tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
स्तम्भ संकोच खल्लीभिः ग्रन्थि स्फुरण सुप्तिभिः

तम् उवाच भगवान् आत्रेयः न हित आहार उपयोगिनाम् अग्निवेश तद् निमित्ताः व्याधयो जायन्ते न च केवलं हित आहार उपयोगात् एव सर्व व्याधि भयम् अतिक्रान्तं भवति सन्ति ह्य् ऋते अपि अहित आहार उपयोगात् अन्या रोग प्रकृतयः तत् यथा काल विपर्ययः प्रज्ञापराधः शब्द स्पर्श रूप रस गन्धाः च असात्म्याः इति

परीक्ष्य हितम् अश्नीयात् देहः ह्य् आहारसंभवः

शान्तिः इन्द्रिय जानाम् तु त्रिमर्मीये प्रवक्ष्यते

स्नायौ सिरा कण्डराभ्यः दुष्टाः क्लिश्नन्ति मानवम्

विधिशोणितिके ऽध्याये रक्त जानाम् भिषग्जितम्

तेषाम् इच्छन् अनुत्पत्तिम् सेवेत मतिमान् सदा

सुख अर्थाः सर्व भूतानाम् मताः सर्वाः प्रवृत्तयः

संधारयति वेगान् च सेवते साहसानि च

इति अग्निवेश कृते तन्त्रे चरक प्रतिसंस्कृते सूत्रस्थाने विविधाशितपीतीयो नाम अष्टाविंशः अध्यायः

प्राज्ञ अज्ञयोः विशेषः च स्वस्थ आतुर हितम् च यत्

सहत्वे च असहत्वे च दुःखानां देह सत्त्वयोः

एवं रस मलौ स्व प्रमाण अवस्थितौ आश्रयस्य सम धातोः धातु साम्यम् अनुवर्तयतः

नीलिका कामला व्यङ्गः तिलकालकाः

प्रज्ञापराधात् हि अहितान् अर्थान् पञ्च निषेवते

इन्द्रियाणि समाश्रित्य प्रकुप्यन्ति यदा मलाः

वाच् विशुद्धिः शमो धैर्यम् आश्रयन्ति परीक्षकम्

तदात्व सुख संज्ञेषु भावेषु अज्ञः अनुरज्यते

एभ्यश् च एव अपथ्य आहार दोष शरीर विशेषेभ्यः व्याधयो मृदवो दारुणाः क्षिप्र समुत्थाः चिरकारिणः च भवन्ति

शुक्रं हि दुष्टं स अपत्यम् स दारम् बाधते नरम्

नवेगान्धारणे ऽध्याये चिकित्सित संग्रहः कृतः

हित अहित उपयोग विशेषा अस्तु अत्र शुभ अशुभ विशेष कराः भवन्ति इति

भवति अनृणताम् प्राप्तः साधूनाम् इह पण्डितः

अधिमांस अर्बुदम् कलिं गलशालूक शुण्डिके

लौकिकं न आश्रयन्ति एते गुणा मोह रजस् श्रितम्

कोष्ठात् शाखाः मला यान्ति द्रुतत्वात् मरुतस्य च

तेषां च एव प्रशमनं कोष्ठात् शाखाः उपेत्य च

हित अहित विशेषान् च विशेषः सुख दुःखयोः

निमित्तात् तु क्षीण वृद्धानाम् प्रसाद आख्यानाम् धातूनां वृद्धि क्षयाभ्याम् आहार मूलाभ्याम् रसः साम्यम् उत्पादयति आरोग्याय किट्टं च मलानाम् एवम् एव

रस प्रदोष जाः रोगा वक्ष्यन्ते रक्त दोष जाः

मल जानाम् विकाराणां सिद्धिश् च उक्ता क्वचिद् क्वचिद्

वस्तयः क्षीर सर्पींषि तिक्तक उपहितानि च

ताः च रोग प्रकृतयः रसान् सम्यक् उपयुञ्जानम् अपि पुरुषम् अशुभेन उपपादयन्ति तस्मात् हित आहार उपयोगिनः अपि दृश्यन्ते व्याधिमन्तः

नाशः अग्नेः अयथा कालम् वलयः पलितानि च

रुक् पर्वणां भ्रमो मूर्छा दर्शनं तमसः तथा

रस जानाम् विकाराणां सर्वं लङ्घनम् औषधम्

गुद मेढ्र आस्य पाकः च प्लीहा गुल्मः अथ विद्रधिः

दद्रुः चर्मदलम् श्वित्रं पामा कोठ अस्र मण्डलम्

अश्रद्धा च अरुचिः च आस्य वैरस्यम् अ रसज्ञ ता

रक्त प्रदोषात् जायन्ते शृणु मांस प्रदोष जान्

रजस् मोह आवृत आत्मानः प्रियम् एव तु लौकिकाः

ते सर्व एव धातवो मल आख्याः प्रसाद आख्याः च रस मलाभ्याम् पुष्यन्तः स्वं मानम् अनुवर्तन्ते यथावयस् शरीरम्

पाण्डु त्वम् स्रोतसां रोधः क्लैब्यं सादः कृश अङ्गता

भवन्ति एते मनुष्याणां विकारा य उदाहृताः

तानि यथा विभागेन यथास्वं धातून् आपूरयन्ति

विविधम् अशितं पीतं लीढं खादितं जन्तोः हितम् अन्तरग्नि संधुक्षित बलेन यथास्वेन ऊष्मणा सम्यक् विपच्यमानम् काल वत् अनवस्थित सर्व धातु पाकम् अन् उपहत सर्व धातु ऊष्म मारुत स्रोतः केवलं शरीरम् उपचय बल वर्ण सुख आयुषा योजयति शरीर धातून् ऊर्जयति च

