tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अभिनिष्क्रामति द्वारम्

शौनक आदिभ्यः छन्दसि

तस्य विकारः

पलाश आदिभ्यः वा

ग्रामात् परि अनु पूर्वात्

कालात् साधु पुष्प्यत् पच्यमानेषु

तस्य व्याख्यान इति च व्याख्यातव्य नाम्नः

शुण्डिक आदिभ्यः 'ṇ

ग्रीष्म अवर समात् वुञ्

उपज्ञाते

प्लक्ष आदिभ्यः 'ṇ

विद्या योनि सम्बन्धेभ्यः वुञ्

अ साम्प्रतिके

छन्दसि ठञ्

कृत लब्ध क्रीत कुशलाः

क उपधात् च

छन्दसो यत् अणौ

बिल्व आदिभ्यः 'ṇ

कंसीय परशव्ययोः यञ् अञौ लुक् च

अर्धाद् यत्

तसिश् च

गोत्र क्षत्रिय आख्येभ्यः बहुलं वुञ्

स्थान अन्त गो शाल खर शालात् च

गम्भीराञ् ञ्यः

गोत्र चरणात् वुञ्

द्वि अ चः छन्दसि

कर्ण ललाटात् कन् अलङ्कारे

ठग् आय स्थानेभ्यः

पर अवर अधम उत्तम पूर्वात् च

जनपदिनां जनपद वत् सर्वं जनपदेन समान शब्दानाम् बहुवचने

कोशाड् ढञ्

रथात् यत्

अध्यायेष्व् एव ऋषेः

जिह्वा मूल अङ्गुलेः छः

कठ चरकात् लुक्

उप जानु उप कर्ण उप नीवेः ठक्

सन्धिवेला आदि ऋतु नक्षत्रेभ्यः 'ṇ

पत्र अध्वर्यु परिषदः च

सङ्घ अङ्क लक्षणेषु अञ् यञ् इञाम् अण्

पितुर् यच् च

सिन्धु तक्षशिला आदिभ्यः अण् अञौ

विभाषा पूर्वाह्ण अपराह्णाभ्याम्

पाराशर्य शिलालिभ्याम् भिक्षु नट सूत्रयोः

छगलिनो ढिनुक्

शण्डिक आदिभ्यः ञ्यः

तत्र जातः

नक्षत्रेभ्यो बहुलम्

जातरूपेभ्यः परिमाणे

ञ् इतः च तद् प्रत्ययात्

जम्ब्वा वा

तद् गच्छति पथि दूतयोः

क्षुद्रा भ्रमर वटर पादपात् अञ्

तेन प्रोक्तम्

ओर् अञ्

लुप् च

शरीर अवयवात् च

कालाट् ठञ्

महाराजाट् ठञ्

मध्यात् मः

ग्रीष्म वसन्तात् अन्यतरस्याम्

द्वि अ च् ṛ त् ब्राह्मण ऋच् प्रथम अध्वर पुरश्चरण नाम आख्यातात् ठक्

शिशु क्रन्द यम सभ द्वन्द्व इन्द्र जनन आदिभ्यः छः

आश्वयुज्या वुञ्

शम्याष् ट्लञ्

अन्तर् पूर्व पदात् ठञ्

पौरोडाश पुरोडाशात् ष्ठन्

उप्ते च

प्राय भवः

वर्ग अन्तात् च

सिन्धु अपकराभ्याम् कन्

पथः पन्थ च

विदूराञ् ञ्यः

तवक ममकौ एकवचने

पूर्वाह्ण अपराह्ण आर्द्रा मूल प्रदोष अवस्करात् वुन्

सायम् चिरम् प्राह्णे प्रगे ऽव्ययेभ्यष् ट्यु ट्युलौ तुट् च

श्वसस् तुट् च

शाकलाद् वा

न दण्डमाणव अन्तेवासिषु

वासुदेव अर्जुनाभ्याम् वुन्

दृति कुक्षि कलशि वस्ति अस्ति अहेः ढञ्

कौपिञ्जल हास्तिपदात् अण्

क्रीत वत् परिमाणात्

प्रावृषः ठप्

संवत्सर आग्रहायणीभ्याम् ठञ् च

विभाषा रोग आतपयोः

अ शब्दे यत् खौ अन्यतरस्याम्

एण्या ढञ्

रैवतिक आदिभ्यः छः

द्रोश् च

पिष्टाच् च

हेमन्ताच् च

अण् अञौ च

प्रभवति

उष्ट्राद् वुञ्

श्राद्धे शरदः

अभिजनश् च

कलापि अश्वत्थ यवबुसात् वुन्

छन्दोग औक्थिक याज्ञिक बह्वृच नटात् ञ्यः

सञ्ज्ञायां कन्

क्रतु यज्ञेभ्यः च

कुलाल आदिभ्यः वुञ्

न उ त् वत् वर्ध्र बिल्वात्

तद् अस्य सोढम्

हल सीरात् ठक्

दिश् पूर्व पदात् ठञ् च

उरसो यच् च

द्वन्द्वाद् वुन् वैर मैथुनिकयोः

ताल आदिभ्यः 'ṇ

कर्मन्द कृशाश्वात् इनिः

मयट् च

वर्षाभ्यः ठक्

गोत्राद् अङ्क वत्

आथर्वणिकस्य इक लोपः च

वत्स शाला अभिजित् अश्वयुज् शतभिषजः वा

कलापि वैशम्पायन अन्तेवासिभ्यः च

ग्रीवाभ्यो 'ṇ च

देयम् ऋणे

सञ्ज्ञायाम्

माने वयः

गोश् च पुरीषे

ग्राम जनपद एक देशात् अञ् ठञौ

हेतु मनुष्येभ्यः ऽन्यतरस्यां रूप्यः

आयुधजीविभ्यश् छः पर्वते

तस्य इदम्

बहु अ चः अन्त उदात्तात् ठञ्

