tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
यत् द्वि दोष अनुगम् यत् वा शान्तं शान्तं प्रकुप्यति

प्रशस्ताः सूप यूष अर्थे कल्पिता रक्तपित्तिनाम्

बल मांस परिक्षीणम् शोक भार अध्व कर्शितम्

स्विद्यतः तेन संवृद्धिं भूयस् तत् अधिगच्छति

अटरूषक निर्यूहे प्रियङ्गुं मृत्तिका अञ्जने

ऊर्ध्व गे तर्पणं पूर्वं पेयां पूर्वम् अधस् गते

अटरूषक मृद्वीका पथ्या क्वाथः स शर्करः

शीतो विधिः वस्ति विधानम् अग्र्यम् पित्त ज्वरे यत् प्रशमाय दिष्टम्

विहरन्तं जित आत्मानम् पञ्चगङ्गे पुनर्वसुम्

विरेचनं प्रयुञ्जीत प्रभूत मधु शर्करम्

घर्मः च अन्न विदाहः च हेतुः पूर्वं निदर्शितः

कषाय योगैः विविधैः यथा उक्तैः दीप्ते ऽनले श्लेष्मणि निर्जिते च

नील उत्पलम् गैरिक शङ्ख युक्तम् स चन्दनम् स्यात् तु सिता जलेन

रक्तस्य पित्तम् आख्यातम् रक्तपित्तं मनीषिभिः

विशेषतो विष् पथ सम्प्रवृत्ते पयो मतं मोच रसेण सिद्धम्

नस्यं तथा आम्र अस्थि रसः समङ्गा स धातकी मोच रसः स लोध्रः

मार्गौ साध्यम् असाध्यम् याप्यं कार्य क्रमम् च एव

शृतशीतं प्रयोक्तव्यं तर्पण अर्थे स शर्करम्

तद् योनि त्वात् प्रपन्नं च वर्धते तत् प्रदूषयत्

काले संशोधन अर्हस्य तत् हरेत् निरुपद्रवम्

गुरुः उक्तवन् यथावत् चिकित्सिते रक्तपित्तस्य

सप्त छिद्राणि शिरसि द्वे च अधस् साध्यम् ऊर्ध्व गम्

कफ अनुगे यूष शाकम् दद्यात् वात अनुगे रसम्

शाक अर्थम् शाक सात्म्यानाम् तत् शस्तम् रक्तपित्तिनाम्

जलं खर्जूर मृद्वीका मधूकैः स परूषकैः

यवास भृङ्गरजयोः मूलम् वा गो शकृत् रसे

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

तद् दोष दुष्टम् उत्क्लिष्टं न आदौ स्तम्भनम् अर्हति

धनंजय उदुम्बर वेतस त्वच् न्यग्रोध शालेय यवासक त्वच्

तैः हेतुभिः समुत्क्लिष्टं पित्तं रक्तं प्रपद्यते

एक दोष अनुगम् साध्यं द्वि दोषम् याप्यम् उच्यते

इति उक्ताः रक्तपित्त घ्नाः शीताः स मधु शर्कराः

धारागृहं भूमिगृहं सु शीतम् वनं च रम्यं जल वात शीतम्

प्लीहानं च यकृत् च एव तत् अधिष्ठाय वर्तते

पत्राणि पुष्पाणि च वारि जानाम् क्षौमं च शीतं कदल दलानि

श्याव अरुणम् स फेनम् च तनु रूक्षं च वातिकम्

मन्द अग्नेः अम्ल सात्म्याय तत् स अम्लम् अपि कल्पयेत्

पारावतान् कपोतान् च लावान् रक्ताक्ष वर्तकान्

वट अवरोहैः वट शुङ्गकैः वा ह्रीवेर नील उत्पल नागरैः वा

अधस् गते यवागू आदिः न चेद् स्यात् मारुतः बली

प्रपौण्डरीकं मधुकं मधु च अश्व शकृत् रसे

छागं पयः स्यात् परमं प्रयोगे गव्यं शृतं पञ्चगुणे जले वा

यत् पञ्चमूलैः अथ पञ्चभिः वा सिद्धं घृतं तत् च तद् अर्थ कारि

प्रियाल तैलम् मधुकं पयः च सिद्धं घृतं माहिषम् आजिकं वा

पटोल निम्ब वेत्र अग्र प्लक्ष वेतस पल्लवाः

शोषेण स अनुबन्धम् वा तस्य संशमनी क्रिया

रसः प्रशस्यते तेषां रक्तपित्ते विशेषतः

तस्मात् उपेक्ष्यम् बलिनो बल दोष विचारिणा

त्रिवृताम् अभयाम् प्राज्ञः फलानि आरग्वधस्य वा

रक्तपित्ते _ अतस् कल्पः प्रवक्ष्यते

स मृद् प्रसादम् सह यष्टिका अम्बुना स शर्करम् रक्त निबर्हणम् परम्

मुद्गा मसूराः चणकाः सम कुष्ठ आढकी फलाः

खदिरस्य प्रियङ्गूणां कोविदारस्य शाल्मलेः

लिह्यात् चूर्णानि मधुना पद्मानां केशरस्य च

हारिद्र नील हरित ताम्रैः वर्णैर् उपद्रुतम्

