tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
एकान्त निषण्णः वासवो राजा रत्नशिखिनं सम्यक्सम्बुद्धम् इदम् अवोचत् कस्य भदन्त सर्वे राजानः पादयोर् निपतन्ति राज्ञो महा राज चक्रवर्तिनः

दिव्यं मण्डलवाटं निर्मिणु यूपं च उच्छ्रापय ऊर्ध्वं व्याम सहस्रेण तिर्यक् षोडश प्रवेधम् नाना रत्न विचित्रम् सर्व सौवर्णम् इति

इति

एनं च यूपम् आदाय शङ्खस्य राज्ञ उपनामयिष्यन्ति

उत्तरापथे धनसंमतो नाम राजा राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्ण बहु जन मनुष्यम् च

यत् अपि अस्य स्त्री रत्नम् विशाखा नाम सा अपि अशीति स्त्री सहस्र परिवारा मैत्रेयं सम्यक्सम्बुद्धं प्रव्रजितम् अनुप्रव्रजिष्यति

उपसंक्रम्य पुरस्तात् भिक्षु संघस्य प्रज्ञप्त एव आसने निषण्णः

तैः समुच्छिन्ना

कुत्र भदन्त असौ यूपो विलयं गमिष्यति भविष्यन्ति भिक्षवो ऽनागते ऽध्वनि अशीति वर्ष सहस्र आयुषः मनुष्याः

आयुष्मान् अपि भद्दाली अल्प उत्सुकः पांसुकूलं सीव्यति

स कथयति कौशिक वयं राजानः प्रमत्ता इति रति बहुलाः क्षणाद् विस्मरामः

कण्ठ आश्लेषम् दत्त्वा गमिष्यामि

भूत पूर्वम् भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि मध्यदेशे वासवो नाम राजा राज्यं कारयति ऋद्धं स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्ण बहु जन मनुष्यम् च

अथ धनसंमतो राजा ताम् एव रात्रिं शुचि प्रणीतं खादनीयं भोजनीयं समुदानीय काल्यम् एव उत्थाय आसनानि प्रज्ञप्य उदक मणीन् प्रतिष्ठाप्य रत्नशिखिनः सम्यक्सम्बुद्धस्य दूतेन कालम् आरोचयति समयो भदन्त सज्जं भक्तम् यस्य इदानीम् भगवान् कालं मन्यते इति

अथ धनसंमतो राजा रत्नशिखिनः सम्यक्सम्बुद्धस्य तूष्णीभावेन अधिवासनम् विदित्वा रत्नशिखिनः सम्यक्सम्बुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा रत्नशिखिनः सम्यक्सम्बुद्धस्य अन्तिकात् प्रक्रान्तः

महाप्रणादो राजा पृच्छति भवन्तः कस्मात् स्तोकाः कर प्रत्यायाः उपनीताः देव जम्बुद्वीप निवासी जन कायः आगत्य भुक्त्वा यूपं पश्यति स्व कर्म अनुष्ठानम् न करोति

तत उच्च शब्दः महा शब्दः जातः
स्फुलिङ्गक आकारम् वह्नि कण निभम् सत्वं सारं मुञ्चति

ध्मातं सत् किं स्यात् तत् आह तत् इत्यादि

तत् सत्त्वम् आकारतो मुक्ता निकर प्रायम् मौक्तिक राशि सदृशम् स्यात् एवंविधं सत्वं काचं अधिवर्ज्य दूरीकृत्य तत् निर्मलं ग्राह्यम् इति अर्थः

तत् वैक्रान्तम् पञ्चमाहिष सु बद्धम् दधि दुग्ध आज्य मूत्र शकृद्भिः पञ्च संख्याकैः माहिषैः सह सु बद्धम् पिण्ड आकृति कृतं सत् भस्त्रा द्वयेन खल्ल युग्मेन हठतो बलात् ध्मातव्यम्

पुनर् तत् सत्त्वम् कठिन त्वम् गच्छति कठिनं स्यात् इति अर्थः

वैक्रान्त सत्त्व पातनम् आह भस्त्रा इत्यादि
चक्रवर्ती महा सत्त्वः महा वीर्यः बहु प्रजाः

