tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
स तथा तप्यते मूढो ब्राह्मणो नकुलाद् यथा

सत्य धर्म व्यपेतेन संदध्यान् न कदाचन

चित्रवर्णः पृच्छति कथम् एतत्

ततो मत्स्यैर् आलोचितम् इह समये तावद् उपकारक एव अयम् लक्ष्यते

अतो ऽहं ब्रवीमि नीचः श्लाघ्य पदम् प्राप्य इत्यादि

बुभुक्षितः किं न करोति पापं क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति

एतन् मन्त्रयित्वा गृध्रो महा मन्त्री तत्र यथार्हं कर्तव्यम् इत्य् उक्त्वा दुर्ग अभ्यन्तरम् चलितः

दुर्ग दाहः मेघवर्णेन वायसेन गृध्र प्रत्युक्तेन कृतः

इति चिन्ता विष घ्नः ऽयम् अगदः किं न पीयते

स्मृतिस् तत्पर ता अर्थेषु वितर्को ज्ञान निश्चयः

परिच्छिन्नं फलं यत्र प्रतिस्कन्धेन दीयते

तद् भद्र तद् आत्मानम् अनुसंधेहि

स्थेयाभ्यां गृध्र चक्राभ्याम् वाचा सन्धिः कृतं क्षणात्

व्याघ्र उवाच स्वामिना अभय वाचम् दत्त्वा अनुगृहीतः ऽयं तत् कथम् एवं सम्भवति

तत् सर्वथा एव स्थीयताम्

अथ ब्राह्मणाय राज्ञः पार्वण श्राद्धम् दातुम् आह्वानम् आगतम्

बालो वृद्धो दीर्घ रोगी तथा ज्ञाति बहिष्कृतः

जमदग्नेः सुतस्य इव सर्वः सर्वत्र सर्वदा

कूर्मो वदति किम् अहम् अ प्राज्ञः न अहम् उत्तरं दास्यामि

तस्य वृक्षस्य अधस्तात् विवरे सर्पस् तिष्ठति

आपन्नः सन्धिम् अन्विच्छेत् कुर्वाणः काल यापनम्

साम दान भेद दण्डाः चत्वार उपायाः

तत्र अहम् एकैकशो युष्मान् नयामि

ततस् तं सुशील नामानम् पुत्रं मृतम् अवलोक्य शोकेन मूर्छितः कौण्डिन्यः पृथिव्यां लुलोठ

तस्य ब्राह्मणी प्रसूता बाल अपत्यस्य रक्षा अर्थम् ब्राह्मणम् अवस्थाप्य स्थातुं गता

बको ब्रूते अस्ति रक्षण उपायः जलाशय अन्तर् आश्रयणम्

एतत् श्रुत्वा स व्यथः व्याघ्रो ऽचिन्तयद् यावद् अनेन मुनिना स्थीयते तावद् इदं मे स्वरूप आख्यानम् अकीर्ति करम् न पलायिष्यते इत्य् आलोच्य मूषिकस् तं मुनिं हन्तुं गतः

किन्तु

अनन्तरं तासु स्व पत्नीषु या रूप यौवनवती तस्याम् अधिक अनुरागम् करिष्यामि

ज्ञान श्रेष्ठः द्विजः पूज्यः क्षत्रियो बलवान् अपि

तत्र तेन आश्रम संनिधाने मूषिक शावकः काक मुखात् भ्रष्टो दृष्टः

अतो ऽहं ब्रवीमि स्कन्धेन अपि वहेत् शत्रून् इत्यादि

आधि व्याधि परीतापात् अद्य श्वो वा विनाशिने

अपरं च

ततो ऽसौ दुष्ट बकः तान् मत्स्यान् एकैकशो नीत्वा खादति

तद् फलम् लभते सम्यग् रक्षिते शरण आगते

याम् एव रात्रिं प्रथमाम् उपैति गर्भे निवासं नर वीरैः लोकः

तत्र एकः वृद्धो बकः सामर्थ्य हीनः उद्विग्नम् इव आत्मानम् दर्शयित्वा स्थितः

अतो ऽहं ब्रवीमि आत्म औपम्येन यो वेत्ति इत्यादि

अथ एकदा धीवरैर् आगत्य तथा उक्तम् अद्य उषित्वा प्रातर् मत्स्य कूर्म आदयः व्यापादयितव्याः

कूर्म आह यथा अहम् भवद्भ्यां सह आकाश वर्त्मना यामि तथा विधीयताम्

दैव उपहतकः च एव तथा दैव परायणः

अनन्तरं यावद् उपसृत्य अपत्यम् पश्यति ब्राह्मणस् तावद् बालकः सुस्थः स्वपिति सर्पश् च व्यापादितस् तिष्ठति

विषमां हि दशां प्राप्य दैवं गर्हयते नरः

राजा प्राह ततस् ततः

अस्ति यद् अत्र अवस्थितेन अनेन मेघवर्णेन राज्ञा यावन्ति वस्तूनि कर्पूरद्वीपस्य उत्तमानि तावन्त्य् अस्माकम् उपनेतव्यानि

दुर्भिक्ष व्यसन उपेतः बल व्यसन संकुलः

सर्पो ऽवदद् गच्छ भद्र किं ते मम मन्दभाग्यस्य वृत्तान्त प्रश्नेन ततः संजात कौतुकः स च भेकः सर्वथा कथ्यताम् इत्य् आह

