tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तत् व्यासात् ऽनुव्याख्यास्यामः तस्य चेत् परिमृश्यमानं पृथक्त्वेन पाद जङ्घा ऊरु स्फिच् उदर पार्श्व पृष्ठ इषिका पाणि ग्रीवा तालु ओष्ठ ललाटम् स्विन्नं शीतं स्तब्धं दारुणं वीत मांस शोणितम् वा स्यात् परासुः अयम् पुरुषो न चिरात् कालं मरिष्यति इति विद्यात्

अथ अतस् परिमर्शनीयम् इन्द्रियम् व्याख्यास्यामः

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

तत्र श्लोकः

तस्य चेद् मन्ये परिमृश्यमाने न स्पन्देयातां परासुः इति विद्यात्

तस्य चेत् पक्ष्माणि जटा बद्धानि स्युः परासुः इति विद्यात्

एतान् स्पृश्यान् बहून् भावान् यः स्पृशन् अवबुध्यते

तस्य चेद् उच्छ्वासः अति दीर्घः अति ह्रस्वः वा स्यात् परासुः इति विद्यात्

अथ अस्य केश लोमानि आयच्छेत् तस्य चेत् केश लोमानि आयम्यमानानि प्रलुच्येरन् न चेद् वेदयेयुः तम् परासुः इति विद्यात्

अथ अस्य अङ्गुलीः आयच्छेत् तस्य चेद् अङ्गुलयः आयम्यमाना न स्फुटेयुः परासुः इति विद्यात्

वर्णे स्वरे च गन्धे च रसे च उक्तम् पृथक् पृथक्

तस्य चेद् दन्ताः परिकीर्णाः श्वेता जात शर्कराः स्युः परासुः इति विद्यात्

तस्य चेद् उदरे सिराः प्रकाशेरञ् श्याव ताम्र नील हारिद्र शुक्राः वा स्युः परासुः इति विद्यात्

तस्य चेत् परिमृश्यमानानि पृथक्त्वेन गुल्फ जानु वङ्क्षण गुद वृषण मेढ्र नाभि अंस स्तन मणिक पर्शुका हनु नासिका कर्ण अक्षि भ्रू शङ्ख आदीनि स्रस्तानि व्यस्तानि च्युतानि स्थानेभ्यः स्कन्नानि वा स्युः परासुः अयम् पुरुषो ऽचिरात् कालं मरिष्यति इति विद्यात्

तथा अस्य उच्छ्वास मन्या दन्त पक्ष्म चक्षुस् केश लोम उदर नख अङ्गुलीः आलक्षयेत्

इति लक्षणं स्पृश्यानां भावानाम् उक्तम् समासेन

आतुरे न स सम्मोहम् आयुस् ज्ञानस्य गच्छति

परिमृशता तु खलु आतुर शरीरम् इमे भावाः तत्र तत्र अवबोद्धव्याः भवन्ति
रति तन्त्र विलासे इति

किंच अन्यत् अप्य् अनिर्वचनीयं रस विशेष अन्तरम् सीधु प्राशनेन अनुदर्शयति

रति तन्त्र विलासे नर्म व्यापार विलासे अनिर्वचनीय रस उत्पत्तौ षड्विध रसात् अतिरिक्तो यो रसः अमृतान्धसाम् उपभोग योग्यः इति यावत् कादम्बर रसस्य अनुप्राशनस्य परम कारण त्वम् तादृश् रसे सम्पीते सति निधुवन व्यापार विस्तारे रस भावना विशेष चतुराणाम् अनिर्वचनीय सुख उद्बोधम् जनयति इति अर्थः
एताम् ऋचं त्रिर् अन्तर् जले पठन् सर्वस्मात् पापात् प्रमुच्यते

प्रायश्चित्तानि वक्ष्यामो अ विख्यातानि विशेषतः

आ अयम् गौः पृश्निर् अक्रमीद् इति

द्रुपदाद् इव इद् मुमुचान इति

समाहितानां युक्तानां प्रमादेषु कथं भवेत्

एताम् ऋचं त्रिर् अन्तर् जले पठन् सर्वस्मात् पापात् प्रमुच्यते

अपि वा सावित्रीं पच्छो ऽर्धर्चशस् ततः समस्तां त्रिर् अन्तर् जले पठन् सर्वस्मात् पापात् प्रमुच्यते

एतद् अघमर्षणं त्रिर् अन्तर् जले पठन् सर्वस्मात् पापात् प्रमुच्यते

एताम् ऋचं त्रिर् अन्तर् जले पठन् सर्वस्मात् पापात् प्रमुच्यते

ऋतं च सत्यं च इति

सहस्रं दक्षिणा ऋषभ एकादशम् गुरु प्रसादः वा

हंसः शुचिषद् इति

अपि वा प्रणवम् एव त्रिर् अन्तर् जले पठन् सर्वस्मात् पापात् प्रमुच्यते

तद् एतद् धर्म शास्त्रम् न अ पुत्राय न अ शिष्याय न अ संवत्सर उषिताय दद्यात्

अपि वा व्याहृतीर् व्यस्ताः समस्ताश् च इति त्रिर् अन्तर् जले पठन् सर्वस्मात् पापात् प्रमुच्यते

गुरु प्रसादः वा
न एनम् घ्नन्ति पर्यायिणो न सन्नाꣳ अव गच्छति

यो अस्य समिधं वेद क्षत्रियेण समाहिताम्

अग्नेः सांतपनस्य अहम् आयुषे पदम् आ रभे

य एनं परिषीदन्ति समादधति चक्षसे

संप्रेद्धो अग्निर् जिह्वाभिर् उद् एतु हृदयाद् अधि

अद्धातिर् यस्य पश्यति धूमम् उद्यन्तम् आस्यतः

अग्नेर् यः क्षत्रियो विद्वान् नाम गृह्णाति आयुषे

न अभिह्वारे पदं नि दधाति स मृत्यवे
तस्य प्राच्याम् दिशि श्रद्धा पुंश्चली मित्रः मागधः विज्ञानम् वासः अहर् उष्णीषम् रात्री केशाः हरितौ प्रवर्तौ कल्मलिः मणिः भूतम् च भविष्यत् च परिष्कन्दौ मनः विपथम् मातरिश्वा च पवमानः च विपथ वाहौ वातः सारथिः रेष्मा प्रतोदः कीर्तिः च यशः च पुरःसरौ

