tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
एष लङ्का अधिपते अभिसमयो महा योगिना पर प्रवाद मथनानाम् अकुशल दृष्टि दालनानाम् आत्म दृष्टि व्यावर्तन कुशलानाम् सूक्ष्मम् अभिविज्ञान परावृत्ति कुशलानाम् जिनपुत्राणां महायान चरितानाम्

पूर्वैः अपि हि संबुद्धैः प्रत्यात्म गति गोचरम्

यथा विचिन्तितवन् तथागत दर्शनात्

तस्य च अधिगमात् योगिना योग शब्दः निपात्यते अधिगमनेन इति

न द्रष्टा न च द्रष्टव्यं न वाच्यो न अपि वाचकः

अश्रौषीत् रावणः राक्षस अधिपतिः तथागत अधिष्ठानात् भगवान् किल सागर नाग राज भवनात् उत्तीर्य अनेक शक्र ब्रह्म नाग कन्या कोटिभिः परिवृतः पुरस्कृतः समुद्र तरंगान् अवलोक्य आलयविज्ञान उदधि प्रवृत्ति विज्ञान पवन विषये प्रेरिताः तेभ्यः संनिपतितेभ्यः चित्तानि अवलोक्य तस्मिन् एव स्थितः उदानम् उदानयति स्म यत् नु अहम् गत्वा भगवन्तम् अध्येष्य लङ्कां प्रवेशयेयम्

न केवलम् अग्नि ज्वालायाः एक संतान पतितायाः दृष्टः अर्चिषः च प्रतिविभागः

अद्राक्षीत् दशग्रीवः लङ्का अधिपतिः पुनर् अपि दृष्ट अनुभूताम् शोभां शिखरे तथागतम् अर्हन्तम् सम्यक् संबुद्धम् द्वात्रिंशत् वर लक्षण विभूषित तनुम्

योगिनां निलयो हि एष दृष्ट धर्म विहारिणाम्

अतीतैः अपि यक्ष इन्द्रैः रत्न पर्वते

देशना पाठे च अयम् बुद्धैः त्वया च अवश्यम् अनुवर्णितम् भविष्यति

निर्विकल्पाः तथागताः सर्व विकल्प प्रपञ्च अतीताः

यत् अदृष्ट पूर्वम् श्रावक प्रत्येकबुद्ध तीर्थ्य ब्रह्म इन्द्र उपेन्द्र आदिभिः तं प्राप्स्यसि

प्राग्भारैः शीतलैः रत्न जाल वितानकैः

कृतः ते तथागतेन अवकाशः

तत् यथा दर्पण अन्तर्गतम् स्व बिम्ब प्रतिबिम्बम् जले वा स्व अङ्ग छाया वा ज्योत्स्ना दीप प्रदीपिते वा गृहे वा अङ्ग छाया प्रतिश्रुत्कानि

चित्त स्वभाव नय धर्म विधिम् नैरात्म्यं दृष्टि विगतम् हि अमलम्

अप्रवृत्ति भवे बुद्धः संबुद्धो यदि पश्यति

विकल्पयन्ति पुष्णन्ति न प्रशमं प्रतिलभन्ते

निषद्य उपचारात् स्मित पूर्वम् भगवता कृत अवकाशः भगवन्तं प्रश्न द्वयम् पृच्छति स्म पृष्टा मया पूर्वकाः तथागताः अर्हन्तः सम्यक् संबुद्धाः
आदित्याः रुद्राः वसवः ऋषयः भूत कृतः च ये श्रियम् च क्षत्रम् ओजः च तुभ्यम् देवाः असाविषुः

