tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
पुटैः दोष विनाशः स्यात् पुटात् एव गुण उदयः

वज्रं दमन पत्त्र आभम् ईषत् स्वर्ण छविः तथा

अथ स्वर्ण आदि धातु भक्षण प्रमाणम्

शस्तं प्रदरेषु सर्वेषु

वर्षाभू शृङ्गवेराभ्याम् माणकेन विशेषतः

भल्लातकेन च

तत् निस्तरेत् लघु त्वेन नीरे तरति हंस वत्

करोति निहितं नेत्रे न एव पीडा मनाक् अपि

तत्र विशेष उच्यते

उत्तमं कान्तम् अतस् अन्यत् मध्यमम् मतम्

यक्ष्मा असृक् पित्त _ वासा शस्ता बला नाम

तथा एव देयाः

वात श्लेष्म विकारेषु श्वयथौ विविध आत्मके

गो मूत्र त्रिफला क्वाथे तप्तं शोध्यं त्रि सप्तधा

इति

तावत् न चूर्णयेत् एवम् यावत् कज्जली संनिभम्

क्षुद्राण्डं गुरु ताडम् स्यात् कलिङ्ग जम् अयः मतम्

यः कल्प कामः कुरुते च लोहं स सर्व शङ्का परिवर्जित अङ्गः

एरण्ड नागरयोः क्वाथः सामे अतिशस्तः

एरण्ड तृण पञ्चानाम् मूलैः शैलूषकेन च

मुण्डिका शतमूली च चित्राङ्ग करिकर्ण केशराजैः तु

पातञ्जले तथा तन्त्रे लोहा बहुविधा मताः

तद् तद् आकर सम्भूतम् तद् तद् रोग विनाशनम्

इति लोह भेदाः

इति

अस्त्रेषु माण कन्दः गुल्मे रोहीतकः क्वाथः

काञ्जी जितम् तुला अङ्गम् स्यात् आज्य वर्णम् अयः विदुः

हिक्का श्वासे ब्राह्मी भार्गी स्वरसेण शस्तः च

तारं तद् द्विगुणम् लोहम् अन्यत् तद् त्रिगुण आत्मकम्

पित्त अनिले पित्त युते च रक्ते द्राक्षा विदारी शतमूलिकाभिः

एवं प्रलीयते दोषो गिरि जः लोह सम्भवः

वाजिगन्धा अन्वितैः एभिः क्षयेषु च निगद्यते

इति

तद् क्वाथे पाद शेषे तु लोहस्य पल पञ्चकम्

रूपैः गुणैः च कथ्यन्ते ते नागार्जुन देशात्

पुट एकम् अन्तरे वा अपि क्षालनं व्यय भीत्याः

कान्तं तत् उत्तमम् यत् च शिला रूपेण वार्त्तिकम्

त्रिफला त्रिगुणैः तोयैः त्रिफला षोडशं पलम्

तेन तस्य परीक्षायां याते

पण्डितं द्विविधं कृष्णं शुक्लं च समता आर्द्रकम्

स्वादुः यत्र भवेत् निम्ब कल्कः रात्रि दिव उषितः

अथ मारणम्

लोह कल्पः समाप्तः

तद् ज्ञैः शतावरी जटा स्वरसेण देयः श्लेष्माणके तु दशमूल रस आर्द्रकेण

मेहे वर अवरे कृच्छ्रे पाषाणभेदिका अतिवने

तीक्ष्णं मृदु फलम् मतम्

क्षीरकाकोली काकोल्या च मधूक पुष्पैः खर्जूरकेण अपि

नासा व्रण शोणित शान्ति अर्थम् स्वरस यव दूर्वायाः

इति

यथा यथा प्रदीयन्ते पुटाः च बहवः अयसि

अथ लोह शोधनम्

माणकः माण कन्दः

यकृति प्लीह्नि दातव्यो गृहकन्या अर्क जम् पयः

सामान्यात् द्विगुणम् प्रोक्तं तस्मात् अष्टगुणम् कलिः

कुष्ठे सम्पाक निम्बेन सप्तपर्ण आटरूषकैः

पाकः फल अम्बु दशमूल रसेण वायौ पित्ते तु शीत मधुरैः त्रिफलैः विदार्याः

गो मूत्रम् त्रिषु शस्तम् उदर अपस्मार पाण्डु रोगेषु

वज्रं पञ्च आदिकम् तेषां भेदा याज्यतमं शुभम्

म्रियते च पुटात् लोहम् पुटान् तस्मात् समाचरेत्

चारु त्वात् भद्र वज्रम् तु पाण्डि कान्त आदयः यथा

कृत्वा पत्राणि तप्तानि सप्त वारम् निषेचयेत्

अथ मारणे पुट प्रशंसा

स्वर्ण आदि सर्व लोहानाम् किट्टस्य च गुण आवहम्

यव द्वयम् प्रयोक्तव्यं हेम् गुञ्जा अष्टक अवधि

अम्लपित्ते शतावर्याः पुटा देयाः च सर्वतः

मधुर इक्षुर सम्पाकैः अभीरु वरुणेन च

तथा तथा प्रवर्धन्ते गुणाः शत सहस्रशस्

निचुल दल उद्भव सलिलैः प्रवाहिकायां च शस्यते सुतराम्

ततः कोटि सहस्र त्वात् अयः कान्तं महा फलम्

वज्रात् सहस्र गुणितात् पाडिनी दशभिः गुणैः

कलेः दशगुणम् भद्रं भद्रात् वज्रम् सहस्रधा

भद्रम् एरण्ड बीज आभम् स्नुही पत्त्र निभम् तथा

रोग विशेषान् एभिः वार त्रयम् पुटेन स्थालीपाके अधिकतः पुरुष स्वभावम् बुद्धिमान् कथितम् अपि हेमम् औषधम् उचितम् उपादेयम् अन्यत् अपि

