tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तस्मै कन्या द्वादश अन्याः दक्षः ताः प्रददौ तदा

मोक्ष प्रवृत्ति कुशलम् भूर्भुवं नामतो विभुम्

पितामह समाज्ञातः ब्रह्माणं समुपस्थितः

य एष कपिलो ब्रह्म नारायण मयः तथा

जज्ञिरे च सुताः तस्याम् विपुला धूम संनिभाः

तपस् श्रेष्ठौ गुण श्रेष्ठौ त्रिदिवस्य अपि संमतौ

ओषध्यः प्रवरायाः च समुत्थिताः

ताम्रा क्रोधा अथ सुरता विनता कद्रुः एव च

महातेजा रुद्राः तु एकादश स्मृताः

वासव अनुगता देवी जनयामास वै सुरान्

अदितिः कश्यपात् जज्ञे आदित्यान् द्वादश एव हि

ग्रामणीः सर्व भूतानाम् ब्रह्मा त्रैलोक्य पूजितः

सुपर्णान् पक्षिणः च एव विनता च व्यजायत

ब्रह्मनः तु तद् अर्थम् तु तदा भूयः समुत्थितः

मत्स्य उवाच

मरुत्वती पुरा जज्ञ एतान् वै मरुतां गणान्

वदते भवतः तत्त्वम् तत् कुरुष्व महामते

ऊर्ध्वबाहुः महा तेजाः तपः घोरं समाश्रितः

अपरान् च एव चतुरो वेदान् गायत्री सम्भवान्

वसिष्ठं गौतमं च एव भृगुम् अङ्गिरसम् मनुम्

तपसा तेजसा च एव वर्चसा नियमेन च

राजा च लभते राज्यम् अधनः च उत्तमम् धनम्

आजगाम महा तेजाः योग आचार्यः महा यशाः

दक्षस्य अपत्यम् एताः वै कन्या द्वादश पार्थिव

ब्रह्मा उवाच

तया समाहितः तत्र रेमे ब्रह्मा तपः चरन्

अहिर्बुध्न्यः च भगवन्त् कपाली च अपि पिङ्गलः

धर्मात् लक्ष्मी तथा कामं साध्या साध्यान् व्यजायत

दत्ता भद्राय धर्माय ब्रह्मणा दृष्ट कर्मणा

एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावो महात्मनः

अमरं शरवृष्टिं च सुकर्षं च महा भुजम्

एवं पुत्राः त्रयः अपि एते उक्ताः शम्भोः महात्मनः

प्राप्तः च परमं स्थानं स तयोः पार्श्वम् आगतः

नक्षत्राणि च सोमाय तदा वै दत्तवन् ऋषिः

महीधरान् सर्व नागान् देवी कद्रुः व्यजायत

पुराणः पुरुषः च एव मया विष्णुः हरिः प्रभुः

तौ प्राप्तौ ऊचतुः तत्र ब्रह्मानम् अमित ओजसम्

प्रकृष्टाः च तथा मायाः सुरभ्याः पशवः अक्षराः

प्रादुर्भावः पौष्करः ते मया द्वैपायन ईरितः

अरुणं च अरुणिम् च एव विश्वावसु बल ध्रुवौ

या तु रूपवती पत्नी ब्रह्मणः कामरूपिणी

देवी सरस्वती च एव ब्रह्मणा निर्मिताः पुरा

प्रसादयति यः कृष्णं तं कृष्णः अनुप्रसीदति

अग्निं चक्षुं रविः ज्योतिः सावित्रं मित्रम् एव च

निरृतिः च एव शम्भुः वै तृतीयः च अपराजितः

यत् सत्यम् यत् ऋतम् तत् तु परं पदम् अनुस्मर

इति एते द्वादश आदित्याः वरिष्ठाः त्रिदिवौकसः

हविष्यं च वितानं च विधान शमितौ अपि

विश्वे प्रजानां पतयो येभ्यो लोका विनिःसृताः

त्रयोदश गुणम् धर्मम् आलभन्त महा ऋषयः

अजाः च एव तु हंसाः च तथा एव अमृतम् उत्तमम्

मरीचेः कश्यपः पुत्रः तपसा निर्मितः किल

तस्याम् एव सुरभ्यां च गावो यज्ञ ईश्वराः च वै

इन्द्रो विष्णुः भगः त्वष्टा वरुणो हि अर्यमा रविः

सर्वं विहाय य इमं पठेत् पौष्करकम् हरेः

ततो घोरतमं भूयः संश्रितः परमं व्रतम्

ततो ब्रह्मा भुवं नाम द्वितीयम् असृजत् प्रभुः

