tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अथ आत्रेयस्य भगवतो वचनम् अनुनिशम्य पुनर् एव वामकः काशि पतिः उवाच भगवन्तम् आत्रेयम् भगवन् सम्पद् निमित्त जस्य पुरुषस्य विपद् निमित्त जानाम् च रोगाणां किम् अभिवृद्धि कारणम् इति

जगत् काल वशम् सर्वं कालः सर्वत्र कारणम्

तम् उवाच भगवान् आत्रेयः हित आहार उपयोगः एक एव पुरुष वृद्धि करः भवति अहित आहार उपयोगः पुनर् व्याधि निमित्तम् इति

पारीक्षिस् तत् परीक्ष्य अग्रे मौद्गल्यो वाक्यम् अब्रवीत्

द्रव्य संयोग विभाग विस्तारः तु एषाम् बहुविध कल्पः संस्कारः च

एषाम् आसवानाम् आसुत त्वात् आसव संज्ञा

तस्य खलु ये ये विकार अवयवाः भूयिष्ठम् उपयुज्यन्ते भूयिष्ठ कल्पानाम् च मनुष्याणां प्रकृत्या एव हिततमाः च अहिततमाः च तान् तान् यथावत् उपदेक्ष्यामः

पुरा प्रत्यक्ष धर्माणाम् भगवन्तं पुनर्वसुम्

भवन्तः छेत्तुम् अर्हन्ति काशिराजस्य संशयम्

मनस् शरीर अग्नि बल प्रदानाम् अस्वप्न शोक अरुचि नाशनानाम्

भवति च अत्र

अतो भूयः कर्म औषधानाम् च प्राधान्यतः स अनुबन्धानि द्रव्याणि अनुव्याख्यास्यामः

न हि ऋते चेतना धातोः प्रवृत्तिः सुख दुःखयोः

चेतन अचेतनस्य अस्य जगतः सुख दुःखयोः

सर्व एव अमित ज्ञान विज्ञान छिन्न संशयाः

तम् उवाच भगवान् आत्रेयः धान्य फल मूल सार पुष्प काण्ड पत्त्र त्वचः भवन्ति आसव योनयः ऽग्निवेश संग्रहेन अष्टौ शर्करा नवमीकाः

मा एवम् वोचत तत्त्वं हि दुष्प्रापं पक्ष संश्रयात्

न हि ऋते कर्मणो जन्म रोगाणां पुरुषस्य वा

संयोग संस्कार देश काल मात्र आदयः च भावाः तेषाम् तेषाम् आसवानाम् ते ते समुपदिश्यन्ते तद् तद् कार्यम् अभिसमीक्ष्य इति

कस्मात् माता पितृभ्याम् हि विना षष् धातु जः भवेत्

तासु एव द्रव्य संयोग करणात् ऽपरिसंख्येयासु यथा पथ्यतमानाम् आसवानां चतुरशीतिं निबोध
तथा ब्रुवाणं कुशिकम् आह तत् न इति कौशिकः

प्राधान्यात् च निर्दिष्टं यत् व्याधि हरम् उत्तमम्

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

मुक्त्वा एवम् वाद संघट्टम् अध्यात्मम् अनुचिन्त्यताम्

एतत् निशम्य निपुणं चिकित्सां संप्रयोजयेत्

रजस् तमोभ्याम् तु मनः परीतं सत्त्व संज्ञकम्

तदा आत्रेयस्य भगवतो वचनम् अनुनिशम्य पुनर् अपि भगवन्तम् आत्रेयम् अग्निवेशः उवाच यथोद्देशम् अभिनिर्दिष्टः केवलो अयम् अर्थः भगवता श्रुतः च अस्माभिः

माता पित्रोः अपि च ते प्राञ्च् उत्पत्तिः न युज्यते

तद् अन्तरम् काशि पतिः वामकः वाक्यम् अर्थ विद्

एवंवादिनं च भगवन्तम् आत्रेयम् अग्निवेशः उवाच भगवन् न तु एतत् एवम् उपदिष्टम् भूयिष्ठ कल्पाः सर्व भिषजः विज्ञास्यन्ति

मात्रा काल क्रिया भूमि देह दोष गुण अन्तरम्

स्रष्टा तु अमित संकल्पः ब्रह्मा अपत्यम् प्रजापतिः

तत् न इति भिक्षुः आत्रेयः न हि अपत्यम् प्रजापतिः

षष् धातु जः तु पुरुषो रोगाः षष् धातु जाः तथा

तेषाम् एव विपद् व्याधीन् विविधान् समुदीरयेत्

तम् उवाच भगवान् आत्रेयः येषां हि विदितम् आहार तत्त्वम् अग्निवेशैः गुणतो द्रव्यतः कर्मतः सर्व अवयवशस् च मात्र आदयः भावाः त एतत् एवम् उपदिष्टम् विज्ञातुम् उत्सहन्ते

वार्योविदः तु न इति आह न हि एकम् कारणं मनः

शरीर रोग प्रकृतौ मतानि तत्त्वेन च आहार विनिश्चयम् च

खर द्रव चल उष्ण त्वम् तेजस् अन्तानाम् यथा एव हि

यथा तु खलु एतत् उपदिष्टम् भूयिष्ठ कल्पाः सर्व भिषजः विज्ञास्यन्ति तथा एतत् उपदेक्ष्यामः मात्र आदीन् भावान् अनुदाहरन्तः तेषां हि बहुविध विकल्पाः भवन्ति

