tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
ऊर्ध्व अधस् अस्र कफा पूर्ण कोष्ठः नश्येत् तयोः क्रमात्

पार्श्व अन्तर निबद्धौ यौ उपरि श्रोणिकर्णयोः

मांस जानि दश इन्द्र आख्य तलहृद् स्तनरोहिताः

तस्मात् क्षार विष अग्नि आदीन् यत्नान् मर्मसु वर्जयेत्

अधस् शरीरे शोफो ऽत्र दौर्बल्यं मरणं ततः

रक्तं स शब्द फेन उष्णम् धमनि स्थे विचेतसः

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

ग्रीवाम् उभयतः स्नाव्नी ग्रीवा बाहु शिरस् अन्तरे

गुल्फ संधेः अधस् कूर्चशिरः शोफ रुजा करम्

फणौ उभयतस् घ्राण मार्गम् श्रोत्र पथ अनुगौ

पृष्ठे चतुर्दश ऊर्ध्वम् तु जत्रोस् त्रिंशत् च सप्त च

मांस मर्म गुदो ऽन्येषां स्नाव्नि कक्ष धरौ तथा

स्थूलान्त्र बद्धः सद्यस् घ्नः विष् वात वमनः गुदः

अधस्तात् कर्णयोर् निम्ने विधुरे श्रुति हारिणी

विटपे हृदयं नाभिः पार्श्वसंधी स्तन अधरे

मांस अस्थि स्नायु धमनि सिरा संधि समागमः

अनु कर्णम् ललाट अन्ते शङ्खौ सद्यस् विनाशनौ

त्रयस्त्रिंशत् अपस्तम्भ तलहृद् पार्श्वसंधयः

पार्श्व अन्तर निबद्धौ च मध्ये जघन पार्श्वयोः

आत्म पाणि तल उन्मानाः शेषाणि अर्ध अङ्गुलम् वदेत्

सु विक्षतः अपि अतस् जीवेद् अमर्मणि न मर्मणि

स जानु लोहिताक्ष आणि कक्षाधृक् कूर्च कूर्पराः

क्षिप्र अपालाप बृहती नितम्ब स्तनरोहिताः

तेषां विटप कक्षाधृक् उर्व्यः कूर्चशिरांसि च

भ्रम उन्माद मनस् नाशैः तेषु विद्धेषु नश्यति

तथा उपरि भ्रुवोर् निम्नौ आवर्तौ आन्ध्यम् एषु तु

इति सक्थ्नोस् तथा बाह्वोर् मणिबन्धो ऽत्र गुल्फ वत्

सत्त्व आदि धाम् हृदयं स्तन उरस् कोष्ठ मध्य गम्

ऊरु मूले लोहिताक्षं हन्ति पक्षम् असृज् क्षयात्

आन्तरो मस्तकस्य ऊर्ध्वम् सिरा संधि समागमः

जानुनस् त्रि अङ्गुलात् ऊर्ध्वम् आणिः ऊरुस्तम्भ शोफ कृत्

पृथक् सक्थ्नोस् तथा बाह्वोस् त्रीणि कोष्ठे नव उरसि

पाण्डु त्वम् इन्द्रिय अज्ञानम् मरणम् च आशु मांस जे

कृकाटिके शिरस् ग्रीवा संधौ तत्र चलं शिरः

अष्टौ कूर्चशिरस् गुल्फ मणिबन्धाः रुजा कराः

तेजस् तद् उद्धृतं धत्ते तृष्णा शोष मद भ्रमान्

ऋते अश्मरी व्रणात् विद्धस् तत्र अपि उभयतस् च सः

अन्तर् गल स्थितौ वेधाद् गन्ध विज्ञान हारिणः

इष्टानि मर्माणि अन्येषाम् चतुर्धा उक्ताः सिरास् तु याः

आयाम आक्षेपक स्तम्भाः स्नाव जे ऽभ्यधिकं रुजा

चतस्रस् तासु नीले द्वे मन्ये द्वे मर्मणी स्मृते

सप्त अहः परमस् तेषां कालः कालस्य कर्षणे

कटि तरुण सीमन्त स्तनमूल इन्द्रवस्तयः

अस्थिनि अष्ट स्नाव मर्माणि त्रयोविंशतिः आणयः

संधौ विंशतिः आवर्तौ मणिबन्धौ कुकुन्दरौ

अंसयोः फलके बाहु स्वाप शोषौ तयोर् व्यधात्

स्वयं वा पतिते पाकात् सद्यो नश्यति तु उद्धृते

वंश आश्रिते _ ऊर्ध्वम् कटीकतरुणे स्मृते

स्वर प्रणाश वैकृत्यम् रस अज्ञानम् च तत् व्यधे

वस्तु शूकैः इव आकीर्णम् रूढे च कुणि खञ्ज ता

तत्र रक्त क्षयात् पाण्डुर् हीन रूपः विनश्यति

रोमावर्तो ऽधिपो नाम मर्म सद्यो हरति असून्

तालूनि आस्यानि चत्वारि स्रोतसां तेषु मर्मसु

कूर्च शृङ्गाट मन्याः च त्रिंशद् एकेन वर्जिताः

देह आम पक्व स्थानानाम् मध्ये सर्व सिरा आश्रयः

अष्टौ च मातृकाः सद्यो निघ्नती एकात् न विंशतिः

तस्य ऊर्ध्वम् द्वि अङ्गुले कूर्चः पाद भ्रमण कम्प कृत्

रोगा मर्म आश्रयाः तद्वत् प्रक्रान्ता यत्नतो ऽपि च

तद् क्षतात् क्षतज अत्यर्थ प्रवृत्त्याः धातु संक्षये

फणौ अपाङ्गौ विधुरे नीले मन्ये कृकाटिके

अथ अतस् मर्मविभागं शारीरं व्याख्यास्यामः

मर्म अभिघातः सु अल्पः ऽपि प्रायशो बाधतेतराम्

सीमन्ताः कूर्परौ गुल्फौ कृकाट्यौ जानुनी पतिः

तद् क्षयात् तृष् भ्रम श्वास मोह हिध्माभिः अन्तकः

अपान वस्ति हृद् नाभि नीलाः सीमन्त मातृकाः

बल चेष्टा क्षयः शोषः पर्व शोफः च संधि जे

बृहत्यौ तत्र विद्धस्य मरणं रक्त संक्षयात्

विषमं स्पन्दनं यत्र पीडिते रुक् च मर्म तत्

पृष्ठवंशं हि उभयतस् यौ संधी कटि पार्श्वयोः
एक अधस् वदनः मध्ये कट्याः सद्यो निहन्ति असून्

