tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
बल कास देश पात्रम् प्रकृति सह ताम् अथवा वयांसि

अगाधे ग्राह बहुले सलिल ओघे इव अर्णवे

पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन् विशेत् तमः

वक्ष्ये मदात्यय आदेः च निदानं मुनि भाषितम्

भवन्ति तेन पुरुषाः काष्ठ भूताः मृत उपमाः

पित्तात् दाह ज्वरः स्वेदो मोहो नित्यं च विभ्रमः

पित्त लिङ्ग त्वम् आद्येन विकृत ईहा स्वर अज्ञ ता

आद्ये मदे द्वितीये ऽपि प्रमदा आयतने स्थितः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे मदात्ययादिनिदानं नाम पञ्चपञ्चाशदुत्तरशततमो ऽध्यायः

विकारैः क्लिश्यते जातु न स शरीर मानसः

स्युः त्रयः गदाः

मरणात् अपि पाप आत्मा गतः पापतरां दशाम्

न अति माद्यन्ति बलिनः कृत आहाराः महा अशनाः

भिन्न वत् पीत नील आभः रक्त नील आकुल ईक्षणः

मदो ऽत्र दोषैः सर्वैः तु रक्त मद्य विषैः अपि

स्वेदो ऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुः चित्त विभ्रमः

स्वयम् एव उपशाम्यन्ति संन्यासेन औषधैः

धन्वन्तरिः उवाच

प्रविभञ्ज्यात् तनु रूपम् पिबति ततः पिबति अमृतैः

निवर्तेत् यः तु मद्येभ्यो जित आत्मा बुद्धि पूर्व कृत्

दशभिः गुणैः संक्षोभ्यं चेतो नयति च अक्रियम्

यथोत्तर बल उद्भवाः

पुरस् विबन्धः तिमिरम् कासः श्वासः प्रजागरः

लक्षयेत् लक्षण उत्कर्षात् वात आदीन् शोणित आदिषु

निश्चेष्टः सन् अवाक् शेते तृतीये ऽत्र मदे स्थितः

इयं भूमिः अवाच्यानाम् दौःशीलस्य इदम् आस्पदम्

अति निद्रा च सर्वेभ्यो ऽभ्यधिकं श्रमः

युक्त अयुक्तम् च समं युक्तिं युङ्क्ते न मद्येन

अरुणं नील कृष्णम् वा विशेत् तमः

सर्वजे सर्व लिङ्ग त्वम् ज्ञात्वा मद्यं पिबेत् तु यः

पातयति आशु निश्चेष्टं विना बीभत्स चेष्टितैः

वसा असृज् क्लेदन आवाहि स्रोतस् रोधः

विबुध्येत च स स्वेदः दाह तृष्णा उपपीडितः

एको ऽयं बहु मार्गायाः दर्शकः परम्

संन्यासे विनिमज्जन्तं नरम् आशु निवर्तयेत्

विकाशि विशदं मद्यं मेदसो अस्मात् विपर्ययः

तीक्ष्ण आदिभिः गुणैः मद्यम् गुणान्

सर्व आकृतिः त्रिभिर् दोषैर् अपस्मार इव अपरः

म्रियेत शीघ्रं शीघ्रं चेद् चिकित्सा न प्रयुज्यते

जीवित अन्ताः प्रजायन्ते विषेण उत्कर्ष वर्तिना

निरङ्कुश इव व्यालो न किंचिद् न आचरेत् ततस्

धर्म अधर्मम् सुखं दुःखं मान अनर्थम् हित अहितम्

कफेन मेघ संकाशम् पश्यति आकाशम् आविशेत्

पित्तेन क्रोधनो रक्त पीत आभः कलह प्रियः

श्लेष्मणः छर्दिः हृल्लासः निद्रा च उदर गौरवम्

दुर्विकल्प हतः मूढः सुखम् इति अभिमुच्यते

स उन्माद भ्रम मूर्छायाम् स अपस्मारः पतति अधस्

सामान्य लक्षणम् तेषां प्रमोहो हृदय व्यथा

भवेतां मारुतात् कष्टात् भवेत् तस्य विशेषतः

शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृद् पीडा वेपथुः भ्रमः

स्वप्ने असंबद्ध वाक्य आदिः कफात् ध्यान परः हि सः

स्वप्नेन इव अभिभवति न च उक्तः च स भाषते

शक्ति आनन्त्यात् गत आभासः चलः छलित वेष्टितः

विभेदं प्रसभं तृष्णा सौम्यो ग्लानिः ज्वरः ऽरुचिः

न वेद शोक मोह आर्तम् शोष मोह आदि संयुतः

ध्वंसक श्लेष्म निष्ठीवाः कण्ठ शोषः अतिनिद्र ता
गर्वित आविद्ध लाङ्गूलः कठिन स्कन्ध बन्धनः

