tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तस्य पतन्ती रसम् अधयत् तत् धीत रसम् न अन्वाप्नोत् पूर्वे सवने ते देवाः प्राजिज्ञासन्त तत् पशुष्व् अपश्यंस् तद् यद् आशिरम् अवनयन्त्य् आज्येन पशुना चरन्ति तेन तत् समावत् वीर्यम् अभवत् पूर्वाभ्यां सवनाभ्याम्

सर्वैः सवनैः समावत् वीर्यैः समावत् जामिभिः राध्नोति य एवं वेद

सा यद् दक्षिणेन पदा समगृभ्णात् तत् प्रातःसवनम् अभवत् तद् गायत्री स्वम् आयतनम् अकुरुत तस्मात् तत् समृद्धतमं मन्यन्ते सर्वेषां सवनानाम् अग्रियो मुख्यो भवति श्रेष्ठ ताम् अश्नुते य एवं वेद अथ यत् सव्येन पदा समगृभ्णात् तन् माध्यंदिनं सवनम् अभवत् तद् विस्रंसत तद् विस्रस्तं न अन्वाप्नोत् पूर्वं सवनं ते देवाः प्राजिज्ञासन्त तस्मिंस् त्रिष्टुभं छन्दसाम् अदधुर् इन्द्रं देवतानां तेन तत् समावत् वीर्यम् अभवत् पूर्वेण सवनेन उभाभ्याम् सवनाभ्यां समावत् वीर्याभ्याम् समावत् जामीभ्याम् राध्नोति य एवं वेद अथ यन् मुखेन समगृभ्णात् तत् तृतीयसवनम् अभवत्
क्रम वृत्तौ रवि रसकौ संशुद्धौ विशेष विधानेन शोधितौ वा उत्तम जातीयौ मूक मूषिका ध्मातौ अन्धमूषायां ध्मातौ वह्नि योगीकृतौ कार्यौ एतत् त्रिगुणम् यथा स्यात् तथा चीर्णो जीर्णः च सूतः हेम निभः जायते एतेन चारणम् आपन्नः पश्चात् तेन एव जारणाम् आपन्नो रसः स्वर्ण प्रभः भवेत् इति अर्थः

प्रधानयोः ताम्र खर्परयोः कृत्यम् आह क्रम वृत्तौ इत्यादि
स नः पर्षद् अति द्विषः

स नः पर्षद् अति द्विषः

यः परस्याः परावतस् तिरो धन्वा अतिरोचते

स नः पर्षद् अति द्विषः

यो अस्य पारे रजसः शुक्रो अग्निर् अजायत

यो रक्षांसि निजूर्वत्य् अग्निस् तिग्मेन शोचिषा

यो विश्वा अभि विपश्यति भुवना सं च पश्यति

स नः पर्षद् अति द्विषः
यथा अग्निः सर्वेषु हविःषु भागी भवति

तम् एव एतत् आप्याययति तम् वर्धयति

स यत् ह अन्यतरत् ब्रूयात् अर्धम् ह वै यज्ञस्य समिष्टम् स्यात् अर्धम् अ समिष्टम्

न अत्र अग्निम् होत्रात् इति आह

अथ यत् अमावास्यायाम् वृधन्वन्तौ क्षयम् वै अत्र चन्द्रः गच्छति

रुद्रः स्विष्टकृत्

अथ यत् पौर्णमास्याम् वार्त्रघ्नौ आज्य भागौ भवतः पौर्णमासेन वै इन्द्रः वृत्रम् अहन्

तत् एवम् तत् अग्नेः भागे देवताः भागिनीः करोति

अथ यत् उत्तमे प्रयाजे देवताः समावपति प्रयाज भाजः एव एनाः तत् करोति

न इद् रुद्रेण यजमानस्य पशून् प्रसजानि इति

तस्मात् स्वाहा देवाः आज्य पाः जुषाणाः अग्ने आज्यस्य हविषः व्यन्तु इति एव ब्रूयात्

पशवः वै प्रयाजाः
छागा क्षीरेण टङ्कणं पिष्ट्वा मुखं रुन्धयेत्

शिला मनःशिला तालकं हरितालं वराटीः कपर्दिकाः तेन पूरयेत्

अथ राजमृगाङ्को रसः क्षय आदौ
संवत्सरस्य या पत्नी सा नो अस्तु सु मङ्गली

तेषाम् आयुष्मतीं प्रजां रायस्पोषेण सं सृज

यां देवाः प्रतिनन्दन्ति धेनुं रात्रिम् उपायतीम्

सा नः पयस्वती दुहाम् उत्तराम् उत्तराम् समाम्

वधूर् जिगाय नवगज् जनित्री त्रय एनां महिमानः सचन्ते

इयम् एव सा या प्रथमा व्यौच्छत् सा अप्सु अन्तर् आसु चरति प्रविष्टा
कूर्म अस्थि शिलाजतुकं प्रतीतं मेषी मेष पत्नी मृगो हरिणः गौः प्रतीता प्रतीतो वा तेषां यानि अस्थीनि तैर् निर्वापिता या काञ्ची स्वर्णमाक्षिकं सा जल सदृशा भवति कियत् काल परिमाणम् सदा नित्यं पुनः द्रुतायां गलितायां वापो देयः वापो निक्षेपणम्
तत् उ ह स्म आह कौषीतकिः सायम् अस्तमिते पुरा तमसः तस्मिन् काले जुहुयात् स देव यानः केतुः तम् एव आरभ्य स्वस्ति स्वर्गम् लोकम् एति प्रातर् पुरा उदयात् अपहते तमसि तस्मिन् काले जुहुयात् तम् एव आरभ्य स्वस्ति स्वर्गम् लोकम् एति अथ यः अतस् अन्यथा अग्निहोत्रम् जुहोति श्यामशबलौ ह अस्य अग्निहोत्रम् विखिदतः अहर् वै शबलः रात्रिः श्यामः स यः महारात्रे जुहोति श्यामः ह अस्य अग्निहोत्रम् विखिदति अथ यः महाह्ने जुहोति शबलः ह अस्य अग्निहोत्रम् विखिदति तत् वै खलु यदा एव कदाचन जुहुयात् हुत समृद्धिम् एव उपासीत इति हुत समृद्धिम् एव उपासीत इति

