tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
विग्रहः सर्व भूतानाम् आत्मना अधिष्ठितम् महत्

बृहत् त्वात् च स्मृतो ब्रह्मा पर त्वात् परमेश्वरः

यस्मात् सृज्य अनुगृह्णाति ग्रसते च पुनः प्रजाः

अनन्तः च अप्रमेयः च नियन्ता विश्वतोमुखः

भगवान् सर्व विज्ञानात् अवनात् ॐ इति स्मृतः

ऋषिः सर्वत्रग त्वेन हरिः सर्व हरः यतः

श्रुत्वा आश्रम विधिम् कृत्स्नम् ऋषयो हृष्ट मानसाः

वायुः उत्पद्यते तस्मात् तस्य स्पर्शो गुणो मतः

भूत तन्मात्र सर्गः ऽयं भूतादेः अभवन् प्रजाः

इन्द्रियाणि तथा देवाः सर्वं तस्य आत्म जम् जगत्

एकादशं मनः तत्र स्व गुणेन उभय आत्मकम्

भाषितं भवता सर्वं चातुराश्रम्यम् उत्तमम्

गुण आत्मक त्वात् त्रैकाल्ये तस्मात् एकः स उच्यते

आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्मा अग्रे समवर्तत

शिवः स निर्मलो यस्माद् विभुः सर्व गतः यतः

अन् आदि अन्तम् अजं सूक्ष्मं त्रि गुणम् प्रभव अप्ययम्

महेश्वरः परो अव्यक्तः चतुर् व्यूहः सनातनः

इति एष प्राकृतः सर्गः संक्षेपात् कथितो मया

यम् आहुः पुरुषं हंसं प्रधानात् परतः स्थितम्

श्रुत्वा नारायणो वाक्यम् ऋषीणाम् कूर्म रूपधृक्

आदि त्वात् आदिदेवः ऽसौ अजात त्वात् अजः स्मृतः

अव्यक्तं कारणं यत् तत् नित्यम् सत् असत् आत्मकम्

हरः संसार हरणात् विभु त्वात् विष्णुः उच्यते

प्राकृते ऽण्डे विवृत्तः स क्षेत्रज्ञो ब्रह्म संज्ञितः

सृजते ग्रसते च एव वीक्षते च विशेषतः

देवेषु च महा देवः महादेव इति स्मृतः

पाति यस्मात् प्रजाः सर्वाः प्रजापतिः इति स्मृतः

त्रिगुणः स्यात् ततो वह्निः स शब्द स्पर्श रूपवान्

सम्भवन्ति ततो ऽम्भांसि रस आधाराणि तानि तु

प्रज्ञा धृतिः स्मृतिः संविद् एतस्मात् इति तत् स्मृतम्

सूत उवाच

द्वितीयं तस्य देवस्य शरीरं परमेष्ठिनः

कुतः सर्वम् इदम् जातं कस्मिन् च लयम् एष्यति

प्रादुरासीत् महत् बीजं प्रधान पुरुष आत्मकम्

अन्त काले स्वयं देवः सर्वात्मा परमेश्वरः

आकाशः तु विकुर्वाणः स्पर्श मात्रम् ससर्ज ह

संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः

एतत् प्राधानिकं कार्यं यत् मया बीजम् ईरितम्

हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा वै कनक अण्ड जः

स एव क्षोभको विप्राः क्षोभ्यः च परमेश्वरः
महानन्दं परानन्दं योगानन्दम् अनामयम्

स दाराणाम् गृह स्थानम् तथा एव च वदामि वः

जन्तु व्याप्ते श्मशाने च जीर्ण गोष्ठे चतुष्पथे

समं दृढ आसनः भूत्वा संहृत्य चरणौ उभौ

योग स्थानम् अधस् नाभ्याः आवर्तम् मध्यमं भ्रुवोः

किंचिद् उन्नामित शिरैः दन्तैः दन्तान् न संस्पृशेत्

कर्मणा प्रजया न अस्ति द्रव्येण द्विज सत्तमाः

सत्त्व स्थम् चिन्तयेत् रुद्रम् स्व शक्त्या परिमण्डितम्

चित्तस्य धारणा प्रोक्ता स्थान बन्धः समासतः

योग शब्देन निर्वाणं माहेशं पदम् उच्यते

तत्र एकचित्त ता ध्यानं प्रत्यय अन्तर वर्जितम्

