tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
कुलिजाल् लुक् खौ च

तस्य ईश्वरः

ब्रह्मणस् त्वः

भागाद् यच् च

पात्राद् घंश् च

पण पाद माष शतात् यत्

तस्य वापः

द्वि त्रि पूर्वात् निष्कात्

स्तेनाद् यन् न लोपः च

सम्भवत्य् अवहरति पचति

ऋषभ उपानहोः ञ्यः

मासाद् वयसि यत् खञौ

पन्थो ण नित्यम्

समायाः खः

अध्यर्ध पूर्व द्विगोः लुग् अ सञ्ज्ञायाम्

प्राक् क्रीतात् छः

गो द्वि अ चः अ सङ्ख्या परिमाण अश्व आदेः यत्

पुत्राच् छ च

तद् अस्य ब्रह्मचर्यम्

तेन तुल्यं क्रिया चेद् वतिः

तस्मै प्रभवति संताप आदिभ्यः

कंसाट् टिठन्

तत्र च दीयते कार्यं भव वत्

सप्तनो ऽञ् छन्दसि

तस्य च दक्षिणा यज्ञ आख्येभ्यः

छन्दसि घस्

द्विगोः ष्ठंश् च

विभाषा कार्षापण सहस्राभ्याम्

उ गो आदिभ्यः यत्

आढक आचित पात्रात् खो ऽन्यतरस्याम्

आ अर्हात् अ गो पुच्छ सङ्ख्या परिमाणात् ठक्

हायन अन्त युव आदिभ्यः 'ṇ

चित्तवति नित्यम्

लोक सर्व लोकात् ठञ्

पात्रात् ष्ठन्

चर्मणो ऽञ्

शूर्पाद् अञ् अन्यतरस्याम्

त्रिंशत् चत्वारिंशतोः ब्राह्मणे सञ्ज्ञायां डण्

पूरण अर्धात् ठन्

षष् मासात् ण्यच् च

पारायण तुरायण चान्द्रायणम् वर्तयति

सर्व पुरुषाभ्याम् ण ढञौ

तेन क्रीतम्

वस्न द्रव्याभ्याम् ठन् कनौ

पति अन्त पुरोहित आदिभ्यः यक्

तद् अर्थम् विकृतेः प्रकृतौ

आत्मन् विश्व जन भोग उत्तर पदात् खः

तेन परिजय्य लभ्य कार्य सुकरम्

तेन यथाकथाच हस्ताभ्याम् ण यतौ

द्वन्द्व मनोज्ञ आदिभ्यः च

तस्य निमित्तं संयोग उत्पातौ

अनुप्रवचन आदिभ्यः छः

प्रकृष्टे ठञ्

संशयम् आपन्नः

द्विगोर् वा

न नञ् पूर्वात् तत्पुरुषाद् अ चतुर संगत लवण वट युध कत रस लसेभ्यः

सो ऽस्य अंश वस्न भृतयः

अज अविभ्याम् थ्यन्

तत्र विदित इति च

तद् अस्य तद् अस्मिन् स्याद् इति

प्राक् वतेः ठञ्

कालात्

शतमान विंशतिक सहस्र वसनात् अण्

विभाषा हविः अपूप आदिभ्यः

प्राणभृत् जाति वयः वचन उद्गातृ आदिभ्यः ऽञ्

छन्दसि च

शताच् च ठन् यतौ अ शते

पङ्क्ति विंशति त्रिंशत् चत्वारिंशत् पञ्चाशत् षष्टि सप्तति अशीति नवति शतम्

सङ्ख्यायाः सञ्ज्ञा सङ्घ सूत्र अध्ययनेषु

तत् हरति वहत्य् आवहति भाराद् वंश आदिभ्यः

कर्म वेषात् यत्

रात्रि अहर् संवत्सरात् च

विंशतिकात् खः

कम्बलाच् च सञ्ज्ञायाम्

आकालिकड् आदि अन्त वचने

व्युष्ट आदिभ्यः 'ṇ

आ च त्वात्

सम्पादिनि

वर्ण दृढ आदिभ्यः ष्यञ् च

स्थाली बिलात्

वतोर् इड् वा

शरीर अवयवात् यत्

कालाद् यत्

तद् अस्मिन् वृद्धि आय लाभ शुल्क उपदा दीयते

गुणवचन ब्राह्मण आदिभ्यः कर्मणि च

शाणाद् वा

सर्व भूमि पृथिवीभ्याम् अण् अञौ

गोत्र चरणात् श्लाघा अत्याकार तद् अवेतेषु

सम् परि पूर्वात् ख च

योजनं गच्छति

माणव चरकाभ्याम् खञ्

पृथु आदिभ्यः इमनिज् वा

तस्मै हितम्

सख्युर् यः

सङ्ख्याया अ ति शत् अन्तायाः कन्

समापनात् स पूर्व पदात्

अ समासे निष्क आदिभ्यः

तद् अर्हम्

समयस् तद् अस्य प्राप्तम्

प्रयोजनम्

वत्सर अन्तात् छश् छन्दसि

दण्ड आदिभ्यः

अ वयसि ठंश् च

तद् अर्हति

द्विगोर् यप्

द्वि त्रि पूर्वात् अण् च

कर्मण उकञ्
विपर्ययं तु त्वं लब्ध्वा अनड्वान् इव वर्तसे

