tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
हेम प्राकार संयुक्तम् स्फाटिकैः मण्डपैः युतम्

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राः च एव द्विजोत्तमाः

कुमुदः च उन्नतः च एव तृतीयः च बलाहकः

मगाः च मगधाः च एव मानवा मन्दगाः तथा

सूत उवाच

तेषां च ब्रह्म सायुज्यम् सारूप्यं च सलोकता

वसन्ति तत्र पुरुषा विष्णोः अन्तर चारिणः

तम् एव अभ्येति कल्प अन्ते स एव परमा गतिः

स एव परमं ब्रह्म वासुदेवः सनातनः

ऋजु आयताः सु पर्वाणः सिद्ध संघ निषेविताः

समास्ते तद् मनाः नित्यं पीत्वा नारायण अमृतम्

स्तन भार विनम्रैः च मद घूर्णित लोचनैः

व्रत उपवासैः विविधैः देवदेवम् दिवाकरम्

विचिन्त्यमानो योगि इन्द्रैः सनन्दन पुरोगमैः

तस्य मध्ये अति तेजस्कम् उच्च प्राकार तोरणम्

न तत्र पाप कर्तारः पुरुषा वा कथञ्चन

प्रफुल्ल कुसुम उद्यानैः इतस् च इतस् च शोभितम्

प्रभूत चन्द्र वदनैः नूपुर आराव संयुतैः

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राः च अत्र क्रमेण तु

स्व आत्म आनन्द अमृतम् पीत्वा परं तत् तमसः परम्

क्रोध लोभ विनिर्मुक्ताः माया मात्सर्य वर्जिताः

कपिला ब्राह्मणाः प्रोक्ता राजानः च अरुणाः तथा

तत्र नृत्यद्भिर् उपशोभितम्

ख्यातिः च पुण्डरीका च नद्यः प्राधान्यतः स्मृताः

संवेष्टयित्वा क्षारोदं प्लक्षद्वीपो व्यवस्थितः

योनी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्ला विमोचनी

स्व योग उद्भूत किरणाः महा गरुड वाहनाः

नन्दनैः विविध आकारैः स्रवन्तीभिः च शोभितम्

स्थानं वैष्णवं दिव्यं योगिनाम् अपि दुर्लभम्

असंख्येय गुणम् शुद्धम् त्रिदशैः अपि

क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः

सर्वे धर्म परे नित्यं नित्यं मुदित मानसाः

सरोभिः सर्वतो युक्तं वीणा वेणु निनादितम्

तासु ब्रह्मानम् ईशानम् देव आद्याः पर्युपासते

यथा उक्त कारिणः सर्वे सर्वे भूत हिते रताः

उपास्यते स विश्वात्मा साक्षी सर्वस्य विश्वसृक्

हंस कारण्डव आकीर्णम् चक्रवाक उपशोभितम्

तत्र देव ऋषि गन्धर्वैः सिद्धैः च भगवन्त् अजः

हेम गोपुर साहस्रैः नाना रत्न उपशोभितैः

तेषां तस्य अथ सायुज्यं सारूप्यं च सलोकता
अष्टाविंशतिः आख्याता हि अन्ते कलि युगे प्रभोः

