tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
लताम् अनीदृशीं मोहाद् यः कश्चिद् अवलम्बते

ततस् तस्याश् चिर अभ्यस्तम् प्रत्यभिज्ञाय तद् वचः

यथा समुद्रदिन्नायाः पाणिर् आलम्बितस् त्वया

यथा यथा च मां मन्दम् आरोहन् मदिरा मदः

द्रष्टुं त्वद् विरह म्लानाम् मातरं परिगम्यताम्

रक्षस् मुक्तः हि न आश्वस्यात् को वा दृष्ट्वा नरान् नरः

षष्ठे षष्ठे भवान् मासे गन्धर्वान् संनिपातयेत्

आरूढाः पट्ट पृष्ठानि प्रापिता जलधेस् तटम्

तेन अपि तच् चिरं दृष्ट्वा न जानामि इति भाषिते

तत्र मां रथ्यया आयान्तम् कश्चिद् दृष्ट्वा कुटुम्बिकः

जामाता इव चिरात् प्राप्तः प्रियः प्रीत्या अस्मि सत्कृतः

अथ क्षितिपतेः पुत्रं परिणेतुम् इव आगतम्

तत्र अचिरद्युति पिशङ्ग जटम् मुनि इन्द्रम् ऐक्षे निखर्व कुश विष्टर पृष्ठ भाजम्

अथवा धर्म काम अर्थान् कूटस्थान् अत्र पश्यसि

वेश नारी ग्रह स्थेन स्वयं ख्यापयता गुणान्

बाष्प वत् दृष्टि कण्ठेन भाषितं प्रस्खलत् गिरा

पट्ट श्लिष्टा मया दृष्टा संनिकृष्ट आगता प्रिया

राज राज गृह आकार गृहे राजगृहे पुरे

ता मया दुःख दुःखेन सर्व अह्णेन निराकृताः

तद् वयं गङ्गदत्तेन तम् आनेतुं विसर्जिताः

त्वद् कृतेन तु मूल्येन जनितं नौ महत् सुखम्

अहं चम्पा निवेशस्य तनयो मित्रवर्मणः

मूढैः स्पृष्टम् इदं यैर् यैस् ते ते पाषाण ताम् गताः

स च माम् अब्रवीन् मित्र क्रियतां तद् ब्रवीमि यत्

तां तदा दृष्टवान् अस्मि स कलत्राम् सुहृद् सभाम्

जातरूप शिला जाल ज्योतिस् उज्ज्वलित द्रुमम्

स फल द्रुम संनाहैः करेणु कलभौ इव

मृगेन्द्र इव नाग इन्द्रम् प्रस्फुरन्तं प्रभिन्नवान्

जय राज सिंहैः पर दन्ति मण्डलम् विजिता एव वादि मृग संहतिः त्वया

गङ्गदत्ता मया दृष्टा श्लिष्ट भित्तिः पराङ्मुखी

शिला अनुष्ठित वस्त्र अर्धे पूर्व काये न्यपातयत्

क्षणं विश्रम्य तत्र अहम् हा किं वृत्तम् इति ब्रुवन्

आदृता च आदिशत् प्रेष्याः सानुदासः पिपासितः

बलाव् इव महीपाले बलि राज्यम् न दुर्लभम्

तद् पक्षति मरुत् पिष्ट गुरुस्कन्ध नगः नगः

यूयं विज्ञापिताः पूर्वं तद् एतद् अवधीयताम्

अगस्त्य पीत पानीय सागर आकारम् आपणम्

वैशसं दुःश्रवं श्रुत्वा तत् सूनोर् मित्रवर्मणः

कण्डूयमानेन ताः स्पृष्टाः पाणिना मया

ते स्तुवन्तस् ततो हृष्टाः सुगतं सौगता इव

तत् प्रसीद असताम् नाम दारा यदि विरुध्यते

हा कष्टम् इति कृत्वा उच्चैस् दुःख स्खलितम् अब्रवीत्

ततस् तं प्रणिपत्य अहम् चलितः प्रचलो मुदा

त्यज्यतां तत् सुवर्णं यच् छिनत्ति श्रवणे इति

ते ऽथ मां शिबिका आरूढम् न अति दीर्घैः प्रयानकैः

एकेन एव प्रवृद्धेन कामेन आगन्तुना तव

तस्मै सलिलम् अन्यस्य अमदाम न्यवसाम च

अहम् एव स वो दासः सानुदासस् तथागुणः

एवं समुद्रदिन्ना इयम् आगता भवतो गृहम्

ऋजु ता निर्विकार त्वात् माम् असौ त्रस्तम् ऐक्षत

क्रूर आशीविष योषा इव गङ्गदत्तम् अमूर्छयत्

चपलेन तरंगेण बलाद् अपहृता अबला

सर्वथा दुष्करं मन्दैर् अलं कृत्वा अति विस्तरम्

समृद्धे सरसि इव आसीत् तृप्तं हंस कदम्बकम्

अपूर्व बहु वृत्तान्तम् दृष्टवान् अस्मि तद् वनम्

चिरम् आराधितो भक्त्या विरक्तो ऽपि हि रज्यते

रक्षन्त्या गुरु मानिन्या चरिते चरितं मया

अथ ह्रीता इव सा किंचिन् नेत्रे संमील्य स अश्रुणी

तोषितो ऽयम् अवोचत् तां वरः कस् ते भवत्व् इति

स ततः स्थिर संकल्पम् मां दृष्ट्वा प्रत्यवस्थितम्

विशीर्ण बन्धनः पोतः स्फुटति स्म सः

भारद्वाजीम् अथ अपृच्छम् मातः किम् इदम् अद्भुतम्

अथवा गच्छतु भवान् यथासुखम् अहं पुनः

धावत् धेनु धन उद्धूत धूलीकम् ग्रामम् आसदम्

सम्भाषण परिष्वङ्ग शातकुम्भ आसन आदिभिः

अनुष्ण अशीत संस्पर्शैः माम् अस्नापयद् अश्रुभिः

भवता अपि स दारेण तत्र गत्वा मया सह

विलपत्यै तथा दीनं करुणा आर्द्रीकृत आशयः

समाहितैश् च सीमान्तान् संकटान् औष्ट्र कौक्षकैः

शाटकं च अहरत् मह्यं स्थूलं तैल मलीमसम्
गङ्गदत्त अर्थिताः यूयं सानुदास अर्थम् आगताः

