tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अथ यद् ऐन्द्राग्नो द्वादश कपालः

अथ यद् अग्निं प्रणयन्ति

अथ यन् मथ्यते तस्य उक्तम् ब्राह्मणम्

तन् नक्षत्रियां विराजम् आप्नोति

तेषाम् उक्तं ब्राह्मणम्

प्रतिष्ठे वा इन्द्र अग्नी प्रतिष्ठित्या एव

समानानि पञ्च संचराणि हवींषि भवन्ति पौष्ण अन्तानि वैश्वदेविकानि

यम् एव अमुम् वैश्वदेवे मन्थन्ति

तम् एव तत् प्रणयन्ति

अथ यत् सप्तदश सामिधेन्यः सद्वन्तौ आज्यभागौ विराजौ सम्याज्ये तस्य उक्तम् ब्राह्मणम्
समानम् आ प्रयाजेभ्यः

चतुर्थे चतुर्थे औपभृतम् समानयते सर्वम् अष्टमे

प्राकृतेन वरणेन होतारम् वृत्वा पुनर् आश्राव्य मैत्रावरुणम् प्रवृणीते मित्रावरुणौ प्रशास्तारौ प्रशास्त्रात् इति

प्रत्याक्रम्य जुह्वा स्वरु स्वधिती अनक्ति त्रिस् स्वरुम् सकृत् स्वधितेः अन्यतराम् धाराम्

समानम् आ ध्रुवा समञ्जनात्

ततस् संप्रेष्यति अग्नये समिध्यमानाय अनुब्रूहि इति

तया एव हविषः शृतस्य अवद्यति इतरया विशास्ति

याथाकामी विशसने इति अपरम्

वषट्कृते जुहोति

समानम् आ प्रवरात्

ताभ्याम् पशुम् समनक्ति घृतेन अक्तौ पशुम् त्रायेथाम् इति

या अक्ता धारा तया पशुम् समनक्ति

जुहू उपभृतौ आदाय अत्याक्रम्य आश्राव्य आह समिद्भ्यः प्रेष्य इति

दश प्रयाजान् इष्ट्वा एकादशाय आज्यम् अवशिनष्टि
रुद्रा असि

रुद्रा असि

यज्ञिया असि

इयं ते शुक्र तनूर् इदं वर्चः

अस्मे रमस्व अस्मे ते रायस् तव रायस् तव तव रायः

आदित्या असि

मित्रस् त्वा पदि बध्नातु

रुद्रस् त्वा आवर्तयतु

जूर् असि धृता मनसा जुष्टा विष्णवे

तया संभव

दक्षिणा असि

तस्यास् ते सत्य सवसः प्रसवे तन्वो यन्त्रम् अशीय स्वाहा

बृहस्पतिष् ट्वा सुम्ने रम्णातु

अमृतम् असि

इन्द्राय अध्यक्षाय

वैश्वदेवम् असि

सा देवि देवम् अच्छा इहि

चन्द्रा असि

स्वस्ति सोम सखा पुनर् एहि

शुक्रम् असि

वस्व्य् असि

रुद्रो वसुभिर् आचके

अदितिर् असि उभयतस् शीर्ष्णी

त्वष्ट्रिमन्तस् त्वा सपेम

पृथिव्यास् त्वा मूर्धन्न् आजिघर्मि

पूषा अध्वनः पातु

अदितिर् असि

भ्राजं गच्छ

इन्द्राय सोमम्

चिद् असि

सा नः सु प्राची सु प्रतीची भव

क्षत्रिया असि
जम्पति इव

प्लक्षाव् अत्र

रोदसी इव

पचेते इति

द्विवचनम् इति किम् कुमारी अत्र

ई त् ऊ त् ए त् इति किम् वृक्षाव् अत्र

दम्पती इव

ई त् ऊ त् ए त् इति एवम् अन्तम् द्विवचनं शब्द रूपम् प्रगृह्य सञ्ज्ञम् भवति

वायू इति

अग्नी इति

प्रगृह्य प्रदेशाः प्लुत प्रगृह्याः अ चि नित्यम् इत्य् एवमादयः

मणी इव उष्ट्रस्य लम्बेते प्रियौ वत्सतरौ मम

किशोरी अत्र

ई त् आदीनाम् प्रगृह्य त्वे मणी इव आदीनाम् प्रतिषेधो वक्तव्यः
तत्र एषः अत्यन्त प्रदेशः ये केचन पौर्णमासीम् अमावास्याम् वा धर्माः अन् आरभ्य आम्नायन्ते उभयत्र एव ते क्रियन्ते

न यज्ञाङ्गेन आत्मानम् अभिपरिहरेत् अन्यम् वा

संततम् अविच्छिन्नम् अभिदुहन्ति आ उपवसथात्

उत्तरतस् उपचारः विहारः

प्राच् न्यायानि उदक् न्यायानि वा प्रदक्षिणम् दैवानि कर्माणि कुर्यात् विपरीतम् पित्र्याणि

अध्वर्युम् प्रतीयात् आग्नीध्रम् द्वितीयम्

दर्श पूर्णमासौ व्याख्यास्यामः

अपि वा पुरस्तात् एव द्वि अहे त्रि अहे वा अनुगुप्तम् दुग्धम् दोहयित्वा अनुगुप्तेन दध्ना आतनक्ति

यत् अहर् न दृश्येत ताम् अमावास्याम् श्वस् न उदिता इति वा

यत् अहर् पूर्णः चन्द्रमाः स्यात् ताम् पौर्णमासीम् उपवसेत् श्वस् पूरिता इति वा

आमावास्येन हविषा यक्ष्यमाणः एकस्याः द्वयोः वा पूर्वेद्युस् हविरातञ्चनम् दोहयति

एक मन्त्राणि कर्माणि

न विहारात् अपपर्यावर्तेत

यज्ञ उपवीती एव दैवेषु कर्मसु भवति प्राचीनावीती पित्र्येषु
अध्वर्युर् यज्ञ उपवीती दक्षिणतः शकटाद् एक पवित्रे ऽधि स्थाल्यां निर्वपति

