tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
माघ किरात रघु वंशेषु सिद्धान्तितस्य वाक्यस्य एव अयम् अनुवादः न त्व् अपूर्व विधानम् स्व मनीषया उपकल्प्य प्रोक्तम् इति शङ्कनीयम्

प्रयोज्ये नर्म व्यापार विस्तारे इति

किंच द्वितीय अवस्थाम् अतिक्रान्तस्य दिष्ट्या आत्म जायया सह असंस्तुत प्रेम प्रादुष्करणे संयुक्तस्य जनस्य स प्रकारक रस उत्पत्ति अनुभवे तादृश् मनीषायाः अभावात् सीधु संग्रहणम् परम कारण त्वेन न अभिमतम् तद् इतर अवस्थायाम् तु अन्धसः शमलस्य अनिर्वचनीय आनन्द प्रकाशने स्वीकरण त्वेन संग्रहणम् अति आवश्यक त्वेन अभिमतम् एव ईदृश् संविदा याथार्थ्य ज्ञानम् परिकल्प्य तादृश् कर्म अधिकारे अनुतर्ष स्वीकरणम् अत्यावश्यकतमम् इति नर्म व्यापार कर्तॄणाम् आप्त वाक्य वत् यथार्थ उपदेशम् अनुशास्ति

तस्माद् अनुतर्ष स्वीकरणात् अनन्तरम् एव नर्म कर्म अधिकारे आधिकारिक त्वम् इति पञ्च सूत्राणाम् एक एव तात्पर्य अर्थः

पूर्वस्मिन् सूत्रे वाह्य तन्त्रे यत् किंचिद् अवच्छेदेन आधिकारिक त्वम् निरूपितम् अस्मिन् सूत्रे तु प्रयोजकस्य साकल्येन नर्म प्रवृत्ति निमित्तस्य अभावे जायमाने सति प्रयोज्य व्यापारे ऽपि अत्यन्त अभावस्य विधानं निर्व्यवसायेण एव प्राप्तं भवति किंचिद् विशेष विधानम् यत्र न उपलभ्यते इति भावः
कतर कतमानाम्

पूर्व अपराणाम्
ते ह ऊचुः प्रावोचाः इति प्रावोचम् इति ह उवाच अथो मे प्रतिप्रावोचन्न् इति न उ हि न प्रत्यज्ञास्थाः इति प्रति वा अज्ञासम् इति ह उवाच

यशसा वा एषो ऽभ्यैति य आर्त्विज्येन तं यः प्रतिरुन्धेद् यशः स प्रतिरुन्धेत् तस्मान् न प्रत्यरौत्सि इति

आदित्याश् च ह वा अङ्गिरसश् च स्वर्गे लोके ऽस्पर्धन्त वयम् पूर्व एष्यामो वयम् इति ते ह अङ्गिरसः पूर्वे श्वःसुत्यां स्वर्गस्य लोकस्य ददृशुस् ते ऽग्निम् प्रजिघ्युर् अङ्गिरसां वा एको ऽग्निः परेह्य् आदित्येभ्यः श्वःसुत्यां स्वर्गस्य लोकस्य प्रब्रूहि इति ते ह आदित्याः अग्निम् एव दृष्ट्वा सद्यःसुत्यां स्वर्गस्य लोकस्य ददृशुस् तान् एत्य अब्रवीत् छ्वःसुत्यां वः स्वर्गस्य लोकस्य प्रब्रूम इति ते ह ऊचुः अथ वयं तुभ्यं सद्यःसुत्यां स्वर्गस्य लोकस्य प्रब्रूमस् त्वया एव वयं होत्रा स्वर्गं लोकम् एष्याम इति स तथा इति उक्त्वा प्रत्युक्तः पुनर् आजगाम
रस मद्य आद्यैः यथारुचि यथा सात्म्यम् मिश्रितः एष विचारण आख्यः

बृंहणस्य कालं मात्रां च आह बृंहण इति

स भक्तः भोजनस्य आदौ मध्ये अन्ते वा पीतः
तत् ते बध्नाम्य् आयुषे वर्चसे बलाय दीर्घ आयु त्वाय शत शारदाय

अपां तेजो ज्योतिर् ओजो बलं च वनस्पतीनाम् उत वीर्याणि

समानां मासाम् ऋतुभिष् ट्वा वयं संवत्सरस्य पयसा पिपर्मि

यद् आबध्नन् दाक्षायणा हिरण्यं शतानीकाय सुमनस्यमानाः

ना एनम् रक्षांसि न पिशाचाः सहन्ते देवानाम् ओजः प्रथम जम् ह्य् एतत्

इन्द्र अग्नी विश्वे देवास् ते ऽनु मन्यन्ताम् अ हृणीयमानाः
देवा इन्द्र ज्येष्ठाः मरुतो यन्तु सेनया

उद् धर्षन्तां मघवन्न् आयुधान्य् उत् सत्वनां मामकानां मनांसि

पृथग् घोषा उलुलयः केतुमन्त उद् ईरताम्

इन्द्रो वः शर्म यच्छत्व् अन् आधृष्याः यथा असथ

प्र इत जयता नर उग्रा वः सन्तु बाहवः
किंविशिष्टो धान्य स्थितः पुर सुराभ्याम् गुग्गुलु मदिराभ्याम् सहितो मिलितः शत अंशेन घोषं कांस्यं विध्यति कनकं करोति इति अर्थः

रिपु निहत लोह षट्कम् रिपुभिर् अरिवर्गैर् निहतं मारितं यत् लोहषट्कं स्वर्ण तार ताम्र नाग वङ्ग लोह अभिधानम् तत् चतुर् मासम् यथा स्यात् तथा धान्य स्थितः अन्न कोष्ठी धृतः रसो जीर्णः
केन संस्वेद्य यन्त्र योगेन संस्वेदः प्रबल अग्निः तस्य इदम् सम्बन्धि यत् यन्त्रम् यस्य यो योगः तेन