चतुष्पदानि सत्त्वानि तथा गावः तु सौरभाः

सर्व मन्त्र हितम् पुण्यं नाम्ना धर्मं स सृष्टवान्

अथ एव अद्भुतम् इति एते ज्ञेयाः पैतामह ऋषयः

सदृशाम् आत्मनः देवीं समर्थां लोक सर्जने

ते रुदन्तो द्रवन्तः च गर्हयन्तः पितामहम्

दनुः तु दानवान् जज्ञे दितिः दैत्यान् व्यजायत

ताम्रा तु अप्सरसाम् माता पुण्यानां भारत उद्भवैः

ब्रह्म आत्म दृढ बन्धः च विशालो जगत् आस्थितः

ततस् अनुरूप मायम् च यमः तस्मात् अनन्तरम्

किं कुर्मः ते साहाय्यं ब्रवीतु भगवान् ऋषिः

नारायणः च भगवान् कपिलः च यति ईश्वरः

पूषा मित्रः च धनदो धाता पर्जन्य एव च

ततस् ताम् अगमत् ब्रह्मा मैथुनं लोक पूजितः

कथितः ते अनुपूर्वेण संस्तुतः परम ऋषिभिः

विश्रान्तक वपुर्बालः विष्कम्भः च महा यशाः

अश्वमित्रं चित्ररश्मिं तथा निषधनं नृप

भवं च प्रभवं च एव हि ईशम् तथा

विश्वे देवाः च विश्वायां धर्मात् जाताः इति श्रुतिः

यत् सत्यम् अक्षरम् ब्रह्म हि अष्टादशविधम् तु तत्
स्थित्वा च तस्मिन् कमले ब्रह्मा ब्रह्म विदाम् वरः

उभौ अपि महात्मानौ स्तुवन्तौ क्षेत्र तत्परौ

सप्तमं च तथा वायुम् अष्टमम् निरृतिं वसुम्

काला तु वै कालकेयान् असुरान् सुरसा तु वै

गोपति त्वम् समासाद्य तयोः एव अगमत् गतिम्

आत्मनः सदृशान् पुत्रान् असृजत् वै पितामहः

धर्मस्य अपत्यम् एतत् वै सुदेव्यां समजायत

आदित्यस्य सरस्वत्यां जज्ञाते द्वौ सुतौ वरौ

त्रीन् इमान् कृतवन् लोकान् यथा इयम् ब्रह्मणः श्रुतिः

विश्वेशं प्रथमं तावत् महा तापसम् आत्मजम्

क्षीण आयूः लभते च आयुः पुत्र कामः सुतं तथा

प्रज्वलन् इव तेजोभिः भाभिः स्वाभिः तमोनुदः

तदा वै पौष्करो राज्ञ् प्रादुर्भावः महात्मनः

रोहिणी आदीनि सर्वाणि पुण्यानि रविनन्दन

वत्सरं च एव भूतिं च सर्व असुर निषूदनम्

मरुत्वती मरुत्वतो देवान् अजनयत् सुतान्

ब्रह्म अभ्यासम् तु कृतवन् भुवः च पृथिवीं गतः

गत्वा च तत्र ब्रह्म त्वम् अगमत् ज्ञान तेजसा

जज्ञे यक्ष गणान् च एव राक्षसान् च विशाम् पते

तान् गृहीत्वा सुतान् तस्य प्रयातः स्व अर्जिताम् गतिम्

प्रादुर्भावं नृप श्रेष्ठैः न तस्य हि अशुभम् भवेत्

अवाप्य लोकान् सः हि वीत रागः परत्र च स्वर्ग फलानि भुङ्क्ते

हूयन्तं वाडवं च एव चारित्रं मन्दपन्नगम्

शरीर अर्धात् ततस् भार्यां समुत्पादितवन् शुभाम्

सः उत्पन्न मात्रः ब्रह्मानम् उक्तवन् मानसः सुतः

लोक सर्जन हेतु ज्ञः गवाम् अर्थाय सत्तमः

एताः पञ्च वरिष्ठा वै सुरश्रेष्ठाय पार्थिव

शुश्रूषुः अस्मि युवयोः किं करोमि कृताञ्जलिः

विराजं च एव वाचं च विश्वावसु मतिम् तथा

अदितिः दितिः दनुः काला अनायुः सिंहिका मुनिः

एवं वृद्धिं समगमन् विश्वाः लोकाः परंतप

नक्त संध्या अभ्र संकाशाः प्रादहन् तिग्म तेजसः

लक्ष्मी मरुत्वती साध्या विश्वेशा च मता शुभा

सृजन् प्रजानाम् पतयः सागरान् च असृजत् विभुः

कीर्तितः ते महाभाग व्यास श्रुति निदर्शनात्

परावर विशेष ज्ञौ पूजितौ च महा ऋषिभिः
गत आयुषम् अपि ह्य् एनं कालो हन्तुं न च अशकत्

