tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
शङ्कर उवाच

गायत्र्या च एव सावित्र्या सहितः स्व पदम् ययौ

ततो भूमिर् अधर्मं तं सोढुं न क्षमते ऽनघ

गायत्र्य् उवाच

शरीरं नाश सहितम् न इच्छामि सुर सत्तमैः

क्षणात् ते नाशयामासुर् विश्वामित्रस्य वाहिनीम्

विश्वामित्रो ऽपि ब्राह्मण्यं गोकर्णे प्राप्य पार्थिव

चक्षुषोः सर्व मर्त्यानाम् वसामि तद् प्रसादात्

अथ एतत् अन्यथा ते तु चक्राते वरयोषितौ

तस्य लिङ्गस्य आश्रमस्य श्रेष्ठत्वम् च अपि पार्थिव

यज्ञं कृत्वा तदा रामस् तस्मै प्रादाद् वसुन्धरां

ततस् तु सबलो राजा स्नात्वा पीत्वा मुमोद ह

कदाचिन् मृगया सक्तः हिमवत् काननम् ययौ

धर्मेण पालयामास मेदिनीं स नृप उत्तमः

स्थीयताम् अत्र नृपते भोजयिष्याम्य् अहं क्षणात्

भुक्त्वा उवास सुखं राजा स्वर्गे सुकृतिनो यथा

सुप्तं द्वार् स्थ मुखात् छ्रुत्वा ददौ शापं नृपाय सः

अधोभागं प्रविश्य आशु तपस् तीव्रम् अतप्यत

व्यपनीय निशां तां तु वसिष्ठं वाक्यम् अब्रवीत्

तपश् चकार सुचिरं वर्षाणाम् अयुतं प्रभुः

तद् अन्वये ह्य् अभूद् भूपो निमिः परम धार्मिकः

कश्यपं मुनि शार्दूलम् यज्ञ अर्थम् च समाह्वयत्

सूत उवाच

तस्मात् तव सुतो भद्रे क्षत्र आचारः भविष्यति

ततस् तुष्टो महादेवो वरं ब्रूहि इति अभाषत

ततो भृगुर् अगाद् भूयः स्नुषाम् एवम् उवाच च

इदं तव तप स्थानम् गोगर्भम् इति विश्रुतम्

नेष्यामि गां बलाद् विप्र रत्न अर्हः क्षत्रियो ऽस्म्य् अहम्

स्नात्वा तु विधिना देवं सर्प सूक्तेन च अर्चयेत्

लब्ध्वा तस्माद् रुद्र दण्डम् वसिष्ठं पुनर् अभ्यगात्

ततो भृगुस् तन् निशम्य ययौ पुत्र निकेतनम्

तपश् चकार सुचिरं गोकर्णे तु तपस् वने

ततो गाधेः सुतो जातो विश्वामित्रः प्रतापवान्

शतशृङ्ग गिरेः मूर्ध्नि ह्रादिनी पर्यवर्तत

गङ्गाधार इति ताम् आहुर् मुनयस् तत्त्व दर्शिणः

विश्वामित्र उवाच

तत्र गत्वा तु छरीरं पुनर् आप्नुहि

जपेद् यो ब्राह्मणो लोके गायत्रीं लक्ष संख्यया

शिवः सान्निध्यम् अकरोत् तस्मिन् लिङ्गे शिव अन्वितः

वेदाश् चतुर्भ्यश् चत्वारः स रहस्याः स शाखैः काः

मातृ शापः न भविता मद् प्रसादात् न संशयः

तीर्थम् एतन् महाभागा लिङ्गं युष्माभिर् अर्चितम्

इच्छा वासम् भू तले च यथाकामं जगाम ह

भृगुर् उवाच

इत्य् उक्तस् तेन राजा स कोपाद् आह मुनी ईश्वरम्

ब्रह्म लोकम् गतौ राजन्न् उभौ तौ वायु रूपिणः

एकीभूताः पुनस् तान् वै लोलयामास पद्मभूः

सिद्धिम् इच्छामि भगवन् तीर्थं श्रेष्ठतमं भवेत्

इति श्री स्कान्दे महापुराणे गोकर्ण खण्डे गोकर्ण माहात्म्ये सार उद्धारे सप्तमो ऽध्यायः