व्याजहार ऋषि समितिम् उपसृत्य अभिवाद्य च

आत्म इन्द्रिय मनस् अर्थानाम् यो ऽयं पुरुष संज्ञकः

आत्म जः पुरुषो रोगाः च आत्म जाः कारणं हि सः

अहिततमान् अपि उपदेक्ष्यामः यवकाः शूकधान्यानाम् अपथ्यतम त्वेन प्रकृष्टतमा भवन्ति माषाः शमीधान्यानां वर्षा नादेयम् उदकानाम् ऊषरं लवणानां सर्षप शाकम् शाकानां गो मांसम् मृग मांसानाम् काण कपोतः पक्षिणां भेको बिलेशयानां चिलिचिमो मत्स्यानाम् सर्पिः सर्पिषाम् अवि क्षीरम् क्षीराणां कुसुम्भ स्नेहः स्थावर स्नेहानाम् महिष वसा आनूप मृग वसानाम् कुम्भीर वसा मत्स्य वसानाम् काकमद्गु वसा जलचर विहंग वसानाम् चटक वसा विष्किर शकुनि वसानाम् हस्ति मेदः शाखाद मेदसाम् निकुचं फलानाम् आलुकं कन्दानां फाणितम् इक्षु विकाराणाम् इति प्रकृत्या एव अहिततमानाम् आहार विकाराणाम् प्रकृष्टतमानि द्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति इति हित अहित अवयवः व्याख्यात आहार विकाराणाम्

अथ अतस् यज्जःपुरुषीयम् अध्यायम् व्याख्यास्यामः

प्राप्य तत् तत् हि दृश्यन्ते ते ते भावाः तथा तथा

तत्र श्लोकः

भद्रकाप्यः तु न इति आह न हि अन्धः ऽन्धात् प्रजायते

राशिः षष् धातु जः हि एष सांख्यैः आद्यैः प्रकीर्तितः

दृष्टं न च अकृतम् कर्म यस्य स्यात् पुरुषः फलम्

शरलोमा तु न इति आह न हि आत्म आत्मानम् आत्मना
तत् यथा सुरा सौवीर तुषोदक मैरेय मेदक धान्याम्लाः षड् धान्य आसवाः भवन्ति मृद्वीका खर्जूर काश्मर्य धन्वन राजादन तृणशून्य परूषक अभया आमलक मृगलिण्डिका जाम्बव कपित्थ कुवल बदर कर्कन्धू पीलु प्रियाल पनस न्यग्रोध अश्वत्थ प्लक्ष कपीतन उदुम्बर अजमोद शृङ्गाटक शङ्खिनी फल आसवाः षड्विंशतिः भवन्ति विदारिगन्धा अश्वगन्धा कृष्णगन्धा शतावरी श्यामा त्रिवृत् दन्ती द्रवन्ती बिल्व उरुवूक चित्रक मूलैः एकादश मूल आसवाः भवन्ति शाल प्रियक अश्वकर्ण चन्दन स्यन्दन खदिर कदर सप्तपर्ण अर्जुन असन अरिमेद तिन्दुक किणिही शमी शुक्ति शिंशपा शिरीष वञ्जुल धन्वन मधूकैः सार आसवाः विंशतिः भवन्ति पद्म उत्पल नलिका कुमुद सौगन्धिक पुण्डरीक शतपत्त्र मधूक प्रियङ्गु धातकी पुष्पैः दश पुष्प आसवाः भवन्ति इक्षु काण्डेक्षू इक्षुवालिका पुण्ड्रक चतुर्थाः काण्ड आसवाः भवन्ति पटोल ताडक पत्त्र आसवौ द्वौ भवतः तिल्वक लोध्र एलवालुक क्रमुक चतुर्थाः त्वच् आसवाः भवन्ति शर्करा आसवः एक एव इति

आपो हि रसवत्यः ताः स्मृता निर्वृत्ति हेतवः

येषाम् एव हि भावानां संपत् संजनयेत् नरम्

काल जः तु एव पुरुषः काल जाः तस्य च आमयाः

शरीरस्य समुत्पत्तौ विकाराणां च कारणम्

पुरुषः पुरुषाद् गौर् गोर् अश्वात् अश्वः प्रजायते

प्रजा हित एषी सततं दुःखैर् युञ्ज्याद् असाधु वत्

एवं कुर्वन् सदा वैद्यो धर्म कामौ समश्नुते

काङ्कायनः तु न इति आह न हि आरम्भ फलम् भवेत्

पक्ष अन्तम् न एव गच्छन्ति तिल पीडक वत् गतौ

राशिः अस्य आमयानाम् च प्राञ्च् उत्पत्ति विनिश्चये

तस्मात् स्वभावो निर्दिष्टः तथा मात्रा आदिः आश्रयः

न अतीन्द्रियम् मनः सन्ति रोगाः शब्द आदि जाः तथा

आसव द्रव्याणाम् इदानीम् अनपवादम् लक्षणम् अनतिसंक्षेपेण उपदिश्यमानम् शुश्रूषामह इति

भवेत् स्वभावात् भावानाम् असिद्धिः सिद्धिः एव वा

ज्यायस् त्वम् कार्य कर्तृ त्वे वर त्वम् च अपि उदाहृतम्

न वा इति उक्ते नरेन्द्रेण प्रोवाच ऋषीन् पुनर्वसुः

वादान् स प्रतिवादान् हि वदन्तो निश्चितान् इव

पित्र्या मेह आदयः च उक्ताः रोगाः तौ अत्र कारणम्

तथा ऋषीणाम् विवदताम् उवाच इदम् पुनर्वसुः

कर्म जः तु मतो जन्तुः कर्म जाः तस्य च आमयाः

एवंवादिनं भगवन्तम् आत्रेयम् अग्निवेशः उवाच कथम् इह भगवन् हित अहितानाम् आहार जातानाम् लक्षणम् अनपवादम् अभिजानीमहे हित समाख्यातानाम् आहार जातानाम् अहित समाख्यातानाम् च मात्रा काल क्रिया भूमि देह दोष पुरुष अवस्था अन्तरेषु विपरीत कारि त्वम् उपलभामहे इति

