tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
कटुतुम्बी कटुः तिक्ता वात कृत् श्वास कास जित्

शालिपर्णी स्थिरा सौम्या त्रिपर्णी अतिगुहा ध्रुवा

भार्ङ्गी स्यात् स्वरसे तिक्ता च उष्णा श्वास कफ अपहा

कटुकालाम्बुनी तुम्बी लम्बा पिण्डफला च सा

जीवन्ती मधुपर्णी च तन्त्रिका देवनिर्मिता

कटुका मत्स्यशकला मत्स्यपित्ता च रोहिणी

भद्रमुस्तो वराहः अब्दः गाङ्गेयः कुरुविन्दकः

ज्वर तृष् पाण्डु वात असृज् छर्दि मेह त्रिदोष जित्

क्षय हृत् छर्दि कुष्ठ घ्नः ज्वर तृष्णा विनाशनः

अन्या या क्षीरविदारी स्यात् इक्षुगन्धा इक्षुवल्ली अपि

जीमूतको देवताडो वृत्तकोशो गरागरी

माषपर्णी च काम्बोजी कृष्णवृन्ता महासहा

वृन्ताकी वार्त्तिका वृन्ता भण्टाकी भण्टिका मता

पाठा अतिसार शूल घ्ना कफ पित्त ज्वर अपहा

प्राणदा नन्दिनी च एव रोहिणी विजया च सा

शृगालविन्ना अंघ्रिबला अपर्णी क्रोष्टुकपुच्छिका

फलं त्रिदोष शमनम् मूलं च अस्य विरेचनम्

वाकुची शीतला तिक्ता श्लेष्म कुष्ठ कृमीन् जयेत्

अन्या कन्दोद्भवा कन्दा अमृतकन्दगुडूचिका

जीवकः मधुरः शीतो रक्त पित्त अनिलान् जयेत्

आलकं पालकं दग्धं सबलं भूमिगन्धिकम्

आर्द्रमाषा सिंहविन्ना मांसमाषा अश्वपुच्छिका

वृक्षरोहं शूलहरं समूलं सुखसम्भवम्

भल्लूकः शिल्लकः फल्गुवृन्ताको जम्बुको मतः

ऋद्धिः वृद्धिः सुखं सिद्धी रथाङ्गं मङ्गलं वसु

मञ्जिष्ठा कालमेषी च समङ्गा विकसा अरुणा

कृमि श्लेष्म व्रणान् हन्ति हन्ति सर्व उदराणि अपि

मदनः कटुकः तिक्तः तथा च उष्णः व्रण अपहः

पित्त ज्वर अतिसार घ्ना तृष्णा कृमि विनाशिनी

चन्द्रलेखा इन्दुलेखा च शशिलेखा मता च सा

कुष्ठ कण्डू ज्वर हरे मेह दुर्गन्धि नाशने

शीर्णवृन्तं चित्रफलं विचित्रं पीतवर्णकम्

सा पित्तं तु जयेत् शुक्रम् स कफम् च विवर्धयेत्

काकोली मधुरा शुक्ला क्षीरा ध्वाङ्क्षोलिका स्मृता

श्रवणाह्वा प्रव्रजिता परिव्राजी तपोधना

चन्द्रास्पदा विषाणी च शृङ्गी वनजमूर्धजा

समन्तदुग्धा गण्डीरः सेहुण्डो वज्रकण्टकः

महामेदा देवमणिः वसुच्छिद्रा प्रकीर्तिता

कफ उग्र व्रण मेह अस्र विष नेत्र आमयान् जयेत्

श्वासारिः पद्मतीर्थं च पद्मं पुष्परसागमम्

श्वासं हिक्कां जयति एव सेव्यमानं शनैः शनैः

प्रत्यक्श्रेणी वृषा चण्डा पुत्रश्रेणी आखुपर्णिका

त्रिदोष श्रम दाह आर्ति ज्वर तृष्णा विषान् जयेत्

स्थूला तोयफला च एव हस्तिदन्तफला मुनिः

हस्तिदन्ती नागदन्ती वारुणी गजचिर्भटा

हेमवर्णवती पीता हेमकान्ता कुसुम्भका

मूर्वा मधुरसा देवी पृथक्पर्णी त्रिपर्णी अपि

बलदेवा बलभद्रा वार्षिकी गिरिसानुजा

कफ पित्त हरा गुर्वी रञ्जनी वात नाशिनी

सारिवे द्वे तु मधुरे कफ वात अस्र नाशने

शृङ्गी कर्कटशृङ्गी च कुलीरा कर्कटाह्वया

मधुरा बृंहणी वृष्या शीत स्पर्शा अति मूत्रला

शुण्ठं कुण्ठं तृणशुण्ठो वर्तुलः पृथुकन्दकः

मेदा ज्ञेया मणिच्छिद्रा शल्यपर्णी धरा अपि च

आटरूषः सिंहमुखो भिषङ्मात्री आटरूषकः

अश्मभेदो हिमः तिक्तः शर्करा शिश्न शूल जित्

गौरी वर्णवती पीता हरिता वरवर्णिनी

चर्मरङ्गा पीतपुष्पा महाजालिनिः उच्यते

निर्दिष्टा काष्ठरजनी सा च कालेयका स्मृता

वृष्या पित्तास्र हन्त्री च दुष्टव्रण विनाशिनी

माङ्गल्य नामधेया च शाकश्रेष्ठा यशस्करी

जीवकः शृङ्गकः क्ष्वेडो दीर्घायुः कूर्चशीर्षकः

टिण्टुकः शिशिरः तिक्तः वस्ति रोग हरः परः

अरुचि ज्वर वात आम दोष हृद् गद नाशिनी

तुत्था श्रीफलिका मोचा भारवाही च रञ्जनी

कफ पित्त आमये पाण्डौ कृमि कोष्ठ भगंदरे

प्रपथ्या लेखनी लघ्वी मेध्या चक्षुस् हिता सदा

लक्ष्मणा क्षेत्रदूती च सितसिंही कुवार्तिका

मेदा स्वादु रसा शीता क्षय दाह ज्वर अपहा

वात अनुलोमना हृद्या सा इन्द्रियाणाम् प्रसादनी

शालिपर्णी रसे तिक्ता गुरु उष्णा वात दोष जित्

मञ्जुका रक्तयष्टी च भाण्डी योजनवल्ली अपि

कुमुदा अतिगुहा च एव विषघ्नी सा एव कीर्तिता

मेध्यं वात आन्ध्य वीसर्प कण्डू कुष्ठ विष अपहम्
कपिकच्छूः रसे स्वादुः तिक्ता शीता अनिल अपहा

