tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
नस्यं मूर्ध विकारान् विद्रधिम् अचिर उत्थितम् अस्र विस्रावः

द्राक्षां विदारीं खर्जूरं मधुकानि शतावरीम्

तत् सिद्ध पूतम् चूर्णस्य पृथक् प्रस्थेन योजयेत्

मधुकं शालिपर्णीं च भागान् त्रि पलिकान् पृथक्

देश काल बल शक्ति अनुरोधात् वैद्य तन्त्र समय उक्ति अविरुद्धाम्

अभिधातृ वशात् किं वा द्रव्य शक्तिः विशिष्यते

वीरां स्वगुप्तां काकोल्यौ यष्टीं फल्गूनि पिप्पलीम्

किं शास्ति शास्त्रम् अस्मिन् इति कल्पयतो अग्निवेश मुख्यस्य

दीर्घिका स्व भवन अन्त निविष्टा पद्म रेणु मधु मत्त विहंगा

कः प्राप्तः कल्य ताम् पथ्याद् ऋते रोहिणिका आदिषु

स्थूलेषु तार्क्ष्यं कृमिषु कृमिघ्नं शोषे सुरा छाग पयः ऽथ मांसम्

मांसं कार्श्यं लशुनः प्रभञ्जनं स्तब्ध गात्र ताम् स्वेदः

याति हालाहल त्वम् तु सद्यो दुर्भाजन स्थितम्

अज्ञात शास्त्र सद्भावान् शास्त्र मात्र परायणान्

उच्चटा चूर्णम् अपि एवम् शतावर्याः च योजयेत्

शर इक्षु कुश काशानाम् विदार्या वीरणस्य च

हृदयम् इव हृदयम् एतत् सर्व आयुर्वेद वाच् मय पयोधेः

एतत् तद् अमृतं साक्षात् जगन्त् आयास वर्जितम्

शिष्य गणस्य पुनर्वसुः आचख्यौ कार्त्स्न्यात् तत्त्वम्

माषान् वा स घृत क्षौद्रान् खादन् गृष्टि पयस् अनुपः

सेव्याः सर्व इन्द्रिय सुखाः धर्म कल्पद्रुम अङ्कुराः

अश्वगन्धाम् अतिबलां आत्मगुप्तां पुनर्नवाम्

गुडमञ्जर्याः खपुरो नस्यात् स्कन्ध अंस बाहु _

उपाय साध्याः सिध्यन्ति न अहेतुः हेतुमान् यतः

इदम् आगम सिद्ध त्वात् प्रत्यक्ष फल दर्शनात्

अष्टाङ्ग वैद्यक महोदधि मन्थनेन यो अष्टाङ्गसंग्रह महा अमृत राशिः आप्तः

न हि उपायम् अपेक्षन्ते सर्वे रोगा न च अन्यथा

क्षीयमाण आमय प्राणाः विपरीताः तथा परे

यद् उक्तं सर्व सम्पत्ति युक्तया अपि चिकित्सया

वृद्धस्य क्षीर घृते मूर्छां शीत अम्बु मारुत छायाः

अभिनिवेश वशात् अभियुज्यते सु भणिते ऽपि न यो दृढ मूढकः

अक्षि आमयेषु त्रिफला गुडूची वातास्र रोगे मथितं ग्रहण्याम्

कस्य अ सिद्धः अग्नि तोय आदिः स्वेद स्तम्भ आदि कर्मणि

विदारी पिप्पली शालि प्रियाल इक्षुरकात् रजः

सो अक्ष मात्रम् अतः खादेत् यस्य रामा शतम् गृहे

नस्यं कवडो मुख जान् नस्य अञ्जन तर्पणानि नेत्र रुजः

देशे शरीरे च न काचिद् अर्तिः अर्थेषु न अल्पः ऽपि मनस् विधानः

नाम् अपि यस्या हृदय उत्सवाय यां पश्यतां तृप्तिः अनाप्त पूर्वा

कासे निदिग्धिका पार्श्व शूले पुष्कर जा जटा

तेन आरोहति वाजी इव कुलिङ्ग इव हृष्यति

माषाणाम् आढकं च एतत् द्वि द्रोणे साधयेद् अपाम्

शास्त्राद् एव गतं सिद्धिं ज्वरे लङ्घन बृंहणम्

विपुल अमल विज्ञान महा मुनि मत अनुगम्

महा सागर गम्भीर संग्रह अर्थ उपलक्षणम्

एतत् हि मृत्यु पाशानाम् अकाण्डे छेदनं दृढम्

स्वयंगुप्ता इक्षुरकयोः बीज चूर्णम् स शर्करम्

कृष्णा धात्री फल रजः स्वरसेन सु भावितम्

स आत्मगुप्ता फलान् क्षीरे गोधूमान् साधितान् हिमान्

सिता घृत पयस् अन्न आशी स नारीषु वृषायते

शर्करायाः तुगायाः च पिप्पल्याः कुडवेन च

धारोष्णेन नरः पीत्वा पयसा रासभायते

पटे सु मार्जितम् भुक्त्वा वृद्धो ऽपि तरुणायते

जागर्ति रात्रिं सकलाम् अखिन्नः खेदयन् स्त्रियः

अथ अतस् वाजीकरणविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

रोग उत्त्रासित भीतानाम् रक्षा सूत्रम् असूत्रकम्

तद् देश काल बलात् विकल्पनीयं यथायोगम्

मधु मुखम् इव स उत्पलम् प्रियायाः कल रणना परिवादिनी प्रिया इव

विष् मूत्र करण आक्षेपौ कस्य संशयितौ यवे

यद् यत् च किंचिद् इष्टं मनसो वाजीकरं तत् तत्

दृश्यन्ते भगवन् केचिद् आत्मवन्तो ऽपि रोगिणः

अल्प सत्त्वस्य तु क्लेशैर् बाध्यमानस्य रागिणः

शरीर क्षय रक्षा अर्थम् वाजीकरणम् उच्यते

धर्म्यं यशस्यम् आयुष्यं लोक द्वय रसायनम्

चन्द्र शुभ्रम् दधि सरम् स सिता षष्टिक ओदनम्

तस्माद् अनल्प फलम् अल्प समुद्यमानाम् प्रीति अर्थम् एतद् उदितं पृथग् एव तन्त्रम्
जीवितं म्रियमाणानां सर्वेषाम् एव न औषधात्

