tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तस्यां वा दोषान् दृष्ट्वा मयि भूयिष्ठान् गुणान् अधुना पश्यति स गुण दर्शी भूयिष्ठं दास्यति

तस्याः च स अभिज्ञानैः पूर्व अनुरागैः एनं प्रत्यापयेयुः

इतो निष्कासित अपसृतः ततस् स्वयम् अपसृत उपजपन् तर्कयितव्यः

सौहृदं प्रतिसंदध्याद् विशीर्णं स्त्री विचक्षणा

स चेद् अवसित अर्थः वित्तवान् स अनुरागः च ततः संधेयः

दारैर् वियुक्तः

अनेन वा प्रतिबद्धम् अनेन संधिं कृत्वा नायकं धनिनम् अवाप्स्यामि

अपूर्वः तु सुखेन अनुरज्यते इति वात्स्यायनः

स चेद् अन्यतो बहु लभमानया निष्कासितः स्यात् स सारः ऽपि तया रोषितो मम अमर्षात् बहु दास्यति इति संधेयः

लब्धम् अनेन अधिकरणम्

इतः स्वयम् अपसृत्य तत्र स्थित उपजपन् तर्कयितव्यः

अस्य वा मित्रं मद् द्वेषिणीम् सपत्नीं कामयते तद् अमुना भेदयिष्यामि

इतो निष्कासित अपसृतः तत्र स्थितः

इतस् ततस् च स्वयम् एव अपसृत्य उपजपति चेद् उभयोर् गुणान् अपेक्षी चल बुद्धिः असंधेयः

इतः प्रवृत्त सम्भाषः वा ततो भेदम् अवाप्स्यति

स हि विदित शीलः दृष्ट रागः च सु उपचारः भवति इति आचार्याः

इतस् ततस् च निष्कासित अपसृतः

अन्यथा बुद्धिः कालेन लम्भयितव्यः

स्थान वृद्धिः अस्य जाता

निःसार तया कदर्य तया वा त्यक्तो न श्रेयान्

स्थितस्य च उपघात अर्थम् पुनः संधानम् इष्यते

अर्थ आगम कालः वा अस्य

ततस् च अर्थम् उपादाय सक्तम् एव अनुरञ्जयेत्

पूर्वम् अयोगेन वा मया निष्कासितः स मां शीलयित्वा वैरं निर्यातयितु कामः धनम् अभियोगाद् वा मया अस्य अपहृतम् तत् विश्वास्य प्रतीपम् आदातु कामः निर्वेष्टु कामः वा मां वर्तमाना उद्भेदयित्वा त्यक्तु कामः इति अकल्याण बुद्धिः असंधेयः

इतः स्वयम् अपसृतः ततस् निष्कासित अपसृतः

अनुरागाद् आगन्तु कामः स बहु दास्यति

वर्तमानस्य चेद् अर्थ विघातम् करिष्यति

वर्तमानेन च अकामायाः संसर्गं विद्वेषं च

पूर्व संसृष्टः सर्वतो निष्पीडित अर्थ त्वात् न अत्यर्थम् अर्थ दः दुःखं च पुनर् विश्वासयितुम्

इतो निष्कासित अपसृतः ततस् स्वयम् अपसृतः

बिभेति अन्यस्य संयोगाद् व्यलीकानि च न ईक्षते

भवन्ति च अत्र श्लोकाः

इतस् ततस् च निष्कासित अपसृतः स्थिर बुद्धिः

भवेत् च आच्छिन्न संधाना न च सक्तं परित्यजेत्

इतः स्वयम् अपसृतस् ततो ऽपि स्वयम् एव अपसृतः

तेषु उपजपत्सु अन्यत्र स्थितः स्वयम् उपजपेत्

अन्य दूत अनुपाते च यः स्याद् अति विशारदः

तत्र उपयायिनम् पूर्वं नारी कालेन योजयेत्

अन्यत्र गतः तर्कयितव्यः

अपूर्व पूर्व संसृष्टयोः पूर्व संसृष्टः श्रेयान्

स कार्य युक्त्या षड्विधः

बालो वा न एकत्र दृष्टिः अतिसंधान प्रधानः वा हरिद्रारागो वा यत् किंचनकारी वा इति अवेत्य संदध्यान् न वा

तस्य पीठमर्द आदयः मातुर् दौःशील्येन नायिकायाः सति अपि अनुरागे विवशायाः पूर्वं निष्कासनं वर्णयेयुः

अ सक्तम् अभिनन्देत सक्तं परिभवेत् तथा

इतः स्वयम् अपसृतः तत्र स्थितः

इतः स्वयम् अपसृतः ततस् निष्कासित अपसृतः यदि अतिरिक्तम् आदौ च दद्यात् ततः प्रतिग्राह्यः

अति सक्तः पुमान् यत्र भयाद् बहु ददाति च

विशेष अर्थी च आगतः ततस् विशेषम् अपश्यन्न् आगन्तु कामः मां जिज्ञासितु कामः स आगत्य स अनुराग त्वात् दास्यति

अन्यां भेदयितुं गम्याद् अन्यतो गम्यम् एव वा
तान्य् उ गायत्राणि गायत्र तृतीयसवनः एष त्रि अहः एष त्रि अहः

तद् उ त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठित पदेन सवनं दाधार आयतनात् एव एतेन न प्रच्यवते

तानि द्वेधा पञ्च अन्यानि पञ्च अन्यानि दश सम्पद्यन्ते सा दशिनी विराﾱ अन्नम् विराﾱ अन्नम् पशवः पशवश् छन्दोमाः पशूनाम् अवरुद्ध्यै

