tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
पोथक्यः पिटिकाः श्वेताः सर्षप आभाः घनाः कफात्

श्लिष्ट आख्यम् वर्त्मनी श्लिष्टे कण्डू श्वयथु रागिणी

अथ अतस् वर्त्मरोगविज्ञानीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

मध्ये वा वर्त्मनो ऽन्ते वा कण्डू ऊषा रुग्वती स्थिरा

वर्त्म संधिं सितं कृष्णं दृष्टिं वा सर्वम् अक्षि वा

पक्ष्मोपरोधे संकोचो वर्त्मनां जायते तथा

स दाह क्लेद निस्तोदम् रक्त आभम् स्पर्शन अक्षमम्

अचक्षुष्यैर् विशेषेण प्रायः पित्त अनुसारिणः

स्यात् तेन शिशुः उच्छून ताम्र अक्षः वीक्षण अक्षमः

वर्त्मनो ऽन्तः खरा रूक्षाः पिटिकाः सिकता उपमाः

विमर्दनात् स्यात् च शमः कृच्छ्रोन्मीलं वदन्ति तत्

भिन्द्यात् लगण कुम्भीका बिस उत्सङ्ग अञ्जन अलजीः

रक्त दोषत्रय उत्क्लेशात् भवति उत्क्लिष्टवर्त्म तत्

करोति _ निमेषो ऽसौ वर्त्म यत् तु निमील्यते

सिकतावर्त्म कृष्णं तु कर्दमं कर्दम उपमम्

सिराभिः ऊर्ध्वम् प्रसृता नेत्र अवयवम् आश्रिताः

रक्तं रक्तेन तत् स्रावि छिन्नं छिन्नं च वर्धते

अर्शो ऽधिमांसं वर्त्म अन्तर् स्तब्धं स्निग्धं स दाह _

खर ता अन्तर्मुख त्वम् च रोम्णाम् अन्यानि वा पुनः

करोति कण्डूं दाहं च पित्तं पक्ष्म अन्तम् आस्थितम्

स वर्त्म शूल पैच्छिल्यः कर्ण नासा अक्षि मर्दनः

स स्रावम् अन्तर् उदकम् बिस आभम् बिसवर्त्म तत्

पक्ष्मोपरोधो याप्यः स्यात् शेषान् शस्त्रेण साधयेत्

स कर्दमम् स बहलम् विलिखेत् स कुकूणकम्

रोगान् कुर्युः चलः तत्र प्राप्य वर्त्म आश्रयाः सिराः

कुकूणकः शिशोः एव दन्त उत्पत्ति निमित्त जः

उष्यते च अनिल आदि द्विष् अल्प अहर् शान्तिः उद्धृतैः

कण्टकैः इव तीक्ष्ण अग्रैः घृष्टं तैः अक्षि

आध्मायन्ते पुनर् भिन्नाः पिटिकाः कुम्भी संज्ञिताः

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

आद्यो ऽत्र भेषजैः साध्यो द्वौ ततो अर्शः च वर्जयेत्

चालयन् वर्त्मनी वायुर् निमेष उन्मेषणम् मुहुः

पांसु पूर्ण आभ नेत्र त्वम् कृच्छ्र उन्मीलनम् अश्रु च

पक्ष्मणां शातनं च अनु पक्ष्मशातं वदन्ति तम्

ग्रन्थिः पाण्डुर रुज् पाकः कण्डूमान् कठिनः कफात्

कनीनके बहिस् वर्त्म कठिनो ग्रन्थिः उन्नतः

सर्वरोगनिदान उक्तैः अहितैः कुपिता मलाः

श्याववर्त्म मलैः स अस्रैः श्यावं रुज् क्लेद शोफवत्

कफ उत्क्लिष्टम् भवेद् वर्त्म स्तम्भ क्लेद उपदेहवत्

चतुर्विंशतिः इति एते व्याधयो वर्त्म संश्रयाः

बहलं बहलैर् मांसैः स वर्णैः चीयते समैः

वर्त्म अन्तर् मांस पिण्ड आभः श्वयथुर् ग्रथितो ऽरुजः

ताम्रः पक्वो अस्र पूय स्रुत् अलजी आध्मायते मुहुः

शोफ उपदेह रुज् कण्डू पिच्छिल अश्रु समन्विताः

उत्सङ्ग आख्या तथा उत्क्लिष्टम् राजीमत् स्पर्शन अक्षमम्

सुप्त उत्थितस्य कुरुते वर्त्मस्तम्भं स वेदनम्

कुट्टयेत् पक्ष्मसदनं छिन्द्यात् तेषु अपि च अर्बुदम्
भरद्वाज आदयः येन ब्रह्मणः सात्मतां गताः

