tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
पुण्यश्लोको महा राजः तेन वै तत् प्रवर्तितम्

जाते ऽथ रामे देवानाम् आदिम् आत्मानम् अच्युतम्

पपात दण्ड वत् भूमौ त्वा अहम् शरणं गतः

तेषां देवावृधो राजा चचार परमं तपः

अश्वग्रीवः सुबाहुः च सुपार्श्वक गवेषणौ

सुरेश सदृशम् पुत्रं देहि दानव सूदनैः

तस्य पुत्रो महा वीर्यः प्रजावान् कौशिकः ततस्

ये च अन्ये वसुदेवस्य वासुदेव अग्रजाः सुताः

जाम्बवत्या वचः श्रुत्वा जगन्नाथः स्वयं हरिः

पृथुकर्मा च तद् पुत्रः तस्मात् पृथुजयो ऽभवत्

भजमानस्य सृञ्जय्यां भजमाना विजज्ञिरे

माद्र्यां वृष्णेः सुतो जज्ञे पृश्निः वै यदु नन्दनः

उपदेवः च पुण्य आत्मा तयोः विश्व प्रमाथिनः

तस्याम् अजनयत् पुत्रम् अक्रूरम् नाम धार्मिकम्

देवकी च अपि तासां तु वरिष्ठा अभूत् सुमध्यमा

पुरीं जगाम विप्र इन्द्राः पुरंदर पुर उपमाम्

संस्तस्य पुत्रो बलवान् नाम्ना विश्वसहः तु सः

अक्रूरस्य स्मृतः पुत्रो देववन्त् इति विश्रुतः

अशिक्षयत् अमित्र हनः प्रियां तां भ्रान्त लोचनाम्

देववन्त् उपदेवः च सुदेवो देवरक्षितः

स गोवर्धनम् आसाद्य तताप विपुलं तपः

अनमित्रात् अभूत् निघ्नः निघ्नस्य द्वौ बभूवतुः

अनोः तु पुरुकुत्सो अभूत् अंशुः तस्य च रिक्थ भाज्

तस्य भीमरथः पुत्रः तस्मात् नवरथः ऽभवत्

अन्धकात् काश्य दुहिता लेभे च चतुरः सुतान्

वृष्णेः सुमित्रो बलवान् अनमित्रः शिनः तथा

तस्य च आसीत् दशरथः पुत्रः परम धार्मिकः

तस्य पुत्रो महान् स्वातिर् उशद्गुस् तद् सुतः ऽभवत्

सत्यवान् सत्य सम्पन्नः सत्यकः तद् सुतः ऽभवत्

अनमित्रात् शिनिः जज्ञे कनिष्ठाद् वृष्णि नन्दनात्

असूत देवकी कृष्णं श्रीवत्स अङ्कित वक्षसम्

नमस्ये जगतां योनिं योगिनीं परमां कलाम्

रूप लावण्य सम्पन्नाम् ह्रीमतीम् अपि कन्यकाम्

गच्छ इति आह महा राजैः न स्थातव्यं त्वया पुनः

जाम्बवती अब्रवीत् कृष्णं भार्या तस्य शुचि स्मिता

एतस्मिन् अन्तरे क्रुद्धो राजानं राक्षस ईश्वरः

ततः प्रणम्य हृष्ट आत्मा राजा नवरथः पराम्

मम त्वं पुण्डरीकाक्ष विशिष्टं गुणवत्तमम्

स शूरः तद् सुतः धीमान् वसुदेवो ऽथ तद् सुतः

तत् शृणुध्वम् मुनि श्रेष्ठाः यथा असौ देवकी सुतः

कैशिकस्य सुतः चेदिः चैद्याः तस्य अभवन् सुताः

दान धर्म रतः नित्यं सम्यक् शील परायणः

तेषां प्रधानो ज्योतिष्मान् वपुष्मन्त् तद् सुतः ऽभवत्

ईजे स च अश्वमेधेन देवक्षत्रः च तद् सुतः

सुषेणः च तथा उदायी भद्रसेनो महा बलः

जैमूतिर् अभवद् वीरो विकृतिः पर वीर हा

कृतवर्मा अथ तद् पुत्रः देवरः तद् सुतः स्मृतः

सात्वतः सत्त्व सम्पन्नः कौशल्यां सुषुवे सुतान्

तस्य पुत्रः पृथुयशा राजा अभूत् धर्म तत्परः

भजमानात् अभूत् पुत्रः प्रख्यातो ऽसौ विदूरथः

क्रोष्टोः एकः ऽभवत् पुत्रो वृजिनीवन्त् इति श्रुतिः

वसुदेवात् महा बाहुः वासुदेवो जगद्गुरुः

तस्य नाम्ना तु विख्यातं सात्वतं नाम शोभनम्

दशार्ह पुत्रः अपि आरोहः जीमूतः तद् सुतः ऽभवत्

असूत रामं लोक ईशम् बलभद्रं हलायुधम्

महात्मा दान निरतः धनुर्वेद विदाम् वरः

ऋजुदासो भद्रदासः कीर्तिमन्त् अपि पूर्वजः

हन्तुं समागतः स्थानं यत्र देवी सरस्वती

शिक्षयामास विधिवद् गान विद्याम् च कन्यकाम्

धृतिः तस्य अभवत् पुत्रः संस्तः तस्य अपि अभूत् सुतः

सुभूमी राष्ट्रपालः च तुष्टिमन्त् शङ्कुः एव च

चारुश्रवाः चारुयशाः प्रद्युम्नः शङ्ख एव च

सुबाहुः नाम गन्धर्वः ताम् आदाय ययौ पुरीम्

