tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अथ अस्याः दक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पाणिं गृह्णाति

अर्यम्णं नु देवं कन्या अग्निम् अयक्षत

गृह्णामि ते सौभग त्वाय हस्तं मया पत्या जरदष्टिर् यथा असत्

तस्यां प्रत्याव्रजितायां भ्राता अन्यः वा सुहृद् अभिघारितान् लाजान् शूर्पात् अञ्जलिना उपघातम् अञ्जलौ आवपेत्

अदुर्मङ्गलीः पति लोकम् आविश शं न एधि द्विपदे शं चतुष्पदे

उत्तर पुरस्तात् अग्नेर् भार्यया सम्प्रेक्ष्यमाणो जपति अघोर चक्षुः अ पति घ्नी म एधि शिवा पशुभ्यः सुमनाः सुवर्चाः

सोमो ऽददद् गन्धर्वाय गन्धर्वो ऽददद् अग्नये

तृतीयो अग्निः ते पतिः तुरीयः ऽहं मनुष्य जाः इति

उपस्तीर्ण अभिघारितान् कृत्वा तान् इतर अग्नौ जुहुयात् कन्यला इयम् नारी अर्यमाणम् इति

प्रेक्षकान् अनुमन्त्रयते सु मङ्गला इयं वधूर् इमां समेत पश्यत

सौभाग्यम् अस्यै दत्त्वाय अथ अस्तम् विपरेतन इति

आ नः प्रजां जनयतु प्रजापतिर् आजरसाय समनक्तु अर्यमा

उपनयन आवृता अश्मानम् अधिष्ठापयेत् स्त्री वत्

दक्षिणं शूर्प पुटम् काम इति आचक्षते

तां पूष्न् शिवतमाम् एरयस्व यस्यां बीजं मनुष्या वपन्ति

तूष्णीं धारिका कामाय आवपेत् चतुर्थम्

होम अन्तेषु जपति चतुर् विश्वा उत त्वया वयं धारा उदन्या इव

षड् ऋतुभ्यो विष्णुः त्वा अन्वेतु

कन्यला पितृभ्यः पति लोकम् यती इयम् अव दीक्षाम् अयक्षत स्वाहा

अमो ऽहम् अस्मि सा त्वं साम् अहम् अस्म्य् ऋक् त्वं मनो ऽहम् अस्मि वाक् त्वं द्यौर् अहं पृथिवी त्वं तौ एहि संभवाव सह रेतो दधावहै पुंसे पुत्राय वेत्तवै माम् अनुव्रता भव सहशय्या मया भव असौ इति

स इमां देवो अर्यमा प्रेतो मुञ्चातु माम् अमुतस् स्वाहा इति

स अङ्गुष्ठम् मिथुन कामः

अङ्गुली स्त्रियः

प्रेक्षयेद् ध्रुवम् अरुन्धतीं सप्त ऋषीन् पश्यानि इति प्रतिजानानाम्

अरुन्धतीम् अ रुन्धती अ रुद्धा अहम् पत्या भूयासम् अमुना इति पति नाम् गृह्णीयाद् असौ इति आत्मनः

दीर्घ आयूः अस्तु मे पतिर् एधन्तां ज्ञातयो मम स्वाहा

उत्तर पुरस्तात् अग्नेः सप्त पदानि अभ्युत्क्रमयेत् एकम् इष इति प्रतिमन्त्रम्

जीवसूर् देव कामा स्योना शं नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे

ध्रुवो असि इति ध्रुवम् उपतिष्ठते

सखा सप्तपदी भव इति

अतिगाहेमहि द्विष इति

या न ऊरू उशती यस्याम् उशन्तः प्रहरेम शेफम्

चत्वारि मयोभवाय विष्णुः त्वा अन्वेतु

भगो ऽर्यमा सविता पुरंधिर् मह्यं त्वा अदुः गार्हपत्याय देवाः

एकम् इषे विष्णुः त्वा अन्वेतु

सप्तमे प्राचीम् अवस्थाप्य उद कुम्भेन मार्जयेरन्न् आपोहिष्ठीयाभिः तिसृभिः
स यः एतानि षड् जुह्वति वेद अ जुह्वतः एव अस्य अग्निहोत्रम् हुतम् भवति

तस्मात् एवंविद् अग्निहोत्रम् जुहुयात् इति

उदिते होतव्यम् अन् उदिते इति मीमांसन्ते

स यदि ह वै अपि सुरुशात् एवम् विद्वान् अग्निहोत्रम् जुहोति प्रति ह एव अस्य एते देवाः आहुती गृह्णन्ति

रात्रिः एव अहन् जुहोति अहर् रात्रौ

यस्य उ ह वै अपि देवाः सकृत् अश्नन्ति ततस् एव सः अमृतः

जुह्वतः एव अस्य द्विस् हुतम् भवति यः एवम् वेद

तानि वै एतानि षड् जुह्वति अन्योन्ये आत्मानम्

भवति

सत्य मयः ह वै अमृत मयः सम्भवति यः एवम् वेद
पूर्व उक्तम् विधानं कुर्यात् अथवा पक्ष अन्तरे इदं वक्ष्यमाणं कुर्यात्

किं कृत्वा लोह पात्रे मुण्ड आदि भाजने प्रक्षिप्य मध्ये स्थाप्य

अन्य मत अभिप्राये प्रकार अन्तरम् आह अथवा इत्यादि
गार्हपत्यम् अभिमन्त्रयते अग्ने हव्यम् रक्षस्व इति

अथ दक्षिणम् पुरोडाशम् भस्मना अभिवास्य वेदेन अभिवासयति सम् ब्रह्मणा पृच्यस्व सम् ब्रह्मणा पृच्यस्व इति त्रिस् अथ उत्तरम्

अथ पात्र्याम् अपः आनीय दक्षिणस्य पुरोडाशस्य त्वचम् ग्राहयति त्वचम् गृह्णीष्व त्वचम् गृह्णीष्व इति त्रिस् अथ उत्तरस्य