तद् फलम् मधुरं बल्यं वात पित्त आम जित् सरम्

शटी शठी पलाशा च ज्ञेया पृथुपलाशिका

श्वास कास अपहा तद् जम् फलं वात कफ आवहम्

वातसारो अरिमेदः च कण्टकाढ्यो ऽसिताननः

धामार्गवः कोशफला राजकोशातकी तथा

महानिम्बः स्मृतो द्रेकी कार्मुको विषमुष्टिकः

शोफ दोष अपहः वस्तौ वमने च इह शस्यते

श्रीपर्णी स्व रसे तिक्ता गुरु उष्णा रक्तपित्त जित्

सातला सप्तला सारी विदुला विमला अमला

कोशातकी सु तिक्त उष्णा पक्व आम आशय शोधिनी

ऐन्द्री इन्द्रवारुणी इन्द्राह्वा अथ इन्द्रवारुः मृगादनी

कालीयकं दारुनिशा दार्वी पीताह्व पीतका

संवर्तको भूतवासः कल्किहार्यो बहेडकः

महाश्रावणिका मुण्डी लोभनीया तथा अन्यका

अश्मन्तकः चन्द्रकः तु कुद्दाली च अम्लपत्त्रकः

रक्त दाह अरुचि ग्लानि मद भ्रम विनाशनः

मधुना च शिरस् रोगे कन्दः तस्याः प्रशस्यते

श्रीपर्णी सर्वतोभद्रा गम्भारी कृष्णवृन्तका

क्षीरवल्ली क्षीरकन्दा क्षीरशुक्ला पयस्विनी

कण्डू कुष्ठ व्रणान् हन्ति देह वर्ण विधायिनी

कास श्वास हरा हिध्मा ज्वर शूल अनिल अपहा

स च एव उपलभेदः च नगभिद् दृषद् अश्मजित्

कफ उदर प्रमेह घ्नः कृच्छ्र गुल्म त्रिदोष जित्

कफ शुक्र करा स्वादुः हन्ति दाह ज्वर अनिलान्

नीलिनी नीलिका काला ग्राम्या दोला विशोधनी

कट्फलः सोमवल्कः च श्रीपर्णी कुमुदा तथा

कृष्णभेदा काण्डरुहा नाम्ना कटुकरोहिणी

मूर्वा स्वादु रसा च उष्णा हृद् रोग कफ वात जित्

कास श्वास छर्दि हरः विष आर्ते कफ कर्शिते

महाकुम्भा च कुम्भीका भद्रा भद्रवती इति च

कफे च कण्ठ वक्त्र स्थे कफ संचयनेषु च

कट्फलः कफ वात घ्नः गुल्म मेह अग्नि मान्द्य जित्

गर्दभी बहुवाहा च चन्द्रपुष्पा प्रियंकरी

मालती च वरा देवी त्रिवृता अन्या शुभा मता

कषाया शीतला वृष्या त्रिदोष घ्ना अतिसार जित्

काश्मर्या काश्मरी हीरा काश्मर्यो मधुपर्णिः अपि

संताप मूर्छा अपहरम् सु तृप्ति दम् वात प्रकोपाय घनं तु सेवितम्

घुणप्रिया अतिसारघ्नी बालानां रोग नाशिनी

रक्तवात प्रशमना कण्डू विसर्प नाशिनी

अङ्गारवल्ली फञ्जी च सा एव ब्रह्मसुवर्चला

ध्यामकं श्यामकं पौरं पाटलं देवदण्डकम्

श्वेतः तु खदिरस् तिक्तः शीतः पित्त कफ अपहः

रुचिष्या वात पित्तास्र हृद् रोग शमना मता

स्नुही क्षीरम् विष आध्मान गुल्मोदर हरम् परम्

जीमूतः अथ वृषध्वाङ्क्षी जलदः अथ बलाहकः

दुरालभा च दुःस्पर्शा यासो धन्वयवासकः

आत्मरक्षा चित्रफला त्रपुसी त्रपुसा च सा

तेजनी दीर्घमूला च पुरुषः क्षीरमोरटः

पाटला तु रसे तिक्ता गुरु उष्णा पवन अस्र जित्

चक्षुष्या सर्व दोष घ्ना जीवन्ती मधुरा हिमा

अजशृङ्गी मेषशृङ्गी सर्पदंष्ट्रा च वर्तिका

स्थलजा जल जा अन्या तु मधुपर्णी मधूलिका

देवदारु रसे तिक्तं स्निग्ध उष्णम् श्लेष्म वात जित्

देवदारु स्मृतं दारु सुराह्वं किलिमं च तत्

कपिकच्छुः आत्मगुप्ता स्वयंगुप्ता महर्षभी

कर्कोटकी स्वादुफला मनोज्ञा च कुमारिका

पाटला उक्ता तु कुम्भीका ताम्रपुष्प अम्बुवासिनी

त्रायमाणा कृतत्राणा त्रायन्ती त्रायमाणका

कोशातकी कृतच्छिद्रा जालिनी कृतवेधनी

हृद् रोग प्लीह गुल्म अर्शस् वस्ति शुद्धि करः परः

भद्रा चन्दनगोपा तु चन्दना कृष्णवल्ली अपि

गोक्षुरः स्यात् गोक्षुरकः भक्षकः स्वादुकण्टकः

गुल्म ज्वर असृज् वात घ्ना यक्ष्माणं हन्ति पीनसम्

कटंकटेरी पर्जन्या पीतदारु पचम्पचा

स्तन्य दोषस्य हरणी पित्त शूल निषूदना

पटोल पत्त्रम् पित्त घ्नम् वल्ली च अस्य कफ अपहा

मधुयष्टी स्वादु रसा शीता पित्त विनाशिनी

द्रवन्ती शम्बरी चित्रा न्यग्रोधा मूषकाह्वया

वरतिक्ता बृहत्तिक्ता पाठिका स्थापनी वृकी

आम अतीसार कास घ्ना विष छर्दि विनाशिनी

आवर्तकी बिन्दुकिनी विभाण्डी पीतकीलका

धामार्गवो गदेषु इष्टः स्थिरेषु च महत्सु च

श्रावणी स्यात् मुण्डितिका भिक्षुः श्रवणशीर्षिका
लक्ष्मीफलो गन्धगर्भः सत्यकर्मा दुरारुहः

