tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
बिन्दुल कीटैः कीट विशेषैः लवणं सैन्धवम् अम्लैः निम्बुक आद्यैः धातु घस्मरम् धातु भक्षकम् मुखं जायते
आदौ प्रथमं सूतस्य रसस्य अष्टम अंशेन पूर्व निर्मितम् विडं अधर उत्तरम् अध उपरि भागम् च दत्त्वा एवं अमुना प्रकारेण जारणं कुर्यात् पुनः क्रम्यते अनेन इति क्रमो विड रूपः तद् क्रमः परंपरा तस्मात् अग्निं विवर्धयेत् कर्म कृत् इति अध्याहारः वारम् वारम् विड संप्रयोगात् अग्निः वर्धते
खलु निश्चये वाक्य अलंकारे वा घन सत्त्वम् अभ्र सारम् रविणा ताम्रेण सह रसायने जरा व्याधि नाशने द्वंद्वकं घन सत्त्व ताम्रम् योज्यं पुनः रक्तगण पात भावित गिरिजतु माक्षिक गैरिक दरदैः रक्तगणस्य यः पातः पातनं निक्षेपो वा तेन भावितानि घर्म पुटितानि गिरिजतु माक्षिक गैरिक दरदानि गिरिजतु शिलाजतु माक्षिकं प्रतीतं दरदं हिङ्गुलं एतैः बीज शेषम् कुर्याद् इति आगामि श्लोकात् ज्ञेयम्
जारणायां क्षार विधानम् आह जम्बीर इत्यादि

क्षारा उक्त वृक्ष उद्भवाः नितराम् अतिशयेन गर्भद्रुति जारणे रस अन्तर् ग्रास जारणे शस्ता उत्कृष्टा भवन्ति
या ते ऽलक्ष्मीर् मातृ मयी पितृ मयी संक्रामणी सहजा वा अपि काचित्

तस्या उत्सर्गः स्थावर उदके शुचौ वा देवतायतने
तद् यथा ह वा इदं यजमानश् च याजयितारश् च दिवं ब्रूयुः पृथिवी इति पृथिवीं वा द्यौर् इति ब्रूयुस् तद् अन्यो न अनुजानाति एताम् एवं न अनुजानाति यद् एतद् ब्रूयात्

होता इति एव होतारं ब्रूयाद् वाग् इति वाचं ब्रह्म इति ब्रह्म देव इति देवम् अध्वर्युर् इत्य् एव अध्वर्युम् ब्रूयात् प्राण अपानौ इति प्राण अपानौ ब्रह्म इति ब्रह्म देव इति देवम् उद्गाता इति एव उद्गातारम् ब्रूयाच् चक्षुर् इति चक्षुर् ब्रह्म इति ब्रह्म देव इति देवं ब्रह्मा इति एव ब्रह्माणं ब्रूयान् मन इति मनो ब्रह्म इति ब्रह्म देव इति देवम्
सुरदारु तैलम् देवदारु तैलम् आज्यं घृतं त्रिफला रस संयुतम् त्रिफलाया रसेन द्रवेण संयुतं सहितं च पुनः सम भागम् तुल्य अंशम् तत् पीतम् सत् सप्त अहात् सप्त दिन प्रमाणात् नयन विकारम् नेत्र सम्भवम् रोगं शमं नयति शान्तिं प्रापयति
सुगमम्
उपयाम गृहीतः असि मित्रावरुणाभ्यां त्वा एष ते योनिर् ऋतायुभ्यां त्वा

मम इद् इह श्रुतं हवम्
तद् उ ह स्म आह अथर्वा देवो विजानन् यज्ञ विरिष्ट आनन्दानि इति उपशमयेरन् यज्ञे प्रायश्चित्तिः क्रियते ऽपि च यद् उ बह्व् इव यज्ञे विलोमं क्रियते न च एव अस्य काचन आर्तिः भवति न च यज्ञ विष्कन्धम् उपयात्य् अपहन्ति पुनर्मृत्युम् अपात्येति पुनराजातिं कामचारो ऽस्य सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद यश् च एवम् विद्वान् ब्रह्मा भवति यस्य च एवम् विद्वान् ब्रह्मा दक्षिणतः सदो ऽध्यास्ते यस्य च एवम् विद्वान् ब्रह्मा दक्षिणत उदक् मुखः आसीनो यज्ञ आज्य आहुतीः जुहोति इति ब्राह्मणम्
काष्ठेन तृणेन वा य आत्म दाः इति सूक्तं शान्त्युदके ऽनुयोजयेत्
रसकं खर्परम्
तम् एतस्याम् आसन्द्याम् आसीनम् प्रजापतिः पुरस्तात् तिष्ठन् प्रत्यक् मुखः औदुम्बर्या आर्द्रया शाखया स पलाशया जातरूप मयेन च पवित्रेण अन्तर्धाय अभ्यषिञ्चत् इमा आपः शिवतमा इत्य् एतेन तृचेन देवस्य त्वा इति च यजुषा भूर् भुवः स्वर् इत्य् एताभिश् च व्याहृतिभिः

निषसाद धृत व्रतः वरुणः पस्त्यास्व् आ साम्राज्याय भौज्याय स्वाराज्याय वैराज्याय पारमेष्ठ्याय राज्याय माहाराज्याय आधिपत्याय स्वावश्याय आतिष्ठाय सु क्रतुः इति
रसस्य शुद्ध पारदस्य चत्वारो भागाः कनकस्य स्वर्णस्य तावन्तः स्पष्टम् अन्यत्
निषसाद धृत व्रतः वरुणः पस्त्यास्व् आ साम्राज्याय भौज्याय स्वाराज्याय वैराज्याय पारमेष्ठ्याय राज्याय माहाराज्याय आधिपत्याय स्वावश्याय आतिष्ठाय सु क्रतुः इति तम् एतस्याम् आसन्द्याम् आसीनम् एवंवित् पुरस्तात् तिष्ठन् प्रत्यक् मुखः औदुम्बर्या आर्द्रया शाखया स पलाशया जातरूप मयेन च पवित्रेण अन्तर्धाय अभिषिञ्चति इमाः आपः शिवतमा इत्य् एतेन तृचेन देवस्य त्वा इति च यजुषा भूर् भुवः स्वर् इत्य् एताभिश् च व्याहृतिभिः
अ प्राप्त यौवनाभिः सह इति