सकृत् फलीकरोति

दक्षिणाग्नौ जीव तण्डुलम् इव श्रपयित्वा उत्पूतेन नवनीतेन अभिघारयति अन् उत्पूतेन वा सर्पिषा

दक्षिणा प्राच् अग्रैः दर्भैर् अन्वाहार्यपचनं परिस्तीर्य एकैकशस् पिण्डपितृयज्ञ पात्राणि प्रक्षाल्य प्रयुनक्ति स्फ्यं स्रुवम् आज्य स्थालीम् मेक्षणं कृष्णाजिनम् उलूखलं मुसलं शूर्पं येन च अर्थी भवति

तस्याम् एतं स्थालीपाकं प्रतिष्ठाप्य दक्षिणतः कशिपु उपबर्हणम् आञ्जनम् अभ्यञ्जनम् इत्य् एकैकश आसाद्य

कृष्णाजिन उलूखलं प्रतिष्ठाप्य दक्षिणा प्राची पत्नी तिष्ठन्ती परापावम् अ विवेकम् अवहन्ति

अमावास्यायाम् अधि वृक्ष सूर्ये पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति

अस्मिन् सीदन्तु मे पितरः सोम्याः पितामहाः प्रपितामहाश् च अनुगैः सह इति

दक्षिण पूर्वेण अन्वाहार्यपचनम् उत्तर अपरेण वा दक्षिणा प्राचीम् एकस्फ्यां वेदिम् उद्धत्य अवोक्ष्य सकृद् आच्छिन्नेन बर्हिषा स्तृणाति
तस्य नव अहानि अ पशूनि अतिरिच्यन्ते

अथ अतस् पशु क्ﾱप्तेः एव मीमांसा

सर्व ऐकादशिनाः एव स्युर् इत्य् एतद् अपरम्

तस्य सौर्यम् उपालम्भ्यं कुर्वन्ति

सर्व प्राजापत्याः एव स्युर् इत्य् एतद् एकम्

अतिरात्र पशवः ऽभितो मध्य ऐन्द्राग्नाः

तेषां सर्व ऐकादशिनैः यतां प्रसिद्धम् एव उत्तमस्य दशरात्रस्य तृतीये ऽहन् सप्तदश उक्थ्य एकादशिन्य् आप्यते

तेषाम् एवं यताम् ऐन्द्राग्नो वैषुवते सवनीयः सम्पद्यते

तस्य प्राजापत्यस् तूपर ऐन्द्रश् च ऋषभः उपालम्भ्यौ भवतः

सावित्रो महाव्रते

तेष्व् एतान् नव ब्राह्मणवतः पशून् आलभन्ते वैष्णवं वामनम् इत्य् एतान्

उक्ता ऐन्द्राग्नानाम् प्रशंसा

सर्व आग्नेयाः एव स्युर् इत्य् एतद् एकम्

तस्य सौर्यम् उपालम्भ्यं कुर्वन्ति
सावित्रीं भो अनुब्रूहि इति

आदित्यम् उदीक्षयति तत् चक्षुः देव हितम् पुरस्तात् शुक्रम् उच्चरत् पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतं नन्दाम शरदः शतं मोदाम शरदः शतं भवाम शरदः शतं शृणवाम शरदः शतं प्रब्रवाम शरदः शतम् अ जीताः स्याम शरदः शतं ज्योक् च सूर्यं दृश इति

अप एव आचार्य कुले ऽश्नीयाद् इत्य् एकम् अपरं कामम् अश्नीष्व इति ह अर्थः भवति इति शाल्मलीमूलो भारद्वाजो वा

तस्मै सावित्रीं पच्छस् अन्वाह भूस् तत् सवितुर् वरेण्यं भुवो भर्गो देवस्य धीमहि सुवर् धियः यो नः प्रचोदयाद् इति

अथ द्वितीयं द्वे च व्याहृती सावित्रीं च अर्धर्चशः

आ वेद अध्ययनात् इत्य् एक आहुः

अथ अस्मै दण्डं प्रयच्छन्न् आह ब्रह्मचारी असि समिध आधेह्य् अपो ऽशान कर्म कुरु मा दिवा सुषुप्था भिक्षा चर्यम् चर आचार्य अधीनः वेदम् अधीष्व इति

तां खलु इमाम् सावित्रीं संवत्सरात् एके आहुर् द्वादश रात्रात् एके त्रि रात्रात् एके सद्य एके

अथ अस्य अष्टाचत्वारिंशत् वर्षाणि पुराणं वेद ब्रह्मचर्यम् सम्प्रदिशन्ति

अथ तृतीयं सर्वाः च व्याहृतीः सावित्रीं च अन् अवानम्

अथ एनम् दक्षिणे पाणौ अभिपद्य उत्थापयति उद् आयुषा सु आयुषा इति
अह्न एव आरम्भः

तयोर् न किंचन समपतत्

उच्चा ते जातम् अन्धसा इति अन्धस्वतीर् भवन्ति

त्रयः पशुषु भोगाः प्रातर् मध्यंदिने सायम्

ते देव मनुष्याः आशनायन्

कामम् अस्मा इमौ लोकौ पिन्वाते य एवं वेद

यज्ञस्य एव आरम्भः

इमौ वै लोकौ सह सन्तौ व्यैताम्

मरुत्वतीः प्रतिपदो भवन्ति

मरुत्वन्तं ग्रहं गृह्णन्ति

तान् एव एतेन अवरुन्द्धे

दिवि सद् भूम्य् आ दद इत्य् अमुतो वृष्टिम् आच्यावयत्

ताव् अस्मै कामम् अपिन्वाताम्

स उद् इत्य् एव इतस् देवेभ्यो हव्यम् अवहत्

स एताः प्रजापतिर् ऋचो ऽपश्यद् उच्चा ते जातम् अन्धसा इति

अहर् वा अन्धः

यज्ञो वा अन्धः
मधुमती स्थ मधुमतीं वाचम् उदेयम्

उपहूतो मे गोपाः उपहूतो गोपीथः

ऋषीणां प्रस्तरो ऽसि नमो ऽस्तु दैवाय प्रस्तराय

निर् ऊर्जा मधुमती वाक्

सु श्रुतौ कर्णौ भद्र श्रुतौ कर्णौ भद्रं श्लोकं श्रूयासम्
कुत्सश् च लुशश् च इन्द्रम् व्यह्वयेताम्

