tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तद् उक्तम् ऋषिणा

ऋत स्पृशम् इति सत्यं वै वाग् ऋचा स्पृष्टा

तद् वा इदं बृहती सहस्रम् सम्पन्नं तस्य वा एतस्य बृहती सहस्रस्य सम्पन्नस्य एकादश आनुष्टुभाम् शतानि भवन्ति पञ्चविंशतिश् च अनुष्टुभः आत्तं वै भूयसा कनीयः

तद् एतत् पुष्पं फलं वाचो यत् सत्यं स ह ईश्वरः यशस्वी कल्याण कीर्तिः भवितोः पुष्पं हि फलं वाचः सत्यं वदति

तस्यै यद् उपांशु स प्राणो ऽथ यद् उच्चैस् तत् शरीरम् तस्मात् तत् तिर इव तिर इव ह्य् अशरीरम् अशरीरो हि प्राणो ऽथ यद् उच्चैस् तच् छरीरं तस्मात् तद् आविर् आविर् हि शरीरम्

अथ एतत् पूर्णम् अभ्यात्मं यन् न इति

तस्मात् काल एव दद्यात् काले न दद्यात् तत् सत्य अनृते मिथुनीकरोति तयोर् मिथुनात् प्रजायते भूयान् भवति

यो वै तां वाचं वेद यस्या एष विकारः स संप्रतिवित्

स यत् सर्वं न इति ब्रूयात् पापिका अस्य कीर्तिर् जायेत सा एनम् तत्र एव हन्यात्

अकारो वै सर्वा वाक् सा एषा स्पर्श ऊष्मभिः व्यज्यमाना बह्वी नाना रूपा भवति

पराग् वा एतद् रिक्तम् अक्षरं यद् एतद् ओ३म् इति तद् यत् किञ्च ऊम् इत्य् आह अत्र एव अस्मै तद् रिच्यते स यत् सर्वम् ॐ कुर्याद् रिञ्च्याद् आत्मानं स कामेभ्यो न अलम् स्यात्

नव स्रक्तिम् इति बृहती संपद्यमाना नव स्रक्तिः

अथ एतत् मूलं वाचो यद् अनृतं तद् यथा वृक्ष आविस् मूलः शुष्यति स उद्वर्तत एवम् एव अनृतम् वदन्न् आविस् मूलम् आत्मानं करोति स शुष्यति स उद्वर्तते

इन्द्रात् परि तन्वं मम इति तद् यद् एव एतत् बृहती सहस्रम् अनुष्टुभ् सम्पन्नम् भवति तस्मात् तद् ऐन्द्रात् प्राणाद् बृहत्यै वाचम् अनुष्टुभं तन्वं संनिर्मिमीते

ऋग् गाथा कुम्ब्या तन् मितं यजुर् निगदो वृथावाक् तद् अमितं साम अथ उ यः कश् च गेष्णः सः स्वर ओ३म् इति सत्यं न इति अनृतम्

तस्माद् अनृतं न वदेद् दयेत त्व् एनेन
मनसा एव अस्य अन् अपप्रोषितम् भवति इति ह तत् उवाच

प्राणः वाव भुवनेषु जागरः

मनः इति ह उवाच

मनः वाव भुवनेषु जविष्ठम्

अथ ह एनम् उपजगौ

यत् अग्नीन् आधाय अथ अपप्रवसति कथम् अस्य अन् अपप्रोषितम् भवति इति

प्राणे एव अस्य सा हुता आहुतिः भवति

तस्मात् आहुः प्राणः अग्निहोत्रम् इति

स ह उवाच वाजसनेयः

यत् स दूरं परेत्य अथ तत्र प्रमाद्यति कस्मिन् सा अस्य हुता आहुतिः गृहे याम् अस्य जुह्वति इति

स ह उवाच वाजसनेयः यः जविष्ठः भुवनेषु स विद्वान् प्रवसन् विदे तथा तत् अस्य काव्यम् तथा संततः अग्निभिः इति

प्राणः इति ह उवाच

यो जागार भुवनेषु स विद्वान् प्रवसन् विदे तस्मिन् सा अस्य हुता आहुतिः गृहे याम् अस्य जुह्वति इति
त्रिणवम् उपयन्ति

