tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अभवे च भवे तुभ्यं तथा न अतिभवे नमः

शुद्ध स्फटिक संकाशम् सर्व आभरण भूषितम्

मनोन्मनाय देवाय नमः ते महा द्युते

पुरस्तात् ते देवेश तत् शृणुष्व महामते

जटी मुण्डी शिखण्डी च अर्धमुण्डश् च जज्ञिरे

बल प्रमथनाय एव बलिने ब्रह्म रूपिणे

ब्रह्मणः पुत्र कामस्य ध्यायतः परमेष्ठिनः

शतं शत सहस्राणाम् अतीताः ये स्वयंभुवः

विश्वरूप इति ख्यातो नामतः परम अद्भुतः

चतुर्मुखी जगत् योनिः प्रकृतिर् गौः प्रतिष्ठिता

प्रादुर्भूता महा नादा विश्व रूपा सरस्वती

वामदेवाय वामाय नमः ते महात्मने

श्रावयेत् वा द्विजान् श्राद्धे स याति परमां गतिम्

तदा प्रभृति कल्पश् च त्रयस्त्रिंशत्तमो हि अयम्

गौरी माया च विद्या च कृष्णा हैमवती इति च

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा देवदेवो वृषध्वजः

ओंकार मूर्ते देवेश सद्योजात नमः नमः

ततश् च पार्श्व गाः देव्याः सर्व रूप कुमारकाः

एतत् वेदितुम् इच्छामि यथा इयम् परमेश्वर

दिव्य वर्ष सहस्र अन्ते उपासित्वा महेश्वरम्

चतुर् हस्ता चतुर् नेत्रा विश्व रूपा कथं स्मृता

विश्व माल्य अम्बर धरा विश्व यज्ञ उपवीतिनी

विष्णोः भगवन्तः च अपि तथा अन्येषाम् अपि प्रभो

विनिवृत्ते तु संहारे पुनः सृष्टे चराचरे

तुष्टिः पुष्टिः क्रिया च एव प्रसादश् च प्रतिष्ठिताः

त्वयि योगं च सांख्यं च तपस् विद्या विधि क्रियाः

वामदेव नमः ते ज्येष्ठाय वर दाय च

शिष्टाश् च नियत आत्मानः प्रविष्टा रुद्रम् ईश्वरम्

रहस्यं सर्व मन्त्राणाम् पावनं पुष्टि वर्धनम्

ज्येष्ठाय च एव श्रेष्ठाय रुद्राय वर दाय च

एवं यो वर्तते कल्पो विश्वरूपः तु असौ मतः

ब्रह्म स्थानम् इदम् च अपि यत्र प्राप्तं त्वया प्रभो

त्वत्तः परतरं देव विष्णुना तद् पदम् शुभम्

एवम् उक्त्वा महादेवः ससर्ज परमेश्वरः

ध्यानं ध्येयं दमः शान्तिः विद्या अविद्याः मतिः धृतिः

यः पठेत् सकृत् एव इह ब्रह्म लोकम् गमिष्यति

उवाच भगवन्त् ईशः प्रीतः अहम् ते किम् इच्छसि

का एषा भगवती देवी चतुष्पादा चतुर्मुखी

प्रधानं प्रकृतिः च एव याम् आहुः तत्त्व चिन्तकाः

विश्व उष्णीषा विश्व गन्धा विश्व माता महोष्ठिका

अथ अन्यः ब्रह्मणः कल्पो वर्तते मुनि पुंगवाः

प्रपद्ये त्वां प्रपन्नो ऽस्मि सद्योजाताय वै नमः

अजः अहम् मां विद्धि तां विश्व रूपम् गायत्रीं गां विश्व रूपाम् हि बुद्ध्या

माण्डव्य गोत्रः तपसा मम पुत्र त्वम् आगतः

ॐ ईशानैः नमः ते ऽस्तु महादेव नमः अस्तु ते

प्राह देव वृषम् ब्रह्मा ब्रह्माणं च आत्म सम्भवम्

ववन्दे देवम् ईशानम् सर्व ईशम् सर्व गम् प्रभुम्

नमो रुद्राय कालाय कलनाय नमो नमः

किंनाम गोत्रा कस्य इयम् किंवीर्या च अपि कर्मतः

काल हन्त्रे नमः ते नमः ते महात्मने

अथ तं मनसा ध्यात्वा युक्त आत्मा वै पितामहः

ततस् तेन यथा उक्तेन योगेन सु महा ओजसः

धर्म उपदेशम् अखिलम् कृत्वा योग मयम् दृढम्

शृणुष्व एतत् परम् गुह्यम् आदि सर्गे यथा तथा

इति स्तवेन देवेशं ननाम वृषभध्वजम्

ऋतं सत्यं दया ब्रह्म अहिंसा सत् मतिः क्षमा

चतुःशृङ्गी चतुर् वक्त्रा चतुर् दंष्ट्रा चतुःस्तनी

वैकुण्ठेन विशुद्धेन मम वाम अङ्ग जेन वा

तथाविधं स भगवन्त् ईशानम् परमेश्वरम्

भवोद्भव भवैः ईशानैः मां भजस्व महा द्युते

यत् इदम् विश्व रूपम् ते विश्व गौः श्रेयाः ईश्वरा
अग्र जायाम् अभूत् पुत्रः सुनीत्यां तु महा यशाः

स याति ध्रुव सालोक्यम् ध्रुव त्वम् तस्य तत् तथा

तस्मात् यः वासुदेवाय प्रणामं कुरुते नरः

सार्वभौमो महा तेजाः सर्व शस्त्रभृताम् वरः

शाक मूल फल आहारः संवत्सरम् अतन्द्रितः

व्यधूनयत् सः तं राजा पिता न उवाच किंचन

इति उक्तः प्रणिपत्य एनम् विश्वामित्रं महा यशाः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे भुवनकोशे ध्रुवसंस्थानवर्णनं नाम द्विषष्टितमो ऽध्यायः