अथ पर्यग्नि करोति अन्तरितम् रक्षः अन्तरिताः अरातयः इति त्रिस्

अथ उत्तरतस् भस्म मिश्रान् अङ्गारान् निरूह्य तेषु अधिश्रयति

एवम् एव उत्तरम् पुरोडाशम् अधिपृणक्ति अथ शृतम् अथ दधि

वेदेन वेदिम् त्रिस् संमार्ष्टि वेदेन वेदिम् विविदुः पृथिवीम् सा पप्रथे पृथिवी पार्थिवानि गर्भम् बिभर्ति भुवनेषु अन्तर् ततस् यज्ञः जायते विश्वदानिः इति

अथ दक्षिणम् पुरोडाशम् श्रपयति देवः त्वा सविता श्रपयतु वर्षिष्ठे अधि नाके अग्निः ते तनुवम् मा अति धाक् इति

एवम् एव उत्तरम् पुरोडाशम् श्रपयति
यथा मासा अहर्जरम्

मन्त्र ब्राह्मणम् वेद इत्य् आचक्षते

अथ अस्य अनुगतस्य या प्रकृतिस् तत आहरणम्

ब्रह्मचारिणः स्वाहा

अथ अग्रेण अग्निम् बिल्व शाखायाम् हुत शेषम् निदधाति

उपवासो ऽनुगते ऽन्यतरस्य भार्यायाः पत्युर् वा

मन्त्र ब्राह्मणे यज्ञस्य प्रमाणम्

आहुतो व्याख्यातः

वेदम् अधीत्य स्नास्यन्न् इत्य् उक्तं समावर्तनम्

अपि वा एकाम् जुहुयात्

अथ केश श्मश्रु लोम नख आवापनेन एव प्रतिपद्यते सिद्धम् आ छत्र आदानात् कृत्वा पक्वाज् जुहोति

यथा आपः प्रवता यन्ति

यो अस्य अपचिततमः तस्मा ऋषभं दद्याद् इत्य् एके

धातर् आयन्तु सर्वतः स्वाहा इति

अग्निहोत्र हविषाम् अन्यतमेन जुहुयात्

अन्न पाने च सर्वदा

अथ पक्वाद् उपादाय प्राश्नाति

पर्वणि पर्वणि च आग्नेय स्थालीपाकः

मन्त्र ब्राह्मणे अधीत्य चीर्णेषु वा व्रतेषु

अयाश् च अग्ने ऽस्य् अन् अभिशस्तीः च सत्यम् इद् त्वम् अयास् असि

प्राश्य अपः आचम्य उरः प्रति आत्मानम् प्रत्यभिमृशते प्रतिवेशो ऽसि प्र मा पाहि प्र मा पद्यस्व इति

स मा भग प्रविश स्वाहा इति

यशो जने ऽसानि स्वाहा

समावर्तन प्रभृति आज्येन व्याहृतीभिर् हूयत आ पाणिग्रहणात्

वासांसि मम गावश् च

पाणिग्रहण प्रभृति व्रीहिभिर् यवैर् वा हस्तेन एते आहुती जुहोति अग्नये स्वाहा प्रजापतये स्वाहा इति सायम्

तस्मिन् काम्यानि तस्मिन् प्रजा संस्काराः इति एके

स एष आघारवान् स्याद् आग्निहोत्रिको वा अपि आपूर्विको वा

मन्त्र ब्राह्मणयोः वेद नामधेयम्

सूर्याय स्वाहा प्रजापतये स्वाहा इति प्रातर् अपि

स एष उपनयन प्रभृति व्याहृतीभिः समिद्धिर् हूयत आ समावर्तनात्

यस्मिन्न् अग्नाव् उपनयति तस्मिन् ब्रह्मचर्यं तस्मिन् व्रत चर्यम् तस्मिन् समावर्तनं तस्मिन् पाणिग्रहणं तस्मिन् गृह्यानि कर्माणि क्रियन्ते

श्रेयान् वस्यसो ऽसानि स्वाहा

तत् पुरस्ताद् व्याख्यातम्

एवं मां ब्रह्मचारिणः

सो अत्र एव आस्ते आ नक्षत्राणाम् उदयात्

अथ आज्य आहुतीः उपजुहोति

लोमशां पशुभिः सह स्वाहा इति

तस्मिन् सहस्र शाखे

कुर्वाणा चीरम् आत्मनः

तं त्वा भग प्रविशानि स्वाहा
तस्माद् अछावाको ऽन्ततः शिल्पेष्व् अ नाराशंसीः शंसति दृﾱह तायै दृﾱहे प्रतिष्ठास्याम इति दृﾱहे प्रतिष्ठास्याम इति

विकृतिर् वै नाराशंसं किम् इव च वै किम् इव च रेतो विक्रियते तत् तदा विकृतम् प्रजातम् भवत्य् अथ एतत् मृद्व् इव छन्दः शिथिरं यन् नाराशंसम् अथ एषः ऽन्त्यो यद् अछावाकस् तद् दृﾱह तायै दृﾱहे प्रतिष्ठास्याम इति

अथ आह यन् नाराशंसं वै तृतीयसवनम् अथ कस्माद् अछावाको ऽन्ततः शिल्पेष्व् अ नाराशंसीः शंसति इति
अत्र विशेषः काञ्जिके सर्व धान्याम्ल संधानम् तुष वर्ज्ये तु कारयेत्

सूतस्य पारदस्य त्रि दिनम् दिन त्रय परिमाणम् यथा स्यात् तथा मृदु वह्निना सु अल्प अग्निना स्वेदः स्वेदनं कार्यम्

इति दोलायन्त्र लक्षणम्

उरगा त्रिफला क्रान्ता लघुपर्णी शतावरी

तत्र प्रथम उद्दिष्टस्य स्वेदन संस्कारस्य साधनं स्पष्टयन् आह आसुरी इत्यादि

अधुना संस्काराणां साधने लक्षणम् आह

आसुरी राजिका पटु सैन्धवं लवण विशेषः केचिद् पटु शब्देन क्षारम् अपि व्याचक्षते कटुकत्रयं शुण्ठी मरिच पिप्पल्यः चित्रकं प्रतीतम् आर्द्रकं कन्द विशेषः नागर हेतुः मूलकं कन्द विशेषः प्रसिद्धः

