tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
इदानीं जायते भक्तिः या देवैः अपि दुर्लभा

त्वद् संनिधौ एषु सूतः शृणोतु भगवत् वचः

लेभे तत् परमं ज्ञानं तस्माद् वाल्मीकिः आप्तवन्

समासीत आत्मनः प्रोक्तम् आसनम् स्वस्तिकं परम्

स एव द्विविधः प्रोक्तः स गर्भः ऽगर्भ एव च

ते ऽपि देव आदिदेव ईशम् नमस्कृत्य महेश्वरम्

तत् वद अखिल लोकानाम् रक्षणं धर्म संग्रहम्

नद्याः तीरे पुण्य देशे देवतायतने तथा

या धी ताम् ऋषयः प्राहुः संतोषं सुख लक्षणम्

एकाकी यत चित्त आत्मा स याति परमं पदम्

वेदान्त शतरुद्रीय प्रणव आदि जपम् बुधाः

एकेन जन्मना तेषां ददामि परम ऐश्वरम्

ओंकार बोधितम् तत्त्वं शाश्वतं शिवम् अच्युतम्

अब्रुवन् हृष्ट मनसः कृष्णद्वैपायनं प्रभुम्

श्रुत्वा सत्यवती सूनुः कर्मयोगं सनातनम्

यः शब्द बोध जननः परेषां शृण्वतां स्फुटम्

वामदेवो महा योगी रुद्रः किल पिनाकधृक्

साक्षात् एव हृषीकेशं सर्व लोक महेश्वरम्

तेन उद्धृत्य तु सर्व अङ्गम् अग्निः इत्यादि मन्त्रात्

एकेन अपि अथ हीनेन व्रतम् अस्य तु लुप्यते

वीत राग भय क्रोधाः मद् मयाः माम् उपाश्रिताः

सर्वं लिङ्ग मयम् हि एतत् सर्वं लिङ्गे प्रतिष्ठितम्

सनत्कुमार प्रमुखैः सर्व पापैः प्रमुच्यते

सत्येन सर्वम् आप्नोति सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम्

काष्ठ आदिषु एव मूर्खाणां हृदि लिङ्गं तु योगिनाम्

एकं पादम् अथ एकस्मिन् विन्यस्य ऊरौ सत्तमाः

सर्वत्र मैथुन त्यागम् ब्रह्मचर्यं प्रचक्षते

सनत्कुमारो भगवान् संवर्ताय महा मुनिः

सु गुप्ते देशे गुहायां पर्वतस्य तु

समासात् नियमाः प्रोक्ता योग सिद्धि प्रदायिनः

पृष्टेन मुनिभिः पूर्वं शक्रेण अमृत मन्थने

योगस्य दर्शनं हि न विद्यते

कथयस्व मुनि श्रेष्ठैः कर्मयोगम् अनुत्तमम्

ऐश्वर्य अष्ट दलम् श्वेतं परं वैराग्य कर्णिकम्

विज्ञानम् ऐश्वरम् देयं ब्राह्मणाय विशेषतः

सर्व शक्ति मयम् साक्षाद् यं प्राहुः दिव्यम् अव्ययम्

धारणा द्वादश आयामा ध्यानं द्वादश धारणाः

संस्थाप्य मयि च आत्मानम् निर्मले परमे पदे

श्रावयेद् वा द्विजान् शुद्धान् ब्रह्मचर्य परायणान्

एतत् परतरं गुह्यं मद् सायुज्य उपपादकम्

एष पाशुपतो योगः पशु पाश विमुक्तये

मुनीनां भाषितं कृष्णः प्रोवाच सु समाहितः

यत्र साक्षात् प्रपश्यन्ति विमुक्ता विश्वम् ईश्वरम्

निर्ममो निरहङ्कारो यो मद् भक्तः स मे प्रियः

गच्छध्वं विज्वराः सर्वे विज्ञानं परमेष्ठिनः

ओष्ठयोः स्पन्द मात्रेण परस्य अशब्द बोधकः

ये ऽन्यथा मां प्रपश्यन्ति मत्वा इमम् देवता अन्तरम्

ज्ञान आत्मकम् सर्व गतम् योगिनां हृदि संस्थितम्

त्रिस् जपेत् आयत प्राणः प्राणायामः स उच्यते

सु निश्चला शिवे भक्तिर् एतद् ईश्वर पूजनम्

प्राणायामः तथा ध्यानं प्रत्याहारो ऽथ धारणा

चिन्तयित्वा तु पूर्व उक्तम् हृदये पद्मम् उत्तमम्

तस्मात् एष महा योगी मद् भक्तैः पुरुषोत्तमः

शिखा अग्रे कल्पयित्वा अथ पङ्कजम्

तद् अन्तर् परमं तत्त्वम् आत्म आधारम् निरञ्जनम्

तस्मात् लिङ्गे ऽर्चयेद् ईशं यत्र क्वचन शाश्वतम्

एक कालम् द्वि कालम् वा त्रि कालम् नित्यम् एव वा

सर्व भूत आत्म भूत स्थाः शान्ता च अक्षर संज्ञिता

अक्लेश जननम् प्रोक्तं तु अहिंसा परम ऋषिभिः

एतद् वै योगिनाम् उक्तम् प्राणायामस्य लक्षणम्

यद्य् अन् उत्पन्न विज्ञानः विरक्तः प्रीति संयुतः

उपवास पराक आदि कृच्छ्र चान्द्रायण आदिभिः

यदृच्छा लाभात् नित्यम् अलम् पुंसो भवेत् इति

वृत्ति अन्तरैः असंसृष्टा तत् ध्यानम् सूरयो विदुः

अनिकेतः स्थिर मतिः मद् भक्तः माम् उपैष्यति

नाशयामि तमः कृत्स्नं ज्ञान दीपेन भास्वता

नमस्कृत्य तु योगि इन्द्रान् स शिष्यान् च विनायकम्

भवन्तो ऽपि हि तं देवं शंभुं गो वृष वाहनम्

कर्मणि अभिप्रवृत्तः ऽपि न एव तेन निबध्यते

ध्यायीत आकाश मध्य स्थम् ईशं परम कारणम्

गृहे वा सु शुभे रम्ये विजने जन्तु वर्जिते
इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे ईश्वरगीतासु एकादशो ऽध्यायः

