर्वं निष्पन्नं खोटं रञ्जयेत्

किंविशिष्टं घन सत्त्व हेम युतम् अभ्र सत्त्व स्वर्ण मिश्रितम्

एवंविधं तत् खोटम् रसायने जरा व्याधि नाशने योज्यम्
वहन्त्य् एनम् अंशुमतीः संयुक्ता य एवं वेद

वाग् वै ब्रह्म

अपान्य वाग् इति ब्रूयात्

अव वा एतत् प्रतिहर्ता साम्नश् छिद्यते यद् गायत्रस्य न प्रतिहरति

तद् यथा चर्मणा कूदी कण्टकान् प्रावृत्य अतीयात् एवम् एव एतत् वाचा ब्रह्मणा यज्ञ स्थाणुम् प्रमृद्य स्वस्त्य् अतिक्रामति न आर्तिम् आर्च्छति

प्रस्तूयमानं मनसा प्रतिहिंकुर्यात्

तानि सर्वाण्य् अक्षराण्य् उद्धृत्य वाचं दध्यात्

तस्यै प्राण एव अंशुः

यो वा अक्षरम् अंशुमद् वेद वहन्त्य् एनम् अंशुमतीः संयुक्ताः
कृत्वा मुख अन्तरे दन्तान् दैत्यः वज्र उपमान् दृढान्

