tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
सह अहम् स्व अंशकलया त्वद् वीर्येण महा मुने

आस्ते स्म बिन्दुसरसि तं कालं प्रतिपालयन्

प्रजापति सुतः सम्राण् मनुर् विख्यात मङ्गलः

दृष्ट्वा खे ऽवस्थितं वक्षस् श्रियम् कौस्तुभ कंधरम्

मैत्रेय उवाच

अनुग्रहाय अस्तु अपि यर्हि मायया लसत् तुलस्या भगवान् विलक्षितः

कृपया सम्परीतस्य प्रपन्ने ऽर्पितया भृशम्

तदा एव सेतवः सर्वे वर्ण आश्रम निबन्धनाः

परस्परं त्वत् गुण वाद सीधु पीयूष देह धर्माः

आयास्यति दिदृक्षुस् त्वां परश्वो धर्म कोविदः

सारसैश् चक्रवाकैश् च चकोरैर् वल्गु कूजितम्

ददर्श मुनिम् आसीनं तस्मिन् हुत हुताशनम्

कथ्यतां भगवन् यत्र मैथुनेन एधिरे प्रजाः

मत्त द्विज गणैः घुष्टं मत्त भ्रमर विभ्रमम्

मयि तीर्थीकृत अशेष क्रिया अर्थः मां प्रपत्स्यसे

स्वायम्भुवस्य च मनोर् अंशः परम संमतः

तद् वै बिन्दुसरो नाम सरस्वत्या परिप्लुतम्

मनुः स्यन्दनम् आस्थाय शातकौम्भ परिच्छदम्

उपासते काम लवाय तेषां रासि ईशैः कामान् निरये ऽपि ये स्युः

विद्योतमानं वपुषा तपस्य् उग्र युजा चिरम्

तस्यां स वै महा योगी युक्तायां योग लक्षणैः

अधर्मश् च समेधेत लोलुपैर् व्यङ्कुशैर् नृभिः

गृहीत अर्हणम् आसीनं संयतं प्रीणयन् मुनिः

न ते अजर अक्ष भ्रमिः आयुर् एषां त्रयोदश अरम् त्रिशतं षष्टि पर्व

विन्यस्त चरण अम्भोजम् अंस देशे गरुत्मतः

यो अर्क इन्दु अग्नि इन्द्र वायूनाम् यम धर्म प्रचेतसाम्

सा त्वां ब्रह्मन् नृप वधूः कामम् आशु भजिष्यति

जुष्टं बत अद्य अखिल सत्त्व राशेः सांसिद्ध्यम् अक्ष्णोस् तव दर्शनान् नः

तस्मिन् सुधन्वन्न् अहनि भगवान् यत् समादिशत्

आत्मजाम् असित अपाङ्गाम् वयस् शील गुण अन्विताम्

या त आत्म भृतम् वीर्यं नवधा प्रसविष्यति

दर्शयामास तं क्षत्तः शाब्दं ब्रह्म दधद् वपुः
समन्तात् कोटिशस् दैत्याः सर्वतः प्रत्ययोधयन्