अथ किट्टम्

तावत् लोहम् पुटेत् वैद्यः यावत् चूर्णीकृतम् जले

काश ताडम् कृश अङ्गम् च गन्धो

ग्रहणीषु मुस्तकानां कुटज क्वाथा अतिसारेषु
शालग्राम शिला स्पर्शात् कोटि जन्म अघ नाशनम्

एक द्वारः चतुर् चक्रः वनमाला विभूषितः

नमो गदा अरि शङ्ख अब्ज युक्तैः च

ते नमः

पृथु वक्षाः वः कपिलो ऽव्यात् त्रि बिन्दुकः

मत्स्यो दीर्घो अम्बुज आकारः द्वार रेखः च पातु वः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे शालग्राममूर्तिलक्षणं नाम पञ्चचत्वारिंशो ऽध्यायः

लग्न द्वि चक्रः रक्त आभः पूर्व भागः तु पुष्कलः

विष्णोः मूर्ति मयम् स्तोत्रं यः पठेत् सः दिवं व्रजेत्

संकर्षणो ऽथ सूक्ष्म चक्रः तु पीतकः

हरिः उवाच

पुरुषोत्तमः अष्टभिः स्यात् नवव्यूहः नव अङ्कितः

चतुर्भिः च चतुर् व्यूहः वासुदेवः च पञ्चभिः

शक्ति लिङ्गः ऽव्याद् विषम द्वय चक्रकः

हयग्रीवो अङ्कुश आकारः पञ्च रेखः स कौस्तुभः

स शङ्ख अब्ज गदा चक्रैः

स शङ्ख चक्र अब्ज गदम् इह आनये

एकेन लक्षितो यो ऽव्याद् गदा धारी सुदर्शनः

स अब्ज शङ्ख गदा चक्रैः

लक्ष्मी नारायणः द्वाभ्यां त्रिभिर् मूर्तिः त्रिविक्रमः

नाना वर्णः अनेक मूर्तिः नाग भोगी तु अनन्तकः

पद्म गदा शङ्ख अरि धारिणे

स दीर्घ रेखः सुषिर एक चक्र अम्बुजः पृथुः

अब्ज गदा शङ्खिने चक्रिणे नमः

एते ऽर्चिताः स्थापिताः च प्रासादे वास्तु पूजिते

स चक्र शङ्ख अब्ज गदः श्री गदाधरः

शालग्रामे द्वारकायां स्थिताय गदिने नमः

नमः च

नीलः त्रि रेखः स्थूलो ऽथ कूर्म मूर्तिः स बिन्दुमान्

वैकुण्ठो मणि रत्न आभः एक चक्र अम्बुजः ऽसितः

संकीर्ण द्वारकः सो ऽव्याद् अथ ब्रह्मा सु लोहितः

यथा आयुधः तथा गौरी चण्डिका च सरस्वती

स अरि कौमोदकी पद्म शङ्खैः

प्रद्युम्नः षड्भिर् एव स्यात् संकर्षण इतस् ततस्

नमः

वा ऽर्च्यो गदाधरः

स दीर्घः स शिरस् छिद्रः यो वर्तुलः

शङ्ख चक्र गदा पद्मी गदा धरः

द्वादशात्मा द्वादशभिर् अत ऊर्ध्वम् अनन्तकः

ब्रह्मा चतुर्मुखो दण्डी कमण्डलु युग अन्वितः

वर्तुलो ह्रस्वो वा राम चक्रः सुर ईश्वरः

सु चक्र अब्ज गदा शङ्ख युक्ताय

स वर्तुल आवर्तः पातु वो नत पृष्ठकः

प्रसङ्गात् कथयिष्यामि शालग्रामस्य लक्षणम्

कदम्ब कुसुम आकारः लक्ष्मी नारायणः अवतु

गजास्यः च गणः स्कन्दः षण्मुखो ऽनेकधा गुणाः

स गदा अब्ज अरि शङ्खाय नमः

सु शङ्ख सु गदा अब्ज अरि धृते

स्थूलो दामोदरो नीलो मध्ये वक्रः सु नीलकः

शङ्ख चक्र गदा पद्मिन्

शुक्ल आभः सो ऽव्याद् वः श्री गदाधरः

मध्ये रेखा नाभि चक्रः महा उन्नतः

नमो गदा शङ्ख अरि पद्मिने

स्वर्ण रेखा समायुक्तः गोष्पदेन विराजितः

पञ्च रेखः ऽव्या

नीलो द्वारि त्रि रेखः च अथ ऽसितः

महेश्वरः दशबाहुः वृषध्वजः
आहुतिम् वा आहवनीये जुहुयात् अग्नये संवर्गाय स्वाहा इति

यदि न शक्नुयात् सः अग्नये संवर्गाय अष्टाकपालम् पुरोﾱआशम् निर्वपेत्

तत् आहुः यस्य अग्नयः दिव्येन अग्निना संसृज्येरन् का तत्र प्रायश्चित्तिः इति

सः अग्नये अप्सुमते अष्टाकपालम् पुरोﾱआशम् निर्वपेत्

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

तत् आहुः यस्य अग्नयः ग्राम्येण अग्निना संदह्येरन् का तत्र प्रायश्चित्तिः इति

आहुतिम् वा आहवनीये जुहुयात् अग्नये अप्सुमते स्वाहा इति

तस्य याज्या अनुवाक्ये अग्निः शुचि व्रततमः उद् अग्ने शुचयः तव इति

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

तस्य उक्ते याज्या अनुवाक्ये

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

तत् आहुः यस्य अग्नयः आरण्येन अग्निना संदह्येरन् का तत्र प्रायश्चित्तिः इति

तस्य याज्या अनुवाक्ये कुविद् सु नः गविष्टये मा नः अस्मिन् महा धने इति

आहुतिम् वा आहवनीये जुहुयात् अग्नये संवर्गाय स्वाहा इति

तस्य याज्या अनुवाक्ये अप्सु अग्ने सधिः तव मयः दधे मेधिरः पूत दक्षः इति

सः अग्नये संवर्गाय अष्टाकपालम् पुरोﾱआशम् निर्वपेत्

आहुतिम् वा आहवनीये जुहुयात् अग्नये शुचये स्वाहा इति
अन्ये वदन्ति स्व अर्थम् वा ऐश्वर्यं त्याग भोजनम्

