tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
एवमादि विनोदः ऽसाव् आर्य ज्येष्ठम् प्रतीक्षते

वायुमुक्ता सखी दृष्टा कन्या अन्तःपुर वर्तिनी

स शस्त्र पुरुष व्रात रक्षित आशा चतुष्टयम्

प्रबलां निद्रां सुख दुःख अभिभाविनीम्

सर्वं ज्वालाच् छलेन अङ्गम् जिह्वा आमयम् इव अभवत्

अपनीत पिधानम् च दृष्ट्वा तज् जल भाजनम्

सो ऽयं मारुत संचारः ताम्रस् तुङ्ग नख अङ्गुलिः

स तस्मिन् मोक्ष शास्त्रेषु श्रूयते कपिल आदिभिः

तन् न अयम् तव संबन्धः कन्या मात्र प्रयोजनः

एवं गम्भीर धैर्या इति दुर्बोधाः पर बुद्धयः

पयस् श्वेत पयस् पूरैः निर्वापयति जाह्नवी

देवः संचिन्त्य तावत्या पश्चाद् ऊहितवान् इदम्

अकाल कौमुदी ग्रामे सहसा जृम्भताम् इति

आक्रामन्तः प्रयामः स्म सु अच्छ शैल सरित् जलाम्

प्रासादे क्वचिद् अश्रौषं वचः कस्य अपि कामिनः

पृष्टः स्व वृत्ते आचष्ट गोमुखः प्रिय विस्तरः

उच्छाद्य कण कल्केन तत्र स्तीमित मस्तकः

कृत ब्रह्मास्त्र मोक्षेण द्रोणेन अपि न यः कृतः

प्राकार शृङ्ग रन्ध्रेण निक्षिप्तः परिखा तटे

चिन्ताम् एतां कुर्वतः कार्य वन्ध्याम् आसीत् सा मे स उपकारा एव रात्रीः

अथवा यः समुद्रस्य तुलया तुलयेज् जलम्

महाकालम् इव क्रुद्धं गण अमर गण अनुगम्

स तु मित्रीयमाणस् तं चिरम् आलोक्य पृष्टवान्

शनकैः शान्त संतापाम् भारद्वाजीम् अहासयत्

सो ऽपि दूरम् अपसृत्य प्रणम्य च

दुष्टस्य चटकस्य अस्य मस्तकश् छिद्यताम् इति

ततस् तस्कर चक्रेण व्यतिभिन्नं भवत् बलम्

स्फुरन्तं स्फुरता अगृह्णात् दक्षिणं दक्षिणेन सा

मालाम् अधारयन्तो ऽपि लभन्ते हि दिवौकसः

आगतस् तं लिखाम्य् आशु दत्त मे वर्तिकाम् इति

न आगता एव तद् आसीन् मे त्वरा आतुर मतेः मतिः

सलिलैः कांस्य पात्र स्थैः अधावच् चरणौ मम

बहून् एतान् अहं मुग्धान् अनुन्मीलित लोचनान्

निद्रा आहार अभिलाषाभ्याम् सप्त रात्रम् वियुज्यते

येन गन्धर्वदत्ताया रूपम् एष प्रशंसति

एवमादि शरद् काल कान्ति विस्मारित प्रियः

समस्तैर् असमस्तैश् च रमयन्ति प्रियाः प्रियान्

कस्याम् अपि दिशि स्फीतम् अदृश्यत पुरः पुरम्

तम् एव चपलं येन सर्व भक्षः कृतो भवान्

नागरैर् देवि देवि इति वन्द्यमाना वर अर्थिभिः

आस्तीर्णानि किमर्थं वा केन अपि विशिखास्व् इति

स्वैस् त्यक्तः स अपराध त्वात् किंचित् कालम् इह आस्थितः

अथ अचिन्तयम् आलोक्य क्षणं बाल चिकित्सितम्

तत्र एव सहितौ यातं रोहिणी शशिनः इव

आलिङ्ग्य सहितस् तेन सम्भव ग्रामम् आसदम्

आशा आकाश विशालासु विशिखासु प्रसारिताः

बन्धूक तरलम् हारम् उत्पलैश् छुरित उदरम्

ततः प्रातः स मां गोपः कृपालुर् इव तत्त्व विद्

तया उलूक ध्वनिम् श्रुत्वा भीरु नारी विभीषणम्

निरातिथ्यश् च यामि इति वृषस् त्वम् अविषाणकः

स मे वामेतरः पाणिः फुल्ल तामरस अरुणः

स तु माम् अब्रवीत् कर्णे कथं कथम् अयं मया

चण्डसिंहं महासिंहः पुत्रम् उत्पाद्य निष्ठितः

निवेदयितुम् आरब्धा श्रूयतां भर्तृ दारकैः

तस्मान् नास्तिक्यम् उज्झित्वा सर्व सर्वज्ञ निन्दितम्

ततः सद्यस् तद् अङ्गानि लज्जा मुकुलितानि अपि

दृष्टः विन्ध्यः परिणमन्न् इव

आसीन् मातंग नाथ इन्द्रः क्षुण्ण शत्रुः मतंग जः

तेन तत् विषम् उद्गीर्णं तेन तद् दूषितं जलम्

वसन आभरणम् यच् च भू तले स्वयम् उज्झितम्

पौत्र्याः प्राण परित्राणम् करिष्यन्त्या भवान् वृतः

किमर्थम् अपि च आहुता मात्रा अजिनवती गता

इति ते तम् उपालभ्य परिसंस्थाप्य च इतरम्

आरभ्य च ततः कालाद् गौरिमुण्डः सहानुजः

तस्य किं वर्ण्यते यत्र योगिनाम् एव केवलम्

उज्झित अम्बरम् उद्बाहु प्रकीर्ण कच संचयम्

अन्यस्मिन् दत्तवान् यत्र नागरं पृच्छ्यताम् इति

गङ्गा कूलम् त्रिभिर् वारैः शावकान् नयताम् इति

न अस्ति यस् तानित स्नेहान् लालयत्य् एव केवलम्

मामकेन विमानेन सह तत् समगच्छत

सा यदा तन् निशा शेषम् उत्तरं च दिवानिशम्

यस्मान् निष्करुणेन इदम् दग्धम् आखु कुलम् त्वया
अस्माभिः सेवकैः कार्यम् इदं युष्मासु भर्तृषु