मित्रवर्मा इति यः स्वस्थो यशसा अद्य अपि तिष्ठति

येन अहम् दुर्गमान् मार्गाद् धर्मेण एव तु दुर्गतेः

तेन त्वदीयम् एव इदम् यत् किंचिद् द्रविणं मम

अध्यास्ते पाण्ड्य मथुराम् कृत कर्पास संग्रहः

न दृश्यते सानुदासः क्व नु यातो भवेद् इति

यां च रात्रिं भवान् सुप्तस् तस्मिन् दुर्गत वाटके

तस्याश् च पथिक श्रेण्याः सप्तमः पश्चिमाद् अहम्

सर्व उपरि स्थिते भानौ सम्प्रापं सु महा सरः

अन्यच् ऽहं किं च पोतं न पश्यसि

अभिवादयमानं च मां दृष्ट्वा तेन स स्पृहम्

तत् प्रयाग गतेन अपि न पापम् अपचीयते

बन्दिनः पठतः श्लोकम् उच्चकैर् उच्चरन्न् इति

मम तावद् इयं वार्त्ता त्वदीया आख्यायताम् इति

इत्य् अस्मान् अनुशास्ति स्म सार्थवाहः क्षपा क्षये

तत्र अहम् उपभुञ्जानः स अन्तर् दुःखम् महत् सुखम्

शिला पिहित पूर्व अङ्गाम् अङ्गनाम् अस्मि दृष्टवान्

दशकण्ठ _

मया उक्तम् वृद्धया मात्रा जीव्यते दुःख कर्मभिः

पाषण्डिनो गृहस्थांश् च मोक्ष स्वर्ग अभिकाङ्क्षिणः

दत्तको ऽपि हृत स्व अंशः तारं मातरम् आह्वयन्

अथ अर्यपुत्र शब्देन भय संशय हेतुना

आय स्थानम् हि ते ऽस्त्य् एव मुनि काञ्चन पर्वतः

वाहयित्वा च पन्थानं योजन द्वयसम् प्रगे

तपस् काननम् अद्राक्षं बद्ध पर्यङ्क वानरम्

तत्र गोमय पानीयम् पातयन्ति स्म नागराः

विपन्न वहनः कष्टे न तु क्षार अम्बुधौ इति

स च यौवन मूढ त्वात् स्वीकृतो गङ्गदत्तया

ततस् तद् अर्थितः किंचिद् भक्षयित्वा सह एव तैः

बोहित्थ व्यसन भ्रष्टाम् विद्धि मां मानुषीम् इति

प्रवृद्धांश् च गङ्गदत्तस्य तद् गृहम्

नाम मात्र कथा न अति चित्रं हि तपसः फलम्

आदाय यदि च अन्ये ऽपि काञ्चनं काञ्चन आकरात्

अथ मां रमयन्तस् ते रमणीय कथाः पथि

भानोः स्वर्भानुना ग्रासः कस्य न ईक्षण गोचरः

आयुष्मन् न हिरण्मय्यः शिला एव हि ताः शिलाः

ओषधीनाम् इदं ज्योतिर् ध्वान्ते हाटक सप्रभम्

यदि तावद् इदं सर्वे पिबन्ति सुहृदस् ततः

को हि मानुष दुर्बोधम् इदं बुध्यते मानुषः

एतस्माद् असहाय त्वात् मा स्म शङ्कां करोर् इति

कस्य अपि चरणैः क्षुण्णाम् अद्राक्षं पदवीम् इव

कथं वा न विमानं तद् येन मानस रंहसा

न तु शोक उपतप्तायाः गणिकायाः सभाजनम्

न पराभाव्यते यावद् अपरेण परेण सः

ततो निवर्तित आहार पर्यन्त करण स्थितिः

न एव इदम् अति दुर्ज्ञानम् किं मुधा इव आकुलौ युवाम्

माम् आराधयमानेन स्व गृहे स्थीयताम् इति

भार्या मैत्री इव साधोर् या शत्रोर् अपि हित एषिणी

प्रविशीर्णः पयस् पूर्णः पयोधर इव अम्बरे

सुहृद् गणम् अनुज्येष्ठम् उदारैः पर्यतोषयम्

सुप्रभा अथ मुनेर् अस्य वचस् प्रेक्षित चेष्टितैः

आसीद् इह एव चम्पायां मित्रवर्मा इति वाणिजः

माम् उपाहूयमाना एव सा प्रसारित पाणिका

मन्यावहे विजानाति मूल्यम् अस्य भवान् इति

गणिका मातुः आदेशम् ॐ इति प्रत्यपूजयम्

तस्माद् अप्रिय रागः ऽपि भगवान् अनुकम्पया

स्व जन अन्नेन जीवन्तौ उच्येथे जनैर् युवाम्

गृहं तत् परितः पश्यन्न् अपश्यं वनिता द्वयम्

आरण्यकैर् अरण्यान्यो भज्यन्ते यत्र कुञ्जरैः

अथ आचेरः ऽवदत् पान्थान् दारु पर्ण तृण आदिभिः

राग अग्निः प्राणिनां प्रायः प्रकृत्या एव प्रदीप्यते

अथवा गच्छ मुग्धैः इति माम् उक्त्वा स्वयम् एव सः

शुक्तीनां तट भिन्नानाम् मांसैर् दाव अग्नि साधितैः

यस् तं विषय संकल्प सर्पिस् इन्धनम् उद्धतम्

इति लोकाद् इदं श्रुत्वा पलायन परः ऽभवम्

सदा एव मे मनस्य् आसीद् अयम् एव मनोरथः

सा अथ अपृच्छत् पुरे षष्ठे रत्न संस्कार कारकैः

मूल्यं तस्य च यत् तन् नौ सम भागम् भविष्यति

तस्माद् इदम् अनन्त त्वात् धनम् इच्छा व्यय क्षमम्

श्रान्त श्रान्तः च विश्रान्तः पृष्ट्वा पन्थानम् अन्तरे

अथ अभ्रंलिह शृङ्गस्य पादं पादप संकटम्

भरद्वाजम् अतो गत्वा त्वम् आराधय सुन्दरि

मद्गु पङ्क्तिः इव अगच्छत् उप नौका अरुण उदये
लक्ष्यते न हि सादृश्यम् एतस्य मधुर आदिभिः