पुनर् तस्मिन् यन्त्रे द्रवति चशब्दात् रसेन्द्रः तत् पत्त्रम् जरति

तेन एव विधिना पूर्व पिधानेन तार पत्त्रम् रूप्य दलम् कृष्ण वर्णम् श्यामल प्रभम् जायते
न ऊनम् बभूव कतमत् चन एषाम्

ननु जिह्मा भवन्ति

स्वर् यत् देवाः विभजन्तः आयन् त्रीणि पात्राणि प्रथमानि आसन्

ऋतस्य माने अधि या ध्रुवाणि एभिः देवाः अमृतम् भक्षयन्ति

ऊर्ध्वा तिष्ठन्ति

तानि सत्यम् उत भूतम् ततक्ष

त्रीणि पात्राणि प्रथमानि आसन्
सूतो विधिना उक्त विधानेन क्रामण उचिता या वसा मण्डूक आदीनाम् ता एव आदयो येषां तेषां योगात् सरति सारणा स्यात् पुनर् बीज युतः अपि सूतः चपलत्व अति लघु त्वात् चपलत्वं चञ्चल त्वम् च अति लघु त्वम् च तस्मात् हेतोः अविप्लुषः स्थिरः कार्यः

पूर्व उक्तम् दृढीकर्तुम् आह क्रामण इत्यादि
ऊर्णा प्रतीता टङ्कणं सौभाग्यं गिरिजतु शिलाजतु कर्ण अक्षि मलम् मनुष्यस्य इन्द्रगोपको जीव विशेषः कर्कटकः च कुलीरः स्यात् कुलीरः कर्कटकः इति अमरः एतैः

सर्वे द्वन्द्वेषु सत्वं प्रति द्वन्द्वेषु मिलन्ति एकीभवन्ति लोहानि इति शेषः

एतैः कैः ऊर्णा आदिभिः

किंविशिष्टैः नारी पयसा स्त्री दुग्धेन पिष्टैः कल्कितैः त्रयः अपि द्वंद्वमेलापक योगाः इति
शुचिः शुक्लम् अनार्द्रम् आच्छाद्य यज्ञ उपवीती अप आचम्य चतुर् शुक्लान् बलीन् हरति दधि तण्डुलाः सुरभि शुक्लाः सुमनस इति

हविष्यम् अन्नं ब्राह्मणेभ्यः प्रदाय दध्ना

यथार्थम् इतरे प्रतिब्रूयुः

अथ अतस् नान्दीमुखेभ्यः पितृभ्यः पूर्वेद्युर् व्याख्यास्यामः

माष मत्स्य मांस भक्ष्य अशनैः इति अपरम्

आपूर्यमाण पक्षे पुण्ये नक्षत्रे श्वः करिष्यामि इति श्वो भूते वा अन्नम् संस्कृत्य शुचीन् श्रोत्रियान् ब्राह्मणान् अनुमन्त्रयते
स्वे गावः स्वा गावः

प्रभूतानि धनानि इत्य् अर्थः

स्वे पुत्राः स्वाः पुत्राः

आत्मीयाः इत्य् अर्थः

ज्ञाति प्रतिषेधः इति किम् धूमायन्त इव अश्लिष्टाः प्रज्वलन्ति इव संहताः

अधन आख्यायाम् इति किम् प्रभूताः स्वा न दीयन्ते प्रभूताः स्वा न भुज्यन्ते
विधि अन्तरम् आह अथवा इत्यादि
होतृषदनम् हरितं हिरण्ययं निष्का एते यजमानस्य लोके

परि स्तृणीहि परि धेहि वेदिं मा जामिं मोषीर् अमुया शयानाम्
सा च इयम् रीतिः त्रिधा भिद्यते वैदर्भी गौडीया पाञ्चाली च इति

न एवम् यत् आह

किं पुनर् देश वशात् द्रव्यवत् गुण उत्पत्तिः काव्यानां येन अयम् देश व्यपदेशः
अङ्गारैर् विभीतक अङ्गारैः त्रिफला क्वाथैः मण्डूर द्विगुणः
सावित्रेण रशनाम् आदाय पशोः पाशेन दक्षिणम् अर्ध शीर्षम् अभिदधाति ऋतस्य त्वा देव हविः पाशेन आरमे इति

यत्र अभिजानाति प्र देवम् देव वीतये इति तत् अग्रेण उत्तरम् परिधिम् अनुप्रहरति संधिना वा भवतम् नः समनसौ इति

ये अर्वाचीनम् एकादशिन्याः पशवः आलभ्यन्ते तान् उत्तरतस् यूपस्य नियुनक्ति दक्षिणतस् एकादशिनान्

त्रिस् अनूक्तायाम् प्रथमायाम् प्रदक्षिणम् त्रिस् मन्थति गायत्रम् छन्दः अनुप्रजायस्व इति एतैः मन्त्रैः

प्रहरिष्यन् प्रह्रियमाणाय अनुब्रूहि इति

जाते आह जाताय अनुब्रूहि इति

अधस्तात् उपोक्षति स्वात्तम् चित् स देवम् हव्यम् आपः देवीः स्वदत एनम् इति

स्रुवेण आज्यम् आदाय अभिजुहोति अग्नौ अग्निः चरति प्रविष्टः इति एतया

अथ एनम् उपरिष्टात् प्रोक्षति अद्भ्यः त्वा ओषधीभ्यः इन्द्र अग्निभ्याम् त्वा जुष्टम् प्रोक्षामि इति
गतौ इति अस्य प्रयोगः

अथ तारमाक्षिक शोधन मारणम्

कुलत्थस्य इति स्पष्टम् अन्यत्

अथ मारणम्

कर्कोटी वन्ध्याकर्कोटी मेषशृङ्गी प्रसिद्धा

अथ मारणं स्वर्णमाक्षिक वत्

तदा माक्षिकं शुद्धिम् ऋच्छति शुद्धिं प्राप्नोति
एष वां भागो निहितो रत्न धेयाय दन्तौ मा हिंसिष्टं पितरम् मातरं च