तीक्ष्ण धारेण शूलेन महिषो हरिम् अर्दयन्

मथनं स रथम् रोषात् निष्पिपेष अथ रोषतः

तीक्ष्ण आननैः च नाराचैः चक्रैः शक्तिभिः एव च

जघान भिन्दिपालेन शित बाणेन वक्षसि

तया भुशुण्ड्या च पिपेष मेषं शुम्भस्य पत्त्रं धरणीधर आभम्

स तेन विद्धो व्यथितो बभूव दैत्य ईश्वरः विस्रुत शोणित ओघः

ततस् तेषु विपन्नेषु दानवेषु अतिमानिषु

स मुहूर्तं समाश्वास्य जग्राह परिघं तदा

पराङ्मुखो रणात् तस्मात् पलायत महा जवः

यदि अश्रान्तः असि तत् याहि मथनस्य रथं प्रति

उत्तिष्ठ जीवितं रक्ष गच्छ अस्मात् संगरात् द्रुतम्

ततो मही स्थस्य हरिः शर ओघान् मुमोच काल अनल तुल्य भासः

तदा मृतैः गजैः अश्वैः जनार्दनम् अयोधयन्

पट्टिशैः मुसलैः पाशैः गदाभिः कुणपैः अपि

दैत्यः तु अभिमुखम् दृष्ट्वा शङ्ख चक्र गदा धरम्

गरुत्मन्त् किंचिद् अश्रान्तः त्वम् अस्मिन् अपि साम्प्रतम्

शुम्भः अपि विष्णुं परिघेण मूर्ध्नि प्रमृष्ट रत्न ओघ विचित्र भासा

तान् अस्त्रान् दानवैः मुक्तान् चित्र योधी जनार्दनः

वदनं पूरयामास दिव्यैः अस्त्रैः महा बलः

महिषं पतितं दृष्ट्वा भूमौ प्रोवाच केशवः

विद्धो मर्मसु दैत्य इन्द्रः हरि बाणैः अकम्पत

स चित्र योधी दृढ मुष्टिपातः ततस् तु विष्णुं गरुडं च दैत्यः

विष्णुः तेन प्रहारेण किंचिद् आघूर्णितः अभवत्

ग्रस्तुम् ऐच्छत् रणे दैत्यः स गरुत्मन्तम् अच्युतम्

परिवर्तित कायः अधस् पपात न ममार च

महिष असुरैः मत्तः त्वम् वधं न अस्त्रैः इह अर्हसि

बहु कृत्वा वपुः विष्णुः किंचिद् शान्त भुजः अभवत्

तस्मिन् पराङ्मुखे दैत्ये महिषे शुम्भ दानवः

जघ्ने जनार्दनं च अपि परिघेन अग्नि वर्चसा

बाणैः ज्वलत् वह्नि शिखा निकाशैः क्षिप्तैः असंख्यैः परिघात हीनैः

अस्त्राणि आदातुम् अभवन् असमर्थाः यदा रणे

श्रान्तः असि अथ मुहूर्तं त्वं रणात् अपसृतः भव

पिधाय वदनं दिव्यैः दिव्य अस्त्र परिमन्त्रितैः

स पपात अथ दैत्य इन्द्रः क्षय काले अचलः यथा

अथ संज्ञाम् अवाप्य आशु गरुडः अपि स केशवः

जम्भो वचो विष्णु मुखात् निशम्य निमिः च निष्पेष्टुम् इयेष विष्णुम्

संदष्ट ओष्ठ पुटः कोपात् भ्रुकुटि कुटिल आननः

वासांसि च एव आदुधुवुः परे तु दध्मुः च शङ्ख आनक गोमुख ओघान्

निर्मथ्य पाणिना पाणिं धनुः आदाय भैरवम्

प्रकोपात् रक्त नयनः महिषो दानव ईश्वरः

ततः क्षीण आयुध प्राणाः दानवा भ्रान्त चेतसः

वधं न मत्तः अर्हसि च इह मूढ वृथक् एव किं युद्ध समुत्सुकः असि

निर्मर्यादम् अयुध्यन्त हरिणा सह दानवाः

सज्यं चकार स धनुः शरान् च आशीविष उपमान्

इति उक्तः गरुडः तेन विष्णुना प्रभविष्णुना

ततो व्यावृत्य वदनं महा अचल गुहा निभम्

जघान पञ्चभिः बाणैः मार्जितैः च शिला शितैः

उवाच च गरुत्मन्तं तस्मिन् सु तुमुले रणे

योषित् वध्यः पुरा उक्तः असि साक्षात् कमलयोनिना

विष्णुः च दैत्य इन्द्र शर आहतः अपि भुशुण्डिम् आदाय कृतान्त तुल्याम्

तत् कर्म दृष्ट्वा दितिजाः तु सर्वे जगर्जुः उच्चैस् कृत सिंह नादाः

तौ दानवाभ्यां विषमैः प्रहारैः निपेतुः उर्व्याम् घन पावक आभौ

स तैः बाणैः अभिहतः महिषः अचल संनिभः

ततः क्रोध विवृत्त अक्षः गदां जग्राह माधवः

प्रत्युद्ययौ हरिं रौद्रः स्व बाहु बलम् आस्थितः
अन्य चुम्बन संक्रान्त लाक्षा रक्तेन चक्षुषा