द्रव द्रव्येण भाण्डस्य पूरित अर्ध उदरस्य च

इति रसेन्द्रमङ्गलात्

तेन युक्तं रस स्विन्नम् त्रि दिनम् मृदु वह्निना

तस्य उपरि क्षिपेत् दण्डम् तद् मध्ये रस पोटलीम्

इति परिभाषा

सर्व संमतम् इदम् व्याख्यानाम्

बद्ध्वा तु स्वेदयेत् एतत् दोलायन्त्रम् इति स्मृतम्

किम् विशिष्टैः एतैः कला अंशैः षोडश अंशैः षोडश अंशः प्रत्येकं संयुज्यते

पाचनं स्वेदन आख्यम् स्यात् मल शैथिल्य _

क्षार अम्लैः ओषधैर् वा अपि दोलायन्त्रे स्थितस्य हि

केन काञ्जिकेन सौवीरेण
अभिषवे ऽभिषवे अभिमन्त्रयेत इति एकम्

अथ एनम् स हिरण्येन पाणिना प्राच् मुखः जुहोति

तिस्रो यह्वस्य समिधः परिज्मनो देवा अकृण्वन्न् उशिजो अमर्त्यवे

य एव सर्व प्रथमः इत्य् अपरम्

अभिषवे ऽभिषवे अभिमन्त्रयेत इति एकम्

अन् अधिकृतः वा सोम धर्मैः दधि ग्रह विकार त्वात्

यत्र क्व च अभिषुणुयात् उपर एव ग्राव्णा अभिषुणुयात्

वायव्येन एव गृह्णीयाद् इत्य् अपरम्

तत्र अर्थ ग्रहणः ऽभिषवः परत्र संयोगात्

यो ऽभिषूयमाणस्य प्रथमो ऽंशुः स्कन्दति तम् अभिमन्त्रयेत आ मा स्कान् सह प्रजया सह रायस्पोषेण इति

तासाम् एनाम् अदधुर् मर्त्ये भुजं लोकम् इद् द्वे उप जामी ईयतुर् इति

य एव सर्व अन्ततः इत्य् अपरम्

सोमकरणी च अस्य अभिषव मन्त्रः

अथ एनम् स हिरण्येन पाणिना तिरः पवित्रम् अ छिन्नाम् धारां स्रावयन् दधि ग्रह पात्रेण गृह्णाति

तस्य दधि ग्रहेण मन्त्रा व्याख्याताः

द्रप्सश् चस्कन्द इति विप्रुषो ऽभिमन्त्रयेत

अथ एनम् खरे सादयत्य् एष ते योनिर् इति

एतस्य एव एषः अभिषव मन्त्रः
सिन्दूर संलुलित मौक्तिक दन्त कान्तिम् आबद्ध हेम कटकाम् रहसि स्मरामि

गन्धर्व यक्ष सुर किंनर नाग कन्याम् स्वर्गाद् अहो निपतिताम् इव चिन्तयामि

चुम्बामि रोदिति भृशं पतितो ऽस्मि पादे दासस् तव प्रियतमे भज स्मरामि

अद्य अपि अशोक नव पल्लव रक्त हस्ताम् मुक्ताफल प्रचय चुम्बित चूचुक अग्राम्

अद्य अपि तां सु निपुणम् यतता मया अपि दृष्टं न यत् सदृशात् वदनम् कदाचित्

अद्य अपि अहं वर वधू सुरत उपभोगम् जीवामि अन्तरेण

अद्य अपि ताम् अवहितां मनसा अचलेन संचिन्तयामि युवतीं मम जीवित आशाम्

न अन्य उपभुक्त नव यौवन भार साराम् जन्म अन्तरे ऽपि मम सा एव गतिर् यथा स्यात्

अद्य अपि तां स्तिमित वस्त्रम् इव अङ्ग लग्नाम् प्रौढ प्रताप मदन अनल तप्त देहम्

अद्य अपि तत् कनक रेणु घन ऊरु देशे न्यस्तं स्मरामि नखर क्षत लक्ष्म तस्याः

अद्य अपि तां विरह वह्नि निपीडित अङ्गाम् तन्वीं कुरङ्ग नयनाम् सुरत एक पात्रीम्

अद्य अपि तद् नयन कज्जलम् उज्ज्वल आस्यम् विश्रान्त कर्ण युगलम् परिहास हेतोः

अन्योन्य चञ्चु पुट चुम्बन लग्न पक्ष्म युग्म अभिराम नयनाम् शयने स्मरामि

अद्य अपि तत् कनकगौर कृत अङ्गरागम् प्रस्वेद बिन्दु विततम् वदनं प्रियायाः

नाना विचित्र कृत मण्डनम् आवहन्तीं तां राजहंस गमनाम् सुदतीं स्मरामि

अद्य अपि तां सुरत घूर्ण निमीलित अक्षाम् स्रस्त अङ्ग यष्टि गलित अंशुक केशपाशाम्

किं किं तया बहुविधं न कृतं मद् अर्थे वक्तुं न व्यथते मनो मे

अद्य अपि तां विधृत कज्जल लोल नेत्राम् पृथ्वीं प्रभूत कुसुम आकुल केशपाशाम्

प्राप्नोम्य् अहं यदि पुनः सुरत एक तीर्थम् प्राणांस् त्यजामि नियतं तद् अवाप्ति हेतोः