स उव् एव अ ब्राह्मणः चतुस्त्रिंशत् रात्रः

द्वाव् एकविंशाव् उपयन्ति

चतुरश् चतुष्टोमान् स्तोमान् उपयन्ति

ज्योतिः अतिरात्रः

अथ त्रयस्त्रिंशत् रात्रः

त्रयः पञ्चाहाः

अथ अतिरात्रः

अथ अतिरात्रः

पृष्ठ्यः षडहः

चतुर्विंशम् उपयन्ति

अथ अतिरात्रः

त्रिवृतम् अग्निष्टुतम् उपयन्ति

अतिरात्रः

चतुर्विंशात् पृष्ठान्य् उपयन्ति

एकविंशम् उपयन्ति

अथ त्रिंशत् रात्रः

विश्वजित् सर्व पृष्ठः ऽतिरात्रः

स्तोमानां संपत्त्यै प्रभवाय

एकः पञ्चाहः

त्रिवृतो ऽधि त्रिवृतम् उपयन्ति

अथ द्वात्रिंशत् रात्रः

दशमं च अहर् अतिरात्रं च महाव्रतं व्यवदधाति

त्रिणवम् उपयन्ति

ज्योतिर् गौर् आयुर् इति नव त्रि अहाः

सप्तदशम् उपयन्ति

प्रत्यङ् त्रि अहः

अथ अतिरात्रः
न इति अब्रवीत् स्वसा वै मम त्वम् असि

सा द्वितीयां वित्त्वा न्यप्लवत

तद् यत् सा च अमः च तत् साम्नः साम त्वम्

स ऊर्मिर् ऊर्मिम् अस्कन्दत्

अन्यत्र मिथुनम् इच्छस्व इति

आपो वा इदम् अग्रे महत् सलिलम् आसीत्

सा इयम् ऋग् इदं साम अभ्यप्लवत

सा पराप्लवत मिथुनम् इच्छमाना

अथ वा अहम् अमो अस्मि इति

एष एव तद् अजायत

असौ वा आदित्यः पश्यतः

स्त्री स्म एव अग्रे संचरती इच्छन्ती सलिले पतिम्

सा तृतीयां वित्त्वा न्यप्लवत

तद् एष श्लोकः

अथ यद् द्वे अपासेधत् तस्माद् द्वयोर् न कुर्वन्ति

समाः सहस्रं सप्ततीस् ततो ऽजायत पश्यत इति

सो ऽब्रवीद् अत्र वै मा उद्यंस्यथ इति

सा अब्रवीत् न वै तं विन्दामि येन सम्भवेयम्

सा वै द्वितीयाम् इच्छस्व इति अब्रवीन् न वै मा एका उद्यंस्यसि इति

ततो हिरण्मयौ कुक्ष्यौ समभवतां ते एव ऋक् सामे

ता अब्रवीत् पुनीध्वं न पूता वै स्थ इति

तृतीयाम् इच्छस्व एव इति अब्रवीन् न उ वाव मा द्वे उद्यंस्यथ इति

स यद् एकया अग्रे समवदत तस्माद् एकर्चे साम

सा अहम् अस्मि इति अब्रवीत्

अथ यत् तिसृभिः समपादयत् तस्माद् उ तृचे साम
तान् उभयान् अन्तरेण रुदन्त्य् आसांचक्रे

य आरट्टान् वा गान्धारान् वा सौवीरान् वा करस्करान् वा कलिङ्गान् वा गच्छति

सा स्त्री सती पुत्रान् जनयांचकार

प्रियं तव एतत् इति

तेभ्यो ह इन्द्रः समदं दधौ

तं ह तत्र एव स्त्रियं चकार

तस्माद् आहुः स्त्रियाः पुत्राः प्रेयांसो भवन्ति इति

यान् एव भगव स्त्री सत्य् अध्यगमम् इति ह उवाच

स ह स्विन्न उदकम् अभ्यवेयाय

एवं वै मम तद् अप्रियम् आसीद् यन् मा यज्ञ क्रतोः अन्तरायो वृणीष्व नु यतरे ते पुत्रा जीवेयुर् इति

स एतस्मिन्न् एव पूर्वपक्षे चतुष्टोमेन अग्निष्टोमेन यजेत पुरा भ्रेषात् शान्त्यै

सा ह एतत् एव राष्ट्रम् अभ्यारुरोह

तां ह उवाच सुदेवला३ इति

सा सुदेवला नाम आस

ते हता विदृढाः शिश्यिरे

स यदि सर्वश एव पाप कृत् मन्येत चतुष्टोमेन अग्निष्टोमेन यजेत

ताम् उ ह अभ्युपेयाय

भगव इति

तेन ह एतेन ऋतुपर्णः भाङ्गाश्विन ईजे शफालानां राजा

तं ह इन्द्रः अनुख्याय एव ईक्षांचक्रे ऽहम् उ त्वा तद् यातये यन् मा यज्ञ क्रतोः अन्तराय इति

अथ उ ह इन्द्रः आजगाम
तिल वत्साः ऊर्जम् अस्मै दुहाना विश्वाहा सन्त्व् अन् अपस्फुरन्तीः

वृषा मतीनां पवते विचक्षणः सूरो अह्नां प्रतरीता उषसाम् दिवः

इह एधि वीर्यवत्तरो वयोधा अ पराहतः

जुहु द्यां गच्छ यजमानेन साकं स्रुवेण वत्सेन दिशः प्रपीनाः सर्वा धुक्ष्व अ हृणीयमानः

दक्षिणाग्निष् टे तपतु शर्म वर्म उत्तरतस् मध्यतो अन्तरिक्षाद् दिशः दिशः अग्ने परि पाहि घोरात्

