tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अव्यक्तो ऽनुरसः किंचिद् अन्ते व्यक्तो ऽपि च इष्यते

दन्ती रस आद्यैः तुल्या अपि चित्रकस्य विरेचनी

लघु रूक्ष उष्ण तीक्ष्णम् च तद् एवं मतम् अष्टधा

तद् निर्वृत्तिः विशेषश् च व्यपदेशस् तु भूयसा

न किंचिद् विद्यते द्रव्यं वशान् नाना अर्थ योगयोः

अम्बु योनि अग्नि पवन नभसाम् समवायतः

व्यवहाराय मुख्य त्वात् बहु अग्र ग्रहणात् अपि

बल साम्ये रस आदीनाम् इति नैसर्गिकं बलम्

न एक दोषाः ततो रोगास् तत्र व्यक्तो रसः स्मृतः

आग्नेयं दाह भा वर्ण प्रकाश पवन आत्मकम्

विवक्ष्यते रस आद्येषु वीर्यं गुरु आदयः ह्य् अतः

विचित्र प्रत्यय आरब्ध द्रव्य भेदेन भिद्यते

चरकस् त्व् आह वीर्यं तत् क्रियते येन या क्रिया

वायव्यं रूक्ष विशद लघु स्पर्श गुण उल्बणम्

उष्णा मत्स्याः पयः शीतं कटुः सिंहो न शूकरः

इति द्रव्यं रसान् भेदैर् उत्तरत्र उपदेक्ष्यते

गुण अन्तरेण वीर्येण प्रभावेन एव किंचन

तत्र उष्णम् भ्रम तृष् ग्लानि स्वेद दाह आशु पाकि ताः

ह्लादनं जीवनं स्तम्भं प्रसादं रक्त पित्तयोः

पार्थिवं गौरव स्थैर्य संघात उपचय आवहम्

द्रव्यम् एव रस आदीनाम् श्रेष्ठं ते हि तद् आश्रयाः

शमं च वात कफयोः करोति शिशिरं पुनः

विरुद्ध गुण संयोगे भूयसा अल्पम् हि जीयते

सौषिर्य लाघव करम् जगत्य् एवम् अनौषधम्

नाना आत्मकम् अपि द्रव्यम् अग्नीषोमौ महा बलौ

रस आदि साम्ये यत् कर्म विशिष्टं तत् प्रभाव जम्

अभिभूय इतरान् तत् तत् कारण त्वम् प्रपद्यते

तस्मान् न एक रसम् द्रव्यं भूत संघात सम्भवात्

रूक्ष तीक्ष्ण उष्ण विशद सूक्ष्म रूप गुण उल्बणम्

रसैर् असौ तुल्य फलः तत्र द्रव्यं शुभ अशुभम्

रसानां परिणाम अन्ते स विपाक इति स्मृतः

रसं विपाकस् तौ वीर्यं प्रभावस् तान्य् अपोहति

वीर्यं पुनर् वदन्त्य् एके गुरु स्निग्धं हिमं मृदु

रसेषु व्यपदिश्यन्ते साहचर्य उपचारात्

यद् यद् द्रव्ये रस आदीनाम् बलवत् त्वेन वर्तते

जाठरेण अग्निना योगाद् यद् उदेति रस अन्तरम्

तत्र द्रव्यं गुरु स्थूल स्थिर गन्ध गुण उल्बणम्

द्रव शीत गुरु स्निग्ध मन्द सान्द्र रस उल्बणम्

गुरु आदयः गुणा द्रव्ये पृथिवी आदौ रस आश्रये

समग्र गुण सारेषु शक्ति उत्कर्ष विवर्तिषु

अतश् च विपरीत त्वात् सम्भवत्य् अपि न एव सा

किंचिद् रसेन कुरुते कर्म पाकेन च अपरम्
त्रीणि सवनानि त्रयः पर्यायाः

रात्रिम् एव तत् त्रिषवणां कुर्वन्ति

इमे वै लोकास् त्रिवृतः

चतुर्विंशति अर्ध मासः संवत्सरश् चतुर्विंशती रात्र्या उक्थामदानि

तम् आश्विनेन पुरस्ताद् उदस्तभ्नुवन्

एभिर् एव एनान् तल् लोकैर् अभिन्यदधुः

तस्माद् आहुर् न एव तावद् असुरा अन्वाभवितारो यावद् इमे लोका भवितार इति

एषा वा अग्निष्टोमस्य च संवत्सरस्य च सम्मा यद् रात्रिः

स य एतद् एवं वेद नीतो ऽस्य सवनैर् असाव् आदित्यः प्रत्यङ् भवत्य् आनीतः पुनः पर्यायैः प्राङ् उत्तब्धः पुरस्ताद् आश्विनेन