विशेषो रोग संघाः च धातु जाः ये पृथक् पृथक्

शाखा मुक्त्वा मलाः कोष्ठं यान्ति वायोः च निग्रहात्

हितानि एव अशित आदीनि न स्युस् तद् जाः तथा आमयाः

न अदेश काले कुप्यन्ति भूयो हेतु प्रतीक्षिणः

शुभ अशुभ समुत्पत्तौ तान् परीक्ष्य प्रयोजयेत्
एव वात पित्त श्लेष्माणः स्थान विशेषे प्रकुपिता व्याधि विशेषान् अभिनिवर्तयन्ति अग्निवेशैः

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

वेद्यान् मांस आश्रयान् मेदस् संश्रयान् तु प्रचक्ष्महे

केश लोम नख श्मश्रु दोषाः च अस्थि प्रदोष जाः

शरीराणि च अति स्थूलानि अति कृशानि अनिविष्ट मांस शोणित अस्थीनि दुर्बलान्य् असात्म्य आहार उपचितानि अल्प आहाराणि अल्प सत्त्वानि च भवन्ति अव्याधि सहानि विपरीतानि पुनर् व्याधि सहानि

हितम् एव अनुरुध्यन्ते प्रपरीक्ष्य परीक्षकाः

तद् मूलाः बहवो यन्ति रोगाः शारीर मानसाः

दोषा मलानां कुर्वन्ति सङ्ग उत्सर्गौ अतीव च

ज्ञान अज्ञान विशेषात् तु मार्ग अमार्ग प्रवृत्तयः

रोगि वा क्लीबम् अल्प आयुः विरूपं वा प्रजायते

परिहर्तुं न तत् प्राप्य शोचितव्यं मनीषिभिः

कुष्ठ वीसर्प पिडकाः रक्तपित्तम् असृग्दरः

धातवो हि धातु आहाराः प्रकृतिम् अनुवर्तन्ते

पूति मांस अलजी गण्ड गण्डमाल उपजिह्विकाः

श्रुतं बुद्धिः स्मृतिः दाक्ष्यम् धृतिर् हित निषेवणम्

निन्दितानि प्रमेहाणां पूर्वरूपाणि यानि च

वृद्ध्या विष्यन्दनात् पाकात् स्रोतस् मुख विशोधनात्

अहित आहार उपयोगिनाम् पुनः कारणतो न सद्यो दोषवान् भवति अपचारः

व्यायामाद् ऊष्मणस्

किट्टात् स्वेद पुरीष वात पित्त श्लेष्माणः कर्ण अक्षि नासिका आस्य लोमकूप प्रजनन मलाः केश श्मश्रु लोम नख आदयः च अवयवाः पुष्यन्ति

एवम् इदम् शरीरम् अशित पीत लीढ खादित प्रभवम्

न रागात् न अपि अविज्ञानात् आहारान् उपयोजयेत्

मज्ज प्रदोषात् शुक्रस्य दोषात् क्लैब्यम् अहर्षणम्

अरुषां स्थूलमूलानां पर्व जानाम् च दर्शनम्

तत्र आहार प्रसाद आख्यः रसः किट्टं च मल आख्यम् अभिनिर्वर्तते

एवम् वादिनम् भगवन्तम् आत्रेयम् अग्निवेशः उवाच दृश्यन्ते हि भगवन् हित समाख्यातम् अपि आहारम् उपयुञ्जानाः व्याधिमन्तश् च अगदाः च तथा एव अहित समाख्यातम् एवं दृष्टे कथं हित अहित उपयोग विशेष आत्मकम् शुभ अशुभ विशेषम् उपलभामह इति

विविधाद् अशितात् पीताद् अहितात् लीढ खादितात्

तत्र रस आदिषु स्थानेषु प्रकुपितानां दोषाणां यस्मिन् स्थाने ये ये व्याधयः सम्भवन्ति तांस् तान् यथावद् अनुव्याख्यास्यामः

अथ अतस् विविधाशितपीतीयम् अध्यायम् व्याख्यास्यामः

अशित पीत लीढ खादित प्रभवाः च अस्मिन् शरीरे व्याधयो भवन्ति

अधि अस्थि दन्तौ दन्त अस्थि भेद शूलम् विवर्ण ता

रोगाणां यो विधिः दृष्टः सुख अर्थी तं समाचरेत्

मलान् आश्रित्य कुपिता भेद शोष प्रदूषणम्

तत्रस्थाः च विलम्बन्ते कदाचिन् न समीरिताः

दोषा यथा प्रकुप्यन्ति शाखाभ्यः कोष्ठम् एत्य च

आहरस्य विधाव् अष्टौ विशेषा हेतु _
शरणात् ज्वलनेन दह्यमानात् न हि निश्चिक्रमिषुः क्षमं ग्रहीतुम्

