tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अप्रिया न भविष्यन्ति प्रियो मे न भविष्यति

सर्वान् महा कृपान् च अपि त्राण अन्वेषी विरौमि अहम्

महा त्रास ज्वर ग्रस्तः पुरीष उत्सर्ग वेष्टितः

किमु व्याधि शतैः ग्रस्तः चतुर्भिः चतुर् उत्तरैः

अ कृष्ट जातानि च शस्य जातानि अन्यानि वा पूज्य विभूषणानि

महा कारुणिकान् च अपि बोधिसत्त्वान् कृताञ्जलिः

महीधरा रत्न मयाः तथा अन्ये वन प्रदेशाः च विवेक रम्याः

पिपासितो दीन दृष्टिः अन्यत् एव ईक्षते जगत्

तत् तत् स्मरणताम् याति यत् यत् वस्तु अनुभूयते

विज्ञापयामि सम्बुद्धान् सर्व दिक्षु व्यवस्थितान्

तत्र सर्वज्ञ वैद्यस्य सर्व शल्य अपहारिणः

विमान मेघान् स्तुति गीत रम्यान् मैत्रीमयेभ्यः अपि निवेदयामि

पूर्वं च पापं समतिक्रमामि न अन्यत् च पापं प्रकरोमि भूयः

कथं च निःसरामि अस्मात् नित्य उद्वेगः अस्मि नायकाः

त्राण शून्याः दिशो दृष्ट्वा पुनः सम्मोहम् आगतः

मनोज्ञ गन्ध उदक पुष्प पूर्णैः कुम्भैः महारत्न मयैः अनेकैः

सद्धर्म रत्नस्य च निर्मलस्य बुद्ध आत्मजानाम् च गुण उदधीनाम्

अङ्ग छेद अर्थम् अपि अद्य नीयमानो विशुष्यति

स्वप्न अनुभूत वत् सर्वम् गतं न पुनर् ईक्ष्यते

भौज्यैः च स्वाद्यैः विविधैः च पेयैः तेभ्यः च निवेदयामि

प्रकृत्या यच् च सावद्यं प्रज्ञप्त्या अवद्यम् एव च

प्रिय अप्रिय निमित्तेन पापं कृतम् अनेकधा

सर्च चैत्यानि वन्दे अहम् बोधिसत्त्व आश्रयान् तथा

अवश्यं न भविष्यामि कस्मात् मम सुस्थितं मनः

इयम् एव तु मे चिन्ता युक्ता रात्रिंदिवं सदा

प्रधारयामि एष महामुनीनां रत्न आतपत्राणि अतिशोभनानि

समस्त भद्राय आत्मानम् ददामि भय विह्वलः

ददामि च आत्मानम् अहम् जिनेभ्यः सर्वेण सर्वं च तद् आत्मजेभ्यः

आदाय बुद्ध्या मुनि पुंगवेभ्यः निर्यातयामि एष स पुत्रकेभ्यः

सर्व त्रिसाहस्र विसारि गन्धैः गन्ध उत्तमैः तान् अनुलेपयामि

स्तुति संगीति मेघाः च संभवन्तु एषु

कृत अकृता परीक्षः अयम् मृत्युः विश्रम्भ _

आर्यम् आकाशगर्भिम् च क्षितिगर्भं च भावतः

एवम् आगन्तुकः अस्मि इति न मया प्रत्यवेक्षितम्

गन्ध उपलिप्तेषु च कुट्टिमेषु किरामि पुष्प प्रकरान् मनोज्ञान्

एकाकी क्वापि यास्यामि किं मे सर्वैः प्रिय अप्रियैः

कातरैः दृष्टिपातैः च त्राण अन्वेषी चतुर् दिशम्

नश्यन्ति येषां भैषज्यं सर्व दिक्षु न लभ्यते

अतः परं प्रतिष्ठन्तां पूजा मेघाः मनोरमाः

सुवर्ण दण्डैः कमनीय रूपैः समुच्छ्रितानि

अशुभान् नियतं दुःखं निःसरेयं ततः कथम्

अति अप्रमत्तः तिष्ठामि प्रपातेषु इतरेषु अपि

प्रलम्ब मुक्तामणि हार शोभान् आभास्वरान् तान्

मञ्जुघोष प्रभृतयः पूजयन्ति यथा जिनान्

गुरुषु अन्येषु वा क्षेपात् काय वाच् बुद्धिभिः कृतः

आयस्य च आगमः न अस्ति न मरिष्यामि किं न्व् अहम्

रात्रिंदिवम् अविश्रामम् आयुषः वर्धते व्ययः

स्नानं करोमि एष तथागतानां तद् आत्मजानाम् च
छत् अपेहि सीसरम सारमेय नमः ते अस्तु सीसर

तत् सत्यं यत् त्वा इन्द्रः ऽब्रवीद् गा स्पाशयस्व इति तास् त्वं स्पाशयित्वा अगच्छः तं त्वा अब्रवीत् इति अविदम् हि इति वरं वृणीष्व इति कुमारम् एव अहम् वरं वृण इति अब्रवीः

श्वानम् पुरुषं छद् इति त्रिः प्रातर् मध्यंदिने सायम्

सम् अश्वाः वृषणः पदो न

तत् सत्यं यत् ते सरमा माता लोहितः पिता

सुबीरिण सृज सृज एक व्रात्य शुनक सृज छत्

बिभ्रन् निष्कं च रुक्मं च शुनाम् अग्रं सुबीरिणः

दुला ह नाम वो माता मण्डाकको ह वः पिता

उपरिष्टाद् तृतीयस्याम् इतो दिवि

सुबीरिण सृज सृज एक व्रात्य शुनक सृज छत्

उत्सृज इमम् शुची मनः त्वं पिशङ्ग लोहितः

श्व उपस्पृष्टे तद् यज्ञोपवीतं कृत्वा अपः आचम्य अनाप्रीतेन शरावेण अनुस्रोतसम् उदकम् आहृत्य अथ सभायां मध्ये ऽधिदेवनम् उद्धत्य अवोक्ष्य अक्षान् न्युप्य अक्षेषु हिरण्यं निधाय उपरिष्टात् सभायां व्यूह्य तृणानि तेन कुमारम् अन्ववहृत्य अक्षेषु उत्तानम् निपात्य दध्ना लवण उदक मिश्रेण अभ्युक्ष्य जपति

