tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
मध्ये प्राच् अग्र उदक् अग्रान् दर्भान् आस्तीर्य तेषु उदकम् संनिधाय व्रीहि यवान् ओप्य दक्षिणत उदङ्ङ् आसीन ऋत्विग् उपयमनं कारयेत्

समेतेष्व् आह ददानि इति प्रतिगृह्णामि इति त्रिर् आवेदयते

एतद् वः सत्यम् इत्य् उक्त्वा समाना वः सं वो मनांसि इति ऋत्विग् उभौ समीक्षमाणो जपति

अथ ब्रह्म देयायाः प्रदान विधिम् वक्ष्यामः

शुद्ध पक्षस्य पुण्य अहे पर्वणि वा उदक् अग्रान् दर्भान् आस्तीर्य तेषु उपविशतः प्राच् मुखः प्रतिग्रहीता स अमात्यः प्रत्यक् मुखः प्रदाता
इन्द्रेण मन्युना वयम् अभि ष्याम पृतन्यतः

घ्नन्तो वृत्राण्य् अप्रति
अथ रस चारणे ज्ञेयम् आह अभ्रक इत्यादि

यो वादी रस कर्ता आदौ प्रथमं अभ्र चारणम् न जानाति यथा रसः अभ्रकम् चरति ग्रसति पुनः तद् पश्चात् गर्भद्रुति चारणम् यत् रस गर्भे द्रुतं द्रव रूपम् तिष्ठति अभ्र आदिकम् तस्य चारणं ग्रसनं पुनर् अन्ते हेम्नः स्वर्णस्य चारणं ग्रसनं न जानाति स वृथक् एव मिथ्या एव अर्थ क्षयम् धन नाशम् कुरुते कार्य सिद्ध्याः अभावात्

सर्वज्ञ एव रस क्रियायाम् प्रवर्तेत इति भावः
स वा एषो ऽग्निर् एव यद् अग्निष्टोमस् तं यद् अस्तुवंस् तस्माद् अग्नि स्तोमः तम् अग्नि स्तोमम् सन्तम् अग्निष्टोम इत्य् आचक्षते परोक्षेण परोक्ष प्रियाः इव हि देवाः

अथ यद् एनम् ऊर्ध्वं सन्तं ज्योतिर् भूतम् अस्तुवंस् तस्माज् ज्योति स्तोमः तं ज्योति स्तोमम् सन्तं ज्योतिष्टोम इत्य् आचक्षते परोक्षेण परोक्ष प्रियाः इव हि देवाः

यथा ह्य् एव अस्य प्रायणम् एवम् उदयनम् असद् इति

यो वा एकविंशस् त्रिवृद् वै सो अथ उ यद् उभौ तृचौ तृचिनाव् इति ब्रूयात् तेन इति

तद् एषा अभि यज्ञ गाथा गीयते यद् अस्य पूर्वम् अपरं तद् अस्य यद् व् अस्य अपरम् तद् व् अस्य पूर्वम् अहेर् इव सर्पणं शाकलस्य न विजानन्ति यतरत् परस्ताद् इति

तद् आहुर् यत् त्रिवृत् प्रायणम् एकविंशम् उदयनं केन ते समे इति
इदम् अहम् इति मन्त्रेण अवर दर्भ खण्डम् लोहित लिप्तम् आस्य स्थाने ऽपहन्ति

निखनति इति अर्थः
मा अन्यत्र अस्मत् मनः कृथाः यम् त्वा अहिः इव भोगैः नाकुलेन परीमसि

पदेन मर्य मत् त्वम् न एषः न उ अहम् त्वत्

नि त्वा अधमस्मिन् लोम्नि नि उ त्वा मुष्कयोः मृजे

मा अप सृपः

नि ते पदम् पदे मम नि चित्तम् एतु निष्कृतम् यथा असः केवलः मम अहम् साधारणी तव

मा परा सृपः
ये वा इह यज्ञैर् आर्ध्नुवंस् तेषाम् एतानि ज्योतींषि यान्य् अमूनि नक्षत्राणि

तद् यथा ह वा इदम् अ स्पष्ट अवसाने न इह अवसास्यसि न इह अवसास्यसि इति नोनुद्यन्त एवं ह एव एते ऽमुष्मांल् लोकान् नोनुद्यन्ते

तन् नक्षत्राणां नक्षत्र त्वम् यन् न क्षीयन्ति

दर्श पूर्णमासौ वै यज्ञस्य अवसान दर्शौ

ये वा अन् इष्ट्वा दर्श पूर्णमासाभ्याम् सोमेन यजन्ते तेषाम् एतानि ज्योतींषि यान्य् अमूनि नक्षत्राणि पतन्ति इव
सूक्तं बत अवोचत इति तत् सूक्तम् अभवत् तस्मात् सूक्तं तस्मात् सूक्तम् इत्य् आचक्षत एतम् एव सन्तम्

सो ऽब्रवीद् अहम् इदं सर्वम् असानि यच् च क्षुद्रं यच् च महद् इति ते क्षुद्रसूक्ताश् च अभवन् महासूक्ताश् च तस्मात् क्षुद्रसूक्तास् तस्मात् क्षुद्रसूक्ता इत्य् आचक्षत एतम् एव सन्तम्

तं देवा अब्रुवन्न् अयं वै नः सर्वेषां वसिष्ठ इति तं यद् देवा अब्रुवन्न् अयं वै नः सर्वेषां वसिष्ठ इति तस्माद् वसिष्ठस् तस्माद् वसिष्ठ इत्य् आचक्षत एतम् एव सन्तम्

ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एका एव व्याहृतिः प्राण एव प्राण ऋच इत्य् एव विद्यात्

स इदं सर्वम् अभिप्रागाद् यद् इदं किञ्च स यद् इदं सर्वम् अभिप्रागाद् यद् इदं किञ्च तस्मात् प्रगाथास् तस्मात् प्रगाथा इत्य् आचक्षत एतम् एव सन्तम्