विरराज विलम्बि चारु हारा रचिता तोरण शालभञ्जिका इव

विजुघूर्ण चलत् सुवर्ण सूत्रा वदनेन आकुल कर्णिका उज्ज्वलेन

इति दुर्लभम् अर्थम् ऊचिवांसं तनयं वाक्यम् उवाच शाक्य राजः

पितरम् अभिमुखम् सुतं च बालं जनम् अनुरक्तम् अनुत्तमाम् च लक्ष्मीम्

पुरुषस्य तु दुर्लभाः सहायाः पतितस्य आपदि धर्म संश्रये वा

विगते दिवसे ततो विमानं वपुषा सूर्य इव प्रदीप्यमानः

सरसः सदृशं बभार रूपं

समवेक्ष्य रसां तथाविधां तां स्व जनस्य इव वधे भृशं शुशोच

अवशा घन निद्रया निपेतुः गज भग्नाः इव कर्णिकार शाखाः

स्थिर विक्रमैः विक्रमेण धर्मः ते हित्वा तु गुरुं भवेत् अधर्मः

अवगम्य मनः ततस् ऽस्य देवैः भवन द्वारम् अपावृतम् बभूव

हरि तुरग तुरंग वत् तुरंगः स तु विचरन् मनसि इव चोद्यमानः

मणि कुण्डल दष्ट पत्त्र लेखम् मुख पद्मम् विनतं तथा अपरस्याः

गुरु परिघ कपाट संवृताः या न सुखम् अपि द्विरदैर् अपाव्रियन्ते

अपरा मद घूर्णिता इव शिश्ये न बभासे विकृतं वपुः पुपोष

ऋजु षट्पद पङ्क्ति जुष्ट पद्मा जल फेन प्रहसत् तटा नदी इव

हिमवत् शिरसि इव चन्द्र गौरे द्रविण इन्द्र आत्मजम् अप्सरस् गण ओघाः

अथ सो ऽवततार हर्म्य पृष्ठात् युवतीः ताः शयिता विगर्हमाणः

हल भिन्न विकीर्ण शष्प दर्भाम् हत सूक्ष्म क्रिमि कीट जन्तु कीर्णाम्

विमृशेत् यदि योषितां मनुष्यः प्रकृतिं स्वप्न विकारम् ईदृशम् च

जनन मरणयोः अदृष्ट पारः न पुरम् अहम् कपिल आह्वयम् प्रवेष्टा

तुहिने पथि प्रकाशं घन विवर प्रसृताः इव इन्दु पादाः

नव पुष्कर गर्भ कोमलाभ्याम् तपनीय उज्ज्वल संगत अङ्गदाभ्याम्

तिमिरं विजिघांसुः आत्म भासा रविः उद्यन् इव मेरुम् आरुरोह

विनिशश्वसुः उल्बणम् शयाना विकृताः क्षिप्त भूजाः जजृम्भिरे च

परिविव्रजिषामि मोक्ष हेतोः नियतः हि अस्य जनस्य विप्रयोगः

नर पुंगवैः जन्म मृत्यु भीतः श्रमणः प्रव्रजितो ऽस्मि मोक्ष हेतोः

पुरुषैः अपरैः अदृश्यमानः पुरुषः च उपससर्प भिक्षु वेषः

प्रविवेश पुनः पुरं न कामात् वन भूम्याः इव मण्डलं द्विप इन्द्रः

पुरुषस्य वयस् सुखानि भुक्त्वा रमणीयो हि तपस् वन प्रवेशः

विजने ऽपि च नाथवान् इव अस्मि ध्रुवम् अर्थः ऽभिमुखः समेत इष्टः

वयसि प्रथमे मतौ चलायां बहु दोषाम् हि वदन्ति धर्म चर्याम्

न जगाम धृतिं न शर्म लेभे हृदये सिंह इव अति दिग्ध विद्धः

अवलम्ब्य गवाक्ष पार्श्वम् अन्या शयिता चाप विभुग्न गात्र यष्टिः

विषयेषु कुतूहल इन्द्रियस्य व्रत खेदेषु असमर्थ निश्चयस्य

इति पश्यत एव राज सूनोः इदम् उक्त्वा स नभः समुत्पपात

अथ स परिहरत् निशीथ चण्डम् परिजन बोध करम् ध्वनिं सत् अश्वः

वन भूमि दिदृक्षया शम ईप्सुः नरदेव अनुमतः बहिः प्रतस्थे

कृषतः पुरुषान् च वीक्षमाणः पवन अर्क अंशु रजस् विभिन्न वर्णान्

परम अर्थ सुखाय तस्य साधोर् अभिनिश्चिक्रमिषा यतो न रेमे

जगति क्षय धर्मके मुमुक्षुः मृगये ऽहं शिवम् अक्षयम् पदं तत्

अधिरुह्य स वज्र भक्ति चित्रम् प्रवरं काञ्चनम् आसनम् सिषेवे

प्रतिसंकुचित अरविन्द कोशाः सवित्रि अस्तम् इते यथा नलिन्यः

तत उत्तमम् उत्तम अङ्गनाः तम् निशि तूर्यैः उपतस्थुः इन्द्र कल्पम्

इह चेद् अहम् ईदृशः स्वयं सन् विजुगुप्सेय परं तथा स्वभावम्

अपराः तु अवशाः ह्रिया वियुक्ता धृतिमत्यो ऽपि वपुस् गुणैः उपेताः

श्रवण अङ्ग विलोचन आत्म भावान् वचन स्पर्श वपुस् गुणैः जहार

निवसन् क्वचिद् एव वृक्ष मूले विजने वा आयतने गिरौ वने वा

वसन आभरणैः तु वञ्च्यमानः पुरुषः स्त्री विषयेषु रागम् एति

युगपद् प्रमदा जनस्य निद्रा विहिता आसीत् विकृताः च गात्र चेष्टाः

विचरामि अपरिग्रहः निराशः परमार्थाय यथा उपपन्न भैक्षः

विबभौ कर लग्न वेणुः अन्या स्तन विस्रस्त सित अंशुका शयाना

अथ मन्त्रि सुतैः क्षमैः कदाचिद् सखिभिः चित्र कथैः कृत अनुयात्रः
स्वपिति स्म तथा अपरा भुजाभ्यां परिरभ्य प्रिय वत् मृदङ्गम् एव

