tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
सायाह्ने कदली खण्डाः निर्वात स्तिमिताः इव

यः तस्य कीर्तयेत् नाम् कल्यम् उत्थाय मानवः

दुर्जेयः तस्य पुत्रः तु बभूव मित्र कर्शनः

सप्त उदधि परिक्षिप्ता क्षात्त्रेण विधिना जिता जिता

यदु प्रभृतिभिः पुत्रैः यदा लोके प्रतिष्ठितम्

ऊर्मि भ्रुकुटि संत्रासात् चकिता अभ्येति नर्मदा

जज्ञे बाहु सहस्रम् वै इच्छतः तस्य धीमतः

वीतिहोत्राः च शार्यातो भोजाः च अवन्तयः तथा

तपस्वी ब्राह्मणः च त्वां स वधिष्यति भार्गव

तस्मात् ते दुष्करं कर्म कृतम् अन्यः हरिष्यति

यदोः पुत्रा बभूवुः हि पञ्च देव सुत उपमाः

न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति क्षत्रियाः

वाराणस्याम् अभूत् राजा कथितं पूर्वम् एव तु

भवन्ति अतीव निश्चेष्टाः पाताल स्थाः महा असुराः

सहस्रजेः तु दायादः शतजिः नाम पार्थिवः

सूत उवाच

भाति रश्मि सहस्रेण शारदेन इव भास्करः

विस्तरेण आनुपूर्वया च गदतो मे निबोधत

तदा निश्चल मूर्धानः भवन्ति च महोरगाः

एष नागं मनुष्येषु माहिष्मत्यां महा द्युतिः

मन्दर क्षोभ चकिताः ह्य् अमृत उत्पाद शङ्किताः

करोति उद्वृत्त वेगाम् तु नर्मदां प्रावृष् उद्धताम्

सद्भावेन महा राजैः प्रजा धर्मेण पालयन्

कुण्डिकेराः च विक्रान्ताः तालजङ्घाः तथा एव च

पञ्च अशीति सहस्राणि वर्षाणां स नर अधिपः

सर्वे यज्ञा महा राज्ञः तस्य आसन् भूरि दक्षिणाः

तेन इयम् पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा स पर्वता

एको बाहु सहस्रेण वगाहे स महा अर्णवम्

दत्त्वा च ब्राह्मणेभ्यः च शौनकः अन्तरधीयत

रथी द्वीपानि अनुचरन् योगी पश्यति तस्करान्

संग्रामे वर्तमानस्य वधः च एव अधिकात् भवेत्

संहतस्य तु दायादो महिष्मन्त् नाम पार्थिवः

महा रथाः महा इष्वासाः नाम्नः तान् निबोधत

हैहयः च हयः च एव तथा वेणुहयः च यः

कनकस्य तु दायादाश् चत्वारो लोक विश्रुताः

आसीत् महिष्मन्तः पुत्रो रुद्रश्रेण्यः प्रतापवान्

धर्मनेत्रस्य कुन्तिः तु संहतः तस्य च आत्मजः

शतजेः अपि दायादास् त्रयः परम कीर्तयः

इति एतत् शौनकात् राजा शतानीको निशम्य तु

वरः च एव तु राजर्षेः स्वयम् एव वृतः पुरा

छित्त्वा बाहु सहस्रम् ते प्रथमं तरसा बली

यत्र आपवः तु संक्रुद्धो ह्य् अर्जुनं शप्तवन् प्रभुः

मारुत आविद्ध फेन ओघम् आवर्त आक्षिप्त दुःसहम्

गन्धर्वैः अप्सरोभिः च नित्यम् एव उपशोभिताः

येन सागर पर्यन्ता धनुषा निर्जिता मही

तस्य पुत्र शतम् त्व् आसीत् पञ्च तत्र महा रथाः

दुर्दमस्य सुतो धीमान् कनकः नाम वीर्यवान्

तस्य यज्ञे जगौ गाथां गन्धर्वो नारदः तथा

दश यज्ञ सहस्राणि राज्ञां द्वीपेषु वै तदा

यज्ञैः दानैः तपोभिः च विक्रमेण श्रुतेन च

दत्तम् आराधयामास कार्तवीर्यो अत्रि सम्भवम्

जयध्वजः च वैकर्ता अवन्तिः च विशाम् पते

विस्मितः परया प्रीत्या पूर्ण चन्द्रः इव आबभौ

कार्तवीर्यस्य राजर्षेः महिमानम् निरीक्ष्य सः

स सर्व रत्न सम्पूर्णः चक्रवर्ती बभूव ह

शूरसेनः च शूरः च धृष्टः क्रोष्टुः तथा एव च

तस्य रामः तदा त्व् आसीत् मृत्युः शापेन धीमतः

रत्नैः गोभिः सुवर्णैः च वासोभिः विविधैः तथा

यो ऽसौ बाहु सहस्रेण ज्या घात कठिन त्वचा

एष वेगं समुद्रस्य प्रावृष् काले भजेत वै

न तस्य वित्त नाशः स्यात् नष्टम् च लभते पुनः

वर्ष अयुतम् तपः तेपे दुश्चरं पृथिवीपतिः

मुमोच रक्षः पौलस्त्यं पुलस्त्येन इह सान्त्वितम्

वीतिहोत्र सुतः च अपि आनर्तो नाम वीर्यवान्

प्रतिगृह्य ततः सर्वं यत् राज्ञा प्रहितं धनम्