विश्वो देवस्य नेतुस् तत् सवितुर् वरेण्यम् आ विश्व देवम् सत् पतिम् इति वैश्वदेवस्य प्रतिपद् अनुचरौ बार्हते ऽहनि अष्टमे ऽहनि अष्टमस्य अह्नः रूपम्

युवाना पितरा पुनर् इत्य् आर्भवम् पुनर्वद् अष्टमे ऽहनि अष्टमस्य अह्नः रूपम्

जातवेदसे सुनवाम सोमम् इति जातवेदस्या अच्युता

महद्वन्ति सूक्तानि शस्यन्ते महद् वा अन्तरिक्षम् अन्तरिक्षस्य आप्त्यै पञ्च पञ्च सूक्तानि शस्यन्ते पञ्च पदा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञः पाङ्क्ताः पशवः पशवश् छन्दोमाः पशूनाम् अवरुद्ध्यै

अपूर्व्या पुरुतमान्य् अस्मा इति सूक्तम् महे वीराय तवसे तुराय इति महद्वद् अष्टमे ऽहनि अष्टमस्य अह्नः रूपं तां सु ते कीर्तिम् मघवन् महित्वा इति सूक्तम् महद्वद् अष्टमे ऽहनि अष्टमस्य अह्नः रूपं त्वम् महाꣳ इन्द्र यो ह शुष्मैर् इति सूक्तम् महद्वद् अष्टमे ऽहनि अष्टमस्य अह्नः रूपं त्वम् महाꣳ इन्द्र तुभ्यं ह क्षा इति सूक्तम् महद्वद् अष्टमे ऽहन्य् अष्टमस्य अह्नः रूपम्

देवानाम् इद् अवो महद् इति वैश्वदेवम् महद्वद् अष्टमे ऽहन्य् अष्टमस्य अह्नः रूपम्

इमा नु कम् भुवना सीषधाम इति द्विपदाः शंसति द्विपाद् वै पुरुषश् चतुष्पादाः पशवः पशवः छन्दोमाः पशूनाम् अवरुद्ध्यै तद् यद् द्विपदाः शंसति यजमानम् एव तद् द्वि प्रतिष्ठम् चतुष्पात्सु पशुषु प्रतिष्ठापयति

हिरण्य पाणिम् ऊतय इति सावित्रम् ऊर्ध्ववद् अष्टमे ऽहन्य् अष्टमस्य अह्नः रूपम्

मिथुनानि सूक्तानि शस्यन्ते त्रैष्टुभानि च जागतानि च मिथुनं वै पशवः पशवश् छन्दोमाः पशूनाम् अवरुद्ध्यै

तान्य् उ गायत्राणि गायत्र तृतीयसवनः एष त्रि अहः

तद् उ जागतं जगत्यो वा एतस्य त्रि अहस्य मध्यंदिनं वहन्ति तद् वै तत् छन्दः वहति यस्मिन् निविद् धीयते तस्मात् जगतीषु निविदं दधाति

क्रीﾱअं वः शर्धो मारुतम् इति मारुतं जम्भे रसस्य वावृध इति वृधन्वद् अष्टमे ऽहन्य् अष्टमस्य अह्नः रूपम्

दिवश् चिद् अस्य वरिमा वि पप्रथ इति सूक्तम् इन्द्रं न मह्ना इति महद्वद् अष्टमे ऽहनि अष्टमस्य अह्नः रूपम्

अग्ने मृﾱअ महाꣳ असि इति जातवेदस्यम् महद्वद् अष्टमे अहनि अष्टमस्य अह्नः रूपम्
ये ग्राम्याः पशवो विश्व रूपाः तेषां सप्तानाम् इह रन्तिर् अस्तु

यच्छा नः शर्म सप्रथा इति

यद् अन्यद् धाना प्राशनात् परिषेचनाद् इति सर्वं तत् क्रियते

प्रति प्रजायां प्रतितिष्ठामि भव्ये

अथ हेमन्तप्रत्यवरोहणम्

पूर्णा पश्चात् त्वम् अग्ने प्रजापते

संवत्सरस्य या पत्नी सा नो अस्तु सु मङ्गली स्वाहा

पौर्णमासी पूरयन्ती आयाति अपर अपरम्

पुष्ट्यै स्वाहा

हविर् इदं जुषस्व

शिवा पशुभ्यो दारेभ्यः शिवा नक्तं शिवा दिवा

यत्र प्रत्यवरोक्ष्यन् भवति तत् उपतिष्ठते

तस्य पुरस्तात् स्विष्टकृत एता आहुतीर् जुहोति

यां देवाः प्रतिनन्दन्ति रात्रिं धेनुम् इव आयतीम्

प्रति क्षत्रे प्रतितिष्ठामि राष्ट्रे प्रति अश्वेषु प्रतितिष्ठामि गोषु

इडायाः पदं घृतवत् चराचरम् जातवेदः

स्योना पृथिवि नो भव अनृक्षरा निवेशनी

इति तिस्रः ततस् सौविष्टकृतं जुहोति
स्वस्ति ह आसाम् भवति

तस्य जुहुयाद् आ नो मित्रावरुणा इति प्रथमां मा नस् तोक इति द्वितीयाम्

त्रिर् भृगूणाम्

स्थालीपाक आवृता अन्यत्

एतया एव आवृता श्यामाक यवानाम्

एवं त्रिः

गो नामभिः च पृथक् काम्या असि इति एतद् प्रभृतिभिः

कामं तत्र संस्वादयेरन्

सायं गाः पृषातकं प्राशयित्वा सहवत्सा वासयेत

हविः उच्छिष्ट शेषम् प्राशयेद् यावन्त उपेताः स्युः

तस्य मुख्यां हविः आहुतिम् हुत्वा चतसृभिर् आज्य आहुतिभिः अभिजुहोति शत आयुधाय इति एतद् प्रभृतिभिः