मद् नियोग करा पश्चान् मद् वशे तिष्ठ भामिनि

अनागसं मां विप्र इन्द्रैः यस्मात् त्वं शप्तवान् असि

इत्य् उक्ता सा तु मुनिना कोपाद् आकाश गा अभवत्

यदि प्रसन्ना यूयं मे ब्राह्मण्यं प्रार्थयाम्य् अहम्

ततो गर्भः समभवत् तयोर् अपि नृप उत्तमैः

तदा वसिष्ठो ह्य् अगमत् तद् गृह द्वार देशात्

ब्रह्मणो मानसः पुत्रो वसिष्ठो मुनि पुंगवः

उभयोः पक्षयोश् च एव पञ्चम्यां नाग तीर्थके

क्षत्रियो ऽपि तव भ्राता तपसा ब्राह्मणो भवेत्

तथा इति ब्रह्मणा प्रोक्तः सो ऽवसच् चक्षुषोर् नृणां

सप्त जन्म भवेद् विप्रो वेद वेदाङ्ग पारगः

पुत्रो मे मुनि शार्दूलैः ब्राह्मण आचारवान् भवेत्

कदाचिन् मृगयां कृत्वा गृहे सुप्तो महीपतिः

सर्व सिद्धि करम् च अस्तु पितृ शाप विमोक्ष दम्

तां भूमिं कश्यपो राजन् ब्राह्मणेभ्यः प्रदत्तवान्

भूमिर् उवाच

इत्य् उक्त्वा स यथाकामं जगाम स्व आश्रमम् प्रति

ररक्ष तं मुनिं ब्रह्मा विश्वामित्रः अपि पार्थिव

भृगु पुत्रः ऋचीकस् तु ह्य् उपयेमे च कन्यकाम्

सु श्रान्तम् नृपतिं ज्ञात्वा वसिष्ठो वाक्यम् अब्रवीत्

आलिङ्गेतं पृथग् वृक्षं सा अश्वत्थम् त्वम् उदुम्बरम्

निर्भिद्य मुनि देहम् स रुद्र दण्डः त्व् अगाच् छिवम्

प्रत्यक्षीकृत्य स शिवम् इदम् ऊचे महेश्वरम्

उवाच पद्मभूर् देवीं गोकर्णे तप आचर
वसिष्ठ उवाच

लिङ्गं तत्र प्रतिष्ठाप्य तीर्थं कृत्वा ह्य् अधस् ततः

परस्परं समालोच्य कोटितीर्थ अग्निदिश् तटे

ब्रह्मा उवाच

अयुतेन गवां तस्माद् इमां मे दातुम् अर्हसि

तीर्थं लिङ्गं सुर श्रेष्ठाः त्रैलोक्ये च उत्तमम् भवेत्

ततो गोकर्णम् आसाद्य शतशृङ्गस्य मूर्धनि

तत् तस्य चिन्तितं ज्ञात्वा गङ्गा याता नृप उत्तमैः

मात्रा शप्ता वयं ब्रह्मंस् तद् मोक्षम् नः प्रसादय

शरीरं प्रार्थये देव त्वद् प्रसादात् जगद्गुरो

तथा अस्तु भद्रे पौत्रस् ते क्षत्र आचारः भवेत् ध्रुवम्

आविर्बभूव तद् लिङ्गात् ब्रह्म विष्णु महेश्वराः

वरं वरय भद्रं ते प्रसन्नाः स्मो वयं मुने

मातृ शापः न भविता सर्प शापः विनश्यति

इत्य् उक्त्वा आहूय सुरभिं नन्दिनीम् इदम् अब्रवीत्

गोकर्णं क्षेत्रम् आसाद्य तपश् चक्रुः समाहिताः

जग्रास रुद्र दण्डम् तं वसिष्ठो मुनि पुंगवः

सृष्टि अर्थम् धातृ वक्त्रेभ्यः जज्ञिरे भारते तदा

सूत उवाच

सबलस्य नृपस्य अस्य देहि भोजनम् उत्तमम्

दृश्य अदृश्या इव सा देवी प्लावयामास गो श्रुतिम्

सिद्धिर् भवतु ते भद्रे तीर्थे ये स्नान्ति भामिनि

इति द त्वा वरं तस्मै तत्र एव अन्तर्दधुः सुराः

हस्तिशाला आदीनि तथा च अन्नम् बहुविधं नृप

सत्यवत्य् उवाच

अराजका तदा च आसीत् सर्वा भूमिर् महीपते

मुने त्वं गच्छ गोकर्णे तपोवनम् अनुत्तमम्

तस्य तीर्थे नरः स्नात्वा तद् लिङ्गम् परिपूज्य च

वसिष्ठ उवाच

