tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
जित्वा विषय लुब्धानाम् इन्द्रियाणां स्वतन्त्र ताम्

प्रसक्त वेगेषु हितं मुख नासा अवरोधनम्

शूल्य मांसैः हरीतकैः स्नेहवद्भिः च सक्तुभिः

स्वं यशः कथक चारण संघैः उद्धतम् निशमयन्न् अति लोकम्

स शृङ्गवेरम् युञ्जीत तित्तिरि प्रतिभोजनम्

रूक्ष तर्पण संयुक्तम् यवानी नागर अन्वितम्

रसैर् दाडिम खर्जूर भव्य द्राक्षा परूष जैः

एकं प्रसाद्य कुरुते या द्वयोः अपि निर्वृतिम्

उपचारैः अशिशिरैः यव गोधूम भुज् पिबेत्

पाययेत् कामतो ऽम्भस् तं निशीथ पवन आहतम्

युक्त मद्यस्य मद्य उत्थः न व्याधिः उपजायते

हीन मिथ्या अति पीतेन यो व्याधिः उपजायते

पञ्च कर्माणि च इष्टानि सेचनं शोणितस्य च

अभ्यङ्ग उद्वर्तन स्नानानि अन्न पानम् च वात जित्

उत्थितो लब्ध संज्ञः च लशुन स्वरसम् पिबेत्

पैत्तिको भावितः च अन्नैः पिबन् मद्यं न सीदति

चूत रस इन्दु मृगैः कृत वासम् मल्लिकया उज्ज्वलया च स नाथम्

शीतं शुण्ठी स्थिरा उदीच्य दुःस्पर्शा अन्यतम उदकम्

परूषक मधूक एला सुराह्वैः च सिता अन्वितैः

प्रिया अतिप्रिय ताम् याति यत् प्रियस्य विशेषतः

शीताः प्रदेहा मणयः सेका व्यजन मारुताः

सम्भवन्ति न ते रोगा मेदस् अनिल कफ उद्भवाः

यथाग्नि भक्षयन् मांसं माधवं निगदं पिबेत्

पिबेद् वा मानुषी क्षीरम् तेन दद्यात् च नावनम्

सत्त्वस्य आलम्बनम् ज्ञानम् अगृद्धिर् विषयेषु च

तस्य मद्य विदग्धस्य वात पित्त अधिकस्य च

शुष्क मूलक जैः छागैः रसैर् वा धन्व चारिणाम्

सिता द्राक्षा इक्षु खर्जूर काश्मर्य स्वरसाः पयः

प्रव्यक्त अष्ट अङ्ग लवणम् विकल्पित निमर्दकम्

तावद् एव विरन्तव्यं मद्याद् आत्मवता सदा

यः शुष्क गल तालु ओष्ठः जिह्वां निष्कृष्य चेष्टते

मद्यम् अम्लेषु च श्रेष्ठं दोष विष्यन्दनात् अलम्

अभ्यङ्ग उद्वर्तन स्नानम् उष्णं प्रावरणं घनम्

दधाति ऐन्द्रम् च या वीर्यं प्रभावं वैष्णवं च या

यथायथं प्रयुञ्जीत कृत पानात्यय औषधः

मांस अपूप घृत आर्द्रक आदि हरितैः युक्तं स सौवर्चलैः द्विस् त्रिर् वा निशि च अल्पम् एव वनिता संवल्गन अर्थम् पिबेत्

परं ततो ऽनुबध्नाति यो रोगस् तस्य भेषजम्

यौगिकं विधिवद् युक्तं मद्यम् एव निहन्ति तान्

शीत उपचारैः विविधैर् मधुर स्निग्ध शीतलैः

मद्य अतिपानात् अप् धातौ क्षीणे तेजसि च उद्धते

यावद् दृष्टेर् न संभ्रान्तिर् यावन् न क्षोभते मनः

कान्ता मुखम् इव सौरभ हृत मधुप गणम् पिबेन् मद्यम्

शुण्ठी धान्यात् तथा मस्तु शुक्त अम्भस् अच्छ अम्ल काञ्जिकम्

यथोपपत्ति तैर् मद्यं पातव्यं मात्रया हितम्

मद्यस्य विष सादृश्यात् विषं तु उत्कर्ष वृत्तिभिः

तस्य संरक्षितव्यं च मनः प्रलय हेतोः

तयोस् तु स्याद् घृतं क्षीरं वस्तयो बृंहणाः शिवाः

कुर्यान् मदात्ययं तस्माद् इष्यते हर्षणी क्रिया

आपान भूमिम् अथ गन्ध जल अभिषिक्ताम् आहार मण्डप समीप गताम् श्रयेत्

केशानां लुञ्चनं दाहो दंशो दशन वृश्चिकैः

तत्र वाते हितं मद्यं प्रायः पैष्टिक गौडिकम्

पटुभिर् गीत वादित्र शब्दैः व्यायाम शीलनैः

विधि युक्तात् ऋते मद्याद् ये न सिध्यन्ति दारुणाः

पित्त मारुत पर्यन्तः प्रायेण हि मदात्ययः

खादेत् स व्योष लवणम् बीजपूरक केसरम्

पित्ते स अम्भः मधु कफे मार्द्वीक अरिष्ट माधवम्

आशु प्रयोज्यं संन्यासे सु तीक्ष्णम् नस्यम् अञ्जनम्

उष्ण अम्ल कटु तिक्तेन कौलत्थेन अल्प सर्पिषा

उल्लेखन उपवासाभ्याम् जयेत् श्लेष्म उल्बणम् पिबेत्

तरंग भङ्ग भ्रूकुटि तर्जनैः मानिनी मनः

मद शक्तिम् अनुज्झन्ती या रूपैर् बहुभिः स्थिता

कल्याणकं महातिक्तं षट्पलं पयसा अग्निकः

क्षीर प्रयोगम् मद्यं च क्रमेण अल्प अल्पम् आचरेत्

स कपित्थ रसम् हृद्यं पानकं शशि बोधितम्

पीत्वा एवम् चषक द्वयम् परिजनं संमान्य सर्वं ततो गत्वा आहार भुवम् पुरः सु भिषजः भुञ्जीत भूयो ऽत्र च