इदानीम् उत्कट यौवन अवस्थायाम् ऐरेय प्राशनम् रति तन्त्र विलासे उपदिश्यते न इतर अवस्थायाम् उपयोग अभावात् अनधिकारि त्वात् इत्य् आलोच्य द्वितीय अवस्थायाम् अति आवश्यक त्वम् इति पौरस्त्य सूत्रेण अनुदर्शयति
उपयाम गृहीतः ऽसि शण्डाय त्वा एष ते योनिर् वीर तायै त्वा

इमम् अपां संगमे सूर्यस्य शिशुं न विप्रा मतिभी रिहन्ति
वाचः भूयः अस्ति इति

सः यः वाचम् ब्रह्म इति उपास्ते _ वाचः गतम् तत्र अस्य चारः भवति यः वाचम् ब्रह्म इति उपास्ते

वाच् नाम्नः भूयाः वाच् ऋग्वेदम् विज्ञापयति यजुर्वेदम् सामवेदम् आथर्वणम् चतुर्थम् इतिहास पुराणम् पञ्चमम् वेदानाम् वेदम् पित्र्यम् राशिम् दैवम् निधिम् वाकोवाक्यम् एकायनम् देव विद्याम् ब्रह्म विद्याम् भूत विद्याम् क्षत्र विद्याम् नक्षत्र विद्याम् सर्प देव जन विद्याम् दिवम् च पृथिवीम् च वायुम् च आकाशम् च अपः च तेजः च देवान् च मनुष्यान् च पशून् च वयांसि च तृण वनस्पतीन् श्वापदानि _ कीट पतंग पिपीलकम् धर्मम् च अधर्मम् च सत्यम् च अनृतम् च साधु च असाधु च _ वै वाच् न अभविष्यत् न धर्मः न अधर्मः व्यज्ञापयिष्यत् न सत्यम् न अनृतम् न साधु न असाधु वाच् एव एतत् सर्वम् विज्ञापयति वाचम् उपास्स्व इति
इदम् अहं महुमदस्य भूतिकर्ण पुत्रस्य इति अनेन मन्त्रेण दर्भ सहितम् नाभि देशम् छिनत्ति
अनुसारितेन त्रिगुण प्रथम ग्रास न्यायेन बीजेन सारितः सूतो निखर्व संख्याकम् शुल्बं विध्यति तु पुनः प्रतिसारितः षड्गुण प्रथम ग्रास न्यायेन सारितः सूतः पद्म संख्याकम् विध्यति

पुनर् विशेषम् आह अनु इत्यादि

पुनर् अनुसारितो नवगुण ग्रास न्यायेन बीजेन सारितः सूतः शङ्ख संख्याम् विध्यति इति
विश्वामित्राय जमदग्नये भरद्वाजाय गौतमाय अत्रये वसिष्ठाय कश्यपाय अरुन्धत्यै कल्पयामि इति
ये केचिद् विड योगाः अत्र ग्रन्थ अन्तरेषु अपि च कथिताः तथा क्षार अम्ल लवणानि कथितानि क्षारा यवक्षार आदयः अथ च वृक्ष ओषधि समुद्भवाः अम्ला जम्बीर आदयः अम्लवृक्ष शाक समुद्भवाः च यानि एतानि कथितानि च पुनर् ये दीप्त वर्गाः कथिता दीप्ति कराः योगा अभिहिताः ते सर्वे विड क्षार अम्ल लवण दीप्त वर्गाः शत निर्व्यूढाः गर्भद्रुति कारकाः गर्भे रस उदरे द्रुतं द्रव रूपम् कुर्वन्ति धातु मणि रत्न आदीनि इति शेषः
पूर्व पद्य अभिप्रायम् विचार्य मुक्ति प्राप्तौ प्रशङ्कितः प्राह अस्मिन् इत्यादि

अस्मिन् शरीरे वर्तमाने क्षेत्र रूपे येषां पुंसाम् आत्म संवेदः न जातः ब्रह्म ज्ञानम् न जातं तेषां पुंसाम् एव देह त्यागात् ऊर्ध्वं शरीर उत्सर्गात् पश्चात् तत् ब्रह्म दूरतरं दूरात् दूरतरम् इति अर्थः
घृतपदी शक्वरी सोम पृष्ठा उप यज्ञम् अस्थित वैश्वदेवी

इडा एव अस्माꣳ अनु वस्तां व्रतेन यस्याः पदे पुनते देवयन्तः
तया योषया कापिशायने पीते सति उत्तर सूत्रेण पान जन्यम् यत् सुखं तद् दर्शयति

निस्तनूरुह वराङ्गः इति
तस्मिन् शान्त्युदके एतद् य आत्म दाः इति
को ऽसौ विशेष इति आह

विशेषवती पदानां रचना रीतिः
अथ मूषा गतम् वज्र संज्ञायाम् स्थितं तीक्ष्णं सारं वापेन निक्षेपणेन जल सदृशम् जल तुल्यम् कुरुते कर्म विद् इति शेषः
शङ्खाय बाभ्रव्याय शङ्खो बाभ्रव्यो दक्षाय कात्यायनय आत्रेयाय दक्षः कात्यायनिर् आत्रेयः कंसाय वारक्याय कंसो वारक्यः सुयज्ञाय शाण्डिल्याय सुयज्ञः शाण्डिल्यो ऽग्निदत्ताय शाण्डिल्याय अग्निदत्तः शाण्डिल्यः सुयज्ञाय शाण्डिल्याय सुयज्ञः शाण्डिल्यो जयन्ताय वारक्याय जयन्तो वारक्यो जनश्रुताय वारक्याय जनश्रुतो वारक्यः सुदत्ताय पाराशर्याय
अहिम् एव अभि अपेहि तं जहि

