tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
दीर्घबाहुः अजात् जातः च अजपालः ततस् नृपः

रत्न पर्याण किरण दीप्त कायाम् अनुत्तमाम्

इक्ष्वाकु वंश प्रभवाः प्राधान्येन प्रकीर्तिताः

किम् इति एतत् अभूत् चित्रम् वद योगविदां वर

अतिथिः तु कुशात् जज्ञे निषधः तस्य च आत्मजः

अजीजनत् पुत्रम् एकम् अनेक गुण संयुतम्

वसिष्ठः च अब्रवीत् सर्वं दृष्ट्वा तद् ध्यानचक्षुषा

श्रावस्तः च महा तेजाः वत्सकः तद् सुतः अभवत्

करूषस्य तु कारूषा बहवः प्रथिता भुवि

उत्कलस्य उत्कला नाम गयस्य तु गया मता

मान्धातुः पुरुकुत्सः अभूत् धर्मसेनः च पार्थिवः

इक्ष्वाकोः पुत्र ताम् आप विकुक्षिर् नाम देवराट्

ततस् ते मानवा जग्मुः यत्र देवो महेश्वरः

मुचुकुन्दः च विख्यातः शत्रुजित् च प्रतापवान्

प्रतिष्ठाने अभिषिच्य अथ स पुरूरवसं सुतम्

अयम् अश्वः अपि नारी त्वम् अगात् राज्ञा सह एव तु

इक्ष्वाकु वंशम् वक्ष्यामि शृणुध्वम् ऋषि सत्तमाः

रघोर् अभूत् दिलीपः तु दिलीपात् अजकः तथा

सम्भूतिः तस्य पुत्रः अभूत् त्रिधन्वा च ततस् अभवत्

निघ्न पुत्रौ उभौ जाताव् अनमित्र रघू नृपौ

इलः किम्पुरुष त्वे च सुद्युम्न इति च उच्यते

नलौ द्वाव् एव विख्यातौ वंशे कश्यप सम्भवे

वाल्मीकिः तस्य चरितं चक्रे भार्गव सत्तमः

धृतकेतुः चित्रनाथः रणधृष्टः च वीर्यवान्

इक्ष्वाकुः ज्येष्ठ दायादः मध्यदेशम् अवाप्तवन्

युवनाश्वो रणाश्वस्य मान्धाता च ततो ऽभवत्

तस्य पुत्रः पृथुः नाम विश्वगः च पृथोः सुतः

तस्य पुत्रः अभवत् वीरः देवानीकः प्रतापवान्

ज्येष्ठः ककुत्स्थो नाम्ना अभूत् तद् सुतः तु सुयोधनः

ताव् ऊचतुर् अ लङ्घ्यः ऽयं समयः किंतु साम्प्रतम्

श्रुतायुर् अभवत् तस्मात् भारते यो निपातितः

जगाम इलावृतम् भोक्तुं वर्षं दिव्य फल अशनम्

इलस्य नाम्ना तत् वर्षम् इलावृतम् अभूत् तदा

गृह्णातु वंश कर्तारम् प्रभा अगृह्णात् बहून् तदा

आनर्तो नाम शर्यातेः सुकन्या च एव दारिका

ततः षष्टि सहस्राणि सुषुवे यादवी प्रभा

तथा एव यत्नः कर्तव्यश् च आराध्य एव पिनाकिनम्

सूत उवाच

इक्ष्वाकुर् अर्क वंशस्य तथा एव उक्तः तपोधनाः

भगीरथस्य तनयो नाभाग इति विश्रुतः

तस्य अयुत आयूः पुत्रो ऽभूद् ऋतुपर्णः ततस् अभवत्

पुरुकुत्सस्य पुत्रः अभूत् वसुदः नर्मदा पतिः

अथ अन्विषन्तः राजानं भ्रातरस् तस्य मानवाः

इन्दुः तस्य च पुत्रः अभूत् युवनाश्वः ततस् अभवत्

तस्य आत्मजः चन्द्रगिरिर् भानुश् चन्द्रः ततस् अभवत्

निर्मिता येन श्रावस्ती गौड देशे द्विजोत्तमाः

अहीनगुः तस्य सुतः सहस्राश्वः ततस् परः

नारायण आत्मकाः सर्वे रामः तेषु अग्रजः अभवत्

नाभागस्य अम्बरीषः अभूत् सिन्धुद्वीपस् ततो ऽभवत्

ताभ्याम् आराधितः पूर्वम् और्वः ऽग्निः पुत्र काम्यया

तस्य पुत्रास् त्रयो जाता दृढाश्वो दण्ड एव च

नरिष्यन्तस्य पुत्रो अभूत् शुचः नाम महा बलः

तस्य पुत्रो दिलीपस् तु दिलीपात् तु भगीरथः

अगमद् वडबा रूपम् उत्तमं केन हेतुना

येन भागीरथी गङ्गा तपः कृत्वा अवतारिता

तस्य अनरण्यः पुत्रः अभूत् निघ्नः तस्य सुतः अभवत्

द्वे भार्ये सगरस्य अपि प्रभा भानुमती तथा

ततस् ते ददृशुः सर्वे वडबाम् अग्रतः स्थिताम्

बुधस्य भवने तिष्ठन् इलः गर्भ धरः अभवत्

एका षष्टि सहस्राणि सुतम् एकम् तथा अपरा

नभसः पुण्डरीकः अभूत् क्षेमधन्वा ततः स्मृतः

इक्ष्वाकोः अश्वमेधेन यत् फलम् स्यात् तत् आवयोः

तस्य पुत्रौ कुश लवौ इक्ष्वाकु कुल वर्धनौ

श्रावस्तात् बृहदश्वः अभूत् कुवलाश्वः ततस् अभवत्

मेरोः दक्षिणतस् ये ये राजानः संप्रकीर्तिताः

इक्ष्वाकोः च अश्वमेधेन च इलः किम्पुरुषो ऽभवत्

तस्मात् दशरथः जातः तस्य पुत्र चतुष्टयम्

ज्येष्ठः पुत्र शतस्य आसीत् दश पञ्च च तद् सुताः

पृषध्रो गो वधात् शूद्रः गुरु शापात् अजायत

ककुद्मी च अपरम् नाम ज्येष्ठः पुत्र शतस्य च

मेरोः उत्तरतस् ते तु जाताः पार्थिव सत्तमाः

ततस् तु मैत्रावरुणिं पप्रच्छुः ते पुरोधसम्
मासम् एकम् पुमान् वीरः स्त्री च मासम् अभूत् पुनर्