कुलीरशृङ्ग्या यः कल्कम् आलोड्य पयसा पिबेत्

कर्षं मधुक चूर्णस्य घृत क्षौद्र समन्वितम्

न चिकित्सा अचिकित्सा च तुल्या भवितुम् अर्हति

शुद्ध काये यथाशक्ति वृष्य योगान् प्रयोजयेत्

दुःख सह त्वे स्थैर्ये व्यायामो हितः कृच्छ्रे

हित अहित विभागस्य फलं तस्माद् अनिश्चितम्

यः पयस्यां पयस् सिद्धाम् खादेन् मधु घृत अन्विताम्

पाठा अवबोध अनुष्ठानैः अधिगच्छति अतस् ध्रुवम्

यथा एकः च एक शाखः च निरपत्यः तथा नरः

मृत्युर् भवति तन् न एवम् न उपाये ऽस्त्य् अन् उपाय ता

शर्करा मधु सर्पिर्भिः लीढ्वा यो ऽनु पयः पिबेत्

विना अपि क्रियया स्वास्थ्यं गच्छतां षोडश अंशया

इति अग्र्यम् यत् प्रोक्तं रोगाणाम् औषधं शमाय अलम्

अथ चरक विहीनः प्रक्रियायाम् अक्लिन्नः किम् इव खलु करोतु व्याधितानां वराकः

घृतात् चतुर्गुणम् क्षीरं पेष्याणि इमा च आवपेत्

घृत तैल रस क्षीर शर्करा क्षौद्र संयुतान्

गान्धर्व काव्य आदि कथा प्रवीणाः सम स्वभावाः वश गाः वयस्याः

मेदे द्वे द्वे च काकोल्यौ शूर्पपर्ण्यौ शतावरीम्

द्रव्य उपस्थातृ सम्पन्नाः वृद्ध वैद्य मत अनुगाः
उत्तमम् उक्थ्य विग्रहम् गृहीत्वा न स्थालीं प्रत्यभिमृशति

यदि कामयेत अध्वर्युः आत्मानं यज्ञ यशसेन अर्पयेयम् इत्य् एतद् यथासमाम्नातम्

मन्द्रा अभिभूतिः इति भक्ष मन्त्रः

एवं प्रतिप्रस्थाता उत्तराभ्याम् उक्थ्य विग्रहाभ्याम् अ भक्षयन् प्रचरति

यथाचमसं चमसिनो भक्षयन्ति मन्द्रा अभिभूतिः इति

इन्द्राय त्वा इति ब्राह्मणाच्छंसिनो ग्रहण सादनौ भवतः

अच्छावाक चमस मुख्यः तृतीयः

षोडशिनं गृहीत्वा संप्रेष्यत्य् उत्तमांश् चमसान् उन्नय द्रोणकलशं पूतभृत्य् अवनय सर्वं राजानं चमसेषु उन्नय दशाभिः कलशौ मृष्ट्वा न्युब्ज इति

उक्थशा इत्य् आह प्रातःसवनं प्रतिगीर्य

ऐन्द्रो भक्ष मन्त्रः

एतेन शस्त्र याज्यानाम् आनुपूर्व्यं व्याख्यातम्

इन्द्र अग्निभ्याम् त्वा इति अच्छावाकस्य ग्रहण सादनौ भवतः

अग्निः प्रातःसवने पात्व् अस्मान् इत्य् आहुतिं हुत्वा संप्रेष्यति प्रशास्तः प्रसुहि इति

एवम् एव उत्तरेण अनुवाकेन सवने सवने षोडशिनम् अभिगृह्णाति

यो यो मुख्यश् चमसस् तस्मिंस् तस्मिन् संस्रावम् अवनयति

न्युप्य उक्थ्य स्थालीम् षोडशिनं गृह्णात्य् आ तिष्ठ वृत्रहन् रथम् इत्य् एतेन अनुवाकेन उत्तरेण वा

संतिष्ठते प्रातःसवनम्

सर्पत इति आह प्रशास्ता
स ह स्नातः पुण्य गन्धिः भवति

ताम् नग्नाम् न उदीक्षेत

इति वा इति वा मुखम् विपरिधापयेत्

तस्य ह स्नातस्य क्रोधाः श्लाघीयसम् विशन्ते

स ह स्नातः श्लाघीयः अन्येभ्यः श्लाघ्यते

स यत् मृग अजिनानि वस्ते तेन तत् ब्रह्मवर्चसम् अवरुन्द्धे यत् अस्य मृगेषु भवति

स यत् अहर् अहर् आचार्याय कर्म करोति तेन तत् यशः अवरुन्द्धे यत् अस्य आचार्ये भवति

अथ एतत् ब्रह्मचारिणः रूपम् यत् कुमार्याः

तेन तत् रूपम् अवरुन्द्धे यत् अस्य कुमार्याम् भवति

अथ अद्भिः श्लाघमानः न स्नायात्

मृगान् अस्य ब्रह्मवर्चसम् गच्छति आचार्यम् यशः अजगरम् स्वप्नः वराहम् क्रोधः अपः श्लाघा कुमारीम् रूपम् ओषधि वनस्पतीन् पुण्यः गन्धः

