tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
खरतर काल दण्ड घट्टन अति चण्डैः च कर चरण घातैः निर्दय दत्त निग्रहः क्षणेन एकेन अजहात् सः चेष्टाम्

अथ कदाचिद् आयासित जाया रहित चेतसि लालस अलि लङ्घन ग्लान घन केसरे राजत् अरण्य स्थली ललाटा लीलायित तिलके ललित अनङ्ग राज अङ्गीकृत निर्निद्र कर्णिकार काञ्चन छत्त्रे दक्षिण दहन सारथि रय आहृत सहकार चञ्चरीक कलिके काल अण्डज कण्ठ राग रक्त रक्त अधर अरति रण अग्र संनाह शीलिनि शालीन कन्यका अन्तःकरण संक्रान्त राग लङ्घित लज्जे दर्दुर गिरि तट चन्दन आश्लेष शीतल अनिल आचार्य दत्त नाना लता नृत्य लीले काले कलिङ्ग राजः सह अङ्गना जनेन सह च तनयया सकलेन च नगर जनेन दश त्रीणि च दिन आदि दिनकर किरण जाल लङ्घनीये रणत् अलि संघ लङ्घित नत लता अग्र किसलय आलीढ सैकत तटे तरल तरंग शीकर आसार सङ्ग शीतले सागर तीर कानने क्रीडा रस जाता आसक्तिः आसीत्

तत् इदानीम् चन्द्रशेखर नरक शासन सरसिज आसन आदीनाम् त्रिदश ईशानाम् स्थानानि आदर रचित नृत्य गीत आराधनानि क्रियन्ताम्

यथा ते चरण सरसिज रजस् कणिका तथा अहम् चिन्तनीया

राज अधिराज नन्दनैः नग रन्ध्र गतस्य ते गतिं ज्ञास्यन् अहम् च गतः कदाचिद् कलिङ्गान्

तान् च नाना आश्चर्य क्रिया अतिसंहितात् जनात् आकृष्ट अन्न चेल आदि त्यागान् नित्य हृष्टान् अकार्षम्

स च अहम् देहजेन आ कर्ण आकृष्ट सायकासनेन चेतसि अति निर्दयम् ताडितस् तद् कटाक्ष कालायस निगड गाढ संयतः किंकर आनन निहित दृष्टिः अगादिषम् यथा इयम् रथ चरण जघना कथयति तथा चेद् न आचरेयम् नयेत नक्रकतेनः क्षणेन एकेन अ कीर्तनीयाम् दशाम्

तद् चरण रजस् कणैः कैश्चन शिरसि कीर्णैः अनेकस्य अनेकः आतङ्कः चिरम् चिकित्सकैर् अ संहार्यः संहृतः तद् अङ्घ्रि क्षालन सलिल सेकैः निष्कलङ्क शिरसाम् नश्यन्ति क्षणेन एकेन अखिल नरेन्द्र यन्त्र लङ्घिनः चण्ड तारा ग्रहाः

तस्य अग्रे स कृताञ्जलिः किङ्करः किं करणीयम् दीयतां निदेशः इति अतिष्ठत्

निरस्त धैर्यः ताम् स राजा नियतं संजिघृक्षेत्

यदि अस्ति दया ते ऽत्र जने अन् अन्य साधारणः करणीयः स एव चरण आराधन क्रियायाम्

झटिति च आच्छिद्य तस्य हस्तात् ताम् शस्त्रिकां तया निकृत्य तस्य तत् शिरः स जटा जालम् निकट स्थस्य कस्यचिद् जीर्ण सालस्य स्कन्ध रन्ध्रे न्यदधाम्

अत्र एव खलु फलितम् अति कष्टम् तपः तिष्ठतु तावत् नर्म

ततस् च आकृष्य तद् शरीरम् छिद्रे निधाय नीरात् निरयासिषम्

अयासिषं च दिनैः कैश्चिद् आन्ध्र नगरम्

असत्येन न अस्य आस्यम् संसृज्यते

आदिश अलं काल हरणेन इति अनंसीत्

आदिशं च तम् सखे सा एषा सत् जन आचरिता सरणिः यत् अणीयसि कारणे अन् अणीयाः आदरः संदृश्यते

तत् अत्र कल्याण राशिणा साधीयः कृतम्

यथार्ह जलेन हृद्य गन्धेन स्नातः सित स्रज् अङ्गरागः शक्ति सदृशेण दानेन आराधित धरणी तल तैतिल गणः तिल स्नेह सिक्त यष्टि अग्र ग्रथित वर्तिका अग्नि शिखा सहस्र ग्रस्त नैश अन्धकार राशिः आगत्या अर्थ सिद्धये यतेथाः इति

हर्ष प्रकर्ष _ प्रज्ञा सत्त्वयोः दृष्टम् इह स्वरूपम् इति अभिधाय पुनः अवतरतु भवान् इति बहुश्रुते विश्रुते विकच राजीव _ दृशं चिक्षेप देवो राजवाहनः

संगतानां च सैनिकानां तद् अत्यचित्रीयत आकार अन्तर ग्रहणम्

अहं च निर्गत्य निर्जने निशीथे सरस् तीर रन्ध्र निलीनः सन् ईषत् छिद्र दत्त कर्णः स्थितः

स च अहम् दयितायाः सखीं हृदय स्थानीयाम् शशाङ्कसेनां कन्यकां कदाचित् कार्य अन्तर आगताम् रहस्य् आचक्षि कच्चित् अयम् जनः कदाचिद् आसीत् दृष्टः इति