शिव ज्ञानम् गुरोः भक्तिः अचला सुप्रतिष्ठिता

ध्यायेत् वै पुण्डरीकस्य कर्णिकायां समाहितः

मैथुनस्य अप्रवृत्तिः हि

तस्याः स्वास्थ्येन ध्यानं च समाधिश् च विचारतः

विषयेषु समासेन प्रत्याहारः प्रकीर्तितः

योग अन्तरायाः तस्य अथ जायन्ते युञ्जतः पुनः

शान्तिः प्रशान्तिः दीप्तिः च प्रसादश् च तथा

धारणा द्वादश आयामा ध्यानं द्वादश धारणम्

बाह्यम् आभ्यन्तरम् प्रोक्तं शौचम् आभ्यन्तरम् वरम्

कन्यसेन एव मार्गेण च उद्घातेन अपि शंकरम्

दृष्टं श्रुतं च अनुमितम् स्व अनुभूतम् यथार्थतः

नीललोहित बिम्बे वा योगी ध्यानं समभ्यसेत्

अमृतं च अक्षरम् ब्रह्म हि अपुनर्भवम् अद्भुतम्

योगो निरोधो वृत्तेषु चित्तस्य द्विज सत्तमाः

दर्पण उदर संकाशे कृष्णागरु सु धूपिते

विस्वरो विस्वरीभावो द्वंद्वानां मुनि सत्तमाः

अतीन्द्रियम् अनाभासं परं तत्त्वं परस्मात् परम्

प्राण अपान निरोधः तु प्राणायामः प्रकीर्तितः

बृहत् त्वात् बृंहण त्वात् च ब्रह्मा ब्रह्म विदाम् वराः

दिव्ये च शाश्वत स्थाने शिव ध्यानम् समभ्यसेत्

नियमस्य अपि वै मूलं यम एव न संशयः

आनन्द उद्भव योग अर्थम् निद्रा घूर्णिः तथा एव च

आदेश काले योगस्य दर्शनं हि न विद्यते

सम जानुः तथा धीमान् एक जानुः अथ अपि वा

नाभौ वा अथ गले वा अपि भ्रू मध्ये वा यथाविधि

संक्षेपतः प्रवक्ष्यामि योग स्थानानि साम्प्रतम्

समं नयति गात्राणि समानः पञ्च वायवः

विस्वरः तु महान् प्रज्ञो मनो ब्रह्मा चितिः स्मृतिः

संतोषः तस्य सततम् अतीत अर्थस्य च अस्मृतिः

समाधिना यति श्रेष्ठाः प्रज्ञा वृद्धिम् विवर्धयेत्

साधनानि अष्टधा च अस्य कथितानि इह सिद्धये

नागः कूर्मः तु कृकलो देवदत्तो धनंजयः

प्रसादस्य स्व रूपम् यत् स्व संवेद्यम् द्विज उत्तमाः

अ लक्षणम् अ निर्देश्यम् अणोर् अल्पतरं शुभम्

अस्या बुद्धेः प्रसादः तु प्राणायामेन सिध्यति

लब्ध्वा आसनानि विधिवत् योग सिद्धि अर्थम् आत्म विद्

मध्यमस् तु द्विस् उद्धातः चतुर्विंशति मात्रकः

प्रयत्नात् वा तयोः तुल्यम् चिरात् वा हि अचिरात् द्विजाः

अङ्गार सदृशा नारी घृत कुम्भ समः पुमान्

सर्व तत्त्व अधिपः सर्वं विजानाति यत् ईश्वरः

कुणपेषु यथा चित्तं तथा कुर्यात् विचक्षणः

ऋतौ ऋतौ निवृत्तिः तु ब्रह्मचर्यम् इति स्मृतम्

क्रमशः कन्यसेन एव मध्यमेन अपि सुव्रतः

कनक आभे तथा आगार संनिभे सुसिते ऽपि वा

मानसो विस्तरेण एव कल्पे पञ्च अक्षरे स्मृतः

तथा समीरणो ऽस्वस्थो दुराधर्षश् च योगिनाम्

स्वयम् वेद्यम् अवेद्यम् तत् शिवम् ज्ञान मयम् परम्

अहिंसा प्रथमो हेतुः यमस्य यमिनां वराः

तस्मात् नारीषु संसर्गं दूरतः परिवर्जयेत्

न आचरेत् देह बाधायाम् दौर्मनस्य आदि सम्भवे

संयुक्तस्य तथा सम्यक् प्राणायामेन धीमतः

कल्पितानि शिवेन एव हिताय जगतां द्विजाः

अद्वयं तमसः च एव परस्तात् संस्थितम् परम्

मनसि एवम् महादेवं हृद् पद्मे वा अपि चिन्तयेत्