पवित्रैर् मार्जनं कुर्वन् रुद्रैकादशिनीं जपन्

यो ऽश्नीयाद् यावकं पक्वं गो मूत्रे स शकृत् रसे

पवित्राणि घृतैर् जुह्वत् प्रयच्छन् हेम गो तिलान्

स माधुच्छन्दसा रुद्रा गायत्री प्रणव अन्विता

सप्त व्याहृतयश् च एव जप्याः पाप विनाशनाः

प्रसूतो यश् च शूद्रायां येन अगम्या च लङ्घिता

सप्त रात्रात् प्रमुच्येते विधिना एतेन ताव् उभौ

इदं च एव अपरम् गुह्यम् उच्यमानं निबोधत

मुच्यते सर्व पापेभ्यः इत्य् एतद् वचनं सताम्

कामांस् तांस् तान् अवाप्नोति ये ये कामा हृदि स्थिताः

मन्त्र मार्ग प्रमाणम् तु विधानं समुदीरितम्

स दधि क्षीर सर्पिष्के मुच्यते सो ऽंहसः क्षणात्

रेतः मूत्र पुरीषाणाम् प्राशने अ भोज्य भोजने

मुच्यते सर्व पापेभ्यः महतः पातकाद् ऋते

प्रसन्न हृदयः विप्रः प्रयोगाद् अस्य कर्मणः
ऋत जाते ऋतावरि मधु मे मधुला करः

द्वे च मे विंशतिश् च मे ऽपवक्तार ओषधे

एका च मे दश च मे ऽपवक्तार ओषधे

ऋत जाते ऋतावरि मधु मे मधुला करः

षट् च मे षष्टिश् च मे ऽपवक्तार ओषधे

ऋत जाते ऋतावरि मधु मे मधुला करः

चतस्रश् च मे चत्वारिंशच् च मे ऽपवक्तार ओषधे

शतं च मे सहस्रं च अपवक्तारः ओषधे

दश च मे शतं च मे ऽपवक्तार ओषधे

अष्ट च मे ऽशीतिश् च मे ऽपवक्तार ओषधे

ऋत जाते ऋतावरि मधु मे मधुला करः

ऋत जाते ऋतावरि मधु मे मधुला करः

ऋत जाते ऋतावरि मधु मे मधुला करः

सप्त च मे सप्ततिश् च मे ऽपवक्तार ओषधे

नव च मे नवतिश् च मे ऽपवक्तार ओषधे

ऋत जाते ऋतावरि मधु मे मधुला करः

तिस्रश् च मे त्रिंशच् च मे ऽपवक्तार ओषधे

ऋत जाते ऋतावरि मधु मे मधुला करः
दक्षं ते अन्य आ वातु व्य् अन्यो वातु यद् रपः

अयं मे विश्व भेषजः ऽयं शिव अभिमर्शनः

दक्षं त उग्रम् आभारिषं परा यक्ष्मं सुवामि ते

उत आगः चक्रुषं देवा देवा जीवयथा पुनः

अनामयित्नुभ्यां हस्ताभ्यां ताभ्यां त्वा अभि मृशामसि

त्रायन्तां विश्वा भूतानि यथा अयम् अरपा असत्

अयं मे हस्तो भगवान् अयं मे भगवत्तरः

उत देवा अवहितं देवा उन् नयथा पुनः

हस्ताभ्यां दश शाखाभ्याम् जिह्वा वाचः पुरोगवी

आ त्वा अगमम् शंतातिभिर् अथो अरिष्टतातिभिः
अन्नेन हि इमाः प्रजा विपश्यन्ति

विचक्षणवतीं वाचं वदति

यत् यः उ व्रत प्रदः अन् उच्छिष्ट आशी वा स्यात् परि वा शिंष्यात् तद् अद्भिर् अभ्युक्ष्य छायायां निषेक्तवै ब्रूयात्

स यदा अस्मै व्रतं प्रयच्छेत् सर्वम् एव व्रतयेत् सर्वस्य अन्नाद्यस्य अवरुद्ध्यै

अन्नं वै विचक्षणम्

प्राणो वै विचक्षणः

अन्नवतीम् एव तद् वाचं वदति

तस्य एषा देवता दीक्षमाणस्य इन्द्रियम् ज्यैष्ठ्यं श्रैष्ठ्यं यशो न आदत्ते

यद्य् उ परिशिंष्याद् व्रत प्रदम् ब्रूयाद् अशान वा पिब वा इति

तद् ओषधीभिर् अभिसंछादयितवै ब्रूयात्

विचक्षणवतीं वाचं वदति

वर्षुकः पर्जन्यो भवति यत्र एवम् विद्वान् दीक्षते

दीक्षिता उदशूशुषन्न् इति इह आहुः

अन्नवतीम् एव तद् वाचं वदति

तव दीक्षाम् अनुदीक्ष इति

अन्नम् उ सोमः

तत आभ्यः प्रजाभ्यो ऽन्नाद्यं प्रयच्छति

मिथुनवतीम् एव तद् वाचं वदति

मा म इन्द्रियं ज्यैष्ठ्यं श्रैष्ठ्यं यश आदिथाः

सोमो वै विचक्षणः

तद् ओषधीनां मूलान्य् उपसिञ्चति
ताप्यं स्वर्णमाक्षिकं शुद्धं पथ्या हरीतकी अग्निमन्थः अरणी निर्गुण्डी प्रसिद्धा टङ्कणं सौभाग्यं तत् च भर्जितं विषं शुद्धं द्वि गुञ्जम् भक्षयेत् रास्ना आदि क्वाथ अनुपानम् वा

वातारिः एरण्ड मूलम्
तस्य उत्तराम् धुरम् अभिमृशति धूः असि धूर्व तम् यः अस्मान् धूर्वति तम् धूर्व यम् वयम् धूर्वामः इति

अथ अग्रेण गार्हपत्यम् तृणानि संस्तीर्य तेषु द्वन्द्वम् न्यञ्चि यज्ञायुधानि संसादयति

अथ बर्हिषः पवित्रे कुरुते प्रादेश मात्रे समे अ प्रतिच्छिन्न अग्रे अ नख छिन्ने इमौ प्राण अपानौ यज्ञस्य अङ्गानि सर्वशस् आप्याययन्तौ संचरताम् पवित्रे हव्य शोधने इति

एवम् गार्हपत्यम्

अथ प्रातर् हुते अग्निहोत्रे हस्तौ संमृशते कर्मणे वाम् देवेभ्यः शकेयम् इति

गार्हपत्ये प्रतितपति प्रत्युष्टम् रक्षः प्रत्युष्टाः अरातयः इति त्रिस्

अथ जघनेन गार्हपत्यम् अग्निष्ठम् अनः भवति

अथ उत्तरेण गार्हपत्यम् उपविश्य कंसम् वा चमसम् वा प्रणीता प्रणयनम् याचति

यदि उ वै अ परिस्तीर्णाः भवन्ति आहवनीयम् एव अग्रे पुरस्तात् परिस्तृणाति अथ दक्षिणतस् अथ पश्चात् अथ उत्तरतस्

प्रसूतः समम् प्राणैः धारयमाणः अ विषिञ्चन् हृत्वा उत्तरेण आहवनीयम् दर्भेषु सादयित्वा दर्भैः प्रच्छाद्य पवित्रम् आदाय प्रदक्षिणम् आवृत्य प्रत्यङ् आद्रुत्य आदत्ते दक्षिणेन अग्निहोत्रहवणीम् सव्येन शूर्पम् वेषाय त्वा इति