तत् कथम् त्वा अहम् विद्यां नमः ते भुवनेश्वर

रुदन्तं पुत्रम् आह इदम् माता शोक परिप्लुता

नमस्कार समायुक्तम् भगवत् शब्द संयुतम्

तस्या हि वचनं श्रुत्वा स्थानं तव महा मुने

इति उक्तः स तु मात्रा वै निर्जगाम तदा वनम्

एतम् अर्थम् मया पृष्टो नाना शास्त्र विशारदः

सर्व देवैः परिवृतः स्तूयमानो महा ऋषिभिः

उवाच प्राञ्जलिः भूत्वा भगवन् वक्तुम् अर्हसि

पिबन् इव हृषीकेशं नयनाभ्यां जगत्पतिम्

लोक आत्मन् वेद गुह्य आत्मन् त्वां प्रपन्नः अस्मि केशव

मद् स्थानम् एतत् परमम् ध्रुवं नित्यं सु शोभनम्

अ निरीक्ष्य एव हृष्ट आत्मा हरेः नाम् जजाप सः

मात्रा सह ध्रुवं सर्वे तस्मिन् स्थाने न्यवेशयन्

उत्तानपादो राजा वै पालयामास मेदिनीम्

मार्कण्डेयः पुरा प्राह मह्यं शुश्रूषवे द्विजाः

पितुः अङ्के समासीनं माता मां सुरुचिः मुने

प्रसीद देवदेवेश शङ्ख चक्र गदा धरैः

कथं विष्णोः प्रसादात् वै ध्रुवो बुद्धिमतां वरः

प्राप्तो वनम् इदम् ब्रह्मन् अद्य त्वां दृष्टवन् प्रभो

इष्ट दम् परमं शुद्धं पवित्रम् अमलम् परम्

तपसा आराध्य देवेशं पुरा लब्धं हि शङ्करात्

सुनीतिर् अस्य या माता तस्या रूपेण संवृता

जजाप मन्त्रम् अनिशम् अजस्रम् स पुनः पुनः

सुरुचिः दयिता भर्तुः तस्याः पुत्रः अपि तादृशः

ततो गरुडम् आरुह्य काल मेघ सम द्युतिः

जप नित्यं महा प्राज्ञैः सर्व पाप विनाशनम्

एवमादीनि वाक्यानि भाषमाणां महा तपाः

कदाचित् सप्त वर्षे अपि पितुः अङ्कम् उपाविशत्

नमः अस्तु वासुदेवाय इति एवम् नियत इन्द्रियः

संतप्त हृदयः भूत्वा मम शोकं करिष्यसि

माम् अनाथाम् अपहाय तप आस्थितवन् असि

अवाप महतीं सिद्धिम् एतत् ते कथितं मया

स्थानं ध्रुवं समासाद्य ज्योतिषाम् अग्र भुज् भव

तव प्रसादात् प्राप्स्ये अहम् स्थानम् अद्भुतम् उत्तमम्

मार्कण्डेय उवाच

सुरुचिः तम् विनिर्धूय स्व पुत्रम् प्रीति मानसा

सर्वेषाम् उपरि स्थानम् केन प्राप्स्यामि सत्तम

जपन् स वासुदेवैः इति ध्रुवः तस्थौ महा द्युतिः

मातुः समीपम् आगम्य रुरोद स पुनः पुनः

एतस्मात् कारणाद् ब्रह्मंस् त्रस्तः अहम् मातरं गतः

वासुदेवैः इति यो नित्यं प्रणवेन समन्वितम्

वेताला राक्षसा घोराः सिंह आद्याः च महा मृगाः

सूत उवाच

राज पुत्रैः शृणुष्व इदम् स्थानम् उत्तमम् आप्स्यसि

ध्यायन् सनातनम् विष्णुं जप होम परायणः

दक्षिण अङ्ग भवम् शम्भोः महादेवस्य धीमतः

पिशाचि समनुप्राप्ता रुरोद भृश दुःखिता

तस्य भार्या द्वयम् अभूत् सुनीतिः सुरुचिस् तथा

जपेत् एवम् हि यो विद्वाः ध्रुवम् स्थानं प्रपद्यते

ततः स परमं ज्ञानम् अवाप्य पुरुषोत्तमम्

मेढी भूतः ग्राहाणां वै वक्तुम् अर्हसि सांप्रतम्

स्व कर्मणा परं स्थानं प्राप्तुम् अर्हसि पुत्रक

प्राच् मुखः नियतो भूत्वा जजाप प्रीत मानसः

आराध्य जगन्ताम् ईशम् केशवं क्लेश नाशनम्

न विदुः त्वा महात्मानं सनक आद्याः महा ऋषयः

एवं ध्रुवो महा तेजाः द्वादश अक्षर विद्यया

अ लब्ध्वा स पितुः धीमान् अङ्कम् दुःखित मानसः

तम् आह प्रहसन् विष्णुः एहि वत्स ध्रुवो भवान्

मात्रा त्वं सहितः तत्र ज्योतिषां स्थानम् आप्नुहि

ब्रूहि मन्त्रम् इमम् दिव्यं प्रणवेन समन्वितम्

सुनीतिः आह मे माता मा कृथाः शोकम् उत्तमम्

किं शोचसि किम् अर्थम् त्वं रोदमानः पुनः पुनः
तूष्णीं चतुर्थं पिण्डं निधाय अत्र पितरो यथाभागं मन्दध्वम् इत्य् उक्त्वा पराङ् आवर्तते