तं पर्यायैः पुनः प्राञ्चम्

अहर् रात्रे देवा अभिजित्य ते ऽमुम् आदित्यं सवनैर् एव प्रत्यञ्चम् अनयन्

अथ उ एनां तद् अह्न इव समुत्कल्पयन्ति

तस्माद् आहुर् न उदिते सूर्य आश्विनम् अनुशस्यम् इति

अहर् रात्राभ्याम् वै देवा असुरान् निर्हृत्य तांस् त्रिवृता एव वज्रेण अभिन्यदधुः

वि ह एनम् इङ्गयति
यद्य् अजाताः सह स्वप्नैर् न स्यात् तद् दर्शन आदिकम्

नैरात्म्य सिंहनादः ऽयम् अद्भुतो त्वया

निःस्वभावास् त्वया धीमन् रूप आद्याः संप्रकाशिताः

कृतकं वस्तु नो जातं तदा किं वार्तमानिकम्

ते च सत्त्वाश् च नो जाता ये निर्वान्ति न ते स्फुटम्

जातं तथा एव नो जातम् आगतं गतम् इत्य् अपि

आत्मनश् च परेषां च सम ता तेन ते मता

लोकस् तेन यथा भूतम् इति मत्वा त्वया उदितम्

धर्म याज्ञिकैः तेन एव धर्म यज्ञः निरुत्तरः

आदाव् एव समं जाताः स्वभावेन च निर्वृताः

भाव अभाव द्वय अतीतम् अनतीतं च कुत्रचित्

जड त्वम् अप्रमाण त्वम् अथ अव्याकृत ताम् अपि

इत्य् अचिन्त्यस्तवः समाप्तः

स्वभाव अभाव सिद्ध्या एव परस्माद् अप्य् असंभवः

भूतं तत् वस्तु नो भूतं तथा दृष्टं जगत् त्वया

बद्धो मुक्तस् तथा ज्ञानी द्वयम् इच्छेन् न तत्त्व विद्

अन् आलयम् अथ अव्यक्तम् अ चिन्त्यम् अ निदर्शनम्

स्वत एव हि यो न अस्ति भावः सर्वो ऽस्ति कस् तदा

शून्यता धर्म गम्भीरा धर्म भेरी पराहता

स्वभावेन न तज् जातम् इति शून्यं प्रकाशितम्

उत्पत्तिर् यस्य न एव अस्ति तस्य का निर्वृतिर् भवेत्

कस्य नाशाद् अतीतं स्याद् उत्पित्सुः किम् अपेक्षते

आपेक्षिकी तयोः सिद्धिः पार अवारम् इव उदिता

संभवः सर्व भावानाम् विभवो ऽपि मतस् तथा

यन् न च एकम् न च अनेकम् न उभयम् न च न उभयम्

अस्ति इति शाश्वती दृष्टिर् न अस्ति इति उच्छेद दर्शनम्

यद्वत् शब्दम् प्रतीत्य इह प्रतिशब्द समुद्भवः

प्रत्ययेभ्यः समुत्पन्नम् अन् उत्पन्नम् त्वया उदितम्

अजाते न स्वभावो ऽस्ति कुतः स्वस्मात् समुद्भवः

न अस्ति इति कृतक उच्छेदात् उच्छेदश् च प्रकाशितः

उत्पन्नश् च स्थितो नष्टः स्वप्ने यद्वत् सुतस् तथा

इति स्तुत्वा जगन्नाथम् अ चिन्त्यम् अ निदर्शनम्

चतुष्कोटि विनिर्मुक्ताः तेन धर्मास् त्वया उदिताः

स्वभावः प्रकृतिस् तत्त्वं द्रव्यं वस्तु सद् इत्य् अपि

यन् न उदेति न च व्येति न उच्छेदि न च शाश्वतम्

प्रज्ञापारमिता अम्भोधेः यो ऽत्यन्तम् पारम् आगतः

भाव ग्रह गृहीतानाम् चिकित्सा इयम् अनुत्तरा

या तु उत्पाद निरोध आदि सत्त्व जीव आदि देशना

अन् उत्पन्नाः च तत्त्वेन तस्माद् धर्मास् त्वया उदिताः

इन्द्रियैर् उपलब्धं यत् तत् तत्त्वेन भवेद् यदि

देशयामास सत् धर्मम् सर्व दृष्टि चिकित्सकम्

स पुण्य गुण रत्न आढ्यः त्वद् गुण अर्णव पारगः

विदितं देशितं तद्वद् धीमद्भ्यः करुणा वशात्

तथाविधश् च सत् धर्मः तद् समः च तथागतः

राग आदि जम् यथा दुःखं संक्लेश संसृती तथा

संक्लेशो व्यवदानं च सम्यक् मिथ्या स्वतः कुतः

विपरीत परिज्ञानम् इन्द्रियानां त्वम् ऊचिवान्

यद् अवाप्तं मया पुण्यं तेन अस्तु त्वद् समम् जगत्

कारको ऽपि कृतो ऽन्येन कृत त्वम् न अतिवर्तते

एतत् तत् परमं तत्त्वं निःस्वभाव अर्थ देशना

माया गज प्रकाश त्वात् आदि शान्त त्वम् अर्थतः

नीत अर्थम् इति निर्दिष्टं धर्माणां शून्यता एव हि

न च ज्ञानं न च ज्ञेयं न च अस्ति न च न अस्ति यत्

अन्तवान् न अन्तवान् च अपि लोकस् तस्य प्रसज्यते

अस्तित्वे सति नास्तित्वं दीर्घे ह्रस्वं तथा सति

तत्त्व ज्ञानेन न उच्छेदः न च शाश्वत ता मता

यदा न अपेक्षते दीर्घं कुतो ह्रस्व आदिकम् तदा

विज्ञानस्य अपि अ विज्ञेयाः वाचां किम् उत गोचराः

तद्वत् सर्वं जगत् प्रोक्तं न उच्छेदि न च शाश्वतम्

नैःस्वाभाव्य महा नादः धर्म शङ्खः प्रपूरितः

हेतु प्रत्यय सम्भूताः यथा एते कृतकाः स्मृताः

नेय अर्था च त्वया नाथ भाषिता संवृतिश् च सा

वस्तु ग्राह भय उच्छेदी कुतीर्थ्य मृग भीकरः

यदा न अपेक्षते किंचित् कुतः किंचित् तदा भवेत्

न अस्ति वै परतन्त्रस् तु विद्यते

उत्पन्नं च तथा विश्वम् अन् उत्पन्नम् च तत्त्वतः

तत् तत्त्वं परम अर्थः ऽपि तथता द्रव्यम् इष्यते

एक त्वम् च तथा अनेकम् अतीत अनागत आदि च

वस्तु शून्यम् जगत् सर्वं त्वया उक्तम् कारकस् तथा
अस्त्य् एतत् कृतकं सर्वं यत् किंचिद् बाल लापनम्