अनः अभिमन्त्रयते त्वम् देवानाम् असि सस्नितमम् पप्रितमम् जुष्टतमम् वह्नितमम् देवहूतमम् अह्रुतम् असि हविर्धानम् दृंहस्व मा ह्वार् इति

स्फ्यम् च कपालानि च अग्निहोत्रहवणीम् च शूर्पम् च कृष्णाजिनम् च शम्याम् च उलूखलम् च मुसलम् च दृषदम् च उपलाम् च जुहूम् च उपभृतम् च स्रुवम् च ध्रुवाम् च प्राशित्रहरणम् च इडापात्रम् च मेक्षणम् च पिष्टोद्वपनीम् च प्रणीता प्रणयनम् च आज्य स्थालीम् च वेदम् च दारु पात्रीम् च योक्त्रम् च वेद परिवासनम् च धृष्टिम् च इध्मप्रव्रश्चनम् च अन्वाहार्य स्थालीम् च मदन्तीम् च यानि च अन्यानि पात्राणि तानि एवम् एव द्वन्द्वम् संसाद्य ब्रह्माणम् दक्षिणतस् उपवेश्य पृष्ठ्याम् स्तृणाति संतताम् गार्हपत्यात् आहवनीयात् यज्ञस्य संततिः असि यज्ञस्य त्वा संतत्यै स्तृणामि संतत्यै त्वा यज्ञस्य स्तृणामि इति
न पुरस्ताद् देवयजन मात्रम् अतिरिच्येत

उत्तरवेद्यां वा उपरवाणाम् काल आनडुहं रोहितं चर्म प्राचीन ग्रीवम् उत्तर लोम आस्तीर्य तस्मिन् राजानं न्युप्य उत्तरतस् उद कुम्भम् निधाय संप्रेष्यति सोम विक्रयिन् सोमं शोधय इति

ऋतं वर्षिष्ठम्

अनु द्यावापृथिवी देव पुत्रः इति

विधर्तर् इदं पश्य

सूर्यो वरिष्ठो अक्षभिर् विभाति

अमृता यानि आहुः

नाक इदम् पश्य

न वा देवयजनं याचेत्

रमतिः पनिष्ठा

न विचीयमानस्य उपद्रष्टारः भवन्ति

परिश्रिते सोम विक्रयी राजानं विचिनोति

पुरस् हविषि देवयजने याजयेद् इति काम्यानि देवयजनानि ब्राह्मण व्याख्यातानि भवन्ति

कौत्सात् सोमं क्रीणीत इति विज्ञायते

आदित्यम् एव एतेन मन्त्रेण उपतिष्ठेत सक्षा इदम् पश्य

शूद्राद् इत्य् एकेषाम्
ब्रह्म वै अग्निहोत्रम्

ब्रह्म वै अग्निहोत्रम्

सः एतान् ब्रह्मणा उभयतस् पशून् परिगृह्णीते

ब्रह्मणा एव एतत् पशून् परिगृह्णाति

ते ये नक्तम् जुह्वति रात्रिम् एव ते समुद्रम् प्रविशन्ति

अथ ये उदिते जुह्वति अहर् एव ते समुद्रम् प्रविशन्ति

तयोः वै एतयोः अत्ययनम् अस्ति यथा वैषचम् वा स्यात् सेतोः वा संक्रमणम् अस्तमिते पुरा तमिस्रायै सु व्युष्टायाम् पुरा उदयात्

द्वौ ह एव समुद्रौ अ चर्यौ अहर् च एव रात्रिः च

अथ स्वर्ग कामः द्वौ समुद्रौ अ चर्यौ विततौ महान्तौ आवरीवर्तेते पथा इव पदौ इति

अव पशून् रुन्द्धे
तु पुनर् तद् अर्धे सार्ध द्वादशके निर्व्यूढे सति अष्ट अंशम् तद् अर्धे षष् वार निर्व्यूढे सति षोडश अंशम् इति पुनर् तस्य अर्धे त्रि वार निर्व्यूढे सति द्वात्रिंशत् अंशम् तद् अर्ध निर्व्यूढे एक द्वि वार निर्व्यूढे सति चतुःषष्टि अंशम् रसो ग्रसति इति अर्थः

पुनः पञ्चविंशतिके सति पादः चतुर्थ अंशम्

पुनः पञ्च सप्तति व्यूढे सति पाद ऊनम् चतुर्थ अंश वर्जितम् समग्रं ग्रसति इति

अल्प निर्व्यूढ क्रमम् आह अष्ट अंशम् इत्यादि

शत निर्वाहित आदौ सम आदि विधानम् आह शत इत्यादि
सूर्य यत् ते तपस् तेन तं प्रति तप यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

सूर्य यत् ते ऽर्चिस् तेन तं प्रत्य् अर्च यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

सूर्य यत् ते तेजस् तेन तम् अतेजसं कृणु यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः
राक्षसा वानरान् जघ्नुः शर शक्ति गद आदिभिः