तथा अस्तु नृप शार्दूलैः स्वं राज्यं प्राप्स्यसे अचिरात्

भृगोर् आश्रमम् आसाद्य सर्वं तस्मै न्यवेदयत्

अथ प्रीतो हरिः प्राह वरं वृणु द्विज ईप्सितम्

स्व कर स्थम् शिव ध्या तम् एव परिषस्वजे

धर्मो ऽपि तत्र भगवान् सूर्य आश्रम समीपात्

उपस्पृश्य जलं तत्र भार्यया समुपाविशत्

बहुधा क्षुध् तृष् आविष्टः न्यग्रोध तलम् आश्रितः

सनक उवाच

वाच् पटु त्वम् स लभतु त्वद् प्रसादात् सुरेश्वर

इति तस्मै वरं द त्वा तत्र एव अन्तर्दधे शिवः

वरं लब्ध्वा महेशात् तु शत्रून् जित्वा स्वकां पुरीम्

तीर्थे गुहोदके स्नात्वा कुमारेश्वरम् अर्चयेत्

तदा अहम् तत्र यास्यामि ब्रह्मणा सह पुत्रक

स ते ददाति भगवान् आयुर् वै मनसा ईप्सितम्

दक्षस्य दुहिता भूत्वा गोकर्णे व्यचरत् तपः

अथ आययौ शिवस् तत्र ब्रह्मा च आयात् शिव इच्छया

ज्ञात्वा सूर्यं विशेषाच् च वायु भूतः सनातनः

सूत उवाच

आविर्भूतं मुनिर् दृष्ट्वा ऽभयं तुष्टाव शंकरम्

तपस् तेपे निराहारः शिव ध्यान परायणः

तां दृष्ट्वा चकमे देवः प्रोवाच इदम् चतुर्मुखः

तम् आगतम् अभिप्रेक्ष्य तद् पदौ प्रणिपत्य च

तयोर् जज्ञे सुतो धीमान् मार्कण्डेय इति श्रुतः

सिद्धो ऽसि पूर्वम् एव त्वं देवसेना पतिः भव

मार्कण्डेयस् तदा उद्विग्नः घटं गङ्गा अम्बु पूरितम्

मृकण्डो तव पुत्रो ऽयं षोडश अब्दे मरिष्यति

गोकर्णं क्षेत्रम् आसाद्य कुमारेश्वरम् अभ्यगात्

इत्य् उक्ता सा तथा इति उक्त्वा त्यक्ता देहं वरानना

चतुष्पाद युतम् दान्तं लोक रक्षण हेतवे

अभ्यद्रवद् घोर रूपः त्व् अन्तरं प्रेप्सुर् अन्तकः

ब्रह्मा उवाच

देवा ऊचुः

स्नात्वा गुहोदके तीर्थे कुमार ईशम् अपूजयत्

चतुर्थे वत्सरे काशीं गत्वा गङ्गा तटे शुभे

तारक असुर नाशाय त्वद् ऋते न हि

प्रजाः पालयतस् तस्य बभूवुः शत्रवो नृप

कार्तिके कृत्तिका युक्त पौर्णमास्याम् नृप उत्तमैः

दिव्य स्त्री रूपिणी भूत्वा भज माम् एव भामिनि

तथा कुरु महादेव त्वयि भक्तिर् भवेन् मम

स्व गृहम् पुनर् आयातो ववन्दे पितरौ स्वकौ

तीर्थं सुनिर्मलं कृत्वा लिङ्गं संस्थाप्य शाम्भवम्

काले गुरु कुलम् नीतः पित्रा तेन महात्मना

इत्य् उक्त्वा तौ समाश्वास्य निर्गतः स्व गृहात् ततः

ततस् तु दारुणो नाम एकाकी वनम् आश्रितः

शौच उपविष्टम् अशुचिम् एकदा तं मृकण्डु जम्

तीर्थे गुहोदके स्नात्वा षण्मुखो लिङ्गम् अर्चयन्

व्यक्त अव्यक्त स्वरूपेण भूतेषु वस सर्व दा

शत्रुभिर् हृत राज्यः अहं प्राप्स्ये राज्यं स्व कम् यथा

सनको नाम योगी इन्द्रः त्रैलोक्य अटन तत्परः

इत्य् उक्त्वा अन्तर्दधे शम्भुर् मार्कण्डेयस् ततः स्वयम्

तस्मान् मुखाद् बभूव आशु शुद्धवर्णा सरस्वती

ब्रह्म विष्णु आदिभिः सार्धम् इदम् ऊचे नृप उत्तमैः

शिवम् एव परं ध्यायन्न् आस्ते वीत भयः मुनिः

ब्रह्मा उवाच

शङ्कर उवाच

चक्रतुस् तस्य पुत्रस्य जातकर्म आदिकाः क्रियाः

पलायन्ते दश दिशः इत्य् उक्त्वा अन्तर्दधे हरः

रुद्ध्वा पुरीं तेन गुप्तां सप्त अङ्गम् जह्रुर् ओजसा

इदं शक्त्या युधं दृष्ट्वा शत्रवस् तव भूपते

शिव उवाच

इति श्री स्कान्दे श्री गोकर्ण माहात्म्ये षष्ठो ऽध्यायः

त्रिःसप्त कुल जैः सार्धं शिव लोके महीयते

प्रसन्नस् तपसा तस्य प्रत्यक्षो अभूत् हरिः स्वयम्

रुद्रेण आयुः दत्तम् एव त्वम् अप्य् अस्मै प्रसादय

सूत उवाच

दातास्मि ते वरं भद्रे किम् इच्छसि शुभे वद

सूत उवाच

मम राज्यं यथा प्राप्स्ये तथा कुरु महामते

दारुण उवाच

उत्पाद्य धर्मं सूर्यश् च यथास्थानम् अगात् प्रभुः

तच् श्रुत्वा आवाम् हृदि हतौ वज्रेण इव सु दुःखितौ

स च आह धर्मं रक्ष त्वं सर्वा वै मामकाः प्रजाः

त्रयोदश कुमाराः वै तस्मिन् सिद्धिम् उपागताः

वरं वरय भद्रं ते यते मनसि वर्तते

तीर्थम् एतत् सुर श्रेष्ठाः ह्य् आश्रमो लिङ्गम् एव च

जगाम सिद्ध मार्गेण गोकर्णं क्षेत्रम् उत्तमम्
आयुर् मे न अस्ति भगवन् न आयुः मे सम्प्रकल्पय