तम् ह स्नातम् स्वपन्तम् आहुः स्वपितु मा एनम् बोबुधथ इति

तासाम् पुण्यम् गन्धम् प्रच्छिद्य न उपजिघ्रेत्

स यत् क्रुद्धः वाचा न कंचन हिनस्ति पुरुषात् पुरुषात् पापीयान् इव मन्यमानः तेन तम् क्रोधम् अवरुन्द्धे यः अस्य वराहे भवति

स ह स्नातः ब्रह्मवर्चसी भवति

तानि ह वै अस्य एतानि ब्रह्मचर्यम् उपेत्य उपक्रामन्ति

तेन ताम् श्लाघाम् अवरुन्द्धे या अस्य अप्सु भवति

स यत् सुषुप्सुः निद्राम् निनयति तेन तम् स्वप्नम् अवरुन्द्धे यः अस्य अजगरे भवति
आयुष्कृद् आयुष्पत्नी स्वधावन्तौ गोपा मे स्तं गोपायतं मा

पृथिव्यै स्वाहा

अस्तृतः नाम अहम् अयम् अस्मि

दिवे स्वाहा

सूर्यः मे चक्षुः

वातः प्राणः

उद् आयुर् उद् बलम् उत् कृतम् उत् कृत्याम् उन् मनीषाम् उद् इन्द्रियम्

पृथिव्यै स्वाहा

अन्तरिक्षाय स्वाहा

पृथिवी शरीरम्
रस आदिभ्यः च

आलच् आटचौ बहु भाषिणि

श्रोत्रियं छन्दो ऽधीते

नते नासिकायाः सञ्ज्ञायां टीटच् नाटच् भ्राटचः

उप अधिभ्याम् त्यकन्न् आसन्न आरूढयोः

ब्राह्मणक उष्णिके सञ्ज्ञायाम्

सङ्ख्याया अवयवे तयप्

त्रेः सम्प्रसारणं च

वयसि पूरणात्

वतोर् इथुक्

तेन वित्तश् चुञ्चुप् चणपौ

वाचो ग्मिनिः

रजः कृषि आसुति परिषदः वलच्

पक्षात् तिः

उभाद् उदात्तो नित्यम्

तद् अस्य अस्त्य् अस्मिन्न् इति मतुप्

शालीन कौपीने अधृष्ट अकार्ययोः

कुल्माषाद् अञ्

अनुपद सर्व अन्न अयानयम् बद्धाः भक्षयति नेयेषु

परोवर परम्पर पुत्र पौत्रम् अनुभवति

अंशं हारी

सस्येन परिजातः

रूपाद् आहत प्रशंसयोः यप्

इन्द्रियम् इन्द्र लिङ्गम् इन्द्र दृष्टम् इन्द्र सृष्टम् इन्द्र जुष्टम् इन्द्र दत्तम् इति वा

