tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
संवृतः तमसा च एव बीज अङ्कुर वत् आवृतः

प्रकाशा बहिस् अन्तर् च ऊर्ध्व स्रोतस् भवाः स्मृताः

विद्युतो अशनि मेघान् च रोहित इन्द्रधनूंषि च

गौतमी कौशिकी च आर्या चण्डी कात्यायनी सती

क्रियावन्तः प्रजावन्तो महा ऋषिभिः अलंकृताः

तन्वा यया असुरान् रात्रौ जघनात् असृजत् प्रभुः

बुद्धिः लज्जा वपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिः त्रयोदश

महेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च

भीमः च अवनि मध्य स्थः हि अहंकारे महेश्वरः

महा रूपान् विरूपान् च विश्व रूपान् स्वरूपिणः

अति कपालान् च शिति कण्ठ ऊर्ध्वरेतसः

प्रियव्रत उत्तानपादौ पुत्रौ द्वौ लोक संमतौ

तद् शरीर समुत्पन्नैः कार्यैः तेभिः कारणैः सह

देवी नाम तथा आकूतिः प्रसूतिः च एव ते उभे

अधर्मः तमसः जज्ञे हिंसा शोकात् अजायत

न एषाम् भार्याः तु पुत्राश् च सर्वे हि एते परिग्रहाः

सिद्ध आत्मानः मनुष्याः तु ऋषि देवेषु कृत्स्नशः

यथा उत्पन्नः स एव इह कुमारः स इह उच्यते

बुद्ध्यां बोधः सुतस् तद्वत् प्रमादो अपि उपजायत

तेन ते कर्मणा यक्षा गुह्यका गूढ कर्मणा

ब्रह्मनः तु प्रजा सर्गम् सृजतो हि प्रजापतेः

पौरुषं कर्म दैवं च फल वृत्ति स्वभावात्

यामा इति समाख्याता देवाः स्वायम्भुवे अन्तरे

यस्मात् तेषाम् वृता बुद्धिः दुःखानि करणानि च

अव्यक्तं च ईश्वरात् तस्मात् अभवत् कारणम् परम्

स्वाहा स्वधा महाविद्या मेधा लक्ष्मीः सरस्वती

तस्मात् एव तम उद्रिक्तात् अहंकारात् अजायत

स्व आत्मनि अवस्थिते व्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते

सर्वज्ञः सर्व विज्ञानात् सर्वः सर्व मयः यतः

अजरं ध्रुवम् अक्षय्यम् नित्यं स्व आत्मनि अवस्थितम्

क्रतवे संनतिं नाम अनसूयां तथा अत्रये

धर्मेण च अप्रतीपेन वैराग्येण च ते ऽन्विताः

ईश्वर धिष्ठितात् पूर्वम् तस्मात् सत् असत् आत्मकात्

पितॄन् च एव सृजत् तन्वः आत्मना विविधान् पुनर्

ततस् ताम् युञ्जतस् तस्य प्रियम् आसीत् प्रजापतेः

उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यः तस्य जज्ञिरे

तया सार्धं स रमते तस्मात् सा रतिः उच्यते

ततस् तु सलिले तस्मिन् विज्ञाय अन्तर्गताम् महीम्

जगद्योनिं महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम्

त्रिधा यत् वर्तते लोके तस्मात् त्रिगुणः उच्यते

सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देव असुर नरान् पितॄन्

ते परिग्राहिणः सर्वे संविभाग रताः पुनः

ससर्ज सृष्टिं तद् रूपाम् कल्प आदिषु यथा पुरा

आदि सर्गः त्वया सूत सूचितो न प्रकाशितः

यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वांस् तु अथ एव अप्सरसाम् गणान्

अण्डात् जज्ञे स एव ईशः पुरुषः अर्क सम प्रभः

वैकारिकः तृतीयः तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

सर्वाश् च ब्रह्म वादिन्यः सर्वा विश्वस्य मातरः

त्रिधा विभज्य च आत्मानम् त्रैलोक्यं सम्प्रवर्तते

एवंविधाः सृष्टयः तु ब्रह्मणो अव्यक्त जन्मनः

अविद्या पञ्च पर्वा एषा प्रादुर्भूता महात्मनः

सत्त्व मात्र आत्मकाम् एव ततस् अन्याम् सः अभ्यमन्यत

पितरो हि उपपक्षाभ्याम् अन्तरे अभवन्

विशिष्टान् हरि केशान् च दृष्टि घ्नान् च कपालिनः

पूर्णं युग सहस्रम् वै परिपाल्या महेश्वरैः

एतानि एव भविष्याणां देवानाम् असुरैः सह

प्राकृतो वैकृतः च एव कौमारो नवमः स्मृतः

रुचेः प्रजापतेः सः अथ आकूतिं प्रत्यपादयत्

अन्न आदान् पिशिताशांश् च आज्यपान् सोमपान् अपि

पञ्च एते वैकृताः सर्गाः प्राकृताः तु त्रयः स्मृताः

शत रुद्राः सम आत्मानः भविष्यन्ति इति याज्ञिकाः

प्राञ्च् सर्गे दह्यमाने तु तदा संवर्तक अग्निना

ब्रह्मा स्वयम्भुः भगवान् सिसृक्षुः विविधाः प्रजाः

संसिद्धः कार्य कारणे तथा वै समवर्तत

पाति यस्मात् प्रजाः सर्वाः प्रजापतिर् इति स्मृतः

जज्ञे हिंसा तु अधर्मात् वै निकृतिं च अनृतम् सुतम्

व्यतीते तु अष्टमे कल्पे पुराणौ लोक साक्षिणः

सम्राट् च शतरूपा वै वैराजः स मनुः स्मृतः

सर्ग काले प्रधानस्य क्षेत्रज्ञ धिष्ठितस्य वै

तेजो दशगुणेन एव वायुना बाह्यतो वृतम्

तेजांसि च ससर्ज आदौ कल्पस्य भगवान् प्रभुः
मन्वन्तरेषु ये देवा भविष्यन्ति इह भेदतः