तीर्थे स्नात्वा मदीये तु मद् लिङ्गम् पूजयेच् च यः

मृकण्डुर् उवाच

ततः प्रसन्नो भवति पार्वत्या सहितः शिवः

तेन उक्तेन विधानेन तपस् तेपे सु दुश्चरम्

बहु पुण्य प्रदम् च अस्तु त्वद् प्रसादात् महेश्वर

सूत उवाच

रुद्रस्य आलोकनात् एव जीव युक्तः बभूव ह

इति तस्मै वरं द त्वा तद् लिङ्गे ऽन्तरधात् प्रभुः

आश्रमस् ते द्विजश्रेष्ठ लोके ख्यातिं गमिष्यति

तपस् तेपे स गोकर्णे लिङ्गं संस्थाप्य शाम्भवम्

सर्व सिद्धि प्रदम् क्षेत्रं गच्छ गोकर्णम् उत्तमम्

धर्म उवाच

सिद्धा असि पूर्वम् एव त्वं जिह्वायां वस सर्वदा

यदि प्रसन्ना यूयं मे लोकपालाश् च सादरम्

दत्तं मया पूर्वम् एव शिव भक्त्याः न संशयः

त्वयि जाते तदा वत्स वाग् उवाच अशरीरिणी

लिङ्गम् एतत् पूजकानां सर्व सिद्धि करम् भवेत्

ध्यायतस् तस्य देवस्य जिह्वा अग्रात् अगलद् रसः

अजरा अमरता विप्र मद् प्रसादात् भविष्यति

पुरा हि दारुणो नाम पार्थिवो वङ्गदेश जः

ते अभीष्टम् ददात्य् एव स्वं राज्यं प्राप्स्यसे पुनः

शत्रवश् च बलात् कृत्य सप्त अङ्गम् जह्रुर् ओजसा

मार्कण्डेयो ऽपि भगवान् यथाकामं जगाम ह

सरस्वती इति ते नाम लोके ख्यातिं गमिष्यति

सरस्वती च ब्रह्माणम् उपतस्थे समाहिता

गुरोः प्रसादाद् वेदानां पारगः स बभूव ह

इति तद् भाषितम् श्रुत्वा प्रणिपत्य महा मुनिम्

जन्म अयुतम् देव देवैः त्वाम् आराधितवान् पुरा

पापं प्रशमम् आयाति विष्णु याग फलम् लभेत्

महाविष्णो मुनिर् अयं गत आयुः अपि भक्तितः

धर्मो ऽपि भगवान् देवः स्वां योनिं समचिन्तयत्

इति श्रुत्वा अथ तद् वाक्यम् दम्पती दुःखितौ भृशम्

शिवाद् अनुज्ञां सम्प्राप्य षण्मुखो भरत ऋषभैः

स रसात् रसनाद् एवं जाता असि मम मानदे

हर्ष काले किम् अर्थं वां दुःखम् अति अद्भुतम् पितः

तस्मिल् लिङ्गे ह्य् आविरभूत् पार्वत्या सहितः शिवः

सिद्धिर् भवतु ते सूर्य मद् प्रसादात् असंशयम्

राजानं प्राह राज इन्द्रैः वाक्यम् एतन् महेश्वरः

दधार धर्मो भगवान् प्रजाः सर्वास् तदा नृप

सुमित्रा नाम तस्य आसीत् भार्या परम शोभना

शिव उवाच

सिद्धिम् इच्छामि भगवन् तीर्थं लिङ्गं मया श्रितम्

लिङ्गं तत्र प्रतिष्ठाप्य तपस् तेपे सु दुश्चरम्

त्वं तत्र गत्वा राज इन्द्रैः स्नात्वा तीर्थे गुहोदके

आवां तद् अनुसंस्मृत्य दुःखितौ स्वः सुतैः अधुना

कृत्वा आश्रमपदम् राज्ञ् तपः तेपे सु दुश्चरम्

योगिन् प्रशासतः पृथ्वीं धर्मेण सकलाः प्रजाः

न शशाक दृढीकर्तुं वक्त्र आकाशम् व्यदारयत्

इति द त्वा वरं ब्रह्मा तत्र एव अन्तर्दधे नृप

दृष्ट्वा ननन्दतुः पुत्रं दुःखितौ च बभूवतुः

शंकर उवाच

दुःखितौ पितरौ दृष्ट्वा पप्रच्छ स कुतूहलात्

अन्तर्हिते भगवति सूर्यः स्व स्त्रियम् आप्तवान्

नमस् ते लोक कर्त्रे च भर्त्रे हर्त्रे नमो नमः

लोके श्रेष्ठतमं भूयात् सर्व पाप प्रणाशनम्

इति तस्मै वरं द त्वा तत्र एव अन्तर्दधुः सुराः

मार्कण्डेय ह्रदे पुण्ये स्नानं कृत्वा यथाविधि

राजा तु दारुणो नाम भार्यया सह पार्थिव

गोकर्णं क्षेत्रम् आसाद्य कुमारेश्वरम् अभ्यगात्

वरं वरय पुत्र त्वं यत् ते ऽभिलषितं हृदि

तस्य त्रि जन्म आचरितम् सु अल्पम् वा वा बहु

मार्कण्डेय उवाच

तदा संतोष वेलायाम् वाग् उवाच अशरीरिणी

प्रजाः सिसृक्षन् ब्रह्मा तु सृष्टवान् धर्मम् उत्तमम्
त्रिदिव स्थाः सुराः च आसन् यः पठेत् त्रिदिवं व्रजेत्