गो पयसोः यत्

अ सञ्ज्ञायाम् तिल यवाभ्याम्

सम्भूते

हरीतकी आदिभ्यः च

पत्र पूर्वात् अञ्

तत्र भवः

तेन एक दिश्

तस्मिन्न् अणि च युष्माक अस्माकौ

अमावास्याया वा

तत आगतः

कृते ग्रन्थे
एवं स मणिम् आहृत्य विशोध्य आत्मानम् अच्युतः

इमां मिथ्या अभिशस्तिम् यः कृष्णस्य समुदाहृताम्

धात्री उवाच

तस्य पुत्रा बभूवुर् हि सर्वे भीम पराक्रमाः

जज्ञाते तनयौ पृश्नेः श्वफल्कश् चित्रकस् तथा

आत्मा विशोधितः पापाद् विनिर्जित्य स्यमन्तकम्

प्रार्थनां तां मणेर् बुद्ध्वा सर्व एव शशङ्किरे

अक्रूरो ऽथ महाभागो यज्वा विपुल दक्षिणः

पुनर् द्वारवतीम् एत्य हतं कृष्णं न्यवेदयन्

प्रविष्टे तु बिलं कृष्णे वसुदेव पुरःसराः

अक्रूरेण औग्रसेन्याम् तु सु गात्र्याम् कुरु नन्दन

मधोः पुत्रस्य जज्ञे ऽथ पृश्निः पुत्रो युधाजितः

वेद मिथ्या अभिशापाः तं न स्पृशन्ति कदाचन

स मणिः स्यन्दते रुक्मं वृष्णि अन्धक निवेशने

चर्मभृच् च अरिवर्मा च गृध्रमोजा नरस् तथा

श्वफल्कः काशि राजस्य सुतां भार्याम् अविन्दत

वैशम्पायन उवाच

रूप यौवन सम्पन्ना सर्व सत्त्व मनोहरा

देवान्तस्य अभवत् पुत्रो विद्वान् कम्बलबर्हिषः

कृतवर्मा अग्रजः तेषां शतधन्वा तु मध्यमः

श्रवणा च श्रविष्ठा च स्वसारौ संबभूवतुः

गान्धारी च एव माद्री च क्रोष्टोर् भार्ये बभूवतुः

शार्ङ्गधन्वा बिल स्थम् तु जाम्बवन्तं ददर्श ह

ऋक्षवन्तं गिरि वरम् विन्ध्यं च गिरिम् उत्तमम्

कदाचिन् मृगयां यातः प्रसेनस् तेन भूषितः

दत्त अतिदत्तौ बलिनौ शोणाश्वः श्वेतवाहनः

सिंहः प्रसेनम् अवधीत् सिंहो जाम्बवता हतः

युयुधे वासुदेवस् तु बिले जाम्बवता सह

अथ सिंहः प्रसेनस्य शरीरस्य अविदूरतः

शमी च दण्डशर्मा च दत्तशत्रुश् च शत्रुजित्

उपासङ्गस् तथा मद्गुर् मृदुरश् च अरिमर्दनः

ख्यातिमन्तस् त्रयस् तेषां भङ्गकारस् तु पूर्वजः

ततो वृष्णि अन्धकाः कृष्णं प्रसेन वध कारणात्

आहरिष्ये मणिम् इति प्रतिज्ञाय वनं ययौ

असमौजास् तथा वीरो नासमौजाश् च ताव् उभौ

विश्रुता साम्ब महिषी कन्या च अस्य वसुंधरा

गिरिक्षिपस् तथा उपेक्षः शत्रुहा च अरिमेजयः

अरिष्टनेमेस् तु सुता धर्मो धर्मभृद् एव च

राजाधिदेवः शूरस् तु विदूरथ सुतः ऽभवत्

चित्रकस्य अभवन् पुत्राः पृथुर् विपृथुर् एव च

अन्वेषयन् परिश्रान्तः स ददर्श महा मनाः

महत्य् ऋक्ष बिले वाणीं शुश्राव प्रमदा ईरिताम्

भजमानस्य पुत्रो ऽथ रथ मुख्यः विदूरथः

सभाक्षो भङ्गकारात् तु नारेयश् च नर उत्तमौ

अनमित्रम् अमित्राणां जेतारं च महा बलम्

सुबाहुर् बहुबाहुश् च श्रविष्ठा श्रवणे स्त्रियौ

सत्राजितो दश त्व् आसन् भार्यास् तासां शतं सुताः

स अश्वम् हतं प्रसेनं तु न अविन्दत् च एव तं मणिम्

अ जात पुत्राय सुतान् प्रददाव् असमौजसे

सुदंष्ट्रं च सुचारुं च कृष्णम् इत्य् अन्धकाः स्मृताः

पादैस् तैर् अन्वियाय अथ गुहाम् ऋक्षस्य माधवः

अनमित्र सुतः निघ्नो निघ्नस्य द्वौ बभूवतुः

सुदेवश् च उपदेवः च जज्ञाते देव वर्चसौ

लेभे जाम्बवतीं कन्याम् ऋक्ष राजस्य संमताम्

एवं मिथ्या अभिशस्तेन कृष्णेन अमित्र घातिना

प्रसेनो द्वारवत्यां तु निविशन्त्यां महा मणिम्

तस्यां जज्ञे तदा वीरः श्रुतवान् इति भारत

शमी पुत्रः प्रतिक्षत्रः प्रतिक्षत्रस्य च आत्मजः

स शङ्क्यमानो धर्म आत्मा नकारी तस्य कर्मणः

अश्वसेनो ऽश्वबाहुश् च सुपार्श्वक गवेषणौ

सुदान्तश् च अधिदान्तः च कीनाशो दाम दम्भकौ

