tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
सो अपि आश्चर्य वशः प्रतापमुकुटो वाराणसी भूपतिः स्वस्मिन् देवकुले द्वितीय कलश न्यस्त एक हेम अम्बुजः

तत् श्रुत्वा नाम लब्ध्वा च कपालस्फोट इति अदः

पुनर् अभ्यागत प्रीत्या तं स सत्यव्रतो ऽभ्यधात्

तत्र हि एतत् प्रतिज्ञातं स्वयं नरपतेः पुरः

तरु मूले च तत्र एव स्थित्वा सा तं ततो ऽब्रवीत्

अपश्यद् अत्र गोविन्दस्वामिनं तं तथाविधम्

शफर ग्राहिभिः भृत्यैः प्राप्य दैवाद् अगृह्यत

तद् प्रसङ्गात् च तेन एव पृष्टः तस्मै समासतः

शूल मूल अवनम्रस्य पृष्ठं तस्य आरुरोह सा

तस्यां च अस्य सुवर्ण अब्ज वाञ्छाम् बुद्ध्वा भयाद् इव

स्त्रीभिर् वृताम् आसन स्थाम् रत्न आभरण भासुराम्

अभिवाञ्छित संप्राप्ति गत चित्तस्य तस्य सः

इति उक्तवन्तम् तं शक्तिदेवं सत्यव्रतो ऽब्रवीत्

तत् सत्त्व सागर भवान् अपि कः अपि जाने देवांश एव भविता च यथा इष्ट सिद्धिः

का त्वम् अम्ब कथं च इह रुदती एवम् अवस्थिता

इदं तु अस्य नृपेण अपि हस्ते मे प्रेषितं जलम्

अनुभूत अपर आश्चर्य गर्भ वासः विनिर्ययौ

आर्य पुत्र अयम् एकाकी नूपुरो न विराजते

पाप आचारौ प्रजायेथां मर्त्य योनौ युवाम् उभौ

प्राप्य वाराणसीं तां च तद् बाह्ये चण्डिका गृहे

जलं मध्ये श्मशानं त्वम् आनीतो ऽभूर् मया मृषा

ब्राह्मणः शक्तिदेव आख्यः वर्धमान पुरात् अहम्

रक्षः पतेः पुरं गत्वा प्राप्तो ऽयं च अनुजः मया

तत्र एवा अधीत विद्यः ऽस्य स सुतः प्राप्त यौवनः

तस्य विद्युच्छिखा नाम भार्या अहम् कामरूपिणी

अस्ति भद्र त्रिघण्ट आख्यम् हिमवत् शिखरे पुरम्

अवर्णयद् यथावृत्तं स्वं कर्ण आनन्द दायि तत्

गोविन्दस्वामिनं हन्तुम् उद्यत असिः इयेष सः

नूपुरस्य अस्य सदृशो द्वितीयः क्रियताम् इति

खादन्तीं तस्य मांसानि पुंसः शूल अग्र वर्तिनः

अद्य च इत्थम् मया प्राप्तो भवान् तत् गृहम् एत्य नः

बाला अन्यथा हि वाञ्छति कनकपुरी दर्शिनम् कथं हि पतिम्

आगच्छन्न् अशृणोद् एतां तद् मध्यात् उद्गतां गिरम्

क्षणाद् भुवि स्व पृष्ठे च रक्त बिन्दुषु अशङ्कितम्

दिवसैर् दूरम् अध्वानम् अतिक्रम्य ददर्श सः

भजस्व मे सुतां किंच गृहाण अपर नूपुरम्

ततो विजयदत्तं तं सर्वेषु अत्र स्थितेषु सः

प्रतापमुकुट आख्यस्य पुरतो ऽन्ये पराजिताः

निज गेहम् प्रभाते च स्नातो राज कुलम् ययौ

तस्यां च मारुत आधूत मृदु पादप पल्लवैः

तत्र सत्यव्रत आख्यः ऽस्ति निषाद अधिपतिः धनी

तयोः च सो ऽभूद् राज इन्द्र पुत्री विप्र इन्द्र पुत्रयोः

अन्येद्युस् च स राजा तत् स्व कृते सुरसद्मनि

इति सा अपि तदा आह स्म दिव्य रूपा किल अङ्गना

असंभाव्य स्थितिम् तत्र मरौ अम्भोजिनीम् इव

एवं तया उक्ते सो ऽवादीत् तर्हि तत् माम् सरोवरम्

कृत अर्चनः ततस् नक्तं श्मशानस्य अन्तिकेन सः

यावत् क्षालयति इव अङ्गम् राक्षसीभाव दूषितम्

सा अपि त्वद् ईप्सिता ननु दिव्या राज आत्मजा कनकरेखा

उत्सव आतोद्य निर्ह्रादि तदा राज गृहम् च तत्

ज्वलन्तीम् अनल ज्वाला धूम व्याकुल मूर्धजाम्

स्व वयः अब्द शत ग्रन्थि संख्यया इव अक्षमालया

ततः प्रभृति च एतस्याम् वाराणस्याम् उवास सः
शास्त्राणां द्वापरे परिपन्थिनः

तुषारान् बर्बरान् श्वेतान् हलिकान् दरदान् खसान्

मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्रात् वार्त्ता प्रसिध्यति

गान्धारान् पारदान् च एव पह्लवान् यवनान् शकान्

परस्परं विभिन्नाः ते दृष्टीनां विभ्रमेण तु

ब्रह्म क्षत्र विशः शूद्रा बीज अर्थे य इह स्मृताः

सर्गे सर्गे यथा भेदा हि उत्पद्यन्ते तथा एव च

गुण हीनाः तु तिष्ठन्ति धर्मस्य द्वापरस्य तु