व्रीहिम् अत्तं यवम् अत्तम् अथ उ माषम् अथ उ तिलम्

यौ व्याघ्राव् अवरूढौ जिघत्सतः पितरं मातरं च

तौ दन्तौ ब्रह्मणस्पते शिवौ कृणु जातवेदः

अन्यत्र वां घोरं तन्वः परैतु दन्तौ मा हिंसिष्टं पितरं मातरं च
अथ यद् ऐन्द्रावारुणं मैत्रावरुणस्य उक्थम् भवत्य् ऐन्द्राबार्हस्पत्यं ब्राह्मणाच्छंसिन उक्थं भवत्य् ऐन्द्रावैष्णवम् अच्छावाकस्य उक्थम् भवति द्वे ऐन्द्रं च वारुणं च एकम् ऐन्द्रावारुणं भवति

द्वे ऐन्द्रं च वैष्णवं च एकम् ऐन्द्रावैष्णवं भवति

द्वे ऐन्द्रं च बार्हस्पत्यं च एकम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यं भवति
रस रञ्जने रसेन्द्रे राग कर्मणि कान्तं चुम्बक पाषाण उत्थम् लोहं श्रेष्ठं वा इति समुच्चये तीक्ष्णं लोह भेदः वा काञ्चीं स्वर्णमाक्षिकं वा वज्र सस्यक आदीनाम् वज्र सस्यकौ आदिः येषाम् ते तेषां हीरक चपल आदीनाम् एकतमं तद् मध्यात् एकतमम् सर्वं वा अत्र अभीष्ट शब्दस्य प्रत्येकं संबन्धः हीरक आदीनि रत्नानि सस्यक आद्याः उपधातवः

तीक्ष्ण वत् एतान् आह कान्तम् इत्यादि

वा रस रञ्जने अयम् एव संकरः सर्वेषां कान्ता आदीनाम् मेलापः सर्वत्र अभीष्टः
उपयाम गृहीतः ऽसि

एष ते योनिर् इन्द्राय त्वा उपयाम गृहीतः ऽसि देवेभ्यस् त्वा देवायुवं गृह्णामि पुनर्हविर् असि देवेभ्यस् त्वा देवायुवं पृणच्मि यज्ञस्य आयुषे
आदि शब्दात् घृत गुण उक्ताः अग्नि आदयः

घृतस्य विषयम् आह तत्र इति
यद् वावान इति धाय्या तस्या उक्तम् ब्राह्मणम्

अभि त्वा शूर नोनुम इति रथंतरम् अनुरूपं कुर्वन्त्य् अयं वै लोको रथंतरम् असौ लोको बृहद् अस्य वै लोकस्य असौ लोको ऽनुरूपो ऽमुष्य लोकस्य अयम् लोको ऽनुरूपस् तद् यद् रथंतरम् अनुरूपं कुर्वन्त्य् उभाव् एव तत् लोकौ यजमानाय सम्भोगिनौ कुर्वन्त्य् अथ उ ब्रह्म वै रथंतरं क्षत्रम् बृहद् ब्रह्मणि खलु वै क्षत्रम् प्रतिष्ठितं क्षत्रे ब्रह्म अथ उ साम्न एव सयोनि तायै
उपरि पात्रं दत्त्वा मुद्रयित्वा तद् उपरि गोमयं जलं किंचित् प्रदातव्यं याम द्वयम् चुल्ल्यां पचेत्

पिठरी मध्ये हण्डिका मध्ये ताम्र पात्रेण सूतकात् त्रिगुणेन पुनः अधोमुखेन पार्श्वे तद् पार्श्वे भस्म उत्पलादि जा जारितं स्थापयेत्
च पुनः माक्षिक रसकैः ताप्य खर्परकैः दरद शिखि सहितैः च हिङ्गुल शिखि मिलितैः च करण रूपैः विमलम् च पुनः पुट योगात् वह्नि सम्पर्कात् ध्मातं म्रियते

अन्यत् च आह एवम् इत्यादि

आदौ मल लक्षणम् उक्तम्
अग्निम् अत्र आनीय तस्मिन्न् आज्यभाग अन्तम् हुत्वा स हिरण्य कांस्ये संपातान् अवनयेद् हिरण्य गर्भः संवत्सरस्य प्रतिमां काय स्वाहा कस्मै स्वाहा कतमस्मै स्वाहा प्रजापतये स्वाहा प्रजापते नहि त्वद् अन्य इति च द्वाभ्याम्

जीव शरदः शतं पश्य शरदः शतम् इति मूर्धनि निघ्राप्य स्वस्त्ययनं वाचयति

घोषवत् आदि अन्तर् अन्तस्थम् चतुर् अक्षरम्

पुत्रे जाते नाम धीयते

अग्नेर् आयुर् असि इति हिरण्येन मुखं मेध्यं कृत्वा पाणिना मुखम् अद्भिः संस्पृश्य प्रक्षाल्य स्तनाव् अनुमन्त्रयते मधु वात ऋतायत इति तिसृभिः प्रत्यृचम् उभा उत्तमया
नाग मारण विधानम् आह माक्षिक इत्यादि

क्व स्थाल्यां मृद् भाजने इति अर्थः

माक्षिकेण निहतं मारितं यत् शुल्वं शिलया मनःशिलया नागं च निहतं मारितं उभयं तुल्य अंशम् सम भागम् कार्यं पुनर् जम्बीर रसैः जम्बीर द्रावैः सैन्धव सहितम् उभयं पुटितं भावितं सत् पचेत् वह्निना पक्वं कुर्यात्
वायुर् वा अध्वर्युर् अधिदैवं प्राणो ऽध्यात्मम्

अन्नं वृष्टिः

प्रमायुका ह स्युः

अथ अध्वर्युम् प्रतिप्रस्थाता दीक्षयति

स यद् एताव् अन्तरेण अन्यः दीक्षेत इमम् तं लोकं प्राणेन व्यापादयेत्

तस्माद् एताव् अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत

तस्माद् एताव् अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत
ततः पशोः मुख आदीनि गात्राणि प्रक्षालयति
तत् निर्जगाम हविषा घृतेन शं नो अस्तु द्विपदे शं चतुष्पदे