अवशं ननु विप्रयोजयेत् माम् अकृत स्व अर्थम् अतृप्तम् एव मृत्युः

श्रुतवन् सः हि निर्वृता इति शब्दं परिनिर्वाण विधौ मतिं चकार

अभिरुह्य स कन्थकं सत् अश्वम् प्रययौ केतुम् इव द्रुम अब्ज केतुः

यदि मे प्रतिभूः चतुर्षु राजन् भवसि त्वं न तपस् वनम् श्रयिष्ये

अथ मेरु गुरुः गुरुम् बभाषे यदि न अस्ति क्रम एष न अस्मि वार्यः

बहुशः किल शत्रवो निरस्ताः समरे त्वा अधिरुह्य पार्थिवेन

अभवत् शयिता हि तत्र काचिद् विनिवेश्य प्रचले करे कपोलम्

अथ हेम खलीन पूर्ण वक्त्रम् लघु शय्या आस्तरण उपगूढ पृष्ठम्

अपराः शयिता यथा उपविष्टाः स्तन भारैः अवनम्यमान गात्राः

प्रतत त्रिक पुच्छ मूल पार्ष्णिम् निभृत ह्रस्व तनूज पुच्छ कर्णम्

विवृत आस्य पुटा विवृद्ध गात्रा प्रपतत् वक्त्र जला प्रकाश गुह्या

तत् इमम् व्यवसायम् उत्सृज त्वं भव तावत् निरतः गृहस्थ धर्मे

चल कुण्डल चुम्बित आननाभिः घन निश्वास विकम्पित स्तनाभिः

अभिधाय न यास्यति इति भूयो विदधे रक्षणम् उत्तमान् च कामान्

इति बुद्धचरिते महाकाव्ये ऽभिनिष्क्रमणो नाम पञ्चमः सर्गः

कमल प्रतिमे ऽञ्जलौ गृहीत्वा वचनं च इदम् उवाच बाष्प कण्ठः

मृगराज गतिः ततस् अभ्यगच्छत् नृपतिम् मन्त्रि गणैः उपास्यमानम्

हुतवह वपुषः दिवौकसो ऽन्ये व्यवसितम् अस्य सु दुष्करम् विदित्वा

इति तस्य विपश्यतो यथावत् जगन्तः व्याधि जरा विपत्ति दोषान्

जगन्तः च यदा ध्रुवो वियोगो ननु धर्माय वरं स्वयम् वियोगः

नव रुक्म खलीन किङ्किणीकम् प्रचलत् चामर चारु हेम भाण्डम्

बल यौवन जीवित प्रवृत्तः विजगाम आत्म गतः मदः क्षणेन

अशुचिः विकृतः च जीव लोके वनितानाम् अयम् ईदृशः स्वभावः

न भवेत् सदृशम् हि तत् क्षमम् वा परमं धर्मम् इमम् विजानतो मे

हयम् आनय कन्थकं त्वरावान् अमृतम् प्राप्तुम् इतस् ऽद्य मे यियासा

विवृते च यथा स्वयं कपाटे नियतं यातुम् अतस् मम अद्य कालः

कनक उज्ज्वल दीप्त दीपवृक्षम् वर कालागुरु धूप पूर्ण गर्भम्

स तथा विषयैः विलोभ्यमानः परम अर्हैः अपि शाक्य राज सूनुः

नरदेव सुतः तम् अभ्यपृच्छत् वद को असि इति शशंस सो ऽथ तस्मै

अभितस् चल चारु पर्णवत्याः विजने मूलम् उपेयिवाः स जम्ब्वाः

अथ घोषम् इमम् महा अभ्र घोषः परिशुश्राव शमं परं च लेभे

न भवेत् मरणाय जीवितं मे विहरेत् स्वास्थ्यम् इदम् च मे न रोगः

कृपणं बत यत् जनः स्वयं सन् अवशः व्याधि जरा विनाश धर्मा

विगत हनु रवः प्रशान्त हेषः चकित विमुक्त पद क्रमः जगाम

अहम् अपि अमृतम् पदं यथावत् तुरग श्रेष्ठैः लभेय तत् कुरुष्व

प्रतिसंहर तात बुद्धिम् एताम् न हि कालः ते धर्म संश्रयस्य

अथ काञ्चन शैल शृङ्ग वर्ष्मा गज मेघ ऋषभ बाहु निस्वन अक्षः

स जरा मरण क्षयम् चिकीर्षुः वन वासाय मतिं स्मृतौ निधाय

परमैः अपि दिव्य तूर्य कल्पैः स तु तैः न एव रतिं ययौ न हर्षम्

न च काम गुणेषु संररञ्जे न विदिद्वेष परं न च अवमेने

नव हाटक भूषणाः तथा अन्याः वसनं पीतम् अनुत्तमम् वसानाः

मम तु प्रिय धर्मैः धर्म कालः त्वयि लक्ष्मीम् अवसृज्य लक्ष्म भूते

महतीं परिवादिनीं च काचिद् वनिता आलिङ्ग्य सखीम् इव प्रसुप्ता

इति भूमिपतिः निशम्य तस्य व्यवसायं तनयस्य निर्मुमुक्षोः

कनक वलय भूषित प्रकोष्ठैः कमल निभैः कमलान् इव प्रविध्य

स हि काञ्चन पर्वत अवदातः हृदय उन्माद करः वर अङ्गनानाम्

तुरग अवचरम् स बोधयित्वा जविनं छन्दकम् इत्थम् इति उवाच

उपगुह्य परस्परं विरेजुः भुज पाशैः तपनीय परिहार्यैः

सुलभाः खलु संयुगे सहाया विषय अवाप्त सुखे धन अर्जने वा

परिवार जनम् तु अवेक्षमाणः ततस् एव अभिमतम् वनं न भेजे

सलिल ऊर्मि विकार सीर मार्गाम् वसुधां च एव ददर्श कृष्यमाणाम्

स विकृष्टतरां वनान्त भूमिम् वन लोभात् च ययौ मही गुणात् च

अवनत तनवः ततस् ऽस्य यक्षाः चकित गतैः दधिरे खुरान् कर अग्रैः
हृदि या मम तुष्टिः अद्य जाता व्यवसायः च यथा मतौ निविष्टः

