tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
सम्प्रोक्तं रुद्रगायत्र्या आसनं प्रणवेन वै

स तां गतिम् अवाप्नोति स्व आश्रमैः दुर्लभां स्थिराम्

प्रसङ्गात् च एव सम्पूज्य भक्ति हीनैः अपि द्विजाः

दृष्ट्वा प्रयाति वै मर्त्यो ब्रह्म लोकम् न संशयः

पञ्चभिः स्नपनं प्रोक्तं रुद्र आद्यैः च विशेषतः

संशोध्य च शुभं लिङ्गम् अमर असुर पूजितम्

शमी पुष्पैः बृहत् पुष्पैः उन्मत्त अगस्त्य जैः अपि

कथितं तथ्यम् एव अत्र युष्माभिर् मुनि पुंगवाः

रुद्र लोकम् अनुप्राप्य रुद्रैः सार्धं प्रमोदते

कथं पूज्यो महादेवो मर्त्यैः मन्दैः महामते

वैराग्य ऐश्वर्य सम्पन्ने सर्व लोक नमस्कृते

ब्राह्मं हि प्रणवेन एव वैष्णवं च अभिनन्द्य च

ख्याति शीलः तथा चान्द्रं स्त्रीषु सक्तो नर अधमः

उच्छिष्टः पूजयन् याति पैशाचं तु द्विज अधमः

सूत उवाच

यो दद्याद् घृत दीपम् च सकृत् लिङ्गस्य च अग्रतस्

दधि भक्तम् च मधु आज्य परिप्लुतम् अतस् परम्

पूजयेत् यः शिवं रुद्रं शर्वं भवम् अजम् सकृत्

स याति ब्रह्मणो लोकं श्रद्धया मुनि सत्तमाः

नीलोत्पलैश् च राजीवैः नद्यावर्तैः च मल्लिकैः

न पश्यन्ति सुराः च अपि कथं देवं यजन्ति ते

अथ पञ्चविधं वा अपि स घृतम् विनिवेदयेत्

सम्पूज्यमानं वा पश्येत् विधिना परमेश्वरम्

स याति शिव सायुज्यम् पुनरावृत्ति वर्जितम्

भाव अनुरूप फल दः भगवन्त् इति कीर्तितः

सकृत् प्रसङ्गात् वा दृष्ट्वा सर्व पापैः प्रमुच्यते

मद आर्तः पूजयन् रुद्रं सोम स्थानम् अवाप्नुयात्

कल्पिते च आसने स्थाप्य धर्म ज्ञान मये शुभे

श्रुत्वा अनुमोदयेत् च अपि स याति परमां गतिम्

ईशानं पुरुषं च एव अघोरं वामम् एव च

पाद्यम् आचमनम् च अर्घ्यम् दत्त्वा रुद्राय शंभवे

रोचन आद्यैः च सम्पूज्य दिव्य पुष्पैः च पूजयेत्

इति संक्षेपतः प्रोक्तो लिङ्ग अर्चन विधि क्रमः

जलैः पूतैः तथा पीठे देवम् आवाह्य भक्तितः

स्तुत्वा च देवम् ईशानम् पुनः सम्पूज्य शङ्करम्

अर्चितं परमेशानं भवं शर्वम् उमापतिम्

दत्त्वा कुल शतम् साग्रं शिव लोके महीयते

अभक्ष्य भक्षी सम्पूज्य याक्षं प्राप्नोति दुर्जनः

व्यासेन कथितः पूर्वं श्रुत्वा रुद्र मुखात् स्वयम्

दत्त्वा पञ्चविधं धूपं पायसं च निवेदयेत्

अपामार्ग कदम्बैः च भूषणैः अपि शोभनैः

कल्प आयुषैः अल्प वीर्यैः अल्प सत्त्वैः प्रजापतिः

चम्पकैर् जाती पुष्पैः च बकुलैः करवीरकैः

अनेन विधिना देवः प्रसीदति महेश्वरः

तथा अपि श्रद्धया दृश्यः पूज्यः संभाष्य एव च

दीपवृक्षं पार्थिवं वा दारवं वा शिव आलये

उत्तरे देवदेवेशं विष्णुं गायत्रिया यजेत्

स्नापयेत् दिव्य तोयैः च घृतेन पयसा तथा

गायत्र्या देवम् अभ्यर्च्य प्राजापत्यम् अवाप्नुयात्

वृक्षाः पुष्प आदि पत्त्र आद्यैः उपयुक्ताः शिव अर्चने

ऋषय ऊचुः

संक्रुद्धो राक्षसं स्थानं प्राप्नुयान् मूढ धीः द्विजाः

शिवाय दीपं यो दद्यात् विधिना वा अपि भक्तितः

ओंकार पद्म मध्ये तु सोम सूर्य अग्नि सम्भवे

केवलं च अपि शुद्ध अन्नम् आढकं तण्डुलं पचेत्

ब्रह्माणं दक्षिणे तस्य प्रणवेन समर्चयेत्

श्रद्धया सकृत् एव अपि समभ्यर्च्य महेश्वरम्

एवं सम्पूजयेत् नित्यम् देवदेवम् उमापतिम्
तस्माद् राजन्यस् त्रिष्टुभ् छन्दाः ऐन्द्रो देवतया

तस्माद् ब्राह्मणो गायत्री छन्दाः आग्नेयो देवतया

तस्माद् उ बाहुभ्यां वीर्यं करोति बाहुभ्यां ह्य् एनम् उरसो वीर्याद् असृजत

सो ऽकामयत प्र एव जायेय इति

मनो ह वै प्रजापतिर् देवता

सो ऽकामयत बहुः स्यां प्रजायेय भूमानं गच्छेयम् इति

प्रजापतिर् वाव इदम् अग्र आसीत्

स शीर्षत एव मुखतस् त्रिवृतं स्तोमम् असृजत गायत्रीं छन्दो रथन्तरं साम अग्निम् देवतां ब्राह्मणं मनुष्यम् अजं पशुम्