एष वा अक्षरम् एष ह्य् एभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यः क्षरति न च एनम् अतिक्षरन्ति स यद् एभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यः क्षरति न च एनम् अतिक्षरन्ति तस्माद् अक्षरं तस्माद् अक्षरम् इत्य् आचक्षत एतम् एव सन्तम्

एष वै पदम् एष हि इमानि सर्वाणि भूतानि पादि स यद् इमानि सर्वाणि भूतानि पादि तस्मात् पदं तस्मात् पदम् इत्य् आचक्षत एतम् एव सन्तम्
कीदृशं स्वर्ण वर्णम् पीत श्वेतम् प्रकाश आख्यम् पुनर् निरञ्जनम् निर्मलं किट्ट रहितम् च

अभ्र सत्त्व विधानम् आह बहलम् इत्यादि

ततस् तद् अभ्र सत्त्व पातन विधेः अनन्तरम् तत् एव अभ्र सत्त्वम् चूर्णीकृत्य कल्कं विधाय क्षार अम्लैः भावितम् कुर्यात् क्षाराः स्वर्जिका आदयः अम्ला जम्बीर आदयः तैः बहुशस् बहु वारम् घर्म पुटितम् कुर्यात् इति अर्थः

कियत् मानम् सत्वं पतति बहलं बहु अन्य विधेः अधिकम्

वटकीकृतं च तत् मृतम् च गगनं तथा उक्तम् न वटको वटकः क्रियत इति वटकीकृतं अत्र अभूत तद् भावे

अस्मिन् सत्वे काचकिट्ट अभावः

पुनः सृष्टि त्रय नीरकणा तुम्बुरु रस मर्दितम् सृष्टिः पूर्व उक्ता तद् त्रयम् मूत्र शुक्र शोणितम् इति नीरकणा जलपिप्पली तुम्बरु प्रतीतं एतेषां रसेन मर्दितं कुर्यात्

केवल सत्त्व चारण विधानम् आह तत् इत्यादि
केन कृत्वा सत्वेषु लोहानि मिलन्ति द्वंद्व योगेन दरद आदिना वा गुड पुर टङ्कण आदिना इति

लोहानि हेम आदीनि नाग अङ्ग तया भुजंग शरीर तया न मिलन्ति सुगम त्वेन एक शरीर ताम् न आप्नुवन्ति

अथ द्वंद्व योग प्रकारम् आह यावत् इत्यादि

अतस् तावत् रसः सर्व अङ्गम् न चरति

वाचां विलासेन सुधा अनुकारी नु जगन्त् करोति

यावत् इति अवधौ
इति आदयः महासिद्धा रस भोग प्रसादात्

इति

पुनर् येषाम् मन्त्र गणाः किंकराः मन्त्र समूहाः आज्ञाकरा इति अर्थः

अभिवादन स्तुत्योः

शरीरं द्विविधं स्थूल सूक्ष्म भेदात् स्थूलं कोश त्रय आत्मकम् सूक्ष्मम्

जरा मरण निषेध त्वेन किम् आधिक्यम् तत् आह य इत्यादि

पुनः किंविशिष्टाः तनुं प्राप्ताः शरीरं ग्रहीतारः

खण्डयित्वा काल दण्डम् त्रिलोक्यां विचरन्ति ते

ये एवंविध रससिद्धाः ते वन्द्या अभिवादन योग्याः स्तुत्याः च

विज्ञान मयम् मनस् मयम् प्राण मयम् एतत् कोश त्रयम् मिलितं सूक्ष्मशरीरम् उत्पद्यते

कपाली बिन्दुनाथः च काकचण्डीश्वरो गजः

अत्यक्त शरीर रससिद्धाः च उच्यन्ते

मन्थानभैरवो योगी सिद्धबुद्धः च कन्थडी

कणेरी पूज्यपादः च नित्यनाथो निरञ्जनः
गावो घृतस्य मातरो ऽमूं सं वानयन्तु मे

मम त्वा दोषणिश्रिषं कृणोमि हृदय श्रिषम्

यथा मम क्रताव् असो मम चित्तम् उपायसि

अक्ष्यौ वृषण्यन्त्याः केशा मां ते कामेन शुष्यन्तु

वाञ्छ मे तन्वं पादौ वाञ्छ अक्ष्यौ वाञ्छ सक्थ्यौ
ईशानाः वार्याणाम् क्षयन्तीः चर्षणीनाम् अपः याचामि भेषजम्

आपः पृणीत भेषजम् वरूथम् तन्वे मम ज्योक् च सूर्यम् दृशे

शम् नः देवीः अभिष्टये आपः भवन्तु पीतये
एतत् वै देव सोमम् यत् चन्द्रमाः

तत् आहुः

तस्मात् उत्तराम् उपवसेत्

उत्तराणि ह वै सोमः यजते सोमम् अनु दैवतम्

या उत्तरा सा कुहूः

या पूर्वा अमावास्या सा सिनीवाली

तेन उत्तराम् उत्तराम् उपवसेत्

उत्तराम् इति कौषीतकम्
_ वै चेतयते अथ संकल्पयते अथ मनस्यति अथ वाचम् ईरयति

चित्तम् हि एव एषाम् एकायनम्

तत् मे भगवान् ब्रवीतु इति

चित्तम् प्रतिष्ठा

तस्मात् _ अपि बहु विद् अचित्तः भवति न अयम् अस्ति इति एव एनम् आहुः यत् अयम् वेद यत् वै अयम् विद्वान् न इत्थम् अचित्तः स्यात् इति

अस्ति भगवन् चित्तात् भूयः इति

नाम्नि मन्त्राः एकम् भवन्ति मन्त्रेषु कर्माणि

सः यः चित्तम् ब्रह्म इति उपास्ते चित्तान् वै सः लोकान् ध्रुवान् ध्रुवः प्रतिष्ठितान् प्रतिष्ठितः अ व्यथमानान् अ व्यथमानः अभिसिध्यति
एकैकेन वै तं देवाः स्तोमेन अस्तुवन् तान् स्तुतो ऽत्यार्जत ते यथालोकम् अगच्छन्