असमञ्जसः तु तनयो यो अंशुमन्त् नाम विश्रुतः

हर्यश्वस्य निकुम्भो ऽभूत् संहताश्वस् ततो ऽभवत्

इक्ष्वाकु प्रमुखाः जग्मुः तदा शरवण अन्तिकम्

वनम् अगात् भविता स कृते नृपः

तस्मात् सत्यव्रतः नाम तस्मात् सत्यरथः स्मृतः

पर्याण प्रत्यभिज्ञानात् सर्वे विस्मयम् आगताः

समयः शम्भु दयिता कृतः शरवणे पुरा

खनन्तः पृथिवीं दग्धा विष्णुना ये अश्व मार्गणे

पुनः पुरुष ताम् एति यथा असौ धनद उपमः

एवं पुरूरवाः पुंसोर् अभवद् वंश वर्धनः

चतुर्दश उत्तरम् च अन्यत् शतम् अस्य तथा अभवत्

त्रिधन्वनः सुतो जातः त्रय्यारुणः इति स्मृतः

बुधः च उत्पाद्य तं पुत्रं स्वर्लोकम् अगमत् ततस्

सगरः तस्य पुत्रः अभूत् राजा परम धार्मिकः

आनर्तो देशो अभूत् नगरी च कुशस्थली

उत्कलो वै गहस् तद्वत् हरिताश्वः च वीर्यवान्
सिंहे मे मन्युः

कोशे मे गन्धः

अश्वे मे घसिः

अजासु मे कर्कशः

अन्यत्र अस्मत् निविशताम् सहस्र अक्षः अमर्त्यो यो नो द्वेष्टि स रिष्यतु यम् उ द्विष्मस् तम् उ जहि इति

गौरे मे बाधिर्यम्

अप्सु मे श्रमः

दुष्कीर्तौ मे व्यृद्धिः

अश्वत्थे मे वेपथुः

राज गृहे मे ऽशनाया

ऋश्ये मे श्रमः

सूकरे मे क्लदथुः

कुलिङ्गे मे क्षवथुः

स्नावन्येषु मे म्लेच्छः

कूर्मे मे अङ्ग रोगः

भ्रातृव्ये मे पाप्मा

मयूरे मे जल्प्या

विदेहेषु मे शीपथः

वैश्ये मे ऽकार्मकृत्यम्

अथ अपः उपस्पृश्य यथेतं प्रविशन्ति

पुंश्चल्यां मे दुश्चरितम्

शलभे मे पाप्मा अलक्ष्मी

तां दिशम् एता अप उत्सिञ्चति यस्याम् अस्य दिशि द्वेष्यो भवति दुर्मित्रास् तस्मै भूयासुर् यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति

कुमार्यां मे ऽलङ्कारः

शूद्रे मे स्तेयम्

मक्षिकायां मे श्वल्कशः

चाषे मे पाप वादः

धन्वनि मे पिपासा

महावर्षेषु मे ग्लौः

व्रात्ये म ईत्या

दुन्दुभौ मे कासिका

क्लोके म ईर्ष्या

ऋक्षे मे शोकः

आखुनि मे दन्त रोगः

अश्मनि मे तन्द्रिः

ब्रह्मोज्झे मे किल्बिषम्

व्याघ्रे मे अन्तर् आमयः

विद्युति मे स्मयशः

मर्कटे मे दुरृद्धिः

राजन्य बन्धुनि मे ऽज्ञानम्

नैषादे मे ब्रह्महत्या

अपेहि पाप्मन् पुनर् अपनाशितो भव आ नः पाप्मन् सुकृतस्य लोके पाप्मन् धेह्य् अ विहृतः यो नः पाप्मन् न जहाति तम् उ त्वा जहिमो वयम्

कलिङ्गेषु मे ऽमेध्यम्

मूजवत्सु मे तप्ना

सपत्ने मे निरृतिः

उलले मे प्रध्या

उद्रिणि मे वमतिः

अप्रिये मे मृत्युः

खड्गे म आर्तिः

गवये म आन्ध्यम्

अजगरे मे दुस्वप्नः

बस्ते मे ऽपसर्या

पृदाखुनि मे स्वप्नः

शुके मे हरिमा

अव्यां म आव्यम्

उलले मे विलासः

शुनि मे दुरिप्रम्

हस्तिनि मे किलासः

वृषे मे जरा
प्रति पुरस्ताच् चरन्ति इति

देवताभिश् च एव एनम् यज्ञेन च जयति

ता अस्मै चक्षुः प्रयच्छतः

मिथुनेन एव अस्मै मिथुनं जनयति

ब्रह्म बृहस्पतिः

विष्णुना यज्ञेन यज्ञम्

बृहस्पतिना ब्रह्मणा ब्रह्म

ब्रह्म बृहस्पतिः

आग्नावैष्णवम् अष्टाकपालं निर्वपेत् प्रातस् सारस्वतं चरुं बार्हस्पत्यं चरुम् आग्नावैष्णवम् एकादश कपालम् मध्यंदिन एतौ च चरू आग्नावैष्णवं द्वादश कपालम् अपराह्ण एतौ च चरू यस्य भ्रातृव्यस् सोमेन यजेत