अपालापौ स्थपनी उर्व्यः चतस्रः लोहितानि च

कपाले संधयः पञ्च सीमन्तास् तिर्यञ्च् ऊर्ध्व गाः

छेदनात् संधि देशस्य संकुचन्ति सिरा हि अतस्

चेष्टा हानिः अधःकाये स्पर्श अज्ञानम् च तद् व्यधात्

मूत्र स्रावी एकतस् भिन्ने व्रणो रोहेत् च यत्नतः

तयोः कोष्ठे ऽसृजा पूर्णे नश्येद् यातेन पूय ताम्

नाभि शङ्ख अधिप अपान हृद् शृङ्गाटक वस्तयः

भ्रुवोर् मध्ये त्रये अपि अत्र शल्ये जीवेद् अन् उद्धृते

जघनस्य बहिस् भागे मर्मणी तौ कुकुन्दरौ

रक्त पूरित कोष्ठस्य शरीर अन्तर सम्भवः

प्राण आयतन सामान्यात् ऐक्यं वा मर्मणां मतम्

जीवितं प्राणिनां तत्र रक्ते तिष्ठति तिष्ठति

पञ्चाशत् षट् च मर्माणि तिल व्रीहि समा अपि

प्राण घातिनि जीवेत् तु कश्चिद् वैद्य गुणेन चेत्

मर्माणि धमनि स्थानि सप्तत्रिंशत् सिरा आश्रयाः

कक्ष अक्ष मध्ये _ कुणित्वम् तत्र जायते

विद्धे ऽजस्रम् असृज् स्रावः मांस धावन वत् तनुः

जिह्वा अक्षि नासिका श्रोत्र ख चतुष्टय संगमे

मुष्क वङ्क्षणयोः मध्ये विटपं षण्ढ ता करम्

पार्श्वयोः पृष्ठवंशस्य श्रोणिकर्णौ प्रति स्थिते

यान स्थान आसन अशक्तिः वैकल्यम् अथ वा अन्तकः

कण्ठनालीम् उभयतः सिरा हनु समाश्रिताः

वायुर् मांस वसा मज्ज मस्तुलुङ्गानि शोषयेत्

नेत्रयोर् बाह्यतो ऽपाङ्गौ भ्रुवोः पुच्छ अन्तयोः अधस्

असमग्र अभिघातात् च सो ऽपि वैकल्यम् अश्नुते

तर्पयन्ति वपुः कृत्स्नं ता मर्माणि आश्रिताः ततः

_ नाम रुजया तत्र विद्धस्य पञ्चता

केशान्ते शङ्खयोः ऊर्ध्वम् उत्क्षेपौ स्थपनी पुनः

आशय छादनौ तौ तु नितम्बौ तरुण अस्थि गौ

कूर्च कूर्चशिरस् अपाङ्ग क्षिप्र उत्क्षेप अंस वस्तयः

द्वादश अङ्गुल मानानि द्वि अङ्गुले मणिबन्धने

बृहत्यौ मातृका नीले मन्ये कक्ष धरौ फणौ

सिरा मर्म व्यधे सान्द्रम् अजस्रं बहु असृक् स्रवेत्

पृथक् चतस्रस् ताः सद्यो घ्नन्ति असून् मातृका आह्वयाः

मज्ज अन्वितः ऽच्छो विच्छिन्नः स्रावो रुक् च अस्थि मर्मणि

नाभिः सो ऽपि हि सद्यस् घ्नः द्वारम् आमाशयस्य च

सप्त उत्तरम् मर्म शतम् तेषाम् एकादश आदिशेत्

जङ्घा अन्तरे तु इन्द्रवस्तिः मारयति _ क्षयात्

वैकल्यम् इति चत्वारि चत्वारिंशत् च कुर्वते

पृष्ठवंश उरसोः मध्ये तयोः एव च पार्श्वयोः

मूत्राशयो धनुस् वक्रः वस्तिः अल्प अस्र मांस गः

बाहुल्येन तु निर्देशः षोढा एवम् मर्म कल्पना

स्कन्ध अंसपीठ सम्बन्धौ अंसौ बाहु क्रिया हरौ
अथ स्निग्ध तनुः सज्ज सर्व उपकरणः बली

स्रुते रक्ते शनैर् यन्त्रम् अपनीय हिम अम्बुना

भी मूर्छा यन्त्र शैथिल्य कुण्ठ शस्त्र अतितृप्तयः

पीनसे मुख रोगेषु जिह्वा ओष्ठ हनु तालु गाः

ताम् एव वा सिरां विध्येद् व्यधात् तस्माद् अनन्तरम्

ऊर्ध्वं वेध्य प्रदेशात् च पट्टिकां चतुर् अङ्गुले

शुक्र मेढ्र आमये मेढ्र ऊरु गाम् गलगण्डयोः

अशुद्धौ बलिनो अपि अस्रम् न प्रस्थात् स्रावयेत् परम्

हनु संधौ समस्ते वा सिरां भ्रू मध्य गामिनीम्

गर्भिणी सूतिका अजीर्ण पित्तास्र श्वास कासिनाम्

यन्त्रयेत् स्तनयोः ऊर्ध्वम् ग्रीवा आश्रित सिरा व्यधे

दुष्टं रक्तम् अनुद्रिक्तम् एवम् एव प्रसादयेत्

गृध्रस्यां जानुनो ऽधस्ताद् ऊर्ध्वं वा चतुर् अङ्गुले