जयद्रथं तु राजानं यशोदेवी ह्य् अजीजनत्

न नः विद्यते तात पातकं स्तेयम् एव च

इति एष दीर्घतमसो बलेः वैरोचनस्य च

अनोः च एव सुता वीरास् त्रयः परम धार्मिकाः

विजयस्य तस्य पुत्रो बृहद्रथः

कृतार्थः सो ऽपि धर्म आत्मा योग माया आवृतः स्वयम्

दुर्वृत्तं त्वां त्यजामि अद्य गच्छ त्वं स्वेन कर्मणा

मनसा एव समादध्यौ तद् निष्ठः तत्परः हि सः

वङ्ग राजः तु पञ्च एते बलेः पुत्राः च क्षेत्रजाः

सूत उवाच

सूत उवाच

आसीद् दिविरथ अपत्यम् विद्वाः धर्मरथः नृपः

अतो अंश जः बृहत् कीर्तिः बृहस्पतिः इव ओजसा

कार्य अकार्ये न वा अगम्या गमनम् च तथा एव च

अन्धं वृद्धं च तं ज्ञात्वा न सा देवी जगाम ह

तस्यां कक्षीवत् आदीन् च शूद्र योनौ ऋषिर् वशी

लोमपाद इति ख्यातः तस्य शान्ता सुता अभवत्

प्रीतः च एव वरेण एव छन्दयामास वै बलिम्

चम्पस्य तु पुरी चम्पा पूर्वं या मालिनी

सुव्रतस्य तथा अम्बष्ठा कृशस्य पुरी

बालेया ब्राह्मणाः च एव तस्य वंश कराः प्रभो

जनयामास धर्म आत्मा शूद्रान् इति एवम् आदिकम्

गवां धर्मं तु वै श्रुत्वा संभ्रान्तः तु विसृज्य तम्

जनमेजयस्य राजर्षेर् महाशालो अभवत् सुतः

प्रवीणान् ऋषि धर्मस्य च ईश्वरान् ब्रह्म वादिनः

स हि धर्मरथः श्रीमान् तेन विष्णुपदे गिरौ

अथ दाशरथिर् वीरः चतुरङ्गः महा यशाः

दधिवाहन पुत्रः तु राजा दिविरथः स्मृतः

एवम् उक्तः तथा सम्यक् बृहत् तेजाः बृहस्पतिः

मम एव च इति ह उवाच तं दीर्घतमसं बलिः

कर्णस्य वृषसेनः तु पृथुसेनः तथा आत्मजः

कोलाहलस्य धर्म आत्मा संजयो नाम विश्रुतः

निर्भर्त्स्य च एनम् रुद्ध्वा च बाहुभ्यां सम्प्रगृह्य च

आयुष्मान् च वपुष्मान् च चक्षुष्मान् च ततस् अभवत्

त्रैकाल्य दर्शनम् च एव प्राधान्यं प्रसवे तथा

अन्तर्वत्नी अस्मि ते भ्रातुः ज्येष्ठस्य तु विरम्यताम्

आसीत् बृहद्रथात् च एव विश्वजित् जनमेजयः

उशीनरस्य पुत्राः तु तासु जाताः कुल उद्वहाः

उवाच तं बली राजा दृष्ट्वा कक्षीवत् आदिकान्

घृतात् च विदुषो जज्ञे प्रचेताः तस्य च आत्मजः

ताम् उवाच ततः सो ऽथ यत् ते परिहृतं शुभे

अथ भद्ररथस्य आसीत् बृहत्कर्मा जन ईश्वरः

चतुरङ्गस्य पुत्रः तु पृथुलाक्ष इति स्मृतः

जग्राह तं स धर्म आत्मा बलिर् वैरोचनिः तदा

मम च अन्यः समो वा अपि न हि मे बल संख्यया

बलिः तान् अभिनन्द्य आह पञ्च पुत्रान् अकल्मषान्

बृहस्पतिः महा तेजाः ममताम् एत्य कामतः

म्लेच्छ राष्ट्र अधिपाः सर्वे उदीचीं दिशम् आश्रिताः

सेनस्य सुतपा जज्ञे सुतपस् तनयः बलिः

अथ धर्मरथस्य अभूत् पुत्रः चित्ररथः किल

एतद् इच्छामहे श्रोतुम् अत्यन्त कुशलः ह्य् असि

तेजस्विनः सु वृत्ताः च यज्वानो धार्मिकाः च ते

महामनाः तु द्वौ पुत्रौ जनयामास विश्रुतौ

उशीनरं च धर्म ज्ञम् तितिक्षुं च एव ताव् उभौ

औशिजो भ्रातृ जन्यः ते सोपाङ्गं वेदम् उद्गिरन्

ख्यायते यस्य नाम्ना असौ गन्धार विषयः महान्

पाण्ड्यः च केरलः च एव चोलः कर्णः तथा एव च

चतुरो नियतान् वर्णान् सः वै स्थापयिता प्रभुः

तेषां च पञ्च दायादा वङ्ग अङ्गाः सुह्मकाः तथा

यज्ञ अर्थम् आहृतान् दर्भान् चचार सुरभीसुतः

तोषितः च यथाशक्ति प्रसादं कुरु मे प्रभो