धात्र्या कुमारम् आदाय सुतं जाम्बवतो नृप

गांदीं तस्यास् तु गांदी त्वम् सदा गाः प्रददौ हि सा

वासुदेवस् तु निर्जित्य जाम्बवन्तं महा बलम्

दिव्यं स्यमन्तकं नाम समुद्राद् उपलब्धवान्

स्वयंभोजः स्वयंभोजात् हृदिकः संबभूव ह

गोविन्दो न च तं लेभे शक्तो ऽपि न जहार सः

लिप्सां चक्रे प्रसेनात् तु मणि रत्नम् स्यमन्तकम्

प्रसेनश् च अथ सत्राजिच् शत्रु सेना जितौ उभौ

देवान्तश् च नरान्तश् च भिषग् वैतरणश् च यः

अथ सिंहं प्रधावन्तम् ऋक्ष राजः महा बलः

काल वर्षी च पर्जन्यो न च व्याधि भयम् भवेत्

जज्ञाते गुण सम्पन्नौ विश्रुतौ गुण संपदा
तं ब्रह्मा आह अभिधावत मम यशसा

केन कर्माणि इति

स आगच्छति इल्यम् वृक्षम्

स ह उवाच

शाक्वर रैवते तिरश्ची

केन गन्धान् इति

केन मे पौंस्नानि नामानि आप्नोषि इति

इदं सर्वम् असि

मुहूर्ता यष्टि हाः

तम् इत्थंविद् पादेन एव अग्रे आरोहति

तान् अपर पक्षेण प्रजनयति

ब्रह्म अर्घः असि गौतम यः न मानम् उपागाः एहि वि एव त्वा ज्ञपयिष्यामि इति

केन शब्दान् इति

तं प्रतिब्रूयाद् विचक्षणाद् ऋतवो रेत आभृतं पञ्चदशात् प्रसूतात् पित्र्यावतस् तन् मा पुंसि कर्तरि एरयध्वम् पुंसा कर्त्रा मातरि मा असिषिक्त

स वरुण लोकम्

अप्रिया दुष्कृतम्

तं ब्रह्म यशः प्रविशति

तम् आह

तद् एतद् ऋच् श्लोकेन अभ्युक्तम्

तम् आह कः अहम् अस्मि इति

इन्द्र प्रजापती द्वार गोपौ

उपायानि इति तम् ह उवाच

घ्राणेन इति

विजरां वा अयं नदीं प्रापत्

विजरा नदी

अपराजितम् आयतनम्

स आगच्छति विजरां नदीम्

तं ब्रह्म अलङ्कारेण अलंकुर्वन्ति

पादाभ्याम् इति

स आगच्छत्य् आरं ह्रदम्

तम् ऋत्वा संप्रतिविदो मज्जन्ति

सोम अंशवः उपस्तरणम्

केन धियो विज्ञातव्यं कामान् इति

स आदित्य लोकम्

श्यैत नौधसे च अपरौ पादौ

स ब्रह्म लोकम्

सः आगच्छति अमितौजसम् पर्यङ्कम्

इति एव एनम् तद् आह

तत् सुकृत दुष्कृते धुनुते

स ह समिध् पाणिः चित्रम् गार्ग्यायणिम् प्रतिचक्रम

तं पञ्च शतानि अप्सरसाम् प्रतियन्ति शतं माल्य हस्ताः शतम् आञ्जन हस्ताः शतं चूर्ण हस्ताः शतं वासः हस्ताः शतं फल हस्ताः

तं मनसा अत्येति

स ह उवाच न अहम् एतत् वेद हन्त आचार्यम् पृच्छानि इति

इल्यो वृक्षः

प्रतिरूपा च चाक्षुषी

स ब्रह्म इति स विज्ञेय ऋषिः ब्रह्म मयः महान्

स वायु लोकम्

सत्यम् इति ब्रूयात्

जिह्वया इति

तं ब्रह्म तेजः प्रविशति

केन स्त्री नामानि इति

इति तम् अतिसृजते

स एतं देव यानम् पन्थानम् आपद्य अग्नि लोकम् आगच्छति

स इन्द्र लोकम्

ते अस्मात् अपद्रवन्ति

अथ यद् देवाः च प्राणाः च तत् त्यं तद् एकया वाचा अभिव्याह्रियते सत् त्यम् इति

तम् आह आपो वै खलु मे लोकम्

स आगच्छति सालज्यं संस्थानम्

अयं ते असौ इति

तम् प्रतिब्रूयात् ऋतुः अस्मि आर्तवः अस्मि आकाशात् योनेः सम्भूतः रेतः संवत्सरस्य तेजः भूतस्य भूतस्य आत्मा भूतस्य भूतस्य त्वम् आत्मा असि यः त्वम् असि सः अहम् अस्मि इति

तम् आगतम् पृच्छति कः असि इति

सं तद् विदे ऽहं प्रति तद् विदे ऽहं तन् म ऋतवो ऽमृत्यव आभरध्वम्

चक्षुषा इति

स एष विसुकृतो विदुष्कृतो ब्रह्म विद्वान् ब्रह्म एव अभिप्रैति

अम्बाः च अम्बायवीः च अप्सरसः

मनसा इति

सः इह कीटः वा पतङ्गः वा मत्स्यः वा शकुनिः वा सिंहः वा वराहः वा परस्वान् वा शार्दूलः वा पुरुषः वा अन्यः वा तेषु तेषु स्थानेषु प्रत्याजायते यथाकर्म यथाविद्यम्