अपेह्य् अरिर् अस्य् अरिर् वा असि विषे विषम् अपृक्था विषम् इद् वा अपृक्थाः
सः एवम् विद्वान् अस्मात् शरीर भेदात् ऊर्ध्वम् उत्क्रम्य अमुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामान् आप्त्वा अमृतः समभवत् समभवत्
एवम् अमुना विधिना रवि शशि तीक्ष्णैः सह रविः ताम्रम् शशी रूप्यं तीक्ष्णं लोह जातिः एतैः सार्धं गगन आदि सत्त्वानि अभ्र आदीनाम् साराणि मिलन्ति इति युग्मम्
संशितं चित् संतरं सं शिशाधि विश्व एनम् अनु मदन्तु देवाः
तस्य द्वितीयया स्वर मात्रया अन्तरिक्षम् वायुं यजुर्वेदं भुव इति व्याहृतिं त्रैष्टुभं छन्दः पञ्चदशं स्तोमं प्रतीचीं दिशं ग्रीष्मम् ऋतुं प्राणम् अध्यात्मं नासिके गन्ध घ्राणम् इति इन्द्रियाणि अन्वभवत्
अथ अतस् पुनर् अभिषेकस्य एव
मा नो वधीर् विद्युता देव सस्यं मा उत वधी रश्मिभिः सूर्यस्य
इन्द्रस्य कुक्षिर् असि सोम धानः आत्मा देवानाम् उत मानुषाणाम्
कर्कोटी मूल रसम् कर्कोटी या वल्ली तस्याः मूल रसम् त्रि दिनम् पिबेत् वा अथ कषायं कथं सिन्धुना सैन्धवेन सहितं पिबेत् वा तद् क्वाथम् गो जल सहितम् गो मूत्र मिलितम् रस अजीर्णे पिबेत् सौवर्चल सहितम् इति सौवर्चलस्य प्रतिवापं कर्कोटी रसे निक्षिप्य पिबेत् त्रि दिनम् सर्वत्र इति अर्थः

तत् च आह कर्कोटी इत्यादि
सत्यम् एव

सत्यं हि एव ब्रह्म
रस अजीर्ण लक्षणम् आह ग्रासात् इत्यादि

एवं ग्रासात् पृथक्कृत्य पतितः स्वस्थो निर्मलो भवति

पुनर् ग्रासः पक्वो वह्नि तले दत्त्वा पक्वः कृतः तम् रसेन्द्रो जरति इति
उप प्रियं पनिप्नतम् युवानम् आहुती वृधम्

अगन्म बिभ्रतो नमो दीर्घम् आयुः कृणोतु मे
भक्ष्य आदिभिः अन्नैः संयोज्य वस्ति आदि प्रयोगेण च

स्नेह दान प्रकारम् आह युक्त्या इत्यादि

अवचारयेद् दद्यात्
मुखं प्रक्षालयति मुख आदीनि इति वचनात्
दिव्यं सुपर्णं पयसं बृहन्तम् अपां गर्भं वृषभम् ओषधीनाम्
भ्रष्ट योनिः स्थान च्युत योनिः

आहतो दण्ड आदिना

दग्धः अग्निना
अयं ते योनिर् ऋत्वियः इति समिधि समारोप्य लौकिकम् अग्निम् आहृत्य समिधम् आदधाति आजुह्वानः उद्बुध्यस्व अग्ने इति द्वाभ्याम्

संपरिस्तीर्य प्रायश्चित्तं जुहोति अयाश् च अग्ने पञ्चहोता ब्राह्मण एक होता दश मनस्वतीः मिन्दाहुती महाव्याहृतीः व्याहृतयश् च प्रायश्चित्तं जुहुयाद् इति बोधायनः

अथ यद्य् उपनयन अग्निः विवाह अग्निः जातक अग्निः स्मशान अग्निः आ चतुर्थाद् आ दश अहात् आ सञ्चयनाद् उद्वातः स्यात् अपहता असुराः इति प्रोक्ष्य क्षिप्रं भस्म समारोहणम्
संशोधनस्य अकरणे दोषम् आह अकृत इत्यादि
अत्र श्लोकः
सर्वम् आयुर् एति य एवं वेद

प्राणा वै द्वि देवत्याः आत्मा होतृ चमसः द्वि देवत्यानाम् संस्रवान् होतृ चमसे समवनयत्य् आत्मन्य् एव तत् होता प्राणान् समवनयते सर्व आयुः सर्व आयु त्वाय

तद् आहुर् अवान्तरेﾱआम् पूर्वाम् प्राश्नीयात् होतृ चमसम् भक्षयेत् इति

प्राणा वै द्वि देवत्याः पशव इﾱआ द्वि देवत्यान् भक्षयित्वा इﾱआम् उपह्वयते पशवो वा इﾱआ पशून् एव तद् उपह्वयते पशून् यजमाने दधाति
तेन आ जनीयते जायां मह्यं धेहि शचीपते

यस् ते ऽङ्कुशो वसु दानः बृहन्न् इन्द्र हिरण्ययः

तेन माम् अब्रवीद् भगो जयाम् आ वहताद् इति

इन्द्रस्य वृत्र घ्नः वन्वे वासवस्य शतक्रतोः
विशेषम् आह स इत्यादि
अस्मिन् रसायने लङ्घनं न कार्यं पुनर् याम अधस् प्रहर मध्ये भोजनं न कार्यम् इति अर्थः
अन्ये सुश्रुत आदयः उष्णं शीतं च इति द्विविधम् एव वीर्यम् आचक्षते वदन्ति

पूर्व मत अपरितोषात् मत अन्तरम् दर्शयति उष्णं शीतम् इति
तद् एतद् अमृतं गायत्रम् अथ यान्य् अन्यानि गीतानि काम्यान्य् एव तानि काम्यान्य् एव तानि
मेक्ष्याम्य् ऊर्ध्वस् तिष्ठन् मा मा हिंसिषुर् ईश्वराः