कल्पना अपि असती प्रोक्ता यया शून्यं विकल्प्यते

पर इत्य् उच्यते यो ऽयं न विना स्व स्वभावात्

यः प्रतीत्यसमुत्पादः शून्यता सा एव ते मता

अज्ञानेन आवृतः येन यथावन् न प्रपद्यते

इति माया आदि दृष्टान्तैः स्फुटम् उक्त्वा भिषग्वरः

माया मरीचि वत् च अपि तथा भव समुद्भवः

मृगतृष्णा जलम् यद्वन् न उच्छेदि न च शाश्वतम्

भावेभ्यः शून्यता न अन्या न च भावो ऽस्ति तां विना

ज्ञाने सति यथा ज्ञेयं ज्ञेये ज्ञानं तथा सति

द्रव्यम् उत्पद्यते यस्य तस्य उच्छेद आदिकम् भवेत्

अभीक्ष्णम् इष्टस् त्रैलोक्ये निष्कपाटो निरर्गलः

नास्तित्वे सति च अस्तित्वम् यत् तस्माद् उभयं न सत्

न सन् न असान् न सत् असान् कुतः कस्य उदयः तदा

मायाकार कृतम् यद्वद् वस्तु शून्यं तथा इतरत्

अस्ति इति कल्पिते भावे समारोपस् त्वया उदितः

तद् आकाश प्रतीकाशम् न अक्षर ज्ञान गोचरम्

तद्वत् प्रत्यय जम् विश्वं त्वया उक्तम् नाथ

कल्पना मात्रम् इत्य् अस्मात् सर्व धर्माः प्रकाशिताः

भूतं तद् अविसंवादि तद् बोधात् बुद्ध उच्यते

न स्वभावो ऽस्ति भावानां पर भावः ऽस्ति नो यदा

धर्म यौतुकम् आख्यातं बुद्धानां शासन अमृतम्

रिक्त मुष्टि प्रतीकाशम् अयथार्थ प्रकाशितम्

तं नमाम्य् अ सम ज्ञानम् अ चिन्त्यम् अ निदर्शनम्

नाम मात्रम् जगत् सर्वम् इत्य् उच्चैर् भाषितं त्वया

स्व त्वे सति पर त्वम् स्यात् पर त्वे स्व त्वम् इष्यते

यत्र उभयम् अन् उत्पन्नम् इति बुद्धं तदा अस्ति किम्

वस्तु शून्यम् जगत् सर्वं मरीचि प्रतिमम् मतम्
अत्याक्रम्य आश्राव्य आह उक्थशस् यज सोमस्य इति

तत उक्थ्यं विगृह्णाति यथा प्रातःसवने

अत्र तार्तीयसवनीयकम् अभिषवम् अभिषुणुयात् सवनीयान् सौम्यम् इति निर्वपेद् आशिरं विनयेद् इत्य् एकम्

व्याख्यातो नाराशंसानाम्

व्याख्यातो ग्रहस्य भक्ष मन्त्रः

संतिष्ठते माध्यंदिनं सवनम्

ततो ऽतिग्राह्यान् जुह्वत्य् अग्ने तेजस्विन् इत्य् एतैर् मन्त्रैर् यथारूपम्

शस्त्रं प्रतिगीर्य आदत्ते ग्रहम् अध्वर्युः

ततो ऽतिग्राह्यान् भक्षयन्ति मयि मेधां मयि प्रजाम् इत्य् एतैर् मन्त्रैर् यथारूपम्

आददते नाराशंसान्

न आप्याययन्ति

सर्व भक्षाः एव अतस् ऊर्ध्वं माध्यंदिने चमसा भवन्ति

स्तोत्रम् उपाकृत्य संप्रेष्यत्य् अभिषोतारो अभिषुणुत उलूखलान् उद्वादय अग्नीध् आशिरं विनय सौम्यस्य वित्ताद् इति

ऐन्द्रो भक्ष मन्त्रः

तृतीयसवन इत्य् अपरम्

तस्मिन्न् एव काले षोडशिनम् अभिगृह्णाति

वषट्कृते जुहोति

सर्वान् भक्षयन्ति

षोडशिनं गृहीत्वा संप्रेष्यत्य् उत्तमांश् चमसान् उन्नय द्रोणकलशं पूतभृत्य् अवनय सर्वं राजानं चमसेषु उन्नय दशाभिः कलशौ मृष्ट्वा न्युब्ज इति

एतावन् नाना

सर्पत इति आह प्रशास्ता

इन्द्राय त्वा

माहेन्द्रं शुक्र पात्रेण गृह्णाति महाꣳ इन्द्रो य ओजसा इति एतेन अनुवाकेन उत्तरेण वा

मार्जयन्ते

विश्वे देवा मरुत इन्द्रो अस्मान् इत्य् आहुतिं हुत्वा संप्रेष्यति प्रशास्तः प्रसुहि इति