अदृश्यान् सर्व भूतानाम् महा योगान् महा ओजसः

पितृ वत् मन्यमानस्य पुत्रान् तान् ध्यायतः प्रभोः

तस्या नामानि वक्ष्यामि शृण्वन्तु च समाहिताः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे सृष्टिविस्तारो नाम सप्ततितमो ऽध्यायः

आदि त्वात् आदिदेवः असौ अजात त्वात् अजः स्मृतः

स्थावरेषु विपर्यासस् तिर्यग्योनिषु शक्तितः

ब्रह्मा च भगवन्त् तस्मात् चतुर्वक्त्रः प्रजापतिः

तमश् च व्यनुदत् पश्चात् रजः सत्त्वं तम् आवृणोत्

वायुः च अपि विकुर्वाणो रूप मात्रम् ससर्ज ह

अपराजिता बहुभुजा प्रगल्भा सिंहवाहिनी

आपूर्य ताभिर् अयनं कृतवन् आत्मनः यतः

भ्रमन्तो ऽभिद्रवन्तश् च प्लवन्तश् च सहस्रशः

स समुद्राम् इमाम् पृथ्वीं सप्तद्वीपां स पर्वताम्

मनस्विनः ततस् तस्य मानवा जज्ञिरे सुताः

तयोः मध्ये तु पैत्री या तनुः सा तु गरीयसी

स याति ब्रह्मणो लोकं श्रावयेत् वा द्विजोत्तमान्

एते ये वै मया सृष्टा विरूपा नील लोहिताः

हव्य आदान् श्रुत धर्मान् च धर्मिणो हि अथ बर्हिणः

सती दाक्षायणी विद्या इच्छा शक्तिः क्रिया आत्मका

प्रधान गुण वैषम्यात् सर्ग कालः प्रवर्तते

तेषां ब्रह्म आत्मकानाम् वै सर्वेषां ब्रह्म वादिनाम्

शर्वरी अन्ते प्रदृश्यन्ते सिद्धिम् आश्रित्य मानसीम्

तस्मात् चतुर्गुणाः आपो विज्ञेयाः तु रस आत्मकाः

स तु सर्पान् सह उत्पन्नान् आविवेश विष आत्मकः

स एव एकादश अर्धेन स्थितो ऽसौ परमेश्वरः

धातुः द्यौः इति यः प्रोक्तः क्रीडायां स विभाव्यते

ततस् अभिध्यायतः तस्य जज्ञिरे मानसाः प्रजाः

ऊर्ध्वस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु वर दः प्रभुः

हिंस्र अहिंस्रे मृदु क्रूरे धर्म अधर्मे

तस्मात् तिर्यञ्च् प्रवृत्तः स तिर्यक्स्रोतास् ततः स्मृतः

महाभूतेषु सृष्टेषु इन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु

तावत् शेषः ऽस्य कालो ऽन्यस् तस्य अन्ते प्रतिसृज्यते

मरीचि भृगु अङ्गिरसम् पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

तथा तमसि सत्त्वे च रजसि अनुसृतम् जगत्

प्रीतिमान् अभवत् ब्रह्मा ततस् अन्यम् सः अभ्यमन्यत

तेषां वै यानि कर्माणि प्राक् सृष्टौ प्रतिपेदिरे

एतान् ग्राम्यान् पशून् आहुः आरण्यान् वै निबोधत

विनियोगं च भूतानां धाता एव व्यदधात् स्वयम्

सार्धं तैर् ते स्थास्यन्ति इह युग क्षयात्

अनुष्टुभं स वैराजम् उत्तरात् असृजत् मुखात्

वेद शब्देभ्यः एव आदौ निर्ममे स महेश्वरः

अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकः तामसः च सः

आदित्य संज्ञः कपिलो हि अग्रजः अग्निः इति स्मृतः

कार्य अर्थम् दक्षिणं तस्याः शुक्लं वामं तथा असितम्

प्रसन्नं गायतः तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे यदा

सर्वग त्वात् च देवानाम् अवश्य त्वात् च ईश्वरः

क्रमणः क्रमणीय त्वात् पालकः च अपि पालनात्

इति एते ब्रह्मणः पुत्रा दिव्या एकादशा स्मृताः

इमं च उदाहरन्ति अत्र श्लोकं नारायणं प्रति

परः स पुरुषो ज्ञेयः प्रकृतिः सा परा स्मृता

उपास्य रजनीं कृत्स्नां परां माहेश्वरीं तथा

अभ्यर्दितानां बालानां रक्षाम् एताम् प्रयोजयेत्

वैकारिकः स सर्गः तु युगपत् सम्प्रवर्तते

श्रद्धा लक्ष्मी धृतिः तुष्टिः पुष्टिः मेधा क्रिया तथा

तमस् सत्त्व रज उपेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ

ख्यायते तद् गुणैः वा अपि ज्ञान आदिभिः अनेकशः

अन्योन्य मिथुनाः हि एते अन्योन्यम् उपजीविनः

अस्य आत्मना सर्वम् इदम् व्याप्तं तु आसीत् शिव इच्छया

ततः स्व छन्दात् अन्यानि वयांसि वयसा असृजत्

कालरात्रिः महामाया रेवती भूतनायिका

परस्पर अनुरक्ताः च कारणैश् च बुधैः स्मृताः

अनुपृक्तौ अभूताम् ताव् ओत प्रोतौ परस्परम्

द्विगुणः तु ततो वायुः शब्द स्पर्श आत्मकः ऽभवत्

शर्वः च अण्ड कपाल स्थः भवः च अम्भसि सुव्रताः

सा अपविद्धा तनुस् तेन सद्यो रात्रिर् अजायत

व्याख्यातं तत्त्व भाव ज्ञैः देव सद्भाव चेतकैः

वायुः दशगुणेन एव बाह्यतो नभसा वृतः

अनागतेषु तद्वत् च तर्कः कार्यो विजानता