मांसले निक्षिपेद् देशे व्रीह्यास्यं व्रीहि मात्रकम्

तत् पित्त श्लेष्मलैः प्रायो दूष्यते कुरुते ततः

सम्यक् विद्धा स्रवेत् धाराम् यन्त्रे मुक्ते तु न स्रवेत्

स शेषम् अपि अतस् धार्यं न च अतिस्रुतिम् आचरेत्

पाषाण गर्भ हस्तस्य जानु स्थे प्रसृते भुजे

जत्रु ऊर्ध्व ग्रन्थिषु ग्रीवा कर्ण शङ्ख शिरस् श्रिताः

फल उद्देशे सु निष्कम्पम् सिरां तद्वत् च मोक्षयेत्

सम्यक् प्रवृत्ते कोष्णेन तैलेन लवणेन च

ऊर्ध्वं गुल्फस्य सक्थि अर्तौ तथा क्रोष्टुकशीर्षके

कुक्षेः आरभ्य मृदिते विध्येद् बद्ध ऊर्ध्व पट्टके

न अ यन्त्रिताम् सिरां विध्येन् न तिर्यङ् ना अपि अनुत्थिताम्

विध्येत् हस्त सिराम् बाहाव् अन् आकुञ्चित कूर्परे

अथ अतस् सिराव्यधविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

न अति उष्ण शीतम् लघु दीपनीयं रक्ते ऽपनीते हितम् अन्न पानम्

अशुद्धं स्रावयेद् भूयः सायम् अहनि अपरे ऽपि वा

सुख अन्वितम् पुष्टि बल उपपन्नम् विशुद्ध रक्तम् पुरुषं वदन्ति

यन्त्रं विमुच्य मूर्छायां वीजिते व्यजनैः पुनः

संसृष्ट लिङ्गम् संसर्गात् त्रिदोषं मलिन आविलम्

अपाङ्ग्याम् उपनास्यां वा कर्ण रोगेषु कर्ण जाम्

शिरस् नेत्र विकारेषु ललाट्यां मोक्षयेत् सिराम्

मृद् कपाल अञ्जन क्षौम मषि क्षीरि त्वच् अङ्कुरैः

कफात् स्निग्धम् असृक् पाण्डु तन्तुमत् पिच्छिलं घनम्

प्रहृष्टे मेहने जङ्घा सिराम् जानुनि अकुञ्चिते

तृतीयके ऽंसयोर् मध्ये स्कन्धस्य अधस् चतुर्थके

असम्यग् अस्रे स्रवति वेल्ल व्योष निशा नतैः

द्वितीये कुञ्चिते किंचिद् आरूढे हस्त वत् ततः

कन्धरायां परिक्षिप्य न्यस्य अन्तर् वाम तर्जनीम्

स्नेह पीते प्रयुक्तेषु तथा पञ्चसु कर्मसु

यव अर्धम् अस्थ्नाम् उपरि सिरां विध्यन् कुठारिकाम्

शीत उष्ण स्निग्ध रूक्ष आद्यैः उपक्रान्ताः च ये गदाः

लोहितं प्रभवः शुद्धं तनोस् तेन एव च स्थितः

पाद दाहे खुडे हर्षे विपाद्यां वातकण्टके

विसर्प विद्रधि प्लीह गुल्म अग्नि सदन ज्वरान्

अङ्गुष्ठेन उन्नमय्य अग्रे नासिकाम् उपनासिकाम्

कुष्ठ वात अस्र पित्तास्र कटु अम्ल उद्गिरण भ्रमान्

हरेत् शृङ्ग आदिभिः शेषं प्रसादम् अथवा नयेत्

सम्यक् स्रुत्वा स्वयं तिष्ठेत् शुद्धम् तद् इति न आहरेत्

कृत स्वस्त्ययनः स्निग्ध रस अन्न प्रतिभोजितः

पद्म इन्द्रगोप हेम अवि शश लोहित लोहितम्

मर्म हीने यथा आसन्ने देशे ऽन्यां व्यधयेत् सिराम्

नासा रोगेषु नासा अग्रे स्थितां नासा ललाटयोः

स्रावयेन् मूर्छति पुनस् तु अपरेद्युस् त्रि अहे ऽपि वा

वातात् श्याव अरुणम् रूक्षं वेग स्रावि अच्छ फेनिलम्

पित्तात् पीत असितम् विस्रम् अस्कन्दि औष्ण्यात् स चन्द्रिकम्

शीत उपचार पित्तास्र क्रिया शुद्धि विशोषणैः

ताडयन् पीडयन् च एनाम् विध्येद् व्रीहिमुखेन तु

मधुरं लवणं किंचिद् अशीत उष्णम् असंहतम्

विचूर्णयेद् व्रण मुखम् पद्मक आदि हिमम् पिबेत्

अल्प कालम् वहति अल्पम् दुर्विद्धा तैल चूर्णनैः

स्नेह उपस्कृत देहस्य पक्षाद् वा भृश दूषितम्

स शब्दम् अतिविद्धा तु स्रवेद् दुःखेन धार्यते

मुष्टिभ्यां वस्त्र गर्भाभ्याम् मन्ये गाढं निपीडयेत्
गाढं कराभ्याम् गुल्फं चरणे तस्य च उपरि