औलब इत् तम् शबलः

आघ्नन्ति कंसं दक्षिणतः

सं तक्षा हन्ति चक्री वो न

निगृह्य बाहू प्लवसे द्याम् इव चाकशत्

अगदो ह एव भवति इति आह

श्वग्रह प्रायश्चित्तम्

अधोराम उलुम्बलः सारमेयो ह धावति समुद्रम् इव चाकशत्

अमी ये के सरस्यका अवधावति तृतीयस्याम् इतस् दिवि

च च अर्जुनः च लोहितश् च

बिभ्रन् निष्कं च रुक्मं च शुनाम् अग्रं सुबीरिणः

कुर्कुरः सुकुर्कुरः कुर्कुरो बाल बन्धनः

छत् अपेहि सीसरम सारमेय नमः ते अस्तु सीसर
अरेर् अनन्तरं मित्रम् उदासीनं तयोः परम्

न अयुध्यमानम् पश्यन्तं न परेण समागतम्

भुक्तवान् विहरेच् च एव स्त्रीभिर् अन्तःपुरे सह

उच्छिन्दन् ह्य् आत्मनो मूलम् आत्मानं तांश् च पीडयेत्

अ समीक्ष्य प्रणीतस् तु विनाशयति सर्वतः

न कर्णिभिर् न अपि दिग्धैर् न अग्नि ज्वलित तेजनैः

प्रमाणानि च कुर्वीत तेषां धर्मान् यथा उदितान्

तस्य अपि तत् क्षुधा राष्ट्रम् अचिरेण एव सीदति

द्वयोस् त्रयाणां पञ्चानां मध्ये गुल्मम् अधिष्ठितम्

न कूटैर् आयुधैर् हन्याद् युध्यमानो रणे रिपून्

रथ अश्वम् हस्तिनं छत्त्रं धनं धान्यं पशून् स्त्रियः

तथा सर्वं संविदध्याद् एष सामासिको नयः

आहवेषु मिथो ऽन्योन्यं जिघांसन्तो महीक्षितः

व्यसनस्य च मृत्योश् च व्यसनं कष्टम् उच्यते

वपुष्मान् वीत भीः वाग्मी दूतो राज्ञः प्रशस्यते

ये कार्यिकेभ्यो ऽर्थम् एव गृह्णीयुः पाप चेतसः

अनिष्टं च अपि अनिष्टेषु तं धर्मं न विचालयेत्

ते ऽस्य सर्वाण्य् अवेक्षेरन् नॄणां कार्याणि कुर्वताम्

मित्रस्य च एव अपकृते द्विविधो विग्रहः स्मृतः

द्विविधं कीर्त्यते द्वैधं षाड्गुण्य गुण वेदिभिः

स्यन्दन अश्वैः समे युध्येद् अनूपे नौ द्विपैः तथा

न सुप्तं न विसंनाहं न नग्नं न निरायुधम्

राज्ञो हि रक्षा अधिकृताः पर स्व आदायिनः शठाः

संयुक्तांश् च वियुक्तांश् च सर्व उपायान् सृजेद् बुधः

संहतस्य च मित्रेण द्विविधं यानम् उच्यते

गुप्तं सर्वर्तुकं शुभ्रं जल वृक्ष समन्वितम्

वाहनानि च सर्वाणि शस्त्राण्य् आभरणानि च

दण्डेन एव प्रसह्य एतान् शनकैस् वशम् आनयेत्

सर्व लोक प्रकोपः च भवेद् दण्डस्य विभ्रमात्

कारुकाञ् शिल्पिनश् च एव शूद्रांश् च आत्म उपजीविनः

चन्द्र वित्तेशयोः च एव मात्रा निर्हृत्य शाश्वतीः

अलंकृतश् च संपश्येद् आयुधीयं पुनर् जनम्

दूत सम्प्रेषणम् च एव कार्य शेषम् तथा एव च

यजेत राजा क्रतुभिर् विविधैर् आप्त दक्षिणैः

तत्र स्थितः प्रजाः सर्वाः प्रतिनन्द्य विसर्जयेत्

आपद् अर्थम् धनं रक्षेद् दारान् रक्षेद् धनैर् अपि

राष्ट्रस्य संग्रहे नित्यं विधानम् इदम् आचरेत्

एवं सर्वम् इदं राजा सह संमन्त्र्य मन्त्रिभिः

सचिवान् सप्त च अष्टौ वा प्रकुर्वीत परीक्षितान्

समवस्कन्दयेच् च एनम् रात्रौ वित्रासयेत् तथा

ग्राम दोषान् समुत्पन्नान् ग्रामिकः शनकैः स्वयम्

षाण्मासिकस् तथा आच्छादः धान्य द्रोणः तु मासिकः

संहतान् योधयेद् अल्पान् कामं विस्तारयेद् बहून्

युक्ते च दैवे युध्येत जय प्रेप्सुः अपेत भी

तदा द्विधा बलं कृत्वा साधयेत् कार्यम् आत्मनः

भिन्द्याच् च एव तडागानि प्राकार परिखाः तथा

शरीर कर्षणात् प्राणाः क्षीयन्ते प्राणिनां यथा

विनीत आत्मा हि नृपतिर् न विनश्यति कर्हिचित्

एकैकं कारयेत् कर्म मासि मासि महीपतिः

परीक्षिताः स्त्रियश् च एनम् व्यजन उदक धूपनैः

सर्वेषां तु विशिष्टेन ब्राह्मणेन विपश्चिता

इन्द्र अनिल यम अर्काणाम् अग्नेश् च वरुणस्य च

वेनो विनष्टो ऽविनयान् नहुषश् च एव पार्थिवः

संध्यां च उपास्य शृणुयाद् अन्तर्वेश्मनि शस्त्र भृत्

दूतं च एव प्रकुर्वीत सर्व शास्त्र विशारदम्

अलब्धं च एव लिप्सेत लब्धं रक्षेत् प्रयत्नतः

तदा तु यानम् आतिष्ठेद् अरि राष्ट्रम् प्रति प्रभुः

न अस्य छिद्रं परो विद्याद् विद्याच् छिद्रं परस्य च

तथा ग्राम शतानाम् च कुर्याद् राष्ट्रस्य संग्रहम्

क्षत्रियस्य परो धर्मः प्रजानाम् एव पालनम्

गिरि पृष्ठम् समारुह्य प्रासादं वा रहस् गतः

स्थापयेत् तत्र तद् वंश्यम् कुर्याच् च समय क्रियाम्

राज्ञश् च दद्युर् उद्धारम् इत्य् एषा वैदिकी श्रुतिः

नित्यम् उद्यत दण्डस्य कृत्स्नम् उद्विजते जगत्

अष्टौ च अन्याः समाख्याता द्वादशा एव तु ताः स्मृताः

अपि यत् सुकरं कर्म तद् अप्य् एकेन दुष्करम्

एवंवृत्तस्य नृपतेः शिल उञ्छेन अपि जीवतः

तथा रक्षेन् नृपो राष्ट्रं हन्याच् च परिपन्थिनः
अनन्तरम् अरिं विद्याद् अरि सेविनम् एव च