आचान्त उदकाः प्रत्यभिमृशेरन् मुखं शिरो अङ्गानि इति अनुलोमम् अमो असि इति

स्थालीपाक आवृता अन्यत्

ब्राह्मणान् भोजयित्वा स्वयं भुक्त्वा जातुषान् मणीन् सर्व ओषधि मिश्रान् आबध्नीरन् स्वस्त्ययन अर्थम्

तूष्णीं चतुर्थम्

नवयज्ञे पायसश् चरुर् ऐन्द्राग्नः

पृषातकं प्रदक्षिणम् अग्निं पर्याणीय ब्राह्मणान् अवेक्षयित्वा स्वयम् अवेक्षेत तच् चक्षुर् देव हितम् पुरस्तात् शुक्रम् उच्चरत् पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतम् इति
छन्दस्स्व् अधि संयत्ता आसन्

अथ असुराः रात्र्या उदासृत्य पूर्व अर्धे ऽयतन्त

ते देवा अब्रुवन्न् अर्धिनो वा अस्य भुवनस्य अभूम कथं सत्रा रात्रिम् अभिजयेम अभिप्रयुनजामहा इति

ते देवा अहर् अभ्यजयन्

एष ह वा अह्नो जघन अर्धः यत् सायम्

एष उ वै रात्रेः पूर्व अर्धः यत् सायम्

स्वायाम् अन्ये मर्यादायाम् अयतन्त स्वायाम् अन्ये
पञ्च ऋतवः

ते अग्रे अग्निना अग्निम् अयजन्त

प्र देवम् देव वीतये भरत वसु वित्तमम् इति प्रह्रियमाणाय अभिरूपा

एतत् वै यज्ञस्य समृद्धम् यत् रूप समृद्धम् यत् कर्म क्रियमाणम् ऋच् अभिवदति

सविता वै प्रसवानाम् ईशे

स यदि न जायेत यदि चिरम् जायेत राक्षोघ्न्यः गायत्र्यः अनूच्याः

एष ह वै अस्य स्वः सखा यत् अग्निः अग्नेः

ते स्वर्गम् लोकम् आयन्

तत् आहुः यत् अग्नये मथ्यमानाय अनु वाचा आह अथ कस्मात् सावित्रीम् अन्वाह इति

स्योने आ गृहपतिम् इति

ताः सप्तदश सम्पद्यन्ते

तानि धर्माणि प्रथमान्य् आसन् ते ह नाकम् महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवा इति

प्रजापति आयतनाभिः एव आभिः राध्नोति यः एवम् वेद

ताभ्याम् एव अद्य अपि परिगृहीतः

सखा सख्या समिध्यसे इति

द्वादश मासाः

अग्निना अग्निः सम् इध्यते कविः गृहपतिः युवा हव्यवाट् जुहू आस्यः इति अभिरूपा

संवत्सरः प्रजापतिः

ताः एताः त्रयोदश अन्वाह रूप समृद्धाः

सा एषा स्वर्ग्या आहुतिः यत् अग्नि आहुतिः

अग्ने हंसि नि अत्रिणम् इति एताः रक्षसाम् अपहत्यै

सप्तदशः वै प्रजापतिः

अभि त्वा देव सवितर् इति सावित्रीम् अन्वाह

ते स्वर्गम् लोकम् आयन्

तस्मात् सावित्रीम् अन्वाह

त्रिस् प्रथमाम् त्रिस् उत्तमाम् अन्वाह

तासाम् त्रिस् प्रथमाम् अन्वाह त्रिस् उत्तमाम्

जातः इतरः जातवेदाः इतरः

तम् मर्जयन्त सुक्रतुम् पुरस् यावानम् आजिषु स्वेषु क्षयेषु वाजिनम् इति

हस्ताभ्याम् हि एनम् मन्थन्ति

सन् इतरः सन् इतरः

त्वम् हि अग्ने अग्निना विप्रः विप्रेण सन् सता इति

तस्मात् द्यावापृथिवीयाम् अन्वाह

शिशुः इव वै एष प्रथम जातः यत् अग्निः

ते स्वर्गम् लोकम् आयन्

ते अग्रे अग्निना अग्निम् अयजन्त

मही द्यौः पृथिवी च नः इति द्यावापृथिवीयाम् अन्वाह

प्रियम् शिशीत अतिथिम् इति

अथर्वा निः अमन्थत इति रूप समृद्धम्

यत् यज्ञे अभिरूपम् तत् समृद्धम्

यत् वै देवानाम् न इति तत् एषाम् ॐ इति

छन्दांसि वै साध्याः देवाः

आदित्याः च एव इह आसन् अङ्गिरसः च

विप्रः इतरः विप्रः इतरः

गच्छति अस्य आहुतिः देवान् न अस्य आहुतिः पाप्मना संसृज्यते यः एवम् वेद

अग्नये मथ्यमानाय अनुब्रूहि इति आह अध्वर्युः

आ स्वे योनौ नि सीदतु इति

यज्ञेन यज्ञम् अयजन्त देवाः इति उत्तमया परिदधाति

यज्ञेन वै तत् देवाः यज्ञम् अयजन्त यत् अग्निना अग्निम् अयजन्त

एष ह वै अस्य प्रियः अतिथिः यत् अग्निः अग्नेः

आ यम् हस्ते न खादिनम् इति

यज्ञस्य एव तत् बर्सौ नह्यति स्थेम्ने बलाय अ विस्रंसाय

स्वया एव एनम् तत् देवतया स्वेन छन्दसा समर्धयति
प्रादुर्भूत लक्षणम् पुनर् लिङ्गम्

तत्र अभिघात जः वायुना दुष्ट शोणित अधिष्ठानेन अभिषङ्ग जः पुनर् वात पित्ताभ्याम् अभिचार अभिशाप जौ तु संनिपातेन अनुबध्येते