युद्धेन पृथिवीं जित्वा धर्मेण एव अनुपालनम्

जयध्वजस्य पुत्रः तु तालजङ्घो महा बलः

सर्वे देवैः समं प्राप्तैः विमान स्थैः अलंकृताः

पूजयामास नृपतिः विधिवत् च अथ शौनकम्

कृतौजाः च चतुर्थो ऽभूत् कृतवीर्यात् ततस् अर्जुनः

सहस्रजिर् अथो ज्येष्ठः क्रोष्टुः नीलः अन्तिकः लघुः

कार्तवीर्य अर्जुनः नाम राजा बाहु सहस्रवान्

करोति आलोडयन् एव दोस् सहस्रेण सागरम्

क्रीडन् एव सुख उद्भिन्नः प्रतिस्रोतो महीपतिः
ऋषय ऊचुः

यथावत् सु इष्ट पूत आत्मा स्वर्ग लोके महीयते

सर्वे काञ्चन यूपाः ते सर्वाः काञ्चन वेदिकाः

निरर्गलानि वृत्तानि श्रूयन्ते तस्य धीमतः

पूर्वं बाहु सहस्रम् तु स वव्रे राज सत्तमः

तस्य बाहु सहस्रेण क्षोभ्यमाणे महोदधौ

युगान्त अभ्र सहस्रस्य आस्फोटः तु अशनेः इव

सूत उवाच

रथो ध्वजः च संजज्ञ इति एवम् अनुशुश्रुम

कृतवीर्यः कृताग्निः च कृतवर्मा तथा एव च

जातः कर सहस्रेण सप्तद्वीपा ईश्वरः नृपः

तस्य बाहु सहस्रेण बभूव ज्या तल स्वनः

तेषां पञ्च ख्याता हैहयानां महात्मनाम्

ततो गत्वा पुलस्त्यः तु ह्य् अर्जुनं संप्रसादयन्
आकाश जनकम् प्राहुः मुनि वृन्दारक प्रजाः

कथयन्ति महात्मानं वेद वाक्य अर्थ वेदिनः

अघोरः अपि महादेवः चक्षुस् आत्म तया बुधैः

सद्योजात आह्वया शंभोः पञ्चमी मूर्तिः उच्यते

जगत् संजीवन त्वेन कथितं मुनयो विदुः

मनस् तत्त्व आत्मक त्वेन स्थिता सर्व शरीरिषु

श्रेयस् अर्थिभिः अतो नित्यं चिन्तनीयः प्रयत्नतः

सर्व लोक शरण्यस्य शिवस्य परमात्मनः

रस तन्मात्र रूप त्वात् प्रथितं तत्त्व वेदिनः

उपस्थ आत्म तया देवः सद्योजातः स्थितः प्रभुः

सर्व लोक एक संहर्ता सर्व लोक एक रक्षिता

इष्यते वेद शास्त्र ज्ञैः देहेषु प्राण धारिणाम्

प्रभुं तत्पुरुषं देवं पवनं पवन आत्मकम्

शिवस्य एव स्वरूपाणि पञ्च ब्रह्म आह्वयानि ते

वामदेवम् अपां प्राहुः जनक त्वेन संस्थितम्

पञ्च ब्रह्म आत्मकम् सर्वं जगन्त् स्थावर जङ्गमम्

त्वच् इन्द्रिय आत्मक त्वेन तत्त्व विद्भिः उदाहृतः

जिह्वा इन्द्रिय आत्मक त्वेन वामदेवः अपि विश्रुतः

श्रेयस् करण भूतानि पवित्राणि शरीरिणाम्

अथ अर्चित तया ख्यातम् अघोरम् दहन आत्मकम्

मूर्तयः पञ्च विख्याताः पञ्च ब्रह्म आह्वयाः पराः

तोय आत्मकम् महादेवं वामदेवं मनोरमम्

निमित्तकारणं च आहुः स शिवः पञ्चधा स्मृतः

सर्व विग्रहिनाम् देहे हि अघोरः अपि व्यवस्थितः

सर्व भूत निकायानाम् कायेषु मुनिभिः स्मृतः

श्रोत्र इन्द्रिय आत्मक त्वेन सर्व भूतेषु अवस्थितः

पाद इन्द्रिय आत्मक त्वेन कीर्तितस् तत्त्व वेदिभिः

प्रकृतिः सा हि विज्ञेया परमात्म गुहा आत्मका

समस्त लोक व्यापि त्वात् प्रथितं सूरयो विदुः

भोक्ता प्रकृति वर्गस्य भोग्यस्य ईशान संज्ञितः

घ्राण इन्द्रिय आत्मक त्वेन सद्योजातः स्मृतो बुधैः

आकाश आत्मानम् ईशानम् आदिदेवं मुनि ईश्वराः

पञ्चविंशति तत्त्व आत्मा पञ्च ब्रह्म आत्मकः शिवः

ईशानः परमो देवः परमेष्ठी सनातनः

सद्योजातं महादेवं गन्ध तन्मात्र रूपिणम्

पाणि इन्द्रिय आत्मक त्वेन स्थितः तत्पुरुषः बुधैः

उच्यते विग्रहेषु एव सर्व विग्रह धारिणाम्

सर्वेषु एव शरीरेषु प्राण भाजाम् प्रतिष्ठितः

सर्वेषाम् एव लोकानां यत् उपादानकारणम्

क्षेत्रज्ञः प्रथमा मूर्तिः शिवस्य परमेष्ठिनः

प्राण भाजाम् समस्तानां विग्रहेषु व्यवस्थितः

कथयामि यथातत्त्वं पद्मयोनेः सुत उत्तमैः

नन्दिकेश्वर उवाच

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे पञ्चब्रह्मकथनं नाम चतुर्दशो ऽध्यायः