अपूपवान् अपवांश् चरुर् आ इह सीदतु

पृथिवीं त्वा पृथिव्याम् आ वेशयामि देवो नो धाता प्र तिरात्य् आयुः

स्वधा वः पितरः

स बिभर्ति पितरं पितामहान् प्रपितामहान् बिभर्ति पिन्वमानः

परा यात पितरः सोम्यासो गम्भीरैः पथिभिः पूर्याणैः

शृतं कृण्वन्त इह मा अव चिक्षिपन्

आ यात पितरः सोम्यासो गम्भीरैः पथिभिः पितृयाणैः

शम् अग्ने पश्चात् तप शं पुरस्ताच् छम् उत्तराच् छम् अधरात् तप एनम्

तीर्थैस् तरन्ति प्रवतो महीर् इति यज्ञ कृतः सु कृतः येन यन्ति

स्वर्गं यतः पितुर् हस्तं निर् मृड्ढि दक्षिणम्

आ इयम् अगन् दक्षिणा भद्रतो नो अनेन दत्ता सु दुघा वयोधाः

ते ते सन्तु स्वधावन्तो मधुमन्तो घृतश्चुतः

आसद्य अस्मिन् बर्हिषि मादयध्वम् अनमीवा इष आ धेह्य् अस्मे

यूयम् अग्ने शंतमाभिस् तनूभिर् ईजानम् अभि लोकं स्वर्गम्

अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नमः

अक्षितिं भूयसीम्

तां वै यमस्य राज्ये अ क्षिताम् उप जीवति

परा परैता वसु विद् वो अस्त्व् अधा मृताः पितृषु सं भवन्तु

महिमानम् अग्नेर् विहितस्य ब्रह्मणा समङ्गः सर्व उप याहि शग्मः

यद् घ सा ते पनीयसी समिद् दीदयति द्यवि

पुरोगवा ये अभिषाचो अस्य ते त्वा वहन्ति सु कृताम् उ लोकम्

इदं पितृभ्यः प्र भरामि बर्हिर् जीवं देवेभ्य उत्तरं स्तृणामि

अभ्य् एनं भूम ऊर्णुहि

यं ते मन्थं यम् ओदनं यन् मांसं निपृणामि ते

सरस्वति या स रथम् ययाथ उक्थैः स्वधाभिर् देवि पितृभिर् मदन्ती

ये अस्माकं पितरस् तेषां बर्हिर् असि

त्वेषस् ते धूम ऊर्णोतु दिवि षं छुक्र आततः

कोशं दुहन्ति कलशं चतुर् बिलम् इडां धेनुं मधुमतीं स्वस्तये

अस्तोषत स्व भानवः विप्रा यविष्ठा ईमहे

अपूपवान् द्रप्सवांश् चरुर् आ इह सीदतु

सम् इन्धते अमर्त्यं हव्यवाहं घृत प्रियम्

तेभिर् याहि पथिभिः स्वर्गं यत्र आदित्याः मधु भक्षयन्ति तृतीये नाके अधि वि श्रयस्व

मेध्यः अभूः

अस्माद् एतम् अघ्न्यौ तद् वशीयो दातुः पितृष्व् इहभोजनौ मम

चन्द्रमा अप्स्व् अन्तर् आ सुपर्णो धावते दिवि

अस्मांस् ते ऽनु वयं तेषां श्रेष्ठा भूयास्म

समानं योनिम् अनु संचरन्तं द्रप्सम् जुहोम्य् अनु सप्त होत्राः

इह एव एधि धन सनिः इहचित्त इहक्रतुः

तद् आ रोह पुरुष मेध्यो भवन् प्रति त्वा जानन्तु पितरः परेतम्

सहस्र धारम् शत धारम् उत्सम् अक्षितं व्यच्यमानं सलिलस्य पृष्ठे

असौ हा इह ते मनः ककुत्सलम् इव जामयः

यास् ते धाना अनुकिरामि तिल मिश्राः स्वधावतीः

अश्वा भूत्वा पृष्टि वाहः वहाथ यत्र देवैः सधमादं मदन्ति

ऋतस्य पन्थाम् अनु पश्य साध्व् अङ्गिरसः सु कृतः येन यन्ति

ऊर्जं मदन्तीम् अदितिं जनेष्व् अग्ने मा हिंसीः परमे व्योमन्

प्राणः सिन्धूनां कलशाꣳ अचिक्रदद् इन्द्रस्य हार्दिम् आविशन् मनीषया

द्रप्सश् चस्कन्द पृथिवीम् अनु द्याम् इमं च योनिम् अनु यश् च पूर्वः

लोक कृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुत भागाः इह स्थ

तास् ते सन्तु उद्भ्वीः प्रभ्वीस् तास् ते यमो राजा अनु मन्यताम्

इदं पूर्वम् अपरं नियानं येना ते पूर्वे पितरः परेताः

इदं कसाम्बु चयनेन चितं तत् सजाता अव पश्यत इत

धाना धेनुर् अभवद् वत्सो अस्यास् तिलो ऽभवत्

एनीर् धाना हरिणीः श्येनीर् अस्य कृष्णा धाना रोहिणीर् धेनवस् ते

नमः वः पितरः

नमः वः पितरः यत् स्योनम् तस्मै

अग्निर् होता अध्वर्युः टे बृहस्पतिर् इन्द्रो ब्रह्मा दक्षिणतस् ते अस्तु

न वो हिरण्य नेमयः पदं विन्दन्ति विद्युतो वित्तं मे अस्य रोदसी

ते ते सन्तु स्वधावन्तो मधुमन्तो घृतश्चुतः
वैश्वानरे हविर् इदं जुहोमि साहस्रं शत धारम् उत्सम्

आ रोहत जनित्रीं जातवेदसः पितृ यानैः सं व आ रोहयामि

गात्राणि ते ब्रह्मणा कल्पयामि

लोक कृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुत भागाः इह स्थ

पूर्वो अग्निष् ट्वा तपतु शं पुरस्ताच् छं पश्चात् तपतु गार्हपत्यः

अपूपवान् रसवांश् चरुर् आ इह सीदतु

ये च जीवा ये च मृता ये जाता ये च यज्ञियाः

अत्र अधुः यजमानाय लोकं दिशो भूतानि यद् अकल्पयन्त

तस्मै प्र भाति नभसो ज्योतिषीमान्त् स्वर्गः पन्थाः सु कृते देव यानः

इदं हिरण्यं बिभृहि यत् ते पिता अबिभर् पुरा

स्वर्गा लोका अमृतेन विष्ठा इषम् ऊर्जं यजमानाय दुह्राम्

ये पृणन्ति प्र च यच्छन्ति सर्वदा ते दुह्रते दक्षिणां सप्त मातरम्

अपूपवान् क्षीरवांश् चरुर् आ इह सीदतु

शुम्भन्तां लोकाः पितृषदनाः पितृषदने त्वा लोक आ सादयामि

प्र वा एति इन्दुः इन्द्रस्य निष्कृतिं सखा सख्युर् न प्र मिनाति संगिरः

मर्य इव योषाः सम् अर्षसे सोमः कलशे शत यामना पथा

यास् ते धाना अनुकिरामि तिल मिश्राः स्वधावतीः

सूरो न हि द्युता त्वं कृपा पावक रोचसे

तद् व एतत् पुनर् आ प्याययामि स अङ्गाः स्वर्गे पितरो मादयध्वम्

नमो वः पितरो यद् घोरं तस्मै नमो वः पितरो यत् क्रूरं तस्मै

पुत्रं पौत्रम् अभितर्पयन्तीर् आपो मधुमतीर् इमाः

अङ्गिरसाम् अयनं पूर्वो अग्निर् आदित्यानाम् अयनं गार्हपत्यो दक्षिणानाम् अयनं दक्षिणाग्निः