अ प्राप्त कामा सम्प्राप्ता किम् एतत् संशयः मम

परिहर्तुं दृष्टि पथम् वीरकस्य अभवत् तदा

अशपत् वीरकम् पुत्रं हृदयेन विदूयता

पिनाकिनः प्रविष्टायां वक्तव्यं मे त्वया अनघे

भुजंग रूपी रन्ध्रेण प्रविवेश दृशः पथम्

हते तदा अन्धके दैत्ये गिरिशेण अमर _

अन्धकस्य सुतो दृप्तः पितुः वधम् अनुस्मरन्

तस्मिन् काले तु संस्मृत्य तद् वध उपायम् आत्मनः

इति उक्तः शंकरः शङ्कां कांचिद् प्राप्य अवधारयत्

इति चिन्त्य हरः तस्याः अभिज्ञानं विधारयन्

मन्यमानो गिरिसुतां सर्वैः अवयव अन्तरैः

अपृच्छत् साधु ते भावो गिरि पुत्रि न कृत्रिमः

न अपश्यत् वाम पार्श्वे तु तद् अङ्गे पद्म लक्षणम्

अन्तरिक्षं समाविश्य मेघ मालाम् इव प्रभा

तदा मृत्युः मम भवेत् अन्यथा तु अमरः हि अहम्

याता अस्मि अहम् तपः चर्तुम् वाल्लभ्याय ते अतुलम्

किम् आडे दानव श्रेष्ठैः तपसा प्राप्तुम् इच्छसि

उमा उवाच

पुनर् च उवाच गिरिजा देवतां मातृ संमताम्

ततस् अहम् संविधास्यामि यत् कृत्यम् तद् अनन्तरम्

अलक्षितो गणेशेन प्रविष्टः अथ पुर अन्तकम्

सर्वतः संनिधानं ते मम च अतीव वत्सला

कृत्वा उमा रूप संस्थानम् गतो दैत्यो हर अन्तिकम्

लोम आवर्तम् तु रचितं ततो देवः पिनाकधृक्

स तत्र आगत्य ददृशे वीरकं द्वारि अवस्थितम्

कुसुममोदिनीं नाम तस्य शैलस्य देवताम्

विचिन्त्य आसीत् वरम् दत्तं स पुरा पद्मजन्मना

या त्वं मद् आशयम् ज्ञात्वा प्राप्ता इह वरवर्णिनी

कुपिता मयि तन्वङ्गी प्रकृत्या च दृढ व्रता

देवी उवाच

तदा ते भविता मृत्युः अन्यथा न भविष्यति

देवीं सा अपश्यत् आयान्तीं सखीं मातुः विभूषिताम्

सा च अस्यै सर्वम् आचख्यौ शंकरात् कोप कारणम्

शैशिरासु च रात्रीषु शुष्क स्थण्डिल शायिनी

आडिः नाम अन्तर प्रेक्षी सततं चन्द्रमौलिनः

आजगाम अमर रिपुः पुरं त्रिपुर घातिनः

अन्य स्त्री संप्रवेशः तु त्वया रक्ष्यः प्रयत्नतः

ब्रह्मा उवाच

इति उक्ता सा तथा इति उक्त्वा जगाम स्व गिरिम् शुभम्

देवान् सर्वान् विजित्य आजौ बक भ्राता रण उत्कटः

न कश्चिच् च विना मृत्युं नरो दानव विद्यते

आडिः चकार विपुलं तपः परम दारुणम्

इति उक्तः दैत्य सिंहः तु प्रोवाच अम्बुजसंभवम्

तम् आगत्य अब्रवीत् ब्रह्मा तपसा परितोषितः

रतिः च तत्र मे न अभूत् ततस् प्राप्ता त्वद् अन्तिकम्

अपरिच्छिन्न तत्त्व अर्था शैलपुत्र्यै न्यवेदयत्

यदा द्वितीयो रूपस्य विवर्तः ते भविष्यति

भुजग रूपम् संत्यज्य बभूव अथ महा असुरः

अबुध्यत् दानवाम् मायाम् आकारम् गूहयन् ततस्

सर्व अवयव सम्पूर्णम् सर्व अभिज्ञान संवृतम्

मेढ्रे वज्र अस्त्रम् आदाय दानवं तम् असूदयत्

कृत्वा मायां ततो रूपम् अ प्रतर्क्य मनोहरम्

उमा अपि पितुः उद्यानम् जगाम अद्रि सुता द्रुतम्

सूत उवाच

सा अपि दृष्ट्वा गिरिसुतां स्नेह विक्लव मानसा

दूतेन मारुतेन आशु गामिना नग देवता

अबुध्यत् वीरकः न एव दानव इन्द्रम् निषूदितम्

ज्ञात्वा तु तां गिरिसुतां दैत्यः तत्र अन्तरे वशी

इति उक्तः दानव इन्द्रः तु तदा अभाषत् स्मयन् शनैस्

हृदयेन समाधाय देवः प्रहसित आननः

तीक्ष्ण अग्रान् बुद्धि मोहेन गिरिशं हन्तुम् उद्यतः

प्राप्ता प्रसन्न वदना युक्तम् एवंविधम् त्वयि

ततो विभूषणानि अस्य वृक्ष वल्कल धारिणी

तं दृष्ट्वा गिरिशः तुष्टः तदा आलिङ्ग्य महा असुरम्
ताः भीताः अब्रुवन् भगवन्तम् एव वयम् राजानम् वृणीमहे इति

स मुच्युः अभवत्

तम् वै एतम् अङ्ग रसम् सन्तम् अङ्गिराः इति आचक्षते परोक्षेण

परोक्ष प्रियाः इव हि देवाः भवन्ति प्रत्यक्ष द्विषः

परोक्ष प्रियाः इव हि देवाः भवन्ति प्रत्यक्ष द्विषः

तम् वरुणम् मृत्युम् अभ्यश्राम्यत् अभ्यतपत् समतपत्

तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य संतप्तस्य सर्वेभ्यः अङ्गेभ्यः रसः अक्षरत्

तम् वै एतम् मुच्युम् सन्तम् मृत्युः इति आचक्षते परोक्षेण

परोक्ष प्रियाः इव हि देवाः भवन्ति प्रत्यक्ष द्विषः

तत् यत् समवद्रवन्त तस्मात् समुद्रः उच्यते

यत् च वृत्वा अतिष्ठन् तत् वरणः अभवत्

ताः याः अमूः रेतः समुद्रम् वृत्वा अतिष्ठन् ताः प्राच्यः दक्षिणाच्यः प्रतीच्यः उदीच्यः समवद्रवन्त

तम् वै एतम् वरणम् सन्तम् वरुणः इति आचक्षते परोक्षेण
दीर्घाणि हस्त शोभीनि आलोके च योषितां चित्त ग्राहीनि गौडानां नखानि स्युः