चराचर एक भर्तारम् परं कवि वराः विदुः

भूमि आत्मानम् प्रशंसन्ति सर्व तत्त्व अर्थ वेदिनः

विश्वम्भर आत्मकम् देवं सद्योजातं जगद्गुरुम्

बुद्धेः सा मूर्तिः इति उक्ता धर्म आदि अष्ट अङ्ग संयुता

सर्व लोक एक निर्माता पञ्च ब्रह्म आत्मकः शिवः

रूप तन्मात्रकम् देवम् अघोरम् अपि घोरकम्

सनत्कुमार उवाच

पञ्चविंशति तत्त्व आत्मा प्रपञ्चे यः प्रदृश्यते

परमेण महत्त्वेन सम्भूतं प्राहुः अद्भुतम्

स्थितः तत्पुरुषः देवः शरीरेषु शरीरिणाम्

शिव आनन्दम् तत् इति आहुः मुनयस् तत्त्व दर्शिणः

पञ्च ब्रह्म आत्मक त्वेन स शिवो न अन्यताम् गतः

अहंकार आत्मक त्वेन व्याप्य सर्वं व्यवस्थिता
गोपालिका बहुपादिका अजिह्विका चूर्णैः माहिष तक्र युक्तैः गच्छतो रागो नश्यति

ततः सीसपत्त्र कर्णिकया वर्धयेत्

विहितं लोकयात्रायै न राग अर्थः ऽस्य संविधिः

लिङ्ग प्रमाण अन्तरम् बिन्दुभिः कर्कश पर्यन्तम् बहुलैः स्यात्

तानि सुवर्ण रजत ताम्र कालायस गज दन्त गवल द्रव्य मयानि त्रापुषाणि सैसकानि च मृदूनि शीत वीर्याणि वृष्याणि कर्म सहिष्णूनि भवन्ति इति बाभ्रवीया योगाः

स्नुही सोम अर्क क्षीरैः अवल्गुज फलैः भावितानि आमलकानि केशानां श्वेतीकरणम्

अङ्गार तृण भस्मना तैलेन विमिश्रम् उदकं क्षीर वर्णम् भवति

वेतस कुटज शङ्कुभिः क्रमेण वर्धमानस्य वर्धनैर् बन्धनम्

अश्वगन्धा शबर कन्द जल शूक बृहती फल माहिष नवनीत हस्तिकर्ण वज्रवल्ली रसैः एकैकेन परिमर्दनं मासिकं वर्धनम्

रक्षन् धर्म अर्थ कामानाम् स्थितिं स्वां लोक वर्तिनीम्

युवा तु शस्त्रेण छेदयित्वा यावद् रुधिरस्य आगमनम् तावद् उदके तिष्ठेत्

पूर्व शास्त्राणि संदृश्य प्रयोगान् उपसृत्य च

तद् एतद् ब्रह्मचर्येण परेण च समाधिना

तस्मिन्न् अनेक आकृति विकल्पानि अपद्रव्याणि योजयेत्

शास्त्र अर्थान् व्यापिनो विद्यात् प्रयोगान् तु एकदेशिकान्

औपरिष्टकं मन्द वेगस्य गत वयसः व्यायतस्य श्रान्तस्य च राग प्रत्यानयनम्

तथा सोमलता अवल्गुज भृङ्ग लोह उपजिह्विका चूर्णैः व्याधिघातक जम्बु फल रस निर्यासेण घनीकृतेन लिप्त सम्बाधाम् गच्छतो रागो नश्यति

एत एव द्वे संघाटी

वैशद्य अर्थम् च तस्यां रात्रौ निर्बन्धाद् व्यवायः

पद्म उत्पल कन्द सर्जक सुगन्ध चूर्णानि मधुना पिष्टानि लेपो मृग्या विशालीकरणम्

बाभ्रवीयान् च सूत्र अर्थान् आगमं सु विमृश्य च

ततः कषायैर् एक दिन अन्तरितम् शोधनम्

चण्ड वेगाम् रञ्जयितुम् अ शक्नुवन् योगान् आचरेत्

भल्लातक तैलेन इति व्यधन योगाः

श्रवण प्रियङ्गुका तैलेन दुकूल सर्प निर्मोकेण वर्त्या दीपं प्रज्वाल्य पार्श्वे दीर्घीकृतानि काष्ठानि सर्प वत् दृश्यन्ते

अस्य शास्त्रस्य तत्त्व ज्ञः भवति एव जित इन्द्रियः

न तु अपविद्धस्य कस्यचिद् व्यवहृतिर् अस्ति इति दाक्षिणात्यानां लिङ्गस्य कर्णयोर् इव व्यधनं बालस्य

एतैर् एव सु पक्वेन तैलेन अभ्यङ्गात् कृष्णीकरणं क्रमेण अस्य प्रत्यानयनम्

पश्यति एतस्य तत्त्व ज्ञः न च रागात् प्रवर्तते

नीप आम्रातक जम्बु कुसुम युक्तम् अनुलेपनं दौर्भाग्य करम् स्रजः च

वात्स्यायनः चकार इदम् कामसूत्रं यथाविधि

अधिकार वशात् उक्ता ये चित्रा राग वर्धनाः

श्वेतायाः श्वेत वत्सायाः गोः क्षीरस्य पानं यशस्यम् आयुष्यम्

ततः शीतैः कषायैः कृत वेदना निग्रहम् स उपक्रमेण निष्पादयेत्

तद् अभावे अलाबू नालकम् वेणुः च तैल कषायैः सु भावितः सूत्र जङ्घा बद्धः श्लक्ष्णा वा ग्रथिता बहुभिर् आमलक अस्थिभिः संयुक्ता इति अपविद्ध योगाः

मदयन्तिका आदीनि एव प्रत्यानयनम्

एतैर् एव कषायैः पक्वेन तैलेन परिमर्दनं षण्मास्यम्

वृत्तम् एकतो वृत्तम् उदूखलकं कुसुमकं कण्टकितं कङ्क अस्थि गज प्रहारिकम् अष्ट मण्डलिकम् भ्रमरकं शृङ्गाटकम् अन्यानि वा उपायात् कर्मणः च बहु कर्म सह ता च एषाम् मृदु कर्कश ता यथा सात्म्यम् इति नष्ट राग प्रत्यानयनम्

गुडो जीर्णितः च प्रत्यानयनम्

दाडिम त्रपुस बीजानि वालुकं बृहती फल रसः च इति मृदु अग्निना पक्वेन तैलेन परिमर्दनं परिषेको वा