रुक्मेषुः पृथुरुक्मश् च ज्यामघः परिघो हरिः

दुर्जयः कृष्ण पुत्रः तु बभूव अमित्र कर्शनः

अंशुः जज्ञे च वैदर्भ्यां भद्रवत्यां पुरुत्वतः

शशबिन्दोः तु पुत्राणां सहस्राणाम् अभूत् शतम्

तस्य पुत्रो अभवत् विप्राः धर्मनेत्र इति श्रुतः

आसीन् महिष्मतः पुत्रो भद्रश्रेण्यः प्रतापवान्

महा क्रतुभिः ईजे असौ विविधैः आप्त दक्षिणैः

जयध्वजश् च राजा आसीत् आवन्तीनां विशां पतिः

तैः तु प्रव्राजितो राजा ज्यामघो अवसत् आश्रमे

अथ चैत्ररथो वीरो यज्वा विपुल दक्षिणः

दान धर्म रतः नित्यं सत्य शील परायणः

पुत्रः तु रुक्मकवचो विद्वान् कम्बलबर्हिषः

संजयस्य तु दायादो महिष्मन्त् नाम धार्मिकः

कुरुवंशाद् अनुस् तस्मात् पुरुत्वान् पुरुष उत्तमः

वृषो वंश करः तेषाम् तस्य पुत्रो अभवत् मधुः

हैहयश् च हयः च एव राजा वेणुहयश् च यः

तेषां ज्येष्ठो महा वीर्यः वीतिहोत्रो अभवत् नृपः

देव गर्भ उपमः जज्ञे यो देवक्षत्र नामकः

वीतिहोत्र सुतः च अपि विश्रुतो नर्त इति उत

वीतिहोत्राश् च हर्याता भोजाः च अवन्तयः तथा

सत्त्वात् सर्व गुण उपेतः सात्वतः कुल वर्धनः

जज्ञिरे पञ्च पुत्राः तु महा सत्त्वाः परावृतः

राजा तु विद्वांसौ क्रथ कैशिकौ

तस्य पुत्र शतानि आसन् पञ्च तत्र महा रथाः

अथ प्रसूतिम् इच्छन् वै कुशङ्कुः सु महा बलः

उशनाः तस्य तनयः सम्प्राप्य तु महीम् इमाम्

सूत उवाच

वृष प्रभृतयः च अन्ये तद् सुताः पुण्य कर्मणः

तस्य रामस् तदा तु आसीत् मृत्युः नारायण आत्मकः

जयध्वजस्य पुत्रः अभूत् तालजङ्घो महा बलः

मधोः पुत्र शतम् च आसीत् वृष्णिः तस्य तु वंश भाज्

तस्य पुत्रः अभवत् कुशङ्कुस् तद् सुतः ऽभवत्

नर्मदा तीरम् एकाकी केवलं भार्यया युतः

सहस्रजित् सुतः ज्येष्ठः क्रोष्टुर् नीलो ऽजको लघुः

दशार्हो नैधृतो नाम्ना महा अरि गण सूदनः

प्रशान्तः स वनस्थः अपि ब्राह्मणैः एव बोधितः

पुत्रौ विदर्भ राजस्य शूरौ रण विशारदौ

सुतं विदर्भं सुभगा वयस् परिणता सती

यदोः वंशम् प्रवक्ष्यामि ज्येष्ठस्य उत्तम तेजसः

कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्म आत्मानः मनस्विनः

जज्ञे चित्ररथः तस्य पुत्रः कर्मभिर् अन्वितः

देवक्षत्र सुतः श्रीमान् मधुः नाम महा यशाः

सुधृतिः तनयः तस्य विद्वाः परम धार्मिकः

अश्वमेधे तु धर्म आत्मा ऋत्विग्भ्यः पृथिवीं ददौ

तस्य च आसीत् दृढरथः शकुनिः तस्य च आत्मजः

शूरश् च शूरसेनश् च वृषः कृष्णः तथा एव च

जज्ञे बाहु सहस्रेण सप्तद्वीपा ईश्वर उत्तमः

कौशिकः तनयः तस्मात् तस्मात् चैद्य अन्वयः स्मृतः

सुताः शतजितः ख्यातास् त्रयः परम कीर्तयः

जज्ञे तु रुक्मकवचात् परावृत् पर वीर हा

दुर्दमस्य सुतो धीमान् धनकः नाम विश्रुतः

शंसन्ति तस्य पुत्राणाम् अनन्तकम् अनुत्तमम्

कुन्तेर् वृतः ततस् जज्ञे रणधृष्टः प्रतापवान्

शूरसेना इति ख्याता देशाः तेषाम् महात्मनाम्

संक्षेपेण आनुपूर्व्यात् च गदतो मे निबोधत

ज्यामघस्य अभवत् भार्या शैब्या शीलवती सती

आजहार अश्वमेधानाम् शतम् उत्तम धार्मिकः

हैहयस्य तु दायादो धर्म इति अभिविश्रुतः

धर्मनेत्रस्य कीर्तिस् तु संजयस् तस्य च आत्मजः

रोमपादः तृतीयः च बभ्रुः तस्य आत्मजः स्मृतः

कृतौजाश् च चतुर्थः अभूत् कार्तवीर्यः ततस् अर्जुनः

शूरसेनाः तु विख्यातास् तालजङ्घाः तथा एव च

ज्यामघस्य मया प्रोक्ता सृष्टिः वै विस्तरेण वः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे वंशानुवर्णनं नाम अष्टषष्टितमः ऽध्यायः

धनकस्य तु दायादाः चत्वारः लोक संमताः

यदोः पुत्रा बभूवुर् हि पञ्च देव सुत उपमाः

वीरः कम्बलबर्हीः तु मरुः तस्य आत्मजः स्मृतः

भद्रश्रेण्यस्य दायादो दुर्दमो नाम पार्थिवः

यादवा यदु वंशेन निरुच्यन्ते तु हैहयाः

परिघं च हरिं च एव विदेहेषु पिता न्यसत्

मरुतः तस्य तनयो राजर्षिः वंश वर्धनः

जीमूत पुत्रः विकृतिस् तस्य भीमरथः सुतः

जगाम धनुः आदाय देशम् अन्यम् ध्वजी रथी
दशार्हस्य सुतो व्याप्तो जीमूत इति तद् सुतः

तस्मात् करम्भः सम्भूतो देवरातो अभवत् ततस्

कृतवीर्यः कृताग्निश् च कृतवर्मा तथा एव च

यस्य अन्वये तु सम्भूतो विष्णुर् वृष्णि कुल उद्वहः

वृष्णेः तु वृष्णयः सर्वे मधोः वै माधवाः स्मृताः

शतं पुत्राः तु तस्य इह तालजङ्घाः प्रकीर्तिताः

यः पठेत् शृणुयात् वा अपि निसृष्टिं ज्यामघस्य तु

जयध्वजः पञ्चमः तु विख्याता हैहय उत्तमाः

सहस्रजित् सुतः तद्वत् शतजित् नाम पार्थिवः
तुथ उशिग् अङ्घारिर् अवस्युर् इति ब्राह्मणाच्छंसि प्रभृतीनाम् उदञ्चः

एकैकम् उपस्थाय एतत् ब्रूयुर् इति शाण्डिल्यः

चात्वाले तु मार्जनं पूर्वं सत्रेष्व् इदम् आपः प्रवहत अवद्यम् च मलं च यत् यत् च अभिदुद्रोह अनृतम् यत् च शेपे अभीरुणम् आपो मा तस्मात् एनसः दुरितात् पान्तु विश्वतो निर् मा मुञ्चामि शपथान् निर् मा वरुणाद् उत निर् मा यमस्य षड्विंशात् सर्वस्माद् एव किल्बिषात् सु मित्रियाः न आप ओषधयः सन्तु दुर्मित्रियाः तस्मै सन्तु यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः इति

