tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अग्नि मात्रा परिज्ञाने दाह दोषैः च दूषितः

यथा च पद्मरागाणां जातक त्रितयम् भवेत्

कथिता विजातय इमे सदृशा मणिना इन्द्रनीलेन

सो ऽनर्थाय भवेत् भर्तुः कर्तुः कारयितुः तथा

देशे पपात दितिजस्य नितान्त कान्तम् प्रोत्फुल्ल नीरज सम द्युति नेत्र युग्मम्

धार्यमाणस्य ये दृष्टाः पद्मराग मणेः गुणाः

नीली रस प्रभव बुद्बुद भाः च केचिद् केचिद् तथा स मद कोकिल कण्ठ _

मृद् पाषाण शिला रन्ध्र कर्करा त्रास संयुताः

स अस्त्र संबोधित धियः तान् प्रशंसन्ति सूरयः

काचाद् यथावद् उत्तर विवर्धमानौ विशेषेण

यस्य मध्य गता भाति नीलस्य इन्द्रायुध प्रभा

तद् प्रत्ययात् उभय शोभन वीचि भासा विस्तारिणी जलनिधेर् उप कच्छ भूमिः

प्रोद्भिन्न केतक वन प्रतिबद्ध लेखा सान्द्र इन्द्रनील मणि रत्नवती विभाति

शुष्क इतरैः च कुसुमैर् गिरिकर्णिकायास् तस्मात् भवन्ति मणयः सदृश अवभासः

काच उत्पल करवीर स्फटिक आद्याः इह बुधैः स वैडूर्याः

धारणात् इन्द्रनीलस्य तान् एव आप्नोति मानवः

यस्य वर्णस्य भूयस् त्वात् क्षीरे शतगुणे स्थितः

सूत उवाच

जायन्ते मणयः तस्मिन् इन्द्रनीला महा गुणाः

परीक्षा प्रत्ययैः यैः च पद्मरागः परीक्ष्यते

यावन्तं च क्रमेत् अग्निम् पद्मराग उपयोगात्

तम् इन्द्रनीलम् इति आहुः महार्हम् भुवि दुर्लभम्

इन्द्रनीलेषु अपि तथा द्रष्टव्यम् अविशेषतस्

तत्र एव

यत् पद्मरागस्य महा गुणस्य मूल्यं भवेत् माष समुन्मितस्य

नील ताम् तत् नयेत् सर्वम् महानीलः स उच्यते

गुरु भाव कठिन भावौ एतेषां नित्यम् एव विज्ञेयौ

तथा अपि न परीक्षा अर्थम् गुणानाम् अभिवृद्धये

अभ्रिका पटल छाया वर्ण दोषैः च दूषिताः

तथा ताम्रौ करवीर उत्पलौ उभौ

तत्र असित अब्ज हलभृत् वसन असि भृङ्ग शार्ङ्ग आयुध अङ्ग हर कण्ठ कषाय पुष्पैः

तत एव हि जायन्ते मणयः तत्र भूरयः
अथ आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु श्रौषण् मित्रावरुणौ प्रशास्तारौ प्रशास्त्राद् इत्य् असौ मानुष इति

समानं कर्म आ प्रवरात्

जुष्टो वाचो भूयासम् ऋचा स्तोमं समर्धय सूर्यो मा देवो देवेभ्यः पात्व् इत्य् एताभिर् अध्वर्यू जुहुतः

पोतुर् नाम गृह्णाति

अथ आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् ग्नावो नेष्ट्राद् इत्य् असौ मानुष इति

अथ आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् इन्द्रो ब्रह्मा ब्राह्मणाद् इत्य् असौ मानुष इति

अथ आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् अश्विना अध्वर्यू आध्वर्यवाद् इत्य् अहं च असौ च मानुषाव् इति

अग्नीधो नाम गृह्णाति

प्रसिद्धं होतारं वृणीते

यथावेदम् इतरे जुह्वति

अथ आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् अग्निम् आग्नीध्राद् इत्य् असौ मानुष इति

अथ अध्वर्युः रशना हस्तः यूपम् अभ्यैति

तेषां प्रवृतः प्रवृत एव प्रवृताहुतीर् जुहोति

अथ आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् अग्निर् ह दैवीनां विशां पुरएता अयम् सुन्वन् यजमानो मनुष्याणां तयोर् अस्थूरि गार्हपत्यं दीदयत् शतम् हिमा द्वा राधांसि इद् संपृञ्चानाव् अ संपृञ्चानौ तन्व इति

वपया प्रचर्य वपाश्रपणी अनुप्रहृत्य समुत्क्रम्य चात्वाले मार्जयन्ते

अथ यजमानम् उत्करे स्फ्य विघनान् उपस्थापयति

स्वर्वन्तं यूपम् उत्सृज्य आग्नेयम् पशुम् उपाकरोति

ब्राह्मणाच्छंसिनो नाम गृह्णाति

उदूह्य पूर्वां रशनां नाभि दघ्ने परिव्ययन्न् आह परिवीयमाणाय अनुब्रूहि इति

नेष्टुर् नाम गृह्णाति

मैत्रावरुणस्य नाम गृह्णाति
अपराह्णस्य तेजसा सर्वम् अन्नस्य प्राशिषम् इत्य् अपराह्णे

क्रव्यादं नाडी प्र विवेश अग्निम् मायया एतौ

मध्यन्दिनस्य तेजसा मध्यम् अन्नस्य प्राशिषम् इति मध्यन्दिने

त्रिवृति गोमय परिचये शृतम् अश्नाति

ऋधक् मन्त्रः तद् इद् आस इति मैश्रधान्यं भृष्टपिष्टं लोहित अलंकृतम् रस मिश्रम् अश्नाति

एवं यवान् उभयान् समोप्य

मम अग्ने वर्चो इति सात्त्रिकान् अग्नीन् दर्भ पूतीक भाङ्गाभिः परिस्तीर्य गार्हपत्य शृतम् सर्वेषु संपातवन्तं गार्हपत्य देशे ऽश्नाति