उपभोगेन रहितो भोगवान् इति निन्द्यते

त्वच् नागपुष्प मगधा मरिच अजाजि धान्यकैः
अ निर्देश्य सुख आस्वादा स्वयम् वेद्या एव या परम्

पित्त उल्बणे बहु जलम् शार्करं मधु वा युतम्

आश्विनं या महत् तेजो बलं सारस्वतं च या

दर्शने ऽपि विदधद् वश अनुगम् स्वादितं किम् उत चित्तजन्मनः

सु आस्तृते ऽथ शयने कमनीये मित्र भृत्य रमणी समवेतः

पीत्वा अम्बु शीतं मद्यं वा भूरि इक्षु रस संयुतम्

अपि इन्द्रम् मन्यते दुःस्थं हृदय स्थितया यया

दद्याद् द्राक्षा रसम् पानं शीतं दोष अनुलोमनम्

तद् प्रार्थिभ्यः भूमि भागे सु मृष्टे तोय उन्मिश्रम् दापयित्वा ततस् च

संशुद्धि शमन आद्येषु मद दोषः कृतेषु अपि

यां शीलयित्वा अपि चिरं बहुधा बहु विग्रहाम्

तथा अग्निः दीप्यते तस्य दोष शेष अन्न पाचनः

सप्त अहम् अष्ट रात्रम् वा कुर्यात् पानात्यय औषधम्

विधिर् वसुमताम् एष भविष्यत् वसवः तु ये

जीर्यति एतावता पानं कालेन विपथ आश्रितम्

लघु अन्न प्रति तीक्ष्ण उष्णम् अद्यात् स्रोतस् विशुद्धये

गुडूची भद्रमुस्तानाम् पटोलस्य अथवा रसम्

आर्द्रिका आर्द्रक कुल्माष शुक्त मांस आदि गर्भिनी

अथ अतस् मदात्ययादिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

यवानी हपुषा अजाजि व्योष त्रिलवण आर्द्रकैः

कुच ऊरु श्रोणि शालिन्यः यौवन उष्ण अङ्ग यष्टयः

न च अतस् परम् अस्ति अन्यत् आरोग्य बल पुष्टि कृत्

मदात्ययः कफ प्रायः शीघ्रं समुपशाम्यति

ऐश्वर्यस्य उपभोगः ऽयं स्पृहणीयः सुरैः अपि

स्नातः प्रणम्य सुर विप्र गुरून् यथास्वं वृत्तिं विधाय च समस्त परिग्रहस्य

तृष्यते च अति बल वत् वात पित्ते समुद्धते

कुर्यात् क्रियां यथा उक्ताम् च यथा दोष बल उदयम्

मद्य उत्क्लिष्टेन दोषेण रुद्धः स्रोतःसु मारुतः

तीक्ष्ण उष्णेन अतिमात्रेण पीतेन अम्ल विदाहिना

भवति रति श्रमेण च मदः पिबतो ऽल्पम् अपि

मदेषु अतिप्रवृद्धेषु मूर्छायेषु च योजयेत्

उपाचरेत् तं प्रततम् अनुबन्ध भयात् पुनः

न चेद् शाम्येत् कफे क्षीणे जाते दौर्बल्य लाघवे

न विक्षय ध्वंसक उत्थैः स्पृशेत उपद्रवैः यथा

असार संसार सुखम् परमं च अधिगच्छति

संचार्यमाणं युगपत् तन्वङ्गीभिः इतस् ततस्

मदेषु वात पित्त घ्नम् प्रायो मूर्छासु च इष्यते

धात्री फल रसे सिद्धं पथ्या क्वाथेन वा घृतम्

कासे स रक्त निष्ठीवे पार्श्व स्तन रुजासु च

इत्थं युक्त्या पिबन् मद्यं न त्रिवर्गाद् विहीयते

तीक्ष्ण उष्ण आद्यैः पुरा प्रोक्तैर् दीपन आद्यैः तथा गुणैः

मदात्ययेषु सर्वेषु पेयं रुचि अग्नि दीपनम्

धृतिमान् स्मृतिमान् नित्यम् अनून अधिकम् आचरन्

सुरभिर् लवणा शीता निर्गदा वा अच्छ वारुणी

सम पीतेन तेन एव स मद्येन उपशाम्यति

अन्यत्र मद्यान् निगदाद् विविध औषध संस्कृतात्

उचितेन उपचारेण सर्वम् एव उपपादयन्

क्षयम् अत ओजसः परिहरन् स शयीत परम्

नित्यं हर्ष अतिवेगेन तत् पूर्वम् इव सेवते

तालीश आद्यम् चूर्णम् एलादिकं वा हृद्यं प्राश्य प्राग् वयस् स्थापनम् वा

तृषि अल्पशस् पिबेन् मद्यं मदं रक्षन् बहु उदकम्

विलासिनीनां च विलास शोभि गीतं स नृत्यम् कल तूर्य घोषैः

पयसा विहते रोगे बले जाते निवर्तयेत्

ग्रीष्म उपतप्तस्य तरोर् यथा वर्षं तथा पयः

यूषेण यव गोधूमम् तनुना अल्पेन भोजयेत्

रक्षता जीवितं तस्मात् पेयम् आत्मवता सदा

स अम्लवेतस वृक्षाम्ल पटोली व्योष दाडिमैः

ओजस् तुल्यं गुणैः सर्वैर् विपरीतं च मद्यतः

स्मृत्वा स्मृत्वा च बहुशो वियुक्तः शोचते यया

तत्र वात उल्बणे मद्यं दद्यात् पिष्ट कृतम् युतम्

उष्ण स्निग्ध अम्ल लवणाः मेद्य मांस रसाः हिताः

स्रोतस् विशुद्धि अग्नि करम् कफ प्राये मदात्यये

पञ्चाम्लको मुख आलेपः सद्यस् तृष्णां नियच्छति

मद्येन अन्न रस क्लेदः विदग्धः क्षार ताम् गतः

तीक्ष्णं संन्यास विहितम् विष घ्नम् विष जेषु च

आश्रित उपाश्रित हितम् परमं धर्म साधनम्

द्रुतम् इव पद्मराग मणिम् आसव रूप धरम्

श्लैष्मिको धन्व जैः मांसैर् मद्यं मारिचिकैः सह

सु शीतम् स सिता सक्तु योज्यं तादृक् च पानकम्
त्रिफला वा प्रयोक्तव्या स घृत क्षौद्र शर्करा