एकधा एव एनम् आप्नोति

या एव असौ मैत्रावरुणी वशा अनूबन्ध्या ताम् एव तेन आप्नोति

अस्तृत्यै

बृहस्पतिना ब्रह्मणा

वाक् सरस्वती

मिथुनं वा एतद् यद् घृतं च तण्डुलाश् च

मिथुनेन एव आत्मानम् अभितः पर्यूहते

तेजो वै घृतम्

अग्निर् वै सर्वा देवताः

ता एव भागधेयेन उपधावति

अग्निर् वै सर्वा देवताः

अग्नेर् वै मनुष्याश् चक्षुषा पश्यन्ति विष्णोर् देवताः

तेजसा एव अस्मिन् तेजो दधाति

सरस्वत्या वाचा वाचम्

यदि मन्येत

समम् एव द्वाभ्यां करोति

द्वे अनुवाक्ये कुर्याद् एकां याज्याम्

एताम् एव निर्वपेद् अभिचरन्

विष्णुर् यज्ञः

धेन्वा घृतं पयो ऽनडुहस् तण्डुलाः

समम् एव कृत्वा यत् किं च ततः करोति तेन अतिप्रयुङ्क्ते

पुरोडाशैस् सवनानि

स्तृणुत एनम्

एक कपालः भवति

धेन्वा घृतं पयो ऽनडुहस् तण्डुलाः

न वै पुरुषं कपालैर् आप्तुम् अर्हति

मिथुनं वा एतद् यद् घृतं च तण्डुलाश् च

अग्निर् वै सर्वा देवता विष्णुर् यज्ञः

अग्निना एव अस्य देवताभिर् देवता आप्नोति

तत्र यत् किं च ददाति तद् दक्षिणा

विष्णुना यज्ञेन यज्ञम्

अग्निना एव अस्य देवताभिर् देवताः प्रतिचरति

ब्रह्म बृहस्पतिः

वाक् सरस्वती

कपालैश् छन्दांसि

विष्णुर् यज्ञः

तेजश् चक्षुः

आग्नावैष्णवं घृते चरुं निर्वपेद् अभिचर्यमाणः

विष्णुर् यज्ञः

आग्नावैष्णवं घृते चरुं निर्वपेच् चक्षुः कामः

विष्णुर् यज्ञः

तौ चक्षुषः प्रदातारौ

आग्नावैष्णवम् एकादश कपालम् निर्वपेत् सारस्वतं चरुं बार्हस्पत्यं चरुम् अभिचरन् वा अभिचर्यमाणः वा

बृहस्पतिना ब्रह्मणा ब्रह्म

देवताश् च एव यज्ञं च अवरुध्य पशुम् आलभते

घृते भवति

विष्णुर् यज्ञः

आग्नावैष्णवम् एकादश कपालम् निर्वपेत् पशुम् आलप्स्यमानः

मैत्रावरुणम् एक कपालम् अनुनिर्वपति

देवताश् च एव यज्ञं च मध्यतः प्रविशति
एषा वै माता

वाच् उ प्राणे प्रतिष्ठिता

सः एष प्राणः वाचि प्रतिष्ठितः

अदितिः द्यौः अदितिः अन्तरिक्षम् इति

एषा अन्तरिक्षम्

प्रतितिष्ठति यः एवम् वेद

अदितिः माता स पिता स पुत्रः इति

ये देवाः असुरेभ्यः पूर्वे पञ्च जनाः आसन् यः एव असौ आदित्ये पुरुषः यः चन्द्रमसि यः विद्युति यः अप्सु यः अयम् अक्षन् अन्तर् एषः एव ते

प्राणः ह वाव साम्नः असुः

एषा हि एव जातम्

एषा पुत्रः

प्राणः इति ब्रूयात्

अदितिः जातम् अदितिः जनित्वम् इति

एषा वै द्यौः

एषा जनित्वम्

तेन ह एतेन असुना देवाः जीवन्ति पितरः जीवन्ति मनुष्याः जीवन्ति पशवः जीवन्ति गन्धर्व अप्सरसः जीवन्ति सर्वम् इदम् जीवति

तौ एतौ एवम् अन्योन्यस्मिन् प्रतिष्ठितौ

तत् एषा एव

विश्वे देवाः अदितिः पञ्च जनाः इति
ततो विषम विष ज्वाला अवलीढ अवयवा सा धरणी तले न्यपतत्

वृद्धया अपि अभाषि मुनि वरैः कालयवन नाम्नि द्वीपे कालगुप्तो नाम धन आढ्यः वैश्य वरः कश्चिद् अस्ति

तत् एनम् गृहाण इति उक्त्वा दैव आनुकूल्येन मह्यं तं व्यतरन्

तेषु धर्म शीलः सत्यवर्मा संसार असार ताम् बुद्ध्वा तीर्थ यात्रा अभिलाषी देश अन्तरम् अगमत्

तस्मिन् एव काले सुमति सुमित्र सुमन्त्र सुश्रुतानाम् मन्त्रिणां प्रमति मित्रगुप्त मन्त्रगुप्त विश्रुत आख्याः महा अभिख्याः सूनवो नव उद्यत् इन्दु रुचः चिर आयुषः समजायन्त

तदीय अर्भकयोः यमयोः धात्री भावेन परिकल्पिता अहम् मद् दुहित्री अपि तीव्र गतिम् भूपतिम् अनुगन्तुम् अक्षमे अभूव