न दशति पुनस् तारा आशङ्की दिवा अपि सित उत्पलम् लोकः सत्ये अपि अपायम् अपेक्षते

मेघवर्णः कथयति

ततो बिडालस् तं मूषिकं खादितुम् उपधावति

दुर्गं भग्नं कीर्तिश् च लब्धा इव

बहु शत्रुः तु संत्रस्तः श्येन मध्ये कपोत वत्

गाढ शोक प्रहाराणाम् अचिन्ता एव महा औषधम्

आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहरतु अयम् अभीति वत्

स च आत्म वृत्तान्तम् अकथयत्

ततो बको ऽप्य् अपूर्व कुलीर मांस अर्थी स आदरम् तं नीत्वा स्थले धृतवान्
ततस् तस्या रूप लावण्य लुब्धाभ्याम् जगत् घातिभ्याम् पाप तिमिराभ्याम् मम इति अन्योन्यं कलहायमानाभ्यां प्रमाणपुरुषः कश्चित् पृच्छ्यताम् इति मतौ कृतायां स एव भट्टारको वृद्ध द्विज रूपः समागत्य तत्र उपस्थितः

त एव एनम् विनिघ्नन्ति ज्ञातयस् त्व् आत्मसात् कृताः

राजा निःश्वस्य आह

आत्म औपम्येन यो वेत्ति दुर्जनं सत्य वादिनम्

क्षिप्रम् अक्रियमाणस्य कालः पिबति तद् रसम्

अनन्तरं ब्रह्मपुर वासिनः सर्वे बान्धवास् तत्र आगत्य उपविष्टाः

भीरुर् युद्ध परित्यागात् स्वयम् एव प्रणश्यति

अन्यच् च

यस्मिन् पणः प्रक्रियते स सन्धिः पुरुष अन्तरः

काको ब्रूते न असौ स्वामिना व्यापादयितव्यः

विष्णुशर्मा उवाच यदि अपि एवं तथा अपि अपरम् अपि इदम् अस्तु

अपरं च

शृणु देव किम् अस्माभिर् बल दर्पात् दुर्गं भग्नम् उत तव

मन्त्री कथयति

सन्धिम् अपि कथयामि

ततो ऽसाव् उत्थाय चलितः

लोको वहति किं राजन् न मूर्ध्ना दग्धुम् इन्धनम्

अथ स बकः पञ्चत्वं गतः

तद् आकर्ण्य ब्राह्मणश् छागं भूमौ निधाय मुहुर् निरीक्ष्य पुनः स्कन्धे कृत्वा दोलायमान मतिः चलितः

विशीर्यते स्वयं ह्य् एष दैव उपहतकः तथा

युधि संदेह दोला स्थम् को हि कुर्याद् अबालिशः

यतः

अस्ति जीर्ण उद्याने मन्दविषो नाम सर्पः

सुहृद् बलम् तथा राज्यम् आत्मानं कीर्तिम् एव च

यत्र शत्रुः पणं कुर्यात् सो ऽदृष्टपुरुषः स्मृतः

ततस् तद् वचनम् निशम्य प्रबुद्ध इव कौण्डिन्य उत्थाय अब्रवीत्

तत्र अनागतविधाता नाम एकः मत्स्यः

यो अर्थ तत्त्वम् अ विज्ञाय क्रोधस्य एव वशं गतः

कूर्मः पृच्छति कथम् एतत्

आत्मा नदी संयम पुण्य तीर्था सत्य उदका शील तटा दया ऊर्मिः

मृगतृष्णा समम् वीक्ष्य संसारं क्षण भङ्गुरम्

काको वदति देव स्वाधीन आहार परित्यागात् सर्व नाशः ऽयम् उपस्थितः

विशेषतश् च

अनवस्थित चित्त त्वात् स उपेक्ष्यते

आवाभ्यां नीयमानं त्वाम् अवलोक्य लोकैः किंचिद् वक्तव्यम् एव

एतैः सन्धिं न कुर्वीत विगृह्णीयात् तु केवलम्

बालस्य अल्प प्रभाव त्वात् न लोको योद्धुम् इच्छति

प्रतिवातं न हि घनः कदाचिद् उपसर्पति

प्रतिक्षणम् अयं कायः क्षीयमाणो न लक्ष्यते

उपन्यासः प्रतीकारः संयोगः पुरुष अन्तरः

राजा क्षणं विचिन्त्य आह अस्ति तावद् एवम्

वृणुते हि विमृश्य कारिणं गुण लुब्धाः स्वयम् एव सम्पदः

तत्र कपिलो नाम स्नातको ऽवदद् अरे कौण्डिन्य मूढो ऽसि येन एवम् विलपसि

प्रजा अनुरागात् धर्माच् च दुःख उच्छेद्यः हि धार्मिकः

अज्ञानं कारणं न स्याद् वियोगो यदि कारणम्

पञ्चभिर् निर्मिते देहे पञ्चत्वं च पुनर् गते

पश्यतो बक मूर्खस्य नकुलैर् भक्षिताः सुताः

यतः

ततो ऽसौ मेघवर्णश् चित्रवर्णेन राज्ञा समाहूय पृष्टः वायस कीदृशो हिरण्यगर्भो राजा चक्रवाको मन्त्री वा कीदृशः