अपि मुनि जन चित्त क्षोभ _ चकित हरिण लोल प्रेक्षणाभिः प्रियाभिः

निगूढ शल्य आहरणे शस्त्र क्षार अग्निकर्मणि

स्तन नितम्ब कृतात् अति गौरवात् अलसम् आकुलम् ईश्वर सम्भ्रमात्

प्रभूत शुण्ठी मरिच हरित आर्द्रक पेशिकम्

बीजपूर रस आदि अम्ल भृष्ट नीरस वर्तितम्

शार्करं मधु वा जीर्णम् अरिष्टं सीधुम् एव वा

देव दानव गन्धर्व यक्ष राक्षस मानुषैः

पीत मद्यः विषहते सुखं वैद्य विकत्थनाम्

अनल उत्तेजनम् रुच्यं शोक श्रम विनोदकम्

काञ्ची कलापैः चल किङ्किणीकैः क्रीडा विहंगैः च कृत अनुनादम्

पान प्रवृत्तौ सत्यां तु तां सुरां विधिना पिबेत्

या सर्व ओषधि सम्पूर्णात् मथ्यमानात् सुर असुरैः

स्निग्ध उष्णैः भावितः च अन्नैः पानं वात उत्तरः पिबेत्

वर तनु वक्त्र संगति सुगन्धितरम् सरकम्

जित विकसित असित सरोज नयन संक्रान्ति वर्धित श्रीकम्

क्षारो हि याति माधुर्यं शीघ्रम् अम्ल उपसंहितः

शालि षष्टिकम् अश्नीयात् शशाः ज एण कपिञ्जलैः

आनूपं जाङ्गलं मांसं विधिना अपि उपकल्पितम्

सतीन मुद्ग आमलक पटोली दाडिमैः रसैः

दुरालभां वा मुस्तं वा शीतेन सलिलेन वा

इति चित्रासु अवस्थासु प्रियाम् अनुकरोति या

कफ पित्तम् समुत्क्लिष्टम् उल्लिखेत् तृष् विदाहवान्

गोधूम माष विकृतिः मृदुः चित्रा मुख प्रिया

तस्माद् व्यवस्थया पानं पानस्य सततं हितम्

मद्यं सहायम् अ प्राप्य सम्यक् परिणमेत् कथम्

हर्षेण आलिङ्गने युक्ताः प्रियाः संवाहनेषु च

मद्य मांस वियुक्तस्य प्रयोगे स्यात् कियान् गुणः

पाटली उत्पल कन्दैः वा स्वभावाद् एव वा हिमम्

दाहं प्रकुरुते घोरं तत्र अति शिशिरः विधिः

सिता सौवर्चल अजाजि तिन्तिडीक अम्लवेतसम्

शोक उद्वेग अरति भयैः यां दृष्ट्वा न अभिभूयते

सौत्रामण्यां द्विज मुखे या हुताशे च ह्वयते

इति गतं दधतीभिः असंस्थितम् तरुण चित्त विलोभन कार्मणम्

सु तीव्र मारुत व्याधि घातिनः लशुनस्य च

यद् इदं कर्म निर्दिष्टं पृथग् दोष बलम् प्रति

या प्रीतिर् या रतिर् वा वाग् या पुष्टिः इति च स्तुता

द्राक्षा रसम् वा संसर्गी तर्पण आदिः परं हितः

कोल दाडिम वृक्षाम्ल चुक्रिका चुक्रिका रसः

करीर करमर्द आदि रोचिष्णु बहु शालनम्

बीजपूरक वृक्षाम्ल कोल दाडिम दीप्यकैः

अस्त्रं मकरकेतोर् या पुरुष अर्थः बलस्य या

जीर्णे अद्यात् मधुर अम्लेन छाग मांस रसेण च
गन्ध वर्ण अनुवृत्तेः च रक्तेन व्यपदिश्यते