तीर्थ यात्रा कृतम् पापम् अतः क्षपयता त्वया

स्नातस् तर्पित देवः च पश्चाद् अमृतम् आहरम्

मीन कूर्म कुलीर आदि वृष्य वारिचर आमिषैः

चम्पा भूषण भूतस्य सत् पतेः मित्रवर्मणः

तम् उत्थाय अथ पर्यङ्कात् परिरभ्य च स आदरम्

परस्मिन्न् शनकैर् अवरोहत

न हि रूपं मया दृष्टं नार्याः कस्याश्चिद् ईदृशम्

दरिद्र वाटकात् घोरान् निरयां निरयाद् इव

एकदा लब्ध विश्रमम् माम् अभाषत मातुलः

पनस क्रमुक आरामैः नीत दृश् फल बन्धुरैः

ऽपि पुरेभ्यो ऽहम् उपायैर् अवतारितः

साफल्यं क्रियताम् अद्य रूप यौवन जन्मनाम्

अकस्माज् जात शत्रुभ्याम् भवद्भ्यां च अहम् उद्धृता

लोचन उन्मेष मात्रेण योजनानां शतं गतम्

स्थिर सत्त्वम् स बुद्ध्वा माम् आलापैर् एवमादिभिः

ततस् ताः सम्परिक्रम्य प्रणम्य च यति प्रभुम्

निधि लाभात् इव प्रीतास् ताम्रलिप्तीम् अनेषत

अहर् कतिपयानि अस्मिन्न् आश्रमे स्थीयताम् इति

यवन स्थम् अगच्छाम मातामह गृहम् ततः

तयोः सागरदिन्न आख्यः पुत्रः पित्रोर् गुणैः समः

वीणा वादन पर्यन्तम् तत् तत् तेन निवेदितम्

अथ बोहित्थम् आस्थाय पूजित द्विज देवताः

हा अर्यपुत्रैः क्व यातो ऽसि हत स्नेहैः विहाय माम्

तैर् गत्वा सह पोतेन कंचिद् अध्वानम् अम्बुधेः

चेतनां धिग् अचेतनाम्

आदिष्टः सानुना यत् तत् सानुदासो भवत्व् इति

नभस्वत् जवनैः भङ्गैर् भङ्गुरैर् आवृतः स च

अथ ध्रुवकम् आभाषे भद्र रौद्रतर आकृतेः

प्रतिषिद्धः स च एकेन मूर्ख मा चण्डम् आरटीः

यदि त्वं मानुषी सत्यं दरी द्वारात् इतस् ततः

मार्गम् आसेवतां सा अपि मातृ मातामही गतम्

गत्वा ततस् तद् उद्यानं गङ्गदत्ता अवलम्बितः

आचष्टे स्म तदा खिन्नः सन्न् उपाविशम् आपणे

तस्करान् यदि पश्यामस् ततस् त्वां देवि चण्डिके

अदृष्टः केनचिद् गत्वा विनयेन अभ्यवादयम्

आज्य आहुति स्तिमित नीरस दारु योनिकुण्ड उदर आहितम् इव आहवनीयम् अग्निम्

अहं तु सकृद् आस्वाद्य प्रमदा मदिरा रसम्

अथ अद्य पोतम् आरुह्य यदृच्छया

शेष त्वात् आयुषस् ते ऽपि विनिवृत्त प्रिय असवः

तस्यै दश सहस्राणि वस्त्राण्य् आभरणानि च

कन्यास् तस्मान् निरक्रामन् द्युति द्योतित काननाः

ग्रीवासु तैल कुतुपान् समासजत वाणिजाः

प्रस्थितौ स्वः स्व देशाय विपन्नः स च पूर्ववत्

अथ कन्था जरत् छत्त्र पादुका आदि परिच्छदान्

स उत्साहैः अपि दुर्लङ्घ्यं जालं जाल्मैः प्रसारितम्

प्राञ्च् वातालीम् इव अम्भोदः प्रातिष्ठं दूरम् अन्तरम्

कातरा प्रमदा भावात् प्राणान् अपि परित्यजेत्

सिन्धु रोधः स्मरामि स्म फुल्ल नाना लता गृहम्

अथ श्रुत्वा इदम् उत्कृष्टात् ऊर्ध्व मूर्धजः

यत्र विस्मृतवान् अस्मि दुःखं भारुण्ड युद्ध जम्

धर्मेण एव च मां कश्चिन् न परीक्षाम् अकारयत्

अभावम् अतिरिक्तस्य केन उपायेन साधयेत्

सु स्वादेन अन्न पातेन रत्न वासस् स्रज् आदिभिः

चिन्तितांस् तान् हसामि स्म प्रत्युत्पन्न महा सुखः

क्रय विक्रय कामाभ्याम् आवाभ्यां बहुशः पुरी

अपश्यं प्रथमां जायां करशाखा आवृत आननाम्

हेम भूम्याः इमां भूमिम् आगच्छन्ति विहंगमाः

दरिद्र वाटके तात जननी तव तिष्ठति

तरंग जलद आलयम् मकर नक्र चक्र ग्रहम् पिनाक धर कंधर प्रभम् अनन्तम् अप्रक्षयम्

तद् फलस्य सुखस्य च

ततः प्रक्षपिताद् द्रव्याद् उपादाय चतुर्गुणम्

आचेरश् च अभवत् षष्ठः पृष्ठतो ऽनन्तरो मम

विषाद आकुल चेतस्कः दुःखं जीवति वासवः

प्रविवेश अ विचार्य एव तथा अस्माभिः तद् ईहितम्

अवश्यं च मदीया श्रीर् गङ्गदत्तां गमिष्यति

अन्ध अन्धकार संघात वित्रासित तमोनुदम्

विद्याः शिक्षयता नीतो बाल लीला अनभिज्ञाताम्

तथा च परिधीयन्तां मुक्त्वा विघ्न कृतम् घृणाम्

न प्राणिमि विना तस्माद् धिङ् निकृष्टं च माम् इति

पान्थ सांयात्रिकः मग्नः सह एव धन तृष्णया

शरीरकम् अपि इदम् मे क्वचिद् व्यापार्यताम् इति

अलं वा विस्तरं कृत्वा मूर्ताम् इव दरिद्र ताम्
स एव अमीलयत् दृष्टिं हा किं दृष्टम् इति ब्रुवन्