दर्शयन् वन दुर्गाणि सीतायै हृष्ट मानसः

रक्षसां वानराणां च युद्धं संकुलम् आबभौ

तस्य ध्वजं स चिछेद रथम् अश्वान् च सारथिम्

निकुम्भिलायां होम आदि कुर्वन्तं तं हि लक्ष्मणः

रामेण लक्ष्मणेन एते वानरैः स विभीषणैः

पुत्रवत् धर्म काम आदीन् दुष्ट निग्रहणे रतः

गृहीतः तेन सुग्रीवः कर्ण नासम् चकर्त सः

रावणः शोक संतप्तः सीतां हन्तुं समुद्यतः

अकम्पनं प्रहस्तं च युध्यन्तं नील

युध्यमानाः तया ह्य् अन्ये राक्षसा भुवि पातिताः

वसिष्ठ आदीन् नमस्कृत्य कौशल्यां च एव केकयीम्

दीयतां राघवाय आशु अन्यथा त्वं मरिष्यसि

अतो गच्छामि युद्धाय रामं हन्मि स वानरम्

धनुः बाहून् शिरांसि एव उत्तिष्ठन्ति शिरांसि हि

भरद्वाजं नमस्कृत्य नन्दिग्रामं समागतः

इन्द्रो ऽर्चितो अमृत वृष्ट्या जीवयामास वानरान्

रामो ऽथ कुम्भकर्णस्य बाहू चिछेद सायकैः

वासुदेवं स्वम् आत्मानम् अश्वमेधैर् अथ अयजत्

इन्द्रजित् शर बन्धात् च विमुक्तौ राम लक्ष्मणौ

हस्ति अश्व रथ पादातम् राक्षसानां बलं हतं

वर दत्तैः नाग बाणैः ओषध्या तौ विशल्यकौ

वानरो हनूमान् मैन्दो द्विविदो जाम्बवन्त् नलः

रामाय आह दशग्रीवो युद्धम् एकम् तु मन्यते

सर्व धर्म परः लोकः सर्व शस्या च मेदिनी

रावणो हन्तुम् उद्युक्तः संग्राम उद्धत राक्षसः

नारद उवाच

अविन्ध्य वारितः राजा रथ स्थः स बलः ययौ

मद्यस्य महिष आदीनाम् भक्षयित्वा आह रावणम्

महोदरो महापार्श्वो मत्त उन्मत्त राक्षसः

रामः शरैर् जर्जरितं रावणं च अकरोत् रणे

सुमित्रां प्राप्त राज्यः ऽथ द्विज आदीन् सो ऽभ्यपूजयत्

तार्क्ष संदर्शनात् बाणैर् जघ्नतू राक्षसं बलम्

राम उक्तः च अङ्गदः गत्वा रावणं प्राह जानकी

पैतामहेन हृदयं भित्त्वा रामेण रावणः

भू तले पातितः सर्वै राक्षसै रुरुदुः स्त्रियः

हनूमान् धारयामास यत्र संस्थितः

राम रावणयोः युद्धम् राम रावणयोः इव

कुम्भकर्णः प्रबुद्धो ऽथ पीत्वा घट सहस्रकम्

इन्द्र उक्तः मातली रामं रथ स्थम् प्रचकार तम्

रामो युद्धाय तच् छ्रुत्वा लङ्कां स कपिः आययौ

कर्ण नासा विहीनः ऽसौ भक्षयामास वानरान्

एते च अन्ये च सुग्रीव एतैर् युक्तो ह्य् असंख्यकैः

अथ कुम्भो निकुम्भश् च मकराक्षश् च राक्षसः

इन्द्रजित् मायया युध्यन् राम आदीन् संबबन्ध ह

रामो वह्नौ प्रविष्टां तां शुद्धाम् इन्द्र आदिभिः स्तुतः

सीताया हरणं पापं कृतं त्वं हि गुरुः यतस्

शरैर् इन्द्रजितं वीरं युद्धे तं तु व्यशातयत्

रामः शस्त्रैः तम् अस्त्रैः च ववर्ध जलदो यथा

गवाक्षो दधिवक्त्रश् च गवयो गन्धमादनः

इत्य् आदि महापुराणे आग्नेये रामायणे युद्धकाण्डवर्णनं नाम दशमो ऽध्यायः

रावणः कुम्भकर्णं च बोधयामास दुःखितः

इति उक्त्वा वानरान् सर्वान् कुम्भकर्णो ममर्द ह

भरतेन नतः च अगात् अयोध्यां तत्र संस्थितः

न अकाल मरणम् च आसीत् रामे राज्यं प्रशासति

रामेण पूजिता जग्मुर् युद्धं दृष्ट्वा दिवं च ते

विशल्यया अव्रणौ कृत्वा मारुति आनीत पर्वते

हनूमान् गिरि शृङ्गेण धूम्राक्षम् अवधीत् रिपुम्

वानरा राक्षसाञ् जघ्नुर् नख दन्त शिला आदिभिः

स सीतः पुष्पके स्थित्वा गत मार्गेण वै गतः

सर्व दानानि स ददौ पालयामास सः प्रजाः
तृणे प्रास्यति

शिवा उपमितः प्रमितश् च सन्तु इति द्वार्ये संमृशति

ऊर्जं बिभ्रद् वः सुमनाः सुवर्चा गृहान् एमि मनसा मोदमानः

अथ एनम् मूर्धंस् त्रिर् अवजिघ्रेत् पशूनां त्वा हिंकारेण अभिजिघ्रामि प्रजापतये त्वा हिंकारेण अभिजिघ्रामि प्रजापतिस् त आयुर् दधातु स मे शत आयुः एधि भूर् भुवः सुवर् इति

गृहान् उपह्वयामहे ते नो जानन्तु जानतः

अथ एनम् षष्ठे मास्य् अन्नं प्राशयति

तस्य स एव प्राशन कल्पः यो मेधाजनन एतावन् नाना भूर् इत्य् अग्रे प्राशयति भुव इति द्वितीयं सुवर् इति तृतीयम्

आ इह वत्सः क्रन्दत्व् आ कुमार आ धेनवो बहुला नित्य वत्साः

अभयं वो ऽस्त्व् अभयं मे अस्तु इति भार्यां संगच्छमानाम् अनुमन्त्रयते विश्वा उत त्वया वयम् इत्य् एतया

विप्रोष्य हरिणी दूर्वे आदाय गृहान् उपोदेति

येषां प्रवसन्न् अध्येति येषु सौमनसो बहुः

सर्वेभ्यः प्राणेभ्यो जाता असि सा जीव शरदः शतम् इति दुहितुः

इमे गृहाः प्रति जीवेष्व् अस्थुर् ऊर्जं बिभ्रतो जगतः सु शेवाः

ऊर्जं बिभ्रत एमस्य् ऊर्जा वः संसृजामि रमध्वं मा बिभीतन इति

गृहा मा बिभीत मा वेपिढ्वम् ऊर्जं बिभ्रत एमसि
हेम कर्मणि हेम् एव तार कर्मणि तारम् एव दद्यात्