उत एतम् पर्णम् आ हर

आ हर अनडुहः बलम्

तान् आ धेहि समाहिते अग्नौ सूर्य अभिचक्षणे

भ्रातृव्याणाम् श्रियम् वृह

तेभिः त्वम् उत्तरः भव

अथ उ एषाम् पयः हर

वसुः असि इन्द्र नामा आयुष्मान् शत शारदः

हस्ती इव नड्वलान् भङ्धि

इध्मान् देवैः समाभृतान् तान् ते प्र अदात् बृहस्पतिः

तत् ते कृणोतु कश्यपः ब्रह्म देवैः अभिष्टुतम् आप्रीतम् अ विराधुकम्

अश्वः इव रथम् आ दत्स्व

सः इन्द्रः इव देवेषु त्विषीमान् विशः आ वद

भ्रातृव्याणाम् श्रियम् वृह
वृत्ते वृत्र वधे तात वर्तमाने कृते युगे

शक्ति चित्रम् हल उदग्रम् शङ्ख चक्र गदा धरम्

अ रूपवन्ति रूपाणि तस्मिन्न् उत्पात लक्षणे

चतुर् द्वि गुण पीन अंसम् किरीट छन्न मूर्धजम्

ररास घोरैर् उत्पातैर् दह्यमानम् इव अम्बरम्

महा ऋषयः वीत शोकाः वेदान् उच्चैस् अधीयिरे

वैकुण्ठ त्वम् च देवेषु कृष्ण त्वम् मानुषेषु च

अन्योन्य वेग अभिहताः प्रववुः सप्त मारुताः

वपुः संदर्शयामास दिव्यं कृष्ण वपुः हरिः

विष्णोर् दत्त प्रतिज्ञस्य श्रुत्वा अरि निधने गिरम्

चन्द्र अर्क चक्र रचिते मन्दर अक्ष धृत अन्तरे

उवाच देवताः सर्वाः स प्रतिज्ञम् इदं वचः

चन्द्र अर्क किरण उपेतम् गिरि कूटम् इव उच्छ्रितम्

संप्रति अतीताम् भाव्यां च शृणु राजन् यथातथम्

एतस्मिन्न् अन्तरे मेघा निर्वाण अङ्गार वर्चसः

भयेष्व् अभय दम् व्योम्नि देवा दैत्य पराजिताः

विवेश रूपिणी काली काल मेघ अवगुण्ठिता

यथार्थम् ऊहुः सरितो न अपि चुक्षुभिरे ऽर्णवाः

अव्यक्तो व्यक्त लिङ्ग स्थः य एष भगवान् प्रभुः

ते तन्वानास् तनूस् तत्र ब्रह्म वंशान् अनुत्तमान्

बलाहक अञ्जन निभम् बलाहक तनूरुहम्

चतुर्युग अन्त पर्याये लोकानां यत् भयम् भवेत्

प्रववुश् च शिवा वाताः प्रसन्नाश् च दिशो दश

सु प्रभाणि च ज्योतींषि चन्द्रं चक्रुः प्रदक्षिणम्

धूम अन्धकार वपुषम् युगान्त अग्निम् इव उत्थितम्

स अर्क चन्द्र ग्रह गणम् छादयन्तो नभः तलम्

तत्र स्म दानवा घोराः सर्वे संग्राम दर्पिताः

अदितेर् अपि पुत्र त्वम् एत्य यादव नन्दनः

आसीत् त्रैलोक्य विख्यातः संग्रामस् तारका मयः

सो ऽसृजत् पूर्वपुरुषः पुराकल्पे प्रजापतीन्

तमसा निष्प्रभं सर्वं न प्राज्ञायत किंचन

नारायणो ह्य् अनन्त आत्मा प्रभवो ऽव्यय एव च

आसञ् शुभानि इन्द्रियाणि नराणाम् अन्तरात्मसु

तेभ्यो ऽभवन् महात्मभ्यो बहुधा ब्रह्म शाश्वतम्

दीप्त पीत अम्बर धरम् तप्त काञ्चन भूषणम्

ते तस्य सत्य संधस्य विष्णोर् वाक्येन तोषिताः

प्रवृत्त धर्माः संवृत्ता लोका मुदित मानसाः

स तेषां तां गिरं श्रुत्वा विष्णुर् दयित दैवतः

विरजस्का बभुर् मार्गा नाक मार्ग आदयः त्रयः

प्रधान आत्मा पुरा ह्य् एष ब्रह्माणम् असृजत् प्रभुः

ईश्वरस्य हि तस्य इमाम् कर्मणां गहनां गतिम्

आकाशे तु स्थितो विष्णुर् उत्तमं वपुर् आस्थितः

अनन्त रश्मि संयुक्ते दुर्दर्शे मेरु कूबरे

त्रातारं मनसा जग्मुर् देवं नारायणं प्रभुम्

तेजसा वपुषा च एव कृष्णं कृष्णम् इव अचलम्

विष्णु शैलम् क्षमा मूलम् श्रीवृक्षं शार्ङ्ग शृङ्गिणम्

जिता मे दानवाः सर्वे त्रैलोक्यं प्रतिगृह्यताम्

ते वध्यमाना विमुखाः क्षीण प्रहरणाः रणे

शान्तिं व्रजत भद्रं वो मा भैष्ट मरुतां गणाः

ततस् तमः संह्रियते विनेशुश् च बलाहकाः

पेतुर् उल्का सहस्राणि पेतुर् आकाश गानि अपि

यज्ञेषु च हविः स्वादु शिवम् आप च पावकः

कीर्तितं कीर्तनीयस्य कीर्त्यमानं निबोध मे

एतद् आश्चर्य भूतस्य विष्णोः कर्म अनुकीर्तनम्

नन्दक आनन्दित करम् शर आशीविष धारिणम्

द्यौर् न भात्य् अभिभूत अर्का घोरेण तमसा वृता

एष नारायणो भूत्वा हरिर् आसीत् सनातनः

वध अर्थम् सुर शत्रूणाम् दैत्य दानव रक्षसाम्

तिमिर ओघ परिक्षिप्ताः न रेजुश् च दिशो दश

हरि अश्व रथ संयुक्ते सुपर्ण ध्वज शोभिते

चामीकर कर आसक्तम् आयुधैर् उपशोभितम्
अग्निना रयिम् अश्नवत् पोषम् एव दिवे दिवे यशसं वीरवत्तमम्

अक्षत सक्तूनाम् अग्निं पुष्टि पतिम् प्रजापतिं च यजेत

सर्वत्र उद्वाह कर्मसु अन् आदिष्ट देवतेषु अग्निं पुष्टि पतिम् प्रजापतिं च यजेत

प्रजापते न हि त्वद् अन्य इति च

क्रीडं वः शर्धो मारुतम् अनर्वाणं रथेशुभं कण्वा अभिप्रगायत इति
शम् मे चतुर्भ्यः अङ्गेभ्यः शम् अस्तु तन्वे मम

अङ्गे अङ्गे शोचिषा शिश्रियाणम् नमस्यन्तः त्वा हविषा विधेम

स नः मृडाति तन्वे ऋजु गः रुजन् यः एकम् ओजः त्रेधा विचक्रमे

मुञ्च शीर्षक्त्याः उत कासः एनम् परुः परुः आविवेश यः अस्य

अङ्कान् समङ्कान् हविषा विधेम यः अग्रभीत् पर्व अस्य ग्रभीता

शम् मे परस्मै गात्राय शम् अस्तु अवराय मे

जरायु जः प्रथमः उस्रियः वृषा वात अभ्र जाः स्तनयन् एति वृष्ट्या
अथ यद्य् एनम् अभिवर्षति उन्दतीर् बलं धत्त मा मे दीक्षां मा तपो निर्वधिष्ट इत्य् एव तत्र जपति

अथ देवता उपतिष्ठते आदित्य व्रत पते शुक्रियं व्रतम् अचारिषं तद् अशकं तन् मे राधि

अथ एनम् संशास्ति संमील्य वाचं यच्छ इति

महावीराय कल्पयामि

उत्तरेण अग्निम् ऋषीन् मन्त्र कृतः मन्त्र पतीन् तर्पयामि

अथ चतस्र औदुम्बरीः समिधो अ परिशुष्क अग्राः घृत अभ्यक्ताः अभ्याधापयन् वाचयति पृथिवी समिद् इत्य् एतैः प्रतिमन्त्रम्