अथ सा हर्ष काष्ठाम् गतेन हृदयेन ईषत् आलक्ष्य दशन दीधिति लताम् लीला अलसम् लासयन्ती ललिता आञ्चित करशाखा अन्तरित दन्तच्छद किसलया हर्ष जल क्लेद जर्जर निरञ्जन ईक्षणा रचित अञ्जलिः नितरां जाने यदि न स्यात् ऐन्द्रजालिकस्य जालं किंचिद् एतादृशम्

तत् एतस्याम् निशि गलत् अर्धायाम् गाहनीयम्
ततस् च एनाम् त्रासेण अलघीयसा अस्र जर्जरेण च कण्ठेन रणरणिका गृहीतेन च हृदयेन हा तात हा जननि इति क्रन्दन्तीं कीर्ण ग्लान शेखर स्रजि शिरसिजानां संचये निगृह्य असिना शिला शितेन शिरस् चिकर्तिषया अचेष्टत

अथ तत् आकर्ण्य कर्ण शेखर निलीन नील नीरज आयिताम् धीर तल तारकाम् दृशं तिर्यक् किंचिद् अञ्चितां संचारयन्ती सलिलचरकेतन शरासन आनताम् चिल्लिकालतां ललाट रङ्ग स्थली नर्तकीम् लीला अलसम् लालयन्ती कण्टकित रक्त गण्ड लेखा राग लज्जा अन्तराल चारिणी चरण अग्रेण तिरश्चीन नख अर्चिस् चन्द्रिकेण धरणी तलम् साचीकृत आनन सरसिजम् लिखन्ती दन्तच्छद किसलय लङ्घिना हर्ष अस्र सलिल धारा शीकर कण जाल क्लेदितस्य स्तन तट चन्दनस्य आर्द्र ताम् निरस्यता आस्य अन्तराल निःसृतेन तनीयसा अनिलेन तरंगित दशन चन्द्रिकाणि कानिचिद् एतानि अक्षराणि कलकण्ठी कलानि असृजत् आर्य केन कारणेन एनम् दास जनम् काल हस्तात् आच्छिद्य अनन्तरम् राग अनिल चालित रणरणिका तरंगिणि अनङ्ग सागरे किरसि

क्रियेत अस्य अणक नरेन्द्रस्य केनचिद् अनन्त शक्तिना सिद्धि अन्तरायः इति किङ्करस्य किंकर्याः च अति कातरम् रटितम्

स किल कृतज्ञ ताम् दर्शयन् असिद्धिः एषा सिद्धिः यत् असंनिधिः इह आर्याणाम्

तेन च इयम् कथा कथिता यथा किल जयसिंहेन अनेक निकार दत्त संघर्षण जिघांसितः स कर्दनः कनकलेखा दर्शन एधितेन रागेण अरक्ष्यत

तत् निध्याय हृष्टतरः स राक्षसः क्षीण आधिः अकथयत् आर्य कदर्यस्य अस्य कदर्थनात् न कदाचिन् निद्रा आयाति नेत्रे

स शरीरः च एष दया राशिः

गज स्कन्ध गतः सित छत्त्र आदि सकल राज चिह्न राजितः चण्डतर दण्डि दण्ड ताडन त्रस्त जन दत्त अन्तरालया राज वीथ्या यातः ताम् निशां रस नयन निरस्त निद्रा रतिः अनैषम्

तत् आकर्ण्य क एष सिद्धः किं च अनेन किङ्करेण करिष्यते इति दिदृक्षा आक्रान्त हृदयः किंकर गतया दिशा किंचिद् अन्तरं गतस् तरलतर नर अस्थि शकल रचित अलंकार आक्रान्त कायम् दहन दग्ध काष्ठ निष्ठा अङ्गार रजस् कृत अङ्गरागम् तडित् लता आकार जटा धरम् हिरण्यरेतसि अरण्य चक्र अन्धकार राक्षसे क्षण गृहीत नाना इन्धन ग्रास चञ्चत् अर्चिषि दक्षिणेतरेण करेण तिल सिद्धार्थक आदीन् निरन्तर चटचटायितान् आकिरन्तं कंचिद् अद्राक्षम्

अथ आगत्य ताः चरण निहित _ क्षरत् अस्र करालित ईक्षणाः निज शेखर केसर अग्र संलग्न षट्चरण गण रणित संशयित कल गिरः शनैस् अकथयन् आर्य यत् अति आदित्य तेजसः ते एषा नयन लक्ष्य ताम् गता ततः कृतान्तेन गृहीता

न चेद् इदम् न इच्छसि सा इयम् संनत अङ्ग यष्टिः अ क्लेश अर्हा सती अनेन अकृत्य कारिणा अत्यर्थम् क्लेशिता तत् नय एनाम् निज निलयम्

तस्य तत् कौशलम् स्मित ज्योत्स्ना अभिषिक्त दन्तच्छदः सह सुहृद्भिः अभिनन्द्य चित्रम् इदम् महा मुनेः वृत्तम्

अहं च अस्यै कार्त्स्न्येन आख्याय तद् आनन संक्रान्तेन संदेशेन संजनय्य सहचर्या निरतिशयं हृदय आह्लादम् ततस् च एता दयितया निरर्गलीकृत अति सत्कृत कलिङ्ग नाथ न्याय दत्तया संगत्या अन्ध्र कलिङ्ग राज राज्य शासी तस्य अस्य अरिणा अङ्ग राजस्य साहाय्यकाय अलघीयसा साधनेन आगत्य अत्र ते सखी जन संगतस्य यादृच्छिक दर्शन आनन्द राशि लङ्घित चेताः जातः इति

