tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
प्रत्यावृत्त मुखा स बाष्प नयना मां मुञ्च मुञ्च इति सा कोपात् प्रस्फुरित अधराः यत् अवदत् तत् केन विस्मर्यते

प्रस्थानं वलयैः कृतं प्रिय सखैः अजस्रम् गतं धृत्या न क्षणम् आसितम् व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः

कर्म व्यग्र कुटुम्बिनी कुचतट _ प्रावृषः प्रारम्भे निपतन्ति कन्दल दल उल्लासाः पयस् बिन्दवः

गाढ आलिङ्गन वामनीकृत कुच प्रोद्भिन्न रोम उद्गमा सान्द्र स्नेह रस अतिरेक विगलत् श्रीमत् नितम्ब अम्बरा

म्लानं पाण्डु कृशं वियोग विधुरम् लम्ब अलकम् स अलसम् भूयस् तद् क्षण जात कान्ति रभस प्राप्ते मयि प्रोषिते

तन्व्या सर्वम् इदम् स्वभाव जम् इति व्याहृत्य पक्ष्म अन्तर व्यापी बाष्प भरः तया चलितया निःश्वस्य मुक्तः अन्यतस्

मन्युः दुःसहः एष याति उपशमम् नो सान्त्व वादाः स्फुटं हे निस्त्रंश विमुक्त कण्ठ करुणम् तावत् सखी रोदितु

दीर्घा वन्दनमालिका विरचिता हृष्ट्या एव न इन्दीवरैः पुष्पाणां प्रकरः स्मितेन रचितो नो कुन्द जाति आदिभिः

कपोले पत्त्र आलिः कर तल निरोधेन मृदिता निपीतो निःश्वासैः अयम् अमृत हृद्यः अधर रसः

श्रुत्वा नाम् अपि यस्य स्फुट घन पुलकम् जायते अङ्गम् समन्तात् दृष्ट्वा यस्य आनन इन्दुम् भवति वपुः इदम् चन्द्रकान्त अनुकारि

तया पक्ष्म प्रान्त व्रज पुट निरुद्धेन सहसा प्रसादो बाष्पेन स्तन तट विशीर्णेन कथितः

पृथु नितम्ब भर अलस गामिनी प्रियतमा मम जीवित हारिणी

इति आक्षिप्य यदा समस्तम् अघृणः गन्तुं प्रवृत्तः शठः पूर्वं प्राण परिग्रहः दयितया मुक्तः ततस् वल्लभः

न शक्नोति आख्यातुम् स्मित मुख सखी दत्त नयना ह्रिया ताम्यति अन्तर् प्रथम परिहासे नव वधूः

याताः किं न मिलन्ति सुन्दरि पुनर् चिन्ता त्वया मद् कृते नो कार्या नितरां कृशामि कथयति एवम् स बाष्पे मयि

न जाने सम्मुख आयाते प्रियाणि वदति प्रिये

अध्वन्येन विमुक्त कण्ठम् अखिलाम् रात्रिं तथा क्रन्दितं ग्रामीणैः व्रजतः जनस्य वसतिः ग्रामे निषिद्धा यथा

एकाकिनी वद कथं न बिभेषि बाले ननु अस्ति पुङ्खित शरः मदनः सहायः

कर किसलयम् धूत्वा धूत्वा विमार्गति वाससी क्षिपति सुमनस् माला शेषम् प्रदीप शिखाम् प्रति

मन्ये तस्य निरस्यमान किरणस्य एषा मुखेन उद्गता श्वास आमोद समाकुल आलि निकर व्याजेन धूम आवलिः

सु तनो जहिहि कोपं पश्य पाद आनतम् मां न खलु तव कदाचिद् कोपः एवंविधः अभूत्

इति उक्ते क्व तद् इति उदीर्य सहसा तत् सम्प्रमार्ष्टुम् मया सा आश्लिष्टा रभसेन तद् सुख वशात् तन्व्या अपि तद् विस्मृतम्

कथम् अपि सखि क्रीडा कोपात् व्रज इति मया उदिते कठिन हृदयः त्यक्त्वा शय्यां बलाद् गत एव सः

मा मा मानद मा अति माम् अलम् इति क्षाम अक्षर उल्लापिनी सुप्ता किं नु मृता नु किं मनसि मे लीना विलीना नु किम्

प्रारब्धा पुरतो यथा मनसिजस्य आज्ञा तथा वर्तितुं प्रेम्णो मौग्ध्य विभूषणस्य सहजः कः अपि एष कान्तः क्रमः

काले केवलम् अम्बुद अति मलिने गन्तुं प्रवृत्तः शठः तन्व्या बाष्प जल ओघ कल्पित नदीपूरेण बद्धः प्रियः

आलापः अपि न मिश्रितः परिजनं व्यापारयत्या अन्तिके कान्तं प्रत्युपचारात् चतुरया कोपः कृतार्थीकृतः

तप्ते महा विरह वह्नि शिखा आवलिभिः आपाण्डुर स्तन तटे हृदये प्रियायाः

मान अन्धकारम् अपि मानवती जनस्य नूनं बिभेद यद् असौ प्रससाद सद्यः

इति सरभसं ध्वस्त प्रेम्णि व्यपेत घृणे जने पुनर् अपि हतव्रीडं चेतः प्रयाति करोमि किम्

एते ते कुङ्कुम अक्त स्तन कलश भर आस्फालनात् उच्छलन्तः पीत्वा शीत्कारि वक्त्रम् शिशु हरि दृशाम् हैमना वान्ति वाताः

अङ्गं शोषम् उपैति पाद पतितः प्रेयाः तथा उपेक्षितः सख्यः कं गुणम् आकलय्य दयिते मानं वयं कारिताः