चिर आयुष्मत् तया स च उन्नत तरु शाखा समासीनेन वानरेण केनचिद् पक्व फल बुद्ध्या परिगृह्य फल इतर तया वितत स्कन्ध मूले निक्षिप्तो ऽभूत्

सा अहम् मोहं गता केन अपि कृपालुना वृष्णि पालेन स्व कुटीरम् आवेश्य विरोपित व्रणा अभवम्

अथ अर्धरात्रे निद्रा निलीन नेत्रे परिजने विजने शोक पारावारम् अपारम् उत्तर्तुम् अ शक्नुवती सेना निवेश देशम् निःशब्द लेशम् शनैस् अतिक्रम्य यस्मिन् रथस्य संसक्त तया तद् आनयन पलायन श्रान्ताः गन्तुम् अक्षमाः क्षमापति रथ्याः पथ्या आकुलाः पूर्वम् अतिष्ठन् तस्य निकट वट तरोः शाखायां मृति रेखायाम् इव क्वचिद् उत्तरीय अर्धेन बन्धनं मृति साधनम् विरच्य मर्तु कामा अभिरामा वाच् माधुरी विरसीकृत कलकण्ठ कण्ठा स अश्रु कण्ठा व्यलपल् लावण्य उपमित पुष्पसायकैः भूनायक भवान् एव भाविनि अपि जन्मनि वल्लभो भवतु इति

सा स सम्भ्रमम् आगत्य अमन्द हृदय आनन्द सम्फुल्ल वदन अरविन्दा तम् उपोषिताभ्याम् इव अनिमिषिताभ्याम् लोचनाभ्यां पिबन्ती विकस्वरेण स्वरेण पुरोहित अमात्य जनम् उच्चैस् आहूय तेभ्यः तम् अदर्शयत्

कंचन कालं विरचित दैव समाधिः विगलित आधिः तिष्ठतु तावत् इति

राजवाहनो मन्त्रि पुत्रैः आत्म मित्रैः सह बाल केलीः अनुभवन् अवर्धत

तत्र विवृत वदनः कः अपि रूपी कोप इव व्याघ्रः शीघ्रं माम् आघ्रातुम् आगतवन्

ततः स रत्न आकर मेखलाम् इलाम् अनन्य शासनाम् शासद् अनपत्य तया नारायणं सकल लोक एक कारणम् निरन्तरम् अर्चयामास

ब्रह्मवर्चसेन तुलित वेधसम् पुरोधसं पुरस्कृत्य कृत्य विद् महीपतिः कुमारं सु कुमारम् जात संस्कारेण बाल अलंकारेण च विराजमानं राजवाहन नामानम् व्यधत्त

ततस् त्रि काल ज्ञः तपोधनः राजानम् अवोचत् सखे शरीर कार्श्य कारिणा तपसा अलम्

ततः सकल लिपि ज्ञानम् निखिल देशीय भाषा पाण्डित्य षडङ्ग सहित वेद समुदाय कोविद त्वम् काव्य नाटक आख्यानक आख्यायिका इतिहास चित्र कथा सहित पुराण गण नैपुण्यम् धर्म शब्द ज्योतिस् तर्क मीमांसा आदि समस्त शास्त्र निकर चातुर्यम् कौटिल्य कामन्दकीय आदि नीति पटल कौशलम् वीणा आदि अशेष वाद्य दाक्ष्यम् संगीत साहित्य हारि त्वम् मणि मन्त्र औषध आदि माया प्रपञ्च चुञ्चु त्वम् मातंग तुरंग आदि वाहन आरोहण पाटवम् विविध आयुध प्रयोग चण त्वम् चौर्य दुरोदर आदिक पट कला प्रौढ त्वम् च तद् तद् आचार्येभ्यः सम्यक् लब्ध्वा यौवनेन विलसन्तं कुमार निकरम् निरीक्ष्य महीवल्लभः सः ऽहं शत्रु जन दुर्लभः इति परम आनन्दम् अमन्दम् अविन्दत

काली स असूयम् एकदा धात्र्या मया सह बालम् एनम् एकेन मिषेण आनीय तटिन्याम् एतस्याम् अक्षिपत्

इतरे मन्त्रि सूनवः पुरंदर पुर अतिथिषु पितृषु यथापूर्वम् अन्वतिष्ठन्

राजहंसः तु प्रशस्त वीत दैन्य सैन्य समेतः तीव्र गत्या निर्गत्य अधिक _ द्विषं रुरोध

तं प्रणम्य तेन कृत आतिथ्यः तस्मै कथित कथ्यः तद् आश्रमे दूरीकृत श्रमे कंचन कालम् उषित्वा निज राज्य अभिलाषी मित भाषी सोम कुल अवतंसः राजहंसो मुनिम् अभाषत भगवन् मानसारः प्रबलेन दैव बलेन मां निर्जित्य मद् भोग्यम् राज्यम् अनुभवति

तस्य वसुमती नाम सुमती लीलावती कुल शेखर मणिः रमणी बभूव
प्रणतया तया शबर्या स लीलम् अलापि राजन् आत्म पल्ली समीपे पदव्यां वर्तमानस्य शक्र समानस्य मिथिला ईश्वरस्य सर्व स्वम् अपहरति शबर सैन्ये मद् दयितेन अपहृत्य कुमार एष मे अर्पितः व्यवर्धत इति

करेण एकेन बालम् उद्धृत्य अपरेण प्लवमाना नदी वेग आगतस्य कस्यचिद् तरोः शाखाम् अवलम्ब्य तत्र शिशुं निधाय नदी वेगेन उह्यमाना केनचिद् तरु लग्नेन कालभोगिना अहम् अदंशि