विनत उन्नत पृष्ठ कुक्षि पार्श्वम् विपुल प्रोथ ललाट कटि उरस्कम्

इह च एव भवन्ति ये सहायः कलुषे कर्मणि धर्म संश्रये वा

बल सत्त्व जव अन्वय उपपन्नम् स वर अश्वम् तम् उपानिनाय भर्त्रे

स वितर्क विचारम् आप शान्तं प्रथमं ध्यानम् अनास्रव प्रकारम्

अरुण परुष तारम् अन्तरिक्षं स च सु बहूनि जगाम योजनानि

व्रजति नृप सुते गत स्वनाः ताः स्वयम् अभवन् विवृताः पुरः प्रतोल्यः

उपलभ्य ततस् च धर्म संज्ञाम् अभिनिर्याण विधौ मतिं चकार

ऊर्वोर् विवरे कान्तम् इव अभिनीय शिश्ये

अथ स विमल पङ्कज आयत अक्षः पुरम् अवलोक्य ननाद सिंहनादम्

न च यौवनम् आक्षिपेत् जरा मे न च सम्पत्तिम् इमाम् हरेत् विपत्तिः

गुरुणा च निवारितो अश्रु पातैः प्रविवेश आवसथम् ततः स शोचन्

मनसि इव परेण चोद्यमानः तुरगस्य आनयने मतिं चकार

इदम् एव ततः परं प्रदध्यौ मनसा लोक गतिम् निशाम्य सम्यक्

तुरग उत्तमैः वेग विक्रमाभ्याम् प्रयतस्व आत्म हिते जगत् हिते च

इति तं समुदीक्ष्य राज कन्या प्रविशन्तं पथि स अञ्जलिः जगाद

वनिताभिर् अधीर लोचनाभिः मृग शावाभिः इव अभ्युदीक्ष्यमाणः

समवाप्त मनस् स्थितिः च सद्यो विषय इच्छा आदिभिः आधिभिः च मुक्तः

वहन क्लम विक्लवान् च धुर्यान् परम आर्यः परमां कृपां चकार

इति बुद्धिः इयम् च नीरजस्का ववृधे तस्य महात्मनो विशुद्धा

इति वाक्यम् इदम् निशम्य राज्ञः कलविङ्क स्वरः उत्तरं बभाषे

प्रमुदित मनसः च देव संघाः व्यवसित पारणम् आशशंसिरे ऽस्मै

इति तस्य तत् अन्तरम् विदित्वा निशि निश्चिक्रमिषा समुद्बभूव

अपरा बभूवुः निमीलित अक्षाः विपुल अक्षाः ऽपि शुभ _ ऽपि सत्यः

समितौ मरुताम् इव ज्वलन्तं मघवन्तं त्रिदिवे सनत्कुमारः

इति तस्य वचो निशम्य राजा करिणा इव अभिहतः द्रुमः चचाल

व्यपविद्ध विभूषण स्रजः ऽन्या विसृत आग्रन्थन वाससः विसंज्ञाः

मधुर अक्षरया गिरा शशास ध्वजिनी मध्यम् इव प्रवेष्टु कामः

तत इन्द्र समः जित इन्द्रिय अश्वः प्रविविक्षुः पुरम् अश्वम् आरुरोह

तत् इदम् परिगम्य धर्म युक्तम् मम निर्याणम् इतस् जगत् हिताय

सितम् असित गति द्युतिः वपुष्मान् रविः इव शारदम् अभ्रम् आरुरोह

इति वचनम् इदम् निशम्य तस्य द्रविण पतेः परिषद् गणाः ननन्दुः
उलेन परिमीढो ऽसि परिमीढो ऽस्य् उलेन इति

यं कामयेत न अयम् मत् पद्येत इति दक्षिणे पाणाव् अभिपद्येत

न ह एव अस्मात् पद्यते यं कामयेत न अयम् मत् छिद्येत इति

शश्वत् परिकुपितेन संक्रामेण अवछिदा

तेन गृह्णामि त्वाम् अहं मह्यं गृह्णामि त्वाम् अहं ब्रह्मणे त्वा गृह्णामि इति

खादिरं शङ्कुं निहत्य नील लोहिताभ्याम् सूत्राभ्याम् अपसव्यैस् त्रिः परिवेष्टयेद् आवर्तन वर्तय इति

न ह एव अस्मात् पद्यते

यदि माम् अतिमन्यध्वम् अ देवाः देववत्तरम्

परि त्वा गिरेर् अमिहं परि भ्रातुः परि ष्वसुः

यस्मिन् भूतं च भव्यं च विश्वे देवाः समाहिताः

अनु ऽह्वद् अनुह्वयो निवृत्तो वो न्यवीवृतत्

यद्य् अस्मै सु भृत्याः प्रव्रजेयुर् अग्निम् उपसमाधाय इण्ड्वानि जुहुयात्

अपि वै यदि दूर गाः भवन्ति इह ह एव वर्तन्ते

इन्द्रः पाशेन सित्वा वो मह्यम् इत् पुनर् आनयाद् इति वदेद् वा

ऐन्द्रः परिक्रोशो वः परिक्रोशतु सर्वतः

परि सर्वेभ्यो ज्ञातिभ्यः क्व इष्यसि
ब्रह्मा उवाच

चैत्र आदौ कारयेत् पूजाम् माल्यैः च दमन उद्भवैः

दशम्याम् एक भक्त आशी समा अन्ते दश धेनु दः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे ऋष्येकादशीव्रतं नाम पञ्चत्रिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः

चैत्रे शुक्ल नवम्याम् च देवीं दमनकैः यजेत्

देवीं एकं जपेत् वीरम् व्रती नरः

ब्रह्मा उवाच

दिशः च काञ्चनाः दत्त्वा ब्रह्माण्ड अधिपतिः भवेत्

दमन आख्या दिश् दशमी नवमी एकादशी तथा

नवम्याम् आश्विने शुक्ले एक भक्तेन पूजयेत्

ब्रह्मा उवाच

आयुस् आरोग्य सौभाग्यम् शत्रुभिः च अपराजितः

मरीचिर् अत्रि अङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः

अशोक आख्या अष्टमी प्रोक्ता वीर आख्या नवमी तथा

ब्रह्मा उवाच

प्रचेताः च वसिष्ठः च भृगुः नारदः एव च

धनवान् पुत्रवान् च अन्ते ऋषि लोके महीयते
प्राणम् अन्नेन आप्यायस्व

अपाने निविष्टो ऽमृतं जुहोमि

प्राणम् अन्नेन आप्यायस्व

उदानाय स्वाहा

जपित्वा पुनर् एव भुञ्जीत

शिवो मा विश अ प्रदाहाय

समानाय स्वाहा इति

अमृतोपस्तरणम् असि इति

शिवो मा विश अ प्रदाहाय

उदाने निविष्टो ऽमृतं जुहोमि

पुरस्ताद् अपः पीत्वा पञ्च अन्नेन प्राण आहुतीः जुहोति

सर्व आवश्यक अवसाने संमृष्ट उपलिप्ते देशे प्राच् मुखः उपविश्य तद् भूतम् आह्रियमाणम्