वर्ण आश्रम परिभ्रष्टाः संकरं घोरम् आस्थिताः

स्त्री बाल गो वधम् कृत्वा हत्वा च एव परस्परम्

इति एष प्रतिसंधिः वः कीर्तितः तु मया द्विजाः

भवति इह कलौ तस्मिन् शयन आसन भोजनैः

सुखम् आयुः बलम् रूपं धर्म अर्थौ काम एव च

प्रगृहीत आयुधैः विप्रैः शतशस् अथ सहस्रशः

तथा एव दाक्षिणात्यान् च द्रविडान् सिंहलैः सह

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधिं पुनः

वेदः च एकः चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापर आदिषु

न प्रमाणे स्थितिः हि अस्ति पुष्ये घोरे युगे कलौ

सुतः स वै चन्द्रमसः पूर्वे कलि युगे प्रभुः

यात्रा वधः परो दण्डो मानो दर्पः अक्षमा बलम्

वर्ण आश्रम आचार युतम् श्रौत स्मार्त विधानात्

मिथुनानि तु ताः सर्वा हि अन्योन्यम् सम्प्रजज्ञिरे

एवंविधाः च ये केचिद् भवन्ति इह कलौ युगे

सामान्य विपरीत अर्थैः कृतं शास्त्र आकुलम् तु इदम्

उपहिंसन्ति च अन्योन्यम् प्रलुम्पन्ति परस्परम्

दिव्य वृत्ताः च ये केचिद् वृत्ति अर्थम् श्रुति लिङ्गिनः

तेषां मेधाविनां पूर्वं मर्त्ये स्वायम्भुवे अन्तरे

न अधीयते तथा वेदान् न यजन्ते द्विजातयः

एवं संध्यांशके काले सम्प्राप्ते तु युग अन्तिके

पूर्व जन्मनि विष्णुः च प्रमतिः नाम वीर्यवान्

ये च अन्ये देव व्रतिनः तथा ये धर्म दूषकाः

मानवस्य तु वंशे तु नृदेवस्य इह जज्ञिवान्

एको वेदः चतुष्पादः संहृत्य तु पुनः पुनः

द्वापरे संनिवृत्ते ते वेदा नश्यन्ति वै कलौ

द्वापरेषु अभिवर्तन्ते मति भेदाः तथा नृणाम्

व्याकुलो द्वापरेषु अर्थः क्रियते भिन्न दर्शनैः

यथा कल्पम् युगैः सार्धं भवन्ते तुल्य लक्षणाः

युगे युगे तु हीयन्ते त्रीन् त्रीन् पादान् च सिद्धयः

चतुर्दशसु तावन्तो ज्ञेया मन्वन्तरेषु इह

पूर्णे वर्ष सहस्रे द्वे परम आयुः तदा नृणाम्

गङ्गा यमुनयोः मध्ये सिद्धिं प्राप्ता समाधिना

युग स्वभावाः संध्यासु अवतिष्ठन्ति पादतः

जात मात्रेषु अपत्येषु ततः कृतम् अवर्तत

समुद्रं संश्रिता याः तु नदीः च एव प्रजाः तु ताः

अनावृष्टि हताः ते वै वार्त्ताम् उत्सृज्य दुःखिताः

ततः प्रजाः तु सम्भूय कन्द मूलम् अथो अखनन्

प्रवर्तते हि अविच्छेदात् यावत् मन्वन्तर क्षयः

निर्वेदात् जायते तेषां दुःख मोक्ष विचारणा

निःशेषे द्वापरे तस्मिन् तस्य संध्या तु पादतः

क्रमेण परिवृत्ताः ताः मनोः अन्तरम् उच्यते

निजघ्ने सर्व भूतानि मानुषाणि एव सर्वशः

द्वापर आदौ प्रजानां तु सिद्धिः त्रेता युगे तु या

आयुर्वेद विकल्पाः च अङ्गानां ज्योतिषस्य च

वेद शास्त्र प्रणयनम् धर्माणां संकरः तथा

मन्वन्तराणां परिवर्तनानि चिर प्रवृत्तानि युग स्वभावात्

विप्राणां कर्म दोषैः तैः प्रजानां जायते भयम्

भूत्वा च न भवन्ति इह वेदाः कलि युगे अखिलाः

ततः प्रवर्तिते तासां प्रजानां द्वापरे पुनः

धर्म तत्त्वे हि अविज्ञाते मति भेदः तु जायते

तथा एव अथर्वणाम् साम्नां विकल्पैः स्वस्य संक्षयैः

तत् एव च तद् अन्यासु पुनर् तत् वै यथाक्रमम्

प्रवृत्त चक्रः बलवान् शूद्राणाम् अन्त कृत् बभौ

हिंसा स्तेय अनृतम् माया दम्भः च एव तपस्विनाम्

तथा रजः तमः भूयः प्रवृत्ते द्वापरे पुनः

वर्णानां द्वापरे धर्माः संकीर्यन्ते तथा आश्रमाः

मन्वन्तराणि यानि अस्मिन् कल्पे वक्ष्यामि तानि च

कलि शिष्टेषु तेषु एवम् जायन्ते पूर्ववत् प्रजाः

भाविनः अर्थस्य च बलात् ततस् कृतम् अवर्तत

कलि संध्यांश भागेषु मनोः स्वायम्भुवे अन्तरे

लम्पकान् आन्ध्रकान् च अपि चोरजातीन् तथा एव च
प्रध्वंसः च एव वर्णानां कर्मणां तु विपर्ययः