दिश् मात्रम् दर्शितं धीरैर् अनुक्तम् अनुमीयताम्

चरन्ति चतुर् अम्भोधि वेला उद्यानेषु दन्तिनः

शिशिरांशु प्रतिस्पर्धि श्रीमत् सुरभि गन्धि च

जगद् आनन्दयत्य् एष मलिनो ऽपि निशाकरः

कामुकेन यद् अत्र एवम् कर्मणा तद् विरोधिना

विशेष्य मात्र भिन्ना अपि तुल्य आकार विशेषणा

न पद्मं मुखम् एव इदम् न भृङ्गौ चक्षुषी इमे

शशी इति उत्प्रेक्ष्य तन्वङ्गि त्वद् मुखम् त्वद् मुख आशया

न एकः ऽपि त्वादृशो अद्य अपि जायमानेषु राजसु

संनद्ध उदय रागस्य चन्द्रस्य प्रतिगर्जति

भगवन्तौ जगत् नेत्रे सूर्याचन्द्रमसाव् अपि

कार्याक्षेपः स कार्यस्य मरणस्य निवर्तनात्

त्वया नीलोत्पलं कर्णे स्मरेण अस्त्रम् शरासने

सर्व पद्म प्रभा सारः समाहृत इव क्वचित्

किम् तु बीजं विकल्पानां पूर्व आचार्यैः प्रदर्शितम्

धर्माक्षेपो ऽयम् आक्षिप्तम् अङ्गना गात्र मार्दवम्

अभिन्न वेलौ गम्भीराव् अम्बुराशिर् भवान् अपि

सवर्ण तुला तौ शब्दौ ये च अन्यून अर्थ वादिनः

अधिकेन समीकृत्य हीनम् एक क्रिया विधौ

उभयव्यतिरेको ऽयम् उभयोर् भेदकौ गुणौ

उपमा दूषणाय अलम् यत्र उद्वेगः न धीमताम्

इत्य् आदिदीपक त्वे ऽपि पूर्व पूर्व व्यपेक्षिणी

स्मितं मुख इन्दोः ज्योत्स्ना इति समस्तव्यस्तरूपकम्

सर्वे साधारणा धर्माः पूर्वत्र अन्यत्र तु द्वयम्

सदृश् सदृश संवादि सजातीय अनुवादिनः

अस्त्य् एव क्वचिद् उद्वेगः प्रयोगे वाच् विदाम् यथा

कान्तस्य आक्षिप्यते यस्मात् प्रस्थानं प्रेम निघ्नया

इन्दुम् अप्य् अनुधावामि इति एषा मोहोपमा स्मृता

इदम् आर्द्र स्मित ज्योत्स्नम् स्निग्ध नेत्र उत्पलम् मुखम्

वाक्ययोर् दर्शयिष्यामः कानि चित्तानि तत् यथा

प्रिय प्रयाणम् साचिव्यं कुर्वत्य् एव अति रक्तया

अन्यथा अनुपपत्त्या एव पयोधर भर स्थित्याः

भ्रुवौ च भुग्ने न तथा अपि अदुष्टस्य अस्ति मे भयम्

उपमाव्यतिरेक आख्यम् रूपक द्वितयम् यथा

जित्वा विश्वं भवान् अत्र विहरत्य् अवरोधनैः

इति तद् काल सम्भूत मूर्छया आक्षिप्यते गतिः

सहोक्तिः परिवृत्ति आशिस् संकीर्णम् अथ भाविकम्

धनं च बहु लभ्यं ते सुखं क्षेमं च वर्त्मनि

वहन्न् अपि महीं कृत्स्नां स शैल द्वीप सागराम्

त्वद् मुखम् कमलं च इति द्वयोर् अप्य् अनयोर् भिदा

अभ्रूविलासम् अ स्पृष्ट मद रागम् मृग ईक्षणम्

दृष्टाश् च फुल्ला निचुला न मृता च अस्मि किं न्व् इदम्

अनेन एव दिशा अन्ये ऽपि विकल्पाः शक्यम् ऊहितुम्

जटाभिः स्निग्ध ताम्राभिः आविरासीद् वृषध्वजः

तम् अन्वेत्य् अनुबध्नाति तद् शीलम् तत् निषेधति

रोषाक्षेपो ऽयम्

धर्मेण

स्पर्शस् ते इति अतिशयं बोधयन्ती बहूपमा

अनल्प विटप आभोगः फल पुष्प समृद्धिमान्

अयुक्त कारी युक्त आत्मा युक्त अयुक्तः विपर्ययः

नभो नक्षत्र मालि इदम् उत्फुल्ल कुमुदम् पयः

दृष्टि रोधि तया तुल्यं भिन्नम् अन्यैर् अदर्शि तत्

चन्द्र अरविन्दयोः कान्तिम् अतिक्रम्य मुखं तव

त्वद् मुखम् पुण्डरीकं च फुल्ले सुरभि गन्धिनी

हंसी इव धवलश् चन्द्रः सरांसि इव अमलम् नभः

अनङ्गः पञ्चभिः पुष्पैर् विश्वं व्यजयत इषुभिः

उदात्त अपह्नुति श्लेष विशेषाः तुल्ययोगिता

न हि इन्दु गृह्येषु उग्रेषु सूर्य गृह्यः मधुर् भवेत्

क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायाम् अभिसारिकाः

तुल्य संकाश निकाश प्रकाश प्रतिरूपकाः

न लिङ्ग वचने भिन्ने न हीन अधिक ता अपि वा

चलं च तडितां दाम बलं कुसुमधन्वनः

उदाहरण माला एषाम् रूप व्यक्तये निदर्श्यते

स्व अपराधः निषिद्धो ऽत्र यत् प्रियेण पटीयसा

राजीवम् इव ते वक्त्रं नेत्रे नीलोत्पले इव

त्वद् आननम् विभाति इति ताम् अभूतोपमां विदुः

अनञ्जिता असिता दृष्टिर् भ्रूर् अनावर्जिता नता

यूनां च उत्कण्ठयति एव मानसं मकरध्वजः

अनुज्ञाय एव यद् रूपम् अति आश्चर्यम् विवक्षता

उत्कण्ठयति मेघानां माला वृन्दं कलापिनाम्
स आक्षेपः च स हेतुः च दर्श्यते तद् अपि द्वयम्