सः उदीचीम् दिशम् अनुव्यचलत्

स प्रतीचीम् दिशम् अनुव्यचलत्

सः उदतिष्ठत्

आ एनम् कीर्तिः गच्छति आ यशः गच्छति यः एवम् वेद

सः उदतिष्ठत्

वैरूपस्य च वै स वैराजस्य च अपाम् च वरुणस्य च राज्ञः प्रियम् धाम भवति यः एवम् वेद

यज्ञायज्ञियाय च स वामदेव्याय च यज्ञाय च यजमानाय च पशुभ्यः च आवृश्चते यः एवम् विद्वांसम् व्रात्यम् उपवदति

आ एनम् कीर्तिः गच्छति आ यशः गच्छति यः एवम् वेद

श्रद्धा

श्यैतस्य च वै स नौधसस्य च सप्तर्षीणाम् च सोमस्य च राज्ञः प्रियम् धाम भवति यः एवम् वेद

स प्राचीम् दिशम् अनुव्यचलत्

यज्ञायज्ञियस्य च वै स वामदेव्यस्य च यज्ञस्य च यजमानस्य च पशूनाम् च प्रियम् धाम भवति यः एवम् वेद

बृहतः च वै स रथन्तरस्य च आदित्यानाम् च विश्वेषाम् च देवानाम् प्रियम् धाम भवति यः एवम् वेद

तम् अनुव्यचलन्

तम् श्यैतम् च नौधसम् च सप्तर्षयः च सोमः च राजा अनुव्यचलन्

वैरूपाय च वै स वैराजाय च अद्भ्यः च वरुणाय च राज्ञे आवृश्चते यः एवम् विद्वांसम् व्रात्यम् उपवदति

तम् यज्ञायज्ञियम् च वामदेव्यम् च यज्ञः च यजमानः च पशवः च अनुव्यचलन्

तस्य उदीच्याम् दिशि विद्युत् पुंश्चली स्तनयित्नुः मागधः विज्ञानम् वासः अहर् उष्णीषम् रात्री केशाः हरितौ प्रवर्तौ कल्मलिः मणिः श्रुतम् च विश्रुतम् च परिष्कन्दौ मनः विपथम् मातरिश्वा च पवमानः च विपथ वाहौ वातः सारथिः रेष्मा प्रतोदः कीर्तिः च यशः च पुरःसरौ

स दक्षिणाम् दिशम् अनुव्यचलत्

श्यैताय च वै स नौधसाय च सप्तर्षिभ्यः च सोमाय च राज्ञे आवृश्चते यः एवम् विद्वांसम् व्रात्यम् उपवदति

आ एनम् कीर्तिः गच्छति आ यशः गच्छति यः एवम् वेद

आ एनम् कीर्तिः गच्छति आ यशः गच्छति यः एवम् वेद

सः उदतिष्ठत्

तस्य दक्षिणायाम् दिशि उषाः पुंश्चली मन्त्रः मागधः विज्ञानम् वासः अहर् उष्णीषम् रात्री केशाः हरितौ प्रवर्तौ कल्मलिः मणिः अमावास्या च पौर्णमासी च परिष्कन्दौ मनः विपथम् मातरिश्वा च पवमानः च विपथ वाहौ वातः सारथिः रेष्मा प्रतोदः कीर्तिः च यशः च पुरःसरौ

सः उदतिष्ठत्

बृहते च वै स रथन्तराय च आदित्येभ्यः च विश्वेभ्यः च देवेभ्यः आवृश्चते यः एवम् विद्वांसम् व्रात्यम् उपवदति
सदनान् प्रदहन् उ अगाः

वयम् तव

या देवैः प्रहिता इषुः पतात् तपसे वा महसे वा अवसृष्टा सोमः त्वाम् अस्मत् यावयतु विद्वान्

स नः देवत्रा अधि ब्रूहि

मा रिषाम

अवन्तु नः पितरः देव हूतिषु

भिषक्तमम् त्वा भिषजाम् शृणोमि

अग्निम् त्वा आहुः वैश्वानरम्

रुद्र यत् ते गुह्यम् नाम यत् ते अद्धातयः विदुः शिवा शरव्या या तव तया नः मृड जीवसे
भृगु अङ्गिरसाम् देवानां सायुज्यं सलोकतां समभ्यारोहति य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति

एवम् अस्मै जुह्वते दुहे

सप्त अहम् जुहोति

त उष्णिहम् अन्वायत्ताः

अष्टाविंशति अक्षरा वा उष्णिक्

तेभ्य उष्णिग् भृगु अङ्गिरोभ्यः देवेभ्य एकैकेन अक्षरेण कामान् निकामान् दुहे

अष्टाविंशतिर् भृगु अङ्गिरसः देवाः
चोरं पारदारिकं वा विद्यात्

सिद्ध प्रयोगात् ऊर्ध्वं शङ्का रूप कर्म अभिग्रहः

अ जानन्तः ऽस्य द्रव्यस्य अतिसर्गेण मुच्येरन्

स गोप स्थानिकः बाह्यं प्रदेष्टा चोर मार्गणम्

न एवम् इति अपसारः वा ब्रूयाद् रूप अभिगृहीतः परस्य दान कारणम् आत्मनः प्रतिग्रह कारणम् उपलिङ्गनं वा दायक दापक निबन्धक प्रतिग्राहक उपद्रष्टृभिः उपश्रोतृभिर् वा प्रतिसमानयेत्

