tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अथ यदि प्रयियासेत् पृथग् अरणीष्व् अग्नीन् समारोप्य रथेन प्रयायात्

ते यल् लभन्ते तत् प्रतिगृह्णाति देवः सविता वसोर् वसु दावा रास्व इयत् सोम आ भूयो भर

अ छिन्नम् तन्तुं पृथिव्या अनु गेषम् इति लोष्टं विमृद्नंस् तरति

रुद्राय त्वा इति महादेव हताम्

मरुद्भ्यस् त्वा इति ह्रादुनि हताम्

वायवे त्वा इति नष्टाम् अनुदिशति

द्वादश अहम् दक्षिणा अर्थम् भिक्षते

चन्द्रमसि मम भोगाय भव इति एतैर् मन्त्रैर् यथारूपम्

निरृत्यै त्वा इति अवसन्नाम्

देवीर् आपो ऽपां नपाद् इत्य् अपो ऽतिगाहते

वरुणाय त्वा इति अप्सु मग्नाम्

मा पृणन् पूर्त्या विराधि मा अहम् आयुषा

इन्द्राय त्वा प्रसह्वन इति यां सेना अभीत्वरी विन्देत

यमाय त्वा इति अ विज्ञाते

यदि रथो न विद्येत रथ अङ्गम् आदाय तरेत्
एतेषाम् एकतमेन ऊढाम् धर्म्मपत्नीं प्राहुः

षड् आनुपूर्व्व्या विप्रस्य क्षत्रस्य चतुरो ऽवरान्

गान्धर्व्वो राक्षसः च एव पैशाचः च अष्टमः अधमः

चतुर्णाम् अपि वर्णानां प्रत्येकं च हित अहितान्

तेषां पूर्वे इति तेषां विवाहानां मध्ये पूर्वे आद्याः त्रयः विवाहा उभयतो मातृ पितृ वंश जान् सप्त सप्त तारयन्ति इति शेषः

अष्टौ विवाहा वर्णानां संस्कार अर्थम् प्रकीर्तिताः

अथ अष्ट विवाहाः सम्भवन्ति ब्राह्मो दैवो गान्धर्व्व आसुरो राक्षसः पैशाचो मानुषः क्षात्रः च इति

वसिष्ठः

षष् विवाहाः ब्राह्मो दैवः च आर्षः गान्धर्व्वः क्षात्रो मानुषः च इति

अष्टौ इमान् समासेन स्त्री विवाहात् निबोधत

साधारणः स्याद् गान्धर्वस् त्रयः अधर्म्याः तथा अपरे

राक्षसं क्षत्रियस्य एकम् मानुषं वैश्य शूद्रयोः

पुनर् हारीतः

स्त्री पदम् स्त्री त्वेन प्रसक्ता संस्कार्य त्व निवारण अर्थम् संस्कार्य त्व अर्थम् इति कल्पतरु कारः

पृथक् पृथक् एकैकशः मिश्र उभय लक्षण संकीर्णः यथा कन्या वरयोः परस्पर अनुरागे सति एव कन्याया अदीयमानाया झटिति हरणेन विवाहे गान्धर्व राक्षसौ

पञ्चानां तु त्रयो धर्म्म्या द्वौ अधर्म्यौ स्मृतौ इह

तेषां पूर्वे सप्त उभयतस् तेषाम् विन्देत अलाभे मानुषम्

साधारणो न धर्मो न अधर्मः इति अर्थः

चत्वारो धर्म्म्याः प्रथमाः षष् इति एके

अत्र नारद उक्त आर्ष प्राजापत्य पदयोः मानुष क्षात्र शब्देन उपादानम् इति अविरोधः

एषां तु धर्म्याः चत्वारः ब्राह्म आद्याः समुदाहृताः

मनुः यमः च

इयं गणना न इतर व्यवच्छेदाय

हारीतः

अत्र यदि अपि एकतमेन इति सर्वं प्रति अविशिष्टम् तथा अपि यो यस्य विवाह उक्तः तेन तस्य धर्म्मपत्नी भवति इति वाक्य अर्थः नेयः

यत् वा पैशाच आसुर विवाहात् उत्कृष्ट विभागः अयम् षष् प्रतिपादक पदेन एव केनचिद् लक्षणया साक्षाद् अनुक्तयोर् अपि प्रतिपादनम् इति वा एवम् अन्ये अपि विभागा मनु आदि उक्त अष्टधा अनुरोधेन नेयाः

आर्षः तथा एव दैवः च गान्धर्वश् च आसुरः तथा

विश् शूद्रयोः च तान् एव विद्यात् धर्मान् न राक्षसान्

नारद क्रमेण विवाह अनन्तरम् गोतमः

नारदः

गान्धर्व्वो राक्षसः च एव धर्म्मौ क्षत्रस्य तौ स्मृतौ

चतुरो ब्राह्मणस्य आद्यान् प्रशस्तान् कवयो विदुः

अत्र मनु अनुसारात् यथासम्भवं शस्त त्वम् अलाभे क्षत्रिय आदीनाम् मानुषो विवाहः

ब्राह्म दैव आर्ष गान्धर्व आसुर राक्षसान् उक्त्वा आपस्तम्बः

ब्राह्मः तु प्रथमः तेषाम् प्राजापत्यः तथा एव च

पैशाचः च आसुरः च एव न कर्तव्यौ कदाचन

यो यस्य धर्मो वर्णस्य गुण दोषौ तु यस्य यौ
राजानम् उत्थितम् अनूत्तिष्ठन्ते भृत्याः