प्रज्ञया हि विपश्यति

स प्रजापति लोकम्

चित्रः ह वै गार्ग्यायणिः यक्ष्यमाणः आरुणिम् वव्रे

सा आगच्छति विचक्षणाम् आसन्दीम्

प्रिया च मानसी

केन रूपाणि इति

प्राणेन इति ब्रूयात्

विभु प्रमितम्

तं ब्रह्म रसः प्रविशति

द्वादश त्रयोदशेन पित्रा

शरीरेण इति

तम् इत्थंविद् आगच्छति

स आगच्छति इन्द्र प्रजापती द्वार गोपौ

अथ यः एनम् न प्रत्याह तम् इह वृष्टिः भूत्वा वर्षति

ऋचः च सामानि च प्राचीन आतानानि यजूंषि तिरश्चीनानि

प्रज्ञया एवा इति ब्रूयात्

आम्बया नद्यः

केन आनन्दम् रतिं प्रजातिम् इति उपस्थेन इति

सा प्रज्ञा

तद् यथा रथेन धावयन् रथ चक्रे पर्यवेक्षेत एवम् अहोरात्रे पर्यवेक्षत एवं सुकृत दुष्कृते सर्वाणि च द्वन्द्वानि

तस्य ह वा एतस्य लोकस्य आरः ह्रदः

उद्गीथः अपश्रयः

वैरूप वैराजे अनूच्ये

एतावद् इदं सर्वम्

विचक्षणा आसन्दी

तम् ह आसीनम् पप्रच्छ गौतमस्य पुत्र अस्ति संवृतम् लोके यस्मिन् मा धास्यसि अन्यतमः वा अध्वा तस्य मा अलोके धास्यसि इति

यजु उदरः साम शिराः असौ ऋच् मूर्तिः अव्ययः
एतत् वै स्वर्गस्य लोकस्य द्वारम् यत् चन्द्रमाः

ये वै के च अस्मात् लोकात् प्रयन्ति चन्द्रमसम् एव ते सर्वे गच्छन्ति

श्रीः उपबर्हणम्

पुष्पाणि आदाय आवयतः वै च जगानि

तस्य भूतम् च भविष्यत् च पूर्वौ पादौ श्रीः च इरा च अपरौ

केन सुख दुःखे इति

सा या ब्रह्मणो जितिर् या व्यष्टिस् तां जितिं जयति तां व्यष्टिं व्यश्नुते य एवं वेद य एवं वेद