किमर्थम् अनया स्त्रैणं कृतं साहसम् इत्य् अहम्

श्मशाने भगवान् रुद्रः स रुद्राणी विनायकः

न आकर्णयसि कूजन्तम् उलूकं सुभग ध्वनिम्

कल्पयित्वा तु मे गोपः शय्यां वल्कल पल्लवैः

तुङ्ग गङ्गा तटीम् येन संचारय सुतान् इति

यदि विप्रत्ययः कश्चिद् भर्तारं किं न पश्यसि

कृत हंस द्विजातीः येभिः सरोभिः प्रीणित ईक्षणः

कुल पुत्रः स तत्र स्म किंचित् कालं न गच्छति

तुषार जडम् आरोप्य काष्ठ निष्ठुरम्

उत्कण्ठा विषयात् अन्यत् किं स उत्कण्ठाय रोचते

दग्ध्वा निरिन्धनः शान्तः प्राप्य गङ्गा तट अम्बरम्

स्फीत सीमान्त लुण्ठाकाः खड्गि शम्बर तस्कराः

विस्मृत उपकृतः क्रोधाद् आह राजानम् अत्रपः

न हि तस्माद् ऋते कश्चिद् अस्ति मद् सदृशः क्षितौ

कस्मिन्न् अपि ततो देशे कस्य अपि शिखरे गिरेः

गृहे गृहपतेस् तस्य क्षमावान् अपि शीलतः

शतानि पञ्च नागानाम् अभ्यस्त अस्त्र निषादिनाम्

अथ आह विहसन् राजा न युद्धं न मम आत्मजाम्

अनुमाय चिराच् चिह्नैर् आजगाम स्वम् आलयम्

निद्रा सुखम् उपासीनः प्रतिबुद्धः पिपासितः

श्मशानम् आगतो अस्मि इति खेदं मा मनसो गमः

यत् च दूषित संसारैः वस्तु दोषैः अ दूषितम्

तया आहार अर्थम् इत्य् उक्ते प्रस्थितं तम् उवाच सा

साधारण कलत्राणाम् ईर्ष्या क्षोभित चेतसाम्

आज्ञातम् अनयोर् न्याय्ये संमानन विमानने

आसन स्थान सम्भाषा सम्भोगैः वर्जितः कृतः

अपवन्त नभस्वन्तो गङ्गा ताण्डव हेतवः

का हि दुर्लभम् आत्मानं कितवैः परिभावयेत्

महती देवता ह्य् एषा त्वादृश् रूपेण तिष्ठति

दश कृत्वस् मया उक्ता इयम् भवती सहिता मया

वानेयैः पावनैर् अन्नैर् जाह्नवीयैश् च वारिभिः

इयं मद् सहिता आगत्य गता राज अवरोधनम्

रोष भीषण घोषेण तेन उक्तम् धरणी चरैः

तेन सुप्तेन मत्तेन जिज्ञासा कुपितेन वा

वायु मूलात् मया गत्वा वन्दित अन्तःपुर स्त्रिया

भ्रष्टः पन्था मम अटव्याम् तम् आख्यातु भवान् इति

दिष्ट्या वृद्धिर् भवत्य् अद्य मम इव भवताम् इति

तद् विसृष्टान् अपश्याम युगपत् पततः शरान्

यदि पश्येद् अयं मुग्धः प्रियां मदनमञ्जुकाम्

न हि निष्कारणः खेदस् त्वादृशाम् उपपद्यते

खम् अगच्छन्न् इव अगच्छम् वहनेन इव सागरम्

तस्माच् च उदपतत् भास्वद् विमानं व्याप्नुवन् नभः

अस्ति भागीरथी कच्छः प्रांशु काश शर आकारः

मया उक्तम् यदि युष्माकम् अयं चेतसि निश्चयः

कृत्तः शस्त्रेण संधानाद् बन्धनाद् इव पल्लवः

महा भूतेन भूत अङ्गे भवता किम् इदं कृतम्

आखुर् अन्यतमस् तेषां तम् असाधुम् अभाषत

प्राप्य च अति चिरात् चम्पाम् अहं दत्तक वेश्मनि

अथवा कृतम् आलापैर् अकालो ऽयम् उदासितुम्

लङ्घित उद्भ्रान्त शार्दूलाः प्राधावन्न् अभि जाह्नवीम्

नाग भोग अङ्क पर्यङ्के निषण्णं च नभस् पतिम्

संभ्रान्त मद् प्रयुक्ता च प्रविश्य परिचारिका

अङ्गैः कुसुम सिन्दूर कुङ्कुम अलक्तक उज्ज्वलैः

भारद्वाजी द्वितीयः त्वं दृष्टः प्रवहण आश्रितः

यदि त्यक्त शरीराणाम् शरीरं न पुनर् भवेत्

तरंग तरलाः प्राणा गुणा मेरु स्थिराः इति

अथ नाग अधिरूढेन सैनापत्येन तत् कृतम्

अथ अन्तःपुर निर्यूहे निराकृत महा जने

मन्द्र मन्थ ध्वनि क्षिप्त मन्दर आस्फालित अर्णवम्

एक पर्यङ्क सुप्ता अपि सुप्ता भर्तुः पराङ्मुखी

इयं पतिव्रता योषिन् नूनं भर्तुश् च वल्लभा

अहं तु स्वामिनीं दृष्ट्वा पवित्रित चिता अनलाम्

इति माम् इदम् उक्त्वा असौ निवृत्तः कृत बन्धनः

ततः शिलीमुखैः

भ्रातः प्रज्ञप्तिम् आवर्त्य स्वामी विज्ञायताम् इति

मातरौ पुत्र पश्य इति समादिष्टो महीभुजा

असौ च आनन्द ज स्वेद स्तिमितैः उत्तनूरुहैः

गुरु हर्ष विशाल अक्षा कर्म शेषम् समापयत्

आकाश गोचरः अस्मि इति किं त्वं नीच विकत्थसे

त्वदीयेन तु मित्रेण मित्र अमित्राः विपद् गताः

सा च आह प्रभवती इव दारक प्रतिगृह्यताम्

मोक्ष स्वर्ग अर्थ कामाः च श्रूयन्ते बहवो द्विजाः
तस्य बाहु सहस्रम् तु फलेन समभाव्यत