गम्य अगम्यम् न जानीषे गो धर्मात् प्रार्थयन् सुताम्

न अर्हसि त्वं महाभाग पुत्रं मे दातुम् ईदृशम्

काष्ठे समुद्गे प्रक्षिप्य गङ्गा अम्भसि समुत्सृजत्

तस्माद् दीर्घतमाः अङ्गेषु कुक्षौ स्पृष्ट्वा इदम् अब्रवीत्

कथं बलेः सुता जाताः पञ्च तस्य महात्मनः

भविष्यन्ति कुमाराः तु पञ्च देव सुत उपमाः

न एव दास्यति पुत्रः ते पौत्रौ वै दास्यते फलम्

सभानरस्य पुत्रः तु विद्वाः कोलाहलः नृपः

तां स दीर्घतमा देवीं तथा कृतवतीं तदा

उत्सृजन्तं तु तद् रेतः वाचम् गर्भो ऽभ्यभाषत

दायादः तस्य च अङ्गः वै तस्मात् कर्णः अभवत् नृपः

भक्ष्य अभक्ष्यम् तथा च एव पेय अपेयम् तथा एव च
भो तात वाचाम् अधिपैः द्वयोः न अस्ति इह संस्थितिः

माम् एवम् उक्तवन् तस्मात् तमः दीर्घं प्रवेक्ष्यसि

पुत्रान् उत्पादयामास क्षेत्रजान् पञ्च पार्थिवान्

सोमः शुक्रेण वै राज्ञा सह पीतो महात्मना

माहात्म्यं च प्रभावं च निखिलेन वदस्व तत्

सद्यः स घ्रात मात्रः तु असितो मुनि सत्तमः

एवं ययाति शापेन जरा संक्रमणे पुरा

संबभूव एव धर्म आत्मा तया सार्धम् अकामया

दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा पितुः वै स ह्य् उपविष्टः चिरम् तपः

प्राहिणोद् अवमानात् मम शूद्रां धात्रेयिकां नृप

ऋष्यशृङ्ग प्रसादेन जज्ञे स्व कुल वर्धनः

सेतु पुत्रः शरद्वन्त् तु गन्धारः तस्य च आत्मजः

स धर्मान् सौरभेयान् तु वृषभात् श्रुतवन् ततस्

विचार्य यस्मात् गो धर्मम् प्रमाणं ते कृतं विभो

बृहद्भानुः सुतः तस्य तस्मात् जज्ञे महा आत्मवान्

करंधमः तु त्रैसारिर् भरतः तस्य च आत्मजः

किंनाम्नी महिषी तस्य जनिता कतम ऋषिः

न मया आसादितः तातैः बलवान् त्वद् समः क्वचित्

तस्मिन् निवसतः तस्य यदृच्छायाः तु वै वृषः

जयं च अप्रतिमम् युद्धे धर्मे तत्त्व अर्थ दर्शनम्

बलेः च ब्रह्मणा दत्तो वरः प्रीतेन धीमतः

अयं तु मे महाभाग गर्भः कुप्येत् बृहस्पते

प्रसादिते गते तस्मिन् गो धर्मम् भक्त्याः तु सः

लिह माम् अजुगुप्सन्ती आपादतलमस्तकम्

मुनय ऊचुः

तुर्वसोः तु सुतो गर्भो गोभानुः तस्य च आत्मजः

सूत उवाच

जातो मानुष योनौ तु क्षीणे वंशे प्रजा इच्छया

अन्तःपुरे जुगोप एनम् भक्ष्य भोज्यैः च तर्पयन्

तेन असौ निगृहीतः च न चचाल पदात् पदम्

अङ्गं स जनयामास वङ्गं सुह्मं तथा एव च

कृशायाः तु कृशो जज्ञे दर्शायाः सुव्रतः अभवत्

तस्य पत्नी द्वयम् ह्य् आसीत् शैब्यस्य तनये ह्य् उभे

शूद्रां धात्रेयिकां अन्धाय प्राहिणोत् तदा

आसीद् इन्द्र समः राजा प्रतिष्ठित यशाः अभवत्

ब्राह्मण्यं प्राप्य काक्षीवन्त् सहस्रम् असृजत् सुतान्

एष त्वां न विमोक्ष्यामि पर स्वादम् चतुष्पदम्

राजा उवाच

बलिः सुदेष्णां तां भार्यां भर्त्सयामास दानवः

ततस् अब्रवीत् वृषः तम् वै मुञ्च मां बलिनां वर

दृषद्वत्याः सुतः च अपि शिबिर् औशीनरो नृपः

विना अपानम् कुमारं तु जनयिष्यसि पूर्वजम्

भृशा कृशा नवा दर्शा या च देवी दृषद्वती

काक्षीवन्त् तु ततो गत्वा सह पित्रा गिरिव्रजम्

पुण्ड्रं कलिङ्गं च तथा बालेयं क्षेत्रम् उच्यते

शिबेः तु शिबयः पुत्राश् चत्वारो लोक विश्रुताः
नृत्यन्तं ददृशुः देवम् विश्वकर्माणम् ईश्वरम्