सुषेण वीर सुग्रीव सुभोज नरवाहनाः

पुनर्वसुः च अभिजितः संबभूव आहुकः सुतः

अथ चैत्ररथिः लोके शशबिन्दुः इति स्मृतः

प्रवर्तते महा शास्त्रम् कुण्ड आदीनाम् हित आवहम्

त्रिलोक मातुः तद् स्थानम् शशाङ्क आदित्य संनिभम्

रोहिणी च महाभागा वसुदेवस्य शोभना

अन्वधावत संक्रुद्धो राक्षसः तम् महा बलः

तस्य आसीत् तुम्बुरुसखा विद्वान् पुत्रो नलः किल

रेवती नाम रामस्य भार्या आसीत् सु गुण अन्विता

तस्य वीतरथो विप्रा रुद्र भक्तः महा बलः
उपमङ्गुः तथा मङ्गुः अन्ये च बहवः सुताः

रुक्मिण्यां वासुदेवस्य महा बल पराक्रमाः

स एव परमात्मा असौ वासुदेवो जगत् मयः

उमा देह समुद्भूता योग निद्रा च कौशिकी

तद् अन्तरे महद् भूतं युग अन्त आदित्य संनिभम्

सूत उवाच

अथ अंशोः सत्वतो नाम विष्णु भक्तः प्रतापवान्

सात्यकिः युयुधानः तु तस्य असङ्गः ऽभवत् सुतः

ईजे च विविधैः यज्ञैः हेमैः देवीम् सरस्वतीम्

वीणा वादन तत्त्व ज्ञान् गान शास्त्र विशारदान्

स लब्ध्वा वरम् अव्यग्रः वरेण्यं वृषवाहनम्

ववन्दे शिरसा दृष्ट्वा साक्षाद् देवीं सरस्वतीम्

वपुष्मतो बृहन्मेधा श्रीदेवः तद् सुतः ऽभवत्

तस्याम् अपि अभवन् पुत्रा गन्धर्वस्य सु तेजसः

वृकदेवा उपदेवा च तथा अन्या देवरक्षिता

सात्वतः तस्य पुत्रो ऽभूत् सर्व शास्त्र विशारदः

स नारदस्य वचनाद् वासुदेव अर्चन अन्वितम्

बभूवुः आत्मजाः तासु शतशो ऽथ सहस्रशः

अपश्यत् परमं स्थानं सरस्वत्या सु गोपितम्

पृथुकीर्तिः अभूत् तस्मात् पृथुदानः ततस् ऽभवत्

ततस् तम् जननी पुत्रं बाल्ये वयसि शोभनम्

तस्य अभूत् रुक्मकवचः परावृत् तस्य सत्तमाः

कुणिः तस्य सुतो धीमान् तस्य पुत्रो युगंधरः

तस्याम् उत्पादयामास पुत्रौ द्वौ निशठ उल्मुकौ

तस्य गान रतस्य अथ भगवन्त् अम्बिकापतिः

ख्यायते तस्य नाम् अनुः अनोः आनकदुन्दुभिः

कदाचिद् मृगयाम् यातो दृष्ट्वा राक्षसम् ऊर्जितम्

असूत पत्नी संकर्षं रामं ज्येष्ठं हलायुधम्

अथ आसीत् अभिजित् पुत्रो वीरः तु आनकदुन्दुभेः

ज्येष्ठं च भजमान आख्यम् धनुर्वेद विदाम् वरम्

तेषां स्वसारः सप्ता आसन् वसुदेवाय ता ददौ

तस्याम् उत्पादयामास सु भुजम् नाम शोभनम्

स्थापयामास देवेशीं तत्र भक्ति समन्वितः

दुर्योधनो अग्नि संकाशः शूल आसक्त महा करः

षोडश स्त्री सहस्राणि कृष्णस्य अक्लिष्ट कर्मणः

दुद्राव महता आविष्टः भयेन मुनि पुंगवाः

हिरण्यगर्भ महिषीम् त्रिनेत्रां चन्द्र शेखराम्

राजा नवरथो भीत्या न अति दूरात् अनुत्तमम्

नमस्यामि महादेवीं साक्षाद् देवीं सरस्वतीम्

प्रसेनः तु महाभागः सत्राजित् नाम च उत्तमः

स तत् वेगेन महता सम्प्राप्य मतिमान् नृपः

देव्या भक्तो महा तेजाः शकुनिः तस्य च आत्मजः

शूलेन उरसि निर्भिद्य पातयामास तं भुवि

कुकुरं भजमानं च शुचिं कम्बलबर्हिषम्

कपोतरोमा विपुलः तस्य पुत्रो विलोमकः

तान् दृष्ट्वा तनयान् वीरान् रौक्मिणेयान् जनार्दनम्

बभूव तस्यां देवक्यां रोहिण्याम् अपि माधवः

पुत्रः सर्व गुण उपेतः मम भूयात् इति प्रभुः

बभूव देवकीपुत्रो देवैः अभ्यर्थितः हरिः

स्वयम्भोजः ततस् तस्मात् हृदिकः शत्रु तापनः

कुकुरस्य सुतो वृष्णिः वृष्णेः तु तनयो ऽभवत्

कन्या रत्नम् ददौ देवो दुर्लभं त्रिदशैः अपि

वाच् देवताम् अन् आदि अन्ताम् ईश्वरीं ब्रह्मचारिणीम्

प्राक् एव कंसः तान् सर्वान् जघान मुनि पुंगवाः

तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिर् बद्धाञ्जलिर् अमित्र जित्