भवने दत्तकस्य आस्ते तत्र संभाव्यताम् इति

अथवा निष्प्रवीणेषु बहिस् वृत्ति कुटुम्बिषु

उत्कण्ठा गर्भ कण्ठेन नीलकण्ठेन कूजितम्

यत्र रुद्रः सुरास् तत्र सर्वे हरि पुरःसराः

किम् एवम् अपमान्यन्ते गुरवो गुरु सेविभिः

भरद्वाज आत्मजा त्रस्ता मा स्म निद्रां जहाद् इति

अथ वा उत्तिष्ठत स्नात गायत

इति नः क्रीडतो दृष्ट्वा प्रासाद अग्र महा ह्रदे

फल भारम् इव अनन्तम् धनः कुसुम संचयः

वेगवत्या ततः क्रोध दैन्य वैलक्ष्य धूम्रया

मूषिकाम् अवकर्ण्य एव गङ्गा रोधः परागमत्

यावच् च समयं बद्ध्वा कथा परिसमाप्यते

गाढं ताडितया क्रूरं कृतं कर्म इदम् एतया

तया तु सर्वम् एव इदम् अश्रुत्वा शून्य चेतसा

हा शून्यम् इति स आक्रन्दा निर्गता वास मन्दिरात्

तया महा सरस् यात्राम् अस्माभिः सह यातया

अथ उत्तान मुखाः पौराः खं पश्यन्तः समन्ततः

तां विज्ञापितवान् अस्मि देवि चम्पा निवासिनः

अनयं वेपमान अङ्गाम् आलिङ्ग्य उत्सङ्गम् अङ्गनाम्

क्वापि मां नेतुम् इच्छन्तं नेतुम् ऐच्छं यम आलयम्

न स्तन्यम् अपि जननीर् अपि बालकाः

अवश्य आधेय शोभानाम् आख्यातं रामणीयकम्

वेतस्वत् नड्वल उपान्तम् अन्तरे पल्वलं महत्

दूरे गन्धर्वदत्ता आस्ताम् रम्भाम् अपि न वर्णयेत्

मम त्व् आसीद् अयं मन्ये वीत राग आदि बन्धनः

वेगवत् तनयाम् देवीं यान्तीम् अन्तःपुरं प्रति

तेन पूजाम् उलूकस्य सुहृदः कृतवान् अयम्

रुमण्वत् आदयः किंवा किंवा हरिशिख आदयः

आहूतः पुनर् आदिष्टम् अध्यास्त अनुच्चम् आसनम्

वरं च अति तिरस्कारः बालानां न अति लालना

अकुट्टिम समाः यत्र स अङ्गण उटज भूमयः

आत्म अर्थे सकलां जह्यात् पण्डितः पृथिवीम् इति

सर्व इन्द्रिय अर्थ जनितानि हि सेव्यमाना इव हन्ति सुखानि निद्रा

क्षणं च अन्तःपुरे स्थित्वा निर्यातः स मया उदितः

याते च क्षणदा पादे कठोर स्पर्श बोधितः

तेन अपि आमन्त्र्य राजानं स्व देशाय गमिष्यता

दृष्टवान् मानुष अदृश्याम् देवीं देवस्य संनिधौ

परितश् चकितः पश्यन् स अवज्ञानम् इव अब्रवीत्

स तु मां चिरम् ईक्षित्वा ब्रवीति स्म स विस्मयः

स तादृश् मलिनः स्त्रीणां यत्र वेषो विभूषितः

स्थूल मौक्तिक वर्णानि सप्तपर्णानि दृष्टवान्

ज्वाला व्यतिकर उष्णाभिः उत्स्विन्नां धूम वर्तीभिः

ततस् तं प्रत्यभिज्ञाय दृष्टं यात्रा महा उत्सवे

सुतरां तेन तेन अस्य दौर्भाग्यम् उपचीयते

स्थाणु पाषाण गर्तान् च यथा वेगम् अधावत

इत्य् उक्त्वा करुण आक्रन्दाम् ताम् असौ खेचर अधमः

तिरश्चाम् अपि दृश्यन्ते प्रकाश मरणाः रणाः

बन्धुर स्कन्ध कंधरम्

सो अति दूरेण विच्छिन्नः कथम् अस्मान् दहेद् इति

ततः पुरुषम् अद्राक्षम् अर्क मण्डल भासुरम्

तेन एव च कृत अनुज्ञः प्रायाम् अङ्गारकं प्रति

सा अहम् एवंविधा जाता विप्रलब्धा खलु त्वया

तेन अनेन मयूरस्य मस्तकश् छेदितो रुषा

देवी वासवदत्ता वा किंवा मगध वंश जा

अलंकारो ऽप्य् असत्कारः संकार इव दृश्यते

न ह्य् अदर्शन मात्रेण भानोः संभाव्यते च्युतिः

स च गत्वा मया दृष्टस् तिष्ठन्न् अवट संकटे

ततो विरक्त भार्येण भार्या रक्तेन च अमुना

राजमार्गे मया दृष्टा वृद्धा स्त्री भास्वर प्रभा

समस्तास् तर्पिता येन दक्षिणाभिर् द्विजातयः

मया उक्तम् भीरु मा भैषीः किंनरी कण्ठि मा रुदः

विच्छिन्न अभ्र लव आकारम् किम् अपि ऐक्षन्त पूर्वतः

प्रध्वनन्तीं शृणोमि स्म भेरीं भैरव गर्जिताम्

विपाप्मानम् इव आत्मानम् अमन्ये मद्य पायिनम्

बहु श्रोतव्यम् अत्र अस्ति निपुणं श्रूयताम् इति

एतस्मिन्न् ईदृशे काले शङ्का ग्रस्तः स मूषिकः

अधुना वाम पादस्य शृणु चण्डि पराक्रमम्

उत्कण्ठः सर्वतः पश्यञ् जीमूतम् इव चातकः

वन गोकुल वृद्ध त्वात् यत्र गोपा गो आर्जवाः

शयनीय गृह स्थम् च माम् अभाषत गोमुखः

येन च असि सनाथेन निकृत्ताः करिणां कराः

सर्वथा पुत्र दाराणाम् पिता भर्तृ समः रिपुः
प्राप्ताः प्रेतवने सिद्धिं तस्मान् न इदम् अमङ्गलम्