अमृतं तद् करात् दैत्याः सुरेभ्यो ऽर्धं प्रदाय च

दर्शयामास रुद्राय स्त्री रूपम् भगवान् हरिः

हरिणा अपि अरिणा छिन्नं स राहुः तद् शिरः पृथक्

क्षीराब्धिं मद् सहायेन निर्मथध्वम् अतन्द्रिताः

अगात् विमुच्य केशान् स्त्री अन्वधावत् च तां गताम्

ततो धन्वन्तरिः विष्णुः आयुर्वेद प्रवर्तकः

मथ्यमाने ऽर्णवे सो ऽद्रिर् अनाधारो ह्य् अपो ऽविशत्

स्तुत्वा क्षीराब्धि गम् विष्णुम् ऊचुः पालय च असुरात्

हरेण धारितं कण्ठे नीलकण्ठः ततस् ऽभवत्

कृपया अमर ताम् नीतं वर दम् हरिम् अब्रवीत्

माया इयम् इति तां ज्ञात्वा स्व रूप स्थः अभवत् हरः

क्षीराब्धि मथन अर्थम् हि अमृत अर्थम् श्रिये ऽसुराः

विष्णु उक्ताम् संविदं कृत्वा दैत्यैः क्षीराब्धिम् आगताः

तथा इति उक्त्वा हरिः तेभ्यः गृहीत्वा अपाययत् सुरान्

स्खलितं तस्य वीर्यं कौ यत्र यत्र हरस्य हि

शिवम् आह हरी रुद्र जिता माया त्वया हि मे

क्षीराब्धेः मथ्यमानात् च विषं हालाहलं ह्य् अभूत्

अ प्राप्य अथ अमृतम् दैत्या देवैर् युद्धे निपातिताः

मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम्

नग्न उन्मत्त रूपः ऽभूत् स्त्रियः केशान् अधारयत्

तत्र तत्र अभवत् क्षेत्रं लिङ्गानां कनकस्य च

ततो अभूत् वारुणी देवी पारिजातः तु कौस्तुभः

अग्निर् उवाच

गृहीत्वा जग्मुः जन्म आद्याः विष्णुः स्त्री रूपधृक् ततः

चन्द्र रूप धरः राहुः पिबन् च अर्क इन्दुना अर्पितः

ब्रह्म आदिकान् हरिः प्राह सन्धिं कुर्वन्तु च असुरैः

बिभ्रत् कमण्डलुं पूर्णम् अमृतेन समुत्थितः

तथा इति आह अथ तं विष्णुस् ततः सर्वैः सह अमरैः

गावः च अप्सरसः दिव्या लक्ष्मी देवी हरिम् गता

पुरा देवासुरे युद्धे दैत्यैर् देवाः पराजिताः

राहुः मत्तः तु चन्द्र अर्कौ प्राप्स्येते ग्रहणं ग्रहः

तां दृष्ट्वा रूप सम्पन्नाम् दैत्याः प्रोचुः विमोहिताः

अरयो ऽपि हि संधेयाः सति कार्य अर्थ गौरवे

मायया मोहितः शम्भुः गौरीं त्यक्त्वा स्त्रियं गतः

कूर्म रूपम् समास्थाय दध्रे विष्णुश् च मन्दरम्

इत्य् आदि महापुराणे आग्नेये कूर्मावतारो नाम तृतीयो ऽध्यायः
अनिर्दशं च प्रेत अन्नम् अतुष्टि करम् एव च