विस्तर अनुग्रहः सर्गः कीर्त्यमानो निबोधत

अर्धेन नारी सा तस्य शतरूपा व्यजायत

लज्जायां विनयः पुत्रो व्यवसायो वसोः सुतः

कोटि कोटि सहस्राणि अहर् भूतानि यानि वै

तेजसा अप्रतिमः धीमान् अव्यक्तः सम्प्रकाशकः

पुरुषः पुण्डरीकाक्षो रूपं तत् परमात्मनः

ऋषिः सर्व गत त्वात् च शरीरी सः अस्य यत् प्रभुः

एवंभूतानि सृष्टानि स्थावराणि चराणि च

गणांबिका महा देवी नन्दिनी जातवेदसी

शुम्भ आदि दैत्य हन्त्री च महा महिषमर्दिनी

अहर् तस्य तु या सृष्टिः रात्रिश् च प्रलयः स्मृतः

रुद्रः पशुपतिः च आसीत् पुरा दग्धं पुरत्रयम्

सा तमस् बहुला यस्मात् ततो रात्रिः नियामका

यत् च अस्य सततं भावः तस्मात् आत्मा निरुच्यते

क्षेमः शान्ति सुतः च अपि सुखं सिद्ध्याः व्यजायत

स्मरते सर्व कार्याणि तेन असौ स्मृतिः उच्यते

पत त्वात् पन्नगाः च एव सर्पाः च एव अवसर्पणात्

प्रीतिं च एव पुलस्त्याय क्षमां वै पुलहाय च

दक्षिण अङ्ग भवः ब्रह्मा सरस्वत्या जगद्गुरुः

अद्भिः संछादितां भूमिं स ताम् आशु प्रजापतिः

काल संख्या विवृत्तस्य परार्धो ब्रह्मणः स्मृतः

भूम्याः अन्तर् तु इदम् सर्वं लोकालोक अचल आवृतम्

हिताय जगतां देवी दक्षेण आराधिता पुरा

एक रूपम् अथ एतस्याः पृथक् देह विभावनात्

सामानि जगती छन्द स्तोमम् सप्तदशं तथा

न अहर् तु विद्यते तस्य न रात्रिः इति धारयेत्

यत् आप्नोति यत् आदत्ते यत् च अत्ति विषयान् अयम्

प्रशान्त घोर मूढ त्वात् अविशेषाः ततस् पुनः

यदा अस्य ताः प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त सत्तमाः

यस्मिन् स्वायम्भुव आद्याः तु मनवः ते चतुर्दश

नयते तत्त्व भावम् च तेन पूः इति च उच्यते

यज्ञ भाजः भविष्यन्ति सर्व देव गणैः सह

परस्पर आश्रिताः हि एते परस्परम् अनुव्रताः

तस्य क्रोध उद्भवः यः असौ अग्निगर्भः सु दारुणः

आकाशं सुषिरं तस्मात् उत्पन्नम् शब्द लक्षणम्

प्रादुरासीत् तदा व्यक्तात् अर्वाक्स्रोताः तु साधकः

तस्मात् सर्वाणि भूतानि बुद्धिश् च सह दैवतैः

स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुः उच्यते

तिले यथा भवेत् तैलम् घृतं पयसि वा स्थितम्

गाः च एव अथ उदरात् ब्रह्मा पार्श्वाभ्यां च विनिर्ममे

वशीकृत त्वात् त्रैगुण्यम् सापेक्ष त्वात् स्वभावात्

रसातल तले मग्नां रसातल पुटे गताम्

एकार्णवे तदा तस्मिन् नष्टे स्थावर जङ्गमे

ततः स विदधे बुद्धिम् अर्थ निश्चय गामिनीम्

चतुर्धा प्रविभक्त त्वात् चतुर् व्यूहः प्रकीर्तितः

पशून् सृष्ट्वा स देवेशो असृजत् पक्षि गणान् अपि

सूक्ष्मेण महता च अथ अव्यक्तेन समावृतम्

रजस् सत्त्वम् परित्यज्य वर्तमानां स्वधर्मतः

गतासुर् भगवान् आसीत् प्रीतिश् च एनम् अशिश्रियत्

परस्परेण वर्तन्ते धारयन्ति परस्परम्

सूत उवाच

तस्मिन् अण्डे इमे लोका अन्तर् विश्वम् इदम् जगत्

यथा उत्पन्नः तथा एव इह कुमारः स इह उच्यते

एतत् काल अन्तरम् ज्ञेयम् अहर् वै पारमेश्वरम्

बुद्धि पूर्वम् प्रवर्तन्ते षट् पुनर् ब्रह्मनः तु ते

प्राणात् ब्रह्मा असृजत् दक्षम् चक्षुर्भ्यां च मरीचिनम्

श्वापदो द्वि खुरः हस्ती वानराः पक्षि पञ्चमाः

_ एतासु सृष्टासु देव योनिषु स प्रभुः

शैत्यात् एकार्णवे तस्मिन् वायुना तेन संहताः

गिरयो हि निगीर्ण त्वात् शयान त्वात् शिलोच्चयाः

धूमवन्तो ज्वलन्तश् च नदीमन्तो अति दीप्तिनः

प्रत्युवाच नमस्कृत्य हृष्यमाणः प्रजापतिः

अहर् अन्ते प्रलीयन्ते रात्रि अन्ते विश्व सम्भवः

सृजते ग्रसते च एव रक्षते च त्रिभिः स्वयम्

स्थानानि कल्पयामास पूर्ववत् पद्मसंभवः

विशेषाः च इन्द्रिय ग्राह्याः नियत त्वात् च ते स्मृताः

तस्मात् च महतः संज्ञा ख्यातिः इति अभिधीयते

भगवान् भगवत् भावात् निर्मल त्वात् शिवः स्मृतः

प्रधानं पुरुषं च एव प्रविश्य स महेश्वरः

पृथिव्याः प्रविभागाय मनः चक्रे अम्बुज ईक्षणः

अ प्रकाशम् अ विज्ञेयम् ब्रह्म अग्रे समवर्तत

तस्मिन् तस्मिन् च तन्मात्रं तेन तन्मात्र ता स्मृता
तस्मात् संविद् इति प्रोक्तो महद्भिर् मुनि सत्तमाः