धातकी धन्वयास अम्बु बिल्वानाम् वा रसे शृता

युक्तं वा मधु सर्पिर्भ्याम् लिह्याद् गो अश्व शकृत् रसम्

मयूरः प्लक्ष निर्यूहे न्यग्रोधस्य च कुक्कुटः

कफ अनुबन्धे रुधिरे स पित्ते कण्ठ आगते स्यात् ग्रथिते प्रयोगः

बला जले पर्युषिताः कषाया रक्तं स पित्तम् शमयन्ति उदीर्णम्

प्रदाय कल्कं विपचेत् घृतम् तत् स क्षौद्रम् आशु एव निहन्ति रक्तम्

यत् रक्तपित्तम् प्रशमं न याति तत्र अनिलः स्यात् अनु तत्र कार्यम्

रक्तपित्ते हितान् विद्यात् रसान् तेषाम् प्रयोजयेत्

शशः स वास्तुकः शस्तो विबन्धे रक्तपित्तिनाम्

शालि इक्षु मूलानि यवास गुन्द्रा मूलम् नलानां कुश काशयोः च
शालि षष्टिक नीवार कोरदूष प्रशान्तिकाः

बुद्धीन्द्रिय उपरोधम् च कुर्यात् आदितः

अक्षीण बल मांसस्य यस्य संतर्पण उत्थितम्

प्रच्छादन अर्थम् शयन आसनानाम् पद्म उत्पलानाम् च दलाः प्रशस्ताः

अक्षीण बल मांसस्य रक्तपित्तं यत् अश्नतः

संसृष्टं कफ वाताभ्याम् कण्ठे सजति च अपि यत्

पद्मकं पद्म किञ्जल्कम् दूर्वां वास्तूकम् उत्पलम्

वृद्धिं प्रयाति पित्तासृक् तस्मात् तत् लङ्घ्यम् आदितः

यवाग्वः कल्पना च एषा कार्या मांस रसेषु अपि

किराततिक्तं क्रमुकं स मुस्तम् प्रपौण्डरीकं कमल उत्पले च

वमनं मदन उन्मिश्रः मन्थः स क्षौद्र शर्करः

प्रदेह कल्पे परिषेचने च तथा अवगाहे घृत तैल सिद्धौ

अथ अतस् रक्तपित्तचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

किराततिक्तक उशीर मुस्तानाम् तद्वत् एव च

यदा तु सर्व छिद्रेभ्यः रोमकूपेभ्य एव च

द्राक्षा रसस्य इक्षुरसस्य नस्यं क्षीरस्य दूर्वा स्वरसस्य च एव

एते समस्ता गणशः पृथक् वा रक्तं स पित्तम् शमयन्ति योगाः

सरित् ह्रदानाम् हिमवत् दरीणाम् चन्द्र उदयानाम् कमल आकराणाम्

इति अन्न पानम् निर्दिष्टं क्रमशो रक्तपित्त नुद्

रसे बिल्व उत्पल आदीनाम् वर्तक क्रकरौ हितौ

मधूदकस्य इक्षु रसस्य च एव पानात् शमम् गच्छति रक्तपित्तम्

हेतुं वृद्धिं संज्ञां स्थानं लिङ्गं पृथक् प्रदुष्टस्य

कास ज्वर आनाह विबन्ध शूलम् तत् रक्तपित्तम् च घृतं निहन्यात्

ह्रीवेर मूलानि पटोल पत्त्रम् दुरालभा पर्पटको मृणालम्

भगवन् रक्तपित्तस्य हेतुः उक्तः स लक्षणः

शृङ्गाटकानां लाजानां मुस्ता खर्जूरयोः अपि

ऊर्ध्व गे शुद्ध कोष्ठस्य तर्पण आदिः क्रमो हितः

वर्तते ताम् असंख्येयां गतिं तस्य आहुः आन्तिकीम्

ज्वलन आदित्य संतप्तम् अन्यैः वा क्षीणम् आमयैः

कषाय योगाः य इह उपदिष्टाः ते च अवपीडे भिषजा प्रयोज्याः

सिद्धाः पारावत आदीनाम् रसे वा स्युः पृथक् पृथक्

पृथक् पृथक् चन्दन योजितानि तेन एव कल्पेन हितानि तत्र

रक्तं स पूयम् कुणपः च गन्धः स्याद् घ्राण नाशः कृमयः च दुष्टाः

मसूरी पृश्निपर्ण्योः वा स्थिरा मुद्ग रसे ऽथवा

विनीय लोध्रं क्षौद्रं च रक्तपित्त हरम् पिबेत्

रक्तं निहन्ति आशु विशेषतः तु यत् मूत्र मार्गात् स रुजम् प्रयाति

उदुम्बर अश्वत्थ मधूक लोध्राः कषाय वृक्षाः शिशिराः च सर्वे

स क्षौद्रम् ग्रथिते रक्ते लिह्यात् पारावतं शकृत्

प्रियङ्गुका चन्दन लोध्र सारिवा मधूक मुस्ता अभया धातकी जलम्

तस्य उष्णम् तीक्ष्णम् अम्लम् च कटूनि लवणानि च

पुष्प चूर्णानि मधुना लिह्यात् ना रक्तपित्तिकः
भयात् तस्य उरग पतेः न अयम् देशो निषेव्यते