सो ऽकामयत प्र एव जायेय इति
प्रजापतिः सलिलाद् इति प्राजापत्यस्य

तस्य निष्क्रयो यथार्हं यथासंपद् वा

आशानाम् इति दिश्यस्य

उत इयम् भूमिर् इति त्रिर् वरुणम् अभिष्टूय

वायव् आरुन्धि नो मृगान् अस्मभ्यं मृगयद्भ्यः

स नो नेदिष्ठम् आकृधि वातो हि रशना कृतः इति वायव्यस्य

अपाम् अग्निर् इत्य् आग्नेयस्य

प्रति त्यं चारुम् अध्वरं गोपीथाय प्रहूयसे

सर्वस्वं तत्र दक्षिणा

प्र ह एव वर्षति

मरुद्भिर् अग्न आगहि इति मारुतस्य

अप्सु ते राजन्न् इति चतसृभिर् वारुणस्य जुहुयात्
मण्डपाः तस्य कर्तव्या भद्रैः त्रिभिः अलंकृताः

भागम् एकम् गृहीत्वा तु निर्गमं कल्पयेत् पुनः

मण्डपे मानम् एतत् तु स्वरूपं च अपरम् वदे

नेमिः पादेन विस्तीर्णा प्रासादस्य समन्ततः

तत् द्विधा च भवेद् जङ्घा तद् विस्तर अर्ध गा

तद् त्रि भागेन कर्तव्यः पञ्च भागेन वा पुनः

चत्वारिंश अष्टभिः च एव भित्तीनां कल्पना भवेत्

मेरुः च मन्दरः च एव विमानः च तथा अपरः

तद् विस्तार समा जङ्घा शिखरं द्विगुणं भवेत्

ख्यात द्वारि गर्भगृहं तथा

वज्रं चक्रं तथा अन्यत् च मुष्टिकं बभ्रु संज्ञितम्

भद्रकः रुचको नन्दनः तथा

चतुर् भागेन भित्तीनाम् उच्छ्रायः स्यात् प्रमाणात्

पुरतो वाहनानां च कर्तव्या मण्डपाः

विजयो नामतः श्वेतस् त्रिविष्टप समुद्भवाः

चन्द्रशाला अन्विता कार्या भेरी शिखर संयुता

मण्डपस्य चतुर्थ अंशात् भद्रः कार्यो विजानता

कर अग्रम् वेद वत् कृत्वा द्वारं भाग अष्टमम् भवेत्

शत शृङ्ग समायुक्तः मेरुः प्रासाद उत्तमः

एतेभ्य एव सम्भूताः प्रासादाः सु मनोहराः

वैराजः पुष्पक आख्यः च कैलासो मालिका आह्वयः

गर्भ सूत्र समः भागात् अग्रतस् मुखमण्डपः

सर्व प्रकृति भूतेभ्यः चत्वारिंशत् तथा एव च

चतुष्कोणं चतुर्भिः च द्वाराणि सूर्य संख्यया

अथवा अपि समं वास्तुं कृत्वा षोडश भागिकम्

वलयो दुन्दुभिः पद्मो महापद्मः तथा अपरः

वृत्त आयताः समुद्भूता नवा एते मणिका आह्वयात्

द्विगुणं शिखरं प्रोक्तं जङ्घायाः च एव शौनक

प्रासादानां च वक्ष्यामि मानं योनिं च मानतः

तस्य मध्ये चतुर् भागम् आदौ गर्भं तु कारयेत्

स एव भित्तेर् उत्सेधः शिखरो द्विगुणो मतः

प्रथमः चतुरश्रः हि द्वितीयः तु तद् आयतः

गर्भं तु द्विगुणं कुर्यात् नेम्याः मानं भवेत् इह

तान् एव देवतानां च पूर्व मानेन कारयेत्

लिङ्ग मानम् स्मृतं हि एतत् द्वार मानम् अथ उच्यते

विस्तरेण समाख्यातं द्विगुणं स्व इच्छया भवेत्

चतुरश्र आयताः तत्र चतुष्कोण समन्विताः

निर्गमः तु समाख्यातः शेषं पूर्ववत् एव तु

चतुर् दिक्षु तथा ज्ञेयो तथा बुधैः

प्रासादानां लक्षणं च वक्ष्ये शौनक तत् शृणु

सूत उवाच

चतुरश्राः समुद्भूता वैराजात् इति गम्यताम्

मण्डपः सम संख्याभिः गुणितः सूत्रकः तथा

त्रिकोणं पद्मम् अर्धेन्दुः चतुष्कोणम् द्विस् अष्टकम्

इत्थं कृतेन मानेन बाह्य भाग विनिर्गतम्

द्विगुणः शिखर उच्छ्रायः भित्ति उच्छ्रायात् च मानतः

भित्त्याः द्वैगुण्यात् वा अपि कर्तव्या मण्डपाः क्वचित्