तं लुशो ऽभ्यवदत्

तद् ऐडम् अच्छावाक साम भवति

आत्मना अन्यतरस्य अपिबत् महिम्ना अन्यतरस्य

तासु कौत्सम्

तथा इति

पशुष्व् एव एतत् प्रतितिष्ठति

ताः सर्वाः संलुप्य लुशम् अभि प्राद्रवत्

तं लुश इन्द्रा हो इ होवे होयि इति

आत्मना वाम् अन्यतरस्य पास्यामि महिम्ना अन्यतरस्य इति

तम् अभ्यावर्तत

ताव् अन्तरा तिष्ठत्

स्ववृजं हि त्वाम् अहम् इन्द्र शुश्रव अनानुदम् वृषभ रध्र चोदनम् प्र मुञ्चस्व परि कुत्साद् इह आ गहि किम् उ त्वावान् मुष्कयोर् बद्ध आसत इति

स इन्द्रः ह अस्य स देवः यज्ञो भवत्य् अभ्य् अस्य इन्द्रः यज्ञम् आवर्तते न अस्य इन्द्रः यज्ञाद् अपक्रामति य एवं वेद

आत्मानं कुत्स उदजयन् महिमानं लुशः

तं कुत्स इन्द्र सुतेषु सोमेष्व् इत्य् अन्वह्वयत्

तद् एतत् स इन्द्रम् साम

ताव् अंशम् आहरेताम्
मान्दा वाशाः शुन्ध्यूर् अजिराः

इन्द्रियावान् मदिन्तमस् तं वो मा अव क्रमिषम्

प्रवृत्ताश् चेत् स्युः सं मा सिञ्चन्तु इति संसिञ्चेत्

वृष्णो अश्वस्य संदानम् असि वृष्ट्यै त्वा उपनह्यामि

उन्दतीः सु फेनाः ज्योतिष्मतीस् तमस्वतीः

कायमानो वना त्वं यन् मातॄर् अजगन्न् अपः

देवा वसवा अग्ने इन्द्र सूर्य

नमस् ते भुवो विश्वं तद् गृहीत्वा मान्दा वाशा इति चतसृभिर् आग्नीध्रीये जुहुयात्

मित्र भृतः क्षत्र भृतः स्व राष्ट्राः इह मा अवत

यास् ते अग्ने तन्व ऊर्जो नाम ताभिष् ट्वम् उभयीभिः संविदानः शतं चिन्वानस् तन्वा निषीदत

इत्य् अनुमन्त्रयेत्

अ छिन्नम् तन्तुं पृथिव्या अनु गेषम् इति हुत्वा

ये ते अग्न इन्दवो या उ नाभयः

वासः युगम् धेनुं वा

साकं हि शुचिना शुचिः प्रशस्ता क्रतुना अजनि

निवृत्ताश् चेत् स्युर् अपाम् ऊर्मी इति गृहीत्वा षड्भिर् आहवनीये जुहुयात्

न तत् ते अग्ने प्रमृषे निवर्तनं यद् दूरे सन्न् इह अभवः

विद्वान् अस्य व्रता ध्रुवा वया इव अनुरोहते इत्य् आधाय समिधं कृष्णां दद्यात्

यास् ते अग्न आर्द्रा योनयो याः कुलायिनीः

यद्य् उखा वा भिद्येत तैर् एव कपालैः संचित्य अन्याम् कृत्वा स्यूता देवेभिर् अमृतेन अगाः उखां स्वसारम् अधि वेदिम् अस्थात् सत्यं पूर्वैर् ऋषिभिश् अग्निः प्रविद्वान् इह तत् करोतु

वसतीवरीश् चेत् स्कन्देयुः पृथिवी च इति आवृत्ते
तं तथा एव आगतम् संवत्सरः प्रतिनन्दत्य् अयं ते भगवो लोकः

तं संवत्सरम् अभिप्रवहन्ति

सह नो ऽयं लोक इति

किं नु ते मयि इति

ऋतून् इति

तम् अस्मा आत्मानं संवत्सरः पुनर् ददाति

तान् आह प्र मा वहत इति

अयम् म आत्मा

यद् वाव मे त्वयि इति आह तद् वाव मे पुनर् देहि इति

तं तथा एव आगतम् ऋतवः प्रतिनन्दन्त्य् अयं ते भगवो लोकः

तम् ऋतून् अभिप्रवहन्ति

तम् आह प्र मा वह इति

तानि मे युष्मासु तानि मे प्रतिसंधत्त इति

संवत्सरम् इति

यद् वाव मे युष्मास्व् इत्य् आह तद् वाव मे पुनर् दत्त इति

सह नाव् अयं लोक इति

किम् अभि इति

इमानि ज्यायांसि पर्वाणि

तान्य् अस्य ऋतवः पुनः प्रतिसंदधति

किं नु ते ऽस्मास्व् इति
यदा ददाति प्रददाति यदा ब्रह्मा प्रतिगृह्णाति राधो अस्य

आ प्यायतां पपुरिर् दक्षिणया वर्म इव स्यूतं परि पाहि विश्वतः

अस्य त्वं ददतः सोम राजन् वर्म इव तन्वं परि पाहि विश्वतः

मा अस्य सुस्रोन् नाशया व्यध्मनो विषं बहिः शल्यश् चरतु रोगो अस्मात्

अ विष्कन्धः भवतु यो ददात्य् आ प्यायते पपुरिर् दक्षिणया

ब्रह्मा शरव्याम् अप बाधताम् इतो नद्याः कूलान् नावम् इव अधि शम्बी

अस्य सोम प्र तिर दीर्घम् आयुर् अहानि इव सूर्यो वासराणि

आद् इद् विद्याद् उपहत्या अरातिः सर्वे यक्ष्मा अप तिष्ठन्तु साकम्
य एव एनम् उपवदति स आर्तिम् आर्च्छति