सदा अवगाह्य सलिले विशुद्धाः किं द्विज उत्तमाः

अग्नि अभ्यासे जले वा अपि शुष्क पर्ण चये तथा

सूत उवाच

नाभ्याः अधस्तात् वा विद्वान् ध्यात्वा कमलम् उत्तमम्

महेश्वरं हृदि ध्यायेत् नाभि पद्मे सदाशिवम्

अस्या बुद्धेः प्रसादः तु प्राणायामेन सिध्यति

नाभौ सदाशिवं च अपि सर्व देव आत्मकम् विभुम्
ध्यानं द्वादशकं यावत् समाधिः अभिधीयते

अशुभे दुर्जन आक्रान्ते मशक आदि समन्विते

स शब्दे स भये वा अपि चैत्य वल्मीक संचये

रोमाञ्च ध्वनि संविद्ध स्व अङ्ग मोटन कम्पनम्

तस्मात् विरागः कर्तव्यो मनसा कर्मणा गिरा

नीचो द्वादश मात्रः तु उद्धातो द्वादशः स्मृतः

सु गुप्ते तु शुभे रम्ये गुहायां पर्वतस्य तु

स्नानं विधानतः सम्यक् पश्चाद् आभ्यन्तरं चरेत्

इह वैखानसानां च विदाराणां विशेषतः

अपानयति अपानः तु आहार आदीन् क्रमेण च

शौचम् इज्या तपो दानं स्वाध्याय उपस्थ निग्रहः

त्रिकोणं च तथा आग्नेयम् सौम्यं सौरं स्व शक्तिभिः

हविषा कृष्णवर्त्मा इव भूय एव अभिवर्धते

तस्मात् आभ्यन्तरम् शौचं सदा कार्यं विधानतः

स्व दारे विधिवत् कृत्वा निवृत्तिः च अन्यतस् सदा

आत्म वत् सर्व भूतानाम् हिताय एव प्रवर्तनम्

स्त्रियः सदा परित्याज्याः सङ्गं न एव च कारयेत्

उद्वेजयति मर्माणि उदानो ऽयं प्रकीर्तितः

अविरक्तो यतो मर्त्यो नाना योनिषु वर्तते

सौरं सौम्य तथा आग्नेयम् अथ वा अनुक्रमेण तु

बाह्य शौचेन युक्तः संस् तथा च अभ्यन्तरम् चरेत्

त्रि अङ्गुले च अष्टकोणम् वा पञ्चकोणम् अथ अपि वा

तपसि उपरमः च एव यम इति अभिधीयते

यथा एव मृगराज् नागः शरभो वा अपि दुर्मदः

शुद्धस्य सिद्धयो दृष्टा न एव अशुद्धस्य सिद्धयः

सुवैराग्य मृदा शुद्धः शौचम् एवम् प्रकीर्तितम्

नियमः स्यात् अनीहा च शौचं तुष्टिः तपः तथा

भोगेन तृप्तिः न एव अस्ति विषयाणां विचारतः

अहिंसा एषा समाख्याता या च आत्म ज्ञान सिद्धि दा

तस्य हेतुः ऋषेः ज्ञानम् ज्ञानं तस्य प्रसादतः

यद् प्रमाण गुहा प्रज्ञा मनः तु मनुते यतः

मनसा कर्मणा वाचा ब्रह्मचर्यम् इति स्मृतम्

प्राणायामस्य मानं तु मात्रा द्वादशकम् स्मृतम्

स्थानं लब्ध्वा एव कुर्वीत योग अष्टाङ्गानि वै

दश अरे वा षष् अस्रे वा चतुरस्रे स्मरेत् शिवम्

आदौ चतुष्टयस्य इह प्रोक्ता शान्तिः इह द्विजाः

ओंकार वाच्यम् परमं शुद्धं दीप शिखा आकृतिम्

तथा कार्या रतौ च अपि स्व दारे च अन्यतस् कुतः

अथवा ज्ञानिनां विप्राः सम्पर्कात् एव जायते

कैवल्यं च एव निर्वाणं निःश्रेयसम् अनुत्तमम्

गृहे तु सु शुभे देशे विजने जन्तु वर्जिते

स्मरते यत् स्मृतिः सर्वं संविद् वै विन्दते यतः

प्रसादो ऽस्य तुरीया तु संज्ञा विप्राः चतुष्टये

चित् भा समर्थ मात्रस्य देह शून्यम् इव स्थितम्

द्विदले षोडशारे वा द्वादशारे क्रमेण तु

एवम् अभ्यस्यमानः तु मुनेः प्राणो विनिर्दहेत्

हेय उपादेय रहितम् सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरम् शिवम्