तां मनसा एवा अत्येति

स आगच्छति अपराजितम् आयतनम्

तेन सत्येन तेन तपस ऋतुः अस्मि आर्तवः ऽस्मि को ऽस्मि त्वम् अस्मि

केन अन्न रसान् इति

तम् यः प्रत्याह तम् अतिसृजते

न वा अयं जरयिष्यति इति

स आगच्छति मुहूर्तान् यष्टिहान्

तम् ब्रह्मा आह कः असि इति

यद् अन्यद् देवेभ्यः च प्राणेभ्यः च तत् सत्

स उपजाय उपजायमानो द्वादशेन त्रयोदश उपमासः

सालज्यं संस्थानम्

भद्र यज्ञायज्ञीये शीर्षण्ये

वाचा इति
अति उष्णा वामनी तीक्ष्णा वह्नि बुद्धि स्मृति प्रदा

मिश्रेया तद् गुणा प्रोक्ता विशेषाद् योनि शूल _

भल्लातक फलम् पक्वं स्वादु पाक रसम् लघु

माचिका अम्ला रसे पाके कषाया शीतला लघुः

मरिचं वेल्लजं कृष्णम् ऊषणम् धर्मपत्तनम्

उक्तं पुष्करमूलं तु पौष्करं पुष्करं च तत्

अष्टवर्गो ऽष्टभिर् द्रव्यैः कथितः चरक आदिभिः

हन्ति उष्णम् तद् फलम् कुष्ठ कण्डू दद्रु विष अनिलान्

रुचकं रोचनं भेदि दीपनं पाचनं परम्

किरातः सारको रूक्षः शीतलस् तिक्तको लघुः

उच्यन्ते खसबीजानि ते खाखसतिला अपि

रक्तपित्त प्रमेह घ्नम् परं वृष्यं रसायनम्

कषायं पाचनं स्निग्धं तीक्ष्ण उष्णम् छेदि भेदनम्

कषायो मद कृत् च अथ धात्री मज्जा अपि तद् गुणः

तेजस्विनी तेजवती तेजोह्वा तेजनी तथा

जीवन्ती चेतकी च इति पथ्यायाः सप्त जातयः

स्वर्जिका यावशूकः च क्षारद्वयम् उदाहृतम्

ऊर्ध्वं कफम् अधस् वातं संचारयेत् इति अर्थः

पिप्पली रेचनी हन्ति श्वास कास उदर ज्वरान्

जीर्णपत्त्रो बृहत्पत्त्रः पट्टी लाक्षाप्रसादनः

अन्न पान कृतान् दोषान् वात पित्त कफ उद्भवान्

लशुनः तु रसोनः स्यात् उग्रगन्धः महौषधम्

त्रिरेखा चेतकी ज्ञेया सप्तानाम् इयम् आकृतिः

दीपनी तुवरा गुल्म रक्त _ नाशयेत् ध्रुवम्

सुभिक्षा बहुपुष्पी च वह्निज्वाला च सा स्मृता

शृङ्गी कषाया तिक्ता उष्णा कफ वात क्षय ज्वरान्

कफ पित्त अतिसार आम विष कास वमि क्रिमीन्

स्यात् कुसुम्भं वह्निशिखं वस्त्ररञ्जकम् इति अपि

शतपुष्पा शताह्वा च मधुरा कारवी मिसिः

व्योषस्य इव गुणाः प्रोक्ता अधिकाः चतुरूषणे

पुंसि क्लीबे विडङ्गः स्यात् कृमिघ्नः जन्तुनाशनः

विजया सर्व रोगेषु रोहिणी व्रण रोहिनी

शुक्लकन्दा च उपविषा भङ्गुरा घुणवल्लभा

कः च अपि मूलेषु तिक्तः पत्त्रेषु संस्थितः

शुण्ठी रुच्या आम वात घ्ना पाचनी कटुका लघुः

मुख्य सदृशः प्रतिनिधिः

वृद्धिर् गर्भ प्रदा शीता बृंहणी मधुरा स्मृता

नेत्रामय कृमि छर्दि हिक्का वस्ति रुजः हरेत्

मयूरविदला केशी सहस्रा बालमूलिका

कटुपर्णी हैमवती हेमक्षीरी हिमावती

घृतेन वात जान् रोगान् सर्व रोगान् गुड अन्विता

संगृह्णाति मलं तत् तु ग्राहि शुण्ठी आदयः यथा

पञ्चकोलं समरिचं षडूषणम् उदाहृतम्

मेध्यं वह्नि करम् हन्ति कफ वात व्रण उदरम्

भङ्गा गञ्जा मातुलानी मादिनी विजया जया

चर्विता वर्धयति अग्निम् पेषिता मल शोधिनी

क्षारा एते अग्निना तुल्या गुल्म शूल हराः भृशम्

विष्टम्भ हृत् हिमा रुच्या सरा श्लेष्मा अस्र पित्त _

पञ्चभिः कोल मात्रम् यत् पञ्चकोलम् तत् उच्यते

अजशृङ्गी तु चक्रा च कर्कटाख्या च कीर्तिता

अरिष्टो म्लेच्छकन्दः च यवनेष्टो रसोनकः

त्र्यूषणं दीपनं हन्ति श्वास कास त्वच् आमयान्

तत् आर्द्रम् मधुरं पाके न अति उष्णम् कटुकं गुरु

तिलभेदः खसतिलः खाखसः च अपि स स्मृतः

अजमोदा खराश्वा च मायूरी दीप्यकस् तथा

कलिद्रुमो भूतवासः तथा कलियुगालयः

जीरको जरणः अजाजिः कणा स्यात् दीर्घजीरकः

दार्वीभेदा आम्रगन्धा च सुरभीदारु दारु च

विन्ध्य अद्रौ विजया हिमाचल भवा स्यात् चेतकी पूतना सिन्धौ स्यात् अथ रोहिणी निगदिता जाता प्रतिष्ठानके

कपिवल्ली कोलवल्ली श्रेयसी वशिरः च सा

यवक्षारो लघुः स्निग्धः सु सूक्ष्मः वह्नि दीपनः

श्वास ऊर्ध्ववात तृष् कास हिक्का अरुचि वमीन् हरेत्

जीवक ऋषभकौ ज्ञेयौ हिम अद्रि शिखर उद्भवौ

अश्विनोः वचनम् श्रुत्वा दक्षो वचनम् अब्रवीत्

पाण्डु अर्शस् ग्रहणी गुल्म आनाह प्लीह हृदामयान्

वृन्तम् आरुष्करम् स्वादु पित्त घ्नम् केश्यम् अग्नि कृत्

द्विगुणः पिप्पली चूर्णात् गुडः अत्र भिषजां मतः

आरेवतो व्याधिघातः कृतमालः सुवर्णकः

व्रण शोथ विष छर्दि तृष्णा ग्लानि क्षय अपहा

तृष्णा दाह वमि श्वास कास कार्श्य क्रिमि _

भेदनो हन्ति दोष अर्शस् गुल्म कृच्छ्र अश्म _

अशोका मत्स्यशकला चक्राङ्गी शकुलादनी

तद् फलम् पित्तलं कुष्ठ कफ अनिल हरम् कटु
पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्य चित्रक नागरैः