महावीरं तर्पयामि

अथ अपः उपस्पृश्य सर्वाः प्रवर्ग्य देवताः तर्पयामि इति

संराज्ञे कल्पयामि इति

आदित्य व्रत पते शुक्रियं व्रतं चरिष्यामि तत् शकेयम् तन् मे राध्यताम्

वाग्यतस् तिष्ठेद् एतां रात्रिम् उपविशेत् संवेशयेद् वा

वायो व्रत पते शुक्रियं व्रतम् अचारिषं तद् अशकं तन् मे राधि

देवान् घर्म पान् तर्पयामि इति

अमेध्यं दृष्ट्वा जपति अ बद्धम् मनो दरिद्रं चक्षुः सूर्यो ज्योतिषां श्रेष्ठो दीक्षे मा मा हासीः इति

अथ प्रातर् उदित आदित्ये ग्रामात् प्राचीं वा उदीचीम् वा दिशम् उपनिष्क्रम्य अ खले अ छदिः दर्शे ऽग्निम् उपसमाधाय संपरिस्तीर्य मदन्तीर् अधिश्रित्य प्रथमेन अनुवाकेन शान्तिं कृत्वा दर्भैः प्रवर्ग्य देवताभ्यः आसनानि कल्पयित्वा वयः सुपर्णाः इति वासो विमुच्य अथ अस्य षट्तयम् अभिनिदर्शयति अग्निम् अप आदित्यं गां ब्राह्मणं हिरण्यम् इति

वायो व्रत पते शुक्रियं व्रतं चरिष्यामि तत् शकेयम् तन् मे राध्यताम्

देवेभ्यो घर्म पेभ्यः कल्पयामि इति

अथ अतस् ऽवान्तरदीक्षां व्याख्यास्यामः

प्रदक्षिणम् अग्निं परिषिच्य व्याहृतिभिर् वैकङ्कतीः समिधो ऽभ्याधाय मदन्तीभिः प्रवर्ग्य देवताभ्यः तर्पयित्वा चतस्र औदुम्बरीः समिधो अ परिशुष्क अग्राः घृत अभ्यक्ताः अभ्याधापयन् वाचयति द्यौः समिद् इत्य् एतैः प्रतिमन्त्रम्

स्वाहा मरुद्भिः परिश्रयस्व इति

अथ दक्षिणतः प्राचीनावीती पितृभ्यो अ घर्म पेभ्यः कल्पयामि

त्रीन् आदितो दर्शयित्वा यथोपपादम् इतराणि दर्शयित्वा प्रदक्षिणम् अग्निं परिषिच्य व्याहृतिभिर् वैकङ्कतीः समिधो ऽभ्याधाय मदन्तीभिः प्रवर्ग्य देवताभ्यः तर्पयित्वा उत्तमेन अनुवाकेन शान्तिं कृत्वा अथ अस्य व्रत चर्याम् उपदिशेत्

अथ स्वाध्यायम् अधीयीत अपरेण अग्निम् दर्भेष्व् आसीनो दर्भान् धारयमाणः पराचीनं स्वाध्यायम् अधीयीत पुनर् एव शान्तिं कृत्वा अधीयीत

अग्रेण अग्निम् प्रवर्ग्याय कल्पयामि

दक्षिणेन अग्निम् ब्रह्माणं तर्पयामि

उदगयन आपूर्यमाणपक्षे पुण्ये नक्षत्रे केश श्मश्रु वापयित्वा पूर्ववद् उपाकृत्य ग्रामात् प्राचीं वा उदीचीम् वा दिशाम् उपनिष्क्रम्य अ खले अ छदिः दर्शे ऽग्निम् उपसमाधाय संपरिस्तीर्य मदन्तीर् अधिश्रित्य प्रथमेन अनुवाकेन शान्तिं कृत्वा दर्भैः प्रवर्ग्य देवताभ्यः आसनानि कल्पयति

अथ यदि लौकिकम् अनुव्याहरेद् यत्र क्वचिद् यद्य् अ शान्ति कृतम् पश्येत् पुनर् एव शान्तिं कृत्वा अधीयीत च उत्तमेन प्रवर्ग्याय उपनिष्क्रम्य न अ प्रविश्य कामम् अन्यद् अधीयीत अन्यत् अधीयीत

व्रतानां व्रत पते शुक्रियं व्रतम् अचारिषं तद् अशकं तन् मे राधि इति

यद्य् उ वा एतस्मिन् संवत्सरे न अधीयीत यावदध्ययनम् एतद् व्रतं चरेत् संवत्सरे पर्यवेते ऽध्यापयते श्रावयते वा

दक्षिणेन अग्निम् ब्रह्मणे कल्पयामि प्रजापतये कल्पयामि इति

अग्ने व्रत पते शुक्रियं व्रतम् अचारिषं तद् अशकं तन् मे राधि

अथ अस्य अहतेन वाससा त्रिः प्रदक्षिणं स मुखम् शिरो वेष्टयति चितः स्थ परिचितः

अमेध्य लोहित शव पात्र दर्शने ज्योतिषां संदर्शनम्
न यानम् आरोहेन् न वृक्षम् अधिरोहेन् न कूपम् अवरोहेन् न छत्रं धारयीत न उपानहौ धारयीत न आसन्द्याम् शयीत न स्त्रिया न शूद्रेण सह सम्भाषेत यदि सम्भाषेत ब्राह्मणेन सह सम्भाषेत न सायं भुञ्जीत यदि सायं भुञ्जीत अपज्वलितम् भुञ्जीत न स्नायाद् अष्टम्यां पर्वणि च उपवसेत् तद् अहश् च स्नायाद् वाग्यतस् तिष्ठेद् एतां रात्रिम् उपविशेत् संवेशयेद् वा

अथ देवता उपतिष्ठते अग्ने व्रत पते शुक्रियं व्रतं चरिष्यामि तत् शकेयम् तन् मे राध्यताम्

