tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
एकान्ते निषण्णो राजा प्रसेनजित् कौशलो भगवन्तम् इदम् अवोचत् इमे भदन्त तीर्थ्या भगवन्तम् उत्तरे मनुष्य धर्मे ऋद्धि प्रातिहार्येण आह्वयन्ते

उपार्धं मार्गं श्रमणो गौतम आगच्छतु वयम् अपि उपार्धम् मार्गं गमिष्यामः

अष्टौ श्रमणो गौतमः अहं षोडश

न तावत् बुद्धाः भगवन्तः परिनिर्वान्ति यावत् न बुद्धो बुद्धं व्याकरोति यावत् न द्वितीयेन सत्त्वेन अ परिवर्त्यम् अनुत्तरायाम् सम्यक्सम्बोधौ चित्तम् उत्पादितम् भवति सर्व बुद्ध वैनेयाः विनीता भवन्ति त्रि भागः आयुष उत्सृष्टो भवति सीमाबन्धः कृतो भवति श्रावक युगम् अग्र तायाम् निर्दिष्टं भवति सांकाश्ये नगरे देवता अवतरणम् विदर्शितं भवति अनवतप्ते महा सरसि श्रावकैः सार्धं पूर्विका कर्म प्लोतिः व्याकृता भवति माता पितरौ सत्येषु प्रतिष्ठापितौ भवतः श्रावस्त्यां महा प्रातिहार्यम् विदर्शितं भवति

निषद्य राजानं प्रसेनजितं कौशलम् इदम् अवोचन् यत् खलु देव जानीया एते वयम् आगताः

निर्भर्त्सयिष्यामि तीर्थ्यान्

निषद्य भगवान् राजानं प्रसेनजितं कौशलम् इदम् अवोचत् इयं महा राज तथागतस्य सर्व श्रावक साधारणा ऋद्धिः

नन्दयतु देव मनुष्यान्

अद्राक्षीत् राजा प्रसेनजित् कौशलः सर्व लोकम् उदारेण अवभासेन स्फुटम्

तस्य यावती यानस्य भूमिः तावत् यानेन गत्वा यानात् अवतीर्य पादाभ्याम् एव आरामं प्रविश्य येन भगवान् तेन उपसंक्रान्तः

सद्यः प्रशान्त इन्द्रियाः एव तस्थुः एवम् स्थिता बुद्ध मनोरथेन

अथ राजा प्रसेनजित् कौशलो भगवन्तम् इदम् अवोचत् यदि भगवान् अनुजानीयात् अहं भगवतः प्रातिहार्य मण्डपम् कारयेयम्

निषण्णो लूहसुदत्तो गृहपतिः यथा स्वके आसने

राजा प्रसेनजित् कौशलो मध्यस्थः

लोकस्य पश्यतो यो ऽयं ग्रामे चरति नग्नकः

अथ सो ऽग्निर् अ स्पृष्टः एव वारिणा सर्व प्रातिहार्य मण्डपम् अ दग्ध्वा स्वयम् एव निर्वृतो यथा अपि तत् बुद्धस्य बुद्ध अनुभावेन देवतानां च देवता अनुभावेन

अथ भगवान् दिव्य मानुष्येण पूजा सत्कारेण सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो अर्हन् अर्हत् परिवारः सप्तभिः च निकायैः सं पुरस्कृतः महता च जन ओघेन येन प्रातिहार्य मण्डपः तेन उपसंक्रान्तः

यावद् दृष्टि गतान् ग्राहयितुम् आरब्धः

तोषयिष्यामि सत् जन हृदय मनांसि

सह धर्मेण नन्दयिष्यामि देव मनुष्यान्

चत्वारि श्रमणो गौतमः अहम् अष्टौ

यो युष्माकम् उत्सहते तथागतेन सार्धं कोशलेषु जनपदेषु चारिकां चर्तुम् स चीवरकाणि धावतु सीव्यतु रञ्जयतु

कालेन अभिहितम् न मम त्वया प्रयोजनम्

न तथा अनवतप्त कायिकाः देवता अपि कारान् कर्तव्यान् मन्यन्ते यथा तस्य

भगवता तथा अधिष्ठितम् यथा सर्व लोकः अनावृतम् अद्राक्षीत् बुद्ध अवतंसकम् यावत् अकनिष्ठ भवनम् उपादाय अन्ततो बाल दारकाः अपि यथा अपि तत् बुद्धस्य बुद्ध अनुभावेन देवतानां च देवता अनुभावेन

नन्दयतु देव मनुष्यान्

यदा तु श्रमणो गौतमो लोके उत्पन्नः तदा श्रमणो गौतमः सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राज्ञां राजमात्राणां ब्राह्मणानां गृहपतीनां जनपदानां धनिनां श्रेष्ठिनां सार्थवाहानाम् लाभी च श्रमणो गौतमः स श्रावक संघः चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्काराणाम्

अथ तेषाम् ऋषीणाम् एतत् अभवत् किमर्थं महा पृथिवीचालः संवृत्त इति

एवं भदन्त इति आयुष्मान् आनन्दः भगवतः प्रतिश्रुत्य भिक्षूणाम् आरोचयति भगवान् आयुष्मन्तः कोशलेषु जनपदेषु चारिकां चरिष्यति

अधःकायं प्रज्वालयति उपरिमात् कायात् शीतलाः वारि धाराः स्यन्दन्ते
व्याघ्र गम्भीर निर्घोषा व्याहरन्ती पुनः पुनः