कष्टा च इयम् निःसङ्ग ता या निरागसं दास जनम् त्याजयति

कलिङ्ग नगरस्य न अति आसन्न संस्थित जन दाह स्थान संसक्तस्य कस्यचित् कान्तार धरणिजस्य आस्तीर्ण सरस किसलय संस्तरे तले निपद्य निद्रा आलीढ दृष्टिः अशयिषि

न च अस्य अहंकार कणिका इति

तस्यां च तादृशीं दशां गतायां जनस्य अस्य अनन्यजेन हन्येत शरीर धारणा

क्षणदा अन्धकार गन्धहस्ति दारण एक केसरिणम् कनक शैल शृङ्ग रङ्ग लास्य लीला नटम् गगन सागर घन तरंग राजि लङ्घन एक नक्रम् कार्य अकार्य साक्षिणम् रक्त नीरज अञ्जलिना आराध्य निज निकेतनम् न्यशिश्रियम्
स्थिते च अर्धरात्रे कृत यथा आदिष्ट क्रियः स्थान स्थान रचित रक्षः स राजा जालिक जनान् आनीय निराकृत अन्तर् शल्यम् शङ्का हीनः सरस् सलिलम् सलील गतिः अगाहत

तत् च अद्य सिद्धम्

तदा अहम् दाहेन अनङ्ग दहन जनितेन अन्तरित आहार चिन्तः चिन्तयन् दयितां गलित गात्र कान्तिः इति अतर्कयम् गता सा कलिङ्ग राज तनया जनयित्रा जनयित्र्या च सह अरि हस्तम्

सा का स्यात् गतिः इति

गाहन अनन्तरम् च सलिल तले सततगतीन् अन्तर् संचारिणः संनिगृह्य यथाशक्ति शय्या कार्या

गच्छ गृहान्

कथय इति स्नेह निर्यन्त्रणम् शनैस् अगादीत्

इति श्री दण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते मन्त्रगुप्तचरितं नाम सप्तम उच्छ्वासः

न अन्यत् इतस् किंचिद् अस्ति चित्त आराधनम् नः इति

नीतः च अहम् निशाचरेण शारद जलधर जाल कान्ति कन्यका निकेतनम् तत्र च कांचित् काल कलाम् चन्द्रानना निदेशात् चन्द्रशाला एक देशे तद् दर्शन चलित धृतिः अतिष्ठम्

सा च स्वच्छन्दं शयानाः कर तल अलस संघटन अपनीत निद्राः काश्चिद् अधिगत अर्थाः सखीः अकार्षीत्

सा च इयम् कथा अनेक जन आस्य संचारिणी तस्य कनकलेखा अधिष्ठान धनद आज्ञाकर निराक्रिया अति सक्त चेतसः क्षत्रियस्य आकर्षणाय अशकत् स च अहरहर् आगत्य आदरेण अति गरीयसा अर्चयन् अर्थैः च शिष्यान् संगृह्णन् निधि गत क्षणः कदाचिद् काङ्क्षित अर्थ साधनाय शनैर् अयाचिष्ट

न तस्य शक्यं शक्त्याः इयत् ता ज्ञानम्

न च निषेधनीया गरीयसां गिरः इति स्नानाय गृहान् अयासीत्

तत् अनेन आश्चर्य रत्नेन नलिन अक्षस्य ते रत्न शैल शिला तल स्थिरम् राग तरलेण अलंक्रियताम् हृदयम्

गलति च कालरात्रि शिखण्ड जाल काल अन्धकारे चलित रक्षसि क्षरित नीहारे निज निलय निलीन निःशेष जने नितान्त शीते निशीथे घनतर साल शाखा अन्तराल निर्ह्रादिनि नेत्र निंसिनीम् निद्रां निगृह्णन् कर्ण देशम् गतं कथं खलेन अनेन दग्ध सिद्धेन रिरंसा काले निदेशं दित्सता जन एष रागेण अनर्गलेण अर्दितः इत्थं खलीकृतः
प्राप्नोति पुरुषो धीमान् श्रद्दधानः जित इन्द्रियः