तत् यथा लोहित शालयः शूकधान्यानां पथ्यतम त्वे श्रेष्ठतमा भवन्ति मुद्गाः शमीधान्यानाम् आन्तरिक्षम् उदकानाम् सैन्धवं लवणानां जीवन्ती शाकम् शाकानाम् ऐणेयं मृग मांसानाम् लावः पक्षिणां गोधा बिलेशयानां रोहितो मत्स्यानां गव्यं सर्पिः सर्पिषां गो क्षीरम् क्षीराणां तिल तैलम् स्थावर जातानाम् स्नेहानां वराह वसा आनूप मृग वसानाम् चुलुकी वसा मत्स्य वसानाम् पाकहंस वसा जलचर विहंग वसानाम् कुक्कुट वसा विष्किर शकुनि वसानाम् अज मेदः शाखाद मेदसाम् शृङ्गवेरं कन्दानां मृद्वीका फलानां शर्करा इक्षु विकाराणाम् इति प्रकृत्या एव हिततमानाम् आहार विकाराणाम् प्राधान्यतो द्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति

वात पित्त कफानाम् च यत् यत् प्रशमने हितम्

रस जानि तु भूतानि व्याधयः च पृथग्विधाः

योजयेत् व्याधिभिः दुःखैः दुःख द्वेषी कदाचन

संहर्षणानां प्रवर आसवानाम् अशीतिः उक्ता चतुर् उत्तरा एषा

न ऋते शरीरात् शारीर रोगाः न मनसः स्थितिः

पथ्यं पथो अन् अपेतम् यत् यत् च उक्तम् मनसः प्रियम्
ता उ गायत्र्यो गायत्र्यो वा एतस्य त्रि अहस्य मध्यंदिनं वहन्ति तद् वै तच् छन्दो वहति यस्मिन् निविद् धीयते तस्माद् गायत्रीषु निविदं दधाति

हविः पान्तम् अजरं स्वर् विदि इति आग्निमारुतस्य प्रतिपद् हविष्मत् पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्य अह्नः रूपम्

वपुर् नु तच् चिकितुषे चिद् अस्त्व् इति मारुतं वपुष्मत् पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्य अह्नः रूपम्

प्र इदम् ब्रह्म वृत्रतूर्येष्व् आविथ इति सूक्तम् पाङ्क्तम् पञ्च पदम् पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्य अह्नः रूपम्

ऋभुर् विभ्वा वाज इन्द्रो नो अच्छ इति आर्भवं वाजो वै पशवः पशु रूपम् पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्य अह्नः रूपम्

उद् उ ष्य देवः सविता दमूना इति सावित्रम् आ दाशुषे सुवति भूरि वामम् इति वामम् पशु रूपम् पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्य अह्नः रूपम्

अग्निर् होता गृहपतिः स राजा इति जातवेदस्यम् अध्यासवत् पशु रूपम् पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्य अह्नः रूपम्

तत् सवितुर् वृणीमहे ऽद्या नो देव सवितर् इति वैश्वदेवस्य प्रतिपद् अनुचरौ राथंतरे ऽहनि पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्य अह्नः रूपम्

तम् इन्द्रं वाजयामसि इति पर्यासः स वृषा वृषभो भुवद् इति पशु रूपम् पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्य अह्नः रूपम्

सत्रा मदासस् तव विश्वजन्या इति सूक्तम् मद्वत् त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठित पदेन सवनं दाधार आयतनात् एव एतेन न प्रच्यवते

मही द्यावापृथिवी इह ज्येष्ठे इति द्यावापृथिवीयं रुवत् ह उक्षा इति पशु रूपम् पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्य अह्नः रूपम्
निष्पिष्य गदया तस्य रथं स अश्व आयुध ध्वजम्