आपो अग्निं प्र हिणुत पितॄंर् उप इमम् यज्ञं पितरो मे जुषन्ताम्

ऊर्जं दुहानम् अन् अपस्फुरन्तम् उपासते पितरः स्वधाभिः

अपूपवान् दधिवांश् चरुर् आ इह सीदतु

उद् उत्तमं वरुण पाशम् अस्मद् अव अधमम् श्रथाय

यज्ञ एति विततः कल्पमान ईजानम् अभि लोकं स्वर्गम्

एकस् त्रेधा विहितो जातवेदः सम्यग् एनं धेहि सु कृताम् उ लोके

सरस्वतीं सु कृतः हवन्ते सरस्वती दाशुषे वार्यं दात्

स्वधा पितृभ्यो अन्तरिक्ष सद्भ्यः

इषं स्तोतृभ्य आ भर

यथा यमाय हर्म्यम् अवपन् पञ्च मानवाः

लोक कृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुत भागाः इह स्थ

स्वधां पितृभ्यो अमृतं दुहाना आपो देवीर् उभयांस् तर्पयन्तु

ईजानश् चितम् आरुक्षद् अग्निं नाकस्य पृष्ठाद् दिवम् उत्पतिष्यन्

पितृभ्यः सोमवद्भ्यः स्वधा नमः

प्र अस्मत् पाशान् वरुण मुञ्च सर्वान् यैः समामे बध्यते यैर् व्यामे

एतत् ते देवः सविता वासो ददाति भर्तवे

ध्रुव आ रोह पृथिवीं विश्व भोजसम् अन्तरिक्षम् उपभृद् आ क्रमस्व

ऊर्जो भागो य इमं जजान अश्मा अन्नानाम् आधिपत्यं जगाम

यथापरु तन्वम् सम् भरस्व

नमो वः पितर ऊर्जे नमो वः पितरो रसाय

लोक कृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुत भागाः इह स्थ

प्रति त्वा जानन्तु पितरः परेतम्

अपूपवान् अन्नवांश् चरुर् आ इह सीदतु

तेभिर् याहि पथिभिर् देव यानैः यैर् ईजानाः स्वर्गं यन्ति लोकम्

जुहूर् दाधार द्याम् उपभृद् अन्तरिक्षं ध्रुवा दाधार पृथिवीं प्रतिष्ठाम्

लोक कृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुत भागाः इह स्थ

सरस्वतीं देवयन्तो हवन्ते सरस्वतीम् अध्वरे तायमाने

यद् वो अग्निर् अजहाद् एकम् अङ्गं पितृ लोकम् गमयं जातवेदाः

अपूपवान् मधुमांश् चरुर् आ इह सीदतु

एवा वपामि हर्म्यं यथा मे भूरयो

सोमाय पितृमते स्वधा नमः

अधा वयम् आदित्य व्रते तव अनागसः अदितये स्याम

लोक कृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुत भागाः इह स्थ

एतत् ते तत स्वधा

आ इदम् बर्हिः असदः

लोक कृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुत भागाः इह स्थ

स वेद निहितान् निधीन् पितॄन् परावतो गतान्

मर्त्यो ऽयम् अमृत त्वम् एति तस्मै गृहान् कृणुत यावत्सबन्धु

यमाय पितृमते स्वधा नमः

नमः वः पितरः यत् शिवम् तस्मै

स्वधा पितृभ्यो दिविषद्भ्यः

अपूपवान् घृतवांश् चरुर् आ इह सीदतु

अक्षन्न् अमीमदन्त ह्य् अव प्रियाꣳ अधूषत

त्रयः सुपर्णा उपरस्य मायू नाकस्य पृष्ठे अधि विष्टपि श्रिताः
अधा मासि पुनर् आ यात नो गृहान् हविर् अत्तुं सुप्रजसः सु वीराः

पर्णो राजा अपिधानम् चरूणाम् ऊर्जो बलं सह ओजो न आगन्
सर्व देव मयम् शंभोः श्रेष्ठम् अग्नि आत्मकम् वपुः