दन्ती शीघ्रा निकुम्भा स्याद् उपचित्रा मुकूलकः

कदम्बपुष्पिका प्रोक्ता छिन्नग्रन्थिनिका च सा

जीवन्ती जीवनीया च जीवनी जीववर्धनी

देवश्रेणी स्वादुरसा स्निग्धपर्णी च मोरटा

कोविदारः कषायः तु संग्राही व्रण रोपणः

ऋषिसृष्टा युगं योग्यं लक्ष्मीः सर्वजनप्रिया

बिल्वः शलाटुः शाण्डिल्यो हृद्यगन्धो महाफलः

नेपालः कथितः च अन्यः जाति भेदः ज्वरान्तकः

श्वदंष्ट्रो बृंहणो वृष्यः त्रिदोष शमनः अग्नि कृत्

सर्पानुकारिणी तन्वी दीर्घपर्णी च पर्णिका

छिन्नोद्भवा अमृतलता धारा वत्सादनी स्मृता

अशोकरोहिणी तिक्ता चक्राङ्की शकुलादनी

द्वितीया दक्षिणावर्ता वृश्चिकाली विषाणिका

क्षीरिणी युगलम् तिक्तं कृमि पित्त कफ अपहम्

सुरदारु इन्द्रवृक्षः च तथा एव अमरदारु च

तद् लक्षणम् क्लीतनकं क्लीतनं क्लीतिका च सा

दूरमूलः समुद्रान्तो दीर्घमूलो मरूद्भवः

मेह कुष्ठ व्रण छर्दि शोफ वातास्र कृच्छ्र जित्

नादेयः पिण्डमुस्तः अन्यः नागरः परिकीर्तितः

वयःस्था स्वादुमांसी च वायसोली च कर्णिका

किराततिक्तको हैमः काण्डतिक्तः किरातकः

दीपनः कफ वात घ्नः जठर आमय नाशनः

मादिनी मादिका मातुः प्रोक्ता गञ्जाकिनी तथा

गवादनी क्षुद्रफला वृषभाक्षी गवाक्षा अपि

द्रवन्ती ग्रहणी तृष्णा त्रिदोष शमना हिता

पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी कलशी धावनी गुहा

कत्तृणं श्वास कास घ्नम् हृद् रोग शमनम् परम्

विषाणी ककुद् इन्द्राक्षः बन्धुरो गोपतिः तथा

द्वितीया क्षीरकाकोली क्षीरशुक्ला पयस्विनी

मञ्जिष्ठा मधुरा स्वादे कषाया उष्णा गुरुः तथा

हरीतकी अभया पथ्या प्रपथ्या पूतना अमृता

कास अक्षि वक्त्र रोग घ्नः केश वृद्धि करः परः

मूढगर्भं च हरति कुष्ठ दुष्टव्रणान् जयेत्

कफ उग्र व्रण कास घ्ना वक्त्र शुद्धि विधायिनी

कास गुल्म उदर गरे वाते श्लेष्म आशय स्थिते

शटी स्यात् तिक्त तीक्ष्ण उष्णा संनिपात ज्वर अपहा

बिम्बी रक्तफला तुण्डी तुण्डिकेरफला च सा

विसूची अजीर्ण शूल घ्नम् कफ पित्त अस्र नाशनम्

विदारिका मता शुक्ला स्वादुकन्दा शृगालिका

धात्रीफलं श्रीफलं च तथा अमृतफलम् स्मृतम्

काला अर्धचन्द्रा पालिन्दी सुषेणी कालमेषी अपि

दुष्टव्रण अश्मरीम् हन्ति तथा वात विशोधनः

केश्या विष उदरम् हन्ति वात असृज् कृमि नाशिनी

ज्वलनाभं विशुद्धं च गन्धं वोटं कुसुम्भकम्

भङ्गा कफ हरा तिक्ता ग्राहिणी याचनी लघुः

दाह ज्वर क्षयान् हन्ति कफ शुक्र विवर्धनः

क्ष्वेडा सुतिक्ता घण्टाली मृदङ्गफलिका मता

कासघ्नी क्षुद्रमाता च क्वचिद् वार्ताकिनी विदुः

गोपकन्या लता आस्फोता श्वेता उक्ता काष्ठसारिवा

हरस्य भवने जाता हरिता च स्वभावतः

मुद्गपर्णी क्षुद्रसहा शिम्बी मार्जारगन्धिका

आम दोष विबन्ध आध्मान प्रमेह विनिवर्तकम्

महानिम्बो रसे तिक्तः शीतः पित्त कफ अपहः

आरेवतः तथा कर्णी कर्णिकारः अथ रेचनः

वरणी तु रसे तिक्ता शूल त्वच् दोष नाशिनी

आवर्तकी च कुष्ठ घ्ना स ऊर्ध्व अधस् दोष नाशना

मुद्गपर्णी हिमा स्वादुः वात रक्त विनाशिनी

रक्तपित्त हरः गुण्ठो रजस् शुक्र विशोधनः

रसायनी मृत्तिका च चन्द्रहासा भिषग्जिता

ऋषभः तु रसे स्वादुः पित्त रक्त समीर हा

धन्वयासो दुरालम्भा ताम्रमूली च कच्छुरा

चक्षुष्या श्वास हृद् रोग विष कास आर्ति कुष्ठ _

मयूरजङ्घो ऽरलुकः प्रियजीवः कुटन्नटः

सर्वानुभूतिः त्रिपुटा त्र्यस्रा कुमुदगन्धिनी

नवज्वरे तथा क्षीणे गर्भिण्यां न प्रशस्यते

तिक्ता कर्कटशृङ्गी च गुरुः च ऊर्ध्व समीर जित्

डङ्गरी डाङ्गरी च एव दीर्घोर्वारुः च डङ्गरिः

कण्टालिका कण्टकिनी धावनी दुष्प्रधर्षिणी

कुम्भीबीजं निकुम्भ आह्व बीजम् तत् कुम्भिनीफलम्

क्षीरिणी काञ्चनक्षीरी कटुपर्णी च कर्षणी

वयःस्था मण्डली सौम्या विशल्या अमृतसम्भवा

किरातको रसे तिक्तो अनुष्ण शीतः लघुः तथा

शणपुष्पी बृहत्पुष्पी सा च उक्ता शणघण्टिका
पाठा अम्बष्ठा अम्बष्ठकी च प्राचीना पापचेलिका