त्वद् प्रिय अर्थम् समाख्यातं गुह्यम् एतत् सनातनम्

पञ्च योजन विस्तीर्णम् प्रयागस्य तु मण्डलम्

कीर्तनात् वर्धते पुण्यं श्रुतात् पाप प्रणाशनम्

योजनानां सहस्रेषु कीर्तनात् पाप नाशिनी

एवं तीर्थ सहस्राणि यमुना दक्षिणे तटे

एवं ज्ञात्वा तु राज इन्द्रैः सदा सेवा परः भवेत्

तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता

युधिष्ठिर उवाच

तारिताः पितरः तेन नरकात् प्रपितामहाः

अश्वमेधैः तु बहुभिः प्राप्यते सुव्रतैः इह

मार्कण्डेय उवाच

अवगाह्य च पीत्वा च पुनाति आसप्तमम् कुलम्

केवलं ज्येष्ठ भावेन गङ्गा सर्वत्र पूज्यते

एतत् मे सर्वम् आख्याहि यथादृष्टं यथाश्रुतम्

यं च लोकम् अवाप्नोति विशुद्धः सर्व किल्बिषैः

महाभाग्यं हि धर्मस्य यत् त्वम् वदसि मे प्रभो

युधिष्ठिर उवाच

यावत् जीव कृतम् पापं तत् क्षणात् एव नश्यति

एवं कुरुष्व कौन्तेय सर्व तीर्थ अभिषेचनम्

समाख्याता महाभागा यमुना तत्र निम्नगा

प्राणान् त्यजति यः तत्र स याति परमां गतिम्

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे तारितं कुलम्

त्रि कालम् एव स्नायीत आहारं भैक्ष्यम् आचरेत्

एवं ज्ञानेन सम्पूर्णः सदा भवति भोगवान्

कुलानि तारयेत् राज्ञ् दश पूर्वान् दश अपरान्

युधिष्ठिर उवाच

येन एव निःसृता गङ्गा तेन एव यमुना गता

व्यतीतान् पुरुषान् सप्त भविष्यान् च चतुर्दश

स्थानं च लभते नित्यं धन धान्य समाकुलम्

स्नेहात् वा द्रव्य लोभात् वा ये तु काम वशम् गताः

तीर्थं निरञ्जनं नाम यत्र देवाः स वासवाः

विशुद्धं मम अद्य हृदयं प्रयागस्य तु कीर्तनात्

इदानीं वेद्मि च आत्मानम् भगवन्त् गत कल्मषम्

उत्तरेण प्रवक्ष्यामि आदित्यस्य महात्मनः

कथं तीर्थ फलम् तेषां कथं पुण्य फलम् भवेत्

मार्कण्डेय उवाच

एतत् श्रुत्वा प्रयागस्य यत् त्वया परिकीर्तितम्

मुच्यते सर्व पापेभ्यः गच्छेत् तु परमं पदम्

सर्व काम समृद्धः तु स्वर्ग लोके महीयते

अल्पेन एव प्रयत्नेन बहून् धर्मान् अवाप्नुते

न प्राप्नुवन्ति तद् स्थानम् प्रयागं देव रक्षितम्

पश्चिमे धर्म राजस्य तीर्थं तु नरकं स्मृतम्

देवाः सेवन्ति तत् तीर्थम् ये च अन्ये विबुधा जनाः

तेषु स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृताः ते अपुनर्भवाः

शृणु राज्ञ् प्रयागे तु अनाशक फलम् विभो

इमं मे संशयं छिन्द्धि परं कौतूहलं हि मे

प्रविष्ट मात्रे तद् भूमौ अश्वमेधः पदे पदे

कीर्तनात् लभते पुण्यं दृष्ट्वा भद्राणि पश्यति

शृणु राज्ञ् महा गुह्यम् सर्व पाप प्रणाशनम्

मुच्यते सर्व पापेभ्यः स गच्छेत् परमम् पदम्

यः तु इमम् कल्य उत्थाय पठते च शृणोति च

विक्रयः सर्व भाण्डानाम् कार्य अकार्यम् अ जानतः

यमुनायां तु किं पुण्यं किं फलं तु महा मुने

युधिष्ठिर उवाच

अग्नितीर्थम् इति ख्यातं यमुना दक्षिणे तटे

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च यमुनायां युधिष्ठिर

अनाशक फलम् ब्रूहि भगवन् तत्र कीदृशम्

अश्वमेध फलम् तस्य गच्छतः तु पदे पदे

मार्कण्डेय उवाच

मार्कण्डेय उवाच

मुच्यते सर्व पापेभ्यः स्वर्ग लोकम् स गच्छति

शृणु राज्ञ् महा वीरैः यत् उक्तम् ब्रह्म योनिना

त्वद् दर्शनात् तु धर्म आत्मन् मुक्तः अहम् च अद्य किल्बिषात्

दिष्ट्या ते सफलं जन्म दिष्ट्या ते तारितं कुलम्

अ हीन अङ्गः ऽप्य् अरोगश् च पञ्च इन्द्रिय समन्वितः

अज्ञानेन तु यस्य इह तीर्थ यात्रा आदिकम् भवेत्

अन्ये च बहवः तीर्थाः सर्व पाप हराः स्मृताः
आरोप्य रज्जु योगेन मद् प्रदत्तेन सुव्रत