ज्वरः तु खलु महेश्वर कोप प्रभवः सर्व प्राणभृताम् प्राण हरः देह इन्द्रिय मनस् ताप करः प्रज्ञा बल वर्ण हर्ष उत्साह ह्रास करः श्रम क्लम मोह आहार उपरोध संजननः ज्वरयति शरीराणि इति ज्वरः न अन्ये व्याधयः तथा दारुणा बहु उपद्रवाः दुश्चिकित्स्याः च यथा अयम्

तस्य इमानि लिङ्गानि भवन्ति तत् यथा विषम आरम्भ विसर्गि त्वम् ऊष्मणो वैषम्यं तीव्र तनु भाव अनवस्थानानि ज्वरस्य जरण अन्ते दिवस अन्ते निशा अन्ते घर्म अन्ते वा ज्वरस्य अभ्यागमनम् अभिवृद्धिर् वा विशेषेण परुष अरुण वर्ण त्वम् नख नयन वदन मूत्र पुरीष त्वचाम् अत्यर्थं क्ﾱप्तीभावः च अनेकविध उपमाः चल अचलाः च वेदनाः तेषाम् तेषाम् अङ्ग अवयवानाम् तत् यथा पादयोः सुप्तता पिण्डिकयोर् उद्वेष्टनं जानुनोः केवलानां च सन्धीनां विश्लेषणम् ऊर्वोः सादः कटि पार्श्व पृष्ठ स्कन्ध बाहु अंस उरसाम् च भग्न रुग्ण मृदित मथित चटित अवपाटित अवनुन्न त्वम् इव हनुवोः च अप्रसिद्धिः स्वनः च कर्णयोः शङ्खयोः निस्तोदः कषायास्यता आस्य वैरस्यम् वा मुख तालु कण्ठ शोषः पिपासा हृदयग्रहः शुष्क छर्दिः शुष्क कासः क्षवथु उद्गार विनिग्रहः अन्न रस खेदः प्रसेक अरोचक अविपाकाः विषाद जृम्भा विनाम वेपथु श्रम भ्रम प्रलाप प्रजागर रोमहर्ष दन्तहर्षाः उष्ण अभिप्रायता निदान उक्तानाम् अनुपशयो विपरीत उपशयः च इति वात ज्वरस्य लिङ्गानि भवन्ति

गद लक्षण पर्यायान् व्याधेः पञ्चविधं ग्रहम्

इह खलु हेतुः निमित्तम् आयतनम् कर्ता कारणं प्रत्ययः समुत्थानं निदानम् इति अनर्थान्तरम्

स किंचिद् कालम् आगन्तुः केवलो भूत्वा पश्चात् दोषैः अनुबध्यते

भगवान् अग्निवेशाय प्रणताय पुनर्वसुः

तत्र श्लोकाः

इति अर्थ संग्रहः निदानस्थानस्य उद्दिष्टः भवति

त्रिविधं नाम पर्यायैः हेतुं पञ्चविधं गदम्

जीर्णज्वरेषु तु सर्वेषु एव सर्पिषः पानं प्रशस्यते यथास्व औषध सिद्धस्य सर्पिः हि स्नेहात् वातम् शमयति संस्कारात् कफं शैत्यात् पित्तम् ऊष्माणम् च तस्माज् जीर्णज्वरेषु सर्वेषु एव सर्पिः हितम् उदकम् इव अग्नि प्लुष्टेषु द्रव्येषु इति

इह खलु ज्वर एव आदौ विकाराणाम् उपदिश्यते तद् प्रथम त्वात् शारीराणाम्

चिकित्सितेषु च उत्तर कालम् यथा उपचित विकारान् अनुव्याख्यास्यामः

विधिः नाम द्विविधा व्याधयो निज आगन्तु भेदेन त्रिविधाः त्रिदोष भेदेन चतुर्विधाः साध्य असाध्य मृदु दारुण भेदेन

स सप्तविधात् ज्वरात् विशिष्ट लिङ्ग उपक्रम समुत्थान त्वात् विशिष्टो वेदितव्यः कर्मणा साधारणेन च उपचर्यते

पूर्वरूपं च रूपं च भेषजं संग्रहेण च

गद्य उक्तः यः पुनः श्लोकैः अर्थः समनुगीयते

इति अष्टविधा ज्वर प्रकृतिः उक्ता

तं विस्तरेण उपदिशन्तः भूयस्तरम् अतस् ऽनुव्याख्यास्यामः

ज्वरः तु एकः एव संताप लक्षणः

संप्राप्तिर् जातिर् आगतिर् इति अनर्थान्तरम् व्याधेः

रूक्ष लघु शीत वमन विरेचन आस्थापन शिरोविरेचन अतियोग व्यायाम वेग संधारण अनशन अभिघात व्यवाय उद्वेग शोक शोणित अतिषेक जागरण विषम शरीर न्यासेभ्यः ऽतिसेवितेभ्यो वायुः प्रकोपम् आपद्यते