अभ्यङ्क्ष्व असौ इति त्रिर् अनुपिण्डम्

धत्ताद् अस्मासु द्रविणं यच् च भद्रं प्र णो ब्रूताद् भागधान् देवतास्व् इति

अथ यदि बन्धु नाम न विदितं स्वधा पितृभ्यः पृथिवीषद्भ्य इति प्रथमं पिण्डं दद्यात्

स्वधा पितृभ्यो दिविषद्भ्य इति तृतीयम्

स्वधा पितृभ्यो अन्तरिक्ष सद्भ्यः इति द्वितीयम्

मनस्वतीभिर् उपतिष्ठते मनो न्व् आ हुवामह इति तिसृभिः

अथ पितॄन् उत्थापयत्य् उत्तिष्ठत पितरः प्रेत शूरा यमस्य पन्थाम् अनु एत पुराणम्

उत्तर आयुषि लोम छिन्दीत

एतानि वः पितरो वासांस्य् अतो नो ऽन्यत् पितरो मा योष्ट इति लोम छित्त्वा उपन्यस्यति वाससो वा दशाम्

अभिपर्यावृत्य यः स्थाल्यां शेषस् तम् अवजिघ्रति वीरं धत्त पितर इति

तथा एव उदक अञ्जलीन् उपनिनीय अञ्जन अभ्यञ्जने ददात्य् आङ्क्ष्व असौ

पितॄन् प्रवाहयति परेत पितरः सोम्या इत्य् एतया

आ ऊष्मणः व्यावृत उपास्ते
चतस्रः आज्य प्रकृतयः भवन्ति ऊधन्यम् _ वाह्यम् _ दधि _ पयः _

स्वतन्त्राः _

पादौ अभ्युक्ष्य शिरः च शीर्षण्यान् प्राणान् उपस्पृशेत्

अथ अग्निम् प्रणेष्यन् प्राञ्च् उदञ्चम् प्रवणम् अभ्युक्ष्य स्थण्डिलम् लक्षणम् कुर्यात् मध्ये प्राञ्चम् रेखाम् उल्लिख्य उदञ्चम् च संहिताम् पश्चात् तिस्रः मध्ये प्राच्यः

दर्श पूर्णमास तन्त्राः

तद् अलाभे विभीतक तिल्वक बाधक निम्ब राजवृक्ष शल्मलि अरलु दधित्थ कोविदार श्लेष्मातक वर्जम् सर्व वनस्पतीनाम् इध्मः

प्रस्तरम् उपसंगृह्य प्रतिदिशम् परिस्तृणाति दक्षिण पुरस्तात् उपक्रम्य अग्रैः मूलानि छादयन्

दक्षिणतस् अग्नेः पूर्ण पात्रम् उपनिदधाति स्रुवम् च अपाम् पूर्णम्

तेषाम् एक अग्नौ होमः

पश्चात् अग्नेः आचमनम्

सकृत् उपस्पृशेत्

शुक्लाः सुमनसः

त्रिस् आचामेत्

दक्षिण उत्तरः संधिः

अभ्युक्ष्य अग्निम् प्रतिष्ठापयेत् भूः भुवः स्वर् इति

लक्षण आवृत् एषा सर्वत्र

इमम् स्तोम्येन तृचेन अग्निम् परिसमूहेत् आद्यया _ त्रिस्

पश्चात् _ उपस्तीर्य उलप राजिभ्याम् उपहरेत्

खादिरः पालाशः वा इध्मः

अपः उपस्पृश्य पश्चात् अग्नेः उपसमाहितस्य उपविश्य दक्षिणेन पाणिना भूमिम् आरभ्य जपति इदम् भूम्याः भजामहे इदम् भद्रम् सु मङ्गलम् _ सपत्नान् बाधस्व अन्येषाम् विन्द ते धनम् इति

उत्तरतस् अग्नेः इध्माबर्हिः देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे अश्विनोः बाहुभ्याम् पूष्णः हस्ताभ्याम् प्रोक्षामि इति प्रोक्षितम् उपक्ﾱप्तम् भवति सकृत् यजुषा द्विस् तूष्णीम्

कुश अलाभे शूकतृण शर शीर्य बल्बज मुतव नल शुण्ठ वर्जम् सर्व तृणानि
प्रतिपर्यावृत्य अमीमदन्त पितरो यथाभागं यथालोकम् आवृषायिषत इति

अतः पित्र्युपवीती यज्ञ उपवीती यन् न इदं पितृभिः सह मनो ऽभूत् तद् उपाह्वयामि इति मन उपाह्वयति

पितरो मा वो ऽतो ऽन्यत् पितरो योयुवत इति सूत्राणि

अञ्जते व्य् अञ्जत इत्य् अभ्यञ्जनम्

ये रूपाणि प्रतिमुञ्चमाना असुराः सन्तः स्वधया चरन्ति

द्यौर् दर्विर् अ क्षिता अ परिमिता अन् उपदस्ता सा यथा द्यौर् दर्विर् अ क्षिता अ परिमिता अन् उपदस्ता एव प्रततामहस्य इयम् दर्विर् अ क्षिता अ परिमिता अन् उपदस्ता

आपो अग्निम् इत्य् अद्भिर् अग्निम् अवसिच्य

परा यात इति परायापयति

अतो यज्ञ उपवीती पित्र्युपवीती दर्व्या उद्धरति

इदम् आशंसूनाम् इदम् आशंसमानानां स्त्रीणां पुंसां प्रकीर्ण अवशीर्णानाम् येषां वयं दातारो ये च अस्माकम् उपजीवन्ति

