tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
यद् एव एनानि शंसन्ति इन्द्रम् एव एतैः निह्वयन्ते यथा ऋषभम् वाशितायै

यद् व् एव एनानि शंसन्त्य् अहीनस्य संतत्या अहीनम् एव तत् संतन्वन्ति

य एक इद् हव्यः चर्षणीनाम् इति भरद्वाजो यस् तिग्म शृङ्गः वृषभो न भीम उद् उ ब्रह्माण्य् ऐरत श्रवस्या इति वसिष्ठो ऽस्मा इद् उ प्र तवसे तुराय इति नोधाः

तद् आहुः कस्माद् अछावाको वह्निवद् एतत् सूक्तम् उभयत्र शंसति पराञ्चिषु च एव अहःसु अभ्यावर्तिषु च इति

तान्य् एतान्य् अहीन सूक्तानि आ सत्यो यातु मघवान् ऋजीषी इति सत्यवन् मैत्रावरुणो ऽस्मा इद् उ प्र तवसे तुराय इन्द्राय ब्रह्माणि राततमा इन्द्र ब्रह्माणि गोतमासो अक्रन्न् इति ब्रह्मण्वद् ब्राह्मणाच्छंसी शासद् वह्निर् जनयन्त वह्निम् इति वह्निवद् अछावाकः

वीर्यवान् वा एष बहु ऋचः वह्निवद् एतत् सूक्तं वहति ह वै वह्निर् धुरो यासु युज्यते तस्माद् अछावाको वह्निवद् एतत् सूक्तम् उभयत्र शंसति पराञ्चिषु च एव अहःसु अभ्यावर्तिषु च

यद् एनानि शंसन्त्य् अ हीनान् स्वर्गान् लोकान् सर्व रूपान् सर्व समृद्धान् अवाप्नवाम इति

त एते प्रातःसवने षﾱअह स्तोत्रियान् शस्त्वा माध्यंदिने अहीन सूक्तानि शंसन्ति

तान् वा एतान् सम्पातान् विश्वामित्रः प्रथमम् अपश्यत् तान् विश्वामित्रेण दृष्टान् वामदेवो असृजत एव त्वाम् इन्द्र वज्रिन्न् अत्र यन् न इन्द्रो जुजुषे यत् च वष्टि कथा महाम् अवृधत् कस्य होतुर् इति तान् क्षिप्रं समपतद् यत् क्षिप्रं समपतत् तत् सम्पातानां सम्पात त्वम्
चित्रं देवानाम् इति द्वितीयाम्

आत्रेयाय च आग्नीध्र वत् सदसः पुरस्ताद् उपविष्टाय क आत्रेयं क आत्रेयम् इति त्रिर् उक्त्वा सकृत् शेषम् अ हालेयम् अ वालेयम् अ कौद्रेयम् अ शौभ्रेयम् अ वामरथ्यम् अ गौपवनम् इति

को ऽदाद् इत्य् अन्यत्

ज्ञातये च अ श्रोत्रियाय

प्राक् अनुवाचनात् च

गवां शतं द्वादशं वा अतिक्रामति

अन्तरा शाला सदसी दक्षिणेन आग्नीध्रम् तीर्थेन

मन्थीवत इति वा मधुश्चुत स्थाने

सुब्रह्मण्यां च प्रेष्यति वा

प्रसृप्तेभ्यश् च अन्यत् कण्व कश्यप याचमान वर्जम्

यमाय त्वा इति अश्वम्

यथारम्भं द्वादश द्वादश आद्येभ्यः षट् षड् द्वितीयेभ्यश् चतस्रः चतस्रः तृतीयेभ्यस् तिस्रस् तिस्र इतरेभ्यः

बृहस्पतये त्वा इति वासः

पृथक् शतानि पुरुष भेदात्

रुद्राय त्वा इति गाम्

आग्नीध्रीये ऽग्ने नय इति

इडां भक्षयित्वा शालाद्वार्ये दाक्षिण होमः

वासः हिरण्ये ददाति

सर्वेभ्यः दत्त्वा प्रतिहर्त्रे पश्चात्

प्रत्येत्य प्रस्तोतृ प्रशास्तृ ब्राह्मणाच्छंसि पोतृ नेष्टृ अछावाक उन्नेतृ ग्रावस्तुत् सुब्रह्मण्येभ्यः

अध्वर्युभ्यां च हविर्धान उपविष्टाभ्याम्

माध्यन्दिनस्य सवनस्य निष्केवल्यस्य भागस्य शुक्रवतो मधुश्चुत इन्द्राय सोमान् प्रस्थितान् प्रेष्य इति

आग्नीध्राद् अनुगच्छति सुन्वन्

ब्रह्म उद्गातृ होतृभ्यः

वासः प्रबद्धम् हिरण्यं हवन्याम् अवधाय चतुर्गृहीतम् उद् त्यम् इति

इच्छतो मन्त्र वचनम्

प्रेक्षते यतस्व सदस्यैर् इति सदस्यान्

प्रतिविभागो वा कर्म प्राधान्यात्

पत्नी च ददाति
या ओषधीः सोम राज्ञीः विष्ठिताः पृथिवीम् अनु

या ओषधीः सोम राज्ञीः बह्वीः शत विचक्षणाः

भूर् भुवः स्वर् ॐ अमो ऽहम् अस्मि स त्वं स त्वं अस्य् अमो ऽहं द्यौर् अहम् पृथिवी त्वं साम अहम् ऋक् त्वं ताव् आ इह संवहावहै महा भयात् तनूर् असि तन्वम् मे पाहि