उत्तर उत्तर वैशिष्ट्यम् प्राहुः वेद अर्थ वेदिनः

सर्वे ते ब्रह्म योगस्य कलां न अर्हन्ति षोडशीम्

मम उवाच पुरा देवः सती देह भव अङ्ग जः

यत्र क्वचन तत् लिङ्गम् अर्चयन्ति महेश्वरम्

एक आकारः समाधिः स्याद् देश आलम्बन वर्जितः

युञ्जीत योगी सततम् आत्मानम् मद् परायणः

जग्राह योगिनः सर्वान् त्यक्त्वा वै परमं वपुः

अग्नौ क्रियावताम् अप्सु व्योम्नि सूर्ये मनीषिणाम्

मयि अर्पित मनस् बुद्धिः यो मद् भक्तः स मे प्रियः

उपदेक्ष्यन्ति भक्तानां सर्वेषां वचनात् मम

योग अग्निः दहति क्षिप्रम् अशेषम् पाप पञ्जरम्

यत चित्त आत्मा त्यक्त सर्व परिग्रहः

इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु स्वभावतः

किंतु विघ्ना भविष्यन्ति पाप उपहत चेतसाम्

पर आनन्द आत्मकम् लिङ्गं केवलं सत् निरञ्जनम्

प्राप्नोति मम सायुज्यं गुह्यम् एतत् मया उदितम्

धर्म कन्द समुद्भूतम् ज्ञान नालम् सु शोभनम्

यो वा विचारयेत् अर्थम् स याति परमां गतिम्

अर्चनीयो नमस्कार्यो मद् प्रीति जननाय हि

मयि एकचित्त ता योगः वृत्ति अन्तर निरोधात्

ये तु अन्यथा प्रपश्यन्ति लोके भेद दृशः जनाः

तुल्य निन्दा स्तुतिः मौनी संतुष्टो येन केनचित्

उत्तम अधम मध्य त्वात् त्रिधा अयम् प्रतिपादितः

यमाः संक्षेपतः प्रोक्ताः चित्त शुद्धि प्रदाः नृणाम्

प्रत्ययो हि अर्थ मात्रेण योग साधनम् उत्तमम्

सर्व कर्माणि अपि सदा कुर्वाणो मद् परायणः

श्रोतव्यः च अथ मन्तव्यो विशेषाद् ब्राह्मणैः सदा

ये च अन्ये योगिनां योगाः श्रूयन्ते ग्रन्थ विस्तरे

तत्र उत्क्रमण काले हि सर्वेषाम् एव देहिनाम्

मद् बुद्धयः मां सततं पूजयन्ति इह ये जनाः

ददाति तत् परं ज्ञानं येन मुच्यते बन्धनात्

चेतसा बोध युक्तेन पूजयेत् माम् सदा शुचिः

न ते पश्यन्ति माम् एकम् योगिनो यत मानसाः

जैगीषव्याय कपिलः तथा पञ्चशिखाय च

यमाः स नियमाः प्रोक्ताः प्राणायामं निबोधत

तस्मिन् ज्योतिषि विन्यस्य स्व आत्मानम् तद् अभेदात्

रेचको अजस्र निश्वासात् पूरकः तद् निरोधात्

पूजयध्वं महादेव गोपतिं भूतिभूषणम्

अतः परं प्रवक्ष्यामि योगं परम दुर्लभम्

सर्व वेदान्त सारः अयम् अति आश्रमम् इति श्रुतिः

तेन एव जन्मना ज्ञानं लब्ध्वा याति शिवं पदम्

स्तेयं तस्य अनाचरणात् अस्तेयम् धर्म साधनम्

दातव्यं शान्त चित्तेभ्यः शिष्येभ्यो भवता शिवम्

मम एषा परमा मूर्तिः नारायण समाह्वया

धर्मं समाश्रयेत् तस्मात् मुक्तये नियतं द्विजाः

साक्षात् एव महेशस्य ज्ञानं संसार नाशनम्

आसनं स्वस्तिकं प्रोक्तं पद्मम् अर्धासनम् तथा

अयं नारायणो यो अहम् ईश्वरः न अत्र संशयः

तस्माद् आत्म गुण उपेतः मद् व्रतम् वोढुम् अर्हति

न अन्तरम् ये प्रपश्यन्ति तेषां देयम् इदम् परम्

ये च अन्य देवता भक्ताः पूजयन्ति इह देवताः

तपस् स्वाध्याय संतोषाः शौचम् ईश्वर पूजनम्

बहवो ऽनेन योगेन पूता मद् भावम् आगताः

प्रस्वेद कम्पन उत्थान जनक त्वम् यथाक्रमम्

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन पठितव्यो मनीषिभिः

ये च अन्ये नियता भक्ता भावयित्वा विधानतः

उक्त्वा एवम् अथ योगि इन्द्रान् अब्रवीत् भगवन्त् अजः

त्यक्त्वा पुत्र आदिषु स्नेहं निःशोको निष्परिग्रहः

नारायणो महा योगी जगाम अदर्शनम् स्वयम्

न ते मां सम्प्रपश्यन्ति जायन्ते च पुनः पुनः

योगात् संजायते ज्ञानं ज्ञानाद् योगः प्रवर्तते

ईश्वर उवाच

अन्तर्हितो ऽभवत् तेषां सर्वेषाम् एव पश्यताम्

आत्मानम् अथ कर्तारं तत्र अनल सम त्विषम्

कथयन्तः च मां नित्यं मम सायुज्यम् आप्नुयुः

स व्याहृतिम् स प्रणवाम् गायत्रीं शिरसा सह

अग्नि अभ्यासे जले वा अपि शुष्क पर्ण चये तथा

धार्मिकाय एव दातव्यं भक्ताय ब्रह्मचारिणे

अथवा भक्ति योगेन वैराग्येण परेण तु

तद् आत्मा सर्वगो भूत्वा न किंचिद् अपि चिन्तयेत्

ध्यानं द्वादशकं यावत् समाधिः अभिधीयते
तेषां नित्य अभियुक्तानाम् योगक्षेमं वहामि अहम्