काण्ड अण्डात् ईरन् नीरचौ

अयः शूल दण्ड अजिनाभ्याम् ठक् ठञौ

अण् च

गाण्डी अजगात् सञ्ज्ञायाम्

तस्य पूरणे डट्

धर्म शील वर्ण अन्तात् च

प्राणि स्थात् आ तः लज् अन्यतरस्याम्

ऊष सुषि मुष्क मधोः रः

केशाद् वो ऽन्यतरस्याम्

अध्याय अनुवाकयोः लुक्

नेर् बिडच् बिरीसचौ

धन हिरण्यात् कामे

सिध्म आदिभ्यः च

साप्तपदीनं सख्यम्

सङ्ख्याया गुणस्य निमाने मयट्

आकर्ष आदिभ्यः कन्

तन्त्राद् अचिर अपहृते

आ प्रपदम् प्राप्नोति

अनुपद्य् अन्वेष्टा

गोषद् आदिभ्यः वुन्

सर्व चर्मणः कृतः ख खञौ

स्वामिन् ऐश्वर्ये

पूर्वात् इनिः

लोम आदि पाम आदि पिच्छ आदिभ्यः श न इलचः

अस् माया मेधा स्रजः विनिः

द्वेस् तीयः

वेः शालच् शङ्कटचौ

दन्त उन्नत उरच्

हस्ताज् जातौ

शत् अन्त विंशतेः च

अर्श आदिभ्यः ऽच्

गोष्ठात् खञ् भूत पूर्वे

सुख आदिभ्यः च

साक्षाद् द्रष्टरि सञ्ज्ञायाम्

थट् च छन्दसि

प्रज्ञा श्रद्धा अर्चा वृत्तिभ्यः णः

धान्यानां भवने क्षेत्रे खञ्

अवात् कुटारच् च

शृङ्खलम् अस्य बन्धनं करभे

मतौ छः सूक्त साम्नोः

सिकता शर्कराभ्याम् च

तत् सर्व आदेः पथि अङ्ग कर्म पत्र पात्रम् व्याप्नोति

षष् कति कतिपय चतुराम् थुक्

स एषां ग्रामणीः

व्रीहि आदिभ्यः च

आगवीनः

पुरुष हस्तिभ्याम् अण् च

शीत उष्णाभ्याम् कारिणि

अहम् शुभमोः युस्

व्रीहि शाल्योः ढक्

प्रमाणे द्वयसच् दघ्नच् मात्रचः

क्षेत्रियच् पर क्षेत्रे चिकित्स्यः

अनुक अभिक अभीकः कमिता

इष्ट आदिभ्यः च

सञ्ज्ञायां मन् माभ्याम्

इनच् पिटच् चिक चि च

छन्दसि परिपन्थि परिपरिणौ पर्यवस्थातरि

अनुगु अलङ्गामी

वर्णाद् ब्रह्मचारिणि

किम् इदम्भ्याम् वो घः

अधिकम्

तद् अस्मिन्न् अधिकम् इति दश अन्तात् डः

अश्वस्य एक अह गमः

अद्यश्वीना अवष्टब्धे

उत्क उन्मनाः

उदराट् ठग् आद्यूने

वात अतिसाराभ्याम् कुक् च

शत सहस्र अन्तात् च निष्कात्

अ तः इनि ठनौ

षष्टि आदेः च अ संख्या आदेः

कम् शम्भ्याम् ब भ युस् ति तु त यसः

विभाषा तिल माष उमा भङ्ग अणुभ्यः

बहु पूग गण सङ्घस्य तिथुक्

वि नञ्भ्याम् ना नाञौ न सह

बल आदिभ्यः मतुब् अन्यतरस्याम्

किमः सङ्ख्या परिमाणे डति च

न अन्तात् अ संख्या आदेः मट्

बहुलं छन्दसि

सम् प्र उदः च कटच्

यद् तद् एतेभ्यः परिमाणे वतुप्

तावतिथं ग्रहणम् इति लुग् वा

ऊर्णाया युस्

अवार पार अत्यन्त अनुकामम् गामी

अध्वनो यत् खौ

स पूर्वात् च

फेनाद् इलच् च

यथामुख संमुखस्य दर्शनः खः

वत्स अंसाभ्याम् काम बले

स्व अङ्गेभ्यः प्रसिते

ज्योत्स्ना तमिस्रा शृङ्गिण ऊर्जस्विन् ऊर्जस्वल गोमिन् मलिन मलीमसाः
अथ उ दक्षिणा संस्थः वै पितृ यज्ञः

अथ यद् उदञ्चः परेत्य गार्हपत्य आहवनीयाः उपतिष्ठन्ते

न इद् यजमानस्य पशून् प्रवृणजानि इति

देव लोकम् एव तत् पितृ लोकात् अभ्युत्क्रामन्ति

अथ यत् पत्नीसंयाजैर् न चरन्ति

तम् एव एतत् उदक् संस्थम् कुर्वन्ति

एतद् संस्थाः वै साकमेधाः

अथ यद् अध्वर्युः पितृभ्यो ददाति

तथा ह अस्य पूर्व पक्षे साकमेधैर् इष्टं भवति

न इद् पत्न्यः प्रवृणजाम इति

तस्माद् एनम् अन्ततो यजति

अथ यद् अप उपस्पृशति तस्य उक्तम् ब्राह्मणम्

न इद् यजमानं प्रवृणजानि इति

अथ यत् सूक्तवाके यजमानस्य नाम न गृह्णाति

एतत् स्विष्टकृतो वै पितरः

अथ उ दक्षिणा संस्थः वै पितृ यज्ञः

पशवो वा इडा

अथ यद् ऋचं जपन्ति स्वस्त्ययनम् एव तत् कुर्वते

तस्माद् अन्तत इष्ट्वा इष्ट्या यजते

पितृ लोकः पितरः

तम् एव एतत् उदक् संस्थम् कुर्वन्ति

अथ यद् अन्तत इष्ट्वा इष्ट्या यजते

पितॄन् एव तत् प्रीणाति

अथ यद् उदञ्चः परेत्य त्र्यम्बकैः चरन्ति

प्रीत्वा एव तद् देवेषु अन्ततस् ऽर्थं वदन्ते

अथ यद् इडाम् उपहूय अवघ्राय न प्राश्नन्ति

अथ यद् अग्निं कव्य वाहनम् अन्ततो यजति

अथ यत् परस्तात् पौर्णमासेन यजते

रुद्रम् एव तत् स्वायां दिशि प्रीणन्ति

देव लोकः वा आदित्यः

अथ यत् पवित्रवति मार्जयन्ते तस्य उक्तम् ब्राह्मणम्
यः आदित्ये सः अतिपुरुषः

यः विद्युति स परम पुरुषः

तम् प्रतिरूपः इति उपासीत

यः आदित्ये स प्रतिरूपः

प्रत्यञ्चि ह एनम् सर्वाणि रूपाणि भवन्ति

अन्वङ् हि एष सर्वाणि रूपाणि

आ ह अस्य एते जायन्ते

स ह एषः अमृतेन परिवृढः मृत्युम् अध्यास्ते अन्नम् कृत्वा

अन्वञ्चि ह एनम् सर्वाणि रूपाणि भवन्ति

तम् सर्व रूपः इति उपासीत

सर्वाणि हि एतस्मिन् रूपाणि

प्रत्यङ् हि एष सर्वाणि रूपाणि

तम् अनुरूपः इति उपासीत

अस्मिन्

अथ एषः एव पुरुषः यः अयम् चक्षुषि

यः विद्युति स सर्व रूपः

सर्वाणि ह अस्मिन् रूपाणि भवन्ति
संवत्सरीणं पय उस्रियायास् तस्य मा अशीत् यातुधानो नृ चक्षः