अक्षरेण च आत्मानम् योजयेत्

पञ्चभिः

श्रद्धायां प्राणे निविश्य अमृतम् हुतम्

अथ अपि उदाहरन्ति

प्राणम् अन्नेन आप्यायस्व

सर्व भक्ष्य अपूप कन्द मूल फल मांसानि दन्तैर् न अवद्येत्

श्रद्धायां समाने निविश्य अमृतम् हुतम्

भूर् भुवः सुवर् ॐ इति

हुत अनुमन्त्रणम् ऊर्ध्व हस्तः समाचरेत्

शिवो मा आविश अ प्रदाहाय

न अति सु हितः

श्रद्धायाम् उदाने निविश्य अमृतम् हुतम्

न्यस्तम् अन्नं महाव्याहृतिभिः प्रदक्षिणम् उदकं परिषिच्य सव्येन पाणिना अ विमुञ्चन्

पुनर् आचम्य दक्षिणे पादाङ्गुष्ठे पाणी निस्रावयति

व्यानाय स्वाहा

प्राणम् अन्नेन आप्यायस्व इति

ईशः सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणाति विश्व भुज् इति

व्याने निविष्टो ऽमृतं जुहोमि

प्राणे निविष्टो ऽमृतं जुहोमि

अङ्गुष्ठ मात्रः पुरुषो ऽङ्गुष्ठं च समाश्रितः

ब्रह्मणि म आत्मा अमृत त्वाय इति

श्रद्धायाम् अपाने निविश्य अमृतम् हुतम्

सर्व क्रतु याजिनाम् आत्म याजी विशिष्यते

यद्य् अन्तरा वाचं विसृजेत्

प्राणम् अन्नेन आप्यायस्व

तेन अन्नेन आप्यायस्व इति

प्राणानां ग्रन्थिर् असि रुद्रो मा विश अन्तकः

श्रद्धायां व्याने निविश्य अमृतम् हुतम्

प्राणाय स्वाहा

पञ्च अन्नेन प्राण आहुतीः हुत्वा तूष्णीं भूयो व्रतयेत् प्रजापतिं मनसा ध्यायन्

अपानाय स्वाहा

अथ शालीन यायावराणाम् आत्म याजिनाम् प्राण आहुतीः व्याख्यास्यामः

अ स्कन्दयन् तद् मनाः च भुक्त्वा च अग्निम् उपस्पृशेद् इति

न अन्तरा वाचं विसृजेत्

त्वक् केश नख कीट आखु पुरीषाणि दृष्ट्वा तं देशं पिण्डम् उद्धृत्य अद्भिः अभ्युक्ष्य भस्म अवकीर्य पुनर् अद्भिः प्रोक्ष्य वाचा च प्रशस्तम् उपयुञ्जीत

अमृतापिधानम् असि इति

शिवो मा विश अ प्रदाहाय
तत्र अहिंसा प्राणिनां प्राण वर्धनानाम् उत्कृष्टतमं वीर्यं बल वर्धनानाम् विद्या बृंहणानाम् इन्द्रिय जयः नन्दनानां तत्त्व अवबोधः हर्षणानां ब्रह्मचर्यम् अयनानाम् इति एवम् आयुर्वेद विदः मन्यन्ते

यत् शरीर रस स्नेहः प्राणा यत्र प्रतिष्ठिताः

प्रमाणम् आयुषः तु अर्थ इन्द्रिय मनस् बुद्धि चेष्टा आदीनाम् विकृति लक्षणैः उपलभ्यते अनिमित्तैः अयम् अस्मात् क्षणात् मुहूर्तात् दिवसात् त्रि पञ्च सप्तदश द्वादश अहात् पक्षात् मासात् षष् मासात् संवत्सराद् वा स्वभावम् आपत्स्यते इति तत्र स्वभावः प्रवृत्त्याः उपरमः मरणम् अनित्य ता निरोध इति एकः अर्थः इति आयुषः प्रमाणम् अतो विपरीतम् अप्रमाणम् अरिष्ट अधिकारे देह प्रकृति लक्षणम् अधिकृत्य च उपदिष्टम् आयुषः प्रमाणम् आयुर्वेदे

तन्त्र नियतानाम् अर्थ दुर्गाणाम् पुनर् विभावनैः उक्तम् अर्थ अवयवशस् भवति उक्तम्

अर्थे दश महा मूलाः समासक्ता महा फलाः

सः अयम् आयुर्वेदः शाश्वतो निर्दिश्यते अनादि त्वात् स्वभाव संसिद्ध लक्षण त्वात् भाव स्वभाव नित्य त्वात् च

प्रश्न अर्थः युक्तिमान् तस्य तन्त्रेण एव अर्थ निश्चयः

तस्य आयुर्वेदस्य अङ्गानि अष्ट तत् यथा कायचिकित्सा शालाक्यं शल्यापहर्तृकं विष गर वैरोधिक प्रशमनम् भूत विद्या कौमारभृत्यकं रसायनं वाजीकरणम् इति

तत्र भिषजा पृष्टेन एवम् चतुर्णाम् ऋच् साम यजुस् अथर्ववेदानाम् आत्मनो ऽथर्ववेदे भक्तिः आदेश्या वेदो हि आथर्वणः दान स्वस्त्ययन बलि मङ्गल होम नियम प्रायश्चित्त उपवास मन्त्र आदि परिग्रहात् चिकित्साम् प्राह चिकित्सा च आयुषः हिताय उपदिश्यते

ओजस् वहाः शरीरे अस्मिन् विधम्यन्ते समन्ततः

आत्मा च सगुणः चेतः चिन्त्यम् च हृदि संश्रितम्

स्वाभाविकं च अस्य स्व लक्षणम् अकृतकं यद् उक्तम् इह आद्ये अध्याये च यथा अग्नेः औष्ण्यम् अपां द्रव त्वम्