मद् मनाः मद् नमस्कारः मद् याजी मद् परायणः

स्वाध्यायस्य त्रयो भेदा वाचिक उपांशु मानसाः

त्यक्त्वा कर्म फल आसङ्गम् नित्य तृप्तः निराश्रयः

मध्ये वह्नि शिखा आकारम् पुरुषं पञ्चविंशकम्

यावज्जीवं जपेद् युक्तः प्रणवं ब्रह्मणो वपुः

भूतेशं गिरिशं स्थाणुं देवदेवं त्रिशूलिनम्

चिन्तयेत् परमं कोशं कर्णिकायां हिरण्मयम्

यत् पद अक्षर संगत्या परिस्पन्दन वर्जितम्

ये ऽन्ये च काम भोग अर्थम् यजन्ते हि अन्य देवताः

सत्त्व शुद्धि करम् पुंसां स्वाध्यायं परिचक्षते

अपरः तु महा योगः सर्व योग उत्तम उत्तमः

समासीत आत्मनः पद्मम् एतत् आसनम् उत्तमम्

सर्वेषाम् एव योगानां स योगः परमो मतः

शरण्यं शरणं रुद्रं प्रपन्नो ऽहं विशेषतः

अङ्गिरा वेद विद्वसे भरद्वाजाय दत्तवान्

मृद् जलाभ्याम् स्मृतं बाह्यं मनस् शुद्धिः अथ आन्तरम्

सो अपि ईश्वर प्रसादेन याति तत् परमं पदम्

एवं नित्य अभियुक्तानाम् माया इयम्

अ द्वेष्टा सर्व भूतानाम् मैत्रः करुण एव च

यत् उक्तम् देवदेवेन विष्णुना कूर्म रूपिणा

शारीरं केवलं कर्म कुर्वन् आप्नोति तत् पदम्

एवम् उक्ते ऽथ मुनयः शौनक आद्याः महेश्वरम्

एवम् उक्त्वा स विश्वात्मा योगिनां योग वित्तमः

सहस्रशो ऽथ शतशो ये च ईश्वर बहिष्कृताः

अभाव योगः स प्रोक्तो येन आत्मानम् प्रपश्यति

हृद् पुण्डरीके नाभ्यां वा मूर्ध्नि पर्वत मस्तके

सर्व कर्माणि संन्यस्य भिक्षा आशी निष्परिग्रहः

स्व आत्मनि अवस्थितम् देवं चिन्तयेत् परमेश्वरम्

माम् एव संप्रपश्यध्वं पूजयध्वं तथा एव हि

संतोषः सत्यम् आस्तिक्यम् व्रत अङ्गानि विशेषतः

दत्तवन् ऐश्वरम् ज्ञानं सो ऽपि सत्यव्रताय तु

मोचयामि श्वपाकं वा न नारायण निन्दकम्

स गर्भम् आहुः स जपम् अगर्भम् विजपं बुधाः

अहिंसा सत्यम् अस्तेयम् ब्रह्मचर्य अपरिग्रहौ

रेचकः पूरकः च एव प्राणायामो ऽथ कुम्भकः

उभे कृत्वा पाद तले जानु ऊरुवोः अन्तरेण हि

शून्यं सर्व निराभासम् स्व रूपम् यत्र चिन्त्यते

तस्मात् अनीश्वरान् अन्यान् त्यक्त्वा देवान् अशेषतस्

समाधिः च मुनि श्रेष्ठाः यमो नियम आसनम्

यजेच् च मरणाल् लिङ्गे विरक्तः परमेश्वरम्

हिताय सर्व भक्तानाम् द्विजातीनां द्विजोत्तमाः

इति एतत् उक्त्वा भगवन्त् आत्म योगम् अनुत्तमम्

साम्येन संस्थितिः या सा कुम्भकः परिगीयते

एतद् रहस्यं वेदानां न देयं यस्य कस्यचित्

येन आत्मानम् प्रपश्यन्ति भानुमन्तम् इव ईश्वरम्

ये तु इमम् विष्णुम् अव्यक्तम् मां वा देवं महेश्वरम्

स शब्दे स भये वा अपि चैत्य वल्मीक संचये

मन्द मध्यम मुख्यानाम् आनन्दाद् उत्तम उत्तमः

यदृच्छा लाभ तुष्टस्य द्वंद्व अतीतस्य च एव हि

जले वा वह्नि मध्ये वा व्योम्नि सूर्ये अथवा अन्यतस्

अनपेक्षः शुचिः दक्षः उदासीनो गत व्यथः

निर्ममो भूत्वा माम् एकम् शरणं व्रजेत्

व्याजहार समासीनं नारायणम् अनामयम्

इदं भक्ताय शान्ताय धार्मिकाय आहिताग्नये

न आचरेत् देह बाधे वा दौर्मनस्य आदि सम्भवे

विशेषाद् गिरिशे भक्तिः तस्मात् आरभ्य मे ऽभवत्

योगः तु द्विविधो ज्ञेयो हि अभावः प्रथमो मतः

संतुष्टः सततं योगी यत आत्मा दृढ निश्चयः

मात्रा द्वादशकः मन्दश् चतुर्विंशति मात्रिकः

योग ज्ञान अभियुक्तस्य प्रसीदति महेश्वरः

तेषां तद् अन्तम् विज्ञेयं देवता अनुगतम् फलम्

वर्तध्वं तद् प्रसादेन कर्मयोगेन शङ्करम्

मद् आत्मा मद् मयः भस्म गृहीत्वा हि अग्नि होत्र जम्

साधनानां च सर्वेषाम् एतत् साधनम् उत्तमम्

एतद् गुह्यतमं ध्यानं ध्यान अन्तरम् अथ उच्यते

कर्मणा मनसा वाचा सर्व अवस्थासु सर्वदा

सनन्दनो ऽपि योगि इन्द्रः पुलहाय महा ऋषये

ये ऽर्चयन्ति सदा लिङ्गं त्यक्त्वा भोगान् अशेषतस्

प्लावयित्वा आत्मनः देहं तेन एव ज्ञान वारिणा

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तान् तथा एव भजामि अहम्

व्यास उवाच

ते यान्ति नरकान् घोरान् न अहम् तेषु व्यवस्थितः
कुर्वतो मद् प्रसाद अर्थम् कर्म संसार नाशनम्