उत आरब्धान् स्पृणुहि जातवेद ऋष्टिभिर् यातुधानान्

त्वं नो अग्ने अधराद् उदक्तस् त्वं पश्चाद् उत रक्षा पुरस्तात्

हिंस्रं रक्षांस्य् अभि शोशुचानं मा त्वा दभन् यातुधाना नृ चक्षः

प्र अदेवीः मायाः सहते दुरेवाः शिशीते शृङ्गे रक्षोभ्यो विनिक्षे

मन्योर् मनसः शरव्या जायते या तया विध्य हृदये यातुधानान्

अथर्व वत् ज्योतिषा दैव्येन सत्यं धूर्वन्तम् अचितं न्योष

अयः दंष्ट्रः अर्चिषा यातुधानान् उप स्पृश जातवेदः समिद्धः

तस्य अग्ने पृष्टीर् हरसा शृणीहि त्रेधा मूलं यातुधानस्य वृश्च

धृषत् वर्णम् दिवे दिवे हन्तारं भङ्गुरावतः

तम् अर्चिषा स्फूर्जयन् जातवेदः समक्षम् एनम् गृणते नि युङ्धि

प्र पर्वाणि जातवेदः शृणीहि क्रव्यात् क्रविष्णुर् वि चिनोत्व् एनम्

तद् अग्ने चक्षुः प्रति धेहि रेभे शफारुजो येन पश्यसि यातुधानान्

परि त्वा अग्ने पुरं वयं विप्रं सहस्य धीमहि

उभा उभयाविन् उप धेहि दंष्ट्रौ हिंस्रः शिशानो ऽवरं परं च

परा एणान् देवः सविता ददातु परा भागम् ओषधीनां जयन्ताम्

शुचिः पावक ईड्यः

ताभ्यां दुर्हार्दम् अभिदासन्तं किमीदिनं

यो अघ्न्याया भरति क्षीरम् अग्ने तेषां शीर्षाणि हरसा अपि वृश्च

पीयूषम् अग्ने यतमस् तितृप्सात् तं प्रत्यञ्चम् अर्चिषा विध्य मर्मणि

प्रति त्ये ते अजरासस् तपिष्ठा अघ शंसम् शोशुचतो दहन्तु

अग्ने तिग्मेन शोचिषा तपुः अग्राभिः अर्चिभिः

प्रतीचः बाहून् प्रति भङ्ग्धि एषाम्

त्रिर् यातुधानः प्रसितिं त एत्व् ऋतं यो अग्ने अनृतेन हन्ति

इह प्र ब्रूहि यतमः सो अग्ने यातुधानो य इदं कृणोति

यत्र इदानीम् पश्यसि जातवेदस् तिष्ठन्तम् अग्न उत वा चरन्तम्

परा शृणीहि तपसा यातुधानान् परा अग्ने रक्षो हरसा शृणीहि

विषं गवां यातुधाना भरन्ताम् आ वृश्चन्ताम् अदितये दुरेवाः

यज्ञैः इषूः संनममानः अग्ने वाचा शल्याꣳ अशनिभिः दिहानः ताभिः विध्य हृदये यातुधानान्

उत अन्तरिक्षे परि याह्य् अग्ने जम्भैः सं धेह्य् अभि यातुधानान्

उत अन्तरिक्षे पतन्तं यातुधानं तम् अस्ता विध्य शर्वा शिशानः

शिशानो अग्निः क्रतुभिः समिद्धः स नो दिवा स रिषः पातु नक्तम्

रक्षः हणम् वाजिनम् आ जिघर्मि मित्रं प्रथिष्ठम् उप यामि शर्म

सहमूरान् अनु दह क्रव्यादो मा ते हेत्या मुक्षत दैव्यायाः

विषेण भङ्गुरावतः प्रति स्म रक्षसो जहि

प्रत्यञ्चम् अर्चिषा जातवेदो वि निक्ष्व

तीक्ष्णेन अग्ने चक्षुषा रक्ष यज्ञं प्राञ्चं वसुभ्यः प्रणय प्रचेतः

परा अर्चिषा मूरदेवान् शृणीहि परा असुतृपः शोशुचतः शृणीहि

अग्नी रक्षांसि सेधति शुक्र शोचिः अमर्त्यः

परा अद्य देवा वृजिनं शृणन्तु प्रत्यग् एनं शपथा यन्तु सृष्टाः

यः पौरुषेयेण क्रविषा समङ्क्ते यो अश्व्येन पशुना यातुधानः

आ जिह्वया मूरदेवान् रभस्व क्रव्यादो वृष्ट्वा अपि धत्स्व आसन्

वाचास्तेनं शरव ऋच्छन्तु मर्मन् विश्वस्य ऐतु प्रसितिं यातुधानः

अग्ने पूर्वो नि जहि शोशुचान आम अदः क्ष्विङ्कास् तम् अदन्त्व् एनीः

सखा सखायम् अजरो जरिम्ने अग्ने मर्ताꣳ अमर्त्यस् त्वं नः
शासनम् अनिष्टम् उक्त्वा बन्ध वध भयात् अविसृष्टो अपि अपगच्छेत् अन्यथा नियम्येत

प्रयोजनम् इष्टम् अवेक्षेत वा

अर्ध गुण हीनः शासन हरः

उपलब्धस्य उपजापम् उपेयात्

अटवी अन्तपाल पुर राष्ट्र मुख्यैः च प्रतिसंसर्गं गच्छेत्

समाधि मोक्षः दूतस्य कर्म योगस्य च आश्रयः

परेण च उक्तः स्वासां प्रकृतीनां प्रमाणं न आचक्षीत

अनीक स्थान युद्ध प्रतिग्रह अपसार भूमीः आत्मनः परस्य च अवेक्षेत

शासनम् एवं वाच्यः परः स वक्ष्यति एवम् तस्य इदम् प्रतिवाक्यम् एवम् अतिसंधातव्यम् इति अधीयानः गच्छेत्

कार्यस्य असिद्धौ उपरुध्यमानः तर्कयेत् किं भर्तुर् मे व्यसनम् आसन्नं पश्यन् स्वं वा व्यसनं प्रतिकर्तु कामः पार्ष्णिग्राहम् आसारम् अन्तःकोपम् आटविकं वा समुत्थापयितु कामः मित्रम् आक्रन्दं वा व्याघातयितु कामः स्वं वा परतो विग्रहम् अन्तःकोपम् आटविकं वा प्रतिकर्तु कामः संसिद्धं वा मे भर्तुर् यात्रा कालम् अभिहन्तु कामः सस्य पण्य कुप्य संग्रहम् दुर्ग कर्म बल समुद्धानम् वा कर्तु कामः स्व सैन्यानाम् वा व्यायामस्य देश कालौ आकाङ्क्षमाणः परिभव प्रमादाभ्याम् वा संसर्ग अनुबन्ध अर्थी वा माम् उपरुणद्धि इति