इति एतत् लक्षणम् प्रोक्तं युगानां वै यथाक्रमम्

द्वापरस्य तु पर्याये पुष्यस्य च निबोधत

एवं वर्ष शतम् पूर्णं दिव्यं तेषां न्यवर्तत

एष धर्मः स्मृतः कृत्स्नो धर्मः च परिहीयते

संध्यांशे प्रतिपन्ने तु निःशेषाः तु तदा कृताः

गोत्रेण वै चन्द्रमसो नाम्ना प्रमतिः उच्यते

तेषाम् अधर्मिणाम् शास्ता भृगूणां च कुले स्थितः

ततस् तेषु प्रनष्टेषु संध्यांशे कूर कर्मसु

अनिश्चय अवगमनात् धर्म तत्त्वम् न विद्यते

प्रक्रिया कल्पसूत्राणां भाष्य विद्या विकल्पनम्

स हत्वा सर्वशस् च एव राजानः शूद्र योनयः

अन्ये तु प्रस्थिताः तान् वै केचित् तान् प्रत्यवस्थिताः

तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयन्ति इह तेषु च

जन्तवः च क्षुधा आविष्टाः दुःखात् निर्वेदम् आगमन्

यजन्ते हि अश्वमेधैः तु राजानः शूद्र योनयः

मनसा कर्मणा वाचा वार्त्ताः सिध्यन्ति वा न वा

चीर कृष्ण अजिन धराः निष्क्रिया निष्परिग्रहाः

प्रजाः ताः वै तदा सर्वाः परस्पर भय अर्दिताः

राजानः शूद्र भूयिष्ठाः पाषण्डानां प्रवृत्तयः

एते युग स्वभावाः तु मया उक्ताः तु समासतः

अथ दीर्घेण कालेन पक्षिणः पशवः तथा

द्वापरे सर्व भूतानाम् कालः क्लेश परः स्मृतः

अनावृष्टि भयम् च एव देशानां च विपर्ययः

स्थाविर्ये मध्य कौमारे म्रियन्ते च कलौ प्रजाः

आसुरी यातुधानी च पैशाची यक्ष राक्षसी

ते तु ब्राह्मण विन्यासैः स्वर क्रम विपर्ययैः

ततस् च एव आत्म सम्बोधः सम्बोधाद् धर्म शील ता

तथा कलि युगस्य अन्ते शूद्रीभूताः प्रजाः तथा

यथा स्वर्गे शरीराणि नरके च एव देहिनाम्

प्राच्यान् प्रतीच्यान् च तथा विन्ध्य पृष्ठ अपरान्तिकान्

सह सप्तर्षिभिः ये तु तत्र ये च व्यवस्थिताः

सामान्यात् वैकृतात् च एव दृष्टि भिन्नैः क्वचिद् क्वचिद्

परस्पर निमित्तेन कालेन आकस्मिकेन च

श्रौत स्मार्त स्थितानाम् तु धर्मे सप्तर्षि दर्शिते

एवं तेषु क्रियावत्सु प्रवर्तन्ति इह वै कृते

निर्मर्यादा निरानन्दा निःस्नेहा निरपत्रपाः

मृगान् वराहान् वृषभान् ये च अन्ये वन चारिणः

ततः संध्यांशके काले सम्प्राप्ते च युग अन्तिके

यथा दाव प्रदग्धेषु तृणेषु एव अपरम् तृणम्

द्वापरस्य अंश शेषे तु प्रतिपत्तिः कलेः अथ

संध्या स्वभावाः स्व अंशेषु पादेन एव अवतस्थिरे

ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि भाष्य विद्याः तथा एव च

संक्षोभो जायते अत्यर्थम् कलिम् आसाद्य वै युगम्

अधार्मिकाः च ये केचिद् तान् सर्वान् हन्ति सर्वशः

दुःखेन अभिप्लुतानाम् च परम आयुः शतं नृणाम्

व्याकुलाः ताः परावृत्ताः त्यक्त्वा देवं गृहाणि तु

सरितः सागर अनूपान् सेवन्ते पर्वतान् अपि

द्वापरे व्याकुलो भूत्वा प्रणश्यति कलौ पुनः

स्मृति शास्त्र प्रभेदाः च प्रस्थानानि पृथक् पृथक्

दुःख प्रचुर ता अल्प आयुस् देश उत्सादः स रोग ता

युग आख्यासु तु सर्वासु भवति इह यदा च यत्

एते स्वभावाः पुष्यस्य साधयन्ति च ताः प्रजाः

सूत उवाच

अदृष्टिः मरणम् च एव तथा एव व्याधि उपद्रवाः

एवं कृतस्य संतानः कलेः च एव क्षयः तथा

विचारणायां वैराग्यं वैराग्यात् दोष दर्शनम्

लोभः अधृतिः वणिज् युद्धम् तत्त्वानाम् अविनिश्चयः

एवं कष्टम् अनुप्राप्ताः हि अल्प शेषाः प्रजाः ततस्

वाच् मनस् कर्मभिः दुःखैः निर्वेदः जायते ततः

युगेषु एतानि हीयन्ते त्रयः पादाः क्रमेण तु

तस्मात् आयुः बलम् रूपं प्रहीयन्ते कलौ युगे

उत्सीदन्ते तथा यज्ञाः केवलं धर्म हेतवः

एते युग स्वभावाः वः परिक्रान्ता यथाक्रमम्

कलिः प्रमारको रोगः सततं च अपि क्षुध् भयम्

स तदा तैः परिवृतो म्लेच्छान् सर्वान् निजघ्निवान्

मत्स्याः च एव हताः सर्वैः क्षुधा आविष्टैः च सर्वशः

लोभो धृतिः वणिज् युद्धम् तत्त्वानाम् अविनिश्चयः

विस्तरेण आनुपूर्व्यात् च नमस्कृत्य स्वयम्भुवे

युगे युगे तदा काले प्रजा जायन्ति ताः शृणु

नष्टे धर्मे प्रतिहता ह्रस्वकाः पञ्चविंशकाः
उदीच्यान् मध्यदेशान् च पार्वतीयान् तथा एव च