तस्य ह एतस्य न एव का चन आर्तिः अस्ति य एवं वेद

अष्ट अक्षरा गायत्री

एकादश अक्षरा त्रिष्टुप्

छन्दांसि वाव तान् मृत्योः पाप्मनो ऽच्छादयन्

तद् द्वात्रिंशत्

वाग् इति यज्ञायज्ञीयस्य निधनम्

वाचो यज्ञस् तायते

प्रतिकूलानि इव वा एतानि यत् सवन मुखानि

अपि वा एतस्यै ब्रह्मण्य् अपि क्षत्रे ऽपि विशि

न ह एनम् मृत्युः पाप्मा अनुविन्दति य एवं वेद

स य एवम् एताम् अनुष्टुभं सर्वत्र अपि इदम् वेद सर्वत्र ह एव अस्य अपि पुण्ये भवति

द्वादश अक्षरा जगती

तद् यद् एनाञ् छन्दांसि मृत्योः पाप्मनो ऽच्छादयंस् तच् छन्दसां छन्दः त्वम्

अपि वा एतस्या अस्मिन् लोके ऽप्य् अन्तरिक्षे ऽप्य् अमुष्मिन्

सवनान्य् एव इन्द्र अग्नी अनुप्राविशताम्

अपि वा एतस्यै प्रातस्सवने ऽपि माध्यंदिने सवने ऽपि तृतीयसवने

यो वा अनुष्टुभं सर्वत्र अपि इदम् वेद सर्वत्र ह अस्य अपि पुण्ये भवति

छादयन्त्य् एव एनम् छन्दांसि मृत्योः पाप्मनो य एवं वेद

स ह उवाच वाग् वा अनुष्टुप्

सा एषा वाग् एव अयातयाम्नी आ अन्तात् यज्ञं वहति

ततो वै तान् मृत्युः पाप्मा न निरजानात्

अथ ह ऊर्जः जानायनः कपिवनं भौवायनं पप्रच्छ यद् गायत्रं प्रातस्सवनं त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनं जागतं तृतीयसवनम् अथ का इयम् अनुष्टुब् अयातयाम्नी सवन मुखानि उपापतत्य् आ अन्तात् यज्ञं वहति इति
काः आशिषः

कतरेण दुग्धा

ताः सप्त गृध्राः इति शुश्रुम वयम्

सूर्य पत्नी संचरतः प्रजानती केतुमती अजरे भूरि रेतसा

ताम् नः विधेहि यतिधा सखिभ्यः

अष्टमीम् रात्रिम् अभि हव्यम् एति

सप्त छन्दांसि चतुर् उत्तराणि अन्योन्यस्मिन् अधि आर्पितानि

राष्ट्रम् एका रक्षति देवयूनाम्

त्रयः घर्माः अनु रेतः आगुः

आसु इतरासु चरति प्रविष्टा

स वः सर्वाः संचरति प्रजानन्

एकः गौः

ततस् षष्ठात् आ अमुतस् यन्ति स्तोमाः

तानि स्तोमेषु कथम् आर्पितानि

सप्त होमाः

सप्त सुपर्णाः कवयः निषेदुः

कः विराजः मिथुन त्वम् प्रवेद कः ऋतून् कः उ कल्पम् अस्याः क्रमान् कः अस्याः कतिधा विदुग्धान् कः अस्याः धाम कतिधा व्युष्टीः