प्राणः स्व देह जः वायुः आयामः तद् निरोधनम्

ज्ञातं भवद्भिः अमलम् प्रसादात् परमेष्ठिनः

मया एतत् भाषितं ज्ञानं हित अर्थम् ब्रह्म वादिनाम्

नारायणो ऽपि भगवान् देवकी तनयः हरिः

विशोध्य सर्व तत्त्वानि प्रणवेन अथवा पुनः

वसेद् वा मरणाद् विप्रो वाराणस्यां समाहितः

यस्मात् न उद्विजते लोको लोकात् न उद्विजते च यः

हर्ष अमर्ष भय उद्वेगैः मुक्तः यः स हि मे प्रियः

प्रपद्यध्वं स पत्नीकाः स पुत्राः शरणं शिवम्

जन्तु व्याप्ते श्मशाने च जीर्ण गोष्ठे चतुष्पथे

कृत्वा अथ निर्भयः शान्तः त्यक्त्वा माया मयम् जगत्

अपरिग्रह इति आहुः तम् प्रयत्नेन पालयेत्

नारायणो ऽपि भगवन्त् तापसम् वेषम् उत्तमम्

ये ऽपि तत्र वसन्ति इह नीचा वा पाप योनयः

ध्यायीत तद् मयः नित्यम् एक रूपम् महेश्वरम्

उपांशुः एष निर्दिष्टः साहस्रो वाचिकात् जपः

देश अवस्थितिम् आलम्ब्य बुद्ध्याः या वृत्ति संततिः

प्रणेमुः शाश्वतं स्थाणुं व्यासं सत्यवती सुतम्

गुरुं च एव अथ मां योगी युञ्जीत सु समाहितः

ऊरुवोः उपरि विप्र इन्द्राः कृत्वा पाद तले उभे

अथवा शतरुद्रीयं जपेद् मरणाद् द्विजः
घृतेन चरुणा च एव च तिलैस् तथा

अहुत आशी सहस्रेण अदाता च विशुध्यति

तुष्टाव देवदेवेशं ब्रह्मा तं ब्रह्म रूपिणम्

तेजः असि शुक्तम् इति आज्यम् कापिलं संहरेत् बुधः

मुच्यते न अत्र संदेहः तद् अर्धेन च वारुणीम्

एकस्थं हेम पात्रे वा कृत्वा अघोरेण राजते

आप्यायस्व इति च क्षीरं च आहरेत्

उपपातकम् अपि एवम् तथा पापानि सुव्रत

तथा अपि अयुत मात्रेण पातकात् वै प्रमुच्यते

अस्नात आशी सहस्रेण अजपी च तथा द्विजः

सुरापो लक्ष मात्रेण बुद्ध्या अबुद्ध्या अपि वै प्रभो

बुद्धि पूर्वम् कृतानि एव सहज आगन्तुकानि च

सम्पर्कात् पापिनाम् पापं तद् समम् परिभाषितम्

देव प्रच्यावकः च एव लिङ्ग प्रध्वंसकः तथा

ताम्रे वा पद्म पात्रे वा पालाशे वा दले शुभे

मानसानि सु तीक्ष्णानि वाचिकानि पितामह

कायिकानि सुमिश्राणि तथा प्रासंगिकानि च

गन्ध द्वार इति तस्या वै गोमयं स्वस्थम् आहरेत्

अनेन एव तु रूपेण संहरामि न संशयः

जपेत् लक्षम् अघोर आख्यम् हुत्वा च एव घृत आदिभिः

तथा अन्यानि च पापानि मानसानि द्विजो यदि

तद् अर्धम् वाचिके वत्स तद् अर्धम् मानसे पुनः

स्तेयी सुवर्ण स्तेयी च गुरुतल्प रतः सदा

संसर्गात् पातकी लक्षं जपेत् वै मानसं धिया

हुत्वा अघोरेण देवेशं स्नात्वा अघोरेण वै द्विजाः

अष्ट द्रोण घृतेन एव स्नाप्य पश्चात् विशोध्य च

ब्राह्मण स्व अपहर्ता च स्वर्ण स्तेयी नर अधमः

पातकात् अर्धम् एव स्यात् उपपातकिनाम् स्मृतम्

ब्रह्महत्या आदिकान् घोरान् तथा अन्यान् अपि पातकान्

ब्रह्म घ्नः च जपेत् एवम् मानसं वै पितामह

कृत्वा च गुरुतल्पं च पाप कृत् ब्राह्मणः यदि

तस्मात् जपेत् द्विजः नित्यं सर्व पाप विशुद्धये

एतत् रहस्यम् कथितम् अघोर ईश प्रसङ्गात्

सूत उवाच

वीर हा गुरु घाती च मित्र विश्वास घातकः

कृत्वा विमुच्यते सद्यो जन्मान्तर शतैः अपि

गुरुतल्प रतः वा अपि मातृ घ्नः वा नर अधमः

तद् अर्धम् केवले पापे न अत्र कार्या विचारणा

वीर हा लक्ष मात्रेण भ्रूण हा कोटिम् अभ्यसेत्

गो घ्नः च एव कृतघ्नश् च स्त्री घ्नः पाप युतः नरः

हीनान् च एव महाभाग तथा एव विविधानि अपि

वाचिकानि तथा अन्यानि कायिकानि सहस्रशः

मातृ देह उत्थितानि एवम् पितृ देहे च पातकम्

गव्यं दधि नवं साक्षात् कापिलम् वै पितामह

मातृ हा नियुतं जप्त्वा शुध्यते न अत्र संशयः

नियुतं मानसं जप्त्वा मुच्यते न अत्र संशयः

रुद्रगायत्रिया ग्राह्यं गो मूत्रम् कापिलं द्विजाः

उपांशु यत् चतुर्धा वै वाचिकं च अष्टधा जपेत्

लक्षं जप्त्वा हि अघोरेभ्यः ब्रह्म हा मुच्यते प्रभो
मेनिः शरव्या भव अघात् अघ विषा भव

छिनत्त्य् अस्य पितृ बन्धु पराभावयति मातृ बन्धु

आदत्से जिनतां वर्च इष्टं पूर्तं च आशिषः

मृत्युर् हिंकृण्वत्य् उग्रो देवः पुच्छं पर्यस्यन्ती

अस्वगता परिह्णुता

मूल बर्हणी पर्याक्रियमाणा क्षितिः पर्याकृता

अपक्रामति सूनृता वीर्यं पुण्या लक्ष्मीः

सर्वा अस्य अङ्गा पर्वा मूलानि वृश्चति

आददानम् आङ्गिरसि ब्रह्मज्यम् उपदासय

ओजश् च तेजश् च सहश् च बलं च वाक् च इन्द्रियम् च श्रीश् च धर्मश् च

लोमान्य् अस्य संछिन्द्धि त्वचम् अस्य विवेष्टय

सा एषा भीमा ब्रह्म गवी अघ विषा साक्षात् कृत्या कूल्बजम् आवृता

आयुश् च रूपं च नाम च कीर्तिश् च प्राणश् च अपानः च चक्षुश् च श्रोत्रं च

सत्येन आवृता श्रिया प्रावृता यशसा परीवृता

अवास्तुम् एनम् अस्वगम् अप्रजसं करोत्य् अपरापरणो भवति क्षीयते

विवाहाꣳ ज्ञातीन्त् सर्वान् अपिक्षापयति ब्रह्म गवी ब्रह्मज्यस्य क्षत्रियेण अपुनर्दीयमाना