उत्पन्नाः कलि शिष्टेषु प्रजाः कार्तयुगाः तथा

संहृता ऋच् यजुस् साम्नाम् संहिताः तैः महा ऋषिभिः

हिंसा मानः तथा ईर्ष्या च क्रोधो असूया अक्षमा अधृतिः

अतीत अनागतानि स्युः यानि मन्वन्तरेषु इह

हि त्वा दारान् च पुत्रान् च विषाद व्याकुल प्रजाः

दुरिष्टैः दुरधीतैः च दुराचारैः दुरागमैः

विद्राव्य सर्व भूतानि चचार वसुधाम् इमाम्

ततः प्रजाः तु ताः सर्वा मांस आहाराः भवन्ति हि

उपहत्य तथा अन्योन्यम् साधयन्ति तदा प्रजाः

आद्ये कृते न अधर्मः अस्ति स त्रेतायां प्रवर्तितः

एवं क्षयं गमिष्यन्ति हि अल्प शिष्टाः प्रजाः तदा

द्वापरेषु प्रवर्तन्ते भिन्न अर्थैः तेभिः स्व दर्शनैः

निःशेषेषु अथ सर्वेषु मत्स्य पक्षि पशुषु अथ

तासाम् अल्प अवशिष्टानाम् आहारात् ऋद्धिः इष्यते

ततस् ताः तु म्रियन्ते वै पूर्व उत्पन्नाः प्रजाः तु याः

आश्रयन्ति स्म प्रत्यन्तान् हित्वा जनपदान् स्वकान्

संस्थिता सहसा या तु सेना प्रमतिना सह

अश्वकर्मा स वै सेनां हस्ति अश्व रथ संकुलाम्

तत्र त्रेता युगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते

कृत्वा बीज अवशिष्टाम् तां पृथ्वीं क्रूरेण कर्मणा

भ्रूण हत्या प्रजानां न तथा हि एवम् प्रवर्तते

अधीयते तदा वेदान् शूद्राः धर्म अर्थ कोविदाः

एवं वर्ष शतम् दिव्यं संध्यांशः तस्य वर्तते

अतो दृष्टि विभिन्नैः तैः कृतम् अत्याकुलम् तु इदम्

द्वैधम् उत्पद्यते च एव युगे तस्मिन् श्रुति स्मृतौ

ते अपि मत्स्यान् हरन्ति इह आहार अर्थम् च सर्वशः

पाषण्डान् सः सदा सर्वान् निःशेषान् अकरोत् प्रभुः

अधर्म अभिनिवेशि त्वम् तमस् वृत्तम् कलौ स्मृतम्

उत्सीदन्ति तथा च एव वैश्यैः सार्धं तु क्षत्रियाः

गर्भ स्थः म्रियते कश्चिद् यौवन स्थः तथा परः
एवं संहार करणा शक्तिः माहेश्वरा ध्रुवा