तत् निशम्य सत्यवर्म स्थित्याः सम्यक् अनिश्चित तया खिन्न मानसः नरपतिः सुमतये मन्त्रिणे सोमदत्तं नाम तद् अनुज तनयम् अर्पितवन्

तत् अवधार्य कार्य ज्ञः राजा मुनि कथितम् द्वितीयं राज कुमारम् एव निश्चित्य साम दानाभ्याम् ताम् अनुनीय अपहारवर्मा इति आख्याय देव्यै वर्धय इति समर्पितवान्

राजा अपि सम्पद् न्यक्कृत आखण्डलः सुहृद् नृप मण्डलम् समाहूय निज सम्पद् मनोरथ अनुरूपम् देव्याः सीमन्त उत्सवम् व्यधत्त

तद् नन्दिनीम् नयन आनन्द कारिणीम् सुवृत्तां नाम एतस्मात् द्वीपात् आगतः मगध नाथ मन्त्रि सम्भवः रत्नोद्भवो नाम रमणीय गुण आलयः भ्रान्त भू वलयः मनोहारी व्यवहारी उपयम्य सु वस्तु संपदा श्वशुरेण संमानितो ऽभूत्

प्रसव वेदनया विचेतना सा प्रच्छाय शीतले तरु तले निवसति

सर्वेषां सुहृदाम् एकदा एव अनुकूल दैव अभावेन महा आश्चर्यम् बिभ्राणो राजा रत्नोद्भवः कथम् अभवद् इति चिन्तयन् तद् नन्दनम् पुष्पोद्भव नामधेयम् विधाय तद् उदन्तम् व्याख्याय सुश्रुताय विषाद संतोषौ अनुभवन् तद् अनुज तनयम् समर्पितवान्

अथ कदाचिद् एकेन तापसेन रसेन राज लक्षण विराजितम् कच्चित् नयन आनन्द करम् सु कुमारम् कुमारं राज्ञे समर्प्य अवोचि भूवल्लभ कुश समिध् आनयनाय वनं गतेन मया काचिद् अशरण्या व्यक्त कार्पण्य अश्रु मुञ्चन्ती वनिता विलोकिता

इति श्री दण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते कुमारोत्पत्तिर् नाम प्रथम उच्छ्वासः

क्लेशस्य परां काष्ठाम् अधिगता सु वृत्ता अस्मिन् अटवी मध्ये ऽद्य सुतम् असूत

केसरिणा करिणं निहत्य कुत्रचिद् अगामि

तत्र मगध राजः प्रक्षीण सकल सैन्य मण्डलम् मालव राजम् जीव ग्राहम् अभिगृह्य कृपालु तया पुनर् अपि स्व राज्ये प्रतिष्ठापयामास

तेन अभाषि भू भ्रमण बलिना प्राञ्जलिना देव शिरसि देवस्य आज्ञाम् आदाय एनम् निर्दोषं वेषं स्वीकृत्य मालव इन्द्र नगरम् प्रविश्य तत्र गूढतरं वर्तमानः तस्य राज्ञः समस्तम् उदन्त जातम् विदित्वा प्रत्यागमम्

ब्रह्माण्ड छत्त्र दण्डः शतधृति भवन अम्भोरुहः नाल दण्डः क्षोणी नौ कूप दण्डः क्षरत् अमरसरित् पट्टिका केतु दण्डः

एवं मिलितेन कुमार मण्डलेन सह बाल केलीः अनुभवन् अधिरूढ अनेक वाहनः राजवाहनो ऽनुक्रमेण चौल उपनयन आदि संस्कार जातम् अलभत

एकदा हितैः सुहृद् मन्त्रि पुरोहितैः सभायां सिंहासन आसीनः गुणैर् अ हीनः ललाट तट न्यस्त अञ्जलिना द्वारपालेन व्यज्ञापि देव देव संदर्शन लालस मानसः कः अपि देवेन विरच्य अर्चन अर्हः यतिर् द्वार देशम् अध्यास्त इति

विजने वने स्थातुम् अशक्य तया जनपद गामिनम् मार्गम् अन्वेष्टुम् उद्युक्तया मया विवशायाः तस्याः समीपे बालकं निक्षिप्य गन्तुम् अनुचितम् इति कुमारो अपि अनायि इति

राजा सुहृद् आपद् निमित्तम् शोकं तद् नन्दन विलोकन सुखेन किंचिद् अधरीकृत्य तम् उपहारवर्म नाम्ना आहूय राजवाहनम् इव पुपोष

स कुत्र गतः केन वा गृहीतः परीक्ष्य अपि न वीक्ष्यते तद् मुख अवलोकनेन विना अनेकानि अहानि अतीतानि

किं करोमि क्व यामि भवद्भिः न किम् अदर्शि इति

देव सकलस्य भूपाल कुलस्य मध्ये तेजस् वरिष्ठः गरिष्ठो भवान् अद्य विन्ध्य वन मध्यम् निवसति इति जल बुद्बुद समाना विराजमाना संपद् तडित् लता इव सहसा एव उदेति नश्यति च

सहसा दुर्ग संश्रयः कार्यः इति

कामपालस्य यक्ष कन्या संगमे विस्मयमान मानसः राजहंसो रञ्जित मित्रम् सुमित्रं मन्त्रिणम् आहूय तदीय भ्रातृ पुत्रम् अर्थपालम् विधाय तस्मै सर्वं वार्त्ता आदिकम् व्याख्याय अदात्
तस्मात् नः युद्धं सांप्रतम् असांप्रतम्

विट नट वारनारी परायणः दुर्विनीतः कामपालो जनक अग्रजन्मनोः शासनम् अतिक्रम्य भुवं बभ्राम