शबलः
ये अधरात् आस्यन्देते गावौ स्व ऋषभे इव कृणोमि अहम् अश्व वारात् अणीयसी

ये पश्चात् आस्यन्देते गावौ स्व ऋषभे इव कृणोमि अहम् अश्व वारात् अणीयसी
सौविष्टकृते त्रयोदशीम्

षष् आहुतम् प्रतिपदि पुत्र कामः ब्रह्मणा अग्निः संविदान इति षड्भिर् आज्यस्य जुहोत्य् उत्तराभिः षड्भिः स्थालीपाकस्य
आरस्य पीतलोहस्य पत्राणि अम्ल द्रवैः निम्बुक आद्यैः शुद्धे मूषा पुटे पचेत्
बुधैस् तद् चेष्टया मन्द स्थिर चल गामिन्या कायस्य देहस्य सुखं दुःखं च ज्ञेयम्
अश्वः प्रतिहारः

अजा हिङ्कारः

गाव उद्गीथः

अवयः प्रस्तावः

पुरुषो निधनम्
कैः जात बलः शाल्योदनं च यावक आख्यम् च मुद्गाः च तैः

रसायन अधिकार त्वम् आह इति इत्यादि

पूर्व उक्त विधानेन शुद्धः सन् यो जात बलः भवति स क्षेत्रीकृत निज देहः अक्षेत्रं क्षेत्रं क्रियत इति क्षेत्रीकृतो निज देहः शरीरं येन सः मतिमान् रसायनं विधिवत् प्रकुर्वीत
नाग वङ्ग शुल्व तीक्ष्णानाम् जारण विधानम् आह मृत नागम् इत्यादि

मृत नागम् इति मृतं निर्जीव ताम् गतं यत् नागम् सीसकं तथा अनेन विधानेन मृतं वङ्गं तथा मृतं निरुत्थ ताम् गतं वर शुल्बम् ताम्रं तथा च मृतं तीक्ष्णम् अरिवर्गेण इति शेषः एषां मध्ये एकैकं नागं वा वङ्गं वा शुल्बं वा तीक्ष्णं वा पृथक्त्वेन हेम वरे पूर्ण वर्णे स्वर्णे शत निर्व्यूढम् हेम्नः शतगुण निर्वाहितम् कुर्यात् तत् सिद्धम् गर्भे रस उदरे द्रवति चशब्दात् जरति च
अनुवषट्करोति तद् यथा अदः ऽश्वान् वा गा वा पुनर् अभ्याकारं तर्पयन्त्य् एवम् एव एतत् देवताः पुनर् अभ्याकारं तर्पयन्ति यद् अनुवषट्करोति

यद् वाव सोमस्य अग्ने वीहि इति अनुवषट्करोति तेन एव संस्थितान् सोमान् भक्षयन्ति स उ एव सोमस्य स्विष्टकृत् भागः वषट्करोति

असंस्थितान् सोमान् भक्षयन्ति इति आहुर् येषां न अनुवषट्करोति को नु सोमस्य स्विष्टकृत् भागः इति

यद् एव सोमस्य अग्ने वीहि इति अनुवषट्करोति तेन धिष्ण्यान् प्रीणाति

इमान् एव अग्नीन् उपासत इत्य् आहुर् धिष्ण्यान् अथ कस्मात् पूर्वस्मिन्न् एव जुह्वति पूर्वस्मिन् वषट्कुर्वन्ति इति
टङ्कणं सौभाग्यं हारिणं शृङ्गं स्वर्णं मृतं शुद्धं ताम्रं मृतं रुद्ध्वा शराव सम्पुटे वनोपलैः पचेत्

स्पष्टम् अन्यत्
रेवतीर् अन् आधृष्टाः सिषासन्तीः सिषासथ

श्रेष्ठम् असि वैरुधानां वसिष्ठं भेषजानाम्

यज्ञो भग इव यामेषु देवेषु वरुणो यथा

इमा यास् तिस्रः पृथिवीस् तासां ह भूमिर् उत्तमा

तासाम् अधि त्वचो अहं सम् उ जग्रभ भेषजम्

दृंह मूलम् आ अग्रम् यछ वि मध्यं यमय ओषधे
मम उभा मित्र वरुणा मम उभा इन्द्र बृहस्पती

मम विष्णुश् च सोमश् च मम एव मरुतो भुवन्

मम गावो मम अश्वाः मम अजाः च अवयः च मम एव पुरुषा भुवन्

मम इमाः सर्वा ओषधीर् आपः सर्वा वशे मम

मम उभे द्यावा पृथिवी अन्तरिक्षं स्वर् मम

मम इदम् सर्वम् आत्मन्वद् एजत् प्राणद् वशे मम

मम त्वष्टा च पूषा च मम एव सविता वशे

सरस्वांश् च भगश् च विश्वे देवा वशे मम
इदानीं यमकः स्नेहस् त्रिवृतः स्नेहो महास्नेह इति च तत्र उच्यन्ते तत्र न च ते ज्ञायन्त इत्य् आह
उच्छोषुका ह स्युः

तस्माद् एताव् अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत

अथ ब्रह्माणं दीक्षयति चन्द्रमा वै ब्रह्म अधिदैवम् मनो ऽध्यात्मम्

मनसा एव तद् ओषधीः संदधाति

स यद् एताव् अन्तरेण अन्यः दीक्षेत इमम् तं लोकम् ओषधिभिर् व्यापादयेत्

तस्माद् एताव् अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत
एतद् वै परमं तपो यं प्रेतम् अरण्यं हरन्ति