पिबन्तं स्तनम् आलक्ष्य पुत्रं स्वस्थो ऽब्रवीत् पुनः

स्व स्थाने शकटं च एव चक्र बन्धम् अकारयन्

मेघ कृष्णः तु कृष्णो ऽभूद् देह अन्तर गतः हरिः

ज्येष्ठः संकर्षणो नाम यवीयान् कृष्ण एव तु

काषाये वाससी बिभ्रन् नन्द गोपः व्रज अन्तिकम्

यशोदां नन्द गोपः तु पप्रच्छ आगत संभ्रमः

अहं गता नदीम् आर्य चैल प्रक्षालन अर्थिनी

त्वय्य् अधः शकटे सुप्ते शकटे च विलोडिते

इदं किं न्व् इति संत्रस्ताः कस्य इदम् कर्म च इति च

न सा बुबोध तत् तेन शकटं परिवर्तितम्

यशोदायाम् अ जानन्त्याम् नन्द गोपः स बान्धवः

आश्चर्यम् इति ते सर्वे विस्मय उत्फुल्ल लोचनाः

रुरोद मधुरं कृष्णः पादाव् ऊर्ध्वं प्रसारयन्

अस्माभिः संपतद्भिस् तु दृष्टम् एतद् यदृच्छया

शिशु लीलाम् ततः कुर्वन् स्व हस्त चरणौ क्षिपन्

स्वस्ति मे दारकाय इति प्रीत्या भीता च सा भवत्

नन्द गोपम् पुरस्कृत्य गोपास् तं पर्यवारयन्

तयोः कथयतोर् एवम् अब्रुवंस् तत्र दारकाः

ददौ स्तनं च कृष्णाय तत्र सुप्त जने निशि

अपि मे स्वस्ति पुत्राय इति असकृद् वचनं वदन्

स्नाता प्रस्नव दिग्ध अङ्गी बद्ध वत्सा इव सौरभी

कंसाद् भयं चकार उग्रम् विस्मयं च जगाम ह

अनेन शिशुना यानम् एतत् पादेन पातितम्

दारकौ कृत नामानौ ववृधाते सुखं च तौ

को ऽयं विधिर् न जानामि विस्मयो मे महान् अयम्

पर्यस्ते शकटे पुत्र या त्वा पश्याम्य् अपावृतम्

अपास्त धूर् विभग्न अक्षम् शकटं चक्र मालि वै

ततो अर्धरात्र समये शकुनिः प्रत्यदृश्यत

सा ददर्श विपर्यस्तं शकटं वायुना विना

गो व्रजे नन्द गोपस्य बल्लव त्वम् प्रकुर्वतः

हाहा इति कृत्वा त्वरिता दारकं जगृहे तदा

शकुनिं निहतां भूमौ वज्रेण इव विदारिताम्

तस्याः स्तनं पपौ कृष्णः प्राणैः सह ननाद च

न विजानाम्य् अहं केन शकटं पातितं भुवि

वैशंपायन उवाच

स तत्र एकेन पादेन शकटं पर्यवर्तयत्

किं मे स्नानेन दुःस्नानं किं च मे गमने नदीम्

न्युब्जं पयोधर आकाङ्क्षी चकार च रुरोद च

पुत्रस्य मे भयं भीरु भीरु त्वम् समुपागतम्

आगता च विपर्यस्तम् अपश्यं शकटं भुवि

एतस्मिन्न् अन्तरे गोभिर् आजगाम वनेचरः

किं नु वक्ष्यति ते पुत्र पिता परम कोपनः

प्रत्युवाच यशोदा तं भीता गद्गद भाषिणी

तत्र तस्य आसतः कालः सु महान् अत्यवर्तत

तेन शब्देन वित्रस्तास् ततो बुबुधिरे जनाः

स नन्द गोपः गोपाश् च यशोदा च सु विक्लवा

वृष युद्धम् विना केन पर्यस्तं शकटं मम

निलिल्ये शकट अक्षे सा प्रस्नव उत्पीड वर्षिणी
पेयो ऽयं सर्व गुल्मेषु प्लीह्नि सर्व उदरेषु च