सारवद्भिर् अनन्तैश् च माम् असौ भूषण अम्बरैः

अनास्था उत्तान हस्तेन ततः स्मित्वा मया उदितम्

तथा इति च प्रतिज्ञाय तथा एव आवाम् अकुर्वहि

एष वेत्र पथः नाम सर्व उत्साह विघात कृत्

अथ उपपन्नम् आह इति विचार्य सह चेतसा

नित्यम् अङ्गम् अनङ्ग अङ्गैः स चन्दनैः

तस्याश् च उभयतस् भीमम् अदृष्ट अन्तम् रसातलम्

सीव्यन्ताम् अजिनैर् भस्त्रास् तेषां विपरिवर्तितैः

भवन्तः कतमत् तत्र पृच्छन्ति इति उच्यताम् इति

अब्रवीद् अध्व खिन्नः ऽसि पुत्र विश्रम्यताम् इति

अथ निम्बतरोर् मूले दत्तकं नाम पुत्रकम्

अस्त्य् अहं वहनाद् भ्रष्टा भ्राम्यन्ती जलधेस् तटे

यक्ष्या अवलम्बितः पाणाव् अदृश्यो दृश्यताम् अयम्

चेतये यावद् आत्मानं उदधेस् तटे

सा कदाचिन् मया पृष्टा को ऽयं का वा त्वम् इत्य् अथ

मया तु उक्तम् तया उक्तः ऽहं दारिकाया मुहूर्तकम्

ततः पराङ्मुखीभूय स्व शातकम् अपाटयम्

मम त्व् आसीद् वरं क्षिप्तस् तत्र एव अहम् विभावसौ

सानुदासेन दुःसाध्या साधिता यक्ष कन्यका

क्व साधुः सानुदासो ऽयं क्व इयम् एतादृशी दशा

अतः परं भवत् वार्त्ताम् विच्छिन्न त्वात् अविन्दती

गुरुणा गुरु शोकेन पीड्यमानं च मां नृपः

क्व कृपाण उचितः कालः क्व कृपा कृपण उचिता

त्रिधा पृष्ठेषु बध्नीत पाथेय स्थगिकाः दृढम्

माम् अवोचद् अदृश्याय यक्षी भर्त्रे नमो ऽस्तु ते

परितो माम् उपासीनाः समपृच्छन्त विश्रमाः

प्रवृत्तः क्रन्दित ध्वनिः

एवंप्राये च वृत्तान्ते तरंग अन्तर तारणा

स्वयं पादौ वारितो ऽपि कुटुम्बिकः

ताम्रलिप्ती प्रवेश अन्तम् शिष्टं सिद्धार्थकेन तत्

निर्दाक्षिण्या च देवी श्रीर् इति जातो ऽस्मि शङ्कितः

विस्तरेण मया तस्मै सर्व पूर्वम् निवेदितम्

तस्य च एकतरः क्रेता विक्रेता अन्यतरः तयोः

स हि वेश्या हृत अशेष गुण द्रविण संचयः

आनीत उष्ण उदकम् दातुम् आलुका पर गेहात्

ततस् ताम् अब्रवं साम्ना भद्रे यदि न दुष्यति

आचक्ष्व नस् ततो दीना जन ता जीव्यताम् इति

क्वचिच् चम्पक षण्डेषु गमयन् गमन श्रमम्

तेन त्वाम् अनुशोचामि द्वितीयां जननीम् इव

स भवान् गङ्गदत्ताया गृहं यातु निरामयः

तत्र नः कुटुम्बं तद् दूराद् उत्सुकम् आगतम्

अथ रोष विषादाभ्याम् आचेरस् ताम्र निष्प्रभः

अहम् एव सुवर्णं च चम्पां च ते

एताश् च कोमलाः स्थूलाः शोष दोष आदि वर्जिताः

करुणा गोचरीभूतम् अभाषन्त परस्परम्

कदल नारिकेर आदि फलिन द्रुम संकटाः

न शक्यते यद् आख्यातुं पुलिन्दैः किल तत् कृतम्

तस्माद् अभ्यस्त कुन्तेन वीरेण

निष्प्रयोजन चारु त्व भूषण स्रज् विलेपनम्

स ततः पतितो गच्छेच् शैल स्थिर शरीर ताम्

सानुदासः स एव अहम् विधेयो भवताम् इति

कदाचिच् च अहम् आहूय नीतो दारिकया गृहम्

गङ्गदत्तस् तु पान्थेभ्यः प्रवृत्तिम् उपलभ्य ताम्

तत्र प्रसन्नया कालं प्रियया च प्रसन्नया

अम्बूकृतम् अवोचन् मां वाचा निष्ठुर मन्दया

गङ्गायां गङ्गदत्तेन पित्रे दत्तं जलं मम

नारदात् तु भरद्वाजम् उपलभ्य तपस्विनम्

प्रदीप शिखया कूटा गमिता भस्म कूट ताम्

धातु रक्तम् अदात् स्थूलं पट शाटकम्

शश ऊर्ण सु कुमारैः च तृणैर् भूषित भू तलम्

धिक् प्रमाद हतान् अस्मान् भवता छलिता वयम्

ततस् तद् रस गन्धेन तृषा च गमित त्रपः

तस्माद् अस्माद् अहं देशात् पलाये स भयात् इति

पश्यामि स्म च वैदेशान् क्रियमाण क्षुर क्रियान्

तव पुत्राय पित्रा नस् तनया इयम् प्रतिश्रुता

तं च स्व शयन आसन्नम् अपृच्छं रजनी मुखे

यत्र केसरि शार्दूल शिखण्डि भुजग आदयः

गुहा लता गृह आवासौ वसित द्रुम वल्कलौ

च घटदासीभिर् अङ्गणात्

यदि ते द्रष्टुम् इच्छ अस्ति मया एव सहितस् ततः

प्रतिज्ञा खण्डन म्लानम् कथं शक्ष्यसि वीक्षितुम्

न च अपि रक्षितुं क्षुद्रम् आत्मानं दुस्त्यजं त्यजेत्

जानात्य् एव च दीर्घ _ क्व चम्पा क्व दरिद्र ता

तत् कीर्तितम् अनेन अद्य न कदाचिद् अपि श्रुतम्
एकदा गणिका मात्रा प्रेषिता गणिका अवदत्