सर्व ज्यानिः कर्णौ वरीवर्जयन्ती राजयक्ष्मो मेहन्ती

क्षिप्रं वै तस्य वास्तुषु वृकाः कुर्वत ऐलबम्

एवा त्वं देव्य् अघ्न्ये ब्रह्मज्यस्य कृत आगसः देव पीयोः अराधसः

क्षिप्रं वै तस्य आहनने गृध्राः कुर्वत ऐलबम्

अभूतिर् उपह्रियमाणा पराभूतिर् उपहृता

क्षुर पविः ईक्षमाणा वाश्यमाना अभिस्फूर्जति

पाप्मा अधिधीयमाना पारुष्यम् अवधीयमाना

असंज्ञा गन्धेन शुग् उद्ध्रियमाणा आशीविषः उद्धृता

वृश्च प्रवृश्च संवृश्च दह प्रदह संदह

छिन्द्ध्य् आछिन्द्धि प्रछिन्द्ध्य् अपिक्षापय क्षापय

अघ्न्ये पदवीर् भव ब्राह्मणस्य अभिशस्त्या

सेदिर् उपतिष्ठन्ती मिथोयोधः परामृष्टा

क्षुर पविः मृत्युर् भूत्वा विधाव त्वम्

सा ब्रह्मज्यं देव पीयुम् ब्रह्म गवी आदीयमाना मृत्योः पड्बीश आद्यति

अग्निः क्रव्य अद् भूत्वा ब्रह्म गवी ब्रह्मज्यं प्रविश्य अत्ति

अघ्न्ये प्र शिरो जहि ब्रह्मज्यस्य कृत आगसः देव पीयोः अराधसः

अघ विषा निपतन्ती तमो निपतिता

अशिता लोकाच् छिनत्ति ब्रह्म गवी ब्रह्मज्यम् अस्माच् च अमुष्मात् च

आदाय जीतं जीताय लोके ऽमुष्मिन् प्रयच्छसि

क्षिप्रं वै तस्य पृच्छन्ति यत् तद् आसी३द् इदं नु ता३द् इति

स्वधया परिहिता श्रद्धया पर्यूढा दीक्षया गुप्ता यज्ञे प्रतिष्ठिता लोको निधनम्

प्र स्कन्धान् प्र शिरो जहि

अघं पच्यमाना दुष्वप्न्यं पक्वा

अनुगच्छन्ती प्राणान् उपदासयति ब्रह्म गवी ब्रह्मज्यस्य

सर्वाण्य् अस्यां क्रूराणि सर्वे पुरुष वधाः

ओषन्ती समोषन्ती ब्रह्मणो वज्रः

तानि सर्वाण्य् अपक्रामन्ति ब्रह्म गवीम् आददानस्य जिनतो ब्राह्मणं क्षत्रियस्य

श्रमेण तपसा सृष्टा ब्रह्मणा वित्ता ऋते श्रिता

अवर्तिर् अश्यमाना निरृतिर् अशिता

तस्या आहननं कृत्या मेनिर् आशसनं वलग ऊबध्यम्

ताम् आददानस्य ब्रह्म गवीम् जिनतो ब्राह्मणं क्षत्रियस्य

अस्थीन्य् अस्य पीडय मज्जानम् अस्य निर्जहि

वज्रो धावन्ती वैश्वानर उद्वीता

हेतिः शफान् उत्खिदन्ती महादेवो ऽपेक्षमाणा

विषं प्रयस्यन्ती तक्मा प्रयस्ता

सूर्य एनं दिवः प्रणुदतां न्योषतु

वैश्वदेवी ह्य् उच्यसे कृत्या कूल्बजम् आवृता

य एवं विदुषो ब्राह्मणस्य क्षत्रियो गाम् आदत्ते

सर्वाण्य् अस्यां घोराणि सर्वे च मृत्यवः

देव हेतिः ह्रियमाणा व्यृद्धिर् हृता

ब्रह्म च क्षत्रं च राष्ट्रं च विशश् च त्विषिश् च यशश् च वर्चश् च द्रविणं च

मेनिर् दुह्यमाना शीर्षक्तिर् दुग्धा

सर्वा अस्य अङ्गा पर्वाणि विश्रथय
अ निधाय एव तद् द्रव्यम् आचान्तः शुचि ताम् इयात्

न पाणि क्षुभिताभिः वा न बहिष्कक्ष एव वा

न जीर्ण देवायतने न वल्मीके कदाचन

अन् उष्णाभिः अ फेनाभिः अ दुष्टाभिः च धर्मतः

आचामेत् अश्रु पाते वा लोहितस्य तथा एव च

उपस्पृशेत् जलम् वा आर्द्रम् तृणं वा भूमिम् एव वा

न क्षेत्रे न बिले वा अपि न तीर्थे न चतुष्पथे

शिरः प्रावृत्य कण्ठं वा ऽपि वा

प्राशिताभिः तथा वैश्यः स्त्री शूद्रौ स्पर्शतो ऽन्ततः