यमम् अङ्गिरस्वन्तं पितृमन्तं तर्पयामि इति

अथ दक्षिणतः प्राचीनावीती पितॄन् घर्म पान् तर्पयामि

व्रतानां व्रत पते शुक्रियं व्रतं चरिष्यामि तत् शकेयम् तन् मे राध्यताम् इति

संवत्सरम् एतद् व्रतं चरेत् संवत्सरं हि व्रतं न अतीत्य एतस्मिन् त्व् एव एतत् संवत्सरे ऽधीयीत

प्रदक्षिणम् अग्निं परिषिच्य व्याहृतिभिर् वैकङ्कतीः समिधो ऽभ्याधाय मदन्तीभिः प्रवर्ग्य देवताभ्यः तर्पयित्वा उत्तमेन अनुवाकेन शान्तिं कृत्वा अथ अस्तमिते आदित्ये ग्रामम् आयान्ति

यमाय अङ्गिरस्वते पितृमते कल्पयामि इति

अथ एतेषाम् अनुवाकानां प्रभृति वाचयति प्रथम उत्तमयोः वा

अथ अपः उपस्पृश्य उत्तरतस् यज्ञ उपवीती रुद्रं रुद्र होतारम् तर्पयामि इति

अथ अपः उपस्पृश्य उत्तरतस् यज्ञ उपवीती रुद्राय रुद्र होत्रे कल्पयामि इति

प्रदक्षिणम् अग्निं परिषिच्य व्याहृतिभिर् वैकङ्कतीः समिधो ऽभ्याधाय मदन्तीभिः प्रवर्ग्य देवताभ्यः तर्पयति

पूर्ववद् उपाकृत्य ग्रामात् प्राचीं वा उदीचीम् वा दिशम् उपनिष्क्रम्य अ खले अ छदिः दर्शे ऽग्निम् उपसमाधाय संपरिस्तीर्य मदन्तीर् अधिश्रित्य प्रथमेन अनुवाकेन शान्तिं कृत्वा दर्भैः प्रवर्ग्य देवताभ्यः आसनानि कल्पयित्वा अथ अव्रत्य प्रायश्चित्ते जुहोति यन् म आत्मनो मिन्दा अभूत् पुनर् अग्निश् चक्षुर् अदात् इति द्वाभ्याम्

उत्तरेण अग्निम् ऋषिभ्यो मन्त्र कृद्भ्यः मन्त्र पतिभ्यः कल्पयामि

न अधीयीत अस्तमिते आदित्ये न अन् उदिते न अनुविप्रोषिते न पर्यावृत्ते न अभ्र छायायाम् न ग्राम्यस्य पशोर् अन्ते न आरण्यस्य न अपाम् अन्ते न हरित यवान् प्रेक्षमाणो न हर्म्याणि न शरीराणि न लोहितम् उत्पादितं दृष्ट्वा न मांसम् अशित्वा न श्राद्धं भुक्त्वा न केश श्मश्रु वापयित्वा न केशान् प्रसार्य न दतो धावते न अङ्क्ते न अभ्यङ्क्ते न आर्द्रः न आर्द्रेण वाससा न आर्द्रायाम् इति
यदि रथन्तर वर्णाम् गायति यो रथन्तरस्य पृष्ठेषु रसस् तं प्रातस्सवने दधाति

सा मनः नेत्रा वाग् भवति

तन् मनो वाचम् अभिप्रवहति

तस्माद् ओ वा ओ वा इत्य् एव गायेत्

यद्य् अप्य् आग्नेयम् एव आज्यम् अपिवहेच् छून्ये अमू सवने यातयाम्नी स्याताम्

वाग् उ पुनर् मन एव अभिप्रवहति

अथ उ द्वे वाव धुरौ मनश् च एव वाक् च

तस्माद् यदि इतराः धुरो विगायेद् व्य् एव आज्य धुरः च पवमान धुरः च गायेद् इति

इति ह स्म आह अद्धियः सात्ययज्ञिः

यदि जगतीं गायति यो जगत्यै तृतीयसवने रसस् तं प्रातस्सवने दधाति

मनसो हि वाक् प्रजायते

अर्धुकम् अस्मै स्वायां जनतायां भवति य एवं विद्वान् धुरो न विगायति इति

साध्व् एतस्यै न उपपादः ऽस्ति

तद् उ ह उवाच शाट्यायनिर् विकर्षन्त एते धुरो ये विगायन्ति

यद्य् उ वै समाने यज्ञक्रतौ द्वेधा जिगासति विषिक्ता इमे रसा यातयामानो भवन्ति

सा इयम् वाग् अनुष्टुप् प्रातस्सवने बद्धा न कस्मै चन अलम् भवति
अ बन्धु एके ददतः प्रयच्छन्तो दातुं चेद् शिक्षान् स स्वर्ग एव

अन्वारभेथाम् अनुसंरभेथाम् एतं लोकं श्रद्दधानाः सचन्ते

यद् वां पक्वं परिविष्टम् अग्नौ तस्य गुप्तये दम्पती सं श्रयेथाम्

ततं तन्तुम् अन्व् एके तरन्ति येषां दत्तं पित्र्यम् आयनेन

शुद्धाः पूता योषितो यज्ञिया इमा ब्रह्मणां हस्तेषु प्रपृथक् सादयामि

उपहूता अग्ने जरसः परस्तात् तृतीये नाके सधमादं मदेम

यज्ञम् यन्तं मनसा बृहन्तम् अन्वारोहामि तपसा स योनिः

अस्माभिर् दत्तं जरसः परस्ताद् अ छिन्नम् तन्तुम् अनु सं तरेम
सिध्रक मुसलेन एनम् हन्ति

आदान काले वा अञ्जनम्

वाचम् यच्छ इति च आह

अध्वर्यवे च प्रतिमुक्तम् निष्कम्

ग्रीष्मे एके

स्थावराः अपः गत्वा प्रजापतये त्वा इति प्रोक्षति अश्वम् प्रतिमन्त्रम्

आयोगवम् आह श्वानम् चतुर् अक्षम् अभिमन्यस्व इति

पुंश्चलूम् एके

शतमानम् दक्षिणा सौवर्णम्

प्रातराहुत्याम् हुतायाम् पूर्णाहुति अन्ते वर दानम् ब्रह्मणे

हिरण्य परिमाणे अन्यत्र अपि

अक्त्वा आज्य शेषेण रशनाम् द्वादश अरत्निम् त्रयोदश अरत्निम् वा निदधाति

आ वर दानात् वाग्यमनम्

ब्रह्मौदनम् पचति चतुर्णाम् पात्राणाम् अञ्जलि प्रसृतानाम् च

अग्न्याधेय वत् प्रविश्य हुते अग्निहोत्रे अपरेण गार्हपत्यम् उदक् शिराः संविशति ऊरू अन्तरे वावातायाः ब्रह्मचारी