प्रसादे देवतानां च कार्या दिक्षु विदिक्षु अपि

गजो ऽथ वृषभो हंसो गरुडः सिंह नामकः

नाट्य शाला च कर्तव्या द्वार देश समाश्रया

गर्भ विस्तार विस्तीर्णः शुक अङ्घ्रिः च विधीयते

पीठ गर्भ अवरम् कर्म तद् मानेन शुक अङ्घ्रिकम्

वासुदेवः सर्व देवः सर्व भाज् तद् गृह आदि कृत्

किंचिद् अदूरतः कार्या मठाः तत्र उपजीविनाम्

निर्गमः तु शुक अङ्घ्रेः च उच्छ्रायः शिखर अर्ध गः

द्वार वत् पीठ मध्ये तु शेषं सुषिरकं भवेत्

वलभी गृहराजः च शालागृहं च मन्दिरम्

प्रासादे नियमो न अस्ति देवतानां स्वयम्भुवाम्

कारयेत् क्षेत्रम् यत्र तिष्ठन्ति देवताः

चतुःषष्टि पदम् कृत्वा दिश् विदिक्षु उपलक्षितम्

वृत्तो वृत्त आयतः च अन्यः अष्टाश्रिः च इह च पञ्चमः

पादिकं भित्तिः द्वार अर्धेन परिग्रहात्

विमानं च तथा ब्रह्म मन्दिरम् भवनं तथा

त्रिविष्टपं च पञ्चा एते प्रासादाः सर्व योनयः

चतुर्थे पुनर् अस्य एव कण्ठम् मूल साधनम्

प्रासादे मञ्चरी कार्या चित्रा विषम भूमिका

भिन्न अभिन्नाः भवन्ति ते

देवतानां विशेषाय प्रासादा बहवः स्मृताः

पुत्र लाभः स्त्रियः पुष्टिः त्रिकोण आदि क्रमात् भवेत्

पञ्च भागेन संभज्य गर्भ मानम् विचक्षणः

आधारः तु चतुर् धारः चतुर् मण्डप शोभितः

ऊर्ध्व क्षेत्र समा जङ्घा जङ्घा अर्ध द्विगुणम् भवेत्

द्वारपालाः च कर्तव्या मुख्या गत्वा पृथक् पृथक्

नन्दिवर्धन संज्ञः च श्रीवत्सः च नवा इति अमी
उत्तम्भं शिबिका वेश्म नवा एते पुष्पक उद्भवाः

चतुर्धा शिखरं कृत्वा त्रि भागे वेदि बन्धनम्

अन्योन्य असंकराः तेषाम् घटनानाम् अभेदात्
अथो एने वर्धयन्ति एव

द्यावापृथिवीभ्याम् एव तत् नमस्कुर्वन्ति

अ प्रयाजम् अननुयाजम् भवति इष्वै संशित्यै अ प्रतिशराय

अथो एनम् वर्धयन्ति एव

यत् एव अस्य तत् क्रूरम् इव अन्ते चरन्ति तत् एव अस्य एतेन आप्याययन्ति

वर्धयन्ति एव

द्यावापृथिव्योः वै एष गर्भः यत् सोमः राजा

अंशुः अंशुः ते देव सोम आप्यायताम् इन्द्राय एक धन विदे आ तुभ्यम् इन्द्रः प्यायताम् आ त्वम् इन्द्राय प्यायस्व आ प्यायय अस्मान् सखीन् सन्या मेधया स्वस्ति ते देव सोम सुत्याम् उदृचम् अशीय इति राजानम् आप्याययन्ति

सकृत् अतिक्रम्य आश्रावयति यज्ञस्य अभिक्रान्त्यै अन् अपक्रमाय

घृतेन हि वज्रेण इन्द्रः वृत्रम् अहन्

क्रूरम् इव वै सोमस्य राज्ञः अन्ते चरन्ति यत् अस्य घृतेन अन्ते चरन्ति

तत् आहुः
आजामि त्वा आजन्या परि मातुः अथ उ पितुः यथा मम क्रतौ असः मम चित्तम् उपायसि

इषुः कामस्य या भीमा तया विध्यामि त्वा हृदि

या प्लीहानम् शोषयति कामस्य इषुः सु संनता प्राचीन पक्षा व्योषा तया विध्यामि त्वा हृदि

मा धृथाः शयने स्वे

आधी पर्णाम् काम शल्याम् इषुम् संकल्प कुल्मलाम् ताम् सु संनताम् कृत्वा कामः विध्यतु त्वा हृदि

उत्तुदः त्वा उद् तुदतु

वि अस्यै मित्रावरुणौ हृदः चित्तानि अस्यतम्

अथ एनाम् अक्रतुम् कृत्वा मम एव कृणुतम् वशे
क्षमध्वं मम दौरात्म्यं साधवो दीन वत्सलाः