स सद्भिः सह कर्तव्यः सतां सङ्गो हि भेषजम्

ततश् च युवयोः पक्ष बलेन मया अपि सुखेन गन्तव्यम्

राजा आह मन्त्रिन् एष ते निश्चयः

राज पुत्राः ऊचुः आर्य तव प्रसादात् सकल राज्य व्यवहार अङ्गम् जातम्

यतो ऽसौ महा आशयः दूरदर्शी

अतो ऽहं ब्रवीमि सुहृदां हित कामानाम् इत्यादि

मन्त्री कथयति

सु कृतानि अपि कर्माणि राजभिः सगर आदिभिः

राजहंसो ब्रूते कति प्रकाराः सन्धीनां सम्भवन्ति

ततस् तम् उपकारकं नकुलं निरीक्ष्य भावित चेताः स ब्राह्मणः परं विषादम् अगमत्

विश्वास प्रतिपन्नानाम् वञ्चने का विदग्ध ता

स्कन्धोपनेयः सन्धिश् च षोडशः परिकीर्तितः

राजा स सम्भ्रमम् ब्रूते किं किम्

सङ्गतः सन्धिर् एव अयम् प्रकृष्ट त्वात् सुवर्ण वत्

अथ एकदा सा रत्नप्रभा तस्य सेवकस्य मुखे चुम्बनं ददती समुद्रदत्तेन अवलोकिता

किन्त्व् इदानीं बहु प्रपञ्च वचनम् निष्प्रयोजनम्

राजा उवाच कथम् एतत्

अति लोभात् बकः पश्चान् मृतः कर्कटक ग्रहात्

विप्रेण उक्तम् न अयम् श्वा किन्तु यज्ञ छागः

न भूत दानम् न सुवर्ण दानम् न गो प्रदानम् न तथा अन्न दानम्
तथा अन्यैः संधि कुशलैः काञ्चनः समुदाहृतः

ततस् तृतीय धूर्त वचनम् श्रुत्वा स्व मति भ्रमम् निश्चित्य छागं त्यक्त्वा ब्राह्मणः स्नात्वा गृहं ययौ

स च सर्पस् तं पृष्ठे कृत्वा चित्र पद क्रमम् बभ्राम

गृध्रो ब्रूते यद्य् मद् वचनम् क्रियते तदा स्व देशे गम्यताम्

अविचारयतो युक्ति कथनम् तुष खण्डनम्

मृद् घट वत् सुख भेद्यः दुःसंधानश् च दुर्जनो भवति

यद् अभावि न तद् भावि भावि चेद् न तद् अन्यथा

अस्त्य् उज्जयिन्यां माधवो नाम विप्रः

स्कन्धोपनेयं तं प्राहुः सन्धिं संधि विचक्षणाः

राजा आह यद्य् एवं तदा कथम् असौ त्वया वञ्चितः

संतान संधिः विज्ञेयो दारिका दान पूर्वकः

चक्रवाको अवदत् प्रणिधे सर्वम् अवगतम्

शृणु देव तेन मन्त्रिणा अहम् प्रथम दर्शने एवं विज्ञातः किन्तु महा आशयः ऽसौ राजा तेन मया विप्रलब्धः

उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञो ह्य् अपायम् अपि चिन्तयेत्

धात्री इव जननी पश्चात् तदा शोकस्य कः क्रमः

वने अपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणां गृहे अपि पञ्च इन्द्रिय निग्रहः तपः

अपरं किं कथयामि तद् उच्यताम्

क्रोडीकरोति प्रथमं यदा जातम् अनित्य ता

यतः

अकाल युक्त सैन्यः तु हन्यते काल योधिना

स च कुक्कुरो व्याघ्राद् बिभेति ततस् तेन मुनिना कुक्कुरो व्याघ्रः कृतः

अश्वमेध सहस्रम् च सत्यं च तुलया धृतम्

ततः प्रभृत्य् अस्खलित प्रयाणः स प्रत्यहं मृत्यु समीपम् एति

ततो ऽहं तेन शोक आकुलेन ब्राह्मणेन शप्तो यद् अद्य आरभ्य मण्डूकानां वाहनं भविष्यति इति

अथ निर्मण्डूकं सरो विलोक्य मण्डूक नाथः ऽपि तेन खादितः

आदेयस्य प्रदेयस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः

दृढ ता मन्त्र गुप्तिः च मन्त्रिणः परमो गुणः

कपिलः पुनर् आह

ततो दूराद् एव केनचिन् मण्डूकेन दृष्टः पृष्टश् च किम् इति त्वाम् आहारं न अन्विष्यति

न हि संशयितं कुर्याद् इत्य् उवाच बृहस्पतिः

राजा आह भवताम् उपायेन

यतो ऽयं चौरिकां कृत्वा कर्पूरं खादति इति

तेन उक्तम् अहं तावत् जलाशय अन्तरम् गच्छामि

यतः

तद् अत्र नः यथाकार्यम् उपदिश्यताम्

कूर्मः कथयति

मम दुर्दैवम् एतत्

षड्गुणो व्यवसायश् च कामाश् च अष्टगुणः स्मृतः

इदानीं स्व स्थानम् एव विन्ध्य अचलम् व्यावृत्य प्रतिगम्यताम्

मण्डूक नाथः ऽवदद् मद् आज्ञया मण्डूकान् भक्षय

मेघवर्ण उवाच देव स्वामि कार्य अर्थि तया स्व प्रयोजन वशात् वा किं किं न क्रियते पश्य

अकाण्ड पात जातानाम् अस्त्राणां मर्म भेदिनाम्

सत्यो ऽनुपालयन् सत्यं संधितो न एति विक्रियाम्

तत् श्रुत्वा ब्राह्मणो ऽपि सहज दारिद्र्यात् अचिन्तयद् यदि स त्वरम् न गच्छामि तदा अन्या कश्चिद् श्रुत्वा श्राद्धं ग्रहीष्यति