गन्धर्वदत्तया यस् ते मद् वृत्तान्तः निवेदितः

मेरु सागर सारस्य प्रसादान् मित्रवर्मनः

सर्वं पश्यति येन अर्थम् मांस चक्षुस् अगोचरम्

तत् दुष्ट चेटिका दत्तम् आदरात् स्वयम् अम्बया

वधूः समुद्रदिन्ना अपि यथा आयाता तथा शृणु

किं जातिः कस्य पुत्रो ऽसि किं वा माता इति सर्वथा

रसिते ऽमृतम् अप्य् अस्मिन् गच्छेद् विरस ताम् इति

भवता परिभूता च सपत्नी जन संनिधौ

वादयेत् तच् च यस् तस्मै दद्याः स्व तनयाम् इति

एक एव प्रियः पुत्रः पित्रोर् अहम्

स्नपयन्त्या च मां भग्ना कर्मकर्या प्रमत्तया

विद्याधर भरद्वाजः यद् विद्या साधन उद्यतः

तया तथा कृतश् च असि यथा वेत्थ त्वम् एव तत्

इति तत्र चिरं स्थित्वा पृच्छामि स्म प्रियां प्रिये

तैर् उक्तो ऽहं प्रवीणो ऽसि त्वत्तो लज्जामहे वयम्

ताम्रलिप्तीं व्रजामि स्म परिभूत अमरावतीम्

अपरेण उक्तम् आश्चर्यम् अदृष्टं किं न पश्यसि

सम्भ्रम भ्रान्त दिग्भागः पलायितः

एकदा कच्छपीं वीणां मह्यं दत्त्वा अवदत् मुनिः

दिन अन्त कपिश अङ्गे च दिवस अन्त दिवाकरे

भद्र सर्वं न जानामि तत् त्वम् आख्यायताम् इति

तुङ्ग पर्यङ्कम् अद्वेषं गङ्गदत्ता निवेशनम्

इत्य् आचेरे ब्रुवत्य् एवं प्रांशु कोदण्ड मण्डला

प्राणा यस्य उपयुज्यन्ते पित्रोर् इति

एवम्प्राय प्रपञ्चाभिः जनताभिर् जुगुप्सितः

आक्रामन् सप्त सप्ता अपि गरुत्मन्त इव उरगान्

तथा ते रूप सौभाग्ये सफलीभवताम् इति

वृत्तं कर्पास दाह अन्तम् ताम्रलिप्ती आगमः च यः

सानुदास इति प्रांशुः श्यामस् ताम्र अन्त लोचनः

गच्छ सागरदत्तस्य तनयां तच् च मौक्तिकम्

राजन्न् अपरम् अप्य् अस्ति तत्र प्राप्तम् इदं यतः

अवतीर्य तु वंशेभ्यस् त्यक्त्वा दूरेण तां नदीम्

लब्ध अन्तरः ततः पादौ शिरसा मातुर् अस्पृशम्

एतावद् एव तत्र आसीत् न अतिरिक्तम् इति ब्रुवन्

मानुषी मानुषं दृष्ट्वा देशे दुर्लभ मानुषे

मया तु प्रत्यभिज्ञाय तस्य एव अजस्य चर्म तत्

भृङ्ग अनीकैः सदा यत्र कृष्ण कल्माष पल्लवाः

शरीरस्य अस्य ते तत्र विनियोगो भवत्व् इति

एवमादि समादिश्य दत्त्वा च ओदन मल्लकम्

प्रातः क्रोश द्वय अतीतः कदल षण्ड संवृतम्

अलंकृताय स च मे भूषण अम्बर चन्दनैः

ततस् तेन विहस्य उक्तम् क्व देवी क्व दरिद्र ता

अतः परम् अहं तस्याम् आसं पुरि परीक्षकः

अन्य एव अयम् आयातः कुटुम्ब भर दारुणम्

उज्ज्वला तु त्वया इदानीम् कुमुद्वत्या इव इन्दुना

प्रशंसामि स्म च _

असाव् अपि मुदा आहूय माम् आश्लिषद् अकैतवम्

अयं च अज पथः नाम श्रूयमाणो विभीषणः

सा अथ माम् अनर्थकम् ज्ञात्वा निर्वासयितुम् ऐहत

आर्यपुत्रः पुनर् यस् ते स नौ निश्चीयताम् इति

दण्ड आलम्बित कृत्तिः च प्रत्यागत्य इदम् उक्तवान्

पतिताः कर्णिकारेषु लून नासाः इव अलिनः

उक्तवन्तश् च मां दृष्ट्वा निवृत्त स्नान भोजनम्

पूर्णाद् इव अन्ध तमसानि तुषार कान्तेः आर्यात् पृथग् जन शतानि हि संभ्रमन्ति