द्वादशीम् अमावास्या इति क्षीर भक्षः भवत्य् अमावास्यायां दधि मधु भक्षः तस्य मूत्र उदक दधि मधु पल्पूलनानि आसिच्य

एवं द्रोणकलशे रसान् उक्तम्

यत् क्षेत्रं कामयते तस्मिन् कीलालं दधि मधु मिश्रम्

समृद्धम् इति काङ्कायनः

निशायाम् आग्रयण तण्डुलान् उदक्यान् मधु मिश्रान् निदधात्य् आ यवानां पङ्क्तेः

अ भृष्टम् प्लक्ष उदुम्बरस्य उत्तरतस् ऽग्नेस् त्रिषु चमसेषु पूर्वाह्णस्य तेजसा अग्रम् अन्नस्य प्राशिषम् इति पूर्वाह्णे
तथा तद् अग्ने कृणु जातवेदो विश्वेभिर् देवैः सह संविदानः

तम् इन्द्रः वाजी वज्रेण हन्तु

यद् अस्य हृतं विहृतं यत् पराभृतम् आत्मनो जग्धं यतमत् पिशाचैः

क्षीरे मा मन्थे यतमो ददम्भ अकृष्टपच्ये अशने धान्ये यः

छिनत्तु सोमः शिरः अस्य धृष्णुः

समाहर जातवेदो यत् हृतम् यत् पराभृतम्

तद् आत्मना प्रजया पिशाचा वि यातयन्ताम् अगदो ऽयम् अस्तु

अपां मा पाने यतमो ददम्भ क्रव्याद् यातूनाम् शयने शयानम्

त्वं भिषग् भेषजस्य असि कर्ता त्वया गाम् अश्वं पुरुषं सनेम

यथा सो अस्य परिधिष् पताति तथा तद् अग्ने कृणु जातवेदः

तद् अग्ने विद्वान् पुनर् आ भर त्वं शरीरे मांसम् असुम् एरयामः

पिशाचो अस्य यतमो जघास अग्ने यविष्ठ प्रति शृणीहि

क्रव्यादम् अग्ने रुधिरम् पिशाचम् मनः हनम् जहि जातवेदः

तद् आत्मना प्रजया पिशाचा वि यातयन्ताम् अगदो ऽयम् अस्तु

तद् आत्मना प्रजया पिशाचा वि यातयन्ताम् अगदो ऽयम् अस्तु

विश्वेभिर् देवैर् सह संविदानः

गात्राणि अस्य वर्धन्ताम्

तार्ष्टाघीः अग्ने समिधः प्रति गृह्णाहि अर्चिषा

जहातु क्रव्य अद् रूपं यो अस्य मांसं जिहीर्षति

पुरस्ताद् युक्तो वह जातवेदो ऽग्ने विद्धि क्रियमाणम् यथा इदम्

अग्ने विरप्शिनम् मेध्यम् अयक्ष्मम् कृणु

सहमूरान् अनु दह क्रव्यादो मा ते हेत्या मुक्षत दैव्यायाः

सोमस्य इव जातवेदः अंशुः आ प्यायताम् अयम्

दिवा मा नक्तं यतमो ददम्भ क्रव्याद् यातूनाम् शयने शयानम्

यो नो दिदेव यतमो जघास यथा सो अस्य परिधिष् पताति

अंशुः इव आ प्यायताम् अयम्
अनुग्रहा कर्णिकायां पूज्या श्रेयस् अर्थिभिः नरैः

प्रवक्ष्यामि परं पुण्यं तत् आदौ शृणु शङ्कर

आधार आख्याम् महादेव ततः कूर्मं समर्चयेत्

ॐ नमो हय शिरसे विद्या अध्यक्षाय वै नमः

इन्द्र आदि लोकपालैः च संयुक्तं विष्णुम् अव्ययम्

हरिः उवाच

ब्रह्माणं नारदं सिद्धं गुरुं पर गुरुम् तथा

स्नापयेत् च ततो देवं पद्मनाभम् अनामयम्

कर्त्रे हर्त्रे सुरेशाय सर्वगाय नमः नमः

ॐ क्षैं कवचाय हुं वै कवचं परिकीर्तितम्

ॐ क्षां हृदयाय नमः

विमला उत्कर्षिणी ज्ञाना क्रिया योगे वृषध्वज

हृद् पद्मे विमले रुद्र शङ्ख चक्र गदा धरम्

देवस्य मूलमन्त्रेण पूजा कार्या वृषध्वज

अग्निं यमं निरृतिं च वरुणं वायुम् एव च

त्रिगुणाय अ गुणाय एव ब्रह्म विष्णु स्वरूपिणे

नमः च ईश्वर वन्द्याय शङ्ख चक्र धराय च

ध्यात्वा पाद्य आदिकम् भूयो दद्यात् देवाय शङ्कर

विष्वक्सेनं ततो देवम् ऐशान्याम् दिशि पूजयेत्

हयग्रीवस्य देवस्य पूजनं कथयामि ते

कर्तव्यं विधिना अनेन इति ते हर कीर्तितम्

त्रिशूलं चक्र पद्मे च आयुधानि अथ पूजयेत्

ॐ क्षैं नेत्रत्रयाय वौषट् नेत्रं देवस्य कीर्तितम्

मध्यदेशे प्रकर्तव्यम् इति रुद्र प्रकीर्तितम्

पूजयेत् परमाम् देवीं लक्ष्मीं लक्ष्मी प्रदाम् शुभाम्

हयग्रीवो मही ईश ईशम् परमात्मानम् अव्ययम्

श्रीवत्सं कौस्तुभं मालां तथा पीत अम्बरम् शुभम्

ततस् च आवाहयेत् रुद्रैः देवता आसनस्य याः

ॐ हः अस्त्राय फट् अस्त्रं देवस्य कीर्तितम्