काल संख्या प्रकथनम् माहात्म्यं च ईश्वरस्य च

मुनय ऊचुः

वामनाय नमः ते हृषीकेशाय ते नमः

भृगु आदीनाम् प्रजा सर्गः राज्ञां वंशस्य विस्तरः

मार्कण्डेयस्य च मुनेः प्रश्नः प्रोक्तः ततस् परम्

कालाग्निर् भस्मसात्कर्तुं करोति निखिलं मतिम्

कूटस्थः चित् मयः हि आत्मा केवलः पञ्चविंशकः

गौतमाय ददौ पूर्वं तस्मात् च एव पराशरः

योगम् आस्थाय देवस्य देहम् आयाति शूलिनः

मुख्य आदिसर्ग कथनम् मुनि सर्गः तथा अपरः

तस्मै व्यासाय गुरवे सर्वज्ञाय महा ऋषये

वर लाभः महादेवं दृष्ट्वा स अम्बम् त्रिलोचनम्

नमः तस्मै सुरेशाय विष्णवे कूर्म रूपिणे

वर्ण आश्रमाणाम् कथितं यथावत् इह लक्षणम्

ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो विप्राणां जायते कुले

कीर्तिता च अनिरुद्धस्य समुत्पत्तिः द्विजोत्तमाः

ये च अन्ये भावने शुद्धे प्राक् उक्ते भवताम् इह

दग्धेषु अशेष देवेषु देवी गिरि वर आत्मजा

ततस् च कृष्ण आगमनम् मुनीनाम् आगतिः ततस्

इदं पुराणं मुक्त्वा एकम् न अस्ति अन्यत् साधनं परम्

आराधयन् महादेवम् याति तत् परमम् पदम्

पीत्वा नृत्त अमृतम् देवी भर्तुः परम मङ्गला

भुवनानां स्व रूपम् च ज्योतिषां च निवेशनम्

लिङ्ग अर्चन निमित्तम् च लिङ्गस्य अपि सलिङ्गिनः

दहेत् अशेषम् ब्रह्माण्डं स देव असुर मानुषम्

भूतादौ च तथा आकाशम् लीयते गुण संयुतम्

संवादो विष्णुना सार्धं शङ्करस्य महात्मनः

ऋषीणां वंश विस्तारः राज्ञां वंशाः प्रकीर्तिताः

अथ चेद् असमर्थः स्यात् तत्र अपि मुनि पुंगवाः

अन्याः च शक्तयो दिव्याः सन्ति तत्र सहस्रशः

यो ऽर्थं विचारयेत् सम्यक् स प्राप्नोति परं पदम्

सहस्रनयनो देवः सहस्र आकृतिः ईश्वरः

ज्योतिस् स्वभावम् भगवान् दग्ध्वा ब्रह्माण्ड मण्डलम्

स्थापिका मोहनी शक्तिः नारायणः इति श्रुतिः

एकत्र च इदम् परमम् एतत् एव अतिरिच्यते

एतद् वः कथितं विप्रा योग मोक्ष प्रदायकम्

अनादि निधनम् देवं वासुदेवं सनातनम्

फलं च विपुलं विप्रा मार्कण्डेयस्य निर्गमः

संत्यक्त्वा ताण्डव रसम् स्व इच्छया एव पिनाकधृक्

दर्शनं च उपमन्योः वै तपस् चरणम् एव च

स प्रेत्य गत्वा निरयान् शुनां योनिं व्रजति अधस्

सर्व पाप विनिर्मुक्तः सर्व ऐश्वर्य समन्वितः

यो ऽधीते स तु मोह आत्मा स याति नरकान् बहून्

दर्शनं दिव्य रूपस्य वैश्वरूपस्य दर्शनम्

कपालि त्वम् च रुद्रस्य भिक्षा चरणम् एव च

नारायणाय विश्वाय वासुदेवाय ते नमः

रुद्राणां कथिता सृष्टिः ब्रह्मनः प्रतिषेधनम्

सर्गः च प्रतिसर्गः च विस्तरः

स दग्ध्वा सकलं सत्त्वम् अस्त्रम् ब्रह्मशिरो महत्

देवानां पतये तुभ्यं देव आर्ति शमनाय ते

करोति ताण्डवं देवीम् आलोक्य परमेश्वरः

भूतिः च देवदेवस्य वर दान उपदेशकौ

पूर्व संस्कार माहात्म्यात् ब्रह्म विद्याम् अवाप्नुयात्

तस्मात् एकतरम् भेदं समाश्रित्य अपि शाश्वतम्

तादृशं रूपम् आस्थाय समायाति अन्तिकम् शिवम्

आदित्य चन्द्र आदि गणैः पूरयन् व्योम मण्डलम्

द्वीपानां प्रविभागः च श्वेतद्वीप उपवर्णनम्

मया प्रोक्तो हि भवतां योगः प्राक् एव निर्गुणः

वधः च कथितो विप्रा मधु कैटभयोः पुरा

यज्ञ अन्ते तु विशेषेण सर्व दोष विशोधनम्

मुमुक्षूणाम् इदम् शास्त्रम् अध्येतव्यम् विशेषतः

एष एव विधिः ब्राह्मे भावने च अन्तिके मतः

तुष्टुवुः मुनयः विष्णुं शक्रेण सह माधवम्

त्वं हि सर्व जगत् साक्षी विश्वो नारायणः परः

ज्ञानं तत् उक्तम् निर्बीजं पूर्वं हि भवतां मया

कृष्णस्य गमने बुद्धिः ऋषीणाम् आगतिः तथा

सर्व पाप विनिर्मुक्तः ब्रह्म लोके महीयते

रुद्र आगतिः प्रसादः च अन्तर्धानं पिनाकिनः

प्राचेतस त्वम् दक्षस्य दक्ष यज्ञ विमर्दनम्

एनम् एके वदन्ति अग्निम् नारायणम् अथ अपरे

याथात्म्य कथनम् च अथ लिङ्ग आविर्भावः एव च

सहस्र हस्त चरणः सहस्र अर्चीः महा भुजः

शिरस् कपालैः देवानाम् कृत स्रज् वर भूषणः
भक्तानां लक्षणं प्रोक्तं समाचारः च शोभनः