तेषु स्रावयितुं रक्तम् उद्रिक्तं व्यधयेत् सिराम्

क्षाम त्व वेगि ता स्वेदाः रक्तस्य अस्रुति हेतवः

बद्ध्वा सुख उपविष्टस्य मुष्टिम् अङ्गुष्ठ गर्भिनम्

सिरा मुखम् वा त्वरितं दहेत् तप्त शलाकया

अभ्युन्नत विदष्ट अग्र जिह्वस्य अधस् तद् आश्रयाम्

किंचिद् हि शेषे दुष्ट अस्रे न एव रोगो ऽतिवर्तते

इन्द्रवस्तेः अधस् ऽपच्यां द्वि अङ्गुले चतुर् अङ्गुले

स आगारधूम लवण तैलैः दिह्यात् सिरा मुखम्

प्रक्षाल्य तैल प्लोत अक्तम् बन्धनीयं सिरा मुखम्

एषो अन्तर् मुख वर्ज्यानाम् सिराणां यन्त्रणे विधिः

अतीसार उदर छर्दि पाण्डु सर्व अङ्ग शोफिनाम्

चिप्ये च द्वि अङ्गुले विध्येद् उपरि क्षिप्र मर्मणः

अतिस्रुतौ हि मृत्युः स्याद् दारुणा वा चल आमयाः

तदा शरीरं हि अनवस्थित असृक् अग्निर् विशेषाद् इति रक्षितव्यः

गृध्रस्याम् इव विश्वाच्यां यथा उक्तानाम् अदर्शने

न अतिशीत उष्ण वात अभ्रेषु अन्यत्र आत्ययिकात् गदात्

अस्निग्ध अस्वेदित अत्यर्थ स्वेदित अनिल रोगिणाम्
अधि द्वयोर् अदधा उक्थ्यं वच इति

यत स्रुचा मिथुना या सपर्यतः अ संयत्तः व्रते ते क्षेति पुष्यति इति

उक्थ्यम् वचः इति यत् आह यज्ञियम् वै कर्म उक्थ्यम् वचः यज्ञम् एव एतेन समर्धयति

त्रिस् प्रथमाम् त्रिस् उत्तमाम् अन्वाह

प्रजापति आयतनाभिः एव आभिः राध्नोति यः एवम् वेद

भद्रा शक्तिः यजमानाय सुन्वते इति आशिषम् आशास्ते

परि त्वा गिर्वणो गिर इत्य् उत्तमया परिदधाति

द्यावापृथिवी वै देवानाम् हविर्धाने आस्ताम्

विश्वम् रूपम् अवरुन्द्धे आत्मने च यजमानाय च यत्र एवम् विद्वान् एताम् रराट्याम् ईक्षमाणः अन्वाह

सोमाय एव एने एतत् राज्ञे आसदे अचीक्ﾱपत्

यमे इव हि एते यतमाने प्रबाहुक् इतः

न वै ब्रह्मण्वत् रिष्यति

तासाम् त्रिस् प्रथमाम् अन्वाह त्रिस् उत्तमाम्

अ नग्नम्भावुकाः ह होतुः च यजमानस्य च भार्या भवन्ति यत्र एवम् विद्वान् एतया हविर्धानयोः संपरिश्रितयोः परिदधाति

विश्वम् इव हि रूपम् रराट्याः शुक्लम् इव च कृष्णम् इव च

यमे इव यतमाने यत् ऐतम् इति

ब्रह्मणा वै एते देवाः अयुञ्जत यत् हविर्धाने

विश्वा रूपाणि प्रति मुञ्चते कविः इति विश्वरूपाम् अन्वाह

ब्रह्मणा एव एने एतत् युङ्क्ते

तौ यदा एव अध्वर्युः च प्रतिप्रस्थाता च उभयतस् मेथ्यौ निहन्याताम् अथ परिदध्यात्

देवयन्तः हि एने मानुषाः प्रभरन्ति

हविर्धानाभ्याम् प्रोह्यमाणाभ्याम् अनुब्रूहि इति आह अध्वर्युः

सोमः वै राजा इन्दुः

प्रेताम् यज्ञस्य शंभुवा इति तृचम् द्यावापृथिवीयम् अन्वाह

यजुषा एव एने एतत् परिश्रयन्ति

यज्ञस्य एव तत् बर्सौ नह्यति स्थेम्ने बलाय अ विस्रंसाय

युजे वाम् ब्रह्म पूर्व्यम् नमोभिः इति अन्वाह

ताः एताः अष्टौ अन्वाह रूप समृद्धाः

ते उ एव अद्य अपि हविर्धाने

तस्मात् तृचम् द्यावापृथिवीयम् अन्वाह
विश्व आयुः रथन्तरम्

यज्ञायज्ञीयं निधनम्

एतन् महाव्रतम्

अग्निर् एव रथन्तरस्य

तस्य गायत्रम् एव हिंकारः

आयुर् वै गायत्रम्

बृहत् प्रतिहारः

स यावद् अर्क्यवता महाव्रतवता अवरुन्द्धे तावद् अवरुन्द्धे य एवं वेद

आदित्यो बृहतः

वामदेव्यम् उद्गीथः

चन्द्रमा गायत्रस्य

अथ उ ह एतत् एव अर्क्यम्

बृहत् रथन्तरे पक्षौ

तस्य गायत्रम् एव शिरः

सर्व आयुः बृहत्

आयुष्मन्तो ह भवन्त्य् एनया तुष्टुवानाः

यज्ञायज्ञीयं पुच्छम्

आपो हि यज्ञायज्ञीयम्

अथ उ ह अस्य एतानि एव पञ्च ज्योतींषि इद्धानि एषु लोकेषु दीप्यन्ते ऽग्निः पृथिव्यां वायुर् अन्तरिक्ष आदित्यो दिवि चन्द्रमा नक्षत्रेषु विद्युद् अप्सु