स कृष्णं गो वृषः दृष्ट्वा हृष्ट लाङ्गूल लोचनः

महा कटिः स्थूल मुखः दृढ जानुः महा उदरः

भजमानश् च चपलो गृष्टीः सम्प्रचचार ह

विषाण आवल्गित गतिः लम्बता कण्ठ चर्मणा

द्विषत् वृषभ सूदनः

पातयानो गवां गर्भान् दृप्तो गच्छत्य् अन् आर्तवम्

गवा आरोहेषु चपलस् तरु घात अङ्कित आननः

विभिन्न शृङ्गः भग्न आस्यः भग्न स्कन्धः च दानवः

शृङ्गं च अस्य पुनः सव्यम् उत्पाट्य यम दण्ड वत्

चकार निर्वृषं गोष्ठं निः वत्स शिशु पुंगवम्

रेजतुर् मेघ समये संसक्ताव् इव तोयदौ

एतस्मिन्न् एव काले तु गावः कृष्ण समीप गाः

पपात रुधिर उद्गारी स अम्बु धारः इव अम्बुदः

दैत्यो वृषभ रूपेण गोष्ठान् विपरिधावति

उपासांचक्रिरे हृष्टाः स्वर्गे शक्रम् इव अमराः

अरविन्द आभ नयनः पुनर् एव रराज ह

शृङ्ग प्रहरणः रौद्रः प्रहरन् गोषु दुर्मदः

क्षुर तीक्ष्ण अग्र चरणः कालः काल इव अपरः

वैशंपायन उवाच

रुषितस् तल शब्देन युद्ध आकाङ्क्षी ननर्द ह

ताल शब्देन तं कृष्णः सिंहनादैश् च मोहयन्

तस्मात् स्थानान् न व्यचलत् कृष्णो गिरिर् इव अचलः

त्रासयामास दुष्ट आत्मा वैवस्वत पथे स्थितः

अभ्यधावत गोविन्दो दैत्यं वृषभ रूपिणम्

अपीडयद् अरिष्टस्य कण्ठं क्लिन्नम् इव अम्बरम्

तस्य दर्प बलम् हत्वा कृत्वा शृङ्ग अन्तरे पदम्

तेन एव प्राहरद् वक्त्रे स ममार भृशं हतः

ताव् अन्योन्य अवरुद्ध अङ्गौ युद्धे कृष्ण वृषौ उभौ

गोष्ठेषु न रतिं लेभे विना युद्धं स गो वृषः

निर्वाण अङ्गार मेघ आभः तीक्ष्ण शृङ्गः अर्क लोचनः

तम् आपतन्तं प्रमुखे प्रतिजग्राह दुर्धरम्

त्रासयन् स मदः गोष्ठान् अरिष्टः प्रत्यदृश्यत

कृष्णस्य निधन आकाङ्क्षी तूर्णम् अभ्युत्पपात ह

मुमोच वक्त्र जम् फेनं नस्ततो ऽथ स शब्दवत्

ते ऽपि गो वृत्तयः सर्वे कृष्णं कमल लोचनम्

लेलिहानः स निष्पेषम् जिह्वया ओष्ठौ पुनः पुनः

ककुद उदग्र निर्माणः प्रमाणाद् दुरतिक्रमः

स च उपेन्द्रः वृषं हत्वा कान्त वक्त्रः निशा मुखे

अरिष्टो नाम हि गवाम् अरिष्टो दारुण आकृतिः

कृष्णः कृष्ण अञ्जन निभम् वृषं प्रति वृष उपमः

तम् आपतन्तम् उद्वृत्तम् दृष्ट्वा वृषभ दानवम्
कथितं स्थूलध्यानं तु तेजोध्यानं शृणुष्व मे

श्वेत अम्बर धरम् देवं शुक्ल गन्ध अनुलेपनम्

मूलाधारे कुण्डलिनी भुजग आकार रूपिणी

एवंविध गुरु ध्यानात् स्थूलध्यानं प्रसिध्यति

तद् मध्ये तु स्मरेद् योगी पर्यङ्कं सु मनोहरम्

हंस शक्तिम् यथाक्रमम्

विहरेद् राजमार्गे च चञ्चल त्वात् न दृश्यते

नीप उपवन संकुलैः वेष्टितं इव

जीवात्मा तिष्ठति तत्र प्रदीप कलिका आकृतिः

स्वकीय हृदये ध्यायेत् सुधा सागरम् उत्तमम्

बहु भाग्य वशात् यस्य कुण्डली जाग्रती भवेत्

तद् मध्ये रत्न द्वीपम् तु सु रत्न वालुका मयम्

चतुर् दिक्षु नीप तरुम् बहु पुष्प समन्वितम्

तद् रूपं ध्यायते नित्यं स्थूलध्यानम् इदं विदुः

नादबिन्दु मयम् पीठं ध्यायेत् तत्र मनोहरम्

इति ते कथितं चण्ड ध्यान योगम् सु दुर्लभम्

तेजोध्यानाल् लक्ष गुणम् सूक्ष्मध्यानं परात्परम्

शुभ्र वर्णम् महा तेजः द्वादशैर् बीज भाषितम्

पारिजातैः स्थलपद्मैर् गन्ध आमोदित दिङ्मुखैः

सहस्रार महा पद्मे कर्णिकायां विचिन्तयेत्

तत्र इष्टदेवताम् ध्यायेद् यद् ध्यानं गुरु भाषितम्

सूक्ष्मध्यानम् इदं गोप्यं देवानाम् अपि दुर्लभम्

चतुर् शाखा चतुर् वेदम् नित्य पुष्प फल अन्वितम्

ध्यायेत् तत्र गुरुं देवं विभुजं च त्रिलोचनम्

मालती मल्लिका जाती केसरैः चम्पकैस् तथा

ध्यायेत् तत्र स्थिरो भूत्वा महा माणिक्य मण्डपम्

विलग्न सहितम् पद्मं द्वादशैर् दल संयुतम्

घेरण्ड उवाच

यद् ध्यानेन योग सिद्धिः आत्म प्रत्यक्षम् एव च

नाभि मूले स्थितं

ध्यायेत् तेजो महद् व्याप्तं तेजोध्यानं तद् एव हि

तद् मध्ये संस्मरेद् योगी कल्पवृक्षं मनोरमम्

भ्रुवोर् मध्ये च यत् तेजः प्रणव आत्मकम्

स्थूलं मूर्ति मयम् प्रोक्तं ज्योतिस् तेजस् मयम् तथा

ध्यायेत् तेजस् मयम् ब्रह्म तेजोध्यानं तद् एव हि

सूक्ष्मं बिन्दु मयम् ब्रह्म कुण्डली पर देवता

आत्मा साक्षाद् भवेद् यस्मात् तस्माद् ध्यानं विशिष्यते

हलक्षकोण संयुक्तम् प्रणवं तत्र वर्तते
यस्मान् मे मन उद् इव रारजीत्य् अग्निष् तत् होता सु हुतम् कृणोतु