पद्मे ऽपि सा यद् अस्त्य् एव इति असौ उत्प्रेक्षितोपमा

स रूप शब्द वाच्य त्वात् सा समान उपमा यथा

उत्पादयति लोकस्य प्रीतिं मलय मारुतः

इत्य् एवम् आदौ सौभाग्यं न जहात्य् एव जातुचित्

परस्पर विरोधि इति सा विरोधोपमा मता

दिवि भ्रमन्ति जीमूता भुवि च एते मतंगजाः

यदि यास्यसि यातव्यम् अलम् आशङ्कया अत्र ते

असमग्रो ऽप्य् असौ शश्वद् अयम् आपूर्ण मण्डलः

उद्भावित गुण उत्कर्षम् तत् त्व् आपह्नवरूपकम्

अलंकार अन्तराणाम् अप्य् एकम् आहुः परायणम्

कटुर् भवति कर्णस्य कामिनां पापम् ईदृशम्

अर्थावृत्तिः पदावृत्तिर् उभयावृत्तिर् एव च

कर्णे काचित् प्रियेण एवम् चाटु कारेण रुध्यते

रूपकं विषमं नाम ललितं जायते यथा

असुरास् तेन हन्यन्ते स अवलेपाः त्वया नृपाः

इति ज्योत्स्ना उत्पल अयोगात् अयुक्तं नाम रूपकम्

भवान् इव महीपाल देवराजो विराजते

मलिन आचरितम् कर्म सुरभेर् नन्व् असांप्रतम्

पूर्वत्र शाब्द वत् साम्यम् उभयत्र अपि भेदकम्

शब्द उपात्ते प्रतीते वा सादृश्ये वस्तुनोर् द्वयोः

असाव् अतिशयोक्तिः स्याद् अलंकार उत्तमा यथा

इष्टं साधर्म्य वैधर्म्य दर्शनात् गौण मुख्ययोः

मुख चन्द्रस्य चन्द्र त्वम् इत्थम् अन्य उपतापिनः

चन्दन उदक चन्द्र अंशु चन्द्रकान्त आदि शीतलः

न मीलयति पद्मानि न नभो ऽप्य् अवगाहते

तस्य मुष्णाति सौभाग्यं तस्य कान्तिं विलुम्पति

वाक्य अर्थेन एव वाक्य अर्थः को ऽपि यद्य् उपमीयते

दृष्टि रोध करम् यूनां यौवन प्रभवम् तमः

सहिष्ये विरहं नाथ देह्य् अदृश्य अञ्जनम् मम

विकसन्ति कदम्बानि स्फुटन्ति कुटज द्रुमाः

इत्य् आशीर्वचनाक्षेपो यद् आशीर्वाद वर्त्मना

पयोमुचः परीतापं हरन्त्य् एव शरीरिणाम्

साधारणम् अलंकार जातम् अन्यत् प्रदर्श्यते

कल क्वणित गर्भेन कण्ठेन आघूर्णित ईक्षणः

प्रभा मात्रम् हि तरलं दृश्यते न तद् आश्रयः

अयं मम दहत्य् अङ्गम् अम्भोज दल संस्तरः

न चिरं मम तापाय तव यात्रा भविष्यति

तुण्डैर् आताम्र कुटिलैः पक्षैर् हरित कोमलैः

बध्नन् अङ्गेषु रोमाञ्चम् कुर्वन् मनसि निर्वृतिम्

दिवो जागर्ति रक्षायै पुलोमारिर् भुवो भवान्

गन्ता चेद् गच्छ तूर्णं ते कर्णौ यान्ति पुरा रवाः

सजातीव्यतिरेको ऽयं तमस् जात्याः इदं तमः

न आघ्रातम् न कृतं कर्णे स्त्रीभिर् मधुनि न अर्पितम्

व्यावर्त्य कर्म तत् योग्यम् शोच्य अवस्था उपदर्शनात्

वस्तु किंचिद् अभिप्रेत्य तद् तुल्यस्य अन्य वस्तुनः

वक्त्रं निसर्ग सुरभि वपुर् अव्याज सुन्दरम्

विपरीत फल उत्पत्त्याः आनर्थक्य उपदर्शनात्

आर्त बन्धु मुख उद्गीर्णाः प्रयाण परिपन्थिनः

स्वम् एव मत्वा गृह्णन्ति यतस् त्वद् धनम् अर्थिनः

अ हेतुकम् च तस्य इह विवक्षा इति अ विरुद्ध ता

कृतः प्रतीत शुद्धियोः च भेदो ऽस्मिंश् चन्द्र हंसयोः

कर्शयन्ति तु घर्मस्य मारुत उद्धूत शीकराः

ह्लादन आख्येन च अन्वेति कर्मणा इन्दुम् इति ईदृशा

अकस्माद् एव ते चण्डि स्फुरित अधर पल्लवम्

धैर्य लावण्य गाम्भीर्य प्रमुखैः त्वम् उदन्वतः

इति वाचाम् अलंकारा दर्शिताः पूर्व सूरिभिः

शब्द उपादान सादृश्य व्यतिरेकः ऽयम् ईदृशः

मुग्धा कान्तस्य यात्रा उक्ति श्रवणात् एव मूर्छिता

प्रिय प्रयाणम् रुन्धत्या प्रयुक्तम् इह रक्तया

हुताशन प्रतिनिधिः दाह आत्मा ननु युज्यते

सलक्षण सदृक्ष आभ सपक्ष उपमित उपमाः

मुख पङ्कज रङ्गे ऽस्मिन् भ्रू लता नर्तकी तव

नर्तित भ्रू लतेन अलम् मर्दितुं भुवनत्रयम्

शतपत्त्रं शरद् चन्द्रः त्वद् आननम् इति त्रयम्

मम दोलायते चित्तम् इति इयम् संशयोपमा

ध्रियते मूर्ध्नि भूपालैर् भवत् चरण पङ्कजम्

इत्य् अनङ्ग जय अयोग बुद्धिः हेतु बलात् इह

कमलं जल संरोहि त्वद् मुखम् त्वद् उपाश्रयम्

न तपः किंचिद् गतं च सकलं वयः

त्वं समुद्रश् च दुर्वारौ महासत्त्वौ स तेजसौ

प्रतीयमान शौक्ल्य आदि साम्ययोः वियत् अम्भसोः
मल्लिका माल भारिन्यः सर्वाङ्गीण आर्द्र चन्दनाः