मया आत्मना सुखं यत् तत् कुतः स्याद् विषय आत्मनाम्

ध्यायेन् मुमुक्षुर् एतन् मे ध्यानं त्वं वक्तुम् अर्हसि

तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मं चक्षुर् यथा एव अञ्जन सम्प्रयुक्तम्

यथा यथा आत्मा परिमृज्यते ऽसौ मद् पुण्य गाथा श्रवण अभिधानैः

विचष्टे मयि सर्व आत्मन् ज्योतिर् ज्योतिषि संयुतम्

हित्वा मयि समाधत्स्व मनो मद् भाव भावितम्

संयास्यत्य् आशु निर्वाणं द्रव्य ज्ञान क्रिया भ्रमः

यथा अग्निना हेम मलं जहाति ध्मातं पुनः स्वं भजते च रूपम्

बह्व्यस् तेषां प्रकृतयो रजस् सत्त्व तमस् भुवः

वाग् गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं रुदत्य् अभीक्ष्णं हसति क्वचिच् च

केचिद् यज्ञं तपो दानं व्रतानि नियमान् यमान्

क्षेमे विविक्त आसीनश् चिन्तयेन् माम् अतन्द्रितः

मद् माया मोहित धियः पुरुषाः पुरुष ऋषभैः

कर्णिकायां न्यसेत् सूर्य सोम अग्नीन् उत्तरोत्तरम्

हृद्य् अविच्छिन्नम् ओंकारं घण्टा नादम् बिस ऊर्ण वत्

यथा अग्निः सु समृद्ध अर्चीः करोत्य् एधांसि भस्मसात्

निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं समदर्शनम्

श्रेयो वदन्त्य् अनेकान्तं यथाकर्म यथारुचि

मय्य् अर्पित आत्मनः सभ्य निरपेक्षस्य सर्वतः

शङ्ख चक्र गदा पद्म वनमाला विभूषितम्

विना आनन्द अश्रु कलया शुध्येद् भक्त्या विना आशयः

तेन प्रोक्ता स्व पुत्राय मनवे पूर्वजाय सा

इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेभ्यः मनसा आकृष्य तन् मनः

हस्ताव् उत्सङ्ग आधाय स्व नासाग्र कृत ईक्षणः

हृद् पुण्डरीकम् अन्तःस्थम् ऊर्ध्वनालम् अधोमुखम्

द्युमत् किरीट कटक कटिसूत्र अङ्गद आयुतम्

सुकुमारम् अभिध्यायेत् सर्व अङ्गेषु मनो दधत्

माम् अनुस्मरतश् चित्तं मय्य् एव प्रविलीयते

सु चारु सुन्दर ग्रीवम् सु कपोलम् शुचि स्मितम्

प्राणस्य शोधयेन् मार्गं पूर कुम्भक रेचकैः

तेभ्यः पितृभ्यस् तद् पुत्राः देव दानव गुह्यकाः

ध्यात्वा ऊर्ध्व मुखम् उन्निद्रम् अष्टपत्त्रं स कर्णिकम्

कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना

मद् भक्त्या अपेतम् आत्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि

तत्र लब्ध पदम् चित्तम् आकृष्य व्योम्नि धारयेत्

निष्किंचना मय्य् अनुरक्त चेतसः शान्ता महान्तो अखिल जीव वत्सलाः

न साधयति मां योगो न सांख्यं धर्म उद्धव

प्राणेन उदीर्य तत्र अथ पुनः संवेशयेत् स्वरम्

बाध्यमानो ऽपि मद् भक्तः विषयैर् अजित इन्द्रियः

तथा मद् विषया भक्तिर् उद्धवैः एनांसि कृत्स्नशः

न अन्यानि चिन्तयेद् भूयः सु स्मितम् भावयेन् मुखम्

भक्तिः पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकान् अपि सम्भवात्

न योग सिद्धीः अपुनर्भवं वा मय्य् अर्पित आत्मा इच्छति मद् विना अन्यत्

मया आदौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मद् आत्मकः

तेषां विकल्प प्राधान्यम् उत अहो एक मुख्य ता

स्त्रीणां स्त्री सङ्गिनाम् सङ्गं त्यक्त्वा दूरत आत्मवान्

तत् सर्व _ चित्तम् आकृष्य एकत्र धारयेत्

न स्वाध्यायस् तपस् त्यागो यथा भक्तिर् मम ऊर्जिता

किंदेवाः किंनरा नागा रक्षस् किम्पुरुष आदयः

बुद्ध्या सारथिना धीरः प्रणयेन् मयि सर्वतः

मनुष्याः सिद्ध गन्धर्वाः सविद्याधर चारणाः

एवं प्रणव संयुक्तम् प्राणम् एव समभ्यसेत्

विलज्ज उद्गायति नृत्यते च मद् भक्ति युक्तः भुवनं पुनाति

हेम अम्बरम् घनश्यामं श्रीवत्स श्रीनिकेतनम्

ध्यानेन इत्थम् सु तीव्रेण युञ्जतो योगिनो मनः

यथा त्वाम् अरविन्द अक्षैः यादृशं वा यद् आत्मकम्

न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्र धिष्ण्यम् न सार्वभौमं न रस आधिपत्यम्