नमस्कृत्य द्यावापृथिवीभ्याम् अन्तरिक्षाय मृत्यवे
दरदेन हिङ्गुलेन हतं मारितं तीक्ष्णं सारो विधिना अरिवर्ग विधानेन ताप्येन स्वर्णमाक्षिकेन मारितं शुल्बं ताम्रं एतत् अपि क्रामणं कथितं वा कान्तमुखं कान्तं लोह जाति उक्तं ग्रन्थ आदौ तत् मुखं प्रधानं यस्य तत् माक्षिकैः वा मारितं नियोज्यं इति शेषः

अन्यत् च आह तीक्ष्णम् इत्यादि
शस्त्र प्रदाने अर्थ लिङ्गम् प्रयोगात्

पूर्वत्र इतिकरण भावे तु मन्त्रः शस्त्र प्रदानम् मारणा अर्थम् मा भूत्
रसायन कर्ता परमे ब्रह्मणि चित् स्वरूपे लीनः तन्मय ताम् प्राप्तो भवेत् प्रशान्त चित्तः च विषयेभ्यो निवृत्त मनाः भवेत् समत्वम् आपन्नः स्व सुते शत्रौ च निर्वैरो यथा स्यात् तथा त्रिवर्गं धर्म अर्थ काम रूपम् विजित्य रस आनन्द परितृप्तः भवेत् हर्ष परिपूरितः इति अर्थः
हरिप्रियावतां जनानाम् इति

ननु एकत्र विधाने निषेध वाक्यम् कुत्र विधीयते इत्य् उक्तं चेत् पूर्व उक्त जन प्रतियोगिकेषु प्रवर्तते इत्य् आशयेन आह
कं पुनर् अलंकारवता काव्येन फलं येन एतद् अर्थः अयम् यत्न इति अतस् आह

ते च एते दोष गुण अलंकार हान आदाने शास्त्रात् एव गन्तव्ये
अथ तार योगम् आह अथवा इत्यादि

तारं वङ्गं सूतम् इति तारं रूप्यं वङ्गं खुरकं सूतं संस्कृत पारदम् एतत् त्रितयम् संसार्य मेलनं विधाय वङ्ग परिहीनम् कुर्यात् तथा तेन एव विधानेन तालस्य यः असौ योगः तेन यन्त्र योगेन च दीर्घ मूषा योगेन च निर्वङ्गं वङ्ग विवर्जितम् कुर्यात्
षोडश स्तोत्राणि षोडश शस्त्राणि षोडशभिर् अक्षरैर् आदत्ते

तद् आहुः किं षोडशिनः षोडशि त्वम्

सत्य अनृते वाव ते
इत्थं बद्ध रसराजस्य माहात्म्यम् आह इति इत्यादि

इति पूर्व उक्तेन द्रुति विधानेन बद्धो रसराजः सूतः एकेन पलेन षोडशिकया कल्प अयुतम् जीवितं कुरुते कल्पानाम् अयुतं सहस्र परिमाणम् जीवितम् इति

कस्मात् नित्यं यथा स्यात् तथा गुञ्जा मात्र उपयोगात् दिनं दिनं प्रति रक्तिका परिमाणस्य रसस्य यः असौ उपयोगः तेन
किं कृत्वा रसेन्द्रो नियोजितः ज्ञात्वा तद् कर्म कौशल्यम् रसेन्द्र कर्म प्रावीण्यम् ज्ञात्वा इति
विष घ्ना च त्रिदोष घ्ना सा शुद्धा परिकीर्तिता
हेम आकृष्टि अनन्तरम् तार आकृष्टिम् वक्ष्ये अहं कविः कथयामि मृत वङ्गम् मारितं वङ्गं तालकेन हरितालेन इति

अथ ताम्रं तुल्य अंशम् लम्बितं विस्तीर्णं यथा स्यात् तथा निर्ध्मातं सत् तार छविम् वहति रूप्य द्युतिम् प्राप्नोति इति अर्थः
विष नाग वङ्ग बद्धः रसः विषं सक्तुक आदिकम् नागः सीसकः वङ्गं त्रपु एतैः बद्धः बन्धनम् आप्तः स भुक्तः सन् हि निश्चितं कुष्ठ आदीन् कुष्ठ ज्वर क्षय आदीन्

कुत्सित विधानम् दर्शयन् आह विष इत्यादि
सः एतेन प्रज्ञेन आत्मना अस्मात् लोकात् उत्क्रम्य अमुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामान् आप्त्वा अमृतः समभवत्
यन्तासि यछसे हस्ताव् अप रक्षांसि सेधसि

मर्यादे पुत्रम् आ धेहि तं त्वम् आ गमय आगमे

परिहस्त वि धारय योनिं गर्भाय धातवे

त्वष्टा तम् अस्या आ बध्नाद् यथा पुत्रं जनात् इति
अन्यद् अप्य् उपकार अन्तरम् उत्तर सूत्रेण संप्रदर्शयति

अत्र पुष्कर अधिपति शब्देन प्रतीच्याः काष्ठायाः अधिपतिर् लक्ष्यते तस्य आत्मजायाः वारुण्या अनुप्राशने क्रियमाणे ललित विभ्रम बन्धानाम् प्रकटीकरणे प्रयोजिका भवति न इतरथा कृत्स्न वाच् मयस्य आधिदैविक रूप त्वात् निर्व्यवसायेण एव अन्तःकरणस्य आह्लादकाः रुचि कर प्रबन्धाः अतल प्रदेशात् कमल निःसरणम् इव प्राशन कर्तुः मुख पद्म नीडात् प्रादुर्भूयन्त इत्य् अर्थः