उपस्थान गतः कार्य अर्थिनाम् अद्वार असङ्गम् कारयेत्

प्रजा सुखे सुखं राज्ञः प्रजानां च हिते हितम्

पुरोहित आचार्य सखः प्रत्युत्थाय अभिवाद्य च

सप्तमे मन्त्रम् अध्यासीत गूढ पुरुषान् च प्रेषयेत्

नालिकाभिर् अहर् अष्टधा रात्रिं च विभजेत् छाया प्रमाणेन वा

चतुर्थे हिरण्य प्रतिग्रहम् अध्यक्षान् च कुर्वीत

द्विषद्भिः च अतिसंधीयते

आत्म बल आनुकूल्येन वा निशा अहर् भागान् प्रविभज्य कार्याणि सेवेत

स वत्साम् धेनुं वृषभं च प्रदक्षिणीकृत्य उपस्थानम् गच्छेत्

तैः पश्चिमा व्याख्याताः

तृतीये तूर्य घोषेण संविष्टः चतुर्थ पञ्चमौ शयीत

अग्नि अगार गतः कार्यं पश्येद् वैद्य तपस्विनाम्

तस्माद् उत्थानम् आत्मनः कुर्वीत

प्रमाद्यन्तम् अनुप्रमाद्यन्ति

तत्र पूर्वे दिवसस्य अष्ट भागे रक्षा विधानम् आय व्ययौ च शृणुयात्

द्वितीये स्नान भोजनम् कुर्वीत स्वाध्यायं च

राज्ञो हि व्रतम् उत्थानं यज्ञः कार्य अनुशासनम्

अर्थस्य मूलम् उत्थानम् अनर्थस्य विपर्ययः

षष्ठे तूर्य घोषेण प्रतिबुद्धः शास्त्रम् इतिकर्तव्य ताम् च चिन्तयेत्

तस्माद् देवता आश्रम पाषण्ड श्रोत्रिय पशु पुण्य स्थानानाम् बाल वृद्ध व्याधित व्यसनि अनाथानाम् स्त्रीणां च क्रमेण कार्याणि पश्येत् कार्य गौरवात् आत्ययिक वशेन वा

तेन प्रकृति कोपम् अरि वशम् वा गच्छेत्

कर्माणि च अस्य भक्षयन्ति

अष्टमे ऋत्विज् आचार्य पुरोहित स्वस्त्ययनानि प्रतिगृह्णीयात् चिकित्सक माहानसिक मौहूर्तिकान् च पश्येत्

न आत्म प्रियम् हितं राज्ञः प्रजानां तु प्रियं हितम्

सप्तमे हस्ति अश्व रथ आयुधीयान् पश्येत्

प्रतिष्ठिते ऽहनि संध्याम् उपासीत

अनुत्थाने ध्रुवो नाशः प्राप्तस्य अनागतस्य च

दुर्दर्शो हि राजा कार्य अकार्य विपर्यासम् आसन्नैः कार्यते

द्वितीये पौर जानपदानाम् कार्याणि पश्येत्

सर्वम् आत्ययिकं कार्यं शृणुयान् न अतिपातयेत्

प्राप्यते फलम् उत्थानात् लभते च अर्थ संपदम्

माया योग विदाम् च एव न स्वयं कोप कारणात्

दक्षिणा वृत्ति साम्यम् तु दीक्षा तस्य अभिषेचनम्
अथ अतस् महतीं गर्भावक्रान्तिं शारीरं व्याख्यास्यामः

स सर्व गुणवान् गर्भ त्वम् आपन्नः प्रथमे मासि संमूर्छितः सर्व धातु कलुषीकृतः खेट भूतः भवति अव्यक्त विग्रहः सत् असत् भूत अङ्ग अवयवः

शूरं चण्डम् असूयकम् ऐश्वर्यवन्तम् औपधिकं रौद्रम् अननुक्रोशम् आत्म पूजकम् आसुरं विद्यात्

तस्मिन् एक दिवस अतिक्रान्ते ऽपि नवमं मासम् उपादाय प्रसव कालम् इति आहुः दशमात् मासात्

सा यत् यत् इच्छेत् तत् तत् अस्यै दद्यात् अन्यत्र गर्भ उपघात करेभ्यः भावेभ्यः

मातृ जम् च अस्य हृदयं मातृ हृदयेन अभिसंबद्धम् भवति रस _ संवाहिनीभिः तस्मात् तयोः ताभिः भक्तिः संस्पन्दते

सर्वथा वेद यः सर्वान् स राज्ञः कर्तुम् अर्हति

उपचार साधनम् हि अस्य ज्ञाने ज्ञानं च लिङ्गतः तस्मात् इष्टः लिङ्ग उपदेशः

यदा हि अस्याः शोणिते गर्भाशय बीज भागः प्रदोषम् आपद्यते तदा वन्ध्यां जनयति यदा पुनर् अस्याः शोणिते गर्भाशय बीज भाग अवयवः प्रदोषम् आपद्यते तदा पूति प्रजाम् जनयति यदा तु अस्याः शोणिते गर्भाशय बीज भाग अवयवः स्त्री कराणाम् च शरीर बीज भागानाम् एक देशः प्रदोषम् आपद्यते तदा स्त्री आकृति भूयिष्ठाम् अस्त्रीम् वार्तां नाम जनयति तां स्त्री _ आचक्षते