वह्नि मध्ये स्मरेद् रूपं मम एतत् ध्यान मङ्गलम्

वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्म वादिनः

श्री भगवन्त् उवाच

मया संतुष्ट मनसः सर्वाः सुख मयाः दिशः

अनुव्रजाम्य् अहं नित्यं अङ्घ्रि रेणुभिः

समान कर्ण विन्यस्त स्फुरत् मकर कुण्डलम्

दुःख उदर्काः तमस् निष्ठाः क्षुद्रा मन्दाः शुचा अर्पिताः

न च संकर्षणो न श्रीर् न एव आत्मा च यथा भवान्
भक्त्या अहम् एकया ग्राह्यः श्रद्धया आत्मा प्रियः सताम्

सर्व अङ्ग सुन्दरम् हृद्यं प्रसाद सुमुख ईक्षणम्

एवं समाहित मतिः माम् एव आत्मानम् आत्मनि

श्री उद्धवः उवाच

आदि अन्तवन्तः एव एषाम् लोकाः कर्म विनिर्मिताः

श्री उद्धवः उवाच

धर्मम् एके यशश् च अन्ये कामं सत्यं दमं शमम्

याभिर् भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस् तथा

विपर्ययेण अपि शनैर् अभ्यसेन् निर्जित इन्द्रियः

विषयान् ध्यायतश् चित्तं विषयेषु विषज्जते

यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाचः स्रवन्ति हि

निरस्य सर्वतः सङ्गं येन त्वय्य् आविशेन् मनः

पारम्पर्येण केषांचित् पाषण्ड मतयः ऽपरे
सारस्वतश् चरुः

आयुर् असि इति उत्तरया आज्य स्थालीम् संस्पृश्य पुरूरवा इत्य् अभिनिधानं तया

अ पिष्टः वा देवता अन्य त्वात्

सौम्यश् चरुः

द्यावापृथिवीय एक कपालः

एतत् वैश्वदेवम्

अग्नेर् जनित्रम् इति शकलम् आदाय वेद्यां करोति

मारुतो वा

वैश्वानरो द्वादश कपालः

द्वि देवतः ऽपि नियम सामर्थ्यात्

मरुद्भ्यः स्वतवद्भ्यः सप्त कपालः

कुश प्रस्वः प्रस्तर उपसंनद्धः

ते एव वरुणप्रघासेष्व् अपि

अहत वासाः

त्रेधा बर्हिः संनह्य पुनर् एकधा

प्राचीन प्रवणे

आग्नेयः

एतानि सर्वत्र

सौमापौष्ण दर्शनात् च

वृषणाव् इति कुश तरुणे तस्मिन्

आसाद्य अग्नि मन्थनम्

वैश्वानर पार्जन्यौ निरुप्य इच्छन्

पौष्णश् चरुः प्रपिष्टानाम्

चातुर्मास्य प्रयोगः फाल्गुन्याम्

सावित्रो द्वादश कपालः ऽष्टाकपालो वा
माद्यन्ति इव वै तर्हि देवता यद् एता होता शंसति तस्माद् एतासु मद्वत् प्रतिगीर्यम्

विष्णोर् नु कं वीर्याणि प्र वोचम् इति वैष्णवीं शंसति यथा वै मत्यम् एवं यज्ञस्य विष्णुस् तद् यथा दुष्कृष्टं दुर्मतीकृतं सु कृष्टम् सुमतीकृतं कुर्वन्न् इयाद् एवम् एव एतत् यज्ञस्य दुष्टुतं दुःशस्तं सुष्टुतं सु शस्तम् कुर्वन्न् एति यद् एतां होता शंसति

करत् सत्या चर्षणी धृत् अनर्वा इति इयम् वै सत्या चर्षणी धृत् अनर्वा

स्वादुष् किल अयम् मधुमाꣳ उत अयम् इति इन्द्रस्य ऐन्द्रीः अनुपानीयाः शंसत्य् एताभिर् वा इन्द्रस् तृतीयसवनम् अन्वपिबत् तद् अनुपानीयानाम् अनुपानीय त्वम्

प्रजायते प्रजया पशुभिर् य एवम् वेद

तद् उपस्पृशन् भूमिम् परिदध्यात् तद् यस्याम् एव यज्ञं संभरति तस्याम् एव एनम् तद् अन्ततः प्रतिष्ठापयति

अग्ने मरुद्भिः शुभयद्भिर् ऋक्वभिर् इत्य् आग्निमारुतम् उक्थं शस्त्वा आग्निमारुत्या यजति यथाभागं तद् देवताः प्रीणाति प्रीणाति

त्वं राजा जनुषां धेह्य् अस्मे इति इयम् वै राजा जनुषाम्

तन्तुं तन्वन् रजसो भानुम् अन्व् इहि इति प्राजापत्यां शंसति प्रजा वै तन्तुः प्रजाम् एव अस्मै एतत् संतनोति
अदर्शः तात इति

यत् एव एतत् मनसा उत्तराम् आहुतिम् जुहोति सा तस्य निष्कृतिः तया तत् अतिमुच्यते इति

यत् एव एतत् द्विस् अङ्गुल्या प्राश्नाति सा तस्य निष्कृतिः तया तत् अतिमुच्यते इति

द्वे स्त्रियौ महत् वित्तम् अजूगुपताम् इति

ॐ इति ह उवाच ये वै अस्मिन् लोके अग्निहोत्रम् जुह्वतः न एवंविदः वनस्पतीन् संवृश्च्य अभ्यादधति तान् वै अमुष्मिन् लोके वनस्पतयः पुरुष रूपम् कृत्वा प्रत्यदन्ति

किम् द्वितीयम् इति

ॐ इति ह उवाच श्रद्धा च वै ते अश्रद्धा च अभूताम् ये वै अस्मिन् लोके अग्निहोत्रम् जुह्वतः न एवंविदः अ श्रद्दधानाः यजन्ते तत् अश्रद्धाम् गच्छति

