tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
स्वारोचिषः च उत्तमः च तामसो रैवतः तथा

पुरन्दराय त्रैलोक्यं दत्तं निहत कण्टकम्

मनुः स वर्तते धीमान् सांप्रतं सप्तमे ऽन्तरे

सप्त च एव अभवन् विप्रा याभिः संरक्षिताः प्रजाः

एको ऽयं वेद भगवान् व्यासो नारायणः प्रभुः

तस्मात् स वै स्मृतो विष्णुर् विशेर् धातोः प्रवेशनात्

पञ्चमे च अपि विप्र इन्द्राः रैवतो नाम नामतः

वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यः च महामुनिः

स्वायंभुवं तु कथितं कल्प आदौ अन्तरम् मया

सुशान्तिः तत्र देवेन्द्रो बभूव अमित्र कर्षणः

यस्माद् विष्टम् इदम् कृत्स्नं वामनेन महात्मना

पुरंदरः तथा एव इन्द्रः बभूव पर वीर हा

अनादि अन्तम् परं ब्रह्म न देवा न ऋषयः विदुः

आदित्या वसवो रुद्रा देवाः तत्र मरुत् गणाः

एते देव गणाः तत्र चतुर्दश चतुर्दश

रैवते अपि अन्तरे च एव संभूत्यां मानसो ऽभवत्

वासुदेव आत्मकम् नित्यम् एतत् विज्ञाय मुच्यते

प्रियव्रत अन्वयाः हि एते चत्वारो मनवः स्मृताः

मनुः स्वायंभुवः पूर्वं ततः स्वारोचिषो मनुः

इति एतत् विष्णु माहात्म्यम् उक्तम् वो मुनि पुंगवाः

सम्भूतो मानसैः सार्धं देवैः सह महा द्युतिः

बिभेद वासुदेवो ऽसौ प्रद्युम्नो हरिः अव्ययः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे एकोनपञ्चाशो ऽध्यायः

ऋषय ऊचुः

अतीत अनागतानि इह यानि मन्वन्तराणि तु

रुचेः प्रजापतेर् यज्ञस् तद् अंशेन अभवत् द्विजाः

बभूव शङ्करे भक्तो महादेव अर्चने रतः

सूत उवाच

अमिताभा भूतरया वैकुण्ठाः स्वच्छमेधसः

उत्तमः तामसः च एव रैवतः चाक्षुषः तथा

आद्याः प्रसूता भाव्याः च पृथुगाः च दिवौकसः

एतत् सर्वं समासेन सूत वक्तुम् इह अर्हसि

एका भगवतो मूर्तिः ज्ञान रूपा शिवा अमला

सा एव सर्व जगत् सूतिः प्रकृतिः परिकीर्तिता

सत्याः च सुध्यः च एव सप्तविंशतिका गणाः

राजसी च अनिरुद्ध आख्या प्रद्युम्नः सृष्टि कारका

द्वितीयम् अ तद् आख्यातम् अन्तरं शृणु च उत्तरम्

स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वम् आकूतौ मानसः सुतः

हर्यायां हरिभिः देवैः हरिः एव भवत् हरिः

सुतपाः शुक्र इति एते सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

विवस्वतः सुतो विप्राः श्राद्धदेवो महा द्युतिः

कियन्तो देवदेवस्य शिष्याः कलि युगेषु वै

विष्णु शक्तिः अन् औपम्या सत्त्व उद्रिक्ता स्थिता स्थितौ

एक अंशेन जगत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः

तया संमोहयेद् विश्वं स देव असुर मानुषम्

विकुण्ठायाम् असौ जज्ञे वैकुण्ठैः दैवतैः सह

विपश्चित् नाम देवेन्द्रो बभूव असुरसूदनः

तामसस्य अन्तरे देवाः सुरा

वामनः कश्यपाद् विष्णुः अदितौ संबभूव ह

मनुः वसुः च तत्र इन्द्रः बभूव असुर मर्दनः

सत्यायाम् अभवत् सत्यः सत्य रूपः जनार्दनः

चतुर्धा संस्थितो व्यापी स गुणः निर्गुणो ऽपि च

ततः पुनर् असौ देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे

पीवरः तु ऋषयः हि एते सप्त तत्र अपि च अन्तरे

चाक्षुषे अपि अन्तरे च एव वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः

षष् एते मनवो ऽतीताः सांप्रतं तु रवेः सुतः

वेद शाखा प्रणयनम् देवदेवस्य धीमतः

निहन्ति सकलं च अन्ते वैष्णवी परमा तनुः

मनोजवः तथा एव इन्द्रः देवान् अपि निबोधतः

इति एताः तनवः तस्य सप्त मन्वन्तरेषु वै

तृतीये अपि अन्तरे विप्रा उत्तमो नाम वै मनुः

या सा नारायण तनुः प्रद्युम्न आख्या मुनि ईश्वराः

सत्त्व उद्रिक्ता तथा एव अन्या प्रद्युम्न इति च संज्ञिता

वसिष्ठः कश्यपः च अत्रिः जमदग्निः च गौतमः

वशवर्तिनः च पञ्च एते गणा द्वादशकाः स्मृताः

तिमिरश् सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

यः स्वपिति अखिलम् भूत्वा प्रद्युम्नेन सह प्रभुः

सुधामानः तथा सत्याः शिवाः च अथ प्रतर्दनाः

तद् अंश भूताः राजानः सर्वे च त्रिदिवौकसः

औत्तमे अपि अन्तरे विष्णुः सत्यैः सह सुर उत्तमैः

भूत अन्तरात्मा भगवान् नारायण इति श्रुतिः

एकं च इदम् चतुष्पादं चतुर्धा पुनर् अच्युतः

त्रिभिः क्रमैः इमान् लोकान् जित्वा येन महात्मना

तानि त्वं कथय नः व्यासान् च द्वापरे युगे
तुषितायां समुत्पन्नः तुषितैः सह दैवतैः

विश्वामित्रो भरद्वाजः सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

रजोर्ध्वश् च ऊर्ध्वबाहुः च सबलः च अनयः तथा

शिबिः इन्द्रः तथा एव आसीत् शतयज्ञ उपलक्षणः

वासुदेव अभिधाना सा गुण अतीता सु निष्कला
आभात्य् अग्निर् उषसाम् अनीकम् इत्य् अपराह्णे