पिञ्जूलीर् आञ्जनं सर्पिषि पर्यस्य आद्ध्वम् पितर इति न्यस्यति

अत्र पत्न्यो मादयध्वं यथाभागं यथालोकम् आवृषायध्वम् इति

उद्धृत्य आज्येन संनीय त्रीन् पिण्डान् संहतान् निदधात्य् एतत् ते प्रततामह इति

यमाय पितृमते स्वधा पितृभ्य इति तृतीयाम्

नमो वः पितर इत्य् उपतिष्ठति

अग्नये कव्यवाहनाय इति जुहोति

पुत्रं पौत्रम् अभितर्पयन्तीर् इत्य् आचामत मम प्रततामहास् ततामहास् तताः स पत्नीकाः तृप्यन्त्व् आचामन्त्व् इति प्रसव्यं परिषिच्य

दक्षिणतः पत्नीभ्य इदं वः पत्न्य इति

अमीमदन्त पत्न्यो यथाभागं यथालोकम् आवृषायिषत इति

पृथिवी दर्विर् अ क्षिता अ परिमिता अन् उपदस्ता सा यथा पृथिवी दर्विर् अ क्षिता अ परिमिता अन् उपदस्ता एव ततस्य इयम् दर्विर् अ क्षिता अ परिमिता अन् उपदस्ता इति

अक्षन्न् इत्य् उत्तर सिचम् अवधूय

अन्तरिक्षं दर्विर् अ क्षिता अ परिमिता अन् उपदस्ता सा यथा अन्तरिक्षम् दर्विर् अ क्षिता अ परिमिता अन् उपदस्ता एव ततामहस्य इयम् दर्विर् अ क्षिता अ परिमिता अन् उपदस्ता

त्वं तान् अग्ने अप सेध दूरान् सत्याः नः पितॄणां सन्त्व् आशिषः स्वाहा स्वधा इति हुत्वा कुम्भीपाकम् अभिघारयति

सं बर्हिर् इति स दर्भान् तण्डुलान् पर्युक्ष्य
यथा ह वै अग्निः समिद्धः रोचते एवम् ह वै एष स्नात्वा रोचते यः एवम् विद्वान् ब्रह्मचर्यम् चरति इति ब्राह्मणम् इति ब्राह्मणम्

सः याम् उपयन् समिधम् आदधाति सा प्रायणीया

न च एनाम् ऊषरे वपेत्

तस्मात् ब्रह्मचारी याम् रात्रिम् समिधम् न आहरति आयुषः एव ताम् अवदाय वसति

एव अस्मै वचः वेदयन्ते

सप्त रात्रम् अ कृत्वा एतत् अवकीर्णि व्रतम् चरेत्

तस्मात् वै शक्यम् न ब्रूयात् ब्रह्म मानम् अ कुर्वताम् इति

दीर्घसत्त्रम् वै एष उपैति यः ब्रह्मचर्यम् उपैति

अथ यत् आचार्य वचः करोति यः एव अस्य आचार्ये पादः तम् एव तेन परिक्रीणाति तम् संस्कृत्य आत्मनि धत्ते

आत्मनि एव अस्य चतुर्थः पादः परिशिष्यते

तस्मात् ब्रह्मचारी समिधम् आहरेत्

या अन्तरेण सत्त्र्याः एव अस्य ताः

सः अब्रवीत् अस्तु मे अपि एतस्मिन् भागः इति

सः एनम् आविशति

सः एनम् आविशति

अग्निः इव कक्षम् दहति ब्रह्म पृष्टम् अन् आदृतम्

तस्मै ब्रह्मचारिणम् एव न प्रायच्छत्

ब्राह्मणः वै ब्रह्मचर्यम् उपयन् चतुर्धा भूतानि प्रविशति अग्निम् पदा मृत्युम् पदा आचार्यम् पदा

याम् एव रात्रिम् समिधम् न आहरातै इति

न एनम् सप्तमी अ भिक्षिता अतीयात्

अथ याम् स्नास्यन् सा उदयनीया

धर्म अर्थौ _ न स्याताम् शुश्रूषाः _ अपि तद्विधा विद्यया सह मर्तव्यम्

सः _ अन्याम् भिक्षितव्याम् न विन्देत अपि स्वाम् एव आचार्य जायाम् भिक्षेत अथ उ स्वाम् मातरम्

भैक्षस्य अ चरणे दोषः पावकस्य अ समिन्धने

अपि ह वै स्नात्वा भिक्षाम् चरति अपि ज्ञातीनाम् अशनाय अपि पितॄणाम् अन्याभ्यः क्रियाभ्यः

ब्रह्म वै मृत्यवे प्रजाः प्रायच्छत्

सः _ अग्नौ समिधम् आदधाति यः एव अस्य अग्नौ पादः तम् एव तेन परिक्रीणाति तम् संस्कृत्य आत्मनि धत्ते

सः एनम् आविशति

अथ _ आत्मानम् दरिद्रीकृत्य अ ह्रीः भूत्वा भिक्षते ब्रह्मचर्यम् चरति यः एव अस्य मृत्यौ पादः तम् एव तेन परिक्रीणाति तम् संस्कृत्य आत्मनि धत्ते

न ह वै स्नात्वा भिक्षेत

न इद् आयुषः अवदाय वसानि इति

अथ _ स्वाध्यायम् अधीते यः एव अस्य आत्मनि पादः तम् एव तेन परिक्रीणाति तम् संस्कृत्य आत्मनि धत्ते
एकधा एव अस्मिन् इन्द्रियं दधाति