उपजप्यान् उपजपेद् बुध्येत एव च तद् कृतम्

म्रियमाणो ऽप्य् आददीत न राजा श्रोत्रियात् करम्

त्रीण्य् आद्यान्य् आश्रितास् त्व् एषां मृग गर्ताश्रय अप्चराः

धर्म अर्थम् च एव विप्रेभ्यो दद्याद् भोगान् धनानि च

गत्वा कक्षान्तरं त्व् अन्यत् समनुज्ञाप्य तं जनम्

तथा युध्येत सम्पन्नो विजयेत रिपून् यथा

तेषाम् अर्थे नियुञ्जीत शूरान् दक्षान् कुल उद्गतान्

वराह मकराभ्याम् वा सूच्या वा गरुडेन वा

कुलं दहति राज अग्निः स पशु द्रव्य संचयम्

तत् स्याद् आयुध सम्पन्नम् धन धान्येन वाहनैः

दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एव अभिरक्षति

स्थानं समुदयं गुप्तिं लब्ध प्रशमनानि च

अतस् तु विपरीतस्य नृपतेर् अजित आत्मनः

नित्यं संवृत संवार्यः नित्यं छिद्र अनुसारी अरेः

स्वयंकृतश् च कार्य अर्थम् अकाले काल एव वा

सु परीक्षितम् अन्नाद्यम् अद्यान् मन्त्रैर् विष अपहैः

क्रोध जे ऽपि गणे विद्यात् कष्टम् एतत् त्रिकं सदा

तद् अध्यास्य उद्वहेत् भार्यां सवर्णां लक्षण अन्विताम्

इङ्गित आकार चेष्ट ज्ञम् शुचिं दक्षं कुल उद्गतम्

जित्वा सम्पूजयेद् देवान् ब्राह्मणांश् च एव धार्मिकान्

तेषां स्वं स्वम् अभिप्रायम् उपलभ्य पृथक् पृथक्

प्रजास् तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत् साधु पश्यति

स्वे स्वे धर्मे निविष्टानां सर्वेषाम् अनुपूर्वशः

तथा प्रयत्नम् आतिष्ठेद् यथा आत्मानम् न पीडयेत्

न शक्यो न्यायतो नेतुं सक्तेन विषयेषु च

परित्यजेन् नृपो भूमिम् आत्म अर्थम् अविचारयन्

मोहाद् राजा स्व राष्ट्रम् यः कर्षयत्य् अनवेक्षया

न च एनम् भुवि शक्नोति कश्चिद् अप्य् अभिवीक्षितुम्

यदा मन्येत भावेन हृष्टं पुष्टं बलं स्वकम्

संग्रामेष्व् अनिवर्ति त्वम् प्रजानां च एव पालनम्

उत्थाय पश्चिमे यामे कृत शौचः समाहितः

साम दण्डौ प्रशंसन्ति नित्यं राष्ट्र अभिवृद्धये

विशेषतो ऽसहायेन किं तु राज्यं महा उदयम्

विस्तीर्यते यशो लोके तैल बिन्दुः इव अम्भसि

ब्राह्मणान् पर्युपासीत प्रातर् उत्थाय पार्थिवः

नित्यं तस्मिन् समाश्वस्तः सर्व कार्याणि निःक्षिपेत्

महती देवता ह्य् एषा नर रूपेण तिष्ठति

यस्य राज्ञस् तु विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा

स्त्रियश् च एव विशेषेण तस्मात् तत्र आदृतः भवेत्

राज धर्मान् प्रवक्ष्यामि यथावृत्तो भवेन् नृपः

पुरोहितं च कुर्वीत वृणुयाद् एव च ऋत्विजः

सम्यग् अर्थ समाहर्तॄन् अमात्यान् सु परीक्षितान्

आददीत अथ षष् भागम् द्रु मांस मधु सर्पिषाम्

अतीते कार्य शेष ज्ञः शत्रुभिर् न अभिभूयते

विहृत्य तु यथाकालं पुनः कार्याणि चिन्तयेत्

न च क्षुधा अस्य संसीदेत् श्रोत्रियो विषये वसन्

कुले महति सम्भूतां हृद्यां रूप गुण अन्विताम्

युध्यमानाः परं शक्त्या स्वर्गं यान्त्य् अपराङ्मुखाः

तस्य ह्य् आशु विनाशाय राजा प्रकुरुते मनः

नृपतौ कोश राष्ट्रे च दूते संधि विपर्ययौ

सुहृत्स्व् अ जिह्मः स्निग्धेषु ब्राह्मणेषु क्षमा अन्वितः

यस् तु भीतः परावृत्तः संग्रामे हन्यते परैः

तदा आसीत प्रयत्नेन शनकैः सान्त्वयन्न् अरीन्

शुचीन् आकर कर्मान्ते भीरून् अन्तर् निवेशने

गन्ध ओषधि रसाणाम् च पुष्प मूल फलस्य च

आर्य ता पुरुष ज्ञानम् शौर्यं करुण वेदि ता

दण्ड व्यूहेन तन् मार्गं यायात् तु शकटेन वा

दश काम समुत्थानि तथा अष्टौ क्रोध जानि च

तपत्य् आदित्य वत् च एष चक्षूंषि च मनांसि च

न भीतं न परावृत्तं सतां धर्मम् अनुस्मरन्

ततो दुर्गं च राष्ट्रं च लोकं च स चराचरम्

अन्येष्व् अपि तु कालेषु यदा पश्येद् ध्रुवं जयम्

तान् आनयेद् वशं सर्वान् साम आदिभिः उपक्रमैः

तस्माद् धर्मं यम् इष्टेषु स व्यवस्येन् नराधिपः

प्रहर्षयेद् बलं व्यूह्य तांश् च सम्यक् परीक्षयेत्

पद्मेन च एव व्यूहेन निविशेत सदा स्वयम्

एषां हि बाहुगुण्येन गिरि दुर्गम् विशिष्यते

वेष आभरण संशुद्धाः स्पृशेयुः सु समाहिताः
आकारम् इङ्गितं चेष्टां भृत्येषु च चिकीर्षितम्

प्राज्ञं कुलीनं शूरं च दक्षं दातारम् एव च

त्रैविद्येभ्यस् त्रयीं विद्यां दण्डनीतिं च शाश्वतीम्

यस्माद् एषां सुर इन्द्राणाम् मात्राभ्यो निर्मितो नृपः

रम्यम् आनत सामन्तम् सु आजीव्यम् देशम् आवसेत्

कन्यानां सम्प्रदानं च कुमाराणां च रक्षणम्

आत्मानं सततं रक्षेद् दारैर् अपि धनैर् अपि

मित्रस्य च अनुरोधेन द्विविधं स्मृतम् आसनम्

सो ऽसहायेन मूढेन लुब्धेन अकृतबुद्धिना

अनुराग अपरागौ च प्रचारं मण्डलस्य च

कार्यं वीक्ष्य प्रयुञ्जीत द्वैधं संश्रयम् एव च

अन्यान् अपि प्रकुर्वीत शुचीन् प्राज्ञान् अवस्थितान्

विंशति ईशम् शत ईशम् च सहस्र पतिम् एव च

तयोर् दैवम् अचिन्त्यं तु मानुषे विद्यते क्रिया

रक्षितं वर्धयेद् वृद्ध्या वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत्