आदित्यः च आदि भूत त्वात् ब्रह्मा ब्रह्म पठन्न् अभूत्

एवम् उक्तः मनुः तेन पप्रच्छ मधुसूदनम्

यो ऽतीन्द्रियः परो व्यक्ताद् अणुर् ज्यायान् सनातनः

और्व अनलः अपि विकृतिं गमिष्यति युग क्षये

अग्नि प्रस्वेद सम्भूताः प्लावयिष्यन्ति मेदिनीम्

तत् एव अण्डम् समभवत् हेम रूप्य मयम् महत्

सोम सूर्य आवहम् ब्रह्मा चतुर् लोक समन्वितः

भवो वेदाः पुराणानि विद्याभिः सर्वतस् वृतम्

मनुः उवाच

मत्स्य उवाच

प्रसुप्तम् इव च अ तर्क्यम् अ प्रज्ञातम् अ लक्षणम्

यः शरीराद् अभिध्याय सिसृक्षुः विविधम् जगत्

ततः स देव नक्षत्रम् जगन्त् यास्यति संक्षयम्

यावत् वर्ष शतम् साग्रं दुर्भिक्षम् अशुभ आवहम्

नर्मदा च नदी पुण्या मार्कण्डेयो महान् ऋषिः

सत्त्वानि च कथं नाथ रक्षिष्ये मधुसूदन

एवम् एक अर्णवे जाते चाक्षुष अन्तर संक्षये

स च अकरोत् दिशः सर्वा मध्ये व्योम च शाश्वतम्

वर्ण आश्रम विभागम् च तथा इष्टापूर्त संज्ञितम्

सप्तसप्तेः भविष्यन्ति प्रतप्त अङ्गार वर्षिणः

महाप्रलय काल अन्ते एतत् आसीत् तमस् मयम्

समुद्राः क्षोभम् आगत्य च एकत्वेन व्यवस्थिताः

ततो अल्प सत्त्व क्षय दाः रश्मयः सप्त दारुणाः

मनुर् अपि आस्थितः योगं वासुदेव प्रसाद जम्

भुजंगो रज्जु रूपेण मनोः पार्श्वम् उपागमत्

तत् इदानीम् प्रवक्ष्यामि शृणुध्वम् ऋषि सत्तमाः

त्रिजगन्त् निर्दहन् क्षोभं समेष्यति महा मुने

एतत् एक अर्णवम् सर्वं करिष्यन्ति जगत्त्रयम्

भवस्य अपि ललाट उत्थः तृतीय नयन अनलः

काले यथा उक्ते संजाते वासुदेव मुख उद्गते

यत् भवद्भिः पुरा पृष्टः सृष्टि आदिकम् अहम् द्विजाः

वेद नौम् इमाम् गृह्य सत्त्व बीजानि सर्वशः

दिवं भूमिं समकरोत् तद् अण्ड शकल द्वयम्

भुजंग रज्ज्वा मत्स्यस्य शृङ्गे नौम् अयोजयत्

मत्स्य उवाच

त्वया सह पुनर् योगः कथं वा भविता मम

दान धर्म विधिम् च एव श्राद्ध कल्पम् च शाश्वतम्

सूत उवाच

विषाग्निः च अपि पातालात् संकर्षण मुख च्युतः

विद्युत्पताकः शोणः तु सप्ता एते लय वारिदाः

संवर्तो भीमनादः च द्रोणः चण्डः बलाहकः

आकाशम् ऊष्मणा तप्तं भविष्यति परंतप

अप एव ससर्ज आदौ तासु वीर्यम् अवासृजत

अभ्यसन् यावद् आभूत सम्प्लवम् पूर्व सूचितम्

एवम् उक्त्वा स भगवान् तत्र एव अन्तरधीयत

आभूत सम्प्लवे तस्मिन् अतीते योग शायिना

प्रविश्य अन्तर् महा तेजाः स्वयम् एव आत्म सम्भवः

व्यञ्जयन् एतत् अखिलम् प्रादुर् आसीत् तमोनुदः

देवतानां प्रतिष्ठा आदि यत् च अन्यत् विद्यते भुवि

उपरि उपस्थितः तस्याः प्रणिपत्य जनार्दनम्

भगवन् कियद्भिः वर्षैः भविष्यति अन्तर क्षयः

शृङ्गी प्रादुर्बभूव अथ मत्स्य रूपी जनार्दनः

भूतान् सर्वान् समाकृष्य योगेन आरोप्य धर्म विद्

त्वया सार्धम् इदम् विश्वं स्थास्यति अन्तर संक्षये

वंश्य अनुचरितम् च एव भुवनस्य च विस्तरम्

एवं दग्धा मही सर्वा यदा स्यात् भस्म संनिभा

अ विज्ञेयम् अ विज्ञातम् जगत् स्थास्नु चरिष्णु च

पृष्टेन मनुना प्रोक्तं पुराणं मत्स्य रूपिणा

तत् सर्वम् विस्तरेण त्वं धर्मं व्याख्यातुम् अर्हसि
वैखानसो वने मूल फल आशी तपस् शीलः

सर्व अतिथिः प्रतिषिद्ध वर्जम्

ऊर्ध्वरेताः

समो भूतेषु हिंसा अनुग्रहयोः

उत्तरेषां च एतत् अविरोधि

गुरोः कर्म शेषेण जपेत्

मुण्डः शिखी वा

निवृत्त आशीः

भिक्षा अर्थी ग्रामम् इयात्

वर्जयेद् बीज वधम्

तेषां गृहस्थो योनिर् अप्रजन त्वात् इतरेषाम्

अनारम्भी

तत्र उक्तम् ब्रह्मचारिणः

न अ विप्रयुक्तम् ओषधि वनस्पतीनाम् अङ्गम् उपाददीत

देव पितृ मनुष्य भूत ऋषि पूजकः

श्रावणकेन अग्निम् आधाय

वैष्कम् अपि उपयुञ्जीत

गुरु अभावे तद् अपत्य वृत्तिः तद् अभावे वृद्धे सब्रह्मचारिणि अग्नौ वा

अग्राम्य भोजी

ग्रामं च न प्रविशेत्

अनिचयो भिक्षुः

न द्वितीयाम् अपर्तु रात्रिं ग्रामे वसेत्

आचार्य अधीन त्वम् आन्तम्

न फालकृष्टम् अधितिष्ठेत्

कौपीन आच्छादन अर्थे वासो बिभृयात्

जघन्यम् अ निवृत्तम् चरेत्

ऐकाश्रम्यं तु आचार्याः प्रत्यक्ष विधानात् गार्हस्थस्य गार्हस्थस्य

न अति संवत्सरम् भुञ्जीत

वाच् चक्षुस् कर्म संयतः
कलौ खलु भविष्यन्ति नारायण परायणाः

इतिहासम् इमं पुण्यं धारयेद् यः समाहितः

त्वम् अप्य् एतान् महाभाग धर्मान् भागवतान् श्रुतान्

धर्मान् भागवतान् इत्थं श्रुत्वा अथ मिथिला ईश्वरः

कृष्ण अजिन उपवीत अक्षान् बिभ्रद् दण्ड कमण्डलू

आत्मा वां पावितः कृष्णे पुत्र स्नेहम् प्रकुर्वतोः

द्विषन्तः पर कायेषु स्वात्मानं हरिम् ईश्वरम्

स्व पाद मूलम् भजतः प्रियस्य त्यक्त अन्य भावस्य हरिः पर ईशः

सर्व आत्मना यः शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहृत्य कर्तम्