शिरो वा एतत्

ता एक शत ऋचः भवन्ति तासाम् उक्तं ब्राह्मणम्

गायत्रो वै प्राणः

तद् वीर कामायै वीरं ध्यायात्

ब्रह्मणा एव तत् शिरः समर्धयति

रुचितो घर्म इति उक्ते अरूरुचद् उषसः पृश्निर् अग्रिय इति रुचितवतीम् अभिरूपाम् अभिष्टौति

तद् वै शिरः समृद्धं यस्मिन् प्राणो वाक् चक्षुः श्रोत्रम् इति

त्रैष्टुभे पञ्च ऋचे तत् चक्षुः

आ नो विश्वाभिर् ऊतिभिर् इति आनुष्टुभम् तृचं सा वाक्

तान् एव अस्मिन् तत् दधाति

प्रातर् यावाणा प्रथमा यजध्वम् इति पूर्वाह्णे सूक्तम्

ब्रह्म वै ब्रह्मणस्पतिः

प्राणो वै अकूध्रीच्यः

शिरो वा एतत्

गायत्र छन्दसः इव वा अकूध्रीच्यः

लभते ह वीरम्

स यत्र उपाधिगच्छेत् बृहद् वदेम विदथे सु वीराः इति

यद् यज्ञे अभिरूपं तत् समृद्धं यज्ञस्य एव समृद्ध्यै

ईडे द्यावापृथिवी पूर्व चित्तये इति जागतं पञ्चविंशं तत् श्रोत्रम्
न एतत् अब्रह्मणो विवक्तुम् अर्हति

सा मा प्रत्यब्रवीद् बह्व् अहम् चरन्ती परिचारिणी यौवने त्वाम् अलभे

ता अभिप्रस्थापयन्न् उवाच

समिधं सोम्यैः आहर

सा ह एनम् उवाच

न अहम् एतद् वेद भो यद् गोत्रः ऽहम् अस्मि

ब्रह्मचर्यं भवति विवत्स्यामि किंगोत्रो न्व् अहम् अस्मि इति

जबाला तु नाम अहम् अस्मि

जबाला तु नाम अहम् अस्मि

सा अहम् एतन् न वेद यद् गोत्रः त्वम् असि

न अहम् एतद् वेद तात यद् गोत्रः त्वम् असि

उप त्वा नेष्ये न सत्याद् अगा इति

सत्यकामो नाम त्वम् असि

तम् उपनीय कृशानाम् अबलानां चतुर् शताः गा निराकृत्य उवाच इमाः सोम्यैः अनुसंव्रज इति

स ह हारिद्रुमतं गौतमम् एत्य उवाच

ता यदा सहस्रं संपेदुः

तं ह उवाच

सा अहम् एतन् न वेद यद् गोत्रः त्वम् असि

बह्व् अहम् चरन्ती परिचारिणी यौवने त्वाम् अलभे

सो ऽहं सत्यकामो जाबालो ऽस्मि भो इति

स ह उवाच

सत्यकामो ह जाबालो जबालां मातरम् आमन्त्रयांचक्रे

स सत्यकाम एव जाबालो ब्रुवीथा इति

सत्यकामो नाम त्वम् असि इति

तं ह उवाच किंगोत्रो नु सोम्यैः असि इति
अथ दक्षिण अर्ध्यम् उपदधाति धर्म असि दिशः दृंह योनिम् दृंह प्रजाम् दृंह सजातान् अस्मै यजमानाय पर्यूह इति

अथ एतानि कपालानि प्रक्षालितानि जघनेन गार्हपत्यम् उपसादयति अष्टौ दक्षिणतस् एकादश उत्तरतस्

अथ अपर अर्ध्यम् उपदधाति धरुणम् असि दिवम् दृंह चक्षुः दृंह श्रोत्रम् दृंह सजातान् अस्मै यजमानाय पर्यूह इति

अथ पूर्व अर्ध्यम् उपदधाति धर्त्रम् असि अन्तरिक्षम् दृंह प्राणम् दृंह अपानम् दृंह सजातान् अस्मै यजमानाय पर्यूह इति

तम् दक्षिणेषाम् कपालानाम् मध्यमेन अभ्युपदधाति ध्रुवम् असि पृथिवीम् दृंह आयुः दृंह प्रजाम् दृंह सजातान् अस्मै यजमानाय पर्यूह इति

अथ जघनेन गार्हपत्यम् उपविश्य धृष्टिम् आदत्ते धृष्टिः असि ब्रह्म यच्छ इति

उपेन्धते चरुस्थालीम्

अथ एनानि अङ्गारैः अधिवासयति भृगूणाम् अङ्गिरसाम् तपसा तप्यध्वम् इति

द्वे उत्तरतस् संस्पृष्टे उपदधाति चितः स्थ प्रजाम् अस्मै रयिम् अस्मै सजातान् अस्मै यजमानाय पर्यूह इति

तपन्ति पिष्ट संयवनीयाः आपः

अथ एनानि योगेन युनक्ति यानि घर्मे कपालानि उपचिन्वन्ति वेधसः पूष्णः तानि अपि व्रते इन्द्र वायू युङ्क्ताम् इति

गार्हपत्यम् अभिमन्त्रयते अप अग्ने अग्निम् आम अदम् जहि इति

अध्यस्यन्ति श्रपणानि

निः क्रव्य अदम् सेध इति दक्षिणा अङ्गारम् निरस्यति

अङ्गारम् अधिवर्तयति निर्दग्धम् रक्षः निर्दग्धाः अरातयः इति

अभीन्धते कपालानि

एवम् एव उत्तराणि कपालानि उपदधाति
अयुवमार्य् अस्य राष्ट्रम् भवति न एनम् पुरा आयुषः प्राणो जहात्य् आ जरसं जीवति सर्वम् आयुर् एति न पुनर् म्रियते यस्य एवम् विद्वान् ब्राह्मणो राष्ट्र गोपः पुरोहितः