यथा इन्द्रिय ग्रामः उपेक्षितः तथा रिपुः महान् बद्ध बलः न चाल्यते

न अयम् आत्मा तथा एतेषु विपर्येति यथा एव भूः

एवं दुर्मन्त्रिभिः कंसः सह संमन्त्र्य दुर्मतिः

त्वया दैव निसृष्टेन पुत्रिका एका प्रदीयताम्

न सदा एकत्र दैव अधीनाः तत् आसते

सूतीगृहम् अगात् तूर्णम् प्रस्खलत् मुक्त मूर्धजः

उपाहृत उरु बलिभिः स्तूयमाना इदम् अब्रवीत्

स्नुषा इयम् तव कल्याण स्त्रियं मा हन्तुम् अर्हसि

तेभ्य आचष्ट तत् सर्वम् यत् उक्तम् योगनिद्रया

अनिर्दशान् निर्दशान् च हनिष्यामो ऽद्य वै शिशून्

बहिस् अन्तःपुर द्वारः सर्वाः पूर्ववत् आवृताः

ते तु तूर्णम् उपव्रज्य देवक्या गर्भ जन्म तत्

यथा अनेवंविदः भेदो यत आत्म विपर्ययः

याचितः ताम् विनिर्भर्त्स्य हस्ताद् आचित् छिदे खलः

भुवि भौमानि भूतानि यथा यान्ति अपयान्ति च

बहु नाम निकेतेषु बहु नामा बभूव ह

किम् इन्द्रेण अल्प वीर्येण ब्रह्मणा वा तपस्यता

तस्य च ब्रह्म गो विप्राः तपः यज्ञाः स दक्षिणाः

स तु अहम् त्यक्त कारुण्यः त्यक्त ज्ञाति सुहृद् खलः

विप्रा गावः च वेदाः च तपः सत्यं दमः शमः

देवकीं वसुदेवं च विमुच्य प्रश्रितो ऽब्रवीत्

अयं वै तद् वध उपायः यत् ऋषीणाम् विहिंसनम्

केचिद् प्राञ्जलयः दीना न्यस्त शस्त्राः दिवौकसः

तम् आह भ्रातरं देवी कृपणा करुणं सती

इति उक्त्वा अश्रु मुखः पादौ श्यालः स्वस्रोः अथ अग्रहीत्

रहः जुषा किं हरिणा शम्भुना वा वनौकसा

मिथो घ्नन्तं न पश्यन्ति भावैः भावम् पृथक् दृशः

ते वै रजः प्रकृतयः तमसा मूढ चेतसः

यद् विश्रम्भात् अहम् पापः स्वसुः निहतवान् शिशून्

इति प्रभाष्य तं देवी माया भगवती भुवि

भ्रातुः समनुतप्तस्य क्षान्त रोषा च देवकी

स तल्पात् तूर्णम् उत्थाय कालो अयम् इति विह्वलः

तां गृहीत्वा चरणयोः जात मात्राम् स्वसुः सुताम्

उपगुह्य आत्मजाम् एवम् रुदत्या दीन दीन वत्

हंसि अन्य आसक्त विमुखान् भग्न चापान् अयुध्यतः

पुरुषाद इव अपत्यम् बहवो हिंसिताः सुताः

ब्रह्म हिंसाम् हितं मेने काल पाश आवृतः ऽसुरः

किं क्षेमशूरैः विबुधैः अ संयुग विकत्थनैः

न त्वं विस्मृत शस्त्र अस्त्रान् विरथान् भय संवृतान्

मोचयामास निगडात् विश्रब्धः कन्यका गिरा

जिजीविषव उत्सृज्य पलायन पराः ययुः

मा शोचतं महाभागौ आत्मजान् स्व कृतम् भुजः

श्री शुकः उवाच

श्री शुकः उवाच

देवकीं वसुदेवं च दर्शयन् आत्म सौहृदम्

तस्मात् भद्रे स्व तनयान् मया व्यापादितान् अपि

अहो भगिनि अहो भाम मया वां बत पाप्मना

किं मया हतया मन्द जातः खलु तव अन्तकृत्

आचख्युः भोजराजाय यत् उद्विग्नः प्रतीक्षते

श्री शुकः उवाच

दैवम् अपि अनृतम् वक्ति न मर्त्या एव केवलम्

स हि सर्व सुर अध्यक्षः हि असुर द्विष् गुहा आशयः

तावत् तद् अभिमान्य ज्ञः बाध्य बाधक ताम् इयात्

यथा आमयः ऽङ्गे समुपेक्षितो नृभिः न शक्यते रूढ पदः चिकित्सितुम्

तया अभिहितम् आकर्ण्य कंसः परम विस्मितः

दिव्य स्रज् अम्बर आलेप रत्न आभरण भूषिता

संदिश्य साधु लोकस्य कदने कदन प्रियान्

किम् उद्यमैः करिष्यन्ति देवाः समर भीरवः

देह योग वियोगौ च संसृतिः न निवर्तते

सिद्ध चारण गन्धर्वैः अप्सरः किन्नर उरगैः

श्री शुकः उवाच

अदृश्यत अनुजा विष्णोः स आयुधा अष्ट महा भुजा

शोक हर्ष भय द्वेष लोभ मोह मद अन्विताः

तद् मूलाः देवताः सर्वाः स ईश्वराः स चतुर्मुखाः

नित्यम् उद्विग्न मनसः ज्या घोषैः धनुषः तव

यावत् हतः ऽस्मि हन्तास्मि इति आत्मानम् मन्यते अ स्वदृश्

कान् लोकान् वै गमिष्यामि ब्रह्म हा इव मृतः श्वसन्

ततस् तद् मूल खनने नियुङ्क्ष्व अस्मान् अनुव्रतान्

देवकी वसुदेवाभ्याम् अनुज्ञातः अविशत् गृहम्

अस्यतः ते शर व्रातैः हन्यमानाः समन्ततः

तपस्विनो यज्ञ शीलान् गाः च हन्मो हविः दुघाः

ततो बाल ध्वनिम् श्रुत्वा गृहपालाः समुत्थिताः

धनुः शूल इषु चर्म असि शङ्ख चक्र गदा धरा
बहवो हिंसिता भ्रातः शिशवः पावक उपमाः

मूलं हि विष्णुः देवानाम् यत्र धर्मः सनातनः

आयुः श्रियं यशो धर्मं लोकान् आशिषः एव च

सतां विद्वेषम् आचेरुः आराद् आगत मृत्यवः

एवं चेद् तर्हि भोज इन्द्र पुर ग्राम व्रज आदिषु

तस्मात् सर्व आत्मना राजन् ब्राह्मणान् ब्रह्म वादिनः
ततो गच्छेत राज इन्द्रैः हंसतीर्थम् अनुत्तमम्