इदम् एव रस विशेष अन्तरम् संनिपत्य उपकारक न्यायेन परम अपूर्व साधने प्रयोजकीभूतं कारणं निर्बन्ध वर्णानाम् श्रवण मात्रेण तद् द्वारा मनसिज उद्बोधे अनिर्वचनीय साधन त्वेन परम कारण त्वम् अयम् एव तस्याः नैसर्गिक स्वभावः इति
वह्निः चित्रकः विषमुष्टिः महानिम्ब फलम् कुचेलं वा द्वयोः अभावे समुद्रफलं वा देयम्
अग्निर् मूर्धा हिरण्य गर्भः मरुतो यन् मृडा नो रुद्र सु त्रामाणम् तव श्रिये नमो अस्तु सर्पेभ्य आ अहम् पितॄन् सदा सुगो ये ते अर्यमंस् तत् सवितुर् य इमे द्यावापृथिवी वायुर् अग्रेगा इन्द्र अग्नी रोचना मित्रो जनान् इन्द्रः सु त्रामा यं ते देवी शं नो देवीर् विश्वे देवा ब्रह्म जज्ञानं वषट् ते विष्ण आ मे गृहा इमं मे वरुण उप प्रागात् अहिर् इव भोगैः पूषा गा अन्वेतु नः प्र वां दंसांसि यमो दाधार इति प्रत्यृचम्
स वै एहि इति ह उवाच तस्मै वै ते अहम् तत् वक्ष्यामि यत् विद्वांसः स्वर्गस्य लोकस्य द्वारम् अनुप्रज्ञाय अन् आर्ताः स्वस्ति संवत्सरस्य उदृचम् गत्वा स्वर्गम् लोकम् एष्यथ इति

अहम् इत्य् अगस्त्यः

ततस् वै ते स्वर्गस्य लोकस्य द्वारम् अनुप्रज्ञाय अन् आर्ताः स्वस्ति संवत्सरस्य उदृचम् गत्वा स्वर्गम् लोकम् आयन्
यः पुनर् मूढो मूर्खो अजीर्ण अनन्तरम् अति अम्ल लवण कटुक आहारम् सततं निरन्तरं करोति तस्य अग्निः कोष्ठ अग्निः विनश्यति रसः च न क्रामति स्व गुणान् न प्रकाशयति

तर्हि किं भवेत् इति आह व्याधिः भवेत् इति अर्थः
उप वत्सं सृजत वाश्यते गौर् व्य् असृष्ट सु मनाः हिं कृणोति

बधान वत्सम् अभि धेहि भुञ्जतीं नि द्य गो दुह् उप सीद दुग्धि
गोत्रा अपत्य घस्रेषु इति

तद् इतरेषाम् मतम् उत्तर सूत्रेण अनुदर्शयति
प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर् य एवं वेद
पश्चाद् उत्तरतो ऽग्नेर् वशां नीत्वा तत एकं दर्भं सम् अस्यै इति मन्त्रेण भूमौ कृत्वा तत उपरि वशां पातयति प्रत्यक् शीर्षीम् उदक् पादीम् निविध्यति
एकोनपञ्चाशत् भागाः तारस्य रूप्यस्य कार्याः तथा एव शुल्वस्य ताम्रस्य एकोनपञ्चाशत् भागाः च कार्याः पुनः कनकस्य हेम्नः च एको भागः कार्यः सूतस्य च एकेन भागेन वेध इति एष अपि शत अंश विधिः
यावदङ्गीनम् पारस्वतम् हास्तिनम् गार्दभम् च यत् यावत् अश्वस्य वाजिनः तावत् ते वर्धताम् पसः

यथा पसः तायादरम् वातेन स्थूल भम् कृतम् यावत् परस्वतः पसः तावत् ते वर्धताम् पसः
अथ इति अनन्तरम्

गन्धकाश्मा गन्धपाषाणः शतगुण संख्यम् यथा स्यात् तथा उत्तमे हेम्नि पूर्ण वर्णे व्यूढो निर्वाह्यः तत् गन्ध व्यूढम् हेम सूते पारदे पिष्टिः भवति हि निश्चितं गर्भे रस अन्तर् द्रवति गर्भद्रुतिर्
गगनं अभ्र सारम् चिकुर तैल घृष्टम् चिकुर तैलम् केश तैलम् प्रतीतं ग्रन्थेषु तेन घृष्टं मर्दितं गोमय लिप्तम् गोमयेन लिप्तं यथा स्यात् तथा कुलिशमूषायां वज्र अभिधानायाम् सु ध्मातम् सत् अचिरेण अल्प कालेन जल आकारम् भवति इति अन्वयः

अन्यत् च आह गगन इत्यादि
अग्निः प्रातःसवने पात्व् अस्मान् वैश्वानरो विश्व कृत् विश्व शंभूः

स नः पावको द्रविणे दधात्व् आयुष्मन्तः सह भक्षाः स्याम

विश्वे देवा मरुत इन्द्रो अस्मान् अस्मिन् द्वितीये सवने न जह्युः

ते सौधन्वनाः स्वर् आनशानाः सु इष्टिम् नो अभि वस्यो नयन्तु
हविष्कृतो यज्ञिया यज्ञ कामाः ते देवासो यज्ञम् इमं जुषन्ताम्

वेदः स्वस्तिर् द्रुघणः स्वस्तिः परशुर् वेदिः परशुर् नः स्वस्ति
तं प्रत्नथा पूर्वथा विश्वथा इमथा ज्येष्ठराजं बर्हिषदं स्वर् दृशम्

प्रतीचीनं वृजनं दोहसे गिरा आशुम् जयन्तम् अनु यासु वर्धसे

उपयाम गृहीतः ऽसि मर्काय त्वा एष ते योनिः प्रजाभ्यस् त्वा
तस्मिन् एतस्मिन् अग्नौ देवाः रेतः जुह्वति