प्रयागस्य च माहात्म्यं क्षेत्राणाम् अथ

नमो योग अधिगम्याय योगिने योग दायिने

आद्यः परस्ताद् भगवान् परम आत्मा सनातनः

श्रोतव्यं च अथ मन्तव्यं वेद अर्थ परिबृंहणम्

पुरुषाय पुराणाय सत्ता मात्र स्वरूपिणे

एतत् पुराणं परमं भाषितं कूर्म रूपिणा

स वारि तत्त्वम् स गुणम् ग्रसते हव्यवाहनः

अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रतिसर्गम् अनुत्तमम्

नमो नमो नमः ते मायिने वेधसे नमः

वधः च कथितो विप्राः कालस्य च समासतः

अनुग्रहो ऽथ पार्थस्य वाराणसी गतिः ततस्

गीताः च विविधा गुह्या ईश्वरस्य अथ कीर्तिताः

धर्मस्य च प्रजा सर्गः तामसात् पूर्वम् एव तु

वसुदेवात् ततो विष्णोः उत्पत्तिः स्व इच्छया हरेः

गीयते सर्व शक्ति आत्मा शूलपाणिः महेश्वरः

पद्मासन स्थम् रुक्म आभम् चिन्तयेद् वैदिकी श्रुतिः

संस्तवो देवदेवस्य प्रसादः परमेष्ठिनः

प्राधान्येन स्मृता देवाः शक्तयः परमात्मनः

हिरण्यगर्भ सर्गः च कीर्तितो मुनि पुंगवाः

कूर्म उवाच

पिनाकिनं त्रिनयनं जटिलं कृत्तिवाससम्

नमः सांख्याय योगाय केवलाय नमो ऽस्तु ते

उपदेशो महादेव्या वर दानम् तथा एव च

सूत उवाच

नमो नमः ते कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः

विष्णुं रुद्रं विरञ्चिं च स बीजम् भावयेद् बुधः

पितामहस्य विष्णोः च महेशस्य च धीमतः

करोति लोक संहारम् भीषणं रूपम् आश्रितः

वर दानम् च देवस्य नन्दिने तु प्रकीर्तितम्

प्रधान आद्यम् विशेष अन्तम् दहेद् रुद्र इति श्रुतिः

ब्रह्म विष्णु अग्नि वरुणाः सर्वे देवाः तथा ऋषयः

तत् तद् रूपं समास्थाय प्रददाति फलं शिवः

देवदारु वने शंभोः प्रवेशो माधवस्य च

सर्व पाप विनिर्मुक्तः ब्रह्म सायुज्यम् आप्नुयात्

एष योगः समुद्दिष्टः स बीजः अत्यन्त भावने

एकस्य एव अथ रुद्रस्य भेदाः ते परिकीर्तिताः

यथावत् अत्र भगवान् देवो नारायणो हरिः

पाराशर्यस्य विप्रर्षेः व्यासस्य च महात्मनः

स्व आत्मनि आत्मानम् आवेश्य भूत्वा देवो महेश्वरः

एकीभावः च देवस्य विष्णुना कथितः ततस्

इति एतत् कथितं ज्ञानं भावना संश्रयम् परम्

अस्माभिः विदितम् ज्ञानं यत् ज्ञात्वा अमृतम् अश्नुते

इन्द्रद्युम्नाय मुनये कथितं यत् मया पुरा

हिरण्यकशिपोः नाशः हिरण्याक्ष वधः तथा

आत्यन्तिकं च एव लयं विदधाति इह शङ्करः

स्वर्ग अपवर्ग दात्रे च नमो अ प्रतिहत आत्मने

आकाशे स गुणः वायुः प्रलयं याति विश्व भृत्

भक्ति योग समायुक्तः स्वधर्म निरतः शुचिः

वैकारिकः तैजसः च भूतादिः च इति सत्तमाः

वियोजयति च अन्योन्यम् प्रधानं पुरुषं परम्

एष योगः समुद्दिष्टः स बीजः मुनि सत्तमाः

नमो ऽस्तु व्योम तत्त्वाय महा योग ईश्वराय च

अ वेदस्य च वेदानां कथनं मुनि पुंगवाः

एकतस् तु पुराणानि स इतिहासानि कृत्स्नशः

माधवाय नमः ते नमो यज्ञेश्वराय च

ततस् च शापः कथितो मुनीनां मुनि पुंगवाः

कौर्मं पुराणम् अखिलम् यत् जगाद गदाधरः

आनन्दाय नमः ते माया अतीताय ते नमः

अवाप्तवान् पञ्चशिखो देवलात् इदम् उत्तमम्

अथ अपि कथितो योगो निर्बीजः च स बीजकः

कथ्यते हि यथा विष्णुः न तथा अन्येषु सुव्रताः

कीर्त्यन्ते च एव वर्षाणि नदीनां च एव निर्णयः

अन्तर्धानं च रुद्रस्य तपस् चर्या अण्डजस्य च

पीत्वा तद् परम आनन्दम् प्रभूतम् अमृतम् स्वयम्

व्याख्यातो रुद्र सर्गः च ऋषि सर्गः च तापसः

एका सा साक्षिणी शम्भोः तिष्ठते वैदिकी श्रुतिः

लिखित्वा च एव यो दद्याद् वैशाखे मासि सु व्रतः

निग्रहः च अन्धकस्य अथ गाणपत्यम् अनुत्तमम्

गीयते मुनिभिः साक्षी महान् एकः पितामहः

प्रसादो गिरिशस्य अथ वर दानम् तथा एव च

भगवन्त् त्वद् प्रसादेन सर्व संसार नाशनम्

मन्वन्तराणां कथनं विष्णोः माहात्म्यम् एव च

दर्शनं च महेशस्य माहात्म्यं विष्णुना ईरितम्

प्रणम्य पुरुषं विष्णुं गृहीत्वा हि अमृतम् द्विजाः

ब्रह्म विष्णोः तथा मध्ये कीर्तितो मुनि पुंगवाः

मोहः तयोः तु कथितो गमनं च ऊर्ध्वतस् अपि अधस्
दर्शनं देवदेवस्य नर नारी शरीर ता

एक त्वम् च पृथक् त्वम् च विशेषः च उपवर्णितः

त्रिविधो अयम् अहंकारः महति प्रलयं व्रजेत्

ॐ नमो ज्ञान रूपाय परमात्म स्वरूपिणे

तां तां शक्तिं समाधाय स्वयं देवो महेश्वरः

सर्व ईश्वराः सर्व वन्द्याः शाश्वत अनन्त भोगिनः

ततस् च शापः कथितो देवदारु वन ओकानाम्

एकैकस्य सहस्राणि देहानां वै शतानि च

बाणस्य निग्रहः च अथ प्रसादः तस्य शूलिनः

पाराशर्यस्य च मुनेः व्यासस्य अद्भुत कर्मणः

वैकारिके देव गणाः प्रलयं यान्ति सत्तमाः

अस्मिन् पुराणे लक्ष्म्याः तु संभवः कथितः पुरा

इन्द्रम् एके परे विश्वान् ब्रह्मानम् अपरे जगुः
वसन्तको अन्तिक प्राप्तः कथाम् इत्थम् अवर्णयत्