चर अचराणाम् भूतानां सर्वेषां धारणे मता

सर्व भूत शरीरेषु सोम आख्या मूर्तिः उत्तमा

देवो हिरण्मयो मृष्टः परस्पर विवेकिनः

वृक्षस्य मूल सेकेन यथा शाखा उपशाखिकाः

तस्य सोम आत्मकम् रूपं शुक्र त्वेन व्यवस्थितम्

ईशान मूर्तेः एकस्य भेदाः सर्वे प्रकीर्तिताः

वृष्ट्या भावयति स्पष्टं सर्वम् एव परापरम्

अन्तर् स्थम् च बहिस् स्थम् च ब्रह्माण्डानां स्थितं जलम्

यजमान आह्वया या सा तनुः च आहुति जा तया

मूर्तिः सोम आह्वया तस्य देवदेवस्य शासितुः

तद् विभूतिः तथा सर्वे देवाः तृप्यन्ति सर्व दाः

यज्ञानां पति भावेन जीवानां तपसाम् अपि

हव्यं वहति देवानां शम्भोः यज्ञ आत्मकम् वपुः

चर अचर शरीरेषु सर्वेषु एव स्थिता तदा

ख आत्म इन्दु वह्नि सूर्य अम्भस् धरा पवनः इति अपि

भूत संजीवना चेष्टा लोके ऽस्मिन् पीयते सदा

संजीविनी समस्तानां भूतानाम् एव पाविनी

सोम आह्वया तनुः तस्य भवानीम् इति निर्दिशेत्

प्रसिद्ध रूपम् एतत् वै सोम आत्मकम् उमापतेः

कव्यं पितृ गणानाम् च हूयमानं द्विजातिभिः

प्राण आद्याः नाग कूर्म आद्याः आवह आद्याः च वायवः

अन्तर् स्थः च बहिस् स्थः च ब्रह्माण्डानां विभावसुः

सोम आत्मकम् वपुः तस्य शम्भोः भगवन्तः प्रभोः

तथा तस्य अर्चया देवास् तथा स्युस् तद् विभूतयः

दिवाकर आत्मनः तस्य हरिकेश आह्वयः करः

नदीनाम् अमृतम् साक्षात् नदानाम् अपि सर्वदा

अंबिका प्राण संस्था या मूर्तिर् अम्बु मया परा

जलानाम् ओषधीनाम् च पति भावेन विश्रुतम्

भवस्य मूर्तयः प्रोक्ताः शिवस्य परमेष्ठिनः

मूर्तयो ऽष्टौ शिवस्य एताः वन्दनीयाः प्रयत्नतः

लोहिताङ्गं प्रपुष्णाति सहस्रकिरण आत्मनः

मूर्तयो ऽष्टौ शिवस्य आहुः देवदेवस्य धीमतः

ओषधीनां विवृद्धि अर्थम् हिम वृष्टिम् वितन्वते

स्वराज् इति समाख्यातः शिवस्य अंशुः शनैश्चरम्

अग्नि होत्रे अर्पिते तेन सूर्य आत्मनि महात्मनि

दीक्षितं ब्राह्मणं प्राहुः आत्मानम् च मुनि ईश्वराः

विश्व रूपस्य देवस्य गणेश्वर महामते

विश्व रूपस्य देवस्य सरोज भव सम्भवैः

मधुरा विलयं याति सर्व लोक एक रक्षिणी

श्रेयस् अर्थिभिः नरैर् नित्यं श्रेयसाम् एक हेतवः

यज्ञानां च शरीर स्थः शम्भोः मूर्तिः गरीयाः

शरीर भाजाम् सर्वेषां देवस्य अन्तक शासिनः

शुक्र पोषक भावेन प्रतीतः सूर्य रूपिणः

पुष्णाति ओषधि जातानि देहिनाम् आत्म शुद्धये

देवान् पितॄन् च पुष्णाति सुधया अमृतया सदा

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे द्वादशो ऽध्यायः

वदन्ति वेद शास्त्र ज्ञाः यजन्ति च यथाविधि

अर्वावसुर् इति ख्यातो रश्मिः तस्य पिनाकिनः

शरीरिणाम् अशेषाणाम् मनसि एव व्यवस्थितम्

तस्य सोम आह्वया मूर्तिः शङ्करस्य जगद्गुरोः

शंभोः षोडशधा भिन्ना स्थिता अमृत कला आत्मनः

पुष्णाति देवताः सर्वाः कव्यैः पितृ गणान् अपि

नक्षत्र पोषकः च एव प्रसिद्धः परमेष्ठिनः

यजमान आह्वया मूर्तिः शिवस्य शिव दायिनः

शुक्ला आख्याः रश्मयः तस्य शम्भोः मार्तण्ड रूपिणः

अन्तर् स्थः जगदण्डानां बहिस् स्थः च समीरणः

हन्त ते कथयिष्यामि महिमानम् उमापतेः

पञ्चभूतानि चन्द्रार्कौ आत्मा इति मुनि पुंगवाः

अमृत आख्या कला तस्य सर्वस्य आदित्य रूपिणः

सौम्यानां वसु जातानाम् प्रकृति त्वम् उपागता

सूर्य आत्मकस्य देवस्य विश्वयोनेः उमापतेः

वपुः सोम आत्मकम् शम्भोः तस्य सर्व जगत् गुरोः

विश्वकर्मा आह्वयः तस्य किरणो बुध पोषकः

विश्वव्यच इति ख्यातः किरणः तस्य शूलिनः

चन्द्र आख्य किरणाः तस्य धूर्जटेः भास्कर आत्मनः

पञ्चकेन ईश मूर्तीनाम् समारब्धानि सर्वथा

बृहस्पतिं प्रपुष्णाति सर्वदा तपन आत्मनः

भूतानां च शरीर स्थम् शम्भोः मूर्तिः गरीयाः

नन्दिकेश्वर उवाच

धर्मं वितन्वते लोके सस्य पाक आदि कारणम्

हरिदश्व आत्मनः तस्य प्रपुष्णाति दिवानिशम्

यजमान आह्वया मूर्तिः शैवी हव्यैः अहर्निशम्
मूर्तिः पावक संस्था या शम्भोः अत्यन्त पूजिता

समुद्राणां च सर्वत्र व्यापी सर्वम् उमापतिः

सनत्कुमार उवाच

संयद्वसुर् इति ख्यातो यस्य रश्मिः त्रिशूलिणः

अन्तर् स्थम् जगदण्डानां बहिस् स्थम् च वियन्त् विभोः

चर अचराणाम् भूतानां शरीराणि विदुः बुधाः
इति

इति गर्भद्रुति जारण प्रकरणम्

यथा येन प्रकारेण सूत वरम् पारदः लक्षयते ज्ञायते कर्म कृता इति शेषः पुनर् यथा बीजं उपेक्षतां न याति सम्यक् मिलति तद्वत् तेन एव प्रकारेण गुरु पाद निर्दिष्टम् कर्म आचार्य वर्य दर्शितम् पूज्यं संस्कार रूपम् विधिना आचार्य उक्त विधानेन कुर्यात्

सूत कर्मणः दुर्बोध त्वात् गुरु पादम् स्तुवन् आह सूत इत्यादि

सर्व शास्त्र विशेष ज्ञः कुशलो रसकर्मणि
सुषुप्तिः जागृतिः च एव सर्वम् एतत् परित्यजेत्