दया आविष्ट हृदयः ऽहं मन्त्र बलेन विष व्यथाम् अपनेतुम् अक्षमः समीप कुञ्जेषु औषधि विशेषम् अन्विष्य प्रत्यागतो व्युत्क्रान्त जीविताम् तां व्यलोकयम्

ततो वन मार्गेण दुर्गेण गच्छन् अधिक बलेन शबर बलेन रभसात् अभिहन्यमानः मूल बल अभिरक्षित अवरोधः स महा निरोधः पलायिष्ट

रोष रूक्षेण निटिलाक्षेण भस्मीकृत चेतने मकरकेतने तदा भयेन अनवद्या वनिता इति मत्वा तस्य रोलम्ब आवलिः केश जालम् प्रेम आकरः रजनीकरो विजित अरविन्द वदनम् जयध्वजायमानो मीनो जाया युतः अक्षि युगलम् सकल सैनिक अङ्ग वीरः मलय समीरः निःश्वासः पथिक हृद् दलन करवालः प्रवालः च आधार बिम्बम् जय शङ्खः बन्धुरा लावण्य धरा कन्धरा पूर्ण कुम्भौ चक्रवाक अनुकारौ पयोधरौ ज्यायमाने मार्दव असमाने बिस लते च बाहू ईषत् उत्फुल्ल लीला अवतंस कह्लार कोरकौ गङ्गा आवर्त सनाभिः नाभिः दूरीकृत योगि मनोरथः जैत्ररथो अति घनम् जघनम् जय स्तम्भ भूते सौन्दर्य भूते विघ्नित यति जन आरम्भे रम्भे च ऊरु युगम् आतपत्र सहस्र पत्त्रम् पाद द्वयम् अस्त्र भूतानि प्रसूनानि तानि इतराणि अङ्गानि च समभूवन् इव

तत्र हेति तति हति श्रान्ताः अमात्या दैवगत्या अनुत्क्रान्त जीविताः निशान्त वात लब्ध संज्ञाः कथंचिद् आश्वस्य राजानं समन्ताद् अन्वीक्ष्य अनवलोकितवन्तः दैन्यवन्तो देवीम् अवापुः

ततः सम्पूर्ण गर्भ दिवसा वसुमती सु मुहूर्ते सकल लक्षण लक्षितम् सुतम् असूत

विरोधि दैव धिक्कृत पुरुषकारः दैन्य व्याप्त आकारः मगध अधिपतिः अधिक आधिः अमात्य सम्मत्या मृदु भाषितया तया वसुमत्या मत्या कलितया च समबोधि

अन्येद्युः कंचन बालकम् उरसि दधती वसुमती वल्लभम् अभिगता

तं विलोक्य भीता सा बालकं निपात्य प्राद्रवत्

सुहृद् जन परिवृतः रत्नोद्भवः तत्र निमग्नो वा केन उपायेन तीरम् अगमत् वा न जानामि

तदा तत् आकर्ण्य मन्त्रिणो भूमहेन्द्रं मगध इन्द्रम् कथंचिद् अनुनीय रिपुभिर् असाध्ये विन्ध्य अटवी मध्ये अवरोधान् मूल बल रक्षितान् निवेशयामासुः

किंच दैवज्ञ कथितः मथित उद्धत अरातिः सार्वभौमो ऽभिरामो भविता सु कुमारः कुमारः त्वद् उदरे वसति

मालव नाथः जय लक्ष्मी सनाथः मगध राज्यम् प्राज्यं समाक्रम्य पुष्पपुरम् अध्यतिष्ठत्

तदा आलोच्य निश्चित तद् कृत्यैः अमात्यैः राजा विज्ञापितो ऽभूद् देव निरुपायेन देव सहायेन योद्धुम् अरातिः आयाति

तेन कुत्रत्यो ऽयम् इति पृष्टा समभाषत राजन् अतीतायां रात्रौ काचन दिव्य वनिता मद् पुरतस् कुमारम् एनम् संस्थाप्य निद्रा मुद्रिताम् मां विबोध्य विनीता अब्रवीत् देवि त्वद् मन्त्रिणः धर्मपाल नन्दनस्य कामपालस्य वल्लभा यक्ष कन्या अहम् तारावली नाम नन्दिनी मणिभद्रस्य

तदनु तस्याः पावक संस्कारम् विरच्य शोक आकुल चेताः बालम् एनम् अगतिम् आदाय सत्यवर्म वृत्तान्त वेलायाम् तद् निवास अग्रहार नामधेयस्य अश्रुत तया तद् अन्वेषणम् अशक्यम् इति आलोच्य भवत् अमात्य तनयस्य भवान् एव अभिरक्षिता इति भवन्तम् एनम् आनयम् इति

बालकेन सत्त्व सम्पन्न तया सकल क्लेश सहेन अभावि

ततः सकल सैन्य समन्वितः राजहंसः तपस् विभ्राजमानम् वामदेव नामानम् तपोधनं निज अभिलाष अवाप्ति साधनम् जगाम

किञ्च पुरा हरिश्चन्द्र रामचन्द्र मुख्याः असंख्या महीन्द्रा ऐश्वर्य उपमित महा इन्द्राः दैव तन्त्रम् दुःख यन्त्रम् सम्यक् अनुभूय पश्चात् अनेककालम् निज राज्यम् अकुर्वन्

भीता अहम् उदग्र ग्राव्णि स्खलन्ती पर्यपतम्

अहम् अपि भवत् मित्रस्य विदेह नाथस्य विपद् निमित्तम् विषादम् अनुभवन् तद् अन्वय अङ्कुरम् कुमारम् अन्विष्यन् तदा एकम् चण्डिका मन्दिरम् सुन्दरं प्रागाम्