योषा वाव गौतम अग्निः

तस्याः आहुत्याः गर्भः सम्भवति
आयुर्ददं विपश्चितं श्रुतां कण्वस्य वीरुधम्

उत् सूर्यो दिव एति पुरो रक्षांसि निजूर्वन्

न्य् ऊर्मयो नदीनां न्य् अदृष्टा अलिप्सत
मयन्नागं सीसकं तत् मृत नागम् च मृतं यत् वङ्गम् रक्तगण आवाप मृतम् च यत् शुल्वम् वा घन सत्त्व तार कनकम् घन सत्त्वम् अभ्र सारम् तारं रूप्यं कनकं हेम वा प्रत्येकं पृथक् गिरिणा शिलाजतुना सह ध्मातं कुर्यात् अधिक शोधनैः दरद शिला तालैः वापात् बीज शेषम् कुर्यात् इति पूर्व सम्बन्धः
ब्रह्मा अहम् अन्तरम् कृण्वे परा स्वप्न मुखाः शुचः

पर्यावर्ते दुष्वप्न्यात् पापात् स्वप्न्यात् अभूत्याः
पादान् एकीकृत्य प्रक्षालयति सकृत्
निद्रा अतिशयेन निद्रा आलस्यं अङ्ग अङ्ग शैथिल्यम् ज्वरः प्रसिद्धः तमो मूर्छा दाह ऊष्मा पुनर् नाभि तले बस्तौ अल्पम् अल्पम् शूलं जडता आस्यस्य अरुचिः निरभिलापि ता भङ्गः अङ्गस्य अङ्ग मर्दनम् भोक्तुः एतानि लक्षणानि रस अजीर्णे स्युर् इति अर्थः

रस अजीर्ण लक्षणम् आह सम्भवति इत्यादि

इह रसायने अजीर्णं यदा सम्भवति उत्पद्यते तदा एतानि लक्षणानि स्युः
नमः शीताय तक्मने नमः रूराय शोचिषे कृणोमि

स नः संविद्वान् परि वृङ्ग्धि तक्मन्

यः अन्येद्युस् उभयद्युस् अभ्येति तृतीयकाय नमः अस्तु तक्मने

यत् अग्निः आपः अदहत् प्रविश्य यत्र अकृण्वन् धर्म धृतः नमांसि तत्र ते आहुः परमम् जनित्रम्

यदि शोकः यदि वा अभिशोकः यदि वा राज्ञः वरुणस्य असि पुत्रः ह्रूडुः नाम असि हरितस्य देव
वक्ष्यमाण गुण स्वरूपः विशेषः
स खलु अलंकारः दोष हानात् गुण अलंकार आदानात् च संपाद्यः कवेः
रसकं खर्परिकं बलिना गन्धेन सह युक्तं सत् मिलितं सत् सम भागेन इति शेषः केन कृत्वा पूर्व उक्त विधान योगेन पूर्व उक्तम् यत् विधानम् यन्त्र आदिकम् तस्य यः असौ योगः तेन कृत्वा तावत् भृशम् अत्यर्थम् पक्वं कार्यं यावत् अशरीरताम् याति तत् चूर्णम् गर्भे रस उदरे द्रवति गर्भद्रुतिः भवति चशब्दात् जरति च
भक्ष्य अभक्ष्यम् अभ्रम् आह अभ्रस्य इत्यादि

किं तत् काचः काच रूपम् किट्टं मल रूपम् पत्त्र रजः सामान्य अभ्र चूर्णम् च इति त्रिविधम् इति अर्थः

अभ्रक सत्त्वम् इह क्षेत्रीकरणे रसायनिनां जरा व्याधि विनाश इच्छूनाम् परम् उत्कृष्टं भक्ष्यं अशन योग्यम् कीर्तितम्
इह वचनम् अञ्जन प्रयोग क्रम अर्थम्

प्रलिप्तया धारया वशायाः वपाम् उद्धरति
इन्द्रं वै वृत्रं जघ्निवांसं न अस्तृत इति मन्यमानाः सर्वा देवता अजहुस् तम् मरुत एव सु आपयः न अजहुः प्राणा वै मरुतः सु आपयः प्राणा ह एव एनम् तन् न अजहुः तस्माद् एषो ऽच्युतः स्वापिमान् प्रगाथः शस्यत आ सु आपे सु आपिभिः इति
अजीर्णे अपि उपायम् आह ज्ञात्वा इत्यादि

इति एवम् उक्त प्रकारेण निद्रा आदि लक्षणेन अजीर्णम् ज्ञात्वा धीमता पुंसा अस्य अजीर्णस्य प्रच्छादनाय विनाशाय रसायनं संत्यज्य दिवस त्रितयम् योगः कार्यः
यथा वृत्रः इमाः आपः तस्तम्भ विश्वधा यतीः एव ते अग्निना यक्ष्मम् वैश्वानरेण वारये

यक्ष्मः यः अस्मिन् आविष्टः तम् उ देवाः अवीवरन्

इन्द्रस्य वचसा वयम् मित्रस्य वरुणस्य च देवानाम् सर्वेषाम् वाचा यक्ष्मम् ते वारयामहे
डति अन्ता या सङ्ख्या सा षष् सञ्ज्ञा भवति

कति पश्य

कति तिष्ठन्ति
किंविशिष्टेन व्याधि जरा मरण दुःख विधुरेण व्याधिः आमयः जरा पालित्यं मरणं प्राणत्यागः दुःखं मोह शोक आदिकम् एतैर् विधुरं ताडितं व्यध ताडने इति अस्य घातो रूपं विधुरम् उर प्रत्ययान् तम्
पशुपति ग्रहणम् अनर्थकम् एक विषय त्वात्

य ईशे सूक्तम्

एवं तर्हि यजमानः स्यान् मन्त्र लिङ्गात्
शामित्र देशम् नीयमानां पश्चात् अवस्थितः दर्भाभ्यां स्पृशति परिभोजनीयाभ्याम्
पत्नी अवश्य कर्मा च इह विधानात्

तत् शुन्धस्व देव यज्यायै इत्य् अनेन अवशिष्टाः अपः पार्श्व देशे ऽवसिच्य कर्ता यथाप्रयोजनम् अवश्य कार्य अर्थम् गच्छति
इह अस्मिन् शास्त्रे सत्त्वे गगन सारे जाते साङ्ग तया गगन द्रुतिः भवति इति अध्याहार्यम्