स्नान गन्ध प्रदानेन पुष्प धूप प्रदानात्

सत्त्वं रजः तमः च एव मध्यदेशे ऽथ पूजयेत्

आगच्छतः प्रयोगेण मूलमन्त्रेण शङ्कर

गुरोः च पादुके तद्वत् परमस्य गुरोः तथा

शङ्ख कुन्द इन्दु धवलम् मृणाल रजत प्रभम्

नमो विद्या स्वरूपाय विद्या दात्रे नमः नमः

रुद्र उवाच

नमः शान्ताय देवाय त्रिगुणाय आत्मने नमः

अस्य मध्ये ऽर्चनं कार्यं द्वारे गङ्गां च पूजयेत्

वैराग्यम् अथ च ऐश्वर्यम् आग्नेय आदिषु पूजयेत्

शङ्खं चक्रं गदां पद्मं धारयन्तं चतुर्भुजम्

गन्धं पुष्पं तथा धूपं दीपं नैवेद्यम् एव च

ॐ क्षां हृदयाय नमः अनेन हृदयं यजेत्

सूर्य कोटि प्रतीकाशम् सर्व अवयव सुन्दरम्

कन्दं नालं च पद्मं च मध्ये च एव प्रपूजयेत्

पुनर् देव अर्चनम् ब्रूहि हृषीकेश गदाधर

एभिः मन्त्रैः नमस् अन्तैः च प्रणव आद्यैः वृषध्वजैः

समस्त परिवाराय अच्युताय नम इति

शृण्वतो न अस्ति तृप्तिः मम गदतः ते पूजनम्

प्रणव आद्यैः नमस् अन्तैः च चतुर्थी अन्तैः च नामभिः

ॐ सैं क्षैं शिरसे नमः इति प्रणव संयुतः

ॐ क्षूं शिखायै नमः च शिखाम् एतेन पूजयेत्

ॐ हयग्रीव आसनस्य आगच्छत च देवताः

ॐ क्षीं शिरसे स्वाहा शिरः प्रोक्तं क्षूं वषट् तथा

पूर्व आदिक ऊर्ध्व पर्यन्तम् पूजयेत् वृषभध्वजैः

यं क्षैं रं इति बीजैः च कठिनीकृत्य लं इति

अर्क सोम अग्नि संज्ञानाम् मण्डलानां हि पूजनम्

तत् शृणुष्व जगन्नाथो येन विष्णुः प्रतुष्यति

पूजा कार्या महादेव हि अनन्तस्य वृषध्वज

मूलमन्त्रं महादेव हयग्रीवस्य वाचकम्

सर्व लोक अधिपतये ब्रह्म रूपाय वै नमः

पूर्व आदिषु च पत्रेषु पूज्याः च विमला आदयः

अङ्गमन्त्रैः ततस् न्यासं मूलमन्त्रेण वै तथा

द्वारे धातुः विधातुः च पूजा कार्या वृषध्वज

ॐ कारा युक्ता देवस्य शिखा ज्ञेया वृषध्वज

सुर असुर निहन्त्रे च सर्व दुष्ट विनाशिने

वज्रं शक्तिं तथा दण्डं खड्गं पाशं ध्वजं गदाम्

शङ्खं पद्मं तथा चक्रं गदां पूर्व आदेः ऽर्चयेत्

न्यासं कृत्वा च तत्रस्थं चिन्तयेत् परमेश्वरम्

गो क्षीर सदृशम् तद्वत् सूर्य कोटि सम प्रभम्

हृदयं च शिरः च एव शिखां च कवचं तथा

ततस् च आवाहयेत् देवम् हयग्रीवं सुर ईश्वरम्

पूजयेत् पूर्वतस् रुद्र शङ्ख चक्र गदा धरम्

वाम नासा पुटेन एव आगच्छन्तं विचिन्तयेत्

दीप नैवेद्य दानेन आसनस्य अर्चनम् शुभम्

सोमम् ईशानम् एवम् वै ब्रह्माणं परिपूजयेत्

ॐ क्षैं कवचाय नमः कवचं परिपूजयेत्
इति ते कथिता पूजा हयग्रीवस्य शङ्कर

तु पूर्वतः

ॐ क्षैं नेत्राय नमः च नेत्रं च अनेन पूजयेत्

अस्य अङ्गानि महादेव तान् शृणुष्व वृषध्वज

गरुडं पूजयेत् अग्रे मध्ये शक्तिं च पूजयेत्

ततो हि आचमनम् दद्यात् उपवीतम् ततः शुभम्

आवाहनं प्रकर्तव्यं देवदेवस्य शङ्खिनः

हयग्रीवं महादेवं सुर असुर नमस्कृतम्

यः पठेत् परया भक्त्या स गच्छेत् परमम् पदम्

स्तुवीत च अन्या स्तुत्या प्रणव आद्यैः वृषध्वजैः

भावयित्वा महात्मानं सर्व देवैः समन्वितम्

इति एवम् संस्तवं कृत्वा देवदेवं विचिन्तयेत्

कोणेषु अस्त्रम् यजेत् रुद्रैः नेत्रं मध्ये प्रपूजयेत्

ध्यायेत् ध्यात्वा अर्चयेत् विष्णुम् मूलमन्त्रेण शङ्कर

ततस् च दर्शयेत् मुद्राम् शङ्खपद्म आदिकाम् शुभाम्

पूर्व आदिषु प्रदेशेषु हि एताः तु परिपूजयेत्

इन्द्रं स वाहनम् च अथ परिवार युतम् तथा

अण्ड मध्ये हयग्रीवम् आत्मानम् परिचिन्तयेत्

आवाह्य मण्डले ताः तु पूजयेत् स्वस्तिक आदिके
प्रस्तरं प्रतिगृह्य प्रस्तोता ब्रह्मन् स्तोष्यामः प्रशास्तर् इत्य् उद्गात्रे प्रयच्छेत्