व्याख्यातम् अनुप्रकम्पनम्
त्वं नः संदर्शितो धात्रा दुस्तरं निस्तितीर्षताम्

जन्म आद्यस्य यतो अन्वयात् इतरतस् च अर्थेषु अभिज्ञः स्वराट्

विदधतः स्वैरम् ईश्वरस्य आत्म मायया

ततः सद्यो विमुच्येत यत् बिभेति स्वयं भयम्

कलिम् आगतम् आज्ञाय क्षेत्रे ऽस्मिन् वैष्णवे वयम्

श्रीमत् भागवते महामुनि कृते किं वा परैर् ईश्वरः

यानि वेदविदां श्रेष्ठो भगवान् बादरायणः

तत्र तत्र अञ्जसा आयुष्मन्त् भवता यत् विनिश्चितम्

स्वां काष्ठाम् अधुना उपेते धर्मः कं शरणं गतः

शुद्धि कामः न शृणुयात् यशः कलि मल अपहम्

सद्यः पुनन्त्य् उपस्पृष्टाः स्वर्धुनी अपः ऽनुसेवया

ऋषय ऊचुः

सत्त्रं स्वर्गाय लोकाय सहस्रसमम् आसत

वेत्थ त्वं सौम्य तत् सर्वं तत्त्वतस् तद् अनुग्रहात्

पुंसाम् एकान्ततः श्रेयः तत् नः शंसितुम् अर्हसि

तस्य कर्माणि उदाराणि परिगीतानि सूरिभिः

तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये मुह्यन्ति यत् सूरयः

अथ आख्याहि हरेः धीमन् अवतार कथाः शुभाः

मन्दाः सु मन्द मतयः मन्दभाग्या ह्य् उपद्रुताः

आसीना दीर्घसत्त्रेण कथायां सक्षणा हरेः

यद् पाद संश्रयाः सूत मुनयः प्रशम अयनाः

पिबत भागवतं रसम् आलयम्

आपन्नः संसृतिं घोरां यन् नाम विवशो गृणन्

भूरीणि भूरि कर्माणि श्रोतव्यानि विभागशः

कलिं सत्त्व हरम् पुंसां कर्णधार इव अर्णवम्

अतिमर्त्यानि भगवान् गूढः कपट मानुषः

तेजस् वारि _ यथा विनिमयो यत्र त्रिसर्गो ऽमृषा

तन् नः शुश्रूषमाणानाम् अर्हस्य् अङ्ग अनुवर्णितुम्

यत् शृण्वताम् रसज्ञानां स्वादु स्वादु पदे पदे

सत्कृतं सूतम् आसीनं पप्रच्छुर् इदम् आदरात्

वेद्यं वास्तवम् अत्र वस्तु शिव दम् ताप त्रय उन्मूलनम्

ब्रूहि भद्राय भूतानां येन आत्मा सुप्रसीदति

धर्मः प्रोज्झित कैतवः ऽत्र परमो निर्मत्सराणां सताम्

अतः साधो ऽत्र यत् सारं समुद्धृत्य मनीषया

ब्रूयुः स्निग्धस्य शिष्यस्य गुरवो गुह्यम् अपि उत

सद्यो हृद्य् अवरुध्यते ऽत्र कृतिभिः शुश्रूषुभिस् तद् क्षणात्

प्रायेण अल्प आयुषः सभ्य कलाव् अस्मिन् युगे जनाः

ब्रूहि योगेश्वरे कृष्णे ब्रह्मण्ये धर्मवर्मणि

धाम्ना स्वेन सदा निरस्त कुहकम् सत्यं परं धीमहि

निगम कल्पतरोः गलितम् फलम्

नैमिषे अनिमिष क्षेत्रे शौनक आदयः

ब्रूहि नः श्रद्दधानानां लीलया दधतः कलाः

त एकदा तु मुनयः प्रातर्हुत हुत अग्नयः

शुक मुखात् अमृत द्रव संयुतम्

कृतवान् किल कर्माणि सह रामेण केशवः
दरदो हिङ्गुलः शिला मनोह्वा आलं हरितालं तैः गन्धकः प्रतीतः माक्षिकं यत् पक्वम् सिन्दूरीकृतं मृत नागः च तैः

एतानि स्वेदित औषधानि संयुक्तानि तैः कृष्णैः कृष्णलवणैः पूर्व उक्त विधानेन सूत कृष्टी विधानेन पत्रं लिप्त्वा पुनः प्रकटं यथा स्यात् तथा स्तोकं अल्पम् अल्पम् क्रमेण नागं दत्त्वा कनकं जायते इति अग्रिम श्लोक सम्बन्धः

पुनर् मर्दयित्वा वंश नलिकाम् रिक्त उदराम् प्रति संवेद्य दिन त्रयम् दोलायन्त्रेण स्वेदितं कुर्यात् इति अर्थः

पुनः कङ्कुष्ठ प्रवाल सहितैः कङ्कुष्ठं विरङ्गं प्रवालं विद्रुमं ताभ्यां सहितैः

तत् च आह मध्ये इत्यादि

युक्तः अयम् अर्थः

पुनर् एतैः कङ्गुणी तैले ज्योतिष्मती तैले पिष्टैश् चूर्णीकृतैः मध्ये सूतो युक्तः कार्य इति अग्रिम श्लोक सम्बन्धात्

विधि अन्तरम् आह अथवा इत्यादि

एवं जारित सूते जारित कर्म कृते रसे खलु निश्चितं सर्वा हण्डिकाः सर्वे धातु आद्याः सकलाः स प्रसवाः स्युः इति अर्थः

पूर्व उक्तैः औषधैः कृत्वा मध्ये औषध अन्तर् सूतो युक्तः कार्यः

तत् च आह लिप्त्वा इत्यादि
भवत्य् आत्मना प्र प्रजया पशुभिर् जायते य एवं वेद

सर्वाम् ऋद्धिम् ऋध्नोति य एवं वेद

सो ऽकामयत कथं नु गायत्र्या सर्वतो द्वादश अहम् परिभूय सर्वाम् ऋद्धिम् ऋध्नुयाम् इति तं वै तेजसा एव पुरस्तात् पर्यभवच् छन्दोभिर् मध्यतो ऽक्षरैर् उपरिष्टाद् गायत्र्या सर्वतो द्वादश अहम् परिभूय सर्वाम् ऋद्धिम् आर्ध्नोत्

गायत्र्या पक्षिण्या चक्षुष्मत्या ज्योतिष्मत्या भास्वत्या स्वर्गं लोकम् एति य एवं वेद

यो वै गायत्रीं पक्षिणीं चक्षुष्मतीं ज्योतिष्मतीम् भास्वतीं वेद गायत्र्या पक्षिण्या चक्षुष्मत्या ज्योतिष्मत्या भास्वत्या स्वर्गं लोकम् एत्य् एषा वै गायत्री पक्षिणी चक्षुष्मती ज्योतिष्मती भास्वती यद् द्वादश अहः तस्य याव् अभितो ऽतिरात्रौ तौ पक्षौ याव् अन्तरा अग्निष्टोमौ ते चक्षुषी ये ऽष्टौ मध्य उक्थ्याः स आत्मा
तद् यथा एव अदः ऽश्वान् वा गा वा पुनर् अभ्याकारं तर्पयत्य् एवम् एव तद् देवतास् तर्पयति यद् अनुवषट्करोति