बहु मानः परस्य अपि राग योगः च जायते

वैचक्षण्य युक्ताः च गणिकाः तद् कामिनः च परस्परं प्रार्थनीया भवन्ति

सा एव वक्रा व्याघ्रनखकम् स्तनमुखम्

कक्षौ स्तनौ गलः पृष्ठं जघनम् ऊरू च स्थानानि

धनुर्वेद आदिषु अपि हि शस्त्र कर्म शास्त्रेषु वैचित्र्यम् एव अपेक्ष्यते किं पुनर् इह इति वात्स्यायनः

मध्यमानि उभय भाञ्जि महाराष्ट्रकाणाम् इति

तद् संप्रयोग श्लाघायाः स्तन चूचुके संनिकृष्टानि पञ्च नख पदानि शशप्लुतकम्

चित्तं स्थिरम् अपि प्रायस् चलयति एव योषितः

स्तन पृष्ठे मेखला पथे च उत्पल पत्त्र आकृति इति उत्पलपत्त्रकम्

न तु पर परिगृहीतासु एवं कुर्यात्

ऊर्वोः स्तन पृष्ठे च प्रवासं गच्छतः स्मारणीयकं संहताः चतस्रः तिस्रः वा लेखाः

तैः सु नियमितैः हनु देशे स्तनयोर् अधरे वा लघु करणम् अनुद्गत लेखम् स्पर्श मात्र जननात् रोमाञ्च करम् अन्ते संनिपात वर्धमान शब्दम् आच्छुरितकम्

नख क्षतानि पश्यन्त्या गूढ स्थानेषु योषितः

वैचित्र्यात् च परस्परं रागो जनयितव्यः

प्रच्छन्नेषु प्रदेशेषु तासाम् अनुस्मरण अर्थम् राग वर्धनात् च विशेषान् दर्शयेत्

ग्रीवायां स्तन पृष्ठे च वक्रो नख पद निवेशः ऽर्धचन्द्रकः

नाभि मूल ककुन्दर वङ्क्षणेषु तस्य प्रयोगः

तथा दशन छेद्यस्य सात्म्य वशात् वा

तौ एव द्वौ परस्पर अभिमुखौ मण्डलम्

अनुगत राजि समम् उज्ज्वलम् अमलिनम् अविपाटितं विवर्धिष्णु मृदु स्निग्ध दर्शनम् इति नख गुणाः

न नित्यम् अचण्ड वेगयोः

तस्य प्रथम समागमे प्रवास प्रत्यागमने प्रवास गमने क्रुद्ध प्रसन्नायाम् मत्तायां च प्रयोगः

चिर उत्सृष्टेषु रागेषु प्रीतिर् गच्छेत् पराभवम्

न अन्यत् पटुतरं किंचिद् अस्ति राग विवर्धनम्

आकृति विकार युक्तानि च अन्यानि अपि कुर्वीत

पश्यतो युवतिं दूरान् नख उच्छिष्ट पयोधराम्

चिर उत्सृष्टा अपि अभिनवा भवति पेशला

राग वृद्धौ संघर्ष आत्मकम् नख विलेखनम्

राग आयतन संस्मारि यदि न स्यान् नख क्षतम्

इति नख कर्माणि

तत्र सव्य हस्तानि प्रत्यग्र शिखराणि द्वि त्रि शिखराणि चण्ड वेगयोः नखानि स्युः

भवति हि रागे अपि चित्र अपेक्षा

पञ्चभिर् अभिमुखैर् लेखा चूचुक अभिमुखा मयूरपदकम्
त्रीण्य् अमृतस्य पुष्पाणि त्रीण्य् आयूंषि मे ऽकृणोः

त्रि आयुषम् कश्यपस्य जमदग्नेस् त्रि आयुषम्

तेषां त्वम् अस्य् उत्तमः प्र णो जीवातवे सुव

ये ऽग्नयः पुरीष्याः प्रविष्टाः पृथिवीम् अनु
यत् उ एव विपर्यस्यति ग्रीवाणां स्थेम्ने