वसानं चर्म वैयाघ्रं शूल आसक्त महा करम्

ज्ञान वैराग्य निलयम् ज्ञान योगम् सनातनम्

नमो भवाय अस्तु भवोद्भवाय कालाय सर्वाय हराय तुभ्यम्

पश्यामस् त्वां परम आकाश मध्ये नृत्यन्तं ते महिमानं स्मरामः

सहस्र शिरसम् देवं सहस्र चरण आकृतिम्

ननर्त परमं भावम् ऐश्वरम् संप्रदर्शयन्

त्वम् अव्ययः शाश्वत धर्म गोप्ता सनातनः त्वम् पुरुषोत्तमो ऽसि

मनो नियम्य प्रणिधाय कायं प्रसादयामो वयम् एकम् ईशम्

सृजन्तम् अनल ज्वालम् दहन्तम् अखिलम् जगत्

समस्तुवन् ब्रह्म मयैः वचोभिः आनन्द पूर्ण आयत मानसाः ते

हिरण्यगर्भो जगत् अन्तरात्मा त्वत्तो ऽधिजातः पुरुषः पुराणः

दृष्ट्वा नारायणं देवं विस्मिता वाक्यम् अब्रुवन्

ध्यात्वा आत्म स्थम् अचलम् स्वे शरीरे कविं परेभ्यः परमं तद् परम् च

त्वां पश्यन्ति मुनयो ब्रह्म योनिम् दान्ताः शान्ता विमलं रुक्म वर्णम्

अस्माकं जायते भक्तिस् त्वय्य् एव अ व्यभिचारिणी

ततः स भगवान् देवः कपर्दे वृषवाहनः

ओंकारम् उच्चार्य विलोक्य देवम् अन्तः शरीरे निहितं गुहायाम्

त्वा एकम् आहुः कविम् एक रुद्रम् प्राणं बृहन्तं हरिम् अग्निम् ईशम्

शान्त आत्मानः सत्य संधाः वरिष्ठं विशन्ति त्वां यतयो ब्रह्म निष्ठाः

चित् मात्रम् अव्यक्तम् अचिन्त्य रूपम् खं ब्रह्म शून्यं प्रकृतिं निर्गुणं च

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे ईश्वरगीतासु पञ्चमो ऽध्यायः

व्यास उवाच

यस्य माया मयम् सर्वं येन इदम् प्रेर्यते जगत्

शाश्वत ऐश्वर्य विभवम् धर्म आधारम् दुरासदम्

यं विनिद्रा जित श्वासाः शान्ता भक्ति समन्विताः

आधारं सर्व शक्तीनाम् महा योग ईश्वर ईश्वरम्

अण्ड स्थम् च अण्ड बाह्य स्थम् बाह्यम् अभ्यन्तरम् परम्

पशूनां पतिम् ईशानम् ज्योतिषां ज्योतिः अव्ययम्

ते भवं भूत भव्य ईशम् पूर्व वत् समवस्थितम्

तं ते ददृशुः ईशानम् तेजसां परमं निधिम्

स्तुवन्ति त्वां सततं सर्व वेदाः नमन्ति त्वा ऋषयः क्षीण दोषाः

तम् एव मोचकं रुद्रम् आकाशे ददृशुः परम्

त्वा एकम् ईशम् पुरुषं पुराणं प्राण ईश्वरम् रुद्रम् अनन्त योगम्

सर्वात्मानं बहुधा संनिविष्टं ब्रह्म आनन्दम् अनुभूय अनुभूय

तम् ईशम् सर्व भूतानाम् आकाशे ददृशुः किल

दण्ड पाणिम् त्रयी नेत्रम् सूर्य सोम अग्नि लोचनम्

क्षणेन जगतो योनिं नारायणम् अनामयम्

दंष्ट्र करालम् दुर्धर्षं सूर्य कोटि सम प्रभम्

दृष्ट्वा तत् ऐश्वरम् रूपं रुद्र नारायण आत्मकम्

ईश्वरेण एकता आपन्नम् अपश्यन् ब्रह्म वादिनः

एको रुद्रः त्वम् करोषि इह विश्वं त्वं पालयसि अखिलम् विश्वरूपः

नृत्यमानः स्वयं विप्रैः विश्वेशः खलु दृश्यते

कृतार्थं मेनिरे सन्तः स्व आत्मानम् ब्रह्म वादिनः

पश्यामः त्वा जगतो हेतु भूतम् नृत्यन्तं स्वे हृदये संनिविष्टम्

ओंकारः ते वाचको मुक्ति बीजम् त्वम् अक्षरम् प्रकृतौ गूढ रूपम्

दृष्ट्वा अथ रुद्रं जगदीशितारं पद्मनाभ आश्रित वाम भागम्

यद् अन्तरा सर्वम् इदम् विभाति यत् अव्ययम् निर्मलम् एक रूपम्

त्वया एव इदम् भ्राम्यते ब्रह्म चक्रम् मायावी त्वं जगन्ताम् एक नाथः

महेन्द्र उपेन्द्र नमितम् महा ऋषि गण वन्दितम्

त्वद् पाद पद्म स्मरणात् अशेष संसार बीजम् विलयं प्रयाति

महादेवं महा योगम् देवानाम् अपि दैवतम्

इन्द्रं मृत्युम् अनिलम् चेकितानं धातारम् आदित्यम् अनेक रूपम्

किम् अपि अचिन्त्यम् तव रूपम् एतत् तद् अन्तरा यत् प्रतिभाति तत् त्वम्

उमापतिं विरूपाक्षं योग आनन्द मयम् परम्

नमो ऽस्तु रुद्राय कपर्दिने ते नमो ऽग्नये देव नमः शिवाय

वेद्यं त्वां शरणं ये प्रपन्नाः तेषाम् शान्तिः शाश्वती न इतरेषाम्

यं विदुः योग तत्त्व ज्ञाः योगिनो यत मानसाः

ब्रह्माण्डं तेजसा स्वेन सर्वम् आवृत्य च स्थितम्

योगिनां परमं ब्रह्म योगिनां योग वन्दितम्

स्व आत्म आनन्दम् अनुभूय अधिशेते स्वयं ज्योतिः अचलः नित्यम् उक्तः
यद् पाद पङ्कजम् स्मृत्वा पुरुषो अज्ञान जम् भयम्