उपमायाम् इमे प्रोक्ताः कवीनां बुद्धि सौख्य दाः

प्रतीयमान सादृश्यः ऽप्य् अस्ति सो ऽप्य् अभिधीयते

स्तनयोर् जघनस्य अपि मध्ये मध्यं प्रिये तव

यथा कथंचिद् सादृश्यं यत्र उद्भूतम् प्रतीयते

अपीत क्षीब कादम्बम्

असाव् अनादराक्षेपो यद् अनादर वत् वचः

चन्द्र आतपस्य बाहुल्यम् उक्तम् उत्कर्षवत् तया

अ विकृत्य मुख अङ्गानि मुखम् एव अरविन्द ताम्

आत्म लाभः महतां पर दुःख उपशान्तये

नृत्यन्ति निचुल उत्सङ्गे गायन्ति च कलापिनः

यदि किंचिद् भवेत् पद्मं सुभ्रु विभ्रान्त लोचनम्

अथ अस्य पुनर् आक्षेप्य भेद आनन्त्यात् अनन्त ता

यदि सत्यं मृदून्य् एव किम् अकाण्डे रुजन्ति माम्

अयता अपि त्वया इदानीम् मन्द प्रेम्णा मम अस्ति किम्

अमृत आत्मनि पद्मानां द्वेष्टरि स्निग्ध तारके

किं पद्मम् अन्तर् भ्रान्त आलि किं ते लोल ईक्षणम् मुखम्

विक्रमस् त्वय्य् अधाल् लक्ष्मीम् इति मालोपमा मता

स्वभावोक्तिश् च जातिश् च इति आद्या सा अलंकृतिः यथा

स्व अवस्थाम् सूचयत्या एव कान्त यात्रा निषिध्यते

स एष श्लेष रूप त्वात् स श्लेषः इति गृह्यताम्

इत्य् एकव्यतिरेको ऽयं धर्मेण एकत्र वर्तिना

प्रेम्णः प्रयाणं त्वं ब्रूहि मया तस्य इष्टम् इष्यते

मुख इन्दुः अपि ते चण्डि मां निर्दहति निर्दयम्

बुद्ध्वा वक्ति प्रियं दृष्ट्वा किं चिरेण आगतः भवान्

लीला नृत्यम् करोति इति रम्यं रूपकरूपकम्

विष्णुना विक्रम स्थेन दानवानां विभूतयः

विकल्पानाम् अवगतिर् विधातव्या विचक्षणैः

पूर्वस्मिन् भेद मात्र उक्तिः अस्मिन् आधिक्य दर्शनम्

कस्यांचिद् इह बालायाम् इच्छा वृत्तिः विभाव्यते

तस्य च अनुकरोति इति शब्दाः सादृश्यम् ऊचकाः

अम्भोरुहम् इव आताम्रम् मुग्धे कर तलम् तव

एक अङ्ग रूपकम् च एतत् एवं द्वि प्रभृतीनि अपि

दुष्करं जीवन उपायम् उपन्यस्य उपरुध्यते

असाव् अनुक्रोशाक्षेपः स अनुक्रोशम् इव उत्पले

पवनो दक्षिणः पर्णं जीर्णं हरति वीरुधां

एक अनेक इव शब्द त्वात् सा वाक्यार्थोपमा द्विधा

मय्य् एव अस्याः मुख श्रीः इत्य् अलम् इन्दोर् विकत्थनैः

इति एवमादिः आक्षेपो हेत्वाक्षेप इति स्मृतः

त्रि वर्ण राजिभिः कण्ठैर् एते मञ्जु गिरः शुकाः

त्वद् मुखम् कमलेन एव तुल्यं न अन्येन केनचित्

सो ऽयं भविष्यदाक्षेपः प्राग् एव अति मनस्विनी

तथा अपि सम एव असौ न उत्कर्षी इति चटूपमा

रूढ मूलः फल भरैः पुष्णन्न् अनिशम् अर्थिनः

नलिन्या इव तनु अङ्गायाः तस्याः पद्मम् इव आननम्

गुण दोष विचाराय स्वयम् एव मनीषिभिः

इति विस्पष्ट सादृश्यात् तत्त्वाख्यानोपमा एव सा

सुन्दरी सा भवत्य् एवं विवेकः केन जायते

साम्य प्रतीतिः अस्ति इति प्रतिवस्तूपमा यथा

बाहू लते वसन्त श्रीः त्वं नः प्रत्यक्ष चारिणी

काव्य शोभा करान् धर्मान् अलंकारान् प्रचक्षते

इति मुख इन्दुः आक्षिप्तो गुणान् गौण इन्दु वर्तिनः

शुक्लः श्वेतार्चिषो वृद्ध्यै पक्षः पञ्चशरस्य सः

कदा वा दृश्यते तृप्तिर् उदीर्णस्य हविर्भुजः

अप्रसादित शुद्ध अम्बु जगद् आसीन् मनोहरम्

समुच्चयोपमा अपि अस्ति न कान्त्या एव मुखं तव

मद पाटल गण्डेन रक्त नेत्र उत्पलेन ते

अनुगृह्णाति हि परान् स दोषः ऽपि द्विजेश्वरः

मरणं सूचयत्या एव सो ऽनुज्ञाक्षेप उच्यते

मुखेन मुग्धः सो ऽप्य् एष जनो राग मयः कृतः

आत्मना एव भवत् तुल्यम् इत्य् असाधारणोपमा

तद् साधन समर्थस्य न्यासो यो ऽन्यस्य वस्तुनः

तद् पदव्याम् पदं धत्ते तस्य कक्षां विगाहते

वाक्य माला प्रयुक्ता इति तन् मालादीपकं मतम्

चर्चा चन्दन पातः च शस्त्र पातः प्रवासिनाम्

कण्ठेकालः कर स्थेन कपालेन इन्दुशेखरः

किम् अपाङ्गम् अपर्याप्तम् अस्मिन् कर्मणि मन्यसे

ताम्र अङ्गुलि दल श्रेणि नख दीधिति केसरम्

पारावतः परिभ्रम्य रिरंसुश् चुम्बति प्रियाम्

इत्य् अयं संशयाक्षेपः संशयो यन् निवर्त्यते

समासश् च बहुव्रीहिः शशाङ्क वदन आदिषु
न च मे प्राण संदेहः तथा अपि प्रिय मा स्म गाः