उपपन्नैर् अथ आलापैः जनित प्रत्ययौ तया

गाढ निद्रा प्रसुप्ता इव न अकम्पत न च आश्वसीत्

पुत्र निष्ठुर चित्तः ऽसि यो माम् उत्सन्न बान्धवाम्

क्षिप्त अम्भस् पद्मिनी छायाम् स्थली कमलिनीम् इव

च सर्वदा

दशभिर् दशभिर् याति सहस्रैर् दिवस व्यये

अस्माभिः कारितं कन्दौ खादितव्यम् अनेकधा

किं कर्तव्यं क्व गन्तव्यं किं वृत्तं किं नु वर्तते

पश्यन्ते च दिशः पीतास् तृष्णा तिमिर मीलिताः

तेन उक्तम् गणिका आसक्तिः प्रतिषिद्धा कुटुम्बिनाम्

उक्तं न असौ त्वया मुक्तः प्राणैर् मुक्तः प्रियैर् इति

पटमण्डपे

सुताय सानुदासाय सा च पित्रा प्रतिश्रुता

प्राविशं मातुर् आदेशाद् आवासं

ततो जल गज इन्द्रेण जलाद् उन्मज्जता आहतः

शीते शीतलयिष्यामि मुञ्चतं मां युवाम् इति

पौर्णमासी शशाङ्कस्य यो न जानाति मण्डलम्

ततो विचित्र शस्त्राणाम् हर्षेण स्फुटताम् इव

दानं हि तत्र दातव्यं यत्र चित्तं प्रसीदति
पितृ शोकः ऽपि बलवान् अवारोहत् तथा तथा

दृष्टवान् अस्मि बहुभिर् बालकैः परिवारितम्

ततः स मञ्जरी जालैः माधवी चूत पल्लवैः

आय चिन्ताम् परित्यज्य व्यय चिन्ता परः भव

अहो कारुणिक त्वम् ते सिद्धं सिद्धान्त वेदिनः

पितरौ सुहृदो दारा न कश्चिन् न आकुलीकृतः

यो ऽयं प्रथम कक्षायाम् कुरुते कर्म वर्धकिः

सागरस्य कुटुम्बं तत् प्रस्थितं यवनीं प्रति

अहो कष्टम् इदं दृष्टम् अस्माभिश् चेष्टितं विधेः

न नयेयं यदि स्वर्गं गच्छेयं निरयं ततः

मया अपि कथितं तेभ्यः पाण्ड्य देश पुरात् इति

ईदृशी च वचस् दक्षा स दाक्षिण्यः च मादृशः

इति रोदितुम् आरब्धा वृद्ध ता घर्घर ध्वनिः

अलं सुन्दरि क्रन्दित्वा जीवतः पितरौ तव

स हि इह पर लोके च सुखाय प्राणिनाम् इति

स्पृहयत्य् अनपत्याभ्यो या स्त्रीभ्यः पुत्रवत्य् अपि

मया तु स विहस्य उक्तः तुच्छ एव प्रयोजने

वक्षस् स्था अपि सती न असौ दोर्भ्याम् आलिङ्गिता मया

जन ता ध्वनिम् अश्रौषम् अभितो वटम् उत्कटम्

तिष्ठ तिष्ठ इति रुष्टेन द्वारपालेन वारितः

अपि च इदम् स्मराम्य् एव तात पादैः यथा वृता

सुहृदो ऽपि कृत स्व अर्थाः सर्वे यान्तु यथायथम्

द्रव्यस्य अस्य परीक्षा अर्थम् परिक्रान्ता समन्ततः

स सम्भ्रमैः च तैर् उक्तः कृत अञ्जलि पुटैः अहम्

साधो साध्वी विपद् बन्धुः प्रिया मे मुच्यताम् इति

चण्डाल वाटक अदूरम् दक्षिणेन इति अभाषत

गम्भीरं ध्वनति ततः समुद्र तूर्ये गायत्सु श्रुति मधुरम् शिलीमुखेषु

कुल पुत्रक वृत्तेन स्थातव्यम् अधुना त्वया

ताः परीक्षितवान् अस्मि तद् मात्र द्रविणः तदा

पक्षवन्त इव आहार्याः दरी दारित चञ्चवः

प्रातर् महान्तम् अध्वानं गत्वा पश्याम निम्नगाम्

एकदा कंचिद् अद्राक्षम् आचेरं नाम वाणिजम्

तया उक्तम् मा गमः पुत्र त्वां स दारम् स दारकम्

दृष्टवान् असि सौवर्णास् तद् सम्पर्कात् इमाः शिलाः

हा मातर् जीवितो अस्मि इति तान् आलोक्य अश्वसम् ततः