तत्र आयुर्वेद विदः तन्त्र स्थान अध्याय प्रश्नानाम् पृथक्त्वेन वाक्यशो वाक्य अर्थशः अर्थ अवयवशस् च प्रवक्तारो मन्तव्याः

समग्रं दुःखम् आयत्तम् अविज्ञाने द्वय आश्रयम्

न हि न अभूत् कदाचिद् आयुषः संतानो बुद्धि संतानः वा शाश्वतः च आयुषः वेदिता अनादि च सुख दुःखम् स द्रव्य हेतु लक्षणम् अपर अपर योगात्

इति यथाप्रश्नम् उक्तम् अशेषेण

पशुः पशूनां दौर्बल्यात् कश्चिद् मध्ये वृकायते

हन्यात् प्रश्न अष्टकेन आदौ इतरान् तु आप्त मानिनः

यस्य नाशात् तु नाशः अस्ति धारि यत् हृदय आश्रितम्

तत् महत् ता महा मूलाः तत् च ओजः परिरक्षता

अत्र उच्यते तन्त्रम् आर्षं कार्त्स्न्येन यथाम्नायम् उच्यमानम् वाक्यशो भवति उक्तम्

अर्थे दश महा मूलाः संज्ञा च आसाम् यथा कृता

तत्र आह कथं तन्त्र आदीनि वाक्यशो वाक्य अर्थशः अर्थ अवयवशस् च उक्तानि भवन्ति इति

संग्रहः च अयम् अध्यायः तन्त्रस्य अस्य एव केवलः

तन्त्रस्य अस्य अष्ट स्थानानि तत् यथा श्लोक निदान विमान शारीर इन्द्रिय चिकित्सित कल्प सिद्धि स्थानानि

यथा सुमनसां सूत्रं संग्रह अर्थम् विधीयते

अर्थेदशमहामूले सर्वम् एतत् प्रकाशितम्

इति सर्वं यथाप्रश्नम् अष्टकम् संप्रकाशितम्

परावर परीक्षा अर्थम् तत्र शास्त्र विदाम् बलम्

तत् परस्य ओजसः स्थानं तत्र चैतन्य संग्रहः

हृदयं महत् अर्थः च तस्मात् उक्तम् चिकित्सकैः

वर्तकानाम् इव उत्पाताः सहसा एव अविभाविताः

तत्त्व ज्ञान प्रकाश अर्थम् अहंकारम् अनाश्रितः

संवर्तमानं हृदयं समाविशति यत् पुरा

प्रायः प्रायेण सुमुखाः सन्तो युक्त अल्प भाषिणः

तत्र अनुग्रह अर्थम् प्राणिनां ब्राह्मणैः आरक्ष अर्थम् राजन्यैः वृत्ति अर्थम् वैश्यैः सामान्यतो वा धर्म अर्थ काम परिग्रह अर्थम् सर्वैः

हृद्यं यत् स्यात् यत् ओजस्यं स्रोतसां यत् प्रसादनम्

सुखं समग्रं विज्ञाने विमले च प्रतिष्ठितम्

सन्ति पाल्लविक उत्पाताः संक्षोभं जनयन्ति ये

भवन्ति अनाप्ताः स्वे तन्त्रे प्रायः पर विकत्थकाः

सु अल्प आधार अ ज्ञ मुखरान् मर्षयेत् न विवादिनः
अथ खलु एकम् प्राण वर्धनानाम् उत्कृष्टतमम् एकं बल वर्धनानाम् एकं बृंहणानाम् एकं नन्दनानाम् एकं हर्षणानाम् एकम् अयनानाम् इति

निरुक्तं तन्त्रणात् तन्त्रम् स्थानम् अर्थ प्रतिष्ठया

स सत्यं वृकम् आसाद्य प्रकृतिं भजते पशुः

शास्त्रं दृष्टि प्रणष्टानाम् यथा एव आदित्य मण्डलम्

सप्तकः च अष्टकः च एव परिप्रश्नाः सनिर्णयाः

तत्र आयुष्याणि अनायुष्याणि च द्रव्य गुण कर्माणि केवलेन उपदेक्ष्यन्ते तन्त्रेण

बभ्रुर् गूढ इव ऊर्णाभिः अबुद्धिर् अबहु श्रुतः

तत्र आयुः उक्तम् स्व लक्षणात् यथावत् इह एव पूर्व अध्याये च

भ्रमन्ति अल्प बलाः तन्त्रे ज्या शब्देन इव वर्तकाः

अयन अन्ताः षष् अग्र्याः च रूपं वेद विदाम् च यत्

प्रयोजनं च अस्य स्वस्थस्य स्वास्थ्य रक्षणम् आतुरस्य विकार प्रशमनम् च

अथ भिषज् आदेः एव भिषजा प्रष्टव्यः अष्टविधम् भवति तन्त्रं तन्त्र अर्थान् स्थानं स्थान अर्थान् अध्यायम् अध्याय अर्थान् प्रश्नं प्रश्न अर्थान् च इति पृष्टेन च एतत् वक्तव्यम् अशेषेण वाक्यशो वाक्य अर्थशः अर्थ अवयवशस् च इति

न हि आयुर्वेदस्य अ भूत्वा उत्पत्तिः उपलभ्यते अन्यत्र अवबोध उपदेशाभ्याम् एतत् वै द्वयम् अधिकृत्य उत्पत्तिम् उपदिशन्ति एके

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

परो भूतेषु अनुक्रोशः तत्त्व ज्ञान परा दया

अधिकृत्य अर्थम् अध्याय नाम संज्ञा प्रतिष्ठिता

बुद्ध्या सम्यक् अनुप्रविश्य अर्थ तत्त्वम् वाग्भिर् व्यास समास प्रतिज्ञा हेतु उदाहरण उपनय निगमन युक्ताभिः त्रिविध शिष्य बुद्धि गम्याभिः उच्यमानं वाक्य अर्थशः भवति उक्तम्