तस्य उपबृंहणाम् बाह्यां युक्तिं च उपदिशामि अहम्

किंचिद् पद्मावती तद् स्थौ उत्कण्ठा विमनाः इव

उपविष्टां स्व भार्याम् तां गुहचन्द्रो ददर्श सः

अस्ति इह तिमिरा नाम नगरी मन्दिरं श्रियः

इति उक्तः स तया भीतो धर्मगुप्तः स्व मन्दिरे

तस्मात् पर विरुद्धेषु न उत्सहन्ते महा आशयाः

उद्योगाय अधुना देव कौशाम्बी किं न गम्यते

आकारवत्या नीत्या इव मम दत्ता एव मेदिनी

सा अनुमेने च तं मूढा वृषस्यन्ती शचीपतिम्

दापय त्वरितं तस्मै राज्ञे ताम् उर्वशीम् मुने

सत्यं तस्य अनुपाल्यम् च त्वया च स न वञ्चितः

अवेत्य शाप दोषम् तं सो ऽथ गत्वा पुरूरवाः

आसीत् पुरूरवाः नाम राजा परम वैष्णवः

प्रनृत्त स्वर्वधू सार्थः शक्रस्य अभवत् उत्सवः

तां दृष्ट एवा अङ्गुलिम् तस्याः स्नुषायाः तस्य तद् क्षणम्

दृष्टं त्वया यत् एषा ते भार्या दिव्या न मानुषी

मार्जार रूपम् चक्रे च भयात् इन्द्रः ऽपि तद् क्षणम्

उवाच च एतत् जाने ऽहं देव्या युष्मद् प्रयुक्तया

तत् दृष्ट्वा भृङ्ग रूपौ तौ गुहचन्द्रो द्विजः च सः

दापयति अपि पुत्राय स कन्यां तां मुमूर्षवे

तत् गत्वा मम वाक्येन बोधयित्वा शतक्रतुम्

लज्जा उपरागम् देव्याः च समम् एवा अपनीतवान्

इति उक्तः स तया पुत्र्या दातुं तां प्रत्यपद्यत

ददौ तेन समं च असौ धर्मगुप्त गृहम् ययौ

तां दृष्ट्वा युक्ति उपालब्धाम् राज्ञा देवीं विलक्षिताम्

भयात् शोक अभिघातात् वा राज्ञो रोगः कदाचन

एवं वदति निर्व्यूढ कार्ये यौगन्धरायणे

न सेहे कञ्चुकेन अपि क्षिप्रम् आच्छुरितम् वपुः

आत्मनि इव प्रियं चक्रे पद्मावत्यां हित उन्मुखी

पुरूरवाः च तपसा तेन अच्युतम् अतोषयत्

इति उक्ते प्रतिसंदेशे पद्मावत्या यथोचिते

ततस् तत्र महा भोगम् सच्छाय स्कन्ध सुन्दरम्

तद् दुःख दह्यमानः अन्तर् विरक्तः भोग सम्पदि

अतो मगध राजेन संधातुं परिपन्थिना

अद्य अहम् त्वद् गृहे भोक्ष्ये रात्रौ स्थास्यामि तत्र च

औषध उपक्रम असाध्यः व्याधिः समुदपद्यत

एतत् उत्तम सत्त्वानाम् विधि सिद्धम् हि सत् व्रतम्

तत् दृष्ट्वा एव तम् आहूय मन्त्र उन्मुद्रितया गिरा

वैद्या निवारयामासुः तया देव्या अस्य संगमम्

किं तु अति प्रणयात् एतत् मया उक्तम् असमञ्जसम्

यौगन्धरायणं ताः च चक्रे विस्रम्भिणीः कथाः

इति रम्भा अपि तद् कालम् स असूयम् तम् अभाषत

मारी मम गृहे भार्या प्रविष्टा इति व्यचिन्तयत्

उपेत्य संनिधौ देव्याः स्थितेषु अन्येषु अभाषत

यथा स भय रम्भा आदि सखी चेतांसि अकम्पयत्

प्रसूता अथ कन्यां सर्व अङ्ग सुन्दरीम्

तां प्रच्छाद्य तम् ऊचुः च मृता देवी इति भूपतिम्

तत्र तं कृत याच्ञम् स गुहसेनं स्नुषा अर्थिनम्

ततो अकस्मात् निपत्य एव निन्ये क्वापि अपहृत्य सा

इति उक्त पितृ संदेशम् दूतं पद्मावती तदा

तत् तातेन आर्य पुत्रस्य भाव्यं ना एव विकारिणा

यौगन्धरायणीयस्य पुष्पं नय तरोः इव

नृपो ऽपि प्रीतिमान् अस्य साहाय्ये नगर अधिपम्

न पुनर् मतिमान् अस्यै चुक्रोध आच्छादित आत्मने

तद् क्षणम् स प्रविष्टो ऽत्र प्रतिहार निवेदितः

इति उक्त्वा राज पुत्र्याः स पुनर् आह वसन्तकः

अथा आदाय कृत उद्वाहाम् तां स सोमप्रभां वधूम्

एहि स्व भार्या वृत्तान्तम् पश्य इति एनम् उवाच च

अग्नेः आराधनम् मन्त्रं ददौ ईप्सित सिद्धये

तस्मिन् च धर्मगुप्त आख्यः बभूव एकः महा वणिज्

कन्या कुतो मे मूढ इति धर्मगुप्तो निराकरोत्

दृष्ट्वा स धर्मगुप्तो ऽत्र स भयः स्वयम् आययौ

इति चिन्तयति स्वैरं तस्मिन् ते दिव्य कन्यके

जाने दिव्यम् इदं नृत्तं किं त्वं जानासि मानुष

अदृष्टैः तेन भूपेन गन्धर्वैः उर्वशी किल

गुहचन्द्रो ऽपि भार्याया गृह द्वारे ऽभिलिख्य तम्

स्वर्वधू दर्शन आश्चर्यम् अर्पयन् मर्त्य चक्षुषाम्

धर्मगुप्तः तत् आभाष्य शय्या आरोपण वर्जनम्

निज कान्ति जित ज्योत्स्नाम् शुक्ल चामर वीजिताम्
विवाहो मम पुत्रस्य तावत् अस्तु इति चिन्तयन्