देवा राष्ट्रस्य गुप्त्या अभयस्य अवरुद्ध्यै

सव्यम् पादम् अवनेनिजे ऽस्मिन् राष्ट्र इन्द्रियं वर्धयामि

आपः पाद अवनेजनीः द्विषन्तं निर्दहन्तु मे

अस्मिन् राष्ट्रे श्रियम् आवेशयाम्य् अतो देवीः प्रतिपश्याम्य् आपः

यो ह वै त्रीन् पुरोहितांस् त्रीन् पुरोधातॄन् वेद स ब्राह्मणः पुरोहितः स वदेत पुरोधाया अग्निर् वाव पुरोहितः पृथिवी पुरोधाता वायुर् वाव पुरोहितो ऽन्तरिक्षम् पुरोधाता आदित्यः वाव पुरोहितो द्यौः पुरोधाता एष ह वै पुरोहितो य एवं वेद अथ स तिरोहितो य एवं न वेद

दक्षिणम् पादम् अवनेनिजे ऽस्मिन् राष्ट्र इन्द्रियं दधामि
व्याघ्र वानर संकीर्णे निस्तोय परुष द्रुमे

ददर्श च समीपे ऽस्य पिशाचानां शतैः वृतम्

व्याडि इन्द्रदत्तौ तां रात्रिम् अबुध्येताम् क्षण उपमाम्

विन्ध्य अटव्याम् पिशाच त्वम् आदिशत् धनद ईश्वरः

अतिष्ठत् वर्धयन्ती तु माता मां कृच्छ्र कर्मभिः

गृहम् एत्य अग्रतस् मातुः समग्रं दर्शितं मया

वेतस आख्ये पुरे मातर् देवस्वामि करम्भकौ

मन्यमानौ च कौमारं पुष्पितं तद् अनुग्रहम्

इत्थं मे शाप दोषः ऽयं पुष्पदन्त आगम अवधिः

पुरुषस् तेन मूर्धानम् अथा एतस्य अहम् अछिदम्

एक श्रुत धर त्वेन मां निश्चित्य कथाम् इमाम्

एवं चराचरं सृष्ट्वा विश्वं दर्पम् अगात् असौ

अथा अभ्यगच्छताम् विप्रौ द्वौ अस्मद् गृहम् एकदा

धूसर क्षाम _ विशीर्ण मलिन अम्बराम्

दत्तं न प्रतिपद्यन्त इति आचारः हि कुत्सितः

काणभूतिं पिशाचं तं वर्ष्मणा साल संनिभम्

अत एव विवृद्धे ऽस्मिन् बालके चिन्तयाम्य् अहम्

मया ततो विभिद्य ऊरुम् रक्त बिन्दुः निपातितः

अस्ति इह मूर्खो वर्ष आख्यः विप्र इति अवदत् जनः

ततः स मर्त्य वपुषा पुष्पदन्तः परिभ्रमन्

स पुष्पदन्तः कियता कालेन अस्मान् उपैष्यति

यक्षो मित्रम् अभूत् च अस्य रक्षः स्थूलशिरा इति

व्याडि इन्द्रदत्तौ तरसा नगर्याः प्रस्थितौ ततः

सकृत् श्रुतधरम् विप्रं प्राप्य एताः त्वम् प्रकाशयेः

गृहम् आवाम् अपश्याव वर्षस्य विधुर स्थिति

कदाचिद् अथ सम्प्राप्ता प्रावृट् तस्यां च योषितः

ततो मम अति बालस्य पिता पञ्चत्वम् आगतः

गतौ प्रार्थयितुं स्वामिकुमारं तपसा ततः

अस्ति पाटलिकं नाम पुरं नन्दस्य भूपतेः

प्राहिणोत् विन्ध्य कान्तारम् काणभूतिम् अवेक्षितुम्

तत् एनम् नयतं भ्राता युवयोः एष का क्षतिः

अथ क्रमेण वर्षस्य वयं प्राप्ता गृहं गुरोः

किम् इदम् इति समन्ताद् द्रष्टुम् अभ्येत्य वर्षं स्तुति मुखर मुख श्रीः अर्चति स्म प्रणामैः