वरं तस्मै ददौ देवो ब्रह्मा लोकमहेश्वरः

पाहि मां परमेशानि भीतं शरणम् आगतम्

क्रथस्य अपि अभवत् कुन्ती वृष्णी तस्य अभवत् सुतः

समारेभे तपः कर्तुं तपोनिधिः अरिंदमः

अन्धकं वै महाभोजं वृष्णिं देवावृधं नृपम्

उशद्गोः अभवत् पुत्रो नाम्ना चित्ररथो बली

वंशस्य च अक्षयाम् कीर्तिं गान योगम् अनुत्तमम्

दृष्ट्वा लेभे सुतं रुद्रं तप्त्वा तीव्रं महत् तपः

तस्याम् उत्पादयामास पञ्च पुत्रान् अनुत्तमान्

हलायुधः स्वयं साक्षात् शेषः संकर्षणः प्रभुः

पूजयामास गानेन स्थाणुं त्रिदश पूजितम्

मधुः तस्य तु दायादः तस्मात् कुरुवशो ऽभवत्

उद्ववाह आत्मजाम् कन्यां गन्धर्वाणां तु मानसीम्

महाभोज कुले जाता भोजा वैमार्तिकाः तथा

पृथुश्रवाः तस्य पुत्रः तस्य आसीत् पृथुसत्तमः

पुत्र द्वयम् अभूत् तस्य सुत्रामा च अनुः एव च
मां खेदयत्य् एतद् अजस्य जन्म विडम्बनम् यद् वसुदेव गेहे