द्वितीये मासि घनः सम्पद्यते पिण्डः पेशी अर्बुदम् वा

मातृ ज आदयः अपि अस्य महाभूत विकाराः एव

इति अपरिसंख्येय भेदानाम् त्रयाणाम् अपि सत्त्वानां भेद एक देशः व्याख्यातः शुद्धस्य सत्त्वस्य सप्तविधो ब्रह्म ऋषि शक्र यम वरुण कुबेर गन्धर्व सत्त्व अनुकारेण राजसस्य षड्विधो दैत्य पिशाच राक्षस सर्प प्रेत शकुनि सत्त्व अनुकारेण तामसस्य त्रिविधः पशु मत्स्य वनस्पति सत्त्व अनुकारेण कथम् च यथा सत्त्वम् उपचारः स्यात् इति

मातृतः पितृत आत्मतः सात्म्यतो रसतः सत्त्वत इति एतेभ्यः भावेभ्यः समुदितेभ्यो गर्भः सम्भवति

यतस् च गर्भः सम्भवति यस्मिन् च गर्भ संज्ञा यद् विकारः च गर्भः यया च आनुपूर्वया अभिनिर्वर्तते कुक्षौ यः च अस्य वृद्धि हेतुः यतस् च अस्य आजन्म भवति यतस् च जायमानः कुक्षौ विनाशं प्राप्नोति यतस् च कार्त्स्न्येन अविनश्यान् विकृतिम् आपद्यते तत् अनुव्याख्यास्यामः

तया सह तथा भूतया यदा पुमान् अ व्यापन्न बीजः मिश्रीभावं गच्छति तदा तस्य हर्ष उदीरितः परः शरीर धातू आत्मा शुक्र भूतः अङ्गात् अङ्गात् सम्भवति

समान योगक्षेमा हि तदा भवति गर्भेण कश्चित्सु अर्थेषु माता

मातृ आदीनाम् खलु गर्भ कराणाम् भावानां सम्पदः तथा वृत्तस्य सौष्ठवात् मातुः च एव उपस्नेह उपस्वेदाभ्याम् काल परिणामात् स्वभाव संसिद्ध्याः च कुक्षौ वृद्धिं प्राप्नोति

सर्वम् अपि तु खलु एतत् गुण उपादानम् अणुना कालेन भवति

तत् यथा आर्तव अदर्शनम् आस्यसंस्रवणम् अनन्नाभिलाषः छर्दिः अरोचको अम्ल काम ता च विशेषेण श्रद्धा प्रणयनम् उच्चावचेषु भावेषु गुरु गात्र त्वम् चक्षुषोः ग्लानिः स्तनयोः स्तन्यम् ओष्ठयोः स्तन मण्डलयोः च कार्ष्ण्यम् अत्यर्थम् श्वयथुः पादयोर् ईषत् लोम राजि उद्गमः योन्याः चाटाल त्वम् इति गर्भे पर्यागते रूपाणि भवति

स गुण उपादान काले ऽन्तरिक्षं पूर्वम् अन्येभ्यः गुणेभ्य उपादत्ते यथा प्रलय अत्यये सिसृक्षुः भूतानि अक्षर भूतः आत्मा सत्त्व उपादानः पूर्वतरम् आकाशम् सृजति ततः क्रमेण व्यक्ततर गुणान् धातून् वायु आदिकान् चतुरः तथा देह ग्रहणे ऽपि प्रवर्तमानः पूर्वतरम् आकाशम् एव उपादत्ते ततः क्रमेण व्यक्ततर गुणान् धातून् वायु आदिकान् चतुरः

एवम् अस्य इन्द्रियाणि अङ्ग अवयवाः च यौगपद्येन अभिनिर्वर्तन्ते ऽन्यत्र तेभ्यो भावेभ्यो ये ऽस्य जातस्य उत्तर कालम् जायन्ते तद् यथा दन्ता व्यञ्जनानि व्यक्तीभावः तथा युक्तानि च अपराणि
एवम् एव पुरुषस्य यदा बीजे बीज भागः प्रदोषम् आपद्यते तदा वन्ध्यं जनयति यदा पुनर् अस्य बीजे बीज भाग अवयवः प्रदोषम् आपद्यते तदा पूति प्रजम् जनयति यदा तु अस्य बीजे बीज भाग अवयवः पुरुष कराणाम् च शरीर बीज भागानाम् एक देशः प्रदोषम् आपद्यते तदा पुरुष आकृति भूयिष्ठम् अपुरुषम् तृणपुत्रिकं नाम जनयति तां पुरुष _ आचक्षते

ताभ्यां च सत्त्व शरीराभ्याम् दुष्टाभ्यां विकृतिः उपजायते न उपजायते च अ प्रदुष्टाभ्याम्

निराकरिष्णुम् अमेधसम् जुगुप्सित आचार आहारम् मैथुन परम् स्वप्न शीलम् पाशवं विद्यात्

तत्र अस्य केचिद् अङ्ग अवयवाः मातृ ज आदीन् अवयवान् विभज्य पूर्वम् उक्ताः यथावत्

एवम् अयम् लोक संमितः पुरुषः

स्थान मान उपभोग परिवार सम्पन्नम् धर्म अर्थ काम नित्यम् शुचिं सुख विहारम् व्यक्त कोप प्रसादम् कौबेरं विद्यात्

सन्ति खलु अस्मिन् गर्भे केचिद् नित्याः भावाः सन्ति च अनित्याः केचित्

अवाप्ति उपायान् गर्भस्य स एवं ज्ञातुम् अर्हति

शरीरं हि अपि सत्त्वम् अनुविधीयते सत्त्वं च शरीरम्

तस्य ये ये ऽवयवा यतो यतः सम्भवतः सम्भवन्ति तान् विभज्य मातृ ज आदीन् अवयवान् पृथक् पृथक् उक्तम् अग्रे

आहार कामम् अति दुःख शील आचार उपचारम् असूयकम् असंविभागिनम् अति लोलुपम् अकर्म शीलम् प्रैतं विद्यात्

