tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
जले सु विमले जालम् अजाल अवतते नरः

पश्यन्ति ये ऽसद् बहुशस् तेषां मरणम् आदिशेत्

इन्द्रियैः अधिकम् पश्यन् पञ्चत्वम् अधिगच्छति

न वा तान् सर्वशो विद्यात् तम् विद्यात् विगत आयुषम्

अपर्वणि यदा पश्येत् सूर्याचन्द्रमसोः ग्रहम्

नरा विलिङ्गान् पश्यन्ति भावान् भावान् जिहासवः

यो ऽग्निं प्रकृति वर्ण स्थम् नीलं पश्यति निष्प्रभम्

यो रसान् न विजानाति न वा जानाति तत्त्वतः

न शृणोति गतासुं तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्

अन्तरेण तपः तीव्रम् योगं वा विधि पूर्वकम्

तौ उभौ पश्यतः क्षिप्रं यम क्षयम् असंशयम्

इन्द्रियाणाम् ऋते दृष्ट्याः इन्द्रियार्थान् अदोष जान्

जाग्रत् पश्यति यः प्रेतान् रक्षांसि विविधानि च

विद्युतो वा विना मेघैः पश्यन् मरणम् ऋच्छति

ज्ञातुम् इच्छन् भिषज् मानम् आयुषस् तत् निबोधत

मरीचीन् असतो मेघान् मेघान् वा अपि असतः ऽम्बरे

अव्याधितो व्याधितो वा तद् अन्तम् तस्य जीवितम्

एतत् इन्द्रिय विज्ञानम् यः पश्यति यथातथम्

द्वौ अपि एतौ यथा प्रेतौ तथा ज्ञेयौ विजानता

इति उक्तम् लक्षणं सम्यक् इन्द्रियेषु अशुभ उदयम्

उष्णान् शीतान् खरान् श्लक्ष्णान् मृदून् अपि च दारुणान्

तत् एव तु पुनर् भूयस् विस्तरेण निबोधत

अशब्दस्य च यः श्रोता शब्दान् यः च न बुध्यते

कृष्णं वा यदि वा शुक्लं निशां व्रजति सप्तमीम्

स्पृश्यान् स्पृष्ट्वा ततो अन्य त्वम् मुमूर्षुः तेषु मन्यते

नक्तं सूर्यम् अहर् चन्द्रम् अनग्नौ धूमम् उत्थितम्

अन्यत् वा अपि अद्भुतम् किंचिद् न स जीवितुम् अर्हति

विनिमित्तानि पश्यन्ति रूपाणि आयुस् क्षये नराः

अनुमानात् परीक्षेत दर्शन आदीनि तत्त्वतः

यस्य दर्शनम् आयाति मारुतो अम्बर गोचरः

यः च पश्यत्य् अ दृश्यान् वै दृश्यान् यः च न पश्यति

अग्निं वा निष्प्रभं रात्रौ दृष्ट्वा मरणम् ऋच्छति

तत्र श्लोकः

संवृत्य अङ्गुलिभिः कर्णौ ज्वाला शब्दम् य आतुरः

विपर्ययेण यो विद्यात् गन्धानाम् साधु असाधु ताम्

मरणं जीवितं च एव स भिषक् ज्ञातुम् अर्हति

व्याकृतीनि विवर्णानि च

अथ अतस् इन्द्रियानीकम् इन्द्रियम् व्याख्यास्यामः

मुखपाकात् ऋते पक्वं तम् आहुः कुशला नरम्

घनीभूतम् इव आकाशम् आकाशम् इव मेदिनीम्

आदित्यम् ईक्षते शुद्धं चन्द्रं वा न स जीवति

विगीतम् उभयं हि एतत् पश्यन् मरणम् ऋच्छति

अद्धा हि विदितं ज्ञानम् इन्द्रियाणाम् अतीन्द्रियम्

नरः पश्यति यः कश्चिद् इन्द्रियैः न स जीवति
वर्षाणि षट् शम प्रेप्सुः अकरोत् कार्श्यम् आत्मनः