रुद्राय स्वाहा इति हुत्वा

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

घोरो वज्रो देव सृष्टः न आगन् यद् वा गृहान् घोरम् उत आजगाम

भवाशर्वौ मृडतं मा अभियातम् इत्य् एतेन सूक्तेन जुहुयात्

अथ यत्र एतत् मांस मुखः निपतति तत्र जुहुयात्
पुनः पिष्टि स्तम्भ आदि विधिम् पिष्टि स्तम्भः आदिर् यस्य विधेः तम् विधिं पाट खोट जलौका आख्यम् च वक्ष्ये

विशेषम् आह वक्ष्य इत्यादि

भो बुधाः मया प्रकाश्यमानं सत् शृणुत स अवधानाः इति अध्याहार्यम्
प्रातर् प्रातर् गृहपतिर् नो अग्निः सायं सायं सौमनसस्य दाता

वसोः वसोः वसु दानः एधि वयं त्वा इन्धानाः तन्वं पुषेम

अहर् अहर् बलिम् इत् ते हरन्तो अश्वाय इव तिष्ठते घासम् अग्ने

सायं सायं गृहपतिर् नो अग्निः प्रातः प्रातः सौमनसस्य दाता

रायस्पोषेण सम् इषा मदन्तो मा ते अग्ने प्रतिवेशा रिषाम

वसोः वसोः वसु दानः एधि इन्धानाः त्वा शतंहिमा ऋधेम

या ते वसोर् वात इषुः सा त एषा तया नो मृड

रात्रिं रात्रिम् अप्रयातं भरन्तो अश्वाय इव तिष्ठते घासम् अस्मै

अन्न आदाय अन्नपतये रुद्राय नमो अग्नये

त्वाम् इन्द्रा पुरुहूत विश्वम् आयुर् व्यश्नवन्

अ पश्चा दग्ध अन्नस्य भूयासम्
वरो मत्स्येषु रोहित इति सुश्रुत उक्त्याः

सूतात् चतुर्गुणेषु अष्ट भागेषु कपर्देषु क्षिपेत् भाग एकम् टङ्कणं सौभाग्यं दत्त्वा गो क्षीरेण मर्दयित्वा वराटानां मुखं मुद्रयेत् शंखस्य शंखानाम् अष्टौ भागान् शराव मध्ये वराटकानाम् अध ऊर्ध्वं दत्त्वा मुद्रां विधाय गजपुटे पचेत् कपर्दो वराटकः

पथ्यवर्गे हि तस्य गृहीत त्वात्

पुटस्य अन्तर् सम्पुटस्य अन्तर् सर्वं क्षिपेत् चूर्णं कज्जली चूर्णम् तद् लिप्त शरावयोः सम्पुटस्य अन्तर् मध्ये षष् गुञ्जा संमिते रसं सिद्धम् एकोनत्रिंशत् ऊषणैः मरिचैः देयम् वात रोगे घृतेन दद्यात्
दुष्वप्न्यं दुरितं निष्षुव अस्मत् अथ गच्छेम सुकृतस्य लोकम्

यद् आपो अघ्न्या इति वरुण इति यद् ऊचिम ततो वरुण मुञ्च नः

दाम्नो दाम्नो राजन्न् इतो वरुण मुञ्च नः

प्र अस्मत् पाशान् वरुण मुञ्च सर्वान् य उत्तमा अधमा वारुणा ये

उद् उत्तमं वरुण पाशम् अस्मद् अव अधमम् वि मध्यमं श्रथाय

अप्सु ते राजन् वरुण गृहो हिरण्ययो मितः
तद् एतत् सहस्रं तत् सर्वं तानि दश दश इति वै सर्वम् एतावती हि संख्या दश दशतस् तत् शतम् दश शतानि तत् सहस्रं तत् सर्वम्

पञ्च कृत्वस् प्रस्तौति पञ्च कृत्वस् उद्गायति पञ्च कृत्वस् प्रतिहरति पञ्च कृत्वस् उपद्रवति पञ्च कृत्वस् निधनम् उपयन्ति तत् स्तोभ सहस्रम् भवति

तानि त्रीणि छन्दांसि भवन्ति त्रेधा विहितम् वा इदम् अन्नम् अशनं पानं खादस् तद् एतैर् आप्नोति

यो ह वै यज्ञे यज्ञं वेद अहनि अहर् देवेषु देवम् अध्यूढं स संप्रतिवित्

तद् एतत् पञ्चविधं त्रिवृत् पञ्चदशं सप्तदशम् एकविंशं पञ्चविंशम् इति स्तोमतो गायत्रं रथन्तरं बृहद् भद्रं राजनम् इति सामतो गायत्र्य् उष्णिग् बृहती त्रिष्टुब् द्विपदा इति छन्दस्तः शिरो दक्षिणः पक्ष उत्तरः पक्षः पुच्छम् आत्मा इति आख्यानम्

एष वै यज्ञे यज्ञो ऽहन्य् अहर् देवेषु देवो ऽध्यूढो यद् एतन् महद् उक्थम्
इन्द्रस्य मुष्टिः असि

सम् अश्व पर्णाः पतन्तु नः नरः

उप श्वासय पृथिवीम् उत द्याम्

केतुमत् दुन्दुभिः वावदीतु

अप सेध दुन्दुभे दुच्छुनाम् इतस्

अभि इमे जयन्तु

आ क्रन्दय

अस्माकम् इन्द्र रथिनः जयन्तु

बलम् ओजः नः आ धाः

पुरुत्रा ते वन्वताम् विष्ठितम् जगत्
सक्तून् वा एवम् अर्थान् कुर्वन्ति अपि वा यत् यत् अन्नम् क्रियते तस्य तस्य

ततो यावन्तं देशं कामयत इमं सर्पा न आगच्छेयुः इति तं संततया उद धारया अनुपरिषिञ्चति अप श्वेत पदा जहि पूर्वेण च अपरेण च