बल काल विशेषः पुनर् व्याधीनाम् ऋतु अहोरात्र आहार काल विधि विनियतः भवति

विषम अशनात् अनशनाद् अन्न परिवर्तात् ऋतु व्यापत्त्याः असात्म्य गन्ध उपघ्राणात् विष उपहतस्य च उदकस्य उपयोगात् गरेभ्यो गिरीणां च उपश्लेषात् स्नेह स्वेद वमन विरेचन आस्थापन अनुवासन शिरोविरेचनानाम् अयथावत् प्रयोगात् मिथ्या संसर्जनात् वा स्त्रीणां च विषम प्रजननात् प्रजातानां च मिथ्या उपचारात् यथा उक्तानाम् च हेतूनां मिश्रीभावाद् यथानिदानं द्वन्द्वानाम् अन्यतमः सर्वे वा त्रयो दोषा युगपत् प्रकोपम् आपद्यन्ते ते प्रकुपितास् तया एव आनुपूर्वया ज्वरम् अभिनिर्वर्तयन्ति
तस्य उपलब्धिः निदान पूर्वरूप लिङ्ग उपशय सम्प्राप्त्याः

उष्ण अम्ल लवण क्षार कटुक अजीर्ण भोजनेभ्यः अतिसेवितेभ्यः तथा तीक्ष्ण आतप अग्नि संताप श्रम क्रोध विषम आहारेभ्यः च पित्तं प्रकोपम् आपद्यते

तस्य इमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति तत् यथा मुख वैरस्यम् गुरु गात्र त्वम् अनन्नाभिलाषः चक्षुषोः आकुलत्वम् अश्रु आगमनम् निद्रा आधिक्यम् अरतिः जृम्भा विनामः वेपथुः श्रम भ्रम प्रलाप जागरण रोमहर्ष दन्तहर्षाः शब्द शीत वात आतप सह त्व असहत्वम् अरोचक अविपाकौ दौर्बल्यम् अङ्गमर्दः सदनम् अल्प प्राण ता दीर्घसूत्र ता आलस्यम् उचितस्य कर्मणो हानिः प्रतीपता स्व कार्येषु गुरूणां वाक्येषु अभ्यसूया बालेभ्यः प्रद्वेषः स्वधर्मेषु अचिन्ता माल्य अनुलेपन भोजन परिक्लेशनम् मधुरेभ्यः च भक्षेभ्यः प्रद्वेषः अम्ल लवण कटुक प्रिय ता च इति ज्वरस्य पूर्वरूपाणि भवन्ति प्राञ्च् संतापात् अपि च एनम् संताप आर्तम् अनुबध्नन्ति

तत्र द्वयोस् तरः त्रिषु तम इति

तस्य निदान पूर्वरूप लिङ्ग उपशय विशेषान् अनुव्याख्यास्यामः

स्निग्ध गुरु मधुर पिच्छिल शीत अम्ल लवण दिवास्वप्न हर्ष अव्यायामेभ्यः ऽतिसेवितेभ्यः श्लेष्मा प्रकोपम् आपद्यते

तत्र निजं द्विविधं त्रिविधं चतुर्विधं सप्तविधं च आहुः भिषजः वात आदि विकल्पात्

तत्र लिङ्गम् आकृतिः लक्षणम् चिह्नं संस्थानं व्यञ्जनं रूपम् इति अनर्थान्तरम्

समवेतानां पुनर् दोषाणाम् अंश अंश बल विकल्पः विकल्पः अस्मिन् अर्थे

स यदा प्रकुपितः प्रविश्य आमाशयम् ऊष्मणा सह मिश्रीभूयाद् यम् आहार परिणाम धातुम् रस नामानम् अन्ववेत्य रस स्वेद वहानि स्रोतांसि पिधाय अग्निम् उपहत्य पक्ति स्थानात् ऊष्माणं बहिस् निरस्य केवलं शरीरम् अनुप्रपद्यते तदा ज्वरम् अभिनिर्वर्तयति

घृतं तुल्य गुणम् दोषं संस्कारात् तु जयेत् कफम्

अभिघात अभिषङ्ग अभिचार अभिशापेभ्यः आगन्तुः हि व्यथा पूर्वः अष्टमः ज्वरो भवति

संख्या तावत् यथा अष्टौ ज्वराः पञ्च गुल्माः सप्त कुष्ठानि एवमादिः

तद् व्यक्ति व्यवसाय अर्थम् द्विस् उक्तम् तत् न गर्ह्यते

अतस् त्रिविधाः व्याधयः प्रादुर्भवन्ति आग्नेयाः सौम्याः वायव्याः च द्विविधाः च अपरे राजसाः तामसाः च

सर्वे प्राणभृतः स ज्वराः एव जायन्ते स ज्वराः एव म्रियन्ते च स महा मोहः तेन अभिभूताः प्राग्दैहिकं देहिनः कर्म किंचिद् अपि न स्मरन्ति सर्व प्राणभृताम् च ज्वर एव अन्ते प्राणान् आदत्ते