विजित अमर पुरे पुष्पपुरे निवसता सा अनन्त भोग लालिता वसुमती वसुमती इव मगध राजेन यथासुखम् अन्वभावि
तेभ्यो दत्ता आशीः अहम् बालकम् अङ्गीकृत्य शिशिर उदक आदिना उपचारेण आश्वास्य निःशङ्कं भवत् अङ्कम् समानीतवान् अस्मि

ज्योतिश्चक्र अक्ष दण्डः त्रिभुवन विजय स्तम्भ दण्डः अङ्घ्रि दण्डः श्रेयस् त्रैविक्रमः ते वितरतु विबुध द्वेषिणाम् कालदण्डः

तत्र संततम् एवंविध विजय सिद्धये कुमारं देवता उपहारम् करिष्यन्तः किराताः महीरुह शाखा अवलम्बितम् एनम् असि लतया वा सैकत तले खनन निक्षिप्त चरणम् लक्षीकृत्य शित शर निकरेण वा अनेक चरणैः पलायमानं कुक्कुर बालकैः वा दंशयित्वा संहनिष्यामः इति भाषमाणा मया समभ्यभाषन्त ननु किरात उत्तमाः घोर प्रचारे कान्तारे स्खलित पथिनः स्थविर भूसुरः ऽहं मम पुत्रकं क्वचिद् छायायाम् निक्षिप्य मार्ग अन्वेषणाय किंचिद् अन्तरम् अगच्छम्

परस्पर बद्ध वैरयोः एतयोः शूरयोः तदा तद् आलोकन कुतूहल आगत गगन चर आश्चर्य कारणे रणे वर्तमाने जय आकाङ्क्षी मालव देश रक्षी विविध आयुध स्थैर्य चर्या _ समर तुलित अमर ईश्वरस्य मगध ईश्वरस्य तस्य उपरि पुरा पुराराति दत्ताम् गदां प्राहिणोत्

शितिकण्ठ दत्त शक्ति सारः मानसारो योद्धु मनसाम् अग्रीभूय सामग्री समेतः ऽक्लेशं मगध देशम् प्रविवेश

तस्मात् अद्य तव मरणम् अनुचितम् इति भूषित भाषितैः अमात्य पुरोहितैः अनुनीयमानया तया क्षणं क्षण हीनया तूष्णीम् अस्थायि

ततः सोदर विलोकन कौतूहलेन रत्नोद्भवः कथंचिद् श्वशुरम् अनुनीय चपल लोचनया सह प्रवहणम् आरुह्य पुष्पपुरम् अभिप्रतस्थे

राजा निटिल तट चुम्बित निज चरण अम्बुजैः प्रशंसित दैव माहात्म्यैः अमात्यैर् अभाणि देव रथ्य चयः सारथि अपगमे रथं रभसात् अरण्यम् अनयत् इति

ततः स्वस्थीभूय क्ष्माभर्तुः अन्तिकम् उपतिष्ठासुः असहाय तया दुहित्र्याः अनभिज्ञ तया च व्याकुलीभवामि इति अभिदधाना एकाकिनी अपि स्वामिनं गमिष्यामि इति सा तदा एव निरगात्

अहं समीप लता गुल्मके प्रविश्य परीक्षमाणो ऽतिष्ठम् निपतितं बालकं पल्लव कवलम् इव आददति गज पतौ कण्ठीरवो महा ग्रहेन न्यपतत्

मद् अवलम्बीभूतः भूरुहो अयम् अस्मिन् देशे तीरम् अगमत्

कल्याणि भूरमण मरणम् अनिश्चितम्

वसुमती गर्भ स्थः सकल रिपु कुल मर्दनः राज नन्दनः नूनं सम्भविष्यति कंचन कालं तूष्णीम् आस्स्व इति

तैः बहुधा विज्ञापितो अपि अखर्वेण गर्वेण विराजमानो राजा तद् वाक्यम् अकृत्यम् इत्य् अन् आदृत्य प्रतियोद्धु मनाः बभूव

तद् शव आकर्षिणः ऽमर्षिणो व्याघ्रस्य प्राणान् बाणः बाणासन यन्त्र मुक्तः ऽपाहरत्

भूपतिर् आयान्तं तं विलोक्य सम्यक् ज्ञात तदीय गूढ चार भावः निखिलम् अनुचर निकरम् विसृज्य मन्त्रि जन समेतः प्रणतम् एनम् मन्द हासम् अभाषत ननु तापस देशं स अपदेशम् भ्रमन् भवान् तत्र तत्र भवत् अभिज्ञातम् कथयतु इति

ततः परं देव एव प्रमाणम् इति

द्विजोत्तम कश्चिद् अत्र तिष्ठति

तस्य राज्ञः परम विधेयाः धर्मपाल पद्मोद्भव सितवर्म नामधेयाः धीर धिषण अवधीरित विबुध आचार्य विचार्य कार्य साहित्याः कुल अमात्याः त्रयः ऽभूवन्

कदाचिद् वामदेव शिष्यः सोमदेवशर्मा नाम कंचिद् एकं बालकं राज्ञः पुरो निक्षिप्य अभाषत देव रामतीर्थे स्नात्वा प्रत्यागच्छता मया कानन अवनौ वनितया कया अपि धार्यमाणम् एनम् उज्ज्वल आकारम् कुमारं विलोक्य स आदरम् अभाणि स्थविरे का त्वम् एतस्मिन् अटवी मध्ये बालकम् उद्वहती किमर्थम् आयासेन भ्रमसि इति

वसुमती तु तेभ्यो निखिल सैन्य क्षतिम् राज्ञो अदृश्य त्वम् च आकर्ण्य उद्विग्ना शोक सागर मग्ना रमण अनुगमने मतिं व्यधत्त