अमीषाम् उत्पथ स्थानाम् शासन अर्थम् दुरात्मनाम्

गगन अर्ध उच्छ्रित आकारम् पवन आभोग कारिणम्

कन्दल अमल दन्तीषु स्रवन्तीषु नवं जलम्

विष अरणि गतस्य अग्नेः धूमेन परिवेष्टितम्

नील चित्र अङ्ग वर्णैः च सेवितं बहुभिर् द्विजैः

कदाचिच् चारयन्न् एव गाः स गो वृषभ ईक्षणः

दृष्ट्वा तत्र मतिं चक्रे निवासाय दिवा प्रभुः

सर्व ऋतु सुख संचारा सर्व तीर्थ सुख आश्रया

वृत्तं षट्पद पङ्क्तीभिः यथा स्यात् पद्म मण्डलम्

रराज बर्हि पत्रेण मन्द मारुत कम्पिना

तेषां स गायताम् एव वादयामास वीर्यवान्

तरंग अपाङ्ग कुटिलाम् वारि स्पर्श सुख अनिलाम्

रेमे वै दिवसं कृष्णः पुरा स्वर्ग गतः यथा

ददर्श विपुल उदग्रम् शाखिनं शाखिनां वरम्

मयूर रव घुष्टासु मदन उद्दीपनीषु च

पर्णवाद्यं श्रुति सुखम् वादयानः क्वचिद् वने

कदाचित् तु तदा कृष्णो विना संकर्षणं गुरुम्

अन्योन्य मिथुनैः च एव सेवितां मिथुनेचरैः

श्वापद उच्छिष्ट सलिलाम् आश्रम स्थान संकुलाम्

न्यग्रोधं पर्वत आकारम् भाण्डीरं नाम नामतः

मेघ काल अम्बुद श्यामः नभस्य इव मूर्तिमान्

तृणेष्व् अपि पतत्स्व् अप्सु ज्वलन्तम् इव तेजसा

अन्ये स्म परिगायन्ति गोपा मुदित मानसाः

समन्ताद् योजनं साग्रं तीरेष्व् अपि दुरासदम्

तोय वात उद्धतैः वेगैर् अवनामित पादपाम्

उरग अधिपतिः साक्षात् ह्रदे वसति दारुणः

यथा इयम् सरित् अम्भः दा भवेच् शिव जलाशया

अ गाधम् द्योतमानं च कस्य इदम् सु महत् ह्रदम्

गोप वेणुम् सु मधुरम् कामात् तम् अपि वादयन्

दीर्घं योजन विस्तारम् दुस्तरं त्रिदशैर् अपि

तोय पैः श्वापदैस् त्यक्तं शून्यं तोय चरैः खगैः

वन्य व्यापार युक्ताभ्याम् व्यग्राभ्यां दण्ड रज्जुभिः

एकेन अमल पत्रेण कण्ठ सूत्र अवलम्बिना

उत्सृज्य सागरे वासं यो मया वाहितः पुरा

शाड्वल छन्न मार्गासु शिलीन्ध्र आभरणासु च

स्थितं धरण्यां मेघ आभम् निबिडं पत्र संचयैः

सु तीर्थाम् स्वादु सलिलाम् ह्रदिनीं वेग गामिनीम्

शिखाभिस् तस्य मुक्ताभी रराज मुख पङ्कजम्

गोपालाः कृष्णम् एव अन्ये गायन्ति स्म रति प्रियाः

ह्रद शात उदर आक्रान्ताम् त्रि तरंग वली धराम्

सदृशं पुण्डरीकस्य गन्धेन कमलस्य च

तद् इदं दारुण आकारम् अरण्यं रूढ शाड्वलम्

वनं निर्विषय आकारम् विष अन्नम् इव दुःस्पृशम्

स तत्र वयसा तुल्यैर् वत्स पालैः सह अनघः

चक्रवाक स्तन तटाम् तीर पार्श्व आयत आननाम्

श्रीवत्सेन उरसा युक्तः शशाङ्क इव लक्ष्मणा

मेघनाद प्रतिव्यूहैः नादितासु समन्ततः

रराज तस्य तद् बाल्ये रुचिर उष्ठ पुटम् मुखम्

अ गाधेन अम्भसा पूर्णं मेघ पूर्णम् इव अम्बरम्

विष अनलेन घोरेण ज्वाला प्रज्वलितम् ह्रदम्

तैर् आप्त कारिभिः नित्यं सर्वतः परिरक्षितम्

भुजाभ्यां साधु वृत्ताभ्याम् पूजिताभ्यां दिवौकसैः

काश चामीकरम् वासो वसानां हंस लक्षणाम्

तट ज आभरण उपेताम् मीन निर्मल मेखलाम्

कुर्वाणं शुभ कर्माणम् तिरो वर्षन्तम् अव्ययम्

पारिप्लव प्लव क्षौमाम् सारस आराव नूपुराम्

जल जैः प्राणिभिः कीर्णां जल जैः भूषितां गुणैः

तेन इयम् दूषिता सर्वा यमुना सागरंगमा

कर्तव्य मार्गौ भ्राजेते ह्रदस्य अस्य तटाव् उभौ

पर्णवाद्य अन्तरे वेणुं तुम्बीवीणां च तत्र ह

कारण्डवा कुण्डलिनीम् श्रीमत् पङ्कज लोचनाम्

भवन आकार विटपम् लता पुष्प सु मण्डितम्