पुत्र दुःख विनोद अर्थम् तर्पणं क्रियताम् इति

खेद उच्छेदाय तच् चम्पां प्रतिष्ठेथां युवाम् इति

संभावयतु नाम इयम् अहं पुनर् इमां कथम्

इति प्रोत्साहितः पापैर् लब्ध आस्वादः च पार्थिवः

राक्षस्यो ह्य् अप्सरस् रूपाः मादृशेषु प्रमादिषु

प्रायः समान शीलेषु सख्यं बध्नन्ति जन्तवः

वधूस् त्व् एक अर्णव अम्भोधौ लोल कल्लोल संकुले

शारदैर् इव जीमूतैः स आशम् आकाशम् आवृतम्

कुटुम्ब पालन आलापः तव जातो अति दुर्भगः

सर्व विद्या कला शिल्प कोविदस्य पुरस् तव

अधुना भवता तात ततः प्रस्थीयताम् इति

यदि च असौ त्वया दृष्टस् तद् आचष्टां भवान् इति

तस्याः प्रभृति भीमाया यावद् अद्यतनीं निशाम्

वर्धिता च विनीता च विद्यासु च कलासु च

कैलास इव शुभ अग्रम् महा पद्म महा निधिम्

तत्र शोणित शोणानि घृष्ट्वा गात्राणि पङ्कजैः

सकलं च कला जालम् वेद इति जगति श्रुतिः

क्व वेशवनिता आसक्तिः क्व कुटुम्ब परिग्रहः

देवम् आत्मभुवं जातौ स्वः काम योगिनः

व्यासेन अपि न शक्यो ऽसौ व्यासेन आख्यातुम् उत्सवः

उद्विग्न इव विच्छायः किंनिमित्तं भवान् इति

दुःसहस्य अस्य दुःखस्य ननु हेतुर् भवान् इति

छाग पृष्ठानि च आरुह्य गृहीत आयत वेणवः

अथ गच्छति स्म रविर् अस्त भूधरम् वसित द्रुमान् अधि शकुन्त पङ्क्तयः

अपुष्पः फल हीनः वा यत्र एकः ऽपि न पादपः

मद मन्दम् आत्म भवनानि नागराः प्रियया सह अहम् अपि तद् निवेशनम्

चरणेषु पर छागम् सु कुमारम् अताडयम्

अश्रु मिश्राम् प्रमीतेभ्यः प्रादाम सलिल अञ्जलिम्

स ताभ्याम् एक पुत्र त्वात् ज्ञापितः सकलाः कलाः

ततः समुद्रदिन्ना माम् इत्य् अवोचत् कदाचन

एककः पुरुषश् च अयम् परः स्वर् नीयताम् इति

असारस्य हि जायन्ते नटस्य अति उत्कटाः रसाः

गङ्गदत्त गृह द्वारम् अनयत् प्रीत याचकम्

गङ्गदत्तो ऽपि तद् वार्त्ताम् अन्यतो लभताम् इति

कोथ शोष आदि दोषम् तु यो ऽवलम्बेत मस्करम्

स च पोतः किल अम्भोधौ प्रभञ्जन पराहतः
कदल फल चिखल्ल प्रस्खलत् चरणः क्वचित्

परिशिष्टो ऽपरस् तेषां स च मद् ग्राहिनः बलात्

तस्याम् उद्भूत राग त्वात् ध्रुवक अभ्यर्थितेन च

चिन्तितं च मया मन्ये प्रविष्टः को अपि अयम् विटः

यत्र आक्रान्ताः सरित्वन्तः शैल उपान्ताः समन्ततः

मम त्व् आसीद् अहो कष्टं बद्धो ऽहं नर शम्बरः

तस्माद् अवतरत्व् अस्माद् दीर्घ आयूः पञ्चमं पुरम्

किम् उक्ताः शिल्पिभिर् यूयम् इति प्रत्यब्रुवं ततः

सा अपि स अर्ध पयस् पात्रा पतति स्म मम उपरि

परमाणु प्रमाणः ऽपि बिन्दुर् अंशो न जायते

ततस् ताव् अस्तुवातां मां नमस् ते विश्वकर्मणे

वयम् एव अचल अग्रम् तद् आरुह्य परिदेव्य च

निष्प्रत्याशं कुटुम्बं नः प्रस्थितं यवनान् प्रति

निश्चित्य इति परावृत्य बिभ्यन्तीम् इदम् अब्रवम्

कुतो ऽस्य गुण गन्धः ऽपि येन लज्जा एव खादिता

धिक्कारः सागरं पापं येन तौ क्वापि यापितौ

पर्ण शाला आशयेन अतस् पादप अवयव आशिना