एत आत्म हानः ऽशान्ता अज्ञाने ज्ञान मानिनः

युवयोः खलु दम्पत्योर् यशसा पूरितं जगत्

श्री नारदः उवाच

एवं व्यवायः प्रजया न रत्या इमं विशुद्धं न विदुः स्वधर्मम्

सीदन्त्य् अकृत कृत्याः वै काल ध्वस्त मनोरथाः

मुख बाहु ऊरु पादेभ्यः पुरुषस्य आश्रमैः सह

वदन्ति ते ऽन्योन्यम् उपासित _ गृहेषु मैथुन्य परेषु च आशिषः

हित्वा आत्म माया रचिताः गृह अपत्य सुहृद् स्त्रियः

ततो ऽन्तर्दधिरे सिद्धाः सर्व लोकस्य पश्यतः

दाम्भिका मानिनः पापा विहसन्त्य् अच्युत प्रियान्

ध्यायन्त आकृत धियः शयन आसन आदौ तद् साम्यम् आपुर् अनुरक्त धीनाम् पुनः किम्

हिरण्यकेशस् त्रयी आत्मा स्रुच् स्रुव आदि उपलक्षणः

यज्ञैः संकीर्तन प्रायैः यजन्ति हि सुमेधसः

प्रद्युम्नाय अनिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नमः

श्रिया विभूत्या अभिजनेन विद्यया त्यागेन रूपेण बलेन कर्मणा

इति द्वापर उर्वीश स्तुवन्ति जगत् ईश्वरम्

ये कैवल्यम् असंप्राप्ता ये च अतीताः च मूढ ताम्

एतच् छ्रुत्वा महाभागो वसुदेवो अति विस्मितः

यजन्ति विद्यया त्रय्या धर्मिष्ठा ब्रह्म वादिनः

यतो विन्देत परमां शान्तिं नश्यति संसृतिः

हंसः सुपर्णो वैकुण्ठो धर्मो योगेश्वरो ऽमलः

धनं च धर्म एक फलम् यतो वै ज्ञानं स विज्ञानम् अनु प्रशान्ति

वदन्ति चाटुकान् मूढा यया माध्व्या गिरा उत्सुकाः

श्री करभाजनः उवाच

त्रेतायां रक्त वर्णः ऽसौ चतुर् बाहुः त्रि मेखलः

सर्वेषु शश्वत् तनुभृत्स्व् अवस्थितं यथा खम् आत्मानम् अभीष्टम् ईश्वरम्

तेषाम् अशान्त कामानाम् का निष्ठा अविजित आत्मनाम्

नमस् ते वासुदेवाय नमः संकर्षणाय च

देवकी च महाभागा जहतुर् मोहम् आत्मनः

न ह्य् अतः परमो लाभो देहिनां भ्राम्यताम् इह

जात स्मयेन अन्ध धियः सह ईश्वरान् सतो ऽवमन्यन्ति हरि प्रियान् खलाः

यजन्त्य् अ सृष्ट अन्न विधान दक्षिणम् वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशून् अ तद् विदः

आस्थितः श्रद्धया युक्तो निःसङ्गो यास्यसे परम्

पशून् द्रुह्यन्ति विश्रब्धाः प्रेत्य खादन्ति ते च तान्

श्रीवत्स आदिभिः अङ्कैश् च लक्षणैर् उपलक्षितः

कस्मिन् काले स भगवान् किं वर्णः कीदृशो नृभिः

त्रैवर्गिका ह्य् अक्षणिका आत्मानं घातयन्ति ते

तं तदा मनुजा देवं सर्व देव मयम् हरिम्

श्री चमसः उवाच

वैरेण यं नृपतयः शिशुपाल पौण्ड्र शाल्व आदयः गति विलास विलोकन आद्यैः

जायन्तेयान् मुनीन् प्रीतः स उपाध्यायः ह्य् अपूजयत्

एवं युग अनुरूपाभ्याम् भगवान् युग वर्तिभिः

श्री शुकः उवाच

ये त्व् अनेवंविदो ऽसन्तः स्तब्धाः सत् अभिमानिनः

भू भार असुर राजन्य हन्तवे गुप्तये सताम्

माया मनुष्य भावेन गूढ ऐश्वर्ये परे ऽव्यये

कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी

विष्णुर् यज्ञः पृश्नि गर्भः सर्व देवः उरुक्रमः

पुत्र ताम् अगमद् यद् वां भगवान् ईश्वरो हरिः

स्त्रियः शूद्र आदयः च एव ते ऽनुकम्प्या

भगवन्तं हरिं प्रायो न भजन्त्य् आत्म वित्तमाः

श्री राजा उवाच

त्यक्त्वा सु दुस्त्यज सुर ईप्सित राज्य लक्ष्मीम् धर्मिष्ठ आर्य वचसा यद् अगाद् अरण्यम्

मायामृगं दयितया ईप्सितम् अन्वधावद् वन्दे महापुरुष ते चरण अरविन्दम्

देवर्षि भूत आप्त नॄणाम् पितॄणां न किंकरो न अयम् ऋणी च राजन्

चत्वारो जज्ञिरे वर्णा गुणैर् विप्र आदयः पृथक्

दूरे हरि कथाः केचिद् दूरे च अच्युत कीर्तनाः

यद् घ्राण भक्षः विहितः सुरायास् तथा पशोर् आलभनं न हिंसा
कृते शुक्लश् चतुर् बाहुः जटिलो वल्कल अम्बरः