न ज्योतींषि निरीक्षन् वा न संध्या अभिमुखः अपि वा

संस्पृशेद् वा शिरः तद्वत् अङ्गुष्ठेन अथवा द्वयम्

मूले वा दैवम् आर्षम् स्यात् आग्नेयम् मध्यतः स्मृतं

ब्रह्मा विष्णुः महेशः च भवन्ति इति अनुशुश्रुमः

शौच ईप्सुः सर्वदा आचामेत् आसीनः प्राञ्च् उदञ्च् मुखः

व्यास उवाच

न च एव वर्ष धाराभिः न तिष्ठन् न उद्धृत उदकैः

न उद्यान उद समीपे वा न ऊषरे न पर अशुचौ

आहृत्य मृत्तिकां कूलात् लेप गन्ध अपकर्षणम्

तुष अङ्गार कपालेषु राजमार्गे तथा एव च

यदि अमत्रम् समादाय भवेत् उच्छेषण अन्वितः

रेतस् मूत्र पुरीषाणाम् उत्सर्गे अयुक्त भाषणे

प्रावृत्य च शिरः कुर्याद् विष् मूत्रस्य विसर्जनम्

निधाय दक्षिणे कर्णे ब्रह्मसूत्रम् उदङ्मुखः

अङ्गुष्ठ अनामिकाभ्याम् तु स्पृशेत् नेत्र द्वयम् ततः

अङ्गुष्ठ मूल अन्तरतः रेखायां ब्राह्मम् उच्यते

प्रति आदित्यम् प्रति अनलम् प्रति सोमम् तथा एव च

न उच्छिष्टम् कुर्वते मुख्या विप्रुषो ऽङ्गं नयन्ति याः

मूर्ध्नि संस्पर्शनात् एकः प्रीतः स पुरुषो भवेत्

त्रिः प्राश्नीयाद् अपः पूर्वं ब्राह्मणः प्रयतः ततस्

त्रिः प्राश्नीयाद् यत् अम्भः तु सु प्रीताः तेन देवताः

मधुपर्के च सोमे च ताम्बूलस्य च भक्षणे

ष्ठीवित्वा अध्ययन आरम्भे कास श्वास आगमे तथा

शूद्र अशुचि कर उन्मुक्तैः न क्षाराभिः तथा एव च

तैजसं वै समादाय यदि उच्छिष्टः भवेद् द्विजः

कर्णयोः स्पृष्टयोः तद्वत् प्रीयेते च अनिल अनलौ

स्पृशन्ति बिन्दवः पादौ य आचामयतः परान्

प्रीयेते स्पृष्टे नासा पुट द्वये

कुर्यात् अतन्द्रितः शौचं विशुद्धैः उद्धृत उदकैः

कायेन वा अथ दैवेन तु पित्र्येण वै द्विजाः

न देवायतनात् कूपाद् ग्रामात् न च जलात् तथा

न गोमये न कृष्टे वा महा वृक्षे न शाड्वले

केशानां च आत्मनः स्पर्शे वाससो ऽक्षालितस्य च

न स उपानह् पादुकः वा छत्त्री वा न अन्तरिक्षके

चत्वरं वा श्मशानं वा समाक्रम्य द्विजोत्तमः

उच्छिष्टं पुरुषं स्पृष्ट्वा भोज्यं च अपि तथाविधम्

संस्पृष्टे हृदये च अस्य प्रीयन्ते सर्व देवताः

न मार्गात् न ऊषरात् देशात् शौच शिष्टाम् परस्य च

भूमि गैः ते समा ज्ञेया न तैः अप्रयतः भवेत्

कृत्वा मूत्रं पुरीषं वा द्रव्य हस्तः न दुष्यति

कनिष्ठा मूलात् पश्चात् प्राजापत्यं प्रचक्षते

गङ्गा च यमुना च एव प्रीयेते परिमार्जनात्

भूमौ निक्षिप्य तद् द्रव्यम् आचम्य अभ्युक्षयेत् तु तत्

अ कृत्वा पादयोः शौचम् आचान्तः अपि अशुचिः भवेत्

आचान्तो अपि आचमेत् सुप्त्वा सकृत् सकृत् अथ अन्यतस्

न च एव अङ्गुलिभिः शब्दं न कुर्वन् न अन्य मानसः

संध्ययोः उभययोः तद्वत् आचान्तः अपि आचमेत् पुनः

भोजने संध्ययोः स्नात्वा पीत्वा मूत्र पुरीषयोः

अरण्ये ऽनुदके रात्रौ चौर व्याघ्र आकुले पथि

दन्त वत् दन्त लग्नेषु जिह्वा स्पर्शे अशुचिः भवेत्

न जल्पन् न हसन् प्रेक्षन् शयानः प्रह्व एव च