उपजापः सुहृद् भेदः गूढ दण्ड अति सारणम्

स्त्रियः पानं च वर्जयेत्

वसेद् अविसृष्टः पूजया न उत्सिक्तः

परस्य एतत् वाक्यम्

सु प्रतिविहित यान वाहन पुरुष परिवापः प्रतिष्ठेत

एष दूत धर्मः इति

एकः शयीत

दुर्ग राष्ट्र प्रमाणम् सार वृत्ति गुप्ति छिद्राणि च उपलभेत

कृत्य पक्ष उपजापम् अकृत्य पक्षे गूढ प्रणिधानम् राग अपरागौ भर्तरि रन्ध्रं च प्रकृतीनां तापस वैदेहक व्यञ्जनाभ्याम् उपलभेत तयोर् अन्तेवासिभिः चिकित्सक पाषण्ड व्यञ्जन उभय वेतनैः वा

बन्धु रत्न अपहरणम् चार ज्ञानम् पराक्रमः

परेषु बलि त्वम् न मन्येत

पर अधिष्ठानम् अनुज्ञातः प्रविशेत्

प्रेषणं संधि पाल त्वम् प्रतापो मित्र संग्रहः

शासनं च यथा उक्तम् ब्रूयात् प्राण आबाधे ऽपि दृष्टे

स्व दूतैः कारयेद् एतत् पर दूतान् च रक्षयेत्

तेषाम् अन्तावसायिनो ऽप्य् अ वध्याः किम् अङ्ग पुनर् ब्राह्मणाः

तं ब्रूयात् दूत मुखाः हि राजानः त्वं च अन्ये च
बभ्रोर् अर्जुन काण्डस्य यवस्य ते पलाल्या तिलस्य तिल पिञ्ज्या

वीरुत् क्षेत्रिय नाशनी अप क्षेत्रियम् उच्छतु

उद् अगातां भगवती विचृतौ नाम तारके

वीरुत् क्षेत्रिय नाशनी अप क्षेत्रियम् उच्छतु

अप इयम् रात्र्य् उच्छत्व् अप उच्छन्तु अभिकृत्वरीः

वीरुत् क्षेत्रिय नाशनी अप क्षेत्रियम् उच्छतु

नमस् ते लाङ्गलेभ्यो नम ईषा युगेभ्यः

वि क्षेत्रियस्य मुञ्चताम् अधमं पाशम् उत्तमम्
बाहु प्रस्पन्दित हरम् जनयति अवबाहुकम्