ततो गच्छेत राज इन्द्रैः कन्यातीर्थम् अनुत्तमम्

ततो गच्छेत राज इन्द्रैः भृगुतीर्थम् अनुत्तमम्

एतानि तव संक्षेपात् प्राधान्यात् कथितानि तु

स्नात मात्रः नरः तत्र पृथिव्याम् एकराज् भवेत्

उपोषितो ऽर्चयेद् ईशं रुद्र लोके महीयते

ततो गच्छेत राज इन्द्रैः मानसं तीर्थम् उत्तमम्

तत्र स्नात्वा तु राज इन्द्रैः मुच्यते ब्रह्म हत्यया

एरण्ड्या नर्मदायाः तु संगमं लोक विश्रुतम्

त्रिगुणं च अश्वमेधस्य फलं प्राप्नोति मानवः

चान्द्रायण शतम् साग्रं लभते न अत्र संशयः

अक्षयं तत् तपः तप्तम् भृगुतीर्थे युधिष्ठिर

तस्य एव तपसा उग्रेण तुष्टेन त्रिपुरारिणा

ततो गच्छेत राज इन्द्रैः चन्द्रतीर्थम् अनुत्तमम्

मनसा संस्मरेत् यः तु नर्मदां वै युधिष्ठिर

नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा

स्नात मात्रः नरः तत्र चन्द्र लोके महीयते

वृषोत्सर्गं ततो गच्छेत् शाश्वतम् पदम् आप्नुयात्

यत् तत्र क्रियते श्राद्धं सर्वं तत् अक्षयम् भवेत्

तत्र देवो भृगुः पूर्वं रुद्रम् आराधयत् पुरा

सप्त जन्म कृतम् पापं हित्वा याति शिव आलयम्

ततो गच्छेत राज इन्द्रैः पिङ्गलेश्वरम् उत्तमम्

वसेत् कल्प अयुतम् साग्रं शिव तुल्य पराक्रमः

सावित्रीतीर्थम् आसाद्य यः तु प्राणान् परित्यजेत्

तत्र उपवासम् यः कृत्वा पश्येत विमलेश्वरम्

यत्र आराध्य त्रिशूल अङ्कम् गौतमः सिद्धिम् आप्नुयात्

यत् तत्र दीयते दानं सर्वं कोटि गुणम् भवेत्

पतन्ति नरके घोरे इति आह परमेश्वरः

काञ्चनेन विमानेन ब्रह्म लोके महीयते

तत्र स्नात्वा च राज इन्द्रैः दैवतैः सह मोदते

तत्र स्नात्वा नरो राजन् दुर्गतिं न एव गच्छति

विधूय सर्व पापानि ब्रह्म लोके महीयते

उपोष्य रजनीम् एकाम् नियतो नियत अशनः

तत्र स्नात्वा नरो राजन् दैवतैः सह मोदते

ततो गच्छेत राज इन्द्रैः गौतमेश्वरम् उत्तमम्

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्म हत्याम् व्यपोहति

ततो गच्छेत राज इन्द्रैः सिद्धो यत्र जनार्दनः

क्रीडते नाक लोक स्थः हि अप्सरोभिः स मोदते

धौतपापं ततो गच्छेद् धौतं यत्र वृषेण तु

चतुर् भुजः त्रि नेत्रः च हर तुल्य बलः भवेत्

ततो गच्छेत राज इन्द्रैः भारभूतिम् अनुत्तमम्

हंस युक्तेन यानेन स्वर्ग लोकम् स गच्छति

ततो गच्छेत राज इन्द्रैः नर्मदा उदधि संगमम्

स्वर्गबिन्दुं ततो गच्छेत् तीर्थम् देव नमस्कृतम्

नर्मदायां स्थितं राजन् सर्व पातक नाशनम्

एतत् क्षेत्रं सु विपुलम् सर्व पाप प्रणाशनम्

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे चत्वारिंशो ऽध्यायः

सान्निध्यं तत्र कथितं भृगुतीर्थे युधिष्ठिर

ततो गच्छेत राज इन्द्रैः शिखितीर्थम् अनुत्तमम्

अश्वमेधाद् दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः

मनोहरं तु तत्र एव तीर्थं परम शोभनम्

भोजनं च यथाशक्ति तत् अस्य अक्षयम् उच्यते

कार्तिके मासि देवेशम् अर्चयेत् पार्वतीपतिम्

अप्सरेशं ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत्

क्षरन्ति सर्व दानानि यज्ञ दानम् तपः क्रिया

अस्मिन् तीर्थे मृतो राजन् गाणपत्यम् अवाप्नुयात्

तत्र स्नात्वा नरो राजन् नर्मदा उदधि संगमे

तत्र स्नात्वा नरो राजन् ब्रह्म लोके महीयते

ततो गच्छेत राज इन्द्रैः तीर्थं पैतामहं शुभम्

शुक्ल पक्षे तृतीयायां स्नानं तत्र समाचरेत्

दर्शनात् तस्य देवस्य सद्यः पापात् प्रमुच्यते

न जानन्ति नरा मूढा विष्णोः माया विमोहिताः

तत्र तीर्थं महा पुण्यम् सर्व पाप प्रणाशनम्

जमदग्निः इति ख्यातः सिद्धो यत्र जनार्दनः

अ श्रद्दधानाः पुरुषा नास्तिक्यं घोरम् आश्रिताः

तत्र स्नात्वा नरो राजन् उपवास परायणः

उपानहोः तथा युग्मं देयम् अन्नम् स काञ्चनम्

वृषभं यः प्रयच्छेत तत्र कुन्द इन्दु सप्रभम्

देवतीर्थं ततो गच्छेत् सर्व देव नमस्कृतम्

ततो गच्छेत राज इन्द्रः आलिकातीर्थम् उत्तमम्

स्नात्वा तत्र नरो राजन् रुद्र लोके महीयते
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृताः ते ऽपुनर्भवाः

एषा पवित्रा विमला नदी त्रैलोक्य विश्रुता

तत्र तीर्थे तु राज इन्द्रैः प्राणत्यागं करोति यः
द्वे वैश्यस्य

प्रतिलोमास्व् आयोगव मागध वैण क्षत्तृ पुल्कस कुक्कुट वैदेहक चण्डालः

तान् सावित्री परिभ्रष्टान् व्रात्यान् आहुर् मनीषिणः

एका शूद्रस्य

सप्तमो अ विकृत बीजः सम बीजः सम इत्य् एषां संज्ञाः क्रमेण निपतन्ति

उग्राद् द्वितीयायां वैणः

चत्वारो वर्णा ब्राह्मण क्षत्रिय विश् शूद्राः

विपर्यये कुक्कुटः

त्रिषु वर्णेषु सादृश्याद् अव्रतो जनयेत् तु यान्

एक अन्तर द्वि अन्तरासु अम्बष्ठ उग्र निषादाः

निषादात् तृतीयायां पुल्कसः

निषादेन निषाद्याम् आ पञ्चमाज् जातो ऽपहन्ति शूद्र ताम्

तम् उपनयेत् षष्ठं याजयेत्

तिस्रो राजन्यस्य
तस्य शरीरस्य नित्यस्य ज्ञानात् सर्व उत्कृष्टेन अनेन एव शरीरं नित्यं भवेद् इति अवबोधात् तस्य एव अभ्यासात् च मुक्तिर् भवति