दृष्ट्वा ते परमं रूपं निर्वृताः स्म सनातन

अणोः अणीयाः महतो महीयाः त्वा एव सर्वं प्रवदन्ति सन्तः

नमामः त्वा शरणं सम्प्रपन्ना योग आत्मानम् चित्पतिं दिव्य नृत्यम्

मुनय ऊचुः

पिनाकिनं विशालाक्षं भेषजं भव रोगिणाम्

नमाम सर्वे शरण अर्थिनः त्वा प्रसीद भूत अधिपते महेश

त्वम् एव विष्णुः चतुराननः त्वम् त्वम् एव रुद्रो भगवन्त् अधीशः

संहृत्य परमं रूपं प्रकृति स्थः ऽभवद् भवः

ज्योतिस् मयम् प्रपश्यन्ति स योगी दृश्यते किल

एतावत् उक्त्वा भगवान् योगिनां परम ईश्वरः

त्वं विश्व नाभिः प्रकृतिः प्रतिष्ठा सर्वेश्वरः त्वम् परमेश्वरो ऽसि

तत् त्वा सत्यं प्रवदन्ति इह सन्तः स्वयंप्रभं भवतो यत् प्रकाशम्

योगेश्वरं रुद्रम् अनन्तशक्तिम् परायणं ब्रह्म तनुम् पवित्रम्

भवत् प्रसादात् अमले परस्मिन् परमेश्वरे
क्षत्र शूद्र वपूः जन्तुर् उग्रो नाम प्रजायते