अलस वलितैः प्रेम आर्द्र आर्द्रैः मुहुर् मुकुलीकृतैः क्षणम् अभिमुखैर् लज्जा लोलैः निमेष पराङ्मुखैः

इति अन्योन्य विलक्ष दृष्टि चतुरे तस्मिन् अवस्था अन्तरे स व्याजम् हसितं मया धृति हरः बाष्पः तु मुक्तः तया
भवतु विदितं छद्म आलापैः अलम् प्रिय गम्यतां तनुः अपि न ते दोषः नः विधिः तु पराङ्मुखः

सखिना एवम् प्रतिबोधिता प्रतिवचः ताम् आह भीत आनना नीचैः शंस हृदि स्थितो ननु स मे प्राणेश्वरः श्रोष्यति

स आटोपम् रति केलि काल सरसम् रम्यं किम् अपि आदरात् यत् पीतम् सु तन्वः मया वदनकं वक्तुं न तत् पार्यते

इति निगदति नाथे तिर्यञ्च् आमीलित अक्ष्या नयनजलम् अनल्पम् मुक्तम् उक्तम् न किंचित्

नीत्वा उच्चैस् विक्षिपन्तः कृत तुहिन कण आसार सङ्गान् परागान् कौन्दान् आनन्दित अलीन् अतितर सुरभीन् भूरिशो दिङ्मुखेषु

लज्जा मन्थर तारकेण निपतत् धारा अश्रुणा चक्षुषा दृष्ट्वा मां हसितेन भावि मरण उत्साहः तया सूचितः

अङ्गं चन्दन पाण्डु पल्लव मृदुः ताम्बूल ताम्र अधरः धारायन्त्र जल अभिषेक कलुषे धौत अञ्जने लोचने

या अस्याम् इति समुद्यतस्य गदितं विश्रब्धम् आकर्णितं गच्छन् दूरम् उपेक्षितः मुहुर् असौ व्यावृत्य तिष्ठन् अपि

एकस्मिन् शयने पराङ्मुखतया वीतोत्तरं ताम्यतोर् अन्योन्यस्य हृदि स्थिते अपि अनुनये संरक्षतोः गौरवम्

भ्रू भेदः रचितः चिरं नयनयोः अभ्यस्तम् आमीलनम् रोद्धुं शिक्षितम् आदरेण हसितं मौने अभियोगः कृतः

रथ्या आलि वीक्षण निवेशित लोल दृष्ट्याः नूनं छनच्छनिति बाष्प कणाः पतन्ति

आलिङ्गन् यो ऽवधूतस् त्रिपुर युवतिभिः स अश्रु नेत्र उत्पलाभिः कामी इव आर्द्र अपराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शर अग्निः

तत् तेन एव विना शशाङ्क धवलाः स्पष्ट अट्टहासा निशा एको वा दिवसः पयोद मलिनः यायात् मम प्रावृषि

चक्षुस् प्रीति प्रसक्ते मनसि परिचये चिन्त्यमान अभ्युपाये रागे याते अतिभूमिम् विकसति सुतरां गोचरे दूतिकायाः

इदानीं नाथः त्वम् वयम् अपि कलत्रं किम् अपरम् मया आप्तम् प्राणानां कुलिश कठिनानाम् फलम् इदम्

लाक्षा लक्ष्म ललाट पट्टम् अभितस् केयूर मुद्रा गले वक्त्रे कज्जल कालिमा नयनयोस् ताम्बूल रागः घनः

अन् आलोच्य प्रेम्णः परिणतिम् अन् आदृत्य सुहृदस् त्वया अकाण्डे मानः किम् इति सरले प्रेयसि कृतः

इदं कृष्णं कृष्णं प्रियतम तनु श्वेतम् अथ किं गमिष्यामो यामो भवतु गमनेन अथ भवतु

मन्ये स्वां तनुम् उत्तरीय शकलेन आच्छाद्य बाला स्फुरत् कण्ठ ध्वान निरोध कम्पित कुच श्वास उद्गमा रोदिति

चिन्ता मोह विनिश्चलेन मनसा मौनेन पाद आनतः प्रत्याख्यान पराङ्मुखः प्रियतमो गन्तुं प्रवृत्तः अधुना

आत्म द्रोहिनि दुर्जनैः प्रलपितं कर्णे अनिशम् मा कृथाश् छिन्न स्नेह रसाः भवन्ति पुरुषा दुःख अनुवर्त्याः पुनः

उद्ग्रीवश् चरण अर्ध रुद्ध वसुधः कृत्वा अश्रु पूर्णाम् दृशं ताम् आशाम् पथिकः तथा अपि किम् अपि ध्यायन् चिरम् वीक्षते

सुप्तः अयम् सखि सुप्यताम् इति गताः सख्यः ततस् अनन्तरम् प्रेम आवासितया मया सरलया न्यस्तं मुखं तद् मुखे

गते प्रेमाबन्धे प्रणय बहु माने विगलिते निवृत्ते सद्भावे जन इव जने गच्छति पुरः

एकत्र आसन संस्थितिः परिहता प्रत्युद्गमाद् दूरतस् ताम्बूल आनयन छलेन रभस आश्लेषः अपि संविघ्नितः

दृष्ट्वा एक आसन संस्थिते प्रियतमे पश्चाद् उपेत्य आदरात् एकस्या नयने पिधाय विहित क्रीडा अनुबन्ध छलः

आयाता वयम् आगमिष्यति सुहृद् वर्गस्य भाग्य उदयैः संदेशो वद कः ते अभिलषितः तीर्थेषु तोय अञ्जलिः