प्रतिबिम्ब प्रतिछन्द सरूप सम संमिताः

यद् अपीत आदि जन्यम् स्यात् क्षीब त्व आदि अन्य हेतु जम्

सो ऽयं परवशाक्षेपो यत् प्रेम परतन्त्रया

कलङ्किनो जडस्य इति प्रतिषेधोपमा एव सा

विशेषण समग्रस्य रूपं केतोर् यत् ईदृशम्

उक्तिः संक्षेप रूप त्वात् सा समासोक्तिर् इष्यते

स्त्री इव गच्छति षण्ढो ऽयं वक्त्य् एषा स्त्री पुमान् इव

तद् योग्य स्थान विन्यासात् एतत् सकलरूपकम्

इति प्रौढ अङ्गना बद्ध रति लीलस्य रागिणः

हरि पादः शिरस् लग्न जह्नु कन्या जल अंशुकः

निसर्ग आदि पदैः अत्र हेतुः साक्षान् निवर्तितः

अयं तु युवयोर् भेदः स जड आत्मा पटुर् भवान्

अयम् अम्भोनिधिः कष्टं कालेन परिशुष्यति

समुद्रेण समानस्य पुंसो व्यापत्ति सूचनात्

यद् अक्त नेत्राम् कन्दर्पः प्रहर्ता मां न पश्यति

जाति क्रिया गुण द्रव्य स्वभाव आख्यानम् ईदृशम्

यद् ब्रुवन्ति स्मृता सा इयम् तुल्ययोगोपमा यथा

अतस् त्वद् मुखम् एव इदम् इत्य् असौ निर्णयोपमा

न एतत् मुखम् इदं पद्मं न नेत्रे भ्रमराव् इमौ

तद् एव प्रतिसंस्कर्तुम् अयम् अस्मत् परिश्रमः

अवलेपम् अनङ्गस्य वर्धयन्ति बलाहकाः

मृग ईक्षण अङ्कम् ते वक्त्रम् मृगेण एव अङ्कितः शशी

निर्गच्छति मुखाद् वाणी मा गा इति करोमि किम्

अ रत्न आलोक संहार्यम् अ हार्यम् सूर्य रश्मिभिः

नेत्रे च आमीलयन् एष प्रिया स्पर्शः प्रवर्तते

ते आननम् इव उन्निद्रम् अरविन्दम् अभूद् इति

समानम् अपि स उत्सेकम् इति निन्दोपमा स्मृता

स एष कारणाक्षेपः प्रधानं कारणं भियः

रुतं नूपुर संवादि श्रूयते तन् न तोयदः

निवृत्त व्याल संसर्गः निसर्ग मधुर आशयः

इति धर्मोपमा साक्षात् तुल्य धर्म प्रदर्शनात्

अत्र धर्मैर् अभिन्नानाम् अभ्राणां दन्तिनां तथा

स वर्तमानाक्षेपो ऽयं कुर्वत्य् एव असित उत्पलैः

पूष्ण्य् आतप इव अहनि इव पूषा व्योम्नि इव वासरः

रूपणाद् अङ्गिनो ऽङ्गानां रूपण अरूपण आश्रयात्

इत्य् अनुज्ञा मुखेन एव कान्तस्य आक्षिप्यते गतिः

इदं तु नयन द्वंद्वम् तव तद् गुण भूषितम्

अवलेप पदेन अत्र बलाहक पदेन च

जयत्य् असुर निःशङ्क सुर आनन्द उत्सव ध्वजः

तव कक्षां न यात्य् एव मलिनो मकर आलयः

चित्रम् आक्रान्त विश्वः ऽपि विक्रमस् ते न तृप्यति

ते च अद्य अपि विकल्प्यन्ते कस् तान् कार्त्स्न्येन वक्ष्यति

अर्थ अर्जन आदेः व्यावृत्तिर् दर्शिता इह गत _

इयती एव भिदा न अन्या इति असौ अतिशयोपमा

क्षणं दर्शन विघ्नाय पक्ष्म स्पन्दाय कुप्यतः

यतो जलधर आवल्या तस्माद् एकार्थदीपकम्

तव तनु अङ्गे वदनम् इत्य् असौ विक्रियोपमा

अहो विशालं भूपाल भुवन त्रितय उदरम्

ज्ञेयः सो ऽर्थान्तरन्यासो वस्तु प्रस्तुत्य किंचन

चक्रवाल अद्रि कुञ्जेषु कुन्द _ गुणाश् च ते

बध्नन्ति च पयोदेषु दृशो हर्ष अश्रु गर्भिनीः

चन्द्र बिम्बात् इव उत्कीर्णम् पद्म गर्भात् इव उद्धृतम्

गच्छ वा तिष्ठ वा कान्त सु अवस्था तु निवेदिता

मया अपि मरणे चेतस् त्रयम् एतत् समं कृतम्

तत् ते मुख श्रियम् धत्ताम् इत्य् असौ अद्भुतोपमा

कुमुदान्य् अपि दाहाय किम् अयं कमल आकरः

उपमा एव तिरोभूत भेदा रूपकम् उच्यते

मया मधुव्रतेन इव पायं पायम् अरम्यत

अङ्गुल्यः पल्लवान्य् आसन् कुसुमानि नख अर्चिषः

कल्प देशीय देश्य आदिः प्रख्य प्रतिनिधी अपि

विस्मयो अर्थ अन्तरस्य इह दर्शनात् तद् सधर्मणः

पद्मं बहु रजः चन्द्रः क्षयी ताभ्यां ते आननम्

पद्मं तावत् ते अन्वेति मुखम् अन्यच् च तादृशम्

सर्व वाक्य उपकारः चेत् तद् आहुर् दीपकं यथा

न अन्यथा कृतम् अत्र आस्यम् अतो ऽवयवरूपकम्

जीवित आशा बलवती धन आशा दुर्बला मम

कदाचिद् अपराधो ऽस्य भावी इति एवम्

बाला इव उद्यान माला इयम् साल कानन शोभिनी

वस्तु किंचिद् उपन्यस्य न्यसनात् तद् सधर्मणः

स्मित पुष्प उज्ज्वलम् लोल नेत्र भृङ्गम् इदं मुखम्

प्रभु त्वेन एव रुद्धस् तत् प्रभुत्वाक्षेप उच्यते
पश्य गच्छत एव अस्तम् नियतिः केन लङ्घ्यते