परमं ह एव लोकं जयति य एवं वेद

एतद् वै परमं तपो यं प्रेतम् अग्नाव् अभ्यादधति

परमं ह एव लोकं जयति य एवं वेद
द्रव्य उत्पत्तिम् आह तत् त्व् इति

तत् द्रव्यम् क्ष्मां पृथिवीम् अधिष्ठाय जायते मृदम् इव घटः उपादानकारणम् पृथ्वी इति अर्थः
कान्तं कान्तपाषाणं इन्दुः तारम् सस्यं चपला ताप्यं स्वर्णमाक्षिकं च इति

तत् च आह कान्त इन्दु सस्य ताप्यम् इति

प्रत्येक द्रव्ये बीज संज्ञा च इति ध्वनि अर्थः

पुनः कान्त अभ्रक तीक्ष्ण माक्षिकम् तथा हेम अभ्र शुल्ब ताप्यम् पुनर् हेम अभ्रक शुल्ब माक्षिकम् वा हेम कनकं अभ्रकं गगनं शुल्बं ताम्रं माक्षीकं ताप्यं एतत् चतुष्टयम् अपि महाबीजं ज्ञेयम्
ये वा अत ऊर्ध्वं संवत्सरम् उपयन्ति गुरुं वै ते भारम् अभिनिदधते सं वै गुरुर् भारः शृणात्य् अथ य एनम् परस्तात् कर्मभिर् आप्त्वा अवस्तात् उपैति स वै स्वस्ति संवत्सरस्य पारम् अश्नुते

पक्षौ वै बृहत् रथंतरे शिर एतद् अहः पक्षाभ्याम् एव तत् श्रियम् शिरो ऽभ्यायुवते

ये वा एवं विद्वांस एतद् अहर् उपयन्त्य् आप्त्वा वै ते ऽहश्शः संवत्सरम् आप्त्वा अर्ध मासशस् आप्त्वा मासश आप्त्वा स्तोमांश् च छन्दांसि च आप्त्वा सर्वा देवतास् तप एव तप्यमानाः सोम पीथम् भक्षयन्तः संवत्सरम् अभिषुण्वन्त आसते

ते उभे न समवसृज्ये य उभे समवसृजेयुर् यथा एव छिन्ना नौर् बन्धनात् तीरं तीरम् ऋच्छन्ती प्लवेत एवम् एव ते सत्रिणस् तीरं तीरम् ऋच्छन्तः प्लवेरन् य उभे समवसृजेयुः

तद् यदि रथंतरम् अवसृजेयुर् बृहता एव उभे अन् अवसृष्टे अथ यदि बृहद् अवसृजेयू रथंतरेण एव उभे अन् अवसृष्टे

पादौ वै बृहत् रथंतरे शिर एतद् अहः पादाभ्याम् एव तत् श्रियम् शिरो ऽभ्यायन्ति
मेदसः कुल्या उप तान् क्षरन्तु सत्या एषाम् आशिषः सन्तु कामैः स्वधा नमः पितृभ्यः स्वाहा इति

ऊर्जस्वतीं पयस्वतीं तां मे जुषन्तां पितरः समेताः

मेदस्वती घृतवती स्वधावती सा मे पितॄन् सांपरायै धिनोत्व् इत्य् उपाकरणीयां हुत्वा पितृभ्यस् त्वा जुष्टां प्रोक्षामि इति प्रोक्षितां पर्यग्निकृतां प्रत्यक् शिरसम् दक्षिणापदीं संज्ञपयन्ति

औदुम्बर्यां वपाश्रपण्यां वपां श्रपयित्वा औदुम्बरेषु शूलेषु पृथग् इतराणि श्रपयित्वा औदुम्बर्या दर्व्या उपस्तीर्ण अभिघारिताम् वपां जुहोति वह वपां जातवेदः पितृभ्यो यत्र एनान् वेत्थ निहितान् पराके

श्वो भूते पितृभ्यो गाम् आलभते
पुरुषः वाव गौतम अग्निः
इन्द्रं कुत्सो वृत्र हणम् शची पतिम् काटे निबाढ ऋषिर् अह्वद् ऊतये

बृहस्पते सदम् इन् नः सुगं कृधि शं योर् यत् ते मनुः हितम् तद् ईमहे

तन् नो मित्रो वरुणो मामहन्ताम् अदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः

रथं न दुर्गाद् वसवः सु दानवः विश्वस्मान् नो अंहसो निष् पिपर्तन

रथं न दुर्गाद् वसवः सु दानवः विश्वस्मान् नो अंहसो निष् पिपर्तन

इन्द्रं मित्रं वरुणम् अग्निम् ऊतये मारुतं शर्धो अदितिं हवामहे
स द्रावकम् शोधक गणम् आह सूर्यावर्त इत्यादि

आसां पूर्व ओषधीनाम् मध्यात् एक रसेण एकस्या रसेन रस उपरसाः वैक्रान्त आदयः अष्ट रसाः गन्धक आदयः अष्ट उपरसाः बहुशस् अनेक वारम् भाविता घर्म पुटिताः कार्याः पुनर् लवण क्षार अम्ल भाविताः च लवणानि सौवर्चल आदीनि षट् क्षाराः स्वर्जिका आदयः अम्ला जम्बीर आदयः तैः बहु वारम् भावितास् तीव्र घर्म पुटिताः रस उपरसाः शुध्यन्ति दोष वर्जिताः भवन्ति पुनर् ते ध्माताः सन्तः सत्वानि स्वीय साराणि मुञ्चन्ति त्यजन्ति इति

सूर्यं प्रति आवर्तको भ्रमणं यस्य इति एवंविधः कदली रम्भा वन्ध्या फल रहिता कर्कोटी कोशातकी जालिनी सुरदाली देवदाली शिग्रुः सौभाञ्जनं वज्रकन्दो नीरकणा जलपिप्पली काकमाची वायसी इति गणः शोधन द्रावण योग्यः इति
तस्य नासिकयोः स्रुवौ निदध्याद् दक्षिण हस्ते जुहूं सव्य उपभृतम् उरसि ध्रुवां मुखे ऽग्निहोत्रहवणीं शीर्षतश् चमसम् इडा उपहवनम् कर्णयोः प्राशित्रहरणे उदरे पात्रीं समवत्त धानीम् आण्डयोर् दृषद् उपले शिश्ने शम्याम् उपस्थे कृष्णाजिनम् अनु पृष्ठम् स्फ्यं पार्श्वयोर् मुसले च शूर्पे च पत्त उलूखलम्