अद्य अपि तां क्षण वियोग विष उपमेयाम् सङ्गे पुनर् बहुतराम् अमृत अभिषेकाम्

अद्य अपि न उझति हरः किल कालकूटं कूर्मो बिभर्ति धरणीं खलु पृष्ठ भागे

अद्य अपि अहो जगति सुन्दर लक्ष पूर्णे उत्तम गुण अधिक सम्प्रपन्ने

काश्मीर पङ्क मृगनाभि कृत अङ्गरागाम् कर्पूर पूग परिपूर्ण मुखाम् स्मरामि

दृष्टं तयोः सदृशयोः खलु येन रूपं शक्तो भवेद् यदि सा एव नरो न च अन्यः

तन्वीं विशाल जघन स्तन भार नम्राम् व्यालोल कुन्तल कलापवतीम् स्मरामि

अद्य अपि तां प्रथमतो वर सुन्दरीणाम् स्नेह एक पात्र घटिताम् अवनीश पुत्रीम्

कान्ता अङ्ग सङ्ग परिहास विचित्र नृत्ये क्रीडा अभिरामा इति यातु मदीय कालः

तत् केलि मन्दर गिरौ कुसुमायुधस्य कान्तां स्मरामि रुचिर उज्ज्वल पुष्पकेतुम्

अव्यक्त निःस्वनित कातर कथ्यमान संकीर्ण वर्ण रुचिरम् वचनं प्रियायाः

अद्य अपि तां न खलु वेद्मि किम् ईश पत्नी शापं गता सुरपतेर् अथ कृष्ण लक्ष्मी

अद्य अपि तां निधुवन क्लम निःसह अङ्गाम् आपाण्डु गण्ड पति तालक कुन्तल अलिम्

शृङ्गार नाटक रस उत्तम पान पात्रीम् कान्तां स्मरामि कुसुमायुध बाण खिन्नाम्

वाचः संचिन्तयामि गुरु शोक विनम्र वक्त्राम्

अद्य अपि तां कनक चम्पक दाम गौराम् फुल्ल अरविन्द वदनाम् तनु रोमराजीम्

कादम्ब केसर रुचिः क्षत वीक्षणम् मां गात्र क्लमम् कथयती प्रिय राजहंसी

अद्य अपि तां निज वपुस् कृश वेदि मध्याम् उत्तुङ्ग संभृत सुधा स्तन कुम्भ युग्माम्

लावण्य निर्जित रति क्षति काम दर्पम् भूयः पुरः प्रतिपदं न विलोक्यते यत्

अन्ते स्मरामि रति खेद विलोल नेत्रम् राहु उपराग परिमुक्तम् इव इन्दु बिम्बम्

सुप्त उत्थिताम् मदन विह्वल लालस अङ्गाम् विद्यां प्रमाद गुणिताम् इव चिन्तयामि

पश्ये ते आत्मनि नवीन पयोधराभ्याम् क्षीणां वपुर् यदि विनश्यति नो न दोषः

अन्याभिर् अप्य् उपमितुं न मया च शक्यं रूपं तदीयम् इति मे हृदये वितर्कः

पश्यामि मन्मथ शर अनल पीडित अङ्गाम् गात्राणि संप्रति करोमि सु शीतलानि

अद्य अपि मनः किम् अहं करोमि सार्धं सखीभिर् अपि वासगृहं सु कान्ते

धात्रा एव किं नु जगतः परिमोहनाय सा निर्मिता

वक्त्रं सुधा मयम् अहं यदि तत् प्रपद्ये चुम्बन् पिबाम्य् अविरतं मनो मे
अद्य अपि तद् वदन पङ्कज गन्ध लुब्ध भ्राम्यत् द्विरेफ चय चुम्बित गण्ड देशाम्