रथन्तर वर्ण उत्तमा अ विसृष्ट हिंकारा

नमो गन्धर्वाय इति आदित्यम्

तूष्णीं चात्वालम् उद पात्रम् च अवेक्षेरन्

साम असि प्रति मा भाहि इति आदित्यम्

तूष्णीं वा

एतत् सर्वम् कुर्यात् उत्तरयोः पवमानयोः

सं वर्चसा इति ईक्षकान् सहकारिणश् च प्रेक्षमाणो जपेत्

तत्र अपि एके एक अक्षरेषु न उपरमन्ति

त्रि अन्तरः उद्गीथः प्रातःसवनात् अन्यत्र

यो अन् उपगीतम् साम आदत्ते मुष्यते रूक्षो भावुको भवति उपगातृभ्यः प्रस्वरेत् प्राणो वै स्वरः प्राणेन एव साम संतनोति इति वल्गुतमं साम उपगीतम् भवति तस्मात् अपि उपगेयम्

श्येनो असि इति प्रस्तरे यजमानं वाचयेत्

उत्तरे हविर्धाने यः पूर्वो द्रोणकलश आवृता

तथा हि भाल्लविब्राह्मणं भवति

ते स्वां स्वां भक्तिम् अन् उच्छ्वसन्तः ब्रूयुः

कुम्भं तु तत्र संमृज्यात्

तं पूतभृद् इत्य् आचक्षते तं पूतभृद् इत्य् आचक्षते

सकृत् हिंकृत्य बहिष्पवमानेन स्तुवीरन्

तेन दक्षिणां जङ्घाम् उपहत्य युञ्ज्यात् स्तोमम् अग्नेः तेजसा इति

चत्वार उपगाः स्युः चतस्रः दिशो दिग्भिर् उपगायन्ति इति च ब्राह्मणम्

न अन्तरेण पदे न स्तोभौ

प्रवेशन संमार्जने च अन्तरेण तृतीयसवने

षट् वा षट् ऋतवः उपगातार इति च ब्राह्मणम्

यत्र वा उपपद्येत न तान्तः कुर्यात् इति

तं सर्वत्र स्तुत्वा उपह्वयेरन्

प्रवराः तु निवर्तन्ते

अन्नं करिष्यामि इति जपेत्

निधनाय निधनाय उपरमेयुः

अ हिंकृता प्रथमा रेतस्या हिंकृताः पराः

पदे वा उच्छ्वसेयुः स्तोभे वा

अन्नम् अकरम् इति स्तुत्वा जपेत्

ते हो इति एतेन अक्षरेण उपगायेयुः ॐ इति यजमानः

देशेन एव अन्तर्हितः चेद्

प्रष्टि अन्तरयोः उपविश्य भक्ति अन्तराणि छादयन्तो मन्द्र उपगा भवन्ति

चात्वाल अवेक्षण प्रभृति च प्राक् हिङ्कारात्
लता _ तरवो ऽप्य् अवापुर् विनम्र शाखा भुज बन्धनानि

कस्य अर्थ धर्मौ वद पीडयामि सिन्धोस् तटाव् ओघ इव प्रवृद्धः

अथ ऊरु देशात् अवतार्य पादम् आक्रान्ति संभावित पाद पीठम्

संकल्पयोनेर् अभिमान भूतम् आत्मानम् आधाय मधुर् जजृम्भे

भविष्यतः पत्युर् उमा च शंभोः समाससाद प्रतिहार भूमिम्

काष्ठा गत स्नेह रस अनुविद्धम् द्वन्द्वानि भावं क्रियया विवव्रुः

अप्य् अ प्रसिद्धम् यशसे हि पुंसाम् अनन्य साधारणम् एव कर्म

अथ उपनिन्ये गिरिशाय गौरी तपस्विने ताम्र रुचा करेण

पर्याप्त पुष्प स्तबक अवनम्रा संचारिणी पल्लविनी लता इव

मनो नव द्वार निषिद्ध वृत्ति हृदि व्यवस्थाप्य समाधि वश्यम्

योगात् स च अन्तर् परमात्म संज्ञम् दृष्ट्वा परं ज्योतिर् उपारराम

संमोहनं नाम च पुष्पधन्वा धनुष्य् अमोघं समधत्त बाणम्

न हि ईश्वर व्याहृतयः कदाचित् पुष्यन्ति लोके विपरीतम् अर्थम्

अशोक निर्भर्त्सित पद्मरागम् आकृष्ट हेम द्युति कर्णिकारम्

अन्तर् चराणाम् मरुतां निरोधान् निवात निष्कम्पम् इव प्रदीपम्

नेत्रैर् अविस्पन्दित पक्ष्म मालेभिः लक्ष्यीकृत घ्राणम् अधस् मयूखैः

स माधवेन अभिमतेन सख्या रत्या च स आशङ्कम् अनुप्रयातः

उमा मुखे बिम्ब फल अधर उष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि

स देवदारु द्रुम वेदिकायाम् शार्दूल चर्म व्यवधानवत्याम्

कुबेर गुप्ताम् दिशम् उष्णरश्मौ गन्तुं प्रवृत्ते समयं विलङ्घ्य

व्यकीर्यत त्र्यम्बक पाद मूले पुष्प उच्चयः पल्लव भङ्ग भिन्नः

तद् गच्छ सिद्ध्यै कुरु देव कार्यम् अर्थो ऽयम् अर्थ अन्तर भाव्यः एव

वर्ण प्रकर्षे सति कर्णिकारं दुनोति निर्गन्ध तया स्म चेतः

प्रयत्न संस्तम्भित विक्रियाणाम् कथंचिद् ईशा मनसां बभूवुः

सपदि मुकुलित अक्षाम् रुद्र संरम्भ भीत्या दुहितरम् अनुकम्प्याम् अद्रिर् आदाय दोर्भ्याम्