सिध्येताम् अपि सानाथ्यात् साध्या दोषैः पृथक् त्रयः

पारावत इव आकूजन् पार्श्व शूली ततो ऽस्य च

क्षिपन्न् इव अक्षिणी पृष्ठम् उरः पार्श्वे च पीडयन्

एवम् एव उपशमनम् सर्वशो न अस्य विद्यते

न हि संशोधनं किंचिद् अस्ति अस्य प्रतिलोम गम्

कुपितो वातलैर् वातः शुष्क उरस् कण्ठ वक्त्र ताम्

बहु औषधम् च पित्तस्य विरेको हि वर औषधम्

क्रमाद् वीर्यं रुचिः पक्ता बलं वर्णः च हीयते

तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूः अरोचकः

ततो ऽस्य क्षय रूपाणि सर्वाणि आविर्भवन्ति च

कषायाः स्वादवो अपि अस्य विशुद्ध श्लेष्मणः हिताः

ऊर्ध्वं साध्यं कफाद् यस्मात् तद् विरेचन साधनम्

पित्तात् पीत अक्षि कफ ता तिक्त आस्य त्वम् ज्वरो भ्रमः

कषायाः च हितास् तस्य मधुरा एव केवलम्

कुपितं पित्तलैः पित्तं द्रवं रक्तं च मूर्छिते

मिश्रा याप्या द्वयात् सर्वे जरसा स्थविरस्य च

ष्ठीवेत् कण्ठेन रुजता विभिन्नेन इव च उरसा

रक्त हारिद्र हरित वर्ण ता नयन आदिषु

ते मिथस् तुल्य रूप त्वम् आगम्य व्याप्नुतस् तनुम्

वायु प्रधानाः कुपिता धातवो राजयक्ष्मिणः

कफाद् उरो अल्प _ मूर्ध हृदयम् स्तिमितं गुरु

अशक्य प्रातिलोम्य त्वात् अभावाद् औषधस्य च

पित्तं रक्तस्य विकृतेः संसर्गाद् दूषणाद् अपि

प्रवर्तते स वक्त्रेण भिन्न कांस्य उपम ध्वनिः

किमु तिक्ताः कषाया वा ये निसर्गात् कफ अपहाः

हेतु भेदात् प्रतीघात भेदः वायोः स रंहसः

रोम हर्षः घन स्निग्ध श्वेत श्लेष्म प्रवर्तनम्

लोह लोहित मत्स्य आम गन्ध आस्य त्वम् स्वर क्षयः

स्वप्ने तद् वर्ण दर्शि त्वम् भवति अस्मिन् भविष्यति

इति एष क्षय जः कासः क्षीणानां देह नाशनः

भृश उष्ण तीक्ष्ण कटु अम्ल लवण आदि विदाहिभिः

पित्त असृज् वमनम् तृष्णा वैस्वर्यं धूमको ऽम्लकः

अधो याप्यं चलाद् यस्मात् तत् प्रच्छर्दन साधनम्

कुपितं रोमकूपैः च समस्तैस् तत् प्रवर्तते

अथ अतस् रक्तपित्तकासनिदानं व्याख्यास्यामः

याप्यो वा बलिनां तद्वत् क्षत जः ऽभिनवौ तु तौ

शोधनं प्रतिलोमं च रक्तपित्ते भिषग्जितम्

अनुबन्धी कफो यः च तत्र तस्य अपि शुद्धि कृत्

तत्र दोष अनुगमनम् सिरा अस्रे इव लक्षयेत्

भवन्ति उपेक्षया यस्मात् तस्मात् तं त्वरया जयेत्

करोति शुष्कं कासं च महा वेग रुजा स्वनम्

ऊर्ध्वं प्रवृत्तः प्राप्य उरः तस्मिन् कण्ठे च संसजन्

शिरस् गुरु त्वम् अरुचिः शीत इच्छा धूमको ऽम्लकः

आशुकारी यतः कासस् तम् एव अतस् प्रवक्ष्यति

कोद्रव उद्दालकैः च अन्नैः तद् युक्तैः अतिसेवितैः

शूका पूर्ण आभ कण्ठ त्वम् तत्र अधस् विहतो ऽनिलः

कासात् श्वास क्षय छर्दि स्व रसात् आदयः गदाः

अकस्माद् उष्ण शीत इच्छा बहु आशि त्वम् बल क्षयः

प्रभवति _ स्थानात् प्लीहतो यकृतः च तत्

पञ्च कासाः स्मृता वात पित्त श्लेष्म क्षत क्षयैः

युद्ध आद्यैः साहसैस् तैस् तैः सेवितैः अयथाबलम्

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

ऊर्ध्वं नासा अक्षि कर्ण आस्यैः मेढ्र योनि गुदैः अधस्

छर्दिः छर्दित बैभत्स्यम् कासः श्वासो भ्रमः क्लमः

क्षीणस्य स असृज् मूत्र त्वम् स्यात् च पृष्ठ कटि ग्रहः

कण्ठ उपलेपः सदनं पीनस छर्दि अरोचकाः

अल्प औषधम् च पित्तस्य वमनं न वर औषधम्

उरसि अन्तर् क्षते वायुः पित्तेन अनुगतः बली

कुर्वन्ति यक्ष्म आयतनैः कासं ष्ठीवेत् कफं ततः

लुच्येते इव पार्श्वे च हृदयं पतति इव च

स्निग्ध प्रसन्न वक्त्र त्वम् श्रीमत् दर्शन नेत्र ता

सूचिभिः इव तीक्ष्णाभिस् तुद्यमानेन शूलिना
येभिः पाशैः परिवित्तः विबद्धः अङ्गे अङ्गे आर्पितः उत्सितः च वि ते मुच्यन्ताम्

पितापुत्रौ मातरम् मुञ्च सर्वान्

मूल बर्हणात् परि पाहि एनम्

तुभ्यम् देवाः अनु जानन्तु विश्वे

उद् मुञ्च पाशान् त्वम् अग्ने एषाम् त्रयः त्रिभिः उत्सिताः येभिः आसन्

स ग्राह्याः पाशान् वि चृत प्रजानन्

मा ज्येष्ठम् वधीत् अयम् अग्ने एषाम्
तूष्णीम्

एकविंशतिर् दर्भ पिञ्जूल्यः उष्ण उदक कंसः औदुम्बरः क्षुर आदर्शो वा क्षुर पाणिः नापित इति दक्षिणतः

व्रीहि यवैः तिल माषैः इति पृथक् पात्राणि पूरयित्वा पुरस्ताद् उपनिदध्युः

तत्र एतानि उपक्ﾱप्तानि भवन्ति

अथ अतस् तृतीये वर्षे चूडाकरणम्

आनडुहे गोमये केशान् कृत्वा अरण्यम् हृत्वा निखनन्ति

अथ माता शुचिना वसनेन कुमारम् आच्छाद्य पश्चाद् अग्नेर् उदक् अग्रेषु दर्भेषु प्राच्य् उपविशति

अथ जपत्य् आ अयम् अगात् सविता क्षुरेण इति सवितारं मनसा ध्यायन् नापितं प्रेक्षमाणः

मन्त्रेण तु होमः

विष्णोर् दंष्ट्रो असि इति औदुम्बरं क्षुरं प्रेक्षत आदर्शं वा

दक्षिणेन पाणिना अपः आदाय दक्षिणां कपुष्णिकाम् उन्दत्य् आप उन्दन्तु जीवस इति

उदङ्ङ् अग्नेर् उत्सृप्य कुशलीकारयन्ति यथागोत्रकुलकल्पम्

गौर् दक्षिणा

ओषधे त्रायस्व एनम् इति सप्त दर्भ पिञ्जूलीः दक्षिणायां कपुष्णिकायाम् अभिशिरः अग्राः निदधाति