भौत्यः चतुर्दशः प्रोक्तो भविष्या मनवः क्रमात्

सुमन्तुर् विद्वान् कबन्धः कुशिकन्धरः

तर्पयन्ति अर्चयन्ति एतान् ब्रह्म विद्याम् अवाप्नुयुः

सूत उवाच

पठेद् देवालये स्नात्वा नदी तीरेषु च एव हि

महादेव अवताराणि कलौ शृणुत सुव्रताः

काश्यपः च एव वसिष्ठो विरजाः तथा

हिरण्यनाभः कौशल्यो लोकाक्षिः कुथुमी तथा

शिष्या बभूवुः च अन्येषाम् प्रत्येकं मुनि पुंगवाः

चत्वारः ते महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः

भविष्यति च सावर्णो दक्षसावर्ण एव च

श्वेतः तथा परः शूली डिण्डी मुण्डी च वै क्रमात्

कुशिकः च एव गर्गः च मित्रक ऋष्य एव च

द्वादशो रुद्रसावर्णो रोचमानः त्रयोदशः

अष्टमे दधिवाहः स्यात् नवमे वृषभः प्रभुः

चतुर्दशे गौतमः तु वेदशीर्षा ततः परम्

इदं वैवस्वतं प्रोक्तम् अन्तरम् विस्तरेण तु

बलबन्धुः निरामित्रः केतुशृङ्गः तपोधनः

पराशरः च गर्गः च भार्गवः च अङ्गिराः तथा

गोकर्णः च भवत् तस्माद् गुहावासः शिखण्डी अथ

लोकाक्षिः अथ योगि इन्द्रः जैगीषव्यः तु सप्तमे

सुमुखो दुर्मुखः च एव दुर्दमो दुरतिक्रमः

वैवस्वते ऽन्तरे शम्भोः अवताराः त्रिशूलिणः

छगलः कुण्डकर्णः च कुम्भः च एव प्रवाहकः

प्रसन्न मनसः दान्ता ऐश्वरीं भक्तिम् आश्रिताः

सर्वज्ञः समबुद्धिः च साध्यः सत्यः तथा एव च

नारायणं नमस्कृत्य भावेन पुरुषोत्तमम्

लम्बोदरः च लम्बः च लम्बाक्षो लम्बकेशकः

आद्ये कलि युगे श्वेतो देवदेवो महा द्युतिः

प्लक्षो दार्भायणिः च एव केतुमान् गौतमः तथा

कश्यपो हि उशनाः च एव च्यवनो ऽथ बृहस्पतिः

उशिजो बृहदुक्थः च देवलः कपिः एव च

भूत भव्यैः वर्तमानैर् आख्यानैर् उपबृंहितः

सारस्वतः तथा मेघो घनवाहः सुवाहनः

नमो देव आदिदेवाय देवानां परमात्मने

सुभानो दमनः च अथ सुहोत्रः कङ्कणः तथा

श्वेतः श्वेतशिखः च एव श्वेतास्यः श्वेतलोहितः

हिमवत् शिखरे रम्ये छगले पर्वत उत्तमे

योग ईश्वराणाम् आदेशात् वेद संस्थापनाय वै

कपिलः च आसुरिः च एव वोढुः पञ्चशिखो मुनिः

यः पठेत् शृणुयात् वा अपि श्रावयेद् वा द्विजोत्तमान्

स सर्व पाप निर्मुक्तः ब्रह्मणा सह मोदते

अयं वः कथितो हि अंशः पूर्वो नारायण ईरितः

ये ब्राह्मणाः संस्मरन्ति नमस्यन्ति च सर्वदा

दालभ्यः च महा योगी धर्म आत्मनः महा ओजसः

वेदव्यास अवताराणि द्वापरे कथितानि तु

श्वेतः श्वेतशिखः च एव श्वेतास्यः श्वेतलोहितः

तस्य शिष्याः शिखा युक्ताः बभूवुर् अमित प्रभाः

दुन्दुभिः शतरूपः च ऋचीकः केतुमन्त् तथा

अत्रिः उग्रः तथा च एव श्रवणो ऽथ श्रविष्ठकः

तत्र देव आदिदेवस्य चत्वारः सु तपोधनाः

दशमो ब्रह्मसावर्णो धर्मसावर्ण एव च

नाम्ना हिताय विप्राणाम् अभूत् वैवस्वते ऽन्तरे

वाचश्रवाः सुपीकः च श्यावाश्वः सपथीश्वरः

क्रमेण तान् प्रवक्ष्यामि योगिनो योग वित्तमान्

भल्लापी मधुपिङ्गः च श्वेतकेतुः तपोनिधिः

द्वादशे ऽत्रिः समाख्यातो बली च अथ त्रयोदशे

शालिहोत्रो अग्निवेश्यः च युवनाश्वः शरद्वसुः
धावन्तम् अनुधावेत्

दक्षिणम् दक्षिणेन सव्यम् सव्येन च उपसंगृह्णीयात्

भ्रातृ पुत्र शिष्येषु च एवम्

दण्डः इव प्लवेत्

अ ब्राह्मणात् अध्ययनम् आपदि

_ षोडशात् _ द्वाविंशात् _ चतुर्विंशात् अन् आत्ययः एषाम् क्रमेण

_ अर्थ सम्भाषी स्त्रीभिः

भवत् पूर्वाम् भिक्षा मध्याम् याच्ञा अन्ताम् भिक्षाम् चरेत् सप्त अक्षराम्

नृत्त गीत वादित्र गन्ध माल्य उपानह् छत्त्र धारण अञ्जन अभ्यञ्जन वर्जी

शुश्रूषा अनुव्रज्या च _ अध्ययनम्

गर्भ आदिः संख्या वर्षाणाम्

शक्ति विषये मुहूर्तम् अपि न अप्रयतः स्यात्

कृष्ण केशः अग्नीन् आदधीत इति श्रुतिः

कृष्ण रुरु बस्त अजिनानि अजिनानि

मूर्ध ललाट नासा अग्र प्रमाणाः याज्ञिकस्य वृक्षस्य दण्डाः

न अस्य कर्म नियच्छन्ति किंचिद् _ मौञ्जिबन्धनात् वृत्त्या शूद्र समः हि एष _ वेदेन जायते इति

न अप्सु श्लाघमानः स्नायात्

न समवाये अभिवादयेत् अत्यन्तशस् भ्रातृ पत्नीनाम् युवतीनाम् च गुरु पत्नीनाम् जात वीर्यः

भवत् पूर्वाम् ब्राह्मणः भिक्षेत भवत् मध्याम् राजन्यः भवत् अन्ताम् वैश्यः सर्वेषु वर्णेषु

दीर्घम् आयुः स्वर्गम् च ईप्सन् कामम् अन्यस्मै साधु वृत्ताय गुरुणा अनुज्ञातः

न आसीनः न आसीनाय न शयानः न शयानाय न अप्रयतः न अप्रयताय

मौञ्जी धनुस् ज्या शाणी इति मेखलाः

अष्टाचत्वारिंशत् वर्षाणि पौराणम् वेद ब्रह्मचर्यम् चतुर्विंशतिम् द्वादश _ प्रतिवेदम् संवत्सर अवमम् _ प्रतिकाण्डम् ग्रहण अन्तम् _ जीवितस्य अस्थिर त्वात्