विद्युद् यज्ञायज्ञीयस्य

अथ उ ह एषा आयुष्या एव क्ﾱप्तिः

रथन्तरं प्रस्तावः
या अग्निहोत्रस्य स्कन्नस्य प्रायश्चित्तिः सा व्रतस्य

तद् उ तथा न कुर्यात्

यदि दधीयाद् एतद् एव अस्मै दधि कुर्युः

पयस्य् एव यवागुं श्रपयित्वा व्रतयेत्

दैवीं धियं मनामह इति हस्ताव् अवनेनिक्ते

गार्हपत्ये यजमानस्य व्रतं श्रपयति

तद् उ ह एके पय एव व्रतयन्ति

ये देवा मनः जाताः मनः युजः इति मध्यरात्रे व्रतयति

अपरेण आहवनीयम् व्रतम् अत्याहृत्य प्रयच्छति

इरावतीर् अनमीवा अनागसः शिवा नो भवथ जीवसे

न अ दीक्षिताः दीक्षितम् व्रतयन्तं पश्यन्ति

अप्य् अन्ततः फलान्य् एव व्रतयेद् अग्निहोत्रस्य अ विच्छेदाय इति विज्ञायते

व्रतयित्वा अपः आचामति शिवाः पीता भवथ यूयम् आपो ऽस्माकं योना उदरे सु शेवाः

इति

यदि अल्पं स्याद् अन्यां दुग्ध्वा श्रपयित्वा व्रतयेत्
ते ऽंशान् आहरन्त

तदनुकृति इदम् अप्य् एतर्हि राज्ञे प्रतिप्रोच्य विशं जिन्वन्ति

स यमो ऽस्मिन् सहस्रे ऽपि गाम् अपश्यत् सहस्रस्य गवां पयो बिभ्रतीम्

स आगच्छत्

ते ऽब्रुवन्न् अंशान् आहरामहै यस्मै नः प्रथमा एष्यति

स एत्य अब्रवीत् उप मा अस्मिन् सहस्रे ह्वयेथाम् इति

ताम् अप्सु प्रावेशयन्

तद् यमो ऽन्वबुध्यत सहस्रम् अज्यासिष्टाम् इति

ते तया एव व्यकुर्वत

ताम् अब्रवीद् इयम् एव मम युवयोर् एतद् इतरद् इति

सोमस्य प्रथमा ऐत्

ताव् इतराव् अब्रूतां यद् वाव त्वम् एतस्यां पश्यसि तद् आवं पश्याव इति सो ऽब्रवीत् तया वा एता एव विकरवामहा इति

तथा इति
ब्रह्मा उवाच

अद्य प्रभृति अहम् विष्णो यावत् उत्थानकम् तव

म्रिये यदि अन्तराले तु व्रत भङ्गः न मे भवेत्

द्वादश्याम् अथ सम्पूज्य प्रदद्यात् द्विज भोजनम्

वानप्रस्थो यतिः नारी कुर्यात् मासोपवासकम्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे मासोपवासव्रतं नाम द्वाविंशत्युत्तरशततमो ऽध्यायः

दिनानि त्रिंशत् एव तु

दुग्ध आद्यैः न व्रतं नश्येत् भुक्ति मुक्तिम् अवाप्नुयात्

गात्र अभ्यङ्गम् गन्ध लेपम् देवतायतने त्यजेत्

हरिं यजेत् त्रिषवण स्नायी गन्ध आदिभिः व्रती

दुग्ध आदि प्राशनम् कुर्यात् व्रत स्थः मूर्छितो ऽन्तरा
उत्तरे पक्षसी अयन विकल्पाः

विश्वजित आयुषम् एके उपयन्ति

कालेय स्थाने समन्तम्

औदल स्थाने वा वाच् निधनम् क्रौञ्चम्

अभिप्लव पृष्ठ्यान् प्रतिलोमान् उपयन्ति अहर् आवृत्त कारिणः

अयं सोमः इति पार्थम्

व्रतात् परे

दशरात्रम् एक आवर्तयन्ति

उद्धरति पिपीलिक मध्याम्

बृहत् पृष्ठः चेद् अग्रियवती प्रतिपत्

गो आयुषी च व्यतिहरन्ति

तस्माद् व्रतं यदा परं व्रत अन्ते मानसं सांवर्गजिता गोतमाः

तथा सति गो आयुषोः ऐकाहिके बृहत्यौ

श्यावाश्व विकर्ण गौरीवित आन्धीगव औदल भासानि अनुष्टुभि

विश्वजिति यज्ञायज्ञीय बृहती व्यतिहरन्ति एके

पञ्चदशौ पक्षौ व्रतस्य अपरिमात्कम्

उद्धरति पिपीलिक मध्याम्

समौ पक्षौ चिकीर्षन् पञ्च अयन मासान् कृत्वा दश रात्र मिश्रम् मासम् उद्धरेत्

अयं सोम इति पार्थम्

षष्ठाद् अभिप्लव पृष्ठ्यान् उद्धृत्य चतुर्विंशाद् द्वितीयात् अह्नः उत्तरान् कुर्यात्

तथा सति पूर्वे पक्षसि विकल्पः

इन्द्र क्रतौ श्यैतम्

अनुष्टुभ् प्रभृति व्रतात्

इन्द्र क्रतौ श्यैतम्
तस्माद् उ गायत्रीषु स्तुवन्ति

अहं च इति अब्रवीद् बृहस्पतिः

ताव् एव एकम् तृतीयम् उदाहरताम्

तस्माद् उ ककुप्सु स्तुवन्ति

ताव् अन्वभ्यवैताम्

तान् सर्वस्माद् एव अन्तरायन्

गायत्रं हि प्रातस्सवनम्

आनुष्टुभं हि तृतीयसवनम्

ऐन्द्रावैष्णवम् अनुशस्यते

काकुभं हि माध्यंदिनं सवनम्

ताव् अन्वभ्यवैताम्

तस्माद् ऐन्द्रीषु स्तुवन्ति

तस्माद् ऐन्द्रीषु स्तुवन्ति

तस्माद् आग्नेयीषु स्तुवन्ति

स एव अब्रवीत् कश् च अहम् च इदम् अन्वभ्यवैष्याव इति

तेन प्रातस्सवनम् आप्याययन्

तेन माध्यंदिनं सवनम् आप्याययन्

ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् अनुशस्यते

अहं वां ज्योतिर् धारयिष्यामि इति अग्निर् अब्रवीत्

तेन तृतीयसवनम् आप्याययन्

भवत्य् आत्मना परा अस्य द्विषन् भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद

ताव् अन्वभ्यवैताम्

ऐन्द्रावरुणम् अनुशस्यते

तस्माद् व् अनुष्टुप्सु स्तुवन्ति

अहं च इति अब्रवीद् वरुणः
वायोर्विद उवाच भिषक् पवनम् अतिबलम् अति परुषम् अति शीघ्र कारिणम् आत्ययिकं चेन् न अनुनिशाम्येत् सहसा प्रकुपितम् अति प्रयतः कथम् अग्रे अभिरक्षितुम् अभिधास्यति प्राञ्चम् एव एनम् अत्यय भयात् वायोः यथार्था स्तुतिर् अपि भवति आरोग्याय बल वर्ण विवृद्धये वर्चस्वि त्वाय उपचयाय ज्ञान उपपत्तये परम आयुस् प्रकर्षाय च इति

महा ऋषीणाम् मतिः या या पुनर्वसु मतिः च या

अत्र उवाच कुशः सांकृत्यायनः रूक्ष लघु शीत दारुण खर विशदाः षष् इमे वात गुणाः भवन्ति

वायोः चतुर्विधम् कर्म पृथक् च कफ पित्तयोः

तत् श्रुत्वा बडिश वचनम् अ वितथम् ऋषि गणैः अनुमतम् उवाच वायोः विदः राजर्षिः एवम् एतत् सर्वम् अनपवादं यथा भगवान् आह

तत् श्रुत्वा वाक्यं काङ्कायनो वाह्लीक भिषज् उवाच एवम् एतत् यथा भगवान् आह एतानि एव वात प्रकोपणानि भवन्ति अतो विपरीतानि वातस्य प्रशमनानि भवन्ति प्रकोपण विपर्ययः हि धातूनां प्रशम कारणम् इति

ऋषयः अभिननन्दुः च यथा इन्द्र वचनम् सुराः

तत् ऋषयः सर्व एव अनुमेनिरे वचनम् आत्रेयस्य भगवतः अभिननन्दुः च इति

प्रकृति भूतस्य खलु अस्य लोके चरतः कर्माणि इमानि भवन्ति तत् यथा धरणी धारणम् ज्वलन उज्ज्वालनम् आदित्य चन्द्र नक्षत्र ग्रह गणानाम् संतान गति विधानम् सृष्टिः च मेघानाम् अपां विसर्गः प्रवर्तनं स्रोतसां पुष्प फलानाम् च अभिनिर्वर्तनम् उद्भेदनं च औद्भिदानाम् ऋतूनां प्रविभागः विभागो धातूनां धातु मान संस्थान व्यक्तिः बीज अभिसंस्तारः शस्य अभिवर्धनम् अविक्लेद उपशोषणे अवैकारिक विकारः च इति

यानि तु खलु वायोः कुपित अकुपितस्य शरीर अशरीर चरस्य शरीरेषु चरतः कर्माणि बहिस् शरीरेभ्यः वा भवन्ति तेषाम् अवयवान् प्रत्यक्ष अनुमान उपदेशैः साधयित्वा नमस्कृत्य वायवे यथाशक्ति प्रवक्ष्यामः वायुः तन्त्र यन्त्र धरः प्राण उदान समान व्यान अपान आत्मा प्रवर्तकश् चेष्टानाम् उच्चावचानां नियन्ता प्रणेता च मनसः सर्व इन्द्रियाणाम् उद्योजकः सर्व इन्द्रियाणाम् अभिवोढा सर्व शरीर धातु व्यूह करः संधान करः शरीरस्य प्रवर्तको वाचः प्रकृतिः स्पर्श शब्दयोः श्रोत्र स्पर्शनयोः मूलम् हर्ष उत्साहयोः योनिः समीरणः अग्नेः दोष संशोषणः क्षेप्ता बहिस् मलानाम् स्थूल अणु स्रोतसाम् भेत्ता कर्ता गर्भ आकृतीनाम् आयुषः अनुवृत्ति प्रत्यय भूतः भवति अकुपितः

यथा ह्य् एनम् असंघातम् अन् अवस्थितम् अन् आसाद्य प्रकोपण प्रशमनानि प्रकोपयन्ति प्रशमयन्ति वा तथा अनुव्याख्यास्यामः वात प्रकोपणानि खलु रूक्ष लघु शीत दारुण खर विशद शुषिर कराणि शरीराणां तथाविधेषु शरीरेषु वायुः आश्रयम् गत्वा आप्यायमानः प्रकोपम् आपद्यते वात प्रशमनानि पुनः स्निग्ध गुरु उष्ण श्लक्ष्ण मृदु पिच्छिल घन कराणि शरीराणां तथाविधेषु शरीरेषु वायुर् असज्यमानश् चरन् प्रशान्तिम् आपद्यते

प्रकुपितस्य खलु अस्य लोकेषु चरतः कर्माणि इमानि भवन्ति तत् यथा शिखरि शिखर अवमथनम् उन्मथनम् अनोकहानाम् उत्पीडनं सागराणाम् उद्वर्तनं सरसां प्रतिसरणम् आपगानाम् आकम्पनं च भूमेः आधमनम् अम्बुदानां नीहार निर्ह्राद पांशु सिकता मत्स्य भेक उरग क्षार रुधिर अश्म अशनि विसर्गः व्यापादनं च षण्णाम् ऋतूनाम् शस्यानाम् असंघातः भूतानां च उपसर्गः भावानां च अभाव करणम् चतुर्युग अन्त कराणाम् मेघ सूर्य अनल अनिलानाम् विसर्गः स हि भगवान् प्रभवः च अव्ययः च भूतानां भाव अभाव करः सुख असुखयोः विधाता मृत्युः यमः नियन्ता प्रजापतिः अदितिः विश्वकर्मा विश्वरूपः सर्वगः सर्व तन्त्राणाम् विधाता भावानाम् अणुः विभुः विष्णुः क्रान्ता लोकानां वायुः एव भगवान् इति