गोकुले अम्बुधर श्यामः चचार द्युतिमान् प्रभुः

विशाल मूल अवततम् पवन अम्भोद धारिणम्

सेव्यमानो नवैर् वातैर् द्रुम संघात निःसृतैः

व्रजस्य उत्तरतस् तस्य क्रोश मात्रे निरामये

उपभोगैः परित्यक्तं सद्भिस् त्रिषवण अर्थिभिः

पीते प्रीति करे नॄणां पद्म किञ्जल्क सप्रभे

अस्मिन् स कालियो नाम काल अञ्जन चय उपमः

तद् अस्य सर्प राजस्य कर्तव्यो निग्रहो मया

काकपक्ष धरः श्रीमाञ् श्यामः पद्म दल ईक्षणः

झष नक्र अनुलिप्त अङ्गीम् कूर्म लक्षण शोभिनीम्
स तया मालया वीरः शुशुभे सर्व पुष्पया

रराज माला शिरसि नक्षत्राणां यथा दिवि

तासु कृष्णो मुदं लेभे सौम्यासु वन राजिषु

आकाशाद् अप्य् अ संचार्यम् खगैर् आकाश गोचरैः

सु कुमार अभिताम्रेण क्रान्त विक्रान्त गामिना

हंस कारण्डव उद्घुष्टाम् सारसैश् च विनादिताम्

फेन प्रहृष्ट दशनाम् प्रसन्नां हंस हासिनीम्

स अङ्गदेन अग्र पादेन पङ्कज उद्भिन्न वर्चसा

एतं कदम्बम् आरुह्य तद् एष शिशु लीलया

रेमे च तत्र रम्यासु चित्रासु वन राजिषु

गम्भीरम् अ क्षोभ्य जलम् निष्कम्पम् इव सागरम्

दीर्घ स्रोत आयत भुजाम् आभोग श्रवण आयताम्

अ भोज्यम् तत् पशूनां ह्य् अ पेयम् च जल अर्थिनाम्

फलैः प्रवालैश् च घनं स इन्द्रचाप घन उपमम्

शैवाल मलिनैः च अपि वृक्षैः क्षुप लता आकुलैः

वैशंपायन उवाच

दुःख उपसर्प्यम् तीरेषु स सर्पैः विपुलैर् बिलैः

चचार तत् वन वरम् कामरूपी वर आननः

केसराणां नवैर् गन्धैर् मद निःश्वसित उपमैः

स अवरोह द्रुमम् घोरं कीर्णं नाना लता द्रुमैः

विनिपत्य ह्रदे घोरे दमयिष्यामि कालियम्

रुचिर उत्पल पत्र अक्षीम् नत भ्रूम् जलज ईक्षणाम्

तां च पद्म उत्पलवतीम् ददर्श यमुनां नदीम्

तस्य अर्जुन कदम्ब आढ्या नीप कन्दल मालिनी

व्रज उपभोग्या च शुभा नागे वै दमिते मया

तां चरन् स नदीं श्रेष्ठां ददर्श ह्रदम् उत्तमम्

स कदाचिद् वने तस्मिन् गोभिः सह परिव्रजन्
स कथं गां गतो विष्णुर् गोप त्वम् अगमद् विभुः

यश् चक्रं वर्तयत्य् एको मानुषाणाम् अनामयम्

युग अन्तेषु अन्तको यश् च यश् च लोक अन्तक अन्तकः

अपानः पश्चिमं कायम् उदान ऊर्ध्वम् शरीरिणः

यः शेते शाश्वतं योगम् आस्थाय तिमिरं महत्

तस्य इन्द्रियाणि शिष्टानि स्वं स्वं योगं प्रचक्रिरे

यः पुराणे पुराण आत्मा वाराहं वपुर् आस्थितः

कथं गतिर् गतिमताम् आपन्नो मानुषीं तनुम्

एष मे संशयो ब्रह्मन्न् एष मे विस्मयो महान्

त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो ऽपायास् त्रयो गुणाः

उत्तर अन्ते समुद्रस्य क्षीरोदस्य अमृत उदधेः

यूपान् समिध् स्रुचम् सोमं पवित्रं परिधीन् अपि

सदस्यान् यजमानांश् च मेध आदीन् च क्रतु उत्तमान्

कथं च भगवान् विष्णुः सुरेशो अरि निषूदनः

ग्राम्याश् च विषयाश् च एव यस्य वीर्यात् प्रवर्तिताः

देवा हुताशन प्राणाः प्राणो ऽग्नेर् मधुसूदनः

कृत्वा च देवांस् त्रिदिवस्य देवांश् चक्रे सुर ईशम् पुरुहूतम् एव

इत्य् एतान् पुरुषः सर्वान् सृजन् लोकान् सनातनान्

वायुः प्रवेशनं चक्रे संगतः परमात्मना

ज्योतिश् चक्षुषि तेजश् च तेषां यन्तृ मनः स्मृतम्

सुरारणिर् गर्भम् अधत्त दिव्यं तपः प्रकर्षात् अदितिः पुराणम्

चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश् चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता

कर्मणा आश्चर्य भूतस्य विष्णोस् तत्त्वम् इह उच्यताम्

गरुड स्थेन च उत्सिक्तः कालनेमिर् निपातितः

यो ऽन्तकाले जगत् पीत्वा कृत्वा तोय मयम् वपुः

विनयो नय वृत्तानाम् तेजस् तेजस्विनाम् अपि

या च अस्य प्रकृतिर् ब्रह्मंस् तां च व्याख्यातुम् अर्हसि

भाग अर्थे यज्ञ विधिना योग ज्ञः यज्ञ कर्मणि

पार्थिवं देहम् आहुस् तु प्राण आत्मानम् च मारुतम्

प्रोक्षणीयं ध्रुवां च एव आवभृथ्यं तथा एव च

येन सैंहं वपुः कृत्वा द्विधा कृत्वा च तत् पुनः

सर्व देव मयम् कृत्वा सर्व आयुध धरम् वपुः

किमर्थं दिव्यम् आत्मानं मानुष्ये संन्ययोजयत्

सेतुर् यो लोक सेतूनाम् मेध्यो यो मेध्य कर्मणाम्

देव मानुषयोः नेता द्योर् भुवः प्रभवो विभुः

विबभाज पुरा यश् च पारमेष्ठ्येन कर्मणा

गर्भ ऊष्म संभवः ज्ञेयो द्वितीयो राशिर् उच्यते

अस्थ्नो मज्जा समभवन् मज्जायाः शुक्र संभवः

विषाण अग्रेण वसुधाम् उज्जहार अरि सूदनः

नाभि कण्ठ अन्तर स्थः तु तत्र देवो हुताशनः

देव लोकम् समुत्सृज्य मर्त्य लोकम् इह आगतः

मानुष्ये स कथं बुद्धिं चक्रे चक्र भृताम् वरः

एतद् आश्चर्यम् आख्यानं कथयस्व सुख आवहम्

एकार्णव गते लोके तत् पङ्कजम् अ पङ्क जम्

विष्णोर् उत्पत्तिम् आश्चर्यं मम आचक्ष्व महा मुने

ददौ जित्वा वसुमतीं सुराणां सुर सत्तमः

देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तु मनसः स्मृतम्

येन लोकान् क्रमैर् जित्वा त्रिभिस् त्रींस् त्रिदश ईप्सया

चन्द्र सूर्य द्वयम् ज्योतिर् योगि ईशः क्षणदा तनुः

सहस्र चरणम् ब्रह्मन् सहस्र अंशुम् सहस्रशः

शुक्राद् गर्भः समभवद् रस मूलेन कर्मणा

युग अनुरूपम् यः कृत्वा लोकान् अनु परिक्रमन्

यः परं श्रूयते ज्योतिर् यः परं श्रूयते तपः

प्राण अपानौ समानश् च उदानो व्यान एव च

चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराश्रम्य संश्रयः

कफस्य हृदयं स्थानं नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम्

हव्य आदान् च सुरांश् चक्रे कव्य आदान् च पितॄन् अपि

रसाद् वै शोणितं भवति शोणितान् मांसम् उच्यते

कफ वर्गे भवेच् छुक्रं पित्त वर्गे च शोणितम्

येन ते निहता दैत्याः संग्रामे तारकाः मये

श्रुतो मे स्वस्य वंशस्य पूर्वजानां च संभवः

जनमेजय उवाच

आयुः क्षेत्राण्य् उपचयो लक्षणं रूप सौष्ठवम्

पित्तम् अग्निः स्मृतस् त्व् एवम् अग्नीषोम मयम् जगत्

कर्मणाम् आनुपूर्व्या च प्रादुर्भावाश् च ये विभोः

आश्चर्यं परमं विष्णुर् देवैर् दैत्यैश् च कथ्यते

मनुष्याणां मनः भूतः तपः भूतः तपस्विनाम्

भावौ रस अनुगौ एतौ वीर्यं च शशि पावकौ

यज्ञियानि च द्रव्याणि यज्ञांश् च चयन अनलान्
पदानि यो लोक पदानि कृत्वा चकार दैत्यान् सलिलाशय स्थान्