यश् च एनम् एवं तु तम्

तं विश्वे देवा आगच्छंस् त एनम् अब्रुवन्न् अति नो ऽर्जस्य् आकाशं नः कुर्व् इति स न अ स्तुतः ऽतिस्रक्ष्य इत्य् अब्रवीत् स्तुत नु मा इति तथा इति तं त एकविंशेन स्तोमेन अस्तुवन् तान् स्तुतो ऽत्यार्जत ते यथालोकम् अगच्छन्

देवा वा असुरैर् विजिग्याना ऊर्ध्वाः स्वर्गं लोकम् आयन् सो ऽग्निर् दिविस्पृग् ऊर्ध्व उदश्रयत स स्वर्गस्य लोकस्य द्वारम् अवृणोद् अग्निर् वै स्वर्गस्य लोकस्य अधिपतिः तं वसवः प्रथमा आगच्छंस् त एनम् अब्रुवन्न् अति नो ऽर्जस्य् आकाशं नः कुर्व् इति स न अ स्तुतः ऽतिस्रक्ष्य इत्य् अब्रवीत् स्तुत नु मा इति तथा इति तं ते त्रिवृता स्तोमेन अस्तुवन् तान् स्तुतो ऽत्यार्जत ते यथालोकम् अगच्छन्

तं रुद्रा आगच्छंस् त एनम् अब्रुवन्न् अति नो ऽर्जस्य् आकाशं नः कुर्व् इति स न अ स्तुतः ऽतिस्रक्ष्य इत्य् अब्रवीत् स्तुत नु मा इति तथा इति तं ते पञ्चदशेन स्तोमेन अस्तुवन् तान् स्तुतो ऽत्यार्जत ते यथालोकम् अगच्छन्

अति ह वा एनम् अर्जते स्वर्गं लोकम् अभि य एवं वेद

अथ ह एनम् एष एतैः सर्वैः स्तोमैः स्तौति यो यजते

तम् आदित्या आगच्छंस् त एनम् अब्रुवन्न् अति नो ऽर्जस्य् आकाशं नः कुर्व् इति स न अ स्तुतः ऽतिस्रक्ष्य इत्य् अब्रवीत् स्तुत नु मा इति तथा इति तं ते सप्तदशेन स्तोमेन अस्तुवन् तान् स्तुतो ऽत्यार्जत ते यथालोकम् अगच्छन्
सभा च मा समितिः च अवताम् प्रजापतेः दुहितरौ संविदाने

नरिष्टा नाम वै असि

चारु वदानि पितरः संगतेषु

मयि वः रमताम् मनः

अस्याः सर्वस्याः संसदः माम् इन्द्र भगिनम् कृणु

विद्म ते सभे नाम

ये ते के च सभासदः ते मे सन्तु सवाचसः

एषाम् अहम् समासीनानाम् वर्चः विज्ञानम् आ ददे

येन संगच्छै उप मा स शिक्षात्
परि त्वा अग्ने पुरं वयं विप्रं सहस्य धीमहि

धृषत् वर्णम् दिवे दिवे हन्तारं भङ्गुरावतः
कैः सह जीर्णः एभिः पूर्व उक्तैः सर्वैर् लोहैः धातुभिः

किंविशिष्टैः माक्षिक निहतैः स्वर्णमाक्षिक मारितैः

विड योगेन पूर्व उक्तेन जीर्णो जारणम् आपन्नः रसराजो बन्धम् उपयाति बन्धनम् आदत्ते

रस बन्धन उपायम् आह सर्वैः इत्यादि

धातु विदः रस वैद्याः इति शंसन्ति

स्वे स्वे विकारे वक्ष्यमाणम् आह बलम् इत्यादि

पुनः किंविशिष्टैः गर्भे रस उदरे द्रुतैः विद्रुतैः इति
तस्माद् आहुर् अभ्यग्नय ऐतशायना और्वाणाम् पापिष्ठा इति

ऐतशप्रलापं शंसति

अयातयामा वा अक्षितिर् ऐतशप्रलापो ऽयातयामा मे यज्ञे ऽसद् अक्षितिर् मे यज्ञे असत् इति

तस्य अभ्यग्निः ऐतशायन एत्य अकाले ऽभिहाय मुखम् अप्यगृह्णाद् अदृपन् नः पिता इति

ऐतशो ह वै मुनिर् अग्नेर् आयुर् ददर्श यज्ञस्य अयातयामम् इति ह एके आहुः सो ऽब्रवीत् पुत्रान् पुत्रका अग्नेर् आयुर् अदर्शं तद् अभिलपिष्यामि यत् किंच वदामि तन् मे मा परिगात इति स प्रत्यपद्यत एताः अश्वा आप्लवन्ते प्रतीपम् प्रातिसत्वनम् इति

यद् एव ऐतशप्रलापः

तस्य उत्तमेन पदेन प्रणौति यथा निविदः

प्रतिराधं शंसति प्रतिराधेन वै देवा असुरान् प्रतिराध्य अथ एनान् अत्यायंस् तथा एव एतत् यजमानाः प्रतिराधेन एव अप्रियम् भ्रातृव्यम् प्रतिराध्य अथ एनम् अतियन्ति

आजिज्ञासेन्याः शंसत्य् आजिज्ञासेन्याभिर् वै देवा असुरान् आज्ञाय अथ एनान् अत्यायंस् तथा एव एतत् यजमाना आजिज्ञासेन्याभिर् एव अप्रियम् भ्रातृव्यम् आज्ञाय अथ एनम् अतियन्ति ता अर्धर्चशः शंसति प्रतिष्ठाया एव

तं ह उवाच अपेहि अलसो ऽभूर् यो मे वाचम् अवधीः शत आयुम् गाम् अकरिष्यं सहस्र आयुम् पुरुषम् पापिष्ठां ते प्रजां करोमि यो मा इत्थम् असक्था इति