गाढ ओष्ठ ग्रह पूर्वम् आकुल तया पाद अग्र संदंशकेन आकृष्य अम्बरम् आत्मनः यत् उचितम् धूर्तेन तत् प्रस्तुतम्

हृदय निहितम् भावाकूतं वमद्भिः इव ईक्षणैः कथय सुकृती को ऽयं मुग्धे त्वया अद्य विलोक्यते

कान्ते सागसि शायिते प्रिय सखी वेशम् विधाय आगते भ्रान्त्या आलिङ्ग्य मया रहस्यम् उदितम् तद् सङ्गम् आकाङ्क्षया

ज्ञाते अलीक निमीलने नयनयोः धूर्तस्य रोमाञ्चतो लज्जा आसीत् मम तेन सा अपि अपहृता तद् काल योग्यैः क्रमैः

तद् उत्प्रेक्ष्य उत्प्रेक्ष्य प्रिय सखि गतान् तान् च दिवसान् न जाने को हेतुः दलति शतधा यन् न हृदयम्
व्रजति रमणे निःश्वस्य उच्चैस् स्तन स्थित हस्तया नयन सलिल छन्ना दृष्टिः सखीषु निवेशिता

एकस्मिन् शयने विपक्ष रमणीनाम् अग्रहे मुग्धया सद्यः कोप पराङ्मुखम् शयितया चाटूनि कुर्वन् अपि

अन्तर् पुष्प सुगन्धिः आर्द्र कवरी सर्व अङ्ग लग्न अम्बरम् रोमाणां रमणीय ताम् विदधति ग्रीष्म अपर आह्वा आगमे

कोपात् कोमल लोल बाहु लतिका पाशेन बद्धा दृढं नीत्वा केलि निकेतनम् दयितया सायं सखीनां पुरः

सा एव अहम् प्रमदा नॄणाम् अधिगतौ एतौ च तौ नूपुराव् एषा नः अवृत्तिः एव सहज व्रीडा धनः स्त्री जनः

प्रहर विरतौ मध्ये वा अह्नः ततस् अपि परे अथवा किम् उत सकले जाते वा अहनि प्रिय त्वम् इह एष्यसि

दृष्टेन एव मनो हृतं धृति _ प्राणेश्वरेण अद्य मे तत् केन अत्र निरूप्यमाण निपुणः मानः समाधीयताम्

इति हि चपलो मान आरम्भः तथा अपि हि न उत्सहे हृदय दयितः कान्तः कामं किम् अत्र करोमि अहम्

हंहो चेतः प्रकृतिः अपरा न अस्ति मे का अपि सा सा सा सा सा सा जगति सकले कः अयम् अद्वैत वादः

ज्या कृष्टि बद्ध खटका मुख पाणि पृष्ठ प्रेङ्खत् नख अंशु चय संवलितः ऽम्बिकायाः
तद् भार परिखिन्नानि गात्राणि पर्यवाहयत्