ताभ्यां गणाभ्यां सहितः शापम् एनम् तरिष्यति

अहं व्याडिः समुत्पन्नो मद् पिता अस्तम् गतः ततस्

नाम्ना वररुचिश् च अयम् तत् तद् अस्मै हि रोचते

सकृत् श्रुतम् मया तत्र द्विस् श्रुतम् व्याडिना तथा

तस्यां तस्मात् द्विजवरात् एष जातो ऽस्मि शापतः

त्वद् प्रसादात् गत प्रायः स शापो मे शरीरतः

उज्जयिन्यां श्मशाने यत् शृणु तत् कथयामि ते

शाप अवतीर्णात् आकर्ण्य पुष्पदन्तात् महा कथाम्

मद् भर्ता च उपवर्षः च तस्य पुत्रौ इमौ उभौ

सकृत् श्रुतम् अयम् बालः सर्वं वै धारयेत् हृदि

स काणभूतिना दृष्ट्वा कृत पाद उपसंग्रहः

ततो ऽनुतापेन मया महाव्रतम् अगृह्यत

स्वतो मे ना अस्ति विज्ञानं किंतु शर्वात् मया श्रुतम्

किम् अपि तत् अवलोक्य तत्र चित्रं प्रमद वशात् न परं तदा उपवर्षः

तद् देवर गृहिण्या मे दत्तम् अस्मै स दक्षिणम्

एष श्रुतधरो जातो विद्यां वर्षात् अवाप्स्यति

पारं सम्प्राप्य विद्यानां कृत्वा नन्दस्य मन्त्रि ताम्

इत्य् उक्त्वा विरते तस्मिन् काणभूतौ च तद् क्षणम्

इति पृष्टः ततस् देव्या भगवान् इदम् अब्रवीत्

सर्वं संगतम् एव एतत् अस्ति अत्र प्रत्ययो मम

इति इह धनदेन अस्य शाप अन्तः विहितः तदा

शाप अन्तम् प्रति विज्ञप्तो वदति स्म धनाधिपः

तद् अनन्तरम् एव अस्य वेदाः साङ्गा उपस्थिताः

व्याडि नामा तयोः एकः मद् मातुः प्रणतो ऽब्रवीत्

कपालेषु श्मशानेषु कस्मात् देव रतिः तव

सत् आचारः भवान् एवम् कथम् एताम् गतिं गतः

स एव पुष्पदन्तो ऽहं मत्तः ताम् च कथां शृणु

तिष्ठतोस् तत्र च तयोर् उदभून् मुरज ध्वनिः

तद् शोकात् इन्द्रदत्तस्य पिता यातो महापथम्

द्विजो अभूत् तस्य भार्या च वसुदत्ता अभिधा भवत्

श्रुत्वा एतत् हर्ष पत्नी इतस् तूर्णं दौर्गत्य हानये

कृत्वा मूर्खाय विप्राय ददति एव कृते हि ताः

कृत्वा अस्मान् अग्रतस् अन्येद्युस् उपविष्टः शुचौ भुवि

भ्रमन् तत्र च स प्रांशुं न्यग्रोध तरुम् ऐक्षत

पुत्रौ युवां मे का लज्जा श्रूयतां कथयामि वाम्
जल अन्तर् तत् अभूत् अण्डम् तस्मात् द्वेधा कृतात् पुमान्