अयातयामाभिर् मे वषट्कृतम् असद् इति

तद् अन्तरिक्ष लोकम् आप्नोति

वषट्कारेण ह वा ऋग् यातयामा भवति समाने ऽहन्

या याज्यास् ताः पुरोनुवाक्याः

ता वै विपर्यस्यति

अयातयाम तायै

पयः व्रतः यजमानः

तद् इमं लोकम् आप्नोति

त्रैष्टुभो अन्तरिक्ष लोकः

न अभ्युन्नयेत

जगत्यौ वैष्णव्यौ

परस् परस् एव तत् लोकान् वरीयसः कुरुते

तस्मात् ह आसाम् ग्रीवाणां व्यतिषक्तानि इव पर्वाणि भवन्ति

गायत्रो ऽयं लोकः

गायत्र्यौ आग्नेय्यौ

तत् सलोम

तद् अमुं लोकम् आप्नोति

आज्य हविषः देवताः
राज्ञो राज्याय इति वा

अवधूय पवित्रम् उदक् दशम् अवाच् नाभि वितनुयुः पवित्रं त इति

तानि मुखानि

प्रदक्षिणम् अष्टम देशेषु स्थवीयांस्य् अभ्यन्तराणि कृत्वा

तस्य च विशम् आदिशेत्

बिलं मध्यं बुध्नम् इत्य् अपरम्

अनुजपेयुर् अन्येन कृते मन्त्रौ

तान् अभिमृश्य जपेयुर् मरुत इति

तूष्णीं च योजन अध्यूहने

एतेषाम् एककेन त्रिस् त्रिर् अनुसवनं संमृज्याद् इति धानंजय्यः

ब्राह्मण विहितात् अन्यत्र एष कल्पः काम्यानाम्

उपांशुसवनो नाम ग्रावा पञ्चमस् तम् उपरिष्टाद् द्रोणकलशस्य कुर्याद् राष्ट्र जिघांसुः प्रतीवेशां बलवतीं विशम् आदिशन्

दक्षिणार्ध्य पूर्वार्ध्यम् प्रथमम्

इदम् अहम् अमुम् इति दक्षिण अपरम् अष्टम देशम् निरूहेत्

सोमस्य इति एव ब्रूयात् सोम राजानः हि ब्राह्मणाः

पश्चाद् दक्षिणतो वा द्रोणकलशम् अध्यूहेयुर् इदम् अहम् इमम् इति

पवित्रेण द्रोणकलशं संमृज्याद् वसवस् त्वा इति बुध्नं रुद्रास् त्वा इति मध्यम् आदित्यास् त्वा इति बिलम्