उरः च उत्क्षिप्यते तत्र कन्धरा च अवमृद्यते

तेभ्यो अन्य दोष पूर्णेभ्यः प्राप्य वा आवरणम् बली

हनुस्रंसः स तेन स्यात् कृच्छ्रात् चर्वण भाषणम्

अंस मूल स्थितः वायुः सिराः संकोच्य तत्रगाः

गर्भ पात समुत्पन्नः शोणित अतिस्रव उत्थितः

करोति जृम्भां दशनं दशनानां कफ उद्वमम्

स्तम्भन आक्षेपण स्वाप संधि आकुञ्चन कम्पनम्

सर्व अङ्ग संश्रयः तोद भेद स्फुरण भञ्जनम्

अन्तर् धनुः इव अङ्गम् च वेगैः स्तम्भं च नेत्रयोः

पार्श्वयोर् वेदनां वाक्य हनु पृष्ठ शिरस् ग्रहम्

रुक् पादे विषम न्यस्ते श्रमाद् वा जायते यदा

गुरु अङ्गम् च अति _ स्तब्धं मुष्टि दण्ड हत उपमम्

तद्वद् गर्भस्य शुक्र स्थः सिरासु आध्मान रिक्त ते

वाच् वाहिनी सिरा संस्थः जिह्वां स्तम्भयते ऽनिलः

गृहीत्वा अर्धम् तनोर् वायुः सिराः स्नायूर् विशोष्य च

वायुर् विवृद्धस् तैस् तैः च वातलैः ऊर्ध्वम् आस्थितः

परकीयौ इव गुरू स्याताम् अति भृश व्यथौ

रक्ते तीव्रा रुजः स्वापं तापं रागं विवर्ण ताम्

जीर्ण अजीर्णे तथा आयास संक्षोभ स्वप्न जागरैः

वक्रीकरोति वक्त्र अर्धम् उक्तं हसितम् ईक्षितम्

मल रोध अश्म वर्ध्म अर्शस् त्रिक पृष्ठ कटि ग्रहम्

स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूपः प्रजापतिः

चरन् स्रोतःसु रिक्तेषु भृशं तानि एव पूरयन्

प्रसारण आकुञ्चनयोः प्रवृत्तिं च स वेदनाम्

सक्थि उत्क्षेपम् निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते

शिरसा भार हरणात् अति हास्य प्रभाषणात्

तम् आहुः अर्दितम् केचिद् एकायामम् अथ अपरे

स्रष्टा धाता विभुर् विष्णुः संहर्ता मृत्युः अन्तकः

ध्यान अङ्गमर्द स्तैमित्य तन्द्रा छर्दि अरुचि ज्वरैः

व्रणं मर्म आश्रितम् प्राप्य समीरण समीरणात्

जिह्वा अति लेखनात् शुष्क भक्षणात् अभिघाततः

अरूंषि अन्नस्य विष्टम्भम् अरुचिं कृश ताम् भ्रमम्

धातु क्षय करैः वायुः कुप्यति अति निषेवितैः

वायुः कट्यां स्थितः सक्थ्नः कण्डराम् आक्षिपेद् यदा

कृच्छ्राद् उच्छ्वसिति स्तब्ध स्रस्त मीलित दृश् ततः

अस्थि स्थः सक्थि संधि अस्थि शूलम् तीव्रं बल क्षयम्

तदा स्कभ्नाति तेन ऊरू स्तब्धौ शीतौ अचेतनौ

तद् अदुष्टौ प्रयत्नेन यतितव्यम् अतः सदा

स श्लेष्म मेदस् पवनम् आमम् अत्यर्थ संचितम्

सर्व अर्थ अनर्थ करणे विश्वस्य अस्य एक कारणम्

आक्षिपेत् परितो गात्रं धनुस् वत् च अस्य नामयेत्

विषमाद् उपधानात् च कठिनानां च चर्वणात्

गते वेगे भवेत् स्वास्थ्यं सर्वेषु आक्षेपकेषु च

गन्ध अज्ञानम् स्मृतेर् मोहस् त्रासः सुप्तस्य जायते

शुद्ध वात हतः पक्षः कृच्छ्र साध्यतमः मतः

पादयोः कुरुते दाहं पित्त असृज् सहितः ऽनिलः

वात पूर्ण दृति स्पर्शम् शोफं संधि गतः ऽनिलः

दन्त चालः स्वर भ्रंशः श्रुति हानिः क्षव ग्रहः

यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धो ऽभ्येति मुहुर् मुहुः

कलायखञ्जं तं विद्यान् मुक्त संधि प्रबन्धनम्

निष्ठीवः पार्श्वतो यायाद् एकस्य अक्षिणस् निमीलनम्

तत्र पक्वाशये क्रुद्धः शूल आनाह अन्त्र कूजनम्

जत्रोः ऊर्ध्वम् रुजा तीव्रा शरीर अर्धे ऽधरे ऽपि वा

आमाशये तृष् वमथु श्वास कास विषूचिकाः

तृष्यतः पाण्डु गात्रस्य व्रणायामः स वर्जितः

प्रत्येकं पञ्चधा चारो व्यापारः च इह वैकृतम्

संयुतौ पाद सदन कृच्छ्र उद्धरण सुप्तिभिः

कम्पते गमन आरम्भे खञ्जन्न् इव च याति यः

कुपितो हनु मूल स्थः स्रंसयित्वा अनिलः हनू

विशेषतः चङ्क्रमिते पाददाहं तम् आदिशेत्

असाध्यं हत सर्व ईहम् दण्ड वत् दण्डकं मरुत्

बाह्यायामं धनुःष्कम्भं ब्रुवते वेगिनं च तम्

दन्तेषु आस्ये च वैवर्ण्यं प्रस्वेदः स्रस्त गात्र ता

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

एकाङ्गरोगं तं केचिद् अन्ये पक्षवधं विदुः

करोति अधरकाये च तांस् तान् कृच्छ्रान् उपद्रवान्

तस्य उक्तम् दोषविज्ञाने कर्म प्राकृत वैकृतम्

तदा खञ्जो भवेज् जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर् द्वयोः अपि
ततो ऽस्य कम्पते मूर्धा वाच् सङ्गः स्तब्ध नेत्र ता

अदुष्ट दुष्टः पवनः शरीरस्य विशेषतः

बाहु चेष्टा अपहरणा विश्वाची नाम सा स्मृता

उत्त्रास वक्त्र क्षवथोः खर कार्मुक कर्षणात्

करोति विवृत आस्य त्वम् अथवा संवृत आस्य ताम्

पार्ष्णिं प्रति अङ्गुलीनाम् या कण्डरा मारुत अर्दिता

व्याप्नोति सकलं देहं जत्रुः आयम्यते तदा

जिह्वास्तम्भः स तेन अन्न पान वाक्येषु अनीश ता

हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां च प्रसुप्त वत्

मज्ज स्थः ऽस्थिषु सौषिर्यम् अस्वप्नं संततां रुजम्

ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षः च स्थूलः क्रोष्टुक शीर्ष वत्

अभिभूय इतरम् दोषम् ऊरू चेत् प्रतिपद्यते

पक्षम् अन्यतरं हन्ति संधि बन्धान् विमोक्षयन्

अथ अतस् वातव्याधिनिदानं व्याख्यास्यामः

कृत्स्नो अर्ध कायः तस्य स्याद् अ कर्मण्यः विचेतनः

तस्य उच्यते विभागेन स निदानम् स लक्षणम्

मांस मेदस् गतः ग्रन्थींस् तोद आढ्यान् कर्कशान् श्रमम्

विश्वाची गृध्रसी च उक्ता खल्लिस् तीव्र रुजा अन्विते

श्रोत्र आदिषु इन्द्रिय वधम् त्वचि स्फुटन रूक्ष ते

पादहर्षः स विज्ञेयः कफ मारुत कोप जः

अधः प्रतिहतो वायुर् व्रजन्न् ऊर्ध्वं हृद् आश्रिताः

समासाद् व्यासतो दोषभेदीये नाम धाम च

तद् स्थः स्नाव स्थितः कुर्याद् गृध्रसी आयाम कुब्ज ताः

रक्तम् आश्रित्य पवनः कुर्यान् मूर्ध धराः सिराः

कपोत इव कूजेत् च निःसंज्ञः सो ऽपतन्त्रकः

तलं प्रत्यङ्गुलीनां या कण्डरा बाहु पृष्ठात्

स एव च अपतान आख्यः मुक्ते तु मरुता हृदि

व्यायच्छन्ति तनुं दोषाः सर्वाम् पाद मस्तकम्

नाडीः प्रविश्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयन्

मन्ये संस्तभ्य वातो अन्तरा आयच्छन् धमनीर् यदा
तस्य वै दुहिता ब्रह्मन् देवहूती इति विश्रुता