तस्माद् आहुः

चत्वार्य् अङ्गानि शिरः ग्रीवम् आत्मा वाक् सप्तथी दश प्राणाः

वायुर् वा त्वा मनुर् वा त्वा इति

उत्सन्न यज्ञः वा एष

ब्रह्मण एव तेजसा तेज आत्मन् धत्ते

परमम् एतन् मनुष्याणाम् अन्नाद्यं यत् सुरा

अप्सुजा वा अश्वाः

पाङ्क्तो यज्ञः

प्रसवाय

सावित्र्या परुषि परुषि जुहोति

अङ्गात् अङ्गात् एव एनम् पाप्मनो मुञ्चति

परं वा एतद् देवानाम् अन्नं यत् सोमः

पूर्वम् एव उदितम् अनुवदति

यज्ञेन ह्य् अस्य अभिजितम्

वाजस्य उज्जित्यै

यद् व्यतिषङ्गं ग्रहान् गृह्णाति

रथम् उपावहरति

अपां नपाद् आशु हेमन् इति

श्रीर् वै सोमः

रराटानि प्रतिमार्ष्टि

ब्रह्मणो वा एतत् तेजो यत् सोमः

युनक्ति

वाजस्य नु प्रसवे मातरं महीम् इति

देवताभिर् एव एनान् युनक्ति

सप्तदशो वै पुरुषः प्राजापत्यः

अन्नस्य शमलेन शमलम् अपहते

सर्व त्वाय एव

पाप्मा सुरा उपयामाः

अथ उ मेध्यान् एव एनान् यज्ञियान् करोति

इयम् अदितिः

वाजपेय याजी त्वा अमुष्मिंल् लोके सम्भवति इति

पत्नीं सुरा ग्रहैः

पाप्मना ह्य् एनं विपुनाति

अनया च एव सवित्रा च प्रसूत उपावहरति

अप्स्व् अन्तर् अमृतम्

को ह तद् वेद यावद् एतस्य अधियन्ति यावन् न

पञ्च एते ग्रहा गृह्यन्ते

यज्ञम् एव अवरुन्द्धे

मनुष्य लोकम् सुरा ग्रहैः

न वा एतान् मनुष्यो योक्तुम् अर्हति
महेश्वरः परो अव्यक्तात् अण्डम् अव्यक्त सम्भवम्

तस्मिन् द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ

एक एव महा सानुः संनिवेशाद् द्विधा कृतः

स्वादु उदक समुद्रः तु समन्ताद् द्विजसत्तमाः

परेण पुष्करस्य अथ स्थितो महान्

तस्य पूर्वं मया अपि उक्तम् यत् तत् माहात्म्यम् अव्ययम्

गतः स एष सर्वत्र सर्व स्थानेषु वर्तते

शाकद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन व्यवस्थितः

समावृत्य तु तं शैलं सर्वतो वै तमः स्थितम्

अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि च एव न संशयः

तथा तमसि सत्त्वे च एष एव महा द्युतिः

न वर्ण आश्रम धर्माः च न नद्यो न च पर्वताः

योजनानां सहस्राणि दश तस्य उच्छ्रयः स्मृतः

स एव द्वीपः पश्च अर्धे मानसोत्तर संज्ञितः

प्रकाशः च अप्रकाशः च लोकालोकः स उच्यते

परेण तस्य महती दृश्यते लोक संस्थितिः

अतीत्य वर्तते सर्वं जगत् प्रकृतिः अक्षरम्

एक एव अत्र विप्र इन्द्राः पर्वतो मानसोत्तरः

गन्धर्वैः किंनरैः यक्षैः ईश्वरः कृष्णपिङ्गलः

स्वस्थाः तत्र प्रजाः सर्वा ब्रह्मणा सदृश त्विषः

योजनानां सहस्राणि स अर्धम् पञ्चाशत् उच्छ्रितः

तावान् एव च विस्तारो लोकालोको महा गिरिः

तत् अव्यक्तम् इति ज्ञेयं तद् ब्रह्म परमं पदम्

अनन्त एष सर्वत्र सर्व स्थानेषु पठ्यते

अण्डानाम् ईदृशाणाम् तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः

काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा च एव शिला उपमा

एते सप्त महा लोकाः पातालाः सप्त कीर्तिताः

वसति अत्र महादेवो अव्ययः

तत्र तत्र चतुर् वक्त्राः रुद्रा नारायण आदयः

महावीतं स्मृतं वर्षं धातकीखण्डम् एव च

सत्य अनृते न तत्र आस्ताम् न उत्तम अधम मध्यमाः

अनन्तम् एकम् महत्

अण्डाद् ब्रह्मा समुत्पन्नः तेन सृष्टम् इदम् जगत्

सर्वग त्वात् प्रधानस्य कारणस्य अव्यय आत्मनः

अपरौ मानसस्य अथ पर्वतस्य अनु मण्डलौ

सूत उवाच

तस्मिन् निवसति ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वभावनः

अण्डेषु एतेषु सर्वेषु भुवनानि चतुर्दश

तत्र एव मुनि शार्दूलाः शिव नारायण आलयः

ब्रह्माण्डस्य एष विस्तारः संक्षेपेण मया उदितः

सम्पूज्यमानो ब्रह्म आद्यैः कुमार आद्यैः च योगिभिः

अनेकधा विभक्त अङ्गः क्रीडते पुरुषोत्तमः
अथ आदित्यम् उद्यन्तम् उपतिष्ठते आरे शत्रून् कृणुहि सर्व वीरः इति

तूष्णीं तृण उदकाय अवस्यति

अथ यत्र यक्ष्यमाणो भवति तद् अवस्यत्य् आ इदम् अगन्म देवयजनं पृथिव्या इत्य् आ अन्तात् अनुवाकस्य

अपि वा अरण्योः अग्नीन् समारोह्य बृहस्पतिवत्या ऋचा प्रयाति भद्राद् अभि श्रेयः प्रेहि बृहस्पतिः पुरएता ते अस्तु इति