श्वेताय वायव्याय आन्तरिक्षाणाम् अधिपतये स्वाहा इति द्वितीयाम्

तत एतान् चतुरः मासान् सर्पेभ्यः बलिं हरन्ति

अभिभुवे सूर्याय दिव्यानाम् अधिपतये स्वाहा इति तृतीयाम्

उपनिष्क्रम्य स्थण्डिल एव एताः आहुतीर् जुहोति

आग्नेयाय पाण्डराय पार्थिवानाम् अधिपतये स्वाहा इति प्रथमाम् आहुतिम् जुहोति

श्रवण कर्म व्याख्यास्यामः

सप्त च मानवैः इमाः तिस्रः च राज बन्धवैः

श्रावण्यां पौर्णमास्याम् उपकल्पयते अक्षत धानाः च अक्षत सक्तून् च जात्यं च अञ्जनम्

श्वेताय वैदर्व्याय नम इति

अपि वा समीची नाम असि प्राची दिश् इति सर्प आहुतीः

प्राशन अर्थाः धाना उपकल्प्य अक्षत धानाः च अक्षत सक्तून् च जात्यं च अञ्जनम् स्थण्डिले न्युप्य अभिमन्त्रयते नमो ऽस्तु सर्पेभ्य इति तिसृभिः

तत एता धाना अ समेत्य अवगिरन्ति यावन्तो हविः उच्छिष्ट आशाः भवन्ति
यद् वा अभिदुद्रोह अनृतम् यद् वा शेपे अभीरुणम्

यदा सवनीयस्य चरितं भवत्य् अथ उद्गातारः चात्वाले मार्जयन्त आपो हि ष्ठा मयोभुवस् ता न ऊर्जे दधातन

महे रणाय चक्षसे

यो वः शिवतमो रसस् तस्य भाजयत इह नः

तस्मा अरं गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ

उशतीर् इव मातरः

इदम् आपः प्रवहत अवद्यम् च मलं च यत्

आपो जनयथा च नः
स सदः अनुप्रविश्य ऋत्विजः च यजमानम् च आमन्त्रयामास तत् याः प्राच्यः नद्यः वहन्ति याः च दक्षिणाच्यः याः च प्रतीच्यः याः च उदीच्यः ताः सर्वाः पृथक् नामधेयाः इति आचक्षते तासाम् समुद्रम् अभिपद्यमानानाम् छिद्यते नामधेयम् समुद्रः इति आचक्षते एवम् इमे सर्वे वेदाः निर्मिताः स कल्पाः स रहस्याः स ब्राह्मणाः स उपनिषत्काः स इतिहासाः स अन्वाख्यानाः स पुराणाः स स्वराः स संस्काराः स निरुक्ताः स अनुशासनाः स अनुमार्जनाः स वाकोवाक्याः तेषाम् यज्ञम् अभिपद्यमानानाम् छिद्यते नामधेयम् यज्ञः इति एव आचक्षते

स ह स्वेन अतिमानेन मानुषम् वित्तम् न इयाय

तम् माता उवाच ते एव एतत् अन्नम् अवोचन् ते इमे एषु कुरु पञ्चालेषु अङ्ग मगधेषु काशि कौशलेषु शाल्व मत्स्येषु स वश उशीनरेषु उदीच्येषु अन्नम् अदन्ति इति अथ वयम् तव एव अतिमानेन अन् आद्याः स्मः वत्स वाहनम् अन्विच्छ इति
इत्यादि उक्तानाम् मधुर अम्ल कटु पाकानाम् व्यावृत्ति अर्थम् आह परिणाम अन्ते आहार परिणाम अन्ते

अथ विपाकः

आदौ षष् रसम् अपि अन्नम् मधुरीभूतम् ईरयेत्
पश्चात् वङ्ग ताम्र योग अनन्तरम् प्रकाशमूषासु यावत् निर्मलं मल वर्जितम् स्यात् तावत् नागम् देयं पुनर् यावत् निर्मलम् उज्ज्वलं निस्तरङ्गं नाग ऊर्मि वर्जितम् स्यात् तावत् विधिना ध्मातं कुर्यात् इति अर्थः
यो वै संवत्सरस्य अवारम् च पारं च वेद स वै स्वस्ति संवत्सरस्य पारम् अश्नुते ऽतिरात्रो वा अस्य प्रायणीयो ऽवारम् उदयनीयः पारम्

यद् वै चतुर्विंशं तन् महाव्रतम् बृहद्दिवेन अत्र होता रेतः सिञ्चति तद् अदो महाव्रतीयेन अह्ना प्रजनयति संवत्सरे संवत्सरे वै रेतः सिक्तं जायते तस्मात् समानम् बृहद्दिवो निष्केवल्यम् भवत्य् एष ह वा एनम् परस्तात् कर्मभिर् आप्त्वा अवस्तात् उपैति य एवं विद्वान् एतद् अहर् उपैति

यो वै संवत्सरस्य अवरोधनम् च उद्रोधनम् च वेद स वै स्वस्ति संवत्सरस्य पारम् अश्नुते ऽतिरात्रो वा अस्य प्रायणीयो ऽवरोधनम् उदयनीय उद्रोधनम्

स्वस्ति संवत्सरस्य पारम् अश्नुते य एवं वेद

स्वस्ति संवत्सरस्य पारम् अश्नुते य एवं वेद य एवं वेद

स्वस्ति संवत्सरस्य पारम् अश्नुते य एवं वेद

यो वै संवत्सरस्य प्राण उदानौ वेद स वै स्वस्ति संवत्सरस्य पारम् अश्नुते ऽतिरात्रो वा अस्य प्रायणीयः प्राण उदान उदयनीयः
यः अग्नौ रुद्रः यः अप्सु अन्तर् यः ओषधीः वीरुधः आविवेश यः इमा विश्वा भुवनानि चाक्ﾱपे तस्मै रुद्राय नमः अस्तु अग्नये
बीज जारणात् किम् भवति तत् आह सम आदि इत्यादि

मधु समये परपुष्टः प्रवर जवः शोभते सततम्

शरदि शारद मेघः वर्षति वर्षासु वार्षिको वार्दः

सम आदि जीर्णस्य सूतस्य रूप्य आदिषु प्रयोगात् कनकम् भवेत् इति व्यक्तिः

किं तत् यस्मात् विधानात् हेम् कनकं जायते खलु निश्चयेन तत् करणम् तस्य विधानस्य करणम्