सर्व उपाधि विनिर्मुक्तम् ध्यान गम्यम् विचारतः

कृकलः क्षुतकाय एव देवदत्तो विजृम्भणे

आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् साक्षात् समरसे स्थितः

सत्यम् अस्तेयम् अपरम् ब्रह्मचर्य अपरिग्रहौ

मेध्या स्व नारी सम्भोगं कृत्वा स्नानं समाचरेत्

वक्तुं न शक्यं ब्रह्म आद्यैः क्रमशो जायते नृणाम्

त्यागेन एव अमृत त्वम् हि श्रुति स्मृति विदाम् वराः

ख्यातिः संविद् ततस् पश्चात् ईश्वरः मतिः एव च

सम आसन स्थः योग अङ्गानि अभ्यसेत् हृषितः स्वयम्

एतेषां यः प्रसादः तु मरुताम् इति संस्मृतः

प्रसाद इति सम्प्रोक्तः स्वान्ते तु इह चतुष्टये

एवं गृहस्थो युक्त आत्मा ब्रह्मचारी न संशयः

एकीभावं समेत्य एवम् तत्र यत् रस सम्भवम्

द्वात्रिंशद् रेचयेत् धीमान् हृदि नाभौ समाहितः

तमः प्रच्छाद्य रजसा रजः सत्त्वेन छादयेत्

त्रिधा द्विजैः यमः प्रोक्तो मन्दो मध्य उत्तमः तथा

पातकं धारणाभिः तु प्रत्याहारेण निर्दहेत्

सम्प्रेक्ष्य नासिका अग्रम् स्वं दिशः च अनवलोकयान्

तथा शिव प्रणीधानम्

अग्नेः अधस् प्रकल्प्य एवम् धर्म आदीनाम् चतुष्टयम्

प्रकाशो दीप्तिः इति उक्तः सर्वतः सर्वदा द्विजाः

अग्रजः सर्व तत्त्वानाम् महान् यः परिमाणतः

प्रयाणं कुरुते तस्मात् वायुः प्राण इति स्मृतः

गुण त्रयम् क्रमेण एव मण्डल उपरि भावयेत्
काल अन्तर वशात् योगात् दम्यते परम आदरात्

अनादानं पर स्वानाम् आपदि अपि विचारतः

न अश्लीलम् कीर्तयेत् एवम् ब्राह्मणानाम् इति श्रुतिः

मुख्यः तु यः त्रिस् उद्धातः षट्त्रिंशत् मात्रः उच्यते

कथनं सत्यम् इति उक्तम् पर पीडा विवर्जितम्

रेचकं पूरकं त्यक्त्वा कुम्भकं च द्विज उत्तमाः

मनसा कर्मणा वाचा तत् अस्तेयम् समासतः

प्रणिपत्य गुरुं पश्चात् भवम् देवीं विनायकम्

फल पल्लव मूल आढ्ये कुश पुष्प समन्विते

ब्रह्मचर्यम् इति प्रोक्तं यतीनां ब्रह्मचारिणाम्

दोषान् कर्तुः देहम् च रक्षति

न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति

विधिना यादृशी हिंसा सा तु अहिंसा इति स्मृता

उत्तमेन अपि वै विद्वान् कुम्भकेन समभ्यसेत्

गलात् अधस् वितस्त्या यत् नाभ्याः उपरि च उत्तमम्

पर दोषान् परिज्ञाय न वदेत् इति च अपरम्

अत्यन्त निर्मले सम्यक् सुप्रलिप्ते विचित्रिते

भ्रमणं स्वेद जन्या सा संविद् मूर्छा भवेत् यदा

सर्व अर्थ ज्ञान निष्पत्तिः आत्मनः योग उच्यते

एकाग्र ता भवेत् च एव सर्वदा तद् प्रसादात्

वज्र कोटि प्रभे स्थाने पद्मराग निभे ऽपि वा

सहज आगन्तुकानाम् च पापानां शान्तिर् उच्यते

देह मध्ये शिवं देवं शुद्ध ज्ञान मयम् विभुम्

सर्व इन्द्रिय प्रसादः तु बुद्ध्याः वै मरुताम् अपि

धनंजयो महा घोषः सर्व गः स मृते ऽपि हि

प्रत्याहारं पञ्चमो वै धारणा च ततः परा

साक्षात् समरसेण एव देह मध्ये स्मरेत् शिवम्

विष् मूत्र उत्सर्ग कालेषु बहिस् भूमौ यथा मतिः

चन्द्रचूडं ललाटे तु भ्रू मध्ये शंकरं स्वयम्

विषयान् विष वत् ध्यात्वा ध्यानेन अनीश्वरान् गुणान्

देह अन्तम् मृदा आलिप्य तीर्थ तोयेषु सर्वदा

अर्थं बोधयते यत् च बुध्यते बुद्धिः उच्यते

जपः शिव प्रणीधानम् पद्मक आद्यम् तथा आसनम्

न्यायतः सेव्यमानः तु स एवं स्वस्थ ताम् व्रजेत्

प्राणायामेन सिध्यन्ति दिव्याः शान्ति आदयः क्रमात्

प्रशान्तिः संयमः सम्यक् वचसाम् इति संस्मृता

सर्व कर्माणि भोग अर्थम् यत् चिनोति चितिः स्मृता

बुद्ध्याः एताः द्विजाः संज्ञा महतः परिकीर्तिताः

तस्मात् त्यागः सदा कार्यः तु अमृत त्वाय योगिना

ललाट फलिकायाम् वा मूर्ध्नि ध्यानं समाचरेत्

तथा परिचयात् स्वास्थ्यम् समत्वं च अधिगच्छति

स्वाध्यायः तु जपः प्रोक्तः प्रणवस्य त्रिधा स्मृतः

निग्रहो हि अपहृत्य आशु प्रसक्तानि इन्द्रियाणि च
अथ परिधि दाहे प्रदाव्याय अग्नये नमो नमः प्रदाव्याय इति

इन्द्रं वो विश्वतः परि इति पुनः परिस्तीर्य इन्द्राय स्वाहा इति आहुतिं जुहुयात्

दुष्टे ऽन्यं परिदध्याद् गन्धर्वो असि इति प्रतिमन्त्रम्

अथ विपर्यासे त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्ने त्वम् अग्ने अयासि प्रजापत इति चतस्र आहुतीर् जुहुयात्

एतेन अ शृत दुःशृते व्याख्याते

अ हविष्ये आगमनम् अन्यस्य

समानम् अतस् ऊर्ध्वम्

अग्नेः समिद् असि इति पश्च अर्धम् यमस्य समिद् असि इति दक्षिण अर्धम् सोमस्य समिद् असि इति उत्तर अर्धम्

रुद्राय त्वा इति अ शृतम् अभिमन्त्र्य यमाय त्वा इति दुःशृतम्

एक देशः चेद् उद्धृत्य एतत् कृत्वा एतया जुहुयात्

अन्तरितं च कुर्यात् संस्थिते चेज् जानीयात् किंचिच् च दद्यात्
स्वर्ग अपवर्ग हेतु त्वात् बन्धः तेन अनिशम् विना