धान्यकं तुवरं स्निग्धम् अवृष्यम् मूत्रलं लघु

पलाण्डुर् यवनेष्टः च दुर्गन्धो मुखदूषकः

किराततिक्तः कैरातः कटुतिक्तः किरातकः

रूक्ष उष्णम् दीपनं तीक्ष्णं रुच्यं लघु विदाहि च

स्वादु तिक्त कषाय त्वात् पित्त हृत् कफ हृत् तु सा

काम्पिल्लः कर्कशश् चन्द्रो रक्ताङ्गो रोचनो ऽपि च

प्रमेह श्वास कास अस्र दाह कुष्ठ क्रिमि _

ज्वर घ्नम् पावनं वृष्यं बल्यं रुच्यं कफ अपहम्

हृद् रोग जीर्णज्वर कुक्षि शूल विबन्ध गुल्म अरुचि कास शोफान्

दीपनं लघु तीक्ष्ण उष्णम् रूक्षं रुच्यं व्यवायि च

जनयन्ति कफं तानि शमयन्ति समीरणम्

कुष्ठ प्रमेह गुल्म अर्शस् प्लीह शूल आम मारुतान्

वमि तृष्णा आस्य वैरस्य हृत्पीडा वह्निमान्द्य हृत्

जायते क्षीरकाकोली महामेद उद्भव स्थले

तस्मात् अस्य प्रतिनिधिं गृह्णीयात् तद् गुणम् भिषक्

हन्ति श्लीपद शोथ अर्शस् आनाह उदर मारुतान्

सुवर्चिका स्वर्जिका वत् बोद्धव्या गुणतो जनैः

पीवरी सदृशः कन्दः सक्षीरः प्रिय गन्धवान्

व्यपोहति विशेषेण फिरङ्गामय नाशिनी

यष्टीमधु तथा यष्टीमधुकं क्लीतकं तथा

रूक्षं नेत्र हितम् केश्यं कृमि वैस्वर्य नाशनम्

वर्षा आदिषु अभया प्राश्या रसायन गुण एषिणा

धातकी धातुपुष्पी च ताम्रपुष्पी च कुञ्जरा

मण्डूकपर्णी भण्डीरी भण्डी योजनवल्ली अपि

हरते केवलं वातं बल वीर्य करः गुरुः

अक्षिरोगे अभया शस्ता जीवन्ती सर्व रोग हृत्

श्लेष्मलं वात नुद् तीक्ष्णम् अरूक्षम् न अति शीतलम्

पलाण्डुः तु बुधैः ज्ञेयः रसोन सदृशः गुणैः

तस्मात् रस ऊनः इति उक्तः द्रव्याणां गुण वेदिभिः

वैस्वर्य ग्रहणी रोग विबन्ध विषमज्वरान्

दार्वी निशा गुणा किम् तु नेत्र कर्ण आस्य रोग _

रसोन कन्द वत् कन्दौ निःसारौ सूक्ष्म पत्त्रकौ

तुम्बुरुः सौरभः सौरो वनजः सानुजो ऽन्धकः

तावद् वेगैः तु प्रभावात् न अत्र संशयः

सुख प्रयोगा सुलभा सर्व रोगेषु शस्यते

रूक्ष उष्णः ग्रहणी कुष्ठ शोथ अर्शस् कृमि कास _

नव आदि गुण युक्तत्वम् तथा एकत्र द्वि कर्षता

भल्लातकः कषाय उष्णः शुक्रलो मधुरो लघुः

भग्न संधान कृत् काम बलास बल वर्धनः

चेतकी द्विविधा प्रोक्ता श्वेता कृष्णा च वर्णतः

चम्पायाम् अमृता अभया च जनिता देशे सुराष्ट्र आह्वये जीवन्ती इति हरीतकी निगदिता सप्त प्रभेदा बुधैः

कुष्ठ शूल अरुचि श्वास प्लीह कृच्छ्राणि नाशयेत्

ऋद्धि वृद्धि स्थाने वाराही कन्दम् गुणैः तद् तुल्यम् क्षिपेत्

मेथिका चन्द्रशूरश् च कालाजाजी यवानिका

सा एव उक्ता दीप्यका दीप्या तथा स्याद् यवसाह्वया

पाचना उष्णा कटुः तिक्ता रुचि वह्नि प्रदीपिनी

त्र्यूषणं सकणामूलं कथितं चतुरूषणम्

त्रिषु आमलकम् आख्यातम् धात्री तिष्यफला अमृता

रक्त अतीसार कुष्ठ अस्र विसर्प व्रण मेह _

विजया रोहिणी च एव पूतना च अमृता अभया

लाक्षा पलंकषा अलक्तः यावो वृक्षामयो जतुः

मेदा युगम् गुरु स्वादु वृष्यं स्तन्य कफ आवहम्

आम्र गन्धिः हरिद्रा या सा शीता वातला मता

करहाटो मरुवकः शल्यको विषपुष्पकः

परा अपि एतद् गुणा प्रोक्ता रूप भेदः द्वयोर् अपि

ब्राह्मणी अङ्गारवल्ली च खरशाकः च हञ्जिका

उपकुञ्ची च कुञ्ची च बृहज्जीरक इति अपि

वचा उग्रगन्धा षड्ग्रन्था गोलोमी शतपर्विका

स्थूल ग्रन्थिः सुगन्धा स्यात् ततस् हीन गुणा स्मृता

भङ्गा कफ हरा तिक्ता ग्राहिणी पाचनी लघुः

उष्णं रसायनं तिक्तं छेदनं व्रण दोष हृत्

चेतकी पादप छायाम् उपसर्पन्ति ये नराः

कटुत्रिकं तु त्रिकटु त्र्यूषणं व्योष उच्यते

मेथिका मेथिनी मेथी दीपनी बहुपत्त्रिका

सु स्नेहम् वात नुद् न अति पित्तलम् विशदं लघु

उक्तं खसफलक्षीरम् आफूकम् अहिफेनकम्

तथा खस फल उद्भूत वल्कल प्रायम् इति अपि

समुद्रफेनः फेनः च डिण्डीरो ऽब्धिकफस् तथा

कफं रूक्ष कषाय त्वात् फलम् धात्र्याः त्रिदोष जित्

के च वर्णा गुणाः के च का च कुत्र प्रयुज्यते
हेमाह्वा पीतदुग्धा च तद् मूलम् चोकम् उच्यते