राज दुहितरः प्रथमायाः

सूत ग्रामण्याम् तृतीयायाः

तेभ्यः चत्वारि सहस्राणि ददाति शतमानान् च तावतः

क्षात्त्र संग्रहीतॄणाम् चतुर्थ्याः

राजन्यानाम् द्वितीयायाः

अष्टम्याम् नवम्याम् वा फाल्गुनी शुक्लस्य

अक्त्वा एनम् आद्य ऋत्विग्भ्यः प्रयच्छति

देवस्य त्वा इति रशनाम् आदाय ब्रह्मन् अश्वम् भन्त्स्यामि इति आह

इतराः च अन्वक्

राज यज्ञः अश्वमेधः सर्व कामस्य
यदा आग्नीध्रीयम् अथ यत्र अच्छावाकः आसीनो होतर्य् उपहवम् इच्छत्य् उपहव्यो ऽसि नमस्य इत्य् उपहव्यो ऽसि तनू पाः इति वा

द्वार बाहु संमार्जन प्रभृति एतत् सर्वं कुर्युर् यदा धिष्ण्यान् उपतिष्ठेरन्

मिथो ऽन्यत्र

रौरिकीणि चेत् कुर्युर् आदित्यं प्रथमम् उपतिष्ठेरन्न् अध्वनाम् इति

यदा ब्रह्मणः सदनम् अथ सदस्यस्य सदस्यो ऽसि मलिम्लुच इति

एतस्यां वेलायां समुपह्वयेरन् सर्वे सत्रेषु

ऋतस्य द्वारौ स्थ इत्य् अपरौ द्वार बाहू सदसः संमृज्य मा मा संताप्तम् इति प्रविशेयुः

सर्वे यजमानम्

अथ तथा एव समस्तेन

यदा शामित्रम् अथ यत्र ऊवध्यम् निखनन्त्य् ऊवध्य गोहः ऽसि पार्थिव इति

आहवनीयम् उपस्थाय तम् एव अपिजः ऽसि जायमान इत्य् अपिजो ऽसि नव जातः इति वायुम् अग्निम् अनुप्रहरन्ति तम् अभिप्रेत्य

सर्वे स्थ सोम्यासः सर्वे सोमं पिबत सर्वे सोमस्य पीतिम् आ नशध्वे पात मा इति समानं परम्

दक्षिणेन औदुम्बरीम् गत्वा तस्या उत्तरत उपविशेयुर् नमः सखिभ्य इति
पवमान उक्थम् वा एतद् यन् मरुत्वतीयं षट्सु वा अत्र गायत्रीषु स्तुवते षट्सु बृहतीषु तिसृषु त्रिष्टुप्सु स वा एष त्रि छन्दाः पञ्चदशो माध्यंदिनः पवमानस् तद् आहुः कथं त एष त्रि छन्दाः पञ्चदशो माध्यंदिनः पवमानो ऽनुशस्तो भवति इति

बृहस्पति पुरोहिताः वै देवा अजयन् स्वर्गं लोकं व्य् अस्मिन् लोके ऽजयन्त तथा एव एतत् यजमानो बृहस्पति पुरोहितः एव जयति स्वर्गं लोकं व्य् अस्मिन् लोके जयते

एवम् ह अस्य एष त्रि छन्दाः पञ्चदशो माध्यंदिनः पवमानो ऽनुशस्तो भवति य एवं वेद

ये एव त्रिष्टुभौ धाय्ये यत् त्रैष्टुभं निविद् धानम् ताभिर् एव अस्य त्रिष्टुभो ऽनुशस्ता भवन्ति

ब्राह्मणस्पत्यम् प्रगाथं शंसति

ये एव गायत्र्या उत्तरे प्रतिपदो यो गायत्रो ऽनुचरस् ताभिर् एव अस्य गायत्र्यो ऽनुशस्ता भवन्त्य् एताभ्याम् एव अस्य प्रगाथाभ्याम् बृहत्यो ऽनुशस्ता भवन्ति

तासु वा एतासु बृहतीषु सामगा रौरव यौधाजयाभ्याम् पुनर् आदायम् स्तुवते तस्माद् एतौ प्रगाथाव् अ स्तुतौ सन्तौ पुनर् आदायम् शस्येते तच् छस्त्रेण स्तोत्रम् अन्वैति
यदि सकलः सर्वः वस्त्रात् परिगलितः चतुर्गुण वस्त्रात् च्युतो भवति पात्रे इति शेषः

इत्थं अमुना प्रकारेण कर मर्दनात् हस्त तल मर्दनात् सु निर्मलीभूतः मल रहितः शोषित जलः रसः चतुर्गुणेन वस्त्रेण कृत्वा पानस्य उपरि पीड्यः

तस्य एव विधानं च आह इत्थम् इत्यादि

रस मल अपनयनम् आह उद्धृत इत्यादि

तदा पारदो जीर्ण ग्रासः ज्ञेयः जीर्णो निःशेष त्वम् आपन्नः ग्रासो यस्मिन् स तथा उक्तः

केन कृत्वा वस्त्र योगेन वस्त्रे क्षिप्तं सत् तत् एव तिष्ठति न काञ्जिकम्

कथं यथा न हीयते नाशं न आप्नुयात् अति औष्ण्यात् वा कांस्य ताम्र नाग वङ्ग कनक तार पात्रात् वा दृढ कर घातात् रसो हीन एव स्यात् अतस् असौ पारदस् तावन् संमर्द्यो यावत् लग्न काञ्जिकम् रस संसर्ग सौवीरम् शुष्यति निःशेष ताम् याति इति अर्थः