दूत एव हि संधत्ते भिनत्त्य् एव च संहतान्

बहवो ऽविनयात् नष्टा राजानः स परिच्छदाः

तदात्वे च _ पीडां तदा संधिं समाश्रयेत्

न तं स्तेना न च अमित्राः हरन्ति न च नश्यति

जित इन्द्रियः हि शक्नोति वशे स्थापयितुं प्रजाः

स विद्याद् अस्य कृत्येषु निर्गूढ इङ्गित चेष्टितैः

मन्त्रयेत् परमं मन्त्रं राजा षाड्गुण्य संयुतम्

तस्य अर्थे सर्व भूतानाम् गोप्तारं धर्मम् आत्मजम्

कुबेरश् च धन ऐश्वर्यम् ब्राह्मण्यं च एव गाधिजः

यथा उद्धरति निर्दाता कक्षं धान्यं च रक्षति

बलस्य स्वामिनश् च एव स्थितिः कार्य अर्थ सिद्धये

गुल्मांश् च स्थापयेद् आप्तान् कृत संज्ञान् समन्ततः

स्नाने प्रसाधने च एव सर्व अलंकारकेषु च

उच्चैस् स्थानम् घोर रूपम् नक्षत्राणाम् इव ग्रहम्

शत्रु सेविनि मित्रे च गूढे युक्ततरो भवेत्

रक्षा अर्थम् अस्य सर्वस्य राजानम् असृजत् प्रभुः

संशोध्य त्रिविधं मार्गं षड्विधं च बलं स्वकम्

विंशति ईशः तु तत् सर्वं शत ईशाय निवेदयेत्

अस्माद् धर्मान् न च्यवेत क्षत्रियो घ्नन् रणे रिपून्

तीक्ष्णश् च एव मृदुश् च स्यात् कार्यं वीक्ष्य महीपतिः

मार्गशीर्षे शुभे मासि यायाद् यात्रां महीपतिः

अल्पं वा बहु वा प्रेत्य दानस्य फलम् अश्नुते

बुद्ध्वा च सर्वं तत्त्वेन पर राज चिकीर्षितम्

विजेतुं प्रयतेत अरीन् न युद्धेन कदाचन

पराजयश् च संग्रामे तस्माद् युद्धं विवर्जयेत्

धान्यानाम् अष्टमो भागः षष्ठो द्वादश एव वा

तावतो अ तन्द्रितान् दक्षान् प्रकुर्वीत विचक्षणान्

नृ दुर्गम् गिरि दुर्गम् वा समाश्रित्य वसेत् पुरम्

तैः सार्धं चिन्तयेन् नित्यं सामान्यं संधि विग्रहम्

दण्डस्य पातनं च एव वाच् पारुष्य अर्थ दूषणे

उपेतारम् उपेयं च सर्व उपायान् च कृत्स्नशः

कृत्वा विधानं मूले तु यात्रिकं च यथाविधि

शुश्रूषा ब्राह्मणानां च राज्ञां श्रेयस्करं परम्

काम जेषु प्रसक्तो हि व्यसनेषु महीपतिः

तथा अल्प अल्पः ग्रहीतव्यो राष्ट्राद् राज्ञा आब्दिकः करः

व्यसनानि दुरन्तानि प्रयत्नेन विवर्जयेत्

विष घ्नानि च रत्नानि नियतो धारयेत् सदा

धर्माद् विचलितं हन्ति नृपम् एव स बान्धवम्

मन्येत अरिम् यदा राजा सर्वथा बलवत्तरम्

उपरुध्य अरिम् आसीत राष्ट्रं च अस्य उपपीडयेत्

साधुषु व्यपदेशश् च द्विविधः संश्रयः स्मृतः

अति उच्छ्रितम् तथा आत्मानम् तदा कुर्वीत विग्रहम्

आवृत्तानां गुरु कुलात् विप्राणां पूजको भवेत्

मध्यमस्य प्रचारं च विजिगीषोश् च चेष्टितम्

स्वाम्यं च न स्यात् कस्मिंश्चित् प्रवर्तेत अधरोत्तरम्

स तान् अनुपरिक्रामेत् सर्वान् एव सदा स्वयम्

वियुज्यते अर्थ धर्माभ्याम् क्रोध जेषु आत्मना एव तु

पैशुन्यं साहसं द्रोह ईर्ष्या असूया अर्थ दूषणम्

नगरे नगरे च एकम् कुर्यात् सर्व अर्थ चिन्तकम्

सर्वेषां तु विदित्वा एषाम् समासेन चिकीर्षितम्

दूषयेच् च अस्य सततं यवस अन्न उदक इन्धनम्

प्रविशेद् भोजन अर्थम् च स्त्री वृतः ऽन्तःपुरं पुनः

दीर्घांल् लघूंश् च एव नरान् अग्र अनीकेषु योजयेत्

तान् सर्वान् अभिसंदध्यात् साम आदिभिः उपक्रमैः
यतश् च भयम् आशङ्केत् प्राचीं तां कल्पयेद् दिशम्