इति द त्वा वरं भूम्यै शङ्करो ऽन्तरधीयत

सुमित्रो नाम विप्र इन्द्रः पौलस्त्य कुल सम्भवः

स्व गुरुम् शप्तवान् सो ऽपि राजा परम धार्मिकः

ब्राह्मं बलं बलं मत्वा धिक्कृत्वा क्षत्रियं बलम्

तेषां त्रि जन्म चरितम् पापं नश्यत्य् असंशयम्

शरीरं ते विनश्येत राजन् मद् अवमानात्

नागा ऊचुः

स्नानं विधाय तल् लिङ्गं नाग सूक्तेन च अर्चयेत्

सप्त जन्म कृतम् पापं तत्र स्नानाद् विनश्यति

बभूव अतितराम् लोके ह्य् अधर्मो लोक नाशकः

अत्र प्रविशतां नॄणां न भवेद् गर्भ संस्थितिः

ततो वसिष्ठः सम्प्राप्य शरीरं वरुणान् नृप

नागा वृणीध्वं दास्यामि युष्माकं यद् अभीप्सितम्

शरीरं नाशम् आयातु तव शीघ्रं वरानने

तद् ज्ञात्वा मुनयः सर्वे ह्य् आनेतुं जाह्नवीं नृप

ततो गोकर्णम् आसाद्य चचार तप उत्तमम्

आलिङ्गने ऽन्यथा भद्रे युवाभ्यां हि कृतं ह्य् अभूत्

मद् मनोरथम् इमं कर्तुम् अर्हसि सुव्रत

विश्वामित्रं तदा वाक्यम् अब्रुवंस् ते नरोत्तम

ततो महेश्वरात् प्राप्य योग सिद्धिम् तदा मुनिः

ब्राह्मण्यं च ददुस् तस्मै ब्रह्म दण्डम् च पूज्यताम्

उपेक्षसे किम् अर्थं मां दुष्टैर् एभिः प्रकर्षिताम्

तीर्थं कृत्वा सु विमलम् ब्रह्मा प्रत्यक्ष ताम् गतः

राजन्वती भव शुभे काश्यपी इति प्रथा भवेत्

सूत उवाच

कामधेनुर् इयं राज्ञो मम योग्या मुनि ईश्वरैः

शुश्रूषया स्व वंशस्य तथा अस्तु इत्य् अवदन् मुनिः

ब्रह्मा उवाच

ययौ स्व नगरीम् गन्तुं धेनुर् आह मुनिं तदा

सूत उवाच

मुनय ऊचुः

इक्ष्वाकुर् नाम नृपतिर् वरयामास तं गुरुं

नानाविधान् मृगान् हत्वा वसिष्ठस्य आश्रमम् ययौ

त्यक्त्वा शरीरं सा देवी वायु भूता चचार ह

अराजकम् इदं विश्वं यथा पूर्वम् कुरु प्रभो

गायत्रीं च अपि सावित्रीं वरं ब्रूहि इति उवाच ह

विघ्न ईश्वरम् पूजयित्वा सुमित्रं मुनिम् आगमन्

न देया गौर् नृप श्रेष्ठैः होमधेनुर् इयं मम

भूमिश् च काश्यपी चक्रे दिव्य वर्ष सहस्रकम्

सो ऽपि दुर्वासस् तुष्टात् कन्या रत्नम् च लब्धवान्

हिमवत् पर्वते रम्ये तपः कुर्वन्न् उवास ह

एवं करिष्ये देव ईशैः इति उक्त्वा सा अन्तरधीयत

इति तेषां वचः श्रुत्वा मुनिः सम्पूज्य शाम्भवम्

सूत उवाच

इति तस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मा द त्वा शुभं वपुः

सावित्र्य् उवाच

इत्य् उक्त्वा प्रययौ सो ऽपि यथा कामम् स्वम् आश्रमम्

इति तेषां वरं द त्वा ब्रह्मा च अन्तरधीयत

ततः प्रबुद्धो राजा अपि श्रुत्वा शापं गुरोस् तदा
एवं तपस्यतां तेषां ब्रह्मा प्रत्यक्षतां गतः

लिङ्गं तत्र प्रतिष्ठाप्य तीर्थं कृत्वा सुनिर्मलम्

सपत्नीकं सुतं दृष्ट्वा उवाच स्व स्नुषाम् मुनिः

इति तस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्म विष्णु महेश्वराः
खेचरी मुद्रा साधनात् रसना ऊर्ध्व गता यदा