अथ कस्मात् पूर्वस्मिन्न् एव अग्नौ जुह्वति पूर्वस्मिन् वषट्करोति

अथ संस्थितान् सोमान् भक्षयन्ति इति आहुर् येषां न अनुवषट्करोति

यद् एव सोमस्य अग्ने वीहि इति अनुवषट्करोति तेन एव संस्थितान् सोमान् भक्षयन्ति इति आहुः

तद् आहुः को नु सोमस्य स्विष्टकृत् भागः इति

यद् वषट्करोति देव पात्रेण एव तद् देवतास् तर्पयति

स एष सोमस्य स्विष्टकृत् भागः यद् अनुवषट्करोति

ॐ देव पात्रम् वै वषट्कारः

इमान् एव अग्नीन् उपासत इत्य् आहुर् धिष्ण्यान्

अथ उ यदा अभितृष्यन्तीः अभिसंस्थं तर्पयत्य् एवम् एव तद् देवतास् तर्पयति यद् अनुवषट्करोति
यत्र महा युद्धम् बभूव ह

धर्म आदि रक्षण अर्थाय हि अधर्म आदि विनष्टये

तस्य पुत्रो ऽनिरुद्धो ऽभूद् उषाबाण सुतापतिः

अनिरुद्धात् अभूत् वज्रः स च राजा गते हरौ

नरको निहतो येन पारिजातं जहार यः

हरिवंशं प्रवक्ष्यामि कृष्ण माहात्म्यम् उत्तमम्

षोडश स्त्री सहस्राणि हि अन्यानि आस महात्मनः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे हरिवंशवर्णनं नाम चतुश्चात्वारिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः

कृष्णः पीत्वा स्तनौ गाढं पूतनाम् अनयत् क्षयम्

वसुदेवात् तु देवक्यां वासुदेवो बलो ऽभवत्

भार अवतरणम् चक्रे प्रतिज्ञां कृतवन् हरिः

बलः च शिशुपालः च हतः च द्विविदः कपिः

केशी विनिहतो दैत्यो गोप आद्याः परितोषिताः

मथुरायां च उग्रसेनम् पालनं च दिवौकसाम्

ब्रह्मा उवाच

संदीपनिं गुरुं चक्रे स पुत्रम् च चकार सः

बाण बाहु सहस्रम् च छिन्नं बाहु द्वयम् हि अभूत्

रुक्मिणी सत्यभामा आद्याः हि अष्टौ पत्न्यो हरेः पराः

चाणूरो मुष्टिको मल्लः कंसो मञ्चात् निपातितः

शकटः परिवृत्तो ऽथ भग्नौ च यमल अर्जुनौ
शिव उवाच

पद्म आसनः पद्म करः पद्मगर्भ सम द्युतिः

नील सिंहासन स्थः च राहुः अत्र प्रशस्यते

स्व अङ्गुलेन उच्छ्रिताः सर्वे शतम् अष्ट उत्तरम् सदा

धूम्रा द्वि बाहवः सर्वे गदिनो विकृत आननाः

खड्ग चर्म गदा पाणिः सिंह स्थः वर दः बुधः

सप्त अश्वः सप्त रज्जुः च द्वि भुजः स्यात् सदा रविः

गृध्र आसन गताः नित्यं केतवः स्युः वर प्रदाः

बाण बाणासन धरः कर्तव्यः अर्कसुतः तथा

इन्द्रनील द्युतिः शूली वर दः गृध्र वाहनः

देव दैत्य गुरू तद्वत् पीत श्वेतौ चतुर् भुजौ

गदा पाणिः द्वि बाहुः च कर्तव्यो वर दः शशी

दण्डिनौ वर दौ कार्यौ साक्षसूत्र कमण्डलू

श्वेतः श्वेत अम्बर धरः श्वेत अश्वः श्वेत वाहनः

पीत माल्य अम्बर धरः कर्णिकार सम द्युतिः

चतुर् भुजः श्वेत रोमा वर दः स्याद् धरा सुतः

रक्त माल्य अम्बर धरः शक्ति शूल गदा धरः
तर्पण अनन्तरम् तस्माद् दृश् बल आधान कारिणम्