तम् एव अभिप्राय विशेषात् द्विविधम् आचक्षते निज आगन्तु विशेषात् च

न अन्यः स्नेहः तथा कश्चित् संस्कारम् अनुवर्तते

तत्र निदानम् कारणम् इति उक्तम् अग्रे

नराः शान्तिम् अभिप्रेत्य तथा जीर्णज्वरे घृतम्

तत्र पूर्वरूप दर्शने ज्वर आदौ वा हितं लघु अशनम् अपतर्पणं वा ज्वरस्य आमाशय समुत्थ त्वात् ततः कषाय पान अभ्यङ्ग स्नेह स्वेद प्रदेह परिषेक अनुलेपन वमन विरेचन आस्थापन अनुवासन उपशमन नस्तःकर्म धूप धूम पान अञ्जन क्षीर भोजन विधानम् च यथास्वं युक्त्या प्रयोज्यम्

स्नेहात् वातम् शमयति शैत्यात् पित्तं नियच्छति

अथ खलु अष्टभिः कारणेभ्यो ज्वरः संजायते मनुष्याणां तत् यथा वातात् पित्तात् कफात् वात पित्ताभ्याम् वात कफाभ्याम् पित्त कफाभ्याम् वात पित्त कफेभ्यः आगन्तोः अष्टमात् कारणात्

व्याजहार ज्वरस्य अग्रे निदाने विगत ज्वरः

यथा प्रज्वलितं वेश्म परिषिञ्चन्ति वारिणा

सा संख्या प्राधान्य विधि विकल्प बल काल विशेषैः भिद्यते

तस्माद् व्याधीन् भिषग् अन् उपहत सत्त्व बुद्धिः हेतु आदिभिः भावैर् यथावद् अनुबुध्येत
तस्य इमानि लिङ्गानि भवन्ति तत् यथा युगपद् एव केवले शरीरे ज्वरस्य अभ्यागमनम् अभिवृद्धिः वा भुक्तस्य विदाह काले मध्यंदिने ऽर्धरात्रे शरदि वा विशेषेण कटुक आस्य ता घ्राण मुख कण्ठ ओष्ठ तालु पाकः तृष्णा मदो भ्रमो मूर्छा पित्त छर्दनम् अतीसारः अन्न द्वेषः सदनं खेदः प्रलापः रक्त कोठ अभिनिर्वृत्तिः शरीरे हरित हारिद्र त्वम् नख नयन वदन मूत्र पुरीष त्वचाम् अत्यर्थम् ऊष्मणः तीव्र भावः अतिमात्रं दाहः शीत अभिप्रायता निदान उक्त अनुपशयः विपरीत उपशयः च इति पित्त ज्वर लिङ्गानि भवति

तत्र प्रथमत एव तावत् आद्यान् लोभ अभिद्रोह कोप प्रभवान् अष्टौ व्याधीन् निदान पूर्वेण क्रमेण व्याख्यास्यामः तथा सूत्र संग्रह मात्रम् चिकित्सायाः

भवन्ति च अत्र

प्राधान्यं पुनर् दोषाणाम् तरतमाभ्याम् उपलभ्यते

ज्वरम् अष्टविधम् तस्य प्रकृष्ट आसन्न कारणम्

तत् यदा प्रकुपितम् आमाशयाद् ऊष्माणम् उपसृज्य आद्यम् आहार परिणाम धातुम् रस नामानम् अन्ववेत्य रस स्वेद वहानि स्रोतांसि पिधाय द्रव त्वात् अग्निम् उपहत्य पक्ति स्थानात् ऊष्माणं बहिस् निरस्य प्रपीडयत् केवलं शरीरम् अनुप्रपद्यते तदा ज्वरम् अभिनिर्वर्तयति
अन्यत् च भवनं दिव्यं हंस शैले महा ऋषयः