ऋत्विज् श्वशुर पितृव्य मातुलानाम् तु यवीयसाम् प्रत्युत्थाय अभिभाषणम्

_ च हिं च न वर्धयेत्

गच्छन्तम् अनुगच्छेत्

ते ब्राह्मण आद्याः स्व कर्म स्थाः

समिध् हारी उद कुम्भ पुष्प अन्न हस्तः न अभिवादयेत् यत् च अन्यत् अपि एवंयुक्तम्

प्रसाधन उत्सादन स्नापन उच्छिष्ट भोजनानि इति गुरोः उच्छिष्ट वर्जनम् तद् पुत्रे अनूचाने _ प्रसाधन उत्सादन स्नापन वर्जनम् च तद् पत्न्याम्

प्रत्यभिवादः इति कात्यः शिशौ आङ्गिरसे दर्शनात्

असौ अहम् भो इति श्रोत्रे संस्पृश्य मनस् समाधान अर्थम् अधस्तात् जानुवोः _ पद्भ्याम्

तयोः तत् एव पावनम्

सत्य वादी ह्रीमान् अन् अहंकारः पूर्व उत्थायी जघन्य संवेशी सर्वत्र अ प्रतिहत गुरु वाक्यः अन्यत्र पातकात्
देव सवितर् एष ते ब्रह्मचारी तं गोपायस्व दीर्घ आयुः स मा मृत

कृण्वन्तु विश्वे देवा आयुष् टे शरदः शतम् इति दक्षिणेन पदा अश्मानम् आस्थापयति

श्रुतं च मे अ श्रुतम् च मे तन् मे उभय व्रतम्

पालाशम् एक सरम् दण्डं नवनीतेन अभ्यज्य तस्य छायायां वाचयति सुश्रवः सुश्रवा असि यथा त्वं सुश्रवा अस्य् एवं मा सुश्रवः सौश्रवसं कुरु

पालाशं दण्डं ब्राह्मणाय प्रयच्छत्य् आश्वत्थं राजन्याय नैयग्रोधं वैश्याय

प्रियाः श्रुतस्य भूयास्म मेधया संविधीमहि

परि इमम् इन्द्रम् ओजसे महे क्षत्राय दध्मसि

कस् त्वा कम् उपनये ऽसौ काय त्वा परिददामि

सा मा मेखले परिरेरिहस्व मयि धेहि तप इन्द्रियं च इति वाचयन् मेखलाम् आबध्नीते

आ षोडशाद् ब्राह्मणस्य अन् अतिक्रमः आ द्वाविंशाद् राजन्यस्य आ चतुर्विंशाद् वैश्यस्य

मेधाम् अग्निश् च वायुश् च मेधां धाता ददातु मे

बृहस्पतये त्वा परिददाम्य् असौ

व्रतं च मे अ व्रतम् च मे तन् मे उभय व्रतम्

यथा एनम् जरसं नयज् ज्योक् पोषाय जागरज् ज्योक् पोषे ऽधि जागरद् इति वैश्यस्य

यद् ब्राह्मणस्य ब्रह्मणि व्रतं यद् अग्नेः स इन्द्रस्य स प्रजापतिकस्य स ऋषिकस्य स पितृकस्य स मनुष्यस्य स मनुष्य राजन्यस्य स गन्धर्व अप्सरः जनस्कस्य स सर्प इतर जनस्कस्य स ओषधि वनस्पतिकस्य सह ग्राम्यैः पशुभिर् आरण्यैश् च स आकाशस्य स प्रकाशस्य स अतीकाशस्य स अनूकाशस्य सह यन् म आत्मन आत्मनि व्रतं तन् मे सर्व व्रतम्

श्रद्धा च मे अश्रद्धा च मे तन् मे उभय व्रतम्

सा नः समन्तम् अनुपरेहि भद्रे भर्तारस् ते मेखले मा रिषाम

स्नात् ओप्त केशे यथा उक्तम् उपसमाधाय जय प्रभृतिभिः हुत्वा रेवतीस् त्वा व्यक्ष्णन् कृत्तिकाश् चक्रतुस् त्वा अपसः त्वा व्यतन्वत धियो ऽवयन्न् अव ग्ना अमृजन्

निन्दा च मे अनिन्दा च मे तन् मे उभय व्रतम्

विष्णु पुत्र एष ते

देवीर् देवाय परिधे सवित्रे परिधत्त वर्चस इमं शत आयुषम् कृणुत जीवसे कम् इति परिधापयति

स्मृतं च मे अ स्मृतम् च मे तन् मे उभय व्रतम्

ब्रह्म पुत्र एष ते ब्रह्मचारी तं गोपायस्व दीर्घ आयुः स मा मृत

चित्तस्य समो ऽसि दैव्यो ग्रन्थिर् असि मा विस्रंस इति ग्रन्थिं कृत्वा मित्रस्य चक्षुर् धरुणं बलाय तेजो यशस्वि स्थविरं समृद्धम्

मम वाचम् एकव्रतो जुषस्व बृहस्पतिस् त्वा नियुनक्तु मह्यम् इति नाभि देशात् ऊर्ध्वं पाणिना उन्मार्ष्टि

शतं च जीव शरदः सु वीरः वसूनि च उग्रः विभजस्व जीवन्न् इति परिहित वाससम् अनुमन्त्रयते योगे योगे युवा सु वासाः इति च एताभ्याम्

अग्निम् अभिदक्षिणम् आनीय इहि अश्मानम् आतिष्ठ अश्मा इव त्वं स्थिरो भव

अधीते ह एतेषाम् वेदानाम् एकं द्वौ त्रीन् सर्वान् वा यम् एवं विद्वान् उपनयत इति श्रुतिः