मातृ आदीनाम् एव तु खलु गर्भ कराणाम् भावानां व्यापत्ति निमित्तम् अस्य जन्म भवति

केवलः च अयम् उद्देशः यथोद्देशम् अभिनिर्दिष्टः भवति गर्भावक्रान्ति सम्प्रयुक्तः तस्य च अर्थस्य विज्ञाने सामर्थ्यं गर्भ कराणाम् च भावानाम् अनुसमाधिः विघातः च विघात कराणाम् भावानाम् इति

तस्मात् तदा गर्भिणी मुहुर् मुहुर् मुदा युक्ता भवति मुहुर् मुहुर् च म्लाना तथा गर्भः तस्मात् तदा गर्भस्य जन्म व्यापत्तिमद् भवति ओजसः अनवस्थित त्वात्

एषा प्रकृतिः विकृतिः पुनर् अतस् ऽन्यथा

यतस् तु कार्त्स्न्येन अविनश्यान् विकृतिम् आपद्यते तद् अनुव्याख्यास्यामः यदा स्त्रिया दोष प्रकोपण उक्तानि आसेवमानायाः दोषाः प्रकुपिताः शरीरम् उपसर्पन्तः शोणित गर्भाशयौ उपपद्यन्ते न च कार्त्स्न्येन शोणित गर्भाशयौ दूषयन्ति तदा इयम् गर्भं लभते स्त्री तदा तस्य गर्भस्य मातृ जानाम् अवयवानाम् अन्यतमः ऽवयवो विकृतिम् आपद्यते एको अथवा अनेके यस्य यस्य हि अवयवस्य बीजे बीज भागे वा दोषाः प्रकोपम् आपद्यन्ते तं तम् अवयवम् विकृतिः आविशति

महा अशनम् स्त्रैणं स्त्री रहस्कामम् अशुचिम् शुचि द्वेषिणम् भीरुं भीषयितारं विकृत विहार आहार शीलम् पैशाचं विद्यात्

गर्भ उपघात कराः तु इमे भावा भवन्ति तद् यथा सर्वम् अति गुरु उष्ण तीक्ष्णम् दारुणाः च चेष्टाः इमान् च अन्यान् उपदिशन्ति वृद्धाः देवता रक्षस् अनुचर परिरक्षण अर्थम् न रक्तानि वासांसि बिभृयात् न मद कराणि मद्यानि अभ्यवहरेत् न यानम् अधिरोहेत् न मांसम् अश्नीयात् सर्व इन्द्रिय प्रतिकूलान् च भावान् दूरतः परिवर्जयेत् यत् च अन्यत् अपि किंचित् स्त्रियो विद्युः

त्रिविधं खलु सत्त्वं शुद्धं राजसं तामसम् इति

तस्य य एव अङ्ग अवयवाः संतिष्ठन्ते त एव स्त्री लिङ्गम् पुरुष लिङ्गम् नपुंसक लिङ्गम् वा बिभ्रति

ऐश्वर्यवन्तम् आदेय वाक्यम् यज्वानं शूरम् ओजस्विनम् तेजसा उपेतम् अक्लिष्ट कर्माणम् दीर्घ दर्शिणम् धर्म अर्थ काम अभिरतम् ऐन्द्रम् विद्यात्

तृतीये मासि सर्व इन्द्रियाणि सर्व अङ्ग अवयवाः च यौगपद्येन अभिनिर्वर्तन्ते

प्रार्थना संधारणात् हि वायुः प्रकुपितो अन्तर् शरीरम् अनुचरन् गर्भस्य आपद्यमानस्य विनाशं वैरूप्यं वा कुर्यात्

तत्र श्लोकाः

वृद्धि हेतुः च गर्भस्य पञ्च अर्थाः शुभ संज्ञिताः

तं च एव अर्थम् अभिसमीक्ष्य अष्टमम् मासम् अगण्यम् इति आचक्षते कुशलाः

क्रुद्ध शूरम् अ क्रुद्ध भीरुम् तीक्ष्णम् आयास बहुलम् संत्रस्त गोचरम् आहार विहार परम् सार्पं विद्यात्

इमान् त्रीन् अशुभान् भावान् आहुः गर्भ विघातकान्
शुक्र शोणित जीव संयोगे तु खलु कुक्षि गते गर्भ संज्ञा भवति

निमित्तम् आत्मा प्रकृतिः वृद्धिः कुक्षौ क्रमेण च

गर्भः तु खलु अन्तरिक्ष वायु अग्नि तोय भूमि विकारः चेतना अधिष्ठान भूतः

तस्मात् कतिचिद् सत्त्व भेदान् अनूक अभिनिर्देशेन निदर्शन अर्थम् अनुव्याख्यास्यामः

इज्या अध्ययन व्रत होम ब्रह्मचर्य परम् अतिथि व्रतम् उपशान्त मद मान राग द्वेष मोह लोभ रोषम् प्रतिभा वचन विज्ञान उपधारण शक्ति सम्पन्नम् आर्षं विद्यात्

तत्र त्रयः शरीर दोषाः वात पित्त श्लेष्माणः ते शरीरं दूषयन्ति द्वौ पुनः सत्त्व दोषौ रजः तमः च तौ सत्त्वं दूषयतः

षष्ठे मासि गर्भस्य बल वर्ण उपचयः भवति अधिकम् अन्येभ्यः मासेभ्यः तस्मात् तदा गर्भिणी बल वर्ण हानिम् आपद्यते विशेषेण

चतुर्थे मासि स्थिर त्वम् आपद्यते गर्भः तस्मात् तदा गर्भिणी गुरु गात्र त्वम् अधिकम् आपद्यते विशेषेण