अतिवादं शंसत्य् अतिवादेन वै देवा असुरान् अत्युद्य अथ एनान् अत्यायंस् तथा एव एतत् यजमाना अतिवादेन एव अप्रियम् भ्रातृव्यम् अत्युद्य अथ एनम् अतियन्ति तम् अर्धर्चशः शंसति प्रतिष्ठाया एव

यद् व् एव ऐतशप्रलापः

ता अर्धर्चशः शंसति प्रतिष्ठाया एव

स रसैः ह अस्य छन्दोभिर् इष्टम् भवति स रसैः छन्दोभिर् यज्ञं तनुते य एवं वेद

तं ह एके भूयांसं शंसन्ति
इडा अन्तम् भवति

उपांशु वै रेतः सिच्यते

शम्यु अन्ता प्रायणीया

उपमानुक एव एनम् रथो भवति य एते कुरुते

रेतः सिक्तिः वा एता इष्टयः

पत्नीसंयाज अन्ता दीक्षणीया

होतारं चित्र रथम् अध्वरस्य यस् त्वा सु अश्वः सु हिरण्यः ऽग्न इति सम्याज्ये अतिथिमत्यौ रथवत्यौ त्रिष्टुभौ आग्नेय्यौ

अभिक्रान्त्यै तद् रूपम्

उपांशु हविषः एता इष्टयो भवन्ति दीक्षणीया प्रायणीया आतिथ्य उपसदः

तद् यथा चतुर् समृद्धम् एवं तत्

तद् यथा उपप्रयाय स्वर्गस्य लोकस्य नेदीयः तायाम् वसेद् एवं तत्
द्यौर् नः पिता पित्र्यात् शम् भवाति जामिम् ऋत्वा मा अव पत्सि लोकात्

अयं तस्माद् गार्हपत्यो नो अग्निर् उद् इन् नयाति सुकृतस्य लोकम्

अ श्लोणाः अङ्गैर् अ ह्रुताः स्वर्गे तत्र पश्येम पितरौ च पुत्रान्

यद् अन्तरिक्षं पृथिवीम् उत द्याम् यन् मातरं पितरं वा जिहिंसिम

यत्रा सुहार्दः सु कृतः मदन्ति विहाय रोगं तन्वः स्वायाः

भूमिर् माता अदितिः नो जनित्रं भ्राता अन्तरिक्षम् अभिशस्त्या नः
केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः

यत् चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूंषि पश्यति तत् एव ब्रह्म त्वम् विद्धि न इदम् यत् इदम् उपासते

यत् श्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रम् इदम् श्रुतम् तत् एव ब्रह्म त्वम् विद्धि न इदम् यत् इदम् उपासते

केन इषितम् पतति प्रेषितम् मनः

श्रोत्रस्य श्रोत्रम् मनसः मनः यत् वाचः ह वाचम् सः उ प्राणस्य प्राणः चक्षुषः चक्षुः अतिमुच्य धीराः प्रेत्य अस्मात् लोकात् अमृताः भवन्ति

यत् मनसा न मनुते येन आहुः मनः मतम् तत् एव ब्रह्म त्वम् विद्धि न इदम् यत् इदम् उपासते

केन इषिताम् वाचम् इमाम् वदन्ति

न विद्म न विजानीमः यथा एतत् अनुशिष्यात्

न तत्र चक्षुः गच्छति न वाच् गच्छति न उ मनः

चक्षुः श्रोत्रम् कः उ देवः युनक्ति

इति शुश्रुम पूर्वेषाम् ये नः तत् व्याचचक्षिरे

अन्यत् एव तत् विदितात् अथ उ अ विदितात् अधि
तद् इतरेषाम् इति

ननु अति आवश्यक त्वेन ईदृश् कर्म विधानम् कुत्र अभिव्याप्तम् इति चेत् तत् स्थानं संप्रदर्शयति
हिरण्ययी नौर् अचरत् हिरण्य बन्धना दिवि

गर्भो अस्य् ओषधीनां गर्भो हिमवताम् उत

तत्र अमृतस्य चक्षणम् देवाः कुष्ठम् अवन्वत

अश्वत्थो देव सदनः तृतीयस्याम् इतो दिवि

तत्र अमृतस्य पुष्पं देवाः कुष्ठम् अवन्वत

गर्भो विश्वस्य भूतस्य इमम् मे अगदं कृधि
त्रयो वै यज्ञे कामा यः सम्पन्ने यो न्यूने यो ऽतिरिक्ते

यजमान छन्दसम् द्विपदा

अत्र हि जायते

पशवो वा एतानि चतुर् उत्तराणि छन्दांसि

तथा ह यजमानात् पशवो अन् उत्क्रामुकाः भवन्ति

अया वाजं देव हितम् सनेम इति द्विपदाम् अभ्यस्यति

यद् वै यज्ञस्य सम्पन्नं तत् स्वर्ग्यम्

एका विराजम् अत्येति

अधिष्ठायाम् एव तत् पशूनां यजमानं दधाति

यन् न्यूनं तद् अन्नाद्यम्

अभूद् एषा रुशत् पशुः इत्य् आशीर्वत्या परिदधाति
अनुसृष्टो भवति

तस्माद् एष एव तस्या देवतायाः पशूनां समृद्धः

सर्वाभिर् एव एनम् तद् देवताभिः समर्धयति

देवताभिर् वा एष वीर्येण व्यृध्यते यस्य पिता पितामहः सोमं न पिबति

यद् ऐन्द्र इन्द्रियेण एव एनम् तद् वीर्येण समर्धयति
दत्त नस् तस्य भेषजं तेना वो भुनजामहै