न अञ्जयतीम् स्वके नेत्रे न च अभ्यक्ताम् अनावृताम्

वेदम् एव अभ्यसेत् नित्यं यथाकालम् अ तन्द्रितः

विप्रस्य विदुषो देहे तावद् ब्रह्म न कीर्तयेत्

उद्वर्तनम् अपस्नानं विष् मूत्रे रक्तम् एव च

मत्या भुक्त्वा आचरेत् कृच्छ्रं रेतस् विष् मूत्रम् एव च

शुक्तं पर्युषितं च एव शूद्रस्य उच्छिष्टम् एव च

आर्द्र पादः तु भुञ्जीत न आर्द्र पादः तु संविशेत्

यान शय्या आसनानि अस्य कूप उद्यान गृहानि च

देवतानां गुरो राज्ञः स्नातक आचार्ययोः तथा

ऋषयो दीर्घ संध्या त्वात् दीर्घम् आयुर् अवाप्नुयुः

येन येन तु भावेन यद् यद् दानं प्रयच्छति

सावित्रान् शान्ति होमान् च कुर्यात् पर्वसु नित्यशः

केश ग्रहान् प्रहारांश् च शिरस्य् एतान् विवर्जयेत्

न सीदन्न् अपि धर्मेण मनो ऽधर्मे निवेशयेत्

न कदाचन कुर्वीत विष् मूत्रस्य विसर्जनम्

प्राणि वा यदि वा अप्राणि यत् किंचिद् श्राद्धिकम् भवेत्

न दिवि इन्द्रायुधम् दृष्ट्वा कस्यचिद् दर्शयेद् बुधः

वाचि प्राणे च पश्यन्तो यज्ञ निर्वृत्तिम् अक्षयाम्

उच्छिष्ट अन्न निषेकम् च दूराद् एव समाचरेत्

न वारयेद् गां धयन्तीं न च आचक्षीत कस्यचित्

यो ऽन्यथा सन्तम् आत्मानम् अन्यथा सत्सु भाषते

प्रज्ञां यशश् च कीर्तिं च ब्रह्म वर्चसम् एव च

श्रोत्रियस्य कदर्यस्य वदान्यस्य च वार्द्धुषेः

प्रतिग्रह समर्थः ऽपि प्रसङ्गं तत्र वर्जयेत्

तत् हि कुर्वन् यथाशक्ति प्राप्नोति परमां गतिम्

यथा तथा अध्यापयन् तु सा ह्य् अस्य कृतकृत्य ता

हिरण्यं भूमिम् अश्वं गाम् अन्नं वासस् तिलान् घृतम्

अधार्मिकानां पापानाम् आशु पश्यन् विपर्ययम्

एध उदकम् मूल फलम् अन्नम् अभ्युद्यतं च यत्

वसित्वा मैथुनं वासः श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च

न शूद्र राज्ये निवसेन् न अधार्मिक जन आवृते

यो राज्ञः प्रतिगृह्णाति लुब्धस्य उच्छास्त्र वर्तिनः

श्लेष्म निष्ठ्यूत वान्तानि न अधितिष्ठेत् तु कामतः

क्षत्रियं च एव सर्पं च ब्राह्मणं च बहुश्रुतम्

शयन स्थः न भुञ्जीत न पाणि स्थम् न च आसने

अनर्चितं वृथामांसम् अवीरायाश् च योषितः

न च उदके निरीक्षेत स्व रूपम् इति धारणा

न अतिप्रगे न अति सायम् न सायं प्रातर् आशितः

यात्रा मात्र प्रसिद्धि अर्थम् स्वैः कर्मभिर् अगर्हितैः

संतोष मूलम् हि सुखं दुःख मूलम् विपर्ययः

वाच्य् अर्था नियताः सर्वे वाच् मूलाः वाच् विनिःसृताः

श्रुति स्मृति उदितम् सम्यङ् निबद्धं स्वेषु कर्मसु

राजतो धनम् अन्विच्छेत् संसीदन् स्नातकः क्षुधा

न च नग्नः शयीत इह न च उच्छिष्टः क्वचिद् व्रजेत्

अध्यापनं च कुर्वाणः शिष्याणां विधि पूर्वकम्

यथा यथा हि पुरुषः शास्त्रं समधिगच्छति

ब्रह्म अभ्यासेन च अजस्रम् अनन्तं सुखम् अश्नुते

पुष्ये तु छन्दसां कुर्याद् बहिर् उत्सर्जनं द्विजः

शोणितं यावतः पांसून् संगृह्णाति मही तलात्

न ताडयेत् तृणेन अपि न गात्रात् स्रावयेद् असृक्

गवां च यानं पृष्ठेन सर्वथा एव विगर्हितम्

चिकित्सकस्य मृगयोः क्रूरस्य उच्छिष्ट भोजिनः

न उपसृष्टम् न वारि स्थम् न मध्यं नभसो गतम्

पौर्विकीं संस्मरन् जातिं ब्रह्म एव अभ्यस्यते पुनः

ब्रह्म छन्दस्कृतं च एव द्विजो युक्तो ह्य् अनापदि

गण अन्नम् गणिका अन्नम् च लोकेभ्यः परिकृन्तति

न अधीयीत आमिषम् जग्ध्वा सूतकान्न आद्यम् एव च

विरमेत् पक्षिणीं रात्रिं तद् एव एकम् अहर्निशम्

पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम्

छायायाम् अन्धकारे वा रात्राव् अहनि वा द्विजः

अधितिष्ठेन् न केशांस् तु न भस्म अस्थि कपालिकाः

एको ऽनुभुङ्क्ते सुकृतम् एक एव च दुष्कृतम्

न अति कल्यम् न अति सायम् न अति मध्यंदिने स्थिते

न नावं न खरं न उष्ट्रम् न इरिण स्थः न यान गः

वेष वाच् बुद्धि सारूप्यम् आचरन् विचरेद् इह

स्पृष्ट्वा एतान् अशुचिर् नित्यम् अद्भिः प्राणान् उपस्पृशेत्

वारि अन्न गो मही वासस् तिल काञ्चन सर्पिषाम्
अधस्तान् न उपदध्यात् च न च एनम् अभिलङ्घयेत्