यद् एव किं च प्रतिजग्रह अहम् अग्निष् तत् होता सु हुतम् कृणोतु

यन् मा हुतम् अ हुतम् आजगाम दत्तं पितृभिर् अनुमतं मनुष्यैः

यद् अन्नम् अद्मि बहुधा विरूपं हिरण्यम् अश्वम् उत गाम् अजाम् अविम्
ततस् तव अरसम् विषम्

तकम् भिनद्मि शम्यया

कुतस् त्वम् विषवान् असः

अरस अरसम् त्वा अकरम्

तस्य अग्रे अरसम् विषम्

वध्रे वध्रिम् त्वा अकरम्

विदुत्सुरस्य दानवस्य तस्य त्वम् नपात् असि

कुतस् ते पुछधौ असत्

वध्रिम् त्वा चक्रुः देवाः अमृतासः आसुरम्

नवानां नवतीनाम् इत्य् एका

इयत्तकः कुषुम्भकः
अभ्रक योगम् आह अथ इत्यादि

अथ रसक योग अनन्तरम् कृष्ण वर्ण अभ्रक चूर्णम् श्याम वर्ण अभ्रक रजः तथा रवि रसक विधानेन खर्परकेण सहितं पुटितं सत् सकलं समस्तं रक्तं भवेत् तत् रक्त भूतम् अभ्रम् त्रिगुणं यथा स्यात् तथा चीर्णः चारणम् आपन्नः ततो जीर्णो जारणम् आपन्नः च सन् सूतो हेम द्रुति संनिभः स्वर्ण द्रव सदृशः भवेद् इति अर्थः
अथ अपि उदाहरन्ति

यः समर्घम् ऋणं गृह्य महार्घं संप्रयोजयेत्

आर्द्रं तृणं गोमयं भूमिं वा समुपस्पृशेत्

नीवीं विस्रस्य परिधाय अपः उपस्पृशेत्

शाक पुष्प फल मूल ओषधीनाम् तु प्रक्षालनम्

यद् यौवने चरति विभ्रमेण सद् वा असत् वा यादृशं वा यदा वा

शुचेर् अ श्रद्दधानस्य श्रद्दधानस्य च अशुचेः

मीमांसित्वा उभयम् देवाः समम् अन्नम् अकल्पयन्

अथ अपि उदाहरन्ति

तथा आपणेयानाम् च भक्षाणाम्

उत्तरे चेद् वयसि साधु वृत्तः तद् एव अस्य भवति न इतराणि

तपस्वी च अप्रमादी च ततः पापात् प्रमुच्यते

गोभिर् अश्वैश् च यानैश् च कृष्या राज उपसेवया

गोचर्म मात्रम् अप् बिन्दुः भूमेः शुध्यति पातितः

तद्वत् पुरीषे

अ यज्ञेन अ विवाहेन वेदस्य उत्सादनेन च

न वै देवान् पीवरो अ संयत आत्मा रोरूयमाणः ककुदी समश्नुते

कुलान्य् अकुल ताम् यान्ति ब्राह्मण अतिक्रमेण च

शङ्का विहत चारित्रः यः स्व अभिप्रायम् आश्रितः

पर्यायात् त्रिस् त्रिः पायोः पाणेश् च

पञ्चविंशतिस् त्व् एव पञ्च माषिकी स्यात्

मन्त्रतस् तु समृद्धानि कुलान्य् अल्प धनानि अपि

शास्त्र अतिगः स्मृतो मूर्खो धर्म तन्त्र उपरोधनात्

वेदः कृषि विनाशाय कृषिर् वेद विनाशिनी

इति

परोक्षम् अधिश्रितस्य अन्नस्य अवद्योत्य अभ्युक्षणम्

शुष्कं तृणम् अ याज्ञिकम् काष्ठं लोष्टं वा तिरस्कृत्य अहर् रात्रयोः उदक् दक्षिणा मुखः प्रवृत्य शिर उच्चरेद् अवमेहेद् वा

न तैर् उच्छिष्ट भावः स्यात् तुल्यास् ते भूमि गैः सह

इति

स्पृशन्ति बिन्दवः पादौ य आचामयतः परान्

नाभेर् अधः स्पर्शनं कर्म युक्तः वर्जयेत्

इति

अतिष्ठद् भ्रूण हा कोट्यां वार्द्धुषिः समकम्पत

वृद्धिं च भ्रूण हत्याम् च तुलया समतोलयत्

स वै वार्द्धुषिको नाम सर्व धर्मेषु गर्हितः

ज्वलन्तम् अग्निम् उत्सृज्य नहि भस्मनि हूयते

चलत् तुन्दी रभसः काम वादी कृशास इत्य् अणवस् तत्र यान्ति

वैश्यः कुसीदम् उपजीवेत्

शोचेत मनसा नित्यं दुष्कृतान्य् अनुचिन्तयन्

कुल संख्याम् च गच्छन्ति कर्षन्ति च महत् यशः

इष्ट्वा दत्त्वा अपि वा मूर्खः स्वर्गं नहि स गच्छति

ऊर्ध्वं वै पुरुषस्य नाभ्यै मेध्यम् अवाचीनम् अमेध्यम् इति श्रुतिः

मूत्रे मृदा अद्भिः प्रक्षालनम्

मूत्र वत् रेतस उत्सर्गे

कामं तु परिलुप्त कृत्याय कदर्याय नास्तिकाय पापीयसे पूर्वौ दद्याताम्

त्रिः पाणेः

हतम् अ श्रद्दधानस्य श्रद्धा पूतम् विशिष्यते
यत् सुपर्णाः विवक्षवः अनमीवाः विवक्षवः तत्र मे गच्छतात् हवम् शल्यः इव कुल्मलम् यथा