ऋत सदने एतज् जपित्वा युक्ताः स्थ वहत इति एतावता एव इति धानंजय्यः

पृष्ठानाम् अन्ते पूर्वया द्वारा निष्क्रम्य काम्यं शाण्डिल्यः

अमुष्य राज्याय इति प्रियं राजानम् आदिशेत्

एतेषाम् एकं कृत्वा पथ्यं कुर्याद् इति गौतमः

विपर्यस्य तु तस्मिन्

द्वेष्य कल्पात् अन्यत्र

संततायां धारायाम् उद्गाता जपेत् प्र शुक्रा इति

तम् एव इति धानंजय्यः

प्रत्याव्रज्य ग्राव्णो युञ्ज्यात्
प्रतिष्ठित्या एव

अथ उ छन्दांसि वै वाजिनः

एतम् एव तेन प्रीणाति

अथ यत् पूषणं यजत्य् असौ वै पूषा यो ऽसौ तपति

अथ यन् मरुतः स्वतवसो यजति घोरा वै मरुतः स्वतवसः

अथ उ देव अश्वाः वै वाजिनः

अथ यत् सरस्वतीं यजति वाग् वै सरस्वती

ऋतून् एव तेन प्रीणाति

तान् एव तेन प्रीणाति

अथ यत् सवितारं यजत्य् असौ वै सविता यो ऽसौ तपति

अत्र देवाः स अश्वाः अभीष्टाः प्रीता भवन्ति

अथ यद् विश्वान् देवान् यजत्य् एते वै विश्वे देवा यत् सर्वे देवाः

तान् एव तेन प्रीणाति

पशून् एव तेन प्रीणाति

अथ उ ऋतवो वै वाजिनः

मुखत एव तद् देवान् प्रीणाति

छन्दांस्य् एव तेन प्रीणाति
एतां हि तं दिशं हरन्ति यं निरृतिर् गृह्णाति

एकया

एषा वै निरृत्या दिक्

यद् आहवनीयम् उपतिष्ठते देव लोकम् एव उपावर्तते

स्वकृत इरिण उपदधाति

इमां दिशं हरन्ति

पराचीम् एव निरृतिं निरवदयते

यत्र एव अस्याः निरृति गृहीतम् निरृतिं निरवदयते

यं ते देवी निरृतिर् आबबन्ध इति शिक्यम् अधिन्यस्यति

एतद् वा अस्या निरृति गृहीतम्

स्वायाम् एव दिशि निरृतिं निरवदयते

यद् अस्य पारे रजस इति वैश्वानर्या आदत्ते

एतद् वै निरृत्या भागधेयम्

त्रेधा विहितः वै पुरुषः

त्रिष्टुभा उपतिष्ठते

तिस्रः कृष्णास् तुष पक्वाः

एकधा एव अस्मिन् वीर्यं दधाति

यत् तुषा रूपेण च एव भागधेयेन च निरृतिं निरवदयते

देव लोकः आहवनीयः

तिस्र उपदधाति

निरृति पाशात् एव एनम् मुञ्चति
द्वादश चतुर्विंशतिम् षट्त्रिंशतम् अष्टाचत्वारिंशतम् वा वर्षाणि यः ब्रह्मचर्यम् चरति मलज्ञुः अबलः कृशः सर्वम् स विन्दते स्नात्वा यत् किंचिद् मनसा इच्छति

तेजः मयि धेहि इति आत्मानम् शेषेण उपतिष्ठते

एतेन एव धर्मेण साधु अधीते
दूष्या दूषिर् असि इति दर्व्या त्रिः सारूपवत्सेन अपोदकेन मथितेन गुल्फान् परिषिञ्चति

अधि सीरेभ्यो दश दक्षिणा

अन् आवृतम्

तिष्ठन् तिष्ठन्तीम् महाशान्तिम् उच्चैर् अभिनिगदति

यूष पिशित अर्थम्

कृत्यया अमित्र चक्षुषा समीक्षन् कृतव्यधनी इति अवलिप्तं कृत्यया विध्यति

सव्येन दीपं दक्षिणेन उदक अलाबु आदाय वाग्यताः

अन्यत्पार्श्वीं संवेशयति

पश्चाद् अग्नेर् लोहित अजम्

कृष्ण सीरेण कर्षति

यष्टिभिः चर्म पिनह्य प्रैष कृत् परिक्रम्य बन्धान् मुञ्चति संदंशेन

उक्ता आवलेखनी

प्रैष कृत् अग्रतः

मर्माणि सम्प्रोक्षन्ते

अभिचार देशाः मन्त्रेषु विज्ञायन्ते तानि मर्माणि

अभावाद् अपविध्यति

मन्त्र उक्ताः

निशि अवमुच्य उष्णीषी अग्रतस् प्रोक्षन् व्रजति

अभ्यक्ता इति नवनीतेन मन्त्र उक्तम्

दर्भ रज्ज्वा संनह्य उत्तिष्ठ एव इति उत्थापयति

यतायै यतायै शान्तायै शान्तिवायै भद्रायै भद्रावति स्योनायै शग्मायै शिवायै सु मङ्गलि प्रजावति सुशीमे ऽहं वाम् आभूः इति

दूष्या दूषिर् असि ये पुरस्ताद् ईशानां त्वा समं ज्योतिर् उत उ अस्य् अ बन्धु कृत् सुपर्णस् त्वा यां ते चक्रुर् अयं प्रतिसरो यां कल्पयन्ति इति महाशान्तिम् आवपते