मैत्रेयकं तु वैदेहो माधूकं सम्प्रसूयते

कृमि भूतः श्व विष्ठायाम् पितृभिः सह मज्जति

प्रयोगः कर्मयोगश् च सत् प्रतिग्रहः एव च

अध्यापनं याजनं च तृतीयश् च प्रतिग्रहः

स्वधर्मो विजयस् तस्य न आहवे स्यात् पराङ्मुखः

सर्वेषां ब्राह्मणो विद्याद् वृत्ति उपायान् यथाविधि

अधीयीरंस् त्रयो वर्णाः स्व कर्म स्थाः द्विजातयः

अ शक्नुवन् तु शुश्रूषां शूद्रः कर्तुं द्विजन्मनाम्

चतुर्थम् आददानो ऽपि क्षत्रियो भागम् आपदि

वरं स्व धर्मः विगुणो न पारक्यः सु अनुष्ठितः

वर्ण अपेतम् अ विज्ञातम् नरं कलुष योनि जम्

वैदेहकानां स्त्रीकार्यं मागधानां वणिक्पथः

ये द्विजानाम् अपसदा ये च अपध्वंस जाः स्मृताः

जप होमैः अपैत्य् एनो याजन अध्यापनैः कृतम्

कामम् उत्पाद्य कृष्यां तु स्वयम् एव कृषीवलः

मेद अन्ध्र चुञ्चु मद्गूनाम् आरण्य पशु हिंसनम्

शस्त्र अस्त्र भृत् त्वम् क्षत्रस्य वणिज् पशु कृषिः विशः

कामं तु खलु धर्म अर्थम् दद्यात् पापीयसे ऽल्पिकाम्

सूतानाम् अश्व सारथ्यम् अम्बष्ठानां चिकित्सनम्

कृतान्नं च कृतान्नेन तिला धान्येन तत्समाः

अन्नम् एषां पर अधीनम् देयं स्याद् भिन्न भाजने

हिंसा प्रायाम् पर अधीनाम् कृषिं यत्नेन वर्जयेत्

मद्यं नीलीं च लाक्षां च सर्वांश् च एकशफान् तथा

पूजिताश् च प्रशस्ताश् च तस्माद् बीजं प्रशस्यते

वार्त्ता कर्म एव वैश्यस्य विशिष्टानि स्व कर्मसु

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस् त्रयो वर्णा द्विजातयः

चैत्य द्रुम श्मशानेषु शैलेषु उपवनेषु च

अक्षेत्रे बीजम् उत्सृष्टम् अन्तरा एव विनश्यति

विप्रस्य त्रिषु वर्णेषु नृपतेर् वर्णयोर् द्वयोः

वागुरावृत्तिं सूते दस्युर् अयोगवे

न त्व् एव ज्यायंसीं वृत्तिम् अभिमन्येत कर्हिचित्

निषादः शूद्र कन्यायाम् यः पारशव उच्यते

न च अलिप्यत पापेन क्षुध् प्रतीकारम् आचरन्

शूद्रस् तु वृत्तिम् आकाङ्क्षन् क्षत्रम् आराधयेद् यदि

विद्या शिल्पं भृतिः सेवा गोरक्ष्यं विपणिः कृषिः

आवन्त्य वाटधानौ च पुष्पधः शैख एव च

सु बीजम् च एव सु क्षेत्रे जातं सम्पद्यते यथा

रसा रसैर् निमातव्या न त्व् एव लवणं रसैः

वैदेहिकाद् अन्ध्र मेदौ बहिस् ग्राम प्रतिश्रयौ

दानं प्रतिग्रहश् च एव षट् कर्माण्य् अग्रजन्मनः

वसेयुर् एते विज्ञाता वर्तयन्तः स्व कर्मभिः

अनन्तरासु जातानां विधिर् एष सनातनः

संश्रयत्य् एव तद् शीलम् नरो ऽल्पम् अपि वा बहु

निषाद स्त्री तु चण्डालात् पुत्रम् अन्त्यावसायिनम्

ताव् उभाव् अप्य् अ संस्कार्यौ इति धर्मो व्यवस्थितः

वैश्यस्य वर्णे च एकस्मिन् षड् एते ऽपसदाः स्मृताः

प्रब्रूयाद् इतरेभ्यश् च स्वयं च एव तथा भवेत्

यथा यथा हि सद्वृत्तम् आतिष्ठत्य् अनसूयकः

दोषो भवति विप्राणां ज्वलन अम्बु समाः हि ते

न शूद्रे पातकं किंचिन् न च संस्कारम् अर्हति

क्षीरं क्षौद्रं दधि घृतं तैलं मधु गुडं कुशान्

आहिण्डिको निषादेन वैदेह्याम् एव जायते

अवृत्ति कर्षितः सीदन्न् इमं धर्मं समाचरेत्

उभाभ्याम् अप्य् अ जीवन् तु कथं स्याद् इति चेद् भवेत्

धान्ये ऽष्टमं विशां शुल्कं विंशं कार्षापणावरम्

षण्णां तु कर्मणाम् अस्य त्रीणि कर्माणि जीविका

अजीगर्तः सुतं हन्तुम् उपासर्पद् बुभुक्षितः

ते निन्दितैर् वर्तयेयुर् द्विजानाम् एव कर्मभिः

ब्राह्मणः क्षत्रियो वा अपि वृद्धिं न एव प्रयोजयेत्

_ वस्त्र भृत्सु नारीषु गर्हित अन्न अशनासु च

याच्यः स्यात् स्नातकैर् विप्रैर् अ दित्सन् त्यागम् अर्हति

चण्डालात् पाण्डुसोपाकस् त्वच् सार व्यवहारवान्

रात्रौ न विचरेयुस् ते ग्रामेषु नगरेषु च

पारद पह्लवाः चीनाः किराता दरदाः खसाः

एते षट् सदृशान् वर्णाञ् जनयन्ति स्वयोनिषु

तथा आर्यात् जात आर्यायां सर्वं संस्कारम् अर्हति

आयोगवश् च क्षत्ता च चण्डालश् च अधमः नृणाम्

एकान्तरे त्व् आनुलोम्याद् अम्बष्ठ उग्रौ यथा स्मृतौ
स्त्री बाल अभ्युपपत्तौ च बाह्यानां सिद्धि कारणम्