एतत् स्वर्ण त्रयम् च एव योज्यं षोडश _

स्वर्ण रूप्ययोः अधिकार विशेषम् आह आदौ इत्यादि

तत् चतुर्दश वर्ण आढ्यम् मनुजानां रुजा अपहम्

हेम्नः अधिकारः दर्शितः

इति

तां पिष्टीं रसः चरति

व्युत्क्रमेण गुणैः श्रेष्ठं नाग उत्तीर्णे रसे हितम्

स्वर्णं पञ्चविधं प्रोक्तं प्राकृतं सहज अग्निजम्

तारम् अपि पूर्व वर्णम् चार्यम्

किं कृत्वा पिष्टीं दद्यात् आदौ प्रथमतः सूत ईश्वरे गगनम् अभ्रकम् दत्त्वा

खनि जम् रसवाद उत्थम् सुपत्त्रीकृत शोधितम्

ततस् अनन्तरम् हेम्नः स्वर्णस्य पिष्टीं खल्वे मृदितां वक्ष्यमाणेन इति शेषः

इति

तारे अपि विशेषः

कैलासे सहजं रूप्यं खनिजं कृत्रिमं तथा
पुनर् अस्मै मनो धेहि पुनर् आयुः पुनर् बलम्

नो दुरितानि विश्वा शतं हिमाः सर्व वीराः मदेम

क्रव्य अदम् अग्ने रुधिरं पिशाचं मनः हनम् जहि जातवेदः सहोभिः

सोमस्य इन्द्रस्य वरुणस्य राज्ञो विष्णोर् बलेन सवितुः सवेन

ये पुमांसो यातुधाना या स्त्रियो यातुधान्यः

श्रद्धा इमम् ब्रह्म जुषतां दक्षिणायुर् यथा जीवात्य् अगदो भवाति

अग्ने विरप्शिनं मेध्यम् अ यक्ष्मम् कृणु जीवसे

वि मुञ्चामि ब्रह्मणा जातवेदसम् अग्निं होतारम् अजरम् रथ स्पृतम्

चक्षुः सूर्य पुनर् देहि वात प्राणं सम् ईरय

सं मा सिञ्चन्तु मरुत इत्य् एका

शरीरम् अस्य मांसान्य् अग्ने सं भारया त्वम्

अग्नेर् होत्रेण प्र णुदे पिशाचान् यविष्ठस्य ब्रह्मणा जातवेदसः
यः पूर्वयोर् दक्षिणस् तं यजमानो ऽवमृशति यो ऽपरयोर् उत्तरस् तम् अध्वर्युः

औदुम्बरे पालाशे कार्ष्मर्य मये वा

भद्रम् इत्य् अध्वर्युः

अवसिञ्चति रक्षः हणः वलग हनः ऽवनयामि वैष्णवान् इति

स यजमानः पृच्छत्य् अध्वर्यो किम् अत्र इति

यः पूर्वयोर् उत्तरस् तं यजमानो ऽवमृशति यो ऽपरयोर् दक्षिणस् तम् अध्वर्युः

अधस्तात् हस्तौ संस्पर्शयतः

स यजमानः पृच्छत्य् अध्वर्यो किम् अत्र इति

तन् नौ सह इति यजमानः

अथ विपरिसर्पतः

रक्षः हणौ वलग हनौ वैष्णवी प्रोक्षामि इति अधिषवण फलके प्रोक्षति

यवो ऽसि यवय अस्मत् द्वेष इति यवं प्रास्यति

अथ एनान् संमृशति विराड् असि सपत्न हा इति एतैर् मन्त्रैः

भद्रम् इत्य् अध्वर्युः

बर्हिर् अवस्तृणाति रक्षः हणः वलग हनः ऽवस्तृणामि वैष्णवान् इति

अधस्तात् हस्तौ संस्पर्शयतः

अथ एनान् यवमतीभिः प्रोक्षणीभिः प्रोक्षति रक्षः हणः वलग हनः प्रोक्षामि वैष्णवान् इति

तन् मयि इति यजमानः
इत्य् अध्यात्मं पञ्चविंशः

यावद् ब्रह्म विष्ठितं तावती वाग् इति यत्र ह क्व च ब्रह्म तद् वाग् यत्र वा वाक् तद् वा ब्रह्म इति एतत् तद् उक्तं भवति

ता नदेन विहरति

नदं व ओदतीनाम् इती३ꣳ उष्णिग् अक्षरैर् भवत्य् अनुष्टुप् पादैर् आयुर् वा उष्णिग् वाग् अनुष्टुप्

तद् उक्तम् ऋषिणा

तृचो भवति

तद् अस्मिन्न् आयुश् च वाचं च दधाति

एवम् उ ह एव एवंविद् एतया एव संपदा अमृतम् एव आत्मानम् अभिसंभवति सम्भवति

सहस्रधा महिमानः सहस्रम् इत्य् उक्थान्य् एव तद् अनुमदति महयति

चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् प्राणः ता एताः पञ्च देवता इमं विष्टाः पुरुषं पञ्च उ ह एव एताः देवता अयं विष्टः पुरुषः

पञ्च ऋचम् भवति पञ्च पदा पङ्क्तिः पङ्क्तिर् वा अन्नम् अन्नाद्यस्य अवरुद्ध्यै

षष् ऋचम् भवति षड् वा ऋतव ऋतूनाम् आप्त्यै

प्राणो वै नदस् तस्मात् प्राणो नदन् सर्वः संनदति इव

अथ अधिदैवतम्

त्रयो वा इमे त्रिवृतो लोका एषाम् एव लोकानाम् अभिजित्यै

अथ उ पञ्चविंशं वा एतद् अहः पञ्चविंश एतस्य अह्नः स्तोमस् तत् समेन समं प्रतिपद्यते तस्माद् द्वे एव पञ्चविंशतिर् भवन्ति