तस्मात् अर्हसि तत् वक्तुम् वक्तव्यं यदि मन्यसे

गाम्भीर्यात् व्यवसायात् च न परीक्ष्यो भवान् मम

रोहति प्रत्ययैः तैः तैः तद्वत् सः ऽपि मतो मम

पर्याप्त आप्यान मूर्तिः च सार्धं स्व यशसा मुनिः

कामेभ्य इव स प्राज्ञो रूपात् अपि विरज्यते

तत्र तु प्रकृतिं नाम विद्धि प्रकृति कोविदैः

यस्मात् च तत् अपि प्राप्य पुनर् आवर्तते जगत्

यथा च सौम्या दिवि वान्ति वायवः त्वम् अद्य बुद्धो नियतं भविष्यसि

धर्मस्य अस्य च पर्यन्तं भवान् व्याख्यातुम् अर्हति

यथा च ते राजति सूर्य वत् प्रभा ध्रुवं त्वम् इष्टम् फलम् अद्य भोक्ष्यसे

विज्ञेयो ऽभ्यवपातः स संसारे येन पात्यते

यदि ज्ञातं यदि रुचिः यथावत् प्रतिपद्यताम्

अस्य ध्यानस्य तु फलं समं देवैः बृहत्फलैः

प्रकृतिः च विकारः च जन्म मृत्युः जरा एव च

स्वस्थ प्रसन्न मनसः समाधिः उपपद्यते

ततः शम विहारस्य मुनेः इक्ष्वाकु चन्द्रमाः

तत् च ध्यान सुखम् प्राप्य तत् तत् एव वितर्कयन्

स पुत्रः अप्रतिबुद्धः तु प्रजापतिः इह उच्यते

तद् विज्ञातुम् इमं धर्मं परमं भाजनं भवान्

सो अश्वत्थ मूलम् प्रययौ बोधाय कृत निश्चयः

दुष्कराणि समारेभे तपांसि अनशनेन सः

शमेन एवंविधेन अयम् काम द्वेष विगर्हिना

परतः परतस् त्यागः यस्मात् तु गुणवान् स्मृतः

तस्मात् आदौ विमुक्तः सन् शरीरी बध्यते पुनः

अपार पार संसार पारम् प्रेप्सुः अपारयत्

तत्र आलस्यम् तमो विद्धि मोहं मृत्युं च जन्म च

आहार करणे धीरः कृत्वा अमित मतिः मतिम्

शिष्ये यदि अपि विज्ञाते शास्त्रं कालेन वर्ण्यते

विप्रत्ययात् अहंकारात् संदेहात् अभिसंप्लवात्

ततो रागात् भयम् दृष्ट्वा वैराग्यात् च परं शिवम्

तस्मात् आहार मूलः अयम् उपायः इति निश्चयः

जम्बु मूले मया प्राप्तो यः तदा स विधिः ध्रुवः

सित शङ्ख उज्ज्वल भुजा नील कम्बल वासिनी

अथ नैरञ्जना तीरे शुचौ शुचि पराक्रमः

सूक्ष्मे संज्ञा असंज्ञे ततः परम्

समाधेः व्युत्थितः तस्मात् दृष्ट्वा दोषान् शरीरिणाम्

क्षेत्रज्ञो निःसृतो देहात् मुक्तः इति अभिधीयते

विकार प्रकृतिभ्यः हि क्षेत्रज्ञं मुक्तम् अपि अहम्

तत् एव अनन्तात् पश्यन् विशेषम् अधिगच्छति

न आश्चर्यम् जीर्ण वयसः यत् जग्मुः पार्थिवा वनम्

ततो मुञ्जात् इषीका इव शकुनिः पञ्जरात् इव

य एव अहम् स एव इदम् मनो बुद्धिः च कर्म च

पूर्व हेतु बल प्राप्तः प्रत्युत्तरम् उवाच ह

तत् व्यक्तम् इति विज्ञेयम् अव्यक्तम् तु विपर्ययात्

यः त्वम् प्राप्तः श्रियं त्यक्त्वा लतां विष फलाम् इव

शरीर बल वृद्धि अर्थम् इदम् भूयो ऽन्वचिन्तयत्

प्राप्नुयात् मनसा अवाप्यम् फलं कथम् अनिर्वृतः

अस्य क्षेत्रस्य विज्ञानात् क्षेत्रज्ञः इति संज्ञि च

इदं मे मतम् आश्चर्यम् नवे वयसि यत् भवान्

अध्यात्म कुशलः तु अन्यः निवर्त्य आत्मानम् आत्मना

संक्षिप्तं कथयांचक्रे स्वस्य शास्त्रस्य निश्चयम्

यथावत् एतत् विज्ञाय क्षेत्रज्ञो हि चतुष्टयम्

अपूर्व सुख लाभेन ह्रियते बालिशो जनः

अथ अज्ञः इति सिद्धो वः कल्पितेन किम् आत्मना

तत्र सम्यक् मतिः विद्यात् मोक्ष कामैः चतुष्टयम्

स्नातो नैरञ्जना तीरात् उत्ततार शनैः कृशः

विकार इति बुध्यस्व विषयान् इन्द्रियाणि च

ज्ञानम् आरोहति प्राज्ञः शरीर विनिवृत्तये

यथा मुने त्वद् चरण अवपीडिता मुहुर् मुहुर् निष्टनति इव मेदिनी

ज्ञान प्लवम् अधिष्ठाय शीघ्रं दुःख अर्णवम् तर

शिरसा प्रणिपत्य एनम् ग्राहयामास पायसम्

सज्जते येन दुर्मेधा मनस् वाच् बुद्धि कर्मभिः

इति इह एवम् अहंकारः तु अनहंकारैः वर्तते

इति अविद्याम् हि विद्वाः सः पञ्च पर्वाम् समीहते

श्रुतं ज्ञानम् इदम् सूक्ष्मं परतः परतः शिवम्

चतुर्थं ध्यानम् आप्नोति सुख दुःख विवर्जितम्

अहम् इति एवम् आगम्य संसारे परिवर्तते

आत्म ग्राहात् च तस्य अपि जगृहे न स दर्शनम्

संख्या आदिभिः अ मुक्तः च निर्गुणो न भवति अयम्
अ विशेष अन् उपायाभ्याम् सङ्गात् अभ्यवपातात्