पित्त दाह ज्वरान् हन्ति कृमि घ्ना कफ शुक्र कृत्

पटोलं कटुकं तिक्तम् उष्णम् पित्त विरोधि च

श्योनाकः शुकनासः च कट्वङ्गः अथ कटंभरः

खदिरः स्यात् रसे तिक्तो हिमः पित्त कफ अस्र _

बृहती सिंहिका कान्ता वार्ताकी राष्ट्रिका कुली

स्थाली वसन्तदूती स्यात् अमोघा कालवृन्तिका

अम्ल भावात् जयेत् वातम् पित्तं मधुर तिक्तकात्

श्वास कास क्षय हरा वृष्या वस्ति विशोधना

हरिद्रा स्वरसे तिक्ता रूक्षा उष्णा विष मेह _

विदारिगन्धा अंशुमती दीर्घमूला अंशुपत्त्रिका

क्षय दाह ज्वरान् हन्ति श्लेष्म शुक्र विवर्धनः

गुडूची अमृतवल्ली च छिन्ना छिन्नरुहा अमृता

सातला शोधनी तिक्ता कफ पित्त अस्र दोष _

स प्रोक्तः पृथुशिम्बः च टिण्टुको दीर्घवृन्तकः

बालकं वारि तोयं च ह्रीवेरं जलम् अम्बु च

ऋषभी सा तु काकाण्डी ज्ञेया शूकरपादिका

दधिपुष्पी तु खट्वाङ्गी खट्वा पर्यङ्कपादिका

त्रिवृता कटुर् उष्णा तु कृमि श्लेष्म उदर ज्वरान्

तत् पक्वम् पित्त कफ कृत् दुर्जरं गुरु वात जित्

जीमूतको ज्वर श्वास कास हिध्मा अरुचि क्षये

उर्वारुकं पित्त हरम् सु शीतलम् मूत्र आमय घ्नम् मधुरं रुचि प्रदम्

काश्मीरं पुष्करजटा धीरं तत् पद्मपत्त्रकम्

मूलं पुष्करमूलं च पौष्करं पुष्कराह्वयम्

विषमज्वर मेह अर्शस् शोफ संताप नाशना

यवासकः स्वादु तिक्तः ज्वर तृष् रक्तपित्त _

प्रोक्ता आखुविषहा वेणी देवदाली च ताडका

अतिविषा शुक्लकन्दा ज्ञेया विश्वा च भङ्गुरा

अवल्गुजा कृष्णफला सा एव पूतिफला मता

उष्ण वीर्या स्वादु रसा काकाण्डी माष वत् भवेत्

वयःस्था क्षीरमधुरा वीरा क्षीरविषाणिका

खदिरः श्वेतसारः अन्यः सोमवल्कः पथिद्रुमः

नीली तिक्ता रसे च उष्णा कटि वात कफ अपहा

वीर्य उष्णम् कामला पित्त कफ श्लीपद नाशनम्

वल्ली फलानाम् प्रवरं कूष्माण्डं वात पित्त जित्

शितिवारः तु संग्राही कषायः सर्व दोष जित्

विषघ्नी च जयन्ती च दीर्घरङ्गा तु रङ्गिणी

तर्कारी कटुका तिक्ता तथा उष्णा अनिल पाण्डु जित्

जेपालः कटुः उष्णः च कृमि हारी विरेचनः

क्षीरविदारिका बल्या वात पित्त हरा च सा

सर्व रोगान् च च हरते तेन ख्याता हरीतकी

गण्डमाल गुदभ्रंश शमनः कुष्ठ केश हा

पटोली स्यात् द्वितीया अन्या स्वादुपत्त्रफला च सा

कण्टकारी कटुः तिक्ता तथा उष्णा श्वास कास जित्

बहुफेना चर्मकषा फेना दीप्ता मरालिका

सुश्वेता कण्टकारी च दुर्लभा च महौषधी

पित्त हिक्का वमी शोफ कफ अरोचक नाशिनी
अलंकृतां पूर्णकुम्भैः बलिभिः धूप दीपकैः

न वितृप्यन्ति हि दृशः श्रियो धाम अङ्गम् अच्युतम्

तम् अयं मन्यते लोको हि असङ्गम् अपि सङ्गिनम्

कथं वयं नाथ चिर उषिते त्वयि प्रसन्न दृष्ट्या अखिल ताप शोषणम्

निरुद्धम् अपि आस्रवत् अम्बु नेत्रयोर् विलज्जतीनां भृगु वर्यैः वैक्लवात्

तत्र अब्द कोटि प्रतिमः क्षणो भवेद् रविं नः ते अच्युतैः

ववन्दे शिरसा सप्त देवकी प्रमुखाः मुदा

प्रीति उत्फुल्ल मुखाः प्रोचुः हर्ष गद्गदया गिरा

आत्म तुल्य बलैः गुप्ताम् नागैः भोगवतीम् इव

नताः स्म ते नाथ सदा अङ्घ्रि पङ्कजम् विरिञ्च वैरिञ्च्य सुर इन्द्र वन्दितम्

प्रह्व अभिवादन आश्लेष कर स्पर्श स्मित ईक्षणैः

हर्ष विह्वलित आत्मानः सिषिचुः नेत्र जैः जलैः

तत्र उपनीत बलयः रवेः दीपम् इव आदृताः