यत् अन्तरम् तत् बाह्यम्

जनि कामः अहम् आगमम्

आ इयम् अगन् पति कामा

यथा इदम् भूम्याः अधि तृणम् वातः मथायति एव मथ्नामि ते मनः यथा माम् कामिनी असः यथा मत् न अपगा असः

अश्वः कनिक्रदत् यथा भगेन अहम् सह आगमम्

सम् वाम् भगासः अग्मत सम् चित्तानि सम् व्रता
अत ऊर्ध्वं प्रसिद्धः पशुबन्धः

यज्ञ एति विततः कल्पमानः

सूर्यात् ते चक्षु स्पृणोमि स्वाहा

बहिर् वा एवं भवन्ति ते न उ वा एते

अग्नेष् टे वाचं स्पृणोमि स्वाहा

यज्ञ एति विततः कल्पमान इत्य् एतया ऋचा

अथ यो ऽधिश्रिते ऽग्निहोत्रे यजमानो म्रियेत कथं तत्र कुर्यात्

तं यदि पुरस्तात् तिष्ठन्तम् उपवदेत् तं ब्रूयाद् वसूनां त्वा देवानां व्यात्ते ऽपिदधामि

ओषधीभ्यस् ते लोमानि स्पृणोमि स्वाहा

अथ आहवनीये आज्य आहुतिम् जुहुयात्

सव्यम् अ ग्रन्थिना प्रसव्यम् अग्निभिः परीयात्

अथ य उपतापिनं याजयेत् का तत्र प्रायश्चित्तिः

तृतीय अहम् न अतिजीवति

रक्षोभ्यस् त्वा इति

न अनुदेशनम् इत्य् आहुः

अथ य औपवसथ्ये ऽहनि यजमानो म्रियेत कथं तत्र कुर्यात्

अथ आहवनीये आज्य आहुतिम् जुहुयात्

यो वा एष प्रपतितो भवति तद् यद् एनम् अधिगच्छेयुर् अथ तेन यजेत

एते वै देव स्पृतयः

अथ नु कथम् इति

तं यद्य् उत्तरतस् तिष्ठन्तम् उपवदेत् तं ब्रूयाद् विश्वेषां त्वा देवानां व्यात्ते ऽपिदधामि

अथ यस्य उपाकृतः पशुः संशीर्येत का तत्र प्रायश्चित्तिः

यदि वा अन्यः स्यात् शामित्रम् एनं प्रापयेयुस् एव हुत्वा शामित्रम् एव एनम् प्रापयेयुः

गायत्रीं पर्षाम् अधःशिरा अवपद्यस्व इति

तासु संतापा ये ऽग्नयो जायेरंस् तैः समाप्नुयुः

दिग्भ्यस् ते ज्योति स्पृणोमि स्वाहा

अथ यः समासन्नेषु हविःषु यजमानो म्रियेत कथं तत्र कुर्यात्

इत्य् एतया ऋचा

अथ याव् एतौ शीर्ण मृतौ भवतस् तयोः प्रज्ञातान्य् अवदानान्य् अवदाय इतरस्य वा पशोः संप्रैषं कृत्वा ब्राह्मणान् परिचरेयुर् अपो वा अभ्युपहरेयुः स्पृतिभिः

शकृत् पिण्डैः तिस्र उखाः पूरयित्वा ताः प्रादधुः

स्पृतिभिर् एव हुत्वा अगदः ह एव भवति

अथ यस्य उपाकृतः पशुः प्रपतेत् का तत्र प्रायश्चित्तिः

आज्येन अभिघार्य पर्यग्निकृत्वा उपाकुर्वीत

अथ आहवनीये आज्य आहुतिम् जुहुयात्

इति च हुत्वा अथ एनम् पुनः प्रदिशति वायवे त्वा इति

तत्र एव एतत् प्रदध्याद् यथा सर्वशः संदह्येत इति

वत्सरो ऽसि परिवत्सरो ऽसि संवत्सरो असि इति

अस्थिभ्यस् ते मज्जानं स्पृणोमि स्वाहा

त्रैष्टुभीं पर्षाम् अधःशिरा अवपद्यस्व इति

तत्र एव एतत् पर्यादध्याद् यथा सर्वशः संदह्येत इति

मानुषात् त आकाशाद् दिव्यम् आकाशं स्पृणोमि स्वाहा

अपा इमम् जीवा अरुधन् गृहेभ्यः

वातात् ते प्राणं स्पृणोमि स्वाहा

आनुष्टुभीं पर्षाम् अधःशिरा अवपद्यस्व इति

स्पृतिभिर् एव हुत्वा अगदः ह एव भवति

इन्द्रात् ते बलं स्पृणोमि स्वाहा

अद्भ्यस् ते रसं स्पृणोमि स्वाहा

हव्य वाहनाः च एते मे भवन्ति तत् कव्य वाहनाः इति

स्पृतिभिर् जुहुयाद् वायवे नियुत्वते यवागूं निरुप्य अन्यम् तद् रूपम् तद् वर्णम् आलभेत