समं सूत तुल्यम् अधि शब्दात् अपरिमितं समात् अधिकम् यत् जीर्णम् जारणम् आप्तम् बीजं निष्पन्न बीजम् तेन एव जीर्णेन बीजेन सह आवर्त ता कार्या आवर्त इति आवर्तः
प्र मित्रयोर् वरुणयोर् इति पर्यासः

तस्मान् मैत्रावरुणः प्रातःसवने मैत्रावरुणानि शंसति

प्रत्य् एव अभिमृशन्ते

तौ ह्य् अस्य एतत् यज्ञस्य अङ्गम् अनुसमाहरतां मैत्रावरुणीयाम्

न आप्याययन्ति

आ नो मित्रावरुणा आ नो गन्तं रिशादसा इति मैत्रावरुणस्य स्तोत्रिय अनुरूपौ

आ यातं मित्रावरुणा इति यजति

एते एव तद् देवते यथाभागं प्रीणाति

यद् व् एव मैत्रावरुणानि शंसति प्रति वां सूर उदिते विधेम नमोभिर् मित्रावरुणा उत हव्यैर् उत वाम् उषसो बुधि साकं सूर्यस्य रश्मिभिर् इत्य् ऋचा अभ्यनूक्तम्

तौ ह्य् अस्य एतत् यज्ञस्य अङ्गम् अनुसमाहरताम्

मित्रावरुणाव् अब्रवीद् युवं न इमं यज्ञस्य अङ्गम् अनुसमाहरतं मैत्रावरुणीयाम्

वषट्कृत्य अनुवषट्करोति

न ह्य् अ नाराशंसाः सीदन्ति
मास पूर्वाय

न यस्य कस्यचित् तृतीया समासस्य

कर्तृ करणे कृता बहुलम् इति कृतम् कृतम्

पूर्व सदृश सम ऊन अर्थ कलह निपुण मिश्र श्लक्ष्णैः इति तृतीया समासम् प्रतिपदं वक्ष्यति तस्य इदम् ग्रहणम्

द्वि अह पूर्वाय

संवत्सर पूर्वाय

त्रि अह पूर्वाय

मासेन पूर्वाय
ओ त् अन्तः यो निपातः स प्रगृह्य सञ्ज्ञः भवति

उत अहो इति

आहो इति

तद् ओकारेण तद् अन्त विधिः
केन समं हेम्ना सह

एवम् उक्त विधानेन रस वैक्रान्तकम् द्वंद्व अन्वितम् स्वकीय द्वंद्व सहितम् मिलति पृथग्भावं त्यजति
शास्त्रं सर्व अनुग्राहि को वा मन्यते

तत् आह
इमाम् हि अस्मै ओषधिम् आ हरामि अरुन्धतीम्

सविता अग्निः ब्रह्मा सोमः इन्द्रः त्वष्टा बृहस्पतिः एते मरुत् युतम् त्वा ब्रह्मणा पुनर् आ भरन्

यः परिधाय मृगेषु अपि धावति तम् कश्यपस्य ब्रह्मणा सविता पुनर् आ भरत्
आतोदिनौ नितोदिनौ अथ उ संतोदिनौ उत अपि नह्यामि अस्य मेढ्रम् यः इतस् स्त्री पुमान् जभार

अहम् एनौ उद् अतिष्ठिपम् गावौ श्रान्त सदौ इव कुर्कुरौ इव कूजन्तौ उदवन्तौ वृकौ इव
व्यवायि भेषज उपेते द्रव्ये क्षिप्तो रसः खलु

अनया उक्तया सारणया सह क्रामण संस्कारे कृते सति रसो विशति क्रामति पुनर् वेध विधौ कृते सति रसः स्व गुणान् प्रकाशयति इति वेदितव्यम्

इति परिभाषा

क्रामण संस्कार अधिकारम् आह अनया इत्यादि

वेध इति उच्यते तज्ज्ञैः स च न एकविधः स्मृतः
अग्निहोत्र उच्छेषणम् आनीय दध्य् आनयेद् इत्य् आश्मरथ्यः

यदि तण्डुलान् न विन्देद् ओषधीभिर् आतञ्च्यात्

अ दस्तम् असि विष्णवे त्वा यज्ञाय अपिदधामि अहम्

एवम् अस्मिन् यज्ञे यजमानाय जागृत इति अपिधाने ऽप आनीय उदन्वता अयस्पात्रेण दारु पात्रेण वा अपिदधाति

प्राग् इत्य् एकेषां प्राच् उदक् इत्य् एकेषाम्

यद्य् अग्निहोत्र उच्छेषणम् न विन्देत् तण्डुलैर् आतञ्च्यात्

श्रपयित्वा कर्षन्न् इव उदक् उद्वासयति दृंह गा दृंह गो पतिम् मा वो यज्ञ पतिः रिषद् इति

शीतं बुध्नं कृत्वा दध्ना आतनक्ति सोमेन त्वा तनच्मि इन्द्राय दधि इति

दध्य् आनीय अग्निहोत्र उच्छेषणम् इत्य् आलेखनः
तस्मिन् एतस्मिन् अग्नौ देवाः श्रद्धाम् जुह्वति

तस्याः आहुत्याः सोमः राजा सम्भवति

असौ वाव लोकः गौतम अग्निः

तस्य आदित्यः एव समिध् रश्मयः धूमः अहर् अर्चिः चन्द्रमाः अङ्गाराः नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गाः
विधि अन्तरम् आह अथवा इत्यादि

अथवा इति समुच्चये रसकवरं श्रेष्ठं खर्परिकं शुद्ध हेम्नि पूर्ण वर्णे शत निर्व्यूढम् कुर्यात् शतगुण निर्वाहः कार्यः एकगुण स्वर्णे शतगुण निर्वाहः इति युक्तं एवं कृते सति वर बीजम् श्रेष्ठ बीजम् भवति तत् बीजम् गर्भे रस उदरे द्रवति गर्भे द्रुतिः भवति रसेन्द्रे पारदे शीघ्रं अविलम्बितं जरति च निःशेषताम् आप्नोति विधानेन इति शेषः अत्र द्रवणे जरणे च न सन्देहः
यादृक् कृत्यं क्रियते तादृक् बलवान् स्याद् इति अभिप्रायः