अथ अतस् प्रयाणस्य एव मीमांसा

अथ यत्र वत्स्यन् भवति तद् अवस्यति अथ ईम् अवस्य वर आ पृथिव्या इति

सं वा गाहते सं वा तरति

सम्बध्नन्ति व्रत दुघयोः वत्सौ

अथ यद्य् एनं यान्तं व्रतन वेला उपाधिगच्छति उत्तरतो ऽरणी निधाय दक्षिणतः परिश्रित्य व्रतयति

आदधति यद् आधेयं भवति नीडे गार्हपत्यं प्रौग आहवनीयम्

अथ यद्य् अ पर्याणाः अप उपाधिगच्छति तज् जपति देवीर् आपो अपां नपाद् य ऊर्मिर् हविष्य इन्द्रियावान् मदिन्तमस् तं वो मा अवक्रमिषम् अ छिन्नम् तन्तुं पृथिव्या अनु गेषम् इति

दीक्षितं वा अ योगक्षेमः विन्दत्य् अन्यत्र वा देवयजनाद् दीक्षते संसृजन्ति व्रते
षष् अहम् जुहोति

चतुर्विंशति अक्षरा वै गायत्री

तेभ्यो गायत्री वसुभ्यो देवेभ्य एकैकेन अक्षरेण कामान् निकामान् दुहे

न हि तत् प्राप्य कस्माच्चन बिभेति

चतुर्विंशतिर् आहुतयः सम्पद्यन्ते

वसूनां देवानां सायुज्यं सलोकतां समभ्यारोहति य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति

तस्मात् तन् नभः

चतुर्विंशतिर् वसवो देवाः

तद् यद् वै तन् नभो नाम अभीः वै सा

गायत्रीं वै स छन्दसां जयति वसून् देवान् देवानां

ते गायत्रीम् अन्वायत्ताः
आध्मायति

अनन्तम् एव स तेन लोकं जयति

प्राणो वै ग्रहः

याज्ञवल्क्यैः इति ह उवाच यत्र अयम् पुरुषो म्रियते किम् एनं न जहाति इति

अनन्तं वै नाम् अनन्ताः विश्वे देवाः

अष्टौ ग्रहा अष्टाव् अतिग्रहा इति

ततो ह जारत्कारव आर्तभाग उपरराम

स कामेन अतिग्रहेन गृहीतः

प्राणेन हि गन्धाञ् जिघ्रति

स उच्छ्वयति

हस्तौ वै ग्रहः

याज्ञवल्क्यैः इति ह उवाच यत्र अयम् पुरुषो म्रियत उद् अस्मात् प्राणाः क्रामन्त्य् आहो न इति

पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन इति

याज्ञवल्क्यैः इति ह उवाच यत्र अस्य पुरुषस्य मृतस्य अग्निम् वाग् अप्येति वातं प्राणश् चक्षुर् आदित्यं मनश् चन्द्रं दिशः श्रोत्रं पृथिवीं शरीरम् आकाशम् आत्मा ओषधीः लोमानि वनस्पतीन् केशा अप्सु लोहितं च रेतश् च निधीयते क्व अयम् तदा पुरुषो भवति इति

आध्मातो मृतः शेते

अप पुनर्मृत्युं जयति

अथ ह यत् प्रशशंसतुः कर्म ह एव तत् प्रशशंसतुः

तौ ह उत्क्रम्य मन्त्रयांचक्राते

स शब्देन अतिग्रहेन गृहीतः

आहर सौम्य हस्तम् आर्तभाग

मनसा हि कामान् कामयते

जिह्वया हि रसान् विजानाति

स रूपेण अतिग्रहेन गृहीतः

अग्निर् वै मृत्युः सो ऽपाम् अन्नम्

चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति

जिह्वा वै ग्रहः

याज्ञवल्क्यैः इति ह उवाच यद् इदं सर्वं मृत्योर् अन्नं का स्वित् सा देवता यस्या मृत्युर् अन्नम् इति

नाम् इति

अथ ह एनम् जारत्कारव आर्तभागः पप्रच्छ

चक्षुर् वै ग्रहः

अत्र एव समवनीयन्ते

वाग् वै ग्रहः

श्रोत्रं वै ग्रहः

इत्य् अष्टौ ग्रहा अष्टाव् अतिग्रहाः
तेषाम् असुराणाम् इमाः पुरः प्रत्यभिजिता आसन्न् अयस्मयी पृथिवी रजत अन्तरिक्षम् हरिणी द्यौः

तान् उपसद्भिर् एव संवत्सरान् निरघ्नन्

तान् उपसद्भिर् एव एभ्यः लोकेभ्यो नुदमाना आयन्

ते देवा अब्रुवन्न् उपसदम् उपायाम

ते षड् उपायन्

सर्वेभ्य एव एभ्यः लोकेभ्यो भ्रातृव्यं नुदमान एति य एवं विद्वान् उपसदम् उपैति

तान् उपसद्भिर् एव ऋतुभ्यः निरघ्नन्

एकया अमुष्मात् लोकात् एकया अन्तरिक्षात् एकया पृथिव्याः

ते यत् सायम् उपायंस् तेन एनान् रात्र्या अनुदन्त यत् प्रातस् तेन अह्नः

तस्मात् पराजयामहा इति

त एभ्यो लोकेभ्यो निर्हता ऋतून् प्राविशन्

ते संवत्सरान् निर्हता अहर् रात्रे प्राविशन्

चतसृभिर् अमुष्मात् लोकात् चतसृभिः अन्तरिक्षात् चतसृभिः पृथिव्याः

ते देवाः संघातं संघातं पराजयन्त

ते द्वादश उपायन्

देवाश् च ह वा ऋषयश् च असुरैः संयत्ता आसन्

त एताः पुरः प्रत्यकुर्वत हविर्धानं दिव आग्नीध्रम् अन्तरिक्षात् सदः पृथिव्याः

द्वाभ्याम् अमुष्मात् लोकात् द्वाभ्याम् अन्तरिक्षाद् द्वाभ्यां पृथिव्याः

त ऋतुभ्यो निर्हताः संवत्सरं प्राविशन्

तस्माद् आहुर् उपसदा वै महा पुरम् जयन्ति इति

ते ऽविदुर् अनायतना हि वै स्मः
एष ग्रामणीसवः

तद् यजमानं प्राञ्चम् उपवेश्य सुवर्ण रजताभ्याम् रुक्माभ्यां पर्युपास्य पर्ण मये पात्रे घृतम् आनीय हिरण्येन उत्पूय अभिषिञ्चति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां सरस्वत्यै वाचो यन्तुर् यन्त्रेण सूतसवेन अभिषिञ्चामि इति