शृङ्गार सार कमल आकर राजहंसीम् व्रीडा विनम्र वदनाम् उषसि स्मरामि

अद्य अपि तत् मनसि सम्परिवर्तते मे रात्रौ मयि क्षितिपाल पुत्र्या

अद्य अपि तां सुरत ताण्डव सूत्रधाराम् पूर्ण इन्दु सुन्दर मुखाम् मद विह्वल अङ्गाम्

प्रच्छन्न पाप कृत मन्थरम् आवहन्तीं कण्ठ अवसक्त बाहु लताम् स्मरामि

शृङ्गार वारिरुह कानन राजहंसीम् जन्म अन्तरे ऽपि निधने ऽप्य् अनुचिन्तयामि

आन्दोलन श्रमजल स्फुट सान्द्र बिन्दु मुक्ताफल प्रकर विच्छुरितम् प्रियायाः

अद्य अपि तां नृपती शेखर राज पुत्रीम् सम्पूर्ण यौवन मद अलस घूर्ण नेत्रीम्

नाना विचित्र कृत मण्ड मण्डित अङ्गा सुप्त उत्थिताम् निशि दिवा न हि विस्मरामि

अङ्गैर् अहं समुपगुह्य ततो अति गाढम् न उन्मीलयामि नयने न च तां त्यजामि

अद्य अपि तद् सुरत केलि निरस्त्र युद्धम् बन्ध उपबन्ध पतन उत्थित शून्य हस्तम्

दन्त ओष्ठ पीडन नख क्षत रक्त सिक्तम् तस्याः स्मरामि रति बन्धुर निष्ठुर त्वम्

आकृष्ट हेम रुचिर अम्बरम् उत्थिताया लज्जा वशात् कर घृतम् च ततो व्रजन्त्याः

अद्य अपि तां गलित बन्धन केशपाशाम् स्रस्त स्रजम् स्मित सुधा मधुर अधर ओष्ठीम्

पश्याम्य् अहं यदि पुनर् दिवस अवसाने स्वर्ग अपवर्ग नर राज सुखम् त्यजामि

अद्य अपि तां शशि मुखाम् नव यौवन आढ्याम् पीन स्तनाम् पुनर् अहं यदि गौर कान्तिम्

अद्य अपि तां नख पदम् स्तन मण्डले यद् दत्तं मया आस्य मधु पान विमोहितेन

उद्भिन्न रोम पुलकैः बहुभिः समन्ताज् जागर्ति रक्षति विलोकयति स्मरामि

तद् भ्रातरो मरणम् एव हि दुःख शान्तये विज्ञापयामि भवतस् त्वरितं लुनीध्वम्

अद्य अपि तां चाटु शत दुर्ललित उचित अर्थम् तस्याः स्मरामि सुरत क्लम विह्वलायाः

जीव इति मङ्गल वचः परिहृत्य कोपात् कर्णे कृतं कनक पत्त्रम् अन् आलपत्या

तां जीवन ओषधिम् इव प्रमदां स्मरामि

अद्य अपि तां यदि पुनः श्रवण आयत अक्षाम् पश्यामि दीर्घ विरह ज्वरित अङ्ग यष्टिम्

बालाम् अनाथ शरणाम् अनुकम्पनीयां प्राण अधिकाम् क्षणम् अहं न हि विस्मरामि

अन्तः स्मित उच्छ्वसित पाण्डुर गण्ड भित्तिम् तां वल्लभाम् अलस हंस गतिम् स्मरामि

अद्य अपि विस्मय कराम् त्रिदशान् विहाय बुद्धिर् बलाच् चलति मे किम् अहं करोमि

हंहो जनाः मम वियोग हुताशनः ऽयं सोढुं न प्रतिचिन्तयामि

संपीड्य बाहु युगलेन पिबामि वक्त्रम् उन्मत्त वत् मधुकरः कमलं यथा इष्टम्

अद्य अपि तां कनक कान्ति मद अलस अङ्गाम् व्रीडा उत्सुकाम् निपतिताम् इव चेष्टमानाम्

पीन उन्नत स्तन युग उपरि चारु चुम्बत् मुक्ता आवलिम् रहसि लोल दृशम् स्मरामि

जानन्न् अपि प्रतिमुहूर्तम् इह अन्तकाले कान्ता इति वल्लभतरा इति मम इति धीरा

अद्य अपि सा मम मनस् तटिनी सदा आस्ते रोमाञ्च वीचि विलसत् विपुल स्वभावा

अद्य अपि तत् कमल रेणु सुगन्ध गन्धि तत् प्रेम वारि मकरध्वज पात कारि

वस्त्र अञ्चल स्खलत् अचारु पयोधर अन्तम् दन्तच्छदं दशन खण्डन मण्डनम् च

अद्य अपि तां सुरत जागर घूर्णमानैः तिर्यञ्च् वलत् तरल तारकम् आयत अक्षाम्

अद्य अपि तां प्रणयिनीं मृग शावक अक्षाम् पीयूष पूर्ण कुच कुम्भ युगम् वहन्तीम्

अद्य अपि तद् प्रणय भङ्ग गुरु दृष्टि पातम् तस्याः स्मरामि रति विभ्रम गात्र भङ्गम्
पुत्र शोकेन शुष्यन्तीं त्वद् दर्शन परायणाम्

परित्यजेतां तौ शोकं स्याच् च धर्मस् तव अतुलः

गर्भ अवकर्तन आदीनि दुःखानि सु बहूनि सा

विपुलश् च धृतः शैलो यथा वै भूधरस् त्वया

कंसस्य च भयात् त्रस्तं भवद्भ्यां च विनाकृतम्

स नन्द गोपस्य गृहं प्रविष्टः सह केशवः

गोप वृद्धान् समानीय प्रोवाच अमित दक्षिणः

श्वः पुरीं मथुरां तात गमिष्यामः शिवाय वै

तं द्रक्ष्यथ समृद्धं च स्व जनम् च समेष्यथ

सततं पीड्यमानं च कंसेन अशुभ बुद्धिना

उपप्लुत ईक्षणाम् नित्यं नित्यं मलिन वाससम्

अ रूप ज्ञाम् तव विभो वक्त्रस्य अस्य इन्दु वर्चसः

सज्जं च उपायनम् कृत्वा गोप वृद्धाः प्रतस्थिरे

ते सर्वे चक्रुर् अश्रूणि नेत्रैर् दुःख अन्विताः भृशम्

वियोग शोक संतप्ताम् विवत्साम् इव सौरभीम्

स्वर्भानु वदन ग्रस्ताम् शशाङ्कस्य प्रभाम् इव

कंस आज्ञया समुचितं करम् आदाय वार्षिकम्

पर प्राण हरः केशी दुष्ट आत्मा च हतस् त्वया

यदि त्वां जनयित्वा सा क्लिश्यते कृष्ण देवकी

यदि ते देवकी मान्या पृथिवी इव आत्म धारिणी

कृष्णस् तु विदित अर्थः वै तम् आह अमित दक्षिणम्

एवं ते कुर्वतः कृष्ण माता पित्रोः अनुग्रहम्

दशा अन्ते शोषितं वृद्धं दुःखैः शिथिल ताम् गतम्

दह्यमानं दिवा रात्रौ स उत्कण्ठेन अन्तरात्मना

देवकीं देव संकाशाम् सीदन्तीं विहत प्रभाम्

अपत्य अर्थः नु कस् तस्या वरं ह्य् एव अन् अपत्य ता

करं च अनडुहः सर्पिर् महिषांश् च उपनायिकान्

त्वद् कृते भर्त्स्यमानौ तौ कंसेन अ दीर्घदर्शिना

यथा धर्मम् अवाप्नोषि तत् कृष्ण परिचिन्त्यताम्

तां च द्रक्ष्यामि गोविन्द पुत्रैर् अ मृदित स्तनीम्

दीनं पुत्र वध श्रान्तम् युवाम् अथ समेष्यथः

पुत्र योगेन संयोज्य कृष्ण धर्मम् अवाप्स्यसि

वृद्धौ तव अम्बा पितरौ पर भृत्य त्वम् आगतौ

एकः शोको हि नारीणाम् अ पुत्राणाम् विधीयते

अक्रूर वचनम् श्रुत्वा संचेलुः कंस शासनात्

त्वं तु शक्र समः पुत्रो यस्यास् त्वद् सदृशः गुणैः

निर्भर्त्स्यमानो यैर् दृष्टः पिता ते कृष्ण संसदि

वैशंपायन उवाच

रौहिणेय तृतीयस्य सा निशा व्यत्यवर्तत

यथासारं यथायूथम् उपनीय पयो घृतम्

माता पितृभ्याम् सर्वेण जातेन निभृतेन वै

ते च गोपाः समागम्य नन्द गोप पुरोगमाः

तं च वृद्धं प्रिय सुतम् वसुदेवं महा बलम्

दर्प उद्वृत्तः च बलवान् अरिष्टो विनिपातितः
इति प्राह

तत् प्रतिगृह्णाति

इति

इति प्राह

मधुपर्कः

अथ अस्मै

पृथिव्याः त्वा नाभौ सादयामि इडायाः पद इति पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य