दूष्या दूषिर् असि इति स्राक्त्यं बध्नाति

अ गोष्पदम्
उद पात्रे संपातान् आनयति

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

एवम् उपसाद्य

उद पात्रात् एनान् आचामयति च सम्प्रोक्षति च

अथ चेद् वडवा वा गर्दभी वा स्याद् एवम् एव प्राञ्चम् इध्मम् उपसमाधाय

एवं परिस्तीर्य
कथं तेषां तन् नाना इष्टम् भवति कथम् अ संसुतम् इति

अथ ह स्म आह भाल्लबेय इमं ह वै लोकं देवा अपरपक्षे वर्धयन्ति इमम् आप्याययन्ति इमम् प्रजनयन्ति

एतत् ह तद् विद्वान् उवाच

स ब्रूयात्

तद् आहुर् यद् रथाह्न्यं वा नदीं वा गिरिभिदम् अ संसवम् मन्यन्ते ऽथ सत्त्रिणः सामान्यां शालायां बहवः सुन्वन्त आसते यदि वै ते मन्यन्ते नाना इदम् यजामहा इति सं तर्हि सुन्वन्ति
ताः परेण दिवं पर्यौहत्

एकविंशत्या त्रिवृद्भिर् इमा अवाचीर् अभ्यतिष्ठत्

ता एताः पर्यूढा ऋतुशो वर्षन्तीस् तिष्ठन्ति

तद् अपाम् एव ऐश्वर्यम् आसीद् अपां राज्यम् अपाम् अन्नाद्यम्

आपो वा इदम् अग्रे महत् सलिलम् आसीत्

ताः परेण पृथिवीं पर्यौहत्

स एतम् एव दिनं दिनं स्तोमं गायन् केवलि इदम् अन्नाद्यम् अकुरुत

ता एताः पर्यूढा अनुखाय एके उपजीवन्ति

स नवभिर् एकविंशैर् अमूर् ऊर्ध्वा उदतभ्नोत्
तौ त्वा किम् अवोचताम् इति

कृष्णसर्प उ ह एव एनाम् प्रत्युत्तस्थौ

स ह उवाच कुमारि को न्व् एष घोषो ऽभूद् इति

तत् ह अयम् आजुघोष

अथ ह इमौ प्रेयतुः

कुमारि स्थविरो वा अयम् अ सर्वः न अलम् पतित्वनाय आवयोः जाया एधि इति

न इति अहम् अवोचं यस्मा एव मा पिता अदात् तस्य जाया भविष्यामि इति

पुरुषौ मा इमौ उपागातां यत् कल्याणतमं रूपाणां तेन रूपेण इति

सा त्वं किम् अवोच इति

न इति ह उवाच
न बहु वदेयुः

एतानि व्रतानि दीक्षासु

न कंचन अभिवादयेरन्

संवत्सरं ह स्म पूर्वे ऽन्योन्यस्य क्रोधम् आक्रोशं निभृतं शीलम् इति संविज्ञाय दीक्षन्ते

उप ऋषभस्य रेतसि उप इन्द्र तव वीर्य इति

उप शिवेन मनसा गृहान् ऐमि मानुषान्

प्राञ्चम् उदञ्चं वा उच्चारम् कुर्वीरन्

इह उ सहस्र दक्षिणः ऽपि पूषा निषीदतु इति

न दन्तान् दर्शयेरन्

न आहुतस्य अश्नीयुः

यो नः अव्रत्यम् चरेत् दीक्षितः नः स दीक्षितान् याजयेत्

इह गावः प्रजायध्वम् इह अश्वाः इह पुरुषाः

यज्ञ उपवीती भूतु अपः उपस्पृश्य गृहान् व्रजन् जपेत्

सुमनाः सुमेधा गृहान् ऐमि मनसा दैवेन

दीक्षा उपसत्सु वा

न अ धिष्ण्ये उत्तपेरन्

विचक्षण अन्ताम् वाचं भाषेरन्

तेषां दीक्षा प्रभृति पत्नीशालायां भोजन संवेशने स्याताम्

मा साम मित्रयुर् जन इन्द्र मा स्तेन ईशत इति

न एनान् अन्योन्यान् अश्नतः पश्येत्

न शूद्रेण सम्भाषेरन्

सत्राय दीक्षिष्यमाणाः संवदेरन् सह नः साधु कृत्या नाना पाप कृत्या यद् अस्मिन्त् सत्रे ऽथ यत् पुरा चकृम कर्तास्मः च यथा उपस्थितम् एव नः तत् इति