तस्य अनुष्ठितवन् अस्मि संस्कारं स उदकक्रियम्

निकृष्टस्य अपि देवस्य विमानं योजन आयतम्

दृढं मर्मणि बाणेन मद् तुरंगम् अताडयत्

अथवा निर्दहत्व् एष दीप्त शाप हुताशनः

रथ्याः कूर्दत् उद्दाम तर्णकाः

यावच् च इयम् कथा तावन् निर्ग्रन्थ अङ्ग मलीमसैः

संतापम् अपनेतुं च स आसारैः पश्चिम अनिलैः

नीहार निकरेण इव भास्वत् कर कदम्बकम्

स मां सोपान मार्गेण प्रासाद अग्रात् अवातरत्

स तु न अस्ति प्रदेशो ऽस्य यो विमानैर् अनावृतः

अयम् आयाति ते भ्राता सु मुहूर्तम् उदीक्ष्यताम्

सर्वम् अन्वसहे तं तं दाक्षिण्य क्षय शङ्कया

सखी स्वां दारिकाम् आह याहि विज्ञायताम् इति

नारी तन्त्रेषु तन्त्रेषु किम् आचार परीक्षया

दानैः परिचरामि स्म स मानैः परिचारकान्

यस्मिन्न् अदृष्ट दुर्दर्श पांसु संकार संकटाः

स्वागतं चन्द्रवक्त्राय कुमारो मुच्यताम् इति

राज्ञा मह्यं स सत्कारम् दत्ता अजिनवती सुता

ते तम् आहुर् भवान् कस्माद् भेरीं ताडितवान् इति

तद् कर भ्रमित प्रास चक्र प्रान्त परागताः

यच् च किंचिद् अहं द्रष्टुम् ऐच्छं पटु कुतूहलः

मम त्व् अभूद् अभून् मित्रम् एको ऽमितगतिर् मम

कृत निग्रहयोः वाचं कुलटा विटयोः यथा

सखीभिर् अनुयुक्ता असौ बहुशः क्लेश कारणम्

तेन च अश्रुत पूर्वेण वज्र पात प्रमाथिना

कृष्ण अङ्ग श्याम तुङ्ग अङ्गः ताम्र अपाङ्ग आयत ईक्षणः

स क्लेशः को नु विश्वस्याद् दारेषु च परेषु च

कर्णौ मम तथा भूतौ भवतां भवतो यथा

तस्य किं वर्ण्यते यस्य माणवाः स्मिति मानसाः

यदा न अकथयत् ज्ञाता मन्त्र शक्त्या मया तदा

भर्त्रा ते चाटु कारेण भार्यां तोषयता किल

अयं नः सुख हेतूनाम् सुहृदाम् इति

अर्थी विकचिकः कन्याम् अन्यां मृगयताम् इति

प्रकीर्ण सलिल क्रीडा पीडन छिन्न भूषणम्

दीर्घ _ यदा च अहम् परिभूता तथा त्वया

कथितं धनमत्या अहम् चण्डसिंहम् अवन्दिषि

अवतीर्य ततो व्योम्नः सा प्रिया प्रिय वादिनी

वर्धसे देवि दिष्ट्या इति माम् उक्त्वा उक्तवती पुनः

स उत्तमाङ्गेषु च अङ्गेषु नवनीतम् अदान् मुदा

सद्यो विकसितं भर्तुर् देव्यास् तु म्लानम् आननम्

अथ अदृश्यत तत्र एव सा अपि आगता

बलवत् संश्रयात् केन दुर्बलेन न भीयते

अथवा मृत एव त्वम् उत्क्रान्तं पश्य ते यशः

सान्त्व बाल आतप स्पर्शात् मुख अम्भोजम्

आगच्छं नगरी द्वारम् उत्तरं प्रेत वाहनः

आज्ञापयति यच् च एष माम् इह आगम्यताम् इति

ते आरोपितम् अङ्गेषु सुभग अङ्गे विराजते

तस्मिन् परिजनो दिव्यैः प्रकारैर् माम् उपाचरत्

हे हे काल अक्षे काल अक्षे गङ्गे गङ्गे महि इति च

समारोहाम हर्म्यस्य सान्द्र शुभ्र सुधम् शिरः

स च अवट तट स्थः माम् आज्ञया अनुगृहीतवन्

देवाः कुसुम धूप आद्यैः पितरः पिण्ड वारिभिः

प्रत्यक्षस्य अनुमानेन प्रमाण त्वम् प्रमीयते

ततस् तम् अब्रवं साम्ना सततं महितं गवाम्

योषित् बाल गोपालम् आलापः श्रावितः पुरे

बालो ऽपि न अवमन्तव्यः जामाता इति भवादृशः

निश्चौरा च ईदृशा चम्पा यन् मेरु गुरुः अप्य् अयम्

येन क्रान्ता समुद्रान्ता तीर्थ स्नानाय मेदिनी

रूपं गन्धर्वदत्तायाः कीदृग् इत्य् उच्यताम् इति

अहं धनमती नाम मन्त्र शक्तिः च या मम

गृहाद् दूरम् अतीतश् च जानुभ्यां तम् अताडयम्

कदाचित् प्रोषिते तस्मिन्न् आहार आहार काङ्क्षिणि

व्यालक अङ्गारकौ च अस्य भ्रातारौ परिचारकौ

ननु ब्रह्म वध आदीनि यान्ति निष्कृतिभिः क्षयम्

सा तु लब्ध समाश्वासा दीर्घिका तीर्थ वर्तिनी

दारु दन्त शिला मयाः प्रतिमास् तावद् आसताम्

क्व च असदृशम् एतत् ते वदनान् निर्गतं वचः

तद् ब्राह्मेण विवाहेन सूनोः संस्कारम् इच्छति

वरं पाणौ गृहाण इति ताम् अवोचत् पितामही

इदम् ईदृशम् आकाशम् अनावरणम् ईक्ष्यते

अथ अन्यत्र अहम् अद्राक्षं निन्दित असुर कन्यकाम्

घोष वास अवसाने च स्व वृत्ते कथिते मया

धर्म अधिकरणम् देवि शरीरं पाल्यताम् इति
सा मुहूर्ताद् इव आगत्य श्वसित उत्कम्पित स्तना