ताव् ऊचतुः कथम् एतत्

कर्मणाम् आरम्भ उपायः

वर्ष अम्बु सिक्ताः इव चर्म बन्धाः सर्वे प्रयत्नाः शिथिलीभवन्ति

सिंहस् तत् श्रुत्वा तूष्णीं स्थितः

सुन्द उपसुन्दौ अन्योन्यं नष्टौ तुल्य बलौ न किम्

सो अति जीर्ण तया स्व आहारम् अप्य् अन्वेष्टुम् अक्षमः सरस् तीरे पतित्वा स्थितः

यतः

पुरा अस्मिन् एव सरस्य् एवंविधेष्व् एव धीवरेषु उपस्थितेषु मत्स्य त्रयेण आलोचितम्

किन्तु बालकस्य अत्र रक्षको न अस्ति

स सुप्त इव वृक्ष अग्रात् पतितः प्रतिबुध्यते

मम संमतं तावद् एतत्

मूर्खं छन्द अनुरोधेन याथातथ्येन पण्डितम्

व्रज

उत्सवे व्यसने युद्धे दुर्भिक्षे राष्ट्र विप्लवे

सम्पत्तौ वा विपत्तौ वा कारणैर् यो न भिद्यते

तद् अप्य् उच्यताम्

तस्मात् परोक्ष वृत्तीनाम् फलैः कर्म विभावयेत्

तन् मम संमतेन तद् एव क्रियताम्

तच् च युष्माभिर् न कृतं तद् अनवधानस्य फलम् इदम् अनुभूतम्

तौ कथयतः

एते विगृह्यमाणा हि क्षिप्रं यान्ति रिपोर् वशम्

अनन्तरम् आवाभ्याम् इयं स्व बल लब्धा कस्य इयम् आवयोर् भवति इति ब्राह्मणम् अपृच्छताम्

कार्य सिद्धिः च इति पञ्च अङ्गः मन्त्रः

दुःख आर्तस्य प्रतीकारे सुख संज्ञा विधीयते
तत्र एकेन धूर्तेन गच्छन् स ब्राह्मणो ऽभिहितः भो ब्राह्मण किम् इति त्वया कुक्कुरः स्कन्धेन उह्यते

पुनः कथा आरम्भ काले राज पुत्रैः उक्तम् आर्य विग्रहः श्रुतो ऽस्माभिः

हंसाव् आहतुः ज्ञायतां तावत्

प्रणिधिर् उवाच ततः प्रधान मन्त्रिणा गृध्रेण अभिहितम् देव न इदम् उचितम्

यथा च उक्तम्

अन्यच् च

अथ राजा हिरण्यगर्भश् चक्रवाकं पृष्टवान् मन्त्रिन् असंधेयाः कति तान् श्रोतुम् इच्छामि

ततस् ते धूर्ताः यद्य् एष छागः केन अपि उपायेन लभ्यते तदा मति प्रकर्षः भवति इति समालोच्य वृक्ष त्रय तले क्रोश अन्तरेण तस्य ब्राह्मणस्य आगमनम् प्रतीक्ष्य पथि स्थिताः

कामः सर्व आत्मना हेयः स चेद् हातुम् न शक्यते

सः अधुना च यत्नात् प्रबोध्य धृतः

तेन अस्माभिः महा सुखेन विन्ध्य अचले स्थातव्यम्

अत्र अन्तरे जम्बूद्वीपाद् आगत्य शुकेन उक्तम् देव सिंहल द्वीपस्य सारसो राजा सम्प्रति जम्बूद्वीपम् आक्रम्य अवतिष्ठते

कर्म अनुमेयाः सर्वत्र परोक्ष गुण वृत्तयः

वायस उवाच देव स हिरण्यगर्भो राजा युधिष्ठिर समः महा आशयः सत्य वाच्

शृणु

शोको दिनेषु गच्छत्सु वर्धताम् अपयाति किम्

चक्रवाको ब्रूते देव भवतो निष्कारण बन्धुः असौ मेघवर्णः स परिवारः न दृश्यते

तथा च उक्तम्

अन्यथा वर्षा काले प्राप्ते पुनस् तुल्य बलेन विग्रहे सत्य् अस्माकं पर भूमिष्ठानाम् स्व देश गमनम् अपि दुर्लभं भविष्यति