अनुष्टुभ् कथम् एकविंशः

त्वम् हि युक्तम् युयुक्षे योग्यम् च

अष्ट जाता भूता प्रथम जाः ऋतस्य

कुतस् तौ जातौ

कुतस् अधि बृहती मिता

विश्वम् मृशन्तीम् अभिरूपाम् विराजम् पश्यन्ति त्वे न त्वे पश्यन्ति एनाम्

मधूनि सप्त

बृहतः परि सामानि षष्ठात् पञ्च अधि निर्मिता

पञ्च व्युष्टीः अनु पञ्च दोहाः

माया ह जज्ञे मायायाः मायायाः मातली परि

ऋतवः ह सप्त

उद् इतस् यन्ति अभि षष्ठम् अह्नः

तौ त्वा पृच्छामि

सप्त आज्यानि परि भूतम् आयन्

युष्माकम् सख्ये अहम् अस्मि शेवा

कथम् त्रिष्टुभ् पञ्चदशेन कल्पते त्रयस्त्रिंशेन जगती कथम्

किम् उ धाम

सप्त छन्दांसि अनु सप्त दीक्षाः

यक्षम् पृथिव्याम् एकवृत्

अष्टा इन्द्रस्य

षड् उ सामानि षडहम् वहन्ति

वधूः जिगाय नवगत् जनित्री

वैश्वानरस्य प्रतिमा उपरि द्यौः यावत् रोदसी विबबाधे अग्निः

षड् जाता भूता प्रथम जाः ऋतस्य

कथम् स्तोमाः प्रतितिष्ठन्ति तेषु

महान्तः अस्याम् महिमानः अन्तर्

कः एक ऋषिः

बृहती परि मात्रायाः मातुः मात्रा अधि निर्मिता

विराजम् आहुः ब्रह्मणः पितरम्

कथम् गायत्री त्रिवृतम् व्याप

अपः मनुष्यान् ओषधीः ताꣳ उ पञ्चा अनुसेचिरे

अ प्राणा एति प्राणेन प्राणतीनाम्

एकधा आशिषः

छन्दः पक्षे उषसा पेपिशाने समानम् योनिम् अनु संचरेते

एक ऋतुः कतमः नु सः

गाम् पञ्च नाम्नीम् ऋतवः अनु पञ्च

षष् आहुः द्यावापृथिवीः षड् उर्वीः

ऋतस्य पन्थाम् अनु तिस्रः आगुः

षष् योगम् सीरम् अनु साम साम

एकम् धाम

अष्ट योनिः अदितिः अष्ट पुत्रा

एकः एक ऋषिः

षट् यमस्य

यानि त्रीणि बृहन्ति येषाम् चतुर्थम् वियुनक्ति वाचम् ब्रह्मा एनत् विद्यात् तपसा विपश्चित् यस्मिन् एकम् युज्यते यस्मिन् एकम्

ऋषीणाम् सप्त सप्तधा

अग्नीषोमौ अदधुः या तुरीया आसीत् यज्ञस्य पक्षौ ऋषयः कल्पयन्तः

यक्षम् पृथिव्याम् एकवृत्

पञ्च दिशः पञ्चदशेन क्ﾱप्ताः

ताः एक मूर्ध्नीः अभि लोकम् एकम्

इयम् एव सा या प्रथमा व्यौच्छत्

कतमः सः अर्धः

यः अक्रन्दयत् सलिलम् महित्वा योनिम् कृत्वा त्रिभुजम् शयानः वत्सः काम दुघः विराजः स गुहा चक्रे तन्वः पराचैस्

कतमस्याः पृथिव्याः

प्रजाम् एका जिन्वति ऊर्जम् एका

अथ अतर्पयत् चतुरः चतुर्धा देवान् मनुष्याꣳ असुरान् उत ऋषीन्

इत्थम् श्रेयः मन्यमाना इदम् आगमम्

ऋतुम् नः ब्रूत यतमः अतिरिक्तः
व्याख्यातः सर्प बलिः व्याख्यातः सर्प बलिः

अपां समीपे वल्मीक अग्रेण वा पचनम्

बलि हरण अनुकृतिः एव सर्प बलिः

सर्पेभ्यः स्वाहा आश्रेषाभ्यः स्वाहा दन्दशूकेभ्यः स्वाहा इति त्रयः स्वाहाकाराः

त्रिवृता अन्नेन ब्राह्मणान् सम्पूज्य आशिषो वाचयित्वा

जीर्वरो ग्रह पतिः अध्वर्युर् धृतराष्ट्र ऐरावतो ब्रह्मदत्तस् तापसो होता पृथुश्रवा दूरेश्रवा उद्गाता ग्लावश् च अजगरः च प्रस्तोता प्रतिहर्ता शितिपृष्ठो मैत्रावरुणः तक्षको वैशालकिर् ब्राह्मणाच्छंस्य् उपनीतिस् तार्क्ष्यः सदस्यः शिख अतिशिखौ नेष्टापोतारौ वारुणो होता अच्छावाकः चक्रः पिशङ्ग आग्नीध्रश् च अहिरः महेयः सुब्रह्मण्यो ऽर्बुदो ग्रावस्तुत् साण्ड उन्नेता पशगो ध्रुवगोपः कौस्तुको धुरिमेजयः च जनमेजयश् च इति एतैर् एव नामधेयैः समीची नाम असि प्राची दिक् इति षड्भिः पर्यायैः हेतयो नाम स्थ तेषां वः पुरो गृहाः इति षड्भिः इदं सर्पेभ्यो हविर् अस्तु जुष्टम् इति च उपस्थानम्

गन्ध उदकैः दूर्वा उदकैः च अभ्युक्ष्य चित्राः सुमनसः संप्रकीर्य यव पिष्टानि व्रीहि पिष्टानि श्यामाक पिष्टानि वा आज्येन इक्षुरसेन वा पक्त्वा पायसं घृत पक्वान् च अपूपान् ओदनम् धानाः सक्तून् करम्भान् लाजान् इत्य् उपकिरन्ति नमो अस्तु सर्पेभ्यः इति तिसृभिर् अनुच्छन्दसम्
पीतवर्गः अयम् उद्दिष्टः रसराजस्य कर्मणि इति

वा माक्षिकं ताप्यं वा राजावर्तं राजवर्तो लाजवरद इति भाषायां अथ विमलं तारमाक्षिकं इति एकतमम् सर्वम् एव वा गैरिक कुनटी क्षिति गन्धक खगैः गैरिकं प्रतीतं कुनटी मनोह्वा क्षितिः स्फटकी गन्धकः प्रतीतः खगः कासीसं एतैः इति

रक्तगणं दाडिम किंशुक आदिकम् वा पीतगणं यथा

किंशुकः कर्णिकारः च हरिद्रा द्वितयम् तथा

एतैः पूर्व उक्तैः एव रसे निर्व्यूढे रसो राग आदि रञ्जन आदि गृह्णाति आदि शब्दात् सारणं च विज्ञेयं पुनर् बन्धम् उपयाति बन्धनम् आप्नोति पुनः मृत लोह उपरस आद्यैः मृताः च ते लोहाः च धातवः च त एव उपरसा गन्धक आद्याः आद्य शब्दात् रसा अपि तैः निर्व्यूढैः कृत्वा शृङ्खला बीजम् उत्तरोत्तरं रञ्जकं भवति इति अर्थः
तत् व्यक्षरत्