सर्वथा धिग् अधीरं मां यस् त्वादृश्याः स्त्रियः पुरः

इति संकल्पयन्न् एव छाया आच्छुरित चन्द्रिकम्

मम त्व् आसीन् न माम् एष गत प्राणः जिघांसति

ततः पाषाण वर्षस्य पततः कुट्टिमेष्व् इव

दिवसांश् च नयामि स्म सुभग अनिल चन्दनान्

तद् गरिष्ठाद् अतो दोषाल् लघिष्ठं मरणं मया

उलूक भय पूर्वः ऽपि कान्त आश्लेषः ऽभिनन्दितः

राज पुत्रस्य न आगन्तुम् न स्थातुं तत्र युज्यते

दुःख अधिकरणम् तन् मे शरीरं दह्यताम् इति

अहं जीवित इत्य् एतत् को ब्रूयान् मूषिकाद् ऋते

धनमत्या मम आख्यातम् अयं विद्याधर ईश्वरः

हंकार अन्तेन मन्त्रेण जुह्वती नर शोणितम्

अनन्ताश् च महान्तश् च भविष्यन्तश् च शत्रवः

दश जन्म सहस्राणि तस्माद् आखुर् भविष्यसि

भिद्यन्ते न रहस्यानि गुरूणां संनिधौ तथा

स तु मां शनकैर् मुक्त्वा बाहु जङ्घम् प्रसार्य च

तेन आगच्छतु सा अत्र एव मद् वचः च इदम् उच्यताम्

निर्जितः स दुरात्मा इति हृष्टा माम् अप्य् अहर्षयत्

मेघराज्या यथा आख्यातम् जितः स चपलस् तथा

अत्र आस्ये मरणाद् एनम् इष्ट्वा क्रूर ग्रहान् इति

अथ मातंग वृद्धा माम् अवोचद् दत्त विष्टरा

विश्वकर्मा अथ वा ब्रह्मा कस्मान् न अयम् उपासितः

पाश्चात्य मरुत् आद्योति जडं जलम् अधारयम्

ततः शक्रधनुस् सम्पा बलाका चक्र लाञ्छनैः

याव् एतौ पार्श्वयोर् अस्य भुजाव् इव महा बलौ

उक्तश् च अस्मि तया स्मित्वा भ्रातर् गच्छाव संप्रति

लोकालोक आदि पर्यन्तम् आदर्श परिमण्डलम्

पातितो ऽन्धतमे कूपे स्व वीर्यात् च उत्थितः ततः

स्वयम् एव सखे सख्या स्त्री त्वात् वाम स्वभावया

पृच्छामि स्म च तं भद्र स कनिष्ठः क्व तिष्ठति

स भृत्यान् वैखानस इव आश्रमे

कर्तरी पाश संकाशौ पुरा मण्डित कुण्डलौ

दृश्यन्ते यस्य सीमान्ताः सीरम् अन्तर् स संकटाः

नूनम् आषाढ शुक्ल आदौ पञ्चम्याम् उत्तरासु च

उक्ता सा च मया देवि भृत्य त्वात् परवान् अहम्

चिन्तयन्न् इति निर्यातः प्राकारं समया व्रजन्

एष ते सम्भव ग्रामः प्रांशु प्राञ्च् वंश काननः

शरण आगत बाल स्त्री कृत हत्याः तु दुःक्षयाः

नीतवन्तः कथं यूयम् इयतो दिवसान् इति

येन अस्य विमुखी कान्ता त्रासाद् अभिमुखी कृता

त्वादृशे मादृशः क्रुध्यन् केन पापान् न शोच्यताम्

यं यम् एव उपसारम् सा तुच्छम् अप्य् आचरेन् मयि

आक्रान्त चतुर् आशेषु विन्ध्य कान्तार वासिषु

तया तु प्रतिषिद्धा अपि दारिका मेघराजिका

एतत् ते गृहम् इत्य् उक्त्वा अंस भारः व्रजम् अव्रजत्

अहम् एव ततः पूर्वं प्रविशामि चिताम् इति

उत्थितः परितः कच्छं पटुः पटपटा ध्वनिः

मनस् घ्राण हराः गन्धा यया प्रतनु तुङ्गया

भरद्वाज तनूजा तु निषेव्य शिशिरं चिरम्

दृष्ट्वा स्वामिनम् आयामि तत् क्षणं क्षम्यताम् इति

वेगवत्य् अपि स क्रोधा जित्वा भ्रातरम् अम्बरे

सप्तपर्ण पुर उद्याने सप्तपर्ण पुरे स्थिता

भेरीं ताडितवान् एष गत्वा विकचिकः सभाम्

विन्ध्य आकाश दिशः चण्डम् आरटन्न् इव पीडिताः

चिराद् आकर्णितो धीराद् उच्चकैर् उच्चरन् ध्वनिः

अद्य च अनुगृहीतः ऽस्मि स्मरता चक्रवर्तिना

स्व विष अनल दाह अन्धः प्रविष्टः प्राग् भुजंगमः

ततस् तैस् ताम् अलंकृत्य शरद् कुसुम भूषणैः

इति तस्याः परित्रास तुषार म्लापितम् मया

दुर्ग राजम् यम् आश्रित्य राजभ्यो ऽपि न बिभ्यति

सा एकदा स परीवारा निभृत क्रन्दित ध्वनिः

चेदि वत्स ईश दायादम् मया मन्त्रैर् वशीकृतम्

न तं तत्र निहन्मि स्म भीषण आरटि शङ्कितः

चण्डसिंह सहायः ऽपि महद् अस्य प्रयोजनम्

अथ एनाम् उक्तवान् अस्मि सत्यम् एतद् विरुध्यते

तन्त्रेण अस्मान् प्राहिणोद् त्वद् अन्तिकम्

तां प्रापं कन्यकाम् अन्ते तपस् सिद्धिम् इव ईप्सिताम्

आचार्या अपि विद्यासु तस्य एव छात्त्र ताम् गताः

तत्र अन्यत्र शर स्तम्बे बदरी झाट वेष्टिते

यः सिंह शिरसि न्यस्य काकश् चरणम् उत्पतेत्
सा ततस् तान् अलंकारान् द्विषती कण्टकान् इव