ये हि अस्य कुक्षौ वृद्धि हेतु समाख्याताः भावाः तेषाम् विपर्ययात् उदरे विनाशम् आपद्यते अथवा अपि अचिर जातः स्यात्

तत्र अस्य आकाश आत्मकम् शब्दः श्रोत्रं लाघवं सौक्ष्म्यं विवेकः च वायु आत्मकम् स्पर्शः स्पर्शनं रौक्ष्यं प्रेरणं धातु व्यूहनम् चेष्टाः च शारीर्यः अग्नि आत्मकम् रूपं दर्शनं प्रकाशः पक्तिः औष्ण्यम् च अप् आत्मकम् रसो रसनं शैत्यं मार्दवं स्नेहः क्लेदः च पृथिवी आत्मकम् गन्धो घ्राणं गौरवं स्थैर्यं मूर्तिः च इति

तस्य यद् कालम् एव इन्द्रियाणि संतिष्ठन्ते तद् कालम् एव चेतसि वेदना निर्बन्धं प्राप्नोति तस्मात् तदा प्रभृति गर्भः स्पन्दते प्रार्थयते च जन्मान्तर अनुभूतम् यत् किंचित् तद् द्वैहृदय्यम् आचक्षते वृद्धाः

अजन्मनि च यो हेतुः विनाशे विकृतौ अपि

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

तत्र घनः पुरुषः पेशी स्त्री अर्बुदं नपुंसकम्

यया च आनुपूर्वया अभिनिर्वर्तते कुक्षौ तां व्याख्यास्यामः गते पुराणे रजसि नवे च अवस्थिते शुद्ध स्नाताम् स्त्रियम् अ व्यापन्न योनि शोणित गर्भाशयाम् ऋतुमतीम् आचक्ष्महे

इति एवम् खलु राजसस्य सत्त्वस्य षड्विधं भेद अंशम् विद्यात् रोष अंश त्वात्

लेखास्थवृत्तं प्राप्त कारिणम् असंप्रहार्यम् उत्थानवन्तं स्मृतिमन्तम् ऐश्वर्य लम्भिनम् व्यपगत राग ईर्ष्या द्वेष मोहम् याम्यं विद्यात्

अष्टमे मासि गर्भः च मातृतो गर्भात् च माता रस _ संवाहिनीभिः मुहुर् मुहुर् ओजः परस्परत आददाते गर्भस्य सम्पूर्ण त्वात्

तत् च एव कारणम् अवेक्षमाणाः न द्वैहृदय्यस्य विमानितं गर्भम् इच्छन्ति कर्तुम्

स तथा हर्ष भूतेन आत्मना उदीरितः च अधिष्ठितः च बीज रूपः धातुः पुरुष शरीरात् अभिनिष्पत्त्या उचितेन पथा गर्भाशयम् अनुप्रविश्य आर्तवेन अभिसंसर्गम् एति

निर्विकारः परः तु आत्मा सर्व भूतानाम् निर्विशेषः सत्त्व शरीरयोः तु विशेषात् विशेष उपलब्धिः

तत् यथा क्लैब्यम् भीरु त्वम् अवैशारद्यम् मोहो अनवस्थानम् अधस् गुरु त्वम् असहनम् शैथिल्यं मार्दवं गर्भाशय बीज भागः तथा युक्तानि च अपराणि स्त्री कराणि अतो विपरीतानि पुरुष कराणि उभय भाग अवयवाः नपुंसक कराणि भवन्ति

प्रिय नृत्य गीत वादित्र उल्लापक श्लोक आख्यायिका इतिहास पुराणेषु कुशलं गन्ध माल्य अनुलेपन वसन स्त्री विहार काम नित्यम् अनसूयकं गान्धर्वं विद्यात्

शुभ अशुभ समाख्यातान् अष्टौ भावान् इमान् भिषक्

तस्मात् प्रिय हिताभ्याम् गर्भिणीं विशेषेण उपचरन्ति कुशलाः

तत्र शुद्धम् अदोषम् आख्यातम् कल्याण अंश त्वात् राजसं स दोषम् आख्यातम् रोष अंश त्वात् तामसम् अपि स दोषम् आख्यातम् मोह अंश त्वात्

तीव्रायां तु खलु प्रार्थनायां कामम् अहितम् अपि अस्यै हितेन उपहितम् दद्यात् प्रार्थना विनयन अर्थम्

तत्र स्त्री पुरुषयोः ये वैशेषिका भावाः प्रधान संश्रयाः गुण संश्रयाः च तेषां यतो भूयस् त्वम् ततो अन्यतर भावः
देव सवितः सोम राजन्त् सुमनसं मा कृणु स्वस्तये

अभि त्वा इन्द्र वरिमतः पुरा त्वा अंहूरणात् हुवे

परि दद्म इन्द्रस्य बाहू समन्तं त्रातुस् त्रायतां नः

इन्द्रस्य तत्र बाहू समन्तं परि दद्मः

ह्वयाम्य् उग्रं चेत्तारं पुरुणामानम् एकजम्
मया गावो गोपतिना सचध्वम् अयं वो गोष्ठ इह पोषयिष्णुः

संजग्माना अ बिभ्युषीः अस्मिन् गोष्ठे करीषिणीः

रायस् पोषेण बहुला भवन्तीर् जीवा जीवन्तीर् उप वः सदेम

बिभ्रतीः सोम्यं मध्व् अनमीवा उपेतन

सं वो गोष्ठेन सुषदा सं रय्या सं सु भूत्या

इह एव उत प्र जायध्वं मया वः सं सृजामसि

शिवो वो गोष्ठो भवतु शारिशाका इव पुष्यत

अहर् जातस्य यन् नाम तेना वः सं सृजामसि
ये त्वाम् यज्ञैर् यज्ञिये अर्धयन्त्य् अमी ते नाके सु कृतः प्रविष्टाः