वियोग साक्षिणी येषां भूमिर् अद्य अपि तिष्ठति

अतो ऽहं ब्रवीमि अनागतविधाता च इत्यादि

यदि अपि उपायाश् चत्वारो निर्दिष्टाः साध्य साधने

अपि च

ततः गृहीतो ऽयं महा प्रसादः इत्य् उक्त्वा क्रमशो मण्डूकान् खादितवान्

इति यः क्रियते सन्धिः प्रतीकारः स उच्यते

आत्म कार्यस्य सिद्धिं तु समुद्दिश्य क्रियेत यः

तावन्तो ऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोक शङ्कवः

न शक्यते समुच्छेत्तुं भ्रातृ संघातवान् तथा

युध्यमानस् तदा प्राज्ञो म्रियते रिपुणा सह

ततो जालाद् अपसारितो यथाशक्त्य् उत्प्लुत्य गभीरं नीरं प्रविष्टः

भीरुको भीरुक जनः लुब्धो लुब्ध जनः तथा

स वेत्ति किं संधेय गुण युक्तः हिरण्यगर्भो राजा न वा इति

लुब्धस्य असंविभागि त्वात् न युध्यन्ते अनुजीविनः

यथा वदन्ति इह महा प्रदानम् सर्वेषु दानेष्व् अभय प्रदानम्

अङ्कम् आरुह्य सुप्तं हि हत्वा किं नाम पौरुषम्

प्रहृष्ट मनाः चक्रवाकं गृहीत्वा राज्ञो मयूरस्य संनिधानं गतः

तथा अपि कार्यं शृणु

तथा च उक्तम्

मूषिको व्याघ्र ताम् प्राप्य मुनिं हन्तुं गतो यथा

स्वभाव द्वेषात् च

बल व्यसन सक्तस्य योद्धुं शक्तिर् न जायते

अनेक उपवास क्लिष्टः च स्वामी

परस्य अर्थम् अनर्थं वा प्रकाशयति नो महान्

यतः

यतः

अस्त्य् उत्तरापथे गृध्रकूट नाम्नि पर्वते महान् पिप्पल वृक्षः

तत्र चित्रवर्णेन राज्ञा सर्वज्ञो गृध्र वचनात् बहु मान दान पुरःसरम् सम्भाषितस् तथाविधं सन्धिं स्वीकृत्य राजहंस समीपम् प्रस्थापितः

सर्वैर् भक्षितश् च

चित्रकर्णम् एव यथा स्वामी व्यापादयति तथा अनुष्ठीयताम्

सद्भिस् तु संगतः सन्धिर् मैत्री पूर्वः उदाहृतः

राजा उवाच को ऽयं भवतो विचारः यतो जितस् तावद् अयम् अस्माभिः

आवयोर् योध मुख्याभ्याम् मद् अर्थः साध्यताम् इति

अतो ऽहं ब्रवीमि मतिर् दोलायते सत्यम् इत्यादि

मतिर् दोलायते सत्यं सताम् अपि खल उक्तिभिः

तद् वचनम् श्रुत्वा स कूर्मः कोप आविष्टः विस्मृत पूर्व संस्कारः प्राह युष्माभिर् भस्म भक्षितव्यम् इति वदन्न् एव पतितस् तैर् व्यापादितश् च

अस्ति गौतमस्य अरण्ये प्रस्तुत यज्ञः कश्चिद् ब्राह्मणः

अपरं च

यतः

युद्ध अयुद्ध फलम् यस्माज् ज्ञातुं शक्तो न बालिशः

नीति वार विलासिनी इव सततं वक्षस् स्थले संस्थिता वक्त्रं चुम्बतु मन्त्रिणाम् अहरहर् भूयान् महान् उत्सवः

कपाल उपहारश् च संतानः संगतस् तथा

सन्धिः कार्यो ऽप्य् अनार्येण विनाशे समुपस्थिते

अपरं च

इति संचिन्त्य सर्वे सिंह अन्तिकम् जग्मुः

अपरं च
विना तस्य आश्रयेण आर्यः न कुर्यात् कालयापनम्

वृत्ते महति सङ्ग्रामे राज्ञोर् निहत सेनयोः

अद्य वा अब्द शत अन्ते वा मृत्युर् वै प्राणिनां ध्रुवः

अथ तं मुनिं व्याघ्रं च दृष्ट्वा सर्वे वदन्ति अनेन मुनिना मूषिको व्याघ्र ताम् नीतः

कौण्डिन्यो ब्रूते एवम् एव

अन्यच् च

भक्षयित्वा बहून् मत्स्यान् उत्तम अधम मध्यमान्

अस्ति मालव विषये पद्मगर्भ अभिधानम् सरः

उत्साह शक्तिः मन्त्र शक्तिः प्रभु शक्तिः च इति शक्ति त्रयम्

अथ काकेन उक्तम् देव यत्नाद् अप्य् आहारो न प्राप्तः

अतो वर्तन अभावात् एव मद् मरणम् उपस्थितम् इति ज्ञात्वा आहारे अपि अनादरः कृतः

युद्ध एव युवयोर् नियम इत्य् अभिहिते सति साधु उक्तम् अनेन इति कृत्वा अन्योन्य तुल्य वीर्यौ सम कालम् अन्योन्य घातेन विनाशम् उपागतौ

अपरं च

अदेश स्थः बहु रिपुः युक्तः कालेन यश् च न

अथ तैर् भ्रमद्भिः सार्थ भ्रष्टः कश्चिद् उष्ट्रो दृष्टः

चक्रवाको ब्रूते यथा सन्धानं कार्यम्

इति दैव परः ध्यायन्न् आत्मना न विचेष्टते

गच्छन्त्य् उन्मार्ग यातस्य नेतारः खलु वाच्य ताम्

यतः

स्थले गच्छतस् ते को विधिः

स्कन्धेन अपि वहेत् शत्रून् कार्यम् आसाद्य बुद्धिमान्

हंसाभ्यां नीयमानस्य कूर्मस्य पतनं यथा

अथ भगवता क्रुद्धेन वर दानस्य आवश्यक तया विचार मूढयोः पार्वती प्रदत्ता

मन्त्री ब्रूते तदा मद् वचनम् किम् अवसान पर्यन्तम् श्रुतं भवद्भिः तदा अपि मम संमत्या न अयम् विग्रह आरम्भः