मा इमाः इन्द्र गावो रिषन् मा उ आसां गोपती रिषत्

उपवसथ्य प्रभृति आग्नीध्रीये

उप इदम् उपपर्चनम् आसु गोषु उपपृच्यताम्

न प्रतीच्या द्वारा पत्नीशालाया निष्क्रामेयुः

सर्वेषां सवनानां प्राश्नीयुः

गृहा मा बिभीत मा वेपिढ्वम् ऊर्जं बिभ्रत एवम् असि ऊर्जम् बिभ्रत् वः

येषाम् अध्येति प्रवसन् येषु सौमनसो बहुर् गृहान् उपह्वयामहे

पश्चात् शालाम् अग्नेर् उपविश्य जपेत्
उर्वः च मा चमसः च मा हासिष्टाम्

विमोकः च मा आर्द्र पविः च मा हासिष्टाम्

बृहस्पतिः मे आत्मा नृमणाः नाम हृद्यः

अ संतापम् मे हृदयम्

उर्वी गव्यूतिः

समुद्रः अस्मि विधर्मणा

रुजः च मा वेनः च मा हासिष्टाम्

आर्द्र दानुः च मा मातरिश्वा च मा हासिष्टाम्

मूर्धा च मा विधर्मा च मा हासिष्टाम्

मूर्धा अहम् रयीणाम् मूर्धा समानानाम् भूयासम्
अग्नये प्रजापतय इति सायं सूर्याय प्रजापतय इति प्रातः

ते सह एव अविदुः

तस्य ह प्रजाम् इतरयोः प्रजे सजात त्वम् उपैताम्

प्रजया च इतरौ श्रिया च इतरौ अत्याक्रामत्

ते ह स्म न कंचन वेद विदम् उपयन्ति

ते ऽग्निहोत्र एव न समवदन्त

एकधा वा इदं सर्वं प्रजापतिः

ते सर्वम् अविदुः

तेषां यो द्विर् अजुहोत् स आर्ध्नोत्

प्रियमेधा ह वै भरद्वाजा यज्ञ विदः मन्यमानाः

प्रजापतय एव अहम् सायं जुहोमि इति प्रजापतये प्रातर् इति

तेषां यस् त्रिर् अजुहोत् तम् इतरौ अपृच्छताम् केभ्यस् त्वं जुहोषि इति अग्नये प्रजापतये ऽनुमतय इति सायं सूर्याय प्रजापतये ऽग्नये स्विष्टकृत इति प्रातः

तेषां यः सकृद् अग्निहोत्रम् अजुहोत् तम् इतराव् अपृच्छतां कस्मै त्वं जुहोषि इति

तेषाम् एकः सकृद् अग्निहोत्रम् अजुहोद् द्विर् एकस् त्रिर् एकः

स भूयिष्ठो ऽभवत्
ताम् एकाष्टका इति आचक्षते

षष् कपालः भवत्य् एक कपालः वा

अष्टकां व्याख्यास्यामः

उपरिष्टान् माघ्याः प्राक् फाल्गुन्या यो बहुलस् तस्य अष्टमी ज्येष्ठया सम्पद्यते

एकाष्टके सु प्रजाः वीरवन्तो वयं स्यामः पतयो रयीणां स्वधा नमः पितृभ्यः स्वाहा

अपूप कुल्याः उप तान् क्षरन्तु सत्या एषाम् आशिषः सन्तु कामैः स्वधा नमः पितृभ्यः स्वाहा इति

तम् औपासने श्रपयित्वा औपासने एव जुहोत्य् उलूखला ग्रावाणो घोषम् अक्रत हविः कृण्वन्तः परिवत्सरीणम्

प्रतिगृह्णन्तु पितरः संविदानाः सु इष्टः सु हुतः ऽयं मम अस्तु स्वधा नमः पितृभ्यः स्वाहा

अयं चतुर् शरावः घृतवान् अपूपः पयस्वान् अग्ने रयिमान् पुष्टिमांश् च