पित्ते षट् स्वस्थ वृत्ते च बलासे पञ्च धारयेत्

इत्थं प्रतिदिनं वायौ पित्ते तु एकान्तरम् कफे

मृग पक्षि यकृत् मज्ज वसा अन्त्र हृदय आमिषैः

मृग पक्षि यकृत् मांस मुक्ता अयस् ताम्र सैन्धवैः

दृश् दौर्बल्ये ऽनिले पित्ते रक्ते स्वस्थे प्रसादनः

वेष्टयित्वा मृदा लिप्तं धव धन्वन गोमयैः

सर्व आत्मना नेत्र बलाय यत्नं कुर्वीत नस्य अञ्जन तर्पण आद्यैः

मालती मल्लिका पुष्पैः बद्ध अक्षः निवसेन् निशाम्

वात पित्त आतुरे जिह्मे शीर्ण पक्ष्म आविल ईक्षणे

स्यन्द मन्थ अन्यतोवात वातपर्याय शुक्रकैः

धूमपो ऽन्ते तयोर् एव योगास् तत्र च तृप्ति वत्

कृच्छ्रोन्मील सिराहर्ष सिरोत्पात तमस् अर्जुनैः

आतुरे शान्त राग अश्रु शूल संरम्भ दूषिके

नयने ताम्यति स्तब्धे शुष्के रूक्षे ऽभिघातिते

यव माष मयाम् पालीं नेत्रकोशाद् बहिः समाम्

मात्रा विगणयेत् तत्र वर्त्म संधि सित असिते

स्नेह पीता तनुर् इव क्लान्ता दृष्टिर् हि सीदति

स्नेहनं पयसा पिष्टैर् जीवनीयैः च कल्पयेत्

उरुवूक वट अम्भोज पत्त्रैः स्नेह आदिषु क्रमात्

पुटपाकं प्रयुञ्जीत पूर्व उक्तेषु एव यक्ष्मसु

बिल्व मात्रम् पृथक् पिण्डं मांस भेषज कल्कयोः

द्वि अङ्गुल उच्चाम् दृढां कृत्वा यथास्वं सिद्धम् आवपेत्

कृत्वा अपाङ्गे ततो द्वारं स्नेहं पात्रे निगालयेत्

दृष्टिश् च नष्टा विविधं जगन्त् च तमस् मयम् जायत एक रूपम्

नेत्रे तर्पण वत् युञ्ज्यात् शतम् द्वे त्रीणि धारयेत्

निवाते तर्पणं योज्यं शुद्धयोर् मूर्ध काययोः

पक्ष्म अग्रात् अथ उन्मेषम् शनकैस् तस्य कुर्वतः

तृप्ते विपर्ययो ऽतृप्ते ऽतितृप्ते श्लेष्म जाः रुजः

पिबेत् च धूमं न ईक्षेत व्योम रूपं च भास्वरम्

शतानि सप्त च अष्टौ च दश मन्थे दश अनिले

लेखन स्नेहन अन्त्येषु कोष्णौ पूर्वौ हिमो ऽपरः

प्रकाश क्षमता स्वास्थ्यं विशदं लघु लोचनम्

यावन्ति अहानि युञ्जीत द्विस् ततस् हित भाज् भवेत्

स वाते स्नेहनः श्लेष्म सहिते लेखनो हितः

सर्पिर् निमीलिते नेत्रे तप्त अम्बु प्रविलायितम्

स्वस्थे तु द्वि अन्तरम् दद्याद् तृप्तेर् इति योजयेत्
सुब्रह्मण्यासु आहूयमानासु दक्षिणा उत्क्रम्य तिष्ठेद् दीक्षितश् चेत्

तं हिरण्यम् अन्तर्धाय अभिमृशेयुः अंशुर् अंशुष् टे देव

एष्टा राय एष्टा वामानि प्र इषे भगाय ऋतम् ऋत वादिभ्यः नमो दिवे नमः पृथिव्या इति

आहूतासु यथार्थं स्यात्

स्रुवेण उपसद् होमे हुते विद्यात् संस्थिता इति

आतिथ्याम् इष्टिं निर्वपन्ते

सोम आप्यायताम् इन्द्राय एक धन विदे

उपसद् इष्टिर् अत ऊर्ध्वं तस्यां तथा एव अभिमर्शन निह्नवने

तस्यां संस्थितायां तानूनप्त्रम् आज्यम् अवमृशन्तो जपेयुर् हविर् असि वैश्वानरम् अन् आधृष्टम् अन् आधृष्यम् देवानाम् ओजः अन् अभिशस्त्यम् अभिशस्ति पाः अन् अभिशस्तेन्यम् अञ्जसा सत्यम् उपगेषं सुविते मा अधाः इति

स्वस्ति ते देव सोम सुत्याम् उदृचम् अशीय इति

तस्या घर्मः प्रवर्ग्यवति पूर्वः

अप उपस्पृश्य अध्वर्युणा उक्तः राजानं
अत्र एव ते रमन्तां मा वधूर् अन्ववेक्षत इति

सं काशया विवहतं ब्रह्मणा गृहैर् अघोरेण चक्षुषा मैत्रेण

सीरा नः सुतरा भव दीर्घ आयु त्वाय वर्चसे

अश्मन्वती रीयते संरभध्वम् उत्तिष्ठत प्रचरता सखायः

ता मन्दसाना मनुषो दुरोण आ धत्तं रयिं सह वीरम् वचस्यवे

ये श्मशानेष्व् इति श्मशानेषु

पुण्य अहे युङ्क्ते

अत्रा जहाम ये आसन्न् अशेवाः शिवान् वयम् उत्तरेम अभि वाजान् इति

ये पथीनाम् इति चतुष्पथेषु जपति इमे चत्वार इति च

अयं नो मह्याः पारं स्वस्ति नेषद् वनस्पतिः

मा विदन् परिपन्थिनः सु मङ्गलीः इति च प्रवाहयते

पर्याणद्धं विश्व रूपम् यद् अस्याः स्योनं पतिभ्यः सविता कृणोतु तद् इति वधू संगमे

योगे योग इति युनक्ति

अङ्क न्यङ्काः अभितो रथं ये ध्वान्ता वात अग्रम् अभि ये संपतन्ति

कृतं तीर्थं सु प्रमाणम् शुभस्पती स्थाणुं पथेष्ठाम् अप दुर्मतिं हतम्

आरोह सूर्ये अमृतस्य योनिं स्योनं पत्ये वहतुं कृणुष्व इति आरोपयते
वायव्यं पयः

नित्येभ्यो ऽधिकानि

स पशुषु पशु तन्त्रम् प्राधान्यात्

हृदयशूल अन्ते वपनम्

पूर्वेद्युर् वैश्वदेवे पाशुकम्

यथा उक्तम् अ विरुद्धम्

श्वेतो ऽश्वः सौर्यस्य अभावे गौः

पशुपुरोडाशम् अनु हवींषि निर्वपति

शुनासीराभ्यां द्वादश कपालः इन्द्राय वा शुनासीराय

प्रातर् वैश्वदेवम्

सीरं षष् योगम् दक्षिणा

यदा इच्छेत्

शुनासीरीयम् अतः

लौकिकं प्रतिधुक् श्रुतेः

वरुणप्रघासेषु वारुणः

आवृत्तिर् अन् ईजानस्य

शुनासीराभ्यां चतुर्थः

न अविरोधात्

महाहविषि माहेन्द्रः

फाल्गुनी उपवसथे शुनासीरीयम्

यवागूर् वा

तेषां स्विष्टकृत् भूयः त्वात्

सद्यो वा

संवत्सर ईप्सोः फाल्गुनी उद्दृष्टे शुनासीरीयेण इष्ट्वा सोमेन पशुना इष्ट्या वा यजेत पौर्णमास्याम्
पृथिवी सदसि