राजमार्गं गते कृष्णे द्वारकायाः कुल स्त्रियः

प्रेम स्मित स्निग्ध निरीक्षण आननम् पश्येम रूपं तव सर्व सौभगम्

तम् उपश्रुत्य निनदं जगत् भय भय आवहम्

द्वारि द्वारि गृहाणां च दधि अक्षत फल इक्षुभिः

अक्रूरः च उग्रसेनः च रामः च अद्भुत विक्रमः

वारमुख्याः च शतशो यानैः तद् दर्शन उत्सुकाः

इति च उदीरिताः वाचः प्रजानां भक्त वत्सलः

यथाविधि उपसंगम्य सर्वेषां मानम् आदधे

यदि अपि असौ पार्श्व गतः रहस् गतः तथा अपि तस्य अङ्घ्रि युगम् नवं नवम्

तं मेनिरे ऽबला मूढाः स्त्रैणं च अनुव्रतम् रहः

सर्व ऋतु सर्व विभव पुण्य वृक्ष लता आश्रमैः

सित आतपत्र व्यजनैः उपस्कृतः प्रसून वर्षैः अभिवर्षितः पथि

बाहवो लोकपालानां सारङ्गाणां पद अम्बुजम्

अ प्रमाण विदः भर्तुः ईश्वरम् मतयो यथा

शृण्वानो ऽनुग्रहं दृष्ट्या वितन्वन् प्राविशत् पुरम्

गायन्ति च उत्तम श्लोक चरितानि अद्भुतानि च

नित्यं निरीक्षमाणानां यत् अपि द्वारका ओकानाम्

दाध्मायमानः कर कञ्ज सम्पुटे यथा अब्ज खण्डे कलहंस उत्स्वनः

भवाय नः त्वम् भव विश्वभावन त्वम् एव माता अथ सुहृद् पतिः पिता

सिक्तां गन्ध जलैः उप्ताम् फल पुष्प अक्षत अङ्कुरैः

स्वयं च गुरुभिः विप्रैः स दारैः स्थविरैः अपि

पितरं सर्व सुहृदम् अवितारम् इव अर्भकाः

स उच्चकाशे धवल उदरः दरो अपि उरुक्रमस्य अधर शोण शोणिमा

मधु भोज दशार्ह अर्ह कुकुर अन्धक वृष्णिभिः

आत्म आरामम् पूर्ण कामम् निज लाभेन नित्यदा

चित्र ध्वज पताका अग्रैः अन्तर् प्रतिहत आतपाम्

न युज्यते सत् आत्म स्थैः यथा बुद्धिः तद् आश्रया

शङ्ख तूर्य निनादेन ब्रह्मघोषेण च आदृताः

उत्तस्थुः आरात् सहसा आसन आशयात् साकं व्रतैः व्रीडित लोचन आननाः

आत्म औपम्येन मनुजं यतो ऽबुधः

आनर्तान् स उपव्रज्य सु ऋद्धान् जनपदान् स्वकान्

संमुह्य चापम् अजहात् प्रमदा उत्तमाः ताः यस्य इन्द्रियम् विमथितुं कुहकैः न शेकुः

एवं नृपाणां क्षिति भार जन्मनाम् अक्षौहिणीभिः परिवृत्त तेजसाम्

निशम्य प्रेष्ठम् आयान्तं वसुदेवो महा मनाः

त्वं सत् गुरुः नः परमं च दैवतं यस्य अनुवृत्त्या कृतिनो बभूविम

दध्मौ दर वरम् तेषां विषादं शमयन्न् इव

पिशङ्ग वासाः वनमालया बभौ घनो यथा अर्क उडुप चाप वैद्युतैः

विधाय वैरं श्वसनो यथा अनलम् मिथो वधेन उपरतः निरायुधः

सूत उवाच

यर्हि अम्बुज अक्षैः अपससार भो भवान् कुरून् मधून् वा अथ सुहृद् दिदृक्षया

अहो सनाथा भवता स्म यत् वयम् त्रैविष्टपानाम् अपि दूर दर्शनम्

आश्वास्य च अश्व पाकेभ्यः वरैः च अभिमतैः विभुः

प्रत्युद्ययुः प्रजाः सर्वा भर्तृ दर्शन लालसाः

आशीर्भिः युज्यमानः अन्यैः वन्दिभिः च अविशत् पुरम्

संमार्जित महा मार्ग रथ्या आपणक चत्वराम्

भगवन्त् तत्र बन्धूनां पौराणाम् अनुवर्तिनाम्

हर्म्याणि आरुरुहुः विप्रैः तद् ईक्षण महा उत्सवाः

रेमे स्त्री रत्न कूट स्थः भगवान् प्राकृतो यथा

प्रासादा यत्र पत्नीनां सहस्राणि च षोडश

नट नर्तक गन्धर्वाः सूत मागध वन्दिनः

परायणं क्षेमम् इह इच्छताम् परं न यत्र कालः प्रभवेत् परः प्रभुः
वारण इन्द्रम् पुरस्कृत्य ब्राह्मणैः स सु मङ्गलैः

गोपुर द्वार मार्गेषु कृत कौतुक तोरणाम्
पुंसाम् ईश कथाः प्रोक्ता नाना आख्यान उपबृंहिताः