इति प्राह

यं कामयेत न विच्छिद्येत इति

आ मा अगन् यशसा संसृज तेजसा वर्चसा पयसा च

इति उक्त्वा अथ आह

तं सावित्रेण उभाभ्याम् हस्ताभ्यां प्रतिगृह्य

इति प्राह

पिबतु उदकम् तृणानि अत्तु

विराजो दोहो ऽसि

गौर् अस्य् अपहत पाप्मा अप पाप्मानं जहि मम च अमुष्य च हतं मे द्विषन्तं हतो मे द्विषन्

तत् सु भूतम् विराज् अन्नम् तत् मा क्षायि तन् मा ईशीय तत् मे ऊर्जं धास् तत् सु भूतम्

इति अङ्गुष्ठेन उपमध्यमया च अङ्गुल्या त्रिः प्रदक्षिणं संयुज्य

तेन त्वा अहम् प्रतिगृह्णामि त्वाम् अहम् ब्रह्मणा त्वा मह्यं प्रतिगृह्णाम्य् असाव् इति आचम्य

मयि दोहः पद्यायै विराजः

इन्द्र अग्नी मे वर्चः कृणुताम्

अथ अस्मै

इति

अर्घ्यम्

कुरुत

प्र णु वोचं चिकितुषे जनाय मा गाम् अनागाम् अदितिं वधिष्ट

इति यावत्कामं प्राश्य यो ऽस्य रातिः भवति तस्मा उच्छिष्टं प्रयच्छति

तेषु अस्मै भुक्तवत्सु अनुसंवृजिनम् अन्नम् आहारयति

इति

यस्मिन् भूतम् च भव्यं च सर्वे लोका इह श्रिताः

द्यौः ते ददातु पृथिवी प्रतिगृह्णातु पृथिवी ते ददातु प्राणः प्रतिगृह्णातु प्राणः त्वा अश्नातु प्राणः पिबतु

इति क्रियमाणायाम्

गौः धेनुः भव्या माता रुद्राणां दुहिता वसूनां स्वसा आदित्यानाम् अमृतस्य नाभिः

मयि तेज इन्द्रियं वीर्यम् आयुः कीर्तिर् वर्चो यशो बलम्

ॐ उत्सृजत

इति यो ऽस्य पादौ प्रक्षालयति तस्य हस्तौ अभिमृश्य आत्मानम् प्रत्यभिमृशति

अथ अस्मै

तस्याः कर्म उत्सर्गः वा

तत् प्रतिगृह्णाति

यत् मधुनः मधव्यं परमम् अन्नाद्यं रूपं तेन अहम् मधुनो मधव्येन परमेण रूपेण परमो मधव्यो अन्न आदः भूयासम्

इति शेषं निनीयमानम् अनुमन्त्रयते

गौः
इति

यवस् तीक्ष्णशूकः

रास्ना प्रसिद्धा

मिशिः शतपुष्पा

दारु देवदारु

सर्वेषु प्रायो मदन कुटज जीमूतक इक्ष्वाकु कोशातकी द्वय त्रपुस सिद्धार्थक शताह्वा फलानि गुड लवण मस्तु धान्याम्ल मूत्र स्नेह क्षीर क्षौद्राणि च इति

मधु माक्षिकम्

कुष्ठं पाकलम्

संग्रहे त्व् अधिकम् उक्तम्

कृतवेधनं कटुकोशातकी

कुलत्थः शिम्बीधान्य विशेषः

दशमूलं महा ह्रस्वे पञ्चमूले

रस स्कन्धेभ्यः एव यथादोषं यथावस्थं च विभजेत्
ते वा उपांशु भवन्ति

रेतः सिक्तिः वै पत्नीसंयाजाः

एता ह वै देवता मिथुनानाम् ईशते

गार्हपत्य भाजः वै पत्न्यः

आचतुरं वै द्वन्द्वं मिथुनं प्रजननं प्रजात्यै

ता अत्र प्रीणन्ति

ते वै चत्वारो भवन्ति

ता अस्मै प्रीता मिथुनानि दधति

उपांशु वै रेतः सिच्यते

आहवनीय भाज् यजमानः

अभिरूपा भवन्ति

अथ सोमं त्वष्टारं देवानां पत्नीर् अग्निं गृहपतिम् इति

यद् यज्ञे अभिरूपं तत् समृद्धं यज्ञस्य एव समृद्ध्यै

तस्माद् गार्हपत्ये पत्नीसंयाजैः चरन्ति
विज्ञेयम् औषधी वर्गम् यथा शास्त्रैः उदाहृतम्

जल जम् स्थल जम् च एव सम्यक् ज्ञात्वा तु कारयेत्

वासनौषध्यो यथा

क्षीरिका तुलसी धान्या मेषिका च वनार्जका

अत्यग्नितो निराहारात् क्रामण रहितस्य च

अतो रसः अष्ट संस्कार अनन्तरम् अभ्रक जीर्णः कर्तव्यः यतस् अभ्रक जीर्णम् बलवान् भवति

माण्डूकी लवणा च एव उग्रा च उत्तमा तथा

सितजङ्घा स्वरः च एव तथा सर्पः सुगन्धिका

यथा

इति एताः विक्रिया ज्ञेया अष्टभिः षण्ढ ताम् व्रजेत्

संधानं च वासनौषध्यः च ताभिः कृत्वा ये निर्मुख समुखाः एव योगाः अकृत मुख कृत मुखाः इति अर्थः