उपस्पृष्ट जला नित्यं सु पुण्या सु मनोरमा

रुद्राणां शान्त रजसाम् ईश्वर अर्पित चेतसाम्

स तैः सम्पूजितो नित्यं देव्या सह चतुर्मुखः

पिञ्जरस्य गिरेः शृङ्गे गणेशानां पुर त्रयम्

उपासते महा वीर्याः ब्रह्म विद्या परायणाः

सर्वे योग रताः शान्ता भस्म उद्धूलित विग्रहाः

अनेकानि पुराणि स्युः कौमुदे च अपि सुव्रताः

तत्र सा वसते देवी नित्यं योग परायणा

सरांसि तत्र चत्वारि विचित्र कमल आश्रया

सु पुण्यम् सु महत् स्थानं ब्रह्मणो अव्यक्त जन्मनः

निवासः कोटि यक्षाणाम् कुबेरस्य च धीमतः

तेषाम् यतीनां शान्त चेतसाम्

अनन्त विभवा लक्ष्मी जगत् सम्मोहन उत्सुका

नृत्यद्भिः अप्सरस् संघैः इतस् च इतस् च शोभितम्

मन्दाकिनी तत्र दिव्या रम्या सु विमल उदका

भूतैः परिवृतो नित्यं भाति तत्र पिनाकधृक्

पञ्चशैलस्य शिखरे दानवानां पुर त्रयम्

कर्णिकार वनम् दिव्यं तत्र आस्ते शंकर उमया

सा पुरी सर्व रत्न आढ्या न एक प्रस्रवणैः युता

पाण्डुरस्य गिरेः शृङ्गे विचित्र द्रुम संकुले

अञ्जनस्य गिरेः शृङ्गे नारीणां पुरम् उत्तमम्

गणेश्वर अङ्गना जुष्टम् धार्मिकाणां सु दर्शनम्

तत्र एव देवदेवस्य विष्णोः आयतनम् महत्

रत्न सोपान संयुक्तम् सरोभिः च उपशोभितम्

देव ऋषि गण जुष्टानि तथा नारायणस्य च

सिद्ध लिङ्गानि पुण्यानि मुनिभिः स्थापितानि तु

सनन्दन आदयः यत्र वसन्ति मुनि पुंगवाः

सर्वेषु एतेषु शैलेषु तथा अन्येषु मुनि ईश्वराः

कर्दमस्य आश्रमम् पुण्यं तत्र आस्ते भगवान् ऋषिः

उपासते सदा देवं पितामहम् अजम् परम्

स देवो गिरिशः सार्धं महादेव्या महेश्वरः

रमते तत्र रम्यो ऽसौ भगवान् शीतदीधितिः

दीप्तम् आयतनम् पुण्यं भास्करस्य अमित ओजसः

तस्य दक्षिण दिश् भागे सिद्धानां पुरम् उत्तमम्

भास्वत् भित्ति समाकीर्णम् महा प्रासाद संकुलम्

रत्नधारे गिरि वरे सप्तर्षीणां महात्मनाम्

क्रीडन्ति मुदिता नित्यं विलासैः भोग तत्पराः

सुनीलस्य गिरेः शृङ्गे नाना धातु समुज्ज्वले

तत्र नारायणः श्रीमान् लक्ष्म्या सह जगत्पतिः

गजशैले तु दुर्गाया भवनं मणि तारणम्

तस्य एव पूर्व दिश् भागे किंचिद् वै दक्षिण आश्रिते

तत्र सा परमा शक्तिः विष्णोः अति मनोरमा

विभक्त चारु शिखरः कैलासो यत्र पर्वतः

तेषु रुद्रा महा योगाः महेश अन्तर चारिणः

सुपार्श्वस्य उत्तरे भागे सरस्वत्याः पुर उत्तमम्

आस्ते सर्व अमर श्रेष्ठः पूज्यमानः सनातनः

अन्याः च नद्यः शतशः स्वर्ण पद्मैः अलंकृताः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे षट्चत्वारिंशो ऽध्यायः

तत्र अथ देवदेवस्य विष्णोः विश्व अमर ईशितुः

वन्यानि आश्रम वर्याणि संख्यातुं न एव शक्नुयाम्

सुमना वेदनादः च शिष्याः तस्य प्रधानतः

तस्य एव उत्तर दिश् भागे चन्द्र स्थानम् अनुत्तमम्

वसन्ति तत्र अप्सरसः रम्भा आद्याः रति लालसाः

गन्धर्व किंनर आकीर्णम् संवृतं सिद्ध पुंगवैः

अन्यत् च भवनं पुण्यं श्रीशृङ्गे मुनि पुंगवाः

जैगीषव्य आश्रमम् तत्र योगि इन्द्रैः उपशोभितम्

देवाः सिद्ध गणाः यक्षाः पूजां नित्यं प्रकुर्वते

मुनीनां युक्त मनसाम् सरांसि सरितः तथा

सुमेघे वासव स्थानम् सहस्र आदित्य संनिभम्

तत्र आस्ते भगवान् इन्द्रः शच्या सह सुरेश्वरः

प्राकार गोपुर उपेतम् मणि तोरण मण्डितम्

सान्निध्यं कुरुते भूयो देव्या सह महेश्वरः

सनत्कुमारो भगवान् तत्र आस्ते ब्रह्म वित्तमः

तथा च शृङ्गे देवदेवस्य धीमतः

राक्षसानां पुराणि स्युः सरांसि शतशो द्विजाः

शङ्खो मनोहरः च एव कौशिकः कृष्ण एव च

एष संक्षेपतः प्रोक्तो जम्बूद्वीपस्य विस्तरः

सितान्त शिखरे च अपि पारिजात वनम् शुभम्

तत्र हैमं चतुर् द्वारम् वज्र नील आदि मण्डितम्

मृदङ्ग मुरज उद्घुष्टम् वीणा वेणु निनादितम्

समासते परं ज्योतिः आरूढाः स्थानम् उत्तमम्

श्वेतोदर गिरेः शृङ्गे सुपर्णस्य महात्मनः
ध्यायन्ति देवम् ईशानम् येन सर्वम् इदम् ततम्