अस्ति समस्त नगरी निकषायमाणा शश्वत् अगण्य पण्य विस्तारित मणि गण आदि वस्तु जात व्याख्यात रत्न आकर माहात्म्या मगध देश शेखरीभूता पुष्पपुरी नाम नगरी

मदीय पाणि भ्रष्टः बालकः कस्य अपि कपिला शवस्य क्रोडम् अभ्यलीयत

कुमारम् अपरम् उद्वहती मद् दुहित्री कुत्र गता न जाने
लता गृहात् निर्गतः अहम् अपि तेजस् पुञ्जम् बालकं शनैर् अवनीरुहाद् अवतार्य वन अन्तरे वनिताम् अन्विष्य अ विलोक्य एनम् आनीय गुरवे निवेद्य तद् निदेशेन भवत् निकटम् आनीतवान् अस्मि इति

राजा अपि मुनि वाक्यम् अङ्गीकृत्य अतिष्ठत्

तत्र वीर भट पटल उत्तरङ्ग तुरंग कुञ्जर मकर भीषण सकल रिपु गण कटक जलनिधि मथन मन्दरायमाण समुद्दण्ड भुज दण्डः पुरन्दर पुर अङ्गण वन विहरण परायण तरुण गणिका गण जेगीयमानया अतिमानया शरद् इन्दु कुन्द घनसार नीहार हार मृणाल मराल सुर गज नीर क्षीर गिरिश अट्टहास कैलास काश नीकाश मूर्त्या रचित दिश् अन्तराल पूर्त्या कीर्त्या अभितस् सुरभितः स्वर् लोक शिखर उरु रुचिर रत्न रत्न आकर वेला मेखलायित धरणी रमणी सौभाग्य भोग भाग्यवान् अनवरत याग दक्षिणा रक्षित शिष्ट विशिष्ट विद्या सम्भार भासुर भूसुर निकरः विरचित अराति संतापेन प्रतापेन सतत तुलित वियन्मध्यहंसः राजहंसो नाम घन दर्प कन्दर्प सौन्दर्य सोदर्य हृद्य निरवद्य रूपः भूपो बभूव

त्वम् एनम् मनोज संनिभम् अभिवर्धय इति विस्मय विकसित नयनया मया स विनयम् सत्कृता सु अक्षा यक्षी सा अपि अदृश्य ताम् अयासीद् इति

कल्लोल मालिका अभिहतः पोतः समुद्र अम्भसि अमज्जत्

तेषां सितवर्मणः सुमति सत्यवर्मणौ धर्मपालस्य सुमन्त्र सुमित्र कामपालाः पद्मोद्भवस्य सुश्रुत रत्नोद्भवौ इति तनयाः समभूवन्

गरलस्य उद्दीपन तया मयि मृतायाम् अरण्ये कश्चन शरण्यो न अस्ति इति मया शोच्यते इति

तस्मिन् एव क्षणे वन्यो वारणः कश्चिद् अदृश्यत

गगन चारिन्या अपि वाण्या सत्यम् एतत् इति तद् एव अवाचि

तद्वत् एव भवान् भविष्यति

ततः परस्मिन् दिवसे वामदेव अन्तेवासी तद् आश्रम वासी समाराधित देव कीर्तिम् निर्भर्त्सित मार मूर्तिम् कुसुम सु कुमारम् कुमारम् एकम् अवगमय्य नरपतिम् अवादीद् देव विलोल अलकम् बालकं निज उत्सङ्ग तले निधाय रुदतीं स्थविराम् एकाम् विलोक्य अवोचम् स्थविरे का त्वम् अयम् अर्भकः कस्य नयन आनन्द करः कान्तारं किमर्थम् आगता शोक कारणम् किम् इति

सो ऽपि मर्कटः क्वचिद् अगात्

ततः कदाचिन् नानाविध महा आयुध नैपुण्य रचित अगण्य जन्य राजन्य मौलि पालि निहित निशित सायकः मगध नायकः मालव ईश्वरम् प्रत्यग्र संग्राम घस्मरम् समुत्कट मान सारम् मानसारं प्रति स हेलम् न्यक्कृत जलधि निर्घोष अहंकारेण भेरी झङ्कारेण हठिका आकर्णन आक्रान्त भय चण्डिमानम् दिश् दन्तावल वलयम् विघूर्णत् निज भर नमत् मेदिनी भरेण आक्रान्त भुजग राज मस्तक बलेन चतुरङ्ग बलेन संयुतः संग्राम अभिलाषेण रोषेण महता आविष्टः निर्ययौ

निशित शर निकर शकलीकृता अपि सा पशुपति शासनस्य अवन्ध्य तया सूतं निहत्य रथ स्थम् राजानं मूर्छितम् अकार्षीत्

यक्ष ईश्वर अनुमत्या मद् आत्मजम् एतम् भवत् तनूजस्य अम्भोनिधि वलय वेष्टित क्षोणी मण्डल ईश्वरस्य भाविनो विशुद्ध यशस् निधेः राजवाहनस्य परिचर्या करणाय आनीतवती अस्मि

तत् निखिलम् दैव आयत्तम् एव अवधार्य कार्यम्

ततो विरचित महेन मन्त्रि निवहेन विरचित दैव आनुकूल्येन कालेन शिबिरम् आनीय अपनीत अशेष शल्यः विकसित निज आनन अरविन्दः राजा सहसा विरोपित व्रणः ऽकारि

तत्र प्रख्यातयोः एतयोः असंख्ये संख्ये वर्तमाने सुहृद् साहाय्यकम् कुर्वाणो निज बले सति विदेहे विदेह ईश्वरः प्रहारवर्मा जयवता रिपुणा अभिगृह्य कारुण्येन पुण्येन विसृष्टो हत अवशेषेण शून्येन सैन्येन सह स्व पुर गमनम् अकरोत्