उष्णेन वाय उदकेन एधि इति वायुं मनसा ध्यायन्न् उष्ण उदक कंसम् प्रेक्षमाणः

आनडुहो गोमयः कृसरः स्थालीपाको वृथापक्व इत्य् उत्तरतः

उभाभ्यां पाणिभ्यां मूर्धानं परिगृह्य जपेत् त्रि आयुषम् जमदग्नेर् इति

यथार्थम्

एतया एव आवृता कपुच्छलम्

अथ आयसेन प्रच्छिद्य आनडुहे गोमये निदधाति

ता वामेन पाणिना निगृह्य दक्षिणेन पाणिना औदुम्बरम् क्षुरं गृहीत्वा आदर्शम् वा अभिनिदधाति स्वधिते मा एनम् हिंसीर् इति

अथ यस् तत् करिष्यन् भवति पश्चात् प्राङ् अवतिष्ठते
अथ आग्रयणस्य ग्रहस्य आश्चोतयेत्

अथ एकधनम् अवनयेत्

यदि माध्यंदिने सवने कलशो दीर्येत पवस्व वाज सातये इति वैष्णवीर् अनुष्टुभ आर्भवे पवमाने कुर्युः

यदि तृतीयसवने कलशो दीर्येत उक्थ्यम् कृत्वा यत् सोमम् इन्द्र विष्णव इत्य् एतासु ब्रह्म साम कुर्युः

श्रायन्तीयं ब्रह्म साम

साम्ना एव अस्याम् समिद्धे हूयते

दीर्णस्य परिलिप्सेत अपि

तद् विष्णुना एव यज्ञेन उपयच्छन्ति

इन्द्रियं वै वीर्यं वारवन्तीयम्

यज्ञायज्ञीयम् अनुष्टुप्सु प्रोहन्ति

वाग् वै यज्ञायज्ञीयम्

अथ उपस्थितम् इच्छेत्

उभौ वा एताव् अग्नी यद् इयं च वषट्कारश् च

स ब्रूयाद् अन्यं कलशम् आहरत इति

छिद्रं वा एतद् यज्ञस्य यतः कलशो दीर्यते

तत् हि अस्य स देवम्

इन्द्रियेण एव एनत् तद् वीर्येण समर्धयन्ति

तद् उदीचीन दशम् पवित्रं वितत्य शल्कम् अस्य अथ राजानम् आनयेत्

सा एव तत्र प्रायश्चित्तिः

सम् एव एनत् तत् श्रीणन्ति

वाग् अनुष्टुप्
तद् आहुः कस्माद् दीक्षितस्य अशनम् न अश्नन्ति इति

यद् उ सो ऽन्यस्य नाम न गृह्णाति

तद् एव एनम् अग्नि भूतः प्रदहति

यथा एव दीक्षितस्य न सूक्तवाके यजमानस्य नाम गृह्णाति

तद् यथा हविषो यातयामस्य अश्नीयात् एवम् उ तत्

तस्य दीक्षितः सन् नाम ग्रसेत एव

न वा अजातस्य गर्भस्य नाम कुर्वन्ति

तस्माद् आगुरा उदृचम् इति एव ब्रूयात्

यदा वा आग्नावैष्णवः पुरोडाशो निरुप्यते

न इद् पुरा कालात् सौम्यम् अध्वरं संस्थापयानि इति

अग्निं वा आत्मानं दीक्षमाणो ऽभिदीक्षते

अथ एव दीक्षित इति ह स्म आह

हविः एष भवति यद् दीक्षते

आगुरा उदृचम् इति इडायाम् च सूक्तवाके च आह

अथ यम् इच्छेत्

न इद् एनम् अग्नि भूतः प्रदहानि इति

न वेदे पत्नीं वाचयति न एवम् स्तृणाति

देव गर्भः वा एष यद् दीक्षितः

असंस्थित इव वा अत्र यज्ञो यत् सौम्यो ऽध्वरः

तद् यथा हविषो अन् अवत्तस्य अश्नीयात् एवं तत्
धुरि इव अत्यः न वाजयन्न् अधायि इति अन्तो वै धुर् अन्त एतद् अहर् एतस्य अह्नः रूपम्

तद् एतद् अहस् त्रि निवित्कम् विद्याद् वशो निविद् वालखिल्या निविन् निविद् एव निविद् एवम् एनत् त्रि निवित्कम् विद्यात्

वासिष्ठेन परिदधाति वसिष्ठो असानि इति

विराजः शंसत्य् अन्नं वै विराजो अन्नाद्यस्य अवरुद्ध्यै

दिवि इव द्याम् अधि नः श्रोमतं धा इति यत्र ह क्व च ब्रह्मण्या वाग् उद्यते तत् ह अस्य कीर्तिर् भवति यत्र एवम् विद्वान् एतया परिदधाति तस्माद् एवं विद्वान् एतया एव परिदध्यात्

एकपदां शंसत्य् एकधा इदम् सर्वम् असानि इति अथ उ सर्वां छन्दस्कृतिम् आप्नवानि इति

तास् त्रिष्टुभ् जगत्यः भवन्ति

न ह वा एतस्य अह्नः एकं छन्दो निविदं दाधार न विव्याच इति तस्मात् त्रिष्टुभ् जगतीषु निविदं दधाति

इन्द्र त्वा अयम् अर्क ईट्टे वसूनाम् इत्य् अर्कवत्या रूप समृद्धया

अथ सूक्ते वने न वा यो न्य् अधायि चाकन् यो जात एव प्रथमो मनस्वान् इति तयोर् अस्त्य् अन्ने समस्य यद् असन् मनीषा इत्य् अन्नाद्यस्य अवरुद्ध्यै

इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्न् इति पद अनुषङ्गाः ताः सप्त अनुषजति सप्त वै शीर्षन् प्राणाः शीर्षन्न् एव तत् प्राणान् दधात्य् अष्टमीं न अनुषजति वाग् अष्टमी न इद् मे वाक् प्राणैर् अनुषक्ता असत् इति तस्माद् उ सा वाक् समान आयतना प्राणैः सत्य् अन् अनुषक्ता