कलिं सभाजयन्त्य् आर्या गुण ज्ञाः सार भागिनः

स विधूय इह शमलं ब्रह्म भूयाय कल्पते

द्वापरे भगवाञ् श्यामः पीत वासाः निज आयुधः

यजन्ति तपसा देवं शमेन च दमेन च

व्यवस्थितिस् तेषु विवाह यज्ञैः सुरा ग्रहैः आसु निवृत्तिर् इष्टा

यजन्ति वेद तन्त्राभ्याम् परं जिज्ञासवो नृप

श्रौतेन जन्मना अथ अपि मुह्यन्त्य् आम्नाय वादिनः

वेद उपगीतम् च न शृण्वते ऽबुधा मनोरथानां प्रवदन्ति वार्त्तया

तमो विशन्त्य् अन् इच्छन्तः वासुदेव पराङ्मुखाः

मृतके सानुबन्धे ऽस्मिन् बद्धस्नेहाः पतन्त्य् अधः

अवतीर्णस्य निर्वृत्यै यशो लोके वितन्यते

क्वचित् क्वचिन् महा राजैः द्रविडेषु च भूरिशः

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिर् इत्य् एषु केशवः

वृषाकपिर् जयन्तश् च उरुगाय इति ईर्यते

यत्र संकीर्तनेन एव सर्व स्वार्थः ऽभिलभ्यते

नाना वर्ण अभिधा आकारः नाना एव विधिना इज्यते

विप्रो राजन्य वैश्यौ वा हरेः प्राप्ताः पद अन्तिकम्

ईश्वरः पुरुषो ऽव्यक्तः परमात्मा इति गीयते

रजसा घोर संकल्पाः कामुका अहिमन्यवः

श्री राजा उवाच

कर्मण्य् अकोविदाः स्तब्धा मूर्खाः पण्डित मानिनः

राजा धर्मान् उपातिष्ठन्न् अवाप परमां गतिम्

न भजन्त्य् अवजानन्ति स्थानाद् भ्रष्टाः पतन्त्य् अधः

मा अपत्य बुद्धिम् अकृथाः कृष्णे सर्व आत्मनि ईश्वरे

प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवे अमल आशयाः

ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी

य एषां पुरुषं साक्षाद् आत्म प्रभवम् ईश्वरम्

लोके व्यवाय आमिष मद्य सेवा नित्या हि जन्तोर् न हि तत्र चोदना

नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने
बाहुल्येन तु निर्देशः

श्वास कास प्रसेक अर्शस् प्लीह आनाह गर उदरम्

विबन्धं स्रोतसां गुल्मम् ऊरुस्तम्भम् अरोचकम्

कफ घ्नम् उष्णम् कटुकं शिलाजतु रसायनम्

ते पुनर् अपकर्षण आदयः द्विविधा बाह्य अभ्यन्तर भेदेन

गात्र शैथिल्य पालित्य पाण्डु घ्नम् शोष शोफ जित्

लघु अनुष्णम् दृशः पथ्यम् अविदाहि अग्नि दीपनम्

पुष्प फलवान् वानस्पत्यः

वल्ली गुल्मम् वीरुत्

अथ अतस् द्विविधौषधविज्ञानीयम् अध्यायम् व्याख्यास्याम इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

क्षारः सर्वः च परमं तीक्ष्ण उष्णः कृमि जित् लघुः

निदान त्यागः यथादोषं शीत उष्ण आसन व्यायाम आदीनाम् वर्जनम् स्निग्ध रूक्ष आदि अनभ्यवहारः च

लवणं प्रयोगे तु सैन्धव आदि प्रयोजयेत्

रक्त पित्त विष छर्दि हिध्मा घ्नम् दृश् प्रसादनम्

तत्र दैव व्यपाश्रयम्

इयं रसायन वरा त्रिफला अक्षि आमय अपहा

तत्र बाह्य अपकर्षणम् ग्रन्थि अर्बुद उपपक्ष्म कृमि शल्य आदिषु शस्त्र हस्त यन्त्र आदिभिः

तथा छर्द्यां छर्दनम् अतीसारे अनुलोमनम् मदात्यये मद्य पानम् तुच्छ दग्धे अग्नि प्रतपनम् पित्ते अन्तर् गूढे विमार्ग गे वा स्वेदः कटु अम्ल लवण तीक्ष्ण उष्ण अभ्यवहारः च बहिस् प्रवर्तनाय स्व मार्ग आपादनाय च