स नो ददात्व् अक्षितां रयिम् अनुपदस्वतीम्

प्रजापते न त्वद् एतान्य् अन्यो विश्वा रूपाणि परिभूर् जजान

यद् कामाः ते जुहुमस् तन् नो अस्तु वयं स्याम पतयो रयीणाम्

पूर्णा पश्चात् उत पूर्णा पुरस्तात् उद् मध्यतः पौर्णमासी जिगाय

वृषभं वाजिनं वयं पौर्णमासं यजामहे

पौर्णमासी प्रथमा यज्ञिया आसीत् अह्नां रात्रीणाम् अतिशर्वरेषु
द्वादश बृहतो रोहान् रोहेत् स्वर्ग कामः

बृहता वै देवाः स्वर्गं लोकम् अजिगांसन्

तेन व्याप्नुवन्

तेन न व्याप्नुवन्

उदधिम् अर्दयेद् वृष्टि कामः

प्र स्वर्गं लोकम् आप्नोति य एवं वेद

ते ऽब्रुवन् स्वर्गं लोकं गत्वा बृहद् वाव इदम् अभूद् येन स्वर्गं लोकं व्यापाम इति

तस्मिन्न् उष्णिह् ककुभौ उपादधुः

यावन्त्य् उ ह वै बृहत्या अक्षराण्य् उष्णिह् ककुभोः च तावद् इतः स्वर्गो लोकः

तां ताम् अशनयाम् अन्नेन हत्वा स्वर्गं लोकम् आरोहन्
नाना स्थाल्योः अग्नी ओप्य हरेयुर् अन्वाहार्यपचनाद् उल्मुकम्

तस्य ह एतस्य देवस्य अहोरात्रे अर्ध मासाः मासा ऋतवः संवत्सरो गोप्ता य एष तपति

आददीरन् यज्ञ पात्राणि सर्पिर् अपो दारूण्य् अनुस्तरणीं क्षुरं नख निकृन्तनम्

तस्य अग्निः एव अग्निः वैश्वानरः

दिशो ऽनु तृतीयम् अप्येति

तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ वैश्वानरे अहर् अहर् देवाः पुरुषं जुह्वति

अहोरात्रे प्रचरे

ईश्वरो ह अगदः भवितोः

स यो ह अस्य दान जितः लोको भवति तस्मिन् निरमते

तद् अस्य अग्नीन् विहरन्ति

तस्य ह प्रतिराद्धस्य त्रेधा साधु कृत्या विनश्यति

स किम् अ विद्वान् प्रवृञ्ज्यात्

तस्य ह प्रहरति

तम् उ ह वै ततो मृत्युर् एव अन्ततस् आप्नोति

यद्य् उ तन् न यद् अस्माल् लोकात् प्रेयाद् अथ एनम् आददीरन्

तस्य ओषधयः च वनस्पतयश् च समिज् ज्योतिर् एव ज्योतिर् धूम एव धूमो विष्फुलिङ्गा एव विष्फुलिङ्गा अङ्गारा एव अङ्गाराः