नवमे राजन्यस्य

प्राण अपानाभ्याम् बलम् आभजन्ती सुखा देवी सुभगा मेखला इयम्

सहस्रम् अन्ताꣳ अभितो अददन्त अशीतीः मध्यम् अवयन् नु नारीर् इत्य् अहतं वासो ऽभिमन्त्रयते

सविता ते हस्तम् अग्रहीद् अग्निर् आचार्यस् तव

कस्य ब्रह्मचार्य् असि

यथा त्वं सुश्रवो देवानां वेदस्य निधि गोपः ऽस्य् एवम् अहं ब्राह्मणानां ब्रह्मणो वेदस्य निधि गोपः भूयासम् इति

अवृधम् अहम् अवृधस् त्वम् असौ सोम्य प्राणस् त्वं मे गोपाय ब्रह्मण आणी स्थ श्रुतं मे मा प्रहासीद् इति

विद्या च मे अविद्या च मे तन् मे उभय व्रतम्

जरां गच्छ परिधत्स्व वासो ऽभूर् आपीवान् अभिशस्ति पावा

या मेधा अप्सरःसु गन्धर्वेषु च यन् मनः

मेधां मे वरुणो राजा मेधाम् अग्निर् ददातु मे

एताभिर् एव चतसृभिर् अनुप्रवचनीयाञ् जुहुयाद् यजुषा उत्तमाम् छन्दोभ्यः स्वाहा इति क्रतु नामधेयेन यथा उपाचरितः क्रतुर् भवत्य् एवं सर्वाणि वेद उक्तानि

अपो ऽशान

ऋतस्य गोप्त्री तपः तरुत्री घ्नती रक्षः सहमाना अरातिम्

इयं दुरुक्तात् परिबाधमाना वर्णं पवित्रं पुनती म आगात्

कर्त्रे वरं ददाति

सप्तमे वर्षे ब्राह्मणस्य उपायनम्

निशामितं निशामये मयि श्रुतम्
यथा एनम् जरसं नयज् ज्योक् श्रोत्राय जागरज् ज्योक् श्रोत्रे ऽधि जागरद् इति ब्राह्मणस्य

मेधाम् इन्द्रश् च सूर्यश् च मेधां देवी सरस्वती

प्रजापतये त्वा परिददामि

देवाय त्वा सवित्रे परिददामि

मम व्रते हृदयं ते ददामि मम चित्तम् अनु चित्तं ते अस्तु

दधिक्राव्ण इति त्रिर् दधि भक्षयित्वा ब्रह्मचर्यम् आगाम् उप मा नयस्व ऊम् भूर् भुवः स्वर् इति वाचयति

प्राणस्य ब्रह्मचार्य् अस्मि इति प्रत्याह

वाचं यच्छ

कर्म कुरु

इदम् अहम् अग्नौ समिधम् अभ्यादधाम्य् अग्ने सर्व व्रतः भवामि

ब्रह्मचार्य् असि

तच् चक्षुर् इत्य् आदित्यम् उपस्थापयति

सूर्य पुत्र एष ते

एकादशे वैश्यस्य

दैवी मनुष्ये या मेधा सा माम् आविशताद् इह

परि इमम् मनुम् आयुषे महे पोषाय दध्मसि

यन् मे ऽनूक्तं तद् रमतां शकेयं यद् अनुब्रुवे

श्रद्धाया दुहिता तपसो ऽधि जाता स्वसा ऋषीणाम् मन्त्र कृताम् बभूव

को नाम असि इति उक्ते ऽभिवादने प्रोक्ते ऽसा अहं भो इति प्रत्याह

परि इमम् सोमं तेजसे महे श्रोत्राय दध्मसि

शरीरं मे विचक्षणं वाङ् मे मधुमद् दुहे

स्मृतं च म इति वाचयति

देवस्य ते सवितु प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां हस्तं गृह्णाम्य् असा उपनये ऽसौ
अनु सवन भक्षः इन्द्र अग्निभ्याम् पीतस्य इति

अथ आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् उक्थशा यज सोमस्य इति

तथा एव द्विस् द्विस् नाराशंसान् अनुप्रकम्पयन्ति

प्रतिगृणाति

स शुक्र पात्रेण वैश्वदेवं कलशाद् गृह्णात्य् ओमासश् चर्षणी धृतः इत्य् अनुद्रुत्य उपयाम गृहीतः ऽसि विश्वेभ्यस् त्वा देवेभ्यो जुष्टं गृह्णामि इति

अथ प्राङ् आयन्न् आह

अथ आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् उक्थशा यज सोमस्य इति

अभ्य् एनम् आह्वयते होता

अनूद्यच्छन्ते नाराशंसान्

अथ प्राङ् एत्य शुक्र पात्रम् आददान आह उन्नेतर् यदा इमम् वैश्वदेवं ग्रहम् गृह्णाम्य् अथ उदञ्चम् राजानं पूतभृतम् अभि संपवयताद् दशाभिर् द्रोणकलशं मृष्ट्वा न्युब्जताद् इति