काकेन सार्धं शर वत् निपपात स्मित आननः

ततः कर्ण मुखैः वीरैः कीर्णाः पाञ्चाल सृञ्जयाः

मद्र राजैः न संरम्भम् अस्थाने कर्तुम् अर्हसि

दारयन्त इव क्षोणीं जात पक्षाः इव उद्ययुः

घोरं तत् कर्म भीमस्य दृष्ट्वा स्रस्त असि कार्मुकाः

अयोधयद् अ संभ्रान्तः जम्भारिः इव शम्बरम्

भीमसेनम् अवस्थाप्य प्रत्यनीके महा भुजम्

निर्भिन्नः तेन सहसा कण्ठे हार परिष्कृते

निर्भिन्नाः कुञ्जराः पेतुः छिन्न पक्षाः इव अचलाः

क्षणं बभूव पतितैः सा कबन्ध मया इव भूः

इति एतत् छिद्रम् एकम् मे दुर्जयो अहम् अतस् ऽन्यथा

विधाय मकर व्यूहम् स्थितो वैरि कुलेषु सः

मौर्वीम् आस्फालयन् कर्णः मद्र राजम् अभाषत

गाढ विद्ध स्रवत् दन्ति घटा निष्पिष्ट पत्तिषु

सन्तः फलं हि मन्यन्ते मित्र प्रणय पूरणम्

प्रताप धाम्नः सूर्यस्य दिवि इव गरुडाग्रजः

अ भक्ष्यम् भुञ्जते नित्यम् अ पातव्यम् पिबन्ति ये

घोरे प्रवृत्ते समरे निर्घोषः तुमुलः ऽभवत्

कर्ण अर्जुन रणे तस्मिन् स्व पुत्र जय शंसिनोः

तत् अनेन रिपुं हन्याम् इति उक्त्वा सृजत् अर्जुनः

तं कोप संकटः घोरे दुःख अग्नौ च निरन्तरे

सस्मार स अश्रु नयनः सौभद्रं बहुभिः हतम्

सहते नित्यम् आत्मानम् मन्यमानो बल अधिकम्

कु देश जस्य वा न एतत् ते कौटिल्यम् अद्भुतम्

तेन एव भग्न दर्पः ऽथ तीरे न्यस्तः कृपावता

उवाच देवान् संनद्धः सारथिः कल्प्यतां मम

इति उक्तवति दाशार्हे तथा इति उक्त्वा धनंजयः

एवं त्वम् अपि राधेय कौरवैः परिवारितः

तद् शापात् रथ चक्रम् मे पर्यन्तं साधयिष्यति

प्रतिज्ञा भङ्ग निर्भिन्नम् पार्थं कृष्णो अब्रवीत् पुनर्

वार्यमाणा अपि दुद्राव कुरु राज वरूथिनी

तेन वात जवेन अब्धौ वायसः खे व्रजन् समम्

अथ अमर्ष आज्य सिक्तेन भ्रुकुटि धूम केतुना

मिथ्या एव कुन्त्या गर्भे त्वं क्षत्रिय व्यञ्जनः धृतः

जग्राह हेलया शल्यो रश्मि मालाम् सु शिक्षिताम्

युधिष्ठिरः तम् विज्ञाय कर्णं हत्वा समागतम्

पश्य अर्जुनम् मया शल्य समरे विनिपातितम्

जघान राक्षस आचारम् सर्व आयुध विशारदम्

विष वह्नि प्रदानेषु छिन्न धर्मः स्मृतः त्वया

रक्षन् प्रतिज्ञाम् अज्ञानम् निरस्य क्रोध सम्भवम्

मुहूर्तं तं समापूर्य छिन्न वर्माणम् आशुगैः

ततस् तत् चक्रम् उद्धर्तुम् उद्यतः विषम स्थितः

जानुभिः वसुधाम् याते ततो हय चतुष्टये

दिव्य अस्त्र वर्षिणम् द्रौणिं दिव्य अस्त्रेण एव फल्गुणः

स च क्रोश अर्ध मात्रे अभूत् हस्त पक्षः अति विह्वलः

मा सूतपुत्र मिथ्या एव प्रलापं शिशु वत् कृथाः

आखण्डलः स अनुचरः खाण्डवे येन निर्जितः

तम् अभ्येत्य जवात् द्रौणिः विशिख अशनि वर्षिणम्

जाने ते हृद्गतं पार्थ येन दोलायसे मुहुः

एकीभूतान् पुरे दैत्यान् ददाह विशिख अग्निना

उक्ते जनार्दनेन इति मन्युना प्रज्वलन् इव

समुद्र कूल निलयः पुरा वैश्यो महाधनः

कर्णः पाण्डव सैन्येषु काल लीलायितम् व्यधात्

रक्त ष्ठीवी चिरात् प्राप संज्ञां ज्ञात खग अन्तरः

बभूवतुः विप्रकीर्णे विध्वस्त कवच आयुधे

शयानं धर्मतनयं ददर्श छिन्न कङ्कटम्

येन अवकाश विशरारु विमानम् आसीत् ज्वाला कलाप जटिलम् क्षणम् अन्तरिक्षम्

हत्वा तम् अस्त्रम् राधेयो ज्यां चिछेद किरीटिनः

आचकर्ष रणे ध्वस्तं तं हिडिम्बापतिः बलात्

अहो सरल ता राज्ञ् अवमानाय केवलम्

चिन्ता संतापित तनू तस्थतुः क्षणम् आकुलौ

मद् बाण गोचरम् यातो हर्षात् इति अवदत् नृपः

राज वल्लभैः वाच् युद्धम् न इदम् यत्र प्रगल्भसे

अद्य गाण्डीवधन्वानं हत्वा सारं भवत् द्विषाम्

मद्रकाणां कु वृत्तानाम् पाप देश निवासिनाम्

अत्र अन्तरे मही स्वयं रथ चक्रम् विधेः वशात्

संस्तम्भ्य कोपं राधेयो द्रक्ष्यसि इति तम् अभ्यधात्

दुर्योधनो अर्जुन शरैः अङ्ग राजे निपातिते

अग्रे समग्र सैन्यानाम् व्यग्रः शत्रु निबर्हणे

अयुतानि गज इन्द्राणाम् सप्त हत्वा तरस्विनाम्
मानं प्रचक्षते लोके सर्व वेद विदः जनाः