तस्मै विशः संजानते सम्मुखा एकमनसो यस्य एवम् विद्वान् ब्राह्मणो राष्ट्र गोपः पुरोहितः
सप्तमी ग्रहणम् किम् धीती मती सुष्टुती धीत्या मत्या सुष्टुत्या इति प्राप्ते

अग्नि शब्दात् परस्याः सप्तम्याः

ज्ञापकं स्यात् तद् अन्त त्वे मा वा पूर्व पदस्य भूत्

अधि अस्याम् मामकी तनू

मामक्यां तन्वाम् इति प्राप्ते मामक्यां मामकी इति तन्वाम् तनू इति

त ई पर त् करणम् ऊ तौ सप्तमी इति सप्तमीत्य् एव अर्थ ग्रहणात् ऽर्थग्रहणाद्

ई त् अन्तम् ऊ त् अन्तम् च शब्द रूपम् सप्तमी अर्थे वर्तमानं प्रगृह्य सञ्ज्ञम् भवति

ई त् ऊ तौ इति किम् प्रियः सूर्ये

नद्यातिः

पूर्वस्य चेत् सवर्णो प्रसज्यते

असंदेह अर्थम्

शाकल्य इतौ अनार्षे इति निवृत्तम्
ॐ इति वै दैवम्

तान् अनुव्याजहार अन्तान् वः प्रजा भक्षीष्ट इति

दैवेन च एव एनम् तत् मानुषेण च पापात् एनसः प्रमुञ्चति

पुत्र कामाः ह अपि आख्यापयेरन्

तस्मात् यः राजा विजिती स्यात् अपि अ यजमानः आख्यापयेत एव एतत् शौनःशेपम् आख्यानम्

तत् एतत् पर ऋच् शत गाथम् शौनःशेपम् आख्यानम्

स ह उवाच मधुछन्दाः पञ्चाशता सार्धम् यत् नः पिता संजानीते तस्मिन् तिष्ठामहे वयम् पुरस् त्वा सर्वे कुर्महे त्वाम् अन्वञ्चः वयम् स्मसि इति

यशसा एव एनम् तत् समर्धयति

लभन्ते ह पुत्रान्

उदन्त्याः बहवः भवन्ति

तथा इति मानुषम्

तत् होता राज्ञे अभिषिक्ताय आचष्टे

तस्य ह विश्वामित्रस्य एक शतम् पुत्राः आसुः

सहस्रम् आख्यात्रे दद्यात् शतम् प्रतिगरित्रे

ते एते अन्ध्राः पुण्ड्राः शबराः पुलिन्दाः मूतिबाः इति

पञ्चाशत् एव ज्यायांसः मधुछन्दसः पञ्चाशत् कनीयांसः

लभन्ते ह पुत्रान्

हिरण्य कशिपौ आसीनः प्रतिगृणाति

न ह अस्मिन् अल्पम् च न एनः परिशिष्यते

ॐ इति ऋचः प्रतिगरः एवम् तथा इति गाथायाः

ते सम्यञ्चः वैश्वामित्राः सर्वे साकम् स रातयः देवराताय तस्थिरे धृत्यै श्रैष्ठ्याय गाथिनाः

तत् ये ज्यायांसः न ते कुशलम् मेनिरे

हिरण्य कशिपौ आसीनः आचष्टे

वैश्वामित्राः दस्यूनाम् भूयिष्ठाः

यशः वै हिरण्यम्

एते च एव आसने श्वेतः च अश्वतरी रथः होतुः

अथ ह विश्वामित्रः प्रतीतः पुत्रान् तुष्टाव ते वै पुत्राः पशुमन्तः वीरवन्तः भविष्यथ ये मानम् मे अनुगृह्णन्तः वीरवन्तम् अकर्त मा पुरएत्रा वीरवन्तः देवरातेन गाथिनाः सर्वे राध्याः स्थ पुत्राः एष वः सत् विवाचनम् एष वः वीरः देवरातः तम् अन्वित युष्मान् च दायम् मे उपेता विद्याम् याम् उ च विद्मसि
सुवर्ण अञ्जन वर्ण आभौ अन्योन्य सदृश अम्बरौ