एषां वा एषां सूक्तानां नव ऋचम् प्रथमं नव वै प्राणाः प्राणानां क्ﾱप्त्यै

तास् त्रिः प्रथमया पञ्चविंशतिर् भवन्ति पञ्चविंश आत्मा पञ्चविंशः प्रजापतिर् दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्या द्वा ऊरू द्वौ बाहू आत्मा एव पञ्चविंशस् तम् इमम् आत्मानं पञ्चविंशं संस्कुरुते

सहस्रधा पञ्चदशान्य् उक्था इति पञ्च हि दशतो भवन्ति यावद् द्यावापृथिवी तावद् इत् तद् इति यावती वै द्यावापृथिवी तावान् आत्मा
श्रोत्रं यज्ञपतये धत्तम्

प्राणः स्थः प्राणं मे धत्तम्

चक्षुः संधत्तं तन् मे जिन्वतम्

प्रजां संधत्तं तां मे जिन्वतम्

उत्तरवेद्यां ग्रहौ सादयित्वा अन् आधृष्टा असि इत्य् अङ्गुष्ठाभ्याम् उत्तरवेदिम् आक्रमेते

पशून् संधत्तं तान् मे जिन्वतम् इति

प्राणं संधत्तं तं मे जिन्वतम्

श्रोत्रं स्थः श्रोत्रं मे धत्तम्

आयुर् यज्ञाय धत्तम्

श्रोत्रं यज्ञाय धत्तम्

आयुर् यज्ञपतये धत्तम्

प्राणं यज्ञपतये धत्तम्

चक्षुर् यज्ञाय धत्तम्

आयुः संधत्तं तन् मे जिन्वतम्

अग्रेण उत्तरवेदिम् ग्रहौ संधत्तो ऽरत्नी वा संजग्मानौ दिव आ पृथिव्याः

अपानं संधत्तं तं मे जिन्वतम्

क्षत्रं संधत्तं तन् मे जिन्वतम्

अथ एनौ अध्वर्युर् अभिमन्त्रयत आयुः स्थ आयुर् मे धत्तम्

सु वीराः प्रजाः प्रजनयन् परीहि

मनः संधत्तं तन् मे जिन्वतम्

व्यानं संधत्तं तं मे जिन्वतम्

शुक्रः शुक्र शोचिषा इति दक्षिणेन अध्वर्युः

पुष्टिं संधत्तं तां मे जिन्वतम्

मन्थी मन्थि शोचिषा इति उत्तरेण प्रतिप्रस्थाता

श्रोत्रं संधत्तं तन् मे जिन्वतम्

चक्षुः स्थश् चक्षुर् मे धत्तम्

ऊर्जं संधत्तं तां मे जिन्वतम्
एक रात्रिम् सुराः सर्वे पितृभिः तु ऋषिभिः सह

क्रमते शुक्ल पक्ष आदौ भास्करात् परम् आस्थितः

इति एषा सूर्य वीर्येण चन्द्रस्य आप्यायिता तनुः

ततः पञ्चदशे भागे किंचिद् शिष्टे कला आत्मके

शत आरैः च त्रिभिः चक्रैः युक्तः शुक्लैः हय उत्तमैः

एवं सूर्य निमित्ता एषा पक्ष वृद्धिः निशाकरे

सोमो हि अम्बु मयैः गोभिः शुक्लैः शुक्ल गभस्तिमान्

स पौर्णमास्यां दृश्येत शुक्लः सम्पूर्ण मण्डलः

मास तृप्तिम् अवाप्य अग्र्याम् पीत्वा गच्छन्ति ते ऽमृतम्

पिबन्ति अम्बु मयम् देवा मधु सौम्यं सुधा अमृतम्

वीथि आश्रयाणि चरति नक्षत्राणि निशाकरः

सोमस्य कृष्ण पक्ष आदौ भास्कर अभिमुखस्य च

ततो द्वितीया प्रभृति बहुलस्य चतुर्दशीम्

एवम् आप्यायितम् सोमं शुक्ल पक्षे दिन क्रमात्

संभृतं तु अर्ध मासेन हि अमृतम् सूर्य तेजसा

पीत्वा अर्ध मासम् गच्छन्ति अमावास्यां सुर उत्तमाः

पितृभिः पीयमानस्य पञ्चदश्यां कला तु या

पितरः च उपतिष्ठन्ति अमावास्यां निशाकरम्

आपूरयन् सुषुम्नेन भागं भागम् अनुक्रमात्

निसृतं तत् अमावास्याम् गभस्तिभ्यः स्वधा अमृतम्

वृद्धि क्षयौ वै पक्ष आदौ षोडश्यां शशिनः स्मृतौ

देवैः पीतं क्षये सोमम् आप्याययति नित्यशः

दशभिः तु अकृशैः दिव्यैर् असंगैस् तैर् मनोजवैः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे सोमवर्णनं नाम षट्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः

सूत उवाच

त्रयस्त्रिंशत् शताः च एव त्रयस्त्रिंशत् तथा एव च

आपूर्यते परस्य अन्तर् सततं दिवस क्रमात्

पिबन्ति द्वि कलम् कालं शिष्टा तस्य कला तु या

अपराह्णे पितृ गणाः जघन्यं पर्युपासते
पाद्मे भविष्यति सुतः कल्पे तव पितामहः

संमोहं त्यज भो विष्णो पालय एनम् पितामहम्

प्रणिपत्य स्थितं मूर्ध्ना कृताञ्जलि पुटम् स्मयन्

वामे पार्श्वे च मे विष्णुः विश्वात्मा हृदय उद्भवः

ब्रह्मणे विष्णवे च एव श्रद्धां शीतांशु भूषणः

देवः प्रदत्तवान् देवाः स्व आत्मनि अ व्यभिचारिणीम्

ततः प्रहृष्ट मनसा प्रणिपत्य महेश्वरम्

पश्यतां मां महादेवं भयं सर्वं विमुच्यताम्

प्रणिपत्य च विश्वेशं प्राह मन्दतरं वशी

लयनात् लिङ्गम् इति उक्तम् तत्र एव निखिलं सुराः

पस्पर्श सुभगाभ्यां तु कृपया तु कृपा निधिः

भक्तिः भवतु नौ नित्यं त्वयि च अ व्यभिचारिणी

सूत उवाच

प्रलय स्थिति सर्गाणाम् कर्ता त्वं धरणी पते

एवम् उक्त्वा स भगवन्त् तत्र एव अन्तरधीयत

जानुभ्याम् अवनीम् गत्वा पुनर् नारायणः स्वयम्

स याति शिवतां विप्रो न अत्र कार्या विचारणा

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा पुनः प्राह हरो हरिम्

प्राह नारायणो नाथं लिङ्ग स्थम् लिङ्ग वर्जितम्

यदि प्रीतिः समुत्पन्ना यदि देयो वरश् च नौ

युवां प्रसूतौ गात्राभ्यां मम पूर्वं महा बलौ

तदा द्रक्ष्यसि मां च एवम् सः अपि द्रक्ष्यति पद्मजः

आवयोः देवदेवेशैः विवादम् अतिशोभनम्

एवम् उक्त्वा तु तं विष्णुं कराभ्यां परमेश्वरः

श्री महादेवः उवाच
तद् अप्सु प्रत्यतिष्ठत्

ता अपः सृष्ट्वा अन्वैक्षत

तासाम् अन्यतरा अति लवणाः अ पेयाः अ स्वाद्व्यः

तद् भृगोर् भृगु त्वम्

भृगुर् इव वै स सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद

तास् तत्र एव अभ्यश्राम्यत् अभ्यतपत् समतपत्

ताम् अस्य ईक्षमाणस्य स्वयं रेतो ऽस्कन्दत्

ता अशान्ता रेतः समुद्रं वृत्वा अतिष्ठन्

ताः श्रान्तास् तप्ताः संतप्ताः सार्धम् एव रेतसा द्वैधम् अभवन्

तस्माद् भृगुः समभवत्

तास् तत्र एव अभ्यश्राम्यत् अभ्यतपत् समतपत्

तासु स्वां छायाम् अपश्यत्

अथ इतराः पेयाः स्वाद्व्यः शान्ताः
अथ एनम् उत्क्रम्य पृच्छति क आत्रेय इति

यथासमुदितं प्रसर्पकेभ्यः

अथ आह एहि यजमान इति

तं तथा एव तृतीयम् उत्क्रम्य पृच्छति क आत्रेय इति

अथ हविर्धानं द्रुत्वा अध्वर्यवे ददाति य उ च एनम् अन्ये ऽभितो भवन्ति

अथ सद आगत्य प्रस्तोत्रे ददाति प्रशास्त्रे ब्राह्मणाच्छंसिने ऽच्छावाकस्य सदस्यस्य अग्नीधः पोतुर् नेष्टुर् ग्रावस्तुत उन्नेतुः सुब्रह्मण्यस्य प्रतिहर्तुर् अन्ततः

अयम् अहम् इत्य् एव इतरः प्रत्याह

अयम् अहम् इति इतरः प्रत्याह

अथ अतिक्राम अतीमोक्षैः चरत्य् अग्निना देवेन ये देवा यज्ञ हनः इत्य् एताभ्याम् अनुवाकाभ्याम्

तम् अभ्यैति ब्राह्मणम् अद्य राध्यासम् ऋषिम् आर्षेयं पितृमन्तं पैतृमत्यं सु धातु दक्षिणम् इति

अथ सद आगत्य ब्रह्मणे ददाति होत्र उद्गात्रे

तस्य पाणौ हिरण्यम् आदधाति चन्द्र यद् उ च अन्यत् उपकल्पते

आग्नीध्रं द्रुत्वा स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा आग्नीध्रे पञ्च वैश्वकर्मणानि जुहोति यज्ञपतिम् ऋषय एनसा आहुः इति

अयम् अहम् इत्य् एव इतरः प्रत्याह

अथ एषः आत्रेयो ऽग्रेण सद आस्ते

अथ यजमानं प्राञ्चम् ईक्षयति वि सुवः पश्य व्य् अन्तरिक्षम् इति

अथ दक्षिणाः समनुदिशत्य् अस्मद् दात्राः देवत्रा गच्छत मधुमतीः प्रदातारम् आविशत अन् अवहाय अस्मान् देव यानेन पथा इत सुकृतां लोके सीदत तन् नः संस्कृतम् इति
विश्वेभिः सोम्यम् मध्व् अग्न इन्द्रेण वायुना पिबा मित्रस्य धामभिर् इति वैश्वदेवम् उक्थं शस्त्वा वैश्वदेव्या यजति यथाभागं तद् देवताः प्रीणाति

अथ यद् एनम् एकं सन्तं बहुधा विहरन्ति तद् अस्य वैश्वदेवं रूपं तद् अस्य तेन अनुशंसति

स यद् अग्निर् घोर संस्पर्शः तद् अस्य वारुणं रूपं तं यद् घोर संस्पर्शम् सन्तम् मित्र कृत्या इव उपासते तद् अस्य मैत्रं रूपं तद् अस्य तेन अनुशंसति

अग्नेर् वा एताः सर्वास् तन्वो यद् एता देवताः

अथ यत् स्फूर्जयन् वाचम् इव वदन् दहति तद् अस्य सारस्वतं रूपं तद् अस्य तेन अनुशंसति

अथ यद् उच् च हृष्यति नि च हृष्यति तद् अस्य मैत्रावरुणं रूपं तद् अस्य तेन अनुशंसति

अथ यद् उच्चैस् घोषः स्तनयन् बबबा कुर्वन् इव दहति यस्माद् भूतानि विजन्ते तद् अस्य ऐन्द्रम् रूपं तद् अस्य तेन अनुशंसति