यद् उपांशु शंसति तद् उपांशु प्रतिगृणाति

हिन्व म इत्य् आत्मानं प्रत्यभिमृशन्ते

तथा एव द्विस् द्विस् नाराशंसान् अनुप्रकम्पयन्ति

होतुः कालात् पराङ् आवर्तते ऽध्वर्युः

अथ होतारं विपृच्छति प्रणवम् उपांशु शंसम् शंसिष्यसी३ विग्राहा३म् इति

एतत् पात्रं नाराशंसा अन्वायन्ति

प्रत्याह्वयते ऽध्वर्युः

अथ अपः उपस्पृश्य बर्हिषी आदाय वाचंयमः प्रत्यङ् द्रुत्वा स्तोत्रम् उपाकरोति

यथाचमसं चमसान्

स्तुवते वैश्वदेवाय

सीदन्ति नाराशंसा आप्यायिता दक्षिणस्य हविर्धानस्य अपालम्बम् अधस् अधस् वैश्वदेवाय

अथ आह प्रतिप्रस्थातर् इमे च ऋतु पात्रे एतच् च शुक्र पात्रम् मार्जालीये मार्जयित्वा पात्रेष्व् अपिसृज इति

होतृ चमसम् एव एते त्रयः समुपहूय भक्षयन्ति

न आप्याययन्ति चमसान्

स तथा करोति

स यथा एनम् होता प्रत्याह तच् छ्रुत्वा निगृह्य पात्रं पराङ् आवर्तते

परिमृज्य सादयत्य् एष ते योनिर् विश्वेभ्यस् त्वा देवेभ्य इति

प्रसिद्धम् उक्थं प्रतिगीर्य प्राङ् एत्य उद्यच्छते एतम् ऐन्द्राग्नं ग्रहम्

अनूद्यच्छन्ते नाराशंसान्

वषट्कृत अनुवषट्कृते द्विर् जुहोति

यद् उच्चैः शंसति तद् उच्चैः प्रतिगृणाति

होता च एव अध्वर्युः च एतत् पात्रं संभक्षयतो नराशंस पीतेन नाराशंसान् नराशंस पीतस्य सोम देव ते मति विदः प्रातःसवनस्य गायत्र छन्दसः पितृ पीतस्य मधुमत उपहूतस्य उपहूतः भक्षयामि इति

यथाचमसं चमसान्

सर्व भक्षाः मार्जयन्ते

इडा देव हूः इति यावद् एतस्य यजुषः पर्याप्नोति तावज् जपति

एतत् पात्रं नाराशंसा अन्वायन्ति

शंसति

आप्याययन्ति चमसान् आप्यायस्व समेतु त इति

संततं वा विग्राहं वा

वषट्कृत अनुवषट्कृते द्विर् जुहोति

अनु सवन भक्षः विश्वैर् देवैः पीतस्य इति
नुदन्न् अरातिं परिपन्थिनं मृगं स ईशानो धन दाः अस्तु मह्यम्

इन्द्रम् अहं वणिजं चोदयामि स न ऐतु पुरएता नो अस्तु

ते मा जुषन्तां पयसा घृतेन यथा क्रीत्वा धनम् आहराणि

स नः प्रजास्व् आत्मसु गोषु प्राणेषु जागृहि

इध्मेन अग्ने इच्छमानो घृतेन जुहोमि हव्यं तरसे बलाय

विश्वाहा ते सदम् इद् भरेम अश्वाय इव तिष्ठते जातवेदः

तस्मिन् म इन्द्रो रुचिम् आ दधातु प्रजापतिः सविता सोमो अग्निः

यावद् ईशे ब्रह्मणा वन्दमान इमां धियं शत सेयाय देवीम्

उप त्वा नमसा वयं होतर् वैश्वानर स्तुमः

इमाम् अग्ने शरणिं मीमृषो नो यम् अध्वानम् अगाम दूरम्

रायस् पोषेण सम् इषा मदन्तो मा ते अग्ने प्रतिवेशा रिषाम

येन धनेन प्रपणं चरामि धनेन देवा धनम् इच्छमानः

इदं हव्यं संविदानौ जुषेथां शुनं नो अस्तु चरितम् उत्थितं च

शुनं नो अस्तु प्रपणो विक्रयश् च प्रतिपणः फलिनं मा कृणोतु
तालुपातः स्तन द्वेषः कृच्छ्रात् पानं शकृत् द्रवम्