ततः स्व स्थानम् आनीय पृथिवीं पृथिवीधरः

समान जः वसिष्ठश् च अपानात् निर्ममे क्रतुम्

सृष्ट्वा सुरान् ततस् सो वै तनुम् अन्याम् अगृह्णत

ततो देव असुर पितॄन् मानुषांश् च चतुष्टयम्

महा आदयः विशेष अन्ताः हि अण्डम् उत्पादयन्ति ते

पृथिवी उद्धरण अर्थाय प्रविवेश रसातलम्

प्राणेभ्यो निशिजन्मानो बलिनो निशि तेन ते

विशेषेभ्यः अण्डम् अभवन् महत् तद् उदकेशयम्

बहिस् अन्तर् च अप्रकाश स्तब्धः निःसंज्ञ एव च

एवं च यक्षतिर् धातुर् भक्षणे स निरुच्यते

ते शीर्णाः च उत्थिताः हि ऊर्ध्वम् ते च एव आरुरुधुः प्रभुम्

महेश्वरात् त्रयः देवा जज्ञिरे जगत् ईश्वरात्

यस्मात् तेषाम् दिवा जन्म बलिनः तेन वै दिवा

ततो हि अन्याम् पुनर् ब्रह्मा तनुं वै समगृह्णत

रजस् मात्र आत्मकायाम् तु मनसा सः असृजत् प्रभुः

आधार आधेय भावेन विकाराः ते विकारिषु

ख्यातिः प्रत्युपभोगश् च यस्मात् संवर्तते ततः

कन्ये द्वे च महाभागे याभ्यां जाता इमाः प्रजाः

गुणं पूर्वस्य सर्गस्य प्राप्नुवन्ति उत्तरोत्तराः

यशः कीर्ति सुतः च अपि इति एते धर्म सूनवः

प्राक् उक्ता तु महा देवी स्त्री सा एव इह सती हि अभूत्

पृथिवीं च समां कृत्वा पृथिव्यां सः अचिनोत् गिरीन्

तस्य उपरि जल ओघस्य महती नौः इव स्थिता

बन्धन आदि परीभावात् ईश्वरः प्रोच्यते बुधैः

चतुर् युग सहस्रस्य नैशं कालम्

तदा भवति वै ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

अप्रसन्न मनाः सः अथ ततस् अन्यम् सो हि अमन्यत

एवम् उक्तः तदा ब्रह्मा महादेवेन धीमता

यस्माद् अर्वाक् न्यवर्तन्त ततो ऽर्वाक्स्रोतसस् तु ते

ऋषय ऊचुः

एकादशं मनः तत्र स्व गुणेन उभय आत्मकम्

तानि एव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

एता आवृत्य च अन्योन्यम् अष्टौ प्रकृतयः स्थिताः

आभ्यां देवी सहस्राणि येभिः व्याप्तम् अखिलम् जगत्

अमोघा विन्ध्यनिलया विक्रान्ता गणनायिका

द्वापर अन्त विभागे च नामानि इमानि सुव्रताः

तद् भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात् तत् तस्य रोचते

शर्वरी अन्ते प्रसूतानां तानि एव एभ्यः ददाति अजः

अर्ह मुखे प्रवृत्तश् च परः प्रकृति सम्भवः

उत्सृष्टा सा तनुः तेन सद्यस् अहर् समजायत

अतीता वर्तमानाश् च भविष्या ये च वै पुनः

प्रकृतिः विकृता रौद्री दुर्गा भद्रा प्रमाथिनी

ततस् तु युञ्जतः तस्य तमस् मात्र समुद्भवम्

सद्यो रात्रि अहनी च एव संध्या ज्योत्स्ना च जज्ञिरे

अनया देवदेवः असौ सत्या रुद्रो महेश्वरः

बुद्ध्याश् च सम काले वै प्रादुर्भूतस् तमस् मयः

स्व इच्छया असौ द्विधा भूतः पृथक् स्त्री पुरुषः पृथक्

स वैराजः प्रजा सर्गम् ससर्ज पुरुषो मनुः

प्रजाभिः तपसा च एव तेषां शृणुत विस्तरम्

ततो मुखात् समुत्पन्नाः दीव्यतः तस्य देवताः

पितॄणां मानवानां च अतीत अनागतेषु वै

तेन अग्निना विशीर्णाः ते पर्वता भूरि विस्तराः

सहस्रं हि सहस्राणां सः असृजत् कृत्तिवाससः

उपचारः तु क्रियते लोकानां हित काम्यया

यतस् अस्य दीव्यतो जाताः तेन देवाः प्रकीर्तिताः

सौक्ष्म्यात् तेन विभक्तं तु येन तत् मनः उच्यते

प्रजां धर्मं च कामं च त्यक्त्वा वैराग्यम् आस्थितौ

गृहमेधिनः पुराणास् ते धर्मस् तैः सम्प्रवर्तितः

आत्मानं विभजस्व इति प्रोक्ता देवेन शंभुना

यज्ञस्य दक्षिणायां तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे

तं दृष्ट्वा हि अप्रियेण अस्य केशाः शीर्णाः तु धीमतः

यया सृष्ट असुराः सर्वे तां तनुं स व्यपोहत

आपो दशगुणेन एताः तेजसा बाह्यतो वृताः

सांप्रतं विस्तरेण एव वक्तुम् अर्हसि सुव्रत

पत्नी अर्थम् प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः

एक एव महादेवः त्रिधा एवम् स व्यवस्थितः

ततस् तेषु विकीर्णेषु कोटिशो हि गिरिषु अथ

तुल्यान् एव आत्म्नः सर्वान् रूप तेजस् बल श्रुतैः

इति एष प्राकृतः सर्गो वैकृतो नवमः स्मृतः

संनतिः च अनसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा
शर्वरी अन्ते प्रकुरुते ब्रह्म त्वम् सर्ग कारणात्