स यद् अग्निः प्रवान् इव दहति तद् अस्य वायव्यं रूपं तद् अस्य तेन अनुशंसति

अथ यद् द्वैधम् इव कृत्वा दहति द्वौ वा इन्द्र वायू तद् अस्य ऐन्द्र वायवम् रूपं तद् अस्य तेन अनुशंसति

एवम् उ ह अस्य वायव्यया एव प्रतिपद्यमानस्य तृचेन तृचेन एव एताभिः देवताभिः स्तोत्रियो ऽनुशस्तो भवति

तद् आहुर् यथा वाव स्तोत्रम् एवं शस्त्रम् आग्नेयीषु सामगाः स्तुवते वायव्यया होता प्रतिपद्यते कथम् अस्य आग्नेय्यो ऽनुशस्ता भवन्ति इति

अथ यद् एनं द्वाभ्याम् बाहुभ्यां द्वाभ्याम् अरणीभ्यां मन्थन्ति द्वौ वा अश्विनौ तद् अस्य आश्विनम् रूपं तद् अस्य तेन अनुशंसति
चतस्रो दिवः प्रदिशश् चतस्रो भूम्या उत

वि ते भिनद्मि मेहनं वि योनिं वि गवीनिके

अवैतु पृश्नि शेवलं शुने जराय्व् अत्तवे ऽव जरायु पद्यताम्

वि मातरं च पुत्रं च वि कुमारं जरायुणा अव जरायु पद्यताम्

यथा वातो यथा मनो यथा पतन्ति पक्षिणः

सिस्रतां नार्य् ऋत प्रजाता वि पर्वाणि जिहतां सूतवा उ

एवा त्वं दशमास्य साकं जरायुणा पत अव जरायु पद्यताम्

वषट् ते पूषन्न् अस्मिन्त् सूताव् अर्यमा होता कृणोतु वेधाः

देवा गर्भं सम् ऐरयन् तं व्य् ऊर्णुवन्तु सूतवे
वैश्वदेवं शंसति तस्मात् कुमारो जातः पश्चा इव प्रचरति वैश्वदेवानि ह्य् अङ्गानि यद् वैश्वदेवं शंसत्य् अङ्गान्य् एव अस्य तत् संस्करोति

वायव्यं शंसति तस्माद् आहुर् वायुः प्राणः प्राणो रेतो रेतः पुरुषस्य प्रथमं सम्भवतः सम्भवति इति यद् वायव्यं शंसति प्राणम् एव अस्य तत् संस्करोति

सारस्वतं शंसति तस्मात् कुमारं जातं जघन्या वाग् आविशति वाच् हि सरस्वती यत् सारस्वतं शंसति वाचम् एव अस्य तत् संस्करोति

ऐन्द्रं शंसति तस्मात् कुमारं जातं संवदन्ते प्रतिधारयति वै ग्रीवा अथ उ शिर इति यद् ऐन्द्रं शंसति वीर्यम् एव अस्य तत् संस्करोति

मैत्रावरुणं शंसति तस्माद् आहुश् चक्षुः पुरुषस्य प्रथमं सम्भवतः सम्भवति इति यन् मैत्रावरुणं शंसति चक्षुर् एव अस्य तत् संस्करोति

एतत् ह वै यजमानस्य अध्यात्मतमम् इव उक्थम् यत् प्रौगं तस्माद् एना एना एतत् उपेक्ष्यतमम् इव इति आहुर् एतेन ह्य् एनं होता संस्करोति इति

ऐन्द्र वायवम् शंसति यत्र वाव प्राणस् तद् अपानो यद् ऐन्द्र वायवम् शंसति प्राण अपानौ एव अस्य तत् संस्करोति
विषुवत् व्रतयोः च

वाचयित्वा यजमानं गो नामभिः अनुमन्त्रयेत हव्ये काम्ये चन्द्रे ज्योत इडे रन्ते जुष्टे सूनरि मयि वो रायः श्रयन्ताम् इडे एहि अदिते एहि जुष्टे जुष्टिं ते गमेयम् उपहूताः उपहवं वो अशीय इति

सर्पिः मधुभ्याम् ऋत्विजो भोजयेद् अ हीनेषु अन्यतरेण वा

अन्यत्र च एतस्मिन् काले यान् आहरेयुः

सह ऋषभाः इति वा

त्रिष्टुभ् छन्दसा पूर्वं चमसेभ्यः

दशम व्रते च

पूर्वेण सदः संसृज्य पश्चिमेन आग्नीध्रीयम् उदीचीस् त्यजेयुः

षष्ठे ऽहनि संस्थिते अ बहु वादिनः स्युः

अभीवर्त स्तोत्रीयान् आभिप्लविकान् पृष्ठ्ये शंसयेद् ब्राह्मणाच्छंसिना कालेय ऋचः ऽच्छावाकेन सर्वत्र यदा पवमाने स्याताम्

सह धर्मैः सर्वत्र पृष्ठ्यः स्यात्

न च अधीयीरन् आ उत्तरस्य अह्नः उपाकरणात्

वारवन्तीयस्य स्तोत्रे धेनुः संवाशयेयुर् दक्षिणतः कृत्वा उत्तरतस् वत्सान्

उभाभ्यां वा
पेयः क्षार अग्नि साद अश्म गुल्मोदर जरा आदिषु

योज्यः स अक्षः मसः चित्र बाह्य अर्शस् कुष्ठ सुप्तिषु

चूर्ण लक्षणम् युक्त कार्येषु गुल्म आदौ चारयेत्

अथ क्षार कल्पना

तथा च वाग्भटः

यः तु चूर्ण आभः क्षारः स प्रतिसार्यः मशक आदौ प्रयोज्यः यः तु क्वाथ वत् द्रव रूपः स्थितः स गुल्म आदौ पेयः इति उक्तम् क्षार द्वयम्

प्रदीपयेत् ज्वालयेत् अच्छं निर्मलं जलं लोह पात्रे क्वाथयेत्

क्षीरवृक्षस्य काष्ठानि अपामार्ग चिञ्चा कदल पलाश सेहुण्ड चित्रक शिग्रु कण्टकारी प्रभृतीनि