निक्षिप्तं च तया अदूरम् कर छुरित चन्द्रिकम्

साधयित्वा तथा प्रेतं त्वम् इह आनायितः मया

नील अविरल पर्णाः च जम्बु वञ्जुल राजयः

अदृष्ट तरु पाषाण शकुन्त मृग चारणः

आत्मनः पाणि पादस्य प्रशंसामि गुणान् इति

अङ्गीकृतम् अलं प्राणैर् अकीर्ति मलिनैः इति

निष्प्रयोजन यत्नेन स्वे परे च उपहासिताः

प्रतीकार शत अ वध्यम् वृत्तान्तं तं न बोधितः

आदित्यशर्मणा लोकः सिद्धादेशेन वारितः

स गुणान् पाणि पादस्य गणयेन् मन्द धीः गिरा

कथम् इत्य् अनुयुक्ता च मया स आदरम् अब्रवीत्

आसीनश् च अर्घ्य पाद्याभ्याम् असौ मूषिकया अर्चितः

मुनि पीत अम्बुधि छायम् हर्म्य अग्रम् तद् अदृश्यत

तं राजा क्षणम् आसीनम् अखेदम् इदम् उक्तवान्

सा तु मां प्रणतं दूराद् आज्ञापितवती लघु

चक्रवर्ति भयात् च असौ त्यक्तवान् कुसुमालिकाम्

भरद्वाज सुतायाः तु तीव्रः संत्रास कारणः

तया सह प्रावृष मासि रम्याम् अशुक्ल पक्ष अन्त निशाम् इव एकाम्

आगच्छ आगच्छ तातैः इति स तम् आहूतम् आगतम्

इति शेषं वसन्तस्य तनु पाटल कुड्मलम्

गवाक्ष स्थ उद पात्र स्थम् उदकं पीतम् आत्मना

त्रस्तया अतस् परावृत्य गाढम् आलिङ्गितः पतिः

अथ अन्यत्र शृणोमि स्म पादः श्लोकस्य शोभनः

दीन भीषण फेत्काराः कुक्कुरैः

उत्खात निज रागा इव योगिनी चक्रवर्तिनी

चण्डसिंह पुरम् तावत् तुमुल उत्सवम् आसदम्

मां गोपः स्व गृहम् नीत्वा गृहिणीम् आह्वयन् मुदा

दीर्घनिद्राम् उपासीनाम् असंमीलित लोचनान्

विकाशि कुमुद आरामाः प्रशंसन् सरसीः क्वचित्

जले रन्तुम् इव उष्णांशुः प्राविशत् पश्चिम अर्णवम्

इत्य् उक्त्वा तं महीपालः स मन्त्रि गण मातृकः

त्वं पुनः पुरुषः शक्तः प्रिय अपत्यः च यत्नतः

प्रासादात् प्रास्रवत् तोयं सुमेरोर् इव निर्झरैः

तत्र अपश्यत् ततः कान्ताम् अन्तर् गृहम् अचेतनाम्

प्रसन्न वदनम् च आरात् तद् आख्यातं प्रसन्नकम्

अस्यास् त्व् आकाश आसानो दुःश्लिष्ट आलाप कर्पटाम्

क्षीण मांसकम् अद्राक्षं बालकं गत जीवकम्

अथ उक्तम् वायु मुक्तेन संभाषित _

सकलाः सकला विद्या मातृका इव अनुशीलिताः

क्षणेन ददृशे कच्छः प्रांशु वल्मीक संकुलः

तेन गन्धर्वदत्तायाः शुल्कं संपाद्यताम् अहम्

ततः किंकार्य मूढेन मया कथम् अपि प्रभुः

चित्तम् आक्षिप्तवान् अस्मि कथा कन्थाम् प्रसारयन्

अथ अवोचत् पतिस् तस्याः किं मां नन्दिनि

तन्त्रेण सह गच्छन्तु चम्पां हरिशिख आदयः

तेन उक्तम् केन न ज्ञाताः प्रसिद्धा हि गुणास् तव

तस्याः कर रुचा ताम्रे दृष्ट पातैः सित असितैः

अस्मै दश सहस्राणि दीयन्तां भूषणानि च

ततः स सत्कृतो राज्ञा वसन आभरण आदिभिः

अन्यच् च आगम्यताम् एतद् गृहं यदि न दुष्यति

गृहम् अस्य अगमत् मित्रम् आखुर् नगर गोचरः

भार्या नागरकस्य अस्य पर संक्रान्त मानसा

अथ अहम् परुष आलापम् उक्तः कुपितया तया

यदि जीवन्तम् अद्रक्ष्यं लिखित्वा मण्डलं ततः

न विमानितवान् एतां पतिः परिहसन्न् अपि

अपनीत पिधानैः च प्रणालैर् मकराननैः

तं च प्रेतम् असौ दृष्ट्वा साधित आदेशम् आगतम्

पान्थस्य इव असहायस्य पुर अधिष्ठान वासिनः

मया अपि स तुरंगेण तत्र तत्र अभिधावता

आसीच् च मम यत् सत्यम् आशङ्का कलुषम् मनः

अन्येषाम् अपि सिद्धानाम् ईदृशान्य् अधिकान्य् अपि

रक्षता सुत्यजान् प्राणांस् त्यक्ता यद् दुस्त्यजा गुणाः

ततस् तम् उक्तवान् अस्मि यया हरिशिख आदयः

काको ऽपि हि नभस् चारी न च मुञ्चति नीच ताम्

प्रहारः स तु मे जातो जानु पीडा प्रयोजनः

वट मूले चिता वह्नौ वाम हस्त अर्पित स्रुवा

कुसुमैः कल्पयामि स्म कम्बु नूपुर मेखलाः

दिन अन्तेन च निर्गत्य गहनाद् विन्ध्य काननात्

जगत्पतिम् इव अनन्त भुजंग उत्सङ्ग शायिनम्

चित्रं चित्रैर् महा रत्नैः इन्द्राणी जघन उचितैः

घोरात् कान्तार संसारात् अचिराद् उदतारयत्

येन येन अत्र वः कार्यं तत् तद् आदीयताम् इति
एकदा ब्राह्मणः पृष्टस् तेन ब्रह्म सभाम् गतः