स चेत् ब्रूयात् दायाद्याद् अवाप्तम् अमुष्मात् लब्धम् क्रीतं कारितम् आधि प्रच्छन्नम् अयम् अस्य देशः कालः च उपसम्प्राप्तेः अयम् अस्य अर्घः प्रमाणं लक्षणं मूल्यं च इति तस्य आगम समाधौ मुच्येत

स चेद् ब्रूयात् याचितकम् अवक्रीतकम् आहितकं निक्षेपम् उपनिधिं वैयावृत्यकर्म वा अमुष्य इति तस्य अपसार प्रतिसंधानेन मुच्येत

अशुद्धः तत् च तावत् च दण्डं दद्यात्

न च अ निवेद्य संस्था अध्यक्षस्य पुराण भाण्डानाम् आधानं विक्रयं वा कुर्युः

अन्यथा स्तेय दण्डम् भजेत

कर्म अभिग्रहः तु मुषित वेश्मनः प्रवेश निष्कसनम् अद्वारेण द्वारस्य संधिना बीजेन वा वेधम् उत्तम आगारस्य जालवातायन नीप्र वेधम् आरोहण अवतरणे च कुड्यस्य वेधम् उपखननं वा गूढ द्रव्य निक्षेपण ग्रहण उपायम् उपदेश उपलभ्यम् अभ्यन्तर छेद उत्कर परिमर्द उपकरणम् अभ्यन्तर कृतम् विद्यात्

उझित प्रनष्ट निष्पतित उपलब्धस्य देश काल लाभ उपलिङ्गनेन शुद्धिः

अभ्यन्तर कृते पुरुषम् आसन्नं व्यसनिनं क्रूर सहायम् तस्कर उपकरण संसर्गम् स्त्रियं वा दरिद्र कुलाम् अन्य प्रसक्ताम् वा परिचारक जनम् वा तद्विध आचारम् अति स्वप्नम् निद्रा क्लान्तम् आविग्नं शुष्क भिन्न स्वर मुख वर्णम् अनवस्थितम् अति प्रलापिनम् उच्च आरोहण संरब्ध गात्रम् विलून निघृष्ट भिन्न पाटित शरीर वस्त्रम् जात किण संरब्ध हस्त पादम् पांसु पूर्ण केश नखम् विलून भुग्न केश नखम् वा सम्यक् स्नात अनुलिप्तम् तैल प्रमृष्ट गात्रम् सद्यस् धौत हस्त पादम् वा पांसु पिच्छिलेषु तुल्य पाद पद निक्षेपम् प्रवेश निष्कसनयोः वा तुल्य माल्य मद्य गन्ध वस्त्र छेद विलेपन स्वेदम् परीक्षेत

रूप अभिग्रहः तु नष्ट अपहृतम् अ विद्यमानम् तद् जात व्यवहारिषु निवेदयेत्

इति रूप अभिग्रहः

इति शङ्का अभिग्रहः

नाष्टिकः चेद् तद् एव प्रतिसंदध्याद् यस्य पूर्वो दीर्घः च परिभोगः शुचिर् वा देशस् तस्य द्रव्यम् इति विद्यात्

क्षीण दाय कुटुम्बम् अल्प निर्वेशम् विपरीत देश जाति गोत्र नाम कर्म अपदेशम् प्रच्छन्न वृत्ति कर्माणम् मांस सुरा भक्ष्य भोजन गन्ध माल्य वस्त्र विभूषणेषु प्रसक्तम् अति व्यय कर्तारम् पुंश्चली द्यूत शौण्डिकेषु प्रसक्तम् अभीक्ष्ण प्रवासिनम् अविज्ञात स्थान गमनम् एकान्त अरण्य निष्कुट विकाल चारिणम् प्रच्छन्ने स आमिषे वा देशे बहु मन्त्र संनिपातम् सद्यःक्षत व्रणानाम् गूढ प्रतीकार कारयितारम् अन्तर्गृह नित्यम् अभ्यधिगन्तारं कान्ता परम् पर परिग्रहाणाम् पर स्त्री द्रव्य वेश्मनाम् अभीक्ष्ण प्रष्टारम् कुत्सित कर्म शास्त्र उपकरण संसर्गम् विरात्रे छन्न कुड्य छाया संचारिणम् विरूप द्रव्याणाम् अ देश काल विक्रेतारम् जात वैर आशयम् हीन कर्म जातिम् विगूहमान रूपम् लिङ्गेन अलिङ्गिनम् लिङ्गिनं वा भिन्न आचारम् पूर्व कृत अपदानम् स्व कर्मभिः अपदिष्टं नागरिक महामात्र दर्शने गूहमानम् अपसरन्तम् अनुच्छ्वास उपवेशिनम् आविग्नं शुष्क भिन्न स्वर मुख वर्णम् शस्त्र हस्त मनुष्य सम्पात त्रासिनम् हिंस्र स्तेन निधि निक्षेप अपहार पर प्रयोग गूढ आजीविनाम् अन्यतमं शङ्केत

विपर्यये बाह्य कृतम् उभयत उभय कृतम्

तत् चेद् निवेदितम् आसाद्य प्रच्छादयेयुः साचिव्य कर दोषम् आप्नुयुः

चतुष्पद द्विपदानाम् अपि हि रूप लिङ्ग सामान्यम् भवति किम् अङ्ग पुनर् एक योनि द्रव्य कर्तृ प्रसूतानाम् कुप्य आभरण भाण्डानाम् इति
तस्माद् अश्वतरो बर्हिषि न देयो ऽति ह्य् अप्लवत अपः ह्य् अक्रामत्

तस्माद् ओषधयो अन् अभ्यक्ताः रेभन्ति

तद् द्वादशेन च एव अग्निष्टोमस्य स्तोत्रेण पर्यगृह्णाद् द्वादशेन च मासा संवत्सरस्य