गमनं च आत्मनः श्रेयस् ततो निर्गन्तुम् ऐहत

स तैस् तारं विहस्य उक्तः त्वं यन् मित्रम् उदीक्षसे

आस्ते मातुल शाले ऽसौ ताम्रलिप्त्यां पठन्न् इति

तस्य जाग्रत् वधूकस्य कथम् अपि अगमन् निशा

अथवा स्व अर्थः एव अयम् तव धिङ् मां मुधा आकुलम्

अश्वत्थामा हतो द्रौणिर् इत्य् ऊचे किं न पाण्डवः

किं पुनर् यः सत् आचारः सर्ग हेतुः भवादृशः

पान आहार विहारेषु किम् इच्छति भवान् इति

इत्यादि वचनम् तस्याः सु उक्तम् इत्य् अभिनन्द्य सः

कस्य इयम् कुन्द माला इति ताम् अपृच्छद् यतः पिता

चण्डाभिर् घटदासीभिस् तं भुक्तं निरभर्त्सयत्

न कीर्ति जनना विद्या निन्द्या भवितुम् अर्हति

हर्ष हास अट्टहासानाम् आसीन् न अन्तरम् अम्बरे

मम कापालिको मित्रं यावद् आयात्य् असाव् इति

यज्ञगुप्त गृहम् गत्वा दिन शेषम् अयापयत्

आसीच् च अस्य प्रसन्नौ मे पादाव् अस्य महात्मनः

यः स सागरदत्तेन सह संबन्धकः कृतः

दूर आशा ग्रस्त चित्तेन प्रमदा वचनम् कृतम्

वेणु वीणा प्रवीणैः च कांचिद् वेलाम् अयापयत्

चिछेद गुडिकां शश्वत् शङ्ख स्फटिक मण्डनम्

सज्जं वः पानम् अन्नं च किम् आध्वे भुज्यताम् इति

गृहीत्वा गृहम् आजग्मुः प्रीत बन्धु जन आवृतम्

दुहिता कुन्दमालिका

यज्ञगुप्तः सु अलंकारः संबन्धिभ्यः प्रदर्शितः

डिण्डिम ध्वनि संभिन्ना परिबभ्राम घोषणा

इति प्रोत्साहितस् तेन महाकाल मत अर्थिना

तिष्ठतां गति संस्थाने स्वरो ऽपि परिवर्तितः

पुनर् संवरणम् च असौ याति भोज्य अन्न ताम् इति

गुरुः किं नाम न ब्रूयाद् दुःख क्रोध आदि बाधितः

सर्वम् अप्य् उझति स्फीतं किमु ग्रन्थम् अनर्थकम्

इत्यादि ब्रुवतीं श्रुत्वा चिन्तयामास ताम् असौ

अथ दूतः स्फुट आलापः बुद्धवर्माणम् उक्तवान्

तस्माद् अस्म्य् अनया एव अद्य मोचितः पातकाद् इति

ईर्ष्यावान् अप्रमत्तश् च सदा रक्षति माम् असौ

आश्वासयितुम् आलिङ्ग्य ववन्दे विजहास च

तादृशीम् एव च आनीय मद् पुत्राय प्रयच्छतु

पुत्रश् चेत् त्वं ततस् तस्मै दद्याः स्व तनयाम् इति

अवतार्य च तत्र अस्याः तां कापालिक तण्डिकाम्

त्वया धीर तया पुत्रि तथा संपाद्यताम् इति

महाकाल मतम् नाम निधान उत्पाटन आगमम्

लब्धो ऽसि पुत्र चौरैः इति मृषा परुष भाषिभिः

एह्य् एहि तरल अपाङ्गे यस् ते कापालिकः प्रियः

भार्यां च अवोचत् आगच्छेद् दूतो मालवकाद् यदि

यूयं मध्यमम् अध्याध्वम् आसनं पटु वासनम्

वयं तु खर धर्माणः भार मात्रस्य भागिनः

अथवा द्वि अङ्गुल प्रज्ञाः पुरुषा एव मादृशाः

वर्धयामो वयं दिष्ट्या सार्थवाह कुटुम्बिनीम्

श्रेष्ठि पुत्रः ऽपि जामातुर् आसीत् तत्र वयस्यकः

महा भिक्षोः महा ज्ञानम् महाकाल मतम् पठ

लम्ब ओष्ठम् भुग्न पृष्ठम् च सा तं पुत्रं समर्पयत्

अपि नाम एष निर्यायाद् बहिर् वासगृहाद् इति

आकारश् च गुणाश् च अस्य दृश्यन्तां यादृशा इति

वधूम् अभ्यनयत् कान्त्या जित राजगृहम् गृहम्

एवमादि तम् उक्त्वा असौ गत्वा च ब्राह्मणी गृहम्

भिक्षा वेला अपदेशेन तम् आमन्त्र्य उच्चचाल सा

तृणीकृत महाकालाः तद् अहः स कुतूहलाः

स गतः प्रथमं तत्र तेन एव ग्राहितो भवान्

वसन्त उपहृत श्रीक पुर उद्यान मनोहरम्

तस्य कापालिकस्य च

आशङ्के चिरम् आत्मानं परिभ्रान्तम् इतस् ततः

यदि च अस्ति मयि प्रीतिस् ततः स्वीक्रियताम् असौ

आपन्ना अस्मि इति मा वोचस् तिष्ठन्ती तस्य संनिधौ

यया त्वं सकलं जन्म द्रष्टव्या अमृतया मृता

यावत् तावत् त्वया उत्कण्ठा न कार्या माम् अपश्यता

पुत्रस् तावत् ते उत्पन्नः तत्र का अनृत वादि ता

विविक्ते ब्राह्मणं मित्रं तद् प्रतिग्रह जीविनम्

पाटयत्य् अधनं कृत्वा दारुणैः क्रकचैर् इति

अद्य अपि च न पश्यामो वयं जामातुर् आकृतिम्

त्वदीयेन तु पुत्रेण त्यक्त सर्व अन्य कर्मणा

अथ मुक्ता लताम् एकाम् अरुणां तरल अंशुभिः

तत्र सत्क्रियमाणौ च सत्कुर्वाणौ च संततम्
अथवा श्रोष्यति भवान् अन्यतस् तत् सु दुःश्रवम्