स मया उक्तः तया साकं हसन्तः सुखम् आस्महे

चण्डसिंहः सुतां दत्त्वा मह्यं नगर संनिधौ

अपश्यं द्वीपिनां कृत्तीस् तथा इदम् अभवन् मम

मया तर्कयता च इदम् विरुद्धम् इति निश्चितम्

दुहिता तव यद्य् एषा ततो मह्यं प्रदीयताम्

इत्यादि विलपन्तं तं समेत्य स सुहृद् ध्रुवः

उत्थितस् तोष निर्घोषः ताल सम्पात संकुलः

अथ उक्तम् शनकैर् भर्त्रा दत्तकः कूपकच्छपः

अब्रवीच् च निरुत्कण्ठैः क्षणम् एकम् इह आस्यताम्

अकल्मष गुणात् तस्माद् रमणीयतमं कुतः

अहम् एव हि कर्तव्ये कर्तव्ये इति

द्विषन्तम् अन्तरं प्राप्य भवन्तं हन्तुम् इच्छति

न तेन परिभूतः स्यात् केसरी धरणी चरः

न हि इदम् शक्यम् आख्यातुं न श्रोतुं प्रस्थितैर् इति

अथ अपश्यम् विमानस्य दूराद् अवनि मण्डलम्

इति कान्ते त्रियामा आदौ गमिते मानित प्रियः

वन्दमाना गुरोः पादान् क्षपयामि शरीरकम्

आर्य वेषः स तान् आह पुरः स्थित्वा निरासनः

उत्तान वदनः च अहम् चण्डसिंहम् अनुव्रजन्

श्रुत्वा च शिखिनः केकाः कान्ता उत्कण्ठा विधायिनीः

प्रतिबुद्धान् न च अपश्यम् पाण्डाव् अपि दिवाकरे

अथवा किम् अहं तस्य समीपं किम् असौ मम

गत्वा च त्वरया अपश्यम् याष्टीकं पालम् अग्रतः

अशित्वा च अशनम् मेध्यम् अल्प अन्नम् बहु गोरसम्

दुर्लभे भवति स्त्रीणां दृष्टे त्वादृशि यादृशी

विलाप एक विनोदाः हि बन्धु व्यसन पीडिताः

छात्त्राणाम् अत्र सर्वेषाम् उपपन्नः समागमः

अथ इक्षु गहन छायाः क्षिप्त शारदिक आतपाः

फल्गुणीषु विवाहो ऽयं राज्ञा कारयिता आवयोः

कक्षा रक्षाः तम् अद्राक्षुर् न निर्यान्तम् अचेतनाः

गम्भीर ईक्षणम् अद्राक्षं नरं व्यात्त आस्य कन्दरम्

महा साहसम् आरब्धम् आत्मानं येन रक्षता

बहून् संपृच्छ्य कन्यायाः कार्यौ दान प्रतिग्रहौ

विमानम् अहम् अद्राक्षम् अवरूढं विहायसः

ततस् तेन उक्तम् अत्र एव ग्रामे गृहपतिर् द्विजः

कुलत्थ स्थूल पुलकम् उरु जङ्घा ऊरु विस्तृतम्

गौरिमुण्डो महागौरीम् आराधयितुम् इच्छति

आसीच् च मम चम्पायाः प्रेतो माम् अनयन् निशि

पूर्वं विकचिको नाम स्वच्छन्दः खेचर अधमः

ऊर्ध्व चूडः स वेगेन प्रति ग्रामम् अधावत

इन्द्रजाल अभियुक्ता वा माया कारा भवेद् इति

शूर धिष्ठित पृष्ठानाम् चूर्णित प्रतिदन्तिनाम्

परावृत्य परान् एव पराघ्नन् पर मार्गणाः

तावद् आवाम् अनुप्राप्ताव् आस्थानं भवताम् इति

वर्तमानैश् च कविभिः किम् उदाहृतैः

च माम्

तत्र अचिर गते देवं सेनापतिर् अभाषत