अपो मृद् मयानि अभ्यवहरन्ति ददत्य् एव अयस्मयानि

अथ एताम् चितां चिन्वन्ति

तस्याम् एनम् आदधति

परिशिष्टानि यज्ञ पात्राणि उपरि दधति
स एतत् हरिवर्णः आङ्गिरसः साम अपश्यत्

यद् हरिवर्ण आङ्गिरसो ऽपश्यत् तस्मात् हारिवर्णम् इत्य् आख्यायते

ततो वै ते सर्वेभ्य एभ्यो लोकेभ्यो रक्षांस्य् अपहत्य स्वर्गं लोकम् आरोहन्

अङ्गिरसः स्वर्गं लोकं यत एभ्यो लोकेभ्यो रक्षांस्य् अन्वसचन्त

तेन एभ्यः लोकेभ्यो रक्षांस्य् अपाघ्नत

तेन अस्तुत

हारिवर्णं ब्रह्म साम रक्षः गृहीतः कुर्वीत

ते अकामयन्त अप रक्षांसि हनीमहि इति
तथा अपरम् च

अपामार्ग ऊर्ध्वकण्टकः मलयू दुग्धम् काष्ठोदुम्बरिका दुग्धम् द्रोणपुष्पी प्रसिद्धा तद् पुष्पाणि विडङ्गम् इरिमेदो विट्खदिरः चूर्णम् एतद् चूर्णम् ऊर्ध्व ऊर्ध्वम् दीयते स्पष्टम् अन्यत्
समा वशा सा संवत्सरं गर्भं दधे सा इमम् पाहि तस्यै ते विधेयं तस्यै ते नमस् तस्मै ते स्वाहा

वशा वशा सा राजन्यं गर्भं दधे सा इमम् पाहि तस्यै ते विधेयं तस्यै ते नमस् तस्मै ते स्वाहा

वाग् वशा सा परमेष्ठिणं गर्भं दधे सा इमम् पाहि तस्यै ते विधेयं तस्यै ते नमस् तस्मै ते स्वाहा

दक्षिणा वशा सा यज्ञं गर्भं दधे सा इमम् पाहि तस्यै ते विधेयं तस्यै ते नमस् तस्मै ते स्वाहा

द्यौर् वशा सा सूर्यं गर्भं दधे सा इमम् पाहि तस्यै ते विधेयं तस्यै ते नमस् तस्मै ते स्वाहा

ऋग् वशा सा साम गर्भं दधे सा इमम् पाहि तस्यै ते विधेयं तस्यै ते नमस् तस्मै ते स्वाहा

विड् वशा सा क्षत्रियं गर्भं दधे सा इमम् पाहि तस्यै ते विधेयं तस्यै ते नमस् तस्मै ते स्वाहा
इन्द्र ऊतिभिः बहुलाभिर् नो अद्य यावत् श्रेष्ठाभिः मघवन् शूर जिन्व

यो नो द्वेष्ट्य् अधरः सस् पदीष्ट यम् उ द्विष्मस् तम् उ प्राणो जहातु
तद् अस्मभ्यं सविता सत्य धर्मा प्रजापतिर् अनुमतिर् नि यच्छात्

यन् न इन्द्रो अखनद् यद् अग्निर् विश्वे देवा मरुतो यत् सु अर्काः
मूलं वा एतद् यज्ञस्य यत् तूष्णींशंसो यं कामयेत अनायतनवान् स्याद् इति न अस्य यज्ञे तूष्णींशंसं शंसेद् उन्मूलम् एव तद् यज्ञम् पराभवन्तम् अनु पराभवति

तद् वा आहुः शंसेद् एव अपि वै तद् ऋत्विजे ऽहितं यत् होता तूष्णींशंसं न शंसत्य् ऋत्विजि हि सर्वो यज्ञः प्रतिष्ठितो यज्ञे यजमानस् तस्मात् शंस्तव्यः शंस्तव्यः

चक्षुष्मद्भिः सवनै राध्नोति चक्षुष्मद्भिः सवनैः स्वर्गं लोकम् एति य एवं वेद
तस्य स्नेहन पूर्व अङ्ग त्वात् विपरीतं लघु आदि गुणम्

रूक्षणम् आह विपरीतम्

तत्र स्नेहनं द्रव्यम् आह गुरु शीत इति
ते ह अस्मै सर्वे एव अ क्रुद्धाः भवन्ति

अथ उ खलु आहुः यत् आहवनीयम् अन् उद्धृतम्

तम् उपसमाधाय चतुर् गृहीतम् आज्यम् गृहीत्वा विश्वेभ्यः देवेभ्यः स्वाहा इति जुहुयात्

एतस्मात् ह वै विश्वे देवाः अपक्रामन्ति यस्य आहवनीयम् अन् उद्धृतम् अभि अस्तम् एति

स दर्भेण सुवर्णम् हिरण्यम् प्रबध्य पश्चात् हरेत्

यथा वै अदः आवसथ वासिनम् क्रुद्धम् यन्तम् उक्ष वेहता वा अनुमन्त्रयेत अन्येन वा प्रियेण धाम्ना एवम् एव तत् विश्वान् देवान् अनुमन्त्रयते

अथ इध्मम् आदीप्य प्राञ्चम् हरेयुः

अथ उ खलु आहुः यत् आहवनीयम् अन् उद्धृतम् अभि अस्तम् इयात् किम् तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिः इति
अपि वा अन्योन्यम् पवयन्ति यद्य् अधीयन्तो भवन्ति

तद् एव इतरे पर्युपविश्य मथित्वा मथित्वा एव गार्हपत्यं संनिवपन्ति

तस्माद् एकवत् भूतात् आहवनीयम् उद्धरन्ति

ते गृहपतेर् अरण्योः संजानते पृथग् वा

अथ यदि पश्चाद् अपर आगच्छति मथित्वा एव गार्हपत्ये ऽर्धं निवपत्य् आहवनीये ऽर्धं ग्रामाद् व्रत श्रपणम् आहृत्य अप्यर्जति