स्थिते मयि ततो भूयः पार्वती पतिम् अभ्यधात्

लब्धवन्तौ ततः श्रान्तौ प्राप्तौ अद्य गृहं तव

अयं मूर्खो दरिद्रः च विपरीतो ऽस्य च अनुजः

तपः तुष्टेन तेन अस्य सर्वा विद्याः प्रकाशिताः

माम् आदाय निज उत्साह शमित अशेष तद् व्यथम्

कात्यायनेन कथिताः काणभूतिः ततस् ऽब्रवीत्

तथा एव तत् मया सर्वं पठितं पश्यतोः तयोः

इति व्याडि वचः श्रुत्वा मद् माता सादरा अवदत्

इति उक्त्वा सा आवयोः साध्वी कथाम् एताम् अवर्णयत्

ततः स्वामिकुमारस्य पाद मूलम् गतो ऽभवत्

तत् एनम् देहि गच्छावो विद्या द्रविण सिद्धये

तथा हि पूर्वं जाते ऽस्मिन्न् एक पुत्रे मम स्फुटा

मुनि कन्या च सा शापात् तस्याम् जातौ अवातरत्

नृत्यति एष पितुः मित्त्रम् तव नन्दो नटः सुत

निरगच्छत् ततस् सृष्टा सर्गाय प्रकृतिः मया

तत् श्रुत्वा कृत सौहार्दम् काणभूतिः तम् अब्रवीत्

त्रि श्रुतम् च इन्द्रदत्तेन गुरुणा उक्तम् अगृह्यत

अतः श्रुतधरं कंचिद् अन्विष्य आनयतम् युवाम्

प्रणाम पूर्वम् आवाभ्याम् तस्यै सो ऽथ निवेदितः

इति मद् मातृ वचनम् श्रुत्वा तौ हर्ष निर्भरौ

तेन च अस्य नियुक्ता अभूत् स्व भार्या गृह पोषणे

पूर्व उक्त अण्ड कपाले द्वे रोदसी कीर्तिते यतः

कात्यायनो जगाद एनम् उपविष्टः क्षण अन्तरे

तत् गृहीत्वा अयम् आयातः मया निर्भर्त्सितो भृशम्

शंकरस्वामि नामा अत्र नगरे अभूत् द्विजोत्तमः

मूर्ख भाव कृतेन अन्तर् मन्युना पर्यतप्यत

ततो मात्रा अभ्यनुज्ञातम् कथंचिद् रुद्ध बाष्पया

एक श्रुतधरः प्राप्तो बालो ऽयं तनयः तव

गगनात् एवम् उदभूद् अशरीरा सरस्वती

अतः कपाल पाणि त्वम् श्मशान प्रिय ता च मे

दत्त्वा हेम शतम् च अस्यै निर्गतौ स्वः ततस् पुरात्

यद् यद् वरं भवेत् किंचिद् इत्य् उक्त्वा वाग् उपारमत्

तेन अनाथौ सति धने ऽप्य् आवां विद्या अभिकाङ्क्षिणौ

अवोचत् तौ च मद् माता हे पुत्रौ ना अत्र संशयः

अभूतां भ्रातरौ विप्रौ अति प्रीतौ परस्परम्

पुरा कल्प क्षये वृत्ते जातं जल मयम् जगत्

जिज्ञासा अर्थम् अथ आभ्याम् मे प्रातिशाख्यम् अपठ्यत

तव अपि दर्शयिष्यामि स पाठम् सर्वम् एव तत्

तपः स्थितौ च तत्र आवाम् स स्वप्ने प्रभुः आदिशत्

कृत्स्नां विद्याम् अतस् तत्र युवाभ्यां गम्यताम् इति

तत्र अस्ति च एकः वर्ष आख्यः विप्रः तस्मात् अवाप्स्यथः

तेन सर्व अर्थ सिद्धिः वा भविष्यति न संशयः

राजा अपि तं गिरिश सूनु वर प्रभावम् आलोक्य तस्य परितोषम् उपेत्य नन्दः

ततो दोलाधिरूढेन गत्वा चित्तेन तद् क्षणम्

ततस् ताभ्याम् समं गत्वा दृष्ट्वा नाट्यं तथा एव तत्

कौशाम्ब्यां सोमदत्त आख्यः नाम्ना अग्निशिखः इति अपि

अपि वितत महा उत्सवः समग्रः समजनि पाटलिपुत्र पौर लोकः

विच्छायं छदिषा हीनं जन्म क्षेत्रम् इव आपदाम्

तौ च प्रजापतीन् अन्यान् सृष्टवन्तौ प्रजाः च ते

किंच व्याकरणं लोके प्रतिष्ठां प्रापयिष्यति

तेन माम् अब्रवीत् माता भर्तुः स्मृत्वा स गद्गदम्

पिशाचो दृश्यते यो अयम् एष वैश्रवण अनुगः

एतत् मद् वचनम् श्रुत्वा विप्रौ तौ विस्मयं गतौ

नाम्ना वररुचिः किंच कात्यायन इति श्रुतः

ततो वररुचिः तस्य प्रणतस्य अनुरोधतः

इति उक्त्वा ग्रन्थ लक्षाणि सप्त सप्त महा कथाः

क्व स वर्ष उपाध्यायो भवेद् इति दिवानिशम्

सर्वम् आजन्म वृत्तान्तम् विस्तरात् इदम् अब्रवीत्

अध्यापयितुम् अस्मान् च प्रवृत्तो अभूत् असौ ततः

उपागतौ स्वस् तद् पत्नीम् विहित आतिथ्य सत्क्रियाम्

एक रात्रि निवास अर्थम् दूर अध्व परिधूसरौ

तत् ब्रूहि निज वृत्तान्तम् जन्मनः प्रभृति प्रभो
ऐन्द्राग्नो यज्ञः

तस्माद् ग्राम्याः पशवः पराञ्चः प्रातः प्रेरते ते सायं समावर्तन्ते

तस्माद् ग्राम्याः पशवो नाना रूपाः

अथ उ यन् नाना रूपाणि इति ब्रूयात् तेन उ एव इति

तेषां पच्छो ऽसृज्यन्त

तथा इति

तद् आहुर् यद् आज्यानि सर्वाणि समान निधनानि केन अजामि क्रियन्त इति

तद् अग्निर् उदजयत्

नाना रूपासु स्तुवन्ति

अथ एकम् अन् उज्जितम् आसीत्

सो ऽब्रवीद् अग्ने यतर आवयोर् इदम् उज्जयात् तन् नौ सह असत् इति

स य एवम् एता देवानाम् उज्जितीर् वेद यत्र कामयत उद् इह जयेयम् इत्य् उत् तत्र जयति

नाना देवत्यानि इति ब्रूयात् तेन अजामि इति

यद् आज्यान्य् अन्तःसदसं स्तुवन्ति तस्माद् ग्राम्याः पशवो ऽन्तर् ग्रामे न्योकसः

तस्माद् ग्राम्याः पशवो नानानं यथायथं सायं गृहान् अभ्युपायन्ति

पराचीषु पुनर् अभ्यावर्तम्

नाना देवत्यासु स्तुवन्ति

तेषाम् अग्निः प्रथम उदजयद् अथ मित्रावरुणाव् अथ इन्द्रः

तद् इन्द्रो ऽवेद् अग्निर् वाव इदम् उज्जेष्यति इति

तद् एनयोः सह भवत् अध्यर्धम् अन्यस्य स्तोत्रम् अध्यर्धम् अन्यस्य
यद् वायुर् व्यवात् तस्माद् वायव्या