मुखतः तालु निर्भिन्नं जिह्वा तत्र उपजायते

कर्णौ च निरभिद्येतां दिशः श्रोत्रं गुण ग्रहः

सूत उवाच

तत्र च अन्तर् बहिस् वातः त्वचा लब्ध गुणः वृतः

आत्मनो ऽयनम् अन्विच्छन्न् अपो अस्राक्षीत् शुचिः शुचीः

दशमस्य विशुद्धि अर्थम् नवानाम् इह लक्षणम्

चचार तीर्थानि भुवः त्यक्त्वा बन्धून् सु दुस्त्यजान्

अयं तु ब्रह्मणः कल्पः स विकल्पः उदाहृतः

कुशल अकुशलाः मिश्राः कर्मणां गतयः तु इमाः

अन्तः शरीर आकाशात् पुरुषस्य विचेष्टतः

मन्वन्तर ईश अनुकथाः निरोधो मुक्तिः आश्रयः

कर्तृ त्व प्रतिषेध अर्थम् मायया आरोपितम् हि तत्

यत् वा स भगवान् तस्मै पृष्टः तत्त्वम् उवाच ह

द्विविधाः चतुर्विधाः ये ऽन्ये जल स्थल नभ ओकसः

इत्थम् भावेन कथितो भगवान् भगवत्तमः

अपानन्तम् अपानन्ति नरदेवम् इव अनुगाः

निर्भिन्ने हि अक्षिणी तस्य ज्योतिः चक्षुः गुण ग्रहः

नासिके निरभिद्येतां दोधूयति नभस्वति

यद् अनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यद् उपेक्षया

तत्र अपि एकैकशस् राजन् भिद्यन्ते गतयः त्रिधा

अतः परं सूक्ष्मतमम् अव्यक्तं निर्विशेषणम्

त्वच् चर्म मांस रुधिर मेदः मज्ज अस्थि धातवः

अथ एकम् पौरुषं वीर्यं त्रिधा अभिद्यत तत् शृणु

यो ऽध्यात्मिको ऽयं पुरुषः सो असौ एव आधिदैविकः

खगान् मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन् नृप सरीसृपान्

तयोः तु बलवान् इन्द्र आदानम् उभय आश्रयम्

अनुप्राणन्ति यं प्राणाः प्राणन्तं सर्व जन्तुषु

भूमि अप् तेजः मयाः सप्त प्राणो व्योम अम्बु वायुभिः

एको नानात्वम् अन्विच्छन् योगतल्पात् समुत्थितः

तत्र वायुः गन्धवहः घ्राणो जिघृक्षतः

अधिदैवम् अथ अध्यात्मम् अधिभूतम् इति प्रभुः

अन् आदि मध्य निधनम् नित्यं वाच् मनसः परम्

ततः पायुः ततस् मित्र उत्सर्ग उभय आश्रयः

रक्षः पिशाचान् च प्रेत भूत विनायकान्

यदा आत्मनि निरालोकम् आत्मानं च दिदृक्षतः

निरभिद्यत शिश्नो वै प्रजा आनन्द अमृत अर्थिनः

नाम रूप क्रियाः धत्ते स कर्मा अकर्मकः परः

सिद्ध चारण गन्धर्वान् विद्याध्र असुर गुह्यकान्

मुक्तिः हित्वा अन्यथा रूपं स्व रूपेण व्यवस्थितिः

स्थितिः वैकुण्ठ विजयः पोषणं तद् अनुग्रहः

उत्सिसृक्षोः धातुमलम् निरभिद्यत वै गुदम्

त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्व आश्रय आश्रयः

स आश्रयः परं ब्रह्म परमात्मा इति शब्द्यते

अत्र सर्गो विसर्गः च स्थानं पोषणम् ऊतयः

उपस्थ आसीत् कामानां प्रियं तद् उभय आश्रयम्

स वाच्य वाचक तया भगवान् ब्रह्म रूप धृक्

मनः सर्व विकार आत्मा बुद्धिः विज्ञान रूपिणी

पद्भ्यां यज्ञः स्वयं हव्यं कर्मभिः क्रियते नृभिः

प्राणेन आक्षिपता क्षुत् तृष् अन्तरा जायते विभोः

वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत् त्रिधा

संनियच्छति तत् काले घन अनीकम् इव अनिलः

किन्नर अप्सरसः नागान् सर्पान् किम्पुरुषान् नरान्

विधिः साधारणो यत्र सर्गाः प्राकृत वैकृताः

गतिं जिगीषतः पादौ रुरुहाते ऽभिकामिकाम्

श्री शुकः उवाच

स एव इदम् जगत् धाता भगवान् धर्म रूप धृक्

मन्वन्तराणि सत् धर्मः ऊतयः कर्म वासनाः

ततो मनः चन्द्रः इति सङ्कल्पः काम एव च

यथा पुरस्तात् व्याख्यास्ये पाद्मं कल्पम् अथो शृणु

यः तत्र उभय विच्छेदः पुरुषो हि आधिभौतिकः

आभासः च निरोधः च यतो अस्ति अध्यवसीयते

वस्तुनो मृदु काठिन्य लघु गुरु ओष्ण शीत ताम्

पिपासतो जक्षतः च प्राङ् मुखं निरभिद्यत

द्रव्यं कर्म च कालः च स्वभावो जीव एव च

परिमाणं च कालस्य कल्प लक्षण विग्रहम्

बन्धु त्याग निमित्तम् च यथा एव आगतवान् पुनः

ब्रह्मणो गुण वैषम्यात् विसर्गः पौरुषः स्मृतः

कूष्माण्ड उन्माद वेतालान् यातुधानान् ग्रहान् अपि

तासु अवात्सीत् स्व सृष्टासु सहस्रं परिवत्सरान्

न अस्य कर्मणि जन्म आदौ परस्य अनुविधीयते

तत्र अपानः ततस् मृत्युः पृथक्त्वम् उभय आश्रयम्

आदित्सोः अन्न पानानाम् आसन् कुक्षि अन्त्र नाडयः
मही आदिभिः च आवरणैः अष्टभिः बहिस् आवृतम्