एवंविधः अपि क्रामण रहितः क्रामण वर्जितः लोहं न विशति लोह अन्तर् प्रवेशम् न करोति ततो हेतोर् लोहं धातुं संवेष्ट्य परिवेष्टनं कृत्वा तिष्ठति बाह्य राग दायी स्यात् इति

उक्त विधानेन कृतः सारणस्य विधिर् यस्मिन् सूतराजे एवम् विधिः सूतराट् बलवान् भवेत् इति शेषः

सु संस्कृताः मुख अन्तःस्थाः विशदाः च हित अर्थकाः

अथ क्रामण प्रशंसाम् आह इति इत्यादि

तथा पर उचिताः पूता भवन्ति अमर जाः गिरः
हव्यवाहम् इति स्विष्टकृतम्

वसवो व्रत पतयः रुद्रा व्रत पतयः आदित्या व्रत पतयः मरुत् अङ्गिरसः व्रत पतयः इति व्रतम् आलभ्य वसून् अद्भिस् तर्पयेत् प्रथमस्मिंस् त्रिरात्रे रुद्रान् द्वितीय आदित्यांस् तृतीये मरुत् अङ्गिरसः चतुर्थे

असङ्ख्याता इति दशभी रुद्राणाम्

आ मे गृहा इति द्वाभ्यां वसूनां स्थालीपाकस्य जुहोति

अथ अत्र व्रत उपायनम्

कदाचन स्तरीर् असि इति पञ्चभिर् आदित्यानाम्
यथा नागं त्रि गुणितम् भवेत् तथा एव कुर्यात्

पश्चात् सूतम् शुद्धं कृत्वा पारदं निर्नागं विधाय तदनु नाग जारण अनन्तरम् बीजवरं पूर्व उक्तम् योजयेत्

निर्नाग अनन्तरम् यत् कर्तव्यम् तत् आह ज्ञात्वा इत्यादि

नागं सीसकं त्रुटितं बुद्ध्वा पुनर् अपि नागं दह्यात् पूर्व उक्त विधानेन पारदे इति शेषः
स वितर्कम् ज्ञान मयम् इत्य् एतैः प्रश्नैः प्रतिवचनैश् च यथार्थं पदम् अनुविचिन्त्य प्रकरण ज्ञः हि प्रबलो विषयी स्यात् सर्वस्मिन् वाकोवाक्य इति ब्राह्मणम्

अध्यात्मम् आत्म भैषज्यम् आत्म कैवल्यम् ओंकारः
धीती वा ये अनयन् वाचो अग्रं मनसा वा ये ऽवदन्न् ऋतानि

तृतीयेन ब्रह्मणा वावृधानास् तुरीयेण अमन्वत नाम धेनोः

स द्याम् और्णोद् अन्तरिक्षं स्वः स इदं विश्वम् अभवत् स आभवत्

स वेद पुत्रः पितरं स मातरं स सूनुर् भुवत् स भुवत् पुनर्मघः
एकत्र परिज्ञान अभावात् इति

एकत्र पौगण्ड वयसः पुरुष कल्पस्य उत्तरस्मिन् काले उपश्यामया समीकृते अनेहसि अन्धसः रसस्य रेतसः परिपक्व तायाः अभावात् तादृश् कर्म अधिकारे न अधिकारि ता
तत्र अपि अनन्यज मखेषु एव इति

योषायाः अत्र योषा संग्रहेन उपश्यामा आदीनाम् एव संग्रहः न विभ्रंशित द्वितीय अवस्थानाम् आस्य पद्मेन प्राशनं तु अति उत्कृष्ट फल विशेष अन्तरम् निश्चित्य अति आवश्यक त्वेन प्राशनम् अनुदर्शयति

अनन्यजेन क्रियमाणेषु मखेष्व् एव अति आवश्यक त्वेन अनुतर्ष स्वीकरण विधानम् न इतरत्र तद् अतिरिक्त कालेषु इति
त्रीणि वा चतुर्गृहीतान्य् अनुवाकस्य इति आचार्या एते तन्वाम् आर्त्तिम् च उत्तराम् वा संधिं संधाय जुहुयाद् इति तैत्तिरीयब्राह्मणम् इष्ट्वा विद्याज् जामिं पुरुष विधिम् मायया वा यज्ञ संबन्धिनीम् वाच् मनः चिन्तायाम् प्राग् विहरणाद् आर्ताय प्रजापतिर् मनसि सारस्वतो वाचि विसृष्टायां विधानं दीक्षायां ब्रह्मव्रते स्वाहा इति एतेन न्यायेन वाजसनेयीब्राह्मणम् ओघेन मन्त्राः क्ﾱप्ताः

सोम रूपेषु उक्तः आचार्य कल्पः

इत्य् इत्य् अर्थ लोपात् निवृत्तिः

प्रजापतये स्वाहा धात्रे स्वाहा पूष्णे स्वाहा इति

त्रयस्त्रिंशद् वै यज्ञस्य तन्वः

ब्राह्मणं तु भवति

श्वःसुत्यां चेद् अ हुतायाम् अपाः गच्छेत् इन्द्राय हरिवत इति ब्रूयाद् इति तिसृभिः

अपराह्णिकश् चेत् प्रवर्ग्यो ऽभ्यस्तम् इयात् शुक्रः ऽसि दिवो इति जुहुयाद् व्याहृतिभिश् च
याः अधरात् आचरन्ति जिह्मा मुखा करिक्रतीः आहताः अप ताः इतस्

याः पुरस्तात् आचरन्ति नीचैस् सूर्यात् अधस् दिवः एतम् अप्सरसाम् व्रातम् ब्रह्मणा अछा आ वदामसि

आरात् यक्ष्मम् नि धत्त अस्मात् नः अधि पूरुषात्

याः कुल्याः याः वन्याः याः उ च उन्मादयिष्णवः सर्वाः ताः मृश्मशा अकरम् दृषदा खल्वान् इव