यस्मात् उक्तः स्थितः अस्मि इति तस्मात् स्थाणुः इति स्मृतः

द्विधा कृत्वा स्वकं देहम् अर्धेन पुरुषः अभवत्

सिंहः तु सप्तमः तेषाम् आरण्याः पशवः स्मृताः

नव ब्रह्माण इति एते पुराणे निश्चयं गताः

आपत्सु अपि च सर्वासु देव्या नामानि कीर्तयेत्

सा देवी नियुतं तप्त्वा तपः परम दुश्चरम्

इति एते प्राकृताः च एव वैकृताश् च नव स्मृताः

यः तु अयम् वर्तते कल्पो वाराहः तम् निबोधत

इति एष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धि पूर्वकः

गुण साम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिः उच्यते

प्रकृतिं भूत धात्रीम् तां कामात् वै सृष्टवन् प्रभुः

आकाशं शब्द मात्रम् च स्पर्श मात्रम् समाविशत्

पूर्व उत्पन्नौ पुरा तेभ्यः सर्वेषाम् अपि पूर्वजौ

सः असृजत् व्यवसायात् तु धर्मं देवो महेश्वरः

कृत्स्नं च विन्दते ज्ञानं यस्मात् माहात्म्यम् उत्तमम्

न आरप्स्यन्ते हि कर्माणि प्रजा अवगत मृत्यवः

ब्रह्मा दृष्ट्वा अब्रवीत् एनम् मा अस्राक्षीः ईदृशाः प्रजाः

हीनाः तद् शिरसः वाला यस्मात् च एव अवसर्पिणः

भृगुः तु हृदयात् जज्ञे ऋषिः सलिलजन्मनः

मनो महन्त् मतिः ब्रह्म पूः बुद्धिः ख्यातिः ईश्वरः

स्वायंभुवः प्रसूतिं तु दक्षाय प्रददौ प्रभुः

पृथिव्याम् अन्तरिक्षे च दिक्षु च एव परिश्रिताः

यज्ञश् च दक्षिणा च एव यमलौ संबभूवतुः

देवेषु च महान् देवः महादेवः ततस् स्मृतः

अजितः च एव शुक्रश् च गणौ द्वौ ब्रह्मणा कृतौ

प्रजाः सृज इति व्यादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः

नर किंनर रक्षांसि वयस् पशु मृग उरगान्

अप्रतीपेन ज्ञानेन ऐश्वर्येण समन्वितः

गतिः विसर्गः हि आनन्दः शिल्पं वाक्यं च कर्म तत्

भर्तारं दीप्त यशसम् पुरुषं प्रत्यपद्यत

लोकान् प्रकल्पयित्वा अथ प्रजा सर्गम् ससर्ज ह

सहस्र शीर्षा पुरुषो रुक्म वर्णः तु अतीन्द्रियः

वैकारिकात् अहंकारात् सत्त्व उद्रिक्तात् तु सात्त्विकात्

चन्द्र आदित्यौ स नक्षत्रौ स ग्रहौ सह वायुना

प्रज्ञा चितिः स्मृतिः संविद् विश्वेशः च इति स स्मृतः

ते सत्त्वस्य च योगेन सृष्टाः सत्त्व उद्भवाः स्मृताः

सहस्रमूर्धा पुरुषः तिस्रः ऽवस्थाः स्वयंभुवः

भूत तन्मात्र सर्गः अयम् विज्ञेयः तु परस्परम्

ततः प्रभृति देवेशो न च असूयत वै प्रजाः

तस्यां कन्याः चतुर्विंशती दक्षस् तु अजनयत् प्रभुः

तत्र या सा महाभागा शंकरस्य अर्ध कायिनी

पूर्व उत्पन्नौ परं तेभ्यः सर्वेषाम् अपि पूर्वजौ

संकल्पं च एव संकल्पात् सर्व लोक पितामहः

किम् नु रूपम् अहम् कृत्वा उद्धरेयं महीम् इमाम्

इति एष तामसः सर्गो जज्ञे धर्म नियामकः

क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः

भूः आद्यान् चतुरो लोकान् पुनर् सः अथ व्यकल्पयत्

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते

याज्य त्वात् उच्यते यज्ञः कविर् विक्रान्त दर्शनात्

ऊर्जां ददौ वसिष्ठाय स्वाहाम् अपि अग्नये ददौ

पुष्ट्या लोभः सुतः च अपि मेधा पुत्रः श्रुतस् तथा

सलिलेन आप्लुताम् भूमिं दृष्ट्वा स तु समन्ततः

तौ वाराहे तु भूर्लोके तेजः संक्षिप्य धिष्ठितौ

असुः प्राणः स्मृतो विप्रास् तद् जन्मानः ततस् असुराः

धर्म आदीनि च रूपाणि लोक तत्त्व अर्थ हेतवः

यस्मात् पुर्याम् स शेते च तस्मात् पूरुषः उच्यते

धयन्तो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वाः तेन ते स्मृताः
न तस्य क्षरते बिन्दुः कामिनी आलिङ्गितस्य च

यावद् बद्धो मरुद् देहे यावच् चित्तं निराकुलम्

कुम्भयित्वा विधानेन पुरश् चन्द्रेण रेचयेत्

चले वाते चलो बिन्दुर् निश्चले निश्चलो भवेत्

यावद् वायुः स्थितो देहे तावज् जीवनम् उच्यते

तस्मिन् दृष्टे महा योगे यात आयातम् न विद्यते

न हि पथ्यम् अपथ्यं वा रसाः सर्वे ऽपि नीरसाः

योगी स्थाणु त्वम् आप्नोति ततो वायुं निरोधयेत्

कटु अम्ल लवण त्यागी क्षीर भोजनम् आचरेत्

ब्रह्मद्वार मुखम् नित्यं मुखेन आच्छाद्य तिष्ठति

स्व देहम् ये न जानन्ति कथं सिध्यन्ति योगिनः

चन्द्र अङ्गेन समभ्यस्य सूर्य अङ्गेन अभ्यसेत् पुनः

उदरात् पश्चिमे भागे ह्य् अधो नाभेर् निगद्यते

योनि मध्ये महा लिङ्गम् पश्चिम अभिमुखम् स्थितम्

शुचिर् वा अपि अशुचिर् वा अपि यो जपेत् प्रणवं सदा

प्राणो ऽपानः समानश् च उदानः व्यानौ च वायवः

द्विज सेवित शाखस्य श्रुति कल्पतरोः फलम्

अजपा नाम गायत्री योगिनां मोक्ष दायिनी

यशस्विनी वाम कर्णे च आसने वा अपि अलम्बुषा

ऊर्ध्व अधस् संस्थिताव् एतौ संयोजयति योग विद्

त्रयः कालास् त्रयो वेदास् त्रयो लोकास् त्रयः

शमनं भव तापस्य योगं भजति सत् जनः

नमस्कृत्य गुरुं भक्त्या गोरक्षो ज्ञानम् उत्तमम्

ततः शिवेन पीठानां षोडशानां शतं कृतम्

लिप्यते न स पापेन पद्म पत्त्रम् इव अम्भसा

वाम दक्षिण मार्गेण चञ्चल त्वात् न दृश्यते

वाम ऊरु उपरि दक्षिणं हि चरणं संस्थाप्य वामं तथा दक्ष ऊरु उपरि पश्चिमेन विधिना धृत्वा कराभ्यां दृढम्

पद्मासनं समारुह्य सम काय शिरोधरः

प्रज्वलत् ज्वलन ज्वाला पुञ्जम् आदित्य मण्डलम्

येन द्वारेण गन्तव्यं ब्रह्मस्थानम् अनामयम्

अङ्गुष्ठौ हृदये निधाय चिबुकं नासा अग्रम् आलोकयेद् एतद् व्याधि विकार हारि यमिनां पद्मासनं प्रोच्यते

आपूर्य श्वसनेन कुक्षि युगलम् बद्ध्वा शनै रेचयेद् एषा पातक नाशिनी सु महती मुद्रा नॄणां प्रोच्यते

तिस्रो मात्राः स्थिता यत्र तत् परं ज्योतिर् ॐ इति

बिन्दु मालम् शरीरं तु शिरास् तत्र प्रतिष्ठिताः

अनया सदृशी विद्या अनया सदृशो जपः

तदा एव जायते योगी प्राण संग्रहणे क्षमः

योनि स्थानकम् अङ्घ्रि मूल घटितम् कृत्वा दृढं विन्यसेन् मेढ्रे पादम् अथ एकम् एव नियतं कृत्वा समं विग्रहम्

कृत्वा संपुटितौ करौ दृढतरं बद्ध्वा तु पद्मासनं गाढं वक्षसि संनिधाय चिबुकं ध्यात्वा च तत् प्रेक्षितम्