एतत् तत् परमम् ब्रह्म निर्लिङ्गं ध्रुवम् अक्षरम्

सूक्ष्मा अपटुः ततस् तत्र न असंज्ञि त्वम् न संज्ञि ता

क्षेत्रज्ञस्य अपरित्यागात् अवैमि एतत् अनैष्ठिकम्

मन्ये प्रसव धर्माणम् बीज धर्माणम् एव च

बहु मान विशालाभ्याम् दर्शनाभ्यां पिबन् इव

बोधिसत्त्वः परं प्रेप्सुः तस्मात् उद्रकम् अत्यजत्

अकृतार्थो अपि अनेन अस्मि कृतार्थ इव संप्रति

पाणि पादम् च वादं च पायु उपस्थम् तथा मनः

हित्वा हित्वा त्रयम् इदम् विशेषः तु उपलभ्यते

कृत प्रतिज्ञः निषसाद बोधये महा तरोः मूलम् उपाश्रितः शुचेः

तस्मात् असति नैर्गुण्ये न अस्य मोक्षो ऽभिधीयते

व्यवसाय द्वितीयः ऽथ शाद्वल आस्तीर्ण भू तलम्

अथ गोप अधिप सुता दैवतैः अभिचोदिता

स फेन माला नील अम्बुः यमुना इव सरित् वरा

मनीषिणम् इव आत्मानम् निर्मुक्तं पञ्च धातवः

स शिष्यः कपिलः च इह प्रतिबुद्ध इति स्मृतिः

विशेषम् अथ शुश्रूषुर् उद्रकस्य आश्रमम् ययौ

ध्यान प्रवर्तनात् धर्माः प्राप्यन्ते यैः अवाप्यते

प्रकृतीनां च यो वेद सो ऽविशेष इति स्मृतः

यः तु भावान् असंदिग्धान् एकीभावेन पश्यति

हित्वा प्राप्नोति पदम् अक्षरम्

नमस्कार वषट्कारौ प्रोक्षण अभ्युक्षण आदयः

आगतान् तत्र तत् पूर्वम् पञ्च इन्द्रिय वश उद्धतान्

सति आत्मनि परित्यागो न अहंकारस्य विद्यते

मृत्यु जन्म अन्त करणे स्यात् उपायः अयम् इति अथ

अथो विविक्तं कामेभ्यो व्यापाद आदिभ्यः एव च

न च असौ दुर्बलेण आप्तुम् शक्यम् इति आगत आदरः

सर्वथा धृतिमत् च एव प्राज्ञं च एव मनः ते

कृशो अपि अकृश कीर्ति श्रीः ह्लादं चक्रे अन्य चक्षुषाम्

अहंकार परित्यागः यः च एष परिकल्प्यते

इति अराडः कुमारस्य माहात्म्यात् एव चोदितः

देहात् अपचयः तेन तपसा तस्य यः कृतः

द्रष्टा श्रोता च मन्ता च कार्य करणम् एव च

तद् वश स्थायिभिः शिष्यैः लोलैः मनः इव इन्द्रियैः

कुमुदानाम् इव शरद् शुक्ल पक्ष आदि चन्द्रमाः

त्वद् दर्शनम् अहम् मन्ये तितीर्षुः इव च प्लवम्

शरीरे खानि यानि अस्मिन् तानि आदौ परिकल्पयन्

तत् तावत् सत्त्वम् इति उक्तम् स्थिर सत्त्वैः परेहि तत्

सम्पूज्यमानः तैः प्रह्वैर् विनयाद् अनुवर्तिभिः

यत् मोक्षः इति तत्त्व ज्ञाः कथयन्ति मनीषिणः

मम इदम् अहम् अस्य इति यत् दुःखम् अभिमन्यते

आत्मनः तु स्थितिः यत्र तत्र सूक्ष्मम् इदम् त्रयम्

समाधि युक्त चित्तस्य ध्यान योगः प्रवर्तते

इति वाक्यम् अराडस्य विज्ञाय स नर ऋषभः

संतर्पित इन्द्रिय तया मनस् स्वास्थ्यम् अवाप्यते

अत्यन्तः तद् परित्यागः सति आत्मनि न विद्यते

अनया अविद्यया बालः संयुक्तः पञ्च पर्वया

न अयम् धर्मो विरागाय न बोधाय न मुक्तये

भेजे गयस्य राजर्षेः नगरी संज्ञम् आश्रमम्

ज्ञात्वा विद्वाः वितर्कान् तु मनस् संक्षोभ कारकान्

ततो ययुर् मुदम् अतुलाम् दिवौकसो ववाशिरे न मृग गणाः न पक्षिणः

तद् वियुक्तम् अवाप्नोति ध्यानं प्रीति सुख अन्वितम्

उच्चैः स्वागतम् इति उक्तः समीपम् उपजग्मिवन्

यदि ज्ञो ज्ञेयम् अस्य अस्ति ज्ञेये सति न मुच्यते

दारव्योर् मेध्ययोर् शुचौ देशे निषेदतुः

भक्त्या अवनत शाखा अग्रैः दत्त हस्तः तट द्रुमैः

भव भीरुः इमाम् चक्रे बुद्धिं बुद्ध त्व काङ्क्षया

आकिंचन्यात् परम् लेभे असंज्ञा संज्ञा आत्मकाम् गतिम्

सुख दुःख परित्यागात् अव्यापारात् च चेतसः

तत्र केचिद् व्यवस्यन्ति मोक्ष इति अभिमानिनः

अन् उपायः इति प्राज्ञैः उपाय ज्ञैः प्रवेदितः

तस्मात् एष महा बाहो महामोह इति स्मृतः

स्थानं भास्वरम् आप्नोति देवेषु आभास्वरेषु सः

अज्ञानं कर्म तृष्णा च ज्ञेयाः संसार हेतवः

इति बुद्धचरिते महाकाव्ये ऽराडदर्शनो नाम द्वादशः सर्गः

विविक्तं सेवते वासं निर्द्वन्द्वः शास्त्र विद् कृती

इति उपायः च मोक्षः च मया संदर्शितः ते

किंचिद् न अस्ति इति संपश्यन्न् आकिंचन्य इति स्मृतः
उपवास विधीन् न एकान् कुर्वत् नर दुराचरान्