अमुनी भगवत् रूपे मया ते हि अनुवर्णिते

प्रजापतीन् मनून् देवान् ऋषीन् पितृ गणान् पृथक्

तत् वः ऽभिधास्ये शृणुत राज्ञः प्रश्न अनुसारतः

आसिसृप्सोः पुरः पुर्या नाभि द्वारम् अपानतः

निरोधो अस्य अनुशयनम् आत्मनः सह शक्तिभिः

राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यत् अवोचत् महा मुनिः

उभे अपि न गृह्णन्ति माया सृष्टे विपश्चितः

न इत्थम् भावेन हि परं द्रष्टुम् अर्हन्ति सूरयः

जिघृक्षतः त्वच् निर्भिन्ना तस्यां रोम महीरुहाः

क्षत्तुः तस्य संवादो अध्यात्म संश्रितः

विवक्षोः मुखतः भूम्नो वह्निः वाच् व्याहृतं तयोः

ततः कालाग्नि रुद्र आत्मा यत् सृष्टम् इदम् आत्मनः

जले च एतस्य सु चिरम् निरोधः समजायत

हस्तौ रुरुहतुः तस्य नाना कर्म चिकीर्षया

निदिध्यासोः आत्म मायाम् हृदयं निरभिद्यत

सत्त्वं रजः तमः इति तिस्रः सुर नृ नारकाः
प्रथमा नाभिः उद्दिष्टा मध्ये रेखा प्रसंगमे

कोण सूत्रात् उभयतस् कोणा ये तत्र संस्थिताः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे विष्णुपूजोपयोगिवज्रनाभमण्डलनिरूपणं नाम अष्टमः ऽध्यायः

अहं विष्णुः इति ध्यात्वा कर्णिकायां न्यसेत् हरिम्

हृद् मध्ये तु न्यसेत् विष्णुम् कण्ठे सङ्कर्षणं तथा

तेषु च एव प्रकुर्वीत सूत्र पातम् विचक्षणः

कर्णिकाया द्वि भागेन केसराणि विचक्षणः

तद् अनन्तर कोणेषु एवम् एव हि कारयेत्

कर्णिकां पीत वर्णेन सित रक्त आदि केसरैः

ब्रह्माणं सर्व गात्रेषु करयोः श्रीधरं तथा

हरिः उवाच

सर्वेषु मानेन अनेन सु व्रतैः

भूमिष्ठे मण्डपे स्नात्वा मण्डले विष्णुम् अर्चयेत्

द्वार शोभाम् तथा तत्र तद् अर्धेन तु कल्पयेत्

अनेन नाभि सूत्रस्य कर्णिकां भ्रामयेत् शिवैः

अन्तरं नील वर्णेन दलानि असितेन च

पञ्च रङ्गिक चूर्णेन वज्र नाभम् तु मण्डलम्

तद् अग्रेण सदा विद्वाः दलानि एव समालिखेत्

आदि सूत्र विभागेन द्वाराणि परिकल्पयेत्

द्वाराणि शुक्र वर्णेन रेखाः पञ्च च मण्डले

चतुर्थ पञ्च कोणेषु सूत्र पातम् तु कारयेत्

अनिरुद्धं पश्चिमे च ब्रह्माणं च उत्तरे न्यसेत्

सिता रक्ता तथा पीता कृष्णा च एव यथाक्रमम्

पद्मानि तानि कुर्वीत देशिकः परम अर्थ विद्

अन्तरेषु च सर्वेषु अष्टौ च एव तु नाभयः

षोडशैः कोष्ठकैः तत्र संमितं रुद्र कारयेत्

अन्तरा स द्विजश्रेष्ठः पाद ऊनम् भ्रामयेत् हरैः
आजीकम् अजे

न गेयानि न अध्वर्युः संप्रेष्यति यदा अध्वर्युः संप्रेष्यति गेयानि इति

सौत्रामण्यां सुरायां सांशानानि सामानि गायेत्

प्रवर्ग्ये च यथालिङ्गम् उपतिष्ठेत्

अग्नेर् व्रतं सोमस्य व्रतं विष्णोर् व्रतम् इत्य् उपसत्सु

और्णायवम् आविके मेषे च

अग्नीषोमौ प्रणयन्ति तद् अग्नेर् व्रतं सोमस्य च एव व्रतं तृतीयम्

अग्निं प्रणयन्ति तद् अग्नेर् व्रतम्

वाशं वशायाम्

संस्थिते ऽहनि पश्चाद् गार्हपत्यं यज्ञसारथ्य् अहीन एकाहेषु च

प्रायणीयायां प्रवद्भार्गवम्

आज्ये घृतश्च्युत् निधनम्

उदवसानीयायाम् उद्वंशीयम्

आर्षभम् ऋषभे

अनूबन्ध्येषु च यथालिङ्गम्

सर्वान् संश्रावयेद् यजमानान् स पत्नीकान्

हविर्धाने हविर्धानाभ्याम्

उन्नते त्रैककुभम्

अथ उदयनीयायाम् उद्वत्

स्वे वा यज्ञे गायेद् यं वा श्रेयांसं कामयेत तस्य वा

आतिथ्यायाम् औशनं प्रेष्ठं वो अतिथिम् इति

पय आमिक्षायाम्

अथ परिगाणानि

मधुनि मधुश्च्युत् निधनम्

प्राक् श्वःसुत्याम् पश्चात् एव गार्हपत्यम् अग्नेर् अगस्त्यस्य अत्रेः इति राक्षोघ्नानि सामानि गायेत्

सदा निमीयमाने सदसा

दधिनि दधिक्रम्

अहर् अहः सत्रे सत्रस्यर्द्धि गायेत्
यदि षोडशी हुत्वा परिधौ लेपं निमृज्य द्रोणकलशम् उपस्पृशति रराटीं वा

यद्य् उक्थ्यो हुत्वा परिधौ लेपं निमार्ष्टि

मैत्रावरुण चमसात् होतृ चमसम्

अपरेण नेष्टुर् धिष्णियं पत्नी पन्नेजनीः सादयति वसुभ्यो रुद्रेभ्य आदित्येभ्यो विश्वेभ्यो वो देवेभ्यः पन्नेजनीः सादयामि यज्ञाय वः पन्नेजनीः सादयामि इति