पुलक उद्भिन्न सर्व अङ्गः मुञ्चन् शुचः

वित्तस्य च उरु भारस्य चिकीर्षन् सत् व्ययम् विभुः

आदाय अन्तर् अधाद् यस् तु स्व बिम्बम् लोकलोचनम्

प्रदर्श्य अतप्त तपसाम् अ वितृप्त दृशाम् नृणाम्

भ्राम्यते धीर् न तद् वाक्यैः आत्मन्य् उप्त आत्मनः हरौ

श्री शुकः उवाच

यां योगिनः संस्पृहयन्ति सम्यग् योगेन कस् तद् विरहम् सहेत

पूर्णार्थो लक्षितस् तेन स्नेह प्रसर संप्लुतः

विपन्नान् विष पानेन निगृह्य भुजग अधिपम्

ततो नन्द व्रजम् इतः पित्रा कंसाद् विबिभ्यता

प्रतिवक्तुं न च उत्सेह औत्कण्ठ्यात् स्मारित ईश्वरः

सात्वताम् ऋषभं सर्वे भूतावासम् अमंसत

दृष्टा भवद्भिर् ननु राजसूये चैद्यस्य कृष्णं द्विषतो ऽपि सिद्धिः

लीलया व्यनुदत् तांस् तान् बालः क्रीडनकान् इव

मन्ये ऽसुरान् भागवतांस् त्र्यधीशे संरम्भ मार्ग अभिनिविष्ट चित्तान्

कौमारीं दर्शयंश् चेष्टां प्रेक्षणीयां व्रजौकसाम्

तात अम्बैः कंसाद् उरु शङ्कितानाम् प्रसीदतं नो अकृत निष्कृतीनाम्

कार्त्स्न्येन च अद्य इह गतं विधातुर् अर्वाक् सृतौ कौशलम् इत्य् अमन्यत

गोत्र लीला आतपत्रेण त्रातो भद्रैः अनुगृह्णता

व्रजे च वासो अरि भयात् इव स्वयं पुराद् व्यवात्सीद् यत् अनन्त वीर्यः

किं नु नः कुशलं ब्रूयां गत _ गृहेष्व् अहम्

यो विस्फुरत् भ्रू विटपेन भूमेर् भारं कृतान्तेन तिरस् चकार

को वा अमुष्य अङ्घ्रि सरोज रेणुम् विस्मर्तुम् पुमान्

व्रजस्त्रियो अनुप्रवृत्त ध्यः ऽवतस्थुः किल कृत्यशेषाः

परीतो वत्सपैर् वत्सांश् चारयन् व्यहरद् विभुः

यन् मर्त्य लीला औपयिकम् स्व योग माया बलम् दर्शयता गृहीतम्

विमृज्य नेत्रे विदुरं प्रीत्या आह उद्धवः उत्स्मयन्

परावर ईशः महत् अंश युक्तः ह्य् अजो ऽपि जातो भगवान् यथा अग्निः

शरच्छशि करैः मृष्टं मानयन् रजनीमुखम्

कृष्ण द्युमणि निम्लोचे गीर्णेष्व् अजगरेण ह

एकादश समास् तत्र गूढ अर्चीः सबलो ऽवसत्

नेत्रैः पिबन्तो नयन अभिरामम् पार्थ अस्त्र पूतः पदम् आपुर् अस्य

तीव्रेण भक्ति योगेन निमग्नः साधु निर्वृतः

चिकीर्षुर् भगवान् अस्याः शम् अजेन अभियाचितः

देवस्य मायया स्पृष्टा ये च अन्यत् असत् आश्रिताः

यः पञ्च हायनः मात्रा प्रातर् आशाय याचितः

रुदन्न् इव हसन् मुग्ध बाल सिंह अवलोकनः

बलिं हरद्भिश् चिर लोकपालैः किरीट कोट्या ईडित पाद पीठः

स मुहूर्तम् अभूत् तूष्णीं कृष्ण अङ्घ्रि सुधया भृशम्

दुनोति चेतः स्मरतो मम एतत् यद् आह पादाव् अभिवन्द्य पित्रोः

चारयन्न् अनुगान् गोपान् अरीरमत्

स्वयं त्व् असाम्य अतिशयः त्र्यधीशः स्वाः राज्य लक्ष्मी समस्त कामः

लेभे गतिं धात्री उचिताम् ततो ऽन्यं कं वा दयालुं शरणं व्रजेम

ये संयुगे ऽचक्षत तार्क्ष्यपुत्रम् अंसे सुनाभ आयुधम् आपतन्तम्

गायन् कल पदम् रेमे स्त्रीणां मण्डल मण्डनः

ये संवसन्तो न विदुर् हरिं मीना इव उडुपम्

यमुना उपवने _ द्विज संकुलित अङ्घ्रिपे

स कथं सेवया तस्य कालेन जरसं गतः

तिष्ठन् निषण्णं परमेष्ठि धिष्ण्ये न्यबोधयद् देव निधारय इति

शनकैर् नृलोकं पुनर् आगतः

स्व शान्त रूपेषु इतरैः स्व रूपैः अनुकम्पित आत्मा

इङ्गित ज्ञाः पुरु प्रौढाः एक आरामाः च सात्वताः

उद्धव उवाच

इति भागवतः पृष्टः क्षत्त्रा वार्त्तां प्रिय आश्रयाम्

तत् तस्य कैंकर्यम् अलं भृतान् नो विग्लापयत्य् अङ्ग यद् उग्रसेनम्

विस्मापनं स्वस्य च सौभग ऋद्ध्याः परं पदं भूषण भूषण अङ्गम्

वर्षति इन्द्रे व्रजः कोपाद् भग्न माने अति विह्वलः

स एव गोधनं लक्ष्म्या निकेतं सित गोवृषम्

तन् न ऐच्छत् रचयन् यस्य सपर्यां बाल लीलया
विद्यात् एक पथम् रोगं न अति पूर्ण चतुष्पदम्

भिषजा प्राक् परीक्ष्य एवम् विकाराणां स्व लक्षणम्

न इति मैत्रेयः किं कारणं दृश्यन्ते हि आतुराः केचिद् उपकरणवन्तः च परिचारक सम्पन्नाः च आत्मवन्तः च कुशलैः च भिषग्भिः अनुष्ठिताः समुत्तिष्ठमानाः तथा अयुक्ताः च अपरे म्रियमाणाः तस्मात् भेषजम् अकिंचित्करम् भवति तत् यथा श्वभ्रे सरसि च प्रसिक्तम् अल्पम् उदकम् नद्यां वा स्यन्दमानायां पांसु धाने वा पांसु मुष्टिः प्रकीर्ण इति तथा अपरे दृश्यन्ते ऽनुपकरणाश् च अपरिचारकाः च अनात्मवन्तः च अकुशलैः च भिषग्भिः अनुष्ठिताः समुत्तिष्ठमानाः तथा अयुक्ताः म्रियमाणाः च अपरे

नित्य अनुशायिनम् रोगं दीर्घ कालम् अवस्थितम्

सुख साध्यम् मतं साध्यं कृच्छ्र साध्यम् अथ अपि च

द्वि पथम् न अतिकालम् वा कृच्छ्र साध्यम् द्वि दोष जम्

अथ अतस् महाचतुष्पादम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

मैत्रेय मिथ्या चिन्त्यत इति आत्रेयः किं कारणं ये हि आतुराः षोडशगुण समुदितेन अनेन भेषजेन उपपद्यमानाः म्रियन्त इति उक्तम् तद् अन् उपपन्नम् न हि भेषज साध्यानाम् व्याधीनां भेषजम् अकारणम् भवति ये पुनर् आतुराः केवलात् भेषजात् ऋते समुत्तिष्ठन्ते न तेषां सम्पूर्ण भेषज उपपादनाय समुत्थान विशेषः न अस्ति यथा हि पतितं पुरुषं सम रथम् उत्थानाय उत्थापयन् पुरुषो बलम् अस्य उपादध्यात् स क्षिप्रतरम् अपरिक्लिष्ट एव उत्तिष्ठेत् तद्वत् सम्पूर्ण भेषज उपलम्भात् आतुराः ये च आतुराः केवलात् भेषजात् अपि म्रियन्ते न च सर्व एव ते भेषज उपपन्नाः समुत्तिष्ठेरन् न हि सर्वे व्याधयो भवन्ति उपाय साध्याः न च उपाय साध्यानाम् व्याधीनाम् अन् उपायेन सिद्धिः अस्ति न च असाध्यानाम् व्याधीनां भेषज समुदायः अयम् अस्ति न हि अलम् ज्ञानवान् भिषज् मुमूर्षुम् आतुरम् उत्थापयितुम् परीक्ष्यकारिणो हि कुशला भवन्ति यथा हि योग ज्ञः अभ्यास नित्यः इष्वासो धनुर् आदाय इषुम् अस्यन् न अति विप्रकृष्टे महति काये न अपराधवान् भवति सम्पादयति च इष्ट कार्यम् तथा भिषक् स्व गुण सम्पन्नः उपकरणवान् वीक्ष्य कर्म आरभमाणः साध्य रोगम् अनपराधः सम्पादयति एव आतुरम् आरोग्येण तस्मात् न भेषजम् अभेषजेन अविशिष्टम् भवति

न स मैत्रेय तुल्यानाम् मिथ्या बुद्धिम् प्रकल्पयेत्

न च तुल्य गुणः दूष्यो न दोषः प्रकृतिः भवेत्

चतुष्पाद उपपत्तिः च सुख साध्यस्य लक्षणम्

चतुष्पादं षोडश कलम् भेषजम् इति भिषजो भाषन्ते यत् उक्तम् पूर्व अध्याये षोडशगुणम् इति तत् भेषजम् युक्ति युक्तम् अलम् आरोग्याय इति भगवान् पुनर्वसुः आत्रेयः