सु विरिक्तस्य यस्य स्याद् आध्मानं पुनर् एव तम्

न्यग्रोधादि कषायेण स्नेह वस्तिः च तद् शृतः

स उपस्तम्भः ऽपि वा वायुः आध्मापयति यं नरम्

मूत्र त्र्यूषण तैल आढ्यः निरूहो ऽस्य ततो हितः

निरम्ल लवण स्नेहम् स्विन्न अस्विन्नम् अनन्नभुक्

तक्रं वात कफ आर्तानाम् अमृत त्वाय कल्पते

तैल उन्मिश्रैः बदरक पत्त्रैः संमर्दितैः समुपनद्धः

पाययेत ततः स्निग्धं स्वेदित अङ्गम् विरेचयेत्

अक्तानि मधु सर्पिर्भ्याम् अथ सीव्येद् बहिर् व्रणम्

तस्माद् भोज्यानि भोज्यानि दीपनानि लघूनि च

यकृति प्लीह वत् कर्म दक्षिणे तु भुजे सिराम्

स अश्वकर्णैः स गो मूत्रैः प्रदिह्याद् उदरं बहिः

यदि कुर्यात् ततस् तैलं बिल्व क्षार अन्वितम् पिबेत्

रोहीतक त्वचा पिष्टैर् घृत प्रस्थम् विपाचयेत्

छिद्रे तु शल्यम् उद्धृत्य विशोध्य अन्त्र परिस्रवम्

शृतं पिबेद् व्योष युतम् पीतम् एवं पुनः पुनः

पिप्पली वर्धमानम् वा क्षीर आशी वा शिलाजतु

विरिक्तो जाङ्गलैः अद्यात् ततः षष् दिवसम् पयः

यव कोल कुलत्थानाम् पञ्चमूलस्य च अम्भसा

कारभं गव्यम् आजं वा दद्याद् आत्ययिके गदे

कोल द्वि प्रस्थ संयुक्तम् कषायम् उपकल्पयेत्

तथा सिद्धं घृत प्रस्थम् पयसि अष्टगुणे पिबेत्

वात उदरे ऽथ बलिनं विदार्यादि शृतम् घृतम्

उदरं गरं अष्ठीलाम् आनाहं गुल्म विद्रधी

बलिनं स्वादु सिद्धेन पैत्ते संस्नेह्य सर्पिषा

तस्य विश्रम्य विश्रम्य स्रावयेद् अल्पशो जलम्

यस्मिन् वा कुपितः सर्पो विमुञ्चति फले विषम्

उदरं गुल्मम् अष्ठीलां तूण्यौ शोफं विषूचिकाम्

कदल्यास् तिल नालानाम् क्षारेण क्षुरकस्य च

पीलु कल्का उपसिद्धम् वा घृतम् आनाह भेदनम्

विडङ्गं चित्रको दन्ती चव्यं व्योषं च तैः पयः

हरीतकीनां क्वाथेन दध्ना च अम्लेन संयुतम्

अ प्राप्त पिच्छा सलिले प्लीह्नि वात कफ उल्बणे

मदिरा दधि मण्ड उष्ण जल अरिष्ट सुरासवैः

समुद्र शुक्ति जम् क्षारं पयसा पाययेत् तथा

जातं जातं जलं स्राव्यम् एवं तद् यापयेद् भिषक्

अल्पशो अस्नेह लवणम् जीर्णं श्यामाक कोद्रवम्

अन्तर्धूमं ततः क्षाराद् बिडालपदकं पिबेत्

कालशाकं यव आख्यम् वा खादेत् स्वरस साधितम्

स्निग्ध स्विन्न तनोः नाभ्याः अधस् बद्ध क्षत अन्त्रयोः

पेयां वा त्रिवृतः शाकं माण्डूक्या वास्तुकस्य वा

स कृष्णा माक्षिकम् छिद्रे व्योष वत् सलिल उदरे

यवागूं पयसा सिद्धां प्रकामं भोजयेन् नरम्

एभिः स्निग्धाय संजाते बले शान्ते च मारुते

मूत्रे वा आसुनुयात् तत् च सप्त रात्र स्थितम् पिबेत्

विवेष्टयेद् गाढतरं जठरं वाससा श्लथम्

हन्ति एतत् कुष्ठम् उन्मादम् अपस्मारं च पानतः

जातं मथित्वा तत् सर्पिः त्रिवृत् सिद्धम् च तद् गुणम्

वाससा वेष्टयेद् एवं वायुर् न आध्मापयेत् पुनः

विरिक्त म्लानम् उदरं स्वेदितं शाल्वण आदिभिः

दद्याद् अरिष्टान् क्षारान् च कफ स्त्यान स्थिर उदरे

रक्त अवसेकः संशुद्धिः क्षीर पानम् च शस्यते

स्रस्ते दोष आशये दद्यात् कल्प दृष्टम् विरेचनम्

कफे वातेन पित्ते वा ताभ्यां वा अपि आवृते ऽनिले

दाडिम त्रिफला मांस रस मूत्र सुख उदकैः

कारवी पिप्पली मूलम् अजगन्धा शठी वचा

वह्निर् मन्द त्वम् आयाति दोषैः कुक्षौ प्रपूरिते

प्राग् उत्क्लेशान् निवर्त्यं च बले लब्धे क्रमात् पयः

चित्रकं च पिबेत् चूर्णम् सर्पिषा उदर गुल्म _

क्षीर द्रोणम् सुधा क्षीर प्रस्थ अर्ध सहितम् दधि

परिकर्ते स वृक्षाम्लैः उष्ण अम्बुषु अजीर्णके

अपां दोष हराणि आदौ योजयेद् उदकोदरे

एष नारायणो नाम चूर्णो रोग गण अपहः

यवानी हपुषा धान्यं शतपुष्पा उपकुञ्चिका

स तैल लवणम् दद्यान् निरूहं स अनुवासनम्

हन्ति सर्व उदराणि एतत् चूर्णम् जात उदकानि अपि

निरीक्ष्य अपनयेत् वाल मल लेप उपल आदिकम्

दाहयेज् जर्जरीकृत्य दधि स्नेह चतुष्क वत्

कल्कैः कोल समैः पीत्वा प्रवृद्धम् उदरं जयेत्
पिबेद् रूक्षस् त्रि अहम् तु एवम् भूयो वा प्रतिभोजितः