न अलक्षयत् साध्वस सन्न हस्तः स्रस्तं शरं चापम् अपि स्व हस्तात्

मृगाः प्रियाल द्रुम मञ्जरीणाम् रजस् कणैः विघ्नित दृष्टि पाताः

स्रस्तां नितम्बाद् अवलम्बमाना पुनः पुनः केसर दाम काञ्चीम्

तस्याः सखीभ्यां प्रणिपात पूर्वम् स्व हस्त लूनः शिशिरात्ययस्य

अवैमि ते सारम् अतः खलु त्वां कार्ये गुरुण्य् आत्म समम् नियोक्ष्ये

अन्वास्त इत्य् अप्सरसां मुखेभ्यः श्रुतं मया मद् प्रणिधिः स वर्गः

काम् एक पत्नी व्रत दुःख शीलाम् लोलं मनश् चारु तया प्रविष्टाम्

लग्न द्विरेफान् जन भक्ति चित्रम् मुखे मधु श्रीः तिलकं प्रकाश्य

बद्धश् चिरं तिष्ठतु सुन्दरीणाम् आरेचित भ्रू चतुरैः कटाक्षैः

उत्तान पाणि द्वय संनिवेशात् प्रफुल्ल राजीवम् इव अङ्क मध्ये

निवेशयामास मधुर् द्विरेफान् नाम अक्षराणि इव मनोभवस्य

भुजंगम उन्नद्ध जटा कलापम् कर्ण अवसक्त द्विगुण अक्ष सूत्रम्

शैल आत्मजा अपि पितुर् उच्छिरसो ऽभिलाषं व्यर्थं समर्थ्य ललितं वपुर् आत्मनश् च

तपस्विनः स्थाणु वन ओकाः ताम् आकालिकीं वीक्ष्य मधु प्रवृत्तिम्

सद्यः प्रवाल उद्गम चारु पत्त्रे नीते समाप्तिं नव चूत बाणे

तीव्र अभिषङ्ग प्रभवेन वृत्तिम् मोहेन संस्तम्भयता इन्द्रियाणाम्

गीत अन्तरेषु श्रम वारि लेशैः किंचिद् समुच्छ्वासित पत्त्र लेखम्

चकार कर्ण च्युत पल्लवेन मूर्ध्ना प्रणामं वृषभध्वजाय

ददौ रसात् पङ्कज रेणु गन्धि गजाय गण्डूष जलम् करेणुः

अज्ञात भर्तृ व्यसना मुहूर्तं कृत उपकारा इव रतिर् बभूव

कया असि कामिन् सुरत अपराधात् पाद आनतः कोपनया अवधूतः

श्रुत अप्सरस् गीतिः अपि क्षणे ऽस्मिन् हरः प्रसंख्यान परः बभूव

किंचिद् प्रकाश स्तिमित उग्र तारैः भ्रूविक्रियायां विरत प्रसङ्गैः

तां वीक्ष्य सर्व अवयव अनवद्याम् रतेर् अपि ह्री पदम् आदधानाम्

पुष्प आसव आघूर्णित नेत्र शोभि प्रिया मुखम् किंपुरुषश् चुचुम्बे

अनुग्रहं संस्मरण प्रवृत्तम् इच्छामि संवर्धितम् आज्ञया ते

आत्म ईश्वराणाम् न हि जातु विघ्नाः समाधि भेद प्रभवः भवन्ति
वज्रं तपस् वीर्य महत्सु कुण्ठं त्वं सर्वतस् गामि च साधकं च