अयं प्रत्यक्ष अन्तर्गतः हि निश्चितं रसस्य सूतस्य संप्रदायो ज्ञेयः

सामान्येन अभ्र द्रुति विधानम् आह गगन इत्यादि
तत् च आह रक्त इत्यादि

रक्त स्नेहः इति रक्तगणो दाडिम किंशुक आदिकः स्नेहः कङ्गुणी आदीनाम् एतैः विशोधिताः पश्चात् मृताः ये धातवो रस आदयः च रस उपरसाः तैः सर्वेषां बीजानां पूर्व उक्तानाम् वापं कुरु रसे इति शेषः वा रक्ते रक्त वर्णे स्नेहे स्नेह वर्गे निषेकं च विधान द्वयम् इदम्
तेभ्यो वै देवा अप एव अबीभत्सन्त मनुष्य गन्धात् त एते धाय्ये अन्तरदधत येभ्यो माता एव पित्र इति

आर्भवं शंसति

ते एते धाय्ये अनिरुक्ते प्राजापत्ये शस्येते अभित आर्भवं सु रूप कृत्नुम् ऊतये ऽयं वेनश् चोदयत् पृश्नि गर्भाः इति प्रजापतिर् एव एनान् तद् उभयतः परिपिबति तस्माद् उ श्रेष्ठी पात्रे रोचयत्य् एव यं कामयते तम्

ऋभवो वै देवेषु तपसा सोम पीथम् अभ्यजयंस् तेभ्यः प्रातःसवने वा अचिकल्पयिषन् तान् अग्निर् वसुभिः प्रातःसवनाद् अनुदत तेभ्यो माध्यंदिने सवने वा अचिकल्पयिषन् तान् इन्द्रो रुद्रैर् माध्यंदिनात् सवनाद् अनुदत तेभ्यस् तृतीयसवने वा अचिकल्पयिषन् तान् विश्वे देवा अनोनुद्यन्त न इह पास्यन्ति न इह इति स प्रजापतिर् अब्रवीत् सवितारं तव वा इमे ऽन्तेवासास् त्वम् एव एभिः संपिबस्व इति स तथा इति अब्रवीत् सविता तान् वै त्वम् उभयतः परिपिब इति तान् प्रजापतिर् उभयतः पर्यपिबत्
तद् वा इदम् प्रजापते रेतः सिक्तम् अधावत् तत् सरो ऽभवत् ते देवा अब्रुवन् मा इदम् प्रजापते रेतो दुषद् इति यद् अब्रुवन् मा इदम् प्रजापते रेतो दुषद् इति तन् मादुषम् अभवत् तन् मादुषस्य मादुष त्वम् मादुषं ह वै नाम एतत् यन् मानुषं तन् मादुषं सन् मानुषम् इत्य् आचक्षते परोक्षेण परोक्ष प्रियाः इव हि देवाः

पशुमान् भवति यो अस्य एतत् एवं नाम वेद

प्रजापतिर् वै स्वां दुहितरम् अभ्यध्यायद् दिवम् इत्य् अन्य आहुर् उषसम् इत्य् अन्ये ताम् ऋश्यो भूत्वा रोहितम् भूताम् अभ्यैत् तं देवा अपश्यन्न् अकृतं वै प्रजापतिः करोति इति ते तम् ऐच्छन् य एनम् आरिष्यत्य् एतम् अन्योन्यस्मिन् न अविन्दन् तेषां या एव घोरतमास् तन्व आसंस् ता एकधा समभरंस् ताः संभृता एष देवो ऽभवत् तद् अस्य एतत् भूतवन् नाम
दमे दमे सप्त रत्ना दधानौ प्रति वां जिह्वा घृतम् आ चरण्यात्

दमे दमे सुष्टुत्या वावृधानौ प्रति वां जिह्वा घृतम् उच् चरण्यात्

अग्नाविष्णू महि धाम प्रियम् वां वीथो घृतस्य गुह्या जुषाणौ
माक्षिक सत्त्व विधानम् आह लवण इत्यादि

लवण अम्लेन गन्धकम् अपि मृदु स्यात्

माक्षिकं ताप्यं लवण अम्लेन लवणं मुख्य त्वात् ग्रन्थ अन्तर साम्यात् च सैन्धवं अम्लो जम्बीर आदिः तेन मर्दितं पुनर् अम्लेन जम्बीर आदिना विधिना उक्त रीत्या पुटितं वह्नौ प्रतापितं सत् मुञ्चति पूर्व श्लोक सम्बन्धात् सत्त्वं इति शेषः

इत्थं पतितं सत्वं ग्राह्यम्
ॐ भूस् तत् सवितुः शं नो देवीः शान्ता द्यौः शं न इन्द्र अग्नी शं नो वातो वातु उषा अप स्वसुस् तम इति शान्ति गणः

य आशानाम् आशा पालेभ्यः अग्नेर् मन्व इति सप्त सूक्तानि या ओषधयः सोम राज्ञीः वैश्वानरो न आगमच् छुम्भनी द्यावापृथिवी यद् अर्वाचीनम् अग्निं ब्रूमो वनस्पतीन् इति मुञ्चन्तु ना या देवीर् यन् मातली रथ क्रीतम् इत्य् एताश् चतस्रो वर्जयित्वा अंहः लिङ्ग गणः
अथ इतरस्य मासि मासि श्राद्धस्य अष्टकया धर्मो व्याख्यातः

उत्तमेन पञ्चकेन

आवाहन आदि सिद्धं संप्रदानम्

पूर्वेण निपरणं व्याख्यातम्
सम् बर्हिः अक्तम् हविषा घृतेन सम् इन्द्रेण वसुना सम् मरुद्भिः