क्षीरेण स त्रिवृत् कल्केन उरुवूक शृतेन वा

अतो वात आदि शमना क्रिया सर्वत्र शस्यते

तक्रेण उदरिभिः पेयो गुल्मिभिर् बदर अम्बुना

स्नेहान् एव विरेक अर्थे दुर्बलेभ्यो विशेषतः

निवात स्थः पयस् वृत्तिः स्नेह द्रोण्याम् वसेत् ततः

हिङ्गु उपकुल्ये त्रिफलां देवदारु निशा द्वयम्

रूक्षं बद्ध शकृत् वातम् दीप्त अग्निम् अनुवासयेत्

आयास अध्व दिवास्वप्न यानानि च परित्यजेत्

तीक्ष्णाः स क्षार गो मूत्राः शस्यन्ते तस्य वस्तयः

स्नुह् क्षीर पल कल्केन त्रिवृता षष् पलेन च

तृतीये ऽह्नि चतुर्थे वा यावद् षोडशं दिनम्

भुञ्जीत जठरं च अस्य पायसेन उपनाहयेत्

प्लीहोदरे यथादोषं स्निग्धस्य स्वेदितस्य च

भेषज अपचित अङ्गानाम् क्षीरम् एव अमृतायते

स्विन्नाय बद्ध उदरिणे मूत्र तीक्ष्ण औषध अन्वितम्

संनिपात उदरे कुर्यान् न अति क्षीण बल अनले

दद्याद् आपृच्छ्य तद् ज्ञातीन् पातुं मद्येन कल्कितम्

बलिनः स्व औषध युतम् तैलम् एरण्ड जम् हितम्

प्लीह्नि बद्धे तु हपुषा यवानी पटु अजाजिभिः

दंष्ट्र विषे मूल विषे स गरे कृत्रिमे दोषे

परिस्रंसीनि च अन्नानि तीक्ष्णं च अस्मै विरेचनम्

मधु तैल वचा शुण्ठी शताह्वा कुष्ठ सैन्धवैः

पयसा अन्यतमेन एषाम् विदार्यादि शृतेन वा

चतुर् अङ्गुल मानम् तु निष्कास्य अन्त्राणि तेन च

क्रमेण ध्रुवम् आतिष्ठन् यत्तः पित्त उदरम् जयेत्

घृतानि एतानि सिद्धानि विदध्यात् कुशलो भिषक्

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

स्नेहनीयानि सर्पींषि जठर घ्नानि योजयेत्

दुर्बलाय प्रयुञ्जीत प्राण भृत् कारभं पयः

पुनः क्षीरं पुनर् वस्तिं पुनर् एव विरेचनम्

इति सामान्यतः प्रोक्ताः सिद्धा जठरिणां क्रियाः

स्यात् क्षीर वृत्तिः षष् मासान् त्रीन् पेयां पयसा पिबेत्

पिबेद् गो क्षीर भुज् स्याद् वा करभी क्षीर वर्तनः

स्नुह् क्षीर युक्तात् गो क्षीरात् शृतशीतात् खज आहतात्

त्रिवृत् विशाले द्विगुणे सातला च चतुर्गुणा

घनीभवति तस्मिन् च कर्ष अंशम् चूर्णितं क्षिपेत्

तीक्ष्ण अधोभाग युक्तेन दशमूलिक वस्तिना

पूर्ववत् च पिबेद् दुग्धं क्षामः शुद्धो अन्तरा अन्तरा

एवं विनिर्हृते शाकैर् दोषे मासात् परं ततः

निकुम्भ कुम्भ त्रिफला स्वर्णक्षीरी विषाणिकाः

तिल उरुवूक तैलेन वातघ्न अम्ल शृतेन च

पिबेद् अजरके शोफे प्रवृद्धे च उदकोदरे

कल्कितैः उदरम् स्वेदम् अभीक्ष्णं च अत्र योजयेत्

अशान्तौ गुल्म विधिना योजयेद् अग्नि कर्म च

त्रीन् च अन्यान् पयसा एव अद्यात् फल अम्लेन रसेन वा

श्यामा त्रिभण्डी त्रिफला विपक्वेन विरेचयेत्

रोहीतक लताः क्ﾱप्ताः खण्डशः स अभयाः जले

हिङ्ग्वादि चूर्णम् क्षार आज्यम् युञ्जीत च यथाबलम्

पैत्तिके जीवनीयानि सर्पींषि क्षीर वस्तयः

स क्षार तैल पानैः च दुर्बलस्य कफ उदरम्

पान भोजन संयुक्तम् दद्याद् वा स्थावरं विषम्

शौभाञ्जनस्य वा क्वाथं सैन्धव अग्नि कणा अन्वितम्

देवदारु पलाश अर्क हस्तिपिप्पली शिग्रुकैः

स्वर्जिका क्षार षड्ग्रन्था सातला यवशूकजम्

छिद्रोदरम् ऋते स्वेदात् श्लेष्म उदर वत् आचरेत्

घृते जीर्णे विरिक्तः च कोष्णं नागर साधितम्

स कफे वा स मूत्रेण स तिक्त आज्येन स अनिले

स्विन्नस्य उष्ण अम्बुना कक्षम् उदरे पट्ट वेष्टिते

पुनः पुनः पिबेत् सर्पिः आनुपूर्वया अनया एव च

स्फुरण आक्षेप संधि अस्थि पार्श्व पृष्ठ त्रिक आर्तिषु

स जले जठरे तैलैः अभ्यक्तस्य अनिल अपहैः

भगन्दरे पाण्डु रोगे कासे श्वासे गलग्रहे

दीपनीयैः कफ घ्नैः च तम् आहारैः उपाचरेत्

भोज्यं भुञ्जीत वा मासं स्नुही क्षीर घृत अन्वितम्

मासं द्वौ वा अथवा गव्यं मूत्रं माहिषम् एव वा

जयेद् अरिष्ट गो मूत्र चूर्ण अयस्कृति पानात्

उपनाह्यं स सिद्धार्थ किण्वैः बीजैः च मूलकात्

त्रायन्तीं रोहिणीं तिक्तां सातलां त्रिवृतां वचाम्

तैल्वकं नीलिनी सर्पिः स्नेहं वा मिश्रकं पिबेत्
विडङ्गं चित्रकं सक्तून् स घृतान् सैन्धवं वचाम्

गौरव अरोचक आनाह मन्द वह्नि अतिसारिणाम्

हृत दोषम् तु शीत अम्बु स्नातम् तं पाययेत् पयः

कफ मारुत सम्भूते गुल्मे च परमं हितम्

हरीतकी सहस्रम् वा गो मूत्रेण पयस् अनुपः

न अति अच्छ सान्द्र मधुरम् तक्रं पाने प्रशस्यते

पिप्पली नागरम् दन्ती सम अंशम् द्विगुण अभयम्
भूयस् त्वं तप आतिष्ठ विद्यां च एव मद् आश्रयाम्

यन् मां त्वं मन्यसे ऽयुक्तं भूत इन्द्रिय गुण आत्मभिः

न अतस् परं परम यद् भवतः स्व रूपम् आनन्द मात्रम् अ विकल्पम् अ विद्ध वर्चः

लोको विकर्म निरतः कुशले प्रमत्तः कर्मण्य् अयं त्वद् उदिते भवत् अर्चने स्वे

ज्ञातो ऽहं भवता त्व् अद्य दुर्विज्ञेयो ऽपि देहिनाम्

न अन्यत् त्वद् अस्ति भगवन्न् अपि तन् न शुद्धं माया गुण व्यतिकरात् यद् उरुर् विभासि