तासां परिगृहीतानाम् अश्वतरो ऽत्यप्लवत

त एकादशम् अनुप्रजायन्ते

आत्त रेताः ह्य् अप्रजा हि

तस्य अनुहाय रेत आदत्त

षोडशिनः स्तोत्रे देयः

तस्मात् पशवो द्वौ द्वौ जनयन्ति

अ स्थूरिः वा एष यज्ञः पुरुष सम्मितः

तस्माद् गर्दभो द्वि रेताः तस्माद् वडबा द्वि रेताः

अ स्थूरिणा हि तत्र गच्छति यत्र जिगमिषति

दशमेन च वै स ता अग्निष्टोमस्य स्तोत्रेण असृजत दशमेन च मासा संवत्सरस्य

प्रजापतिर् यत् प्रजा असृजत ता अग्निष्टोमेन असृजत

न काचन द्वादशम् अतिहरति परिगृहीता हि तेन

अतिरिक्तो वै षोडशी स्तोत्राणाम् अतिरिक्तो ऽश्वतरः पशूनाम्

अश्नुते ज्यैष्ठ्यं श्रैष्ठ्यं य एवं वेद

स य एवं विद्वान् अग्निष्टोमेन उद्गायति प्राजाताः प्रजा जनयति परि प्रजाता गृह्णाति

ज्येष्ठ यज्ञः वा एष प्रजापति यज्ञः यद् अग्निष्टोमः

तस्मात् पशवो दश मासो गर्भान् बिभ्रति
आज्यस्य परमेष्ठिन् जातवेदस् तनू वशिन्

आ रभस्व जातवेदो अस्माक अर्थाय जज्ञिषे

त्वया सर्वे परितप्ताः पुरस्तात् त आ यन्तु प्रब्रुवाणा उप इदम्

दूतो नो अग्ने भूत्वा यातुधानान् वि लापय

त्वं हि देव वन्दितो हन्ता दस्योर् बभूविथ

अथा इदम् अग्ने नो हविर् इन्द्रश् च प्रति हर्यतम्

ब्रवीतु सर्वो यातुमान् अयम् अस्मि इति एत्य

त्वम् अग्ने यातुधानान् उपबद्धाꣳ इह आ वह

अग्ने तौलस्य प्राशान यातुधानान् वि लापय
तेषाम् एते रसाः

वेदाः हि रसाः

तस्य अभितप्तस्य यशः तेजः इन्द्रियम् वीर्यम् अन्नाद्यम् रसः अजायत

तत् व्यक्षरत्

गुह्याः एव आदेशाः मधुकृतः

ते वै एते गुह्याः आदेशाः एतत् ब्रह्म अभ्यतपन्

तेषाम् एतानि अमृतानि

ते वै एते रसाणाम् रसाः

ब्रह्म एव पुष्पम्

तानि वै एतानि अमृतानाम् अमृतानि
कण्वा इव भृगवः सूर्या इव विश्वम् इद् धीतम् आनशुः

समिधः कृत्वा अ प्रतीक्षम् आयन्त्य् उन्नेतारं पुरस्कृत्य महीयां जपन्तो ऽपाम सोमम् अमृता अभूम इति एताम्

विचृत्तो वरुणस्य पाश इति यजमानो मेखलां विचृतति

उन्नेता होतृ प्रथमान् यजमान प्रथमान् वा उन्नयति

तत उन्नेतारं संप्रेष्यत्य् उन्नेतर् वसीयो न उन्नय अभि

इमं वि ष्यामि वरुणस्य पाशम् इति योक्त्र पाशम् पत्नी

उदेत प्रजाम् उत वर्चो दधाना युष्मान् राय उत यज्ञा असृक्षत

गायत्रं छन्दो ऽनुसंरभध्वम् अथ अस्याः अथ सुरभयो गृहेषु

एवं पत्नी गार्हपत्ये अभ्याधाय उपतिष्ठते

उद् उत् ते मधुमत्तमा गिरः स्तोमास ईरते

ये देव यानाः उत पितृयाणाः सर्वान् पथो अनृणा आक्षीयेम

अवभृथम् उपतिष्ठन्ते देवीर् आप एष वो गर्भ इति

इति

सत्राजितो धन साः अ क्षित ऊतयः वाजयन्तो रथा इव

उद्गाहमाना उदक अन्तम् प्रत्यस्यन्ति प्रतियुतो वरुणस्य पाश इति

सोम परिश्रयणम् पत्नी

इति

अनृणा अस्मिन्न् अनृणाः परस्मिंस् तृतीये लोके अनृणाः स्याम

अत्र एव सर्वाणि दीक्षित व्यञ्जनानि उपप्लावयतः

इति

एधो ऽस्य् एधिषीमहि इति आहवनीये समिध आधाय उपतिष्ठन्ते ऽपो अन्वचारिषम् इति

यान्य् अपामित्यान्य् अप्रतीत्तान्य् अस्मि यमस्य बलिना चरामि

अहतौ वसानाव् अवभृथाद् उदेतः

इह एव सन्तः प्रति तद् यातयामो जीवा जीवेभ्यो निहराम एनत्
तेजो ऽसि

शुक्रम् असि

धाम असि प्रियं देवानाम् अनाधृष्टं देवयजनम्

तन् मा जिन्व

प्रत्युष्टं रक्षः

शुद्धा वयं सु परिविष्टाः परिवेष्टारो वो भूयास्म

वेद्यै त्वा जुष्टं प्रोक्षामि

अमृतम् असि

स्वाहा पितृभ्यो घर्म पावभ्यः

प्रत्युष्टा अरातिः

बर्हिषे त्वा जुष्टं प्रोक्षामि

अदब्धेन त्वा चक्षुषा अवेक्षे रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय

सहो ऽसि सहस्व अरातिम् सहस्व पृतनायतः

अग्नये घृतं भव

यज्ञं प्रजां मा निर्मार्जीः

कृष्णो ऽस्य् आखरेष्ठः

चक्षुः श्रोत्रं मा निर्मार्जीः

वेदिर् असि

बर्हिर् असि

ज्योतिर् असि

आज्यस्य आज्यम् असि हविषो हविः सत्यस्य सत्यम्

आयुः प्राणं मा निर्मार्जीः
प्र चर्षणी वृषणा वज्र बाहू अग्निम् इन्द्रम् वृत्र हणा हुवे ऽहम्

उभा हि वृत्र हन्तमा

उप त्वा देवो अग्रभीच् चमसेन बृहस्पतिः

अग्न इन्द्रश् च दाशुषे हत उ वृत्राण्य् अप्रति

याभ्याम् अजयन्त् स्वर् अग्र एव याव् आतस्थतुर् भुवनानि विश्वा
सर्व रूपाः वै जामदग्न्यः सर्व समृद्धाः सर्व रूपः एष पशुः सर्व समृद्धः तद् यत् जामदग्न्यः भवन्ति सर्व रूप तायै सर्व समृद्ध्यै

तस्य आप्रियः जामदग्न्यो भवन्ति

प्रजापतिर् वै यज्ञो यज्ञस्य अयातयाम तायै इति ब्रूयाद् यद् उ वायव्यस् तेन प्रजापतेर् न एति वायुर् ह्य् एव प्रजापतिः

दीक्षा वै देवेभ्यो ऽपाक्रामत् तां वासन्तिकाभ्याम् मासाभ्याम् अन्वयुञ्जत तां वासन्तिकाभ्याम् मासाभ्यां न उदाप्नुवन् तां ग्रैष्माभ्यां तां वार्षिकाभ्यां तां शारदाभ्यां तां हैमन्तिकाभ्याम् मासाभ्याम् अन्वयुञ्जत तां हैमन्तिकाभ्याम् मासाभ्यां न उदाप्नुवन् तां शैशिराभ्याम् मासाभ्याम् अन्वयुञ्जत तां शैशिराभ्याम् मासाभ्याम् आप्नुवन्

तस्य वायव्यः पशुपुरोﾱआशो भवति

तद् आहुर् यद् अन्येषु पशुषु यथऋष्य् आप्रियो भवन्त्य् अथ कस्माद् अस्मिन् सर्वेषां जामदग्न्य एव इति

आप्नोति यम् ईप्सति न एनम् द्विषन्न् आप्नोति य एवं वेद

तद् आहुर् यद् अन्य देवत्यः उत पशुर् भवत्य् अथ कस्माद् वायव्यः पशु पुरोﾱआशः क्रियत इति

तस्य सप्तदश सामिधेनीर् अनुब्रूयात् सप्तदशो वै प्रजापतिः प्रजापतेर् आप्त्यै

तद् उक्तम् ऋषिणा पवमानः प्रजापतिर् इति
पुनर् ऊर्जा ववृत्स्व पुनर् अग्न इषा आयुषा

अग्ने ऽभ्यावर्तिन्न् अभि न आ ववृत्स्व

अग्ने जातवेदः शतं ते सन्त्व् आवृतः सहस्रं त उपावृतः

सह रय्या नि वर्तस्व अग्ने पिन्वस्व धारया

विश्वप्स्न्या विश्वतस् परि
यदा वा असौ वर्षत्य् अथ इयम् प्रजायते

श्रीर् एषा यद् रथन्तरम्

तस्मात् क्षिप्रं मुमुक्षितव्यम्

स्त्री इयम्

भगो वा असौ

असौ वा आदित्यो भा इति

भिद् इयम्

पुमान् वा असौ

तत् ह एतत् एक एक रूपम् एव भा भा इति स्तोभन्ति

यदा उ वै पुमान् योषायां रेतः सिञ्चत्य् अथ सा प्रजायते

अथ उ अग्निर् एष यद् रथन्तरम्

तत् पूर्ण मुखेन अ प्रधून्वन् क्षिप्रं गायेत्

पशवो वा इडा

यावत् स्तोभेत् तावत् पृथिव्यां हस्तौ स्यातां देव रथस्य अन् अपव्याथाय

यत्र वा अग्निर् उपतिष्ठमानो दहति दूर इव वै तत्र ओषधयः प्रजायन्ते

यत्र उपधून्वन् एति क्षिप्रं तत्र ओषधयः प्रजायन्ते
अपामार्ग त्वया वयं सर्वं तद् अप मृज्महे

आमे मांसे कृत्यां यां चक्रुस् तया कृत्या कृतः जहि

यां ते चक्रुर् आमे पात्रे यां चक्रुर् नील लोहिते

तृष्णा मारम् क्षुधा मारम् अथो अक्ष पराजयम्

अपामार्ग त्वया वयं सर्वं तद् अप मृज्महे

क्षुधा मारम् तृष्णा मारम् अ गो ताम् अन् अपत्य ताम्

सत्य जितम् शपथ यावनीम् सहमानां पुनःसराम्

अपामार्ग ओषधीनां सर्वासाम् एक इद् वशी

दुर्णाम्नीः सर्वा दुर्वाचस् ता अस्मन् नाशयामसि

तेन ते मृज्म आस्थितम् अथ त्वम् अगदश् चर

चक्रे सहस्र वीर्यम् सर्वस्मा ओषधे त्वा

सर्वाः सम् अह्व्य् ओषधीर् इतो नः पारयाद् इति
अमुत्रभूयाद् अधि यद् यमस्य बृहस्पते अभिशस्तेर् अमुञ्चः