ऋत धामा इति औदुम्बरीम्

शुन्ध्युर् इति मार्जालीयं तत्र एव तिष्ठन्तः

वपायां हुतायां धिष्ण्यान् उपतिष्ठेरन्

उत्तरेण सदो गत्वा अन्तर्वेदि प्रत्यक् मुखाः तिष्ठन्तः ऽहिर् इति प्राजहितम्

पूर्वस्यां सदसो द्वारि प्रत्यक् मुखाः तिष्ठन्तः वह्निः इति होतुः धिष्ण्यम्

सगरा इति दक्षिणाग्नेः आयतनम्

कव्य इति दक्षिणं वेदि अन्तम्

बहुशब्दान् एक वत् कुर्वन्तः

तत्र एव तिष्ठन्तः सर्वान् समन्वीक्षमाणः पात मा इति

दक्षिणेन उत्तरयोः सवनयोः यदा हविर्धानम् आहवनीयं च पृष्ठ होमाय

तम् उत्तरेण संचरः सर्वत्र

विभुर् असि इति आग्नीध्रीयम् उपतिष्ठेरन्

श्वात्र इति मैत्रावरुणस्य
एतेषु अर्थाः प्रवर्तन्ते त्रयोदशसु लेख जाः

यत्र ईश्वरान् च अधिकृतान् च राजा रक्षा उपकारौ पथिक अर्थम् आह

इति

तत्र साम पञ्चविधं गुण संकीर्तनम् सम्बन्ध उपाख्यानम् परस्पर उपकार संदर्शनम् आयति प्रदर्शनम् आत्म उपनिधानम् इति

अविशिष्ट लिङ्गम् आख्यातं क्रिया वाचि

अस्मिन् एवं कृत इदम् आवयोर् भवति इति आशा जननम् आयति प्रदर्शनम्

अनुग्रहो यो नृपतेर् निदेशात् तद् ज्ञः परीहार इति व्यवस्येत्

एवम् इति आख्यानम्

एक पद अवरः त्रि पद परः पर पदार्थ अन् उपरोधेन वर्गः कार्यः

सान्त्वम् अभ्युपपत्तिः च भर्त्सन अनुनयौ तथा

निन्दा प्रशंसा पृच्छा च तथा आख्यानम् अथ अर्थना

अकान्तिर् व्याघातः पुनरुक्तम् अपशब्दः सम्प्लव इति लेख दोषः

उपायाः साम उपप्रदान भेद दण्डाः

विशेषेण तु भृत्येषु तद् आज्ञा लेख लक्षणम्

जातेर् विशेषेषु परेषु च एव ग्रामेषु देशेषु च तेषु तेषु

न प्रयच्छामि इति प्रत्याख्यानम्

वधः परिक्लेशो अर्थ हरणम् दण्डः

अनुनयः त्रिविधः पुरुष आदि व्यसने च इति

क्रिया विशेषकाः उपसर्गाः

निसृष्टि स्थापना कार्य करणे वचने तथा

पूर्वेण पश्चिमस्य अनुपपत्तिः व्याघातः

शासन प्रधानाः हि राजानः तद् मूल त्वात् संधि विग्रहयोः

प्रत्याख्यानम् उपालम्भः प्रतिषेधो ऽथ चोदना

जातिं कुलं स्थान वयस् श्रुतानि कर्म ऋद्धि शीलानि अथ देश कालौ

प्रतीत शब्द प्रयोगः स्पष्ट त्वम् इति

अननुरूपं भवतः इति उपालम्भः

कौटिल्येन नरेन्द्र अर्थे शासनस्य विधिः कृतः

द्विविधां तां व्यवस्यन्ति प्रवृत्तिं शासनं प्रति

शङ्का जननम् निर्भर्त्सनं च भेदः

पद समूहः वाक्यम् अर्थ परिसमाप्तौ

अर्थ क्रमः सम्बन्धः परिपूर्ण ता माधुर्यम् औदार्यं स्पष्ट त्वम् इति लेख संपद्

प्रस्तुतस्य अर्थस्य अन् उपरोधात् उत्तरस्य विधानम् आ समाप्तेर् इति सम्बन्धः

कथम् एतद् इति पृच्छा

एष वाचिक लेखः स्याद् भवेन् नैसृष्टिको ऽपि वा

सुख उपनीत चारु अर्थ शब्द अभिधानम् माधुर्यम्

तत्र काल पत्त्रकम् अचारु विषम् अविराग अक्षर त्वम् अकान्तिः

लिङ्ग वचन काल कारकाणाम् अन्यथा प्रयोगः ऽपशब्दः

सर्वत्रगो नाम भवेत् स मार्गे देशे च सर्वत्र च वेदितव्यः

यो ऽहं स भवान् यन् मम द्रव्यं तद् भवता स्व कृत्येषु प्रयोज्यताम् इति आत्म उपनिधानम्

सर्व शास्त्राणि अनुक्रम्य प्रयोगम् उपलभ्य च

देहि इति अर्थना

लेख परिसंहरण अर्थः इति शब्दः वाचिकम् अस्य इति च

यौन अनुबन्धम् च समीक्ष्य कार्ये लेखं विदध्यात् पुरुष अनुरूपम्

अनेन विज्ञापितम् एवम् आह तद् दीयतां चेद् यदि तत्त्वम् अस्ति

अकार आदयः वर्णाः त्रिषष्टिः

भर्तुर् आज्ञा भवेद् यत्र निग्रह अनुग्रहौ प्रति

उपप्रदानम् अर्थ उपकारः

प्रावृत्तिकः च प्रतिलेख एव सर्वत्रगः च इति हि शासनानि

स दोषम् आयति प्रदर्शनम् अभिभर्त्सनम्

तत्र अभिजन शरीर कर्मणाम् दोष वचनम् निन्दा

यथार्ह गुण संयुक्ता पूजा यत्र उपलक्ष्यते

तत् चतुर्विधम् नाम आख्यात उपसर्ग निपाताः च इति

अर्थ पद अक्षराणाम् अन्यून अतिरिक्त ता हेतु उदाहरण दृष्टान्तैः अर्थ उपवर्णन अश्रान्त पद ता इति परिपूर्ण ता