यावत् स्वर्ण अचलः ऽयं दव दहन समः यस्य सूर्यः स्फुलिङ्गस् तावन् नारायणेन प्रचरतु रचितः सङ्ग्रहो ऽयं कथानाम्

महा प्रतापः चित्रवर्णो राजा

दूरदर्शी विहस्य आह देव

भूमि उत्थ फल दानेन सर्वेण पर भूषणः

परिक्रयस् तथा उच्छिन्नः तथा च परदूषणः

अब्रवीच् च अभय वाचम् दत्त्वा धृतो ऽयम् अस्माभिः

अथ व्याघ्रेण उक्तम् मद् देहेन जीवतु स्वामी

सिंहेन उक्तम् भद्र वरं प्राण परित्यागः न पुनर् ईदृशे कर्मणि प्रवृत्तिः

तन् मन्ये तस्य एव विचेष्टितम् इदम्

देशक अविभागः

पृष्टश् च कुतो भवान् आगतः सार्थाद् भ्रष्टः

अन्यच् च

तम् अवलोक्य मूषिकस् तस्य मुनेः क्रोडे प्रविवेश

अत आवां ब्रूवः उपायं चिन्तयन् इत्यादि

तत् किं करोमि यातु चिर काल पालितम् इमं नकुलं पुत्र निर्विशेषम् बालक रक्षायाम् व्यवस्थाप्य गच्छामि

राजा उवाच कथम् एतत्

स कूर्म इव दुर्बुद्धिः काष्ठाद् भ्रष्टो विनश्यति

अभियोक्ता बली यस्माद् अ लब्ध्वा न निवर्तते

यो हि धर्मं पुरस्कृत्य हित्वा भर्तुः प्रिय अप्रिये

सम्पत्तेश् च विपत्तेश् च दैवम् एव हि कारणम्

देव यात्व् इदानीं पुरा वृत्त आख्यान कथनम् सर्वथा संधेयो ऽयं हिरण्यगर्भ राजा संधीयताम् इति मे मतिः

ततस् तम् आदाय असौ कुम्भकारस्य भाण्ड पूर्ण मण्डप एक देशे रौद्रेण आकुलितः सुप्तः

काकः कर्णे कथयति चित्रकर्ण इति

पश्चात् तद् वृक्षम् आरुह्य बक शावकाः खादिताः

अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते त्रि वृत्त रागस्य गृहं तपस् वनम्

अदेश स्थः हि रिपुणा सु अल्पकेन अपि हन्यते

जल अन्तर् चन्द्र चपलम् जीवितं खलु देहिनाम्

तथा अनुष्ठिते तथाविधं कूर्मम् आलोक्य सर्वे गोरक्षकाः पश्चाद् धावन्ति वदन्ति च अहो महद् आश्चर्यम् पक्षिभ्यां कूर्मो नीयते

संधीयते संधि विद्भिः स च आदिष्टः उदाहृतः

सा श्रीर् नीति विदम् पश्य चञ्चला अपि प्रधावति

अस्ति गौतमस्य महा ऋषेः तपस् वने महातपा नाम मुनिः

स दर्पः ऽप्य् उरगः कीटैर् बहुभिर् नाश्यते ध्रुवम्

राजा आह कथम् एतत्

ततो यद्य् मद् सेवया वसति तद् आस्ताम्

स संधितो ऽप्य् असाधु त्वात् अचिराद् याति विक्रियाम्

देव सुकरम् इदम् इति न मन्तव्यम्

ततश् चित्रवर्णो अवदत् शृणु तावन् मन्त्रिन् मया एतत् आलोचितम्

लुब्धो भीरुस् त्वरा युक्तः कामुकश् च न धर्म विद्

अथ प्रणिधिः पुनर् आगत्य उवाच देव श्रूयतां तावत् तत्रत्य प्रस्तावः

तत्र चिरं संकट विकट नाम्नौ हंसौ निवसतः
मत्स्या ऊचुः भो बक को ऽत्र अस्माकं रक्षण उपायः

अन्यच् च अस्तु

अज्ञः सुखम् आराध्यः सुखतरम् आराध्यते विशेष ज्ञः

स्व सैन्येन तु सन्धानम् आत्मादिष्ट उदाहृतः

धन धान्य अधिकः वैश्यः शूद्रस् तु द्विज सेवया

अनन्तरं तेन मण्डूकेन गत्वा मण्डूक नाथस्य जालपाद नाम्नः ऽग्रे तत् कथितम्

आघातं नीयमानस्य वध्यस्य इव पदे पदे

शृणु

तयोर् मित्रं कम्बुग्रीव नामा कूर्मश् च प्रतिवसति

परेद्युश् चलितुम् असमर्थं तं मण्डूक नाथम् अवदत् किम् अद्य भवान् मन्द गतिः

अतो ऽहं ब्रवीमि उत्पन्नाम् आपदम् इत्यादि

तथा च

अनन्तरं तयोः कण्ठ अधिष्ठितायाः सरस्वत्याः प्रभावात् ताव् अन्यद् वक्तु कामौ अन्यत् अभिहितवन्तौ यद्य् आवयोर् भवान् परितुष्टस् तदा स्व प्रियाम् पार्वतीं परमेश्वरो ददातु