अथ यस्य उपाकृतः पशुर् म्रियेत का तत्र प्रायश्चित्तिः

तत्र एव एतत् पर्यादध्याद् यथा सर्वशः संदह्येरन्न् इति

स चेन् न प्रतिनमस्कुर्यात् तेन अभिचरेत्

इत्य् एतया ऋचा

अथ यो होता अर्द्ध हुतः उच्छिष्टः स्यात् सह एव तेन आचम्य अग्निः मा पातु वसुभिः पुरस्ताद् इत्य् एतां जप्त्वा यथार्थं कुर्याद् यथार्थं कुर्यात्

तं यदि पश्चात् तिष्ठन्तम् उपवदेत् तं ब्रूयाद् आदित्यानां त्वा देवानां व्यात्ते ऽपिदधामि

तस्य तद् एव ब्राह्मणं यद् अदः पुरः सवने पितृ मेधे आशिषो व्याख्याताः

जागतीं पर्षाम् अधःशिरा अवपद्यस्व इति

तं यदि जिघांसेद् इति सूक्तेन बाधकीः समिधो ऽभ्यादध्यात्
तत्र जुहुयात्

दिव्यो गन्धर्व इति मातृनामभिर् जुहुयात्

अथ यत्र एतानि यक्षाणि दृश्यन्ते तद् यथा एतत् मर्कटः श्वापदो वायसः पुरुष रूपम् इति तद् एवम् आशङ्क्यम् एव भवति

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

अग्नये स्वाहा इति हुत्वा
द्रोणकलशेन आग्रयणम् ग्रहीष्यन् संप्रेष्यति इन्द्राय हरिवते धाना सोमानाम् अनुब्रूहि इति

तेषां संधि चमसैः एव कल्पो व्याख्यातः

बह्वीभिर् धानाभिः श्रीत्वा अत्याक्रम्य आश्राव्य आह इन्द्राय हरिवते धाना सोमान् प्रस्थितान् प्रेष्य इति

अतिछन्दसो अश्वि पीतस्य इति भक्ष मन्त्रम् नमति

अथ एनम् सर्वं ऋत्विज उन्नेतर्य् उपहवम् इष्ट्वा अ सम्भिन्दन्तः धाना निम्नानि कुर्वन्तश् चिश्चिषाकारं भक्षयन्ति इष्ट यजुषः ते देव सोम इति

एतावन् नाना

हुतं यजमानो ऽनुमन्त्रयते यन् म आत्मनो मिन्दा अभूत्

तत्र चत्वारि स्तोत्राणि चत्वारि शस्त्राण्य् आश्विनानि च स याज्यानि आम्नातानि भवन्ति

पुनर् अग्निर् इति द्वाभ्याम्

समानम् आ परिधीनां प्रहरणात्

प्रहृत्य परिधीन् उन्नेता हारियोजनं गृह्णाति

एतेन शस्त्र याज्यानाम् आनुपूर्व्यं व्याख्यातम्

उक्थं वाचि इन्द्राय इति आह तृतीयसवनं प्रतिगीर्य

गृह्णात्य् उपयाम गृहीतः ऽसि हरिर् असि हारियोजन इति

होतृ चमस मुख्यः प्रथमश् चमस गणः मैत्रावरुण चमस मुख्यः द्वितीयो ब्राह्मणाच्छंसि चमस मुख्यः तृतीयो अछावाक चमस मुख्यः चतुर्थः

वषट्कृते शीर्षन्न् अधिनिधाय विक्रम्य जुहोति हरी स्थ हर्योर् धानाः सहसोमा इन्द्राय स्वाहा इति
अथ अतस् स्वाध्याय धर्मम् व्याख्यास्यामः

उप पुराणे न अपीते कक्ष उदके पूर्वाह्णे न संभिन्नासु छायास्व् अपराह्णे न अध्यूढ मेघे ऽपर्तौ वर्षे त्रि रात्रम् वैदिकेन अध्यायेन अन्तरियात् न अस्मिन् कथां वदेत न अस्य रात्रौ चन चिकीर्तयिषेत्

न तिष्ठंस् तिष्ठते न व्रजन् व्रजते न शयानः शयानाय न उपरि आसीनः उपरि आसीनाय अधस् एव आसीनः ऽध आसीनाय

न अस्मात् अधीतात् प्रमाद्येद् यद्य् अप्य् अन्यस्मात् प्रमाद्येन् न एव अस्मात् प्रमाद्येन् न उ एव अस्मात् प्रमाद्येत्

न भूयः सकृत् गदनात् द्विस् गदनात् वा द्वय्य् एव

न अ दीक्षितः महाव्रतम् शंसेन् न अनग्नौ न परस्मै न अ संवत्सरे इत्य् एके कामं पित्रे वा आचार्याय वा शंसेद् आत्मनो ह एव अस्य तत् शस्तम् भवति

तद् इदम् अहर् न अन् अन्तेवासिने प्रब्रूयान् न अ संवत्सर वासिने न उ एव अ संवत्सर वासिने न अ ब्रह्मचारिणे न अ सब्रह्मचारिणे न उ एव अ सब्रह्मचारिणे न अन् अभिप्राप्ताय एतम् देशम्

न अवष्टब्धः न प्रतिस्तब्धो न अङ्कम् कृत्वा ऊर्ध्वज्ञुः अन् अपश्रितः ऽधीयीत न मांसं भुक्त्वा न लोहितं दृष्ट्वा न गतासुं न अव्रत्यम् आक्रम्य न अक्त्वा न अभ्यज्य न उन्मर्दनम् कारयित्वा न नापितेन कारयित्वा न स्नात्वा न वर्णकेन अनुलिप्य न स्रजम् अपिनह्य न स्त्रियम् उपगम्य न उल्लिख्य न अ विलिख्य