न आर्तः ऽप्य् अपवदेद् विप्रान् न दत्त्वा परिकीर्तयेत्

वैरिणं न उपसेवेत सहायं च एव वैरिणः

बुद्धि वृद्धि कराणि आशु धन्यानि च हितानि च

व्यपेत कल्मषः नित्यं ब्रह्म लोके महीयते

एतद् विदन्तो विद्वांसस् त्रयी निष्कर्षम् अन्वहम्

अत ऊर्ध्वं तु छन्दांसि शुक्लेषु नियतः पठेत्

नवेन अनर्चिताः ह्य् अस्य पशु हव्येन च अग्नयः

न पाषण्डि गण आक्रान्ते न उपसृष्टे ऽन्त्यजैर् नृभिः

पशु मण्डूक मार्जार श्व सर्प नकुल आखुभिः

न संवसेच् च पतितैर् न चाण्डालैर् न पुल्कसैः

गुरून् भृत्यांश् च उज्जिहीर्षन् अर्चिष्यन् देवता अतिथीन्

इषीः केवला निर्वपेत् सदा

न च एनम् पादतः कुर्यान् न प्राण आबाधम् आचरेत्

न अमेध्यम् प्रक्षिपेद् अग्नौ न च पादौ प्रतापयेत्

विनीतैस् तु व्रजेन् नित्यम् आशु गैः लक्षण अन्वितैः

यथाशास्त्रं तु कृत्वा एवम् उत्सर्गं छन्दसां बहिः

न एकः सुप्यात् शून्य गेहे न श्रेयांसं प्रबोधयेत्

दुःख भागी च सततं व्याधितो अल्प आयूः एव च

सुवर्णकर्तुर् वेणस्य शस्त्र विक्रयिणः तथा

असिपत्त्रवनं च एव लोहदारकम् एव च

यथा उदितेन विधिना नित्यं छन्दस्कृतं पठेत्

न अमुत्र हि सहाय अर्थम् पिता माता च तिष्ठतः

न भिन्न शृङ्ग अक्षि खुरैः न वालधि विरूपितैः

यथा प्लवेन उपलेन निमज्जत्य् उदके तरन्

नियम्य प्रयतो वाचं संवीत अङ्गः ऽवगुण्ठितः

न जीर्ण मलवत् वासाः भवेच् च विभवे सति

दुःखं सु महत् आप्नोति प्रेत्य अ प्राज्ञ तया नरः

निपान कर्तुः स्नात्वा तु दुष्कृत अंशेन लिप्यते

पिशुन अनृतिनोः च अन्नम् क्रतु विक्रयिणः तथा

महा ऋषि पितृ देवानाम् गत्वा आनृण्यम् यथाविधि

न त्व् एव तु कृतो ऽधर्मः कर्तुर् भवति निष्फलः

चतुर्थम् आयुषो भागम् उषित्वा आद्यम् गुरौ द्विजः

न फालकृष्टे न जले न चित्यां न च पर्वते

मृत्योः श्रियम् अन्विच्छेन् न एनाम् मन्येत दुर्लभाम्

यथा च उपचरेत् एनं तथा आत्मानम् निवेदयेत्

स लिङ्गिनां हरत्य् एनस् तिर्यग्योनौ च जायते

ऋत्विज् पुरोहित आचार्यैः मातुल अतिथि संश्रितैः

निर्घाते भूमिचलने ज्योतिषां च उपसर्जने

अनेन विप्रो वृत्तेन वर्तयन् वेद शास्त्र विद्

सर्वतः प्रतिगृह्णीयात् मध्व् अथ अभय दक्षिणाम्

शैलूष तुन्नवाय अन्नम् कृतघ्नस्य अन्नम् एव च

अभिवादयेद् वृद्धांश् च दद्याच् च एव आसनम् स्वकम्

प्रदक्षिणानि कुर्वीत प्रज्ञातांश् च वनस्पतीन्

सर्वतः प्रतिगृह्णीयान् न तु तृप्येत् स्वयं ततः

यत् किंचिद् अपि दातव्यं याचितेन अनसूयया

रात्रौ च वृक्ष मूलानि दूरतः परिवर्जयेत्

जपतां जुह्वतां च एव विनिपातो न विद्यते

प्रतिगृह्य द्विजो विद्वान् एकोद्दिष्टस्य केतनम्

वेद उदितम् स्वकं कर्म नित्यं कुर्याद् अ तन्द्रितः

नीहारे बाण शब्दे च संध्ययोर् एव च उभययोः

श्व खर उष्ट्रे च रुवति पङ्क्तौ च न पठेद् द्विजः

न लोक वृत्तम् वर्तेत वृत्ति हेतोः कथंचन

छाया स्वो दास वर्गः च दुहिता कृपणं परम्

ब्राह्मणः श्रेष्ठ ताम् एति प्रत्यवायेन शूद्र ताम्

ज्ञानेन एव अपरे विप्रा यजन्त्य् एतैर् मखैः सदा

सर्वं पर वशम् दुःखं सर्वम् आत्म वशम् सुखम्

यादृशं पुरुषस्य इह पर दार उपसेवनम्

वर्तयंश् च शिल उञ्छाभ्याम् अग्नि होत्र परायणः

तत् तत् तेन एव भावेन प्राप्नोति प्रतिपूजितः

नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च

एतैर् विवादान् संत्यज्य सर्व पापैः प्रमुच्यते

स्वर्ग आयुष्य यशस्यानि व्रतानि इमा धारयेत्

द्वितीयम् आयुषो भागं कृतदारो गृहे वसेत्

एतैर् जितैश् च जयति सर्वान् लोकान् इमान् गृही

संजीवनं महावीचिं तपनं सम्प्रतापनम्

नरकं कालसूत्रं च महानरकम् एव च

न भुक्त मात्रे न अजीर्णे न वमित्वा न शुक्तके

अग्न्यगारे गवां गोष्ठे ब्राह्मणानां च संनिधौ

यथा सुख मुखः कुर्यात् प्राण बाध भयेषु च

यान शय्या प्रदः भार्याम् ऐश्वर्यम् अभय प्रदः
आयुर् विप्र अपवादेन दानं च परिकीर्तनात्