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

मरीचिः उवाच अग्निः एव शरीरे पित्त अन्तर्गतः कुपित अकुपितः शुभ अशुभानि करोति तत् यथा पक्तिम् अपक्तिम् दर्शनम् अदर्शनम् मात्र अमात्र त्वम् ऊष्मणः प्रकृति विकृति वर्णौ शौर्यं भयं क्रोधं हर्षं मोहं प्रसादम् इति एवमादीनि च अपराणि द्वंद्वानि इति
कुपितः तु खलु शरीरे शरीरं नानाविधैः विकारैः उपतपति बल वर्ण सुख आयुषाम् उपघाताय मनो व्याहर्षयति सर्व इन्द्रियाणि उपहन्ति विनिहन्ति गर्भान् विकृतिम् आपादयति अतिकालं वा धारयति भय शोक मोह दैन्य अतिप्रलापान् जनयति प्राणान् च उपरुणद्धि

तत् श्रुत्वा वाक्यं कुमारशिरा भरद्वाज उवाच एवम् एतत् यथा भगवान् आह एत एव वात गुणाः भवन्ति स त्व् एवंगुणैर् एवंद्रव्यैर् एवम्प्रभावैः च कर्मभिः अभ्यस्यमानैः वायुः प्रकोपम् आपद्यते समान गुण अभ्यासः हि धातूनां वृद्धि कारणम् इति

तत् श्रुत्वा मरीचि वचः काप्य उवाच सोम एव शरीरे श्लेष्म अन्तर्गतः कुपित अकुपितः शुभ अशुभानि करोति तत् यथा दार्ढ्यं शैथिल्यम् उपचयम् कार्श्यम् उत्साहम् आलस्यम् वृषतां क्लीब ताम् ज्ञानम् अज्ञानम् बुद्धिं मोहम् एवमादीनि च अपराणि द्वंद्वानि इति

वातकलाकला ज्ञानम् अधिकृत्य परस्पर मतानि जिज्ञासमानाः समुपविश्य महा ऋषयः पप्रच्छुः अन्यः अन्यम् किम् गुणः वायुः किम् अस्य प्रकोपणम् उपशमनानि वा अस्य कानि कथं च एनम् असंघातवन्तम् अनवस्थितम् अन् आसाद्य प्रकोपण प्रशमनानि प्रकोपयन्ति प्रशमयन्ति वा कानि च अस्य कुपित अकुपितस्य शरीर अशरीर चरस्य शरीरेषु चरतः कर्माणि बहिस् शरीरेभ्यः वा इति

तत् श्रुत्वा काप्य वचः भगवान् पुनर्वसुः आत्रेयः उवाच सर्व एव भवन्तः सम्यग् आहुर् अन्यत्र ऐकान्तिक वचनात् सर्व एव खलु वात पित्त श्लेष्माणः प्रकृति भूताः पुरुषम् अ व्यापन्न इन्द्रियम् बल वर्ण सुख उपपन्नम् आयुषा महता उपपादयन्ति सम्यक् एव आचरिताः धर्म अर्थ कामाः इव निःश्रेयसेन महता पुरुषम् इह च अमुष्मिन् च लोके विकृताः तु एनम् महता विपर्ययेण उपपादयन्ति क्रतवस् त्रय इव विकृतिम् आपन्नाः लोकम् अशुभेन उपघात काले इति

तत् आत्रेय वचः श्रुत्वा सर्व एव अनुमेनिरे

गुणाः षड् द्विविधो हेतुर् विविधं कर्म यत् पुनः
ते वै देवाश् च ऋषयश् च आद्रियन्त समानेन यज्ञं संतनवाम इति त एतत् समानं यज्ञस्य अपश्यन् समानान् प्रगाथान् समानीः प्रतिपदः समानानि सूक्तानि

यः श्वःस्तोत्रियस् तम् अनुरूपं कुर्वन्ति प्रातःसवने अहीन संतत्यै

ओकः सारी वा इन्द्रो यत्र वा इन्द्रः पूर्वं गच्छत्य् आ एव तत्र अपरम् गच्छति यज्ञस्य एव स इन्द्र तायै

यथा वा एकाहः सुत एवम् अहीनस् तद् यथा एकाहस्य सुतस्य सवनानि संतिष्ठमानानि यन्त्य् एवम् एव अहीनस्य अहानि संतिष्ठमानानि यन्ति तद् यत् श्वःस्तोत्रियम् अनुरूपं कुर्वन्ति प्रातःसवने अहीन संतत्यै अहीनम् एव तत् संतन्वन्ति
राजानः सत्यं गृह्णाना ब्रह्म जायाम् पुनर् ददुः