सो ऽस्य लोकः पुनर् उत्थायै भवति

तृतीयेन सह इमम् लोकम् अभ्यवैति

स तृतीयम् आदत्ते

ते यन्ति यत्र अस्य समं सु भूमि स्पष्टं भवति
पञ्चमं मे नाम कुर्व् इति अब्रवीत्

अथ य एनं द्वेष्टि

न अस्य प्रजां न अस्य पशून् न अस्य ब्रुवाणं चन

यन् महान् देव आदित्यस् तेन

तम् अब्रवीत् कथा मा अभ्यायच्छसि इति

न स य एवं वेद

अथ य एनं द्वेष्टि

न स य एवं वेद

तस्य व्रतम् अन्नम् एव इच्छमानम् न प्रत्याचक्षीत इति

स एव पापीयान् भवति

न ह वा एनं रुद्रो हिनस्ति

अष्टधा विहितो महान् देवः

सप्तमं मे नाम कुरु इति अब्रवीत्

न वा इदं चतुर्भिर् नामभिर् अन्नम् अत्स्यामि इति

तम् अब्रवीत् कथा मा अभ्यायच्छसि इति

स एषो अष्ट नामा

न वा इदं सप्तभिर् नामभिर् अन्नम् अत्स्यामि इति

न ह वा एनम् अशनिर् हिनस्ति

स एव पापीयान् भवति

यद् अशनिर् इन्द्रस् तेन

तं सप्तमम् अभ्यायच्छत्

न वा इदं षड्भिर् नामभिर् अन्नम् अत्स्यामि इति

न अस्य प्रजां न अस्य पशून् न अस्य ब्रुवाणं चन

तस्य व्रतम् उद्यन्तम् एव एनम् न ईक्षेत अस्तम् यन्तं च इति

अथ य एनं द्वेष्टि

न वा इदं पञ्चभिर् नामभिर् अन्नम् अत्स्यामि इति

तस्य व्रतं विमूर्तम् एव न अश्नीयात् मज्जानं च इति

तं पञ्चमम् अभ्यायच्छत्

तस्य व्रतं सत्यम् एव वदेत् हिरण्यम् च बिभृयाद् इति

न अस्य प्रजां न अस्य पशून् न अस्य ब्रुवाणं चन

षष्ठं मे नाम कुर्व् इत्य् अब्रवीत्

स वै त्वम् इत्य् अब्रवीद् अशनिर् एव इति

यद् रुद्रः चन्द्रमाः तेन

स वै त्वम् इत्य् अब्रवीन् महान् एव देव इति

वसीयान् वसीयान् ह एव अस्य प्रजायाम् आजायते य एवं वेद

स वै त्वम् इत्य् अब्रवीद् रुद्र एव इति

अथ य एनं द्वेष्टि

न ह वा एनं महान् देवो हिनस्ति

यद् ईशानो ऽन्नं तेन

न ह वा एनम् ईशानो हिनस्ति

स एव पापीयान् भवति

तम् अष्टमम् अभ्यायच्छति

तं षष्ठम् अभ्यायच्छत्

न स य एवं वेद

तम् अब्रवीत् कथा मा अभ्यायच्छसि इति

स वै त्वम् इत्य् अब्रवीद् ईशान एव इति
अप्रत्यादेय त्वात् सर्व कार्याणाम् तद् मूल त्वात् हिरण्य दः इति वात्स्यायनः

तत्र अपि आत्ययिकात् विशेषः

महार्हैर् भाण्डैः परिचारकैः च गृह परिच्छदस्य उज्ज्वल ता इति रूपाजीवानां लाभ अतिशयः

प्रयत्नेन अपि तान् गृह्य स अपदेशम् उपक्रमेत्

परिग्रह कल्पम् वा आचरेत्

आयति अर्थिनी तु तम् आश्रित्य च अनर्थम् प्रतिचिकीर्षन्ती न एव प्रतिगृह्णीयात्

त्यक्ष्यामि एनम् अन्यतः प्रतिसंधास्यामि गमिष्यति दारैर् योक्ष्यते नाशयिष्यति अनर्थान् अङ्कुश भूतः उत्तर अध्यक्षः अस्य आगमिष्यति स्वामी पिता वा स्थान भ्रंशः वा अस्य भविष्यति चल चित्तः च इति मन्यमाना तदात्वे तस्माल् लाभम् इच्छेत्

रागि त्यागिनोः त्यागिनि विशेषः प्रत्यक्ष इति आचार्याः

गम्य बाहुल्ये बहु प्रतिदिनं च लभमाना न एकम् प्रतिगृह्णीयात्

तद् प्रतिबद्धान् च स्वयं प्रहिणुयात्

कृतज्ञ त्यागिनोः त्यागिनि विशेषः प्रत्यक्ष इति आचार्याः

नित्यं शुक्लम् आच्छादनम् अन्न पानम् नित्यं सौगन्धिकेन ताम्बूलेन च योगः स हिरण्य भागम् अलंकरणम् इति कुम्भदासीनां लाभ अतिशयः

एतेन अर्थ संशयात् अनर्थ प्रतीकारे विशेषो व्याख्यातः

कृतज्ञः तु पूर्व श्रम अपेक्षी न सहसा विरज्यते

अर्थः परिमित अवच्छेदः अनर्थः पुनः सकृत् प्रसृतः न ज्ञायते क्व अवतिष्ठते इति वात्स्यायनः

प्रायेण हि तेजस्विन ऋजवो अन् आदृताः च त्यागिनो भवन्ति

प्रयोजन कर्ता सकृत् कृत्वा कृतिनम् आत्मानं मन्यते त्यागी पुनर् अतीतं न अपेक्षते इति वात्स्यायनः

देशं कालं स्थितिम् आत्मनो गुणान् सौभाग्यं च अन्याभ्यः न्यून अतिरिक्त ताम् च अवेक्ष्य रजन्याम् अर्थं स्थापयेत्

तत्र अपि गुरुलाघव कृतः विशेषः

द्विस् त्रिस् चतुः इति लाभ अतिशय ग्रह अर्थम् एकस्य अपि गच्छेत्

मित्रं तु सकृद् वाक्ये प्रतिहते कलुषितं स्याद् इति वात्स्यायनः

सो ऽपि हि अर्थ आगमः भविता

यत् तत्र साम्याद् वा द्रव्य साम्ये मित्र वाक्यात् अतिपाति त्वात् आयतितो गम्य गुणात् प्रीत्याः च विशेषः

तत्र अपि धनवत् अधनवतोः धनवति विशेषः

अर्थ आगम अनर्थ प्रतीघातयोः अर्थ आगमे विशेषः प्रत्यक्ष इति आचार्याः

देश काल विभव सामर्थ्य अनुराग लोक प्रवृत्ति वशात् अनियत लाभ आदि यम वृत्तिः इति वात्स्यायनः

एतेन प्रदेशेन मध्यम अधमानाम् अपि लाभ अतिशयान् सर्वासाम् एव योजयेद् इति आचार्याः

मित्र वचन अर्थ आगमयोः अर्थ आगमे विशेषः प्रत्यक्ष इति आचार्याः

तत्र अपि अतिपातात् विशेषः

तत्र कार्य संदर्शनेन मित्रम् अनुनीय श्वोभूते वचनम् अस्त्व् इति ततो ऽतिपातिनम् अर्थं प्रतिगृह्णीयात्

तत्र अपि आयत्याः विशेषः

सुवर्ण रजत ताम्र कांस्य लोह भाण्ड उपस्कर आस्तरण प्रावरण वासस् विशेष गन्ध द्रव्य कटुक भाण्ड घृत तैल धान्य पशु जातीनाम् पूर्व पूर्वात् विशेषः

प्रसन्ना ये प्रयच्छन्ति सु अल्पे अपि अगणितम् वसु

गम्य यौगपद्ये तु लाभ साम्ये यद् द्रव्य अर्थिनी स्यात् तद् दायिनि विशेषः प्रत्यक्ष इति आचार्याः