एते शूद्रेषु भोज्य अन्नाः यश् च आत्मानम् निवेदयेत्

माता पितृभ्याम् जामीभिर् भ्रात्रा पुत्रेण भार्यया

न उत्सङ्गे भक्षयेद् भक्ष्यान् न जातु स्यात् कुतूहली

न नदी तीरम् आसाद्य न च पर्वत मस्तके

श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वा अपि उपाकृत्य यथाविधि

न अप्सु मूत्रं पुरीषं वा ष्ठीवनं वा समुत्सृजेत्

न पुत्र दारम् न ज्ञातिर् धर्मस् तिष्ठति केवलः

स्वाध्याये च एव युक्तः स्यान् नित्यम् आत्म हितेषु च

अद्वारेण च न अतीयात् ग्रामं वा वेश्म वा अवृतम्

चोरैर् उपद्रुते ग्रामे सम्भ्रमे च अग्नि कारिते

न अन्नम् अद्याद् एक वासाः न नग्नः स्नानम् आचरेत्

प्रत्यग्निं प्रतिसूर्यं च प्रति सोम उदक द्विजम्

स्तेन गायनयोः च अन्नम् तक्ष्णो वार्द्धुषिकस्य च

सम्बन्धिनो ह्य् अपां लोके पृथिव्यां मातृ मातुलौ

यज्ञोपवीतं वेदं च शुभं रौक्मे च कुण्डले

तामिस्रम् अन्धतामिस्रं महारौरव रौरवौ

केश कीट अवपन्नम् च पदा स्पृष्टं च कामतः

एतान् आकालिकान् विद्याद् अनध्यायान् ऋताव् अपि

धर्मेण हि सहायेन तमस् तरति दुस्तरम्

वाच्य् एके जुह्वति प्राणं प्राणे वाचं च सर्वदा

न पाणि पाद चपलः न नेत्र चपलः ऽनृजुः

न स्पृशेत् पाणिना उच्छिष्टः विप्रो गो ब्राह्मण अनलान्

रञ्जकस्य नृशंसस्य यस्य च उपपतिः गृहे

यत् कर्म कुर्वतो ऽस्य स्यात् परितोषो ऽन्तरात्मनः

न आधर्मिके वसेद् ग्रामे न व्याधि बहुले भृशम्

न अग्निम् मुखेन उपधमेत् नग्नां न ईक्षेत च स्त्रियम्

सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयान् न ब्रूयात् सत्यम् अप्रियम्

पाषाण्डिनो विकर्म स्थान् बैडालव्रतिकान् शठान्

त्रि अह ऐहिकः वा अपि भवेद् अश्वस्तनिक एव वा

ये बकव्रतिनो विप्रा ये च मार्जारलिङ्गिनः

मृतं शरीरम् उत्सृज्य काष्ठ लोष्ट समम् क्षितौ

प्रादुष्कृतेष्व् अग्निषु तु विद्युत् स्तनित निःस्वने

अश्लीकम् एतत् साधूनां यत्र जुह्वत्य् अमी हविः

पूयं चिकित्सकस्य अन्नम् पुंश्चल्यास् त्व् अन्नम् इन्द्रियम्

न सीदेत् स्नातको विप्रः क्षुधा शक्तः कथंचन

उत्तमान् उत्तमान् एव गच्छन् हीनांस् तु वर्जयन्

न हि ईदृशम् अनायुष्यं लोके किंचन विद्यते

अष्टकासु त्व् अहोरात्रम् ऋतु अन्तासु च रात्रिषु

उच्छिष्टः श्राद्ध भुज् च एव मनसा अपि न चिन्तयेत्

एतांस् त्व् अभ्युदितान् विद्याद् यदा प्रादुष्कृत अग्निषु

विष्ठा वार्द्धुषिकस्य अन्नम् शस्त्र विक्रयिणः मलम्

ऋषि यज्ञम् देव यज्ञम् भूतयज्ञं च सर्वदा

प्रज्ञा तेजो बलं चक्षुर् आयुश् च एव प्रहीयते

न ईहेत अर्थान् प्रसङ्गेन न विरुद्धेन कर्मणा

आसन अशन शय्याभिः अद्भिर् मूल फलेन वा

न आस्फोटयेत् न च क्ष्वेडेन् न च रक्तो विरावयेत्

भ्रूण घ्न अवेक्षितम् च एव संस्पृष्टं च अपि उदक्यया

चतुर्णाम् अपि च एतेषाम् द्विजानां गृहमेधिनाम्

धर्म नैपुण्य कामानाम् पूति गन्धे च सर्वदा

गात्राणि च एव सर्वाणि नाभिं पाणि तलेन तु

अधस् दृष्टिः नैष्कृतिकः स्व अर्थ साधन तत्परः

यो ऽर्चितं प्रतिगृह्णाति ददात्य् अर्चितम् एव वा

भूमि दः भूमिम् आप्नोति दीर्घम् आयुर् हिरण्य दः

श्रद्धया इष्टम् च पूर्तं च नित्यं कुर्याद् अ तन्द्रितः

न उपगच्छेत् प्रमत्तो ऽपि स्त्रियम् आर्तव दर्शने

गुरुषु त्व् अभ्यतीतेषु विना वा तैर् गृहे वसन्

आहृत अभ्युद्यताम् भिक्षां पुरस्ताद् अ प्रचोदिताम्

परितुष्टेन भावेन पात्रम् आसाद्य शक्तितः

श्ववतां शौण्डिकानां च चैल निर्णेजकस्य च

द्वेषं दम्भं च मानं च क्रोधं तैक्ष्ण्यं च वर्जयेत्

सस्य अन्ते नव सस्य इष्ट्या तथा ऋतु अन्ते द्विजो ऽध्वरैः

न जीर्ण देवायतने न वल्मीके कदाचन

रजसा अभिप्लुताम् नारीं नरस्य ह्य् उपगच्छतः

वारि दः तृप्तिम् आप्नोति सुखम् अक्षयम् अन्न दः

दश सूना सहस्राणि यो वाहयति सौनिकः

क्ﾱप्त केश नख श्मश्रुः दान्तः शुक्ल अम्बरः शुचिः

रोमाणि च रहस्यानि सर्वाण्य् एव विवर्जयेत्