तद् इति वा एतस्य महतो भूतस्य नाम भवति यो अस्य एतत् एवं नाम वेद ब्रह्म भवति ब्रह्म भवति

न वत्से चन तृतीय इति

न इदम् एकस्मिन्न् अहनि समापयेद् इति ह स्म आह जातूकर्ण्यः समापयेद् इति गालवो यद् अन्यत् प्राक् तृच अशीतिभ्यः समापयेद् एव इति आग्निवेश्यायनो ऽन्यम् अन्यस्मिन् देशे शमयमान इति

होतृ शस्त्रेषु उक्थशस् यज सोमस्य इति एकः प्रैषः स नाराशंसेषु अ नाराशंसेषु वा होत्रकाणाम्

अलं सत्यं विद्यात्

अस्माच् चेन् न प्रमाद्येद् अलम् आत्मन इति विद्यात्

न इदम् अन् अधीयन् स्नातको भवति यद्य् अप्य् अन्यद् बह्व् अधीयान् न एव इदम् अन् अधीयन् स्नातको भवति
भारद्वाजायनान् ह सत्त्रम् आसीनान् पप्रच्छुः केन प्रजा कामाः अस्तोढ्वम् इति

ओ इति निधनम् उपेयात्

ऐन्द्रं साम

केन अन्नाद्य कामाः इति

स एव पृथुर् वैन्यः

सौभरेण इति

त्रीणि पुरुष इन्द्रियाण्य् आत्मा प्रजाः पशवः

इति निधनम् उपेयात्

उद् इति निधनम् उपेयात्

त्रि इन्द्रियम् वा एतत् साम

एवम् इव वा एतत् साम

अन्नं वा अथकारः

सो ऽब्रवीद् रायोवाजः पशु कामः ऽहम् अस्मि इति

यद् कामः एव एतेन साम्ना स्तुते सम् अस्मै स काम ऋध्यते

सौभरम् उद्ग्रहण कामः कुर्वीत

सौभरेण इति

इति निधनम् उपेयात्

अथ अब्रवीत् पृथुरश्मिः क्षत्र कामः ऽहम् अस्मि इति

अथ अब्रवीत् बृहद्गिरिर् अन्नाद्य कामः ऽहम् अस्मि इति

तस्मै क्षत्रं प्रायच्छत्

ऐन्द्रीर् ऋचः

केन वृष्टि कामाः इति

पशवो वा इडा

एते वा एतस्मिन् कामाः

तान् अब्रवीत् किंकामो व एकः किंकाम एकः किंकाम एक इति

ऊर्ग् इति निधनम् उपेयात्

एतान् एव कामान् अवरुन्द्धे

सौभरेण इति

केन स्वर्ग कामाः इति

सौभरं वृष्टि कामः कुर्वीत

सौभरेण इति

सौभरं प्रजा कामः कुर्वीत
षड् वा ऋतवस् संवत्सरः

सह रय्या निवर्तस्व

पञ्चदश सामिधेनीर् अनूच्यन्ते

पुरस्तात् प्रयाजानां जुहुयात्

यत् प्रयाजान् अन्तरियाद् अन्नम् अन्तरियात्

यज्ञ मुखम् वै प्रयाजाः

पुनर् नः पाह्य् अंहस इति

तस्य उपरिष्टात् प्रयाजानां विभक्तीः कुर्यात्

संवत्सराद् एव एनम् अध्य् अवरुन्द्धे

पञ्चदश अर्ध मासस्य रात्रयः

अन्नं वै प्रयाजाः

पुनर् एव ऊर्जम् पशून् अवरुन्द्धे

यावन्ति वै सामिधेनीनाम् अक्षराणि तावन्ति संवत्सरस्य अहानि

वीर्याद् एव अधि वषट्करोति

तद् आहुः

आचतुरं हि इमे पशवः

पुनर् ऊर्जा निवर्तस्व पुनर् अग्न इषा आयुषा

षड् ऋतवः

संवत्सराद् एव एनम् अधि अवरुन्द्धे

एतत् हि संवत्सरस्य संक्रमणतरं यत् पञ्चदश

ते वीर्य कृतः

सप्तदश सामिधेनीः कार्याः

अजिरम् ऋद्धिम् अभिक्रामति

यत् प्रयाजाः

ऊर्जा वा एष पशुभिर् उत्सीदन् सह उत्सीदति

अथ उ उभयत एव यज्ञस्य आशिषा ऋध्नोति

यं कामयेत

वीर्यं वै प्रयाजाः

यत् षड् विभक्तयः

तैर् एव तान्य् आप्यन्ते

कस्मात् स विभक्तयः प्रयाजा भवन्ति इति

यद् द्वि अक्षराः सतीश् चतुर् अक्षराः क्रियन्ते

तस्माद् अग्निर् एव एतावतीः विभक्तीर् अश्नुते न अन्याः देवताः

एष वाव स संवत्सरः

ऋध्नुयाद् इति

ताभिर् एव ता आप्यन्ते

तस्मात् षड् विभक्तयः

अग्ने पिन्वस्व धारया विश्वप्स्न्या विश्वतस् परि इति

सप्तदशो वै संवत्सरः पञ्च ऋतवः द्वादश मासाः

वीर्यं विभक्तयः

न अन् आग्नेयम् क्रियत इति

यत् प्रयाजान् अन्तरियाद् यज्ञ मुखम् अन्तरियात्

पञ्चदश एव कार्या न सप्तदश इति

संवत्सरो वा अग्निर् वैश्वानरः

आहुः

अग्निर् वा उत्सीदन् संवत्सरम् अनूत्सीदति

द्वन्द्वं मिथुनाः
अथ प्रोक्षणीभिर् उपोत्तिष्ठति

वेदिं प्रोक्षति

अथ एनम् देवताभ्यः सम्प्रयच्छत्य् एष वो देव सवितः सोमस् तं रक्षध्वं मा वो दभद् इति