हरिणाक्रीडनं नाम बाल क्रीडनकम् ततः

संकर्षणस् तु प्लुतवान् प्रलम्बेन सह अनघः

सहस्र आस्यः सहस्र अङ्गः सहस्र चरण ईक्षणः

निर्योग पाशैः आसक्तौ स्कन्धाभ्याम् शुभ लक्षणौ

गोपालैः कृष्ण पक्षीयैः गोपालास् त्व् अपरे जिताः

मुष्टिना वज्र कल्पेन मूर्ध्नि वीरः समाहनत्

प्रक्रीडिताश् च ते सर्वे द्वौ द्वौ युगपद् उत्पतन्

वैशंपायन उवाच

देवैर् न दृष्टश् च अन्तः ते तेन अनन्तः इति स्मृतः

चतुर् युग ईशः लोकानां चातुर्होत्र फल अशनः

तत्र स्पन्दोलिकाभिश् च युद्ध मार्गैः च दंशितौ

मूर्ध्नि देव रिपुम् देव वज्र कल्पेन मुष्टिना

द्वाव् एव विहितौ ह्य् आवाम् एक देहौ महा बलौ

प्रलम्बस्य अम्बर स्थस्य मेघस्य इव विदीर्यतः

जानुभ्यां जगतीं च एव गतासुः स जगाम ह

पर्यष्वजत कृष्णं वै रौहिणेयः प्रतापवान्

लोकानां शाश्वतो देवस् त्वं हि शेषः सनातनः

स जहार एव वेगेन रौहिणेयं महा असुरः

उभाव् एक शरीरौ स्वो जगत् अर्थे द्विधा कृतौ

गोपाल वेषम् आस्थाय वन्य पुष्प विभूषितः

तस्य भग्न उत्तमाङ्गस्य देहात् सुस्राव शोणितम्

ह्रिये ऽहं कृष्ण दैत्येन पर्वत उदग्र वर्चसा

स संदिग्धम् इव आत्मानम् मेने संकर्षणस् तदा

लोभयानः स तौ वीरौ हास्यैः क्रीडनकैस् तथा

प्रलम्बस्य प्रवृद्धस्य दर्पाद् द्विगुण वर्चसः

तौ तु भाण्डीरम् उचिते काले क्रीडा अनुवर्तिनौ

अहं यः स भवान् एव यस् त्वं सो ऽहं सनातनः

उह्यमान इव एकेन काल मेघेन चन्द्रमाः

बलेन अयम् हतो दैत्यो बालेन अ क्लिष्ट कर्मणा

यत् तु ते कृत्रिमं रूपं तद् अर्चन्ति दिवौकसः

अश्मभिः क्षेपणीयैश् च तौ व्यायामम् अकुर्वताम्

शिरः खं ते जलं मूर्तिः क्षमा भूर् दहनो मुखम्

दीप्यमान आननः दैत्यः सूर्य आक्रान्तः इव अम्बुदः

यद् वेदितव्यं लोके ऽस्मिंस् तत् त्वया समुदाहृतम्

सागर उपप्लव गतम् कृत्स्नं लोकम् इव अन्तकः

संस्मारितः स कृष्णेन रौहिणेयः पुरातनम्

पञ्च स्तबक युक्तेन मुकुटेन अर्क वर्चसा

कुश अग्र कुसुमानाम् च कर्णपूर मनोरमौ

स भाण्डीर वट प्रख्यम् दग्ध अञ्जन गिरि प्रभम्

संकर्षणं तु स्कन्धेन शीघ्रम् उत्क्षिप्य दानवः

अहो ऽयं मानुषो भावो व्यक्तम् एव अनुगृह्यते

गोपालास् त्व् अपरे द्वंद्वं गोपालैर् अपरैः सह

तद् जाति गुण युक्ताभिः क्रीडाभिश् चेरतुर् वनम्

अथ तौ जात हर्षौ तु वसुदेव सुतौ उभौ

बहु गैरिक संयुक्तम् शैल शृङ्गात् इव उदकम्

महा इन्द्रायुध संसक्तौ शुक्ल कृष्णौ इव अम्बुदौ

यत् त्वया दर्शितं लोके तत् पश्यन्ति दिवौकसः

स्रज् दाम लम्ब आभरणः प्रलम्ब अम्बर भूषणः

गोवर्धनस्य अनुचरौ वने स अनुचरौ च तौ

त्वं हि सूक्ष्मो महान् एकः सूक्ष्मैर् अपि दुरासदः

तं तु कृष्णश् च गोपाश् च दिवि स्थाः च दिवौकसः

स भारम् अ सहन् तस्य रौहिणेयस्य धीमतः

चेरतुर् लोक सिद्धाभिः क्रीडाभिर् अ पराजितौ

वन मार्गेषु कुर्वाणौ वन्य वेष धरौ उभौ

युद्ध मार्गैः च विविधैर् गोपालैः सहिताव् उभौ

अवगच्छ आत्मना आत्मानम् समुद्राणां समागमे

श्रीदामम् अजयत् कृष्णः प्रलम्बं रोहिणीसुतः

बलदेव इति नाम अस्य देवैश् च उक्तम् दिवि स्थितैः

तद् ताल वनम् उत्सृज्य भूयो भाण्डीरं आगतौ

अचला प्राणिनां योनिर् धारयत्य् अखिलं जगत्

स तु छिद्र अन्तर प्रेप्सुः प्रलम्बो गोप ताम् गतः

तत् आस्से मूढ वत् किं त्वं प्राग् एनं जहि दानवम्

क्ष्वेडयन्तौ प्रगायन्तौ प्रचिन्वन्तौ च पादपान्

यत् त्वया न उक्त पूर्वम् हि कस् तद् अन्वेष्टुम् अर्हति

आवयोर् देह मात्रेण द्विधा इदम् धार्यते जगत्

तयो रमयतोर् एवं तद् लिप्सुः असुर उत्तमः

अभिज्ञो रौहिणेयस्य वृत्तस्य च बलस्य च

प्रदर्शयित्वा महतीम् मायां मानुष रूपिणीम्

महा आननः महा ग्रीवः सु महान् अन्तक उपमः

स्फीत सस्य प्ररूढानि वीक्षमाणौ वनानि च

तम् आह स स्मितम् कृष्णः साम्ना हर्ष कलेन वै

प्रद्रुता लङ्घयन्तो वै ते ऽन्योन्यं लघु विक्रमाः
यथा त्वम् असि लोकानां तथा अहम् तच् च मे मतम्

ववृधे सु महा कायः चन्द्र आक्रान्तः इव अम्बुदः

नामभिर् व्याहरन्तौ च स वत्साः गाः परंतपौ

स्मर आर्य तनुम् आत्मानम् लोकानां त्वं विपर्यये

जगत्यां विनिकीर्णस्य तस्य रूपम् अभूत् तदा

भाण्डीर स्कन्धम् उद्दिश्य मर्यादां पुनर् आगमन्

प्रक्रीडिताश् च ते सर्वे सह तेन अमरारिणा

विदितं यत् तव एकस्य देवा अपि न तद् विदुः

अ विषह्यम् ततो मत्वा कृष्णम् अद्भुत विक्रमम्

मानुषं वपुर् आस्थाय प्रलम्बो दानव उत्तमः

स निहत्य प्रलम्बं तु संहृत्य बलम् आत्मनः

तुष्टुवुर् निहते दैत्ये जय आशीर्भिः महा बलम्

आत्म वृत्त प्रवृत्तानि संस्मर आद्यम् च वै वपुः

चारयन्तौ विवृद्धानि गो धनानि शुभ आननौ

ताव् एनं मानुषीं दीक्षां वहन्तौ सुर पूजितौ

स बलेन तदा पूर्णस् त्रैलोक्य अन्तर चारिणा

प्राप्तौ परम शाखा आढ्यम् न्यग्रोधं शाखिनां वरम्

धीरः प्रलम्बः प्रययौ तोय लम्बः इव अम्बुदः

पुरातनानां देवानां ब्रह्मणः सलिलस्य च

ततः प्रलम्बं दुर्वृत्तं सु बद्धेन महा भुजः
तेषां तीर्थम् एव प्रायणीयो ऽतिरात्रः

अथ अतस् गाधप्रतिष्ठा

द्वीपः प्रतिष्ठा विषुवान् यथा उपकक्ष दघ्नम् वा कण्ठ दघ्नम् वा यतो विश्रम्य प्रस्नायेयुस् तादृक् तत्