यद् वा तपसि ते निष्ठा स एष मद् अनुग्रहः

तस्मा एवं जगत्स्रष्ट्रे प्रधान पुरुष ईश्वरः

ताभ्याम् अन्तर् हृदि ब्रह्मन् लोकान् द्रक्ष्यस्य् अपावृतान्

रेमे निरस्त विषयः ऽप्य् अवरुद्ध देहः तस्मै नमो भगवते पुरुषोत्तमाय

ते अना एक जन्म शमलम् सहसा एव हित्वा संयान्त्य् अपावृत अमृतम् तम् अजं प्रपद्ये

यन् मनो मयि निर्बद्धं प्रजाः संसृजतो ऽपि ते

तिर्यञ्च् मनुष्य विबुध आदिषु जीव योनिषु आत्म इच्छया आत्म कृत सेतु परीप्सया यः

क्षुध् तृष् त्रि धातुभिः इमा मुहुर् अर्द्यमानाः शीत उष्ण वात वर्षैः इतरेतराच् च

सो ऽसाव् अदभ्र करुणः भगवान् विवृद्ध प्रेम स्मितेन नयन अम्बुरुहम् विजृम्भन्

न अतिप्रसीदति तथा उपचित उपचारैः आराधितः सुर गणैः हृदि बद्ध कामैः

ज्ञातो ऽसि मे ऽद्य सुचिरान् ननु देहभाजां न ज्ञायते भगवतो गतिर् इत्य् अवद्यम्

तस्मै नमस् त उदरस्थ भवाय योग निद्रा अवसान नलिन ईक्षणाय

नालेन सलिले मूलं पुष्करस्य विचिन्वतः

यन् नाभि पद्म भवनात् अहम् आसम् ईड्य लोकत्रय उपकरणः यत् अनुग्रहेन

ऋषिम् आद्यं न बध्नाति पापीयांस् त्वां रजस् गुणः

तम् आह अगाधया वाचा कश्मलं शमयन्न् इव

भित्त्वा त्रिपाद् ववृध एक उरु प्ररोहः तस्मै नमो भगवते भुवन द्रुमाय

प्रजाः सृज यथापूर्वं याश् च मय्य् अनुशेरते

यस्माद् बिभेम्य् अहम् अपि द्वि परार्ध धिष्ण्यम् अध्यासितः सकल लोक नमस्कृतम् यत्

यो अविद्यया अन् उपहतः ऽपि दशार्ध वृत्त्या निद्राम् उवाह जठरीकृत लोकयात्रः

यदा रहितम् आत्मानं भूत इन्द्रिय गुण आशयैः

स्व सम्भवम् निशाम्य एवम् तपस् विद्या समाधिभिः

प्रतिचक्षीत मां लोको जह्यात् तर्ह्य् एव कश्मलम्

व्यज्य इदम् स्वेन रूपेण कञ्जन आभः तिरोदधे

द्रष्टा असि मां ततं ब्रह्मन् मयि लोकांस् त्वम् आत्मनः

अतो मयि रतिं कुर्याद् देह आदिः यत् कृते प्रियः

राद्धं निःश्रेयसं पुंसां मद् प्रीतिः तत्त्व विद् मतम्

काम अग्निना _ च सु दुर्भरेण सम्पश्यतो मन उरुक्रम सीदते मे

नाभि ह्रदात् इह सतो ऽम्भसि यस्य पुंसो विज्ञान शक्तिः अहम् आसम् अनन्त शक्तेः

एष प्रपन्न वरदः रमया आत्म शक्त्या यद् यत् करिष्यति गृहीत गुणावतारः

रूपं यद् एतद् अवबोध रस उदयेन सत् अनुग्रहाय

यत् सर्व भूत दयया असत् अलभ्यया एकः नाना जनेषु अवहितः सुहृद् अन्तरात्मा

तावद् भयं शोकः स्पृहा परिभवो विपुलश् च लोभः

यावत् पृथक्त्वम् इदम् आत्मन इन्द्रिय अर्थ माया बलम् भगवतो जन ईश पश्येत्

तुभ्यं मद् विचिकित्सायाम् आत्मा मे दर्शितो अ बहिस्

विश्व उद्भव स्थिति लयेषु निमित्त लीला रासाय ते नम इदं चकृम ईश्वराय

मैत्रेय उवाच

यद् अस्तौषीर् गुण मयम् निर्गुणं माम् अनुवर्णयन्

यच् चकर्थ अङ्ग मद् स्तोत्रम् मद् कथा अभ्युदय अङ्कितम्

पश्यामि विश्वसृजम् एकम् अ विश्वम् आत्मन् भूत इन्द्रिय आत्मकम् अदः त उपाश्रितो ऽस्मि

भक्त्या गृहीत चरणः परया च तेषां न अपैषि नाथ हृदय अम्बुरुहात् स्व पुंसाम्

तस्य आशु सम्प्रसीदेयं सर्व काम वर ईश्वरः

तत आत्मनि लोके च भक्ति युक्तः समाहितः

प्रीतो ऽहम् अस्तु भद्रं ते लोकानां विजय इच्छया

तेन एव मे दृशम् अनुस्पृशताद् यथा अहम् स्रक्ष्यामि पूर्ववद् इदं प्रणत प्रियः ऽसौ

तद् वा इदं भुवन मङ्गलैः मङ्गलाय ध्याने स्म नो दर्शितं त उपासकानाम्

अहम् आत्मा आत्मनाम् धातः प्रेष्ठः सन् प्रेयसाम् अपि

ब्रह्मा उवाच
अह्न्य् आपृत आर्त करणा निशि निःशयाना नाना मनोरथ ध्या क्षण भग्न निद्राः