यन् मे अक्ष्योर् आदिद्योत पार्ष्ण्योः प्रपदोश् च यत्

सिन्धु पत्नीः सिन्धु राज्ञीः सर्वा या नद्य स्थन

हिमवतः प्र स्रवन्ति सिन्धौ समह सङ्गमः
यथासंप्रैषं ते कुर्वन्ति

हविर्धाने राजानं गोपायन्ति

मार्जालीय एकं स उदचनम्

उत्तरस्य हविर्धानस्य नीड आधवनीयम्

अथ पयांसि विशास्ति या संराज् दुह् तस्यै दधिघर्माय दधि कुरुत या यजमानस्य तस्या आमिक्षायै या पत्न्यै तस्या आशिरे पयश् च सक्तूंश् च कुरुत शृतातङ्क्यम् आदित्यग्रहाय दधि कुरुत पुरोडाशीयानि पिष्टानि कुरुत धाना हारियोजनीः कुरुत चतुरो ऽम्भृणांस् त्रीन् उदचनान् अयुज एकधनांस् त्रि अवमान् एकादश परमान् चतस्रो रशनाश् चतस्रो वपाश्रपणीर् द्वयम् इध्माबर्हिर् औदुम्बरान् महा परिधीन् कुरुत सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्याम् आह्वयत्व् इति

आग्नीध्र एतां रात्रिं यजमानः संविशति

अथ एतान् अम्भृणान् आयातयति

आग्नीध्र एकं स उदचनम्
उपयाम गृहीतः असि इन्द्र अग्निभ्याम् त्वा एष ते योनिर् इन्द्र अग्निभ्याम् त्वा

इन्द्र अग्नी आगतं सुतं गीर्भिर् नभो वरेण्यम्
नाडी पित्तस्य कोपतः कुलिङ्ग काक मण्डूक गतिम् धत्ते

कुलिङ्गो गृहचटकः हंस पारावत गतिम् श्लेष्म प्रकोपात् धत्ते

मरुत् कोपे सति नाडी जलौका सर्पयोः गतिं गमनं धत्ते
त्रयोविंशति दारुम् इध्मम् करोति

प्रोक्षणीनाम् आवृता प्रोक्षणीः संस्कृत्य ब्रह्माणम् आमन्त्र्य पात्राणि प्रोक्ष्य हविष्कृता वाचम् विसृज्य ततस् उत्तरम् परिग्राहम् परिगृह्णाति

तत्र ये उपभृतः धर्माः ये च ध्रुवायाः पृषदाज्य धान्याम् अपि क्रियेरन्

अग्नीन् परिस्तीर्य हस्तौ अवनिज्य पात्राणि प्रयुज्य उलप राजीम् स्तीर्त्वा पवित्रे कृत्वा संप्रेष्यति यजमान वाचम् यच्छ इति

वाग्यतः पात्राणि संमृशति

अथ यदि प्रोक्ष अन्ताम् परिवसेत् तदानीम् एव बर्हिः आदि कर्म प्रतिपद्यते

वसा होम हवनीम् द्वितीयाम् जुहूम् प्रयुनक्ति पृषदाज्य धानीम् द्वितीयाम् उपभृतम् द्वे आज्य स्थाल्यौ कुम्भीम् पशु श्रपणीम् कार्ष्मर्य मय्यौ वपाश्रपण्यौ द्वि शूलाम् एक शूलाम् च हृदयशूलम् स्वरुम् स्वधितिम् रशने प्लक्ष शाखाम् औदुम्बरम् मैत्रावरुण दण्डम् येन च अर्थी भवति

न प्रणीताः प्रणयति

इक्षु शलाके विधृती आश्व वालम् प्रस्तरम् बर्हिषि उपसंनह्यति कार्ष्मर्य मयान् परिधीन् इध्मे

समानम् आ संप्रैषात्
तत् सिद्धम् अहि बीजम् नाग योगेन बीजं समुद्दिष्टं रस विद्भिः इति शेषः

शिला मनःशिला

नागेन बीज करणम् आह उज्ज्वल हेम वरे स्वर्ण श्रेष्ठे आवर्त्ये सम्यक् द्रुते नागं शुद्ध सीसकम् आवर्त्यं प्रद्राव्यं किं कृत्वा समं स्वर्ण सम भाग क्षेपम् क्षिप्त्वा पुनर् नाग उपरि त्रिगुण शिला प्रतिवापम् त्रिगुणा या शिला तस्या निर्वापं कुर्यात्
तासु च्यावनम्

ते ऽब्रुवन् न शक्ष्याम आक्रोशनवन्तो भविष्यामः

न इति ह उवाच तेन वै यूयं वसीयांसो भविष्यथ तेन उ एव मम पुनर् युवतायै आशा

तं मा वास्तौ निधाय त्रिः पुनर् प्रयाणम् प्रयात इति

सो ऽकामयत वास्तौ हीनः पुनर् युवा स्यां कुमारीं जायां विन्देय सहस्रेण यजेय इति

स पुत्रान् अब्रवीद् वास्तुपस्य वै ब्राह्मणं वेद

पितरम् अहासिषुर् इति नो वक्ष्यन्ति इति

च्यवनो वै भार्गवो वास्तुपस्य ब्राह्मणम् अवेत्

तेन अस्तुत
तस्य वै देवा आदित्यस्य स्वर्गाल् लोकाद् अवपाताद् अबिभयुस् तम् परमैः स्वर्गैर् लोकैर् अवस्तात् प्रत्युत्तभ्नुवन् स्तोमा वै परमाः स्वर्गा लोकास् तस्य पराचो ऽतिपाताद् अबिभयुस् तम् परमैः स्वर्गैर् लोकैः परस्तात् प्रत्यस्तभ्नुवन् स्तोमा वै परमाः स्वर्गा लोकास् तत् त्रयो ऽवस्तात् सप्तदशा भवन्ति त्रयः परस्तात् ते द्वौ द्वौ सम्पद्य त्रयश् चतुस्त्रिंशा भवन्ति चतुस्त्रिंशो वै स्तोमानाम् उत्तमस् तेषु वा एष एतद् अध्याहितस् तपति तेषु हि वा एष एतद् अध्याहितस् तपति