प्रतिज्ञातम् ईश्वरेण प्रतिग्रहं लप्स्यते अधिकरणं स्थानं वा प्राप्स्यति वृत्ति कालः ऽस्य वा आसन्नः वाहनम् अस्या गमिष्यति स्थल पत्त्रम् वा सस्यम् अस्य पक्ष्यते कृतम् अस्मिन् न नश्यति नित्यम् अविसंवादको वा इति आयतौ इच्छेत्

त्यागि प्रयोजन _ प्रयोजन कर्त्रि विशेषः प्रत्यक्ष इति आचार्याः

कृच्छ्र अधिगत वित्तान् च राज वल्लभ निष्ठुरान्

देवकुल तडाग आरामाणाम् करणम् स्थलीनाम् अग्नि चैत्यानाम् निबन्धनम् गो सहस्राणाम् पात्र अन्तरितम् ब्राह्मणेभ्यो दानम् देवतानां पूजा उपहार प्रवर्तनम् तद् व्यय सहिष्णोः वा धनस्य परिग्रहणम् इति उत्तम गणिकानाम् लाभ अतिशयः

परीक्षित शील त्वात् च न मिथ्या दूष्यत इति वात्स्यायनः
तेषां मैत्रावरुण चमसम् आदाय आश्राव्य आह प्रशास्तर् यज इति

तौ देवौ शुक्रामन्थिनौ कल्पयतं दैवीर् विशः कल्पयतं मानुषीर् इषम् ऊर्जम् अस्मासु धत्तं प्राणान् पशुषु प्रजां मयि च यजमाने च इति

स प्रथमो बृहस्पतिश् चिकित्वान् तस्मा इन्द्राय सुतम् आजुहोमि स्वाहा इति

अथ अपः उपस्पृश्य प्रोक्षिताव् अभ्याधत्तः

सर्वतः परिहारम् आश्विनं भक्षयति इति ब्राह्मणम्

शुक्र एषा ते समित् तया समिध्यस्व स्वाहा इति अध्वर्युः

अथ एनत् होत्रे ऽनुषजति

निरस्तो मर्कः सह अमुना इति प्रतिप्रस्थाता यं यजमानो द्वेष्टि तं मनसा ध्यायति

अथ एनत् होत्रे ऽनुषजति

तत् होता यथायतनं सादयति

अन्वारब्धे ऽध्वर्यौ होता उपहवम् इष्ट्वा भक्षयति यथा स वेद

आत्तम् एव अध्वर्युः अन्वारभते

आत्तम् एव अध्वर्युः अन्वारभते

तद् होता यथायतनं सादयति

अथ अ प्रोक्षितौ शकलौ बहिर्वेदि निरस्यतः

अथ अध्वर्युः

अथ अपः उपस्पृश्य होत्र इडाम् उपोद्यच्छन्ते

अथ अपः उपस्पृश्य शुक्र पात्रम् च मन्थि पात्रम् च खरे यथायतनं सादयति

तथा अन्वारब्धे होतर्य् अध्वर्युर् उपहवम् इष्ट्वा भक्षयति मयि वसुः संयद्वसुः श्रोत्र पाः श्रोत्रं मे पाहि इति

अन्वारब्धे ऽध्वर्यौ होता उपहवम् इष्ट्वा भक्षयति यथा स वेद

अथ एनत् होत्रे ऽनुषजति

यन्त्य् एते महर्त्विजां चमसाः

अथ होता आदत्त ऐन्द्र वायव पात्रम्

निरस्तः शण्डः सह अमुना इति अध्वर्युर् यं यजमानो द्वेष्टि तं मनसा ध्यायति

अथ प्रदक्षिणम् आवृत्य होतृ चमसे ग्रहस्य संस्रावम् अवनयति हुतं त्वा हुते ऽवनयाम्य् ऊर्जस्वन्तं देवेभ्यो मधुमन्तं मनुष्येभ्य इति वा तूष्णीं वा

एतस्मिन् काले चमसाध्वर्यवश् चमसान् उपोद्यच्छन्ते

अथ एते होत्रकाणां चमसाध्वर्यवः सकृत् सकृत् द्रोणकलशाद् अभ्युन्नीय उपावर्तन्ते

तथा अन्वारब्धे होतर्य् अध्वर्युर् उपहवम् इष्ट्वा भक्षयति मयि वसुः पुरोवसुर् वाच् पाः वाचं मे पाहि इति

अथ होता आदत्ते आश्विन पात्रम्

आत्तम् एव अध्वर्युः अन्वारभते

वषट्कृत अनुवषट्कृते द्विर् जुहुतः

यथासंप्रैषं ते कुर्वन्ति

तत् होता यथायतनं सादयति

वषट्कृते सह उभौ जुहुतः स प्रथमः संकृतिर् विश्वकर्मा स प्रथमो मित्रो वरुणो अग्निः

अथ होता भक्षयति

तथा अन्वारब्धे होतर्य् अध्वर्युर् उपहवम् इष्ट्वा भक्षयति मयि वसुर् विदद्वसुश् चक्षुष्पाश् चक्षुर् मे पाहि इति

अथ अध्वर्युः पुरस्तात् प्रत्यङ् तिष्ठन्न् आश्रावयत्य् श्रावय अस्तु श्रौषट् प्रातः प्रातःसावस्य शुक्रवतो मन्थिवतो मधुश्चुत इन्द्राय सोमान् प्रस्थितान् प्रेष्य इति

वषट्कृत अनुवषट्कृते द्विर् जुहोति