शाम्भव्या च एव खेचर्या भ्रामर्या योनिमुद्रया

समाधिः सम्भवेत् तेन सम्भवेच् च मनोन्मनी

आत्मानं ख मयम् दृष्ट्वा न किंचिद् अपि बाध्यते

अहं ब्रह्म न च अन्यः ऽस्मि ब्रह्म एव अहम् न शोक भाज्

परात्मनः समायोगात् समाधिं समवाप्नुयात्

सदानन्द मयः भूत्वा समाधि स्थः भवेन् नरः

षड्विधो ऽयं राजयोगः प्रत्येकम् अवधारयेत्

घटाद् भिन्नतरं ज्ञानं वीत रागम् विवासनम्

तदा समाधि सिद्धिः स्यात् हित्वा साधारण क्रियाम्

राजयोगः समाधिः स्याद् एक आत्मनि एव साधनम्

शाम्भवीं मुद्रिकां कृत्वा आत्म प्रत्यक्षम् आनयेत्

तेषां संक्षेपम् आदाय कथितं मुक्ति लक्षणम्

समाधिर् जायते तत्र आनन्दः सो ऽहम् इत्य् अतः

पञ्चधा भक्ति योगेन मनोमूर्छा च षड्विधा

योनिमुद्रां समासाद्य स्वयं शक्ति मयः भवेत्

इति ते कथितं चण्ड समाधिर् मुक्ति लक्षणम्

अन्तर् स्थम् भ्रमरी नादम् श्रुत्वा तत्र मनो नयेत्

एवम् विधिः समाधिः स्यात् सर्व संकल्प वर्जितः

भूचराः खेचराश् च अमी यावन्तो जीव जन्तवः

सर्वं ब्रह्म विजानीयात् सर्वं पश्यति च आत्मनि

सर्वेषु निर्ममो भूत्वा समाधिं समवाप्नुयात्

घेरण्ड उवाच

उन्मनी सहज अवस्था सर्वे च एक आत्म वाचकाः

आनन्द अश्रु पुलकेन दशा भावः प्रजायते

समाधिः च परं तत्त्वं बहु भाग्येन लभ्यते

स्व देहे पुत्र दार आदि बान्धवेषु धन आदिषु

घटाद् भिन्नं मनः कृत्वा ऐक्यं कुर्यात् परात्मनि

विद्या प्रतीतिः स्व गुरु प्रतीतिः आत्म प्रतीतिः मनसः प्रबोधः

ख मध्ये कुरु च आत्मानम् आत्म मध्ये च खं कुरु

ध्यानं नादं रसानन्दं लयसिद्धिश् चतुर्विधा

मन्दं मन्दं रेचयेद् वायुं भृङ्ग नादम् ततो भवेत्

अनिलं मन्द वेगेन भ्रामरी कुम्भकम् चरेत्

वृक्ष गुल्म लता वल्ली तृण आद्याः वारि पर्वताः

समाधिं तं विजानीयान् मुक्त संज्ञः दशा आदिभिः

अहं ब्रह्म इति च अद्वैतम् समाधिस् तेन जायते

मनोमूर्छां समासाद्य मन आत्मनि योजयेत्

बिन्दु ब्रह्म मयम् दृष्ट्वा मनस् तत्र नियोजयेत्

आत्मा घट स्थ चैतन्यम् अद्वैतं शाश्वतं परम्
गो मूत्र यावक आहारः प्राजापत्येन शुध्यति

तद् अर्थम् भवता दुष्टो रावणो राक्षसेश्वरः

व्रत वत् च एव संस्कारं पूर्वेण विधिना एव तु

पश्य नारायणं देवं स्व आत्मानम् प्रभव अव्ययम्

प्रगृह्य भर्तुः चरणौ कराभ्यां सा सुमध्यमा

यमाय धर्मराजाय मृत्यवे च अन्तकाय च

भुक्त्वा मासं चरेत् एतत् तद् पापस्य अपनुत्तये

गायत्री अष्ट सहस्रम् तु त्रि अहम् च उपवसेत् व्रती

यः पठेद् भवतां नित्यं संवादं मम च एव हि

संवत्सर अन्ते कृच्छ्रं तु चरेद् विप्रः पुनः पुनः

कालाग्निं योगिनाम् ईशम् भोग मोक्ष फल प्रदम्

अनाशक निवृत्ताः तु प्रव्रज्या अवसिताः तथा

पङ्क्त्यां विषम दानम् तु कृत्वा कृच्छ्रेण शुध्यति

मनुष्याणां तु हरणं कृत्वा स्त्रीणां गृहस्य च

सर्व स्व दानम् विधिवत् सर्व पाप विशोधनम्

प्रमादात् तत आचम्य जपं कुर्यात् समाहितः

नाभ्याः ऊर्ध्वम् तु दष्टस्य तत् एव द्विगुणं भवेत्

ब्राह्मणान् त्रीन् समभ्यर्च्य मुच्यते सर्व पातकैः

धर्म युक्तेषु शान्तेषु श्रद्धया च अन्वितेषु वै

ताडयित्वा तृणेन अपि कण्ठं बद्ध्वा अपि वाससा

नियमेन त्यजेत् प्राणान् स मुच्येत् सर्व पातकैः

मृषा एव यावक अन्नेन कुर्यात् चान्द्रायणम् व्रतम्

ध्यायन्ती मनसा तस्थौ रामम् उन्मीलित ईक्षणा

अयस् कांस्य उपलानाम् च द्वादश अहम् कण अशनम्

बुद्धि पूर्वम् तु कृच्छ्रेण भगवन्त् आह पद्मजः

तैल अभ्यक्तः ऽथवा कुर्याद् यदि मूत्र पुरीषके

अ कृत्वा समिध् आधानम् शुचिः स्नात्वा समाहितः

गायत्री अष्ट सहस्रम् च जप्यं कुर्यात् नदीषु च

वार्ताकं भूस्तृणं शिग्रुं खुखुण्डं करकं तथा

गायत्री अष्ट सहस्रस्य जप्यं कुर्याद् विशुद्धये

कृत्वा रेतसः च एतत् आचरेत्

भास मण्डूक कुररे विष्किरे कृच्छ्रम् आचरेत्

स्नात्वा अन् अश्नन् अहर् शेषम् प्रणिपत्य प्रसादयेत्

अनातुरः सति धने कृच्छ्रार्धेन स शुध्यति

दाहकं सर्व भूतानाम् ईशानम् काल रूपिणम्

त्रयोदश्यां तथा रात्रौ स उपहारम् त्रिलोचनम्

यथावृत्तं दाशरथिं भूतानाम् एव सन्निधौ

न तस्मात् अधिकः लोके स योगी परमो मतः

स्नातक व्रत लोपम् तु कृत्वा च उपवसेत् दिनम्

शिशुमारं तथा चाषं मत्स्य मांसम् तथा एव च

उपतस्थे महा योगम् सर्व दोष विनाशनम्

सुरां स्पृष्ट्वा द्विजः कुर्यात् प्राणायाम त्रयम् शुचिः

पुष्प मूल फलानाम् च पञ्चगव्यं विशोधनम्

बकं च एव बलाकं च हंसं कारण्डवं तथा

अनुगम्य इच्छया शूद्रं प्रेतीभूतं द्विजोत्तमः

शुनो मांसं शुष्क मांसम् आत्म अर्थम् च तथा कृतम्

कृत्वा शौचं ततः स्नायात् उपोष्य जुहुयाद् घृतम्

वृथा कृसर संयावम् पायस अपूप संकुलम्

माया मया सृष्टा रावणस्य वधाय सा

जग्ध्वा च एव कट आहारम् एतत् एव चरेद् व्रतम्

उलूकं जालपादं च जग्ध्वा अपि एतत् व्रतं चरेत्

सीतां विशाल नयनाम् चकमे काल चोदितः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः

पतिव्रता तु या नारी भर्तृ शुश्रूषण उत्सुका

प्रपद्ये तत् परम् तत्त्वं वरेण्यं सवितुः स्वयम्

पक्षि गन्ध ओषधीनाम् च त्रि अहम् पयः

नालिकां तण्डुलीयं च प्राजापत्येन शुध्यति

होमाः च शाकला नित्यम् अपाङ्क्तानाम् विशोधनम्

त्रि रात्रेण विशुध्येत पञ्चगव्येन च एव हि

सप्तम्याम् अर्चयेत् भानुं मुच्यते सर्व पातकैः

महासांतपनं मोहात् तथा कुर्याद् द्विजोत्तमः

अवगूर्य चरेत् कृच्छ्रम् अतिकृच्छ्रम् निपातने

पीत्वा क्षीराणि अपेयानि ब्रह्मचारी समाहितः

कृष्ण अष्टम्याम् महादेवं तथा कृष्ण चतुर्दशीम्

न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तुं वर्ष शतैः अपि

शुष्क पर्युषित आदीनि गो आदि प्रतिदूषितम्

चान्द्रायणं चरेत् सम्यक् तस्य अन्नप्राशने द्विजः

तां दृष्ट्वा तादृशीं सीतां रावणो राक्षसेश्वरः

प्राजापत्यं चरेत् जग्ध्वा शङ्खं कुम्भीकम् एव च

तृण काष्ठ द्रुमाणाम् च शुष्क अन्नस्य गुडस्य च

चान्द्रायणेन शुद्धिः स्यात् प्राजापत्येन वा पुनः
दृष्ट्वा हृष्ट मनाः रामो विस्मय आकुल लोचनः