प्रजां मे पशवो ऽर्जयन्न् इति त्व् एव सजनीयम् अनुशंसति

प्र वो महे मन्दमानाय अन्धसे इत्य् ऐन्द्रे निष्केवल्ये निविदं दधाति प्रत्यक्षात् हि एव तद् आत्मन् वीर्यं धत्ते

तद् आहुर् अथ कस्मात् त्रिष्टुभ् जगतीषु निविदं दधाति इति

एष स्तोमो मह उग्राय वाह इति महद्वत्या रूप समृद्धया
व्योमास्यः क्षतज आरूढः डाकिनी नादबिन्दुषु

विदारी युक्तम् व्योमास्यं रुद्रराकिणी अलंकृतम्

श्री शिवः उवाच

ग्रासिनी त्रासिनी चण्डी कला इति एवं प्रकीर्तिता

क्रोधीश रक्त भीमाक्ष्यः ऽङ्कुशो ऽयं नादबिन्दुमान् क्रों

संयुक्तो धूम्रभैरव्या रक्त स्थः बलिभोजनः

शून्यं क्षतजम् आरूढम् चण्डभैरवी अलंकृतम्

नादबिन्दु समायुक्तः पितृ भू वासिनी स्मृतः क्रीं

विभ्रमो बाहुलो दण्डी भैरवो नटकः शुकः

धूम्रध्वज अधस् कालाग्निः सः ऊर्ध्वकेशी इन्दु बिन्दुभिः

इकारे गर्जिनी चण्डा विज्ञेया रुद्रभैरवी

विकलायाः स्वभावे च स्याद् गौरी इति च पार्वती

नादबिन्दु युतम् मूर्ध्नि ज्योतिर्मन्त्र उदाहृतो ह्रौं

नादबिन्दु समायुक्तः बीजं विष्णुप्रिया मतं श्रीं

श्यामा आलिङ्गित देहः ऽसौ खद्योतो ज्योतिर् ईरितः ह्रौं

कथितं कवचं बीजं कुलाचार प्रिये ऽमले हुं

उर्वशी चैन्द्रिणी लीला कङ्काली मेखला शची

नट द्वयेन धूमिन्या ऊर्ध्वकेश्या ह्य् अलंकृतं फ्रें

विद्युच्चण्डा च हंसी च केतुर् नागिनी अलंकृता ह

दण्डी भाषान्तको ऽजेशो गर्गो हंसः पक्षैश्चरो हली

खद्योतम् इति विख्यातं ग्रासिनी कालरात्रि _ ह्रुं

वृकोदरो जटो भीष्मः क्षोभकः खेचरो नटः

कपालि द्वयम् आदाय महाकालेन मण्डितम्

क्षतज स्थम् व्योमवक्त्रं नादबिन्दु समन्वितम्
ईषां यूप्यस्य कारयति लाङ्गलं लाङ्गल्यस्य

गव्यूतिं पश्चाद् द्वि योगः

तौ संहत्य भुञ्जते वा नि वा दधति

स ग्रीष्मस्य जघन्य अहःसु प्रजहितेषु यवेष्व् ऋत्विजः पदेन आह्वापयति इष्ट्या वा मा याजयिष्यथ भक्तं वा वः कारयिष्यामि इति

प्रसूता एव एते रथा आजिं धावन्ति

तस्मै तदानीम् एव शालां कुर्वन्ति

तस्यां संस्थितायां मुष्टी च एव न करोति वाचं च न यच्छति

तेषु उपसमेतेषु काल एव प्रातर् अग्निहोत्रम् जुहोति

अथ प्रायणीयाम् इष्टिं निर्वपति

हविष्कृता वाचं विसृजते

योजनं प्राक् चतुर् युज् त्रैपदं दक्षिणा प्रष्टि वाही

स यूप्यं च वृक्षं छेदयति लाङ्गल्यं च

अथ अस्य एतत् पुरस्ताद् एव जुष्टे देवयजने वेदि संमितम् विमितं कारितं भवति

सद्यस्क्रिया यक्ष्यमाणो भवति

अथ अस्य एते रथा उपक्ﾱप्ता भवन्ति चतुर् युज् प्रष्टि वाही द्वि योगः स्थूरिर् इति

अत्र अस्मै एतत् हविः उच्छिष्टं प्रयच्छन्ति व्रत भाजनम् एतत्

आगतेषु रथेषु यद् विनालेषु नवनीतम् उत्सीदति तद् विलाप्य उत्पूय आज्य कुम्भे प्रत्यस्यति सद्यस्ताया इति

ते येन येन संगच्छन्ते तस्मा आवेदयन्ते यजते ऽयम् असाव् आमुष्यायणो ऽमुष्य पुत्रो ऽमुष्य पौत्रो ऽमुष्य नप्ता सद्यस्क्रिया इति