सर्व आशा संक्षयः चेतः शमो मोक्षम् इति ईक्षते इति

तत् एव आह रामं प्रति गुरोः वचनम्

क्व सति स्थिरे देहे सति

न मोक्षो नभसः पृष्ठे न पाताले न भू तले

सर्व साधनम् शरीरं मत्वा अभिमतम् दिशति भो जनाः सदा सर्वस्मिन् काले अहर्निशं यतनीयम् किं कृत्वा धन शरीर भोगान् अनित्यान् नश्वरान् मत्वा यतनीयम् इति

किं यथा शरीरं नित्य स्थायि भवति शरीरे नित्ये सर्वं नित्यम् इति अर्थः

मनसो धर्मैः शरीर आश्रितैः च देह अस्थिर त्वम् एतत् निषेध त्वम् देह स्थिर त्वम् मोक्षः
पशुपुरोडाशस्य पात्राणि प्रक्षाल्य प्रयुनक्ति यान्य् औषध कारितानि भवन्ति

अत्र पशुपुरोडाशस्य पिष्टलेप फलीकरण होमौ जुहोति

वाग्यतः पात्राणि संमृशति

गुदं मा निर्व्लेषीः

अध्युद्धिं क्लोमानं प्लीहानं पुरीततं मेदः समवधातवै इति संप्रेष्यति

उपहूताम् इडां मैत्रावरुण षष्ठाः ऋत्विजः प्राश्नन्ति

जुह्वा पृषदाज्यस्य उपहत्य त्रिः पृच्छति

कुम्भ्यां पशुं श्रपयन्ति

स्तीर्ण एव बर्हिषि पिष्टलेपं निनयति

अग्नये ऽनुब्रूहि

कपालानि विमुञ्चति

पवित्रे कृत्वा संप्रेष्यति यजमान वाचं यच्छ इति

शृते पशौ पुरोडाशेन प्रचरति

शूलेन हृदयं निहत्य यजुः उत्पूताभिः अद्भिः पुरोडाशं श्रपयति

मार्जयन्ते

हविष्कृता वाचं विसृज्य पशुं विशास्ति
उभय साम्ना यष्टव्यम् इति ह स्म आह शाट्यायनिर् एतयोर् उभयोः कामयोर् उपाप्त्यै

उभाव् अस्मिञ् जीवतः पुण्य कृत् च पाप कृत् च

रथन्तर साम्ना इति ह आहुः सावयसाः

इदं विद्म

स यो ऽपि दश कृत्वो यजेत बृहत् साम्ना एव यजेत इति

तत् कस् तद् वेद यदि तत्र अस्ति वा न वा

तथा इति ताव् उभौ कामाव् उपाप्नोति इति

को विदिताद् अ विदितम् उपेयात्

तद् अद उपक्रान्तम् अपहत पाप्मम् श्वोवसीयसम्

स यो ऽपि दश कृत्वो यजेत रथन्तर साम्ना एव यजेत इति

रथन्तर साम्ना यष्टव्या३ं बृहत् साम्ना इति मीमांसन्ते

बृहत् साम्ना यष्टव्यम् इत्य् आहुर् आरुणि सात्ययज्ञयः

इतःप्रदानात् हि असौ लोको जीवति

अथ अदः उपक्रान्तम् अपहत पाप्मम् श्वोवसीयसम्

या हि इतस् आहुतयो गच्छन्ति ता असौ लोक उपजीवति

अध्य् उ ह वै शश्वद् अमुष्मिन्न् एव लोके ऽयं लोकः

यथा ह वै कूपस्य खातस्य गम्भीरस्य परस् तमिस्रम् इव ददृश एवं ह वै शश्वत् परस्ताद् अन्तरिक्षस्य असौ लोकः

अमुतस् प्रदानात् हि अयं लोको जीवति

न अमुष्मिन् पाप कृत् जीवति

अदो बृहत्
सा पतित्वा सोम पालान् भीषयित्वा पद्भ्यां च मुखेन च सोमं राजानं समगृभ्णाद् यानि च इतरे छन्दसी अक्षराण्य् अजहितां तानि च उपसमगृभ्णात्

तस्याः अनुविसृज्य कृशानुः सोम पालः सव्यस्य पदः नखम् अछिदत्

तस्मात् सा हविः इव

अथ यः शल्यः यत् अनीकम् आसीत् स सर्पः निर्दंशी अभवत्

तत् शल्यकः अभवत्

ते देवा अब्रुवन् गायत्रीं त्वं न इमं सोमं राजानम् आहर इति सा तथा इति अब्रवीत् तां वै मा सर्वेण स्वस्त्ययनेन अनुमन्त्रयध्वम् इति तथा इति सा उदपतत् तां देवाः सर्वेण स्वस्त्ययनेन अन्वमन्त्रयन्त प्र इति च इति च इति एतद् वै सर्वं स्वस्त्ययनं यत् प्र इति च इति च इति तद् यो ऽस्य प्रियः स्यात् तम् एतेन अनुमन्त्रयेत प्र इति च इति च इति स्वस्त्य् एव गच्छति स्वस्ति पुनर् आगच्छति

तस्मात् स नखम् इव

यत् वशम् अस्रवत् सा वशा भवत्
प्राणान् शुन्धस्व देव यज्यायै इति सर्वत्र उदर्कः साकाङ्क्ष त्वात्

यथार्थम् उदर्कान् इति वचनात्
यो देवो विश्व अद् यम् उ कामम् आहुर् यं दातारं प्रतिगृह्णन्तम् आहुः