ब्रह्मा चेद् हस्तम् अग्रहीत् स एव पतिर् एकधा

यस्मिन् राष्ट्रे निरुध्यते ब्रह्म जाया अचित्त्या

पुनर् दाय ब्रह्म जायाम् कृत्वा देवैर् निकिल्बिषम्

न अस्य श्वेतः कृष्ण कर्णः धुरि युक्तो महीयते

वीरा ये तृह्यन्ते मिथो ब्रह्म जाया हिनस्ति तान्

ये गर्भा अवपद्यन्ते जगद् यच् च अपलुप्यते

तत् सूर्यः प्रब्रुवन्न् एति पञ्चभ्यो मानवेभ्यः

याम् आहुस् तारका एषा विकेशी इति दुच्छुनां ग्रामम् अवपद्यमानाम्

यस्मिन् राष्ट्रे निरुध्यते ब्रह्म जाया अचित्त्या

वीडु हराः तप उग्रं मयः भूः आपो देवीः प्रथम जाः ऋतस्य

यस्मिन् राष्ट्रे निरुध्यते ब्रह्म जाया अचित्त्या

तेन जायाम् अन्व् अविन्दद् बृहस्पतिः सोमेन नीतां जुह्वं न देवाः

न अस्य क्षत्ता निष्क ग्रीवः सूनानाम् एत्य् अग्रतः

अन्वर्तिता वरुणो मित्र आसीद् अग्निर् होता हस्त गृह्य आ निनाय

ब्राह्मण एव पतिर् न राजन्यो न वैश्यः

भीमा जाया ब्राह्मणस्य अपनीता दुर्धां दधाति परमे व्योमन्

सोमो राजा प्रथमो ब्रह्म जायाम् पुनः प्रायच्छद् अ हृणीयमानः

न दूताय प्रहेया तस्थ एषा तथा राष्ट्रं गुपितं क्षत्रियस्य

हस्तेन एव ग्राह्य आधिर् अस्या ब्रह्म जाया इति चेद् अवोचत्

उत यत् पतयो दश स्त्रियाः पूर्वे अ ब्राह्मणाः

ब्रह्मचारी चरति वेविषद् विषः स देवानां भवत्य् एकम् अङ्गम्

देवा वा एतस्याम् अवदन्त पूर्वे सप्त ऋषयः तपसा ये निषेदुः

सा ब्रह्म जाया वि दुनोति राष्ट्रं यत्र प्रापादि शश उल्कुषीमान्

ऊर्जं पृथिव्या भक्त्वा उरुगायम् उपासते

यस्मिन् राष्ट्रे निरुध्यते ब्रह्म जाया अचित्त्या

यस्मिन् राष्ट्रे निरुध्यते ब्रह्म जाया अचित्त्या

न अस्य धेनुः कल्याणी न अनड्वान् सहते धुरम्
प्रत्यनक्ति

अथ एनम् आदाय उपोत्तिष्ठन् आह श्रातं हविर् इति

स यावन्तः प्रवर्ग्यस्य ऋत्विजः तेषु उपहवम् इष्ट्वा यजमान एव प्रत्यक्षं भक्षयति मयि त्यद् इन्द्रियं महन् मयि दक्षो मयि क्रतुः

अनुवषट्कृते हुत्वा हरति भक्षम्

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह माध्यंदिनस्य सवनस्य इन्द्राय पुरोडाशान् प्रस्थितान् प्रेष्य इति

वषट्कृते जुहोति यम् इन्द्रम् आहुर् वरुणं यम् आहुर् यं मित्रम् आहुर् यम् सत्यम् आहुः

द्विर् अभिघारयति

अपोद्धृत्य बर्हिषी अथ एनम् श्रीणाति वाक् च त्वा मनश् च श्रीणीतां प्राणश् च त्वा अपानः च श्रीणीतां चक्षुश् च त्वा श्रोत्रं च श्रीणीतां दक्षश् च त्वा बलं च श्रीणीताम् ओजश् च त्वा सहश् च श्रीणीताम् आयुश् च त्वा जरा च श्रीणीताम् आत्मा च त्वा तनूश् च श्रीणीतां शृतो ऽसि शृतंकृतः शृताय त्वा शृतेभ्यस् त्वा शृतं कृण्व् इति

आकूत्या मनसा सह विराजा ज्योतिषा सह

अभिघारयति

आश्राव्य आह अग्नये प्रेष्य इति

अनु ह एके संयन्ति पशव इडा इति वदन्तः

तथा समावपमान आह अग्नये अनुब्रूहि इति

यो देवानां देवतमस् तपः जाः तस्मै त्वा तेभ्यस् त्वा स्वाहा इति

मयि धायि सु वीर्यम् त्रि शुच् घर्मो विभातु मे

तथा उदङ् अत्याक्रम्य यथायतनं स्रुचौ सादयित्वा तथा एव पात्र्याम् इडां समवधाय प्रतीचः पुरोडाशान् प्रहिणोति

तथा सवनीयान् पुरोडाशान् याचति

अथ प्राङ् आयन्न् आह उन्नीयमानेभ्यः ऽनुब्रूहि

अथ आह होतर् वदस्व यत् ते वाद्यम् इति

तस्य भक्षम् अशीमहि तस्य त इन्द्रेण पीतस्य मधुमत उपहूतस्य उपहूतः भक्षयामि इति

तेषां तथा एव समवद्यन्न् आह माध्यंदिनस्य सवनस्य इन्द्राय पुरोडाशानाम् अवदीयमानानाम् अनुब्रूहि इति

तावन्तम् इन्द्र ते ग्रहं सह ऊर्जा गृह्णाम्य् अ स्तृतम् इति

निर्णिज्य पात्रं प्रयच्छति

तद् आहृतम् अवेक्षते ज्योतिर् असि वैश्वानरं पृश्नियै दुग्धम् इति

न प्रत्यनक्ति

तथा उपभृति स्विष्टकृते सर्वेषां सकृत् सकृत् उत्तर अर्धात् अवद्यति

वषट्कृते जुहोति

वषट्कृत उत्तर अर्ध पूर्व अर्धे ऽतिहाय पूर्वा आहुतीर् जुहोति

तस्य दोहम् अशीमहि तस्य सुम्नम् अशीमहि
इन्द्र अग्न्योः भागधेयीः स्थ

शृणोत ग्रावाणो विदुषो नु यज्ञं शृणोतु देवः सविता हवं मे

हविष्मतीर् इमा आपो हविष्मान् देवो अध्वरः

स्वाहा सरस्वत्यै

वसवो रुद्रा आदित्या एता वः पन्नेजनीः

अग्नेर् वो अ पन्न गृहस्य सदसि सादयामि

जुष्टो वाचस्पतिः

हविष्मं आविवासति हविष्मं अस्तु सूर्यः

शृणोत्व् अग्निः समिधा हवं मे शृण्वन्त्व् आपो धिषणाश् च देवीः

ऊर्ध्वम् इमम् अध्वरं दिवि देवेषु होत्रा यच्छ

स यन्ता शश्वतीर् इषः

देवानां भागधेयीः स्थ

वातस्य पत्मना ईडिता वामी ते संदृशि विश्वं रेतो धेषीय तव वामीर् अनु संदृशि

वसूनां रुद्राणाम् आदित्यानां पन्नेजनीः स्थ

यम् अग्ने पृत्सु मर्त्यम् अवा वाजेषु यं जुनाः

विश्वेषां देवानां भागधेयीः स्थ

सुम्नायुवः सुम्न्याय सुम्नं धत्त

कार्ष्य् असि

यद् वाचो मधुमत् तस्मै स्वाहा