अपनीय च तं वेषम् आचरन् मज्जन आदिकम्

प्रिय आलाप शत प्रीतम् अयाचत स दीनात्

पिता श्रावितवान् एतं वृत्तान्तं पूर्व मन्त्रितम्

स दत्त्वा यज्ञगुप्ताय स स्मितः ताम् अभाषत

ततो निधाय खट्वाङ्गं रचित स्वस्तिक आसना

दिव्य प्रभाव हीनेन तत् कथं कार्यम् अन्यथा

महा पाशुपताः तत्र निशात शित पट्टिशाः

यज्ञगुप्तं वरीकृत्य वर यात्राम् व्यसर्जयत्

तस्याम् इति उक्त वाक्यायाम् असाव् आसीन् निरुत्तरः

आसीच् च यज्ञगुप्तस्य यावद् एव एष मूढकः

का इयम् केलिर् अनार्या इति वधूर् भर्तारम् अब्रवीत्

गोत्र आचारः ऽयम् अस्माकं तावत् पानं न सेव्यते

तेन उक्तम् इह च स्थाने श्रेष्ठिनो बुद्धवर्मणः

श्रेष्ठिने कथितं ताभ्यां वरः स्वस्थो मनाग् इति

प्रसिद्धा तस्य नाम्ना अपि सा ततः कुन्दमालिका

बुद्धवर्म सखित्वम् च तस्यै कथितवान् असौ

अतृप्त दृष्टयः ऽपश्यन् वरं पौर परम्पराः

विवाह आदि यथावृत्तम् आत्म वृत्तम् न्यवेदयत्

यज्ञगुप्तो ब्रवीति स्म प्रस्थितां कुन्दमालिकाम्

साधु साधु महा प्राज्ञे सु जाते कुन्दमालिके

धन गर्ध पर अधीनाः काल हुंकार दारुणे

प्राप्तवन्तौ परावृत्य समुद्र तट पत्तनम्

अमी संवत्सरा यातास् त्रयोदश चतुर्दशाः

न हि कुब्ज पलाश आख्या पारिजातस्य युज्यते

अस्ति मे गुरु कर्तव्यं साध्यते तच् च तैर् इति

मुक्त्वा कापालिक आकल्पम् अमलाम् अकरोत् तनुम्

यात्रायां किल युध्यन्ते युद्ध मात्र प्रयोजनाः

अथ सागरदत्तेन बुद्धवर्मा इति भाषितः

त्रैलोक्ये अनिद्र ता हेतोः अस्याः कान्त आकृत्याः कृते

अथ वामनम् एक अक्षम् रूक्षं तुन्दिल दन्तुरम्

यज्ञगुप्तम् अथ आहूय संनिधौ बुद्धवर्मणः

स च उज्जयनकैः धूर्तैर् वङ्क वाचक पण्डितैः

भार्यायां गुरु गर्भायाम् निरगच्छम् अहं गृहात्

अब्रवीच् च अयम् आयातस् ताम्रलिप्त्याः स दारकः

दृश्यते निर्गुणानां हि न ईदृश आकार धीर ता

यज्ञगुप्तस् तम् उत्खाय निधिं तद् सहितः ततः

दुहिता चेत् ततो दत्ता भवत् पुत्राय सा मया

पाटयित्वा च तां तस्यास् तन्तुशः कण्ठ कण्ठिकाम्

उच्यताम् इति तेन उक्ता कर्णे किम् अपि सा अब्रवीत्

हृष्ट अर्थे वर्ग सम्बाधम् सप्त कक्षम् प्रविश्य तत्

तद् आदिष्टैः च संरब्धैर् गृहीतः स्यालकैर् असौ

कालेन एतावता तेषां कतमः प्रक्षयं गतः

स इन्द्रचाप तडित् दाम्ना घनेन इव निशाकरः

अथ चक्षुस् मनस् कान्तम् आवासं कुन्दमालिका

अकस्माद् भ्रान्तिर् अम्बायाः कथं तव सुता सती

आराध्य वाक्यानि हि भूति कामाः सेवा विधि ज्ञाः न विकल्पयन्ति

एक रात्रम् वसेद् ग्रामे पञ्च रात्रम् मुनिः पुरे

तेन वाराणसीं गन्तुम् अहम् इच्छामि संप्रति

द्वि अङ्गुल प्रज्ञया यो ऽहं वञ्चितः कुल कन्यया

अन् उत्प्रेक्ष्य एव मन्देन दोषम् आगामिनं मया

तत् तस्य एव प्रभावेन सद्यः संघटितं पुनः

तेन माम् अभियुञ्जाना कन्दर्प शर ताडिता

न हि वैद्यः स्व शास्त्र ज्ञः कुष्ठी मांसं निषेवते

श्यामां निशाम् इव कृशेन तुषार भासा प्रास्थापयत् सह वरेण वणिज् तनूजाम्

तस्माद् दर्शय दूतेभ्यः पुत्रं हर गण आकृतिम्

प्रथमाद् वासकाद् यौ च निवृत्तौ परिचारकौ

वाचाल कलहंसा इव निष्कलङ्क अम्बरा शरत्

तत्र सागरदत्तेन प्रीति कण्टकित त्वचा

शूलैर् आयास्यमानस्य लब्ध निद्रस्य च अन्तरे

तस्माद् आशुतरं गत्वा त्यक्त निद्रा अशन आदिकाम्

अथ उत्थाय ततः स्थानाद् भर्तृ शय्या तिरस्कृता

ततः कापालिकैर् उक्तम् उक्तं यद् अनया श्रिया

कृत अर्घ आदि सपर्यः च स निवर्तित भोजनः

अमूल अग्राणि पत्त्राणि लिलिखुर् नमित आननाः

कल्पित ब्राह्मण आकल्पः तुल हेम अङ्गुलीयकः

मन्यमानेषु मानेषु वन्दमानेषु बन्दिषु

वेश्या वश्यः स्व दाराणाम् यात्य् अवश्यम् अवश्य ताम्

आरुरोह वर आकारः प्रीतः कुरुभकः खलः

उज्जयन्यां च यत् पापं दुष्कृतं कृतवान् असि

यमेन इव क्षयं नीता कोटिर् युष्मादृशाम् इति
स धीर आप्ततर छात्त्रः प्रच्छन्नं गृहम् आनयत्