यस् तावद् अस्य बलवान् इह जीवित आशाम् सद्यश् छिनत्त्य् अनिमिषाय नमो ऽस्तु तस्मै

शश्वत् स्व रूप महसा एव निपीत भेद मोहाय बोध धिषणाय नमः परस्मै

यो वा अहं च गिरिशश् च विभुः स्वयं च स्थिति उद्भव प्रलय हेतवः आत्म मूलम्

लोक संस्थान विज्ञाने आत्मनः परिखिद्यतः

यावन् मनस् वचः स्तुत्वा विरराम स खिन्न वत्

त्वं भक्तियोग परिभावित हृद् सरोजः आस्से श्रुत ईक्षित पथिनः ननु नाथ पुंसाम्

तस्मिन् स्व विक्रमम् इदं सृजतो ऽपि चेतो युञ्जीत कर्म शमलम् च यथा विजह्याम्

मा वेदगर्भ तन्द्रीं सर्ग उद्यमम् आवह

श्री भगवन्त् उवाच

य एतेन पुमान् नित्यं स्तुत्वा स्तोत्रेण मां भजेत्

तन् मया आपादितम् ह्य् अग्रे यन् मां प्रार्थयते भवान्

स्व रूपेण मया उपेतम् पश्यन् स्वाराज्यम् ऋच्छति

अथ अभिप्रेतम् अन्वीक्ष्य ब्रह्मणो मधुसूदनः

आराधनं भगवतस् तव सत्क्रिया अर्थः धर्मो ऽर्पितः कर्हिचिन् म्रियते न यत्र

सो ऽयं समस्त जगन्ताम् सुहृद् एक आत्मा सत्त्वेन यन् मृडयते भगवान् भगेन

दैवेन ते हतधियो भवतः प्रसङ्गात् सर्व अशुभ उपशमनात् विमुख इन्द्रियाः ये
अस्याम् एव तु वेलायाम् अवोचद् गङ्गरक्षितः