स एव उपचयः भूयस् तेजसा अस्य कृतो ऽभवत्

तम् आसीनम् नृप सुतम् सो अब्रवीत् मुनि सत्तमः

महामोहः तु असंमोहैः काम इति एव गम्यताम्

निर्वृतिः प्राप्यते सम्यक् सतत इन्द्रिय तर्पणात्

आवृत्त इति विज्ञाय तं जहुः पञ्च भिक्षवः

संज्ञा संज्ञि त्वयोः दोषम् ज्ञात्वा हि मुनिः उद्रकः

प्राक् देहात् न भवेत् देही प्राक् गुणेभ्यः तथा गुणी

जायते जीर्यते च एव बाध्यते म्रियते च यत्

कान्ति धैर्ये बभार एकः शशाङ्क अर्णवयोः द्वयोः

तामिस्रम् इति च अक्रोधैः क्रोधम् एव अधिकुर्वते

त्वच् अस्थि शेषः निःशेषैः मेदस् पिशित शोणितैः

तम् एव अन्येन कल्पेन धर्मम् अस्मै व्यभाषत

श्रियं प्राप्तः स्थितो विषय गोचरे

अन्यथा कुरुते कार्यं मन्तव्यं मन्यते ऽन्यथा

जरा मरण रोगेभ्यः यथा अयम् परिमुच्यते

न सस्वनुः वन तरवः अनिल आहताः कृत आसने भगवति निश्चित आत्मनि

ब्रह्मचर्यम् इदम् चर्यं यथा यावत् च यत्र च

क्षेत्रज्ञो विशरीरः च ज्ञो वा स्यात् अज्ञः एव वा

चकार वासम् एकान्त विहार अभिरतिः मुनिः

बोधि प्राप्तौ समर्थो अभूत् संतर्पित षष् इन्द्रियः

तादृशं सुखम् आसाद्य यो न रज्यति उपेक्षकः

संतोषं परम् आस्थाय येन तेन यतस् ततस्

तत्र विप्रत्ययो नाम विपरीतं प्रवर्तते

अराडस्य आश्रमम् भेजे वपुषा पूरयन् इव

पुण्य अर्जित धन आरोग्यम् इन्द्रिय अर्थाः इव ईश्वरम्

यतस् च बुद्धिः तत्र एव स्थिता अन्यत्र अप्रचारिणी

अविशेषं विशेष ज्ञैः प्रतिबुद्ध अप्रबुद्धयोः

ततस् तदानीम् गज राज विक्रमः पद स्वनेन अनुपमेन बोधितः

यः तु प्रीति सुखात् तस्मात् विवेचयति मानसम्

भिनद्मि तावत् भुवि न एतत् आसनम् न यामि यावत् कृतकृत्य ताम् इति

समुदाचार विस्तीर्णम् शीलम् आदाय वर्तते

संसारे दुःख भूयिष्ठे जन्मसु अभिनिषिच्यते

अपत्येभ्यः श्रियं दत्त्वा भुक्त उच्छिष्टाम् इव स्रजम्

घनेषु अपि ततो द्रव्येषु आकाशम् अधिमुच्यते

तमो मोहं महामोहं तामिस्र द्वयम् एव च

महा मुनेः आगत बोधि निश्चयः जगाद कालो भुजग उत्तमः स्तुतिम्

जैगीषव्यो ऽथ जनको वृद्धः च एव पराशरः

कृत्वा तद् उपभोगेन प्राप्त जन्म फलाम् स ताम्

यः च एव एष गणः सो अहम् इति यः सो ऽभिसंप्लवः

न असंज्ञी न एव संज्ञी इति तस्मात् तत्र गत स्पृहः

इति अराडः यथाशास्त्रं विस्पष्ट अर्थम् समासतः

ऋतु भूमि अम्बु विरहात् यथा बीजं न रोहति

इति तस्य स तत् वाक्यम् गृहीत्वा तु विचार्य च

अयम् आदौ गृहान् मुक्त्वा भैक्षाकं लिङ्गम् आश्रितः

विरक्तस्य अपि यत् इदम् सौमुख्यं भवतः परम्

इह एभिः हेतुभिः धीमान् जन्म स्रोतः प्रवर्तते

स कालाम सगोत्रेण तेन आलोक्य एव दूरतः

ततो हित्वा आश्रमम् तस्य श्रेयस् अर्थी कृत निश्चयः

अन्न कालेषु च एकैकैः स कोल तिल तण्डुलैः

तृतीयं लभते ध्यानं सुखं प्रीति विवर्जितम्

स्थितो अस्मिन् त्रितये जन्तुः तत् सत्त्वम् न अतिवर्तते

ततस् तत् ध्यानम् उत्सृज्य विशेषे कृत निश्चयः

निगृह्णन् इन्द्रिय ग्रामम् यतते मनसः शमे

भूयः प्रत्यय सद्भावात् अ मुक्तः स भविष्यति

विषयेषु अनभिष्वङ्गैः सो ऽभिष्वङ्ग इति स्मृतः

अकृत्स्नम् इति विज्ञाय ततः प्रतिजगाम ह

ब्रह्म लोकम् अवाप्नोति परितोषेण वञ्चितः

ब्रवीमि अहम् अहम् वेद्मि गच्छामि अहम् अहम् स्थितः

विवेक जम् अवाप्नोति पूर्व ध्यानम् वितर्क वत्

तपस् प्रवृत्तान् व्रतिनो भिक्षून् पञ्च निरैक्षत

इमं पथिनम् आसाद्य मुक्ता हि अन्ये च मोक्षिणः

हेतु अभावात् फल अभावः इति विज्ञातुम् अर्हसि

दुर्लभं शान्तम् अजरम् परं तत् अमृतम् पदम्
कृतं वै त्रेतां जयति त्रेता द्वापरम्

कृतेन उद्भिनत्ति

पुरुष सम्पद् ह खलु वा एषा दश अक्षरा विराट्

कृतेन तज् जयति यज् जिगीषति

कृतं तद् यद् अशीति शतम्

अथ यद् अत ऊर्ध्वं विंशतिश् शतं सहस्रम् इत्य् अङ्गान्य् एव अस्यै एतानि पर्वाणि

द्वे स्तोत्रिये उपप्रस्तुत्ये

दश पुरुषे प्राणाः

स कृतस्तोमः सम्पद्यते

कृतम् इद् उ दश कृतम् असत्

एतावत् ह परमं वाक् चक्रमे

वाच एव सा प्रभूतिः

तद् उ ह कुरव आहुर् द्वापर एष यन् नवतिशतं स्तोत्रियास् त्रयाणाम् अयानाम् अधमः

अथ उ विश्वज्योतिर् एव यज्ञक्रतुर् भवति

स द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्यै

अथ उ पक्षाव् एतौ यत् पवमानौ

तद् उ ह अत्र एव सर्वां विराजम् आप्नोति

ताव् एव तत् समौ करोति
न भगवन् इति

सः ह कृच्छ्री बभूव

सः ह आयस्तः पितुः अर्धम् एयाय

न भगवन् इति

तम् ह उवाच मानुषस्य भगवन् गौतमैः वित्तस्य वरम् वृणीथाः इति

अथ _ किम् _ शिष्टः अवोचथाः यः हि इमा न विद्यात् कथम् सः अनुशिष्टः ब्रुवीत इति

तस्मै ह प्राप्ताय अर्हाम् चकार

तम् ह उवाच यथा माम् त्वम् गौतमैः अवदः यथा इयम् न प्राक् त्वत्तः पुरा विद्या गच्छति तस्मात् उ सर्वेषु लोकेषु क्षत्रस्य एव प्रशासनम् अभूत् इति