तद् तद् रूपम् स्वकं ध्यायेद् व्याप्तं च एव तु निर्मलम्

तथा प्रकाशितं विश्वं शक्ति ध्यानम् उदाहृतम्

न अत्र किंचिद् बहिस् न अन्तम् न मध्यं न अपि अधस् क्वचित्

अभिलाषो न कर्तव्य इन्द्रिय अर्थे कदाचन

सर्वेषाम् अपि मुक्ति अर्थम् मुक्ति मार्गस्य दर्शनम्

भूतानि च अहम् स्थिर जङ्गमानि यावन्ति च अन्यानि अहम् एव तानि

ज्ञान उत्पत्ति निमित्तम् तु क्रियाः चर्याः प्रकीर्तिताः

आ मस्तकं पाद तल अवसानम् स अन्तर् बहिस् चर्म पट अवनद्धम्

सिद्धीः च विविध आकाराः पाताल आदि रसायनम्

येषां बोधेन संजातं काल ज्ञानम् वरानने

तत् एव जन्म साफल्यम् पाण्डित्यम् इदम् एव हि

सर्व शून्य पदे स्थित्वा ततो निर्वाणम् एष्यति

मोहिका मूर्छिका माया स्वप्नः च इति चतुर्विधः

भूत पीडाम् न कुर्वीत पुष्पाणां च निकृन्तनम्

तदा भवति शान्त आत्मा सर्वतो विगत स्पृहः

यो भावात् तिष्ठति निष्प्रकम्पः स ब्रह्म भूतः अमृत ताम् उपैति

केवलं ज्ञानम् इति उक्तम् वेदितव्यं न किंचन

तथा अपि भोगम् इच्छन्तः सिद्धिम् इच्छन्ति साधकाः

यत् यत् आलोक्य यो जन्तुः कुरुते कर्म संचयम्

यत् ज्ञान आचरणम् पृष्टं तत् सर्वं कथितं मया

ते यान्ति परमं स्थानं जन्म मृत्यु विवर्जितम्

न स्थूल सूक्ष्मः न च शून्य रूपः ज्ञान एक रूपः जगत् एक बन्धुः

आचारं कथ्यमानं तु साम्प्रतं शृणु तं मया

आत्म आरामः भवेत् योगी निर्भयो विगत स्पृहः

पण्डितः स महाभागः कृतार्थः परमार्थतः

तथा अपि मुच्यते देही पतिं विज्ञाय निर्मलम्

ईश्वर उवाच

न नाशयेद् बुधो जीवान् परम अर्थ मतिः यतस्

निष्कर्मणि परे तत्त्वे को न रज्येत पण्डितः

आश्रयो द्वंद्वम् इति उक्तम् द्वंद्व त्यागात् पर उदयः

न किंचिद् चिन्तयेत् तत्र स्थिरम् एव तु कारयेत्

प्रविशन्ति यतो मोक्षं ज्ञानिनो ध्वस्त कल्मषम्

निवेदयन्ति ये केचिद् वाच् मनस् काय कर्मभिः

न कुर्यात् क्षुद्र कर्माणि काष्ठ पाषाण पूजनम्

हि सदा विशुद्धः सर्वत्र यस्मात् सततम् विमुक्तः

सनातनं ब्रह्म निरन्तरं यत् पदे पदे सो अहम् इति प्रपश्येत्

न अर्चनम् पितृ कार्य आदि तीर्थ यात्रा व्रतानि च

अनादि विज्ञानम् अजम् पुराणं गुहा आशयम् निष्कलम् अप्रपञ्चम्

सम निन्दा प्रशंसः च सर्व भूत समः तथा

देश जाति आदि सम्बद्धान् वर्ण आश्रम समन्वितान्

सर्वस्मात् भिन्नः एव अहम् चिन्तयन् लभते चितम्

बोधयित्वा प्रयत्नेन कुर्यात् स्वस्थं पुनः पुनः

मनस् अवस्था विनिर्मुक्तम् विज्ञेयं मुक्ति लक्षणम्

चलत् वायु समम् चित्तं निश्चलं ध्रियते हि यत्

विवादं लोक गोष्ठीम् च कलहाः च विवर्जयेत्

जीवन्मुक्तः तदा योगी देहत्यागाद् विमुच्यते

धर्म अधर्म फलम् न अस्ति न तिथिः लौकिक क्रिया

न एव ऊर्ध्वम् धारयेत् चित्तम् न मध्यं न अपि अधस् क्वचित्

ईर्ष्यां पैशुन्य दम्भे च रागं मात्सर्यम् एव च

देवा देव्यः तथा च अन्ये धर्म अधर्मौ च तद् फलम्

योगं स आलम्बनम् त्यक्त्वा निष्प्रपञ्चं विचिन्तयेत्

देवेश ज्ञानम् आचारम् कृपया कथयस्व मे

निरन्तरो निर्मल ईश्वरो ऽहं स्वप्न आदि अवस्था च्युति निष्प्रपञ्चः

ज्ञान आचारौ वरारोहे कथयामि ते अधुना

कृमि कीट पतंगाः च तथा देवि वनस्पतीन्

इति स्यात् निश्चितः मुक्तो बद्धः स्यात् अन्यथा पुमान्

न आदेय हेयः ह्य् अहम् अ प्रतर्क्यः तस्मात् सदा ब्रह्म मयः विशोकः

गन्धं पुष्पं फलं धूपं स्नानं वस्त्रं च भोजनम्

स उपायो सत् उपात्त गुणः तु सः

अग्नि कार्य आदि कार्यम् च न एतस्य अस्ति महेश्वरि

विषये लोलुपं चित्तं मर्कटात् अपि चञ्चलम्

संसारी स भवेत् लोके बीज कोश क्रिमिः यथा

नियमो ऽपि न तस्य अस्ति क्षेत्र पीठे च सेवनम्

एतैः न अस्ति परा मुक्तिश् चित् रूपम् व्यापकं विना

अणिम आदि गुण अवाप्तिः जायतां वा न जायताम्

अहम् अंशेन यत् शून्यम् चित् मात्र आलोकम् अद्वयम्
समो ऽमित्रे च मित्रे च समो लोष्टे च काञ्चने