षडङ्गम् अङ्गम् विज्ञानम् इन्द्रियाणि अर्थ पञ्चकम्

कार्त्स्न्येन च उक्तः तन्त्रस्य संग्रहः सु विनिश्चितः

येषां तेषाम् असद्वाद निग्रहे निरता मतिः

तत् तत् सेव्यं प्रयत्नेन प्रशमो ज्ञानम् एव च

परिहार्या विशेषेण मनसो दुःख हेतवः

पृच्छा तन्त्रात् यथाम्नायम् विधिना प्रश्न उच्यते

महत् च अर्थः च हृदयं पर्यायैः उच्यते बुधैः

तस्मात् तान् पूर्व संजल्पे सर्वत्र अष्टकम् आदिशेत्

असत् पक्ष अक्षणित्व आर्ति दम्भ पारुष्य साधनाः

यत् हि तत् स्पर्श विज्ञानम् धारि तत् तत्र संश्रितम्

वेदं च उपदिश्य आयुः वाच्यम् तत्र आयुः चेतना अनुवृत्तिः जीवितम् अनुबन्धो धारि च इति एकः अर्थः

तन्त्र अर्थः पुनः स्व लक्षणैः उपदिष्टः

दम्भिनो मुखरा हि अज्ञाः प्रभूत अबद्ध भाषिणः

भाव स्वभाव नित्य त्वम् अपि च अस्य यथा उक्तम् गुरुषु अभ्यस्यमानैः गुरूणाम् उपचयः भवति अपचयः लघूनाम् इति

संग्रह अर्थम् तथा अर्थानाम् ऋषिणा संग्रहः कृतः

प्रशम ज्ञान विज्ञान पूर्णाः सेव्या भिषक्तमाः
इति एवम् स्मरतः तस्य बभूव नियत आत्मनः

दह्यन्ते करुणं केचिद् दीप्तेषु अङ्गार राशिषु

अमुत्र अहम् अयम् नाम च्युतः तस्मात् इह आगतः

ततो मार बलम् जित्वा धैर्येण च शमेन च

मांस त्वच् बाल दन्त अर्थम् वैरात् अपि मदात् अपि

उपपन्नाः प्रतिभये नरके भृश दारुणे

स्थल स्थाः स्थल संस्थैः च प्राप्य च एव इतरेतरैः

अत्राणः खलु लोको ऽयं परिभ्रमति चक्र वत्

सर्वेषु ध्यान विधिषु प्राप्य च ऐश्वर्यम् उत्तमम्

स्मृत्वा जन्म च मृत्युं च तासु तासु उपपत्तिषु

पितृ लोके निरालोके कृपणं भुञ्जते फलम्

आशया समतिक्रान्ता धार्यमाणाः स्व कर्मभिः

सुखं स्यात् इति यत् कर्म कृतं दुःख निवृत्तये

आस्वादः स किम् एतेषाम् करोति सुखम् अणु अपि

उपपन्नाः तथा च इमे मात्सर्य आक्रान्त चेतसः

कदल गर्भ निःसारः संसार इति निश्चयः

तिर्यग्योनौ विचित्रायाम् उपपन्नाः तपस्विनः

केचिद् तीक्ष्णैः अयस् दंष्ट्रैः भक्ष्यन्ते दारुणैः श्वभिः

परम अर्थम् विजिज्ञासुः स दध्यौ ध्यान कोविदः

ददर्श निखिलं लोकम् आदर्शे इव निर्मले

केचिद् धृष्टैः अयस् तुण्डैः वायसैर् आयसैः इव

इमे ऽन्ये कर्मभिः चित्रैः चित्त विस्पन्द सम्भवैः

पाट्यन्ते दारु वत् केचिद् कुठारैः बद्ध बाहवः

दुःखे ऽपि न विपच्यन्ते कर्मभिः धारित असवः

अङ्कुश क्लिष्ट मूर्धानः ताडिताः पाद पार्ष्णिभिः

सत्सु अपि अन्येषु दुःखेषु दुःखं यत्र विशेषतः

कृत्वा इह स्व जन उत्सर्गम् पुनर् अन्यत्र च क्रियाः

हन्यन्ते कृपणं यत्र बन्धूनां पश्यताम् अपि

गो अश्व भूताः च वाह्यन्ते प्रतोद क्षत मूर्तयः

इमे दुष्कृत कर्माणः प्राणिनो यान्ति दुर्गतिम्

अ शक्नुवन्तः अपि अवशाः क्षुध् तर्ष श्रम पीडिताः

केचिद् दाह परिश्रान्ताः शीत छाया अभिकाङ्क्षिणः

ख स्थाः ख स्थैः हि बाध्यन्ते जल स्थाः जल चारिभिः

सस्मार प्रथमे यामे पूर्व जन्म परम्पराम्

पुरुषो यदि जानीत मात्सर्यस्य ईदृशम् फलम्

यदि एवम् पाप कर्माणः पश्येयुः कर्मणां फलम्

सूचि छिद्र उपम मुखाः पर्वत उपम कुक्षयः

द्वितीये तु आगते यामे सो अद्वितीय पराक्रमः

परस्पर विरोधात् च पर अधीन तया एव च

इमे ऽन्ये नरक प्रख्ये गर्भ संज्ञे अशुचि ह्रदे

आरोप्यन्ते रुवन्तो ऽन्ये निष्टप्त स्तम्भम् आयसम्

इति जन्म सहस्राणि सस्मार अनुभवन् इव

वमेयुः उष्णम् रुधिरं मर्मसु अभिहताः इव

अमी दुःखैः बहुविधैः पीड्यन्ते कृपणं बत

पाय्यन्ते क्वथितं केचिद् अग्नि वर्णम् अयस् रसम्

ततः सत्त्वेषु कारुण्यं चकार करुणा आत्मकः

सत्त्वानां पश्यतः तस्य निकृष्ट उत्कृष्ट कर्मणाम्

पच्यन्ते पिष्ट वत् केचिद् अयस्कुम्भीषु अवाङ्मुखाः