अथ सागरदत्तस् ताम् आलोक्य व्याहृत आगतः

निर्निमित्ता अपि हि प्रीतिर् या न सम्बन्ध बृंहिता

अथवा ये गुणाः के अपि तस्य शारीर मानसाः

अन्न कालम् च रात्रिं च नयन्ती ब्राह्मणी गृहे

यज्ञगुप्तम् अथ अवोचत् एकदा कुन्दमालिका

तेन शक्यो मया आनेतुम् अयं दर्शित तृष्णया

उज्जयन्याः परिष्वज्य विज्ञापयति सागरः

तत्र आलम्बितवन् वध्वाः स्फुरत् चामीकरम् करम्

सर्वथा वाम शीलानाम् त्वम् एव परमेश्वरः

वक्तव्यः सुहृद् अस्माकम् अस्माकम् अपि दारकः

कस्माद् ईक्षणिकां पृष्ट्वा गर्भ एव न पातितः

उत्सङ्गे दारिका न्यस्ता विराजत् कुन्द मालिका

ततः क्षामतर आलापः तान् अवोचच् चिराद् असौ

स्व् अस्ति राजगृहे पूज्यं बुद्धवर्माणम् ऊर्जितम्

उज्ज्वलैर् लक्षितश् चिह्नैः केन अपि निहितो निधिः

एवम् अष्टाव् अतिक्रान्ताः समा दूत समागमैः

अपि नाम एष मां मुक्त्वा ब्राह्मणो न व्रजेद् इति

स्वयम् एव असि तान् दृष्टा किं नस् तैः कथितैर् इति

वरं सागरदत्ताय हृष्ट पुष्ट अङ्गम् आख्यताम्

स सान्त्वम् च ब्रवीत् अङ्ग क्षणम् एतद् उदीक्ष्यताम्

न हि क्षितीशान् अविलङ्घ्य शासनान् विलङ्घयन्ति प्रिय जीवित श्रियः

आकारश् च प्रकारश् च यादृक् किं तस्य कथ्यते

न हि गच्छति पूर्ण इन्दौ कलङ्को ऽस्य न गच्छति

आश्चर्यं यन् न युध्यन्ते ब्रह्म विष्णु महेश्वराः

ततस् तारतर आरावैः श्रोणी चरण भूषणैः

वृद्ध ता लब्ध पुत्रेण यो नृपेण अपि दुष्करः

तेन उक्तम् महद् आश्चर्यम् इयम् एव हि नो मतिः

यज्ञगुप्तस् तया न एव दृष्टस् तत्र गृह अङ्गणे

किंनिमित्तम् अयं लोकः संचरत्य् आकुल आकुलः

ये पुनस् तस्य दोषास् तान् मिथ्या भण गुणा इति

पश्यन्तीं च रमणीयां स्पृश्यमानां च भीषणाम्

सख्यास् ते दुहिता जाता श्रेयस् लक्षण भूषणा

असौ विक्रापयामास तया ब्राह्मण वृद्धया

महाकाल मतस्य अर्थे यत्नाद् आराध्यताम् इति

दूर अन्तर गरिष्ठः हि नारीणां जीवितात् पतिः

पतिर् मम हि गन्धर्वः क्रूर ता जित राक्षसः

किं किम् एतत् कथं च इति शशङ्के विषसाद च

जामातरम् अन् आलोक्य मा स्म आगच्छत् भवान् इति

त्वद् पुत्रस्य हि ये दोषाः काण दन्तुर ता आदयः

पठता सकलं जन्म न इयम् इत्य् असमञ्जसम्

स च अनेक आसनाम् एकाम् आलोक्य मनु भूमिकाम्

ययोः स्याद् ईदृशः पुत्रः पितरौ तौ स पुत्रकौ

सह जामातृका आनीता स्व गृहम् कुन्दमालिका

तया उक्तम् द्वि अङ्गुल प्रज्ञाः जानीयुर् वा स्त्रियः कियत्

चिराच् च प्रत्यभिज्ञाय घ्नती स हृदयम् शिरः

तस्याश् च एभिर् जातम् अन्यतरद् द्वयोः

बुद्धवर्मा अपि निर्याय सर्व श्रेणि पुरःसरः

रूपेण सदृशी यस्याः प्रमदा न भविष्यति

सा अथ आगच्छत् वणिज् कन्या मधुर आभरण क्वणा

रभसेन च निर्याय रथ्या पथम् अवातरत्

ततः किंचिद् विहस्य उक्तः परिव्राड् ब्रह्मचारिणा

यच् च सागरदत्तेन मया च परिभाषितम्

तत्र एनाम् अब्रवीन् माता मातर् विश्रब्धम् उच्यताम्

त्वया कृतम् अकर्तव्यं युक्तं चेत् कथ्यताम् इति

द्विजाति कन्याम् रति पुत्र काम्यया सुखाय शुद्धाय च कुन्दमालिकाम्

नागरः कश्चिद् आचष्टे स दारिद्र्येण मुच्यते

उज्जयन्यां निधानानि दुर्लभानि यतस् ततः

मातुर् वासगृह द्वारि भिक्षां देहि इति च अब्रवीत्

तत्र च अग्नि गृह द्वारि व्याख्यान करण आकुलम्

इति यावद् असौ तावत् पूज्यैर् विश्रम्यताम् इति

अथवा किम् इह आश्चर्यम् एकम् एव आवयोः वपुः

गृहिणो ऽपि हि सीदन्ति स्नेह शृङ्खल यन्त्रिताः

केन केन अत्र भोक्तव्यम् इति स्यालकम् उक्तवान्

रहस्यं न भिनत्त्य् एतत् तावन् न्याय्यम् इतो गतम्

एवं वदति जामाता तच् च प्रतिविधीयताम्

तत्र अस्य श्वशुरौ स्यालाः स्याल भार्याः च स आत्मजाः

ददौ सागरदत्ताय संदेशं दूत संनिधौ

जित प्रद्युम्न रूपः ऽयं पतिर् उत्सादितो यया

तया उक्तम् दिव्य वृत्तान्ताः न अदिव्यस्य निदर्शनम्
तस्माद् दुहितृ माता इति मा गास् त्वं भीरु भीरु ताम्