तस्य दश अवस्तात् अहानि दिवाकीर्त्यस्य भवन्ति दश परस्तान् मध्य एष एकविंश उभयतो विराजि प्रतिष्ठित उभयतो हि वा एष विराजि प्रतिष्ठितस् तस्माद् एषो अन्तरा इमान् लोकान् यन् न व्यथते

तस्य वै देवा आदित्यस्य स्वर्गाल् लोकाद् अवपाताद् अबिभयुस् तं त्रिभिः स्वर्गैर् लोकैर् अवस्तात् प्रत्युत्तभ्नुवन् स्तोमा वै त्रयः स्वर्गा लोकास् तस्य पराचो ऽतिपाताद् अबिभयुस् तं त्रिभिः स्वर्गैर् लोकैः परस्तात् प्रत्यस्तभ्नुवन् स्तोमा वै त्रयः स्वर्गा लोकास् तत् त्रयो ऽवस्तात् सप्तदशा भवन्ति त्रयः परस्तान् मध्य एष एकविंश उभयतः स्वरसामभिर् धृत उभयतो हि वा एष स्वरसामभिर् धृतस् तस्माद् एषो अन्तरा इमान् लोकान् यन् न व्यथते

एकविंशम् एतद् अहर् उपयन्ति विषुवन्तम् मध्ये संवत्सरस्य

एतेन वै देवा एकविंशेन आदित्यम् स्वर्गाय लोकाय उदयच्छन्

स वा एष उत्तरो ऽस्मात् सर्वस्माद् भूताद् भविष्यतः सर्वम् एव इदम् अतिरोचते यद् इदं किंच उत्तरः भवति

यस्माद् उत्तरो बुभूषति तस्माद् उत्तरो भवति य एवं वेद

स एष इत एकविंशः
प्रणिदाता

प्रणिदधाति

वत्सो मातरम्

चत्वारो धातवः च द्वौ दाप् दैपौ वर्जयित्वा घु सञ्ज्ञकाः भवन्ति

प्रणिददाति

अदाप् इति किम् दाप् लवने दातं बर्हिः

दैप् शोधने अवदातं मुखम्

घु प्रदेशाः ह लि इत्य् एवमादयः
माक्षिक सत्त्वम् ताप्य सारम् नागः सीसकः तं विहाय न अन्यत् किम् अपि अस्ति क्रामणं न क्रामणम् इति भावः

दल सिद्धे विधौ संस्कारैः पूर्ण ताम् नीते सति असौ विधिः सफलः

खलु इति जिज्ञासायाम्

विशेष विधानम् आह माक्षिक सत्त्वम् इत्यादि
स नो रास्व राष्ट्रम् इन्द्र जूतम् तस्य ते रातौ यशसः स्याम

यशा इन्द्रो यशा अग्निर् यशाः सोमो अजायत

प्रसर्स्राणम् अनु दीर्घाय चक्षसे हविष्मन्तं मा वर्धय ज्येष्ठतातये

अच्छा न इन्द्रं यशसं यशोभिर् यशस्विनं नमसाना विधेम

यशो हविर् वर्धताम् इन्द्र जूतम् सहस्र वीर्यम् सु भृतम् सहस्कृतम्
अपामार्ग त्वया वयं सर्वं तद् अप मृज्महे

त्वया तद् विश्वतोमुख अपामार्ग अप मृज्महे

श्याव दता कुनखिना बण्डेन यत् सह आसिम

सर्वान् मत् शपथाꣳ अधि वरीयो यवया इतः

यद् दुष्कृतं यच् छमलं यद् वा चेरिम पापया

प्रतीचीन फलः हि त्वम् अपामार्ग रुरोहिथ
अग्निर् वै देवानां पथिकृत्

तम् एव भागधेयेन उपासरत्

बहिष्पथं वा एष एति यस्य प्रज्ञाता इष्टिः अतिपद्यते

अग्नये पथिकृते ऽष्टाकपालं निर्वपेद् यस्य प्रज्ञाता इष्टिः अतिपद्यते

अनड्वान् दक्षिणा
अग्नये स्वाहा

अथ यत्र एतत् अन् आज्ञातम् अद्भुतं दृश्यते तत्र जुहुयात्

वायुर् मा तस्मात् पातु स हि वेत्थ यथायथम्

वायो सूर्य चन्द्र इति च

अग्निर् मा सूर्यो मा चन्द्रो मा इति च

अग्ने त्वं नस् तस्मात् पाहि स हि वेत्थ यथायथम्
स नो ऽवतु हविर् इदं जुषाणो गन्धर्वैः सधमादं मदेम

घृतेन कलिं शिक्षामि स नो मृडाति ईदृशे

तस्मै त इन्दो हविषा विधेम वयं स्याम पतयो रयीणाम्

अक्षान् यद् बभ्रून् आलभे ते नो मृडन्त्व् ईदृशे

आदिनवम् इत्य् एका

यद् देवान् नाथितो हुवे ब्रह्मचर्यं यद् ऊषिम

संवसव इति वो नामधेयम् उग्रंपश्या राष्ट्र भृतः ह्य् अक्षाः

यो नो देवो धनम् इदं दिदेश यो अक्षाणां ग्रहणं शेषणं च

इदम् उग्राय बभ्रवे यो ऽक्षेषु तनू वशी

यथा भगम् हव्य दातिम् जुषाणा मदन्तु देवा उभयानि हव्या

या अप्सरसः सधमादं मदन्त्य् अन्तरा हविर्धानं सूर्यं च
एतानि वा अग्निहोत्र उपासनान्य् एते कामाः

सु हुतम् इति ह प्रशस्य ऊचुः वरान् वृणीष्व यान् अदाम इति

ते ह ऊचुः न न्वै वयम् अग्निहोत्र इतिं च गतिं च अनूचिमहे त्वम् अस्मभ्यम् अग्निहोत्र इतिं च गतिं च ब्रूहि वयं तुभ्यं पृथक् पञ्च वरान् दद्म इति