सूतः सूतसवेन यक्ष्यमाणो भवति

ऋतवो ह एनेन अतस् पूर्वम् ईजिरे

अष्टौ हवींषि प्रातर् सवनीयान् अनुवर्तन्ते यद् आग्नेयो भवत्य् आग्नेयो वै ब्राह्मण इत्य् एतानि

स एष सूतसवः सप्तदशो ऽग्निष्टोमः

अभिषेकस्य काले यजमान आयतने कृष्णाजिनं प्राचीन ग्रीवम् उत्तर लोम उपस्तृणाति

स उपकल्पयते कृष्णाजिनं सुवर्ण रजतौ च रुक्मौ पर्ण मयम् पात्रं हिरण्यं घृतम् अभिषेचनाय

एष एव सूतसवः

तस्य तिस्रो दीक्षास् तिस्र उपसदः

एष ऋतुसवः
तत्र एतान् पर्वतान् अग्निर् गीर्भिर् ऊर्ध्वाꣳ अकल्पयत्

तेन अन्तरिक्षम् विमिता रजांसि तेन देवा अमृतम् अन्वविन्दन्

तास् त्वा विशन्तु मनसा शिवेन सम् माता वत्सो अभ्येतु रोहितः

समानम् अग्निम् इन्धते तं विदुः कवयः परे

आ ते राष्ट्रम् इह रोहितो ऽहार्षीद् व्यास्थन् मृधो अभयं ते अभूत्

तया वाजान् विश्व रूपाꣳ जयेम तया विश्वाः पृतना अभिष्याम

रुहो रुरोह रोहित आरुरोह गर्भो जनीनां जनुषाम् उपस्थम्

सूर्यस्य अश्वाः हरयः केतुमन्तः सदा वहन्त्य् अमृताः सुखं रथम्

स्वर् विदः रोहितस्य ब्रह्मणा अग्निः समिध्यते

इतः पश्यन्ति रोचनं दिवि सूर्यं विपश्चितम्

यशा यासि प्रदिशो दिशश् च यशाः पशूनाम् उत चर्षणीनाम्

तैष् टे रोहितः संविदानो राष्ट्रं दधातु सुमनस्यमानः

परि त्वा धात् सविता देवो अग्निर् वर्चसा मित्रावरुणाव् अभि त्वा

शुभा यासि रिणन्न् अपः

तस्मात् घ्रंसः तस्मात् हिमः तस्माद् यज्ञो ऽजायत

सहस्रं यस्य जनिमानि सप्त च वोचेयं ते नाभिं भुवनस्य अधि मज्मनि

मा अन्तर् स्थुर् नो अरातयः

यो अद्य देव सूर्य त्वां च मां च अन्तरा अयति

वाचस्पत ऋतवः पञ्च ये नौ वैश्वकर्मणाः परि ये संबभूवुः

सर्वा अरातीर् अवक्रामन्न् एहि इदम् राष्ट्रम् अकरः सूनृतावत्

रोहितो द्यावापृथिवी जजान तत्र तन्तुं परमेष्ठी ततान

ब्रह्म इद्धौ अग्नी ईजाते रोहितस्य स्वर् विदः

तस्य वृश्चामि ते मूलं न छायां करवो ऽपरम्

रोहितो द्यावापृथिवी अदृंहत् तेन स्व स्तभितं तेन नाकः

इन्द्र अग्नी मित्रावरुणाव् अधरे पद्यन्ताम् अप्रतिमन्यूयमानाः

यो रोहितो विश्वम् इदं जजान स त्वा राष्ट्राय सु भृतम् बिभर्तु

यास् ते रुहः प्ररुहो यास् त आरुहो याभिर् आपृणासि दिवम् अन्तरिक्षम्

इदं सदो रोहिणी रोहितस्य असौ पन्थाः पृषती येन याति

रोहितो यज्ञं व्यदधाद् विश्वकर्मणे तस्मात् तेजांस्य् उप मा इमानि आगुः

ताभिः संरब्धम् अन्वविन्दन् षड् उर्वीर् गातुं प्रपश्यन्न् इह राष्ट्रम् आहाः

तम् आहुतम् अशीमहि

स यज्ञः प्रथमो भूतो भव्यो अजायत

मा मा हासीन् नाथितो न इद् त्वा जहानि गो पोषम् च मे वीर पोषम् च धेहि

आ त्वा रुरोह उष्णिहा अक्षरः वषट्कार आ त्वा रुरोह रोहितो रेतसा सह

तस्मै ते द्यावापृथिवी रेवतीभिः कामं दुहाताम् इह शक्वरीभिः

इह एव प्राणः सख्ये नो अस्तु तं त्वा परमेष्ठिन् परि रोहित आयुषा वर्चसा दधातु

आ वो रोहितः शृणवत् सुदानवस् त्रिषप्तासो मरुतः स्वादु संमुदः

वर्षम् आज्यं घ्रंसो अग्निर् वेदिर् भूमिर् अकल्पत

दुष्वप्न्यं तस्मिन् शमलम् दुरितानि च मृज्महे

यत् ते सधस्थं परमे व्योमन्

यो रोहितो वृषभस् तिग्म शृङ्गः पर्य् अग्निं परि सूर्यं बभूव

वि रोहितो अमृशद् विश्व रूपम् समाकुर्वाणः प्ररुहो रुहश् च

वेद तत् ते अमर्त्य यत् त आक्रमणं दिवि