रूपम् इति आदिकम् किंचिद् ध्येयं न एव कदाचन

ज्ञान उत्साह परः भूयात् श्रद्दधानो निराकुलः

बहिस् चित्तम् निवार्य एव विन्दन् लोके न सीदति

ईदृशं ज्ञानिनं दृष्ट्वा पूजयन्ति च ये नराः

ग्राह्य अभावात् मनः तद्वत् स्वयम् एव प्रलीयते

अशरीरं यदा आत्मानम् पश्यति ज्ञान चक्षुषा

स्वयम् पतित पुष्पैः तु कर्तव्यं शिव पूजनम्

भजेत् काल उत्तरम् देवि मुमुक्षुः योग तत्परः

काल ज्ञानम् वरारोहे किम् अन्यत् परिपृच्छसि

यो ऽसौ सर्वेषु शास्त्रेषु पठ्यते हि अजः ईश्वरः

हेतुः न अस्ति फलं न अस्ति न अस्ति कर्म स्वभावतः

यदा स्थिरं भवेत् चित्तम् चालयन् न कथंचन

निवृत्तो विषय ज्ञानात् निष्कल ज्ञान तत्परः

अन् इच्छन् अपि मेधावी लभते मोक्षम् अक्षयम्

अस्मिता रहितम् चेतश् चैतन्यं शक्तिः उच्यते

ज्ञानेन एव यथा मोक्षस् तथा सिद्धिः निरर्थका

ज्वर भूत ग्रह आवेश वश्या आकर्षण मोहनम्

देहात् सूक्ष्म गतात् प्राणात् चित्तात् बुद्ध्याः अहंकृत्याः

अनेन एव शरीरेण सर्व ज्ञः सन् प्रकाशते

आरम्भतः क्रिया नाशे स्वयम् एव विपत्स्यते

न मूल उत्पाटनम् कुर्यात् पत्त्र छेदम् विवर्जयेत्

येन उपायेन बध्येत वायुभिः चलनम् मनः

अहंकार परित्यागात् सा चितिः मोक्ष दायिनी

ब्रह्म आदिभिः देव मनुष्य नागैः गन्धर्व यक्ष अप्सरसाम् गणैः च

वैराग्येण वपुस् त्यागः न वै कार्यो मनीषिणा

सर्व उपाधि विनिर्मुक्तम् चित् रूपम् यत् निरन्तरम्

मारण उच्चाटन आदीनि विद्वेष स्तम्भने तथा

आश्रय आश्रयि विज्ञानम् संसारस्य च बन्धनम्

अकायो निर्गुणो हि आत्मा सो अहम् अस्मि न संशयः

भग्नं यैः शून्य मन्त्रेण ते स्मृताः शून्य वेदिनः

यज्ञैः अनेकैः अहम् एव पूज्यो माम् एव सर्वे प्रतिपूजयन्ति

स ब्रह्मा स शिवो विष्णुः स इन्द्रः स षडाननः

स्तुति निन्दा कराः तस्य पुण्य पापे समाप्नुयुः

अन्तर् भाव विनिर्मुक्तम् सदा कुर्यात् निराश्रयम्

ये ध्यायन्ति परं शून्यं निष्कलं निरवस्थितम्

न स्नानं न जपः पूजा होमो न एव च साधनम्

प्रत्यक्षेण अपि लभ्येरन् न एव गृह्णीत साधकः

तद् गतिः जायते यस्मान् निरालोकं तु चिन्तयेत्

एकान्तिकं सुखं यत्र तथा इव आत्यन्तिकम् भवेत्

आकाशम् इव सर्वं तु स बाह्य अभ्यन्तरम् प्रिये

येन केन विशेषेण सर्व अवस्थः ऽपि योग धृक्

ज्ञानम् एवम् वरारोहे कथितं मोक्ष सिद्धये

निरालम्बम् इदम् सर्वं निरालम्ब प्रकाशितम्

सर्व द्वंद्व विनिर्मुक्तः सन्ततं जन वर्जितः

अहम् एकः न मे कश्चिन् न अहम् अन्यस्य कस्यचित्

निरिन्धनो यथा वह्निः स्वयम् एव प्रशाम्यति

पर आनन्दम् अरूपम् तु पश्यन् आनन्द भाज् भवेत्

अहम् एव परं ब्रह्म जगन्नाथो महेश्वरः

शास्त्र गोष्ठीम् न कुर्वीत कु भाषित सु भाषितान्

तथा एव ते विमुच्यन्ते मुक्ति मार्ग अभिकाङ्क्षिणः

सर्वे ते पशु बन्धाः स्युर् अधस् मार्ग प्रदायकाः

तस्मात् चित्तम् स्थिरं कुर्यात् प्रज्ञया परया बुधः

कुहकं मन्त्र जालम् च प्राणायाम आदि धारणम्

क्षेत्र पीठे च सन्देहाद् वर्जयेत् यदि कौतुकम्

तत् कृत्स्नम् एव अमृत रूपम् अन्यत् चित् रूपम् आत्मानम् अनन्य सिद्धिम्

पञ्चभूत आत्मकः देहः शिवः तत्र एव तिष्ठति

चलत् वायु समम् चित्तं ध्रियते येन निश्चलम्

काम क्रोधौ भयं शोकं त्यजेत् सर्वम् शनैः शनैः

चित्ते चलति संसारो निश्चलो मोक्ष एव तु

अस्मिता कलया युक्तं चैतन्यं सकलं स्मृतम्

पातालात् शक्ति पर्यन्तम् सर्वम् एतत् अभीप्सितम्

हृद् सरोजे हि अहंरूपा या चितिः निर्मला अचला

पक्ष द्वय परित्यागे सम्प्राप्ते न एव चालयेत्

बहिस् आहित चित्तानाम् जायन्ते बन्ध हेतवः

सर्व आलम्बन शून्यम् च धारयित्वा मनो हृदि
जीवित आरोग्य कामैः तत् न सेव्यं रक्तपित्तिभिः