यद् अग्नौ जुहोति

यद् आग्नेयः पुरोडाशो भवति

ततो ऽजा वशा अजायत

समृधे त्वा इति

आकूत्यै त्वा इति

वाग् वै सरस्वती

ते गर्भम् अदधाताम्

ते यथा वेणू संधाव्येते एवं समधाव्येताम्

आशिषम् एव आशास्ते

द्यावापृथिव्याम् आलभेत कृषिम् अवस्यन्

ते वायुर् व्यवात्

ब्रह्म वै बृहस्पतिः

आ वायो भूष शुचि पाः उप न इति

आग्नेन्द्रीम् आलभेत पुरोधा कामः

जुहोति

किक्किटा ते श्रोत्रं द्यावापृथिवीभ्यां स्वाहा इति

यत् सारस्वती

प्रजापतिम् एव अस्याः मनो गमयति

सो ऽस्मै रुचं प्रयच्छति

सकृद् यत् ते मनसा गर्भम् आशयद् इति

द्यावापृथिव्योर् एव प्रतितिष्ठति

पृथिव्यां सीद इति

व्यृद्धा तेन

स्वर्गम् एव एनान् लोकं गमयति

सा या वाग् आसीत् सा अजा वशा भवत्

सारस्वतीम् आलभेत यस्माद् वाग् अपक्रामेत्

ताम् एतां गर्भाः प्रावरेया विदुः

य एव प्राजनयत् तस्माद् एनाम् अध्यवरुन्द्धे

प्रतिष्ठा वा एतस्मा एष्टव्या यः कृषिम् अवस्यति

तस्मात् सारस्वती भवति

ताम् एताम् आरुणयो विदुः

प्र एव जनयति

किक्किटाकाराद् आरण्याः प्रत्रसन्ति

आशिषम् एव आशास्ते

अ प्रजाता एव तर्हि

आकूत्यै ह्य् एषा आलभ्यते

ताम् एतां कण्वास् सौश्रवसा विदुः

गात्राणां ते गात्र भाज् भूयासम् इति

तां प्रजापतिर् एतेन पुरोडाशेन निरक्रीणात्

अग्निर् वै देवानाम् अन्न आदः

तन्तुं ततं रजसो भानुम् अन्विहि इति

स्वगाकृतिस् सा

सोमेन अवरुन्द्धे

प्र एव जनयति

सोमो ऽन्नम्

ते गर्भम् अदधाताम्

कामाय ह्य् एषा आलभ्यते

ताम् अग्निर् अग्रसत

आग्नेयो वै ब्राह्मण ऐन्द्रो राजन्यः

ततो ऽजा वशा अजायत

तपसो हविर् असि प्रजापतेर् वर्णः

इमे वै सह आस्ताम्

ऊर्ध्वा अन्तरिक्षम् उपतिष्ठस्व दिवि ते बृहद् भास् स्वाहा इति

किक्किटा ते वाचं सरस्वत्यै स्वाहा इति

इमे वै सह आस्ताम्

असौ वा आदित्यो रुचः प्रदाता

अन् उल्बणम् वयसि जोगुवाम् अप इति

असौ वा आदित्य इमे अभ्यक्रन्दत्

तस्मात् किक्किटाकारं ग्राम्याः पशव उपतिष्ठन्ते

कामाय त्वा इति

त्रयाणाम् वाव एषा अवरुद्धा संवत्सर सदः गृहमेधिनस् सहस्र याजिनः

वातम् एव अस्याः प्राणं गमयति

द्यावापृथिवी एव अस्याः श्रोत्रं गमयति

पाङ्क्ताः पशवः

ब्रह्मणा एव एनाम् प्रजापतये ज्योतिष्मते ज्योतिष्मतीं जुहोति

सरस्वतीम् एव अस्याः वाचं गमयति

इमान् एव एनान् लोकान् गमयति

ताम् एतां यस्का गैरिक्षिता विदुः

रक्षसाम् अपहत्यै

किक्किटा ते मनः प्रजापतये स्वाहा इति

वाचम् एव अवरुन्द्धे

वीध्र समृद्धा वा एषा

क्षिप्रा देवता अजिरम् भूतिम् उपैति

यन् मेघ आलभते

किक्किटा त इति

यद् अप्सु प्रवपति

ताम् एतां कापेया विदुः

व्यृद्धिस् सा

सौरीम् आलभेत रुच् कामः

समृधे ह्य् एषा आलभ्यते

वायव्याम् आलभेत बुभूषन्

वशा असि वशिनी इति

ज्योतिष्मतः पथो रक्ष धिया कृतान् इति

त एव एतया यजेरन्

सरस्वत्य् एतस्माद् अपक्रामति यस्माद् वाग् अपक्रामति

यावान् एव पशुस् तं स्वर्गं लोकं गमयति

पञ्च एतानि जुहोति

सूर्यो दिवो दिविषद्भ्यो धाता क्षत्रस्य वायुः प्रजानां बृहस्पतिस् त्वा प्रजापतये ज्योतिष्मते ज्योतिष्मतीं जुहोतु स्वाहा इति