ब्रह्म इद्धौ अग्नी ईजाते रोहितस्य स्वर् विदः

उर्वीर् आसन् परिधयो वेदिर् भूमिर् अकल्पत

अभीषाट् विश्वाषाड् अग्निः सपत्नान् हन्तु ये मम

घ्रंसं तद् अग्निं कृत्वा चकार विश्वम् आत्मन्वद् वर्षेण आज्येन रोहितः

यो मा अभिछायम् अत्येषि मां च अग्निम् च अन्तरा

समिद्धो अग्निः समिधानो घृत वृद्धः घृत आहुतः

वाचस्पते पृथिवी नः स्योना स्योना योनिस् तल्पा नः सु शेवा

वर्ष आज्यौ अग्नी ईजाते रोहितस्य स्वर् विदः

एकपदी द्विपदी सा चतुष्पद्य् अष्टापदी नवपदी बभूवुषी

यं त्वा पृषती रथे प्रष्टिर् वहति रोहित

सहस्र अक्षरा भुवनस्य पङ्क्तिस् तस्याः समुद्रा अधि विक्षरन्ति

अवाचीनान् अवजहि इन्द्र वज्रेण बाहुमान्

तस्मात् ह जज्ञ इदं सर्वं यत् किंच इदम् विरोचते रोहितेन ऋषिणा आभृतम्

उत् त्वा यज्ञा ब्रह्म पूताः वहन्त्य् अध्व गतः हरयस् त्वा वहन्ति

अयं वस्ते गर्भं पृथिव्या दिवं वस्ते ऽयम् अन्तरिक्षम्

इह एव प्राणः सख्ये नो अस्तु तं त्वा परमेष्ठिन् पर्य् अहम् आयुषा वर्चसा दधातु

वेदिं भूमिं कल्पयित्वा दिवं कृत्वा दक्षिणाम्
रोहितो दिवम् आरुहन् महतः पर्य् अर्णवात्

यश् च गां पदा स्फुरति प्रत्यङ् सूर्यं च मेहति

आ त्वा रुरोह बृहत्य् उत पङ्क्तिर् आ ककुब् वर्चसा जातवेदः

यूयम् उग्रा मरुतः पृश्नि मातरः इन्द्रेण युजा प्रमृणीत शत्रून्

यं वातः परिशुम्भति यं वा इन्द्रः ब्रह्मणस्पतिः

ब्रह्म इद्धौ अग्नी ईजाते रोहितस्य स्वर् विदः

प्रजां च रोह अमृतम् च रोह रोहितेन तन्वं संस्पृशस्व

आरोहन् द्याम् अमृतः प्राव मे वचः

यो यज्ञस्य प्रसाधनस् तन्तुर् देवेष्व् आततः

तासां ब्रह्मणा पयसा ववृधानो विशि राष्ट्रे जागृहि रोहितस्य

वोचेयं ते नाभिं भुवनस्य अधि मज्मनि

उद्यंस् त्वं देव सूर्य सपत्नान् अव मे जहि

तिरः समुद्रम् अति रोचसे ऽर्णवम्

सा कद्रीची कं स्विद् अर्धं परागात् क्व स्वित् सूते नहि यूथे अस्मिन्

दिवं रूढ्वा महता महिम्ना सं ते राष्ट्रम् अनक्तु पयसा घृतेन

हिमं घ्रंसं च आधाय यूपान् कृत्वा पर्वतान्

तत्र शिश्रिये ऽज एक पादः ऽदृंहद् द्यावापृथिवी बलेन

उदेहि वाजिन् यो अप्स्व् अन्तर् इदं राष्ट्रं प्रविश सूनृतावत्

इह एव प्राणः सख्ये नो अस्तु तं त्वा परमेष्ठिन् पर्य् अग्निर् आयुषा वर्चसा दधातु

रोहितं देवा यन्ति सुमनस्यमानाः स मा रोहैः सामित्यै रोहयतु

त्वयि इदम् सर्वं जायतां यद् भूतं यच् च भाव्यम्

हन्त्व् एनान् प्रदहत्व् अरिर् यो नः पृतन्यति

सूर्यो द्यां सूर्यः पृथिवीं सूर्य आपो ऽतिपश्यति

उद् वाज आगन् यो अप्स्व् अन्तर् विश आरोह त्वद् योनयः याः

सोमं दधानो ऽप ओषधीर् गाश् चतुष्पदो द्विपद आवेशय इह

अयं ब्रध्नस्य विष्टपि स्वर् लोकान् व्यानशे

अव एनान् अश्मना जहि ते यन्त्व् अधमं तमः

सर्वा रुरोह रोहितो रुहः

क्रव्य अदा अग्निना वयं सपत्नान् प्रदहामसि

तस्य वृश्चामि ते मूलं न छायां करवो ऽपरम्

ब्रह्मणा अग्नी वावृधानौ ब्रह्म वृद्धौ ब्रह्म आहुतौ

अमुत्र सन्न् इह वेत्थ इतस् संस् तानि पश्यसि

यशाः पृथिव्याः अदित्याः उपस्थे अहम् भूयासम् सविता इव चारुः

घृतेन अर्कम् अभ्यर्चन्ति वत्सं ब्रह्म सन्तं ब्रह्मणा वर्धयन्ति

गीर्भिर् ऊर्ध्वान् कल्पयित्वा रोहितो भूमिम् अब्रवीत्