कपाल नेत्र अन्तर लब्ध मार्गैः ज्योतिस् प्ररोहैः उदितैः शिरस्तः

ऐरावत आस्फालन कर्कशेण हस्तेन पस्पर्श तद् अङ्गम् इन्द्रः

लता गृह द्वार गतः ऽथ नन्दी वाम प्रकोष्ठ अर्पित हेम वेत्रः

अध्यापितस्य उशनसा अपि नीतिं प्रयुक्त राग प्रणिधिः द्विषस् ते

तस्मिन् सुराणां विजय अभ्युपाये ते एव नाम अस्त्र गतिः कृती त्वम्

उमा अपि नील अलक मध्य शोभि विस्रंसयन्ती नव कर्णिकारम्

यस्याः करिष्यामि दृढ अनुतापम् प्रवाल शय्या शरणम् शरीरम्

तस्मै हिमाद्रेः प्रयतां तनूजां यत आत्मने रोचयितुं यतस्व

मुख अर्पित एक अङ्गुलि संज्ञया एव मा चापलाय इति गणान् व्यनैषीत्

कामस् तु बाण अवसरम् प्रतीक्ष्य पतंग वत् वह्नि मुखम् विविक्षुः

जित इन्द्रिये शूलिनि पुष्प चापः स्व कार्य सिद्धिम् पुनर् आशशंसे

यावद् भवत्य् आहित सायकस्य मद् कार्मुकस्य अस्य निदेश वर्ती

प्रवेशयामास च भर्तुर् एनां भ्रू क्षेप मात्र अनुमत प्रवेशाम्

अर्ध उपभुक्तेन बिसेन जायां संभावयामास रथाङ्ग नामा

बिभेतु मोघीकृत बाहु वीर्यः स्त्रीभ्यो ऽपि कोप स्फुरित अधराभ्यः

ततो भुजंग अधिपतेः फण अग्रैः अधः कथंचिद् धृत भूमि भागः

आसीनम् आसन्न शरीरपातः त्र्यम्बकं संयमिनं ददर्श

सुराः समभ्यर्थयितार एते कार्यं त्रयाणाम् अपि विष्टपानाम्

असूत सद्यः कुसुमान्य् अशोकः स्कन्धात् प्रभृत्य् एव स पल्लवानि

मधुश् च ते मन्मथ साहचर्याद् असौ अनुक्तः ऽपि सहाय एव

सुगन्धि निःश्वास विवृद्ध तृष्णम् बिम्ब अधर आसन्न चरम् द्विरेफम्

अवृष्टि संरम्भम् इव अम्बुवाहम् अपाम् इव आधारम् अनुत्तरङ्गम्

स्फुरन्न् उदर्चिः सहसा तृतीयाद् अक्ष्णः कृशानुः किल निष्पपात

कुर्यां हरस्य अपि पिनाकपाणेर् धैर्य च्युतिम् के मम धन्विनो ऽन्ये

हरस् तु किंचित् परिलुप्त धैर्यः चन्द्र उदय आरम्भे इव अम्बुराशिः

अपेक्षते प्रत्ययम् उत्तमं त्वां बीज अङ्कुरः प्राग् उदयाद् इव अम्भः

नितम्बिनीम् इच्छसि मुक्त लज्जाम् कण्ठे स्वयंग्राह निषक्त बाहुम्

विवृण्वती शैलसुता अपि भावम् अङ्गैः स्फुरत् बाल कदम्ब कल्पैः

स वासवेन आसन संनिकृष्टम् इतो निषीद इति विसृष्ट भूमिः

संकल्पित अर्थे विवृत आत्म शक्तिम् आखण्डलः कामम् इदं बभाषे

मृणाल सूत्र अधिक सौकुमार्याम् बालस्य लक्ष्मीं ग्लपयन्तम् इन्दोः

तद् शासनात् काननम् एव सर्वं चित्र अर्पित आरम्भम् इव अवतस्थे

अथ इन्द्रिय क्षोभम् अयुग्मनेत्रः पुनर् वशि त्वात् बलवन् निगृह्य

पर्याप्त पुष्प स्तबक स्तनाभ्यः स्फुरत् प्रवाल ओष्ठ मनोहराभ्यः

कण्ठ प्रभा सङ्ग विशेष नीलाम् कृष्ण त्वचम् ग्रन्थिमतीं दधानम्

अ संमतः कस् तव मुक्ति मार्गम् पुनर्भव क्लेश भयात् प्रपन्नः

समीरणो नोदयिता भव इति व्यादिश्यते केन हुताशनस्य

निर्वाण भूयिष्ठम् अथ अस्य वीर्यं संधुक्षयती इव वपुस् गुणेन

सख्योः समक्षम् इति च अधिक जात लज्जा शून्या जगाम भवन अभिमुखा कथंचित्

आवर्जिता किंचिद् इव स्तनाभ्यां वासो वसाना तरुण अर्क रागम्

आशंसता बाण गतिम् वृषाङ्के कार्यं त्वया नः प्रतिपन्न कल्पम्

दृष्टि प्रपातम् परिहृत्य तस्य कामः पुरस् शुक्रम् इव प्रयाणे

हिम व्यपायात् विशद अधराणाम् आपाण्डुरीभूत मुख छवीनाम्

शनैः कृत प्राण विमुक्तिः ईशः पर्यङ्क बन्धम् निबिडं बिभेद

उमा समक्षम् हर बद्ध लक्ष्यः शरासन ज्याम् मुहुर् आममर्श

अङ्ग व्यय प्रार्थित कार्य सिद्धिः स्थाणु आश्रमम् हैमवतं जगाम

साचीकृता चारुतरेण तस्थौ मुखेन पर्यस्त विलोचनेन

मनस्विनी मान विघात दक्षम् तद् एव जातं वचनं स्मरस्य

योषित्सु तद् वीर्य निषेक भूमिः सा एव क्षमा इति _ उपदिष्टम्

तावत् स वह्निर् भव नेत्र जन्मा भस्म अवशेषम् मदनं चकार

रागेण बाल अरुण कोमलेन चूत प्रवाल उष्ठम् अलंचकार

केन अभ्यसूया पद काङ्क्षिणा ते नितान्त दीर्घैः जनिता तपोभिः
व्यादिश्यते भूधर ताम् अवेक्ष्य कृष्णेन देह उद्वहनाय शेषः

तस्मै शशंस प्रणिपत्य नन्दी शुश्रूषया शैलसुताम् उपेताम्

मधु द्विरेफः कुसुम एक पात्रे पपौ प्रियां स्वाम् अनुवर्तमानः

निबोध यज्ञांशभुजाम् इदानीम् उच्चैस् द्विषाम् ईप्सितम् एतद् एव

हेतुं स्व चेतस् विकृत्याः दिदृक्षुर् दिशाम् उपान्तेषु ससर्ज दृष्टिम्

चूत अङ्कुर आस्वाद कषाय कण्ठः पुंस्कोकिलो यन् मधुरं चुकूज

प्रसीद विश्राम्यतु वीर वज्रं शरैर् मदीयैः कतमः सुर अरिः

तं देशम् आरोपित पुष्प चापे रति द्वितीये मदने प्रपन्ने

भर्तुः प्रसादं प्रतिनन्द्य मूर्ध्ना वक्तुं मिथः प्राक्रमत एवम् एनम्

पादेन न अपैक्षत सुन्दरीणां संपर्कम् आसिञ्जित नूपुरेण

अनन्य भाजम् पतिम् आप्नुहि इति सा तथ्यम् एव अभिहिता भवेन

सद्यो वसन्तेन समागतानां नख क्षतानि इव वन स्थलीनाम्

तपस् परामर्श विवृद्ध मन्योः भ्रू भङ्ग दुष्प्रेक्ष्य मुखस्य तस्य

चापेन ते कर्म न च अति हिंस्रम् अहो बत असि स्पृहणीय वीर्यः

अमी हि वीर्य प्रभवम् भवस्य जयाय उशन्ति देवाः

आज्ञापय ज्ञात विशेषैः पुंसां लोकेषु यत् ते करणीयम् अस्ति

मुक्ता कलापीकृत सिन्दुवारम् वसन्त पुष्प आभरणम् वहन्ती

विशोषितां भानुमतो मयूखैर् मन्दाकिनी पुष्कर बीज मालाम्
अप दावात् इव अग्नेः

विबाधम् चित् सहमानम् त्वाम् अग्ने जनयामसि

ततस् जाताय ते अजनि वीडु जम्भ अग्निः अग्नये

समुद्रः असि अपाम् ज्येष्ठः इन्द्रः देवेषु वृत्र हा

जायस्व अग्ने अश्वत्थात् अस्मै उग्रः आपतिकात् अधि यः वृक्षाꣳ अधि रोहति

वृश्च एनान्

उद् तनुष्व धनुः

सपत्नान् सर्वान् तृढ्वा त्वम् एक वृषः भव

त्वम् पृतन्यतः पूर्वः सपत्नाꣳ अव धूनुष्व

मा उपजाम् शिषः

अत्र रध्यन्तु ये उ ते सपत्नाः

परि अवीवरथाः एनान्

ते शुष्यन्तु

त्वम् उग्रः त्वम् बली त्वम् एधि विवाचनम्

वृषभम् त्वा सजातानाम् सपत्नानाम् विषासहिम् हन्तारम् शत्रूणाम् कृण्मः विराजम् गोपतिम् गवाम्