गम्भीरं बहु धातु स्थम् मर्म संधि समाश्रितम्

हेतवः पूर्वरूपाणि रूपाणि अल्पानि यस्य च

दोषः च एकः समुत्पत्तौ देहः सर्व औषध क्षमः

आत्रेय मैत्रेय मती मति द्वैविध्य निश्चयः

तत्र श्लोकौ

साध्य असाध्य विभाग ज्ञः ज्ञान पूर्वम् चिकित्सकः

इह औषधम् पाद गुणाः प्रभवो भेषज आश्रयः

काले च आरभते कर्म यत् तत् साधयति ध्रुवम्

दुर्बलस्य सु संवृद्धम् व्याधिं स अरिष्टम् एव च

गर्भिणी वृद्ध बालानाम् न अति उपद्रव पीडितम्

प्राप्नुयात् नियतम् वैद्यो यो ऽसाध्यं समुपाचरेत्

निमित्त पूर्वरूपाणाम् रूपाणां मध्यमे बले

गतिः एका नव त्वम् च रोगस्य उपद्रवः न च

चतुर्विध विकल्पाः च व्याधयः स्व स्व लक्षणाः

साध्य असाध्य विभाग ज्ञः यः सम्यक् प्रतिपत्तिमान्

लब्ध अल्प सुखम् अल्पेन हेतुना आशु प्रवर्तकम्

द्विविधं च अपि असाध्यम् स्यात् याप्यम् यत् च अनुपक्रमम्

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

औत्सुक्य अरति सम्मोह करम् इन्द्रिय नाशनम्

काल प्रकृति दूष्याणाम् सामान्ये ऽन्यतमस्य च

शस्त्र क्षार अग्नि कृत्यानाम् अनवम् कृच्छ्र देश जम्

यतस् च प्रतिकुर्वन् सिध्यति प्रतिकुर्वन् म्रियते अप्रतिकुर्वन् सिध्यति अप्रतिकुर्वन् म्रियते ततस् चिन्त्यते भेषजम् अभेषजेन अविशिष्टम् इति

अर्थ विद्या यशस् हानिम् उपक्रोशम् असंग्रहम्
साध्यानां त्रिविधः च अल्प मध्यम उत्कृष्ट ताम् प्रति
अ दण्ड्य दण्डने राज्ञो दण्डः त्रिंशद्गुणः ऽम्भसि

दिवा रात्रौ वा स शस्त्रस्य प्रविशत उत्तमो दण्डः

अमानुष प्राणि वधे प्राणि दानम् च

श्वपाकी गमने कृत कबन्ध अङ्कः पर विषयम् गच्छेत् श्वपाक त्वम् वा शूद्रः

सर्वत्र राज भार्या गमने कुम्भीपाकः

वृक्ष छेदने दम्य रश्मि हरणे चतुष्पदानाम् अ दान्त सेवने वाहने वा काष्ठ लोष्ट पाषाण दण्ड बाण बाहु विक्षेपणेषु याने हस्तिना च संघट्टने अपेहि इति प्रक्रोशन्न् अ दण्ड्यः

स कामा तद् एव लभेत दास परिचारक आहितक भुक्ता च

मुषितं प्रवासितं च एषाम् अनिर्गतं रात्रौ ग्राम स्वामी दद्यात्

हस्तिना रोषितेन हतो द्रोण अन्नम् मद्य कुंभम् माल्य अनुलेपनम् दन्त प्रमार्जनम् च पटं दद्यात्

उदासीन वधे यातुर् उत्तमो दण्डः

ग्रामेषु अन्तर् सार्थिका ज्ञात साराः वसेयुः

शृङ्गिणा दंष्ट्रिणा वा हिंस्यमानम् अ मोक्षयतः स्वामिनः पूर्वः साहस दण्डः प्रतिक्रुष्टस्य द्विगुणः

स्त्रियम् अयोनौ गच्छतः पूर्वः साहस दण्डः पुरुषम् अधिमेहतः च

ब्राह्मण्याम् अ गुप्तायाम् क्षत्रियस्य उत्तमः सर्व स्वम् वैश्यस्य शूद्रः कटाग्निना दह्येत

पर गृह अभिगमने दिवा पूर्वः साहस दण्डः रात्रौ मध्यमः

भिक्षुक वैदेहकौ मत्त उन्मत्तौ बलाद् आपदि च अति संनिकृष्टाः प्रवृत्त प्रवेशाः च अ दण्ड्याः अन्यत्र प्रतिषेधात्

बाल अधिष्ठितम् अपुरुषं वा यानं राजा हरेत्

स्व वेश्मनः विरात्राद् ऊर्ध्वं परिवारम् आरोहतः पूर्वः साहस दण्डः पर वेश्मनः मध्यमः ग्राम आराम वाट भेदिनः च

छिन्न नस्यम् भग्न युगम् तिर्यक् प्रतिमुख आगतम् प्रत्यासरद् वा चक्र युक्तम् याता पशु मनुष्य संबाधे वा हिंसायाम् अ दण्ड्यः

शृङ्गि दंष्ट्रिभ्याम् अन्योन्यं घातयतः तत् च तावत् च दण्डः

शास्ता हि वरुणो राज्ञां मिथ्या व्याचरतां नृषु

ब्राह्मणम् अपेयम् अभक्ष्यं वा ग्रासयत उत्तमो दण्डः क्षत्रियं मध्यमः वैश्यं पूर्वः साहस दण्डः शूद्रं चतुष्पञ्चाशत् पणः दण्डः

ग्राम अन्तरेषु वा मुषितं प्रवासितं विवीत अध्यक्षः दद्यात्

अश्वमेध अवभृथ स्नानेन तुल्यो हस्तिना वध इति पाद प्रक्षालनम्

अ सीमा अवरोधे पञ्च ग्रामी दश ग्रामी वा

कामं भार्यायाम् अन् इच्छन्त्याम् कन्यायां वा दार अर्थिनः भर्तरि भार्याया वा संवदन करणम्

रूपाजीवायाः प्रसह्य उपभोगे द्वादश पणः दण्डः

तेन तत् पूयते पापं राज्ञो दण्ड अपचार जम्

मैथुने द्वादश पणः तिर्यग्योनिषु अनात्मनः

माता पित्रोः भगिनीं मातुलानीम् आचार्याणीं स्नुषां दुहितरं भगिनीं वा अधिचरतः त्रि लिङ्ग छेदनम् वधः च

अन्यथा यथा उक्तम् मानुष प्राणि हिंसायाम् दण्डम् अभ्यावहेत्

प्रव्रजिता गमने चतुर्विंशति पणः दण्डः

स कामा तद् एव लभेत

बहूनाम् एकाम् अधिचरतां पृथक् चतुर्विंशति पणः दण्डः

कृत्या अभिचाराभ्याम् यत् परम् आपादयेत् तद् आपादयितव्यः

लोम दोह वाहन प्रजनन उपकारिणाम् क्षुद्र पशूनाम् आदाने तत् च तावत् च दण्डः प्रवासने च अन्यत्र देव पितृ कार्येभ्यः