आनुलोम्येन सम्भूता जात्या ज्ञेयास् त एव ते

शिल उञ्छम् अप्य् आददीत विप्रो अ जीवन् यतस् ततः

अनार्यायां समुत्पन्नो ब्राह्मणात् तु यदृच्छया

न तौ प्रति हि तान् धर्मान् मनुर् आह प्रजापतिः

चण्डाल हस्तात् आदाय धर्म अधर्म विचक्षणः

प्रतीपम् एते जायन्ते परे ऽप्य् अपसदास् त्रयः

न अध्यापनात् याजनाद् वा गर्हिताद् वा प्रतिग्रहात्

जीवित अत्ययम् आपन्नो यो ऽन्नम् अत्ति ततस् ततः

स्व कर्मणाम् च त्यागेन जायन्ते वर्ण संकराः

मागधः तथा आयोगवः एव च क्षत्र जातिः च

राष्ट्रिकैः सह तद् राष्ट्रं क्षिप्रम् एव विनश्यति

शूद्राद् आयोगवः क्षत्ता चण्डालश् च अधमः नृणाम्

वैश्यं प्रति तथा एव एते निवर्तेरन्न् इति स्थितिः

अनार्य ता निष्ठुर ता क्रूर ता निष्क्रिय आत्म ता

क्षत्रियाद् विप्र कन्यायाम् सूतो भवति जातितः

यैः कर्मभिः प्रचरितैः शुश्रूष्यन्ते द्विजातयः

सम्प्रधार्य अब्रवीत् धाता न समौ न असमौ इति

पवित्रं दुष्यति इति एतद् धर्मतो न उपपद्यते

प्रतिकूलं वर्तमाना बाह्या बाह्यतरान् पुनः

ब्राह्मण्याम् अप्य् अनार्यात् तु श्रेयस्त्वं क्व एति चेद् भवेत्

मुख बाहु ऊरु पद् जानाम् या लोके जातयो बहिः

अपपात्राश् च कर्तव्या धनम् एषां श्व गर्दभम्

क्षत्रियात् शूद्र कन्यायाम् क्रूर आचार विहारवान्

बह्वीर् गाः प्रतिजग्राह वृधोस् तक्ष्णो महा तपाः

कुले मुख्ये ऽपि जातस्य यस्य स्याद् योनि संकरः

वध्यांश् च हन्युः सततं यथाशास्त्रं नृप आज्ञया

जातो नार्याम् अनार्यायाम् आर्याद् आर्यो भवेद् गुणैः

प्रब्रूयाद् ब्राह्मणस् त्व् एषां न इतरौ इति निश्चयः

संकीर्ण योनयः ये तु प्रतिलोम अनुलोम जाः

सर्वान् रसान् अपोहेत कृतान्नं च तिलैः सह

हिरण्यं धान्यम् अन्नं च पूर्वं पूर्वम् अदोषवत्

वैश्य वृत्तिम् अनातिष्ठन् ब्राह्मणः स्वे पथि स्थितः

याजन अध्यापने च एव विशुद्धाच् च प्रतिग्रहः

यद् अतो अन्यत् हि कुरुते तद् भवत्य् अस्य निष्फलम्

बीजम् एके प्रशंसन्ति क्षेत्रम् अन्ये मनीषिणः

विट्पण्यम् उद्धृतोद्धारं विक्रेयं वित्त वर्धनम्

वैगुण्याज् जन्मनः पूर्व उत्तरः प्रतिलोमतः

नॄन् प्रशंसत्य् अजस्रं यो घण्टाताडो ऽरुणोदये

यथा एव शूद्रो ब्राह्मण्यां बाह्यं जन्तुं प्रसूयते

यत्र त्व् एते परिध्वंसाज् जायन्ते वर्ण दूषकाः

शूद्रो ब्राह्मण ताम् एति ब्राह्मणश् च एति शूद्र ताम्

ते सम्यग् उपजीवेयुः षट् कर्माणि यथाक्रमम्

सूतो वैदेहकश् च एव चण्डालश् च नर अधमः

वैश्यो अ जीवन् स्व धर्मेण शूद्र वृत्त्या अपि वर्तयेत्

वेद अभ्यासः ब्राह्मणस्य क्षत्रियस्य च रक्षणम्

विक्रीणीत तिलान् शूद्रान् धर्म अर्थम् अचिर स्थितान्

पौण्ड्रकाश् च ओड्र द्रविडाः काम्बोजा यवनाः शकाः

भूमिं भूमिशयांश् च एव हन्ति काष्ठम् अयस् मुखम्

जातब्राह्मणशब्दस्य सा ह्य् अस्य कृतकृत्यता

स्त्रीष्व् अनन्तरजातासु द्विजैर् उत्पादितान् सुतान्

परस्परस्य दारेषु जनयन्ति विगर्हितान्

एतं सामासिकं धर्मं चातुर्वर्ण्ये ऽब्रवीन् मनुः

ते च अपि बाह्यान् सु बहून् ततो ऽप्य् अधिक दूषितान्

कृषिं साधु इति मन्यन्ते सा वृत्तिः सत् विगर्हिता

स्व जाति ज अनन्तरजाः षट् सुता द्विज धर्मिणः

प्रकल्प्या तस्य तैर् वृत्तिः स्व कुटुम्बात् यथार्हतः

श्मशान गोचरम् सूते बाह्यानाम् अपि गर्हितम्

बीज क्षेत्रे तथा एव अन्ये तत्र इयम् तु व्यवस्थितिः

न तैः समयम् अन्विच्छेत् पुरुषो धर्मम् आचरन्

तान् सावित्री परिभ्रष्टान् व्रात्यान् इति विनिर्दिशेत्

तथा तथा इमम् च अमुम् च लोकं प्राप्नोत्य् अ निन्दितः

संस्कारस्य विशेषाच् च वर्णानां ब्राह्मणः प्रभुः

तथा बाह्यतरं बाह्यश् चातुर्वर्ण्ये प्रसूयते

प्रतिग्रहस् तु क्रियते शूद्राद् अप्य् अन्त्यजन्मनः

एते चतुर्णां वर्णानाम् आपद् धर्माः प्रकीर्तिताः

वैश्यान् मागध वैदेहौ राज विप्र अङ्गना सुतौ
जातो निषादात् शूद्रायाम् जात्या भवति पुक्कसः