यच् च अन्यत् अपि तत् सर्वं गङ्गरक्षित रक्षितम्

सुहृद्भिः कुपितैस् तस्माद् अ संभाष्यः कृतो भवान्

अब्रवीत् सु प्रसन्नौ मे भवन्तौ भवताम् इति

कदाचिन् मन्दिर अग्र स्थः कुर्वन्न् आशा अवलोकनम्

पूर्णा हि वसुधा शूद्रैर् न च तान् वेद कश्चन

इत्यादि बहु निर्ग्रन्थाः प्रीत्या अस्तुवत गोमुखम्

तस्य _ असंकीर्णा हस्त स्थाः सर्व सम्पदः

अतः प्रतीक्ष्यतां श्रेष्ठी क्षणम् इत्य् उदित ईक्षया

सर्वथा तं विधातारं धिग् यत् किंचनकारिणम्

एषा प्रव्रजिता भद्र क्व गच्छति गतैर् इति

उपाविशत् पुनश् च उक्तम् उपनन्देन पूर्ववत्

नमस्कृत अर्हत् व्रत चारि संघः पुनर्वसोर् वेश्म गतस् ततो ऽहम्

चित्रं नागरकैः कैश्चिल् लज्जितैः कैश्चिद् अम्बरम्

अथ उक्तम् उपनन्देन वीणा गोष्ठी प्रवर्त्यताम्

वीणां वादयमानस्य मादृशः कीदृशं फलम्

स मया शनकैर् उक्तः क्षिप्रम् एव त्वया अनयोः

सरस्वती इव वित्त आढ्यात् ईश्वराद् दुर्गतं गता

किंतु नारद शिष्यः ऽयं सुतो वा तुम्बरोर् इति

द्विजौ ज्येष्ठ कनिष्ठ आख्यौ त्वद् गृहे किल तिष्ठतः

कुलटा इव प्रिय उत्सङ्गात् कामिनं प्रिय दर्शनम्

अनायास उपदेशौ च यत् तद् एवं भवत्व् इति

तया त्व् अस्य प्रयुक्ता आशी अस्माकं लघु शासने

आख्यात निपुणं दृष्ट्वा कतरो रूपवान् इति

उपनन्द आदिकानाम् च जित नारद पर्वतम्

वन्दित्वा जिनम् ऋषिदत्तां च मां च सः

ये तस्या वर्ण संस्थाने वर्णयन्ति हत त्रपाः

चम्पायां कीदृशं कार्यम् अभवद् भवताम् इति

तेषाम् अत्र अनया उपायः समर्थश् चिन्त्यताम् इति

प्राप्तिर् गन्धर्वदत्तायास् तत्र कार्यम् अभूद् इति

पुनर्वसोर् अगाद् वीणा क्रमात् तं गङ्गरक्षितम्

क्षिप्त त्रैलोक्य सौन्दर्यम् आख्यातं स्त्रैणम् आत्मनः

ततः पृथुलितैर् नेत्रैः पुलक आलिङ्गित त्वचः

एष संनिहितः संघः सकलः सुहृदाम् इति

तं च प्रव्रजिता अवोचत् अ संभाष्यः भवान् इति

सर्वो हि विनियोग अर्थम् अर्थः सर्वेण सृज्यते

तद् संदर्शन सम्भाषा जनितम् च सुखं त्वया

आसीच् च मम तं दृष्ट्वा न एव अयम् प्रिय दर्शनः

अभ्राजत ततः सद्यो गोमुख आनन पङ्कजम्

सुख संवरण आयासात् विपरीतस् तु दुःखितः

सह नन्द उपनन्दः च जिन आयतन मण्डपम्

सो ऽयम् मद् यशस् चौरः यदि न आशु निगृह्यते

किमर्थम् इति तेन उक्ते तया उक्तम् अवधीयताम्

यस्य च स्वयम् एव अयम् दास्याम् अभ्यनुगच्छति

तस्मान् महा प्रतीहारम् भवन्तो गङ्गरक्षितम्

ततः क्रोध अरुण अक्षेण गोमुखेन अहम्

एषा पुरुष वेषेण भूषिता प्रिय दर्शना

ततस् तम् उक्तवान् अस्मि श्रूयताम् यदि न श्रुतम्

गङ्गरक्षित रूपेण रूपं मे सदृशं यतः

वैलक्ष्याद् गोमुखस्य आसीत् अभिप्रायः पलायितुम्

तेन उक्तम् ऋषिदत्ता इयम् आर्हतं धर्मम् आस्थिता

अयम् एव मम अपि अर्थः सफलीक्रियताम् इति

हर्ष अरुण परामृष्टम् विकसत् विशद प्रभम्

पुनर्वसु गृहे स्तोकान् दिवसान् अवसं सुखी

शास्त्र अर्थ ज्ञान मत्तस्य निगृहीतस्य वादिनः

मुक्त वीणे ततस् तत्र शनैर् मां गोमुखो ऽब्रवीत्

एतत् फलम् अभिप्रेत्य मया _ प्रतिश्रुतम्

अथ प्रपञ्चम् आक्षेप्तुम् एतं सपदि गोमुखः

यो मां यत्र क्वचित् तुच्छे प्रवर्तयति वस्तुनि

स्त्रैणीभिर् गति संस्थान वाणीभिः व्यक्तम् एतया

वीणा वाद अर्थिनम् शिष्यं परिगृह्णीत माम् इति

नमो ऽस्तु सर्व सिद्धेभ्यः साधुभ्यश् च नमो ऽस्तु वः

इत्यादि कथयित्वा असौ ऋषिदत्ताम् अवन्दत

उपनन्दस् ततः पूर्वं तथा वीणाम् अवादयत्

यत् सत्यम् अहम् अप्य् आसम् अद्भुत श्रुति विस्मितः

सुहृद् साधारणम् यस्य सुखं स परमं सुखी

आसीच् च मम यत् सत्यं सत्यम् एव अस्मि रूपवान्

गोमुखः स्फुरित उत्साहः पृच्छति स्म पुनर्वसुम्

शोषिता तुहिनेन इति धिक् तस्य खल ताम् इति

घटयित्वा घटः केन लोष्टेन शकलीकृतः

द्रविणं कृपणेन इव प्रच्छन्नम् उपभुज्यते

स गोमुखम् अपश्यन् माम् शिरस् चरणम् चिरम्
अवलम्बित बाहुः तु मुक्त कक्षः च गोमुखः

यथा विगत रागात् यैर् निर्ग्रन्थैर् अपि मूर्छितम्

अम्बिके सह शिष्यायाः ते नमो ऽस्तु नमो ऽस्त्व् इति

हसित्वा तम् अथ अवोचम् अद्य अपि हि शिशुर् भवान्

अथ एतस्याम् अवस्थायां मया वीणा च संहृता

इति श्रुत्वा इदम् उक्तो ऽहम् अनेन कृत मन्युना

श्रमणां दृष्टवान् अस्मि शिष्या संघ पुरःसराम्

अभाषत सुहृद् वर्गम् गोष्ठी प्रस्तूयताम् इति

असंनिहित हंसा इव नलिनी नीरवा सभा

ततः प्रव्रजिता आह स्म श्रेष्ठिनि प्रिय दर्शने

किं च अद्य आरभ्य युष्मभ्यं मया आत्म एव निवेदितः

अथ नन्द उपनन्दाभ्याम् सेव्यमानः स्व कर्मणा

उपमानम् उपादेयः सो ऽपि रूपवताम् इति

जित गोमुख दर्पः तु जितो ऽपि प्रियदर्शनः

तं दृष्ट्वा नागरैर् उक्तम् आर्य ज्येष्ठस्य वा अस्य वा

प्रशंस्य तस्य इति मति प्रहर्षम् नन्द उपनन्द आदि सुहृद् समग्रः

कन्यका अन्तःपुरात् एति याति स्व शयन आसनम्

अन्येन उक्तम् अनायाते प्रवीणे गङ्गरक्षिते

ततः प्रवादिते तस्मिन् प्रगीते च अति मानुषम्

ज्ञान अधिक्षिप्त सर्व ज्ञौ रूप विस्मारित स्मरौ

अथ अयम् ऋषिदत्तायाः पादौ गाढं निपीडयन्

अथ अयम् अवदत् तत्र देवी प्राप्तिः फलं यदि

मरण अभ्यधिक क्लेशः मान भङ्गः हि मानिनाम्

अयम् आयात इत्य् आख्यन् नागराः प्रिय दर्शनम्

तस्माद् एतद् इह न्याय्यम् इति निश्चित्य स आदरम्

तैश् च मुक्त आयत उच्छ्वासैः जीव लोकः ऽवलोकितः

ततस् तौ गोमुखेन उक्तौ भवन्ताव् आगम अर्थिनः

मम त्व् आसीद् असंदिग्धं सर्वम् अत्र उपपद्यते

येन आकार विरुद्धः ऽस्याम् आचारो दुर्भगः कृतः

अशेष श्रेणि भर्ता च श्रेष्ठि त्वात् प्रियदर्शनः

इह अपि गोमुख प्राप्तिः फलम् उत्तमम् इष्यताम्

अर्हतस् तत्र वन्दित्वा संघं चीवर वाससम्
चिर यान सम्प्रस्थितः परिपक्व कुशल मूलः स कौशिक बोधिसत्त्वो महासत्त्वो वेदितव्यः यः अव्याकृतः इमां प्रज्ञापारमितां लप्स्यते दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय श्रवणाय