काम द त्वात् च लोकानाम् असि त्वं कल्पपादपः

अङ्गुलि आदौ दल आदि त्वम् पादे च आरोप्य पद्म ताम्

इयं प्रतीयमान एक धर्मा वस्तूपमा एव सा

न ते सुन्दरि संवादि इति एतद् आक्षेपरूपकम्

सा प्रसिद्धि विपर्यासात् विपर्यासोपमा इष्यते

क्रिये विरुद्धे संयुक्ते तद् विरुद्ध अर्थम् दीपकम्

यत्र स्वाभाविक त्वम् वा विभाव्यं सा विभावना

यथा बाहु लता पाणि पद्मम् चरण पल्लवः

गाम्भीर्य प्रमुखैः अत्र हेतुभिः सागरो गिरिः

मम अपि जन्म तत्र एव भूयाद् यत्र गतो भवान्

ईदृशं वर्ज्यते सद्भिः कारणं तत्र चिन्त्यताम्

विहरत्य् अप्सरोभिस् ते रिपु वर्गः दिवं गतः

न पर्यन्तो विकल्पानां रूपक उपमयोः अतः

गाम्भीर्येण समुद्रो ऽसि गौरवेण असि पर्वतः

एतानि केसराण्य् एव न एताः दन्त अर्चिषः तव

श्यामलाः प्रावृषेण्याभिर् दिशो जीमूत पङ्क्तिभिः

असाव् अञ्जन संकाशः त्वं तु चामीकर द्युतिः

भृङ्ग नेत्र आदि तुल्यं तत् सदृश व्यतिरेक ता

प्रवृत्ता एव प्रयामि इति वाणी वल्लभ ते मुखात्

ते आननम् इव अम्भोजम् अम्भोजम् इव ते मुखम्

सान्द्र छायः महा वृक्षः सो ऽयम् आसादितो मया

मञ्जरीकृत्य घर्माम्भः पल्लवीकृत्य च अधरम्

विरोध अप्रस्तुत स्तोत्रे व्याजस्तुति निदर्शने

ननु दाक्षिण्य सम्पन्नः सर्वस्य भवति प्रियः

राजहंस उपभोग अर्थम् भ्रमर प्रार्थ्य सौरभम्

सखि वक्त्र अम्बुजम् इदं ते इति श्लिष्टरूपकम्

जलं जलधर उद्गीर्णम् कुलं गृह शिखण्डिनाम्

अलम् अंशुमतः कक्षाम् आरोढुं तेजसा नृपः

आक्षेपः अर्थान्तरन्यासः व्यतिरेको विभावना

न जातु शक्तिर् इन्दोस् ते मुखेन प्रतिगर्जितुम्

आक्रोशत्य् अवजानाति कदर्थयति निन्दति

त्वयि एव त्वद् मुखम् दृष्टं दृश्यते दिवि चन्द्रमाः

भ्रमत् भ्रमरम् अम्भोजं लोल नेत्रम् मुखं तु ते

अस्त्य् असाव् अपरा अपि अस्ति भिन्न अभिन्न विशेषणा

नाना अवस्थम् पदार्थानां रूपं साक्षाद् विवृण्वती

इत्य् असंभाव्यम् अथवा विचित्रा वस्तु शक्तयः

अस्ति न अस्ति इति संदेहो न मे अद्य अपि निवर्तते

स एव अवनत अङ्गानाम् मान भङ्गाय कल्पते

तत्र यद् भेद कथनम् व्यतिरेकः स कथ्यते

भर्तृ भक्तः भटः श्वा इव खद्योतो भाति भानु वत्

आसीद् गमितम् अत्र इदम् अतो ऽवयविरूपकम्

क्षिणोतु कामं शीतांशुः किं वसन्तो दुनोति माम्

उक्तं च सुरभि त्व आदि फलं तत् सा विभावना

पत्युः प्रस्थानम् इत्य् आहुर् उपायाक्षेपम् ईदृशम्

निर्णेतुं शक्यम् अस्ति इति मध्यं तव नितम्बिनि

प्रसिद्ध हेतु व्यावृत्त्या यत् किंचित् कारण अन्तरम्

धर्म्याक्षेपो ऽयम् आक्षिप्तो धर्मी धर्मं प्रभा आह्वयम्

इत्य् एष परुषाक्षेपः परुष अक्षर पूर्वकम्

मद रक्त कपोलेन मन्मथस् त्वद् मुख इन्दुना

ननु द्वितीयो न अस्ति एव पारिजातस्य पादपः

गच्छ गच्छसि चेत् कान्त पन्थानः सन्तु ते शिवाः

कान्तस्य कातर अक्ष्या यन् मूर्छाक्षेपः स ईदृशः

अत्र संदर्श्यते यस्माद् विरुद्धं नाम रूपकम्

विडम्बयति संधत्ते हसति ईर्ष्यति असूयति

प्रतीति विषय प्राप्त्याः भेदस्य उभय वर्तिनः

दीपक स्थाने एव इष्टम् अलंकार त्रयम् यथा

भ्रमत् भृङ्गम् इव आलक्ष्य केसरम् भाति पङ्कजम्

वल्गित भ्रु गलत् घर्मजलम् आलोहित ईक्षणम्

स्थितिमान् अपि धीरो ऽपि रत्नानाम् आकरो ऽपि सन्

अनेन एव प्रकारेण शेषाणाम् अपि दीपके

प्रतिपक्ष प्रतिद्वंद्वि प्रत्यनीक विरोधिनः

कल्पद्रुमश् च क्रियते तद् इदं हेतुरूपकम्

हृद्य गन्धवहाः तुङ्गास् तमाल श्यामल त्विषः

जाति क्रिया गुण द्रव्य वाचिना एकत्र वर्तिना
अहत वासः कंसे शान्त्युदकं करोति

अम्बयो यन्ति शंभु मयोभू हिरण्य वर्णाः निस्सालाम् ये अग्नयः ब्रह्म जज्ञानम् इत्य् एका उत देवाः मृगारसूक्तान्य् उत्तमं वर्जयित्वा अप नः शोशुचद् अघम् पुनन्तु मा हिमवतः प्रस्रवन्ति वायोः पूतः पवित्रेण शं च नो मयश् च नः अनडुद्भ्यस् त्वं प्रथमं मह्यम् आपः वैश्वानरो रश्मिभिः यमो मृत्युः विश्व जित् संज्ञानम् नः यद्य् अन्तरिक्षे पुनर् मा एतु इन्द्रियम् शिवा नः शं नो वातो वातु अग्निं ब्रूमो वनस्पतीन् इति

अन्यतरया कुर्वीत इति युवा कौशिको युवा कौशिकः

पृथिव्यै श्रोत्राय इति त्रिः प्रत्यासिञ्चति

अतिसृष्टो ऽपां वृषभः इति अपः ऽतिसृज्य सर्वा इमा आप ओषधय इति पृष्ट्वा सर्वा इति आख्यातः ॐ बृहस्पति प्रसूतः करवाणि इति अनुज्ञाप्य ॐ सवितृ प्रसूतः कुरुतां भवान् इति अनुज्ञातः कुर्वीत

उभयतः सावित्र्य् उभयतः शं नो देवी

इति शान्ति युक्तानि

पृथिव्यै श्रोत्राय इति त्रिः प्रत्यासिञ्चति
त्रिपुरं संकुलं जातं दैत्य कोटि शत आकुलम्