यद्य् उ वै पृथक् संजानते गृहपतिर् एव प्रथमो मन्थते

अथ अतस् पवनस्य एव मीमांसा

स यद्य् एको यदि बहवो ऽमावास्याया एव षडहेन उपरिष्टात् दीक्षन्ते

प्रतिप्रस्थाता अध्वर्युम् पवयति प्रस्तोतारं प्रशास्तारं ब्राह्मणाच्छंसिनम्

गृहपतिम् एव अध्वर्युः प्रथमं पवयत्य् अथ होतारम् अथ ब्रह्माणम् अथ उद्गातारम्

ग्रामाद् व्रत श्रपणान् आहृत्य संनिवपन्ति

ते चेद् ब्रूयुर् अध्वर्युर् वाव सर्वस्य पवयिता स नः सर्वान् पवयत्व् इति स एव एनान् सर्वान् पवयति
संवत्सरं मज्ज्ञो न अश्नीयात्

न अङ्गेन विहूर्छति

अस्थि प्रतिहारः

एतद् यज्ञायज्ञीयम् अङ्गेषु प्रोतम्

सर्वम् आयुर् एति

मांसम् उद्गीथः

महान् कीर्त्या

मज्जा निधनम्

त्वक् प्रस्तावः

तद् व्रतम्

अङ्गी भवति

मज्ज्ञो न अश्नीयात् इति वा

ज्योग् जीवति

महान् प्रजया पशुभिर् भवति

लोम हिङ्कारः
येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि सरस्वति तम् इह धातवे कः
कुतः हर गौरी सृष्टि संयोगात्

उमा ईश्वर सृष्टः रसेन्द्रस् तस्य सेवनाद् इति अर्थः

यतो ब्रह्म आदयः जीवन्मुक्ताश् च अन्ये दिव्यां तनुं विधाय मुक्तिं प्राप्तास् तस्मात् हेतोः योगिना योग युक्तेन प्रथमं दिव्या तनुर् विधेया दृढ शरीरम् कार्यम् इति अर्थः

दृढ शरीरेण वाञ्छितं साध्यते न त्व् अन्यथा

इति बहुधा विचार्य इष्ट वस्तु स्तुतिम् आह तस्माद् इत्यादि
प्र प्रदातारं तारिष ऊर्जं नो धेहि द्विपदे शं चतुष्पद इति

अथ अतस् प्राशन कर्म

पूर्वपक्षे पुण्ये नक्षत्रे ब्राह्मणान् भोजयित्वा हविष्यम् अन्नं प्राशयेद् अन्न पते ऽन्नस्य नो देह्य् अनमीवस्य शुष्मिणः
उत्तमो अस्य् ओषधीनां तव वृक्षा उपस्तयः

उपस्तिर् अस्तु सो ऽस्माकं यो अस्माꣳ अभिदासति

तेषां सा वृक्षाणाम् इव अहम् भूयासम् उत्तमः

यथा सोम ओषधीनाम् उत्तमो हविषां कृतः

सबन्धुश् च अ सबन्धुः च यो अस्माꣳ अभिदासति

तलाशा वृक्षाणाम् इव अहम् भूयासम् उत्तमः
हि स्फुटम् अतः कारणात् गुरु आदयः एव वीर्यम्

सिद्धम् अर्थम् अपनुदति वीर्यम् इति

क्रिया निर्वर्तन सामान्यात् सति अपि वीर्य त्वे रस आदयः वीर्य त्वेन न व्यवह्रियन्त इति अर्थः

गुरु आदीनाम् अष्टानाम् योगरूढा वीर्य संज्ञा इति भावः

सा वीर्य आख्या रस आदिषु सम्भवति अपि विद्यमाना अपि न विवक्ष्यते अनुदरा कन्या इतिवत्
उपयाम गृहीतः असि इन्द्राय त्वा मरुत्वत एष ते योनिर् इन्द्राय त्वा मरुत्वते

तव प्रणीती तव शूर शर्मन्न् आविवासन्ति कवयः सु यज्ञाः

इन्द्र मरुत्व इह पाहि सोमं यथा शार्याते अपिबः सुतस्य
एषः किम् अर्थः अशेष दोष शमनाय धातु आदीनाम् समस्त दोष नाशनाय इति अर्थः

बीजे अभ्र सत्त्वम् प्रधानम् आह निर्वाहण इत्यादि

एवम् अमुना प्रकारेण यथा धातु निर्वाहण विधिः तथा बीजानां रसे निर्वाहणं कुर्यात् सर्व बीज निर्वाहणे अभ्रक सत्त्वम् प्रथमं निर्वाह्यम् इति ज्ञेयम्
किंविशिष्टं इदं तन्त्रं रसहृदय आख्यम् किं कृत्वा तस्मात् इत्यादि

इदं रस तन्त्रम् शास्त्रं विरचितवान् कृतवन् इति भावः
अन्नम् नः भगवान् आगायतु

तत् ह बकः दाल्भ्यः ग्लावः _ मैत्रेयः प्रतिपालयांचकार

तम् अन्ये श्वानः उपसमेत्य ऊचुः

तत् ह बकः दाल्भ्यः ग्लावः _ मैत्रेयः स्वाध्यायम् उद्वव्राज

अन्नपते

तान् ह उवाच इह एव मा प्रातर्

अथ अतस् शौवः उद्गीथः

ते ह समुपविश्य हिं चक्रुः

तस्मै श्वा श्वेतः प्रादुर्बभूव
अथ योग अन्तरम् आह अथवा इत्यादि

अथवा इति समुच्चये एक अर्थ निष्ठत्वात्

एवंविधं वङ्गं वा नागं वा हेम आह्वम् हेम पत्त्रम् वा तारं तार पत्त्रम् वा एतत् सर्वम् बलिना कृष्णं जायेत मृतं च सर्वं गर्भे रस अन्तरे द्रवति न अत्र संदेहः असंदिग्धम् इदम् उक्तम्