पूर्व दैत्यः महा वीर्यः हिरण्यकशिपुर् हतः

महाभूतानि भूतात्मा यो दधार चकार च

क्षणा निमेषाः काष्ठाश् च कलास् त्रैकाल्यम् एव च

एवं प्रवर्तिते गर्भे वर्तिते अर्बुद संनिभे

तत्र अपाम् प्रथमो भागः स सौम्यो राशिर् उच्यते

शुक्रं सोम आत्मकम् विद्याद् आर्तवं पावक आत्मकम्

आकाश प्रभवः वायुर् वायु प्राणः हुताशनः

सृष्टा लोकास् त्रयो ऽनन्ता येन आनन्त्येन वर्त्मना

पाताल स्थः अर्णव गतम् पपौ तोय मयम् हविः

वसुदेव कुले धीमान् वासुदेव त्वम् आगतः

यो गतिर् धर्म युक्तानाम् अगतिः पाप कर्मणाम्

विग्रहो विग्रह अर्हाणाम् गतिर् गतिमताम् अपि

सर्व भूत गुण स्रष्टा सर्व भूत गुण आत्मकः

अग्निम् आहवनीयं च वेदीं च एव कुशान् स्रुवम्

आदित्य आदिः तु यो दिव्यो यश् च दैत्य अन्तकः विभुः

व्यानो व्यायच्छते येन समानः संनिवर्तते

मुहूर्तास् तिथयो मासा दिन संवत्सराः तथा

श्रीगर्भः स कथं गर्भे स्त्रिया भू चरया धृतः

यः परं प्राह परतः परं यः परम आत्मवान्

नाभि अरण्याम् समुत्पन्नं यस्य पैतामहं गृहम्

प्राणो ऽस्य प्रथमं स्थानं वर्धयन् परिवर्तते

सर्ग कारः च सर्गाणां लोक हेतुः अनुत्तमः

अरांस् त्रीणि च यश् चक्रे हव्य कव्य प्रदान् मखे

वेद्यो यो वेद विदुषाम् प्रभुर् यः प्रभव आत्मनाम्

नैधने ऽस्मिन् कथं लोके नर त्वम् विष्णुर् आगतः

मनः प्रजापतिर् ज्ञेयः कफः सोमो विभाव्यते

दिश् अन्तरः नभः भूतः वायुर् वायु विभावनः
मुण्डा भृगवः

मा ते केशान् अनुगात् तेज एतत् तथा धाता दधातु ते

सर्पिष्मद् अन्नं ब्राह्मणान् भोजयेत्

मङ्गल अर्थम् शिखिनो ऽन्ये

तुभ्यम् इन्द्रो बृहस्पतिः सविता वर्च आदधुर् इति प्रपततो ऽनुमन्त्रयते

तृतीयस्य वर्षस्य भूयिष्ठ गते चूडाः कारयते

कर्त्रे वरं ददाति

तेन अस्य आयुषे वप सुश्लोक्याय स्वस्तये

सुहृद् परिग्राह्यान् उप्यमानान् हरित गोमये समवचिनोति

यत् क्षुरेण वर्तयता सुपेशसा वप्तर् वपसि केशान्

अरिक्ते पर्याश्रेषयत इति श्रुतिः

तेन अस्य आयुषे वप सुश्लोक्याय स्वस्तये

दक्षिणे केशान्त ओषधे त्रायस्व इति दर्भम् अन्तर्धाय स्वधित इति क्षुरेण अभिनिधाय येन अवपत् सविता क्षुरेण सोमस्य राज्ञो वरुणस्य विद्वान्

शुद्ध पक्षस्य पुण्य अहे पर्वणि वा यथा उक्तम् उपसमाधाय जय प्रभृतिभिः हुत्वा

दक्षिणतः कपुजा वसिष्ठानाम्

येन पूषा प्रजापतेर् अग्नेः सूर्यस्य च आयुषे ऽवपत्

शुन्द्धि शिरो मा अस्य आयुः प्रमोषीर् इति लौह आयसम् क्षुरं केश वापाय प्रयच्छति

उष्णाश् च शीताश् च समेत्य सर्वा बृहस्पतिः सविता सत्य धर्मा तद् अनुमन्यताम्

वाजिम् एके

उभयतो अत्रि कश्यपानाम्

पक्ष्म गुणम् तिल पेशलम् केश वापाय प्रयच्छति

तेन अस्य आयुषे वप सुश्लोक्याय स्वस्तय इति प्रदक्षिणं प्रतिदिशं प्रतिमन्त्रं दर्भ क्षुर कर्म

पञ्च चूडाः अङ्गिरसः

येन धाता बृहस्पतेर् अग्नेर् इन्द्रस्य च आयुषे ऽवपत्

आर्द्र दानवः स्थ जीव दानवः स्थ उन्दतीः इह एनम् अवत अपः उन्दन्तु जीवसे दीर्घ आयु त्वाय वर्चस इति

उप्त्वाय राज्ञो वरुणस्य केशान् सोमो धाता सविता विष्णुर् अग्निः

आदित्या रुद्रा वसवः स चेतसः सोमस्य राज्ञो वपत प्रचेतस इत्य् उष्णा अपो ऽभिमन्त्रयते

येन भूयश् च रात्री ज्योक् पश्या च सूर्यम्
तत् प्राश्नात्

अग्नेः त्वा आस्येन प्राश्नामि इति अब्रवीत्

तस्य अङ्गा पर्वाणि व्यस्रंसन्त

तस्य पाणी प्रचिछेद

इन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामि इति अब्रवीत्

न हि सूर्यस्य चक्षुः किंचन हिनस्ति

तत् बर्हये आङ्गिरसाय पर्यहरन्

सः अबिभेत् प्राश्नन्तम् मा हिंसिष्यति इति

न हि अग्नेः आस्यम् किंचन हिनस्ति

सः अकामयत मा इयम् अस्मै आकूतिः समर्धि यः मा यज्ञात् निरभाक्षीत् इति

तया एव एनत् शमयांचकार

देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे अश्विनोः बाहुभ्याम् पूष्णः हस्ताभ्याम् प्रसूतः प्रशिषा प्रतिगृह्णामि इति अब्रवीत्

वरुणस्य उदरे इति

पृथिवी वै अन्नानाम् शमयित्री

सवितृ प्रसूतः एव एनम् तत् देवताभिः प्रत्यगृह्णात्

तत् व्यूह्य तृणानि प्राच् दण्डम् स्थण्डिले निदधाति पृथिव्याः त्वा नाभौ सादयामि इति