स्नुही कण्टक चूर्णैः पुनर्नवा वानर पुरीष लाङ्गलिका मूल मिश्रैः याम् अवकिरेत् सा न अन्यम् कामयेत

तान् तान् च योगान् आप्तेभ्यो बुध्येत इति वर्धन योगाः

श्वेत अश्वस्य मुष्क स्वेदैः सप्त कृत्वस् भावितेन अलक्तकेन रक्तो ऽधरः श्वेतो भवति

हरीतकी आम्रातकयोः श्रवण प्रियङ्गुकाभिः च पिष्टाभिर् लिप्तानि लोह भाण्डानि ताम्रीभवन्ति

धर्मम् अर्थं च कामं च प्रत्ययं लोकम् एव च

स यावज्जीवं शूक जः नाम शोफो विटानाम्

हरिताल मनःशिला भक्षिणः मयूरस्य पुरीषेण लिप्त हस्तः यद् द्रव्यं स्पृशति तन् न दृश्यते
त्रि प्रभृति यावत् प्रमाणम् वा चूडकः

बहुपादिका कुष्ठ तगर तालीश देवदारु वज्रकन्दकैः उपलिप्तं वंशं वादयतो या शब्दं शृणोति सा वश्या भवति
अनन्त उवाच

प्रत्यक्षीकृत्य गिरिशं शाश्वतं स्वर्गम् आप्तवान्

तत्र अभवत् चान्द्र तीर्थम् सर्व रोग विनाशकम्

तस्मिन् मृताश् च ये केचित् पाप आत्मानः ऽपि मानवाः

देवयोः पुरतो यत् तु मण्डपं ज्ञान दम् विदुः

ज्ञानं देहि महादेव तीर्थं श्रेष्ठं भवेद् इदम्

वैराग्य दम् ज्ञान दम् च मुक्ति दम् च नृप उत्तमैः

ततस् त्वष्टा सह आमन्त्र्य त्रिदशैः सह पार्थिव

ततो अगस्त्य मुखात् श्रुत्वा रावणं ब्रह्म वंशजम्

क्रीडावन गताम् तत्र पार्वतीं स ददर्श ह

तीर्थानाम् उत्तमं तीर्थं नदी वैतरणी इति सा

तस्मिन्न् एव पुरे देवाव् एक मूर्ति धरौ स्मृतौ

सूत उवाच

तावत् सा वाम हस्तेन तस्य कण्ठे निपीड्य च

त्वष्टुः प्रजापतेः कन्या भार्या सूर्यस्य च अभवत्

सर्व पाप विनिर्मुक्ताः प्राप्नुवन्ति परां गतिम्

काम अन्धः तां च उपसृत्य परिरम्भ उद्यतः ऽभवत्

चन्द्राय प्रददौ दक्षः सप्तविंशति कन्यकाः

निर्वृतिं तपसा अन्विच्छन् गोकर्णं क्षेत्रम् आगमत्

तासां मध्ये सुरूपा एका चतुर्थी रोहिणी शुभा

शिवं हत्वा तु तां गौरीं रमेयम् इति मे मतिः

शिव उवाच

आदौ स्नात्वा कोटितीर्थे पूजयित्वा महाबलम्

कृत अभिषेकः राज इन्द्रैः अयोध्याम् अध्यतिष्ठत

क्षेत्र यात्राम् ततः कृत्वा पूजयित्वा महाबलम्

दृष्ट्वा तच् च शिला मार्गम् सर्व पाप क्षयः भवेत्

ब्रह्महत्या भयात् भीतो वसिष्ठ उक्त्या ततो ऽगमत्

परं मद् अनुरूपा त्वं तव च अहम् अ निन्दिते

दुर्गा देवी यशस् दायाम् प्रादुर्भूता अन्तरिक्ष गा

वरं वरय भद्रं ते नाग राज ददामि ते

रावण आदीन् रणे हत्वा रामो राक्षस पुंगवान्

अष्ट अक्षरम् जपेन् मन्त्रं तत्र मासं नृप उत्तमैः

गोकर्णं क्षेत्रम् आसाद्य वैतरण्याः समीपतः

तपस् तेपे निराहारो घोरम् उद्दिश्य शङ्करम्

मातृ दास्य विमोक्ष अर्थम् गरुडः पततां वरः

ऊर्ध्वं तु चन्द्रं संस्थाप्य और्वम् आह जनार्दनः

तद् एतत् पाण्डवं तीर्थं यत्र उवास युधिष्ठिरः

तपसा शिवम् आराध्य वरं लब्ध्वा अन्य दुर्लभम्

वार्षिकांश् चतुरो मासान् उषित्वा तत्र पाण्डवः

जित्वा देव असुरान् युद्धे सुधाम् आहृतवान् पुरा

अयोध्यां स्वां पुरीं गत्वा यथापूर्वम् अतिष्ठत

नाग राजः अपि सिद्धि अर्थम् तपस् तेपे अति दारुणम्

खर उवाच

विष्णुम् एति आह तद् वृत्तं विष्णुर् मायां प्रसृष्टवान्

उन्मज्जन पुरस् भागे सर्व तीर्थ समन्विता

गोकर्णं क्षेत्रम् आसाद्य तपः कृत्वा सु निश्चलम्

शिव उवाच

उपसंहृत्य भगवान् स्त्री रूपम् गरुड ध्वजः

सा अ सहन्ती भर्तृ तेजः पितृ वेश्म जगाम ह

तपस् तेपे निराहारः सिद्धिम् इच्छन् पुरा नृप

दृश्य अदृश्या नदी भूत्वा कोटितीर्थं समाविशत्

सर्व देव मयः साक्षाच् छिंशुमारः प्रजा पतिः

महता तपसा लभ्यान्य् अलभ्यानि च पापिनाम्

शिशुमार उवाच

मूर्ध्नि स्थानम् अवाप अग्र्यम् शिवस्य द्विज राज् तदा

बले धैर्ये तथा धुर्ये न मत्तो ह्य् अधिको भवेत्