अजा असि रयिष्ठा

अन् उल्बणम् एव एनाम् तनुते

ब्रह्म च एव क्षत्रं च सयुजौ करोति
तृष्णासु वात पित्त घ्नः विधिः प्रायेण शस्यते

कफ अनुबन्धे तस्मिन् तु रूक्ष उष्णाम् आचरेत् क्रियाम्

शमनं च औषधम् रूक्ष दुर्बलस्य तद् एव तु

मधुरैः औषधैः तद्वत् क्षीरि वृक्षैः च कल्पितान्

सात्म्य अन्न पान भैषज्यैः तृष्णां तस्य जयेत् पुरा

वाटीः च आम यवैः शीतः शर्करा माक्षिक अन्वितः

मन्थान् यवैर् वा बहुशस् छर्दि घ्न औषध भावितैः

यवागूः शालिभिस् तद्वत् कोद्रवैः च चिरन्तनैः

दर्भ पूर्वेण मन्थः च प्रशस्तो लाज सक्तुभिः

क्षत पित्त ज्वर उक्तम् च बाह्य अन्तर् परिमार्जनम्

तृष्णायां पवन उत्थायाम् स गुडम् दधि शस्यते

कृश दुर्बल रूक्षाणाम् क्षीरं छागो रसो ऽथवा

स शुण्ठी शैवलाः ताभिः स क्षीरम् विपचेद् घृतम्

स्नेह तीक्ष्णतर अग्निः तु स्वभाव शिशिरम् जलम्

उपवासस् तथा यूषा रसाः काम्बलिकाः खलाः

भक्ष्याः शुष्का विचित्राः च फलानि स्नान घर्षणम्

अन्न अत्ययात् मण्डम् उष्णं हिमं मन्थं च काल विद्

ज्वर उदितम् वा द्राक्षा आदि पञ्चसार अम्बु वा पिबेत्

खादेत् कपित्थं स व्योषम् मधुना वा दुरालभाम्

आमाशय उत्क्लेश भवाः प्रायस् छर्दयः हितं ततः

पिबेत् सुख उष्णम् स विडम् गुल्म आनाह आर्ति जित् च तत्

क्वाथः क्षौद्र युतः पीतः शीतो वा विनियच्छति

प्रयोजयेत् शिलाह्वम् वा ब्राह्मं वा अत्र रसायनम्

निर्वापितं तप्त लोष्ट कपाल सिकता आदिभिः

कफ उद्भवायाम् वमनं निम्ब प्रसव वारिणा

जीर्यति अन्ने तथा मूलैस् तीक्ष्णैः शूले सदा अधिके

क्वाथं तथा अभया शुण्ठी माद्री पीतद्रु कट्फलात्

स शर्करम् वा क्वथितं पञ्चमूलेन वा जलम्

तस्यां जितायाम् अन्यो ऽपि व्याधिः शक्यः चिकित्सितुम्

स्वरसेन कपित्थस्य स क्षौद्रेण वमिं जयेत्

कफ उद्भवे वमेत् स्विन्नः पिचुमन्द वचा अम्भसा

कुलत्थान् पञ्चमूलं च पक्त्वा तस्मिन् पचेत् जले

पित्त जायाम् विरेक अर्थम् द्राक्षा इक्षु स्वरसैः त्रिवृत्

स आयाम स्तम्भ शूल आमे हृदि मारुत दूषिते

स शुण्ठी दधि धान्येन शृतं तुल्य अम्बु वा पयः

रोग उपसर्गात् जातायाम् धान्य अम्बु स सिता मधु

पिबेत् चूर्णम् वचा हिङ्गु लवण द्वय नागरात्

दाह ज्वर उक्ताः लेप आद्याः निरीह त्वम् मनस् रतिः

श्लेष्म गुल्म उदित आज्यानि क्षारान् च विविधान् पिबेत्

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

लङ्घनं प्राग् ऋते वायोर् वमनं तत्र योजयेत्

कोष्णं स लवणम् च अत्र हितं स्नेह विरेचनम्

वारुणी कल्कितम् भृष्टं यमके लवण अन्वितम्

स्नेहाद् उष्ण अम्बु अजीर्णात् तु जीर्णान् मण्डं पिपासितः

शाकानि लेहा भोज्यानि रागषाडव पानकाः

शेषेषु स्तम्भ जाड्य आम संयुक्ते ऽपि च वातिके

घृतस्य साधितः प्रस्थो हृद् रोग श्वास गुल्म जित्

गुरु आदि अन्नेन तृषितः पीत्वा उष्ण अम्बु तद् उल्लिखेत्

स पलाश वटे व्योष त्रिवृत् चूर्ण अन्विते कृतः

निर्वापणाः च गण्डूषाः सूत्रस्थान उदिताः हिताः

अथ अतस् छर्दिहृद्रोगतृष्णाचिकित्सितम् व्याख्यास्यामः

मरणं दीर्घ रोगम् वा प्राप्नुयात् त्वरितं ततः

कट्वी मधुक कल्कम् च पिबेत् स सितम् अम्भसा

अनुकूल उपचारेण याति द्विष्ट अर्थ जा शमम्

सर्पिः गुडाः मांस रसाः घृतानि कल्याणक त्र्यूषण जीवनानि

स्नेह आढ्याः तित्तिरि क्रौञ्च शिखि वर्तक दक्ष जाः

अपतन्त्रक हृद् रोग श्वास घ्नम् चूर्णम् उत्तमम्

पिबेत् स्निग्ध अन्न तृषितः हिम स्पर्धि गुड उदकम्

युक्तेन कोष्ण तोयेन दुर्बलं च उपवासयेत्

भार्गी स्थिरा वचा व्योषैः महास्नेहं विपाचयेत्

किंचिद् उष्णम् विशेषेण स कास हृदयद्रवाम्

मूलानि कुश काशानाम् यष्ट्याह्वं च जले शृतम्

बिल्वं रास्नां यवान् कोलं देवदारुं पुनर्नवाम्

नस्यं क्षीर घृतम् सिद्धं शीतैः इक्षोः तथा रसः

जम्बु आम्र पल्लव उशीर वट शुङ्ग अवरोह जः

तद् क्वाथः वा हिमस् तद्वत् सारिवादि गण अम्बु वा

सर्वाणि अङ्गानि लिम्पेत् च तिल पिण्याक काञ्जिकैः

द्राक्षा रसम् रसं वा इक्षोः गुडूची अम्बु पयो ऽपि वा
तृषि श्रमान् मांस रसम् मन्थं वा स सितम् पिबेत्