चैल चर्म आमिषाणाम् च त्रि रात्रम् स्यात् अभोजनम्

दृष्ट्वा वीक्षेत भास्वन्तं स्मरेत्

अहोरात्र उषितः स्नातः पञ्चगव्येन शुध्यति

ॐ प्रपद्ये जगत् मूर्तिम् प्रभवं सर्व तेजसाम्

ग्रहण आदिषु कालेषु महापातक शोधनम्

वराहं कुक्कुटं च अथ तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति

या नीता राक्षस ईशेन सीता भगवता आहृता

पत्नी दाशरथेः देवी विजिग्ये राक्षसेश्वरम्

षष्ठ्याम् उपोषितो देवं शुक्ल पक्षे समाहितः

सीतां शङ्का आकुलित मानसः

ऋतौ न गच्छेद् भार्यां वा सो ऽपि कृच्छ्रार्धम् आचरेत्

मानितो राघवेन अग्निः भूतैः च अन्तरधीयत

ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु सर्व पापैः प्रमुच्यते

छिन्द्यात् शिश्नम् तु शुद्धि अर्थम् चरेत् चान्द्रायणम् तु वा

प्राजापत्येन शुद्धिः स्यात् भक्षणे

सर्व पाप विनिर्मुक्तः गच्छेत परमां गतिम्

वेद उदितानि नित्यानि कर्माणि च विलोप्य तु

स्पृष्ट्वा स्नायाद् विशुद्धि अर्थम् तद् स्पृष्टम् पतितं तथा

रामस्य भार्यां विमलां रावणो राक्षसेश्वरः

जलेचरान् च जलजान् प्रतुदान् नखविष्किरान्

उपासीत न चेत् संध्यां गृहस्थो ऽपि प्रमादतः

विवादे वा अपि निर्जित्य प्रणिपत्य प्रसादयेत्

तैः तु संभाषणं कृत्वा स्नात्वा देवान् समर्चयेत्

हव्य कव्य वहम् देवं प्रपद्ये वह्निम् ईश्वरम्

नास्तिक्यं यदि कुर्वीत प्राजापत्यं चरेद् द्विजः

कार्पास कीटज ऊर्णानाम् द्विशफ एकशफस्य च

यः सर्व पाप युक्तः ऽपि पुण्य तीर्थेषु मानवः

प्रपद्ये त्वां विरूपाक्षं भुवः स्वः स्वरूपिणम्

त्रि रात्रेण विशुध्येत त्रि रात्रात् षष् अहम् पुनः

वेद धर्म पुराणानाम् चण्डालस्य तु भाषणे

पतिव्रता धर्म रता रुद्राणी एव न संशयः

अहोरात्रेण शुध्येत श्मश्रुकर्म च मैथुनम्

चरेत् सांतपनं कृच्छ्रम् इति आह भगवान् प्रभुः

सा प्रत्ययाय भूतानां सीता माया मया पुनः

गो मूत्र यावक आहारः सप्त रात्रेण शुध्यति

तपो जपः तीर्थ सेवा देव ब्राह्मण पूजनम्

अनुपासित संध्यः तु तद् अहर् यापकः वसेत्

छायां श्वपाकस्य आरुह्य स्नात्वा संप्राशयेद् घृतम्

सुरा भाण्ड उदरे वारि पीत्वा चान्द्रायणं चरेत्

व्यास उवाच

उच्छिष्टः तत्र कुर्वीत प्राजापत्यं विशुद्धये

तद् स्पृष्ट स्पर्शिणम् स्पृष्ट्वा बुद्धि पूर्वम् द्विजोत्तमः

कृत्वा तु मिथ्या अध्ययनम् चरेद् भैक्षं तु वत्सरम्

प्रत्येकं तिल संयुक्तान् दद्यात् सप्त उदक अञ्जलीन्

अज्ञानात् प्राश्य विष् मूत्रम् सुरा संस्पृष्टम् एव च

दग्ध्वा माया मयाम् सीतां भगवान् उग्र दीधितिः

मुच्यते पातकैः सर्वैः समस्तैः अपि पूरुषः

ब्रह्मचर्यम् अधःशय्याम् उपवासं द्विज अर्चनम्

वैश्वानरं प्रपद्ये ऽहं सर्व भूतेषु अवस्थितम्

पूजयेत् सप्त जन्म उत्थैः मुच्यते पातकैः नरः

कपोतं टिट्टिभं च एव शुकं सारसम् एव च

उष्ट्र यानम् समारुह्य खर यानम् च कामतः

ईक्षेत् आदित्यम् अशुचिः दृष्ट्वा अग्निम् चन्द्रम् एव वा

प्रमादाद् भोजनं कृत्वा त्रि रात्रेण विशुध्यति

समाश्वास्य मुनीन् सूतं जगाम च यथागतम्

स्नात्वा जपेद् वा सावित्रीं श्वभिः दष्टः द्विजोत्तमः

सर्व पाप समुद्भूतौ न अत्र कार्या विचारणा

स चैलः जलम् आप्लुत्य गाम् आलभ्य विशुध्यति

विना अद्भिः अप्सु न अपि आर्तः शरीरं संनिवेश्य च

देव उद्याने तु यः कुर्यात् मूत्र उच्चारम् सकृद् द्विजः

अमावस्यां तिथिं प्राप्य यः समाराधयेत् शिवम्

बुद्धि पूर्वम् तु कृच्छ्र अब्दम् पुनः संस्कारम् एव च

उवाच वह्नेः भगवान् किम् एषा वरवर्णिनी

चाण्डाल अन्त्य शवम् स्पृष्ट्वा कृच्छ्रं कुर्याद् विशुद्धये

कृताञ्जली राम पत्नी साक्षात् पतिम् इव अच्युतम्

पुण्य क्षेत्र अभिगमनम् सर्व पाप विनाशनम्

शूद्र उच्छिष्टम् द्विजो भुक्त्वा कुर्यात् चान्द्रायण व्रतम्

समादाय ययौ लङ्कां सागर अन्तर संस्थिताम्

चरेत् सांतपनं कृच्छ्रं ब्राह्मणः पाप शोधनम्
अन्तावसायिनां च एव तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति

चाण्डाल सूतक शवैः संस्पृष्टं संस्पृशेद् यदि

अभिचारम् अ हीनम् च त्रिभिः कृच्छ्रैर् विशुध्यति

व्रात्यानां यजनं कृत्वा परेषाम् अन्त्यकर्म च

अ निर्वर्त्य महायज्ञान् यो भुङ्क्ते तु द्विजोत्तमः

पठेत नित्यं सु मनाः श्रोतव्यं च द्विजातिभिः

चान्द्रायणं च विधिना कृच्छ्रं च एव अतिकृच्छ्रकम्

श्वापद उष्ट्र खरान् जग्ध्वा तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति

स्थापयेद् यः परं धर्मं ज्ञानं तत् पारमेश्वरम्

माया मयाम् सीतां स रावण वध ईप्सया

भूतेशं कृत्ति वसनम् शरण्यं परमं पदम्

चक्रवाकं प्लवं जग्ध्वा द्वादश अहम् अभोजनम्

एतेषां च विकाराणि पीत्वा मोहेन मानवः

एक रात्रम् त्रि रात्रम् वा तद् पापस्य अपनुत्तये

पुनर् च जातकर्म आदि संस्कारैः संस्कृता द्विजाः

विज्ञाय सा च तद् भावम् स्मृत्वा दाशरथिं पतिम्

स्त्रीणां सर्व अघ शमनम् प्रायश्चित्तम् इदम् स्मृतम्

चाण्डालेन तु संस्पृष्टं पीत्वा वारि द्विजोत्तमः

चान्द्रायणेन शुध्येत ब्राह्मणः तु समाहितः

न अस्याः पराभवं कर्तुं शक्नोति इह जनः क्वचित्

प्रपद्ये शरणं वह्निं ब्रह्मण्यं ब्रह्म रूपिणम्

गृहीत्वा मायया वेषं चरन्तीं विजने वने

पतिताद् द्रव्यम् आदाय तद् उत्सर्गेण शुध्यति

स्पृष्ट्वा महापातकिनं चाण्डालं वा रजस्वलाम्

दश अहम् द्वादश अहम् वा परिहार्य प्रमादतः

गो मूत्र यावक आहारः मासेन एकेन शुध्यति

भुञ्जानस्य तु विप्रस्य कदाचित् संस्रवेद् गुदम्

यो ऽनेन विधिना युक्तं ज्ञान योगम् समाचरेत्

चरेत् सांतपनं कृच्छ्रं तत् निर्याति आत्म शुद्धये

गो मूत्र यावक आहारः पीत शेषम् च रागवान्

नीलं रक्तं वसित्वा च ब्राह्मणो वस्त्रम् एव हि

क्षत्रिये तप्तकृच्छ्रं स्याद् वैश्ये च एव अतिकृच्छ्रकम्

धान्य अन्न धन चौर्यम् तु कृत्वा कामाद् द्विजोत्तमः

अपो मूत्र पुरीष आद्यैः दूषिताः प्राशयेद् यदा

देवतायतने मूत्रं कृत्वा मोहाद् द्विजोत्तमः

हिरण्य मये गृहे गुप्तं महन्तम् अमित ओजसम्

पृथिव्यां सर्व तीर्थेषु स्नात्वा पुण्येषु वा द्विजः

द्रव्याणाम् अल्प साराणाम् स्तेयं कृत्वा अन्य वेश्मनः

न तस्या विद्यते पापम् इह लोके परत्र च

स्व जातीय गृहात् एव कृच्छ्रार्धेन विशुध्यति

यस्य अग्नौ हूयते नित्यं न यस्य अग्रम् न दीयते

भरण्यां च चतुर्थ्यां च शनैश्चर दिने यमम्

त्रि रात्रेण विशुध्येत् तु नग्नो वा प्रविशेत् जलम्

तम् आह देवो लोकानां दाहको हव्यवाहनः

उदुम्बरं च कामेन तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति

चाण्डाल अन्नम् द्विजो भुक्त्वा सम्यक् चान्द्रायणं चरेत्

एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य जनार्दनम्

व्रतेषु एतेषु कुर्वीत शान्तः संयत मानसः

क्रव्यादां पक्षिणां च एव प्राश्य मूत्र पुरीषकम्

स्नात्वा नद्यां तु पूर्वाह्ने मुच्यते सर्व पातकैः

स्यात् एतत् त्रिगुणं बाहुवोः मूर्धनि च स्यात् चतुर्गुणम्

स पश्यति महादेवं न अन्यः कल्प शतैः अपि

कृत्वा तु शपथं विप्रो विप्रस्य वध संयुतम्

इयं सा मिथिलेशेन पार्वतीं रुद्र वल्लभाम्

ब्रह्म घ्नम् वा कृतघ्नं वा महापातक दूषितम्

संहिता जपः एव च

रामाय अदर्शयत् सीतां पावको ऽभूत् सुर प्रियः

क्रव्यादानां च मांसानि पुरीषं मूत्रम् एव च

आचमेत् तद् विशुद्धि अर्थम् प्राह देवः पितामहः

यथा रामस्य सुभगा सीता त्रैलोक्य विश्रुता

देव ऋषीणाम् अभिमुखं ष्ठीवन आक्रोशने कृते

उल्मुकेन दहेत् जिह्वाम् दातव्यं च हिरण्यकम्

इति एष मानवो धर्मो युष्माकं कथितो मया

शुध्येयुः तत् व्रतं सम्यक् चरेयुः धर्म वर्धनाः

उद्बन्धन आदि निहतम् संस्पृश्य ब्राह्मणः क्वचित्

द्वादश्यां शुक्ल पक्षस्य महा पापैः प्रमुच्यते

इति उक्त्वा भगवान् चण्डः विश्व अर्चिः विश्वतोमुखः

कृत्वा सम्यक् प्रकुर्वीत प्राजापत्यं द्विजोत्तमः

उपोष्य द्वादश अहम् तु कूष्माण्डैः जुहुयात् घृतम्

अशेष पाप युक्तः तु पुरुषो ऽपि सु संयतः
अन् आदिष्टेषु च एक अहम् सर्वत्र तु यथार्थतः