सर्व एते विशन्तः तु मयेन त्रिपुर अन्तरम्

वैभ्राजं नन्दनं च एव तथा चैत्ररथं वनम्

एष ईदृशकः स्वप्नो दृष्टो वै दिति नन्दनाः

तेषाम् अर्चयताम् देवान् ब्राह्मणान् च नमस्यताम्

स्व नूपुर रव उन्मिश्रान् वेणु वीणा रवान् अपि

अशोकं च वर अशोकम् सर्वर्तुकम् अथ अपि च

स्वप्ने भय आवहाः दृष्टा आविशन्तः तु दानवान्

विप्रियाणि एव विप्राणां कुर्वाणाः कलह एषिणः

मयो मायावि जनकः इति उवाच स दानवान्

संकुचन्ति भयात् च एव मार्जाराणां यथा आखुकः

भक्षयन्ति च शेरन्त उच्छिष्टाः संवृताः तथा

मेरु कूट निभे रम्य आसने स्वर्ण मण्डिते

दृष्टः कथं हि कष्टाय असुराणां भविष्यति

शान्तयः च प्रयुज्यन्तां पूज्यतां च महेश्वरः

प्रविष्टाः स्म शरीराणि भूत्वा बहु शरीरिणः

विमुक्त कलहाः च अपि प्रीतयः प्रचुरा अभवन्

मय आदिष्टानि विविशुः गृहानि हृषिताः च ते

अर्थे धर्मे च कामे च निदधुः ते मतीः स्वयम्

परस्परं च निन्दन्ति अहम् इति एव वादिनः

उपविष्टा दृढं विद्धा दानवा देव शत्रवः

शुश्रूषन्ते पितॄन् पुत्राः पत्न्यः च अपि पतीन् तथा

येन सा प्रमदा नुन्ना अहं च एव विबोधितः

विनाशम् उपपश्यन्तो लक्ष्म्या व्यापित असुराः

जगन्त् बभूव अमर राज दुष्टैः अभिद्रुतं सस्यम् इव अलि वृन्दैः

द्विषन्ति ब्राह्मणान् पुण्यान् न च अर्चन्ति हि देवताः

उपविष्टौ मयस्य अन्ते हस्तिनः कलभौ इव

सत्ये दमे च धर्मे च मुनि वादे च तिष्ठत

सगृहं सह युष्माभिः सागर अम्भसि मज्जितम्

रोषैः च एव अतिपारुष्यैः शरीरम् इव संहतैः

कामं च ईर्ष्याम् च कोपं च असूयां संविहाय च

ईदृशी प्रमदा दृष्टा मया च अति भय आवहा

निशामयध्वं स्वप्नः अयम् मया दृष्टो भय आवहः

न अधर्मः त्रिपुर स्थान् आबाधते वीर्यवान् अपि

मयेन निर्मिते स्थाने मोदमाना महा असुराः

तद्वत् बलिभिः अध्यस्तम् तत् पुरम् देवता अरिभिः

मयेन वार्यमाणा अपि ते विनाशम् उपस्थिताः

देवान् तपोधनान् च एव बाधन्ते त्रिपुर आलयाः

कलहं वर्जयन्तः च अर्जयन्तस् तथा आर्जवम्

नारीभिः सततं रेमुः मुदिताः च एव दानवाः

प्रविश्य रुषिताः ते च पुराणि अतुल विक्रमाः

यो यं प्रार्थयते कामं सम्प्राप्तः त्रिपुर आश्रयात्

हित्वा सत्यं च धर्मं च अकार्याणि उपचक्रमुः

तत्र एव दृष्ट्वा ते अन्योन्यम् स क्रोध आपूरित ईक्षणाः

सु अङ्गाः चन्दन दिग्ध अङ्गाम् मातंगाः समदा इव

चतस्रः प्रमदाः तत्र त्रयो मर्त्या भय आवहाः

उलूकं रुचिरा नारी नग्ना आरूढा खरं तथा

उपतस्थुः पयोद आभाः ये च गिरि उपजीविनः

व्रजति स्म सुखं कालः स्वर्ग स्थानाम् यथा तथा

खेचराः खेचराः रावाः भो भो दाक्षायणी सुताः

कलहेषु च सज्जन्ते स्वधर्मेषु हसन्ति च

दधि सक्तून् पयः च एव कपित्थानि च रात्रिषु

तेषां त्रिपुर युक्तानाम् त्रिपुरे

उच्चैस् गुरून् प्रभाषन्ते न अभिभाषन्ति पूजिताः

निर्मिते त्रिपुरे दुर्गे मयेन असुर शिल्पिना

पुरुषः चतुर् अङ्घ्रिः त्रिलोचनः

अर्चयन्तो दितेः पुत्राः त्रिपुर आयतने हरम्

स कलत्राः स पुत्राः च शस्त्रवन्तः अन्तक उपमाः

गुरुं च एव न मन्यन्ते हि अन्योन्यम् च अपि चुक्रुधुः

धर्म अर्थ काम मन्त्राणाम् महान् कालः अभ्यवर्तत

मृष्ट आभरण वस्त्राः च मृष्ट स्रज् अनुलेपनाः

स चन्द्रेषु प्रदोषेषु स अम्बुजेषु सरःसु च

संध्या कालम् प्रविष्टाः ते त्रिपुरं च भय आवहाः

अथ दैव परिध्वस्ताः दानवाः त्रिपुर आलयाः

कुप्यते नो ध्रुवं रुद्रो देवदेवः त्रिलोचनः

पार्श्वयोः तारक आख्यः च विद्युन्माली च दानवः

स्वर्गं च देवता आवासम् पूर्वदेव वश अनुगाः

भविष्याणि च दृश्यन्ते यतो नः त्रिपुरे असुराः

कलिः च कलहः च एव त्रिपुरं विविशुः सह

तत् दुर्गम् दुर्गतां प्राप बद्ध वैरैः सुर असुरैः

पुरा सुशीला भूत्वा च दुःशील त्वम् उपागताः

श्रुत्वा दाक्षायणी पुत्राः इति एवम् मय भाषितम्
भार्यां गत्वा न शुध्यन्ति रहस् वृत्तिषु निस्त्रपाः

मयः सभाम् आविवेश भास्कराभ्याम् इव अम्बुदः

कोप अनल आदीप्त मुखाः प्रविष्टास् त्रिपुर अर्दिनः

प्रियाभिः हाव भाव प्रसूतिभिः

क्रोध ईर्ष्या अवस्थया युक्ता दृश्यन्ते च विनाश गाः

विध्वंसयन्ति संक्रुद्धाः तपोधन वनानि च