व्यालं दृष्ट्वा हरिः चक्रे वपुः मन्दर गौरवम्

तं विना रभसात् एते ताम्यन्ति एव मम इषवः

जाने पात शतम् पूर्णं विडीन उड्डीन भेदात्

इति ब्रुवाणं राधेयं कर्णं मद्र अधिपः ऽब्रवीत्

अयं मित्र उपधिः शत्रुः केन अपि प्रेषितो ऽसि नः

अवमानेन निहतो गुरुः भवति सर्वथा

पाण्ड्य संज्ञे हते वीरे मौलि रत्ने महीभुजाम्

प्रयुज्यमानम् असकृत् चिछेद शर मण्डलम्

इति कर्णेन गदिते मद्र राजः अपि अभाषत

दुर्जयः समरे कर्णः स्थिरो युध्यस्व फल्गुण

भीमो ऽथ कुञ्जर आरूढः मत्त मातंगम् आस्थितम्

हत्वा संशप्तकान् सर्वान् प्रत्यावृत्ते धनंजये

क एव नाम जानीते कर्णात् भीतः धनंजयः

अद्य मद् बाण दलितम् पार्थं वीक्ष्य युधिष्ठिरः

रथौ आरुह्य संनद्धौ जग्मतुः समर अङ्गणम्

दिष्ट्या अद्य कर्ण जानीषे धर्मं वीर व्रते स्थितः

कर्णे द्रुतं ययौ शल्यः शल्ययन् हृदय आननम्

एतत् आकर्ण्य बीभत्सुः मर्मणि इव समाहतः

धनुषां कूजतां शब्दे छादिते तूर्य निःस्वनैः

ततो मद्र अधिपः क्रुद्धः संरम्भ लुलित अंशुकः

कैराते खाण्डवे वीर कालकेय वधे ऽपि वा

हतो दुर्योधनः कर्णो जीवति इति ऊचिरे नृपाः

विशाल शोणित नदीम् अञ्जत् कुञ्जर वाजिषु

ततः कर्ण अन्त निर्मुक्तैः कर्ण चाप च्युतैः शरैः

सो अविशत् वसुधाम् सर्पो विप्रलब्धो विनिःश्वसन्

मद् प्रभाव अधिकः कश्चिद् येन हन्तास्मि दानवान्

हत वीरेषु भग्नेषु छिन्न ध्वज रथेषु च

युध्यमानस्य सु चिरम् द्रौणिना रुद्र तेजसा

पुनः संधान योग्यः ते राधेय यदि मन्यसे

स हेम पुङ्खैः निर्भिन्नम् कर्ण नाम अङ्कितैः शरैः

येन त्रैलोक्य वीरेण कौरवाः परिरक्षिताः

अकाण्ड ताण्डव आविद्ध कबन्ध आकुल वर्त्मसु

वृषसेन मुखैः वीरैः भिद्यमाने बल अर्णवे

नदत्सु कुरु सैन्येषु शङ्ख दुन्दुभि निःस्वनैः

पश्य काल कटाक्षेण लक्षितः सूतनन्दनः

व्यसन स्थे विशस्त्रे च न हि शूरा भवादृशः

प्राप्तं रथेन शून्येन दृष्ट्वा मद्र नरेश्वरम्

दन्त वर्णान् जघान अस्य कृष्ण वालान् तुरंगमान्

गण्यतां तत् च यत् कृष्णाम् सभायाम् उक्तवन् असि

पुष्ट अङ्गः यो धन आढ्यानाम् प्रणयी पुत्र वत् प्रियः

ततः सात्यकि पाञ्चाल माद्री सुत युधिष्ठिराः

छित्त्वा षड्भिः शरैः पार्थः कर्णं पुनर् अताडयत्

खाण्डवे कृत वैरम् तं खं व्रजन्तं महा उरगम्

प्राहिणोत् सूत वृत्राय स निर्ह्रादां युधिष्ठिरः

अत्र अन्तरे पाण्डवानां वृषसेन शर अर्दिते

एतावत् अधिकम् कृष्णो यत् अनर्घः ऽस्य सारथिः

एतत् आकर्ण्य विजयो वेल्लत् मुखर कङ्कणः

स्मरन् कुन्ती वचः कर्णो न अवधीत् सत्य विक्रमः

इति उक्ते मद्र राजेन चोदिताः ते तुरङ्गमाः

चतुर् दन्तम् जघान उग्रम् कुलूत नृपतिम् रणे

क्षणात् अभिनवाम् मौर्वीं विदधे च धनंजयः

प्रिया परिभवम् घोरं स्मरन् अथ वृकोदरः

अथ शक्रसुतः कोपात् दिव्य रत्न विराजितम्

अथ उन्ममाथ बाणेन ध्वजं कनक भास्वरम्

किरीट खण्डे पतिते मुक्ता रत्न अट्टहासिनि

ततो व्यूहेषु अनीकेषु सव्यसाचि रण उत्सुकः

न लेभिरे परित्राणं कुरवः च अर्जुन आदिभिः

अपयास्यति संग्रामात् यः वर्तेत तथा विधिम्

अहम् अभ्यधिकः पार्थात् विद्यया विक्रमेण च

निन्द्यं सर्व आत्मना लोके सतां स्व गुण कीर्तनम्

भुजौ शिरः च चिछेद कमला कमल उपमम्

अधुना त्वद् अनुज्ञातः कौरवाणां परायणम्

बाण पातम् अतिक्रम्य तस्थुः कौरव सैनिकाः

घोर सत्त्वम् कदाचिद् सः गो ब्राह्मण गण अन्तकम्

ततो भीमो अब्रवीत् पार्थम् अच्युतः च अति विस्मितः

मिश्रीभूतेषु भूपानां रथेषु च गजेषु च

अस्त्रं येन अभवत् व्योम् घोर दिग्दाह भीषणम्

पाण्डु कौरव सेनासु बभूव विपुलः क्षयः

स्वच्छन्द वादी सूतो ऽहं भविष्यामि इति अभाषत

भित्त्वा वैकर्तनः शक्तिं तां घण्टा आक्रन्दिनीम् मुहुः

भीष्म द्रोण वध आयास वैफल्यात् परितप्यताम्

तस्मात् त्वम् अग्रजे राज्ञि धर्म निष्ठे युधिष्ठिरे
कर्ण च्युतम् महा घोरम् आपतन्तम् विष उल्बणम्