दधि पादम् तथा अम्लैः च लाभतः स निषेवितः

बीजपूरक मृद्वीका वट वेतस पल्लवान्

दाडिमं कृष्णलवणं शुण्ठी हिङ्गु अम्लवेतसम्

हन्ति मारुत जाम् छर्दिं सर्पिः पीतं स सैन्धवम्

कृमि घ्नम् औषधं सर्वं कृमि जे हृदय आमये

यष्ट्याह्व शतपाकम् वा महास्नेहं तथा उत्तमम्

हृद् पार्श्व योनि शूलेषु खादेद् गुल्म उदरेषु च

सर्वासु शीतो बाह्य अन्तर् तथा शमन शोधनः

क्षय जायाम् क्षय हितम् सर्वं बृंहणम् औषधम्

प्रायो ऽनिलो रुद्ध गतिः कुप्यति आमाशये गतः

गन्धाः सुगन्धयो गन्ध फल पुष्प अन्न पान जाः

स क्षीरम् माहिषं सर्पिः पित्त हृद् रोग नाशनम्

बलिनो बहु दोषस्य वमतः प्रततं बहु

यथास्वं परिशेषाः च तद् कृताः च तथा आमयाः

यव अन्नम् तीक्ष्ण कवड नस्य लेहान् च शीलयेत्

दिव्य अम्बु शीतं स क्षौद्रम् तद्वद् भौमं च तद् गुणम्

धात्री रसेण वा शीतं पिबेन् मुद्ग दल अम्बु वा

तैलं तन् नावने पाने वस्तौ च विनियोजयेत्

शाम्येत् स कुष्ठ कृमिजित् लवण द्वय तिल्वकैः

रसाः च बृंहणाः शीता विदार्यादिगण अम्बु च

वारुणी दधि मण्डम् वा धान्याम्लं वा पिबेत् तृषि

श्रेयसी शर्करा द्राक्षा जीवक ऋषभक उत्पलैः

हिम अम्बु परिषिक्तस्य पयसा स सिता मधु

दीप्ते ऽग्नौ स द्रव आयामे हृद् रोगे वातिके हितम्

छर्दिं ज्वरम् अतीसारं मूर्छां तृष्णां च दुर्जयाम्

तैलं च लवणैः सिद्धं स मूत्र अम्लम् तथागुणम्

सौवर्चलस्य द्वि पले पथ्या पञ्चाशत् अन्विते

शीतं स मधु तत् च इष्टम् स्वादु वर्ग कृतम् च यत्

कफ घ्नम् अन्नं हृद्यं च रागाः स अर्जक भूस्तृणाः

एतानि एव च वर्ज्यानि हृद् रोगेषु चतुर्षु अपि

शीतेन शीत वीर्यैः च द्रव्यैः सिद्धेन भोजनम्

युक्तो विरेको हृद्यः स्यात् क्रमः शुद्धे च पित्त हा

ततो विरेकं क्रमशो हृद्यं मद्यैः फल अम्बुषु

शुण्ठी वयःस्था लवण कायस्था हिङ्गु पौष्करैः

तस्य अनुलोमनम् कार्यं शुद्धि लङ्घन पाचनैः

भुक्त मात्रस्य सहसा मुखे शीत अम्बु सेचनम्

कुलत्थ धन्व उत्थ रस तीक्ष्ण मद्य यव अशनः

लिह्यान् मरिच चोच एला गो शकृत् रस माक्षिकम्

स एला यवानक कणा यवक्षारात् सुख अम्बुना

स देवदारु अतिविषेभिः चूर्णम् उष्ण अम्बुना पिबेत्

ऊर्ध्वम् एव हरेत् पित्तं स्वादु तिक्तैः विशुद्धिमान्

पित्त जायाम् सिता युक्तः पक्व उदुम्बर जः रसः

व्यक्त सैन्धव सर्पिः वा फल अम्लः वैष्किरो रसः

आतपात् स सितम् मन्थं यव कोल ज सक्तुभिः

कफ जायाम् वमेन् निम्ब कृष्णा पिण्डीत सर्षपैः

रसैः च अनम्ल लवणैः जाङ्गलैर् घृत भर्जितैः

व्योष त्रिलवण आढ्यम् वा सिद्धं वा दाडिम अम्बुना

मुद्ग जाङ्गल जैः अद्यात् व्यञ्जनैः शालि षष्टिकम्

पुष्कर आह्व शठी शुण्ठी बीजपूर जटा अभयाः

सुख उदक अनुपानः च लेहः कफ विकार हा

पाने प्रशस्तं सर्वा च क्रिया रोग आदि अपेक्षया

स्निग्धाः च इह हिताः स्वेदाः संस्कृतानि घृतानि च

विकर्तिका शूल हराः क्वाथः कोष्णः च तद् गुणः

यस्य जीर्णे ऽधिकं स्नेहैः स विरेच्यः फलैः पुनः

मुद्ग आदीनाम् तथा यूषैर् जीवनीय रस अन्वितैः

क्वाथे रोहीतक अश्वत्थ खदिर उदुम्बर अर्जुने

मद्याद् अर्ध जलम् मद्यं स्नातो अम्ल लवणैः युतम्

प्रपौण्डरीक मधुक बिस ग्रन्थि कसेरुकाः

तर्पणो बृंहणो बल्यो वात हृद् रोग नाशनः

हृद् रोगे वात जे तैलं मस्तु सौवीर तक्र वत्

सर्वैः आमात् च तद् हन्त्री क्रिया इष्टा वमनं तथा

पयांसि पथ्य उपहितानि लेहाः छर्दिम् प्रसक्तां प्रशमं नयन्ति

स्निग्धं च भोजनं शुण्ठी दधि दाडिम साधितम्

महा सरित् ह्रद आदीनाम् दर्शन स्मरणानि च

तृष्यन् पूर्व आमय क्षीणः न लभेत जलं यदि

तद्विधैः च गणैः शीतकषायान् स सिता मधून्

मुद्ग उशीर कणा धान्यैः सह वा संस्थितं निशाम्

आरग्वधादि निर्यूहम् शीतं क्षौद्र युतम् पिबेत्

शीत स्नानात् च मद्य अम्बु पिबेत् तृण्मान् गुड अम्बु वा

क्षीरं दधि गुडः सर्पिः औदक आनूपम् आमिषम्
छर्दि प्रसङ्गेण हि मातरिश्वा धातु क्षयात् कोपम् उपैति अवश्यम्
अणवः मात्राः विनाशिन्यः दशार्धानाम् तु याः स्मृताः ताभिः सार्धम् इदम् सर्वम् सम्भवति अनुपूर्वशस्

ततस् स्वयम्भुः भगवन्त् अव्यक्तः व्यञ्जयन् इदम् महाभूत आदि वृत्त ओजाः प्रादुरासीत् तमः नुदः

अध्यापनम् अध्ययनम् यजनम् याजनम् तथा दानम् प्रतिग्रहम् च एव ब्राह्मणानाम् अकल्पयत्

एवम् एतैः इदम् सर्वम् मद् नियोगात् महात्मभिः यथाकर्म तपस् योगात् सृष्टम् स्थावर जङ्गमम्