न एतत् बत अधीशैः पदं ते ईप्सितम् यन् मायया नस् तनुषे भूत सूक्ष्मम्

यथाधर्मं जुगुपतुः सप्त द्वीपवतीम् महीम्

तथा एव हरिणैः क्रोडैः श्वाविध् गवय कुञ्जरैः

ऋषिर् उवाच

विदित्वा तव चैत्यं मे पुरा एव तत्

ये मायया ते हतमेधसस् त्वद् पाद अरविन्दम् भव सिन्धु पोतम्

तं त्वा अनुभूत्या उपरत क्रिया अर्थम् स्व मायया वर्तित लोकतन्त्रम्

प्रांशुं पद्म पलाश अक्षम् जटिलं चीर वाससम्

सुपर्ण पक्ष उपरि रोचमानः

कदम्ब चम्पक अशोक करञ्ज बकुल आसनैः

तव क्षेत्रे देवहूत्यां प्रणेष्ये तत्त्व संहिताम्

रुचिर् यो भगवान् ब्रह्मन् दक्षो वा ब्रह्मणः सुतः

पुण्यं शिवामृत जलम् महा ऋषि गण सेवितम्

अथ अपि पृच्छे त्वां वीर यद् अर्थम् त्वम् इह आगतः

सपर्यया पर्यगृह्णात् प्रतिनन्द्य अनुरूपया

एवं तम् अनुभाष्य अथ भगवान् प्रत्यञ्चम् अक्षजः

मैत्रेय उवाच

भगवत् रचिताः राजन् बत दस्युभिः

यद् अर्थम् आत्म नियमैः त्वया एव अहम् समर्चितः

शयाने त्वयि लोको ऽयं दस्यु ग्रस्तः विनङ्क्ष्यति

रूपाणि स्थान आधत्से तस्मै शुक्लाय ते नमः

वीर्ये त्वदीये ऋषय आधास्यन्त्य् अञ्जसा आत्मनः

प्रजापतेस् ते वचसा अधीशैः तन्त्या लोकः किल अयम् काम हतः ऽनुबद्धः

निरीक्षतस् तस्य ययाव् अशेष सिद्ध ईश्वर अभिष्टुत सिद्ध मार्गः

वधाय च असताम् यस् त्वं हरेः शक्तिर् हि पालिनी

यस्मिन् भगवतो नेत्रान् न्यपतन्न् अश्रु बिन्दवः

तथा स च अहम् परिवोढु कामः समान शीलाम् गृहमेध धेनुम्

सरस्वत्यां तपस् तेपे सहस्राणां समा दश

उपेयिवान् मूलम् अशेष मूलम् दुराशयः कामदुघा अङ्घ्रिपस्य

त्वं च सम्यग् अनुष्ठाय निदेशं म उशत्तमः

नमाम्य् अभीक्ष्णं नमनीय पाद सरोजम् अल्पीयसि काम वर्षम्

नूनं चङ्क्रमणं देव सतां संरक्षणाय ते

स्निग्ध नील अलक व्रात वक्त्र अब्जम् विरजो ऽम्बरम्

लोकांश् च लोक अनुगतान् पशूंश् च हित्वा श्रितास् ते चरण आतपत्रम्

विकर्षन् बृहतीं सेनां पर्यटस्य् अंशुमान् इव

आकर्णयन् पत्त्ररथ इन्द्र पक्षैः उच्चारितं स्तोमम् उदीर्ण साम्

स्व सैन्य चरण क्षुण्णम् वेपयन् मण्डलं भुवः

न वै जातु मृषा एव स्यात् प्रजाध्यक्ष मद् अर्हणम्

ससर्ज कतिधा वीर्यं तन् मे शुश्रूषवे वद

उपसंश्रित्य मलिनं यथार्हणम् असंस्कृतम्

किरीटिनं कुण्डलिनं शङ्ख चक्र गदा धरम्

स तं विरजम् अर्क आभम् सित पद्म उत्पल स्रजम्

गोपुच्छैर् हरिभिर् मर्कैर् नकुलैर् नाभिभिर् वृतम्

कुन्द मन्दार कुटजैः चूत पोतैः अलंकृतम्

षष् नेमि अनन्त छदि यत् त्रि नाभि कराल स्रोतः जगद् आच्छिद्य धावत्

न अति क्षामम् भगवतः स्निग्ध अपाङ्ग अवलोकनात्

सृजस्य् अदः पासि पुनर् ग्रसिष्यसे यथा ऊर्णनाभिः भगवन् स्व शक्तिभिः

प्रविश्य तत् तीर्थ वरम् आदिराजः सह आत्मजः

तद् व्याहृत अमृत कला पीयूष श्रवणेन च

भवद्विधेष्व् अतितरां मयि संगृभित आत्मनाम्

श्वेत उत्पल _ मनस् स्पर्श स्मित ईक्षणम्

गीर्भिस् त्व् अभ्यगृणात् प्रीति स्वभाव आत्मा कृताञ्जलिः

तावत् प्रसन्नो भगवान् पुष्कराक्षः कृते युगे

कृत्वा दयां च जीवेषु दत्त्वा च अभयम् आत्मवान्

तद् वयं निर्व्यलीकेन प्रतिपद्यामहे हृदा

श्री भगवन्त् उवाच

सम्प्रपेदे हरिं भक्त्या प्रपन्न वरदा अशुषम्

समाहितं ते हृदयं यत्र इमान् परिवत्सरान्

ततः समाधि युक्तेन क्रिया योगेन कर्दमः

मत्त बर्हि नट आटोपम् आह्वयत् मत्त कोकिलम्

अहं च लोक अनुगतः वहामि बलिं च शुक्ल अनिमिषाय तुभ्यम्

यथा ससर्ज भूतानि लब्ध्वा भार्यां च मानवीम्

यद् दर्शनं जन्मभिर् ईड्य सद्भिर् आशासते योगिनो रूढ योगाः

न यदा रथम् आस्थाय जैत्रं मणि गण अर्पितम्

आरोप्य स्वां दुहितरं स भार्यः पर्यटन् महीम्

स च इह विप्र राजर्षिर् महिष्या शतरूपया

प्रजाः सृज इति भगवान् कर्दमो ब्रह्मना उदितः

पुण्य द्रुम लता जालैः कूजत् पुण्य मृग द्विजैः