तस्मिन् दानानि दत्तानि देव भोग्यानि सत्तम

ततः प्रसन्नस् ताम् आह भर्ता हरिहरौ शुभे

ततः शशाप तां भर्ता शोणित उदा नदी भव

इति श्री स्कान्दे गोकर्ण खण्डे श्री गोकर्ण माहात्म्ये अष्टमो ऽध्यायः

सम्भूय ताम्रगौर्या सा समुद्रं प्रविवेश ह

तस्य तद् तपसा राजन् शिवः प्रत्यक्षतां गतः

ततो द्वैतवनं प्रायाद् भ्रातृभिः सह पार्थिव

सूत उवाच

तीर्थं सुनिर्मलं कृत्वा तपः कृत्वा सु निश्चला

यत् तद् अंशः ऽपतद् राजन् शतशृङ्ग तटे शुभे

गोकर्णे शत शृङ्गे तु रुद्रम् आराधयन् चिरम्

एहि सार्धं मया सुभ्रूः सुचिरं रमयस्व मां

तत्र मासम् उषित्वा तु गायत्री जपम् आचरेत्

सूत उवाच

पत्न्या सह विरक्तः सन् शतशृङ्गं महा गिरिम्

परेण अंशेन धृतवान् स्त्री रूपाम् मोहिनीं तनुम्

निक्षेप्तुम् उद्यतो दुष्टः शिवस् तस्माद् अधावत

पुरं हरिहरं नाम गोकर्णे सुर पूजितम्

ततो दक्षः प्रकुपितश् च अशपत् चन्द्रम् अञ्जसा

घोरेण तपसा तस्य तुतोष भगवान् हरः
ततस् तुष्टं महेशानम् उवाच असुर पुंगवः

प्रयाण समये यस् तु तत्र शेते हरिं स्मरन्

रूपेण अनेन तिष्ठ अत्र मया सह जनार्दन

तथा अस्तु इति शिवो ऽप्य् उक्त्वा तत्र एव अन्तरधीयत

ततः पातालम् आगत्य दृष्ट्वा हरिहरौ नृप

ब्रह्मोपदेशं कुरुते स ब्रह्मा जायते ध्रुवम्

शतशृङ्ग तटे रम्ये तीर्थं कृत्वा सुनिर्मलम्

शिलायां वर्तते तीर्थं नाग राजस्य पार्थिव

एक अंशेन अवसत् तत्र शतशृङ्ग तटे शुभे

पुरा कृति युगे तात वैदर्भः पृथिवीपतिः

सूत उवाच

तीर्थम् एतच् छिंशुमार त्वद् नाम्ना ख्यातिम् एष्यति

उवाच शङ्करः शौरिं स्त्री रूपम् तत् प्रदर्शय

चक्रेण वेष्टयामास तं वह्निं मधुसूदनः

वैतरण्या समं देवौ पातालाद् ऊर्ध्वम् आगतौ

तत्र स्नातः सर्व तीर्थे स्नातो भवति मानवः

ततो अनन्त _ राजन् पाषाणो लोक विश्रुतः

मूर्ध्नि दक्ष करम् न्यस्य अशपत् भस्मी भव इति तम्

उवाच शङ्करं विष्णुस् तव शत्रुर् हतो मया

प्राणिनां क्षेत्र भूतम् तद् गोकर्णं क्षेत्रम् उत्तमम्

उवाच सुभगे का असि कस्य असि वरवर्णिनि

प्राप्तु कामः तु तां पापस् तपो घोरम् अतप्यत

यद् मूर्धनि निक्षिपे हस्तं स भवेद् भस्मसात् ध्रुवम्

इत्य् उक्ता पतिना सा तु रुधिर उदा नदी ह्य् अभूत्

गरुडेन नृप श्रेष्ठैः निक्षिप्तं यत्र च अमृतम्

प्रत्यक्षीकृत्य स शिवं त्रिलोकी दाहनः ह्य् अभूत्

भर्तृ शापात् विमुक्ता सा पत्या च सह संस्थिता

सिद्धिर् भवतु ते च अत्र स्नाताः सिद्धा भवन्तु वै

इत्य् उक्त्वा भगवन्त् शम्भुः तत्र एव अन्तरधीयत

सीता लक्ष्मण संयुक्तः तथा वायुसुतेन च

ईश्वर उवाच

सोमतीर्थं समासाद्य तोषयामास शङ्करम्

अन्ते संहारकस् त्वं वै भव विप्र मद् आज्ञया

भुवं प्रदक्षिणीकुर्वन् गोकर्णं क्षेत्रम् आगमत्

राम तीर्थे स्नान मात्रात् ब्रह्महत्या विनश्यति

एला वनम् इति ख्यातम् अभितस् उन्मज्जनात् नृप

तत्र नैरृत्य दिश् भागे स्थितं वै मुक्ति मण्डपम्

दृष्ट्वा अति सुन्दरम् रूपं शङ्करो विस्मितो ऽभवत्

बली लब्ध वरः च त्वम् एषा लब्ध वरा अबला

सूत उवाच

क्रोध आविष्टः तपस् तेपे दग्धु कामः चराचरम्

पुरा पाण्डु सुतः राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

ततो देवाः पुष्प वृष्टिम् ववृषुस् तत्र पार्थिव

दर्शयित्वा तु तद् रूपं शङ्कराय तदा हरिः

मोहिन्य् उवाच

तथा इति उक्त्वा खरस् तस्यै ईशाल् लब्ध वरम् ददौ

उत्तरस्यां स्थितं यत् तु वैराग्यं मण्डपं स्मृतम्

तीर्थं मद् नामकम् भूयात् स्नाताः सिद्धा भवन्तु वै

तीर्थम् और्व आख्यम् इति तत् ख्यातं भवतु सर्वतः

तस्यां स्नातः सर्व तीर्थे स्नातो भवति मानवः