आयन्ति रथाः

अथ एनान् आह सद्यस्क्रिया मा याजयत इति

तस्मिञ् जघन्य वाप्यान् यवान् वापयित्वा परिघातयति

तद् एतेन लाङ्गलेन परिहार्य कर्षयति

तेषु काल एव दधि विनालान् आसञ्जयन्ति

निदधत्य् अस्मा एतत् हविः उच्छिष्टं व्रत भाजनम्

तम् तथा इति इतरे प्रत्याहुः
पारिक्षितं च राजर्षिं संन्यासाय कृतक्षणम्

तद् अहं त्वां त्रिर् आहूय निधास्ये त्वय्य् अनागते

दानवैर् हृत सर्व स्वाः ईश्वरं शरणं ययुः

शौनक उवाच

पञ्च ब्रह्म आत्मकम् इदं न निधेहि भुवि क्वचित्

पौलस्त्य तपसे विघ्नं कर्तुं कैलासम् अभ्यगात्

त्रेता युगे त्व् ईश्वर अब्दे शरद् काले नृप उत्तमैः

शतानीक उवाच

एकार्णवे जगत्य् अस्मिन् सृष्टि काले उपस्थिते

अथ अत्र देवाः कैलास गिरिम् एत्य महेश्वरम्

उवाच विष्णुस् तान् देवान् सत्त्वं रुद्रेण वै हृतम्

गो कर्णे सर्व दाः वासं मरणम् मुक्ति मण्डपे

तीर्थानाम् अपि च उत्पत्तिम् पुण्यं पुण्य फलम् तथा

मृग शृङ्गम् नेतु कामः पुरा युष्माभिर् अर्चितम्

ततो ऽब्रवीद् इदं वाक्यं शौनकः सूतम् आदरात्

तत् सर्वं कथय नः परं कौतूहलं हि नः

गोकर्ण क्षेत्र माहात्म्यम् नारदो अग्नि सुताय च

रुद्रयोनिर् इति ख्यातं पुण्य क्षेत्रेषु गण्यते

तुला मासे मीन लग्ने विशाखायां प्रतिष्ठितम्

सूत उवाच

तीर्थानां दर्शने पुण्यं स्नाने दाने च यत् फलम्

स तान् उवाच भो देवा लिङ्गं सम्पाद्य रावणः

अत्र आन्तरे नारदस् तु गतः कैलास पर्वतम्

तथा इति तां समाश्वास्य अङ्गुष्ठ मात्र वपुर्धरः ऊर्ध्वम् एत्य आह गिरिशो भद्रे मद् संगमा त्वयि

शौनक उवाच

दृष्ट्वा तस्य करे लिङ्गं दित्सुर् एवम् उवाच तम्

सह स्थित्वा द्विज वरैः गोकर्णे सु चिरम् द्विज

न विनश्यति तस्माच् च वरुण आवर्त संज्ञकम्

निवसामि सदा देव्या तथा गोकर्ण मण्डले

पञ्च ब्रह्म आत्मकम् च एतत् न निधेहि मही तले

श्रूयतां कुरु शार्दूलैः सह एभिः मुनि पुंगवैः

तद् आदेशात् लिङ्गम् एतद् आराध्य पुनर् आहवे

यथा कैलास शिखरे यथा मन्दर मूर्धनि

अत्र अन्तरे रावणो ऽपि तोषयित्वा महेश्वरम्

पप्रच्छ कुशलं सर्वं तपस् स्वाध्याय कर्मसु

पञ्चक्रोश परीमाणम् क्षेत्राणाम् उत्तमोत्तमम्

सर्व अभीष्ट प्रसिद्धि अर्थम् तं नमामि गजाननम्

इति श्री स्कान्दे गोकर्ण खण्डे श्री गोकर्ण माहात्म्ये सार उद्धारे प्रथमो ऽध्यायः

अभिवाद्य मुनीन् सर्वान् शौनक आदीन् तपोधनान्

जन्म प्रभृति यत् तेषां कृतं पापं विनश्यति

दशाननो ऽपि मध्याह्ने तत्र स्थित्वा आह्निकम् चरन्

पुरा प्रोवाच कैलासे षण्मुखाय महेश्वरः

तद् मृगेण ह्य् अगात् स्वामी सह कैलास मन्दिरम्

उग्रश्रवाः शतानीकं जय आशीर्भिः अवर्धयत्

तं गत्वा विबुध श्रेष्ठाः याचिष्यामः कृपा निधिम्

गो शब्देन आख्यायसे त्वं कर्ण स्थानम् इदं ह्य् अतः

स्रक्ष्यामि इति एव निश्चित्य पाताले तपसि स्थितः

श्री क्षेत्र गोकर्ण पुराणम्

श्रीशैल काशियोः अपि रामसेतौ गोकर्ण मुख्येषु अपि पुण्य भूमिषु

क्व गतो ऽसि भवान् पूर्वं किम् उद्दिश्य प्रयोजनम्

स्वस्य विष्णोर् ब्रह्मणश् च सत्त्वाच् शृङ्ग त्रयम् तथा

विश्रान्तो ऽभूच् चिरं तस्यां सभायां सूतनन्दनः

अथ आजगाम धर्म आत्मा व्यास शिष्यः महामतिः

तम् अनु अयाताः शक्र आद्याः लिङ्गस्य स्थापने तदा

इत्य् अवाप्य शिवस्य आज्ञाम् अन्विष्यन्तो दशाननम्

प्रकृत्या पार्षदैः साकम् अत्र विष्णो वसाम्य् अहम्

शृणुध्वम् अस्य माहात्म्यं सर्वलोक एक विश्रुतम्

ददृशे मेदिनीं विष्वञ्च् आवृताम् चक्र वत् स्थिताम्

गोकर्ण क्षेत्र निलयम् द्वि भुजम् वर दम् सताम्

वैवस्वते ऽन्तरे राजन् त्रयोविंशतिमे शुभे

अशेष प्राणिनाम् सत्त्वाच् चतुष्पादं त्रि नेत्रकम्

इति चिन्ता आकुलः तावद् गजास्यं बटु रूपिणम्

यद् यद् इच्छति गोकर्णे तत् तद् आप्नोति निश्चयात्

स्व पुरम् पादचारेण निर्ययौ दक्षिणामुखः

क्रुद्धः प्रोवाच तां मार्गम् उद्गन्तुं मम दर्शय

तदा वोढुम् अशक्तस् त्रिर् उच्चैर् उद्घुष्य रावणम्

स्व प्रतिज्ञा वृथा मा भूद् इति ब्रह्म आदिषु स्वयम्

ब्रह्मा विष्णुश् च रुद्रश् च स्वीयं शृङ्गं समाददे

किम् अर्थम् उषितं तत्र कैर् वा विप्रर्षिभिः सह

तत्र देवान् निरीक्ष्य एव शङ्कितः क्रोध मूर्छितः
रुद्रभूमिर् इति ख्याता मोक्ष दा दहनान् नृणाम्