अनुगृह्णातु स स्नेहैः इयम् आलोकितैर् इति

अभ्यस्त वणिज् आचारा बबन्ध दृढम् अम्बरे

अथ असौ इति हर्ष अन्धः त्यक्त पात्र परीक्षणः

तं विषण्णं प्रहृष्टास् ते मूकं बहु पटु स्वनाः

ततः पौर समूहस्य जामातरि तथाविधे

बन्धुभिर् ब्राह्मण आदीन् च गमयामासतुर् दिनम्

कथं जीवति सा या स्त्री बाला एव मृत भर्तृका

न च अपि गुणवद् वाच्य वाचकं परिभूयते

कुन्द शुभ्र परीधाना शङ्ख स्फटिक मण्डना

पाणिभ्याम् उदरं धृत्वा मुमोह च पपात च

मया च ध्यान खिन्नेन वन अन्ते परिसर्पता

श्रेष्ठी च द्विगुणान् प्रीतान् प्राहिणोत् परिचारकान्

बिभेद लवशः पिच्छं कपालं च कपालशः

व्यतिक्रान्त सवर्णेन परिणीता वरा त्वया

एवमादि तम् उक्त्वा असौ गत्वा सिप्रा सरित् तटम्

वाच्य ताम् अन् अपेक्ष्य एव स्नेहाद् एतच् चचार सा

आश्रयस्य हि दौर्बल्याद् आश्रितः परिभूयते

यज्ञगुप्त वयस्येन कुब्जकेन सह आविशत्

वृत्तान्तं च एतत् आकर्ण्य प्रहृष्टेन महीभृता

अस्मिन्न् अचिन्तयत् कष्टे वृत्तान्ते कुन्दमालिका

प्रीतिर् नः स्थिर ताम् यायाद् यथा संपाद्यतां तथा

ततः कतिचिद् आसित्वा दिवसान् बुद्धवर्मणा

तं कदाचिद् अभाषन्त भिषजो निष्फल क्रियाः

साधोः किं दुष्कृतं तस्य निन्द्यते यद् असाव् इति

बहु द्रविणम् उत्पाद्य ददामि भवते निधिम्

अन्यात् तु वासकाद् अन्यौ निवृत्त परिचारकौ

विकृत आकृतिना अनेन स प्रेतेन निराकृतः

वादि वाच्ये हि निर्दोषे किं वाच्यं प्रतिवादिनः

प्रशान्त उच्छ्वास निःश्वासे तस्मिन् संमीलित ईक्षणे

किं तिष्ठसि शठैः उत्तिष्ठ प्रतिष्ठ स्व पुरम् प्रति

इति प्रव्रजित आचारम् एतं वेद भवान् इति

जाल शिक्य स्थित _ सा प्रतस्थे स पिण्डिका

कार्ये हि सुलभ उपाये न मुह्यन्ति सुमेधसः

युक्तम् इत्यादि निर्धार्य सो ऽब्रवीत् कुन्दमालिकाम्

सह बाल वसन्तेन यद् अनेन समेष्यति

हा हता असि विनष्टा असि धिक् त्वां प्रच्छन्न राक्षसीम्

महा महिष सार्थाभ्याम् यथास्थानम् अगच्छताम्

सा हि कापालिक आकल्प कलङ्काम् दधती तनुम्

यद्य् असौ रोचते तुभ्यं ततः प्रस्तूयताम् इति

निरगात् त्यक्त कर्तव्या जवना जनता पुरात्

पूतम् आहारम् आहरत्

गृहीत ब्राह्मण आकल्पः प्रस्थितः पद गः पथि

एतावन्तम् अहं कालं वत्स राजगृहे स्थितः

को ऽयं व्याख्यायते ग्रन्थ इत्य् अपृच्छत् स मत्सरा

अमुं येन पोतं प्रेरयत इति सः

भवन्तः के कुतो वा इति ततः सो ऽपि न्यवेदयत्

दारान् आपद् गतान् मुक्त्वा प्रस्थितः क्व भवान् इति

अन्य जामातृ वार्त्ताभ्याम् द्वाभ्यां द्वाभ्यां प्रयाणकात्

अस्माभिः सह युष्माभिर् न कार्यं पान भोजनम्

घूर्णमाना मदाद् ग्रामं बाह्यं निरगमत् पुरात्

वर यात्रा चिरात् प्रापद् अवन्तिनगरीं ततः

प्रविधूय वधूर् अङ्गं लोचने सममीलयत्

तं मे दारकम् आख्यात तदीयांश् च गुणान् इति

परिणीय निवृत्तेन लब्ध आज्ञेन सता पितुः

वणिक् सागरदत्त आख्यः सागर अगाध मानसः

स अन्तेवासिनम् आसीनं यज्ञगुप्तं ददर्श सा

इत्यादि बहु संकीर्णम् असौ संदिश्य स आदरम्

अथ इदम् ब्राह्मणी श्रुत्वा नेत्राम्बु प्लावित आनना

तद् प्रयुक्त अति सत्कारौ ययतुः स्व गृहान् प्रति

वर्धमाणे शरीरे हि निजा दोषाः शरीरिणाम्

याते यामे च यामिन्या गर्जत् वादित्र मण्डलः

कस्य इयम् कुन्द माला इति स भार्याम् अनुयुक्तवान्

त्वाम् आहूयति राजा इति स स्मिताः च एनम् अब्रुवन्

लेखं सागरदत्तेन प्रस्थापितम् अवाचयत्

उच्चैर् भर्तृ सम अवस्थाम् आक्रोशत् कुन्दमालिकाम्

लोकायतम् इदं मन्ये निर्मर्याद जन प्रियम्

वधू वरम् अथ द्रष्टुं सकला स कुतूहला

यः पुनः स्व गृहे मोहात् प्रच्छादयति तं नृपः

कन्या चेद् वाम शीलेन देवेन मुषिता वयम्

तेन उक्तम् गुरु वाक्यानि युक्तिमन्ति इतराणि वा

ये च एते दत्त वेत्र अङ्गे युष्मान् उभयतः समे

प्रविश्य कथयामास स्वामिन्यै शनकैर् असौ
एतस्यां चातुराश्रम्यं चातुर्वर्ण्यं च वर्ण्यते