यजुर्वेदः एव पुष्पम्

अथ ये अस्य दक्षिणाः रश्मयः ताः एव अस्य दक्षिणाः मधुनाड्यः

तानि वै एतानि यजूंषि एतम् यजुर्वेदम् अभ्यतपन्

तत् वै एतत् यत् एतत् आदित्यस्य शुक्लम् रूपम्

तत् आदित्यम् अभितस् अश्रयत्

ताः अमृताः आपः

यजूंषि एव मधुकृतः
अथ उ मध्य स्थः वा इन्द्रः

आपो हि पयः

तेषाम् उक्तं ब्राह्मणम्

तस्माद् वारुणी पयस्या

स्व एव एनम् तद् आयतने प्रीणाति

अथ यन् मारुती पयस्या

सुखम् एव तद् आत्मन् धत्ते

अथ उ इन्द्रस्य वै मरुतः

अथ यद् अप्सु वरुणं यजति

तम् एव तत् प्रीणाति

अथ यद् वाजिनो यजति

अथ यद् वारुणी पयस्या

तत् प्रजात्यै रूपम्

तस्मान् मारुती पयस्या

तस्माद् एनान् पयस्या यजति

अप्सु वै मरुतः श्रिताः

प्रजापतिर् वै कः

तस्माद् एनं मध्यतो यजति

ऐन्द्रं पयः
स यः सकृद् अभ्युन्नयते

संराजो भक्षे ऽस्मै दध्य् आनयेयुर् न व्रते

अन् अन्तर्हितः ह अस्य भक्षो भवति समाप्नोति

अप्य् अनुगच्छेद् इति ह स्म आह पैङ्ग्यः

हीयते तृतीयेन

तया द्वि अहम् अन्यतरे चरेयुः

समाप्तिः श्रेयसी इति ह स्म आह कौषीतकिः

यथा द्वि रात्रम् एवं तत्

यत्र एव कामयेत

सोमो वै दधि

अथ अ समरम् अभ्युदैत्य् अथ अ समरम् अभ्युदैति

तत् पूर्वो गत्वा स्वर्गस्य एव लोकस्य अवस्येत् इति

द्वादशो ह वा अन्तरुष्यात् स्वर्गो लोकः

उत यदि संक्रीणीयुः

न तु एव अभ्युन्नयेत

इदम् अन्तरिक्ष लोक आयतनेन

आवपनं हि सा

यथा एक रात्रम् सार्थान् प्रोषितान् अनुप्रेयाद् एवं तत्

स्वर्गान् लोकान् न अन्वश्नुते
यो वै साम्नो ऽपचितिं विद्वान् साम्ना आर्त्विज्यम् करोत्य् अपचितिमान् एव भवति

यो वै साम्नः श्रुतिं विद्वान् साम्ना आर्त्विज्यम् करोति श्रुतिमान् एव भवति

प्राणो वाव साम्नः सुवर्णम् इति

मनो वाव साम्नः श्रीर् इति

श्रोत्रं वाव साम्नः श्रुतिर् इति

चक्षुर् वाव साम्नो ऽपचितिर् इति

अथ ह सत्याधिवाकश् चैत्ररथिः सत्ययज्ञम् पौलुषितम् उवाच प्राचीनयोग इति मम चेद् वै त्वं साम विद्वान् साम्ना आर्त्विज्यम् करिष्यसि न एव तर्हि पुनर् दीक्षाम् अभिध्यातासि इति

स ह उवाच यो वै साम्नः श्रियं विद्वान् साम्ना आर्त्विज्यम् करोति श्रीमान् एव भवति

यो वै साम्नः प्रतिष्ठां विद्वान् साम्ना आर्त्विज्यम् करोति प्रत्य् एव तिष्ठति

वाग् वाव साम्नः प्रतिष्ठा इति
जुहोमि ते धरुणो मध्वो अग्रम् उभा उपांशु प्रथमा पिबेव

विश्व चर्षणिः सहुरिः सहीयाꣳ अस्मास्व् ओजः पृतनासु धेहि

मन्युर् इन्द्रो मन्युर् एव आस देवो मन्युर् होता वरुणो जातवेदाः

अभि इहि मन्यो तवसस् तवीयान् तपसा युजा वि जहि शत्रून्

त्वं हि मन्यो अभिभूति ओजाः स्वयंभूर् भामो अभिमाति साहः

यस् ते मन्यो ऽविधद् वज्र सायक सह ओजः पुष्यति

साह्याम दासम् आर्यं त्वया युजा वयं सहः कृतेन सहसा सहीयसा

अभि प्र इहि दक्षिणतो भवा नो अधा वृत्राणि जङ्घनाव भूरि

मन्यो वज्रिन्न् उप न आ ववृत्स्व हनाव दस्यूꣳ उत बोध्य् आपेः

अयं ते अस्म्य् उप न आ इहि अर्वाङ् प्रतीचीनः सहुरे विश्व दावन्
वाक् च वै प्राण अपानौ च वषट्कारस् त एते वषट्कृते वषट्कृते व्युत्क्रामन्ति तान् अनुमन्त्रयेत वाग् ओजः सह ओजो मयि प्राण अपानौ इत्य् आत्मन्य् एव तत् होता वाचं च प्राण अपानौ च प्रतिष्ठापयति सर्व आयुः सर्व आयु त्वाय

सर्वम् आयुर् एति य एवं वेद

ओजश् च ह वै सहश् च वषट्कारस्य प्रियतमे तन्वौ

वज्रो वै वषट्कारः स एष प्रहृतो ऽशान्तो दीदाय तस्य ह एतस्य न सर्व इव शान्तिं वेद न प्रतिष्ठां तस्मात् ह अपि एतर्हि भूयान् इव मृत्युस् तस्य ह एषा एव शान्तिर् एषा प्रतिष्ठा वाग् इत्य् एव तस्माद् वषट्कृत्य वषट्कृत्य वाग् इत्य् अनुमन्त्रयेत स एनं शान्तो न हिनस्ति