यो ऽहं स भवान् यन् मम द्रव्यं तद् भवतः इति उपग्रहः सान्त्वम्

वर्ण संघातः पदम्

सो अव्यग्र मनाः राज्ञः संदेशं श्रुत्वा निश्चित अर्थम् लेखं विदध्यात् देश ऐश्वर्य वंश नामधेय उपचारम् ईश्वरस्य देश नामधेय उपचारम् अनीश्वरस्य

उक्तस्य अविशेषेण द्वितीयम् उच्चारणं पुनरुक्तम्

तत्र यथावद् अनुपूर्व क्रिया प्रधानस्य अर्थस्य पूर्वम् अभिनिवेश इति अर्थ क्रमः

दृष्ट्वा लेखं यथातत्त्वं ततः प्रत्यनुभाष्य च

अपि आधौ परिदाने वा भवतः तौ उपग्रहौ
इयम् उपरि मतिर् इति

अक्ष्णया उपदधाति

य एवम् आसां बन्धुतां वेद बन्धुमान् भवति

निदानवान् आयतनवान् भवति य एवं वेद

तस्माद् अक्ष्णया अङ्गानि पशवो हरन्तो यन्ति

पशोर् एष योनिर् विक्रियते

यद् उपदध्याद् अभीपतः प्रजा वरुणो गृह्णीयात्

य एवम् आसां क्ﾱप्तिं वेद कल्पते ऽस्मै

अयं दक्षिणा विश्वकर्मा इति

श्रोत्रम् एव उत्तरात् दधाति

अयं पुरो भूर् इति

चक्षुर् एव पश्चाद् दधाति

इदम् उत्तरात् स्वर् इति

तस्मात् प्राङ् पशुः पश्यति

या वाङ्मतीस् ता मध्ये

अपस्या अनु प्राणभृत उपदधाति

ता उपाधत्त

मन एव दक्षिणतो दधाति

तस्माद् उत्तरात् पशुर् भूयश् शृणोति

तस्मात् पुरस्तात् प्रत्यङ् पशुर् जायते

पञ्च उत्तरात् छन्दस्याः

पशवो वै छन्दस्या उत्तरात् आयतनाः पशवः

पञ्च पुरस्तात् प्रतीचीर् उपदधाति

या उत्तरात् ताभिर् विश्वामित्रः

पञ्च पश्चात् प्राचीः

य एवम् आसाम् आयतनं वेद आयतनवान् भवति

रेतो ऽपस्याः

तस्मात् प्राणन् पश्यञ् शृण्वन् वदन् पशुर् जायते

पञ्च दक्षिणत उदीचीः

यावान् एव पशुस् तं प्रजनयति

अदद् इत् स ब्रह्मणा अन्नम् यस्य एताः उपधीयन्त इति

रेतस्य् एव सिक्ते प्राणं मनश् चक्षुश् श्रोत्रं वाचं दधाति

न उत्तरात् अपस्या उपदध्यात्

य एवम् एतासाम् ऋद्धिं वेद ऋध्नोति

सा एताः अपस्या असृजत

पशून् एव प्रजातान् स्वम् आयतनम् अभिपर्यूहति पशूनाम् अहिंसायै

तस्माद् दक्षिणतः पुमान् स्त्रियम् उपशये

पाङ्क्ताः पशवः

या दक्षिणतस् ताभिर् भरद्वाजः

य एवम् आसां प्रतिष्ठां वेद गच्छति प्रतिष्ठाम्

तस्मान् मध्यतो वाग् वदति

यद् अपस्या उपधीयन्ते ऽस्या अन् अतिदाहाय

याः पुरस्ताद् उपादधात् ताभिर् वसिष्ठ आर्ध्नोत्

याश् चक्षुष्मतीस् ताः पश्चात्

यदा वै पशुस् संवर्तते ऽथ जायते

अत्ति ब्रह्मणा अन्नम् य एवं विद्वान् एता उपधत्ते

य एवम् आसां निदानं वेद निदानवान् भवति

या मध्ये ताभिर् विश्वकर्मा

यद् अपस्या अनु छन्दस्या उपदधाति पशूनां प्रजात्यै

तस्माद् दक्षिणो ऽर्धो मनस्वितरः

यद् अपस्या उपदधाति योना एव रेतो दधाति

याश् श्रोत्रवतीस् ता उत्तरात्
दैत्य अधिपानाम् अथ दानवानां प्रह्लादम् ईशम् च यमं पितॄणाम्