यत् न प्राप परिष्वङ्गं तृषा आक्रान्तः मुमूर्छ तत्

गुप्तं तां स्थापयामास मृता इति ख्यापितां बहिः

तेन देव भवत् भक्ति सोढ अ सह्य वियोगया

एतत् वसन्तकात् श्रुत्वा मिथो वासवदत्तया

एकदा रूप लुब्धः ताम् इन्द्रः प्रार्थितवन् रहः

इति उक्त्वा गुहचन्द्राय दत्त्वा मन्त्रं द्विजोत्तमः

वन अन्तर संचारि राघव आलोकनात् इति

तद् अर्थम् एव च अस्माभिः स्थितं च दिवसान् अमून्

देव्यां च कः अपि ववृधे प्रणय प्रकर्षः भूयांश् च मन्त्रि वृषभे प्रणय अनुबन्धः

तस्या महा अनुभाव त्वम् तत् तादृश् मगध ईश्वरः

तत् च प्रभावतो बुद्ध्वा तत्र अगात् गौतमः मुनिः

एषा का अस्ति इति पप्रच्छ सा स ईर्ष्या दिव्य कन्यका

एतन् निज श्वशुर दूत वचः निशम्य वत्स ईश्वरस्य हृदये सपदि प्रमोदः

उर्वशी हृत चित्तः सन् स्थितः विरह निःसहः

इत्यादिभिः समालापैः वत्स राजः स तत् दिनम्

का ते भवति बाला इयम् त्वया मे कथ्यताम् इति

योगेन भृङ्ग रूपम् च कृत्वा तस्य आत्मनः तथा

वराङ्ग लुब्धस्य अङ्गे ते तत् सहस्रम् भविष्यति

स कौतुकः द्विजो अप्राक्षीत् गुहचन्द्रम् रहः तदा

गुहचन्द्रेण साकं च द्विजो अपि अनुजगाम ताम्

स च अग्निः द्विज रूपी तं जगाद चरण आनतम्

ततो वत्स ईश्वरः ऽन्येद्युः सह वासवदत्तया

स्मर आर्ति विधुरः तत्र पित्रोः अस्वास्थ्य कारणम्

दुष्कृतं त्वयि दिव्यानाम् अति उच्च पद जन्मनाम्

तयोः एकम् हि हृदयं तत् शीघ्रम् कुरुत उद्यमम्

प्रविश्य वासके सद्यस् तया एव समम् अन्वभूत्

उर्वश्या ते वियोगः स्याद् आ कृष्ण आराधनात् इति

असौ पुष्प उद्गतिः तस्याः मम उचित फल उन्मुखा

दत्त शापः यथाकामं तपसे स मुनिः ययौ

तस्य अस्य राज्ञो जायेत भयं सत्त्ववतः कथम्

यौगन्धरायणो यत् ते मन्त्री किम् अधिक उक्तिभिः

प्रापि सोढ वियोग त्वात् व्रीडा वासवदत्तया

प्रबोध्य तं तथाभूतं पुरूरवसम् अब्रवीत्

देव्या ना एव अपराद्धम् ते पूर्णा तु उपकृतिः कृता

इति निश्चित्य गत्वा च दत्त्वा अस्मै रत्नम् उत्तमम्

जाने अहम् उर्वशी सङ्गात् तत् यत् वेत्ति न तुम्बुरुः

इन्द्रो अपि आवृत सर्व अङ्गः वराङ्गैः अभवत् ततस्

तत्र अन्य विप्र वत् भुक्त्वा गुहचन्द्र अन्तिके च सः

पुस्फोट हृदय व्याधिः विह्वलस्य महीभृतः

नारद आख्यम् मुनि वरम् दर्शन अर्थम् उपागतम्

पद्मावत्या च सुतराम् ईर्ष्या लेशः अपि अमुच्यत

प्रत्यागत्य अग्रतस् गेहे पूर्ववत् तस्थतुः निशि

मगध ईशेन निर्दिष्टम् इदम् देवस्य सांप्रतम्

मर्त्यो ऽपि दिव्य सम्भोगम् अ संस्पृष्टम् मनोरथैः

प्रणाम अन्तरम् आसीनः वत्स राजम् व्यजिज्ञपत्

येन अस्माभिः सतां मध्ये चिरम् उन्नमितम् शिरः

त्वद् गुरुः अपि इति एनाम् उवाच अथ पुरूरवाः

दिव्यान् स राजा बुभुजे भोगान् भू तल वर्ती अपि

उर्वशी तु वियोग आर्ता गन्धर्व विषय स्थिता

दिव्याः शाप च्युताः नार्यः तिष्ठन्ति गृहिणी पदे

मेने अपराद्धम् आत्मानम् वत्स राजः तुतोष च

तावत् च संसुप्त जनात् सा तस्मात् तस्य मन्दिरात्

ना आशङ्का मगध ईशात् च विद्यते वञ्चितात् अपि

तद् भार्या अपि च सा तेभ्यो द्विजेभ्यो मौन धारिणी

त्यक्त दिव्य स्थितिम् तस्थौ गुहचन्द्रो यथासुखम्

देव ऋषे नन्दन उद्यान वर्ती राजा पुरूरवाः

तत् श्रुत्वा श्वशुरं तं सा वधूः सोमप्रभा क्रुधा

तेन शोक अतिभारेण मथ्यमानस्य तस्य सः

वणिजः प्रययुः प्राणा अन्येषाम् आययौ भयम्

मया स्वयं कृतं हि एतत् न च तस्य असुख आवहम्

अथ आजगाम भू लोकम् ताम् आदाय पुरूरवाः

निज सत्यम् इव अत्याज्यम् मदीयं जीवितं यदि

अशीलं तस्य नाम स्यान् न खलीकार कारणम्

पप्रच्छ कन्यकां तां च प्रणतः तद् क्षणम् रहः

शशंस तद् गतम् सर्वं वृत्तान्तं खिन्न मानसः

प्राशस्त्यं भवतः तावत् इयता एव उपवर्णितम्

चलित अभिनयाम् दृष्ट्वा जहास स पुरूरवाः

आरोपणीया शय्यायां न अहम् भर्त्रा कदाचन