बाले यातरि यान स्थः स्वामी दण्ड्यो ऽस्वामिनि यान स्थः प्राप्तव्यवहारो वा याता
हृदि संसारिणां साक्षात् सकलः परमेश्वरः

तस्मात् अभेद बुद्ध्या एव सप्तविंशत् प्रभेदात्

यत् ज्ञानम् निर्मलं शुद्धं निर्विकल्पं निराश्रयम्

प्रत्यय अर्थम् हि जगताम् एकस्थः अपि दिवाकरः

वदन्ति मुनयः केचिद् कर्मणा तस्य संगतिम्

भेदो जनानां लोके अस्मिन् प्रतिभासो विचारतः

स्वप्ने च विपुलान् भोगान् भुक्त्वा मर्त्यः सुखी भवेत्

सकलं मुनयः केचिद् सदा संसार वर्तिनः

प्रकृतिः तस्य पत्नी च पुरुषो लिङ्गम् उच्यते

विज्ञानम् इति विप्र इन्द्राः श्रुत्वा श्रुतिशिरसि अजम्

स स्व इच्छया शिवः साक्षात् देव्या सार्धं स्थितः प्रभुः

योगिनां निष्कलो देवो ज्ञानिनां च जगत् मयः

वक्त्रात् वै ब्राह्मणाः सर्वे ब्रह्मा च भगवान् प्रभुः

ध्यान यज्ञात् परः न अस्ति ध्यानं ज्ञानस्य साधनम्

त्रिविधं परमेशस्य वपुः लोके प्रशस्यते

निष्कलः सकलः च इति सर्वं शिव मयम् ततः

तृतीयं सकलं च एव न अन्यथा इति द्विजोत्तमाः

वैश्याः च ऊरु प्रदेशात् तु शूद्राः पादात् पिनाकिनः

सोम सूर्य अग्नयः नेत्रे दिशः श्रोत्रं महात्मनः

अर्थो विचारतो न अस्ति इति अन्ये तत्त्व अर्थ वेदिनः

जन्तवो दिवि भूमौ च सर्वे वै पाञ्चभौतिकाः

तत् ज्ञानम् भ्रान्ति रहितम् इति अन्ये न इति च अपरे

निष्कलं प्रथमं च एकम् ततः सकल निष्कलम्

इन्द्र उपेन्द्रौ भुजाभ्यां तु क्षत्रियाश् च महात्मनः

दुःखी च भोगं दुःखं च न अनुभूतम् विचारतः

ये तत्र पश्यन्ति शिवं त्रिस् अस्रे त्रि तत्त्व मध्ये त्रिगुणं त्रियक्षम्

गुरु प्रकाशकम् ज्ञानम् इति अन्ये मुनयो द्विजाः

दृश्यते श्रूयते यत् यत् तत् तत् विद्धि शिव आत्मकम्

व्योम् एकम् अपि दृष्टं हि शरावं प्रति सुव्रताः

निष्कलं सर्व गम् ज्ञेयं योगिनां हृदि संस्थितम्

द्यौः मूर्धा तु विभोः तस्य खं नाभिः परमेष्ठिनः

यजन्ति देहे बाह्ये च चतुष्कोणे षष् अस्रके

तम् एकम् आहुः द्विगुणम् च केचिद् केचिद् तम् आहुः त्रिगुण आत्मकम् च

विशुद्धा विद्यया सर्वे ब्रह्म विद्या विदः जनाः

भक्त्या च योगेन शुभेन युक्ता विप्राः सदा धर्म रताः विशिष्टाः

ऋषय ऊचुः

अर्चयन्ति मुहुः केचिद् सदा सकल निष्कलम्

एकः अपि बहुधा दृष्टो जलाधारेषु सुव्रताः

तथा अपि बहुला दृष्टा जाति व्यक्ति विभेदात्

कर्म यज्ञ रताः स्थूलाः स्थूल लिङ्ग अर्चने रताः

यदा समरसे निष्ठो योगी ध्यानेन पश्यति

न अस्ति क्रिया च लोकेषु सुखं दुःखं विचारतः

न अस्ति विज्ञानिनां शौचं प्रायश्चित्त आदि चोदना

यथा स्थूलम् अयुक्तानाम् मृद् काष्ठ आद्यैः प्रकल्पितम्

अथ अनेन एव कर्म आत्मा प्रकृत्याः तु प्रवर्तकः

पुष्करावर्तक आद्याः तु केशाः तस्य प्रकीर्तिताः

सर्वज्ञं हृदये केचिद् शिव लिङ्गे विभावसौ

पृथक् त्वम् च अपृथक् त्वम् च शंकरस्य इति च अपरे

चरणौ च एव पातालं समुद्रः तस्य च अम्बरम्

शब्द आदि विषयम् ज्ञानं ज्ञानम् इति अभिधीयते

निष्कलो निर्मलो नित्यः सकल त्वम् कथं गतः

एवम् आहुः तथा अन्ये च सर्वे वेद अर्थ तत्त्व गाः

संतारण अर्थम् च शिवः सत् असत् व्यक्ति वर्जितः

यजन्ति योगेशम् अशेष मूर्तिम् षष् अस्र मध्ये भगवन्तम् एव

आध्यात्मिकं च यत् लिङ्गम् प्रत्यक्षं यस्य नो भवेत्

बाह्यं स्थूलं मुनि श्रेष्ठाः सूक्ष्मम् आभ्यन्तरम् द्विजाः

दश अरे द्वादशारे च षोडशारे त्रिस् अस्रके

धर्म अधर्मौ जपो होमो ध्यानिनां संनिधिः सदा

यथा शिवस् तथा देवी यथा देवी तथा शिवः

असतां भावना अर्थाय न अन्यथा स्थूल विग्रहः