एवं प्रक्षाल्यते प्राज्ञैः आत्मा बन्धात् च रक्ष्यते

बभूवुः सह सादृश्याः दीपा वात हताः इव

स्व मुक्ति हेतुः न भवति असौ अपि परिग्रहात्

हरिः मन्वन्तराणि आह ब्रह्म आदिभ्यः हराय च

मार्कण्डेयः पितृ स्तोत्रम् क्रौञ्चुकिं प्राह तत् शृणु

भार्यां तथा दरिद्रस्य दुष्करो दार संग्रहः

न च बन्धाय तत् कर्म भवत्य् अन् अति संनिभम्

तं दृष्ट्वा प्रोचुः स्व पितरः मुनिम्

मुनिः क्रौञ्चुकये प्राह मार्कण्डेयो महा तपाः

अवाप्तो ऽसि मनुष्य ऋषे भूतेभ्यः च दिने दिने

वृद्धो ऽहं साम्प्रतं को मे पितरः सम्प्रदास्यति

सत्त्वं दैवाद् ऋणाद् बन्धम् इमम् मद् ऋणात् अपि

क्लेश बोध एककम् पुत्र अन्यायेन भवेत् ते

अनेक भव सम्भूत कर्म पङ्क अङ्कितः बुधैः

रक्ष्यः च स्व विवेकैः न पाप पङ्केन दह्यते

वत्स कस्मात् त्वया पुण्यो न कृतो दार संग्रहः

रुचिः उवाच

अनग्निम् अनिकेतम् तम् एक आहारम् अनाश्रमम्

पितर ऊचुः

अत्रस्तो अमित मायी च चचार पृथिवीम् इमाम्

अविद्या पच्यते वेदे कर्म मार्गात् पितामहाः

मार्कण्डेय उवाच

तत् कथम् कर्मणो मार्गे भवन्तो योजयन्ति माम्

तस्मात् वत्सैः कुरुष्व त्वं विधिवत् दार संग्रहम्

विहित अकरण अनर्थः न सद्भिः क्रियते तु यः

पितर ऊचुः

रुचिः प्रजापतिः पूर्वं निर्ममो निरहंकृतिः

अनुष्ठान अभ्युपायेन बन्ध योग्या अपि नो हि सा

पञ्चयज्ञैः तपस् दानैः अशुभम् नुदतः ते

सुख दुःख आत्मकैः वत्स पुण्य अपुण्य आत्मकम् नृणाम्

नूनं भावि भवित्री च न अभिनन्दसि नो वचः

ऋषीणाम् अर्थिनाम् च एव कुर्वन् लोकान् अवाप्नुयात्

आत्मनः संशय उपायः क्रियते क्षण मन्त्रणात्

रुचिः उवाच

प्रक्षालयामि इति भवान् यत् एतत् मन्यते वरम्

विहित अकरण उद्भूतैः पापैः त्वम् अपि दह्यसे

अविद्या अपि उपकाराय विष वत् जायते नृणाम्

रुचि वृत्तान्तम् अखिलम् पितृ संवाद लक्षणम्

रुचिः उवाच

आत्मा तत्त्व ज्ञान तोयैः प्रक्षाल्यो नियत इन्द्रियैः

पितर ऊचुः

स्वाहा उच्चारणात् देवान् स्वधा उच्चारणात् पितॄन्

विभजति अन्न दानेन भृत्य आद्यान् अतिथीन् अपि

एवं न बन्धो भवति कुर्वतः कारण आत्मकम्

फल अभिसंधिः अहितैः पूर्व कर्म शुभ अशुभैः

किंतु विद्या परिप्राप्तौ हेतुः कर्म न संशयः

अन् उत्पाद्य सुतान् देवान् अ संतर्प्य पितॄन् तथा

प्रक्षाल्यते ऽनुदिवसं य आत्मा निष्परिग्रहः

अविद्या सर्वम् एव एतत् कर्मणा एतत् मृषा वचः

संयमो मुक्तये यो ऽन्यः प्रत्युत अधस् गति प्रदः
इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे पञ्चाशो ऽध्यायः