अथ ह स्म आह श्वेतकेतुर् आरुणेयः संवत्सराय न्व् अहं दीक्षा इति

जानु दघ्नः द्वितीयः

वेद इति

एतत् ह स्म एतत् विद्वान् आह इति ब्राह्मणम्

समुद्रं वा एते प्रतरन्ति ये संवत्सराय दीक्षन्ते

तद् यथा समुद्रं तीर्थेन प्रतरेयुस् तादृक् तत्

नीवि दघ्नः तृतीयः

प्रस्नेयो ऽभिप्लवः

गाधं प्रतिष्ठा महाव्रतं यथा उपकक्ष दघ्नम् वा कण्ठ दघ्नम् वा यतो विश्रम्य प्रस्नायेयुस् तादृक् तत्

कुल्फ दघ्नः तृतीयः

गाधं प्रतिष्ठा विश्वजिद् यथा उपकक्ष दघ्नम् वा कण्ठ दघ्नम् वा यतो विश्रम्य प्रस्नायेयुस् तादृक् तत्

प्रस्नेयः पृष्ठ्यः

कुल्फ दघ्नः एव प्रथमो अर्वाच् स्वरसामा

तेषां तीर्थम् एव उदयनीयः ऽतिरात्रः

प्रस्नेयः पृष्ठ्यः प्रस्नेयो ऽभिप्लवः प्रस्नेये गवायुषी प्रस्नेयो दशरात्रः

तीर्थेन हि प्रतरन्ति

तीर्थेन ह्य् उद्यन्ति

गाधं प्रतिष्ठा अभिजित् यथा उपकक्ष दघ्नम् वा कण्ठ दघ्नम् वा यतो विश्रम्य प्रस्नायेयुस् तादृक् तत्
अभिचर्यमाणः अपि ताम् दिशम् गत्वा

अबधिष्म रक्षः इति आयन्ति अन् अपेक्षम्

अग्ने सहस्व इति उल्मुक आदानम्

अ लिङ्ग ग्रहणे गौः सर्वत्र

देवस्य त्वा इति जुहोति

श्वस् वैश्वानरः द्वादश कपालः वारुणः च एक तन्त्रे श्वस् वा एकः

रक्षसाम् त्वा इति स्रुवम् अस्यति ताम् दिशम् यस्याम् जुहोति

आग्नापौष्णः ऐन्द्रापौष्णः पौष्णः श्यामः दक्षिणा

अभिचरतः नाम आदिशेत् होम स्रुव प्रासन आगमनेषु

आग्नावैष्णवः ऐन्द्रावैष्णवः वैष्णवः वामनः दक्षिणा

ऋषभः पूर्वस्य दक्षिणा कृष्णम् वासः उत्तरस्य अभावे अ कृष्णम्

त्रिषंयुक्तेषु

अग्नीषोमीयः ऐन्द्रासौम्यः सौम्यः बभ्रुः दक्षिणा
इन्द्रियेषु मनः तानि तन्मात्रेषु यथोद्भवम्