तस्य एव विधानं च आह तदनु इत्यादि

पुनर् रसात् समलम् मल संयुतम् काञ्जिकं हरणीयं बहिः कार्यम्

तदनु वस्त्र योग अनन्तरम् सुख उष्णे पात्रे असौ रसः संमर्द्यः

पुनर् यदि ग्रासेन सह एकतां यातः सन् मिलितः सन् रसो दण्ड धरः न भवति स्थिर रूपः न स्यात् तदा जीर्ण ग्रासः ज्ञातव्य इति अर्थः

उद्धृत मात्रम् इति यन्त्राद् बहिर् गृहीत मात्रम् तद् पात्रे भाजने मृद् मये काञ्जिकेन प्रक्षाल्य
अपि वा अग्निहोत्रीम् एव नवान् आदयित्वा तस्यै दुग्धेन सायं प्रातर् अग्निहोत्रं जुहुयाद् उभयस्य आप्त्यै

तेषां येन कामयेत तेन यजेत

अथ यत् प्रथम जम् गां ददाति

पौर्णमासं वा आमावास्यम् वा हविः कुर्वीत नवानाम् उभयस्य आप्त्यै

त्रि हविः तु स्थिता

यद्य् एतस्यै ग्लायात्

अपि वा यवाग्वा एव सायं प्रातर् अग्निहोत्रं जुहुयान् नवानाम् उभयस्य आप्त्यै

अपि वा पौर्णमासे वा आमावास्ये वा हवींषि अनुवर्तयेत् देवतानाम् अ परिहाणाय

त्रयो वा इमे लोकाः

इमान् एव तत् लोकान् आप्नोति इमान् एव तत् लोकान् आप्नोति
यत् ते अभीष्टम् येन प्रिया मनोरथः फलिष्यति तत् अखिलम् करिष्यामि

तत् अपि शीतल उपचरणम् सलिलम् इव तप्त तैले तद् अङ्ग दहनम् एव समन्तात् आविश्चकार

तत्र रति प्रतिकृतिम् अवन्तिसुन्दरीम् द्रष्टु कामः काम इव वसन्तसहायः पुष्पोद्भव समन्वितः राजवाहनः तत् उपवनम् प्रविश्य तत्र तत्र मलय मारुत आन्दोलित शाखा निरन्तर समुद्भिन्न किसलय कुसुम फल समुल्लसितेषु रसाल तरुषु कोकिल कीर अलि कुल मधुकराणाम् आलापान् श्रावम् श्रावं किंचिद् विकसत् इन्दीवर कह्लार कैरव राजीव राजी केलि लोल कल हंस सारस कारण्डव चक्रवाक चक्रवाल कलरव व्याकुल विमल शीतल सलिल ललितानि सरांसि दर्शं दर्शम् अमन्द लीलया ललना समीपम् अवाप

सा अपि भर्तृ दारिका तद् वचन आकर्णन अभिज्ञात स्व पुरातन जनन वृत्तान्ता नूनम् अयम् मद् प्राण वल्लभः इति मनसि जानती राग पल्लवित मानसा स मन्द हासम् अवोचत् सौम्य पुरा शाम्बो यज्ञवती संदेश परिपालनाय तथाविधं हंस बन्धनम् अकार्षीत्

दुष्करः कन्या अन्तःपुर प्रवेशः

लावण्य जित मारः राज कुमारः एव अगदंकारः मन्मथ ज्वर अपहरणे

सा मूर्तिमती इव लक्ष्मी मालव ईश कन्यका स्वेन एव आराध्यमानम् संकल्पित वर प्रदानाय आविर्भूतम् मूर्तिमन्तं मन्मथम् इव तम् आलोक्य मन्द मारुत आन्दोलिता लता इव मदन आवेशवती चकम्पे

किं करोमि इति

तत् आकर्ण्य निज मनोरथम् अनुवदत्या बालचन्द्रिकया संतुष्ट अन्तरङ्गा तरंग आवलिः मन्द अनिलेन इव संकल्प जेन आकुलीकृता राज कन्या जित मारम् कुमारं समुचित आसीनम् विधाय सखी हस्तेन शस्तेन गन्ध कुसुम अक्षत घनसार ताम्बूल आदि नाना जाति वस्तु निचयेन पूजां तस्मै कारयामास

तत्र हृदय वल्लभ कथा प्रसङ्गे बालचन्द्रिका कथित तद् अन्वय नामधेया मन्मथ बाण पतन व्याकुल मानसा विरह वेदनया दिने दिने बहुल पक्ष शशि कला इव क्षाम क्षामा आहार आदि सकलम् व्यापारं परिहृत्य रहस्य मन्दिरे मलयज रस क्षालित पल्लव कुसुम कल्पित तल्प लता वर्ति तनु लता बभूव

ललना जनम् सृजता विधात्रा नूनम् एषा घुणाक्षर न्यायेन निर्मिता

परेद्युः प्रभाते विद्येश्वरो रस भाव रीति गति चतुरः तादृशेण महता निज परिजनेन सह राज भवन द्वार अन्तिकम् उपेत्य दौवारिक निवेदित निज वृत्तान्तः सहसा उपगम्य स प्रणामम् ऐन्द्रजालिकः समागतः इति द्वाःस्थैर् विज्ञापितेन तद् दर्शन कुतूहल आविष्टेन समुत्सुक अवरोध सहितेन मालव इन्द्रेण समाहूयमानो विद्येश्वरः कक्षान्तरं प्रविश्य स विनयम् आशिषं दत्त्वा तद् अनुज्ञातः परिजन ताड्यमानेषु वाद्येषु नदत्सु गायकीषु मदन कल कोकिला मञ्जुल ध्वनिषु समधिक राग रञ्जित सामाजिक मनस् वृत्तिषु पिच्छिका भ्रमणेषु स परिवारम् परिवृत्तं भ्रामयन् मुकुलित नयनः क्षणम् अतिष्ठत्