वेत्थ पथिनोः देव यानस्य पितृयाणस्य च व्यावर्तने इति

तस्मै ह उवाच

न भगवन् इति

वेत्थ यथा पुनर् आवर्तन्ते इति

वेत्थ यथा असौ लोकः न संपूर्यते इति

ते एव राज्ञ् मानुषम् वित्तम् याम् एव कुमारस्य अन्ते वाचम् अभाषथाः ताम् एव मे ब्रूहि इति

न एव भगवन् इति

सः ह गौतमः राज्ञः अर्धम् एयाय

श्वेतकेतुः ह आरुणेयः पञ्चालानाम् समितिम् एयाय

तम् ह चिरम् वस इति आज्ञापयांचकार

स ह प्रातः सभा गः उदेयाय

सः ह उवाच यथा माम् त्वम् तदा एतान् अवदः यथा अहम् एषाम् न एकश्चनम् वेद _ अहम् इमान् अवेदिष्यम् कथम् ते न अवक्ष्यम् इति

तम् ह उवाच अन् अनुशिष्य वाव किल माम् भगवान् अब्रवीत् _ त्वा अशिषम् इति पञ्च माम् राजन्य बन्धुः प्रश्नान् अप्राक्षीत् तेषाम् न एकश्चनम् अशकम् विवक्तुम् इति
अजः केश प्रतिग्राहाय

न अपः अभ्यवयन्ति ऊर्ध्वम् जानुभ्याम् अ गुरु प्रयुक्ताः

आचार्य अधीनः भव अन्यत्र अधर्म चरणात्

उपनयनेन एव उपनयनम् व्याख्यातम्

क्रोध अनृते वर्जय मैथुनम् उपरिशय्याम् कौशीलव गन्ध अञ्जनानि स्नानम् स्नानम् अवलेखन दन्त प्रक्षालन पाद प्रक्षालनानि क्षुरकृत्यम् मधु मांसे गो युक्त आरोहणम् अन्तर् ग्रामे उपानहोः धारणम् स्वयमिन्द्रियमोचनम् इति

आदित्यव्रतम् तु न चरन्ति एके

ये चरन्ति एक वाससः भवन्ति

मेखला धारण भैक्ष चर्य दण्ड धारण समिध् आधान उदक उपस्पर्शन प्रातरभिवादाः इति एते नित्य धर्माः

गोदानिक व्रातिक आदित्य व्रत औपनिषद ज्यैष्ठसामिकाः संवत्सराः

गो मिथुनम् दक्षिणा ब्राह्मणस्य अश्व मिथुनम् क्षत्रियस्य अवि मिथुनम् वैश्यस्य गौः वा एव सर्वेषाम्

वार्क्षम् च अस्मै दण्डम् प्रयच्छन् आदिशति

अथ अतस् षोडशे वर्षे गोदानम्

न अ चरिष्यन्तम् संवत्सरम् उपनयेत्

न तु इह अहतम् वासः नियुक्तम् न अलङ्कारः

चूडाकरणेन केशान्त करणम् व्याख्यातम्

आदित्यम् च न अन्तर्दधते अन्यत्र वृक्ष शरणाभ्याम्
न इद् यज्ञ पथात् अयानि इति

एति ह वा एष यज्ञ पथात्

असौ वै वैश्वानरो यो ऽसौ तपति

अग्निर् वै पथिकृत्

तद् अभयस्य रूपम्

वैश्वानरीयं द्वादश कपालम्

यस्य उपवसथे पश्चात् चन्द्रः दृश्यते

तद् यद् एता देवता यजति

दण्ड उपानहम् दक्षिणा

सो ऽग्नये पथिकृते अष्टाकपालं पुरोडाशं निर्वपति

इन्द्राय वृत्र घ्ने एकादश कपालम्

अथ अतस् ऽभ्युद्दृष्टायाः

स एव एनम् यज्ञ पथम् अपिपातयति

स एव एनम् पुनर् यज्ञ पथम् अपिपातयति
एवम् उक्त्वा स राजर्षिः स दारः प्राविशत् वनम्