हकारेण बहिर् याति सकारेण विशेत् पुनः

उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने स्मृतः

तद् मध्ये प्रोच्यते योनिः कामाक्षा सिद्ध वन्दिता

शुक्रं चन्द्रेण संयुक्तं रजः सूर्येण संयुतम्

इडा वामे स्थिता भागे पिङ्गला दक्षिणे तथा

प्रस्फुरत् भुजग आकारा पद्म तन्तु निभा शुभा

शशि स्थाने स्थितो बिन्दुस् तयोर् ऐक्यं सु दुर्लभम्

श्री गुरुम् परमानन्दं वन्दे स्व आनन्द विग्रहम्

एतत् संख्या अन्वितम् मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा

युवा भवति वृद्धो ऽपि सततं मूलबन्धनात्

आकाराश् च तथा उकारः मकारो बिन्दु संज्ञकः

सूर्य चन्द्रमसोः अनेन विधिना बिम्ब द्वयम् ध्यायतः शुद्धा नाडि गणाः भवन्ति यमिनो मास त्रयात् ऊर्ध्वतः

यत् समाधौ परं ज्योतिर् अनन्तं विश्वतोमुखम्

अपान प्राणयोः ऐक्यात् क्षयान् मूत्र पुरीषयोः

आधारः प्रथमं चक्रं स्वाधिष्ठानं द्वितीयकम्

आसनानि तु तावन्ति यावत्यो जीव जातयः

अस्याः संकल्प मात्रेण सर्व पापैः प्रमुच्यते

अब्दाद् ऊर्ध्वं भवेत् सिद्धो न अत्र कार्या विचारणा

मुखेन आच्छाद्य तद् द्वारं प्रसुप्ता परमेश्वरी

अन्तर् निश्चलित आत्म दीप कलिका स्व आधार बन्ध आदिभिः यो योगी युग कल्प काल कलनात् त्वं

अभीष्टं योगिनां ब्रूते परम आनन्द कारकम्

नाभौ दश दलम् पद्मं सूर्य संख्य दलम् हृदि

न च मूर्छा भवेत् तस्य यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम्

कुहूश् च लिङ्ग देशे तु मूलस्थाने च शङ्खिनी

बाध्यते न स कालेन यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम्
यस्या मात्रासु तिष्ठन्ति तत् परं ज्योतिर् ॐ इति