जातान् जनिष्यमाणान् सपत्नान् प्र नुदस्व मे

प्रति मुञ्चस्व वर्म

त्वम् एक वृषः भव
तव प्रजास् तव ओषधयः तव अपः विचलितम् अनुविचलन्ति

स मे त्वयि

यद् वाव मे त्वयि इति आह तद् वाव मे पुनर् देहि इति

स वायुम् आह यत् पुरस्ताद् वासि इन्द्रः राजा भूतो वासि

तन् मे पुनर् देहि इति

यास् ते प्रजा उपदिष्टा न अहम् तव ताः पर्येमि

तन् मे त्वयि

प्राण अपानौ मे श्रुतम् मे

उप ते ता दिशामि

तं वायुम् अभिप्रवहति

तम् अस्मा आकाशम् अन्तरिक्ष लोकः पुनर् ददाति

तम् अन्तरिक्ष लोकम् अभिप्रवहति

भूतिर् असि भूयासम्

अयम् म आकाशः

तद् अस्मै वायुः पुनर् ददाति

तं तथा एव आगतम् वायुः प्रतिनन्दत्य् अयं ते भगवो लोकः

तन् मे पुनर् देहि इति

यद् वाव मे त्वयि इति आह तद् वाव मे पुनर् देहि इति

किं नु ते मयि इति

किम् अभि इति

किं नु ते मयि इति

यद् दक्षिणतो वासि ईशानः भूतो वासि

व्रात्यो ऽस्य् एक व्रात्यः अन् अवसृष्टः देवानाम् बिलम् अप्यधाः

तम् आह प्र मा वह इति

तम् आह प्र मा वह इति

तन् मे त्वयि

आभूतिर् अस्य् आभूयासम्

वायुम् इति

यद् उत्तरतो वासि सोमो राजा भूतो वासि

किम् अभि इति
ब्रह्म वै त्रिवृत् क्षत्रं पञ्चदशः

अग्निर् वै पूर्वस् त्रिवृद् आदित्य उत्तरः

अप पाप्मानं हते य एवं वेद

सर्वम् आयुर् एति य एवं वेद

तौ वा एतौ ब्रह्म च एव क्षत्रं च

तद् यद् एतौ स्तोमाव् अन्ततः क्रियेते पाप्मन एव अपहत्यै

अग्निना वा अयं लोको ज्योतिष्मान् आदित्येन असौ

अथ उ यजमानम् एव तद् आयुषि प्रतिष्ठापयति सर्व आयुः तायै

उभयतोज्योतिषा अस्य यज्ञक्रतुना इष्टम् भवति ज्योतिष्मान् अस्मिंश् च लोके ऽमुष्मिंश् च भवति य एवं वेद

तद् आहुर् यद् एकविंशम् अनु सर्वे यज्ञक्रतवः संतिष्ठन्ते ऽत्य् उ वा एकविंशान्य् उक्थानि रात्रिर् एत्य् अथ केन एषाम् एकविंशम् अनु रात्रिः संतिष्ठत इति

एष ह वा उभयतोज्योतिर् यज्ञक्रतुर् यद् अतिरात्रः

तद् एतद् ब्रह्म च क्षत्रं च संधाय अन्ततस् पाप्मानम् अपहतः
आचम्य आर्द्र आननः ऽक्रोधः पञ्च आर्द्रे भोजनं चरेत्

न अन्यः विमुक्तये पन्था मुक्त्वा श्रम विधिम् स्वकम्

मुक्ते शशिनि भुञ्जीत यदि न स्यात् महानिशा

वृत्ति अर्थम् यस्य च अधीतम् निष्फलं तस्य जीवितम्

न अश्नीयात् प्रेक्षमाणानाम् अ प्रदाय एव दुर्मतिः

न अद्यात् सूर्य ग्रहात् पूर्वम् अहनि सायं शशि ग्रहात्

ग्रह काले च न अश्नीयात् स्नात्वा अश्नीयात् तु मुक्तयोः

द्रुपदां वा त्रिस् आवर्त्य सर्व पाप प्रणाशनाम्

आसीनः तु जपेद् देवीं गायत्रीं पश्चिमां प्रति

उदानाय ततः कुर्यात् समानाय इति पञ्चमीम्

आत्म अर्थम् भोजनं यस्य रति अर्थम् यस्य मैथुनम्

ब्राह्मणानां कृत्य जातम् अपवर्ग फल प्रदम्

हस्त जलम् ऊर्ध्व हस्तः समाहितः

पञ्च आर्द्रे भोजनं कुर्याद् भूमौ पात्रं निधाय तु

आयुष्यं प्राञ्च् मुखः भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणा मुखः

महाव्याहृतिभिः तु अन्नम् परिधाय उदकेन तु

प्राणानां ग्रन्थिर् असि इति आलभेत् हृदयम् ततः

ततः संध्याम् उपासीत पूर्व उक्त विधिना द्विजः

हुत अनुमन्त्रणम् कुर्यात् श्रद्धायाम् इति मन्त्रतः

न एक वस्त्रः तु भुञ्जीत न यान शयन स्थितः

न उच्छिष्टः घृतम् आदद्यात् न मूर्धानं स्पृशेत् अपि

न अन्धकारे न च आकाशे न च देवालय आदिषु

उपलिप्ते शुचौ देशे पादौ प्रक्षाल्य वै करौ

विज्ञाय तत्त्वम् एतेषाम् जुहुयात् आत्मनि द्विजः

स शूद्रेण समो लोके सर्व धर्म विवर्जितः

न तिष्ठति तु यः पूर्वां न आस्ते संध्यां तु पश्चिमाम्

न पादुका निर्गतः ऽथ न हसन् विलपन् अपि

आसीनः तु आसने शुद्धे भूम्यां पादौ निधाय तु

अ मुक्तयोः अस्तम् गतयोः अद्याद् दृष्ट्वा परे ऽहनि

प्राञ्च् मुखः ऽन्नानि भुञ्जीत सूर्य अभिमुखः एव वा

अपानाय ततो हुत्वा व्यानाय तद् अनन्तरम्

न च भिन्न आसन गतः न शयानः स्थितो ऽपि वा

श्रियं प्रत्यञ्च् मुखः भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदञ्च् मुखाः