एतान् एव कामान् अवरुन्द्धे य एवं वेद अथ उ यस्य एवम् विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति

अग्निम् उपदिशन्न् उवाच इयम् इतिर् इत्य् असौ गतिर् इत्य् आदित्यं सो ऽहम् अमूं गतिम् अस्याम् इतौ सायं जुहोमि इमाम् इतिम् अमुष्यां गतौ प्रातर् जुहोम्य् एताव् एव मा तद् गमयिष्यतो यत्र सर्वे कामा एतौ मे पुनर्मृत्युम् अपजेष्यत इति

तं ह उवाच वैयाघ्रपद्य को ऽर्कः को ऽश्वो मेधो मेध्य इति

स ह उवाच बुडिल आश्वतराश्विर् वैयाघ्रपद्यो अर्क अश्वमेधौ इति एव सम्राड् अहम् अग्निहोत्रं जुहोम्य् अन्नं ह्य् एतद् देवानां यद् अर्को ऽश्वो मेधो मेध्य इति

स ह उवाच एष एव मे वरो ऽहम् एव युष्मभ्यं पृथक् पञ्च सहस्राणि शत अश्वानि ददानि इति
प्र नभस्व पृथिवि भिन्द्धि इदम् दिव्यं नभः

आपश् चिद् अस्मै घृतम् इत् क्षरन्ति यत्र सोमः सदम् इत् तत्र भद्रम्

न घ्रंस् तताप न हिमो जघान प्र नभतां पृथिवी जीर दानुः

उद्नो दिव्यस्य नो धातर् ईशानो वि ष्या दृतिम्
कृतिं भगवो विजिज्ञास इति

न अ कृत्वा निस्तिष्ठति

यदा वै करोत्य् अथ निस्तिष्ठति

कृतिस् त्व् एव विजिज्ञासितव्या इति
पुनस् तान् यज्ञिया देवा नयन्तु यत आगता इति

अथ एनाम् गृहान् उह्य आनडुहे रोहिते चर्मण्य् उपवेशयति

अग्नये स्वाहा इति सायं पूर्वाम् आहुतिम् जुहोति

अनुगतो मन्थ्यः श्रोत्रिय अगारात् वा आहार्यः

अथ एतस्य स्थालीपाकस्य उपहत्य अभिघार्य जुहोति अग्नये स्वाहा अग्नये ऽग्निवते स्वाहा अग्नये अन्न आदाय स्वाहा अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा इति

इह गावो निषीदन्त्व् इह अश्वाः इह पुरुषाः

आपो हि ष्ठा मयोभुव इति तिसृभिर् हिरण्य वर्णाः शुचयः पावका इति चतसृभिः पवमानः सुवर्जन इत्य् एतेन अनुवाकेन अवसिच्य यथार्थं वहन्ति

इह उ सहस्र दक्षिणः ऽभि पूषा निषीदतु इति

यावज्जीवम् एतम् अग्निं व्रीहिभिर् यवैर् वा सायं प्रातः परिचरति

उह्यमानाम् अनुमन्त्रयते

अथ अस्याः स्वधितिं मूर्ध्नि धारयन् हिरण्यम् वा उद कुम्भेन अवसिञ्चति

अथ एनाम् आग्नेयेन स्थालीपाकेन याजयति

सौरीं पूर्वां प्रातर् एके समामनन्ति

ये वध्वश् चन्द्रं वहतुं यक्ष्मा यन्ति जनाꣳ अनु
यद् उवक्थ अनृतम् जिह्वया वृजिनं बहु

अमुञ्चं त्वा वैश्वानराद् अर्णवान् महतस् परि

शतं सहस्रं प्र सुवाम्य् अन्यान् अयं नो जीवञ् शरदो व्य् आपेत्

सजातान् उग्र आ वद ब्रह्म च अप चिकीहि नः

अयं देवानाम् असुरो वि राजति वशा हि सत्या वरुणस्य राज्ञः

नमस् ते राजन् वरुण अस्तु मन्यवे विश्वं हि देव निचिकेषि द्रुग्धम्

ततस् परि ब्रह्मणा शाशदान उग्रस्य मन्योर् उद् इमं नयामि

राज्ञस् त्वा सत्य धर्मणः मुञ्चामि वरुणाद् अहम्
यद् देवा देवान् हविषा अयजन्त अमर्त्यान् मनसा मर्त्येन

यत् पुरुषेण हविषा यज्ञं देवा अतन्वत

अस्ति नु तस्माद् ओजीयो यद् विहव्येन ईजिरे

यज्ञो बभूव स आ बभूव स प्र जज्ञे स उ वावृधे पुनः
एष ब्रह्मा

प्रज्ञा प्रतिष्ठा

प्रज्ञानम् ब्रह्म

प्रज्ञा नेत्रः लोकः

एष प्रजापतिः

एतानि इमानि क्षुद्र मिश्राणि इव बीजानि इतराणि च इतराणि च अण्ड जानि च जारुजानि च स्वेद जानि च उद्भिद् जानि च अश्वाः गावः पुरुषाः हस्तिनः यत् किंच इदम् प्राणि जङ्गमम् च पतत्रि च यत् च स्थावरम्

प्रज्ञाने प्रतिष्ठितम्

एते सर्वे देवाः

एष इन्द्रः
इति किं घन कान्त मधु घृत आदि संयुक्तम् घनः अभ्रकः कान्तं लोह जाति मधु क्षौद्रं घृतम् आज्यं आदि शब्दात् सिता ग्राह्या एतैः संयुक्तं सत् कल्कीकृतं इदं च प्रधानं क्षेत्रीकरणं क्षेत्री क्रियते अनेन इति

इति आरोट क्रिया

इति उक्त विधानेन कल्कीकृतं सूतं भुक्त्वा अमर ताम् देव त्वम् गच्छेत्
विचक्षयन्ति ब्राह्मणम्