पीयूषं न पतत्य् अग्नौ न च वायुः प्रकुप्यति

तत्र नाड्यः समुत्पन्नाः सहस्राणां द्विसप्ततिः

कुण्डलिन्या तथा योगी मोक्ष द्वारम् प्रभेदयेत्

तप्त चामीकर आभासम् तडित् लेखा इव विस्फुरत्

चलितो ऽपि यदा बिन्दुः सम्प्राप्तश् च हुताशनम्

बन्धनाय च मूढानां योगिनां मोक्ष दा स्मृता

पार्ष्णि भागेन संपीड्य योनिम् आकुञ्चयेद् गुदम्

ध्यात्वा नाभि स्थितम् योगी प्राणायामे सुखी भवेत्

तयोः समरस एक त्वम् यो जानाति स योग विद्

अपानम् ऊर्ध्वम् आकृष्य मूलबन्धो ऽभिधीयते

तेन एषा खेचरी नाम मुद्रा सिद्धैर् निरूपिता

गोरक्षः शतकं वक्ति योगिनां हित काम्यया

क्षय कुष्ठ गुदावर्त गुल्म अजीर्ण पुरोगमाः

यावत् तुल्या भवेत् संख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत्

ततो जालंधरो बन्धः कण्ठ दुःख ओघ नाशनः

प्राण अपान वशः जीवो ह्य् अधश् च ऊर्ध्वम् च धावति

यावद् बिन्दुः स्थितो देहे तावत् काल भयम् कुतः

प्रधानं प्राण वाहिन्यः भूयस् तत्र दश स्मृताः

आसनं प्राणसंयामः प्रत्याहारो ऽथ धारणा

श्वासम् आकृष्य पूरयेद् उदरं शनैः

यस्य सांनिध्य मात्रेण चिदानन्दायते तनुः

चित्तं चरति खे यस्माज् जिह्वा चरति खे गता

ध्यानं समाधिर् एतानि योग अङ्गानि भवन्ति षट्

स्व देहे ये न जानन्ति कथं सिध्यन्ति योगिनः

उद्घटयेत् कपाटं तु यथा कुञ्चिकया हठात्

स्वाधिष्ठानात् पदाद् अस्मान् मेढ्रम् एव अभिधीयते

खेचर्या मुद्रितं येन विवरं लम्बिका ऊर्ध्वतस्

मस्तके मणि वत् बिम्बं यो जानाति स योग विद्

वाम दक्षिण मार्गेण ततः प्राणो ऽभिधीयते

सु स्निग्धम् मधुर आहारम् चतुर्थ अंश विवर्जितम्

ऊर्ध्वं मेढ्राद् अधो नाभेः कन्दयोनिः खग अण्ड वत्

तावज् जीवो भ्रमत्य् एव यावत् तत्त्वं न विन्दति

मनसा तत् स्मरेन् नित्यं तत् परं ज्योतिर् ॐ इति

अपि मुक्तं विषं घोरं पीयूषम् अपि जीर्यते

एक स्तम्भम् नव द्वारम् गृहं पञ्च अधिदैवतम्

हृदि प्राणो वसेन् नित्यम् अपानो गुद मण्डले

एतद् विमुक्ति सोपानम् एतत् कालस्य वञ्चनम्

अलम्बुषा कुहूश् च एव शङ्खिनी दशमी स्मृता

चतुर अशीति लक्षाणाम् एकम् एकम् उदाहृतम्

प्राण अपान समाक्षिप्तः तथा जीवो न तिष्ठति

भुज्यते सुर सम्प्रीतये मित आहारः स उच्यते

द्वादशारे महाचक्रे पुण्य पाप विवर्जिते

प्रबुद्धा वह्नि योगेन ऊर्ध्वं सुषुम्णया

नासा अग्र दृष्टिः एकान्ते जपेद् ओंकारम् अव्ययम्

रज्जु बद्धः यथा श्येनो गतो ऽप्य् आकृष्यते

न जहाति मृतं च अपि सर्व व्यापि धनंजयः

बिन्दुना एति सह एक त्वम् भवेद् दिव्यं वपुस् तदा

धारयित्वा यथाशक्ति भूयः सूर्येण रेचयेत्

भूर् भुवः स्वर् इमे लोकाः सोम सूर्य अग्नि देवताः

बद्ध पद्मासनः योगी प्राणं चन्द्रेण पूरयेत्

वायुना शक्ति चारेण प्रेरितं तु महारजः

यथेष्टं धारणं वायोर् अनलस्य प्रदीपनम्

स्व शब्देन भवेत् प्राणः स्वाधिष्ठानं तद् आश्रयः