बर्हिर् आसन्नं प्रोक्ष्य उपनिनीय पुरस्ताद् आश्ववालं प्रस्तरं गृह्णाति

बर्हिषि इतराः

प्रस्तरे जुहूम्

इध्मं प्रोक्षति

तद् एतद् यूप अवट अन्तम्

यूप अवटम् यजुषा करोति

अथ आहवनीयम् उपतिष्ठते सुवर् अभिविख्येषं वैश्वानरं ज्योतिर् इति

सम्प्रदाय उपतिष्ठते एतत् त्वं सोम देवो देवान् उपागा इदम् अहं मनुष्यो मनुष्यान् सह प्रजया सह रायस्पोषेण इति

अथ दक्षिणस्य हविर्धानस्य नीडे कृष्णाजिनम् आस्तृणात्य् अदित्याः सदो असि इति

पञ्चविधं बर्हि स्तीर्त्वा प्रस्तर पाणिः प्राङ् अभिसृप्य कार्ष्मर्य मयान् परिधीन् परिदधाति

एता असदन्न् इति समभिमृश्य अथ अपः उपस्पृश्य ब्रह्मणो राजानम् आदाय पूर्वया द्वारा हविर्धानं प्रपादयति सोमो जिगाति गातु विद् देवानाम् एति निष्कृतम् ऋतस्य योनिम् आसदम् इति

ऊर्ध्वे समिधाव् आदधाति

अथ उपनिष्क्रामति इदम् अहं निर् वरुणस्य पाशाद् इति

अथ एनम् संशास्ति स्रस्नीष्व मेखलां प्र मुष्टी सारय मैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छ यजमान इति त्वा आचक्षताम् नामग्राहं ते पितृभिः पितामहैः प्रपितामहैः पुत्रैः पौत्रैः सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्याम् आह्वयत्व् इति

अथ यूप आहुतिम् हुत्वा यूपं यजुषा करोति

विधृत्योर् आश्ववालं प्रस्तरम्

ऐक्षवी विधृती तिरश्ची सादयति
षट्कं तैलम् अतसीनाम्

द्विगुणो यावकः पुलाकः पिष्टं च सिद्धम्

विशेषो घाण पिण्याक तुला कण कुण्डकम् दश आढकम् वा

दधि धान्याम्ल आदिः द्रव अम्ल वर्गः

ततो ऽर्धम् आपद् अर्थम् जानपदानां स्थापयेद् अर्धम् उपयुञ्जीत

मुद्ग माषाणाम् अर्ध पाद ऊना

पिप्पली मरिच शृङ्गिवेर अजाजी किराततिक्त गौरसर्षप कुस्तुम्बुरु चोरक दमनक मरुवक शिग्रु काण्ड आदिः कटुक वर्गः

कोद्रव व्रीहीणाम् अर्धं सारः शालीनाम् अर्ध भाग ऊनः त्रि भाग ऊनः वरकाणाम्

अर्धं बालानाम्

प्रस्थ ओदनः शुनाम्

द्विगुणं महिष उष्ट्राणाम्

नवेन च अनवम् शोधयेत्

अर्धं सारः त्रि भाग ऊनः मसूराणाम्

पञ्च द्रोणे शालीनां द्वादश आढकम् तण्डुलानां कलभ भोजनम् एकादशकं व्यालानाम् दशकम् औपवाह्यानां नवकं सांनाह्यानाम् अष्टकं पत्तीनाम् सप्तकं मुख्यानाम् षट्कं देवी कुमाराणाम् पञ्चकं राज्ञाम् अखण्ड परिशुद्धानाम् वा तण्डुलानां प्रस्थः

धान्य स्नेह क्षार लवणानाम् धान्य कल्पम् सीता अध्यक्षे वक्ष्यामः

निम्ब कुश आम्र कपित्थ आदीनाम् पञ्च भागः

नष्ट प्रस्मृत आदिः अन्य जातः

सीता अध्यक्ष उपनीतः सस्य वर्णकः सीता

पञ्च भाग वृद्धिः भृष्टानाम्

तुला मान अन्तरम् हस्त पूरणम् उत्करो व्याजी पर्युषितं प्रार्जितं च उपस्थानम् इति

पिष्टम् आमं कुल्माषाः च अध्यर्ध गुणाः

अर्ध द्रोणम् खर पृषत रोहितानाम्

तद् एव प्रतिदान अर्थम् आपमित्यकम्

वृक्षाम्ल करमर्द आम्र विदल आमलक मातुलुङ्ग कोल बदर सौवीरक परूषक आदिः फल अम्ल वर्गः

क्षौद्रं मार्द्वीकं च मधु

शेषाणाम् अतो मृग पशु पक्षि व्यालानाम् एक भक्तात् अनुमानं ग्राहयेत्

क्षुण्ण घृष्ट पिष्ट भृष्टानाम् आर्द्र शुष्क सिद्धानाम् च धान्यानां वृद्धि क्षय प्रमाणानि प्रत्यक्षीकुर्वीत

कुट्टक रोचक सक्तु शुक्त पिष्ट कर्म तद् जीवनेषु तैल पीडनम् औद्र चाक्रिकेषु इक्षूणाम् च क्षार कर्म संहनिका

हंस क्रौञ्च मयूराणाम् अर्ध प्रस्थः

उच्चैर् धान्यस्य निक्षेपो मूताः क्षारस्य संहताः

पाद ऊना कलाय चमसी

पिण्ड करः षष् भागः सेना भक्तम् बलिः कर उत्सङ्गः पार्श्वं पारिहीणिकम् औपायनिकं कौष्ठेयकं च राष्ट्रम्