नाना वैराग्य वीर्येण स्व रूप स्थः अजहात् प्रभुः

अस्पष्ट कीर्तिः सु यशाः मूर्खो भवति पण्डितः

विलोक्य अनुगताम् साध्वीं पृथुं वीर वरम् पतिम्

वायुं वायौ क्षितौ कायं तेजः तेजसि अयूयुजत्

कुर्वत्यः कुसुम आसारम् तस्मिन् मन्दर सानुनि

कीर्तितं तस्य चरितम् उद्दाम चरितस्य ते

सुकुमारी अतदर्हा च यत् पद्भ्याम् स्पर्शनं भुवः

श्रावयेत् शृणुयात् वा अपि स पृथोः पदवीम् इयात्

मैत्रेय उवाच

त्रिः कृत्व इदम् आकर्ण्य नरो नारी अथवा आदृता

छिन्न अन्य धीः अधिगत आत्म गतिः निरीहः तत् तत्यजे अछिनत् इदम् वयुनेन येन

संपीड्य पायुं पार्ष्णिभ्यां वायुम् उत्सारयन् शनैस्

तेषां दुरापं किं तु अन्यत् मर्त्यानाम् भगवत् पदम्

भूतादिना अमूनि उत्कृष्य महति आत्मनि संदधे

अनुदिनम् इदम् आदरेण शृण्वन् पृथु चरितम् प्रथयन् विमुक्त सङ्गः

मैत्रेय उवाच

इत्थम् भूत अनुभावः ऽसौ पृथुः स भगवत्तमः

अतीव भर्तुः व्रत धर्म निष्ठया शुश्रूषया च आर्ष देहयात्रया

आरब्ध उग्र तपसि यथा स्व विजये पुरा

मुक्त अन्य सङ्गः भगवति अमलाम् भक्तिम् उद्वहन्

इदं स्वस्त्ययनं पुंसाम् अमङ्गल्य निवारणम्

तं च अनुशयम् आत्म स्थम् असौ अनुशयी पुमान्

तुष्टुवुः वर दाः देवैः देव पत्न्यः सहस्रशः

न अविन्दत् आर्तिम् परिकर्शिता अपि सा प्रेयस्कर स्पर्शन मान निर्वृतिः

अब्भक्षः कतिचिद् पक्षान् वायुभक्षः ततस् परम्

तत्र अपि अदाभ्य नियमः वैखानस सु संमते

स्तुवतीषु अमर स्त्रीषु पति लोकम् गता वधूः

ब्राह्मणो ब्रह्म वर्चस्वी राजन्यो जगतीपतिः

भगवत् धर्मिणः साधोः श्रद्धया यततः सदा

आलक्ष्य किंचिद् च विलप्य सा सती चिताम् अथ आरोपयत् अद्रि सानुनि

बलिं तस्मै हरन्ति अग्रे राजानः पृथवे यथा

सनत्कुमारो भगवान् यत् आह आध्यात्मिकम् परम्

श्रद्धया एतत् अनुश्राव्यम् चतुर्णां कारणं परम्

जगतः तस्थुषः च अपि वृत्ति दः धर्म भृत् सताम्

क्षितिम् अम्भसि तत् तेजसि अदः वायौ नभसि अमुम्

यं वा आत्म विदाम् धुर्यो वैन्यः प्राप अच्युत आश्रयः

उत्सर्पयन् तु तं मूर्ध्नि क्रमेण आवेश्य निःस्पृहः

देव्य ऊचुः

भुवि लोल आयुषः ये वै नैष्कर्म्यं साधयन्ति उत

एवं स वीर प्रवरः संयोज्य आत्मानम् आत्मनि

स वञ्चितो बत आत्म द्रुह् कृच्छ्रेण महता भुवि

योगं तेन एव पुरुषम् अभजत् पुरुष ऋषभः

आ कण्ठ मग्नः शिशिरे उदके स्थण्डिलेशयः

ग्रीष्मे पञ्चतपा वीरो वर्षासु आसार साह् मुनिः

आरिराधयिषुः कृष्णम् अचरत् तपः उत्तमम्

भगवति भव सिन्धु पोत पादे स च निपुणां लभते रतिं मनुष्यः

य इदं सु महत् पुण्यम् श्रद्धया अवहितः पठेत्

लब्ध्वा आपवर्ग्यम् मानुष्यं विषयेषु विषज्जते

वैश्यः पठन् विष् पतिः स्यात् शूद्रः सत्तम ताम् इयात्

अप्रजः सुप्रजतमो निर्धनो धनवत्तमः

तस्य अनया भगवतः परिकर्म शुद्ध सत्त्व आत्मनः तद् अनुसंस्मरण अनुपूर्त्या

धर्म अर्थ काम मोक्षाणाम् सम्यक् सिद्धिम् अभीप्सुभिः

वैन्यस्य चरितं पुण्यं शृणुयात् श्रावयेत् पठेत्

सर्व आत्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीः वधूः इव

अहो इयं वधूः धन्या या च एवम् भूभुजां पतिम्

वैचित्रवीर्य अभिहितम् महत् माहात्म्य सूचकम्

आत्मना वर्धित अशेष स्व अनुसर्गः प्रजापतिः

कन्द मूल फल आहारः शुष्क पर्ण अशनः क्वचित्

भक्तिः भगवति ब्रह्मणि अनन्य विषया भवत्

ज्ञानं विरक्तिमत् अभूत् निशितेन येन चिछेद संशय पदम् निज जीव कोशम्
द्वादश मासाः पञ्च ऋतवः त्रय इमे लोका असाव् आदित्य एकविंशः

यजमानो ह एव सो ऽतिरिच्यते यो वा एवम् वेद

अथ य एनम् अन्वायतन्त त इम एतर्हि परिशिष्टाः

याश् च ह महत्यः सम्पदो याश् च क्षुल्लिकास् ता ह सर्वा एवंविदम् अभिसंपद्यन्ते

विश्वेषां ह एव देवानां पुरा स्तोम आस

सर्व एनं कामा अभिसंपद्यन्ते य एवं वेद

एका स्तोत्रिया अतिरिच्यते

प्रतितिष्ठति य एवं वेद

यथा ह गिरौ ज्योतिर् भायाद् एवं तस्यां जनतायां भाति यस्यां भवति य एवं वेद

स्तुवते ह एनेन स्वास् स्तुवते ऽरणाः

ताव् एताव् एवम् अन्योन्यस्मिन् प्रतिष्ठितौ

स उ एव एकविंशतिम् त्रिवृतो ऽभिसंपद्यते

स ह एष वैश्वदेवः स्तोमः

अग्निं ह एनेन अस्तुवन्

स ह एष नव एकविंशान् अभिसंपद्यते

तद् यद् वै किं च त्रिवृत् तत् सर्वम् अग्निम् एव अभिसंपद्यते

त उ एव अ पर्युषिताः भवितारः
ध्रुवाः सहस्र नाम्नीः भेषजीः सन्त्व् आभृताः

अथ उ यमस्य पड्वीशाद् विश्वस्माद् देव किल्बिषात्

अमीवाः सर्वा रक्षांस्य् अप हन्त्व् अधि दूरम् अस्मत्

यावतीः कियतीश् च इमाः पृथिव्याम् अध्य् ओषधीः

यथा इमम् पारयामसि पुरुषं दुरिताद् अधि

व्यृषन्तु दुरितं तीक्ष्णशृङ्ग्यः

ता मा सहस्रपर्ण्यो मृत्योर् मुञ्चन्त्व् अंहसः

यथा इमम् पारयामसि पुरुषम् दुरिताद् अधि

यद् वः सहः सहमाना वीर्यं यच् च वो बलम्

वराहः वेद वीरुधम्

या बभ्रवो याश् च शुक्रा रोहिणीर् उत पृश्नयः

तावतीर् विश्व भेषजीः आ भरामि त्वाम् अभि

अवका उल्बाः उदक आत्मानः ओषधयः

त्रायन्ताम् अस्मिन् ग्रामे गाम् अश्वं पुरुषं पशुम्

वैयाघ्रो मणिर् वीरुधां त्रायमाणो अभिशस्ति पाः

याश् च अहम् वेद वीरुधो याश् च पश्यामि चक्षुषा

याः सुपर्णाः आङ्गिरसीः दिव्याः याः रघटः विदुः वयांसि हंसाः याः विदुः याः च सर्वे पतत्रिणः मृगाः याः विदुः ओषधीः ताः अस्मै अवसे हुवे