ये पर्वताः सोम पृष्ठाः आप उत्तान शीवरीः

वर्चः धसे यशसे सूनृतावते तेभ्यो अग्निभ्यो हुतम् अस्त्व् एतत्

वातः पर्जन्य आद् अग्निस् ते क्रव्यादम् अशीशमन्

विश्वान् देवान् अङ्गिरसो हवामहे इमं क्रव्यादं शमयन्त्व् अग्निम्

यं जोहवीमि पृतनासु सासहिं तेभ्यो अग्निभ्यो हुतम् अस्त्व् एतत्

ये अग्नयो अप्स्व् अन्तर् ये वृत्रे ये पुरुषे ये अश्मसु

हिरण्य पाणिम् सवितारम् इन्द्रं बृहस्पतिं वरुणं मित्रम् अग्निम्

दिवं पृथिवीम् अन्व् अन्तरिक्षम् ये विद्युतम् अनुसंचरन्ति

शान्तो अग्निः क्रव्याद् शान्तः पुरुष रेषणः

वैश्वानर ज्येष्ठेभ्यः तेभ्यो अग्निभ्यो हुतम् अस्त्व् एतत्

य आविवेश द्विपदो यश् चतुष्पदस् तेभ्यो अग्निभ्यो हुतम् अस्त्व् एतत्

उक्ष अन्नाय वशा अन्नाय सोम पृष्ठाय वेधसे

यं त्वा होतारं मनसा अभि संविदुस् त्रयोदश भौवनाः पञ्च मानवाः

यः सोमे अन्तर् यो गोष्व् अन्तर् य आविष्टो वयःसु यो मृगेषु

अथो यो विश्वदाव्यस् तं क्रव्यादम् अशीशमम्
तद् ऐडं भवति

देवाः पितरो मनुष्यास् ते ऽन्यत आसन्न् असुरा रक्षांसि पिशाचा अन्यतः

पशवो वा इडा

तस्मात् प्रजा यथा आयतनात् अन् उद्धताः

त एषु लोकेष्व् अस्पर्धन्त

एतत् ह वै साम प्रजा इमा अनुव्यास

ते देवा असुरान् ऋच्य् एव निगृह्य साम्ना अपीडयन्

ऋचा वा असुरा आयन् साम्ना देवाः

ते ऽब्रुवन्न् अन् आद्रियमाणाः वै यूयम् अचारिष्ट न इतरान् न इतरान् आद्रियमाणा इति

त इमान् लोकान् व्यभजन्त देव लोकम् एव देवा अभजन्त पितृ लोकम् पितरो मनुष्य लोकम् मनुष्याः

इति बृहद् गायन्तः सुत सोमे इति रथन्तर साम्नः

अथ एतत् उभे अनु

अथ वै वो मनसा अन्वासिष्महि इति अब्रुवन्न् अन्व् एव न आभजत इति

आ एव पीडयेद् द्विषतो भ्रातृव्यस्य व्यधाय

पशुभिर् वाव ते तान् अकालयन्त

इति बृहत् साम्नः

ते तस्य एताम् नितताम् इडाम् अन्तत उपयन्ति प्रजानां यथा आयतनात् अन् उद्घाताय

ते देवाः पितरो मनुष्या असुरान् रक्षांसि पिशाचान् अभ्यभवन्
एवं योग अनुभावेन दम्पत्योर् रममाणयोः

विश्रम्भेन आत्म शौचेन गौरवेण दमेन च

सा तद् भर्तुः समादाय वचः कुवलय ईक्षणा

देवहूतिर् उवाच

इन्द्रिय अर्थेषु सजन्त्या प्रसङ्गस् त्वयि मे कृतः

भर्तुः पुरस्ताद् आत्मानं स्त्री सहस्र वृतम् तदा

मानसे चैत्ररथ्ये च स रेमे रामया रतः

तत्र तत्र विनिक्षिप्त नाना शिल्प उपशोभितम्

प्रियायाः प्रियम् अन्विच्छन् कर्दमो योगम् आस्थितः

सिद्धा असि भुङ्क्ष्व विभवान् निज धर्म दोहान् दिव्यान् नरैर् दुरधिगान् नृप विक्रियाभिः