अहं तद् वर्णयिष्यामि शृणु राजन् महामते

निरागसं भेदयितुं न उचितम् ते कृपा निधे

कुरूणाम् अन्वये जातो राजा परम धार्मिकः

इत्य् उक्ते मुनिना तत्र शतानीको ऽपि पार्थिवः

तद् शृङ्गम् पूजयन्न् आस्ते रुद्रो भक्त्या अनुकम्पया

तावद् देवाः प्राण लिङ्गे त्रिलोकी भारम् आदधुः

इति निश्चित्य ते सर्वे कैलासम् अगमन् सुराः

अन्ते त्वम् एव संहर्ता क्रोधम् अद्य उपसंहर

स्थावरान् तेषु यत् सत्त्वं तद् आकृष्य महेश्वरः

अवश्यम् एव वाह्यं चेन् न सहेय चिरं क्वचित्

तेषां त्रि जन्म आचरितम् पापं नश्यत्य् असंशयः

अतस् तस्य कराल् लिङ्गं गलितं सद् यथा भुवि

भूर् उवाच

प्राहिणोद् रावणम् अनु स्व यम् च आगात् सहायकृत्

तत्र रावणम् अन्वीक्ष्य स्वर्गम् एति आह वज्रिणम्

प्रतिष्ठितं भवेच् छीघ्रं प्रयतध्वं तथा सुराः

उपवासे जपे होमे तीर्थे देव अर्चने च यत्

युद्धो बभूव तुमुलो देवास् तत्र पराजिताः

चक्रेण सूर्यम् आच्छाद्य सन्ध्याम् एव अवभासयत्

व्यास प्रसादात् वक्ष्यामि सर्वं प्रत्यक्ष दर्शिवत्

नद्याम् अस्यां विधिं सान्ध्यं समाप्य आदास्ये आश्व् अहम्

मुनि पुत्रैः गृहाण इदम् लिङ्ग रत्नम् मुहूर्तकम्

क्रुद्धः सन् तां संजिहीर्षुः किंचिद् ईशान भाग गः

सूतम् आह महा प्राज्ञम् आस्यताम् इति सादरम्

ततो विष्णुः स्वकं चक्रम् उपसंहृतवान् रवेः

वीणा वेणु मृदङ्ग आद्यैः ननृतुश् च अप्सरस् गणाः

पूजां निर्वर्तयामास सप्तकोटीश्वरस्य च

एवमादि कथाः श्रुत्वा रावणो ऽस्य जिघृक्षया

तेन सत्त्वेन सौवर्णं निर्ममे मृगम् उत्तमम्

रुद्रभूम्यां तु दहनं काङ्क्षन्ते विबुधा अपि

ब्रह्मा प्रोवाच तं दृष्ट्वा सृष्टिं कुरु महामते

ये स्मरिष्यन्ति गोकर्णं प्रातर् उत्थाय नित्यशः

आरभ्य तस्माद् अपि मुख्य देशात् सद् योजनैर् द्वादशभिश् च मण्डलम्

कथं सन्ध्याम् उपासिष्ये धृत्वा लिङ्गं करे ऽधुना

एतद् एव प्राण लिङ्गम् च आत्म लिङ्गम् इति ईर्यते

एवम् उक्तो रावणेन गजास्यः प्रत्युवाच तम्

ऊर्ज शुक्ल प्रतिपदि व्यतीपाते रवेः दिने

भवन्तं द्रष्टुम् आयातः शतानीकं च पार्थिवम्

ततो विलम्बितं दृष्ट्वा रुद्र सर्गम् प्रजापतिः

पातालाद् ऊर्ध्वगमने योनि कल्पम् अभूद् यतः

तीर्थयात्रां गतो ब्रह्मन् त्रिः परीत्य धराम् इमाम्

प्रीताः सुरास् तद् विभज्य जगृहुः सत्त्वम् आत्मनः

आसनं कल्पयामास शौनकस्य तदा नृपः

गानेन तपसा लुब्धो लिङ्गं तस्मै ददाव् अहम्

सिद्धिक्षेत्राणि त्रीण्य् आहू रहस्यानि सुरेष्व् अपि

एवं तपसि अतस् तस्य व्यतीयाय युग त्रयम्

नीते लिङ्गे रावणेन निःश्रीकाः स्युर् ध्रुवं सुराः

तथा इति उक्त्वा तदा रुद्रो जरा मरण वर्जिताः

पूजयित्वा महा देवम् प्रार्थयामासुर् ईहितम्

भविता तनयश् चण्ड वीर्यः अङ्गारक नामकः

तीर्थ यात्राम् परिचरन् सूतः पौराणिको अर्थ विद्

आस्ते कृताभिषेको ऽथ संन्यासाय कृत क्षणः

गोकर्ण अभिमुखः प्रागाद् रावणो मेघ गर्जनः

गोकर्णाद् आगतम् इति श्रुतं ते वदतां वर

पप्रच्छुर् अभिवाद्य ईशम् रावणस्य विचेष्टितम्

निर्जित्य दानवान् देवा अलभन्त मनोरथान्

स्नानं कुर्वन्ति ये तत्र गोकर्णे तीर्थ सत्तमे

ब्रूह्य् अशेषेण नः सूत यस्माद् अद्य आगतः ह्य् असि

अनुज्ञां प्राप्य सूतस् तु मुनीनां भावितात्मनाम्

इत्य् उक्ते शम्भुना विष्णुस् तथा अस्तु इति ययौ दिवम्

गोकर्णम् इति नाम्ना तत् त्रैलोक्ये परिगीयते

त्रैलोक्यस्य आधिपत्याय देव दानवयोः पुरा

अस्तं गतो ऽर्क इत्य् एवं मन्यमानो दशाननः

सूत उवाच

ततः प्रजाः प्रजा पालाः सर्वे सत्त्व विवर्जिताः

य एतत् पूजयेद् भक्त्या स प्राप्नोति ईप्सितम् ध्रुवम्

तदा तस्य भ्रुवोर् मध्याद् रुद्रः प्रादुरभूत् प्रभुः

उपविष्टः सभा मध्ये कृत आतिथ्यः महा मतिः

कैलासे रावणस् तीव्रं तपश् चरति दुश्चरम्

ततः संमन्त्र्य गुरुणा साकं शक्रो ऽमरैः सह