केवलं वङ्गं पुनर् नाग अभिधानेन सह नाग विधानम् अपि एवम् स्यात् इति व्यक्तिः

नाग अभिधानेन इति नाग नाम्ना आख्या आह्वे अभिधानं च नामधेयं च नाम च इति अमरः

चशब्दात् जरति निःशेष त्वम् आप्नोति
येन _ पश्यति येन _ शृणोति येन _ गन्धान् जिघ्रति येन _ वाचम् व्याकरोति येन _ स्वादु च अस्वादु च विजानाति

कः अयम्

कतरः सः आत्मा
तस्य ह न इन्द्रः इन्द्रियम् आदत्ते न त्रिष्टुभ् वीर्यम् न पञ्चदशः स्तोमः आयुः न सोमः राज्यम् न पितरः यशः कीर्तिम् ये एवम् एताम् आहुतिम् हुत्वा आहवनीयम् उपस्थाय दीक्षते क्षत्रियः सन्

तस्य ह दीक्षमाणस्य इन्द्रः एव इन्द्रियम् आदत्ते त्रिष्टुभ् वीर्यम् पञ्चदशः स्तोमः आयुः सोमः राज्यम् पितरः यशः कीर्तिम् अन्यः वै अयम् अस्मत् भवति ब्रह्म वै अयम् भवति ब्रह्म वै अयम् उपावर्तते इति वदन्तः

स ह दीक्षमाणः एव ब्राह्मण ताम् अभ्युपैति यत् कृष्णाजिनम् अध्यूहति यत् दीक्षित व्रतम् चरति यत् एनम् ब्राह्मणाः अभिसंगच्छन्ते

अथ ऐन्द्रः वै देवतया क्षत्रियः भवति त्रैष्टुभः छन्दसा पञ्चदशः स्तोमेन सोमः राज्येन राजन्यः बन्धुना

स पुरस्तात् दीक्षायाः आहुतिम् हुत्वा आहवनीयम् उपतिष्ठेत न इन्द्रात् देवतायाः एमि न त्रिष्टुभः छन्दसः न पञ्चदशात् स्तोमात् न सोमात् राज्ञः न पित्र्यात् बन्धोः मा मे इन्द्रः इन्द्रियम् आदित मा त्रिष्टुभ् वीर्यम् मा पञ्चदशः स्तोमः आयुः मा सोमः राज्यम् मा पितरः यशः कीर्तिम् सह इन्द्रियेण वीर्येण आयुषा राज्येन यशसा बन्धुना अग्निम् उपैमि गायत्रीम् छन्दः त्रिवृतम् स्तोमम् सोमम् राजानम् ब्रह्म प्रपद्ये ब्राह्मणः भवामि इति
हस्ति वर्चसम् प्रथतां बृहद् यशो अदित्या यत् तन्वः संबभूव

येन हस्ती वर्चसा संबभूव येन राजा मनुष्येष्व् अप्स्व् अन्तः

मित्रश् च वरुणश् च इन्द्रः रुद्रश् च चेततु

तत् सर्वे सम् अदुर् मह्यम् एतद् विश्वे देवा अदितिः सजोषाः

यावत् सूर्यस्य वर्च आसुरस्य च हस्तिनः

तावन् मे अश्विना वर्च आ धत्तां पुष्करस्रजा

देवासो विश्व धायसः ते मा अञ्जन्तु वर्चसा

यावच् चतस्रः प्रदिशश् चक्षुर् यावत् समश्नुते

येन देवा देव ताम् अग्र आयन् तेन माम् अद्य वर्चसा अग्ने वर्चस्विनं कृणु
अथ अतस् हविष्य पुण्याहः

उदक अन्तम् गत्वा यथोपपत्ति वा पयसि स्थालीपाकं श्रपयित्वा सर्व गन्धैः फल उत्तरैः स शिरस्काम् स्नापयित्वा अहतेन वाससा प्रच्छाद्य स्थालीपाकस्य जुहोति इन्द्राणी वरुणानी गन्धर्वाण्य् उदकान्य् अग्निर् जीवपुत्रः प्रजापतिर् महा राजः स्कन्दो ऽर्यमा भगः प्रजानक इति
तद् आहुर् न ऋतुप्रैषैः प्रेषितव्यं न ऋतुप्रैषैः वषट्कृत्यं वाग् वा ऋतु प्रैषाः आप्यते वै वाक् षष्ठे अहनि इति

तस्माद् ऋग्मेभ्य एव अधि प्रेषितव्यम् ऋग्मेभ्यो ऽधि वषट्कृत्यं तन् न वाचम् आप्तां श्रान्ताम् ऋक्णवहीं वह राविणीम् ऋच्छन्ति न अच्युतात् यज्ञस्य च्यवन्ते न यज्ञात् प्राणात् प्रजापतेः पशुभ्यो जिह्मा यन्ति

यद् व् एभिर् न प्रेष्येयुर् यद् व् एभिर् न वषट्कुर्युर् अच्युताद् यज्ञस्य च्यवेरन् यज्ञात् प्राणात् प्रजापतेः पशुभ्यो जिह्मा ईयुः

यद् ऋतुप्रैषैः प्रेष्येयुर् यद् ऋतुप्रैषैर् वषट्कुर्युर् वाचम् एव तद् आप्तां श्रान्ताम् ऋक्णवहीं वह राविणीम् ऋच्छेयुः

न वै देवा अन्योन्यस्य गृहे वसन्ति न ऋतुः ऋतोर् गृहे वसति इति आहुस् तद् यथायथम् ऋत्विज ऋतुयाजान् यजन्त्य् अ संप्रदायम् तद् यथर्त्व् ऋतून् कल्पयन्ति यथायथं जनताः

देव क्षेत्रम् वा एतद् यत् षष्ठम् अहर् देव क्षेत्रम् वा एत आगच्छन्ति ये षष्ठम् अहर् आगच्छन्ति
अयं वै यज्ञो यो ऽयं पवते तस्य वाक् च मनश् च वर्तन्यौ वाचा च हि मनसा च यज्ञो वर्तत इयं वै वाग् अदो मनस् तद् वाचा त्रय्या विद्यया एकम् पक्षं संस्कुर्वन्ति मनसा एव ब्रह्मा संस्करोति