प्रियेण एव एनम् तद् धाम्ना समर्धयति

प्रियेण धाम्ना समृध्यते य एवं वेद

तद् ह स्म आह दीर्घम् एतत् सद् अप्रभ्व् ओजः सह ओजः

वषट्कार मा माम् प्रमृक्षो मा अहम् त्वाम् प्रमृक्षम् बृहता मन उपह्वये व्यानेन शरीरम् प्रतिष्ठा असि प्रतिष्ठां गच्छ प्रतिष्ठाम् मा गमय इति वषट्कारम् अनुमन्त्रयेत
तावन्मात्रं प्रकुर्वन्ति यावता प्राणधारणम्

समान वत्साम् कपिलां सर्वे न्याय आगताम् तदा

स्वधर्म निरताः सर्वे लोभ अनृत विवर्जिताः

तान् कविः खसृमश् च एव याचेते न इति वै तदा

तथा एव तत् स्थितम् ब्रह्म संसारेष्व् अपि वर्तताम्

यदा माता पिता च एव संयुक्तौ कालधर्मणा

स सर्वान् अब्रवीद् भ्रातॄन् कोपाद् धर्म समन्वितः

शुभे देशे सरित् द्वीपे सप्त एव आसन् जलौकसः

ब्रह्मदत्तेन यत् प्राप्तं सप्त जातिषु भारत

पितॄन् अभ्यर्च्य धर्मेण प्रोक्षयित्वा च गां तदा

खसृमः पितृवर्ती च नामभिः कर्मभिस् तथा

योग धर्मम् अनुध्यान्तो विहरन्ति स्म तत्र ह

ते वै हिंस्र तया क्रूरा अनार्य त्वात् गुरोस् तदा

तैर् एवम् उषितैस् तात हिंसा धर्म परैः वने

कौशिकस्य सुतास् तात शिष्या गार्ग्यस्य भारत

विभ्राजमानो वपुषा प्रभावेन समन्वितः

श्रीमान् अन्तःपुर वृतः वनं तत् प्रविवेश ह

षष्ठस् तु कण्डरीको ऽभूद् ब्रह्मदत्तस् तु सप्तमः

त्यक्त्वा सहचरी धर्मम् मुनयो धर्म चारिणः

माता च पूजिता वृद्धा पिता च परितोषितः

लुब्धकस्य आत्मजाः तात बलवन्तो मनस्विनः

पितॄन् अभ्यर्च्य धर्मेण न अधर्मः ऽस्मिन् भविष्यति

मार्कण्डेय उवाच

शेषं धर्म पराः कालम् अनुध्यान्ति स्व कर्म तत्

सनत्कुमार निर्दिष्टान् अपश्यं सप्त वै द्विजान्

तम् एव अर्थम् अनुध्यान्तो जाति स्मरण संभवम्

वाग्दुष्टः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविर् एव च

मिथ्या उपचर्य ते तं तु गुरुम् अन्यायतो द्विजाः

सुमना मुनिः सुवाक् शुद्धः पञ्चमश् छिद्र दर्शनः

उन्मुखो नित्यवित्रस्तः स्तब्धकर्णो विलोचनः

सुनेत्रश् च स्वतन्त्रश् च शकुना नामतः स्मृताः

ते ब्रह्मचारिणः सर्वे विहङ्गाः काम चारिणः

उग्रा हिंसा विहाराः च सप्त अजायन्त सोदराः

न च अशक्यन्त ते ताभ्यां तदा वारयितुं द्विजाः

स्वतन्त्रश् चक्रवाकस् तु स्पृहयामास तं नृपम्

उपयुज्य च गां सर्वे गुरोस् तस्य न्यवेदयन्

शार्दूलेन हता धेनुर् वत्सो ऽयं गृह्यताम् इति

पूर्व जातिषु यद् ब्रह्म श्रुतं गुरु कुलेषु वै

नीपानाम् ईश्वरो राजा विभ्राजः पौरव अन्वयः

तदा धनूंषि ते त्यक्त्वा वने प्राणान् अवासृजन्

क्रूरा बुद्धिः समभवत् तां गां वै हिंसितुं तदा

नामधेयानि च अपि एषाम् इमान्य् आसन् नराधिप

पीडया अपि अथ धर्मस्य कृते श्राद्धे पुरा अनघ

कर्मणा तेन ते तात शुभेन अशुभ वर्जिताः

प्रकुर्वीमहि गां सम्यक् सर्व एव समाहिताः

जाता व्याधा दशार्णेषु सप्त धर्म विचक्षणाः

मरुं साध्य जहुः प्राणान् लघु आहाराः तपस्विनः

पितृवर्ती तु यस् तेषां नित्यं श्राद्ध आह्निकः द्विजः

तेषां तु तपसा तेन सप्त जाति कृतेन वै

शुभेन कर्मणा तेन जाता जातिस्मरा मृगाः

तत एव हि धर्मस्य बुद्धिर् निर्वर्तते शनैः

पितृभ्यः कल्पयित्वा एनाम् उपयुञ्जन्त भारत

तथा इति उक्त्वा च ते सर्वे प्रोक्षयित्वा च गां ततः

योगस्य च अभिनिर्वृत्त्या प्रतिभानाच् च शोभनात्

यद्य् अवश्यं प्रकर्तव्या पितॄन् उद्दिश्य साध्व् इमां

दृष्ट्वा आयान्तम् श्रिया उपेतम् भवेयम् अहम् ईदृशः

खिन्नो ह्य् अस्म्य् उपवासेन तपसा निष्फलेन च

पञ्चमः पञ्चिकस् तत्र सप्त जातिषु अजायत

पितर्य् उपरते सर्वे व्रतवन्तस् तदा अभवन्

वैधसो मातृवर्ती च व्याधाः परम धार्मिकाः

नियोगात् ते गुरोस् तस्य गां दोग्ध्रीं समकालयन्

तथा एव अद्य अपि दृश्यन्ते गिरौ कालञ्जरे ऽच्युत