तस्य प्रच्छादन उपायः यत् किंचिद् इव तुच्छकः

देवता गुरुभिः दत्तं कान्तं तोषय माम् इति

आप्ताश् च श्रेष्ठिनः पौराः परितः समुपाविशन्

एवं नाम इति अनुज्ञातः श्वशुरेण वरः पृथक्

संज्ञया यज्ञगुप्तं तु वरं कुरुभकं वणिक्

त्वम् एव न मृता कस्माद् अहं वा दुःख भागिनी

सुतराम् उपचीयन्ते शरीर अवयवाः इव

दृष्ट अदृष्ट महा श्रेयः कारणं मादृशाम् इति

इदम् अप्य् अति दुर्बद्धम् स व्याजम् इव वाचकम्

अध्यास्य च पुरः पित्रोर् असौ वामनम् आसनम्

ततः सागरदत्तस्य पर्यङ्कम् अधितिष्ठतः

भुज्यते वा अपरैः सार्धं यावन् न परिणीयते

अथ त्रिचतुराः प्रापुर् दूताश् चतुर भाषिणः

एष सागरदत्तस्य तनयाम् उपयच्छताम्

यं च दोषम् अहं तत्र कृतवान् गुरु शासनात्

अभ्यज्य स्नपयित्वा च सुख उष्णैः सलिलैर् असौ

न हि रुद्रेण पीता इति पिबन्ति ब्राह्मणाः सुराम्

एते ज्येष्ठ कनिष्ठौ ते स्यालकाव् अधितिष्ठतः

धात्री प्रधान परिवार चमू सनाथाम् अम्भोधि सार धन हार महा उष्ट्र यूथाम्

सा तं कुरुभकं त्यक्त्वा मार्गयन्ती च तं द्विजम्

य एष भवतः पुत्रो यज्ञगुप्तः सु रूपवान्

शिरस् चरण अङ्गुष्ठम् अपश्यत् कुन्दमालिकाम्

ततः सागरदत्तस् तं पोत स्वामिनम् उक्तवान्

निधि गर्भाम् नरो येन छिद्रां पश्यति मेदिनीम्

पार्श्वयोर् उभयोर् दीर्घा या च आसन परम्परा

चतुर् वेद चण्डालम् विततार निधीन् अपि

तत्र कापालिकं दृष्ट्वा सुषुप्तं मद मूर्छया

स्मरन् गुरु वचः निर्विकार करः वरः

आशिस् कलकल उन्नीतम् अगच्छद् भवनं पितुः

श्वेतकाक प्रसिद्धस्य मम पुत्रस्य ये गुणाः

तस्मात् क्रीडाम् इमां त्यक्त्वा यम हास विभीषणाम्

अब्रवीच् च किम् आश्चर्यं यद् उज्जयनिको जनः

तया तु वार्यमाणो ऽपि वाचा मन्द प्रयत्नया

शिशुभिर् न विचार्याणि तस्माद् एवं भवत्व् इति

इयम् एव अस्तु ते पुत्रस् तनया च वधूर् इति

या च माता सुताम् इष्टां चारु ता शील शालिनीम्

बुद्धं तद् भवतः सर्वं सह दूत समागमम्

असंभोज्यम् अभोज्य त्वात् अन्नं कापालिकैर् अपि

स च अत्र अग्निम् परिक्रम्य चण्ड शूल आकुलः किल

क्व धर्म संहिता क्व इदम् अधर्म चरितम् तव

ते अपि यदि भार्यायाः पुत्रो जातः शिवं ततः

यज्ञगुप्त गृहम् प्रापद् ब्रह्म निर्घोष भूषणम्

तान् अतिद्रुतया गत्या जगाम च जगाद च

यज् जीवति तद् आश्चर्यं क्व धर्मः क्व यशस् सुखे

किम् एतद् इति पृष्टश् च स वैद्यैः प्रत्युवाच तान्

काकतालीय मोक्षाः हि शस्त्र पञ्जर चारिणः

त्वया तु गुरु वाक्येन कृत अकर्तव्य कर्मणा

कृतम् अप्य् अकृतं तत् तद् एतस्मिञ् जातम् आतुरे

सिप्रा तटे निविष्टं च जन्या आवासकम् आवसत्

इह भद्रवटे भद्र विनयस्व

अहम् अप्य् अनुगच्छामि भवन्तं तीर्थम् अस्थिरम्

ततस् ततस् तया श्रुत्वा स अन्तर् स्मितम् उदाहृतम्

न विना अम्भोधि सारेण प्रवेष्टा धन राशिणा

उत्सन्ना असि विनष्टा असि यस्यास् ते धरणीधृता

आयुष्मन्तः प्रजावन्तो ऽपितृवन्तो ऽपि वा समाः

विप्रेण मानवीं धर्म संहिताम्

चिरम् आराधितश् च अयम् निरपेक्षः स्व जीविते

शक्ता विधविकां द्रष्टुं ज्येष्ठा कालस्य सा स्वसा

इदम् आकर्ण्य निष्क्रान्ता सा तां दृष्ट्वा तथाविधाम्

ततस् तैर् विस्मितैर् उक्तम् अ निन्द्या कुन्दमालिका

अध्यशेत महा शय्याम् रम्य मण्डप संस्तृताम्

च काण कुण्ठाय मत्कुणाय किल अर्पिता

अथ अवन्तिपुरीम् गत्वा यज्ञगुप्तम् उवाच सा

यज्ञगुप्तः पुनर् दृष्ट्या स राग अञ्जन गर्भया

तेन च उक्तम् इदं यादृग् बालिका कुन्द मालिका

क्लेदुर् इत्य् उच्यते चन्द्रो मातरिश्वा इति मारुतः

ततः पतिम् उपासीनां स कुब्जः कुन्दमालिकाम्

मान स्तोकम् ऋचं जप्त्वा शिखा बन्धम् चकार सः

स तां स स्मितम् आह स्म मा स्म ग्रामेयिका भव

यावन् निर्यामकान् आह तावत् पोतौ समीयतुः

तत्र शय्या समीप स्थम् आस्थिता चित्रम् आसनम्