अथ अक्षरेण स्व आत्मानम् योजयेद् ब्रह्मना इति हि

न भिन्न भाजने च एव न भूम्यां न च पाणिषु

भुक्त्वा एवम् सुखम् आस्थाय तत् अन्नम् परिणामयेत्

अमृतोपस्तरणम् असि इति आपोशान क्रियाम् चरेत्

आचम्य अङ्गुष्ठ मात्रा इति पादाङ्गुष्ठे ऽथ दक्षिणे

न अनुवंशम् न पालाशे शयने वा कदाचन

इतिहास पुराणाभ्याम् वेद अर्थान् उपबृंहयेत्

यो ऽनेन विधिना कुर्यात् स याति ब्रह्मणः क्षयम्

व्यास उवाच

शेषम् अन्नम् यथाकामं भुञ्जीत व्यञ्जनैर् युतम्

नास्तिक्यात् अथवा आलस्यात् ब्राह्मणो न करोति यः

स्वाहा प्रणव संयुक्ताम् प्राणाय आदि आहुतिम् ततः

न च आकाशे न नग्नो वा न अशुचिः न आसने क्वचित्

स याति नरकान् घोरान् काक योनौ च जायते

सर्वेषाम् एव यागानाम् आत्म यागः परः स्मृतः

यत् भुङ्क्ते वेष्टित शिराः यत् च भुङ्क्ते उदञ्च् मुखः

न वा न क्रुद्धो न अन्य मानसः

सायम् प्रातर् न अन्तरा वै संध्यायां तु विशेषतः

स भृत्य बान्धव जनः स्वपेत् शुष्क पदः निशि

तस्मात् कर्माणि कुर्वीत तुष्टये परमेष्ठिनः

उपवासेन तत् तुल्यम् मनुः आह प्रजापतिः

न अर्धरात्रे न मध्याह्ने न अजीर्णे

यज्ञ उपवीती भुञ्जीत स्रज् गन्ध अलंकृतः शुचिः
पूषा वा अध्वनां संनेता समष्ट्यै

वज्रेण एव पाप्मानं भ्रातृव्यम् अवक्रामति

तस्या एष कर्णो यद् वल्मीकः

एतेन वै देवा असुरान् उत्तमम् अभ्यभवन्

रुद्रम् एव पशून् निर्याच्य आत्मने कर्म कुरुते

रौद्रा वै पशवः

यद् अश्वेन यन्ति भ्रातृव्यस्य अभिभूत्यै

प्रतूर्तं वाजिन्न् आद्रव युञ्जाथां रासभं युवम् इति

बहुर् वै भवतो भ्रातृव्यः

वज्र्य् अश्वः

यद् वल्मीक वपाम् उद्धत्य अभिमन्त्रयते प्रजापतय एव प्रोच्य अग्निम् चिनुते

यद् अश्वेन यन्ति रक्षसाम् अ तीर्त्यै

अश्व गर्दभयोः एव एष

रुद्रस्य गाणपत्ये मयोभूर् एहि इति

तस्मात् पुण्यं पूर्वं यन्तं पापीयान् पश्चाद् अन्वेति

कर्णो हि

शृण्वन्त्य् एनम् अग्निं चिक्यानम्

अग्निर् ह्य् अस्य रेतो निरदहत्

पाप्मा अशस्तिः भ्रातृव्यः

पुरीष आयतनः वा अग्निः

इयं वाव प्रजापतिः

राज्ञे प्रोच्य

पापवसीयसस्य व्यावृत्त्यै

पूष्णा सयुजा सह इति

प्राजापत्यो ऽश्वः

कर्णाय आह

गर्दभेन संभरति

योगे योगे तवस्तरं वाजे वाजे हवामहे सखाय इन्द्रम् ऊतय इति

अग्निं पुरीष्यम् अङ्गिरस्वद् अच्छेम इति ब्रूयाद् येन संगच्छेत

तस्माद् एष समावत् पशूनां रेतो दधानानां कनिष्ठः

वाजम् एव अस्य वृङ्क्ते

स हि प्राजापत्यतमः

एतं वै रक्षांसि न अतरन्

स आयतनम् एव एनम् देवताभिस् संभरति

प्रतूर्वन्न् एह्य् अवक्रामन्न् अशस्तीर् इति

भवत्य् एष यो ऽग्निं चिनुते

अश्वं पूर्वं नयन्ति गर्दभम् अपरम्
पुराणे गारुडे सर्वं गरुडो भगवन्त् अथ

कश्यपो गारुडात् वृक्षम् दग्धं च अजीवयत् यतस्

वर्ण आश्रम आदि धर्माः च दान राज आदि धर्मकाः

यं दृष्ट्वा स्मृत मात्रेण च संक्षयः

चक्रे क्षुधा हृतं यस्य ब्रह्माण्डम् उदरे हरेः

स प्रपञ्चम् निष्प्रपञ्चं कृतं विष्णोः निगद्यते

अङ्गानि प्रलयो धर्म काम अर्थ ज्ञानम् उत्तमम्

वासुदेव प्रसादेन सामर्थ्य अतिशयैः युतः

सूत उवाच

तीर्थं भुवन कोशम् च मन्वन्तरम् इह उच्यते

गरुडः स हरिः तेन प्रोक्तं श्री कश्यपाय च

वक्ष्ये व्यासं नमस्कृत्य शृणु शौनक तत् यथा

तद् श्रीमत् गारुडम् पुण्यं सर्व दम् पठतः ते

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे विषयनिरूपणं नाम तृतीयो ऽध्यायः

देवान् विजित्य गरुडो हि अमृता हरणम् तथा

व्यवहारो व्रतं वंशा वैद्यकं स निदानकम्

इति रुद्रैः अब्जजः विष्णोः शुश्राव ब्रह्मणो मुनिः