एतत् एव परं स्त्रीणां प्रायश्चित्तं विदुः बुधाः

चान्द्रायणं चरेद् व्रात्यो गो प्रदानेन शुध्यति

बुद्धि पूर्वम् तु मूढ आत्मा तप्तकृच्छ्रं समाचरेत्

नकुल उलूक मार्जारम् जग्ध्वा सांतपनं चरेत्

एतावत् उक्त्वा भगवान् व्यासः सत्यवती सुतः

शिश्नस्य उत्कर्तनम् कृत्वा चान्द्रायणम् अथ आचरेत्

नर मांस अशनम् कृत्वा चान्द्रायणम् अथ आचरेत्

अथ आवसथ्यात् भगवान् हव्यवाहो महेश्वरः

चण्डाल पतित आदीन् तु कामाद् यः संस्पृशेद् द्विजः

तदा सांतपनं प्रोक्तं व्रतं पाप विशोधनम्

चरेयुः त्रीणि कृच्छ्राणि त्रीणि चान्द्रायणानि च

चकार प्रणतिं भूमौ रामाय जनकात्मजा

प्राजापत्येन शुध्येत

दृष्ट्वा ईशम् प्रथमे यामे मुच्यते सर्व पातकैः

गो गोमायु कपीनाम् च तत् एव व्रतम् आचरेत्

जगाम शरणं वह्निम् आवसथ्यम् शुचि स्मिता

गुरोः आक्रोशम् अनृतम् कृत्वा कुर्याद् विशोधनम्

गृहाण विमलाम् एनाम् जानकीं वचनात् मम

बुद्धि पूर्वम् तु अभ्युदितः जपेत् अन्तर् जले द्विजः

द्रुपदानां शतं वा अपि ब्रह्मचारी समाहितः

उच्छिष्टो यदि अनाचान्तः चाण्डाल आदीन् स्पृशेद् द्विजः

स्व देहम् पुण्य तीर्थेषु त्यक्त्वा मुच्येत किल्बिषात्

भर्गम् अग्नि परम् ज्योती रक्ष मां हव्यवाहन

विड्वराह खर उष्ट्राणाम् गोमायोः कपि काकयोः

प्रमादाद् वै जपेत् स्नात्वा गायत्री अष्ट सहस्रकम्

कृच्छ्र अतिकृच्छ्रौ कुर्वीत विप्रस्य उत्पाद्य शोणितम्

चान्द्रायणेन शुद्धिः स्यात् न हि अन्या तस्य निष्कृतिः

देवतानाम् ऋषीणाम् च देवानां च एव कुत्सनम्

आविरासीत् सु दीप्त आत्मा तेजसा प्रदहन् इव
न शूद्र अशुचि एक पाणि आवर्जितेन

सायं प्रातस् तु अन्नम् अभिपूजितम् अ निन्दन् भुञ्जीत

शौच शिष्टः

न रजस्वलाम्

श्रुति निरतः स्यात्

न तिष्ठन्न् उद्धृत उदकेन आचमेत्

न पर्ण लोष्ट अश्मभिः मूत्र पुरीष अपकर्षणम् कुर्यात्

उद्धृत स्नेह विलपन पिण्याक मथित प्रभृतीनि च आत्त वीर्याणि न अश्नीयात्

नित्यं शुचिः सुगन्धिः स्नान शीलः

न च तस्मिन् शयने स्वाध्यायम् अधीयीत

कपालं इति

न भूमाव् अन् अन्तर्धाय

न पदासनम् आकर्षेत्

अभद्रं भद्रम् इति

एवम् आचारः माता पितरा पूर्व अपरान् च सम्बन्धान् दुरितेभ्यः मोक्षयिष्यन् स्नातकः शश्वत् ब्रह्म लोकात् न च्यवते न च्यवते

प्रभूत एध उदक यवस कुश माल्य उपनिष्क्रमणम् आर्य जन भूयिष्ठम् अन् अलस समृद्धम् धार्मिक अधिष्ठितम् निकेतनम् आवसितुं यतेत

तेषु तु धर्म उत्तरः स्यात्

प्रावृत्य रात्रौ

न अग्निम् अपश् च युगपद् धारयेत्

प्रशस्त मङ्गल्य देवतायतन चतुष्पदम् प्रदक्षिणम् आवर्तेत

न संदिग्धां नावम् अधिरोहेत्

न वायु अग्नि विप्र आदित्य अपः देवता गाश् च प्रतिपश्यन् वा मूत्र पुरीष अमेध्यान् व्युदस्येत्

निर्णिक्तम् अशक्तौ

शिष्ट अध्यापकः

न पूर्वाह्ण मध्यंदिन अपराह्णान् अफलान् कुर्यात् यथाशक्ति धर्म अर्थ कामेभ्यः

न कुलंकुलः स्यात्

ब्राह्मणेन वा सह सम्भाषेत

छेदन भेदन विलेखन विमर्दन अवस्फोटनानि न अकस्मात् कुर्यात्

न भस्म केश नख तुष कपाल मेध्यानि अधितिष्ठेत्

न च एनाम् वारयेत्

मणिधनुर् इति इन्द्रधनुः

न

पालाशम् आसनं पादुके दन्तधावनम् इति च वर्जयेत्

न च अपररात्रम् अधीत्य पुनः प्रतिसंविशेत्

योगक्षेम अर्थम् ईश्वरम् अधिगच्छेत्

रात्रौ दक्षिणामुखः

सति विभवे न जीर्ण मलवत् वासाः स्यात्

न नग्नां पर योषितम् ईक्षेत

स उपानह् करः च आसन अभिवादन नमस्कारान् वर्जयेत्

संध्ययोश् च

न स्रज् उपानहौ

न उपरि वत्स तन्तीम् गच्छेत्

सत्य धर्मा

स विधि पूर्वकम् स्नात्वा भार्याम् अधिगम्य यथा उक्तान् गृहस्थ धर्मान् प्रयुञ्जान इमानि व्रतान्य् अनुकर्षेत्

आर्य वृत्तिः

नित्यम् अहिंस्रो मृदुर् दृढकारी दम दान शीलः

न म्लेच्छ अशुचि अधार्मिकैः सह सम्भाषेत

उभे मूत्र पुरीषे तु दिवा कुर्याद् उदञ्च् मुखः

न आरात् च आवसथात्

न च एनाम् श्लिष्येन् न कन्याम्

सम्भाष्य पुण्य कृतः मनसा ध्यायेत्

न रूढ श्मश्रुः अकस्मात्

मनसा वा तद् समग्रम् आचारम् अनुपालयेद् आपद् कल्पः

मूत्र उच्चारे च

न शिश्न उदर पाणि पाद वाच् चक्षुस् चापलानि कुर्यात्

दर्शनाय तु कामम्

न भक्षान् उत्सङ्गे भक्षयेत्

सर्वत एव आत्मानम् गोपायेत्

न एताः देवताः प्रति पादौ प्रसारयेत्

न अञ्जलिना पिबेत्

न कदाचिद् रात्रौ नग्नः स्वपेत्

न अन्यम् अन्यत्र देव गुरु धार्मिकेभ्यः

स्नायाद् वा