तत् किं परीक्षितं तासां या न दृष्टाः परीक्षकैः

अथ अस्याः स्वामिनी चण्डम् आक्रन्दत् तडिता उदरा

सर्वज्ञानाम् अपि त्रासात् प्रसरन्ति न पाणयः

कुशलैः कुशलेन आशु निर्विषादैश् च लङ्घ्यते

कुल्माष पिण्डिकाम् हृत्वा क्षुधित त्वात् अभक्षयत्

एषाम् अन्यतमं गाढं गृह्णीध्वं मस्करं करैः

ततः किंचिद् इव अम्बायै यत् सत्यं कुपितो ऽभवम्

शाखा छेदेन न उच्छेदम् अत्यन्तं कर्तुम् अर्हसि

वार्त्तां च इमाम् उपश्रुत्य वैवस्वत हस अशिवाम्

शची आलिङ्गन काले ऽपि ध्यात्वा कंचित् तपस्विनम्

जात दुर्वार वैराग्यः प्रातर् मातरम् अब्रवम्

सिच्यसे गोमय अम्भोभिः इति निर्धारितो बहिः

तटे बोहित्थम् उज्झित्वा प्रातिष्ठामहि रोधसा

समाह्वाय्य अवदत् पुत्र मित्रवर्मा अहम् एव ते

प्रक्रामन् विलपामि स्म निर्जने निरवग्रहः

स्नात्वा अवन्दन्त पान्थाः शंकर केशवौ

को हि नाम कला शाली कर्म तादृशम् आचरेत्

अथ इति क्रायकेण उक्तम् मम अपि आसीन् मनोरथः

सिन्दूर पाटलित खण्ड नटैः नटद्भिर् नग्नाटकैर् अपि नरेन्द्र पथेषु गीतम्

आसाते किम् उदासीनौ भवन्तौ स्थविराव् इव

अथ अवस्था अन्तरे तस्मिन् दार संनिधि संकटे

तदा कर्मकरी कर्म निर्वेदाद् अकरोद् असौ

प्रज्ञातैः फल मूलैः च पुष्णामि विफलां तनुम्

लुण्ठ्यमानात् त्व् अहं सार्थात् प्राण त्राण परायणः

स मित्रवर्मणो नाम श्रुत्वा एव आनन्द विह्वलः

अथ विक्रायकस् तोषान् मुक्त अश्रुः माम् अवोचत

ज्ञात कान्त आसव स्वादः न तेभ्यः कुपितो ऽभवम्

कोटिर् अस्य समं मूल्यं रत्न तत्त्व विदः विदुः

वन्द्यमानो महागौर्या क्रीडया प्रमथो यथा

सहस्रम् अपि चौराणां शूराणां युद्ध मूर्धनि

लाक्षा आवृत बहु छिद्रा खण्ड ओष्ठी शीर्ण तालुका

वयं तु कर्म सामर्थ्यात् तरंगैः शर गत्वरैः

छाग पङ्क्त्याः अवस्थानं न निवर्तितुम् अन्तरम्

पुत्र स्व पुत्र सादृश्यात् त्वं मया इत्थम् कदर्थितः

कृष्यमाणस् तया च अहम् पाणाव् आदाय मन्थरम्

पलायमानं कः शक्तो म्रियमाणं च रक्षितुम्

व्रीडित द्रविण ईशस्य समृद्ध्या दिव्यया अनया

कच्चित् समुद्रदिन्ना असि सुन्दरा इति अवदाव ताम्

स च गत्वा मया दृष्टः प्रत्यभिज्ञाय मां चिरात्

अथवा क्षुधिता का अपि देवता रूप कञ्चुका

ततो निष्कुषितश् च अहम् कुट्टिताच् चर्म कञ्चुकात्

एष वेणु पथः नाम महा पथ विभीषणः

राजहंसाव् इव उत्कण्ठौ प्रीतौ समचरावहि

महतस् तपसश् च अस्य व्यथमानः पुरंदरः

अथ आप्त वचनात् भीमं समुद्र तरणात् अपि

वञ्चयित्वा तु तत् दृष्टिम् दूरे स्नात्वा अमृत उपमम्

कदम्ब मालती कुन्द माधवी मल्लिका आदयः

ख्यापितं यावद् आचेरो भवन्तं क्वापि नीतवान्

छाग पोते ततस् तस्मिन् ध्वान्त सिन्धौ निमज्जति

तेन उक्तम् ईदृशं तत्त्वं न त्वं पर गृहम् पुनः

सार्थ ध्वंस अवसान अन्तम् प्रत्युक्तं सकलं मया

तत्र अलंकारम् आदाय द्वाव् उपागमतां नरौ

अभाषत भरद्वाजं नाम् अस्याः क्रियताम् इति

तान् क्रीणीयात