होतृ चमसे आनीय मैत्रावरुण चमसम् पूरयति

ततः क्रतुकरणं जुहोति यम् अग्ने पृत्सु मर्त्यम् इत्य् एतया यद्य् अग्निष्टोमः

अथ एनाः प्रचरण्या समनक्ति सं वो ऽनक्तु वरुणः सम् इन्द्रः सं बृहस्पतिः

उत ईम् अनन्नमुर् इति प्रत्याह

न जुहोति न निमार्ष्टि न उपस्पृशति वाजपेये ऽतिरात्रे वा

एतद् यजुर् वदन् प्रपद्यते

उपरि चात्वाले ऽध्वर्युर् होतृ चमसम् च मैत्रावरुण चमसम् च संस्पृश्य वसतीवरीर् व्यानयति सम् आपो अद्भिर् अग्मत सम् ओषधीभिर् ओषधयः सं व्रतैर् व्रत चारिणः इति

पृच्छति होता अध्वर्युम् अध्वर्यो ऽवेर् अप इति

यथायथं धुरो धूर्भिः कल्पन्ताम् इति च

यं द्विष्यात् तम् उपस्पृशेत्

होतृ चमसात् मैत्रावरुण चमसम्

त्वष्टा विष्णुः प्रजया संरराणो यजमानाय द्रविणं दधातु
देवकूटे गिरौ मध्ये महा कूटे सु शोभने

नील वैडूर्य पत्त्रैः च गन्ध उपेतैः महा उत्पलैः

कैलासो यक्षराजस्य कुबेरस्य महात्मनः

करालैः हरि केशैः च रोमशैश् च महा भुजैः

प्रमथैः विविधैः स्थूलैः गिरि कूट उपमैः शुभैः

गृध्र उलूक मुखैः च अन्यैः मृग उष्ट्र अज मुखैः अपि

ललिता वसित उद्गीतैः वृत्त वल्गित गर्जितैः

दीप्तम् आयतनम् तत्र महा मणि विभूषितम्

तत्र भूतपतेः देवाः पूजां नित्यं प्रयुञ्जते

न एक धातु शतैः चित्रे विचित्र कुसुम आकुले

मण्डपैः सु विचित्रैः तु स्फाटिक स्तम्भ संयुतैः

तस्मिन् आयतने सोमः सदा आस्ते स गणः हरः

पुरं रुद्रपुरी नाम नाना प्रासाद संकुलम्

नन्दायाः पश्चिमे तीरे किंचिद् वै दक्षिण आश्रिते

चम्पक अशोक पुंनाग बकुल आसन मण्डिते

महादेवस्य देवस्य शङ्करस्य महात्मनः

देव दानव गन्धर्वैः यक्ष राक्षस किंनरैः

नदीनद तटाकानाम् तीरेषु अर्णव संधिषु

तथा कुमुद षण्डैः च महा पद्मैः अलंकृता

ब्रह्म इन्द्र विष्णु संकाशैः अणिम आदि गुण अन्वितैः

हेम प्राकार संयुक्तम् मणि तोरण मण्डितम्

तस्याः च उत्तर पार्श्वे तु भवस्य आयतनम् शुभम्

नितम्ब पुष्प स आलम्बे न एक सत्त्व गण अन्विते

द्विजाः कनकनन्दायाः तीरे वै प्राचि दक्षिणे

यत्र मन्दाकिनी नाम नलिनी विपुल उदका

शाखा शत सहस्र आढ्ये सर्व द्रुम विभूषिते

प्रति द्वीपे मुनि श्रेष्ठाः पर्वतेषु वनेषु च

झर्झरैः शङ्ख पटहैः भेरी डिण्डिम गोमुखैः

निवासः कोटि यक्षाणाम् तथा अन्येषाम् महात्मनाम्

सिंहासनैः मणि मयैः शुभ आस्तरण संयुतैः

उपस्पृष्ट जला पुण्या नदी मन्दाकिनी शुभा

यक्ष गन्धर्व नारीभिः अप्सरोभिश् च सेविता

क्रीडते स गणः स अम्बः तत् शिव आलयम् उच्यते

पारिजातक सम्पूर्णे नाना पक्षि गण अन्विते

निर्झरैः कुसुम आकीर्णैः अनेकैः च विभूषिते

तत्र अपि स गणः स अम्बः क्रीडते अद्रि समे गृहे

तत्र अपि शतधा कृत्वा हि आत्मानम् च अम्बया सह

सूत उवाच

अम्लान माला निचितैः नाना वर्णैः गृह उत्तमैः

रम्यं हि अविरल छायम् दश योजन मण्डलम्

क्षितौ इतस् ततस् सम्यक् शर्वेण अधिष्ठितैः शुभैः

हेम वैडूर्य माणिक्य नील गोमेद कान्तिभिः

स्निग्ध वर्णम् महा मूलम् अनेक स्कन्ध पादपम्

तत्र भूतवनं नाम नाना भूत गण आलयम्

नाना वर्ण आकृति धरैः नाना संस्थान संस्थितैः

दीप्त आस्यैः दीप्त चरितैः नन्दीश्वर मुखैः शुभैः

वराह गज सिंह ऋक्ष शार्दूल करभ आननैः

पूजितो वै महादेवः प्रमथैः प्रमथ ईश्वरः

सुवर्ण मणि सोपाना कुबेर शिखरे शुभे

जाम्बूनद मयैः पद्मैः गन्ध स्पर्श गुण अन्वितैः

वनं द्विज सहस्र आढ्यम् मृग पक्षि समाकुलम्

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे एकपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः

अ शून्यम् अमरैर् नित्यं महा परिषदैः तथा

स्फाटिकैश् च विचित्रैश् च गोपुरैश् च समन्वितम्

तत्र अपि देवदेवस्य भवस्य आयतनम् महत्

सिद्ध ऋषि देव गन्धर्वैः ब्रह्मणा च महात्मना