श्रुत्वा एतत् खड्गम् आकृष्य हन्तुम् आत्मानम् उद्यतम्

प्रादुश्चक्रे विघाताय वज्र अशनि शत आकुलम्

चेदि मागध पाञ्चाल सैन्ये भग्ने युधिष्ठिरः

अभिमन्त्र्य समाकृष्य मृत्यु दंष्ट्र सित आननम्

पतितं वीक्ष्य गोविन्दः सर्व व्यापी तम् अभ्यधात्

पूरकः पुत्र संख्यायाम् बाणः तृण मयः यथा

अयुतानि क्षणात् कर्णः वीराणाम् अवधीत् दश

इति तेजस् वधाय उक्तः शल्येन तपनात्मजः

कृष्णात् अभ्यधिकः शल्यो विदितः सर्व भूभुजाम्

वीराः स विद्विषां हन्ता धौरेयः सर्व धन्विनाम्

क्रोध अग्निना दह्यमानः कर्णो अधावत् धनंजयम्

अ संभ्रान्तः ततः कर्णो मुष्टि मूले किरीटिनः

स्मर्तासि विगलत् दर्पः निर्जितः सव्यसाचिना

विधत्ते लोचन पथम् मम यः तूर्णम् अर्जुनम्

सैन्ये बभूव निर्घोषः पततां गज वाजिनाम्

नृपं मां सूतपुत्रस्य सूतं कर्तुं यत् इच्छसि

अपयातो ऽसि कर्णस्य सत्यं दृष्ट्वा पराक्रमम्

हत शेषेषु सैन्येषु श्रान्तेषु कुरु पाण्डवाः

ततः कृष्ण अर्जुनौ विध्यन् काल दण्ड उपमैः शरैः

एतद् _ ददौ खड्गे क्रुद्धः स अश्रु लवाः दृशः

सर्वे प्रयाता वैफल्यम् उपकाराः इव अधमे

तस्मिन् प्रणेता विषये न एवम् मे वक्तुम् अर्हसि

इति शल्येन सहसा शल्येन इव अर्दितः मुहुः

युयुत्सुं कर्णम् आलोक्य धन्विनं शल्य सारथिम्

विदधे विपुलैः बाणैः भीमः प्रेत पुर आश्रयान्

जातरूप मयम् वर्म चकर्त नृपतेः शरैः

जग्राह समये तस्मिन् अङ्ग राजस्य संगरे

कर्णेन द्रोणपुत्रेण कृपेण कृतवर्मणा

अग्रेसरो रथ अग्र्याणाम् कर्णः पप्रच्छ सैनिकान्

धर्मो ऽपि गहनः सूक्ष्मो ज्ञायते न यथा तथा

म्लेच्छ राजम् महा अनीकम् नकुलः क्रूर योधिनम्

गाण्डीवं वितर अन्यस्मै त्वां ब्रूयात् यः स ते ध्रुवम्

वृषसेने हते कर्णः पुरो गाण्डीवधन्वना

इति उक्त्वा केशवः तूर्णम् रथेन घन नादिना

दक्षिणापथ नाथेन कर्णाटी स्मित कीर्तिना

असृज् प्रसर गर्वितः पुलक दण्ड गण्ड आननः मदात् अति विशृङ्खलः स्खलित पाद चार क्रमः

उत्तमाङ्ग इव अज्ञासीत् न किंचिद् विहत इन्द्रियः

दुर्योधन अनुजान् वीरान् आयातान् भ्रातुः अज्ञया

महा रथानाम् वक्त्राणि जहार अथ कपिध्वजः

राम शिष्यः त्वया ब्रूहि कथं वैकर्तनो हतः

ततो वैकर्तन शरैः पूरिते भुवन उदरे

ततो धवल पक्ष अग्राः स्व यशोभिः इव अङ्किताः

एते संशप्तकाः पार्थ शर श्रेणि शत अर्दिताः

वैकर्तनेन निहते ब्रह्मास्त्रे शाक्रम् अर्जुनः

इति ब्रुवाणं बीभत्सुं मोघ संकल्प दुःखितः

मानिनाम् आत्त शस्त्राणाम् तस्मिन् गोग्रह विग्रहे

ततो रौद्रं स्फुरत् ज्वाला जटालम् संदधे ऽर्जुनः

तावन्ति एव रथानां च चक्रे भूमिभुजां क्षयम्

अन्यान् च भूमिपान् हत्वा पाञ्चाल कदनम् व्यधात्

उवाच शल्यो राधेयं धनंजय रण उत्सुकम्

अधिकः त्वम् हि गोविन्दात् अतस् अस्माभिः इह अर्थ्यते

अद्य शक्रः सुतं दृष्ट्वा मया निहतम् अर्जुनम्

श्रूयताम् अत्र सत्येन केवलेन विमुह्यसे

उत्थाय निर्व्यथो हर्षात् जयात् अ पृथु विस्मयः

स दिष्ट्या समरे पार्थ त्वया कर्णो निपातितः

अथ सर्प मुखम् दीप्तं कीर्ण चन्दन शालिनम्

जित्वा ददर्श कर्णेन वध्यमानान् महा रथान्

रथान् स मत्त मातंगान् गाः सुवर्णं पुराणि च

इति पृष्टो नृपतिना बभाषे श्वेतवाहनः

व्याघ्रकेतुं जयं शङ्कुं रुद्रम् उग्रायुधम् परम्

ततः स्व कल्पितैः श्वेतैः तुरंगैः इव मातलिः

तीर्थ आचार विहीनानाम् अधिपः ऽसि किम् उच्यते

तम् अब्रवीत् मधुरिपुः विस्मितः कर्ण विक्रमात्

स्वयम् अर्जुनम् आयान्तम् वशः सित सटा भरम्

रुरोध गाढम् आलिङ्ग्य विगलत् मन्यु विप्लवः

दण्ड आधारम् स दण्डम् च दण्ड आधार पुरम् शरैः

उवाच मूढ बहुशो हितम् उक्तम् न बुध्यसे

हते धनुष्मतां धुर्ये कौरव अनीक नायके

जाते विवादे सहसा दिवि सूर्य सुरेन्द्रयोः

उक्ते दुर्योधनेन इति मद्र राजः स्मित आननः
चक्रिरे पाण्डवा व्यूहम् अर्धचन्द्रम् अतन्द्रितम्