आ ते प्राणं सुवामसि परा यक्ष्मं सुवामि ते

शतं जीव शरदो वर्धमानो ऽग्निष् टे गोपा अधिपा वसिष्ठः

आयुर् नो विश्वतो दधद् अयम् अग्निर् वरेण्यः

आयुर् यत् ते अतिहितं पराचैर् अपानः प्राणः पुनर् आ ताव् इताम्

प्र विशतं प्राण अपानौ अनड्वाहौ इव व्रजम्

अग्निष् टद् आहार् निरृतेर् उपस्थात् तद् आत्मनि पुनर् आ वेशयामि ते

अयं जरिम्नः शेवधिर् अरिष्ट इह वर्धताम्

उद् वयं तमसस् परि रोहन्तो नाकम् उत्तमम्

मा इमम् प्राणो हासीन् मा उ अपानो ऽवहाय परा गात्

प्रत्य् औहताम् अश्विना मृत्युम् अस्मद् देवानाम् अग्ने भिषजा शचीभिः
अथ ह एके आहुश् चतुर् अङ्गुलात् वा इत एता एकम् भवन्ति इति

य आदित्यः स्वर एव सः

तस्य वा एताः शरीरस्य सह प्राणेन निर्जीर्यन्ति

कस् तद् वेद यद्य् एता अनु वा सम्प्राप्नुयान् न वा

अतो ह्य् एव अयम् प्राणः स्वर्य उपर्य् उपरि वर्तत इति

क उ एव तद् वेद यद्य् एता अनु वा सम्प्राप्नुयान् न वा

निर्जीर्यन्ति इव वा इत एताः

तद् आहुः प्रादेश मात्रात् वा इत एता एकम् भवन्ति

न ह अस्य कश्चन कामो अन् आप्तः भवति य एवं वेद

स यो ह एवम् विद्वान् प्राणेन प्राण्य अपानेन अपान्य मनसा एताः उभयीर् देवता आत्मन्य् एत्य मुख आधत्ते तस्य सर्वम् आप्तम् भवति सर्वं जितम्

तस्माद् एतम् आदित्यम् आहुः स्वर एति इति

स एष ब्रह्मण आवर्तः

यो ऽग्निर् वाग् एव सा

स यो ह वा अमूर् देवता उपास्ते या अमूर् अधिदेवतं दूरूपा वा एता दुरनुसम्प्राप्या इव

स यो वायुः प्राण एव सः

यश् चन्द्रमा मन एव तत्
दिवि शुक्रं यजतं सूर्यस्य इति प्रथमया एव ऋचा काष्ठाम् आप्नोति इति

तस्माद् अग्निर् होता गृहपतिः स राजा इति एतया एव प्रतिपद्येत गृहपतिवती प्रजातिमती शान्ता सर्व आयुः सर्व आयु त्वाय

शकुनिर् इव उत्पतिष्यन् आह्वयीत

प्रजापतिर् वै सोमाय राज्ञे दुहितरम् प्रायच्छत् सूर्यां सावित्रीं तस्यै सर्वे देवा वरा आगच्छंस् तस्या एतत् सहस्रं वहतुम् अन्वाकरोद् यद् एतद् आश्विनम् इत्य् आचक्षते अन् आश्विनम् ह एव तद् यद् अर्वाच् सहस्रम् तस्मात् तत् सहस्रं वा एव शंसेद् भूयो वा

तत् तत् न आदृत्यम् य एनं तत्र ब्रूयाद् अग्निम् अग्निम् इति वै प्रत्यपाद्य् अग्निम् आपत्स्यति इति शश्वत् तथा स्यात्

तत् ह एके आहुर् अग्निम् मन्ये पितरम् अग्निम् आपिम् इत्य् एतया प्रतिपद्येत

प्राश्य घृतं शंसेद् यथा ह वा इदम् अनो वा रथो वा अक्तः वर्तत एवं ह एव अक्तः वर्तते

सर्वम् आयुर् एति य एवं वेद

तस्मिन् देवा न समजानत मम इदम् अस्तु मम इदम् अस्त्व् इति ते संजानाना अब्रुवन्न् आजिम् अस्य आयामहै स यो न उज्जेष्यति तस्य इदम् भविष्यति इति ते ऽग्नेर् एव अधि गृहपतेर् आदित्यं काष्ठाम् अकुर्वत तस्माद् आग्नेयी प्रतिपद् भवत्य् आश्विनस्य अग्निः होता गृहपतिः स राजा इति
यद् ईशानम् इन्द्र इति प्रतिहरेद् ईशानो यजमानस्य पशून् अभिमानुकः स्यात्

ऋचम् एव अन्यत् गायेत्

स यद् ऋचम् एव गायति तेन रथन्तरस्य रूपान् न एति

पशवो वा इडा आयतनं रथन्तरम्

वि पाप्मना आवर्तते य एवं वेद

स्वर् दृशं प्रति विपश्येच् चक्षुषो अ प्रवर्हाय

प्रतिहारे प्रतिहार उद्गाता इडा इति ब्रूयात्

इति ब्रूयात्

यत् ह वै बृहत् रथन्तरे न व्यावर्तयेद् यथा महा वृक्षौ समृत्य शाखा विपरिशृणात एवं प्रजाः पशून् विपरिशृणीयाताम्

एतद् अन्यत् स्तोभेत्

तद् द्वे वत्सं प्रति

बृहत् रथन्तरे एव एतत् व्यावर्तयति

अथ यन् इत्य् आह न अस्य श्रीस् तिष्ठति बहवो ऽस्य सु आयातेन यान्ति

अथ यच् छानम् इन्द्र इति प्रतिहरति न ईशानः यजमानस्य पशून् अभिमन्यते शान्ताः प्रजा एधन्ते