गते अन्तरे चाक्षुष नामधेये वैवस्वत आख्ये च पुनः प्रवृत्ते

प्रजापतीनाम् अधिपम् च दक्षं चकार शक्रं मरुताम् अधीशम्

ऋषय ऊचुः

नाग अधिपम् वासुकिम् उग्र वीर्यम् सर्प अधिपम् तक्षकम् आदिदेश

हिरण्यरोमाणम् उदञ्च् दिगीशम् प्रजापतिर् देव सुतम् चकार

सूत उवाच

पिशाच रक्षस् पशु भूत यक्ष वेताल राजम् त्व् अथ शूलपाणिम्

गन्धर्व विद्याधर किंनराणाम् ईशं पुनर् चित्ररथम् चकार

स केतुमन्तं च दिगीशम् ईशः चकार पश्चाद् भुवन अण्ड गर्भः

यदा अभिषिक्तः सकल अधिराज्ये पृथुः धरित्र्याम् अधिपः बभूव

ततस् अधिपम् दक्षिणतस् चकार सर्व ईश्वरम् शङ्खपद अभिधानम्

नक्षत्र तारा द्विज वृक्ष गुल्म लता वितानस्य च रुक्म गर्भः

पूर्वेण दिक्पालम् अथ अभ्यषिञ्चत् नाम्ना सुधर्माणम् अराति केतुम्

प्रतिसर्गः च ये येषाम् अधिपास् तान् वदस्व नः

प्रालेयशैलं च पतिं गिरीणाम् ईशं समुद्रं ससरित् नदानाम्

प्रजापतिः सो ऽस्य चराचरस्य बभूव सूर्य अन्वय वंश चिह्नः

दिशां गजानाम् अधिपम् चकार गज इन्द्रम् ऐरावत नामधेयम्

तदा ओषधीनाम् अधिपम् चकार यज्ञ व्रतानाम् तपसां च चन्द्रम्

पितामहः पूर्वम् अथ अभ्यषिञ्चत् च एतान् पुनर् सर्व दिशा अधिनाथान्
गुद आस्यात् नाभि जः विद्याद् दोषं क्लेदात् च विद्रधौ

वातान् मन्या शिरस् शूलम् ज्वर प्लीह अन्त्र कूजनम्

आर्तवस्य च दोषेण नारीणां जायते ऽष्टमः

योन्याः च स्राव दौर्गन्ध्य तोद स्पन्दन वेदनाः

तेषु उपद्रव भेदः च स्मृतो अधिष्ठान भेदात्

क्रुद्धो रुद्ध गतिः वायुः शोफ शूल करः चरन्

चिर उत्थान विपाकः च संकीर्णः संनिपाततः

रूक्ष कृष्ण त्वच् आदि त्वम् चल त्वात् अनिलस्य च

पक्वः च अन्तर् स्रवन् वक्त्रात् क्षीणस्य उपद्रव अन्वितः

गर्भाशये च सुतरां शूलं दुष्ट असृज् आश्रये

स्पर्श उपलभ्यम् गुल्म आख्यम् उत्प्लुतं ग्रन्थि रूपिणम्

कुक्षिं करोति तद् गर्भ लिङ्गम् आविष्करोति च

स्वतन्त्रः स्व आश्रये दुष्टः परतन्त्रः पर आश्रये

पित्त लिङ्गः ऽसृजा बाह्यः स्त्रीणाम् एव तथा आन्तरः

कुक्षि पार्श्व अन्तरांस अर्तिः कुक्षौ आटोप जन्म च

प्रपीडितो ऽन्तः स्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्न् एति पुनर् च मुक्तः