कण्ठे स्यात् षोडश दलम् भ्रू मध्ये द्वि दलम् तथा

यावद् बद्धा नभोमुद्रा तावद् बिन्दुर् न गच्छति

ध्यात्वा चन्द्रमसो बिम्बं प्राणायामी सुखी भवेत्

जालंधरे कृते बन्धे कण्ठ संकोच लक्षणे

योनि स्थानम् द्वयोर् मध्ये कामरूपं निगद्यते

न रोगो मरणं तन्द्रा न निद्रा न क्षुधा तृषा

त्रिकोणं तत् पुरम् वह्नेर् अधो मेढ्रात् प्रतिष्ठितम्

ज्ञान आमोद महा उदधिः समभवद् यत्र आदिनाथः स्वयं व्यक्त अव्यक्त गुण अधिकम् तम् अनिशं श्री मीननाथम् भजे

षट्त्रिंशत् अङ्गुलः हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः

कृकरः क्षुत कृत् ज्ञेयो देवदत्तो विजृम्भणे

प्राणं इडया पिबेत् परिमितं भूयो ऽन्यया रेचयेत् पीत्वा पिङ्गलया समीरणम् अथो बद्ध्वा त्यजेद् वामया

सुषुम्णा मध्य देशे तु गान्धारी वाम चक्षुषि

वारं वारम् अपानम् ऊर्ध्वम् अनिलं प्रोच्चारयेत् पूरितं मुञ्चन् प्राणम् उपैति बोधम् अतुलं शक्ति प्रबोधात् नरः

तन्तुना मणि वत् प्रोतो यत्र कन्दः सुषुम्णया
आक्षिप्तो भुज दण्डेन यथा उच्चलति कन्दुकः

उड्डीयानं तद् एव स्यात् तव बन्धः अभिधीयते

त्रिधा शक्तिः स्थिता यत्र तत् परं ज्योतिर् ॐ इति

उभयोः संगमाद् एव प्राप्यते परमं पदम्

मूलबन्धं च यो वेत्ति स योगी सिद्धि भाजनम्

उड्डीनं कुरुते यस्माद् अविश्रान्तं महाखगः

यद् व्यावृत्तं मनो मोहाद् आसक्तं परमात्मनि

दक्षिणे हस्तिजिह्वा च पूषा कर्णे च दक्षिणे

अपानः कर्षति प्राणं प्राणो ऽपानं च कर्षति

गान्धारी हस्तिजिह्वा च पूषा च एव यशस्विनी

ध्रुवं यस्य अवबोधेन जायते परमं पदम्

महामुद्रां नमस् मुद्राम् उड्डियानं जलंधरम्

कन्द ऊर्ध्वम् कुण्डली शक्तिर् अष्टधा कुण्डल आकृति

गोपनीया प्रयत्नेन न देया यस्य कस्यचित्

व्रजत्य् ऊर्ध्वं हृतः शक्त्या निरुद्धो योनिमुद्रया

एतन् नाडि मयम् चक्रं ज्ञातव्यं योगिभिः सदा

सहस्र दलम् आख्यातं ब्रह्मरन्ध्रे महापथे

कपाल कुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीत गा

भ्रुवोर् अन्तर्गता दृष्टिर् मुद्रा भवति खेचरी

एतेषाम् अखिलान् भेदान् विजानाति महेश्वरः

वचसा तज् जयेद् बीजं वपुषा तत् समभ्यसेत्

स पुनर् द्विविधो बिन्दुः पाण्डुरो लोहितस् तथा

सूचि वत् गुणम् आदाय व्रजत्य् ऊर्ध्वं सुषुम्णया

गुण बद्धः तथा जीवः प्राण अपानेन कृष्यते

कथिता इयम् महामुद्रा महा सिद्धि करा नॄणाम्

स्थाणुः संयमित इन्द्रियः अचल दृशा पश्यन् भ्रुवोर् अन्तरम् एतन् मोक्ष कवाट भेद जनकम् सिद्धासनं प्रोच्यते

चतुर् दलम् स्याद् आधारः स्वाधिष्ठानं च षष् दलम्

आसनेभ्यः समस्तेभ्यो द्वयम् एव विशिष्यते

सिन्दूर द्रव संकाशम् रवि स्थाने स्थितं रजः

यावद् दृष्टिर् भ्रुवोर् मध्ये तावत् काल भयम् कुतः

अङ्गानां मर्दनं कुर्याच् श्रम जातेन वारिणा

योगिनो मुनयश् च एव ततो वायुं निरोधयेत्

एकं सिद्धासनं प्रोक्तं द्वितीयं कमलासनम्