सः एतम् मन्त्रम् अपश्यत्

तत् प्राश्नात्

सः अबिभेत् प्राशितम् मा हिंसिष्यति इति

सः एषः इध्मः समिधः ह पुरातनः

न हि इन्द्रस्य जठरम् किंचन हिनस्ति

सः अबिभेत् बृहस्पतिः इत्थम् वाव स्य आर्तिम् आरिष्यति इति

तत् इध्माय आङ्गिरसाय पर्यहरन्

सः अबिभेत् प्रतिगृह्णन्तम् मा हिंसिष्यति इति

न हि वरुणस्य उदरम् किंचन हिनस्ति इति

तत् सवित्रे पर्यहरन्

तस्य दन्ताः परोप्यन्त

तत् भगाय पर्यहरन्

तस्मात् आहुः अन्धः वै भगः इति

स यज्ञम् अभ्यायम्य अविध्यत्

सूर्यस्य त्वा चक्षुषा प्रतीक्षे इति अब्रवीत्

तम् यज्ञः एव अकल्पयत्

तत् आविद्धम् निरकृन्तत्

तत् उदयच्छत्

तत् एतत् बर्हिः प्रस्तरः ह पुरातनः

तत् बृहस्पतये आङ्गिरसाय पर्यहरन्

तम् यज्ञः एव अकल्पयत्

तस्य शिरः व्यपतत्

प्रजापतिः वै रुद्रम् यज्ञात् निरभजत्

तस्मात् हिरण्य पाणिः इति स्तुतः

तस्य चक्षुः परापतत्
आसन स्थान संवेशनानि उदक् अग्रेषु दर्भेषु प्राच् मुखस्य प्रतीयात् पश्चात् अग्नेः यत्र होमः स्यात्

स्वयम् हौत्रम्

सह शिरसम् स्नान शब्दे

अन्ततस् प्रत्युपस्पृश्य शुचिः भवति

ग्रीवायाम् प्रतिमुच्य दक्षिणम् बाहुम् उद्धृत्य यज्ञ उपवीती भवति सव्यम् प्राचीनावीती

अ व्यावृत्तिम् यज्ञाङ्गैः अ व्यवायम् च इच्छेत्

पाकयज्ञः इति आख्या यः कः च एक अग्नौ

अयज्ञियाम् वा व्याहृत्य महाव्याहृतीः जपेत् वा

तत्र ऋत्विज् ब्रह्मा सायम् प्रातर् होम वर्जम्

इदम् विष्णुः इति

मन्त्र अन्तम् अव्यक्तम् परस्य आदि ग्रहणेन विद्यात्

हौत्र ब्रह्मत्वे स्वयम् कुर्वन् ब्रह्म आसनम् उपविश्य छत्त्रम् उत्तरासङ्गम् कमण्डलुम् वा तत्र कृत्वा अथ अन्यत् कुर्यात्

उदगयन पूर्वपक्ष पुण्य अहेषु प्राक् आवर्तनात् अह्नः कालः अन् आदेशे

पादौ अभ्युक्ष्य शिरः अभ्युक्षेत्

दक्षिणेन पाणिना कृत्यम् अनादेशे

अथ अतस् गृह्या कर्माणि

त्रिस् आचम्य अपः द्विस् परिमृजीत

दक्षिणतस् अग्नेः उदक् मुखः तूष्णीम् आस्ते ब्रह्मा आ होमात् प्राच् अग्रेषु

इन्द्रियाणि अद्भिः संस्पृशेत्
तत् तत् एव तूष्णीम् निनयेत्

इयम् एव अग्निहोत्र स्थाली

प्राजापत्यम् अग्निहोत्रम्

तत् अनेन सर्वेण प्रायश्चित्तिम् कुरुते

तत् आहुः यत् एतस्य दीर्घ सत्त्रिणः अग्निहोत्रम् जुह्वतः अग्निहोत्री वत्सः नश्येत् किम् तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिः इति

अनिरुक्तः वै प्रजापतिः

अथ उ खलु आहुः

अस्याम् हि एव प्रतितिष्ठति

द्यौः वै अग्निहोत्री

एताः वै व्याहृतयः सर्व प्रायश्चित्तयः

अथ उ खलु आहुः यत् एषा लोहितम् दुहीत किम् तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिः इति

न ह वै एवंविदः अग्निहोत्री वत्सः नश्यति

तस्याः आदित्यः एव वत्सः

यदा वै एषा सु स्पृष्टम् वर्षति अभिनिषद्य इव बत अवर्षीत् इति एनाम् आहुः

तत् उ ह उवाच आरुणिः

तत् अधिश्रित्य मेक्षणम् कृत्वा श्रपयेत्

स व्युत्क्रामत इति उक्त्वा अन्वाहार्यपचनम् परिच्छादयितवै ब्रूयात्

अथ उ भूः भुवः स्वर् इति एताभिः व्याहृतिभिः

न उ वै एवंविदः अग्निहोत्रम् दुह्यमानम् स्कन्दति
ततस् च तट स्खलित जल स्थगित जलज खण्ड चलित दण्ड कण्टक अग्र दलित देह राजहंस त्रास जर्जर रसित संदत्त कर्णस्य जनस्य क्षणाद् आकर्णनीयं जनिष्यते जल संघातस्य किंचिद् आरटितम्

श्रेयांसि च सकलान्य् अन् अलसानाम् हस्ते नित्य सांनिध्यानि

अस्याः चरितार्थम् स्तन तटम् गाढ आलिङ्गनैः सदृशतरस्य सहचरस्य च इति

तेन च अहम् दर्शित आशः शंकर नृत्य रङ्ग देश जातस्य जरत् सालस्य स्कन्ध रन्ध्र अन्तर् जटा जालम् निष्कृष्य तेन जटिल ताम् गतः कन्था चीर संचय अन्तरित सकल गात्रः कांश्चिद् शिष्यान् अग्रहीषम्