इत्यादि बहु तत् तन् मां यावद् एव वदत्य् असौ

अहो महा कुलीनानाम् आचारः साधु सेविनाम्

नारी च लघु सार त्वात् तरंग श्रेणि चञ्चला

स च अवोचत् महीपालम् अलं गत्वा विषण्ण ताम्

रजक ध्वज गोपाल मालाकार नट स्त्रियः

पत्युः कण्ठं परित्यज्य स्थिता भूयः पराङ्मुखी

तत्र अन्येषाम् उरस् मात्रे मज्जन्तः कुब्ज वामनाः

आगतः कतमाद् देशात् किमर्थं वा भवान् इति

विनिःसृत्य ततो ग्रामाद् गोमुखो विकसत् मुखः

माम् अवोचद् विधूय अङ्गम् असूया मन्थर स्मिता

रज्जु शस्त्र अग्नि पानीय जरा ज्वर गर _

तस्याश् च पर कामिन्याः दारिकाभिः स सम्भ्रमम्

येन काकमुखस्य अस्य मुखम् एतेन तुल्यते

पश्यामि स्म ततः ख स्थम् तं विद्याधर पांसनम्

गोष्ठ श्वा इव गायन्ते मत्ता मृगयु दन्तिनः

सखे दग्धं त्वद् कुटुम्बम् मम अग्रतस्

दिष्ट्या अमितगतिः प्राप्तः प्रीत्या संभाव्यताम् इति

तान् प्रजापतिर् आह एत्य मा कृध्वं विषमं समम्

अथ ताडित हस्तेन मा मा भैष्ट इति वादिना

उत्थाय च स संज्ञा इयम् दिवम् उत्पत्य भाषते

मा चिरं पुत्रकाः स्थात भार्या ज्ञाति गृहेषु इति

पद्मराग इन्द्रनील आदि नाना रत्न उपल प्रभेभिः

अनुयोगम् उपेक्षन्ते विवक्षन्तो ऽपि वाचकाः

तेन अजिनवतीम् तुभ्यं प्रयच्छामि बलाद् अपि

कन्या सर्वस्य दृश्या इति तेन असौ भर्तृ दारिकाम्

दाव दाह भयात् बालान् परित्रायस्व पुत्रकान्
भ्रान्त कुन्त परिक्षिप्तम् न शरीरम् अदृश्यत

प्रीतः प्रीतं महीपालं प्रणिपत्य तिरोऽभवत्

स भर्तृ दारिकाम् श्रुत्वा भर्तृ दारक भर्तृकाम्

गच्छामि स्म विमानानि पश्यन्न् आयान्ति यान्ति च

येन अस्य अभिमुखा कान्ता कूजता विमुखी कृता

यथा प्राप्य द्वितीयां मे विस्मृता प्रथमा प्रिया

निरम्बुद अम्बर छायैः छन्नम् अम्बरम् अम्बुदैः

गृहान् निरगमद् गौरी प्रकीर्ण तनु चन्द्रिका

अर्यपुत्र प्रसीद इति व्याहरत् तारम् आतुरा

जन्यते जनिता प्रीतिस् तेन मे सुहृदा यथा

अ संभ्रान्ता च माम् आह कातराणां भवादृशाम्

अथवा कुरु बन्धु त्वम् भ्रातः काष्ठानि संहर

कस्मिन् पुनर् असौ कार्ये कर्तव्ये बुद्धिमान् इति

पृष्टश् च युवराजेन स आदरेण एव दत्तकः

अयशस् मरणात् त्रस्ता यशस् जीवाः हि साधवः

एकदा दत्तकेन अहम् आगत्य हसता उदितः

किम् एतद् इति पौराणां यावद् वाक्यं समाप्यते

अस्त्य् अहं स्व गृहात् प्रातर् युष्मान् सेवितुम् आगतः

ज्योक् भर्तर् जय देवैः इति स माम् उक्त्वा इदम् अब्रवीत्