तेषां जाति व्यतिवृत्तानाम् अपि एत एव सर्वज्ञ ता प्रतिसंयुक्ताः प्रज्ञापारमिता प्रतिसंयुक्ताः समुदाचारा भविष्यन्ति

तत्र या देवताः पूर्व बुद्ध दर्शिन्यः ताः प्रमुदिता भवन्ति प्रीति सौमनस्य जाताः पौर्वकाणाम् अपि बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम् इमानि एव पूर्व निमित्तानि अभूवन् अनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः व्याकरणाय

केचिद् बोधिसत्त्वाः अ मार्गयमाणाः अ पर्येषमाणाः अ गवेषयन्तः ऽपि लप्स्यन्ते

एवम् एव भगवन् यः कुल पुत्रः वा कुल दुहिता वा इमां गम्भीरां प्रज्ञापारमितां लप्स्यते दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय श्रवणाय कः पुनर्वादः श्रुत्वा च उद्ग्रहीतुम् धारयितुं वाचयितुं पर्यवाप्तुं प्रवर्तयितुं देशयितुं उपदेष्टुं उद्देष्टुं स्व अध्यापनाय

अथ खलु शक्रो देवानाम् इन्द्रः आयुष्मन्तं शारिपुत्रम् एतत् अवोचत् गम्भीरा आर्य शारिपुत्र प्रज्ञापारमिता

यतः शारिपुत्र रूपं गम्भीरम् इति न तिष्ठति एवं रूपे योगम् आपद्यते

श्रुता च इयम् पौर्वकाणाम् अपि तथागतानाम् अर्हताम् सम्यक्संबुद्धानाम् अन्तिकात् य एनां प्रज्ञापारमिताम् एतर्हि अपि श्रोष्यन्ति

न ते अवर मात्रकेण कुशल मूलेन समन्वागता भविष्यन्ति

अधिष्ठिताः ते शारिपुत्र तथागतेन

कः पुनर्वादः अत्र यः श्रुत्वा च उद्ग्रहीष्यति धारयिष्यति वाचयिष्यति पर्यवाप्स्यति प्रवर्तयिष्यति देशयिष्यति उपदेक्ष्यति उद्देक्ष्यति सु आध्यास्यति

अल्प स्त्यान मिद्धा च भवति

तत्र शीघ्रं लिखता सचेद् मासेन वा मास द्वयेन वा मास त्रयेण वा लिख्येत लिखितव्या एव भवेत्

तथा हि एषाम् अस्याम् गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां भाष्यमाणायां न अस्ति श्रद्धाः न अस्ति क्षान्तिः न अस्ति रुचिः न अस्ति छन्दो न अस्ति वीर्यं न अस्ति अप्रमादः न अस्ति अधिमुक्तिः न च एभिः पूर्वं बुद्धा भगवन्तो बुद्ध श्रावकाः वा परिपृष्टाः न च परिप्रश्नीकृता इति

ये पुनर् अन् अधिमुच्य एनाम् अन् अवबुध्यमानाः प्रतिक्षेप्तव्यां मंस्यन्ते पूर्व अन्ततः अपि भगवन् तैः कुल पुत्रैः कुल दुहितृभिः च इयम् गम्भीरा प्रज्ञापारमिता भाष्यमाणा प्रतिक्षिप्ता

एवं च ते कुल पुत्राः कुल दुहितरः च उदार अधिमुक्तिकाः भविष्यन्ति यत् अन्यानि अपि ते बुद्धक्षेत्राणि अध्यालम्बितव्यानि मंस्यन्ते

एवम् एव भगवन् यदा बोधिसत्त्वो महासत्त्वो लभते इमां गम्भीरां प्रज्ञापारमितां दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय श्रवणाय उपवर्तते तस्य इयम् गम्भीरा प्रज्ञापारमिता

स गच्छेत् महा समुद्रम् दर्शनाय

किंच अपि शारिपुत्र बहवः ते तेभ्यः अपि बहुभ्यः अल्पकाः ते बोधिसत्त्वा महासत्त्वा भविष्यन्ति य इमां गम्भीरां प्रज्ञापारमितां श्रोष्यन्ति लिखिष्यन्ति उद्ग्रहीष्यन्ति धारयिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति पर्यवाप्स्यन्ति प्रवर्तयिष्यन्ति देशयिष्यन्ति उपदेक्ष्यन्ति उद्देक्ष्यन्ति सु आध्यास्यन्ति तथत्वाय शिक्षिष्यन्ते तथत्वाय प्रतिपत्स्यन्ते तथत्वाय योगम् आपत्स्यन्ते प्रज्ञापारमितायां च भाष्यमाणायां न अवलेष्यन्ते न संलेष्यन्ते न विषत्स्यन्ति न विषादम् आपत्स्यन्ते न विपृष्ठीकरिष्यन्ति मानसम् न भग्नपृष्ठीकरिष्यन्ति न उत्त्रसिष्यन्ति न संत्रसिष्यन्ति न संत्रासम् आपत्स्यन्ते चिर यान सम्प्रस्थिताः ते बोधिसत्त्वा महासत्त्वा वेदितव्याः

अथ खलु आयुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तम् एतत् अवोचत् गम्भीरा भगवन् प्रज्ञापारमिता

आसन्नः अयम् बोधिसत्त्व यानिकः पुद्गलो व्याकरणस्य

तत् कस्य हेतोः भूयस्त्वेन हि भगवन् धर्म व्यसन संवर्तनीयैः सत्त्वाः कर्म उपचयैः अविहिताः तेषां भूयस्त्वेन अस्यां गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां चित्तानि प्रतिकूलानि भविष्यन्ति चित्तानि परिवेल्लयिष्यन्ति

विज्ञानं हि सुभूते अचिन्त्यम्