तथा अस्तु इति शिवेन उक्तः हस्तं तस्य एव मूर्धनि

तद् तीर्थ स्नान मात्रेण सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्

यस्य मूर्ध्नि क्षिपे हस्तं भस्मसात् स भवेद् विभो

तदा शापाद् विमुक्तो ऽभूत् सिद्धिं प्राप्य महेश्वरात्

ततः क्षय अभिभूतः तु चन्द्रमाः पितृ वाक्यात्

सूत उवाच

ततः प्रसादयामास भर्तारं सा शुचि स्मिता

ततस् तयोः प्रसादेन शाप मोक्षः भवेत् ध्रुवम्

पुरा खर असुरः गत्वा शतशृङ्गं महा गिरिम्

भीमो नाम स्व तनये राज्यं न्यस्य वनं ययौ

तस्माद् उन्मज्जनी तीर्थात् आग्नेय्यां दिशि पार्थिव

त्रिःसप्त कुल जैः सार्धं दाता स्वर्गम् अवाप्नुयात्

सोम माली सुमाली च स माली च इति च त्रयम्

तीर्थं तद् एतन् नृपते सर्व पाप हरम् परम्

सूत उवाच

तेजो विशातयामास यन्त्रम् आरोप्य तं शनैः

भृगु वंश उद्भवः पूर्वम् और्वो नाम महा मुनिः

सूत उवाच

सूत उवाच

इत्य् उक्त्वा आलिङ्ग्य तां देवो नर नारी ईश्वरः ऽभवत्

देवैः समं प्रार्थयित्वा विष्णुर् गोकर्णं आगमत्

दृष्ट्वा तां चकमे दैत्यस् तदा विस्मृत्य पार्वतीम्

सर्वाः स्त्रियः परित्यज्य ताम् एव रमयत्य् अयम्

स्व स्थानम् अगमत् सो ऽपि नाग इन्द्रैः संस्तुतः स्वयम्

आगत्य दयया तस्य स्व करम् मूर्ध्नि निक्षिपन्

तपसा तोष्य तौ देवौ शापान् मुक्ता बभूव सा
सिद्धिम् इच्छामि भगवन् परां सिद्धिं प्रदेहि मे

इत्य् उक्तो विष्णुना सार्धं वैतरण्याः समुत्थितः

यदा पाताल लोक स्थौ तदा याहि रसातलम्
तस्माद् उत नाराशंस्या शतं सुनोति

तथा इति

अथ अमुम् अब्रवीद् बहु वै किंच किंच पुमांश् चरति

तस्माद् उत रैभ्या शतं सुनोति

त्वम् अनुपुनीष्व इति

शत सनिः स्या इति

ते नाराशंसीम् अब्रुवन् त्वया पुनाम इति

ते रैभ्या अपुनन्

तस्माद् उत गाथया शतं सुनोति

शत सनिः स्या इति

किं ततस् स्याद् इति

ते रैभीम् अब्रुवन् त्वया पुनाम इति

तथा इति

शत सनिः स्या इति

सो ऽसाव् अस्या अबीभत्सत

तस्माद् उत कुम्ब्यया शतं सुनोति

तथा इति

देवा वै विजिग्याना अब्रुवन् द्वितीयं करवामहै

त इमे द्यावापृथिवी अब्रुवन् समेतं साम प्रजनयतम् इति

किं ततस् स्याद् इति

ते नाराशंस्या अपुनन्

ते कुम्ब्याम् अब्रुवन् त्वया पुनाम इति

पुनीत न्व् एनाम् अ पूता वा इति

तथा इति

मा अद्वितीयाः भूम इति

ते गाथया अपुनन्

सा इयम् पूता

शत सनिः स्या इति
अथ उ ब्रह्म वै जुषाणः

न इद् चतुर् अक्षम् बीभत्सम् अध्वरम् करवाणि इति

क्षत्रम् त्रिष्टुभ्

त्रिवृत् वै चक्षुः शुक्लम् कृष्णम् लोहितम् इति

ब्रह्म क्षत्राभ्याम् एव तत् देवेभ्यः हविः प्रयच्छति

ब्रह्मणा एव तत् देवेभ्यः हविः प्रयच्छति

तथा ह अस्य सर्वाः याज्याः रूपवत्यः भवन्ति

ब्रह्म वै गायत्री

अथ यदावत्यः हूतवत्यः पुरोनुवाक्याः भवन्ति प्रवत्यः प्रत्तवत्यः याज्याः

तौ वै जुषाण याज्यौ भवतः

षट् वै ऋतवः

हूत्वा एव तत् देवेभ्यः हविः प्रयच्छति

ऋच् अन्ते वषट्करोति

ताः वै गायत्री त्रिष्टुभौ भवन्ति

हि प्रयाजैर् भवतः

तौ न पशौ न सोमे करोति

पशुना वै चक्षुष्मान् अध्वरः
अपि वा त्रयाणाम् एव मुख्यानाम् अनुपूर्वम् अवदाय यथाकामम् उत्तरेषाम् अवद्यति

उपरिष्टात् हिरण्य शकलम् निधाय द्विर् अभिघारयति

यूषे मेदो ऽवधाय मेदसा उपभृतम् प्रोर्णोति

स्वधितिना धारां प्रयौति

यूष्णो वसा होमम् गृह्णाति

अणिमत् त्रैधं करोति

तस्य मध्यमं जुह्वां द्वैधं कृत्वा अवदधाति स्थविष्ठम् उपभृत्य् अणिष्ठम् इडायां द्वैधं कृत्वा

त्र्यङ्गाणि प्रत्यभिघार्य उपभृति त्र्यङ्गाणां स्विष्टकृते सकृत् सकृद् अवद्यति दक्षिणस्य दोष्णः सव्यायाः श्रोणेर् गुद काण्डम् इति