तस्य का निष्कृतिः इति

ॐ इति ह उवाच ये वै अस्मिन् लोके अग्निहोत्रम् जुह्वतः न एवंविदः पशून् आक्रन्दयतः पचन्ते तान् वै अमुष्मिन् लोके पशवः पुरुष रूपम् कृत्वा प्रत्यदन्ति

यत् श्रद्दधानाः तत् श्रद्धाम्

ॐ इति ह उवाच ये वै अस्मिन् लोके अग्निहोत्रम् जुह्वतः न एवंविदः व्रीहि यवान् तूष्णीम् अ व्याहरतः पचन्ते तान् वै अमुष्मिन् लोके व्रीहि यवाः पुरुष रूपम् कृत्वा प्रत्यदन्ति

यत् एव एतत् वाचा पूर्वाम् आहुतिम् जुहोति सा तस्य निष्कृतिः तया तत् अतिमुच्यते इति

किम् तात इति

स ह ततस् एव आववृते

आगाम् तात इति

अदर्शम् तात इति

पुरुषः एव पुरुषम् आक्रन्दयन्तम् अघत् इति

किम् चतुर्थम् इति

यत् एव एतत् समिधम् अभ्यादधाति सा तस्य निष्कृतिः तया तत् अतिमुच्यते इति
तद् आग्रायणस्य आग्रायण त्वम्

प्रतिष्ठित्यै

यतरो ना उज्जयात् तन् नौ सह इति

एका वै तर्हि व्रीहेश् श्नुष्टिर् आसीद् एका यवस्य एका माषस्य एका तिलस्य

एक कपालम्

तद् इन्द्रो ऽनूदजयत्

तद् अस्य स्वदितम् इष्टं भवति

ते विश्वे देवा अब्रुवन्

वैश्वदेवः

ततो वा इदम् अप्रथत भूम्ने

तस्य एषः उद्धारो यद् अकृष्टपच्यम्

प्रजननाय

सो ऽग्निर् एव पूर्व उदजयत्

पयसि भवति

वत्सः प्रथम जः दक्षिणा

उद्धार एव अस्य

सोम ओषधीनाम् अधिराजः

अग्निर् हि पूर्व उदजयत्

द्यावापृथिव्यम्

आर्तिम् आर्छेत्

वयम् इदं प्रथयिष्याम इति

सप्तदश सामिधेन्यो भवन्ति

तद् इन्द्रो ऽनूदजयत्

अदन्त्य् अस्य अन्नम्

ताभ्याम् एतं भागम् अकुर्वन्

यद् अन् इष्ट्वा आग्रायणेन नवस्य अश्नीयात् देवानां भागं प्रतिक्ﾱप्तम् अद्यात्

तस्मान् न अन् इष्ट्वा आग्रायणेन नवस्य अशितव्यम्

देवा वा ओषधीषु पक्वास्व् आजिम् अयुः

संवत्सरात् हि एतद् अधिभवति

भागो नो ऽस्तु

प्रथयत्य् एव एतेन

द्वादश कपालः भवति

राजसूये भवति

ता अस्य एतेन उभयीः एष्टा भवन्ति

तेभ्य एतं भागम् अकुर्वन्

आनीतो वा एष देवानां य आहिताग्निः

यत् फाल कृष्टम् तस्य इतरेण

अग्रम् एव समानानां पर्येति य एवं विद्वान् आग्रायणेन यजते

तस्माद् आग्नेन्द्रम् ऐन्द्राग्नं कार्यम्

आरण्या अन्याः

सो ऽब्रवीत्

रेत एव ह्य् एषो अ प्रजातः

अग्निर् वा उज्जेष्यति इति

अभिजित्या एव आग्रायणम्

यद् आरण्यं तस्य एतेन अग्रम् क्रियते
अधस् सपत्नाः ते पदोः सर्वे सन्तु अभिष्ठिताः

अ सपत्नः सपत्न हा इन्द्रः इव अ रिष्टः अ क्षितः

भूम्याः रक्षन्तु अग्नयः

अ सपत्नम् इति द्वे

हविषा एषाम् अपि दधामि प्राणान्

अभिवर्धम् अभिभवम् सपत्न क्षयणम् हविः राष्ट्राय तुभ्यम् कृणुमः सपत्नेभ्यः पराभुवे

म्लायन्तु ते खात मूलाः सपत्नाः

भूत कृतः मे सर्वतस् सन्तु वर्म

दिवः मा आदित्याः रक्षन्तु

इन्द्र अग्नी रक्षताम् मा पुरस्तात्
आनुष्टुभः षोडश्य् अनुष्टुभं सम्पन्नः

यत् त्रयस्त्रिंशत् अक्षरासु स्तुयुर् अपरं रूपम् उपपद्येरन्न् आनुष्टुभम्

ताम् इन्द्राय प्रायच्छत्

प्रजापतिर् यद् देवेभ्यस् तन्वो व्यभजत् ततो या हरिवत्य् आसीत् ताम् आत्मने ऽशिंषत्

यत् षोडशिना षोडश स्तोमेन चतुस्त्रिंशत् अक्षरासु स्तुवन्ति स्वेन एव एनम् तद् आयतनेन समर्धयन्ति

षोडश स्तोत्राणि षोडश शस्त्राणि

ताः संस्तुताश् चतुस्त्रिंशत् अक्षराः भवन्ति

तेन एभ्यः समृद्धेन स्वायां जनतायाम् अर्धुकं भवति

हरिवतीः परोक्षम् अनुष्टुभः सम्पद्यन्ते

द्वात्रिंशत् अक्षरा अनुष्टुभ्

तद् यत् हरिवतीषु स्तुवन्ति तत् हि एव ज्यैष्ठ्यम्

तया इन्द्रः ज्यैष्ठ्यम् अगच्छत्

यत् सप्तदशः स्तोमः स्यात् परमं रूपम् उपपद्येरन्

यत् पञ्चत्रिंशत् अक्षरासु स्तुयुः परं रूपम् उपपद्येरन् बार्हतम्

ततो ये चतुस्त्रिंशे अक्षरे साम्नस् ताभ्यां लोको विधीयत इत्य् आहुः
अहम् ईज्यश् च यष्टा च यज्ञश् च इति कुरु उद्वह