मनस् अनुकूलाः शिशिराः च सर्वाः कथाः स रक्तम् शमयन्ति पित्तम्

कुष्ठानि अर्शांसि वीसर्पं वर्ण नाशम् भगन्दरम्

विनीय रक्तपित्त घ्नम् पेयं स्यात् तण्डुल अम्बुना

सिद्धं विदारिगन्धाद्यैः अथवा शृत शीतलम्

रसे हरेणुकानां वा स घृते स बला रसे

कोविदारस्य पुष्पाणि काश्मर्यस्य अथ शाल्मलेः

तत्र श्लोकौ

अभ्यङ्ग योगाः परिषेचनानि सेक अवगाहाः शयनानि वेश्म

वक्ष्यते बहु दोषाणाम् कार्यं बलवतां च यत्

स शर्करम् वा सलिलम् इक्षूणाम् रस एव वा

पिष्ट्वा च मूलं फलपूरकस्य घृतं पचेत् क्षीर चतुर्गुणम् ज्ञः

इति वासाघृतम्

पृथक् पृथक् चन्दन तुल्य भागिकाः स शर्कराः तण्डुल धावन आप्लुताः

पद्म उत्पलानाम् किञ्जल्कः पृश्निपर्णी प्रियङ्गुकाः

मुद्गाः स लाजाः स यवाः स कृष्णाः स उशीर मुस्ताः सह चन्दनेन

तुगा लता वेतस तण्डुलीयम् स सारिवम् मोच रसः समङ्गा

स्निग्ध उष्णम् उष्ण रूक्षम् च रक्तपित्तस्य कारणम्

चन्दन उशीर लोध्राणाम् रसे तद्वत् स नागरे

धन्व जानाम् असृक् लिह्यात् मधुना मृग पक्षिणाम्

जलं पिपासवे दद्यात् विसर्गात् अल्पशस् ऽपि वा

लङ्घनं रक्तपित्त आदौ तर्पणं वा प्रयोजयेत्

ऊर्ध्वा सप्तविध द्वारा द्वि द्वारा तु अधरा गतिः

युक्तस्य युक्त्या मधु _ च क्षारस्य च एव उत्पल नाल जस्य

अधस् वहे रक्तपित्ते वमनं परम् उच्यते

जले साध्या रसे तस्मिन् पेया स्यात् रक्तपित्तिनाम्

मार्गौ दोष अनुबन्धम् च निदानं प्रसमीक्ष्य च

मृणाल पद्म उत्पल केसराणाम् तथा पलाशस्य तथा प्रियङ्गोः

तुल्यं कुणप गन्धेन रक्तं कृष्णम् अतीव च

निशि स्थिता वा स्वरसीकृता वा कल्कीकृता वा मृदिताः शृता वा

उशीर वानीर जलम् मृणालं सहस्रवीर्या मधुकं पयस्या

रक्तपित्तं कषाय आभम् कृष्णं गो मूत्र संनिभम्

द्वि मार्गम् कफ वाताभ्याम् उभाभ्याम् अनुबध्यते

पान अन्नम् इष्टम् एव च वर्ज्यं संशोधनं च शमनं च

रक्तं स पित्तम् तमकं पिपासां दाहं च पीताः शमयन्ति सद्यः

काल सात्म्य अनुबन्ध ज्ञः दद्यात् प्रकृति कल्प विद्

वैडूर्य मुक्ता मणि गैरिकाणाम् मृद् शङ्ख हेम आमलक उदकानाम्

यवास मूलानि पलाण्डु मूलम् नस्यं तथा दाडिम पुष्प तोयम्

स शर्करः क्षौद्र युतः सु शीतः रक्त अतियोग प्रशमाय देयः

गुरुः उवाच

कषाय योगान् पयसा पुरा वा पीत्वा अनु च अद्यात् पयसा एव शालीन्

शस्यते रक्तपित्तस्य परं सा अथ प्रवक्ष्यते

स्विन्नं वा सर्पिषा भृष्टं यूष वत् वा विपाचितम्

वैडूर्य मुक्ता मणि भाजनानाम् स्पर्शाः च दाहे शिशिर अम्बु शीताः

ज्ञात्वा दोषौ अनुबलौ बलम् आहारम् एव च

किराततिक्तकं शाकं गण्डीरः स कठिल्लकः

भद्रश्रियं लोहितचन्दनं च प्रपौण्डरीकं कमल उत्पले च

शतावरी गोक्षुरकैः शृतं वा शृतं पयो वा अपि अथ पर्णिनीभिः

स जीवकम् स ऋषभकम् स सर्पिः पयः प्रयोज्यं सितया शृतं वा

गर्भिणीं स्थविरं बालं रूक्ष अल्प प्रमित आशिनम्

कषाय योगैः अथवा विपक्वम् एतैः पिबेत् सर्पिः अतिस्रवे च

मधु मिश्रः श्वास कास रक्तपित्त निबर्हणः

हेतु लक्षण विद् शीघ्रम् रक्तपित्तम् उपाचरेत्

संसृष्ट लिङ्गम् संसर्गात् त्रि लिङ्गम् सान्निपातिकम्

वक्तव्यं यत् परं तस्य वक्तुम् अर्हसि तत् गुरो

इति शतावर्यादिघृतम्

ऊर्ध्व गम् कफ संसृष्टम् अधस् गम् मारुत अनुगम्

बहु दोषम् बलवतो रक्तपित्तं शरीरिणः

गलग्रहं पूतिनस्यं मूर्छायम् अरुचिम् ज्वरम्

स्यात् त्रायमाणा विधिः एष एव स उदुम्बरे च एव पटोल पत्त्रे

महा गदम् महा वेगम् अग्नि वत् शीघ्रकारि च

त्रायमाणां गवाक्ष्या वा मूलम् आमलकानि वा

मार्गात् मार्गम् चरेत् यत् वा याप्यं पित्तम् असृक् च तत्

उशीर पद्म उत्पल चन्दनानाम् पक्वस्य लोष्टस्य च यः प्रसादः

गतिः ऊर्ध्वम् अधस् च एव रक्तपित्तस्य दर्शिता

स्रोतांसि रक्त वाहीनि तद् मूलानि हि देहिनाम्

रक्तपित्तं सुखे काले साध्यं स्यात् निरुपद्रवम्