आन्वीक्षिकीं च आत्मविद्याम् वार्त्तारम्भांश् च लोकतः

परस्पर विरुद्धानाम् तेषां च समुपार्जनम्

संविशेत् तं यथाकालम् उत्तिष्ठेच् च गत क्लमः

तीक्ष्णश् च एव मृदुश् च एव राजा भवति संमतः

तौर्यत्रिकं वृथाट्या च काम जः दशको गणः

यथा अल्प अल्पम् अदन्ति आद्यम् वार्योकस् वत्स षट्पदाः

तदा त्व् आयति संयुक्तः संधिर् ज्ञेयो द्वि लक्षणः

एकम् एव दहत्य् अग्निर् नरं दुरुपसर्पिणम्

तेन यद् यत् स भृत्येन कर्तव्यं रक्षता प्रजाः

सर्व द्रव्याणि कुप्यं च यो यज् जयति तस्य तत्

तथा अवेक्ष्य नृपो राष्ट्रे कल्पयेत् सततं करान्

अनुरक्तः शुचिर् दक्षः स्मृतिमान् देश काल विद्

श्रुत वृत्ते विदित्वा अस्य वृत्तिं धर्म्यां प्रकल्पयेत्

तं यस् तु द्वेष्टि सम्मोहात् स विनश्यत्य् असंशयम्

यथा दुर्ग आश्रितान् एतान् न उपहिंसन्ति शत्रवः

निर्दिष्ट फल भोक्ता हि राजा धर्मेण युज्यते

संधिं तु द्विविधं विद्याद् राजा विग्रहम् एव च

तेषां ग्राम्याणि कार्यानि पृथक्कार्याणि च एव हि

प्रदद्यात् परिहार अर्थम् ख्यापयेद् अभयानि च

हिरण्य भूमि सम्प्राप्त्या पार्थिवो न तथा एधते

रत्नैश् च पूजयेद् एनं प्रधान पुरुषैः सह

तस्मात् सर्वाणि भूतानि दण्डेन एव प्रसाधयेत्

अलब्धम् इच्छेद् दण्डेन लब्धं रक्षेद् अवेक्षया

समीक्ष्य स धृतः सम्यक् सर्वा रञ्जयति प्रजाः

तेषां वृत्तं परिणयेत् सम्यग् राष्ट्रेषु तद् चरैः

एतत् त्रयं समाश्रित्य प्रयतेत अर्थ सिद्धये

तदा तु संश्रयेत् क्षिप्रं धार्मिकं बलिनं नृपम्

अद्यात् काकः पुरोडाशं श्वा च लिह्यात् हविः तथा

भृत्या भवन्ति प्रायेण तेभ्यो रक्षेद् इमाः प्रजाः

ग्रामस्य अधिपतिम् कुर्याद् दश ग्राम पतिम् तथा

चिन्तयेद् धर्म काम अर्थान् सार्धं तैर् एक एव वा

न च हन्यात् स्थल आरूढम् न क्लीबं न कृताञ्जलिम्

शुचिना सत्य संधेन यथा शास्त्र अनुसारिणा

एवं सर्वं विधाय इदम् इतिकर्तव्यम् आत्मनः

कुरुक्षेत्रांश् च मत्स्यांश् च पञ्चालान् शूरसेन जान्

यच् च अस्य सुकृतं किंचिद् अमुत्रार्थम् उपार्जितम्

प्रत्येकं कथिता ह्य् एताः संक्षेपेण द्विसप्ततिः

यदि तत्र अपि संपश्येद् दोषं संश्रय कारितम्

सेनापति बलाध्यक्षौ सर्व दिक्षु निवेशयेत्

यदा पर बलानाम् तु गमनीयतमो भवेत्

तदा अनेन विधानेन यायाद् अरि पुरम् शनैः

निग्रहं प्रकृतीनां च कुर्याद् यो अरि बलस्य च

शंसेद् ग्राम शत ईशः तु सहस्र पतये स्वयम्

आदानम् अप्रिय करम् दानं च प्रिय _

द्वैधीभावं संश्रयं च षड्गुणांश् चिन्तयेत् सदा

यदि ते तु न तिष्ठेयुर् उपायैः प्रथमैस् त्रिभिः

यत् किंचिद् अपि वर्षस्य दापयेत् कर संज्ञितम्

समीक्ष्यकारिणं प्राज्ञं धर्म काम अर्थ कोविदम्

दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर् बुधाः

पात्रस्य हि विशेषेण श्रद्दधान तया एव च

प्रत्यहं कल्पयेद् वृत्तिं स्थानं कर्म अनुरूपात्

अमात्ये दण्ड आयत्तो दण्डे वैनयिकी क्रिया

शंसेद् ग्राम दश ईशाय दश ईशः विंशति ईशिने

चतुर्णाम् आश्रमाणां च धर्मस्य प्रतिभूः स्मृतः

यत्र श्यामो लोहित अक्षः दण्डश् चरति पाप हा

जाङ्गलं सस्य सम्पन्नम् आर्य प्रायम् अन् आविलम्

राजा कर्मसु युक्तानां स्त्रीणां प्रेष्य जनस्य च

सम्भवश् च यथा तस्य सिद्धिश् च परमा यथा

योगक्षेमं च सम्प्रेक्ष्य वणिजो दापयेत् करान्

परस्य विपरीतं च तदा यायाद् रिपुं प्रति

यथा मित्रं ध्रुवं लब्ध्वा कृशम् अप्य् आयति क्षमम्

यथार्हतः सम्प्रणयेन् नरेष्व् अन्याय वर्तिषु

अस्य नित्यम् अनुष्ठानं सम्यक् कुर्याद् अ तन्द्रितः

समस्तानां च कार्येषु विदध्यात् हितम् आत्मनः

नित्यम् उद्यत दण्डः स्यान् नित्यं विवृत पौरुषः

पत्त्र शाक तृणानाम् च चर्मणां वैदलस्य च

पृथुस् तु विनयाद् राज्यं प्राप्तवान् मनुर् एव च

स कृत्स्नां पृथिवीं भुङ्क्ते कोश हीनः ऽपि पार्थिवः
एकः शतं योधयति प्राकार स्थः धनुर्धरः

दण्डो हि सु महा तेजः दुर्धरश् च अकृतात्मभिः

व्यवहारेण जीवन्तं राजा राष्ट्रे पृथग्जनम्

मौलान् शास्त्र विदः शूरान् लब्धलक्षान् कुल उद्भवान्

पार्ष्णिग्राहं च सम्प्रेक्ष्य तथा आक्रन्दम् च मण्डले

यदा तु स्यात् परिक्षीणो वाहनेन बलेन च

हुत अग्निः ब्राह्मणांश् च अर्च्य प्रविशेत् स शुभां सभाम्

सु संगृहीत राष्ट्रे हि पार्थिवः सुखम् एधते

धन्व दुर्गम् मही दुर्गम् अप् दुर्गम् वार्क्षम् एव वा

तेभ्यो ऽधिगच्छेद् विनयं विनीत आत्मा अपि नित्यशः

यदा अवगच्छेत् आयत्याम् आधिक्यं ध्रुवम् आत्मनः

स्थौललक्ष्यं च सततम् उदासीन गुण उदयः

तेन आयुः वर्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रम् एव च

प्रणेतुं शक्यते दण्डः सु सहायेन धीमता

तेन सार्धं विनिश्चित्य ततः कर्म समारभेत्

आसनं च एव यानं च संधिं विग्रहम् एव च

न मुक्त केशम् न आसीनम् न ते अस्मि इति वादिनम्
सम्पूज्यमानः त्रिदशैः समः तैः तुल्य प्रभाव द्युतिः ईश्वराणाम्