सामवेदं सहस्रेण शाखानां प्रबिभेद सः

ऋग्वेद श्रावकम् पैलं जग्राह स महा मुनिः

जैमिनिं च सुमन्तुं च वैशम्पायनम् एव च

वेद वेद्यः हि भगवान् वासुदेवः सनातनः

अ वेदम् च विजानाति पाराशर्यो महा मुनिः

ततो व्यासो भरद्वाजः तस्मात् ऊर्ध्वम् तु गौतमः

तद् प्रसादात् असौ व्यासं वेदानाम् अकरोत् प्रभुः

स गीयते परो वेदे यो वेद एनम् स वेद विद्

बिभेद बहुधा वेदं नियोगाद् ब्रह्मणः प्रभोः

सारस्वतः च नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः

वेद वाक्य उदितम् तत्त्वं वासुदेवः परं पदम्

अथर्वाणम् अथो वेदं बिभेद नवकेन तु

यजुर्वेद प्रवक्तारम् वैशम्पायनम् एव च

तृणबिन्दुः त्रयोविंशे वाल्मीकिः तद् परः स्मृतः

पाराशर्यो महा योगी कृष्णद्वैपायनो हरिः

एतत् परतरं ब्रह्म ज्योतिः आनन्दम् उत्तमम्

पैलं तेषां चतुर्थं च पञ्चमं मां महा मुनिः

त्र्यारुणिः वै पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः

कृतञ्जयः सप्तदशे हि अष्टादशे ऋतञ्जयः

स एव सर्व वेदानाम् पुराणानां प्रदर्शकः

यजूंषि च यजुर्वेदं सामवेदं च सामभिः

एक आसीत् यजुर्वेदः तम् चतुर्धा व्यकल्पयत्

अ वेदम् परमं वेत्ति वेद निष्ठः सदा ईश्वरः

सप्तविंशे तथा व्यासो जातूकर्णो महा मुनिः

आध्वर्यवं यजुर्भिः स्याद् ऋग्भिर् द्विजोत्तमाः

एकविंशति भेदेन ऋग्वेदं कृतवान् पुरा

आराध्य देवम् ईशानम् दृष्ट्वा स अम्बम् त्रिलोचनम्

जैमिनिं सामवेदस्य श्रावकं सो नु अपद्यत

भेदैः अष्टादशैः व्यासः पुराणं कृतवान् प्रभुः

वेद्यम् ओङ्कारं वेदम् अव्ययम्

तृतीये च उशनाः व्यासः चतुर्थे स्याद् बृहस्पतिः

द्वापरे प्रथमे व्यासो मनुः स्वायंभुवो मतः

स वेद वेद्यः भगवान् वेदमूर्तिर् महेश्वरः

औद्गात्रं साम्भिः चक्रे ब्रह्म त्वम् च अपि अथर्वभिः

सविता पञ्चमे व्यासः षष्ठे मृत्युः प्रकीर्तितः

अष्टाविंशे पुनः प्राप्ते हि अस्मिन् वै द्वापरे द्विजाः

द्वितीये द्वापरे च एव वेदव्यासः प्रजापतिः

एकादशे तु त्रिवृषः शततेजाः ततस् परः

अथ शिष्यान् परिजग्राह चतुरो वेदपारगान्

सप्तमे च तथा एव इन्द्रः वसिष्ठः च अष्टमे मतः

सूत उवाच

तथा एव अथर्ववेदस्य सुमन्तुम् ऋषि सत्तमम्

ओङ्कारो ब्रह्मणो जातः सर्व दोष विशोधनः

त्रयोदशे तथा धर्मस्तरक्षुः तु चतुर्दशे

अभूद् यस्मिन् तेन यज्ञम् अथ अकरोत्

राजश्रवाः च एकविंशः तस्मात् शुष्मायणः परः
क्रमशः समतीत वर्तमानाः प्रतिबद्धा मणिबन्धकेन यत्नात्

सूत उवाच

वैडूर्य रत्न मणयः विविध अवभासः तस्मात् स्फुलिङ्ग निवहाः इव संबभूवुः

सर्वान् तान् वर्ण शोभाभिः वैडूर्यम् अनुगच्छति

लिख्य अभावात् काचम् लघु भावात् शैशुपालकम् विद्यात्

इत्थं मणि विधिः प्रोक्तो रत्नानां मूल्य निश्चये

वैडूर्य पुष्परागाणाम् कर्केते भीष्मके वदे

वैडूर्यम् उत्पन्नम् अनेक वर्णम् शोभ अभिराम द्युति वर्ण बीजम्

अविदूरे विदूरस्य गिरेः उत्तुङ्ग रोधसः

तत् एव वैडूर्य मणेः प्रदिष्टं पल द्वय उन्मापित गौरवस्य

तस्य नाद समुत्थ त्वात् आकरः सु महा गुणः

शाणः चतुर् माष मानः माषकः पञ्च कृष्णलः

गिरि काच शिशुपालौ काच स्फटिकाः च धूम निर्भिन्नाः

यदि नाम भवन्ति दोष हीनाः मणयः षड्गुणम् आप्नुवन्ति मूल्यम्

गुण दोष समुद्भवम् लभन्ते मणयो एव भिन्नाः

तेषां प्रधानं शिखिकण्ठ नीलम् यत् वा भवेत् वेणु दल प्रकाशम्

मूल्यम् एतत् मणीनाम् तु न सर्वत्र मही तले

पद्मरागम् उपादाय मणि वर्णाः हि ये क्षितौ

तथा अपि नाना करण अनुमेय भेद प्रकारः परमः प्रदिष्टः

यत् इन्द्रनीलस्य महा गुणस्य सुवर्ण संख्या कलितस्य मूल्यम्

परीक्षां ब्रह्मणा प्रोक्तां व्यासेन कथितां द्विजाः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे वैदूर्यपरीक्षणं नाम त्रिसप्ततितमो ऽध्यायः

वैडूर्य मणेः एते विजातयः सन्निभाः सन्ति

तस्य सप्ततिमो भागः संज्ञा रूपम् करिष्यति

गुणवान् वैडूर्य मणिः योजयति स्वामिनं परं भाग्यैः

दोषैः युक्तः दोषैः तस्मात् यत्नात् परीक्षेत

चाष अग्र पक्ष प्रतिम श्रियः ये न ते प्रशस्ता मणि शास्त्र विद्भिः

सुख उपलक्ष्यः च सदा विचार्यो हि अयम् प्रभेदो विदुषा नरेण

स्नेह प्रभेदः लघु ता मृदु त्वम् विजाति लिङ्गम् खलु सार्वजन्यम्

तस्य एव दानव पतेः निनद अनुरूपाः प्रावृष् पयोद वर दर्शित चारु रूपाः

अभूद् लोके लोक त्रय विभूषणः

गिरि काच स दीप्ति त्वात् स्फटिकम् वर्ण उज्ज्वल त्वेन

सुवर्णो मनुना यः तु प्रोक्तः षोडश माषकः
ते अस्य अ प्रीताः इषम् ऊर्जम् आदाय अपक्रामन्ति