कौशिको अपि अथ कालेन पतितो नरकं ययौ

अथ कर्णो नरपतेः चक्ररक्षौ महा रथौ

ब्रह्माणं विश्व कर्तारम् सारथ्ये पर्यकल्पयन्

द्रौणिः शिरो जहार अथ भल्लेन आन्दोलि कुण्डलम्

प्रसाद्य तं कुरु पतिः वक्तुम् समुपचक्रमे

विश्व त्राणाय विश्वेशः त्रिदशैः अर्थितः ततस्

राज्ञे न्यवेदयत् युद्धम् आश्चर्यम् कर्ण पार्थयोः

द्रष्टासि बाण नखरैः कुरङ्ग इव कातरः

तथा त्वम् अपि कर्णस्य न अवज्ञाम् कर्तुम् अर्हसि

कथा शेषम् करोमि एष कर्णं कर्ण आयतैः शरैः

ऊचे दुर्योधनं कर्णः पाण्डु सेनाम् व्यलोकयन्

ततो अञ्जलिकम् आदाय शरं काञ्चन भूषितम्

राजत आयस सौवर्ण स्वच्छन्द पुर वासिभिः

स सात्यकिं भीमसेनं माद्री पुत्रौ किरीटिनम्

हत्वा प्रविश्य पृतनां नाग अनीकम् अपोथयत्

तं च भीमं च कृष्णं च कर्णो बाणैः अपूरयत्

कर्ण राजा त्वम् अङ्गानाम् मातुल्य त्याग पापिनाम्

दृष्टान् च दस्यवो जघ्नुः तूर्णम् तान् द्रविण आशया

विद्रुतं धर्मतनयं दृष्ट्वा क्रोधी वृकोदरः

मोहात् असांप्रतम् किंचिद् न चिन्तयितुम् अर्हसि

अस्त्रं कर्णो महा भोगम् प्राहिणोत् सव्यसाचिनः

ततो धर्मसुतं दुःखात् काननम् गन्तुम् उद्यतम्

ततः शक्तिं निशात अग्राम् काल दंष्ट्राम् इव उत्कटाम्

अहम् एव अर्जुनम् जाने प्रतिमल्लं पिनाकिनः

देवापिं जिष्णुकर्माणं शलभं चित्र दण्डकौ

उदभूत् चण्ड गाण्डीव ध्वनिः आघट्टित अम्बरः

ततः कदाचिद् आयाताः हंसा मानस गामिनः

अर्जुनात् अधिकः कृष्णः सारथिः विहितः परैः

मद्रकाः कुत्सित आचाराः सत्य शील आर्जव उज्झिताः

तद् अर्थम् असि कोप अन्धः निहन्तुं किं स्विद् अग्रजम्

एकः तु हंसो जलधौ व्रजाव इति संविदा

भार्गव अस्त्रेण हत्वा ताम् अस्त्र वृष्टिम् किरीटिनः

तत् एव अभ्येत्य विनयात् मद्र राजम् अभाषत

ऊचे वैकर्तनो वीरः पृथु कोपः ऽप्य् अ विक्रियः

उवाच कर्णः कौन्तेयं मुहूर्तं क्षमतां भवान्

सो अवदत् जात संघर्षः तुल्याः यूयं न मे जवे

मया स्वयं संनिकर्षे द्विजिह्वः कुटिलो वृतः

पार्थः संशप्तकान् हत्वा निनाय भ्रातरौ नृपौ

कुपितेन च भीमेन ते सेने प्रविदारिते

बभूव पाण्डवे सैन्ये घोरो व्यतिकरो नवः

यत् अहम् दीर्घ संघाभ्याम् सारथ्ये गदितः त्वया

किम् अहम् पाण्डवान् सर्वान् हन्तुम् शक्तो न संगरे

हत्वा शरेण सहसा शक्र लोकम् अवाप्तवन्

ततः प्रवृत्ते वीराणां समरे प्राण हारिणि

असत्यं धर्म ताम् याति सत्यम् आयाति अधर्म ताम्

तेन सारथिना जिष्णुं विजेतुम् अहम् उत्सहे

हत्वा शरैः उन्ममाथ ध्वजं चापं चकर्त च

अथ गम्भीर निर्घोषौ शङ्खौ कर्ण किरीटिनः

ततः कर्ण शर आसारैः अर्जुन अस्त्रैः च सर्वतः

संहता अपि भूपाला भीम सात्यकि रक्षिताः

विद्रुतान् धनिकान् पृष्टः दस्युभिः क्व गता इति

यत्नात् प्रसादयामास गृहीत्वा चरणौ हरिः

प्रकोप राक्षस आविष्टः कोष्णं शोणितम् आपपौ

पश्य कौन्तेय कर्ण अस्त्र वह्नि दग्धाम् वरूथिनीम्

महा रथैः अनुगतः स्वयं राधेयम् आद्रवत्

उक्त्वा इति सहसा शल्ये स अनुगे हन्तुम् उद्यते

प्रययौ भ्रातरं द्रष्टुं सह कालियविद्विषा

किरीटिना पार्षतेन शैनेयेन शिखण्डिना

ततो भीम गिरा ध्यात्वा धर्मराजं धनंजयः

पार्थं च पाद पतितम् स अश्रु नेत्रम् युधिष्ठिरः

चक्रे द्रौणि _ हृष्टः शूरं सेनासु नायकम्

हासो दुःखाय जायेत राधेय त्वद् विचेष्टितैः

लक्ष्य अभ्यासे मया वत्सः पुरा बाणेन दारितः

कृत शौचौ ततो वीरौ धर्मराज धनंजयौ

इति उच्छिष्ट _ तेन राजहंसा विवल्गिताः

तस्य अभिवाद्य चरणौ निषण्णौ केशव अर्जुनौ

इति रुद्रस्य धाता अपि स्वयं सूतो अभवत् पुरा

तस्य लीलावती लोल लोचन भ्रमर अम्बुजम्

अवहारं दिन अपाये चक्रुः शिथिल कार्मुकाः

भग्ने सुशर्म प्रमुखे पार्थ अस्त्रैः नृप मण्डले

स च मां वेत्ति तत्त्वेन त्वं मिथ्या तु प्रगल्भसे

ऐश्वर्यस्य अभिजन्यस्य गुणानां विक्रमस्य च
कृष्णो यत्र जयः तत्र इति ऊचतुः निश्चितम् पुरा