जातो ऽप्य् अनार्याद् आर्यायाम् अनार्य इति निश्चयः

आरण्यांश् च पशून् सर्वान् दंष्ट्रिणश् च वयांसि च

म्लेच्छ वाचः च आर्य वाचः सर्वे ते दस्यवः स्मृताः

विप्र सेवा एव शूद्रस्य विशिष्टं कर्म कीर्त्यते

अनार्यम् आर्य कर्माणम् आर्यं च अनार्य कर्मिणम्

प्राणानां परिरक्षा अर्थम् वामदेवो न लिप्तवान्

नटश् च करणश् च एव खसो द्रविड एव च

आनन्तर्यात् स्वयोन्यां तु तथा बाह्येष्व् अपि क्रमात्

चण्डालेन तु सोपाको मूलव्यसनवृत्तिमान्

सप्त वित्तागमा धर्म्या दायो लाभः क्रयो जयः

व्यभिचारेण वर्णानाम् अवेद्या वेदनेन च

प्रतिग्रहः प्रत्यवरः प्रेत्य विप्रस्य गर्हितः

व्रात्यात् तु जायते विप्रात् पाप आत्मा भूर्जकण्टकः

प्रजा रक्षन् परं शक्त्या किल्बिषात् प्रतिमुच्यते

प्रसाधन उपचार ज्ञम् अदासं दास जीवनम्

कर्म उपकरणाः शूद्राः कारवः शिल्पिनस् तथा

भवन्त्य् आयोगवीष्व् एते जाति हीनाः पृथक् त्रयः

अध्यापनम् अध्ययनं यजनं याजनं तथा

न कथंचन दुर्योनिः प्रकृतिं स्वां नियच्छति

आकाशम् इव पङ्केन न स पापेन लिप्यते

आभीरो अम्बष्ठ कन्यायाम् आयोगव्यां तु धिग्वणः

प्रतिग्रह निमित्तम् तु त्यागेन तपसा एव च

अ जीवन् तु यथा उक्तेन ब्राह्मणः स्वेन कर्मणा

वैदेहकेन त्व् अम्बष्ठ्याम् उत्पन्नो वेण उच्यते

मन्त्र वर्ज्यम् न दुष्यन्ति प्रशंसां प्राप्नुवन्ति च

अन्योन्य व्यतिषक्ताः च तान् प्रवक्ष्याम्य् अशेषतः

शक्तिं च अवेक्ष्य दाक्ष्यं च भृत्यानां च परिग्रहम्

मत्स्यघातो निषादानां त्वष्टिस् त्व् आयोगवस्य च

त्रयो धर्मा निवर्तन्ते ब्राह्मणात् क्षत्रियं प्रति

अकृतं च कृतात् क्षेत्राद् गौर् अजाविकम् एव च

ब्राह्मणा ब्रह्म योनि स्थाः ये स्व कर्मणि अवस्थिताः

यस्माद् बीज प्रभावेन तिर्यग्जा ऋषयो ऽभवन्

शस्त्रेण वैश्यान् रक्षित्वा धर्म्यम् आहारयेद् बलिम्

दिवा चरेयुः कार्य अर्थम् चिह्निता राज शासनैः

भरद्वाजः क्षुध् आर्तः तु स पुत्रः विजने वने

अहिंसा सत्यम् अस्तेयं शौचम् इन्द्रिय निग्रहः

तानि कारुका कर्माणि शिल्पानि विविधानि च

अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्त विधिम् शुभम्

मातृ जातौ प्रसूयन्ते प्रवारासु च योनिषु

शक्तेन अपि हि शूद्रेण न कार्यो धन संचयः

इतरेषां तु पण्यानां विक्रयाद् इह कामतः

त्रि अहेन शूद्रो भवति ब्राह्मणः क्षीर विक्रयात्

शूद्रायां ब्राह्मणाज् जातः श्रेयसा चेत् प्रजायते

वृषल त्वम् गता लोके ब्राह्मण अदर्शनेन च

द्विजातयः सवर्णासु जनयन्त्य् अव्रतांस् तु यान्

प्रतिग्रहात् शिलः श्रेयांस् ततो ऽप्य् उञ्छः प्रशस्यते

ब्राह्मण अर्थे गो अर्थे वा देहत्यागो ऽनुपस्कृतः

उच्छिष्टम् अन्नं दातव्यं जीर्णानि वसनानि च

जीवेत् क्षत्रिय धर्मेण स ह्य् अस्य प्रत्य् अनन्तरः

हीना हीनान् प्रसूयन्ते वर्णान् पञ्चदश एव तु

आर्य रूपम् इव अनार्यम् कर्मभिः स्वैर् विभावयेत्

पुत्रा ये अनन्तर स्त्री जाः क्रमेण उक्ताः द्विजन्मनाम्

आजीवन अर्थम् धर्मस् तु दानम् अध्ययनं यजिः

कार्ष्णायसम् अलंकारः परिव्रज्या च नित्यशः

कृषि गोरक्षम् आस्थाय जीवेद् वैश्यस्य जीविकाम्

क्षत्तृ उग्र पुक्कसानाम् तु बिलौकस् वध बन्धनम्

अश्मनो लवणं च एव पशवो ये च मानुषाः

वैश्य राजन्य विप्रासु जायन्ते वर्ण संकराः

सदृशान् एव तान् आहुर् मातृ दोष विगर्हितान्

यो लोभाद् अधमो जात्या जीवेद् उत्कृष्ट कर्मभिः

शूद्राज् जातो निषाद्यां तु स वै कुक्कुटकः स्मृतः

अबान्धवं शवं च एव निर्हरेयुर् इति स्थितिः

पर धर्मेण जीवन् हि सद्यः पतति जातितः

व्यवहारो मिथस् तेषां विवाहः सदृशैः सह

वैश्यान् मागध वैदेहौ क्षत्रियात् सूत एव तु

शूद्राणां तु सधर्माणः सर्वे अपध्वंस जाः स्मृताः

पुरुषं व्यञ्जयन्ति इह लोके कलुष योनि जम्

चण्डाल श्वपचानाम् तु बहिर् ग्रामात् प्रतिश्रयः
वैश्य वृत्त्या अपि जीवंस् तु ब्राह्मणः क्षत्रियो ऽपि वा

शनकैस् तु क्रिया लोपात् इमाः क्षत्रिय जातयः

तान् अनन्तर नाम्नः तु मातृ दोषात् प्रचक्षते

ब्राह्मणाद् उग्र कन्यायाम् आवृतो नाम जायते

श्व मांसम् इच्छन् आर्तो ऽत्तुं धर्म अधर्म विचक्षणः

क्षुध् आर्तः च अत्तुम् अभ्यागाद् विश्वामित्रः श्व जाघनीम्

ब्राह्मणः सप्तरात्रेण वैश्य भावम् नियच्छति