सुभग कुसुम सुकुमारम् जगत् अनवद्यम् विलोक्य ते रूपम्

संतुष्ट मनाः महीपतिः अनिमित्तम् मित्रं प्रकटीकृत कृत्रिम क्रिया पाटवम् विप्रलम्भ कृत्रिम प्रेम सहज सौहार्द वेदिनम् तं विद्येश्वरं स बहु मानम् विससर्ज

ततः कल्याण परम्परा अवाप्तये भवत् आत्मज आकारायाः तरुण्याः निखिल लक्षण उपेतस्य राज नन्दनस्य विवाहः कार्यः इति

समुत्सुकया राज कन्यया मराल ग्रहणे नियुक्तां बालचन्द्रिकाम् अवलोक्य समुचितो वाक्य अवसरः इति सम्भाषण निपुणः राजवाहनः स लीलम् अलपत् सखि पुरा शाम्बो नाम कश्चिद् महीवल्लभः मनस् वल्लभया सह विहार वाञ्छया कमल आकरम् अवाप्य तत्र कोकनद कदम्ब समीपे निद्रा अधीन मानसम् राजहंसं शनैर् गृहीत्वा बिस गुणेन तस्य चरण युगलम् निगडयित्वा कान्ता मुखम् स अनुरागम् विलोकयन् मन्द स्मित विकसित एक कपोल मण्डलः ताम् अभाषत इन्दु मुखे मया बद्धो मरालः शान्तो मुनि वत् आस्ते

सा मानसार महिषी सखी समेतायाः दुहित्र्याः नानाविधाम् विहार लीलाम् अनुभवती क्षणं स्थित्वा दुहित्रा समेता निज आगार गमनाय उद्युक्ता बभूव

सखि चन्द्रमसं वडवानलात् अति ताप करम् मन्ये
पुष्पबाण बाण तूणीरायमान मानसः अनङ्ग तप्त अवयव सम्पर्क परिम्लान पल्लव शयनम् अधिष्ठितः राजवाहनः प्राणेश्वरीम् उद्दिश्य सह पुष्पोद्भवेन संलपन् आगताम् प्रिय वयस्याम् आलोक्य पाद मूलम् अन्वेषणीया लता इव बालचन्द्रिका आगता इति संतुष्ट मनाः निटिल तट मण्डनीभवत् अम्बुज कोरक आकृति लसत् अञ्जलि पुटाम् इतो निषीद इति निर्दिष्ट समुचित आसन आसीनाम् अवन्तिसुन्दरी प्रेषितम् स कर्पूरम् ताम्बूलं विनयेन ददतीं तां कान्ता वृत्तान्तम् अपृच्छत्

बालचन्द्रिका अपि तस्य प्रेम गर्भितम् वचनम् आकर्ण्य संतुष्टा कन्यापुरम् अगच्छत्

बालचन्द्रिकया निःशङ्कम् इत आगम्यताम् इति हस्त संज्ञया समाहूतो निज तेजस् निर्जित पुरुहूतः राजवाहनः कृश उदरायाः अवन्तिसुन्दर्या अन्तिकं समाजगाम

नो चेद् अब्ज भूः एवंविधः निर्माण निपुणः यदि स्यात् तर्हि तद् समान लावण्याम् अन्याम् तरुणीं किं न करोति इति स विस्मय अनुरागम् विलोकयतः तस्य समक्षं स्थातुं लज्जिता सती किंचित् सखी जन अन्तरित गात्रा तद् नयन अभिमुखैः किंचिद् आकुञ्चित भ्रू लतेभिः अपाङ्ग वीक्षितैः आत्मनः राजवाहनं विलोकयती अतिष्ठत्

कथम् अयम् ज्ञातव्य इति

सो ऽपि राजहंसः शाम्बम् अशपत् महीपाल यत् अस्मिन् अम्बुज खण्डे अनुष्ठान परायण तया परम आनन्देन तिष्ठन्तं नैष्ठिकं माम् अकारणम् राज्य गर्वेण अवमानितवन् असि तत् एतत् पाप्मना रमणी विरह संतापम् अनुभव इति

तस्मिन् एव समये कः अपि मनोरमो राजहंसः केलि विधित्सया तद् उपकण्ठम् अगमत्

ततो अवन्तिसुन्दरी रक्षणाय समय उचित करणीय चतुरम् सखी गणम् नियुज्य राज कुमार मन्दिरम् अवाप

तस्मात् मराल बन्धनम् न करणीयं त्वया इति

तस्मिन् अवसरे धरणीसुर एकः सूक्ष्म चित्र निवसनम् स्फुरत् मणि कुण्डल मण्डितः मुण्डित मस्तक मानव समेतः चतुर वेश मनोरमः यदृच्छया समागतः समन्ततो अभ्युल्लसत् तेजस् मण्डलम् राजवाहनम् आशीर्वाद पूर्वकम् ददर्श

स्व इच्छया अनेन गम्यताम् इति

किं करोमि

तस्मिन् अति रमणीये काले ऽवन्तिसुन्दरी नाम मानसार नन्दिनी प्रिय वयस्यया बालचन्द्रिकया सह नगर उपान्त रम्य उद्याने विहार उत्कण्ठया पौर सुन्दरी समवाय समन्विता कस्यचिद् चूत पोतकस्य छाया शीतले सैकत तले गन्ध कुसुम हरिद्रा क्षत चीन अम्बर आदि नानाविधेन परिमल द्रव्य निकरेण मनोभवम् अर्चयती रेमे

अथ राजवाहनो विद्येश्वरस्य क्रिया पाटवेन फलितम् इव मनोरथं मन्यमानः पुष्पोद्भवेन सह स्व मन्दिरम् उपेत्य स आदरम् बालचन्द्रिका मुखेन निज वल्लभायै महीसुर क्रियमाणम् संगम उपायम् वेदयित्वा कौतुक आकृष्ट हृदयः कथम् इमाम् क्षपां क्षपयामि इति अतिष्ठत्

इति श्री दण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते ऽवन्तिसुन्दरीपरिणयो नाम पञ्चम उच्छ्वासः