हो वा हा वै बृहद् ओ वा हा रथन्तरम्

बृहत् रथन्तरे व्यावर्तयेत्

यत् तस्थुष इति ब्रूयात् स्थायुका अस्य श्रीः स्यात्

आयतन एव तद् एतान् पशून् प्रतिष्ठापयति
अग्ने अक्षीणि निर्दह स्वाहा इति

अर्यम्णः कुम्भीपात्रः पात्रपाणिर् निपुणिः

प्रदोष चारिणी स्वसा संधिना प्रेक्षते कुलम्

विजातायाः परिदां करोति

अपेत नश्यताद् इतः स्वाहा इति

एवं द्वितीयाम् एवम् तृतीयाम्

पूर्व एषां पिता एति उच्चैस् श्राव्य कर्णकः

एवं द्वितीयाम् एवं तृतीयाम्

ग्रामं स जानयः गच्छन्ति इच्छन्तः अ परिदा कृतान् स्वाहा

माता जघन्या सर्पति ग्रामे विधुरम् इच्छन्ती स्वाहा

अथ अपराम्

अथ अपराम्

मिश्र वाससः कौबेरका रक्षः राजेन प्रेषिताः

दक्षिण अर्धे अगारस्य अग्निम् उपसमाधाय सर्षपान् फलीकरण मिश्रान् अञ्जलौ अध्युप्य जुहोति

अपेत नश्यताद् इतः स्वाहा इति

केशिनी श्वलोमिनी खजाबोजा उपकाशिनी

एवम् एव निष्क्रामति च प्रपद्यमाने च आवपता अहर् अहर् आ निर्दश तायाः इति

एतान् घ्नत एतान् गृह्णीत इति अयं ब्राह्मणो दूतः

तान् अग्निः पर्यसरत् तान् इन्द्रस् तान् बृहस्पतिः

तान् अहं वेद ब्राह्मणः प्रमृशतः कूट दन्तान् विकेशान् लम्बन स्तनान् स्वाहा

एवं द्वितीयाम् एवम् तृतीयाम्

नक्तंचारिण उरस्पेशान् शूल हस्तान् कपाल पान्
गणानां त्वा गणपतिं हवामह इति एनम् अभिमन्त्र्य अथ अस्मै पच्छो ऽग्रे अन्वाह अथ अर्धर्चशः ऽथ संततां भूस् तत् सवितुर् वरेण्यं भुवो भर्गो देवस्य धीमहि सुवर् धियः यो नः प्रचोदयाद् भूर् भुवस् तत् सवितुः वरेण्यम् भर्गो देवस्य धीमहि सुवर् धियः यो नः प्रचोदयाद् भूः भुवः सुवस् तत् सवितुर् वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयाद् इति

अथ एनम् परिददाति कषकाय त्वा परिददाम्य् अन्तकाय त्वा परिददाम्य् अघोराय त्वा परिददामि गदाय त्वा परिददामि यमाय त्वा परिददामि मखाय त्वा परिददामि वशिन्यै त्वा परिददामि पृथिव्यै त्वा स वैश्वानरायै परिददाम्य् अद्भ्यः त्वा परिददाम्य् ओषधीभ्यः त्वा परिददामि वनस्पतिभ्यः त्वा परिददामि द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिददामि सुभूताय त्वा परिददामि ब्रह्मवर्चसाय त्वा परिददामि विश्वेभ्यः त्वा देवेभ्यः परिददामि सर्वेभ्यः त्वा भूतेभ्यः परिददामि सर्वाभ्यस् त्वा देवताभ्यः परिददामि इति

अग्नौ पृथिव्यां प्रतितिष्ठ वायौ अन्तरिक्षे सूर्ये दिवि यां स्वस्तिम् अग्निर् वायुर् आदित्यश् चन्द्रमा आपो ऽनुसंचरन्ति तां स्वस्तिम् अनुसंचर असौ प्राणस्य ब्रह्मचारी अभूः असाव् इत्य् उभयत्र अनुषजति

आयुः दाः अग्न इति उत्तरे

सद्यः पुष्करसादिः

दक्षिणे कर्णे जपति

अपरेण अग्निम् उदक् अग्रम् कूर्चं निधाय तस्मिन् प्राच् मुखः उपविशति राष्ट्र भृत् अस्य् आचार्य आसन्दी मा त्वद् योषम् इति

यद्य् अन् उपेतः त्रि अहे पर्यवेते

अत्र सावित्रीं वाचयति यदि पुरस्ताद् उपेतो भवति
संवत्सरे सपिण्डीकरणम् एकादशे मासि षष्ठे चतुर्थे द्वादशे ऽहनि

अत ऊर्ध्वं मासिश्राद्धेन

सपिण्डी व्याख्याता

चत्वारि पात्राणि स तिल गन्ध उदकेन पूरयित्वा एकम् प्रेतस्य त्रीणि पितॄणाम् एकं वा पितॄणां प्रेतपात्रं पितृपात्रेष्व् आसिञ्चति ये समाना ये सजाता इति द्वाभ्याम्

ये पार्थिवासः पितरो ये अन्तरिक्षे ये दिवि ये वा अमृताः बभूवुः

यथाश्रद्धं दक्षिणा भवन्ति

असौ पितृभिः पितामहेभिः प्रपितामहेभिः सह एतत् ते तिलोदकं तस्मै ते स्वधा नम इति तिलोदक प्रदानम्

सव्यस्य पाणेर् अङ्गुष्ठेन उपमध्यमया च अङ्गुल्या आलभ्य पृथिवीं जपेत्

यदि पुण्याह काले उपव्यावर्तेत पितॄणाम् आवाहनम्
पुरुषमेधात् सर्वमेधः

अग्निष्टोमात् राजसूयः

दक्षिणावद्भ्यो ऽदक्षिणाः

राजसूयात् वाजपेयः

पशुबन्धात् अग्निष्टोमः

अदक्षिणाः सहस्र दक्षिणे प्रत्यतिष्ठन्

सर्वमेधात् दक्षिणावन्तः

दर्शपूर्णमासाभ्याम् आग्रयणम्

पूर्णाहुतेः अग्निहोत्रम्

चातुर्मास्येभ्यः पशुबन्धः

अग्न्याधेयात् पूर्णाहुतिः

ते वा एते यज्ञ क्रमाः

आग्रयणात् चातुर्मास्यानि

स य एवम् एतान् यज्ञ क्रमान् वेद यज्ञेन स आत्मा स लोकः भूत्वा देवान् अप्येति इति ब्राह्मणम्