स्व दोष संश्रयः गुल्मः सर्वो भवति तेन सः

नाभ्याः ऊर्ध्वम् मुखात् पक्वाः प्रस्रवन्ति अधराः गुदात्

अतो विपर्ययो बाह्ये कोष्ठ अङ्गेषु तु न अति रुज्

गुल्मे अन्तर आश्रये वस्ति कुक्षि हृद् प्लीह वेदनाः

उपेक्ष्यमाणस्य च मुष्क वृद्धिम् आध्मान रुज् स्तम्भवतीम् स वायुः

आनाह लिङ्गः तिर्यक् तु प्रत्यष्ठीला तद् आकृतिः

क्षोभणैः क्षुभितो अन्यैः च क्षुद्रान्त्र अवयवम् यदा

मूत्रकृच्छ्रम् अधस्तात् च वलयं फलकोशयोः

अथ अतस् विद्रधिवृद्धिगुल्मनिदानं व्याख्यास्यामः

क्षत ऊष्मा वायु विक्षिप्तः स रक्तम् पित्तम् ईरयन्

प्रमोहस् तमकः कासो हृदये घट्टनं व्यथा

आम पक्व विदग्ध त्वम् तेषां शोफ वत् आदिशेत्

कृष्ण स्फोट आवृतः श्यावस् तीव्र दाह रुजा ज्वरः

यथास्वं व्रण वत् तत्र विवर्ज्यः संनिपात जः

भुक्तैः पर्युषित अति उष्ण रूक्ष शुष्क विदाहिभिः

न च अस्याः वर्धते कुक्षिर् गुल्म एव तु वर्धते

स्याद् वृक्कयोः अपाने च वातात् तत्र अति तीव्र रुज्

पच्यते शीघ्रम् अत्यर्थं दुष्ट रक्त आश्रय त्वात्

पवनो विगुणीकृत्य स्व निवेशात् अधो नयेत्

बाह्यो ऽत्र तत्र तत्र अङ्गे दारुणो ग्रथित उन्नतः

शोणितं कुरुते तस्या वात पित्त उत्थ गुल्म जान्

यः पिबति अनु च अन्नानि लङ्घन प्लवन आदिकम्

वैवर्ण्यम् अवकाशस्य बहिस् उन्नत ता अधिकम्

स उत्क्लेश शीतक स्तम्भ जृम्भा अरोचक गौरवः

अन्त्रवृद्धिः असाध्यः ऽयं वात वृद्धि सम आकृतिः

कर्शनात् कफ विष् पित्तैः मार्गस्य आवरणेन वा

क्रमेण वायु संसर्गात् पित्त योनि तया च तत्

पिपीलिका व्याप्तः इव गुल्मः स्फुरति तुद्यते

श्वासो यकृति रोधस् तु प्लीह्नि उच्छ्वासस्य तृट् पुनः

सक्थ्नोर् ग्रहो वङ्क्षणयोर् वृक्कयोः कटि पृष्ठयोः

हृल्लास दौर्हृद स्तन्य दर्शन क्षाम ता आदिकम्

व्यध छेद भ्रम आनाह स्पन्द सर्पण शब्दवान्

नाभि वस्ति यकृत् प्लीह क्लोम हृद् कुक्षि वङ्क्षणे

रक्त ताम्र असितः पित्तात् तृष् मोह ज्वर दाहवान्

व्यधः सूच्या इव विष् सङ्गः कृच्छ्राद् उच्छ्वसनं मुहुः

अनुदीर्णाम् उदीर्णान् वा वात आदीन् न विमुञ्चति

नाभ्यां हिध्मा भवेद् वस्तौ मूत्रं कृच्छ्रेण पूति च

कफात् स्तैमित्यम् अरुचिः सदनं शिशिर ज्वरः

धारण ईरण भार अध्व विषम अङ्ग प्रवर्तनैः

गलग्रहः च क्लोम्नि स्यात् सर्व अङ्ग प्रग्रहः हृदि

शस्त्र आद्यैः अभिघातेन क्षते वा अपथ्य कारिणः

पक्वाशयाद् गुद उपस्थम् वायुस् तीव्र रुजः प्रयान्

जिह्म शय्या विचेष्टाभिः तैस् तेभिः च असृज् प्रदूषणैः

मूत्र अन्त्र जौ अपि अनिलात् हेतु भेदः तु केवलम्

अग्नि वर्ण बल भ्रंशः वेगानां च अप्रवर्तनम्

स्व दोष स्थान धामानः स्वे स्वे काले च रुज् कराः

सेवते देह संक्षोभि छर्दिं वा समुदीरयेत्

स आटोपम् अति उग्र रुजम् आध्मानम् उदरे भृशम्

स्तम्भो गात्रे मुखे शोषः कार्श्यं विषम वह्नि ता

कर्शितो वातलानि अत्ति शीतं वा अम्बु बुभुक्षितः
ऋतौ वा नव सूता वा यदि वा योनि रोगिणी

रुज् स्तम्भ दाह अतीसार तृष् ज्वर आदीन् उपद्रवान्

श्याव अरुणः चिर उत्थान पाकः विषम संस्थितिः

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

ऊर्ध्व अधस् मार्गम् आवृत्य कुर्वते शूल पूर्वकम्

घनो अष्ठीला उपमः ग्रन्थिः अष्ठीला ऊर्ध्वम् समुन्नतः

प्रायस् त्रयस् तु द्वंद्व उत्थाः गुल्माः संसृष्ट लक्षणाः

वात उल्बणाः तस्य मलाः पृथक् क्रुद्धा द्विशो ऽथवा

क्षिप्र उत्थान प्रपाकः च पाण्डुः कण्डू युतः कफात्

कफात् शीतः गुरुः स्निग्धः कण्डूमान् कठिनो अल्प रुज्

एवम् एव स्तन सिराः विवृताः प्राप्य योषिताम्

उद्गार बाहुल्य पुरीष बन्ध तृप्ति अक्षम त्व अन्त्र विकूजनानि

दुष्ट त्वच् मांस मेदस् अस्थि स्नायु असृज् कण्डरा आश्रयः

सो ऽसाध्यो रक्त गुल्मः तु स्त्रिया एव प्रजायते

दोष अस्र मेदस् मूत्र अन्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः

गुल्मो ऽष्टधा पृथग् दोषैः संसृष्टैर् निचयं गतैः

यः शोफो बहिस् अन्तर् वा महा मूलः महा रुजः

अम्भोभिः पूर्ण दृति वत् क्षोभं याति स रुज् मृदुः

रूक्ष कृष्ण अरुण सिरा तन्तु जाल गवाक्षितः

कफ वत् मेदसा वृद्धिर् मृदुस् ताल फल उपमः

दोषैः पृथक् समुदितैः शोणितेन क्षतेन च

तूणी प्रतूणी तु भवेत् स एव अतस् विपर्यये

वल्मीक वत् समुच्छ्रायी शीघ्र घाती अग्नि शस्त्र वत्

सर्वे वा रक्त युक्ताः वा महास्रोतस् अनुशायिनः

आन्तरो दारुणतरो गम्भीरो गुल्म वत् घनः

अतः शीघ्र विदाहि त्वात् विद्रधिः सो ऽभिधीयते

पित्ताद् दाहो ऽम्लको मूर्छा विड्भेद स्वेद तृष् ज्वराः

पीनस आलस्य हृल्लास कास शुक्ल त्वच् आदि ताः

सामर्थ्यात् च अत्र विभजेद् बाह्य अभ्यन्तर लक्षणम्

अनिरूपित संस्थान स्थान वृद्धि क्षय व्यथः

हारिद्र त्वम् त्वच् आद्येषु गुल्मः च स्पर्शन असहः

सेवते वातलानि स्त्री क्रुद्धस् तस्याः समीरणः

वृत्तः स्याद् आयतो यो वा स्मृतः षोढा स विद्रधिः

न च अङ्गैः गर्भ वत् गुल्मः स्फुरति अपि तु शूलवान्

ऊर्ध्व अधस् वात रोधेन तम् आनाहं प्रचक्षते

स्तने स दुग्धे ऽदुग्धे वा बाह्य विद्रधि लक्षणः

ज्वर छर्दि अतिसार आद्यैः वमन आद्यैः च कर्मभिः

पिण्डीभूतः स एव अस्याः कदाचित् स्पन्दते चिरात्
नमो देव वधेभ्यः नमो राज वधेभ्यः

नमस् ते अधिवाकाय परावाकाय ते नमः

सुमत्यै मृत्यो ते नमो दुर्मत्यै ते इदं नमः

नमस् ते मृत्यो मूलेभ्यो ब्राह्मणेभ्य इदं नमः
येन प्राचा प्राभ्रंशत सा ककुब् अभवत्