त्वया एकेन मदीयो ऽर्थः सम्प्रसाध्यस् त्व् असाव् इति

भुवां सारवतीनां तु दानाद् उच्छिन्न उच्यते

नीचेषु उपकृतम् राजन् बालुकास्व् इव मूत्रितम्

अतो ऽहं ब्रवीमि सन्धिम् इच्छेत् समेन अपि इत्यादि

किन्त्व् अस्माभिर् एव तथा कर्तव्यं यथा असौ स्व देह दानम् अङ्गीकरोति

बलिना सह योद्धव्यम् इति न अस्ति निदर्शनम्

तथा च उक्तम्

जम्बुकेन अपि तथा उक्तम्

तथा च उक्तम्

यतः

यथा च उक्तम्

अथ कदाचित् सिंहस्य शरीर वैकल्यात् भूरि वृष्टि कारणात् च आहारम् अलभमानास् ते व्यग्रा बभूवुः

कार्यं सु चरितम् क्वापि दैव योगात् विनश्यति

किंच

तद् आकर्ण्य कूर्मो हंसाव् आह सुहृदौ श्रुतो ऽयं धीवर आलापः

मन्त्री कथयति

विनिपात प्रतीकारः

अथ तान्य् एव कर्माणि ते च अपि प्रलयं गताः

पुनस् तावत् प्रातर् यद् उचितं तत् कर्तव्यम्

तथा कृत्वा गतः

वणिजो भार्यया जारः प्रत्यक्षे निह्नुतो यथा

यत्र भूमि एक देशेन पणेन रिपुर् ऊर्जितः

स वियोग अवसान त्वात् दुःखानां धुरि युज्यते

तद् अयम् एव यथाकर्तव्यं पृच्छ्यताम्

अपि स्वेन शरीरेण किम् उत अन्येन केनचित्

यदि त्वम् उत्तरं दास्यसि तदा त्वद् मरणम्

तेन महा विषुवत् संक्रान्तौ सक्तु पूर्ण शरावः एकः प्राप्तः

उत्साह शक्ति हीन त्वात् वृद्धो दीर्घ आमयः तथा

यतः

सपत्न्यो यदा द्वन्द्वं करिष्यामि तदा कोप आकुलः ऽहं ताः सर्वा लगुडेन ताडयिष्यामि इति अभिधाय तेन लगुडः प्रक्षिप्तः

समेत्य च व्यपेयातां तद्वद् भूत समागमः

स उपन्यास कुशलैः उपन्यास उदाहृतः

एक एव उपहारः तु सन्धिर् एतन् मतं हि नः

मन्त्री कथयति

यद् वियोग असि लूनस्य मनसो न अस्ति भेषजम्

मद उद्धतस्य नृपतेः प्रकीर्णस्य इव दन्तिनः

ततो मुनिना तज् ज्ञात्वा पुनर् मूषिको भव इत्य् उक्त्वा मूषिक एव कृतः

राजा आह कथम् एतत्

कुलीरो ऽपि मत्स्य कण्टक आकीर्णम् तं स्थलम् हतो ऽस्मि मन्दभाग्यः

अनागतवतीं चिन्तां कृत्वा यस् तु प्रहृष्यति

सदा अधर्म बलीयस् त्वात् देव ब्राह्मण निन्दकः

अपरं च

कामः क्रोधस् तथा लोभो हर्षो मानो मदस् तथा

सरसि बहुशस् तारा छाया ईक्षणात् परिवञ्चितः कुमुद विटप अन्वेषी हंसो निशासु अविचक्षणः

मत्तः प्रमत्तश् च उन्मत्तः श्रान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः

ततो ऽसौ लब्ध अवकाशः कूटं कृत्वा सर्वान् आदाय सिंह अन्तिकम् गतः

सहसा विदधीत न क्रियाम् अ विवेकः परम आपदाम् पदम्

तद् युवां क्षात्र धर्म अनुगौ

गृध्रो ब्रूते कथयामि श्रूयताम्

दुःखम् एव अस्ति न सुखं यस्मात् तद् उपलक्ष्यते

अथ नकुलैर् वृक्ष उपरि बक शावकानाम् रावः श्रुतः

सिंहेन उक्तम् आहार अर्थम् किंचित् प्राप्तम्

अस्ति कस्मिंश्चिद् वन उद्देशे मदोत्कटो नाम सिंहः

किम् अनेन _ नः

अनेक युद्ध विजयी सन्धानं यस्य गच्छति

पुरुष द्रव्य संपद्

वृत्ति अर्थम् भोजनं येषां संतान अर्थम् च मैथुनम्

अनेक चित्त मन्त्रः तु देव ब्राह्मण निन्दकः

सुहृदां हित कामानाम् यो वाक्यं न अभिनन्दति

कश्चिद् वदति यद्य् अयं कूर्मः पतति तदा अत्र एव पक्त्वा खादितव्यः

स तिरस्कारम् आप्नोति भग्न भाण्डः द्विजो यथा
राजा आह मेघवर्ण कथं शत्रु मध्ये त्वया सु चिरम् उषितम् कथं वा तेषाम् अनुनयः कृतः