स क्षीरम् साधितं सर्पिर् वमथुं विनियच्छति

शुष्यतो मधु सर्पिर्भ्याम् अरुचि आदिषु योजयेत्

सारिवा शङ्खनाभिभ्याम् असनस्य त्वचा अथवा

स क्षौद्र तार्क्ष्यशैलेण व्रणं तेन च लेपयेत्

विभज्य देश काल आदीन् तत्र योज्यं भिषग्जितम्

पिप्पली पञ्चलवणम् कृमिजित् पारिभद्रकम्

क्षीर मस्तु युतम् हन्ति शीघ्रं दन्त उद्भव उद्भवान्

लाक्षा रस समम् तैल प्रस्थम् मस्तु चतुर्गुणम्

पीतं पीतं वमति यः स्तन्यं तं मधु सर्पिषा

पृष्ठारुर् गुदकुट्टं च केचिद् च तम् अनामिकम्

सौकुमार्य अल्प काय त्वात् सर्व अन्न अनुपसेवनात्

क्षीरालसकम् इति आहुः अत्ययम् च अति दारुणम्

समङ्गा धातकी लोध्र कुटन्नट बला द्वयैः

शिशोः कफेन रुद्धेषु स्रोतःसु रस वाहिषु

अनुबन्धे यथाव्याधि प्रतिकुर्वीत काल विद्

स भार्गी दारु सरल वृश्चिकाली कणा उषणम्

बालो लिह्याद् घृतं तैर् वा विपक्वं स सितोपलम्

बालस्य सर्व रोगेषु पूजितं बल वर्ण दम्

एकां वा अतिविषाम् कास ज्वर छर्दिस् उपद्रुतम्

निशादिं वा अथवा माद्री पाठा तिक्ता घनामयान्

राठ पुष्पैः स्तनौ लिम्पेत् शिशोः च दशनच्छदौ

शिशोस् तीक्ष्णम् अभीक्ष्णं च रोदनात् लक्षयेत् रुजम्

स्थिरा वचा द्वि बृहती काकोली पिप्पली नतैः

तत्र विद्याद् रुजं मूर्ध्नि रुजं च अक्षि निमीलनात्

सिंही अश्वगन्धा सुरसा कणा गर्भम् च तद् गुणम्

कोष्ठे विबन्ध वमथु स्तन दंश अन्त्र कूजनैः

अरोचकः प्रतिश्यायो ज्वरः कासः च जायते

शारिवादिं पटोलादिं पद्मकादिं तथा गणम्

अश्वगन्धा निशा दारु कौन्ती कुष्ठ अब्द चन्दनैः

लाव तित्तिरि वल्लूर रजः पुष्प रस द्रुतम्

स्थितो मुहूर्तं धौतो ऽनु पीतस् तं तं जयेद् गदम्

त्रिविधः कथितो बालः क्षीर अन्न उभय वर्तनः

विशेषात् ज्वर विड्भेद कास छर्दि शिरस् रुजाम्

स मुस्ता मूर्वा इन्द्रयवाः स्तन्य दोष हराः परम्

अथ धात्र्याः क्रियां कुर्याद् यथादोषं यथामयम्

आध्मान पृष्ठ नमन जठर उन्नमनैः अपि

शूर्पपर्णी विडङ्गैः च कल्कितैः साधितं घृतम्

विहितायां च संसर्ग्यां वचादिं योजयेद् गणम्

स पाठाः मधुना लीढाः स्तन्य दोष हराः परम्

तत्र उत्क्षिप्य यवक्षार क्षौद्राभ्याम् प्रतिसारयेत्

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

स्वयम् अपि उपशाम्यन्ति जात दन्तस्य यत् गदाः

तत्र वात आत्मके स्तन्ये दशमूलं त्रि अहम् पिबेत्

तालु तद्वत् कणा शुण्ठी गो शकृत् रस सैन्धवैः

संसृष्ट लिङ्गम् संसर्गात् त्रि लिङ्गम् सांनिपातिकम्

पाठा शुण्ठी अमृता तिक्त तिक्ता देवाह्व सारिवाः

बद्ध्वा गो शकृता लिप्तम् कुकूले स्वेदयेत् ततः

स्तन्ये त्रिदोष मलिने दुर्गन्धि आमम् जल उपमम्

तालु मांसे कफः क्रुद्धः कुरुते तालु कण्टकम्

वचा वयःस्था तगर कायस्था चोरकैः शृतम्

सुखम् एवं वमेद् बालः तीक्ष्णैर् धात्रीं तु वामयेत्

राग कण्डू उत्कटे कुर्याद् रक्त स्रावम् जलौकसा

रसेन लिम्पेत् तालु आस्यम् नेत्रे च परिषेचयेत्

शश उत्तमाङ्ग निर्यूहे शुष्यतः पुष्टि कृत् परम्

अशोकरोहिणी युक्तम् पञ्चकोलं च चूर्णितम्

ताम्रो व्रणो ऽन्तः कण्डूमान् जायते भूरि उपद्रवः

अनु च अच्छसुराम् एवं स्निग्धां मृदु विरेचयेत्

बस्त मूत्र सुराभ्याम् च तैलम् अभ्यञ्जने हितम्

विविधान् आमयान् एतद् वृद्ध काश्यप निर्मितम्

युञ्ज्याद् विरेचन आदीन् तु धात्र्या एव यथा उदितान्

धात्री कुमारः च पिबेत् क्वाथयित्वा स सारिवम्

द्वि वार्त्ताक फल रसम् पञ्चकोलं च लेहयेत्

कासीस रोचना तुत्थ मनोह्वा आल रसाञ्जनैः

वस्तौ गुह्ये च विष् मूत्र सङ्ग उत्त्रास दिश् ईक्षणैः

तद्वत् तगर पृथ्वीका सुरदारु कलिङ्गकान्

यक्ष राक्षस भूत घ्नम् गर्भिणीनां च शस्यते

द्रुतं करोति बालानां दन्त केसर वत् मुखम्

ज्वर अरोचक तृष् छर्दि शुष्क उद्गार विजृम्भिकाः

सिन्धूत्थ पिप्पलीमत् वा पिष्टैः क्षौद्र युतैः अथ
मधुरैः च घृतं सिद्धं सिद्धं दशन जन्मनि