स प्राचा अन्येन पदा प्राभ्रंशत प्रतीचा अन्येन

तस्माद् उष्णिहो जघन अर्धे ऽक्षराणि भूयिष्ठानि

ते एते छन्दसी धेनुश् च एव अनड्वान् च

अथ येन प्रतीचा प्राभ्रंशत सा उष्णिह् अभवत्

तस्मात् ककुभः पूर्व अर्धे ऽक्षराणि भूयिष्ठानि

उभयं धेनु पयसम् च अनडुह् पयसम् च अवरुन्द्धे य एवं वेद

तस्मात् पशवः पूर्व अर्धेन च जघन अर्धेन च भूयिष्ठं भुञ्जन्ति
सर्व रोग विनिर्मुक्तः विष्णु लोकम् समाप्नुयात्

विष्णु रूपाय शान्ताय च आयुधानाम् धराय च

यः पठेत् परया भक्त्या विष्णु लोकम् स गच्छति

स्नानम् आदौ प्रकुर्वीत पूजयेत् च हरिं ततः

एतत् स्तोत्रम् जपेत् पश्चात् सर्व व्याधि विनाशनम्

एवं यः कुरुते रुद्र चक्रस्य अर्चनम् उत्तमम्

माया पञ्जर भेत्त्रे च शिवाय च नमः नमः

उग्राय च एव सौम्याय चण्डाय च नमः नमः

पूजयेद् रन्ध पुष्प आद्यैः उपचारैर् महेश्वर

प्रसवित्रे जगत् धात्रे जगत् विध्वंसिने नमः

कालाय मृत्यवे च एव भीमाय च नमः नमः

रुद्र उवाच

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे सुदर्शनपूजाविधिर् नाम त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः

ज्वाला माला प्रदीप्ताय सहस्र आराय चक्षुषे

स पापं भस्मसात्कृत्वा विष्णु लोकाय कल्पते

मूलमन्त्रेण वै न्यासं मूलमन्त्रं शृणुष्व च

सहस्रारं हुं फट् नमो मन्त्रः प्रणव पूर्वकः

ध्यायेत् सुदर्शनं देवं हृदि पद्मे ऽमले शुभे

सु चक्राय विचक्राय सर्व मन्त्र विभेदिने

इति स्तोत्रं महा पुण्यम् चक्रस्य तव कीर्तितम्

पूजयित्वा जपेत् मन्त्रम् शतम् अष्ट उत्तरम् नरः

सर्व दुष्ट विनाशाय सर्व पातक मर्दिने

नमः चक्षुः क्व रूपाय संसार भय भेदिने

पालन अर्थाय लोकानां दुष्ट असुर विनाशिने

भक्त अनुग्रह दात्रे च भक्त गोप्त्रे नमः नमः

शङ्ख चक्र गदा पद्म धरम् सौम्यं किरीटिनम्

सुदर्शनस्य चक्रस्य शृणु पूजां वृषध्वज

सुदर्शनस्य पूजां मे वद शङ्ख गदा धरैः

ग्रह रोग आदिकम् सर्वं यत् कृत्वा नाशम् एति वै

आवाह्य मण्डले देवं पूर्व उक्त विधिना हर

कथितः सर्व दुष्टानाम् नाशको मन्त्र भेदकः

नमः सुदर्शनाय एव सहस्र आदित्य वर्चसे

ग्रह अति ग्रह रूपाय ग्रहाणां पतये नमः
यद् एनाः शंसन्ति प्रज्ञाताभिः सूक्त प्रतिपद्भिः सूक्तानि समारोहाम इति

तत् तथा न कुर्यात्

यद् एव कद्वन्तः अन्नं वै कम् अन्नाद्यस्य अवरुद्ध्यै

यद् एव एनाः शंसन्ति इन्द्रम् एव एताभिः निह्वयन्ते यथा ऋषभम् वाशितायै यद् व् एव एनाः शंसन्त्य् अहीनस्य संतत्या अहीनम् एव तत् संतन्वन्ति

तद् यथा समुद्रम् प्रप्लवेरन्न् एवं ह एव ते प्रप्लवन्ते ये संवत्सरं वा द्वादश अहम् वा आसते तद् यथा सैरावतीं नावम् पार कामाः समारोहेयुर् एवम् एव एताः त्रिष्टुभः समारोहन्ति

क्षत्रं वै होता विशो होत्राशंसिनः क्षत्राय एव तद् विशम् प्रत्युद्यामिनीं कुर्युः पाप वस्यसम्

त्रिष्टुभो म इमाः सूक्त प्रतिपदः इत्य् एव विद्यात्

त्रिष्टुभः सूक्त प्रतिपदः शंसेयुः

ता ह एके पुरस्तात् प्रगाथानां शंसन्ति धाय्या इति वदन्तः
दध्ना औदुम्बरीम् पूरयति

यद् औदुम्बरीम् उत्तराम् उपदधाति तस्माद् असा अस्या उत्तरा

अधस्तान् निर्बाधान् कुर्याद् भ्रातृव्यस्य निगृहीत्यै

इयं वै कार्ष्मर्य मयी असा औदुम्बरी

पञ्च ऋचम् भवति

द्रप्सश् चस्कन्द इति अभिमृशति

इमे एव एतत् उपधत्ते

स्रुचा उपदधाति

गायत्र्या उपदधाति

गायत्रो वा अग्निर् गायत्र छन्दाः

तस्माद् असा आदित्यः प्राङ् च एति प्रत्यङ् च

एकविंशतिर् देव लोकाः

अन्नं वै दधि

मृत्यव एव एनम् परिददाति

सूर्यस्य वा एतद् अध्वानं यन्ति यद् अश्वं प्राञ्चं च प्रत्यञ्चं च आक्रमयन्ति

तेन एव तां त्विषिम् अवरुन्द्धे तेन शान्तम्

अनिरुक्तो वा एतर्ह्य् अग्निर् यर्ह्य् अ व्यावृत्तः

अथ उ मध्येज्योतिषम् एव अग्निम् चिनुते

सर्प शीर्षैः उपतिष्ठते

तूष्णीम् उपदधाति

ब्रह्म जज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद् इति रुक्मम् उपदधाति