अथ देव आदि देवस्य भूतेशस्य त्रिशूलिनः

सुगन्ध शैल शिखरे _ उपशोभितम्

सरांसि सिद्ध जुष्टानि देव भोग्यानि सत्तमाः

अध्यास्ते देव गन्धर्व सिद्ध चारण वन्दिता

आस्ते हिताय लोकानां शान्तानां परमा गतिः

नदी नानाविधैः पद्मैः अनेकैः समलंकृता

सप्त आश्रमाणि पुण्यानि सिद्ध आवास युतानि तु

सु अच्छ अमृत जलम् पुण्यं सु गन्धम् सु महत् सरः

अन्यानि च आश्रमाणि स्युः तस्मिन् गिरि वर उत्तमे

अथ एकशृङ्ग शिखरे महा पद्मैः अलंकृतम्

हेमकूट गिरेः शृङ्गे महा कूटैः सु शोभनम्

महा लक्ष्मी महादेवी त्रिशूल वर धारिणी

देव दानव गन्धर्व यक्ष राक्षस किंनरैः

आत्मनि आत्मानम् आधाय शिखा अन्त अन्तरम् आस्थितम्

तेषु नित्यं मद उत्सिक्ताः वर नार्यः तथा एव च

तथा पुर शतम् विप्राः शतशृङ्गे महा अचले

ध्यात्वा आस्ते तत् परं ज्योतिः आत्मानम् विष्णुम् अव्ययम्

स्फाटिक स्तम्भ संयुक्तम् यक्षाणाम् अमित ओजसाम्

श्री देव्याः सर्व रत्न आढ्यम् हैमं सु मणि तोरणम्

स तत्र गरुडः श्रीमान् साक्षाद् विष्णुः इव अपरः

नन्दीश्वरस्य कपिले तत्र आस्ते सुयशा यतिः

तासां कूलेषु देवस्य स्थानानि परमेष्ठिनः

उपास्यमाना विविधैः शक्ति भेदैः इतस् ततस्

पारियात्रे महा शैले महा लक्ष्म्याः पुरं शुभम्

सावित्र्या सह विश्वात्मा वासुदेव आदिभिः युतः

स्थानानाम् अष्टकम् पुण्यं दुराधर्षं सुरद्विषाम्

स्फाटिकं देवदेवस्य विमानं परमेष्ठिनः

न शक्यं विस्तराद् वक्तुं मया वर्ष शतैः अपि

तेषु योग रताः विप्रा जापकाः संयत इन्द्रियाः

स्फाटिक स्तम्भ संयुक्तम् हेम गोपुर संयुतम्

सु पुण्यम् भवनं रम्यं सर्व रत्न उपशोभितम्

ब्रह्मनि आसक्त मनसः रमन्ते ज्ञान तत्पराः

तत्र शक्रस्य विपुलं भवनं रत्न मण्डितम्

तत्र देव ऋषयः विप्राः सिद्धा ब्रह्मर्षयो ऽपरे

सहस्र योजन आयामम् सुवर्ण मणि तोरणम्

विचिन्त्य जगन्तः योनिम् स्व शक्ति किरण उज्ज्वला

तत्र आस्ते भगवान् ब्रह्मा सिद्ध संघैः अभिष्टुतः
महयन्ति च सर्वत्र

लक्षणीयो भविष्यामि

ऋणं च एतत् ब्राह्मणस्य

तद् एतत् पुष्कलं वाक्यं वेद ज्ञान प्रयोजनम्

न तस्य पुनरावृत्तिः

विद्वांसश् च सर्वत्र पूज्यन्ते

हवींषि च सु संस्कृतानि भोक्ष्यामि

इति

शीलवान् श्रुतवान् दान्तो भवेत् वै पङ्क्ति पावनः

तद् अप्य् एतद् ऋषिर् आह

सर्वत्र गतिमान् भविष्यामि

यो जागार तम् ऋचः कामयन्ते यो जागार तम् उ सामानि यान्ति

मया च स्वाध्यायवता माता पितरौ स्वर्गे लोके सुखम् एधिष्येते

न अ प्राप्यम् तस्य किंचित्

निर्भयास् तु सुखं वैद्याश् चरन्त्य् अक्षय्य वृत्तयः

तद् यथा कुले जातः

स्वाध्यायवतः सर्वे लोकाः

ब्रह्मचर्येण च आयुष्मान् वर्चस्वी भविष्यामि

यक्ष्यामि

केतुमान् लघिमान् दक्षो मित्रवान् धृतिमान् शुचिः

मन्त्र ब्राह्मणयोः वेद शब्दः

षड्विंशतिभिः कारणैः खलु भो ब्राह्मणेन अध्येतव्यम् भवत्य् अपरिमितैर् वा

शक्तिमान्

अधीत्य च कार्य अकार्ये ज्ञास्यामि

कुर्याद् अध्ययने यत्नं सत्य वादी जित इन्द्रियः

शिष्याश् च शुश्रूषन्ते

चोर राज अग्नि उदकेभ्यः सदा संचयिनां भयम्

इति

स्वाध्यायेन क्षिप्रं पाप्मानम् अपहन्याम् इति च

वेदो हि धर्म मूलम्

पूर्वे च अभिरूपाः आसन्

याजयिष्यामि

एकैका च ऋच् सम्यग् अधीता कामधुग् भवति

साधु आचरितम् च एतत्
इमान् वै लोकान् प्रजापतिः सृष्ट्वा इदम् सर्वम् अशक्नोद् यद् इदम् किंच यद् इमान् लोकान् प्रजापतिः सृष्ट्वा इदम् सर्वम् अशक्नोद् यद् इदं किंच तच् छक्वर्यो ऽभवंस् तच् छक्वरीणां शक्वरी त्वम्

इन्द्रो वा एताभिर् महान् आत्मानं निरमिमीत तस्मान् महानाम्न्यो अथ उ इमे वै लोका महानाम्न्य इमे महान्तः

स्वादोर् इत्था विषूवत उप नो हरिभिः सुतम् इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्न् इत्य् अनुरूपो वृषण्वान् पृश्निमान् मद्वान् वृधन्वान् पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्य अह्नः रूपम्

मा उ षु त्वा वाघतश् चन इति सामप्रगाथो ऽध्यासवान् पशु रूपम् पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्य अह्नः रूपम्

ता ऊर्ध्वाः सीम्नो ऽभ्यसृजत यद् ऊर्ध्वाः सीम्नो ऽभ्यसृजत तत् सिमा अभवंस् तत् सिमानां सिमा त्वम्

यद् वावान इति धाय्या अच्युता

त्यम् ऊ षु वाजिनं देव जूतम् इति तार्क्ष्यो ऽच्युतः

महानाम्नीष्व् अत्र स्तुवते शाक्वरेण साम्ना राथंतरे ऽहनि पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्य अह्नः रूपम्