यत् पृथिव्याम् व्रीहि यवम् हिरण्यं पशवः स्त्रियः

यः असौ प्राणान्तिको रोगः ताम् तृष्णां त्यजतः सुखम्

चक्षुस् श्रोत्रे च जीर्येते तृष्णा एका निरुपद्रवा

सूत उवाच

भवन्तो अपि अनुजानन्तु पूरू राज्ये ऽभिषिच्यते

ययातिः उवाच

प्रत्यञ्चि उत्तरायाम् तु द्रुह्युं च अनुम् च तौ उभौ

प्रीतिमान् अभवत् राजा भारम् आवेश्य बन्धुषु

कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा

यः पुत्रो गुण सम्पन्नः माता पित्रोः हितः सदा

सर्वम् अर्हति कल्याणं कनीयान् अपि स प्रभुः

साधयित्वा तु अनशनम् स दारः स्वर्गम् आप्तवन्

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर् जीर्यतः

धनी प्रजावान् आयुष्मान् कीर्तिमांश् च भवेत् नरः

प्रतिकूल मतिः च एव न स पुत्रः सतां मतः

प्रार्थितेन पुनर् तेन जरा संचारिणी कृता

यदुना अहम् अवज्ञातः तथा तुर्वसुणा अपि च

शुक्रेण मे समादिष्टा देवयान्याः कृते जरा

व्यभजत् च त्रिधा राज्यं पुत्रेभ्यो नाहुषः तदा

ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथञ्चन

सप्तद्वीपां ययातिः तु जित्वा पृथ्वीं स सागराम्

जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः

भृगुतुङ्गे तपः तप्त्वा तत्र एव च महा यशाः

यदा परान् न बिभेति परे च अस्मान् न बिभ्यति

अत्र गाथा महा राज्ञा पुरा गीता ययातिना

जीवित आशा धन आशा च जीर्यतः अपि न जीर्यते

वर दानेन शुक्रस्य न शक्यं कर्तुम् अन्यथा

यदा न कुरुते भावं सर्व भूतेषु पापकम्

याभिः प्रत्याहरेत् कामान् सर्वतस् अङ्गानि कूर्म वत्

पुत्र संक्रामित श्रीः तु हर्ष निर्भर मानसः

यत् च काम सुखम् लोके यत् च दिव्यं महत् सुखम्

न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति

जीर्यन्ति देहिनः सर्वे स्वभावात् एव न अन्यथा

सर्व पाप विनिर्मुक्तः शिव लोके महीयते

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे सोम वंशे ययातिचरितं नाम सप्तषष्टितमो ऽध्यायः

ताभिर् एव नरः श्रीमान् न अन्यथा कर्म कोटि कृत्

द्रुह्येन च अनुना च एव मयि अवज्ञा कृता भृशम्

दिशि तुर्वसुं पुत्रम् आदिशत्

ययाति चरितम् पुण्यं पठन् शृण्वन् च बुद्धिमान्

यैः व्याप्ता पृथिवी कृत्स्ना सूर्यस्य इव मरीचिभिः

न अलम् एकस्य तत् सर्वम् इति मत्वा शमं व्रजेत्

यदा न निन्देत् न द्वेष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा

शुक्रेण च वरो दत्तः काव्येन उशनसा स्वयम्

मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो न अनुपालितः

हविषा कृष्णवर्त्मा इव भूय एव अभिवर्धते

एवं जानपदैः तुष्टैः इति उक्तः नाहुषः तदा

पुत्रो यः तु अनुवर्तेत स ते राज्य धरः तु इति

कनीयाः मम दायादो जरा येन धृता मम

प्रकृतय ऊचुः

अभिषिच्य ततो राज्यं पूरुं स सुतम् आत्मनः

तृष्णा क्षय सुखस्य एतत् कलाम् न अर्हति षोडशीम्
न अत्र इध्माबर्हिः भवति न आघारौ न आज्यभागौ

वीरान् मा नो रुद्र भामितो वधीर् हविष्मन्तो नमसा विधेम ते स्वाहा

कामाय स्वाहा मन्यवे स्वाहा इति अथ परिषिञ्चति मन्त्रांश् च संनमति

व्याहृतीभिर् जुहोत्य् एकैकशः समस्ताभिश् च

व्याहृतीभिश् चतस्रः समिधो ऽभ्याधाय परिषिच्य हस्तेन जुहोत्य् अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा प्रजापतये स्वाहा धन्वन्तरये स्वाहा ध्रुवाय स्वाहा ध्रुवाय भौमाय स्वाहा ध्रुवक्षितये स्वाहा अच्युतक्षितये स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा सर्वाभ्यो देवताभ्यः स्वाहा अग्नये स्वाहा अग्नये ऽमवते स्वाहा अग्नये अन्न आदाय स्वाहा अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा इति

उपेतो व्याख्यातः

उत्तमस्य एक रात्रम् उपवासः

मा नस् तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः

अभिघार्य उद्वास्य प्रतिष्ठितम् अभिघार्य उपरिष्टात् अद्भिर् मार्जयित्वा अधस्तात् गोमयेन

तत् सु भृतम् विराड् अन्नं तन् मा क्षायि इति वचनम्

भूतम् इति भर्तुः प्रतिवेदयते

युक्तो वा स्वयं निर्वपेद् देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां विश्वेभ्यो देवेभ्यो जुष्टं निर्वपामि इति त्रिर् यजुषा तूष्णीं चतुर्थम्