जीवकः कूर्चक आकारः ऋषभो वृष शृङ्ग वत्

वात पित्तास्र तृष् दाह ज्वर मेह क्षय _

पित्त उदर समीर अर्शस् ग्रहणी गुल्म शूल हृत्

कुष्ठम् उष्णम् कटु स्वादु शुक्रलं तिक्तकं लघु

पारसीकवचा शुक्ला प्रोक्ता हैमवती इति सा

कथिता क्षीरिणी धीरा क्षीरशुक्ला पयस्विनी

रास्ना युक्तरसा रस्या सुवहा रसना रसा

यवानी पाचनी रुच्या तीक्ष्णा उष्णा कटुका लघुः

चक्षुष्या लघुः आयुष्या बृंहणी च अनुलोमिनी

कृच्छ्रे रक्तपित्ते व्रणे ज्वरे

धातूनां शोषकं रूक्षं मद कृत् वाच् विवर्धनम्

आग्नेय गुण भूयिष्ठात् तोय अंश परिशोषि यत्

कट्वी तु कटुका पाके तिक्ता रूक्षा हिमा लघुः

विशेषात् पाचना रुच्या ग्राहिणी मादिनी गुरुः

अलाबु वृत्ता विजया वृत्ता सा रोहिणी स्मृता

पारावतपदी पिण्या लता प्रोक्ता ककुन्दनी

वरी विदारी अश्वगन्धा वाराहीः च क्रमात् क्षिपेत्

पञ्चकोलं रसे पाके कटुकं रुचि कृत् मतम्

स्निग्धं रुच्यं हिमं वृष्यं सूक्ष्मं नेत्र्यं त्रिदोष हृत्

अनुष्णा कटुका स्निग्धा वात श्लेष्म हरा लघुः

काकोली युगलम् शीतं शुक्रलं मधुरं गुरु

सिन्धूत्थ शर्करा शुण्ठी कणा मधु गुडैः क्रमात्

बल वर्ण करः मेधा हितः नेत्र्यो रसायनः

विडं स क्षारम् ऊर्ध्व अधस् कफ वात अनुलोमनम्

वंशजा बृंहणी वृष्या बल्या स्वाद्वी च शीतला

हवुषा वपुषा विस्रा परा अश्वत्थफला मता

केश्यं त्वच्यं कृमि श्वास कास शोथ आम पाण्डु नुद्

कट्फलः तुवरः तिक्तः कटुः वात कफ ज्वरान्

हरीतकी हरति आशु भुक्तस्य उपरि योजिता

ततो दिव्यात् समुत्पन्ना सप्त जातिः हरीतकी

रास्ना आमपाचिनी तिक्ता गुरु उष्णा कफ वात जित्

काण्डतिक्तो ऽनार्यतिक्तो भूनिम्बो रामसेनकः

तेजस्विनी कफ श्वास कास आस्य आमय वात हृत्

वृष्या स्वर्या वमि श्वास शूल कास हृदामयान्

ये गुणाः कथिताः शुण्ठ्याः ते अपि सन्ति आर्द्रके अखिलाः

मञ्जिष्ठा मधुरा तिक्ता कषाया स्वर वर्ण कृत्

महामेदा खनीमेदा स्याद् इति उक्तम् मुनि ईश्वरैः

हरीतकी पञ्च रसा अलवणा तुवरा परम्

उष्ण वीर्यम् हिम स्पर्शम् भेदनं कास नाशनम्

यष्टी हिमा गुरुः स्वाद्वी चक्षुष्या बल वर्ण कृत्

ज्वर घ्नम् रोचकं ग्राहि स्वादु पाकि त्रिदोष नुद्

मुहुर् मोह करम् रुच्यं सेवनात् पुंस्त्व नाशनम्

कृमि कण्डू विष आनाह कफ पित्त अस्र कुष्ठ _

टङ्कणेन युतं तत् तु क्षारत्रयम् उदीरितम्

कुष्ठ अर्शस् ग्रहणी गुल्म शोफ आनाह ज्वर क्रिमीन्

रसोनम् अश्नन् पुरुषः त्यजेत् एतान् निरन्तरम्

काचिद् स्पर्शेण दृष्ट्या अन्या चतुर्धा भेदयेत् शिवा

पञ्च रेखा अभया प्रोक्ता जीवन्ती स्वर्ण वर्णिनी

यस्य यस्य फलस्य इह वीर्यं भवति यादृशम्

विषा त्व् अतिविषा विश्वा शृङ्गी प्रतिविषा अरुणा

भवेत् चव्यम् तु चविका कथिता सा तथा ऊषणा

सैन्धवः अस्त्री शीतशिवं माणिमन्थं च सिन्धुजम्

हन्ति वातं तत् अम्ल त्वात् पित्तम् माधुर्य शैत्यात्

कास शोथ तृषा कुष्ठ ज्वर व्रण कृमि _

चक्षुष्या दीपनी रुच्या विषमज्वर नाशिनी

दुर्नाम कुष्ठ अनलसाद जन्तु समीरण श्वास कफान् च हन्ति

चविकायाः फलं प्राज्ञैः कथिता गजपिप्पली

अरण्यहलदी कन्दः कुष्ठ वात अस्र नाशनः

सुगन्धा अपि उग्रगन्धा च विशेषात् कफ कास _

कर्पूरा पद्मपत्त्रा स्यात् सुरीमत् सुरतारका

वात श्लेष्म उदर आनाह गुल्म प्लीह कृमि _

व्यायामम् आतपम् रोषम् अतिनीरं पयो गुडम्

महामेदा वसुच्छिद्रा त्रिदन्ती देवतामणिः

कर्म अन्यत्वम् गुणैः साम्यं दृष्टम् आश्रय भेदात्

लोध्रो ग्राही लघुः शीतः चक्षुष्यः कफ पित्त _

हन्ति गुल्म ज्वर श्वित्र वह्निमान्द्य कृमि व्रणान्

श्वास कास ज्वर हरा वृष्या मेध्या अग्नि वर्धिनी

औद्भिदं पांशुलवणं यत् जातम् भूमितः स्वयम्

अन्यत् क्लीतनकं तत् तु भवेत् तोये मधूलिका

भार्गी भृगुभवा पद्मा फञ्जी ब्राह्मणयष्टिका

राज्ञाम् अपि अष्टवर्गः तु यतस् अयम् अति दुर्लभः
नाकुली तुवरा तिक्ता कटुका उष्णा विनाशयेत्