मुसली वनमाला च विदारी मोहिनी तथा

तथा जलचकोरी च मीनाक्षी अहिलोचना

तस्य अभ्र जारणा योग्यस्य रसस्य चारणे केवल कवलने एते प्रोक्ताः

इति

शिखिपादी कपोती च नन्दिनी वृश्चिकालिका

अयम् ओषधी गणः संधाने ऽपि योज्यः

शीत त्वात् मर्दन अभावात् लोह अशुद्धस्य जारणात्

षष्ठ अष्टक प्रयोगेण अवस्थां न एव कारयेत्

अजमारी उपाम्बुः च कुम्भिका जलपिप्पली

वाराही चणकायासी तथा च अपराजिता

समङ्गा वारिभूता च अपामार्गो जलोद्भवा

हंसपादी शिखा च एव सारिवा वायसी तथा

तत् च आरनाल संयुक्तम् ताम्र भाण्डे तु संधयेत्

स पत्त्र मूल संयुक्ताः औषधीः तत्र निःक्षिपेत्

अभ्रक जीर्णे ग्रास न्याये न जारितं यस्मिन् स तथा उक्तः

बल रहिते अति क्षुध् बोधे षण्ढ ता भवेत्

संयुक्तं कारयेत् तत् तु स उष्मे सप्त अह संस्थितम्

जल पूर्व अम्बु सीता च कुमारी नागिनी तथा

वराही च अपत्त्रा ईश्वरी तथा

एते के संधान वासनौषधी निर्मुख समुखाः एव महा योगाः महा द्रव्य त्व कारकाः संधानं सर्व धान्यानाम् अष्ट औषधी आदीनाम् च संधानं यथा सर्व धान्यानि निक्षिप्य आरनालं तु कारयेत्

इति

जालिनी अभ्रचन्द्रा च चित्रपर्णी त्रिपर्णिका

क्षिति कासीस सामुद्र सिन्धु त्र्युषण राजिकेभिः
सो ऽब्रवीद् वल्गु साम्नो वृणे प्रियम् इति

सो ऽग्निम् अब्रवीत् त्वं वै मे ज्येष्ठः पुत्राणाम् असि

ते समेत्य साम प्राजनयताम्

तद् यत् समेत्य साम प्राजनयतां तत् साम्नः साम त्वम्

स य एतद् गायात् प्रिय एव स कीर्तेः प्रियश् चक्षुषः प्रियः सर्वेषाम् असन् माम् उ स देवानाम् ऋछाद् य एवं विद्वांसम् एतद् गायन्तम् उपवदाद् इति

सो ऽब्रवीत् क्रौञ्चं साम्नो वृणे ब्रह्मवर्चसम् इति

मम वा एतत्

स ऐलबेन अपुनीत

तस्य सर्वे देवा ममत्विन आसन् मम मम इति

सो ऽब्रवीन् मन्द्रं साम्नो वृणे ऽन्नाद्यम् इति

तान् प्रजापतिर् अब्रवीद् अपेत

ते ऽब्रुवन् वि इदम् भजामहा इति

स य एतद् गायाद् ब्रह्मवर्चस्य् एव सो ऽसन् माम् उ स देवानाम् ऋछाद् य एवं विद्वांसम् एतद् गायन्तम् उपवदाद् इति

स य एतद् गायाच् छ्रीमान् एव सो ऽसन् माम् उ स देवानाम् ऋछाद् य एवं विद्वांसम् एतद् गायन्तम् उपवदाद् इति

पूतानि ह वा अस्य सामानि पूता ऋचः पूतानि यजूंषि पूतम् अनूक्तम् पूतं सर्वम् भवति य एवं वेद

स य एतद् गायाद् अन्न आदः एव सो ऽसन् माम् उ स देवानाम् ऋछाद् य एवं विद्वांसम् एतद् गायन्तम् उपवदाद् इति

अथ इन्द्रम् अब्रवीत् त्वम् अनुवृणीष्व इति

त्वम् प्रथमो वृणीष्व इति

अहम् एव वो विभक्ष्यामि इति

तस्य विभागे न समपादयन्

सो ऽब्रवीद् उग्रं साम्नो वृणे श्रियम् इति
वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः

दधद् रत्नानि दाशुषे

अग्ने ब्रह्म गृह्णीष्व

परि वाज पतिः कविर् अग्निर् हव्यान्य् अक्रमीत्

देवस् त्वा सविता श्रपयतु वर्षिष्ठे अधि नाके पृथिव्याः

सं ते तन्वा तन्वः पृच्यन्ताम्

घर्मो ऽसि विश्वायुः

घर्म घर्मे श्रयस्व

सीदन्तु विशो

उरु प्रथस्व

सम् आपा ओषधीभिर् गच्छन्तां सम् ओषधयो रसेन

देवो वः सविता उत्पुनातु अछिद्रेण पवित्रेण

उरु ते यज्ञपतिः प्रथताम्
मद मूर्छाय संन्यासाः तेषाम् विद्यात् विचक्षणः

स्वयम् एव उपशाम्यन्ति संन्यासो न औषधैः विना

रसायनानां कौम्भस्य सर्पिषो वा प्रशस्यते

सु अल्प असंबद्ध वचनम् तन्द्रा आलस्य समन्वितम्

प्रबुद्ध संज्ञम् मतिमान् अनुबन्धम् उपक्रमेत्

स क्रोध परुष आभाषम् सम्प्रहार कलि प्रियम्

शरद् काल स्वभावात् च शोणितं सम्प्रदुष्यति

सर्व एते मदा न ऋते वात पित्त कफ त्रयात्

विस्मापनैः स्मारणैः च प्रिय श्रुतिभिः एव च

पश्यन् तमः प्रविशति शीघ्रं च प्रतिबुध्यते

दोषेषु मद मूर्छायाः कृत वेगेषु देहिनाम्

प्रदुष्ट बहु तीक्ष्ण उष्णैः मद्यैः अन्यैः च तद्विधैः

संभिन्न वर्चाः पीत आभः मूर्च्छाये पित्त सम्भवे

रक्तं हरित वर्णम् वा वियत् पीतम् अथ अपि वा

स ना संन्यास संन्यस्तः काष्ठीभूतो मृत उपमः

विद्रधी रक्तमेहः च प्रदरो वातशोणितम्

प्रयोगः शस्यते तद्वत् महतः षट्पलस्य वा

तदा शरीरं हि अनवस्थित असृज् अग्निः विशेषेण च रक्षितव्यः

सेवनात् मद मूर्छायाः प्रशाम्यन्ति शरीरिणाम्

नीलं वा यदि वा कृष्णम् आकाशम् अथवा अरुणम्

पश्यन् तमः प्रविशति चिरात् च प्रतिबुध्यते

तद् विशुद्धम् हि रुधिरं बल वर्ण सुख आयुषा

प्रभूत कटु युक्तानि तस्य आस्ये गालयेत् मुहुर्

स्वेदः शरीर दौर्गन्ध्यम् मदः कम्पः स्वर क्षयः

विरेकम् उपवासम् च स्रावणं शोणितस्य च

लुञ्चनं केश लोम्नाम् च दन्तैः दशनम् एव च

प्रतिहत्य अवतिष्ठन्ते जायन्ते व्याधयः तदा

विधिना शोणितं जातं शुद्धं भवति देहिनाम्

सक्त अनल्प द्रुत आभाषम् चल स्खलित चेष्टितम्

गुरुभिः प्रावृतैः अङ्गैः यथा एव आर्द्रेण चर्मणा

संज्ञां नयति आकुल ताम् विशेषः च अत्र वक्ष्यते

अष्टाविंशति औषधस्य तथा तिक्तस्य सर्पिषः

सर्वाणि एतानि रूपाणि संनिपात कृते मदे

मद मूर्छाय संन्यास हेतु लक्षण भेषजम्

मलिन आहार शीलस्य रजस् मोह आवृत आत्मनः

कुर्यात् शोणित रोगेषु रक्तपित्त हराम् क्रियाम्

स प्रसेकः स हृल्लासः मूर्च्छाये कफ सम्भवे

मातुलुङ्ग रसम् तद्वत् महौषध समायुतम्

युनक्ति प्राणिनः शोणितं हि अनुवर्तते

त्रिफलायाः प्रयोगो वा स घृत क्षौद्र शर्करः

तद्वत् सौवर्चलम् दद्यात् युक्तम् मद्य अम्ल काञ्जिकैः

वैवर्ण्यम् अग्नि सादः च पिपासा गुरु गात्र ता

रक्त अवसेकात् शास्त्राणाम् सतां सत्त्ववताम् अपि

तपनीय इन्द्रगोप आभम् पद्म अलक्तक संनिभम्

रुधिरं स्रावयेत् जन्तोः आशयम् प्रसमीक्ष्य वा

विधिशोणितके ऽध्याये सर्वम् एतत् प्रकाशितम्

बल दोष प्रमाणात् वा विशुद्ध्या रुधिरस्य वा

मेघ संकाशम् आकाशम् आवृतम् वा तमस् घनैः

क्रोध प्रचुर ता बुद्धेः संमोहो लवण आस्य ता

विरुद्धानाम् उपक्लिन्न पूतीनाम् भक्षणेन च

प्रसन्न वर्ण इन्द्रियम् इन्द्रिय अर्थान् इच्छन्तम् अव्याहत पक्तृ वेगम्

अञ्जनानि अवपीडाः च धूमाः प्रधमनानि च

पित्तम् एवम् कफः च एवम् मनो विक्षोभयन् नॄणाम्

सर्व आकृतिः संनिपातात् अपस्मारः इव आगतः

हिङ्गु ऊषण समायुक्तम् यावत् संज्ञा प्रबोधनम्

कार्श्यं श्याव अरुणा छाया मूर्च्छाये वात सम्भवे

विद्यात् कफ मद आविष्टम् पाण्डुं प्रध्यान तत्परम्

सूचिभिः तोदनम् शस्तं दाहः पीडा नख अन्तरे

आत्मगुप्ता अवघर्षः च हितं तस्य अवबोधने

भुक्त्वा दिवा प्रस्वपतां द्रव स्निग्ध गुरूणि च

वेपथुः च अङ्गमर्दः च प्रपीडा हृदयस्य च

यदा तु रक्त वाहीनि रस संज्ञा वहानि च

गुल्म उपकुश वीसर्प रक्तपित्त प्रमीलकाः

यथोत्तरं बल आधिक्यम् हेतु लिङ्ग उपशान्तिषु

विकाराः सर्व एव एते विज्ञेयाः शोणित आश्रयाः

संसृष्ट लिङ्गम् संसर्गात् त्रि लिङ्गम् सान्निपातिकम्

मुख पाकः अक्षि रागः च पूति घ्राण आस्य गन्धि ता

पृथक् पृथक् समस्ता वा स्रोतांसि कुपिता मलाः

कुलत्थ माष निष्पाव तिल तैल निषेवणैः

ईषत् पाण्डु कफात् दुष्टम् पिच्छिलं तन्तुमत् घनम्

विशुद्धं च अविशुद्धम् च शोणितं तस्य हेतवः
विद्यात् वात मद आविष्टम् रूक्ष श्याव अरुण आकृतिम्

अथ अतस् विधिशोणितीयम् अध्यायम् व्याख्यास्यामः

पटुभिर् गीत वादित्र शब्दैः चित्रैः च दर्शनैः

वाच् देह मनसाम् चेष्टाम् आक्षिप्य अतिबलाः मलाः

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

स पिपासः स संतापः रक्त पीत आकुल ईक्षणः

पश्यन् तमः प्रविशति स स्वेदः प्रतिबुध्यते

अत्यादानं तथा क्रोधं भजतां च आतप अनलौ

स्नेह स्वेद उपपन्नानाम् यथादोषं यथाबलम्

छर्दि वेग प्रतीघातात् काले च अनवसेचनात्

शिलाजतु प्रयोगः वा प्रयोगः पयसो ऽपि वा

पञ्च कर्माणि कुर्वीत मूर्च्छायेषु मदेषु च

तथा अति लवण क्षारैः अम्लैः कटुषु एव च

दधि अम्ल मस्तु शुक्तानाम् सुरा सौवीरकस्य च