न अभिप्रतिगृणीयात्

आददते नाराशंसान्

एतेन एव सर्वाणि शस्त्राण्य् उपाकरोति

न अर्धर्चात् लुप्यते

इव इति प्रदक्षिणम् आवर्तते

इव इति अर्धर्चेषु

यत्र यत्र होता विरमेद् इव इति एव ब्रूयात्

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह उक्थशस् यज सोमस्य इति

वषट्कृते जुहोति

एतेन एव सर्वाणि शस्त्राण्य् अनुमन्त्रयते

अथ एनम् पराञ्चम् ऊर्ध्वज्ञुम् आसीनम् अभ्याह्वयते होता

उभयं व्याहावे करोति इव इति

शस्त्रम् अत्र भवति

अग्रेण होतारम् उपविश्य अध्वर्युः शस्त्रम् उपाकरोति इडा देव हूः इत्य् अनुवाक शेषेण

एवम् एव सर्वाणि शस्त्राणि प्रतिगृणात्य् अन्यत्र पात्र आरम्भणात्

शस्त्रम् अनुमन्त्रयते शस्त्रस्य शस्त्रम् असि इति
तम् ऋचा होता उपह्वयते

यद्य् अस्मिन्न् उपहवम् इच्छेत भक्षय इति एनं ब्रूयात्

अच्छावाकाय भक्षं प्रयच्छति

यत्र अभिजानाति उत नो गाव उपहूता उपहूत इति तत आह उन्नीयमानाय अनुब्रूहि इति

न एतेन संभक्षयेत्

अत्र एके वाजिन चर्याम् समामनन्ति

कपालानि विमुञ्चति

तस्मै पुरोडाश शकलम् आदधद् आह अच्छावाक वदस्व यत् ते वाद्यम् इति

उन्नीतम् अच्छावाक चमसम् आदाय अत्याक्रम्य आश्राव्य आह अच्छावाक यज इति

वषट्कृते जुहोति

सीदत्य् अच्छावाको ऽग्रेण स्वं धिष्णियं बहिः सदसः

न अस्मिन् अच्छावाक उपहवम् इच्छते

भक्षितम् अच्छावाक चमसम् आप्यायितम् अन्तरेण नेष्टुश् च अग्नीध्रस्य च चमसौ सादयति
प्राण वातेन नीत्वा ऊर्ध्वम् कोटरे चन्द्र जाम् कलाम्

मन्थितां दिव्य जाताम् च तेन गान्धार कर्मणा
अस्य औषधस्य मासेन मास प्रमाणेन भक्षणात् कान्तिर् भवति मेधा च इति द्वाभ्यां द्वि मासाभ्याम् दोष निकरम् गद समुदायम् प्रशमयति शान्तिं नयति पुनर् मास त्रितयेन त्रि मास प्रमाणेन स्वात् स्व सामान्य शरीरात् अमर वपुस् देव शरीरः महा तेजाः दीप्तिमान् स्यात् इति अर्थः

एतद् औषध भक्षण गुणम् मास क्रमेण आह मासेन इत्यादि

अन्तरित शुद्धः अन्तरितं शुद्धं यस्य सः ग्रहणी रोग आदि वर्जितः इति अर्थः एतानि औषधानि निर्मथ्य पीत्वा विशुद्ध कोष्ठः भवति विशुद्धं मल वर्जितम् कोष्ठं उदरं कस्य इति एवंविधः भवति

विधि अन्तरम् आह सुरतरु इत्यादि
या उत्तरा सा कुहूः

यद् अमावास्यायाश् चन्द्रमा अधि प्रजायते तन् मिथुनम्

तस्माद् एव अस्मै मिथुनात् पशून् प्रजनयति

या पूर्वा पौर्णमासी सा अनुमतिः

या उत्तरा राका

यत् पश्यत्य् अन्यां न अन्याम् तन् मिथुनम्

यत् पूर्णो ऽन्यां वसत्य् अ पूर्णः ऽन्यां तन् मिथुनम्
क्षेत्रस्य अग्नि आदि कोणेषु दिक्षु नारद पूर्वकम्

ततो विष्णु परीवारम् मध्ये शक्तिं च कूर्मकम्

गोपाल पूजाम् वक्ष्यामि भुक्ति मुक्ति प्रदायिनीम्

द्वारे धाता विधाता च गङ्गा यमुनया सह

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे श्रीगोपालपूजानिरूपणं नाम अष्टाविंशः ऽध्यायः

सिद्धो गुरुः नलकूबरम् कोणे भगवतं यजेत्

उत्तरे श्रीः चतुर् द्वारे गणो दुर्गा सरस्वती

रुक्मिणी सत्यभामा च सुनन्दा नाग्नजिती अपि

विमला आद्याः आसनं च प्राच्यां श्रीं ह्रीं प्रपूजयेत्

लक्ष्मणा मित्रविन्दा च जाम्बवत्या सुशीलया

शङ्ख चक्र गदा पद्मम् मुसलं शार्ङ्गम् अर्चयेत्

पश्चिमे बल प्रबलौ जयः च विजयो यजेत्

विद्या तत्त्वम् परं तत्त्वं सूर्य इन्दु वह्नि मण्डलम्

पूर्वे विष्णुं विष्णु तपः विष्णु शक्तिम् समर्चयेत्

सत्त्वाय प्रकृत आत्मने रजसे मोह रूपिणे

शङ्ख पद्म निधी च एव सारङ्गः शरभः श्रिया

पूर्वे भद्रः सुभद्रो द्वौ दक्षे चण्ड प्रचण्डकौ

ऐश्वर्यं वायु पूर्वम् च प्रकाश आत्मानम् उत्तरे

कुमुद आद्यान् विष्वक्सेनम् श्रिया कृष्णं सह अर्चयेत्

अङ्गानि यथा चक्रं च सुचक्रं च विचक्रं च