एते वै देवा अ हुत अदः यद् ब्राह्मणाः

यद् अन्वाहार्यम् अन्वाहरति तान् एव तेन प्रीणाति

हुत अदः ऽन्ये अ हुत अदः ऽन्ये

दक्षिणावता एव यज्ञेन यजते

द्वया वै देवा यजमानस्य गृहम् आगच्छन्ति सोम पाः अन्ये अ सोम पाः अन्ये

आहुतिभिर् एव देवान् हुत अदः प्रीणाति दक्षिणाभिर् मनुष्यदेवान्

दक्षिणतस् सद्भ्यः परिहर्तवा आह
तद् वियजनं ह आस यथा शैलन इयेष

अपि त्व् इह तेषु भवति

इमान् ह स्म पृच्छत्य् आसां विराजाम् ऋद्धिम्

हिंकारेण ह्य् एव देवेभ्यो ऽन्ततो ऽन्नाद्यं प्रदीयते

यजमान अवधानाय एव तन् न्यूना

अथ एषा मानुषी विराड् यद् इमे पुरुषे प्राणाः

तस्या एतस्यै चन्द्रमा एव अपिधानम्

तद् अन्तर् यजमानम् अवदधाति

ते ह स्म न अभ्यापयन्ति

तस्य ह ऋतवः एव मुखानि

अथ एषा यज्ञिया विराड् यद् एता बहिष्पवमान्यः

तस्या एतस्या अन्नम् एव अपिधानम्

यजमान अवधानाय एव तन् न्यूना

अति ह पुनर्मृत्युं मुच्यते

ब्राह्मणं बत अहम् ब्राह्मणम् एतासु मीमांसमानम् अपश्यम् अच्छ धावत शैलनम् इति

बहु पुरुषम् अस्मिन् लोके ऽन्नम् अत्ति

अथ ह प्रधावयांचकार

तद् यद् वै किं च म्रियत ऋतुष्व् एव म्रियते

तस्मिन् ह प्रैष्यन्

सा न्यूना

ऋतुषु वाव प्रजायते प्रजया पशुभिर् य एवं वेद

तद् अन्तर् यजमानम् अवदधाति

स उ एव यजमानः प्रत्यक्षम्

तस्या एतस्यै हिंकार एव अपिधानम्

सा न्यूना

न ह अस्य अनृतौ म्रियते य एवं वेद

अभि ह तान् कामान् आप्नोति य एतासु कामाः

ता एतास् तिस्रो विराजो दैवी यज्ञिया मानुषी

सा न्यूना

नाभिर् वा एतास् तिस्रो विराजः

न ह्य् एतद् एक पुरुषाय अन्नाद्यम् यद् एतासु

य उ ह स्म अभ्यापयति यां ह स्म एकाम् अभ्यापयति स ह स्म आस्ते
वर्तन्ते देव पितरो देवा यान् भावयन्ति अलम्

अष्टाविंशे भवित्री त्वं द्वापरे मत्स्य योनि जा

आयुस् आरोग्य दा नित्यं सर्व काम फल प्रदा

इदम् ऊचुर् महाभागाः प्रसाद शुभया गिरा

तिथाव् अमावसुर् यस्याम् इच्छां चक्रे न तां प्रति

तेन एव तद् कर्म फलम् भुज्यते वरवर्णिनी

अग्निष्वात्ता इति ख्याता यज्वानो यत्र संस्थिताः

तद् मध्ये अमावसुम् नाम पितरं वीक्ष्य सा अङ्गना

स वेदम् एकम् बहुधा विभजिष्यति ते सुतः

पितॄणां वल्लभा तस्मात् तस्याम् अक्षय _

तस्मात् राज्ञः वसोः कन्या त्वम् अवश्यं भविष्यसि

धैर्येण तस्य सा लोकैः अमावास्या इति विश्रुता

अच्छोदं नाम च सरः पितृभिः निर्मितम् पुरा

कन्या भूत्वा च लोकान् स्वान् पुनर् आप्स्यसि दुर्लभान्

विचित्र वीर्यः तनयः तथा चित्राङ्गदो नृपः

लोकाः सोमपथा नाम यत्र मारीच नन्दनाः

पराशरस्य वीर्येण पुत्रम् एकम् अवाप्स्यसि

आजग्मुः पितरः तुष्टाः किल दातुं च तां वरम्

धरां तु न अस्पृशत् पूर्वम् पपात अथ भुवः तले

पुण्य तोषा सरित् श्रेष्ठा लोके ह्य् अच्छोद _

दिवि दिव्य शरीरेण यत् किंचित् क्रियते बुधैः

द्वीपे तु बदरी प्राये बादरायणम् अच्युतम्

अच्छोदा अधोमुखा दीना लज्जिता तपसः क्षयात्

इति उक्त्वा स गणः तेषाम् तत्र एव अन्तरधीयत

सा अपि अवाप च तत् सर्वम् फलं यत् उदितम् पुरा

वव्रे वर अर्थिनी सङ्गं कुसुमायुध पीडिता

प्रौष्ठपदी अष्टका रूपा पितृ लोके भविष्यसि

व्यतिक्रमात् पितॄणाम् त्वं कष्टं कुलम् अवाप्स्यसि

अच्छोदा नाम तेषां तु मानसी कन्यका नदी

सर्वे युवानो बलिनः कुसुमायुध संनिभाः

अच्छोदा तु तपः चक्रे दिव्यं वर्ष सहस्रकम्

पौरवस्य आत्मजौ द्वौ तु समुद्र अंशस्य शंतनोः

योगात् भ्रष्टा तु सा तेन व्यभिचारेण भामिनी

भविष्यम् अर्थम् आलोक्य देव कार्यम् च ते तदा
प्रत्यक् मुखः प्राच् मुख्याः इति अपरम्

शं योर् अभिस्रवन्तु न इति

अपरेण अग्निम् द्वयान् दर्भान् पूर्व अपरान् उदक् अग्रान् स्तृणाति

शं नो देवीः अभिष्टये आपो भवन्तु पीतये

अघोर चक्षुः अ पति घ्नी एधि शिवा पशुभ्यः शन्तमा प्रजायै

अथ अस्याः दक्षिणेन हस्तेन दक्षिणं हस्तम् अभि इव अङ्गुष्ठम् अभि इव लोमानि गृह्णाति

देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम्

भगो अर्यमा सविता पुरंधिस् ते त्वा देवा अदुर् मह्यं पत्नीम्

क्षुर पविः जारेभ्यो जीवसूर् वीरसूः स्योना मह्यं त्वा अदुः गार्हपत्याय देवाः

तेषु पूर्व अपरौ उपतिष्ठेते
ये त्वां यज्ञैर् यज्ञिये बोधयन्त्य् अमी ते नाकं सु कृतः परेताः

तस्यां देवैः संवसन्तो महित्वा नाकस्य पृष्ठे सम् इषा मदेम

चतस्रो दिशः प्रदिशो ह पञ्च षड् उर्वीर् आहू रजसो विमानीः

द्वादश ऋतवः आर्तवाश् च ते मा प्याययन्तु भुवनस्य गोपाः

पौर्णमासी प्रथमा यज्ञिया आसीत् अह्नां रात्रीणाम् अतिशर्वरेषु

यथा आदित्याः अंशुम् आप्याययन्ति यम् अ क्षितम् अ क्षितयः पिबन्ति

पूर्णा पश्चाद् उत पूर्णा पुरस्तात् पौर्णमासी मध्यत उज् जिगाय

एवा माम् इन्द्रो वरुणो बृहस्पतिर् आ प्याययन्तु भुवनस्य गोपाः
इत एव प्रथमं जज्ञे अग्निर् आभ्यो योनिभ्यो अधि जातवेदाः

स गायत्र्या त्रिष्टुभा जगत्या अनुष्टुभा देवो देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन्न् इति जनित्वा

अथ अग्निम् जनयेत्

मम गावो मम अश्वाः मम अजाः च अवयः च मम एव पुरुषा भवन्

मम उभा मित्रावरुणा मह्यम् आपो मधुमद् एरयन्ताम् इत्य् एताभ्यां सूक्ताभ्यां जुहुयात्

इति

मम विष्णुश् च सोमश् च मम एव मरुतो भवन्
पृष्ठ्यम् उपरिष्टात्

यम् एव अमुम् पुरस्ताद् विषुवतो ऽतिरात्रम् उपयन्ति तेन इति ब्रूयात्

तद् अप्य् एतद् ऋचा उक्तम् शतम् इद् नु शरदो अन्ति देवा यत्रा नश् चक्रा जरसं तनूनां पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति मा नो मध्या रीरिषत आयुः गन्तोर् इति

पृष्ठ्यं पश्चाद् विषुवतः पूर्वम् उपयन्त्य् अभिप्लवम् उपरिष्टात्

तस्माद् उत्तमे वयसि पुत्रान् पिता उपजीवति य एवं वेद

तस्मात् पूर्वे वयसि पुत्राः पितरम् उपजीवन्ति

पिता वा अभिप्लवः पुत्रः पृष्ठ्यः

पिता वा अभिप्लवः पुत्रः पृष्ठ्यः

अभिप्लवं पुरस्ताद् विषुवतः पूर्वम् उपयन्ति

उप ह वा एनं पूर्वे वयसि पुत्राः पितरम् उपजीवन्त्य् उप उत्तमे वयसि पुत्रान् पिता उपजीवति य एवं वेद
तेषां ये मन्त्र विदः ते मन्त्रान् जपन्ति

मास अर्ध मासान् विभजति सा नः पूर्णा अभिरक्षतु

इति

बृहस्पति पुरोहिताः देवस्य सवितुः सवे

इति द्वाभ्यां दक्षिणैः पार्श्वैः संविशन्ति

उरुं नः पन्थां प्रदिशन् विभाहि ज्योतिष्मत् धेहि अजरम् न आयुः

देवा देवैः अवन्तु मा

प्रति क्षत्रे प्रतितिष्ठामि राष्ट्रे प्रति अश्वेषु प्रतितिष्ठामि गोषु

संवत्सरस्य या पत्नी सा नो अस्तु सु मङ्गली

मार्गशीर्ष्यां पौर्णमास्याम् अग्निम् उपसमाधाय संपरिस्तीर्य पयसि स्थालीपाकं श्रपयित्वा अभिघार्य उद्वास्य व्याहृति पर्यन्तम् कृत्वा जुहोति इडायै सृप्तं घृतवत् चर अचरम् जातवेदो हविः इदम् जुषस्व

इति उत्थाय जपन्ति

उदस्थाम अमृताः अभूम

बट् इत्था पर्वतानाम्

पौर्णमासी पूरयन्त्य् आयान्त्य् अपर अपरान्

इति

स्वाहा

स्वाहा इति

ततः पाणी प्रक्षाल्य भूमिम् आलभते

प्रति अङ्गेषु प्रतितिष्ठामि आत्मन् प्रति प्राणेषु प्रतितिष्ठामि पुष्टे

यच्छा नः शर्म सप्रथाः

सु इष्टम् अग्ने अभि तत् पृणाहि विश्वा देव पृतना अभिष्य

स्वाहा

यां जनाः प्रतिनन्दन्ति रात्रिं धेनुम् इव आयतीम् संवत्सरस्य या पत्नी सा नो अस्तु सु मङ्गली स्वाहा

त्रया देवा एकादश त्रयस्त्रिंशाः सु राधसः

ब्राह्मणान् अन्नेन परिविष्य पुण्याहं स्वस्त्ययनम् ऋद्धिम् इति वाचयित्वा अथ एताम् रात्रिं वसन्ति

तेषां दक्षिणा गृहपतिः उपविशति

एवं रात्रेः त्रिस् संजिहते

प्रति द्यावापृथिव्योः प्रतितिष्ठामि यज्ञे

प्रजा उत्पत्ति आनुपूर्व्येण

उद् आयुषा

उत्तरा उत्तरे