परं केश्यः तु तद् मज्जा शुक्र घ्नम् च ततस् अञ्जनम्

आक्षं तु तद् गुणात् न्यूनम् कषाय मधुरम् हिमम्

लेखनं पित्तलं किंचिद् त्रपु सीसं च तद् गुणम्

अद्रव्यं पुनर्

कफ घ्नम् तिक्त कटुकम् छेदि सोष्णं रसाञ्जनम्

औद्भिदं तु पुनर् वनस्पति वानस्पत्य वीरुध् औषधि भेदेन चतुर्विधं भवति

सुवर्णं बृंहणं स्निग्धं मधुरं रस पाकयोः

लेखनं भेदि चक्षुष्यं कण्डू कृमि विष अपहम्

तत्र सद्यस् प्राण हरम् बाधनं काल अन्तरेण अनुबाधनम् इति

जङ्गम उद्भवम् तु मधु घृत आदि जङ्गमं द्रव्यम् आहुः

तुगाक्षीरी क्षय श्वास कास घ्ना मधुरा हिमा

वात घ्नम् पाकि तीक्ष्ण उष्णम् रोचनं कफ पित्त कृत्

कफं कटु विपाकि त्वात् अम्ल त्वात् मारुतम् जयेत्

तत्र फलिनो वनस्पतिः

कफ घ्ना तिक्त कटुका मनोह्वा लेखनी सरा

दृष्टि प्रसादनम् रूक्षं तिक्तं पित्त कफ अपहम्

रक्त पित्ते च ऊर्ध्व गे विरेचनम् अधस् गे वमनम्

अपकर्षणं प्रकृति विधानम् निदान त्यागः च

पद्मराग महानील पुष्पराग विदूरकाः

शिरस् अक्षि पाण्डु हृद् रोग कामला ग्रहणी गदान्

सशोष शोफ अतीसार मेह मोह वमि कृमीन्

विष्यन्दि लवणं सर्वं सूक्ष्मं सृष्ट मलम् मृदु

चक्षुष्यं कृष्णलोहं च कषायं स्वादु तिक्तकम्

कांस्यं कषाय अनुरसम् विशदं लेखनं लघु

एवंविधं हि अविपरीतम् एव सत् भेषजम् हेतु व्याधि विपरीतम् अर्थम् करोति

सतिक्त लवणम् भेदि पाण्डु त्व कृमि वात नुद्

हरीतकी जयेद् व्याधीन् तान् तान् च कफ वात जान्

कटु पाकम् विबन्ध घ्नम् दीपनीयं रुचि प्रदम्

अनौषधं पुनर् द्विविधम् एव

लेखनं वातलं शीतं कृमि कुष्ठ कफ _

उष्ण वीर्या सरा आयुष्या बुद्धीन्द्रिय बल प्रदा

स्निग्धं कषाय कटुकम् हरितालं विष _

पुनर् अपि च त्रिविधम्

तत्र शस्त्र आदि साध्ये भेषजम् अनुक्रमते न तु भेषज साध्ये शस्त्र आदि

विष दोष हरम् शीतं सकषायं रसायनम्

स्रोतोञ्जनं वरं तत्र ततः सौवीरक अञ्जनम्

सक्षार उष्ण वीर्यः च काचो दृष्टि कृत् अञ्जनात्

आभ्यन्तरं यत् अन्तरम् अनुप्रविश्य अविक्षोभयत् दोषान् शमयति

चक्षुष्यं धारणात् तत् तु पाप अलक्ष्मी विष अपहम्

प्रकृति विधानम् संशमनम्

विबन्ध आनाह विष्टम्भ शूल गौरव नाशनम्

तिक्तं च छेदनं योगवाहि तत् सर्व रोग जित्

सत्त्व अवजयः पुनर् अहितात् मनस् निग्रहः

शङ्ख उदधि मलौ शीतौ कषायौ अतिलेखनौ

स्वर्जिका तद् गुणात् न्यूना क्षारेण तु ततस् अधिका

तत्र द्रव्यं त्रिविधं भौमम् औद्भिदम् जङ्गमम् इति

द्विविधम् औषधम् ऊर्जस्करम् रोग घ्नम् च

पञ्चकर्माणि वमन आदीनि सधूप धूम अञ्जन आदीनि च
श्लेष्मणि च अन्तर् निगूढे स्तब्धे बहिः शीत उपचारः तद् पीडितस्य ऊष्मणः अन्तर् प्रवेशेण कफ विलयनाय इति

रूप्यं स्निग्धं कषाय अम्लम् विपाके मधुरं सरम्

तत् बाह्यम् अभ्यङ्ग स्वेद प्रदेह परिषेक उन्मर्दन आदि

तद्वत् तीक्ष्णम् विशेषेण तद् विकासि सुदुर्जरम्

सैन्धवं तत्र सस्वादु वृष्यं हृद्यं त्रिदोष नुद्

स्वादु हिध्मा प्रशमनम् कास मेह क्षय अपहम्

कषाया मधुरा रूक्षा कास घ्ना वंशरोचना

परं च अतस् रस वीर्य आदि भेदेन यथास्थूलम् औषध एकदेशः उपदिश्यते

तद्वत् आमलकम् शीतं माधुर्यात् पित्त जित् परम्

श्वास अर्शस् कफ कासान् च शमयेत् यवशूकजः

कृष्णे सौवर्चल गुणाः लवणे गन्ध वर्जिताः

लघु सौवर्चलं हृद्यं सुगन्धि उद्गार शोधनम्

आभ्यन्तरं पुनर् वमन विरेचन आदिभिः

कुष्ठ वैवर्ण्य वैस्वर्य पुराण विषमज्वरान्

रोमकं लघु पांसु उत्थम् सक्षारं श्लेष्मलं गुरु

तत्र ऊर्जस्करम् द्विविधं रसायनं वाजीकरणं च

तथा विम्लापन उपनाहन पाटन आदीन्

युक्ति व्यपाश्रयम् आहार औषध योजन आदि

धन्यम् आयुष्यम् ओजस्यम् हर्ष उत्साह करम् शिवम्

व्याधि विपरीतम् द्वौ मूल उपक्रमौ तौ च स्नेह स्वेदौ लङ्घन बृंहणे

कास श्वास गल श्लेष्म पित्त शुक्र हरम् लघु

पुनर् अपि च त्रिविधम् औषधम् दैव व्यपाश्रयम् युक्ति व्यपाश्रयम् सत्त्व अवजयः च इति

सतिक्त कटुकम् क्षारं तीक्ष्णम् उत्क्लेदि च औद्भिदम्

परं च कण्ठ्यं चक्षुष्यं हृद्यं दाह ज्वर अपहम्

तत्र हेतु विपरीतम् गुरु स्निग्ध शीत आदि जे व्याधौ लघु रूक्ष उष्ण आदि तथा इतरे इतरत्

तेषु वक्ष्यमाण हेम आदि लवण अन्तम् प्रायेण भौमम्

अपथ्यः कटु लावण्यात् शुक्र ओजस् केश चक्षुषाम्

ऊर्ध्व अधस् कफ वात अनुलोमनम् दीपनं विडम्

कषायं मधुरं शीतं लेखनं स्निग्धम् अञ्जनम्

विपाके स्वादु सामुद्रं गुरु श्लेष्म विवर्धनम्