तद् आहुर् महावदाः यद् ऋचा एव हौत्रं क्रियते यजुषा आध्वर्यवम् साम्ना उद्गीथम् व्यारब्धा त्रयी विद्या भवत्य् अथ केन ब्रह्मत्वं क्रियत इति त्रय्या विद्यया इति ब्रूयात्

ते ह एके ब्रह्माण उपाकृते प्रातरनुवाके स्तोमभागाञ् जपित्वा भाषमाणा उपासते तत् ह एतत् उवाच ब्राह्मण उपाकृते प्रातरनुवाके ब्रह्माणम् भाषमाणं दृष्ट्वा अर्धम् अस्य यज्ञस्य अन्तरगुः इति तद् यथा एक पाद् पुरुषो यन्न् एकतश्चक्रो वा रथो वर्तमानो भ्रेषं न्येत्य् एवम् एव स यज्ञो भ्रेषं न्येति यज्ञस्य भ्रेषम् अनु यजमानो भ्रेषं न्येति

तस्माद् ब्रह्मा उपाकृते प्रातरनुवाके वाचंयमः स्याद् आ उपांशु अन्तर्यामयोः होमाद् उपाकृतेषु पवमानेष्व् आ उदृचः ऽथ यानि स्तोत्राणि स शस्त्राणि आ तेषां वषट्काराद् वाचंयम एव स्यात् तद् यथा उभयतस् पाद् पुरुषो यन्न् उभयतश्चक्रो वा रथो वर्तमानो न रिष्यत्य् एवम् एव स यज्ञो न रिष्यति यज्ञस्य अरिष्टिम् अनु यजमानो न रिष्यति
प्राच्यां त्वा दिशि वसवो देवाः षड्भिश् च एव पञ्चविंशैर् अहोभिर् अभिषिञ्चन्त्व् एतेन च तृचेन एतेन च यजुषा एताभिः च व्याहृतिभिः साम्राज्याय दक्षिणस्यां त्वा दिशि रुद्रा देवाः षड्भिश् च एव पञ्चविंशैर् अहोभिर् अभिषिञ्चन्त्व् एतेन च तृचेन एतेन च यजुषा एताभिः च व्याहृतिभिर् भौज्याय प्रतीच्यां त्वा दिश्य् आदित्या देवाः षड्भिश् च एव पञ्चविंशैर् अहोभिर् अभिषिञ्चन्त्व् एतेन च तृचेन एतेन च यजुषा एताभिः च व्याहृतिभिः स्वाराज्याय उदीच्याम् त्वा दिशि विश्वे देवाः षड्भिश् च एव पञ्चविंशैर् अहोभिर् अभिषिञ्चन्त्व् एतेन च तृचेन एतेन च यजुषा एताभिः च व्याहृतिभिर् वैराज्याय ऊर्ध्वायाम् त्वा दिशि मरुतश् च अङ्गिरसः च देवाः षड्भिश् च एव पञ्चविंशैर् अहोभिर् अभिषिञ्चन्त्व् एतेन च तृचेन एतेन च यजुषा एताभिः च व्याहृतिभिः पारमेष्ठ्याय अस्याम् त्वा ध्रुवायां मध्यमायाम् प्रतिष्ठायां दिशि साध्याश् च आप्त्याः च देवाः षड्भिश् च एव पञ्चविंशैः अहोभिर् अभिषिञ्चन्त्व् एतेन च तृचेन एतेन च यजुषा एताभिः च व्याहृतिभी राज्याय माहाराज्य आधिपत्याय स्वावश्याय अधिष्ठाय इति स परमेष्ठी प्राजापत्यो भवति

स एतेन ऐन्द्रेन महाभिषेकेण अभिषिक्तः क्षत्रियः सर्वा जितीर् जयति सर्वांल् लोकान् विन्दति सर्वेषां राज्ञां श्रैष्ठ्यम् अतिष्ठाम् परम ताम् गच्छति साम्राज्यम् भौज्यं स्वाराज्यम् पारमेष्ठ्यं राज्यम् माहाराज्यम् आधिपत्यं जित्वा अस्मिन् लोके स्वयम्भूः स्वराﾱ अमृतो ऽमुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामान् आप्त्वा अमृतः सम्भवति यम् एतेन ऐन्द्रेण महाभिषेकेण क्षत्रियं शापयित्वा अभिषिञ्चति
स यत् ऊर्ध्वाम् दिशम् अनुव्यचलत् बृहस्पतिः भूत्वा अनुव्यचलत् वषट्कारम् अन्न आदम् कृत्वा

स्वाहाकारेण अन्न आदेन अन्नम् अत्ति यः एवम् वेद

विराजा अन्नाद्या अन्नम् अत्ति यः एवम् वेद

स यत् ध्रुवाम् दिशम् अनुव्यचलत् विष्णुः भूत्वा अनुव्यचलत् विराजम् अन्नादीम् कृत्वा

आहुत्या अन्नाद्या अन्नम् अत्ति यः एवम् वेद

ओषधीभिः अन्नादीभिः अन्नम् अत्ति यः एवम् वेद

प्राणेन अन्न आदेन अन्नम् अत्ति यः एवम् वेद

वषट्कारेण अन्न आदेन अन्नम् अत्ति यः एवम् वेद

स्वधाकारेण अन्नादेन अन्नम् अत्ति यः एवम् वेद

स यत् प्रजाः अनुव्यचलत् प्रजापतिः भूत्वा अनुव्यचलत् प्राणम् अन्न आदम् कृत्वा

स यत् मनुष्यान् अनुव्यचलत् अग्निः भूत्वा अनुव्यचलत् स्वाहाकारम् अन्न आदम् कृत्वा

स यत् सर्वान् अन्तर्देशान् अनुव्यचलत् परमेष्ठी भूत्वा अनुव्यचलत् ब्रह्म अन्न आदम् कृत्वा