सूत उवाच

वायवो घ्राण जाः तस्य गतिः श्रौतं स्मृतिस् तथा

जप यज्ञ सहस्रेभ्यः ध्यान यज्ञः विशिष्यते

पुंसां तु पुरुषः श्रीमान् ज्ञान गम्यः न च अन्यथा

कर्म यज्ञ सहस्रेभ्यः तपस् यज्ञः विशिष्यते

एवम् अभ्यर्चयन्ति एव स दाराः स सुताः नराः
हते तस्मिन् सुर अरातौ रावणे बल गर्विते

हन्ति दाह ज्वर श्वास रक्त अतीसार तृष् वमीः

तद्वत् प्रोक्ता सिता क्षुद्रा विशेषाद् गर्भ कारिणी

गोकण्टको गोक्षुरको वनशृङ्गाट इति अपि

कण्टकारी तु दुःस्पर्शा क्षुद्रा व्याघ्री निदिग्धिका

दोष तृष्णा आम शूल अर्शस् विष दाह ज्वर अपहा

उष्णा कुष्ठ ज्वर श्वास शूल कास अग्निमान्द्य जित्

चक्रलक्षणिका धीरा विशल्या च रसायनी

तद् फलम् बृंहणं वृष्यं गुरु केश्यं रसायनम्

न अति उष्णम् बृंहणं ग्राहि ज्वर श्वास अश्मरी _

रसायनी बल करा चक्षुष्या ग्राहिणी लघुः

बल्यं श्लेष्म आस्य दौर्गन्ध्य मल वात श्रम अपहम्

पृश्निपर्णी त्रिदोष घ्ना वृष्या उष्णा मधुरा सरा

काश्मीरी काश्मरी हीरा काश्मर्यः पीतरोहिणी

तान् इन्द्रः जीवयामास संसिच्य अमृत वृष्टिभिः

वात श्लेष्म हरः बल्यो लघुः उष्णः च पाचनः

ताम्बूलवल्ली ताम्बूली नागिनी नागवल्लरी

गुडूची मधुपर्णी स्याद् अमृता अमृतवल्लरी

कण्टालिका कण्टकिनी धावनी बृहती तथा

मण्डूकपर्ण पत्त्रोर्ण शुकनास कुटन्नटाः

गोक्षुरः क्षुरकः अपि स्यात् त्रिकण्टः स्वादुकण्टकः

हृद्यं कषायं मधुरं रोचनं लघु दीपनम्

बृहती ग्राहिणी हृद्या पाचनी कफ वात कृत्

मधुरो दीपनो वृष्यः पुष्टि दः च अश्मरी हरः

पाटला तुवरा तिक्ता अनुष्णा दोषत्रय अपहा

निहन्ति पीनसं पार्श्व पीडा कृमि हृदामयान्

तिक्ता विष हरा स्वादुः क्षत कास क्रिमि _

पञ्चमूलं महत् तिक्तम् कषायं कफ वात नुद्

गाम्भारी भद्रपर्णी च श्रीपर्णी मधुपर्णिका

मुद्गपर्णी हिमा रूक्षा तिक्ता स्वादुः च शुक्रला

अग्निमन्थो जयः स स्याच् छ्रीपर्णी गणिकारिका

विदारिगन्धा दीर्घाङ्गी दीर्घपत्त्रा अंशुमती अपि

मुद्गपर्णी काकपर्णी सूर्यपर्ण्य् अल्पिका सहा

गोक्षुरः पञ्चभिः च एतैः कनिष्ठं पञ्चमूलकम्

शालिपर्णी गुरुः छर्दि ज्वर श्वास अतिसार जित्

टुण्टुकस्य फलं बालं रूक्षं वात कफ अपहम्

शोष दोषत्रय हरा बृंहणा उक्ता रसायनी

जीवन्ती जीवनी जीवा जीवनीया मधुस्रवा

पुष्पं कषायं मधुरं हिमं हृद्यं कफ अस्र नुद्

काश्मरी तुवरा तिक्ता वीर्य उष्णा मधुरा गुरुः

हृतो वानर सैन्येन जघान रण मूर्धनि

जीवन्ती तन्त्रिका सोमा सोमवल्ली च कुण्डली

जीवन्ती शीतला स्वादुः स्निग्धा दोषत्रय अपहा

ततो येषु प्रदेशेषु कपि गात्रात् परिच्युताः

ग्राही तिक्तः अनिल श्लेष्म पित्त कास प्रणाशनः

रूक्षा उष्णा पाचनी कास श्वास ज्वर कफ अनिलान्

स्वादु पाके हिमं स्निग्धं तुवर अम्लम् विशुद्धि कृत्

गर्भदा चन्द्रमा चन्द्री चन्द्रपुष्पा प्रियंकरी

दशमूलं त्रिदोष घ्नम् श्वास कास शिरस् _

गोक्षुरः शीतलः स्वादुः बल कृत् वस्ति शोधनः

पाटलिः पाटला अमोघा मधुदूती फलेरुहा

ततस् तम् बलवान् रामः रिपुं जाया अपहारिणम्

श्रीफलः सर्वतोभद्रा पाटला गणिकारिका

प्रमेह श्वास कास अर्शस् कृच्छ्र हृद् रोग वात _

चन्द्रहासा वयःस्था च मण्डली देवनिर्मिता

पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी चित्रपर्णी अहिपर्णी अपि

ताम्रपुष्पी च कथिता अपरा स्यात् पाटला सिता

छिन्ना छिन्नरुहा छिन्नोद्भवा वत्सादनी इति च

दोषत्रय आम तृष् दाह मेह कासान् च पाण्डुताम्

वार्त्ताकी क्षुद्रभण्टाकी महती बृहती कुली