वाचो ऽश्रौषं च अन्तरिक्षे सुराणाम् अनुक्रोशात् शोचताम् मां नरेन्द्र

ययातिः उवाच

किं कुर्यां वै किम् च कृत्वा न तप्ये तस्मात् संतापम् वर्जयामि अप्रमत्तः

मातामहं सर्व गुण उपपन्नम् यत्र स्थितं स्वर्ग लोके यथावत्

ययातिः उवाच

अवादीः त्वम् वयसा अस्मि प्रवृद्ध इति वै राजन्न् अधिकः कथंचित्

दुःखे न तप्येत सुखे न हृष्येत् समेन वर्तेत सदा एव धीरः

एवं प्रधार्य आत्म हिते निविष्टो यो वर्तते स विजानाति धीरः

अभूत् धनम् मे विपुलं महत् वै विचेष्टमानः अधिगन्ता तत् अस्मि

धाता यथा मां विदधाति लोके ध्रुवं तथा अहम् भविता इति मत्वा

अष्टक उवाच

अहं हि पूर्वो वयसा भवत् भयः तेन अभिवादम् भवतां न युञ्जे

तथा अश्मानः तृण काष्ठम् च सर्वं दिष्ट क्षये स्वां प्रकृतिं भजन्ते

हविस् गन्धैः दर्शितां यज्ञ भूमिम् धूम अपाङ्गम् परिगृह्य प्रतीताम्

तथा अवसम् नन्दने कामरूपी संवत्सराणाम् अयुतम् शतानाम्

ततः पुरीं पुरुहूतस्य रम्यां सहस्र द्वाराम् शत योजन अन्ताम्

एवं ब्रुवाणं नृपतिं ययातिम् अथ अष्टकः पुनर् एव अन्वपृच्छत्

प्रभ्रंशितः अहम् सुर सिद्ध लोकात् परिच्युतः प्रपतामि अल्प पुण्यः

शौनक उवाच

ततो दिव्यम् अजरम् प्राप्य लोकं प्रजापतेर् लोक पतेः दुरापम्

अकस्मात् वै क्षीण पुण्यः ययातिः पतति असौ पुण्य कृत् पुण्य कीर्तिः

ययातिः उवाच

भये न मुह्यामि अष्टकैः अहम् कदाचिद् संतापः मे मनसो न अस्ति कश्चित्

यो विद्यया तपसा जन्मना वा वृद्धः स वै सम्भवति द्विजानाम्

प्रतिकूलं कर्मणां पापम् आहुः तद् वर्तिनाम् प्रवणं पाप लोकम्

सन्तः असतः न अन्ववर्तन्त ते वै यत् आत्मना एषाम् प्रतिकूल वादी

तैर आख्याताम् भवतां यज्ञ भूमिम् समीक्ष्य च एनाम् अहम् आगतः अस्मि

दूतो देवानाम् अब्रवीत् उग्र रूपः ध्वंस इति उच्चैस् त्रिस् प्लुतेन स्वरेण

सह अप्सरोभिः विचरन् पुण्यगन्धान् पश्यत् नगान् पुष्पितान् चारु रूपान्

संस्वेद जाः ह्य् अण्ड जाः ह्य् उद्भिदः च सरीसृपाः कृमयो ऽप्य् अप्सु मत्स्याः

अनित्य ताम् सुख दुःखस्य बुद्ध्वा कस्मात् संतापम् अष्टकैः अहम् भजेयम्

एतावत् मे विदितं राज सिंहैः ततो भ्रष्टः अहम् नन्दनात् क्षीण पुण्यः

अहं ययातिः नहुषस्य पुत्रः पूरोः पिता सर्व भूत अवमानात्

तत्र स्थितं मां देव सुखेषु सक्तं काले अतीते महति ततस् अतिमात्रम्
दोषावस्तर् धिया वयं नमो भरन्त एमसि इति