ब्रह्मव्रते सविता संधीयमाने ऽन्धो दिव्यः सुपर्णः परिख्यातः

अन्तरिक्षम् उपसदि

छन्दांसि मीयमानः

अन्तरिक्षम् आग्नीध्रीये

सारस्वतो वाचि विसृष्टायाम्

पृथिव्य् उपसदि

साम तानूनप्त्रे

भद्रो विचीयमानः

शिपिविष्टो ऽराव् आसाद्यमानः

आसन्द्याम् आसाद्यमाने

प्रजापतिर् मनसि

पशुष्ठा न्युप्तः

अग्नीषोमीयः पशौ

वायुर् अभिह्रियमाणः

अतिथि रुद्रः वरुणः सदा आतिथ्ये

द्यौर् हविर्धाने

अदितिः प्रायणीये

अधिपतिः प्रोह्यमाणः

यज्ञस्य प्रमा अ भीमा उन्मा प्रतिमा वेद्यां क्रियमाणायाम्

वरुणो ऽपसंनद्धः

तपो ऽवान्तरदीक्षायाम्

द्यौर् उपसदि

भगः पण्यमानः

बृहस्पतिर् उत्थितः

असुरः क्रीतः

ऐन्द्राग्नो ऽग्नौ मथ्यमाने

वरुणः संराट्
तम् संजभ्रुः

न इति देवाः अब्रुवन् अन्नम् एव नः भविष्यसि इति

तम् संभृत्य ऊचुः अश्विनौ इमम् भिषज्यतम् इति

तथा इति

स ह एभ्यः विहृतः न प्रबभूव

न वः अहम् अन्नम् भविष्यामि इति

तम् देवाः विमेथिरे

अश्विनौ वै देवानाम् भिषजौ अश्विनौ अध्वर्यू

तम् संभृत्य आहतुः ब्रह्मन् प्रवर्ग्येण प्रचरिष्यामः होतर् अभिष्टुहि इति

यज्ञः वै देवेभ्यः उदक्रामत्
अथवा विधि अन्तरे शिलया मनोह्वया कृत्वा वा माक्षिक योगेन ताप्य संयोगम् कृत्वा साधितः तालक योग वत् सूतो रसः शुक्ल वर्णः जयेत

अन्यत् च आह अथवा इत्यादि
भर्गो देवस्य धीमहि इति सावित्र्या द्वितीयः पादः

यजुषा वायुम्

कर्मणा तपः

ब्रह्मणा ब्राह्मणम्

वायुना अभ्रम्

तपसा सत्यम्

अन्तरिक्षेण यजुः समदधात्

वर्षेण ओषधि वनस्पतीन्

अभ्रेण वर्षम्

ओषधि वनस्पतिभिः पशून्

सत्येन ब्रह्म

ब्राह्मणेन व्रतम्
सः ह उवाच गार्ग्यः यः एव अयम् वायौ पुरुषः एतम् एव अहम् ब्रह्म उपासे इति

सः ह उवाच अजातशत्रुः

सः ह उवाच अजातशत्रुम् काश्यम् ब्रह्म ते ब्रवाणि इति

सः ह उवाच अजातशत्रुः _ एष एतत् सुप्तः अभूत् यः एष विज्ञान मयः पुरुषः क्व एष तदा अभूत् कुतस् एतत् आगात् इति

प्राणाः वै सत्यम्

सः यः एतम् एवम् उपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिः

ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते

सः ह उत्तस्थौ

तत् उ ह न मेने गार्ग्यः

सः ह तूष्णीम् आस गार्ग्यः

तम् पाणौ आदाय उत्तस्थौ

सः ह उवाच अजातशत्रुः मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः आत्मन्वी इति वै अहम् एतम् उपासे इति

सः ह उवाच अजातशत्रुः मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः बृहान् पाण्डर वासाः सोमः राजा इति वै अहम् एतम् उपासे इति

दृप्तबालाकिः ह अनूचानः गार्ग्यः आस

आत्मन्विनी ह अस्य प्रजा भवति

विषासहिः ह अस्य प्रजा भवति

न अस्य अन्नम् क्षीयते

रोचिष्णुः ह अस्य प्रजा भवति

तत् गृहीतः एव प्राणः भवति गृहीता वाच् गृहीतम् चक्षुः गृहीतम् श्रोत्रम् गृहीतम् मनः

_ एष एतत् सुप्तः अभूत् यः एष विज्ञान मयः पुरुषः तत् एषाम् प्राणानाम् विज्ञानेन विज्ञानम् आदाय यः एष अन्तर् हृदये आकाशः तस्मिन् शेते

सः यः एतम् एवम् उपास्ते द्वितीयवान् ह भवति

सः ह उवाच अजातशत्रुः मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः इन्द्रः वैकुण्ठः अपराजिता सेना इति वै अहम् एतम् उपासे इति

सः ह उवाच गार्ग्यः यः एव अयम् आकाशे पुरुषः एतम् एव अहम् ब्रह्म उपासे इति

सः ह उवाच अजातशत्रुः एतावान् नु इति

सः ह उवाच गार्ग्यः यः एव अयम् अप्सु पुरुषः एतम् एव अहम् ब्रह्म उपासे इति

सः ह उवाच अजातशत्रुः मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः रोचिष्णुः इति वै अहम् एतम् उपासे इति

सः ह उवाच अजातशत्रुः सहस्रम् एतस्याम् वाचि दद्मः जनकः जनकः इति वै जनाः धावन्ति इति

तानि _ गृह्णाति अथ ह एतत् पुरुषः स्वपिति नाम

सः ह उवाच अजातशत्रुः मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः तेजस्वी इति वै अहम् एतम् उपासे इति