यवानिका उग्रगन्धा च ब्रह्मदर्भा अजमोदिका

वृष्या पित्त अस्र शमना क्षत कास क्षय अपहा

क्षुद्रपत्त्री च मङ्गल्या जटिला उग्रा च लोमशा

पथ्याया मज्जनि स्वादुः स्नायौ अम्लः व्यवस्थितः

प्रश्नम् एतत् यथा पृष्टं भगवन्त् वक्तुम् अर्हसि

मेदा महामेद स्थाने शतावरी मूलम्

अजीर्णं शूलम् आध्मानम् पार्श्व शूलम् कटि व्यथाम्

विबन्ध भेदिनी या तु सा कथं ग्राहिणी भवेत्

वृद्धिः तु दक्षिण आवर्त फला प्रोक्ता महा ऋषिभिः

पित्त कृत् कटुक अम्ल त्वात् वात कृत् न कथं शिवा

अग्निमान्द्य हरा हृद्या बद्ध विष् कृमि शुक्र हृत्

सु स्निग्धा शुक्रला केश्या स्वर्या पित्त अनिल अस्र जित्

गुड आख्यम् लघु वात घ्नम् अति उष्णम् भेदि पित्तलम्

अश्मरीं मूत्रकृच्छ्रं च मूत्राघातं च नाशयेत्

आर्द्रा कफ प्रदा स्निग्धा शीतला मधुरा गुरुः

प्राण ऐश्वर्य करा मूर्छा रक्त पित्त विनाशिनी

सा शुक्ला क्षीरकाकोली वयःस्था क्षीरवल्लिका

नन्दिनी कारवी भद्रा वासपुष्पा सुवासरा

पिप्पली मागधी कृष्णा वैदेही चपला कणा

तद् मज्जा मधुरो वृष्यो बृंहणो वात पित्त हा

वल्लरी चक्रिका मन्था मिश्रपुष्पा च कैरवी

क्षारं गुरु कटु स्निग्धं शीतलं वात नाशनम्

हैमवती अव्यथा च अपि चेतकी श्रेयसी शिवा

लाक्षा वर्ण्या हिमा बल्या स्निग्धा च तुवरा लघुः

एलापर्णी च सुरसा सुगन्धा श्रेयसी तथा

विभीतकस् त्रिलिङ्गः स्यात् अक्षः कर्षफलः तु सः

अलक्तको गुणैस् तद्वद् विशेषाद् व्यङ्ग नाशनः

शुक्ल आर्द्रक निभः कन्दो लता जातः सुपाण्डुरः

तीक्ष्ण उष्णम् पाचनं श्रेष्ठं दीपनं कफ वात नुद्

धान्यकं धानकं धान्यं धाना धानेयकं तथा

तद् चूर्णम् भक्षितं नित्यं निहन्ति पवन आमयम्

रसाञ्जनं तार्क्ष्यशैलं रसगर्भं च तार्क्ष्यजम्

कुञ्चिका बहुपर्णी च पीतबीजा मुनिच्छदा

हेतुभिः शिष्य बोध अर्थम् न अपूर्वम् क्रियते अधुना

चूर्ण अर्थे चेतकी शस्ता यथा युक्तम् प्रयोजयेत्

मरिचं कटुकं तीक्ष्णं दीपनं कफ वात जित्

पलाश वज्रि शिखरि चिञ्चा अर्क तिल नाल जाः

कथितः स्वर्जिका भेदः विशेष ज्ञैः सुवर्चिका

तस्य तस्य एव वीर्येण मज्जानम् अपि निर्दिशेत्

दीपनं पिप्पलीमूलं कटु उष्णम् पाचनं लघु

मद्यं मांसं तथा अम्लम् च हितं लशुन सेविनाम्

मेथिका वात शमना श्लेष्म घ्ना ज्वर नाशिनी

श्वेत लोम अन्वितः कन्दो लता जातः सरन्ध्रकः

किंचित् तीक्ष्ण गुणम् श्लेष्म प्रसेकि स्याद् अपित्तलम्

उष्णा निहन्ति अतीसारम् श्वास कण्ठ आमय क्रिमीन्

पाषाणभेदकः अश्मघ्नः गिरिभिद् भिन्नयोजिनी

काम्पिल्लः कफ पित्त अस्र कृमि गुल्मोदर व्रणान्

मदनः छर्दनः पिण्डो नटः पिण्डीतकः तथा

उन्मीलिनी बुद्धि बल इन्द्रियाणाम् निर्मूलिनी पित्त कफ अनिलानाम्

तीक्ष्ण उष्णम् च अपि सूक्ष्मं च अभिष्यन्दि कटु पाकि च

पिप्पली दीपनी वृष्या स्वादु पाका रसायनी

महामेद अभिधः ज्ञेयो मेदा लक्षणम् उच्यते

उष्णं पित्त करम् रूक्षं श्वास शूल कृमीन् हरेत्

उपकुल्या ऊषणा शौण्डी कोला स्यात् तीक्ष्णतण्डुला

त्रिफला कफ पित्त घ्ना मेह कुष्ठ हरा सरा

जीवक ऋषभकौ बल्यौ शीतौ शुक्र कफ प्रदौ

दीपनी च तथा तिक्ता पित्तला शुक्र शूल हृत्

शूल गुल्मोदर आनाह कृमि घ्नम् पित्त वर्धनम्

चित्रको अनल नामा च पीठो व्यालस् तथा ऊषणः

पक्वा अतिसार पित्त अस्र कफ कण्ठ आमय अपहा

शुण्ठी विश्वा च विश्वं च नागरं विश्वभेषजम्

हन्ति वात अस्र वीसर्प कास कुष्ठ मरुत् कफान्

तदा रसाञ्जन आख्यम् तत् नेत्रयोः परमं हितम्

वान्ति कृत् विद्रधि हरः प्रतिश्याय व्रण अन्तकः

शुक्ल कन्दः नख छेद्यः मेदस् धातुम् इव स्रवेत्

समुद्रजं सागरजं लवणोदधिसम्भवम्

ऊषणं कटुभद्रं च शृङ्गवेरं महौषधम्

सौभाग्यं टङ्कणं क्षारो धातुद्रावकम् उच्यते

आफूकं शोषणं ग्राहि श्लेष्म घ्नम् वात पित्तलम्

ततः सु अल्प गुणा वन्या वाजिनां सा तु पूजिता