युष्मद्विधानां वचसा जायते न भयं मम

तेजः ततस् तरल दीधिति कर्ण देहात् अभ्युद्गतम् तरणि मण्डलम् आविवेश

निर्गुणः त्वम् न जानीषे न मां न च धनंजयम्

कर्णः कर्ण आयत उत्सृष्टैः उन्ननाद हसन् मुहुर्

बभूव कौतुक आयात सुर सिद्ध आकुलम् नभः

ततः शक्र मुखाः देवा विचार्य सु चिरम् धिया

त्वं कर्णात् अधिकः तस्मात् सारथ्ये मा हठं कृथाः

संशप्तकैः च विघ्नो अभूत् मम कर्ण निपातने

गन्धर्व समरे पूर्वं त्वयि धीमति विद्रुते

ज्ञायते तुल्य पातात् मम युष्माकं च तरस्वि ता

बभौ भय द विभ्रम भ्रमित भीम भास्वत् गदः प्रिया चिकुर संयम उद्यत मतिः समीर आत्मजः

अभिषिक्तो मणि मयैः कलशैः यशसाम् निधिः

राधेयः क्रकच उत्कृत्त हेम तालः इव अपतत्

पाण्डु सेना न शुशुभे शशि हीना इव शर्वरी

मया एकेन हताः सर्वे संहता दैत्य दानवाः

मनोरथ सुधा वर्षी सो अभवत् कुरु भूपतेः

पुरा पिनाकिनं देवं शंकरं शरणं ययुः

द्रौणिना सूतपुत्रेण सौबलेन कृपेण च

पतिता भूमिपालानाम् अश्रु मालाः इव श्रियः

बहु अपत्यः अभवत् राज्ञा रक्षितो निरुपद्रवः

कृष्णस्य दृश् त्रि भागः च शल्यं शल्यम् इव आविशत्

आहूता विहसन्तो अन्तर् वीराः नो किंचिद् ऊचिरे

न सेहिरे रणे दीप्तं कर्ण सूनोः पराक्रमम्

अदर्शयत् सत्य वादी स तान् गुण दया आश्रयान्

युष्मद्विधानां सहसा हृता येन अंशुक आवलिः

त्रयोदश समाः ते ते संकल्पा विहिताः त्वयि

भवति आत्मा च निहतः श्लाघया गुरु संसदि

अगम्यासु रमन्ते च ते मद्राः ते बान्धवाः

अथ पाण्ड्यः कुरु चमूम् दारयन् _

धृष्टद्युम्नं नृपान् च अन्यान् वीरः तुल्यम् अयोधयत्

प्रहार विक्षतम् देव त्वा अहम् द्रष्टुम् आगतः

एतत् प्रयच्छ कस्मैचिद् गाण्डीवम् शौर्य शालिने

क्व असौ जयद्रथ अरातिः वीरः वानरकेतनः

कर्ण सायक निर्भिन्नम् प्रयातं शिबिरं शनैः

बहुभिः निहतः बालः सौभद्रः किं नु विस्मृतः

कर्णस्य आखण्डल सुतः मनोरथम् इव उन्नतम्

विमर्दे निबिडे तस्मिन् नकुलम् वध गोचरम्

नष्ट आलोकेषु लोकेषु वपुस् गाढेन पांसुना

चकम्पे पाण्डव अनीकम् वातैः इव महत् वनम्

अथ अर्जुन शरैः दिक्षु पूर्यमाणासु संततम्

यो अभवत् ते संरम्भो गृहाण अभ्यधिकम् ततः

भीष्म द्रोण अर्जुन स्पर्धाम् दर्प ज्वर भवाम् नयः

तद् पुत्राणाम् अभूत् काकः सतत उच्छिष्ट भोजनः

सर्व देव मयम् कृत्वा रथं विष्णुं च सायकम्

निर्लज्जाः सर्व गामिन्यः लोभ मोह मद आकुलाः

इति एवम् गहना पार्थ प्रवृत्तिः सत्य धर्मयोः

लाटी नेत्र शित अस्त्रेण तेन बाणैः निपीडिता

हत द्विप घटा कूट कुटीषु निभृतं स्थिताः

तेन उङ्कार प्रतोदेन गृहीते स्यन्दने हरः

त्वद् प्रसाद प्रणयिनः मानस्य विभवस्य च

कटाक्षेण मद आध्मातः सारथ्ये मां यदा ऐक्षत

राधेयेन इति संरम्भात् भाषितः मद्र भूपतिः

आवर्त नर्तिता इव अभूत् सहसा कुरु वाहिनी

आविष्टेषु इव वीरेषु युधि मानेष्व् अ वारितम्

अनार्या मद्रिकायाः ताः स्वसारो मातरः च ते

अपूर्वेण एव विधिना हते दुःशासने तथा

अथ अदृश्यत शुभ्र अश्वः जिष्णुः अच्युत सारथिः

विसृष्टे भुजगे तस्मिन् शल्यः अङ्ग पतिम् अभ्यधात्

अ विचार्य एव किं मोहात् परेषु त्यक्तुम् इच्छसि

विक्रीयन्ते सदा यत्र दाराः पुत्राः च मानवैः

दिव्य अस्त्रेषु दृशः शङ्के स असूयम् क्षिपति क्षणात्

वध्यमानेषु लोकेषु देवाः शक्र पुरोगमाः

नूनं विपदि नीचानां नृपाणां धर्म वृत्तयः

जयं हस्त गतम् मेने कुरु राजः सह अनुगः