गृहा गार्हपत्यः

एतत् ह वै दिवोदासो भैमसेनिर् आरुणिम् उवाच

मयि वो रायश् श्रयन्तां सहस्र पोषम् वः पुषेयम् इति

अग्निम् आदधिवांसम् उद्गातः केन गार्हपत्य उपस्थेय इति

अग्ने त्वं नो अन्तम इति

ऊर्जा वः पश्यामि

त ईश्वरा अमुं लोकम् अनुपदः

वत्स निकान्ताः पशवः

द्विपात् पुरुषः

आभिर् उपस्थेयो ऽग्ने त्वं नो अन्तम उत त्राता शिवो भवा वरूथ्य इति

साहस्रीम् एव पुष्टिं न्यङ्क्ते

ये च वै ग्राम्याः पशवो ये च आरण्याः त उभये नक्तं संसृज्यन्ते

द्विपदाभिः

तास् सप्त

तान् एव अवरुन्द्धे

स्योना ह्य् एता इरया सह आविशन्ति

तिस्रः पूर्वाश् चतस्र एताः

अग्निर् वा एतस्य अस्मिन् लोके ऽग्रे जायते

स ह उवाच

स्योना मा आविशत इरंमदः इति

प्रियया एव एनम् तन्वा उपास्थित

इडास् स्थ मधु कृतः इति

पशूनाम् अनुक्शात्यै

उप त्वा अग्ने दिवे दिवे इति

अथ उ या अमूर् इष्टका उपधत्ते ता एव एतत् कल्पयति

उप एव एनम् जायमानेभ्यश् शमयति

स्वस्तिमत्या

वर्धमानं स्वे दम इति

यद् एतद् यजुर् वदति

सप्त ग्राम्याः पशवः

वृधद्वत्या

अस्मिन्न् एव एनान् लोके यच्छति

गृहेष्व् एव प्रतितिष्ठति

ऐडीर् हि प्रजा मानवीः

अभिका एनं पशवो भवन्ति

तस्मै ह एताः उवाच

सचस्वा नस् स्वस्तय इति

वत्सं पराहन्ति
न दोषः कश्चिद् एतस्या इत्य् उक्त्वा वाग् उपारमत्

किमर्थम् आगतो असि इति सो ऽपि तां प्रत्यभाषत

पद्मावती यथाकामम् उपचारैर् उपाचरत्

आचम्य प्राञ्च् मुखः शुद्ध इति वाचम् उदैरयत्

इत्थं मित्रीकृतः शत्रुः न च भर्ता अन्यथा त्वयि

अतितप्तेन च अन्नेन ज्वलन्तीम् इव तां मुनिः

तथाविधं च तत् श्रुत्वा काले कोलाहलं तदा

प्रविवेश समं वध्वा देवी चित्तः तु केवलः

अद्रोह प्रत्ययम् राज्ञो मगध ईशम् अकारयत्

अवस्कन्द भय आशङ्की चकम्पे मगध ईश्वरः

यौगंधरायण उक्त्या च वत्स ईशः ऽङ्गीचकार तत्

भ्राता काण बटुः च अयम् इह एव अस्याः समीप गा

कृत रूप विवर्तम् तं पुरस्कृत्य वसन्तकम्

श्रुत्वा एव च अपतत् भूमौ मोहेन हृत चेतनः

सह आदाय कृत उदार सत्कारा स्नेह शालिनी

पपात अथ मही पृष्ठे स शोक विष विह्वलः

अत्र अन्तरे अति दूरासु भ्रान्त्वा आखेटक भूमिषु

अहम् एव अपराध्यामि यद् कृते सु महान् अयम्

तत्र गोपालकं दृष्ट्वा भ्रातरं दर्शित आदरम्

अथ तौ दंपती शोक दीनौ रुरुदतुः तथा

देवीं लभेय ताम् एवम् इति आशा न भवेत् यदि

अनु दिन सहवास स अनुरागे निज दयिते परम् उत्सवम् बभार

सो ऽस्याः प्रोत्साह विश्लेष दुःखम् यावत् व्यपोहति

तत्र उद्यान गताम् दृष्ट्वा समं ताभ्याम् उपाययौ

देवता मुनयः च अपि वञ्चन अर्थम् सतां गृहे