नश्यन्तु अतस् श्वन्वतीः

चेतन्तीम् अश्मलाम् पलाम् तासाम् वः नमः अर्चिषे
दिवा रात्रि नियमस्य त्यागे दोषम् आह निश्य् अन्यथा इति

येषां दिवा स्नेहनम् उक्तं तेषां निशि करणे वात कफ जाः रोगाः स्युः

येषां निशि स्नेहनम् उक्तम् तेषां दिवा करणे पित्त रोगाः स्युः
अशुद्ध बीज प्रभावम् आह य इत्यादि

पुनर् विशेषेण यः संस्कार कृत् एतैः गगन आद्यैः अशुद्धैः कृत्वा रसस्य कर्म कुरुते तस्य पुरुषस्य रसः पारदो ऽव्यापको असरण शीलः भवेत् पतङ्गी ऊर्ध्वगामी च भवेत् यन्त्रस्य अधोभागे न तिष्ठति इति अर्थः
द्वादश रात्रेः पर्यायाः सर्वे पञ्चदशास् ते द्वौ द्वौ सम्पद्य त्रिंशद् एकविंशं षोﾱअशि साम त्रिवृत् संधिः सा त्रिंशत् स मासस् त्रिंशन् मासस्य रात्रयो मासधा संवत्सरो विहितः संवत्सरो ऽग्निर् वैश्वानरो ऽग्निर् अग्निष्टोमः संवत्सरम् एव अनु अतिरात्रो ऽग्निष्टोमम् अप्येत्य् अतिरात्रम् अपियन्तम् अन्व् अप्तोर्यामो ऽप्येत्य् अतिरात्रो हि स भवति

एतद् वै ये च पुरस्ताद् ये च उपरिष्टात् यज्ञ क्रतवः ते सर्वे ऽग्निष्टोमम् अपियन्ति

इति नु पुरस्ताद् अथ उपरिष्टात् पञ्चदश उक्थ्यस्य स्तोत्राणि पञ्चदश शस्त्राणि स मासो मासधा संवत्सरो विहितः संवत्सरो ऽग्निर् वैश्वानरो ऽग्निर् अग्निष्टोमः संवत्सरम् एव अनु उक्थ्यः ऽग्निष्टोमम् अप्येत्य् उक्थ्यम् अपियन्तम् अनु वाजपेयो ऽप्येत्य् उक्थ्यो हि स भवति

अश्नुते ह वै दैवं क्षत्रं सहो बलम् एतस्य ह सायुज्यं सरूप ताम् सलोकताम् अश्नुते य एवं वेद
यस्य स्यात् अद्धा न विचिकित्सा अस्ति इति ह स्म आह शाण्डिल्यः शाण्डिल्यः

अथ खलु क्रतु मयः पुरुषः

सः क्रतुम् कुर्वीत मनस् मयः प्राण शरीरः भा रूपः सत्य संकल्पः आकाश आत्मा सर्व कर्मा सर्व कामः सर्व गन्धः सर्व रसः सर्वम् इदम् अभ्यात्तः अवाकी अनादरः एष मम आत्मा अन्तर् हृदये अणीयाः व्रीहेः _ यवात् _ सर्षपात् _ श्यामाकात् _ श्यामाक तण्डुलात् _ एष मम आत्मा अन्तर् हृदये ज्यायाः पृथिव्याः ज्यायाः अन्तरिक्षात् ज्यायाः दिवः ज्यायाः एभ्यः लोकेभ्यः सर्व कर्मा सर्व कामः सर्व गन्धः सर्व रसः सर्वम् इदम् अभ्यात्तः अवाकी अनादरः एष मम आत्मा अन्तर् हृदये एतत् ब्रह्म एतम् इतस् प्रेत्य अभिसंभवितास्मि इति
प्राणान् अमुष्य संगीर्य सं गिरामो अमुम् वयम्

स्कन्धान् अमुष्य शातयन् वृत्रस्य इव शचीपतिः

प्राणान् अमुष्य सम्पाय सं पिबामो अमुं वयम्

यत् पिबामि सं पिबामि समुद्र इव संपिबः

यद् अश्नामि बलं कुर्व इत्थं वज्रम् ददे
अयं सहस्रम् आ नो दृशे कवीनां मतिर् ज्योतिर् विधर्मणि

ब्रध्नः समीचीर् उषसः सम् ऐरयन्
मृत सूतम् मृत पारदम् अभ्रकं गन्धकं यवक्षारं सौभाग्यं अग्निमन्थो वचा एतानि सूत तुल्यानि कुर्यात्

विजया भङ्गा कपित्थं प्रसिद्धं तैः धातकी आदिभिः वार एकम् भावयेत्

गोलक तुल्याम् प्रतिविषां तथा मोच रसम् दत्त्वा कपित्थ आदिभिः सप्त सप्त भावयेत्

यावत् सूतं प्रत्येक भागम् मतः

ततो जयन्ती आदिभिः विमर्दयेत्

धातकी पुष्पाणि इन्द्रयवः मुस्तं लोध्रं बिल्वं गुडूची एतैः शाणं टङ्कं मधुना लिहेत्

शनैस् याम अर्धम् वह्निं कुर्यात्
प्रथमे पदे विहरति तस्मात् स्त्र्य् ऊरू विहरति

समस्यत्य् उत्तरे पदे तस्मात् पुमान् ऊरू समस्यति तन् मिथुनम् मिथुनम् एव तद् उक्थ मुखे करोति प्रजात्यै

प्र वो देवाय अग्नये इत्य् एव अनुष्टुभः प्रथमे पदे विहरति वज्रम् एव तत् परस् वरीयांसम् करोति समस्यत्य् एव उत्तरे पदे आरम्भणतो वै वज्रस्य अणिमा अथ उ दण्डस्य अथ उ परशोर् वज्रम् एव तत् प्रहरति द्विषते भ्रातृव्याय वधं यः अस्य स्तृत्यस् तस्मै स्तर्तवै

प्रजायते प्रजया पशुभिर् य एवं वेद