होत्रास्व् एव एनम् सत्ये प्रतिष्ठापयति

एतस्मात् ह वै पुरा अग्नि चितम् अदिदृक्षन्त

ऐन्द्री वै त्रिष्टुप्

अन्नम् इन्द्रियम्

तानि कार्ष्मर्येण अन्तरदधत

यजमान लोकम् एव एतेन दाधार

यद् रुक्मम् उपदधाति अमृत एव अग्निम् चिनुते

यत् समीचीनम् इतरैश् शीर्षैर् उपदध्याद् ग्राम्यान् पशून् दंशुकास् स्युर् यद् विषूचीनम् आरण्यान्

यत् स्रुचा उपदधाति विराज्य् एव अग्निम् चिनुते

दक्षिणतो वै देवानां रक्षांस्य् आहुतीर् निष्कावम् आदन्

वज्र एव वज्रं दधाति

सर्वा ह्य् एतास् त्विषीर् अवारुद्ध या अग्नौ या सर्पे या सूर्ये

मूर्धन्वती

आत्मा वै पुरुषः

अथ एतत् वामदेवस्य राक्षोघ्नं यज्ञ मुखे

मूर्धा एव एताभ्याम् क्रियते

सर्वा दिशो ऽनुपरिचारं जुहोति

यद् उपदध्यात् प्रमायुकस् स्यात्

यावान् एव अग्निः तस्माद् रक्षांस्य् अपहन्ति

ऊर्ग् उदुम्बरः

एकविंशति निर्बाधः भवति प्रतिष्ठित्यै

पाङ्क्तो ऽग्निः

अन्न एव ऊर्जम् दधाति

अपां पृष्ठम् असि योनिर् अग्नेर् इति पुष्करपर्णम् उपदधाति

दिवो मात्रया वरिणा प्रथस्व इति प्रथयत्य् एव

त्रिष्टुभा उपदधाति

न पृथिव्यां न अन्तरिक्षे न दिव्य् अग्निश् चेतव्यः

स्रुग् वै विराट्

छन्दांस्य् अन्वाह

अथ उ या सर्पे त्विषिस् ताम् एव अवरुन्द्धे

घृतेन पूरयति

वर्धते ह्य् एष यो भवति

स्व एव एनम् योनौ चिनुते शान्त्या अन् उद्दाहाय

यद् अश्वम् आक्रमयति प्रजापतिना एव एनम् चिनुते

उपांश्व् अन्वाह

तेभ्य एव भ्रातृव्यं निर्बाधते

बाहू स्रुचौ

विराज्य् अग्निश् चेतव्यः

वर्धमानो महां आ च पुष्कर इति

तस्माच् छन्दांस्य् अन्वाह

स्वेन एव एनम् छन्दसा समर्धयति

इन्द्रियम् एव अन्नाद्यम् अवरुन्द्धे

दिग्भ्य एव रक्षांसि हन्ति

यत् पृथिव्यां चिन्वीत औषधीः शुचा निर्दहेद् यद् अन्तरिक्षे वयांसि यद् दिवि दिवम्
सा एषा संज्ञानी नाम इष्टिः

तस्माच् चन्द्रमास् सर्वेषु नक्षत्रेषु समावद् वसति

चन्द्रमा वै सोमो राजा

स प्रजापता अनाथत

सो ऽब्रवीत्

ततो वै ते समजानत

त्रिष्टुभौ याज्या अनुवाक्ये कुर्यात्

तान् इन्द्रस्य गृहे ऽयाजयत्

सो ऽमुम् एव आप्यायमानम् अन्वाप्यायत

स त्रिष्टुभौ याज्या अनुवाक्ये अकरोत्

त इन्द्रस्य एव श्रैष्ठ्याय समजानत

तान्य् अन् उपेयमानानि पुनर् अगच्छन्

यक्ष्माद् एव एनम् मुञ्चति

देवा वै न समजानत

ओजः वीर्यं त्रिष्टुप्

सो ऽब्रवीत्

तान् बृहस्पतिर् अब्रवीत्

स तृणम् इव अशुष्यत्

ते चतुर्धा व्युदक्रामन्न् अग्निर् वसुभिस् सोमो रुद्रैर् इन्द्रो मरुद्भिर् वरुण आदित्यैः

ओजो वै वीर्यं त्रिष्टुप्

तान्य् अस्मै न पुनर् अददात्

सम् एव जानते

यद् राजानं यक्ष्मो ऽगृह्णात् तद् राजयक्ष्मस्य जन्म

तेन एनम् यक्ष्माद् अमुञ्चत्

तव वै श्रैष्ठ्याय संज्ञास्यन्त इति

तस्माद् इन्द्रो देवानाम् ओजिष्ठः

ये स्वा न संजानीरंस् तान् एतया याजयेद् यं कामयेत

याजयानि वः

तस्मात् स्त्र्य् अन् उपेयमाना पुनर् गच्छति

सर्वेष्व् एव समावद् वस

सर्वेष्व् एव समावद् वस

तस्य गृहे

वैश्वदेवेन चरुणा अमावस्याम् रात्रीं यजेत यो राजयक्ष्माद् बिभीयात्

सम् एव जानते

अथ त्वा अतस् मोक्ष्यामि इति

प्रजापतिर् वै सोमाय राज्ञे दुहितॄर् अददान् नक्षत्राणि

अथ ते पुनर् दास्यामि इति

सो ऽग्नये वसुमते ऽष्टाकपालं निरवपत् सोमाय रुद्रवते चरुम् इन्द्राय मरुत्वत एकादश कपालम् वरुणाय आदित्यवते चरुम्

ओज एव एषु वीर्यं दधाति

तं वैश्वदेवेन चरुणा अमावस्याम् रात्रीम् अयाजयत्

सं वै ज्ञास्यध्व इति

स्वेन एव अस्मिन् छन्दसा ओजः वीर्यम् अदधात्