कनिष्ठा अङ्गुष्ठ योगेन श्रवणे समुपस्पृशेत्

स्त्रीणाम् अथ आत्मनः स्पर्शे नीवीं वा परिधाय च

अग्नेर् गवाम् अथ आलम्भे स्पृष्ट्वा प्रयतम् एव वा

न अवीक्षिताभिः फेन आद्यैः उपेताभिः अथ अपि वा

संमृज्य अङ्गुष्ठ मूलेन मुखं वै समुपस्पृशेत्

ब्राह्मेन एव तु तीर्थेन द्विजो नित्यम् उपस्पृशेत्

वस्त्र आदिषु विकल्पः स्यात् तत् संस्पृष्ट्वा आचमेत् इह

न आहरेत् मृत्तिकाम् विप्रः च कर्दमात्

अन्तर्धाय महीं काष्ठैः पत्त्रैर् लोष्ट तृणेन वा
चण्डाल म्लेच्छ सम्भाषे स्त्री शूद्र उच्छिष्ट भाषणे

तत् एव सौमिकं तीर्थम् एतत् ज्ञात्वा न मुह्यति

उपस्पृशेत् ततो नित्यं पूर्व उक्तेन विधानतः
शस्त्रेण सम्यग् अनु च क्षारेण ज्वलनेन वा

अजा क्षीरम् द्वि गुणितम् तैलस्य कुडवं पचेत्

श्यामा कुलत्थिका मूल दन्ती पलल सक्तुभिः

रक्तचन्दन मञ्जिष्ठा कुष्ठ लोध्र प्रियङ्गवः

तद्वद् उत्कृत्य शस्त्रेण चर्मकील जतुमणी

मसूराः क्षीर पिष्टाः वा तीक्ष्णाः शाल्मलि कण्टकाः

एभिः एव औषधैः पिष्टैर् मुख अभ्यङ्गाय साधयेत्

लेपयेत् क्षीर पिष्टैः च क्षीरि वृक्ष त्वच् अङ्कुरैः

यथा दोष ऋतुकान् स्नेहान् मधुक क्वाथ संयुतैः

यवान् सर्जरसं लोध्रम् उशीरं मदनं मधु

दुष्टं कुनखम् अपि एवम् चरणौ अलसे पुनः

वल्मीकं हस्त पादे च वर्जयेद् इतरत् पुनः

मुखं करोति पद्म आभम् पादौ पद्म दल उपमौ

जम्बु आम्र पल्लवाः मस्तु हरिद्रे द्वे नवो गुडः

इदम् उद्वर्तनम् आस्यं करोति शतपत्त्र संकाशम्

वट अङ्कुराः मसूराः च व्यङ्ग घ्नाः मुख कान्ति दाः

व्यङ्गेषु च अर्जुन त्वच् वा मञ्जिष्ठा वा स माक्षिका

वट पल्लव युक्ताः वा नारिकेल उत्थ शुक्तयः

नीलिका पलित व्यङ्ग वली तिलक दूषिकान्

सिद्धं सिद्धं व्यङ्ग नीली आदि नाशे वक्त्रे छायाम् ऐन्दवीं च आशु धत्ते

तद् अभ्यङ्गान् निहन्ति आशु नीलिका व्यङ्ग दूषिकान्

मषान् च सूर्यकान्तेन क्षारेण यदि वा अग्निना

शुद्धस्य अस्रे हृते लिम्पेत् स पटु आरेवत अमृतेभिः

घृतं गुडं च गो मूत्रे पचेद् दर्वी लेपनात्

द्वे जीरके कृष्ण तिलाः सर्षपाः पयसा सह

स गुडः कोल मज्जा वा शश असृज् क्षौद्र कल्कितः

निम्ब अम्बु वान्तः निम्ब अम्बु साधितम् पद्मकण्टके

स निम्ब पत्त्रैः आलिम्पेत् दहेत् तु तिलकालकान्

पक्वे तु दुष्ट मांसानि गतीः सर्वाः च शोधयेत्

विदारिकां हृते रक्ते श्लेष्म ग्रन्थि वत् आचरेत्

पिबेत् क्षौद्र अन्वितम् सर्पिर् निम्ब आरग्वध लेपनम्

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

हन्ति तन् नस्यम् अभ्यस्तं मुख उपचय वर्ण कृत्

पक्त्वा पाद अवशेषेण तेन पिष्टैः च कार्षिकैः

अथ अतस् क्षुद्ररोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

सिक्थं तुत्थं पद्मकाद्यो वसा आज्यम् मज्जा क्षीरं क्षीरि वृक्ष अम्बु च अग्नौ

पत्त्रं पाण्डु वटस्य चन्दन युगम् कालीयकं पारदं पत्तङ्गं कनक त्वचम् कमल जम् बीजं तथा केसरम्