अपि वा स्त्री जुहुयात् मन्त्र वर्जम् न च अन् उपेतः

पत्नी प्रयता फलीकरोति
उभाभ्याम् अपि चक्षुर्भ्यां पश्यति व्यक्त दर्शनात्

अनास्रवा मार्ग सत्यम् त्रिविधं च अपि असंस्कृतम्

काय विज्ञानम् अधर स्व भूमि अनियतं मनः

अन्त्याः त्रयः त्रि प्रकाराः शेषा उभय वर्जिताः

चक्षुः पश्यति रूपाणि स भागम् न तद् आश्रितम्

प्रज्ञा अमला स अनुचरा अभिधर्मः तद् प्राप्तये या अपि च यत् च शास्त्रम्

चैत्तेभ्यो वेदना संज्ञे पृथक् स्कन्धौ निवेशितौ

पृथिवी वर्ण संस्थानम् उच्यते लोक संज्ञया

पञ्च बाह्या द्वि विज्ञेयाः नित्या धर्मा असंस्कृताः

धातवः सप्त च मताः षड् विज्ञानानि अथो मनः

दश भावनया हेयाः पञ्च च अन्त्याः त्रयः त्रिधा

यथा औदारिक संक्लेश भाजन आदि अर्थ धातोः

विपाक ज औपचयिकाः पञ्च अध्यात्मम् विपाक जः

स आस्रव अनास्रवाः धर्माः संस्कृता मार्ग वर्जिताः

नव अनुपात्ताः ते च अष्ट शब्दः च अन्ये नव द्विधा

पञ्च विज्ञान सहजा धी न दृष्टिः अति ईरणात्

प्राक् पञ्च वार्त्तमानार्थ्यात् भौतिकार्थ्यात् चतुष्टयम्

स आस्रव अनास्रवाः एते त्रयः शेषाः तु स आस्रवाः

तथा श्रोत्रं त्रयाणां तु सर्वम् एव स्व भूमिकम्

स आस्रवाः आस्रवाः तेषु यस्मात् समनुशेरते

क्लेशैः च भ्रमति भव अर्णवे अत्र लोकः तद् हेतोः अतस् उदितः किल एष शास्त्रा

स्कन्धेषु असंस्कृतम् न उक्तम् अर्थ अयोगात् क्रमः पुनः

अभिधर्मकोश भाष्ये धातुनिर्देशो नाम प्रथमं कोश स्थानम् समाप्तम् इति

वेदना अनुभवः संज्ञा निमित्त उद्ग्रहण आत्मका

तौ प्रज्ञा मानसी व्यग्रा स्मृतिः सर्वा एव मानसी

चक्षुः श्रोत्र मनः अ प्राप्त विषयम् त्रयम् अन्यथा

सर्व संग्रहः एकेन स्कन्धेन आयतनेन च

आरूप्य आप्ताः मनस् धर्म मनस् विज्ञान धातवः

चक्षुः च धर्मधातोः च प्रदेशो दृष्टिः अष्टधा

विज्ञानं प्रतिविज्ञप्तिः मन आयतनं च तत्

विवाद मूल संसार हेतु त्वात् क्रम कारणात्

न दृष्टि हेयम् अक्लिष्टम् न रूपं न अपि अषष्ठजम्

न कायस्य अधरम् चक्षुः ऊर्ध्वं रूपं न चक्षुषः

धर्मधातु एक देशः च संचिता दश रूपिणः

षण्णाम् अनन्तर अतीतम् विज्ञानं यत् हि तत् मनः

रूपं पञ्च इन्द्रियाणि अर्थाः पञ्च अविज्ञप्तिः एव च

त्रिधा अन्ये कामधातु आप्ताः सर्वे रूपे चतुर्दश

चरित प्रतिपक्षः तु धर्म स्कन्धः अनुवर्णितः

धर्म आयतन धातु आख्याः सह अविज्ञप्ति असंस्कृतैः

विज्ञान धातुः विज्ञानम् स आस्रवम् जन्म निश्रयाः

त्रिभिः घ्राण आदिभिः तुल्य विषय ग्रहणम् मतम्

तस्य अर्थात् अस्मिन् समनुप्रवेशात् स च आश्रयः अस्य इति अभिधर्मकोशम्

जाति गोचर विज्ञान सामान्यात् एक धातु ता

रूपं द्विधा विंशतिधा शब्दः तु अष्टविधः रसः

भूतानि पृथिवी धातुः अप् तेजस् वायु धातवः

तद् विकार विकारि त्वात् आश्रयाश् चक्षुस् आदयः

चरमस्य आश्रयः अतीतः पञ्चानां सहजः च तैः

स निदर्शनः एकः अत्र रूपं स प्रतिघाः दश

प्रतिपाद्या यथा उक्तेषु सम्प्रधार्य स्व लक्षणम्

विक्षिप्त अचित्तकस्य अपि यः अनुबन्धः शुभ अशुभः

त एव अध्वा कथा वस्तु स निःसाराः स वस्तुकाः

तथा अन्ये अपि यथायोगं स्कन्ध आयतन धातवः

विशेषण अर्थम् प्राधान्याद् बहु धर्म अग्र संग्रहात्

तद् विज्ञान आश्रयाः रूप प्रसादाः चक्षुस् आदयः

दूर आशुतर वृत्त्या अन्यत् यथास्थानं क्रमः अथवा

आकाशं द्वौ निरोधौ च तत्र आकाशम् अनावृतिः

धर्म स्कन्ध सहस्राणि यानि अशीतिम् जगौ मुनिः

स भागः तद् स भागाः च शेषाः यो न स्व कर्म कृत्

धर्म अर्धम् इन्द्रियम् ये च द्वादशा आध्यात्मिकाः स्मृताः

छिनत्ति छिद्यते च एव बाह्यं धातु चतुष्टयम्

निरूपण अनुस्मरण विकल्पेन अविकल्पकाः

चतुर्भ्यः अन्ये तु संस्कार स्कन्धः एते पुनर् त्रयः

राशि आय द्वार गोत्र अर्थाः स्कन्ध आयतन धातवः

चक्षुस् विज्ञान धातुवोः स्यात् पृथक् लाभः सह अपि च

धृति आदि कर्म संसिद्धाः खर स्नेह उष्ण ता ईरणाः

एकम् आयतनम् रूपम् एकम् धर्म आख्यम् उच्यते

दह्यते तुलयति एवम् विवादो दग्धृ तुल्ययोः
महाभूतानि उपादाय स हि अविज्ञप्तिः उच्यते

छिद्रम् आकाश धातु आख्यम् आलोक तमसी किल

ते पुनः संस्कृता धर्मा रूप आदि स्कन्ध पञ्चकम्

इन्द्रिय अर्थाः ते एव इष्टाः दश आयतन धातवः

धर्माणां प्रविचयम् अन्तरेण न अस्ति क्लेशानां यत उपशान्तये अभ्युपायः

ये स आस्रवाः उपादान स्कन्धाः ते सरणा अपि

स वितर्क विचाराः हि पञ्च विज्ञान धातवः

विज्ञानं च अस्य रूपं तु कायस्य उभे च सर्वतः

स्प्रष्टव्यं द्विविधं शेषा रूपिणो नव भौतिकाः

शास्त्र प्रमाणाः इति एके स्कन्ध आदीनाम् कथा एकशस्
यावद् अस्थीनि जन्तूनां ताम्रगौर्यां वसन्ति हि