प्रविभागः तयोः पुनर्

त्रेतायाम् ज्ञानम् उच्यते

तत् अण्डम् अभवत् हैमम् सहस्रांशु सम प्रभम्

सः वै स्पर्श गुणः मतः

घोरे ऽस्मिन् भूत संसारे नित्यं सतत यायिनि

विभजते सूर्यः

एतत् हि मत्तः अधिजगे सर्वम् एष अखिलम् मुनिः

एवम् आचारात् दृष्ट्वा धर्मस्य मुनयः गतिम् सर्वस्य तपसः मूलम् आचारम् जगृहुः परम्

तत् आविशन्ति भूतानि महन्ति सह कर्मभिः मनः च अवयवैः सूक्ष्मैः सर्व भूत कृत् अव्ययम्

चौरिका अनृत मायाभिः धर्मः च अपैति पादशस्

यः असौ अतीन्द्रिय ग्राह्यः सूक्ष्मः अव्यक्तः सनातनः सर्व भूत मयः अचिन्त्यः सः एव स्वयम् उद्बभौ

तस्य कर्म विवेक अर्थम् शेषाणाम् अनुपूर्वशस् स्वायम्भुवः मनुः धीमान् इदम् शास्त्रम् अकल्पयत्

तस्मात् मेध्यतमम् तु अस्य मुखम् उक्तम् स्वयम्भुना

अपः वै नर सूनवः

तमसा बहु रूपेण वेष्टिताः कर्म हेतुना अन्तःसंज्ञाः भवन्ति एते सुख दुःख समन्विताः

तस्य शब्दम् गुणम् विदुः

स्वायम्भुव आद्याः सप्ता एते मनवः भूरि तेजसः स्वे स्वे अन्तरे सर्वम् इदम् उत्पाद्य आपुः चराचरम्

यत् प्राक् द्वादश साहस्रम् उदितम् दैविकम् युगम् तत् एकसप्तति गुणम् मन्वन्तरम् इह उच्यते

सर्वेषाम् तु सः नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक् वेद शब्देभ्यः एव आदौ पृथक् संस्थाः च निर्ममे

तस्याम् सः विराजम् असृजत् प्रभुः

द्विधा कृत्वा आत्मनः देहम् अर्धेन पुरुषः अभवत् अर्धेन नारी

वेद उक्तम् आयुः मर्त्यानाम् आशिषः च एव कर्मणाम् फलन्ति अनुयुगम् लोके प्रभावः च शरीरिणाम्

एवम् सः जाग्रत् स्वप्नाभ्याम् इदम् सर्वम् चराचरम् संजीवयति च अजस्रम् प्रमापयति च अव्ययः

अस्मिन् धर्मः अखिलेन उक्तः गुण दोषौ च कर्मणाम् चतुर्णाम् अपि वर्णानाम् आचारः च एव शाश्वतः

आचारात् विच्युतः विप्रः न वेद फलम् अश्नुते

हिंस्र अहिंस्रे मृदु क्रूरे धर्म अधर्मौ ऋत अनृते यत् यस्य सः अदधात् सर्गे तत् तस्य स्वयम् आविशत्

आचारेण तु संयुक्तः सम्पूर्ण फल भाज् भवेत्

तत् रूप गुणम् उच्यते

एतत् वः अयम् भृगुः शास्त्रम् श्रावयिष्यति अशेषतस्

इदम् यशस्यम् आयुष्यम्

अहर् तत्र उदगयनम्

प्रजानाम् रक्षणम् दानम् इज्या अध्ययनम् एव च क्षत्रियस्य समासतस्

पित्र्ये रात्रि अहनी मासः

लोकानाम् तु विवृद्धि अर्थम् मुख बाहु ऊरु पादात् ब्राह्मणम् क्षत्रियम् वैश्यम् शूद्रम् च निरवर्तयत्

प्रविभागः तु पक्षयोः

त्रिंशत् कलाः मुहूर्तः स्यात्

अहम् प्रजाः सिसृक्षुः तु तपः तप्त्वा सु दुश्चरम् पतीन् प्रजानाम् असृजम् महा ऋषीन् आदितस् दश मरीचिम् अत्रि अङ्गिरसौ पुलस्त्यम् पुलहम् क्रतुम् प्रचेतसम् वसिष्ठम् च भृगुम् नारदम् एव च

ऊर्ध्वम् नाभ्याः मेध्यतरः पुरुषः परिकीर्तितः

शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी

मनः सृष्टिम् विकुरुते चोद्यमानम् सिसृक्षया

चेष्टायै कर्मणाम् अहर्

तेषाम् तु अवयवान् सूक्ष्मान् षण्णाम् अमित ओजसाम् संनिवेश्य आत्म मात्रासु सर्व भूतानि निर्ममे

_ सः देवः जागर्ति तत् एवम् चेष्टते जगन्त्

कर्म आत्मनाम् च देवानाम् सः असृजत् प्राणिनाम् प्रभुः साध्यानाम् च गणम् सूक्ष्मम् यज्ञम् च एव सनातनम्

स्वेद जम् दंश मशकम् यूक मक्षिक मत्कुणम् ऊष्मणः च उपजायन्ते यत् च अन्यत् किंचिद् ईदृशम्

कर्मणाम् च विवेक अर्थम् धर्म अधर्मौ व्यवेचयत् द्वंद्वैः अयोजयत् च इमाः सुख दुःख आदिभिः प्रजाः

यत् एतत् परिसंख्यातम् आदौ एव चतुर्युगम् एतत् द्वादश साहस्रम् देवानाम् युगम् उच्यते

तासु वीर्यम् अवासृजत्