बलीवर्दानां माष द्रोणम् यवानां वा पुलाकः शेषम् अश्व विधानम्

इक्षु रस गुड मधु फाणित जाम्बव पनसानाम् अन्यतमो मेषशृङ्गी पिप्पली क्वाथ अभिषुतः मासिकः षाण्मासिकः सांवत्सरिको वा चिद्भिट उर्वारुक इक्षु काण्ड आम्र फल आमलक अवसुतः शुद्धो वा शुक्त वर्गः

षड्भागः सूपः अर्ध स्नेहम् अवराणाम्

अङ्गारान् तुषान् लोह कर्मान्त भित्ति लेप्यानाम् हारयेत्

शाकानाम् अध्यर्ध गुणः शुष्काणां द्विगुणः स च एव योगः

सस्य याचनम् अन्यतः प्रामित्यकम्

आढकम् एण कुरङ्गाणाम्

कार्पास क्षौमाणाम् पञ्च पले पलं सूत्रम्

तुला मान भाण्डम् रोचनी दृषद् मुसल उलूखल कुट्टक रोचक यन्त्र पत्त्रक शूर्प चालनिका कण्डोली पिटक संमार्जन्यः च उपकरणानि

पाद ऊनम् स्त्रीणाम्

मृद् काष्ठ कोष्ठाः स्नेहस्य पृथिवी लवणस्य च

कोष्ठ आगार अध्यक्षः सीता राष्ट्र क्रयिम परिवर्तक प्रामित्यक आपमित्यक संहनिका अन्य जात व्यय प्रत्याय उपस्थानानि उपलभेत्

शुष्क मत्स्य मांस कन्द मूल फल शाक आदि च शाक वर्गः

पञ्च भाग वृद्धिः गोधूमः सक्तवः च

कणिका दास कर्मकर सूपकाराणाम् अतो ऽन्यद् औदनिक आपूपिकेभ्यः प्रयच्छेत्

हस्ति अश्वयोः तद् अध्यक्षे विधा प्रमाणम् वक्ष्यामः

तिमितम् अपर अन्नम् द्विगुणम् अर्ध अधिकम् विरूढानाम्

तेन उत्तरम् व्याख्यातम्

उदारकः तुल्यः यवा गोधूमाः च क्षुण्णाः तिला यवा मुद्ग माषाः च घृष्टाः
अव्ययीभावः

सिद्ध शुष्क पक्व बन्धैः च

सुब् आमन्त्रिते पर अङ्ग वत् स्वरे

पोटा युवति स्तोक कतिपय गृष्टि धेनु वशा वेहत् बष्कयणी प्रवक्तृ श्रोत्रिय अध्यापक धूर्तैः जातिः

तत्र

ध्वाङ्क्षेन क्षेपे

पूर्व काल एक सर्व जरत् पुराण नव केवलाः समान अधिकरणेन

अपेत अपोढ मुक्त पतित अपत्रस्तैः अल्पशः

प्राक् कडारात् समासः

प्रशंसा वचनैः च

सह सुपा

क्तेन अहोरात्र अवयवाः

चतुष्पादो गर्भिण्या

स्तोक अन्तिक दूर अर्थ कृच्छ्राणि क्तेन

चतुर्थी तद् अर्थ अर्थ बलि हित सुख रक्षितैः

स्वयं क्तेन

उपमितं व्याघ्र आदिभिः सामान्य अ प्रयोगे

क्तेन नञ् विशिष्टेन अ नञ्

यावद् अवधारणे

सप्तमी शौण्डैः

सत् महत् परम उत्तम उत्कृष्टाः पूज्यमानैः

यस्य च आयामः

उपमानानि सामान्य वचनैः

सङ्ख्या वंश्येन

सामि

तृतीया तद् कृत अर्थेन गुण वचनेन

मयूर व्यंसक आदयः च

पात्रेसमित आदयः च

पारे मध्ये षष्ठ्या वा

तत्पुरुषः

क्षेपे

तद्धित अर्थ उत्तर पद समाहारे च

दिश् सङ्ख्ये सञ्ज्ञायाम्

विशेषणं विशेष्येण बहुलम्

कर्तृ करणे कृता बहुलम्

विभाषा

कतर कतमौ जाति परिप्रश्ने

अक्ष शलाका सङ्ख्याः परिणा

सङ्ख्या पूर्वः द्विगुः

अन्य पदार्थे च सञ्ज्ञायाम्

युवा खलति पलित वलिन जरतीभिः

कृत्य तुल्य आख्या अ जात्या

अव्ययं विभक्ति समीप समृद्धि व्यृद्धि अर्थ अभाव अत्यय अ सम्प्रति शब्द प्रादुर्भाव पश्चात् यथा आनुपूर्व्य यौगपद्य सादृश्य सम्पत्ति साकल्य अन्त वचनेषु

आङ् मर्यादा अभिविध्योः

कृत्यैर् ऋणे

वृन्दारक नाग कुञ्जरैः पूज्यमानम्

नदीभिश् च

पाप अणके कुत्सितैः

भक्ष्येण मिश्रीकरणम्

तिष्ठद्गु प्रभृतीनि च

यथा अ सादृश्ये

किं क्षेपे

श्रेणि आदयः कृत आदिभिः

कुत्सितानि कुत्सनैः

अत्यन्त संयोगे च

पूर्व अपर प्रथम चरम जघन्य समान मध्य मध्यम वीराः च

सुप् प्रतिना मात्रा अर्थे

कृत्यैर् अधिक अर्थ वचने

अप परि बहिस् अञ्चवः पञ्चम्या

खट्वा क्षेपे