अत्र एव दक्षिणां श्रोणिम् अध्युद्धिं क्लोमानं प्लीहानं पुरीततं मेद इत्य् अन्ववधाय यूष्णा उपसिच्य अभिघारयति

सकृच् चतुर् अवदानस्य द्विः पञ्च अवदानस्य

यूषे मेदो ऽवधाय मेदसा जुहूं प्रोर्णोति

उपरिष्टात् हिरण्य शकलम् निधाय अभिघारयति

अभिघार्य यानि च अवत्तानि यानि च अन् अवत्तानि शृतं च अ शृतम् च सर्वं पशुं संनिधाय अभिमृशति ऐन्द्रः प्राणो अङ्गे अङ्गे निदेध्यद् इति
तत् परेत अप्सरसः प्रतिबुद्धा अभूतन

इयं वीरुच् छिखण्डिनो गन्धर्वस्य अप्सरा पतेः

अज शृङ्गी अराटकी तीक्ष्ण शृङ्गी व्य् ऋषतु

यत्र अमर्त्याः अप्स्व् अन्तः समुद्रे तुरूर् नीली तुर्वशी पुण्डरीका

त्वया वयम् अप्सरसो गन्धर्वांश् चातयामसि

यत्र अश्वत्थाः न्यग्रोधा महा वृक्षाः शिखण्डिनः

यत्र प्रेङ्खो गन्धर्वाणां दिवि बद्धो हिरण्ययः

गुल्गुलूः पीला नलद्य् औक्षगन्धिः प्रमन्दिनी

आ इयम् अगन्न् ओषधिर् वीरुधां वीर्यावती

अजशृङ्ग्य् अज रक्षः सर्वान् गन्धेन नाशय

तत् परा इत अप्सरसः प्रतिबुद्धा अभूतन

गन्धर्वाणाम् अप्सरसाम् आनर्तम् इति संगमम्

त्वया पूर्वम् अथर्वाणो जघ्नू रक्षांस्य् ओषधे

त्वया जघान कश्यपस् त्वया कण्वो अगस्त्यः

तत् परा इत अप्सरसः प्रतिबुद्धा अभूतन

नदीं यन्त्व् अप्सरसो अपां तारम् इव श्वसन्
त्रिष्टुभम् छन्दः प्रविशामि इति

तम् अध्वर्युः अध्वरे युनक्ति

पशवः वै छन्दांसि

प्राच्या त्वा दिशा अग्निना देवतया गायत्रेण छन्दसा वसन्तम् ऋतुम् प्रविशामि इति

यज्ञः वै मखः

गायत्रीम् छन्दः प्रविशामि इति

ब्रह्मन् प्रवर्ग्येण प्रचरिष्यामः इति अध्वर्युः ब्रह्माणम् आमन्त्रयते

यज्ञाय एव एनम् प्रोक्षति

स्तुभः वहन्तु सुमनस्यमानाः इति

विश्वाभिः धीभिः संभृतम् इति

इमाम् च एव शिशिरम् च अस्याः प्रविशन्ति अ प्रदाहाय

वाच् वै अनुष्टुभ्

अनुष्टुभम् छन्दः प्रविशामि इति

तानि सः ऋच्छतु यः अस्मान् द्वेष्टि यम् च वयम् द्विष्मः इति यम् एव द्वेष्टि तम् शुचा अर्पयति आपः अस्मान् प्रविशन्तु आपः अस्मासु जागृत इति

प्राचीम् च एव वसन्तम् च पुरस्तात् प्रविशन्ति अ प्रदाहाय

यमाय त्वा मखाय त्वा इति महावीरम् प्रोक्षति

छन्दांसि एव तत् प्रविशन्ति अ प्रदाहाय

अध्वर्युः एनम् प्रणयति

दक्षिणाभिः प्रततम् पारयिष्णुम् इति

पशून् एव तत् प्रविशन्ति अ प्रदाहाय

प्रतीचीम् च एव वर्षाः च पश्चात् प्रविशन्ति अ प्रदाहाय

अध्वर्युः अन्यान् ऋत्विजः संप्रेष्यति

पशवः वै जगती

सामभिः त्वा इति सामानि एव अस्य अभितस् चक्रे

ताः वै एतर्हि यज्ञम् वहन्ति

अथ उ संवत्सरम् च एव दिशः च सर्वतस् वर्म कुरुते

ओजः एव तत् प्रविशन्ति अ प्रदाहाय

वाचम् एव तत् प्रविशन्ति अ प्रदाहाय

तत् अध्वर्योः अध्वर्यु त्वम्

होत्राः वै स्तुभः

आशिषम् एव आशास्ते

प्रचरन्ति

दक्षिणाम् च एव ग्रीष्मम् च दक्षिणतस् प्रविशन्ति अ प्रदाहाय

सर्वाभिः एव धीभिः यजमानः यज्ञम् संभरति

तेजः एव तत् प्रविशन्ति अ प्रदाहाय

छन्दांसि प्रविशामि इति

सर्वम् आयुः एति यः एवम् वेद

ऊर्ध्वया त्वा दिशा बृहस्पतिना देवतया पाङ्क्तेन छन्दसा हेमन्तम् ऋतुम् प्रविशामि इति