तस्माद् अस्मान् उद्दिधीर्षुः पैतृकं च अस्थि संचयम्

गौरी ह्रदम् च कौमारं काली ह्रदम् अतः परम्

दृष्ट्वा एव तं शिवं देवी भक्त्या प्रेम भरेण च

शतशृङ्गस्य भागौ द्वौ समुद्रे पतितौ नृप

विचित्रम् इदम् आलोक्य राजा चिन्ता आकुलः ऽभवत्

राजा उवाच

अंशेन अन्येन परमं दिव्यं रूपं समास्थिता

ताः वत् स्वर्गे महीयन्ते दिव्य भोगैः समन्विताः

राज लक्ष्मी निवासः च बभौ सूर्य इव अपरः

आह स्म रुद्र कान्ता त्वं भविष्यसि वरानने

पशु पक्षि मृगाः च अपि तद् जल स्पर्श मात्रात्

पुरा जगत्पतिर् ब्रह्मा ध्यान स्थः ऽभून् नृपैः उत्तमैः

तम् अर्चयित्वा राजा तु पुत्र वृत्तम् व्यजिज्ञपत्

लभन्ते यद् जल स्पर्शात् तिर्यञ्चो ऽप्य् उत्तमां गतिम्

पित्रा तव महाभाग नृशंसेन दुरात्मना

दिव्य रूप धराम् देवीं ये अर्चयन्ति इह भक्तितः

नागशृङ्गम् इति ख्यातम् अपतद् दक्षिणे नृप

नदी रूपेण च अन्येन सर्व पाप आप नोदिनी

इति सिद्ध वचः श्रुत्वा राजा संप्रेष्य किङ्करान्

ईदृशस् तनयो जातः को वा भाग्य विपर्ययः

अस्थि निक्षेपणम् तत्र ताम्रगौर्यां कुरुष्व भोः

रुद्रयोन्याः पूर्व भागे किंचिद् ईशानी अतस् स्थितम्

तेन पाप विनिर्मुक्तः उन्मूचिस् तद् पिता तदा

दिनेषु गच्छत्सु ततः कुमारः स व्यवर्धत

निर्गम्य ताम्राचलतो बहु तीर्थ समन्विता

तद् पुण्य जल संस्पर्शात् मुखम् अस्य नर आकृति

एष ते तनयः पूर्व जन्मनि आसीत् तु वानरः

तदा प्रभृति राजन् स गिरिर् वैवाहिको ऽभवत्

पितरस् तस्य पुण्येन नरक स्थाः अपि ध्रुवम्

शेष अङ्गम् वानर आकारम् यथापूर्वम् अभून् नृप

शृण्वतां पठतां च अपि पाप घ्नम् च समृद्धि दम्

एवं सा ताम्रगौरी तु द्विधा लक्ष्या नृप उत्तमैः

ताम्राचलस्य सम्बन्धात् ताम्रगौरी इति सा अभवत्

तत्र आस्ते ताम्रगौरी इति घोर पाप हरा शुभा

तेषाम् अभीप्सितं देवी ददात्य् एव न संशयः

वहन्ती दक्षिणाम् आशां क्रोश अर्धम् सा सु पावना

पतिता आकाशात् गङ्गा पुण्या त्रिपथगामिनी

इत्य् उक्त्वा विधिवत् तत्र ददौ गङ्गां पिनाकिने

वर्तन्ते पञ्च तीर्थानि नागशृङ्गे महान्ति च

रुद्र कुण्डम् नागतीर्थं वसोः धारम् अतः परम्

संस्कारं तु पितुः कर्तुं वनं प्रायाच् च स ऋत्विजः

पितृभिः सहितः सर्वैः स्वर्गं यातः कुरु उत्तमैः

तेन एव पुण्य योगेन वानरः स नृप उत्तमैः

एवं तस्यास् ताम्रगौर्या माहात्म्यं परम अद्भुतम्

प्राप्ताः स्मो नरकं सर्वे महारौरव संज्ञकम्

यां च उपयेमे भगवान् रुद्रो गौरी वपुर्धराम्

ततो ब्रह्मा स्व भवनम् स देवर्षि गणः ययौ

तां दृष्ट्वा भगवान् ब्रह्मा प्रीतिमान् अभवत् तदा

शतानां च एव तीर्थानां तानि मुख्यानि कौरव

अत्र एकाम् कथयिष्यामि कथाम् आश्चर्य कारकाम्

तानि सर्वाणि तीर्थानि ताम्रगौर्यां न संशयः

इति श्रुत्वा तु चमसः पितॄणां वचनं तदा

आश्विने कृष्णपक्षे तु चतुर्दश्यां नृप उत्तमैः

संबभूव महिष्यां तु चित्र रूप आख्य भूपतेः

सद्यः स राज पुत्रः अभूत् दिव्य मानव देहवान्

ज्ञात्वा सर्वं महा देवः सस्मार च पितामहम्

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पाताल निलयानि च

चमसो नाम तद् पुत्रः धर्म आत्मा शंसित व्रतः

तत्र अन्तरिक्षे शुश्राव पितॄणां भारतीं नृप

प्रादुर् बभूव चार्वङ्गी कन्यका वरवर्णिनी

राजन्न् अद्य अपि तच् छेषम् अङ्गं तद् वृक्ष गम् कपेः

मुख्यानि तानि राजेन्द्र सहस्राणां महान्ति च

ज्ञात्वा अथ कारणं सिद्धः सो ऽब्रवीज् ज्ञानचक्षुषा

ततः सर्वे ऽपि जहृषुः सिद्धश् च गात् यथागतम्

ववन्दे लज्जया च एव अधोमुखा मौनम् आस्थिता

ब्रह्मा उवाच

उन्मूचिर् नाम राजा आसीत् पुरा प्राचेतस अन्तरे

मृतस् तद् वृक्ष शाखायाम् लग्नं तस्य कलेवरम्

मुण्ड उद्भवम् वारुणं च दश तीर्थानि कौरव

गृहीत्वा याहि गो कर्णम् महाबल निकेतनम्

ततः कतिपय अहःसु विक्लिन्नात् तु कलेवरात्