सत्य उत्तरा ह एव एषाम् वाग् उदिता भवति

विचक्षणवतीं वाचं भाषन्ते चनसितवतीम्

यद्य् उ वै स्वयं वै दृष्टं भवति न बहूनां जनानाम् एष श्रद्दधाति

तस्माद् विचक्षणवतीं वाचं भाषन्ते चनसितवतीम्

चनसयन्ति प्राजापत्यम्

तस्माद् आहुर् आचक्षाणम् अद्राग् इति

एतद् वै मनुष्येषु सत्यं यच् चक्षुः
दीक्षा तपो मनसो मातरिश्वा बृहस्पतिर् वाचो अस्याः स योनिः

दिव्यो यो मानुषो गन्धश् च स मा आविशतात् इह इति

अग्निर् येन विराजति सोमो येन विराजति सूर्यो येन विराजति विराड् येन विराजति तेन अहम् विश्वतः परिविराज्यासम् इह एकवृत् स्वाहा इति

स मा प्रविशत्व् अन्नाद्येन भगेन च दीर्घ आयुः अहम् अन्न आदः भूयासम् इति

दन्तान् प्रक्षालयते

यद् वर्चो अप्सरासु च गन्धर्वेषु च यद् यशः

सार्वसुरभिणा प्रलेप्स्यमानः प्रोक्षति नमः शाक जञ्जभाभ्याम् नमस् ताभ्यो देवताभ्यो या अभिग्राहिणीर् इति

अथ अहतम् अन्तरं परिधत्त आयुः असि इति जराम् अशीय इति उत्तरम्

समुन्नीय चन्दनेन अनुलेप्स्यमानः एवं प्रोक्षत्य् एवम् अनुलिम्पेत्

यज्ञोपवीतं कृत्वा अपः आचम्य जय अभ्यातानान् राष्ट्रभृत इति हुत्वा एताः आहुतीर् जुहोति

वेदांसि विद्या मयि सन्तु चारवो ऽग्निषोमा यशो अस्मासु धत्तम्
तेन ब्रह्माणो वपत इदम् अस्य गोमान् अश्ववान् अयम् अस्तु प्रजावान्

आ अयम् अगन्त् सविता क्षुरेण उष्णेन वाय उदकेन इहि

अदितिः श्मश्रु वपत्व् आप उन्दन्तु वर्चसा

चिकित्सतु प्रजापतिर् दीर्घ आयु त्वाय चक्षसे
सूते यत् अभिव्याप्तम् ग्रास मानेन लोह आदि तत् तथा उक्तम् सूते इति अभिव्यापके

तत् देहम् स्वयम् अस्थिरम् अस्थिरीभाव त्व भावम् पुनर् दाह्यं दग्धुं शक्यं पुनः क्लेद्यम् आर्द्रीभावेन शीर्णयितुं शक्यं पुनः शोध्यं शोषयितुम् अग्नि जल अनिलैः दाह्यं क्लेद्यं शोष्यं च शरीरम् इति अर्थः

अथवा स्थैर्येण समर्थे तत् देहं प्रति रसायनं किं सूत लोह आदि

अपि इति निश्चयेन

किं सूत लोह आदिः सूतः पारदः लोहाः स्वर्ण आदयः नवकाः कृत्रिम अ कृत्रिम भेद युक्ताः राजरीति खर्पर घोषाः कृत्रिमाः स्वर्ण तार ताम्र नाग वङ्ग लोहाः अ कृत्रिमाः आदि शब्दात् महारसाः उपरसाः च ज्ञातव्याः

उपरसाः कथिता रस ज्ञैः इति

सूत लोह आदिना देहम् अनित्यम् नित्यं भवेत् अयम् एव यत्न इति तात्पर्यार्थः

तस्य देहस्य स्थैर्येण स्थिर भावेन कृत्वा रसायनं जरा व्याधि नाशनम् प्रति समर्थं कारकतरम्
जिह्वायाः अग्रे मधु मे

मधोः अस्मि मधुतरः मदुघात् मधुमत्तरः

मम इद् अह क्रतौ असः

वाचा वदामि मधुमत्

मम चित्तम् उपायसि

मधुना त्वा खनामसि

मधुमत् मे परायणम्

मधोः अधि प्रजाता असि

मधुमत् मे निक्रमणम्

सा नः मधुमतः कृधि

भूयासम् मधु संदृशः
सङ्ग्रहे तु स्नेह आशयाः दधि क्षीरं मांस अस्थि फल दारु च इति

तेन घृत तैलाभ्याम् यमकः घृत तैल वसाभिः त्रिवृतः सर्वैर् महान्
किंविशिष्टः तादृशः तैः बीजैः सदृशः यथा बीजानि शक्तिमन्ति सन्ति तथा संस्कारो ऽपि शक्तिमान् कर्तव्य इति अर्थः

येन संस्कारेण रसराजस्य गर्भे रस उदरे बीजानि धातु उपधातु जातानि शुल्वाभ्र आदीनि द्रवन्ति इति अर्थः

बीजानां शुल्वाभ्र आदीनाम् कः अपि अनिर्वचनीयः संस्कारो गर्भे द्रुति कारकः प्रथमं कर्तव्यः संस्क्रियत इति संस्कारः
यथा अहम् शत्रु हः ऽसान्य् असपत्नः सपत्न हा

यथा अहम् एषां वीराणां विराजानि जनस्य च

अभीवर्तेन मणिना येन इन्द्रः अभिववृधे तेन अस्मान् ब्रह्मणस्पते अभि राष्ट्राय वर्धय

अभि त्वा देवः सविता अभि षोमो अवीवृधत्

राष्ट्राय मह्यं बध्यतां सपत्नेभ्यः पराभुवे

सपत्न क्षयणः वृषा अभिराष्ट्रः विषासहिः

अभिवृत्य सपत्नान् अभि याः नः अरातयः अभि पृतन्यन्तम् तिष्ठ अभि यः नः दुरस्यति

अभीवर्तो अभिभवः सपत्न क्षयणः मणिः