अधर्म रुचयः तात विद्धि तान् वेन कल्मषान्

तयोः स्तव अन्ते सु प्रीतः पृथुः प्रादात् प्रजेश्वरः

स्थावराणि च भूतानि जंगमानि च सर्वशः

अकृष्टपच्या पृथिवी सिध्यन्त्य् अन्नानि चिन्तया

न माम् अर्हसि हन्तुं वै श्रेयश् चेत् त्वं चिकीर्षसि

यदा न शक्यते मानाद् अवलेपाच् च पार्थिवः

समापेतुर् महा राज वेनश् च त्रिदिवं ययौ

मर्यादां स्थापयामास धर्म अपेताम् स पार्थिवः

उपायं पश्य येन त्वं धारयेथाः प्रजा नृप

यानि कर्माणि कृतवान् पृथुः पश्चान् महा बलः

प्रावर्तन् न पपुः सोमं हुतं यज्ञेषु देवताः

वैशम्पायन उवाच

ऋषिभिस् तौ नियुक्तौ तु भविष्यैः स्तूयताम् इति

आसीत् प्रतिज्ञा क्रूरा इयम् विनाशे प्रत्युपस्थिते

तांस् तथा ब्रुवतः सर्वान् महा ऋषीन् अब्रवीत् तदा

तस्मिन्न् एव महायज्ञे जज्ञे प्राज्ञो ऽथ मागधः

स भीतः प्राञ्जलिर् भूत्वा स्थितवाञ् जनमेजय

आद्यम् आजगवं नाम धनुर् गृह्य महा रवम्

शरांश् च दिव्यान् रक्षा अर्थम् कवचं च महा प्रभम्

ये च अन्ये विन्ध्य निलयाः तुमुरास् तुम्बुरास् तथा

स मातामह दोषेण वेनः काल आत्मज आत्मजः

एवं बहुविधं वाक्यं श्रुत्वा राजा महामनाः

स्रष्टा धर्मस्य कः च अन्यः श्रोतव्यं कस्य वा मया

आसीद् धर्मस्य संगोप्ता पूर्वम् अत्रि समः प्रभुः

सूतः सूत्यां समुत्पन्नः सौत्ये ऽहनि महामतिः

पृथोः स्तव अर्थम् तौ तत्र समाहूतौ महा ऋषिभिः

निःस्वाध्यायवषट्काराः प्रजास् तस्मिन् प्रजापतौ

कोपं निगृह्य धर्म आत्मा वसुधाम् इदम् अब्रवीत्

आधिराज्ये तदा राजा पृथुर् वैन्यः प्रतापवान्

अनुनेतुं तदा वेनं ततः क्रुद्धा महा ऋषयः

अत्रि वंश समुत्पन्नः त्व् अङ्गो नाम प्रजापतिः

पर्वताश् च ददुर् मार्गं ध्वज सङ्गः च न अभवत्

धनुर् गृह्य पृषत्कांश् च पृथिवीम् आर्दयद् बली

प्रजाश् च पालयिष्ये ऽहम् इति ते समयः कृतः

ततो वैन्य भय त्रस्ता गौर् भूत्वा प्राद्रवन् मही

सर्व कामदुघाः गावः पुटके पुटके मधु

निगृह्य तं महात्मानो विस्फुरन्तं महा बलम्

न च अस्य विद्वो वै कर्म न तथा लक्षणं यशः

तस्मिंस् तु मथ्यमाने वै राज्ञ ऊरौ प्रजज्ञिवान्

वेनः प्रहस्य दुर्बुद्धिर् इमम् अर्थम् अनर्थ वत्

आवां देवान् ऋषींश् च एव प्रीणयावः स्व कर्मभिः

सो ऽभिषिक्तो महा तेजाः विधिवद् धर्म कोविदैः

हत्वा अपि मां न शक्तस् त्वं प्रजानां पोषणे नृप

वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामः संवत्सर गणान् बहून्

उवाच वैन्यं न अधर्मम् स्त्री वधे परिपश्यसि

पित्रा अपरञ्जिताः तस्य प्रजास् तेन अनुरञ्जिताः

पितामहश् च भगवान् देवैर् आङ्गिरसैः सह

त्रातः स पुरुष व्याघ्र पुत् नाम्नः नरकात् तदा

अधर्मं कुरु मा वेन न एष धर्मः सतां मतः

ऊचुर् महा ऋषयः सर्वे मरीचि प्रमुखाः तदा

तस्य पुत्रो ऽभवद् वेनो न अत्यर्थम् धार्मिको ऽभवत्

पृथुस् तस्मात् समुत्तस्थौ कराज् ज्वलन संनिभः

कर्म एतत् अनुरूपं वां पात्रं च अयम् नराधिपः

सो ऽभिद्रुतः प्रजाभिस् तु प्रजा हित चिकीर्षया

त्वं नो वृत्तिं विधत्स्व इति महा ऋषि वचनात् तदा

तम् अत्रिर् विह्वलं दृष्ट्वा निषीद इति अब्रवीत् तदा

एतस्मिन्न् एव काले तु यज्ञे पैतामहे शुभे

वेद धर्मान् अतिक्रम्य सो अधर्म निरतः ऽभवत्

संमूढा न विदुर् नूनं भवन्तो मां विशेषतः

मयि लोकाः स्थिता राजन् मया इदम् धार्यते जगत्

इच्छन् दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं तथा जलैः

ततो ऽस्य सव्यम् ऊरुं ते ममन्थुर् जात मन्यवः

उपायतः समारब्धाः सर्वे सिध्यन्त्य् उपक्रमाः

ताव् ऊचुर् ऋषयः सर्वे स्तूयताम् एष पार्थिवः

ह्रस्वो ऽतिमात्रः पुरुषः कृष्णश् च अपि बभूव ह

ताव् ऊचतुस् तदा सर्वांस् तान् ऋषीन् सूत मागधौ

कथं धारयिता च असि प्रजा राजन् विना मया

तं दृष्ट्वा परम प्रीताः प्रजाः प्राहुर् महा ऋषयः

ततः पुनर् महात्मानः पाणिं वेनस्य दक्षिणम्

तोयानि च अभिषेक अर्थम् सर्व एव उपतस्थिरे
निधने हि प्रसूतस् त्वं प्रजापतिर् असंशयम्