दीर्घवृन्तो अरलुः च अपि पृथुशिम्बः कटंभरः

तयोः फलं कटु रसे पाके च कटुकं भवेत्

प्रमेह श्वास कास अर्शस् कृच्छ्र हृद् रोग वात _

श्रीफलः तुवरः तिक्तः ग्राही रूक्षः अग्नि पित्त कृत्

श्योनाकः शोषणः च स्यात् नट कट्वङ्ग टुण्टुकाः

कृष्णवृन्ता मधुरसा महाकुसुमिका अपि च

शालिपर्णी स्थिरा सौम्या त्रिपर्णी पीवरी गुहा

मङ्गल्य नामधेया च शाकश्रेष्ठा पयस्विनी

गुल्म अर्शस् कृमि हृत् प्रौढम् गुरु वात प्रकोपणम्

वश्यं तिक्तं कटु क्षारं रक्त पित्त करम् लघु

बिल्वः शाण्डिल्य शैलूषौ मालूर श्रीफलौ अपि

ताम्बूलं विशदं रुच्यं तीक्ष्ण उष्णम् तुवरं सरम्

कटु तिक्त आस्य वैरस्य मल अरोचक नाशिनी
शालिपर्णी पृश्निपर्णी वार्त्ताकी कण्टकारिका

चक्षुष्या क्षत शोथ घ्ना ग्राहिणी ज्वर दाह _

पीयूष बिन्दवः पेतुस् तेभ्यो जाता गुडूचिका

दीपनी पाचनी मेध्या भेदिनी भ्रम शोष जित्

पलंकषा श्वदंष्ट्रा च तथा स्याद् इक्षुगन्धिका

पाण्डु _ कटुकः तिक्तः तुवरः मधुरः अग्नि दः

हन्यात् कफ मरुत् कण्डू कास मेदस् क्रिमि ज्वरान्

उभाभ्यां पञ्चमूलाभ्यां दशमूलम् उदाहृतम्

काकमुद्गा च सा प्रोक्ता तथा मार्जारगन्धिका

दोषत्रय हरा लघ्वी ग्रहणी अर्शस् अतिसार जित्

अरुचि श्वास शोथ अस्र छर्दि हिक्का तृषा हरा

पञ्चमूलं लघु स्वादु बल्यं पित्त अनिल अपहम्
केशिनी श्वलोमिनी कवकेशा अवकाशिनी अप इतस् नश्यताम् इतः स्वाहा

एवं सायंप्रातर् दश अहम् जुहुयात्

अन् आलिखन् अवलिखन् किंवदन्त उलूखलश् चपलो नश्यताम् इतः स्वाहा
उप्य परिवप्यौ हुत्वा स दर्भे वपाश्रपण्यौ अग्नौ अनुप्रहृत्य आपोहिष्ठीयाभिः मार्जयित्वा उक्तानि अवदानानि प्राक् स्विष्टकृतः देवतायै बलिम् हरेत्

प्राक् आज्यभागाभ्याम् दर्भेण पशुम् उपाकरोति प्रोक्षति पाययति पर्यग्निम् करोति

दर्भम् आस्तृणाति

पूर्वेण शाखां निहत्य

उत्खिद्य वपाम् शाखाम् विशाखाम् च प्रच्छाद्य चरमे अङ्गारे वपाम् निगृह्य अन्तरा शाखा अग्नी हृत्वा अभिघार्य श्रपयति

संज्ञप्ते यथोक्तम् अद्भिः प्राण आयतनानि स्नापयति

अथ पशु कल्पः उक्तः

तस्मिन् तूष्णीम् सर्वम् यत् न लुप्त अर्थम् देवता होम वर्जम्

घृतम् अवघ्राप्य अपाव्याः जुहोति

तस्मिन् यथोक्तम् संज्ञापयन्ति

उक्तः शेषः
आयुधेभ्यः ह स्म अस्य विजमानः पराङ् एव एति

एतानि वै ब्रह्मणः आयुधानि यत् यज्ञायुधानि

तम् क्षत्रम् अन् अन्वाप्य न्यवर्तत

एताः वै प्रजाः हुतादः यत् ब्राह्मणाः

तम् आप्त्वा परस्तात् निरुध्य अतिष्ठत्

तत् अब्रवीत् उप मा अस्मिन् यज्ञे ह्वयस्व इति

तत् वै निधाय स्वानि आयुधानि ब्रह्मणः एव आयुधैः ब्रह्मणः रूपेण ब्रह्म भूत्वा यज्ञम् उपावर्तस्व इति

प्रजापतिः यज्ञम् असृजत

अथ एनत् क्षत्रम् अन्वागच्छत्

ताभ्यः यज्ञः उदक्रामत्

तस्मात् ह अपि एतर्हि यज्ञः ब्रह्मणि एव ब्राह्मणेषु प्रतिष्ठितः

तथा इति

तम् आप्नोत्

अथ एताः अ हुत अदः यत् राजन्यः वैश्यः शूद्रः

सः आप्तः परस्तात् निरुद्धः तिष्ठन् ज्ञात्वा स्वानि आयुधानि ब्रह्म उपावर्तत

तत् क्षत्रम् निधाय स्वानि आयुधानि ब्रह्मणः एव आयुधैः ब्रह्मणः रूपेण ब्रह्म भूत्वा यज्ञम् उपावर्तत

अथ एनम् ब्रह्म अन्वैत्

यानि एव ब्रह्मणः आयुधानि तैः ब्रह्म अन्वैत् यानि क्षत्रस्य तैः क्षत्रम्

अथ एतानि क्षत्रस्य आयुधानि यत् अश्व रथः कवचः इषु धन्व

तस्मात् ह अपि एतर्हि क्षत्रियः यजमानः निधाय एव स्वानि आयुधानि ब्रह्मणः एव आयुधैः ब्रह्मणः रूपेण ब्रह्म भूत्वा यज्ञम् उपावर्तते

तम् ब्रह्म क्षत्रे अन्वैताम्

तत् तथा इति अब्रवीत्