घन शिला इष्टका छन्न छिद्र आननम् तद् तीर देशम् जनैर् अ शङ्कनीयम् निश्चित्य दिन आदि स्नान निर्णिक्त गात्रः च नक्षत्र संतान हार यष्टि अग्र ग्रथित रत्नम्

शान्ते च तत्र सलिल रटिते क्लिन्न गात्रः किंचिद् आरक्त दृष्टिः येन आकारेण निर्यास्यति निचाय्य तं निखिल जन नेत्र आनन्द कारिणम् न यक्षः शक्ष्यति अग्रतस् स्थितये

कृतकृत्यः च इह न द्रष्टासि

कः तत्र तत् जानाति यत् छिद्रेण अरयः चिकीर्षन्ति इति

तत्त्वस्य हृदय हारि जातम् तद् अधिकृतैः च तत्र कृत्ये रन्ध्र दर्शन असहैः इच्छां च राज्ञा कन्यका अति राग जनिताम् नितान्त निश्चलाम् निश्चित्य अर्थः एष न निषिद्धः

आश्चर्य रस अतिरेक हृष्ट दृष्टयः ते जय जगदीश जयेन स अतिशयम् दश दिशः स्थगयत् निजेन यशसा आदिराज यशांसि इति असकृत् आशास्य अरचयन् यथा आदिष्टाः क्रियाः

आदिष्टः च अयम् तेन अति निकृष्ट आशयेन गच्छ कलिङ्ग राजस्य कर्दनस्य कन्यां कनकलेखां कन्या गृहात् इह आनय इति

अत्र अन्तरे आन्ध्र नगरात् आगच्छन् अग्रजः कश्चिद् ऐक्ष्यत

अस्याः च धरा अङ्गनायाः न अति आदृत निराकृत अरि चक्रम् चक्रं कर तल गतम् चिन्तनीयं न तत्र संशयः

ध्यान धीरः स्थान दर्शित ज्ञान संनिधिः च एनम् निरीक्ष्य निचाय्य अकथयम् तात स्थान एष हि यत्नः

सा च दारिका यक्षेण केनचिद् अधिष्ठिता न तिष्ठति अग्रे नर अन्तरस्य

तथा आदिष्टे च हृष्टे क्षितीशे गते निशि निशि निः निशाकर अर्चिषि नीरन्ध्र अन्धकार कण निकर निगीर्ण दश दिशि निद्रा निगडित निखिल जन दृशि निर्गत्य जल तल निलीन गाहनीयम् नीरन्ध्रं कृच्छ्रात् छिद्रीकृत अन्तरालम् तत् एकतस् सरस् तटम् तीर्थ अ संनिकृष्टम् केनचिद् खनन साधनेन अकार्षम्

जनं च एनम् सह नय अनया कन्यया कन्या गृहम् हरिण नयनया इति

यतस् ते साधीयसा सत् चरितेन अन् आकलित कलङ्केन अर्चितेन अति आदर रचितेन आकृष्ट चेतसा जनेन अनेन सरः तथा संस्कृतम् यथा इह ते ऽद्य सिद्धिः स्यात्

आयस्यति च नरेन्द्र सार्थ संग्रहणेन तत् निराकरिष्यन् नरेन्द्रः न च अस्ति सिद्धिः इति

यस्य ते राष्ट्रे ग्रास आदि आसादितम् तस्य ते किंचिद् अन् आचर्य कार्यं गतिः आर्य गर्ह्या इति

अचल राज कन्यका कदर्थनया अन्तरिक्ष आख्येन शंकर शरीरेण संसृष्टायाः संध्या अङ्गनायाः रक्तचन्दन चर्चित एक स्तन कलश दर्शनीये दिनाधिनाथे जनाधिनाथः स आगत्य जनस्य अस्य धरणी न्यस्त चरण नख किरण छादित किरीटः कृताञ्जलिः अतिष्ठत्

अथ संतत गीत संगीत संगत अङ्गना सहस्र शृङ्गार हेला निरर्गल अनङ्ग संघर्ष हर्षितः च राग तृष्णा एक तन्त्रः तत्र रन्ध्र आन्ध्र नाथेन जयसिंहेन सलिल तरण साधन आनीतेन अनेन अनेक संख्येन अनीकेन द्राक् आगत्य अगृह्यत स कलत्रः सा च अनीयत त्रास तरल अक्षा दयिता नः सह सखी जनेन कनकलेखा

तद् असहा च सा सती गर रस आदिना सद्यः संतिष्ठेत

गतं च कीर्ण केशम् संहत कर्ण नासम् सरसः तलम् हास्तिनं नक्र लीलया नीर अति निलीन तया तं तथा शयानं कन्धरायां कन्थया व्यग्रहीषम्

तत् चेद् इच्छसि अनेक शास्त्र ज्ञान धीर धिषणैः अधिकृतैर् इतरैः च हित एषि गणैः आकलय्य जालिक शतम् च आनाय्य अन्तरङ्ग नर शतैः यथा इष्ट दृष्ट अन्तरालम् सरः क्रियेत रक्षा च तीरात् त्रिंशत् दण्ड अन्तराले सैनिक जनेन सादरं रचनीया