स यत् देवान् अनुव्यचलत् ईशानः भूत्वा अनुव्यचलत् मन्युम् अन्न आदम् कृत्वा

ब्रह्मणा अन्न आदेन अन्नम् अत्ति यः एवम् वेद

स यत् उदीचीम् दिशम् अनुव्यचलत् सोमः राजा भूत्वा अनुव्यचलत् सप्तर्षिभिः हुते आहुतिम् अन्नादीम् कृत्वा

स यत् पशून् अनुव्यचलत् रुद्रः भूत्वा अनुव्यचलत् ओषधीः अन्नादीः कृत्वा

अद्भिः अन्नादीभिः अन्नम् अत्ति यः एवम् वेद

बलेन अन्न आदेन अन्नम् अत्ति यः एवम् वेद
प्रपथे पथाम् अजनिष्ट पूषा प्रपथे दिवः प्रपथे पृथिव्याः

पूषन् तव व्रते वयं न रिष्येम कदाचन

उभे अभि प्रियतमे सधस्थे आ च परा च चरति प्रजानन्

पुनर् नो नष्टम् आजतु सं नष्टेन गमेमहि

परि पूषा परस्तात् हस्तम् दधातु दक्षिणम्

स्तोतारस् त इह स्मसि

पूषा इमाः आशा अनु वेद सर्वाः सो अस्माꣳ अभयतमेन नेषत्
यद् विद्वांसो यद् अ विद्वांसः एनांसि चकृमा वयम्

यूयं नस् तस्मान् मुञ्चत विश्वे देवाः सजोषसः

पूतं पवित्रेण इव आज्यम् विश्वे शुम्भन्तु मा एनसः

यदि जाग्रद् यदि स्वपन्न् एन एनस्यो ऽकरम्

भूतं मा तस्माद् भव्यं च द्रुपदाद् इव मुञ्चताम्

द्रुपदाद् इव मुमुचानः स्विन्नः स्नात्वा मलाद् इव
सामान्येन सर्व लोहानाम् शोधन मारणम् आह सर्व इत्यादि

केन भृशं अत्यर्थं यथा स्यात् तथा माक्षिक दरदेन ताप्य हिङ्गुलेन कृत्वा यो वापः गलितेषु लोहेषु माक्षिक दरद प्रक्षेपणम् तस्मात् सुरगोप संनिभः इन्द्रगोप सदृशः सर्वो लोहो भवेत्

वा शुल्बं ताम्रं माक्षिक दरद वापेन सुरगोप संनिभम् स्यात् वा गन्धेन गन्धक वापेन मृतम् अपि एव स्यात् इति अर्थः
तद् एव अनुष्टुभ् अन्वायत्ता

अथ यत् त्रिष्टुभं गायति क्षत्रं वै त्रिष्टुब् एतानि वै क्षत्रे शिल्पानि हस्ती निष्को अश्वतरी रथः अश्व रथः रुक्मः कंसस् तान्य् एव तद् आहृत्य ब्रह्मण्य् अनक्ति

गायत्रं वै प्रातस्सवनं त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनं जागतं तृतीयसवनम्

कुरवः

अथ यद् अनुष्टुभं गायत्य् आनुष्टुभो वै शूद्रश् शूद्राद् एव तद् आहृत्य ब्रह्मण्य् अनक्ति

अथ यज् जगतीं गायति विड् वै जगत्य् एतानि वै विशि शिल्पानि गो अश्वम् हस्ति हिरण्यम् अजाविकं व्रीहि यवाः तिल माषाः सर्पिः क्षीरं रयिः पुष्टिस् तान्य् एव तद् आहृत्य ब्रह्मण्य् अनक्ति

स यद् गायत्रे सति प्रातस्सवने गायत्रीं गायति ब्रह्म वै गायत्री ब्रह्म प्रातस्सवनं स्व एव तद् आयतने ब्रह्म दधाति

तद् एव अनुष्टुभ् अन्वायत्ता
अष्ट अहम् जुहोति

तेभ्यो ऽनुष्टुब् विश्वेभ्यो देवेभ्य एकैकेन अक्षरेण कामान् निकामान् दुहे

विश्वेषां देवानां सायुज्यं सलोकतां समभ्यारोहति य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति

द्वात्रिंशद् आहुतयः सम्पद्यन्ते

एवम् अस्मै जुह्वते दुहे

अनुष्टुभं वै स छन्दसां जयति विश्वान् देवान् देवानाम्

द्वात्रिंशद् विश्वे देवाः
इडया जुह्वतो हविर् देवान् घृतवता यजे

गृहान् अ लुभ्यतः वयं गोमतः

इडायास् पदं घृतवत् सरीसृपं जातवेदः प्रति हव्या गृभाय

धात्रे विधर्त्रे समृधे भूतस्य पतये यज

वानस्पत्या ग्रावाणो घोषम् अक्रत हविष् कृण्वन्तः परिवत्सरीणम्

यज ऋतुभ्यः आर्तवेभ्यो माद्भ्यः संवत्सराय च

एकाष्टके सु प्रजसः सु वीराः वयं स्याम पतयो रयीणाम्
भ्रूण घ्नि पूषन् दुरितानि मृष्टा

न अस्य सूर्यम् संदृशम् एति चक्षुः

न अस्य ओषधीषु अपि अस्ति न अप्सु अन्तर्

त्रिते देवाः अमृजत एनः एतत्

त्रितः एनत् मनुष्येषु अमृष्ट

भूमिः द्वेष्टि चरन्तम् एनम् यम् आनशे दुष्कृतम् दैधिषव्यम्

यतस् जीवेभ्यः न पितॄन् उपैति यम् आनशे दुष्कृतम् दैधिषव्यम् अ यज्ञियः प्रथमः यः विवेश कृच्छ्रात् इद् ज्योतिः अभि अश्नवातै
चकारो अधिक विधान अर्थः च इति पर रूप बाधन अर्थः

आर्ध्नोत्

ऐक्षिष्ट

ऐक्षत