पुष्पवतीः प्रसूमतीः फलिनीर् अफला उत

उज्जिहीध्वे स्तनयति अभिक्रन्दति ओषधीः यदा वः पृश्नि मातरः पर्जन्यः रेतसा अवति

यासाम् द्यौः पिता पृथिवी माता समुद्रो मूलं वीरुधां बभूव

आपो अग्रं दिव्या ओषधयः

अग्नेर् घासो अपां गर्भो या रोहन्ति पुनर्णवाः

तेन इमम् अस्माद् यक्ष्मात् पुरुषं मुञ्चत ओषधीः अथ उ कृणोमि भेषजम्

मधुमत् पर्णं मधुमत् पुष्पम् आसां मधोः संभक्ता अमृतस्य भक्षो घृतम् अन्नं दुह्रतां गो पुरोगवम्

अंशुमतीः काण्डिनीर् या विशाखा ह्वयामि ते वीरुधो वैश्वदेवीर् उग्राः पुरुष जीवनीः

नकुलः वेद भेषजीम्

अरुन्धतीम् उन्नयन्तीं पुष्पाम् मधुमतीम् इह हुवे ऽस्मा अरिष्टतातये

अज्ञाता जानीमश् च या यासु विद्म च संभृतम्

अथ उ कृणोमि भेषजम् यथा असत् शत हायनः

मुमुचाना ओषधयो ऽग्नेर् वैश्वानराद् अधि

या रोहन्त्य् आङ्गिरसीः पर्वतेषु समेषु च

संमातर इव दुह्राम् अस्मा अरिष्टतातये

प्रस्तृणती स्तम्बिनीर् एक शुङ्गाः प्रतन्वतीर् ओषधीर् आ वदामि

उन्मुञ्चन्तीर् विवरुणा उग्रा या विष दूषणीः

इह आ यन्तु प्रचेतसो मेदिनीर् वचसो मम

गवां यक्ष्मः पुरुषाणां वीरुद्भिर् अतिनुत्तो नाव्या एतु स्रोत्याः

तास् ते यक्ष्मम् एनस्यम् अङ्गात् अङ्गात् अनीनशन्

यावतीनाम् ओषधीनाम् गावः प्राश्नन्ति अघ्न्याः यावतीनाम् अज अवयः तावतीः तुभ्यम् ओषधीः यच्छन्तु आभृताः
अथ अतस् मुखरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः

स अङ्कुरः कफ पित्त अस्रैः लाला ऊषा स्तम्भवान् खरः

कुर्यात् तद् घट्टितं छिन्नं मृदितं च विवर्धते

तत्र खण्डौष्ठ इति उक्तः वातेन ओष्ठः द्विधा कृतः

शोषिते मज्ज्ञि सुषिरे दन्ते अन्न मल पूरिते

दन्तमांसे मलैः स अस्रैः बाह्य अन्तर् श्वयथुर् गुरुः

स्वरघ्न ऊर्ध्वगुद श्याव शतघ्नी वलय अलसाः

पद्म आकृतिः तालु मध्ये रक्तात् श्वयथुः अर्बुदम्

शीत असहौ गुरू शूनौ स वर्ण पिटिका चितौ

वाताद् उष्ण सहाः दन्ताः शीत स्पर्शे अधिक व्यथाः

श्यावः श्याव त्वम् आयातो रक्त पित्त अनिलैः द्विजः

वर्धमानः स कालेन मुष्क वत् लम्बते अति रुज्

प्रबन्धने ऽधो जिह्वायाः शोफो जिह्वा अग्र संनिभः

खर्जूर सदृशम् च अत्र क्षीणे रक्ते ऽर्बुदं भवेत्

क्षार उक्षित क्षत समाः व्रणाः तद्वत् च रक्त जे

बह्व्यो घनाः स्राव युताः ताः तालु पिटिकाः स्मृताः

दन्तहर्षे प्रवात अम्ल शीत भक्ष अक्षमाः द्विजाः

चालः चलद्भिः दशनैर् भक्षणाद् अधिक व्यथैः

धूम छर्दन गण्डूषान् उचितं च सिराव्यधम्

अन्तः तस्य आस्रवन् दोषः सूक्ष्मां संजनयेद् गतिम्

देहं वृद्धः च कुरुते गले शब्दं स्वरे अल्प ताम्

करोति वदनस्य अन्तर् व्रणान् सर्वसरो ऽनिलः

कफ पित्तात् अधः शोफो जिह्वा स्तम्भ कृत् उन्नतः

प्रलम्बः पिच्छिलः शोफो नासया आहारम् ईरयन्

कोल आभः श्लेष्म मेदोभ्याम् पुप्पुटो नीरुजः स्थिरः

वृद्धः तालु गले शोषं कुर्यात् च विरस आस्य ताम्

पूति त्वात् कृमयः सूक्ष्मा जायन्ते जायते ततः

क्षत जौ अवदीर्येते पाट्येते च असकृत् पुनः

पित्तेन पाकः पाक आख्यः पूय आस्रावी महा रुजः

मेदसः श्लेष्म वत् हानि वृद्ध्योः सो ऽनुविधीयते

जिह्वा पित्तात् स दाह ऊषा रक्तैर् मांस अङ्कुरैः चिता

प्रलूनः पूय रक्त स्रुत् स च उक्तः कृमिदन्तकः

अवाक् शय्याम् च भजतो द्विषतो दन्त धावनम्

गम्भीर पाका निचयात् सर्व लिङ्ग समन्विता

पवन श्लेष्म मेदोभिः गलगण्डो भवेद् बहिः

कफ अस्रात् तीव्र रुज् शीघ्रं पच्यते दन्तपुप्पुटः

ताम्यन् प्रसक्तं श्वसिति येन स स्वरहा अनिलात्

करालः तु करालानां दशनानां समुद्गमः

वृद्धः तालु गले लेपं कुर्यात् च मधुर आस्य ताम्

तैल आभ श्वयथु क्लेदौ स _ मेदसा मृदू

बाह्य अन्तर् श्वयथुर् घोरो गल मार्ग अर्गल उपमः

तादृग् एव उपजिह्वः तु जिह्वाया उपरि स्थितः

करालो मांस रक्त ओष्ठौ अर्बुदानि जलाद् विना

रक्त उपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणित प्रभौ

चला मन्द _ दन्ताः पूति वक्त्रं च जायते

दोषैः कफ उल्बणैः शोफः कोल वत् ग्रथित उन्नतः

पूयं मुहुः सा स्रवति त्वच् मांस अस्थि प्रभेदिनी

संचारिणो ऽरुणान् रूक्षान् ओष्ठौ ताम्रौ चल त्वचौ

संनिपाताद् अनेक आभौ दुर्गन्ध अस्रौ अ पिच्छिलौ

शाल्मली कण्टक आभैः तु कफेन बहला गुरुः

ओष्ठकोपे तु पवनात् स्तब्धौ ओष्ठौ महा रुजौ

दाल्येते परिपाट्येते परुष असित कर्कशौ

क्षिप्र जा क्षिप्र पाका अति रागिणी स्पर्शन असहा

लाला स्रावी स सुषिरो दन्तमांस प्रशातनः

शीर्यन्ते दन्तमांसानि मृदु क्लिन्न असितानि च

कण्डूमन्ति स्रवन्ति अस्रम् आध्मायन्ते ऽसृजि स्थिते

श्वयथुर् दन्त मूलेषु रुजावान् पित्त रक्त जः

अधावनान् मलो दन्ते कफो वा वात शोषितः

हनु संधि आश्रितः कण्ठे कार्पासी फल संनिभः

याति ऊर्ध्वम् वक्त्र दौर्गन्ध्यम् कुर्वन्न् ऊर्ध्वगुदः तु सः

दन्तमांसानि दह्यन्ते रक्तानि उत्सेधवन्ति अतस्

पिटिकाभिर् बहु क्लेदौ आशु पाकौ कफात् पुनः

शीतादो असौ उपकुशः पाकः पित्त असृज् उद्भवः

अष्ट अष्टादश अष्ट च क्रमात् तेषु अनुपक्रमाः

ताः पुनः पञ्च विज्ञेया लक्षणैः स्वैर् यथा उदितैः

मुखस्य पित्त जे पाके दाह ऊषे तिक्त वक्त्र ता

कृष्णो ऽरुणो वा तोद आढ्यः स वातात् कृष्ण राजिमान्

जल बुद्बुद वत् वात कफात् ओष्ठे जल अर्बुदम्

श्लेष्म रुद्ध अनिल गतिः शुष्क कण्ठः हत स्वरः

ग्रथितौ च पुनः स्यातां कण्डूलौ दशनच्छदौ
मत्स्य गन्धिः भवेत् पक्वः सो ऽलसो मांस शातनः

दशने स्फुटिते दन्त भेदः पक्व उपजिह्विका

पित्तात् तीक्ष्ण असहौ पीतौ सर्षप आकृतिभिः चितौ

अन्तर् कपोलम् आश्रित्य श्याव पाण्डु कफो ऽर्बुदम्

एकादशा एकः दश च त्रयोदश तथा च षट्

वृन्दो वृत्त उन्नतः दाह ज्वर कृत् गल पार्श्व गः

अधः प्रतिहतो वायुः अर्शस् गुल्म कफ आदिभिः

दाल्यन्त इव शूलेन शीत आख्यः दालनः च सः

स संनिपातात् ज्वरवान् स पूय रुधिर स्रुतिः

जिह्वा शीत असहा गुर्वी स्फुटिता कण्टक आचिता

पिच्छिलो मन्द रुज् शोफः कठिनः तुण्डिकेरिका

पूति आस्य ता च तैः एव दन्तकाष्ठ आदि विद्विषः

गलगण्डः स्वर भ्रंशी कृच्छ्र उच्छ्वासः अति वत्सरः

वात पित्त ज्वरा आयासैः तालुशोषः तद् आह्वयः

स्थिरः स वर्णः कण्डूमान् शीत स्पर्शः गुरुः कफात्

कफ जे मधुर आस्य त्वम् कण्डूमत् पिच्छिलाः व्रणाः

कण्ठ आस्य शोष कृत् वातात् सा हनु श्रोत्र रुज् करा

पूति गन्धिः स्थिरीभूतः शर्करा सा अपि उपेक्षिता

दन्तयोः त्रिषु वा शोफो बदर अस्थि निभः घनः

श्लेष्म रक्तेन पूतीनि वहन्ति अस्रम् अ हेतुकम्

पूति पूय निभ स्रावी श्वयथुर् गलविद्रधिः

ओष्ठे गण्डे द्विजे मूले जिह्वायां तालुके गले

दन्तमांस आश्रितान् रोगान् यः साध्यान् अपि उपेक्षते

मात्स्य माहिष वाराह पिशित आमक मूलकम्

स मूलम् दन्तम् आश्रित्य दोषैः उल्बण मारुतैः

याप्यः तु हर्षो भेदः च शेषान् शस्त्र औषधैः जयेत्

कफेन पिच्छिला पाण्डुः अस्ना स्फोटक आचिता

स रुज् दाहः स्रवेद् भिन्नः पूय अस्रम् दन्त विद्रधिः

यस्मिन् चलन्ति दन्ताः च स विदर्भो अभिघात जः

माष सूप दधि क्षीर शुक्त इक्षु रस फाणितम्

मांस अङ्कुराः शीघ्र चयाः रोहिणी शीघ्रकारिणी

गण्ड अलजी स्थिरः शोफो गण्डे दाह ज्वर अन्वितः

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

दन्तो ऽधिको अधिदन्त आख्यः स च उक्तः खलु वर्धनः

जनयन्ति स्थिरं रक्तं नीरुजं तद् गल अर्बुदम्

कच्छपः तालु पिटिकाः गलौघः सुषिरो महान्

गलौघो मूर्ध गुरु ता तन्द्रा लाला ज्वर प्रदः

जिह्वा अवसाने कण्ठ आदौ अपाकम् श्वयथुं मलाः

दन्तभेदे द्विजाः तोद भेद रुज् स्फुटन अन्विताः