अगात् चित्तेन भर्तारं पन्थानं वपुषा पुनः

किं नाम न सहन्ते हि भर्तृ भक्ताः कुल अङ्गनाः

तस्मै मगध राजाय प्रतिदूतं व्यसर्जयत्

ददृशुः तत्र नार्यः तम् रति हीनम् इव स्मरम्

तत् श्रुत्वा एव च वत्स ईशः गोपाल गृहम् आययौ

तद्वत् एव स्थिता का अपि तत् त्वम् आराधयेः इमाम्

प्रविष्टा राज पुत्रस्य गृहं गोपालकस्य सा

प्रच्छन्न वास वैरूप्य साहायकम् इव अकरोत्

पद्मावत्या विसृष्टं च सुखम् आरुह्य वाहनम्

समन्तात् पौर लोकस्य मानसं च महा उत्सवः

पद्मावती विवाहाय वत्स ईशः अत्र आगमिष्यति

मुखे तस्या वियोगिन्याः स्मितस्य अवसरम् ददुः

ब्रूत भो लोकपालाः तत् न चेद् देहम् त्यजामि अहम्

स सैन्यः मन्त्रिभिः साकं परिणेतुं किल आययौ

इयम् आवन्तिका नाम राज पुत्री सुता मम

प्रह्वाम् अभ्यर्थयामास भ्रात्रा पूर्वं प्रबोधिताम्

अस्याः च भर्ता व्यसनी त्यक्त्वा इमाम् कुत्रचिद् गतः

इति वासवदत्ता च जगाद रुदती मुहुः

तथा वासवदत्ता सा स्व गृहात् निर्गता सती

मगध ईश सुता लाभात् ते साम्राज्य काङ्क्षिणा

सा अनुमेने च विरह क्लेश दायि तत् आत्मनः

अन्तस्थ देवी गोपाल मन्त्रि द्वय वसन्तकम्

इति उवाच अथ वत्स ईशम् धीरो यौगन्धरायणः

प्रनृत्त वर नारीकः प्रससार महा उत्सवः

स राजा पूर्ण वक्त्र इन्दु जित पूर्ण इन्दु मण्डलाम्

वत्स ईश्वरः ऽपि निवसन् तस्मिन् देशे दवीयसीम्

देवीं दग्धां च शुश्राव मन्त्रिभ्यः स वसन्तकाम्

गोपालकः च संदिश्य तत् यथावस्तु तद् क्षणम्

ततस् ताम् ब्राह्मणी रूपाम् देवीं यौगन्धरायणः

विरह क्षाम वपुषम् मनस् सम्मोह दायिनम्

अभिवाञ्छित संसिद्धिम् वदन्तम् इव मन्त्रिणाम्

एवं गते स्व वृत्तान्ते लावाणक गतैः तदा

उदय अपेक्षिणी पत्युः सुप्ता इव अलक्षित स्थिता

इति मातुः मुखात् श्रुत्वा पद्मावती अन्य रूपिणीम्

वसन्तक उक्तिः इति अस्याः सखी इव विदधे धृतिम्

शरीर सौरभेन अपि नीलोत्पल सुगन्धिना

यौगन्धरायणो अपि आसीत् बाष्प धौत मुखः यथा

पद्मावती स्व भवनम् विवेश बहु कौतुकम्

तद् एव आरम्भ ताम् प्राप तस्य पृथ्व्याः करग्रहे

आनाययद् राज कन्या ब्राह्मण आकृतिम् अन्तिकम्

ताम् उत्तमाम् विनिश्चित्य महार्हैः आत्मनः समैः

दातुं पद्मावतीम् ऐच्छत् पूर्वम् तद् मन्त्रि मार्गिताम्

इति उक्त्वा विरते तस्मिन् दिव्या वाच् उदभूत् इयम्

आययौ स रुमण्वत्कः तया देव्या कृत आदरः

ततः स वेदीम् आरुह्य तस्या जग्राह यत् करम्

किं जीवितेन मे कार्यं भर्तृ दुःख प्रदायिना

तिष्ठन्ति एव तथा च एताम् अत्र पुत्रि कथां शृणु

प्रदत्त वस्त्र आभरणः प्रगीत वर चारणः