सैन्धव व्योष शार्ङ्गेष्टा पाठा गिरिकदम्बकान्

लाभतः शल्यक श्वाविध् गोधा ऋक्ष शिखि जन्मनाम्

निचुल उत्पल वर्षाभू भार्गी मुस्तेभिः च कार्षिकैः

तत्र आशु धात्रीं बालं च वमनेन उपपादयेत्

तद्वत् लिह्यात् तथा व्योषं मषीं वा रोम चर्मणाम्

शृङ्गवेर निशा भृङ्गम् कल्कितं वट पल्लवैः

यथादोषं यथारोगं यथा उद्रेकम् यथा भयम्

दन्त उद्भेदः च रोगाणां सर्वेषाम् अपि कारणम्

शीतान् च अभ्यङ्ग लेप आदीन् युञ्ज्यात् श्लेष्म आत्मके पुनः

तालीश सारिवाभ्याम् च साधितं शोष जित् घृतम्

अथवा त्रिफला मुस्ता भूनिम्ब कटुरोहिणीः

कषायं फेनिलं रूक्षं वर्चस् मूत्र विबन्ध कृत्

तत्र धात्र्याः पयः शोध्यं पित्त श्लेष्म हर औषधैः

तृष् आस्य कण्डू अक्षि रुजाः ग्रीवा दुर्धर ता वमिः

दन्त उद्भेदे च बालानां न हि किंचिद् न दूयते

स कार्पासी फलैः तोये साधितैः साधितं घृतम्

अथवा अग्नि वचा पाठा कटुका कुष्ठ दीप्यकम्

यष्ट्याह्व पिप्पली लोध्र पद्मक उत्पल चन्दनैः

स्वास्थ्यं ताभ्याम् अदुष्टाभ्यां दुष्टाभ्यां रोग सम्भवः

वस्ति कर्म ततः कुर्यात् स्वेद आदीन् च अनिल अपहान्

यद् अद्भिः एकताम् याति न च दोषैः अधिष्ठितम्

मल उपलेपात् स्वेदाद् वा गुदे रक्त कफ उद्भवः

यथा स्व लिङ्गान् तत् व्याधीन् जनयति उपयोजितम्

अथ अतस् बालामयप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

तेन तालु प्रदेशस्य निम्न ता मूर्ध्नि जायते

मूर्वा व्योष वरा कोल जम्बु त्वच् दारु सर्षपाः

पिप्पल्या धातकी पुष्प धात्री फल कृतेन वा

कुमारः शुष्यति ततः स्निग्ध शुक्र मुख ईक्षणः

पीत्वा कुमारः स्तन्येन मुच्यते तालु कण्टकात्

अङ्ग भङ्गः अङ्ग विक्षेपः कूजनं वेपथुर् भ्रमः

स बिल्व त्र्यूषणैः सर्पिः वृश्चिकाली युतैः शृतम्

पृष्ठ भङ्गे बिडालानां बर्हिणां च शिखा उद्भवे

शृतशीतं च शीत अम्बु युक्तम् अन्तर पानकम्

व्याधेर् यत् यस्य भैषज्यं स्तनस् तेन प्रलेपितः

पृश्निपर्णी शताह्वा च लीढं माक्षिक सर्पिषा

स यं स्पृशेद् भृशं देशं यत्र च स्पर्शन अक्षमः

अति अहःस्वप्न शीत अम्बु श्लैष्मिक स्तन्य सेविनः

शृङ्गी मधूलिका भार्गी पिप्पली देवदारुषु

यष्ट्याह्व सैन्धव युतम् कुमारं पाययेद् घृतम्

बदरी धातकी धात्री चूर्णम् वा सर्पिषा द्रुतम्

स्तन्यस्य तृप्तं वमयेत् क्षीर क्षीर अन्न सेविनम्

मधुना अतिविषा शृङ्गी पिप्पलीः लेहयेत् शिशुम्

सु श्लक्ष्णैः अथवा यष्टी शङ्ख सौवीरक अञ्जनैः

सर्वं च पित्त व्रण जित् शस्यते गुदकुट्टके

बल्यं ज्वर क्षय उन्माद श्वास अपस्मार वात नुद्

घ्राण अक्षि मुख पाक आद्याः जायन्ते ऽन्ये ऽपि तं गदम्

रजनी दारु सरल श्रेयसी बृहती द्वयम्

ग्रहणी दीपनम् श्रेष्ठं मारुतस्य अनुलोमनम्

अभिष्यन्दस्य पोथक्या विसर्पस्य च जायते

महासहा क्षुद्रसहा मुद्ग बिल्व शलाटुषु

पित्ताद् उष्ण अम्ल कटुकम् पीत राजी अप्सु दाह कृत्

लिहानो मात्रया रोगैर् मुच्यते मृत्तिका उद्भवैः

त एव दोषा दूष्याः च ज्वर आद्याः व्याधयः च यत्

कफात् स लवणम् सान्द्रं जले मज्जति पिच्छिलम्

खदिर अर्जुन तालीश कुष्ठ चन्दन जे रसे

वस्तिं साध्ये विरेकेण मर्शेन प्रतिमर्शनम्

अतीसार ज्वर श्वास कामला पाण्डु कास नुद्
तेभ्यः शुश्राव सर्व स्वम् क्षयितं युधि कौरवैः