जातो मृत्यु सुतायाम् वै सुनीथायां प्रजापतिः

तां पृथुर् धनुर् आदाय द्रवन्तीम् अन्वधावत

अनुरागात् ततस् तस्य नाम राजा इति अजायत

समागम्य तदा वैन्यम् अभ्यषिञ्चन् नराधिपम्

सत्त्वेषु पृथिवीपाल न धर्मं त्यक्तुम् अर्हसि

ततो वैन्यं महा राज प्रजाः समभिदुद्रुवुः

महा योगम् महात्मानं दुर्धर्षम् अमरैर् अपि
अस्नस् ते मध्ये कुल्यायाः केशान् खादन्त आसते

तद् वै राष्ट्रम् आ स्रवति नावं भिन्नाम् इव उदकम्

द्वि आस्या द्वि जिह्वा भूत्वा सा राष्ट्रम् अव धूनुते ब्रह्मज्यस्य

यो ब्राह्मणस्य सद् धनम् अभि नारद मन्यते

न वर्षं मैत्रावरुणं ब्रह्मज्यम् अभि वर्षति

भृगुं हिंसित्वा सृञ्जया वैतहव्याः पराभवन्

प्रजां हिंसित्वा ब्राह्मणीम् असंभव्यं पराभवन्

ये बृहत्सामानम् आङ्गिरसम् आर्पयन् ब्राह्मणं जनाः

अतिमात्रम् अवर्धन्त न उद् इव दिवम् अस्पृशन्

ब्रह्म गवी पच्यमाना यावत् सा अभि विजङ्गहे

परा तत् सिच्यते राष्ट्रं ब्राह्मणो यत्र जीयते

उग्रो राजा मन्यमानो ब्राह्मणं यो जिघत्सति

अष्टापदी चतुर् अक्षी चतुर् श्रोत्रा चतुर् हनुः

याम् मृताय अनुबध्नन्ति कूद्यं पद योपनीम्

येन मृतं स्नपयन्ति श्मश्रूणि येन उन्दते

अश्रूणि कृपमानस्य यानि जीतस्य वावृतुः

नव एव ता नवतयो या भूमिर् व्यधूनुत

न ब्राह्मणस्य गां जग्ध्वा राष्ट्रे जागार कश्चन

ये ब्राह्मणं प्रत्यष्ठीवन् ये वा अस्मिन् शुल्कम् ईषिरे

ना अस्मै समितिः कल्पते न मित्रं नयते वशम्

तद् वै ब्रह्मज्य ते देवा उपस्तरणम् अब्रुवन्

क्रूरम् अस्या आशसनं तृष्टं पिशितम् अस्यते

तं वै ब्रह्मज्य ते देवा अपां भागम् अधारयन्

ब्रह्माणं यत्र हिंसन्ति तद् राष्ट्रं हन्ति दुच्छुना

तेजो राष्ट्रस्य निर् हन्ति न वीरो जायते वृषा
यत्र अभिगमने व्ययवति पूर्वो विरुद्धः क्रोधाद् अपकारं करिष्यति न वा इति सक्तो वा अमर्षितः दत्तं प्रत्यादास्यति न वा इति स उभयतो अनर्थ संशयः

लोकाद् एव अकृत प्रत्ययात् अ गुणः गुणवान् वा इति अन् अवेक्ष्य गमनं कामो द्वेष इति संशयः

तस्मात् तान् आदित एव परिजिहीर्षेद् अर्थ भूयिष्ठान् च उपेक्षेत

एतेषाम् एव व्यतिकरे अन्यतो ऽर्थो ऽन्यतो ऽनर्थो ऽन्यतो ऽर्थो ऽन्यतो अर्थ संशयः ऽन्यतो ऽर्थो ऽन्यतो अनर्थ संशयः इति षष् संकीर्ण योगाः

यत्र अभिगमने निर्व्ययो दास्यति न वा इति संशयो ऽनभिगमने सक्तो दास्यति न वा इति स उभयतो अर्थ संशयः

इत्य् अनुबन्ध अर्थ अनर्थ संशय विचाराः

यत्र अभिगमने अर्थो भविष्यति न वा इति आशङ्का सक्तो ऽपि संघर्षाद् दास्यति न वा इति स उभयतो अर्थ संशयः

यस्य उत्तमस्य अभिगमने प्रत्यक्षतो अर्थ लाभः ग्रहणीय त्वम् आयतिर् आगमः प्रार्थनीय त्वम् च अन्येषाम् स्यात् सो ऽर्थो अर्थ अनुबन्धः

श्रोत्रियस्य ब्रह्मचारिणो दीक्षितस्य व्रतिनो लिङ्गिनो वा मां दृष्ट्वा जात रागस्य मुमूर्षोर् मित्र वाक्यात् आनृशंस्यात् च गमनं धर्मो ऽधर्म इति संशयः

रति अर्थाः पुरुषा येन रति अर्थाः च एव योषितः

यत्र स्वेन व्ययेन निष्फलम् अभिगमनं सक्तात् च अमर्षितात् वित्त प्रत्यादानम् स उभयतो ऽनर्थः

यत्र अभिगमने व्ययवति पूर्वो विरुद्धः प्रभाववान् प्राप्स्यते न वा इति संशयो ऽनभिगमने च क्रोधाद् अनर्थं करिष्यति न वा इति स उभयतो अनर्थ संशयः