अग्निहोत्रात् दर्शपूर्णमासौ

अथ अतस् यज्ञ क्रमाः

अश्वमेधात् पुरुषमेधः
अथ अस्याः आज्य शेषम् आस्ये प्रच्योतयति अस्मे देवासः वपुषे चिकित्सत इति चतसृभिः अनुच्छन्दसम्

विज्ञाते गर्भे तिष्ये पुंसवनम्

स्विष्टकृत् प्रभृति सिद्धम् आ धेनु वर प्रदानात्

ब्राह्मणान् अन्नेन परिविष्य पुण्य अहम् स्वस्ति ऋद्धिम् इति वाचयित्वा अथ देव यजन उल्लेखन प्रभृति आ अग्नि मुखात् कृत्वा पक्वात् जुहोति प्रजापते तन्वम् मम जुषस्व त्वष्टर् देवेभिः सहसामः इन्द्रैः विश्वैः देवैः रातिभिः संरराणः पुंसाम् बहूनाम् मातरः स्याम _ इति

अथ आज्य आहुतीः उपजुहोति गर्भः असि ओषधीनाम् गर्भः वनस्पतीनाम् इति तिसृभिः अनुच्छन्दसम्
तम् उद्यम्य विज्ञानम् उपैति

यदि चिरम् अ वर्षुकः

यदा बहवो ऽन्तर्वेदि स्युर् अथ आदित्यम् गृह्णीयात्

सूदवत् आदित्य स्थालीम् आयतने सादयित्वा उपांशुसवनम् ग्रहे ऽवदधाति विवस्व आदित्य एष ते सोम पीथः इति

यदि ताजग् बिन्दुः प्रस्कन्देद् वर्षुकः पर्जन्यः स्यात्

ततः संप्रेष्यत्य् आदित्येभ्यः प्रियेभ्यः प्रिय धामभ्यः प्रिय व्रतेभ्यः मह स्वसरस्य पतिभ्य उरोर् अन्तरिक्षस्य अध्यक्षेभ्यः अनुब्रूहि इति

या दिव्या वृष्टिस् तया त्वा श्रीणामि इति दध्ना उपरिष्टात् वृष्टि कामस्य श्रीणीयात्

यस्य भ्रातृव्यः सोमेन यजेत यावद् आदित्यं गृह्णीयात् तावद् बहिर्वेदि तिष्ठेत्

तृतीयसवनं व्याख्यास्यामः

न मध्यतो दधि गृह्णीयात्

यस्य प्रसृप्तो भ्रातृव्यः स्याद् अन्तर्वेदि सत्य् आदित्यं गृह्णीयात्

हविर्धानयोर् द्वारे अपिधाय आदित्य स्थाल्याः आदित्य पात्रे तृतीयं गृह्णाति कदा चन स्तरीर् असि इति एताभिस् तिसृभिः

न सादयित्वा ग्रहम् आदाय अध्वर्युः तिष्ठति सूर्यो मा देवो देवेभ्यः पात्व् इति

त्रिष्टुभा मध्यतो दधि गृह्णाति इति विज्ञायते
देवो यदि पिता जातः शुभ कर्म अनुयोगात्

पानं भवति यक्ष त्वे राक्षस त्वे तथा आमिषम्

श्राद्धस्य मन्त्राः श्रद्धा च उपयोज्या अतिभक्त्याः

श्राद्ध अन्नम् वायु रूपेण सर्प त्वे अपि उपतिष्ठति

वसून् वदन्ति च पितॄन् रुद्रान् च एव पितामहान्

श्रूयते च पुरा मोक्षं प्राप्ताः कौशिक सूनवः

नाम गोत्र काल देशाः भव अन्तर गतान् अपि

गच्छन्ति पितृलोक स्थान् _ को ऽत्र गद्यते

दैत्य त्वे भोग रूपेण पशु त्वे च तृणं भवेत्

नाम गोत्रं पितॄणां तु प्रापकं हव्य कव्ययोः

कथं कव्यानि देयानि हव्यानि च जनैः इह

शुभ अशुभ आत्मकैः प्रेतैः दत्तम् तत् भुज्यते कथम्

दान शक्तिः स विभवा रूपम् आरोग्यम् एव च

दनुज त्वे तथा माया प्रेत त्वे रुधिर उदकम्

पञ्चभिः जन्म सम्बन्धैः गताः विष्णोः परं पदम्

रति शक्तिः स्त्रियः कान्ता भोज्यं भोजन शक्ति ता

मनुष्य त्वे अन्न पानानि नाना भोग रसम् भवेत्
एतद् उ ह उवाच कुमारी गन्धर्व गृहीता वक्ता स्मो वा इदम् पितृभ्यो यद् वै तद् अग्निहोत्रम् उभयेद्युर् अहूयत अन्येद्युस् वाव तद् एतर्हि हूयत इति

अहर् रात्रयोः ह अस्य तेजसि हुतं भवति य एवं विद्वान् उदिते जुहोति

तस्माद् उदिते होतव्यम्

तस्माद् उदिते होतव्यम्

एतद् वा अग्निहोत्रम् अन्येद्युर् हूयते यद् अस्तमिते सायं जुहोत्य् अनुदिते प्रातर् अथ एतत् अग्निहोत्रम् उभयेद्युर् हूयते यद् अस्तमिते सायं जुहोत्य् उदिते प्रातः

एष ह वा अहर् रात्रयोः तेजसि जुहोति यो ऽस्तमिते सायं जुहोत्य् उदिते प्रातर् अग्निना वै तेजसा रात्रिस् तेजस्वत्य् आदित्येन तेजसा अहर् तेजस्वत्