यज्ञः वै पङ्क्तिः

ब्रह्मणि वै एतर्हि यज्ञः

सर्वाभिः वै धीभिः यज्ञः संभ्रियते

पङ्क्तीम् छन्दः प्रविशामि इति

इदम् कुरुत इदम् कुरुत इति एव एतत् आह

एतत् वै वाचः सत्यम् यत् एव वाचः सत्यम्

यजुषः वै एष रथः यत् यज्ञः

सर्वतस् एव एनम् मेध्यम् यज्ञियम् तेन करोति

प्रोक्षितानि प्रतिप्रस्थाता व्यायातयति

सर्वतस् संमार्ष्टि

अतिछन्दसम् छन्दः प्रविशामि इति

उदीचीम् च एव शरदम् च उत्तरात् प्रविशन्ति अ प्रदाहाय

यज्ञम् तत् प्रविशन्ति अ प्रदाहाय

अथ एव एनम् त्रिस् संमार्ष्टि

पशून् एव तत् प्रविशन्ति अ प्रदाहाय

प्रतीच्या त्वा दिशा सवित्रा देवतया जागतेन छन्दसा वर्षाः ऋतुम् प्रविशामि इति

ओजः वै वीर्यम् त्रिष्टुभ्

अनया त्वा दिशा प्रजापतिना देवतया अनाप्तेन छन्दसा शिशिरम् ऋतुम् प्रविशामि इति

विततम् पारगम् दक्षिणाभिः इति एव एतत् आह

भूः भुवः स्वर् ॐ इति

छन्दांसि वै अतिछन्दाः
परिश्रिते यजेत

रक्षसाम् अन्तर्हित्यै

व्रत पतिम् एतस्य व्रतं गच्छति य आहिताग्निस् सन्न् अव्रत्यं चरति

न यज्ञं विच्छिनत्ति

अग्निर् वै देवानां वाजसृत्

अदन्त्य् अस्य अन्नम्

इन्द्रं वै जातं रक्षांस्य् असचन्त

अग्नये वाजसृते ऽष्टाकपालं निर्वपेत् संग्रामे

अमावस्यां रात्रीं निशि यजेत

रक्षसां दुष्ट्यै

स आदीयमानो रक्षोभिस् संमृश्यमानो ऽग्निं प्राविशत्

यद् एतद् अनूच्यते

तस्माद् अग्नी रक्षांस्य् अपाहन्

अग्नये पथिकृते ऽष्टाकपालं निर्वपेद् यस्य पौर्णमासी वा अमावस्या वा अतिपद्येत

वाजम् एव धावति

सा दह्यमाना ह्रदं कौसिदं प्रामज्जत्

सो ऽस्माद् रक्षांस्य् अपहन्ति

अमावस्यां वै रात्रीं निशि रक्षांसि प्रेरते

कृणुष्व पाजः प्रसितिं न पृथ्वीम् इति

स एनं पन्थाम् अपिनयति

तम् एव अन्वारभते

जयति संग्रामम्

तम् एव भागधेयेन उपधावति

रक्षांस्य् एतं सचन्ते य आमयावी

प्रेर्णान्य् एव एनानि अपवपति

अथ उ अग्निर् इव न प्रतिधृषे भवति

तम् एव भागधेयेन उपधावति

तम् अवैक्षत

वि वा एतद् यज्ञं छिनत्ति यद् यज्ञे प्रतत एताम् अन्तर इष्टिम् निर्वपति

अग्नये रक्षः घ्ने ऽष्टाकपालं निर्वपेद् आमयावी

व्रतपतेर् एव अधि व्रतम् आलभते

तस्य कुसिदायी पूर्वस्य अतिद्रुतस्य कूबरं न्यमृणत्

तेन एव पुनः पन्थाम् अवैति

ताम् अग्निर् अनूद्द्रुत्य समदहत्

य एव असौ आग्नेयो ऽष्टाकपालः पूर्णमासे यो ऽमावस्यायां तम् अग्नये पथिकृते कुर्यात्

आनीतो वा एष देवानां य आहिताग्निः

अग्निर् देवानां पथिकृत्

वामदेवस्य एतत् पञ्चदशं रक्षः घ्नम् सामिधेन्यो भवन्ति

इषां वा अक्षम् वा छेत्स्यामि इति

सा द्वितीयम् उपपर्यावर्तत
अन्येषु च अद्भुत उत्पातेषु अहर् रात्रम् अनध्यायो ऽन्यत्र मानसात्

स यद् ऊर्ध्वं नाभेस् तेन ह एतत् प्रजायते यद् ब्राह्मणान् उपनयति यद् अध्यापयति यद् याजयति यत् साधु करोति

गमन आगमनम् च एव सर्वं शुल्के विधीयते

भुक्तं प्रतिगृहीतं च निर्विशेषम् इति श्रुतिः

पितरि उपरते त्रि रात्रम्

आत्म विक्रयिणः पापा महा किल्बिष कारकाः

हन्ति पञ्चदशी विद्यां तस्मात् पर्वणि वर्जयेत्

तस्माद् द्वि नामा द्वि मुखः विप्रो द्वि रेताः द्विजन्मा च इति

भोजनेष्व् आ जरणम्

अथ अपि उदाहरन्ति

सा न दैवे न सा पित्र्ये दासीं तां काश्यपो ऽब्रवीत्

पित्र्य प्रतिग्रह भोजनयोः च तद् दिवस शेषम्

मानसे ऽपि जनन मरणयोः अनध्यायः

न मांसम् अश्नीयान् न स्त्रियम् उपेयात्

शूद्र अपपात्र श्रवण संदर्शनयोः च तावन्तं कालम्

पतन्ति नरके घोरे घ्नन्ति च आसप्तमम् कुलम्

पर्वसु हि रक्षः पिशाचाः व्यभिचारवन्तो भवन्ति इति विज्ञायते

वाते पूति गन्धे नीहारे च नृत्त गीत वादित्र रुदित साम शब्देषु तावन्तं कालम्

अथ यद् अवाचीनं नाभेस् तेन ह अस्य औरसी प्रजा भवति

पाणि मुखः हि ब्राह्मणः

अथ अपि उदाहरन्ति

अहर् रात्रयोः च संध्ययोः पर्वसु च न अधीयीत

वर्षा काले ऽपि वर्ष वर्जम् अहर् रात्रयोः च तद् कालम्

स्तनयित्नु वर्ष विद्युत् संनिपाते त्रि अहम् अनध्यायो ऽन्यत्र वर्षा कालात्

अथ अपि उदाहरन्ति