दूरदर्शी कथयति

यतः

ततः सा बन्धकी स त्वरम् भर्तुः समीपं मत्वा आह नाथ एतस्य सेवकस्य महती निकृतिः

तथा च

तत्र अभिषेकम् कुरु पाण्डु पुत्रैः न वारिणा शुष्यति च अन्तरात्मा

अप्रियाण्य् आह पथ्यानि तेन राजा सहायवान्

तथा च उक्तम्

देव तद् एवं क्रियतां

आयुर् आदाय मर्त्यानां तथा रात्रि अहनी सदा

अनन्तरं कुलीरस् तम् उवाच भो बक माम् अपि तत्र नय

युद्धे विनाशो भवति कदाचिद् उभयोर् अपि

अत एव हि न इच्छन्ति साधवः सत् समागमम्

येन एव गच्छति पथा तेन एव आशु विपद्यते

सु संहित प्रयाणः तु सन्धिः संयोग उच्यते

तथा हि

षड्वर्गम् उत्सृजेद् एनं तस्मिंस् त्यक्ते सुखी नृपः

तथा च उक्तम्

तद् प्रतापेन तस्य आशु वशम् आयान्ति शत्रवः

ततस् तैर् नीत्वा सिंहाय असौ समर्पितः

अथ प्रणिधिर् उवाच इतो दुर्ग दाहम् विधाय यदा यतो मेघवर्णस् तदा चित्रवर्णेन प्रसादितेन उक्तम् अयं मेघवर्णो ऽत्र कर्पूरद्वीप राज्ये अभिषिच्यताम्

ततः सिंहेन उक्तम् मा एवम्

अस्ति मगध देशे फुल्लोत्पल अभिधानम् सरः

वात अभ्र विभ्रमम् इदं वसुधा आधिपत्यम् आपात मात्र मधुरः विषय उपभोगः

समागमाः स अपगमाः सर्वम् उत्पादि भङ्गुरम्

सर्पो ऽप्य् आह भद्र पुर वासिनः श्रोत्रियस्य कौण्डिन्यस्य पुत्रो विंशति वर्ष देशीयः सर्व गुण सम्पन्नः दुर्दैवान् मया नृशंसेन दष्टः

न किम् अपि मया वक्तव्यम्

क्रियते प्राण रक्षा अर्थम् सर्व दानात् उपग्रहः

ततो ऽसौ नकुलो ब्राह्मणम् आयान्तम् अवलोक्य रक्त विलिप्त मुख पदः स त्वरम् उपगम्य तद् चरणयोः लुलोठ

ततस् तेन शब्देन आगतेन कुम्भकारेण तथाविधानि भाण्डान्य् अवलोक्य ब्राह्मणस् तिरस्कृतो मण्डपाद् बहिष्कृतश् च

स्त्री भृत्यौ दान मानाभ्याम् दाक्षिण्येन इतरान् जनान्

सत्य अर्थौ धार्मिको ऽनार्यो भ्रातृ संघातवान् बली

मन्त्री ब्रूते एवम् एव

संसारम् इमम् उत्पन्नम् असारं त्यजतः सुखम्

ब्राह्मणो ब्रूते

नीचः श्लाघ्य पदम् प्राप्य स्वामिनं हन्तुम् इच्छति

यस्य अयम् आद्यः श्लोकः

या हि प्राण परित्याग मूल्येन अपि न लभ्यते

दूरदर्शी विहस्य आह

कपाल संधिः विज्ञेयः केवलं सम संधिकः

न स्त्रीणाम् अप्रियः कश्चित् प्रियो वा अपि न विद्यते

तत् श्रुत्वा सेवकेन अपि प्रकुप्य उक्तम् नाथ यस्य स्वामिनो गृहे एतादृशी भार्या तत्र सेवकेन कथं स्थातव्यम् यत्र च प्रतिक्षणं गृहिणी सेवकस्य मुखं जिघ्रति

हंसौ ब्रूतः सम्भवत्य् एष उपायः

तथाविधम् इति ज्ञात्वा शश्वत् कल्याणम् आचरेत्

सु जनः तु कनक घट वत् दुर्भेद्यः च आशु संधेयः

शोक चर्चाम् च परिहर यतः

सुख आस्वाद परः यस् तु संसारे सत् समागमः

ज्ञान लव दुर्विदग्धम् ब्रह्मा अपि नरं न रञ्जयति

सम्प्रदानाद् भवति य उपहारः स उच्यते

इति षोडशकं प्राहुः सन्धिं संधि विचक्षणाः

एतत् श्रुत्वा स कौण्डिन्यः कपिल उपदेश अमृत प्रशान्त शोक अनलः यथाविधि दण्ड ग्रहणम् कृतवान्

सत् भावेन हरेन् मित्रं सम्भ्रमेण तु बान्धवान्

सु गुप्तिम् आधाय सु संहतेन बलेन वीरो विचरन्न् अरातिम्

राजा आह कथम् एतत्

राजहंसो ब्रूते एवम् एव

आत्मनः कर्म दोषान् च न एव जानात्य् अपण्डितः

यतः

तद् इदानीं मदीय मांसम् उपभुज्यताम्

उर्वीम् उद्दाम सस्याम् जनयतु विसृजन् वासवो वृष्टिम् इष्टाम् इष्टैस् त्रैविष्टपानां विदधतु विधिवत् प्रीणनं विप्र मुख्याः

ततस् तैर् आलोचितम्

हंसाव् आहतुः जलाशय अन्तरे प्राप्ते तव कुशलम्

इत्य् आलोच्य स कुलीरकस् तस्य बकस्य ग्रीवां चिछेद

राज पुत्राः ऊचुः कथम् एतत्

श्रूयताम्

पृष्टश् च किम् इति भवान् अत्र आहार त्यागेन तिष्ठति

सन्धिम् इच्छेत् समेन अपि संदिग्धो विजयो युधि

तद् अलम् इदानीं गृह नरक वासेन वनम् एव गच्छामि

अतः सत्य अभिधान दिव्य पुरःसरम् अनयोर् भूपालयोः काञ्चन अभिधानः सन्धिर् विधीयताम्