सः यः एतम् एवम् उपास्ते सर्वम् ह एव अस्मिन् लोके आयुः एति

अथ _ सु सुप्तः भवति _ न कस्यचन वेद हिताः नाम नाड्यः द्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयात् पुरीतन्तम् अभिप्रतिष्ठन्ते

तेषाम् एष सत्यम्

न अस्मात् गणः छिद्यते

सः ह उवाच अजातशत्रुः मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः द्वितीयः अनपगः इति वै अहम् एतम् उपासे इति

तेजस्विनी ह अस्य प्रजा भवति

न एनम् पुरा कालात् मृत्युः आगच्छति

सः _ एतत् स्वप्न्यया चरति ते ह अस्य लोकाः

सः ह उवाच अजातशत्रुः मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः विषासहिः इति वै अहम् एतम् उपासे इति

सः यथा महा राजः जानपदान् गृहीत्वा स्वे जनपदे यथाकामम् परिवर्तेत एवम् एव एष एतत् प्राणान् गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामम् परिवर्तते

तौ ह पुरुषम् सुप्तम् आजग्मतुः

सः ह उवाच गार्ग्यः यः एव अयम् अग्नौ पुरुषः एतम् एव अहम् ब्रह्म उपासे इति

_ एव त्वा ज्ञपयिष्यामि इति

सः यः एतम् एवम् उपास्ते सर्वम् ह एव अस्मिन् लोके आयुः एति

सः ह उवाच अजातशत्रुः मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः अतिष्ठः सर्वेषाम् भूतानाम् मूर्धा राजा इति वै अहम् एतम् उपासे इति

सः ह उवाच गार्ग्यः यः एव अयम् आदर्शे पुरुषः एतम् एव अहम् ब्रह्म उपासे इति

सः ह उवाच अजातशत्रुः मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः मृत्युः इति वै अहम् एतम् उपासे इति

सः यः एतम् एवम् उपास्ते प्रतिरूपम् ह एव एनम् उपगच्छति न अ प्रतिरूपम्

तम् पाणिना आपेषम् बोधयांचकार

एतावत् हि इति

सः न उत्तस्थौ

सः ह उवाच गार्ग्यः यः एव असौ विद्युति पुरुषः एतम् एव अहम् ब्रह्म उपासे इति

न एतावता विदितम् भवति इति

सः ह उवाच अजातशत्रुः मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः प्रतिरूपः इति वै अहम् एतम् उपासे इति
सः यथा ऊर्णवाभिः तन्तुना उच्चरेत् यथा अग्नेः क्षुद्राः विस्फुलिङ्गाः व्युच्चरन्ति एवम् एव अस्मात् आत्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति

तत् _ इव महा राजः भवति _ इव महा ब्राह्मणः

सः यथा कुमारः _ महा राजः _ महा ब्राह्मणः _ अतिघ्नीम् आनन्दस्य गत्वा शयीत एवम् एव एष एतत् शेते

अथ उ यैः संनिगच्छति सर्वान् तान् अतिरोचते

सः ह उवाच गार्ग्यः यः एव असौ आदित्ये पुरुषः एतम् एव अहम् ब्रह्म उपासे इति

सः यः एतम् एवम् उपास्ते आत्मन्वी ह भवति

तस्य उपनिषद् सत्यस्य सत्यम् इति

सः यः एतम् एवम् उपास्ते तेजस्वी ह भवति

सः ह उवाच गार्ग्यः यः एव अयम् आत्मनि पुरुषः एतम् एव अहम् ब्रह्म उपासे इति

न अस्य अस्मात् लोकात् प्रजा उद्वर्तते

सः यः एतम् एवम् उपास्ते रोचिष्णुः ह भवति

सः यः एतम् एवम् उपास्ते जिष्णुः ह अपराजिष्णुः भवति अन्यतस्त्य जायी

सः ह उवाच गार्ग्यः यः एव अयम् छाया मयः पुरुषः एतम् एव अहम् ब्रह्म उपासे इति

सः ह उवाच अजातशत्रुः मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः असुः इति वै अहम् एतम् उपासे इति

सः ह उवाच गार्ग्यः यः एव अयम् दिक्षु पुरुषः एतम् एव अहम् ब्रह्म उपासे इति
वेत्र शीकवल्ली वाशी श्यामलता नागलता आदिः वल्ली वर्गः

आजीव पुर रक्षा अर्थाः कार्याः कुप्य उपजीविना

मुञ्ज बल्बज आदि रज्जु भाण्डम्

कुप्य अध्यक्षः द्रव्य वन पालैः कुप्यम् आनाययेत्

विदल मृत्तिका मयम् भाण्डम्

कन्द मूल फल आदिः औषध वर्गः

कालकूट वत्सनाभ हालाहल मेषशृङ्ग मुस्ता कुष्ठ महाविष वेल्लितक गौरार्द्र बालक मार्कट हैमवत कालिङ्गक दारदक अङ्कोलसारक उष्ट्रक आदीनि विषाणि सर्पाः कीटाः च त एव कुम्भ गताः विष वर्गः

गोधा सेरक द्वीपि ऋक्ष शिंशुमार सिंह व्याघ्र हस्ति महिष चमर सृमर खड्ग गोमृग गवयानाम् चर्म अस्थि पित्त स्नायु अक्षि दन्त शृङ्ग खुर पुच्छानि अन्येषां वा अपि मृग पशु पक्षि व्यालानाम्

कुप्य वर्गः शाक तिनिश धन्वन अर्जुन मधूक तिलक साल शिंशप अरिमेद राजादन शिरीष खदिर सरल ताल सर्ज अश्वकर्ण सोमवल्क कुश आम्र प्रियक धव आदिः सार दारु वर्गः

द्रव्य वन कर्मान्तान् च प्रयोजयेत्

उटज चिमिय चाप वेणु वंश सातिन कण्टक भाल्लूक आदिः वेणु वर्गः

बहिर् अन्तर् च कर्मान्ता विभक्ताः सार्वभाण्डिकाः

किंशुक कुसुम्भ कुङ्कुमानाम् पुष्पम्