इति पठित्वा स आदरम् अभाषत सखि छाया वत् माम् अनुवर्तमानस्य पुष्पोद्भवस्य वल्लभा त्वम् एव तस्या मृगी दृशः बहिस् चराः प्राणा इव वर्तसे

विरह अनल संतप्त हृदय स्पर्शेण नूनम् उष्णीकृतः स्वल्पीभवति मलय अनिलः

नो चेद् एतस्याम् एवंविधः ऽनुरागो मद् मनसि न जायेत

सो ऽपि तस्याः तदा उत्पादित भाव रसाणाम् सामग्र्या लब्ध बलस्य इव विषम शरस्य बभूव

राजवाहनः स आदरम् को भवान् कस्यां विद्यायां निपुणः इति तं पप्रच्छ

राजवाहनो ऽपि पूर्व कल्पितेन गूढ उपाय चातुर्येण इन्द्रजालिक पुरुष वत् कन्या अन्तःपुरम् विवेश

राजवाहनो अपि एवम् अचिन्तयत् नूनम् एषा पूर्व जन्मनि मे जाया यज्ञवती

तस्मात् कुमार आनयनम् सुकरम् इति

तद् अनुरूपम् उपायम् उपपाद्य श्वः परश्वो वा नत अङ्गाम् संगमिष्यामि

शाप अवसान समये तपोनिधि दत्तम् जातिस्मर त्वम् आवयोः समानम् एव
ततो बालचन्द्रिका तयोः अन्तरङ्ग वृत्तिम् भाव विवेकैः ज्ञात्वा कान्ता समाज संनिधौ राज नन्दन उदन्तस्य सम्यक् आख्यानम् अनुचितम् इति लोक साधारणैः वाक्यैः अभाषत भर्तृ दारिके अयं सकल कला प्रवीणः देवता सांनिध्य करणे आहव निपुणः भूसुर कुमारः मणि मन्त्र ओषधि ज्ञः परिचर्या अर्हे भवत्या पूज्यताम् इति

राज कुमारः पत्त्रिकां ताम् आदाय पपाठ

तत्र तथाविध अवस्थाम् अनुभवतीम् मन्मथ अनल संतप्ताम् सुकुमारीं कुमारीं निरीक्ष्य खिन्नो वयस्य गणः काञ्चन कलश संचितानि हरिचन्दन उशीर घनसार मिलितानि तद् अभिषेक कल्पितानि सलिलानि बिस तन्तु मयानि वासांसि च नलिनी दल मयानि ताल वृन्तानि च संताप हरणानि बहूनि सम्पाद्य तस्याः शरीरम् अशिशिरयत्

राजवाहनो ऽपि यत्र हृदय वल्लभ अवलोकन सुखम् अलभत तत् उद्यानम् विरह विनोदाय पुष्पोद्भव समन्वितः जगाम

सर्वेषु तत् ऐन्द्रजालिकम् एव कर्म इति स अद्भुतम् पश्यत्सु राग पल्लवित हृदयेन राजवाहनेन पूर्व संकेत समागताम् अनेक भूषण भूषित अङ्गाम् अवन्तिसुन्दरीं वैवाहिक मन्त्र तन्त्र नैपुण्येन अग्निम् साक्षीकृत्य संयोजयामास

मन्मथो माम् अपहसित निज लावण्यम् एनम् विलोकयतीम् असूयया इव अतिमात्रम् मथ्नत् निज नाम् स अन्वयम् करोति

नव पल्लव कल्पितम् तल्पम् इदम् अनङ्ग अग्नि शिखा पटलम् इव सन्तापं तन्वः तनोति

ततो ऽवन्तिसुन्दरी प्रिय सहचरी वर परिवारा वल्लभ उपेता सुन्दरं मन्दिरं ययौ

सुहृदाम् अकथ्यम् च किम् अस्ति केलि वने अस्मिन् वसन्तमहोत्सवाय आगतायाः मालव इन्द्र सुतायाः राज नन्दनस्य अस्य च आकस्मिक दर्शने अन्योन्यान् उरग अतिरेकः समजायत

यत् अस्मिन् अन्तर् प्रविशति शुष्यति पारावारः सति निर्गते तदा एव वर्धते

का अस्य देवी

ततो ऽग्रजन्मा नरसिंहस्य हिरण्यकशिपोः दैत्य ईश्वरस्य विदारणम् अभिनीय महा आश्चर्य अन्वितम् राजानम् अभाषत राजन् अवसान समये भवता शुभ सूचकम् द्रष्टुम् उचितम्

तत्र चकोर लोचन अवचित पल्लव कुसुम निकुरम्बम् महीरुह समूहम् शरद् इन्दु मुख्या मन्मथ समाराधन स्थानम् च नताङ्गी पद पङ्क्ति चिह्नितम् शीतल सैकत तलम् च सुदती भुक्त मुक्तम् माधवी लता मण्डप अन्तर पल्लव तल्पम् च विलोकयन् ललना तिलक विलोकन वेला जनित शेषाणि स्मारम् स्मारम् मन्द मारुत कम्पितानि नव चूत पल्लवानि मदन अग्नि शिखाः इव चकितो दर्शम् दर्शम् मनोज कर्णेजपानाम् इव कोकिल कीर मधुकराणाम् क्वणितानि श्रावं श्रावं मार विकारेण क्वचिद् अपि अवस्थातुम् असहिष्णुः परिबभ्राम

नो चेद् एनाम् स्मरणीयां गतिं नेष्यति मीनकेतनः

यत् अनेन निज सोदर्याः पद्मालयायाः गेह भूतम् अपि कमलं विहन्यते

त्वद् चातुर्यम् अस्याम् क्रिया लतायाम् आलवालम् अभूत्

तद् अवलोकन कुतूहलेन महीपालेन अनुज्ञातः सः संकल्पित अर्थ सिद्धि सम्भावना सम्फुल्ल वदनः सकल मोह जनकम् अञ्जनम् लोचनयोः निक्षिप्य परितो व्यलोकयत्

मम मानसम् अभिलषति त्वं चित्तं कुरु तथा मृदुलम्