प्रभावेन अथ महता संवर्तस्य उग्र तेजसः

प्रेरितः पावको अवादीत् संवर्त भय कम्पितः

संवर्तकं याजकं च संतप्तः तनु ताम् ययौ

देहान्ते कर्म संसर्गात् जन्तवः शुभ दुष्कृतैः

इति पृष्टः तया विप्रः ताम् उवाच स्मित आननः

यज्ञ अङ्गनम् नरपतेः व्योम्ना मेघैः वृतः ययौ

तारा रूपाः विमानानि भजन्ते नरकाणि वा

अविद्या तानवेन एव शनैः संन्यस्त कर्मणः

कच्चित् दुर्योधनः राजा धर्मपुत्रः च स अनुगौ

आरुह्य आमुक्त कवचः पितरं योद्धुम् आययौ

गतिः ते अपि कल्याणि मद् भाव सदृशा सदा

विषया विषयस्य इति जनको विप्रम् अभ्यधात्

तथा दुर्लक्ष्य संचारः गर्भम् आत्मा प्रधावति

धर्मः तुष्टः ऽस्मि सत्त्वेन महती सिद्धिः अस्तु वः

स मनुष्य गिरा प्राह जनयन् जन कौतुकम्

अ वध्ये सर्व भूतानाम् पुत्रेण निहते ऽर्जुने

शोकस्य अवसरः न अयम् स्वधर्मात् अच्युतस्य ते

विसृष्टं परम अर्थ ज्ञैः ज्ञानं तत् पुनर् उच्यताम्

नभश्चराणाम् अपि आसीत् साधु साधु इति निःस्वनः

ततः शतक्रतुः तस्य प्रीतये गुरु वत्सलः

कृष्णेन आश्वास्यमानः ऽथ मुनिभिः भ्रातृभिः तथा

तस्मात् परीक्षित् नाम्ना अस्तु जगाद इति अथ केशवः

नूनं दान कणः शुद्धः कृशो ऽपि प्रथते नृणाम्

अत्र अन्तरे हेम चित्र पार्श्वः बिल मुख उद्गतः

दश लक्षाणि तत् वित्तम् अनयत् हस्तिनापुरम्

उवाच करुणा सिन्धुः व्यासः निर्वापयन् इव

किं न जानासि मां सर्वं सर्व व्यापिनम् अव्ययम्

अहो नु हत भाग्या अहम् चिर विप्रोषितम् पतिम्

धन मूलाम् क्रियां मत्वा राज्य कोशम् अचिन्तयत्

सर्वेषां भोजनेन अथ तृप्तः सो अतिथिः अब्रवीत्

शशंसुः भाविनीम् घोराम् अनावृष्टिम् परस्परम्

इति उक्त्वा नकुलः प्रायात् चित्र कान्तिः अदर्शनम्

गुणत्रय निबद्धानाम् कर्म भेद विकारिणाम्

मद् पिता मयि वात्सल्यात् शापिताः वसवः च ते

ततः क्रुद्धः स्वयं वज्री गर्जन् गम्भीर निःस्वनः

त्रिभिः दिनैः वज्रदत्तम् जित्वा कुञ्जर योधिनम्

तस्माद् अ सक्त मनसा दृष्ट्वा सर्वम् इदम् मया

आययौ सह भाग अर्हैः त्रिदशैः सोम पीथिभिः

सिद्धः पृष्टो अवदत् सर्वम् विज्ञाय भव विभ्रमम्

यज्ञ क्रिया परिकरे परिचर्या परः ऽभवत्

को ऽन्यथा त्वां रणे शक्तो जेतुं निर्जित धूर्जटिम्

राज्ञो मुनि जन आकीर्णे प्राप्तेषु अखिल राज्सु

शरीर त्याग नियमम् चक्रे किल्बिष कूणितः

क्षुध् परीतः क्षुधा आक्रान्तम् स तं दृष्ट्वा अतिथिम् द्विजः

न चकार अभ्युपगमम् शक्र प्रणय यन्त्रितः

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयम् उदीरयेत्

निर्बन्धात् कुरुराजस्य राधेय मुनि वर्तिनः

शक्ति प्रकाश परिपूरित संविद् अग्रे रेखा स्फुरत् द्रुहिण रुद्र महा इन्द्र चन्द्रम्

न याजक पदम् तस्य गन्तव्यं भवता अधुना

तां स्मरन् आवधीत् भूपान् सः विजिग्ये तु केवलम्

गत्वा मद् वचसा वाच्यः स च राजा त्वया क्रतौ

स यदा च्यवनः कोपात् महा दंष्ट्रम् महा असुरम्

दुःखिभ्यो हि पलायन्ते धैर्य आयत्ताः विभूतयः

अश्वमेध धृत उद्योगः धृतिं लेभे युधिष्ठिरः

इति उक्तः स तया धन्वी रथं हेम हरि ध्वजम्

जाने त्वां किंतु तत् दिव्यम् द्रष्टुम् इच्छामि ते वपुः

अथ अहम् सक्तु गन्धेन समाहूतो बिल आश्रयः

तम् अङ्के शिशुम् आदाय विललाप हरेः पुरः

तम् इन्द्रः स्पर्धते नित्यं न स शक्नोति चेष्टितैः

सत्यात् द्विजेभ्यः धर्मात् च यथा न अन्यत् प्रियम् मम

परस्पर उपकारेण प्रीयते देह संगमे

ब्रवीथा नारदो मह्यं त्वा इहस्थम् न्यवेदयत्

निवेदितो ऽहं केन इति पृष्टः तेन तु अ मानात्

वज्रेण इव अचल _ जघान श्वेतवाहनम्

उत्तङ्को ऽपि हरिं दृष्ट्वा प्रीति पूर्वम् अनामयम्

तम् ऊचे वक्र मनसा ते त्वया एव निपातिताः

न शशाप ततो भीतः क्रोधः कम्प आकुलः ऽभवत्

हय अनुसारी बभ्राम वसुधाम् अब्धि मेखलाम्

तस्थुः दैवत वत् तत्र पूज्यमाना महीभुजा

युधिष्ठिर आज्ञा तस्य भूत् न हन्तव्या नृपा इति