स्वेन व्ययेन शूरस्य महामात्रस्य प्रभवतो वा लुब्धस्य गमनं निष्फलम् अपि व्यसन प्रतीकार अर्थम् महतः च अर्थ घ्नस्य निमित्तस्य प्रशमनम् आयति जननम् वा सो ऽनर्थो अर्थ अनुबन्धः

इति शुद्ध संशयाः

अर्थान् आचर्यमाणान् अनर्था अपि अनु उद्भवन्ति अनुबन्धाः संशयाः च

परस्परेण च युक्त्या संकिरेद् इति अनुबन्धाः

एकस्मिन् क्रियमाणे कार्ये कार्य द्वयस्य उत्पत्तिः उभयतो योगः

तेषां च संघर्ष जे अभिगमने कार्याणि लक्षयेत्

रागस्य अपि विवक्षायाम् अभिप्रेतम् अन् उपलभ्य विरागः

इदं वा स्याद् इदं वा इति संकीर्णः

संकिरेत् च तथा धर्म कामौ अपि

अनर्थो ऽधर्मो द्वेष इति अनर्थ त्रिवर्गः

इति समन्ततो योगाः

प्रभाववान् क्षुद्रो अन् अभिमतः ऽनर्थं करिष्यति न वा इति अनर्थ संशयः

सर्वासां च अनुरूपेण गम्याः सहायाः तत् उपरञ्जनम् अर्थ आगम उपायाः निष्कासनं पुनः स धानम् लाभ विशेष अनुबन्धाः अर्थ अनर्थ अनुबन्ध संशय विचाराः च इति वैशिकम्

तस्य एव राज वल्लभस्य क्रौर्य प्रभाव अधिकस्य तथा एव आराधनम् अन्ते निष्फलं निष्कासनं च दोष करम् सो ऽनर्थो अनर्थ अनुबन्धः

सुवसन्तक आदिषु च योगे यो मे इमम् अमुं च संपादयिष्यति तस्य अद्य गमिष्यति मे दुहित्री इति मात्रा वाचयेत्

कदर्यस्य सुभग मानिनः कृतघ्नस्य वा अतिसंधान शीलस्य स्वैर् अपि व्ययैः तथा आराधनम् अन्ते निष्फलं सो ऽनर्थो निरनुबन्धः

यत्र अभिगमने निष्फलो व्ययो ऽनभिगमने च निष्प्रतीकारो ऽनर्थः स उभयतो ऽनर्थः

निष्पीडित अर्थम् अफलम् उत्सृजन्त्या अर्थम् अलभमानाया धर्मः स्यान् न वा इति धर्म संशयः

तद् विपरीतः एव अनर्थ त्रिवर्गः

परितोषितो ऽपि दास्यति न वा इति अर्थ संशयः

आगन्तोर् अविदित शीलस्य वल्लभ संश्रयस्य प्रभविष्णोर् वा समुपस्थितस्य आराधनम् अर्थो ऽनर्थ इति संशयः

बाभ्रवीयाः तु

तेषां फलं कृतस्य व्ययस्य निष्फल त्वम् अनायति रागम् इष्यतो ऽर्थस्य निवर्तनम् आप्तस्य निष्क्रमणं पारुष्यस्य प्राप्तिर् गम्य ता शरीरस्य प्रघातः केशानां छेदनं पातनम् अङ्ग वैकल्य आपत्तिः

प्राक् तत्र वर्णितो रागो वेश्या योगाः च वैशिके

समन्ताद् उत्पत्तिः समन्ततः योगः इति तान् उदाहरिष्यामः

एकतो ऽर्थः सर्वतो ऽर्थः एकतो ऽनर्थः सर्वतो ऽनर्थो ऽर्धतो ऽर्थः सर्वतो ऽर्थः अर्धतो ऽनर्थः सर्वतो ऽनर्थः

सा तेषाम् इतस् ततस् संसृज्यमाना प्रत्येकं संघर्षाद् अर्थं निर्वर्तयेत्
सन्ति राग पराः नार्यः सन्ति च अर्थ पराः अपि

अर्थ संशयम् अनर्थ संशयम् च पूर्ववद् योजयेत्

ते बुद्धि दौर्बल्यात् अति रागात् अति अभिमानात् अति दम्भात् अति आर्जवात् अति विश्वासात् अति क्रोधात् प्रमादात् साहसाद् दैवयोगात् च स्युः

शास्त्रस्य अर्थ प्रधान त्वात् तेन योगो ऽत्र योषिताम्

अर्थो धर्मः काम इति अर्थ त्रिवर्गः

तेषु सहायैः सह विमृश्य यतो अर्थ भूयिष्ठः अर्थ संशयः गुरुर् अनर्थ प्रशमः वा ततः प्रवर्तेत

एवं युक्त्या उदाहरेत्

एवं धर्म कामयोः अपि अनुबन्धान् योजयेत्

कुम्भदासी परिचारिका कुलटा स्वैरिणी नटी शिल्प कारका प्रकाश विनष्टा रूपाजीवा गणिका च इति वेश्या विशेषाः

संदिग्धायां तु फल प्राप्तौ स्याद् वा न वा इति शुद्ध संशयः

सम्भूय च विटाः परिगृह्णन्ति एकाम् असौ गोष्ठी परिग्रहः

यत्र परस्य अभिगमने अर्थः सक्तात् च संघर्षतः स ऽर्थः

यत्र अभिगमने अर्थो ऽनभिगमने च सक्ताद् अर्थः स उभयतो ऽर्थः

अन्य अर्थ परिग्रहे सक्ताद् आयति छेदनम् अर्थस्य निष्क्रमणं लोक विद्विष्टस्य वा नीचस्य गमनम् आयति घ्नम् अर्थो अनर्थ अनुबन्धः