इन्द्रम् गच्छतु हविः स्वाहा

सम् देवैः विश्वदेवेभिः अक्तम्
वपाश्रपण्याव् एक शाखा द्वि शाखे पूर्वत्र गृहीते वपया प्रच्छाद्य
उदितेषु नक्षत्रेषु प्रसृति यावकम् प्राश्नीयात्

अथ अतस् पवित्र अतिपवित्रस्य अघमर्षणस्य कल्पं व्याख्यास्यामः

ज्ञान कृतेभ्यः अज्ञान कृतेभ्यः च उपपातकेभ्यः सप्त रात्रात् प्रमुच्यते द्वादश रात्रात् भ्रूण हननम् गुरु तल्प गमनम् सुवर्ण स्तैन्यम् सुरा पानम् इति च वर्जयित्वा

सर्वं तरति सर्वं जयति सर्व क्रतु फलम् अवाप्नोति सर्वेषु तीर्थेषु स्नातो भवति सर्वेषु वेदेषु चीर्ण व्रतः भवति सर्वैर् देवैर् ज्ञातो भवत्य् आ चक्षुषः पङ्क्तिं पुनाति कर्माणि च अस्य सिध्यन्ति इति बौधायनः

प्रातः शतं मध्याह्ने शतम् अपराह्णे शतम् अपरिमितं वा

एकविंशति रात्रात् तान्य् अपि तरति तान्य् अपि जयति
तेना नो यज्ञं पिपृहि विश्व वारे रयिं नो धेहि सुभगे सु वीरम्

यत् ते देवा अकृण्वन् भागधेयम् अमावास्ये संवसन्तो महित्वा

अमावास्यायै हविषा विधेम ऊर्जम् दुहाना पयसा न आगन्

मयि देवा उभये साध्याश् च इन्द्र ज्येष्ठाः सम् अगच्छन्त सर्वे

आगन् रात्री संगमनी वसूनाम् ऊर्जं पुष्टं वस्व् आवेशयन्ती
अन्यत् च आह रस इत्यादि
कः अस्याः नः द्रुहः अवद्यवत्याः उद् नेष्यति क्षत्रियः वस्यः इच्छन्
वशां दक्षिणे पार्श्वे दर्भाभ्याम् आहन्ति

प्रजापतये त्वा जुष्टम् अधिक्षिपामि इति
यद् अद्य दुग्धम् पृथिवीम् असृप्त यद् ओषधीर् अत्यसृपद् यद् आपः पयो गृहेषु पयो अघ्न्यायां पयो वत्सेषु पयो अस्तु तन् मयि इति

यस्माद् भीषा निषीदसि ततो नो अभयं कृधि पशून् नः सर्वान् गोपाय नमो रुद्राय मीﾱहुष इति

यस्य अग्निहोत्री उपावसृष्टा दुह्यमाना वाश्येत का तत्र प्रायश्चित्तिर् इत्य् अशनायां ह वा एषा यजमानस्य प्रतिख्याय वाश्यते ताम् अन्नम् अप्य् आदयेत् शान्त्यै शान्तिर् वा अन्नं सूयवसाद् भगवती हि भूया इति सा तत्र प्रायश्चित्तिः

तत्र यत् परिशिष्टं स्यात् तेन जुहुयाद् यद् अलं होमाय स्यात्

सर्वं वा अस्य बर्हिष्यं सर्वम् परिगृहीतं य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति

यद्य् उ वै सर्वं सिक्तं स्याद् अथ अन्याम् आहूय तां दुग्ध्वा तेन जुहुयाद् आ तु एव श्रद्धायै होतव्यं सा तत्र प्रायश्चित्तिः
अश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोर् मुखात् प्रमुच्य धूत्वा शरीरम् अकृतं कृतात्मा ब्रह्म लोकम् अभिसंभवामि इति अभिसंभवामि इति

श्यामात् शबलम् प्रपद्ये
अथ अस्य अयम् इतरः आत्मा कृतकृत्यः वयस् गतः प्रैति

सः अस्य अयम् आत्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते

सः इतस् प्रयन् एव पुनर् जायते

तत् अस्य तृतीयम् जन्म
केन अभिषव योगेन अभिषवः संमर्दनं तस्य योगेन न केवलम् अनेन अम्लवर्गेण च जम्बीर आदिना न केवलम् अनेन अपि स्वेदन विधिना च स्वेदन विधिः स्वेदन संस्कार उक्त त्वात् न अत्र अभिहितः जारण हेतोः इति शेषः

इति उक्त विधानेन गदितां कथितां गर्भद्रुतिं ज्ञात्वा तप्ते खल्व तले लोह मये करीष अग्निना उष्ण ताम् नीते मृदितां कुर्यात्
ज्वालामुखी प्रसिद्धा
स यद् आह मयि मह इत्य् अन्तरिक्षम् एव एतत् लोकानाम् आह वायुं देवानां रुद्रान् देवान् देव गणानाम् त्रैष्टुभं छन्दसां प्रतीचीं दिशां ग्रीष्मम् ऋतूनां पञ्चदशं स्तोमानां यजुर्वेदं वेदानाम् आध्वर्यवं होत्रकाणां प्राणम् इन्द्रियाणाम्
शरीर मूलम् सर्वे ज्ञातव्यम् इति आह आयतनम् इत्यादि

एकम् अजर अमरम् जरा मरण वर्जितम् शरीरं विहाय त्यक्त्वा अन्यत् परम् उत्कृष्टम् श्रेयः कल्याण स्वरूपम् किं न किम् अपि इति अर्थः
भवेत् स यत्नात् अनया पूर्व उक्त क्रियया सिध्यति
विधिना सारण विधानेन डमरुक यन्त्रे उक्त लक्षण पातन करण उचिते यन्त्रे सूतो नियोजितः सन् सरति बीजेन मिलति
सुखेन सारण विधानम् आह माक्षिक इत्यादि

कनकं हेम माक्षिक सत्त्व योगात् फणि संयोगात् नाग संयोगात् च शीघ्रं द्रवति कनके द्रवति सति विधिना सारण तैल आदिना संसार्यते सारणा क्रियत इति