लोध्र कुस्तुम्बुरु वचाः प्रलेपो मुखदूषिके

शस्त्रेण उत्कृत्य निःशेषं स्नेहेन कदरं दहेत्

स नीलोत्पल मञ्जिष्ठम् पालिकं सलिल आढके

अशान्तौ वमनं नस्यं ललाटे च सिराव्यधः

पिष्टाः कुर्वन्ति वक्त्र इन्दुम् अपास्त व्यङ्ग लाञ्छनम्

उत्कोठे कफ पित्त उक्तम् कोठे सर्वं च कौष्ठिकम्

प्रसुप्तौ वात कुष्ठ उक्तम् कुर्याद् दाहं च वह्निना

पित्त विसर्प वत् तद्वत् प्रत्याख्याय अग्निरोहिणीम्

उत्पलम् उत्पल कुष्ठम् प्रियङ्गु कालीयकम् बदर मज्जा

विवृता आदीन् तु जाल अन्तान् चिकित्सेत् स इरिवेल्लिकान्

विधिः तान् च आचरेत् पक्वान् व्रण वत् स अजगल्लिकान्

पिष्टा वा छाग पयसा स क्षौद्रा मौसली जटा

कुङ्कुम उशीर कालीय लाक्षा यष्ट्याह्व चन्दनम्

लाञ्छन आदि त्रये कुर्याद् यथासन्नं सिराव्यधम्

स्वेदयित्वा यवप्रख्यां विलयाय प्रलेपयेत्
सा व्याख्याता

एकया एकया उत्सर्गम् मिमीते

अत्र एके राज्ञो निवपनं समामनन्ति

ऋतून् कल्पय दक्षिणाः कल्पय यथर्तु यथादेवतम्

भूय एव अतस् सोमो राजा अर्हति इति अध्वर्युः

तया एव उत्तमम्

उद्धृत पूर्व फलकम् भवति

अभितो राजानं विमुच्य मुखेन प्रतिष्ठाप्य अभिमन्त्रयते ऽंशुना ते अंशुः पृच्यताम् इति

प्रजाभ्यस् त्वा इति अवशिष्टम् उपसमूह्य वाससो ऽन्तान् समुच्चित्य क्षौमेण उष्णीषेण उपनह्यति प्राणाय त्वा इति

गवा ते क्रीणानि इति

सर्वास्व् अङ्गुष्ठम् उपनिगृह्णाति

पञ्च कृत्वस् यजुषा मिमीते पञ्च कृत्वस् तूष्णीम्

उत्तरेण राजानं चर्मणि द्विगुणं क्षौमं प्राचीन ग्रीव दशम् उत्तर दशम् वा आस्तीर्य तस्मिन् स हिरण्येन पाणिना राजानं मिमीते ऽभि त्यं देवं सवितारम् इति

व्यानाय त्वा इति अनुशृन्थति

भूय एव अतस् सोमो राजा अर्हति इति सोम विक्रयी आह

विस्रस्य अवेक्षते प्रजास् त्वम् अनु प्राणिहि प्रजास् त्वाम् अनु प्राणन्त्व् इति

तं क्रीणाति सोमं ते क्रीणाम्य् ऊर्जस्वन्तं पयस्वन्तं वीर्यावन्तम् अभिमातिषाहम्

देव सूर्य सोमं क्रेष्यामस् तं ते प्रब्रूम

क्रय्या३ इत्य् आह सोम विक्रयी

सोम विक्रयिणः राजानं प्रत्तं यजमानो ऽभिमन्त्रयत एष ते गायत्रो भाग इति मे सोमाय ब्रूताद् इत्य् एतैर् मन्त्रैः
भूमिष् त्वा इति एनां प्रतिगृह्णाति

उपमिताम् इति यत् छालया सह दास्यन् भवति तद् अन्तर् भवति अपिहितम्

आ अयम् गौः पृश्निर् अयं सहस्रम् इति पृश्निम् गाम्

वाङ् म आसन्न् इति मन्त्र उक्तानि अभिमन्त्रयते

पुनन्तु मा देव जनाः इति पवित्रं कृशरम्

इटस्य ते वि चृतामि इति द्वारम् अवसारयति

शतौदनां च

मा नः पाशम् इत्य् अभिमन्त्र्य धारयति

उद पात्रेण संपातवता शालां सम्प्रोक्ष्य अभिमन्त्र्य अभिनिगद्य दद्याद् दाता वाच्यमानः

उपमिताम् इति मन्त्रा उक्तानि प्रचृतति

नमस् ते जायमानायै ददामि इति वशाम् उद पात्रेण संपातवता सम्प्रोक्ष्य अभिमन्त्र्य अभिनिगद्य दद्याद् दाता वाच्यमानः

अन्तरा द्यां च पृथिवीं च इति एनां प्रतिगृह्णाति

बृहता मनो द्यौश् च मे पुनर् मा ऐतु इन्द्रियम् इति प्रतिमन्त्रयते

यम् ओदनम् इत्य् अतिमृत्युम्

तद् अन्तर् एव सूक्तेन संपातवत् करोति

उपरि आपानम्

प्रतीचीं त्वा प्रतीचीन इत्य् उद पात्रम् अग्निम् आदाय प्रपद्यन्ते

ता रसैः पूरयति

अनड्वान् इत्य् अनड्वाहम्

साहस्र इत्य् ऋषभम्

तद् अभितस् चतस्रो दिश्याः कुल्याः

प्रतिमन्त्रिते व्यवदाय अश्नन्ति

पृथिव्यां सुरया अद्भिः आण्डीकादिवन्ति मन्त्र उक्तानि प्रतिदिशं निधाय

कः पृश्निम् इत्य् उर्वराम्

शतौदनायां द्वादशं शतं दक्षिणाः

प्रजापतिश् च इति अनड्वाहम्