निशाम्य तद् योग गतिम् संशयं प्रत्यपद्यत

दैवाद् गरीयसः पत्युर् आशासानां महा आशिषः

विहार स्थान विश्राम संवेश प्राङ्गण अजिरैः

तान् एव ते मद् अनुसेवनया अवरुद्धान् दृष्टिं प्रपश्य वितराम्य् अभयान् अशोकान्

स्नातं कृत शिरस् स्नानम् सर्व आभरण भूषितम्

विद्याधरा सहस्रेण सेव्यमानां सुवाससम्

किं दुरापादनं तेषां पुंसाम् उद्दाम चेतसाम्

मैत्रेय उवाच

रामां निरमयन् रेमे वर्ष पूगान् मुहूर्त वत्

चक्षुष्मत् पद्मराग अग्र्यैः वज्र भित्तिषु निर्मितैः

भ्राजिष्णुना विमानेन काम गेन महीयसा

अप्रमत्त उद्यता नित्यं तेजीयांसम् अतोषयत्

वैमानिकान् अत्यशेत चरल् लोकान् यथा अनिलः

वयं कर्मकरीस् तुभ्यं शाधि नः करवाम किम्

शिखरेष्व् इन्द्रनीलेषु हेम कुम्भैः अधिश्रितम्

क्षिप्तैः कशिपुभिः कान्तं पर्यङ्क व्यजन आसनैः

स तां कृत मल स्नानाम् विभ्राजन्तीम् अपूर्ववत्

सर्वाः किशोर _ ददर्श उत्पल गन्धीः

इदं शुक्ल कृतम् तीर्थम् आशिषां यापकं नृणाम्

पतिं सा प्रव्रजिष्यन्तं तदा आलक्ष्य उशती बहिः

सर्व भूत आशय अभिज्ञः प्रावोचत् कर्दमः स्वयम्

अ जानन्त्या परं भावं तथा अपि अस्त्व् अभयाय मे

यत् त्वां विमुक्ति दम् प्राप्य न मुमुक्षेय बन्धनात्

तत्र इतिकृत्यम् उपशिक्ष यथा उपदेशम् येन एष मे कर्शितो अतिरिरंसया आत्मा

पट्टिकाभिः पताकाभिर् विचित्राभिर् अलंकृतम्

देवहूतिर् उवाच

मैत्रेय उवाच

कर्दम उवाच

सरजं बिभ्रती वासो वेणीभूतांश् च मूर्धजान्

सम्प्रश्रय प्रणय विह्वलया गिरा ईषत् व्रीडा अवलोक विलसत् हसित आनना आह

श्रोण्योर् अध्यस्तया काञ्च्या काञ्चन्या बहु रत्नया

सा अहम् भगवतो नूनं वञ्चिता मायया दृढम्

विभज्य नवधा आत्मानम् मानवीं सुरत उत्सुकाम्

उपर्य् उपरि विन्यस्त निलयेषु पृथक् पृथक्

स्नानेन तां महार्हेण स्नापयित्वा मनस्विनीम्

दुकूले निर्मले नूतने ददुर् अस्यै च मानदाः

तत्र च आस्ते सह स्त्रीभिर् यत्र आस्ते स प्रजापतिः

स एव साधुषु कृतो निःसङ्ग त्वाय कल्पते

अङ्गं च मल पङ्केन संछन्नं शबल स्तनम्

निमज्य तस्मिन् ह्रदे भीरु विमानम् इदम् आरुह

अतः सा सुषुवे सद्यो देवहूतिः स्त्रियः प्रजाः

तां दृष्ट्वा सहसा उत्थाय प्रोचुः प्राञ्जलयः स्त्रियः

आविवेश सरस्वत्याः सरः शिव जलाशयम्

अन्नं सर्व गुण उपेतम् पानं च एव अमृत आसवम्

महा मरकत स्थल्या जुष्टं विद्रुम वेदिभिः

जुष्टं विचित्र वैतानैः महार्हैर् हेम तोरणैः

यस् ते ऽभ्यधायि समयः सकृद् अङ्गसङ्गो भूयाद् गरीयसि गुणः प्रसवः सतीनाम्

अथ आदर्शे स्वम् आत्मानं स्रग्विणं विरज अम्बरम्

विसृज्य कामं दम्भं च द्वेषं लोभम् अघं मदम्

हारेण च महार्हेण रुचकेन च भूषितम्

न च अबुध्यत तं कालं पतिना अपीच्येन संगता

तुष्टो ऽहम् अद्य तव मानवि मानदायाः शुश्रूषया परमया परया च भक्त्या

ये मे स्वधर्म निरतस्य तपस् समाधि विद्या आत्म योग विजिताः भगवत् प्रसादाः

कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रत चर्यया

यथोपजोषं रचितैर् विस्मापनम् इव आत्मनः

लिखन्त्य् अधोमुखी भूमिं पदा नख मणि _

प्रेम गद्गदया वाचा पीडितः कृपया अब्रवीत्

तेन अष्ट लोकप विहार कुल अचल इन्द्र द्रोणीषु अनङ्ग सख मारुत सौभगासु

जात भावः विमानं तद् आरोहयद् अमित्र हन्

न इह यत् कर्म धर्माय न विरागाय कल्पते
अन्ये पुनर् भगवतो भ्रुव उद्विजृम्भ विभ्रंशित अर्थ रचनाः किम् उरुक्रमस्य

न तीर्थ पद सेवायै जीवन्न् अपि मृतो हि सः

इन्द्रिय अर्थ प्रसङ्गेण परित्यक्त परात्मनः

स वै देवर्षि वर्यः तां मानवीं समनुव्रताम्

दिव्य उपकरण उपेतम् सर्व काल सुख आवहम्

तस्याम् आधत्त रेतस् तां भावयन्न् आत्मना आत्म विद्

बहु आश्चर्यम् महायोगी स्व आश्रमाय न्यवर्तत

स्मयमाना विक्लवेन हृदयेन

बभ्राज उत्कच कुमुद् गणवान् अपीच्यस् ताराभिर् आवृत इव उडुपतिः नभस् स्थः

पद्म कोश _ नीलैर् अलकैश् च लसत् मुखम्

ईदृग् गृहं तत् पश्यन्तीं न अति प्रीतेन चेतसा

सर्वं तद् भगवान् मह्यम् उपोवाह प्रतिश्रुतम्

तस्मिन्न् अलुप्त महिमा प्रियया अनुरक्तः विद्याधरीभिर् उपचीर्ण वपूः विमाने

राद्धं बत द्विज वृष एतत् अ मोघ योग माया अधिपे त्वयि विभो तद् अवैमि भर्तः

आत्मनो बिभ्रतीं रूपं _ रुचिर स्तनाम्

निष्क ग्रीवम् वलयिनं कूजत् काञ्चन नूपुरम्

शतं व्यतीयुः शरदः काम लालसयोः मनाक्

यदा सस्मार ऋषभम् ऋषीणां दयितं पतिम्

एतावता अलम् कालेन व्यतिक्रान्तेन मे प्रभो

हंस पारावत व्रातैः तत्र तत्र निकूजितम्

शुश्रूषया सौहृदेन वाचा मधुरया च भोः

विरजं कृत स्वस्त्ययनम् कन्याभिर् बहु मानितम्

सर्वास् ताश् चारु सर्व अङ्गाः लोहित उत्पल गन्धयः

वैश्रम्भके सुरवने नन्दने पुष्पभद्रके

भूषणानि परार्ध्यानि वरीयांसि द्युमन्ति च

प्रेक्षयित्वा भुवो गोलं पत्न्यै यावान् स्व संस्थया