tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
सकृद् दुःख करौ आद्याव् अन्तिमस् तु पदे पदे

धनुस् वंश विशुद्धः ऽपि निर्गुणः किं करिष्यति

वरम् एको गुणी पुत्रो न च मूर्ख शतैः अपि

को ऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान् न धार्मिकः

अवश्यं भाविनो भावा भवन्ति महताम् अपि

वरम् एकः कुल आलम्बी यत्र विश्रूयते पिता

यथा ह्य् एकेन चक्रेण न रथस्य गतिर् भवेत्

आकरे पद्य रागाणाम् जन्म काच मणेः कुतः

इति चिन्ता विष घ्नः ऽयम् अगदः किं न पीयते

नग्न त्वम् नीलकण्ठस्य महा अहि शयनम् हरेः

किं च

पूर्व जन्म कृतम् कर्म तद् दैवम् इति कथ्यते

विद्या शस्त्रं च शास्त्रं च द्वे विद्ये प्रतिपत्तये

तेन अम्बा यदि सुतिनी वद वन्ध्या कीदृशी भवति

विद्या हीनाः न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः

समैश् च समताम् एति विशिष्टैश् च विशिष्टताम्

तत्र सर्व स्वामि गुण उपेतः सुदर्शनो नाम नरपतिर् आसीत्

उद्योगिनं पुरुष सिंहम् उपैति लक्ष्मीर् दैवेन देयम् इति कापुरुषा वदन्ति

सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य न अस्ति अन्ध एव सः

अश्मा अपि याति देव त्वम् महद्भिः सुप्रतिष्ठितः

न व्यापार शतेन अपि शुक वत् पाठ्यते बकः

राजा उवाच भो भोः पण्डिताः श्रूयतां मम वचनम्

अजात मृत मूर्खानाम् वरम् आद्यौ न च अन्तिमः

काकतालीय वत् प्राप्तं दृष्ट्वा अपि निधिम् अग्रतः

यतः

वश्यश् च पुत्रो अर्थ करी च विद्या षड् जीवलोकस्य सुखानि राजन्

यतः

काचः काञ्चन संसर्गात् धत्ते मारकतीर् द्युतीः

वरं गर्भस्रावो वरम् अपि च न एव अभिगमनम् वरं जातः प्रेतो वरम् अपि च

जाह्नवी फेन लेखा इव यद् मूर्धनि शशिनः कला

विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्र ताम्

तथा सत् संनिधानेन मूर्खो याति प्रवीणताम्

एकश् चन्द्रमास् तमो हन्ति न च तारा गणैः अपि

तस्य पुत्रो भवेद् वश्यः समृद्धो धार्मिकः

तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति

आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनम् एव च

यच् च उच्यते

यौवनं धन सम्पत्तिः प्रभु त्वम् अ विवेकि ता

गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्मम् आचरेत्

इत्य् आकर्ण्य आत्मनः पुत्राणाम् अनधिगत शास्त्राणाम् नित्यम् उन्मार्ग गामिनाम् शास्त्र अननुष्ठानेन उद्विग्न मनाः स राजा चिन्तयामास

वरं वन्ध्या भार्या वरम् अपि च गर्भेषु वसतिर् न वा अ विद्वान् रूप द्रविण गुण युक्तः ऽपि तनयः

अन्यच् च

किं च

न स्वयं दैवम् आदत्ते पुरुष अर्थम् अपेक्षते

तथा सत् संनिधानेन हीन वर्णः ऽपि दीप्यते

तस्मात् पुरुषकारेण यत्नं कुर्याद् अतन्द्रितः

कथा छलेन बालानां नीतिस् तद् इह कथ्यते

तद् एतेषाम् अस्मत् पुत्राणाम् नीति शास्त्र उपदेशाय भवन्तः प्रमाणम् इत्य् उक्त्वा तस्य विष्णुशर्मणो बहु मान पुरःसरम् पुत्रान् समर्पितवान्

अजागलस्तनस्य इव तस्य जन्म निरर्थकम्

एतत् कार्य अक्षमाणाम् केषांचिद् आलस्य वचनम्

आस्वाद्य तोयाः प्रवहन्ति नद्यः समुद्रम् आसाद्य भवन्त्य् उपेयाः

स भूपतिर् एकदा केन अपि पाठ्यमानं श्लोक द्वयम् शुश्राव

न अद्रव्ये निहिता काचित् क्रिया फलवती भवेत्

अहार्यत्वाद् अनर्घ त्वात् अक्षय त्वात् च सर्वदा

आहार निद्रा भय मैथुनानि सामान्यम् एतत् पशुभिर् नराणाम्

पुण्य तीर्थे कृतं येन तपः क्वाप्य् अतिदुष्करम्

एवम् आत्म कृतम् कर्म मानवः प्रतिपद्यते

अनेक संशय उच्छेदि परोक्ष अर्थस्य दर्शकम्

अजर अमर वत् प्राज्ञो विद्याम् अर्थम् च चिन्तयेत्

गुणा गुण ज्ञेषु गुणा भवन्ति ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः

यथा उदयगिरेः द्रव्यं संनिकर्षेण दीप्यते

अर्थ आगमः नित्यम् अ रोगि ता च प्रिया च भार्या प्रिय वादिनी च

सर्व द्रव्येषु विद्या एव द्रव्यम् आहुर् अनुत्तमम्

कीटो ऽपि सुमनस् सङ्गात् आरोहति सतां शिरः

विद्यायाम् अर्थ लाभे च मातुर् उच्चार एव सः

संयोजयति विद्या एव नीचगा अपि नरं सरित्

अनुद्योगेन तैलानि तिलेभ्यो न आप्तुम् अर्हति

अथ कथामुखम्

पुस्तकेषु च न अधीतम् न अधीतम् गुरु संनिधौ
आद्या हास्याय वृद्ध त्वे द्वितीया आद्रियते सदा

को धन्यो बहुभिः पुत्रैः कुशूल आपूरण आढकैः

स जातो येन जातेन याति वंशः समुन्नतिम्

वाचां सर्वत्र वैचित्र्यं नीति विद्याम् ददाति च

ज्ञानं नराणाम् अधिको विशेषो ज्ञानेन हीनाः पशुभिः समानाः

माता शत्रुः पिता वैरी येन बालो न पाठितः

अन्यच् च

अतो ऽहं षष् मास अभ्यन्तरे भवत् पुत्रान् नीति शास्त्र अभिज्ञान् करिष्यामि

परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते

ऋणकर्ता पिता शत्रुर् माता च व्यभिचारिणी

नहि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः

पुरुषकार औत्कार्ष्यम् आह

तथा च उक्तम्

मित्र लाभः सुहृद् भेदः विग्रहः संधिर् एव च

उक्तं च

यस्य कस्य प्रसूतो ऽपि गुणवान् पूज्यते नरः

धर्म अर्थ काम मोक्षाणाम् यस्य एकः ऽपि न विद्यते

तथा च

रूप यौवन सम्पन्नाः विशाल कुल सम्भवाः

अत्र अन्तरे विष्णुशर्म नामा महा पण्डितः सकल नीति शास्त्र तत्त्व ज्ञः बृहस्पतिर् इव अब्रवीत् देवैः महा कुल सम्भूताः एते राज पुत्राः

श्रुतो हितोपदेशो ऽयं पाटवं संस्कृत उक्तिषु

काणेन चक्षुषा किं वा चक्षुः पीडा एव केवलम्

अपि च

अपरच् च

न शोभते सभा मध्ये जारगर्भ इव स्त्रियाः

भार्या रूपवती शत्रुः पुत्रः शत्रुर् अपण्डितः

तेन त्वं विदुषां मध्ये पङ्के गौर् इव सीदसि

यद् अभावि न तद् भावि भावि चेन् न तद् अन्यथा

गुणि गण गणना आरम्भे न पतति कठिनी स सम्भ्रमात् यस्य

पञ्चतन्त्रात् तथा अन्यस्मात् ग्रन्थाद् आकृष्य लिख्यते

पात्र त्वात् धनम् आप्नोति धनाद् धर्मं ततः सुखम्

हीयते हि मतिस् तात हीनैः सह समागमात्

अन्यच् च

एकैकम् अप्य् अनर्थाय किम् उ यत्र चतुष्टयम्

तत् मया नीतिं ग्राहयितुं शक्यन्ते

यथा मृद् पिण्डात् कर्ता कुरुते यद् यद् इच्छति

पञ्च एतानि हि सृज्यन्ते गर्भ स्थस्य एव देहिनः

दैवं निहत्य कुरु पौरुषम् आत्म शक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति को ऽत्र दोषः

हा हा पुत्रक न अधीतम् गतास्व् एतासु रात्रिषु

अन्यच् च
भोजन उपस्करम् दद्यात् सः याति भवनं हरेः

एतत् वीरव्रतम् नाम नारीणां च सुख प्रदम्

विप्राणां शांकरं याति प्राजापत्यम् इदम् व्रतम्

भोजयित्वा आसनम् दद्यात् हैम कञ्चुक वाससी

दिवि कल्पम् उषित्वा इह राजा स्यात् पवनम् व्रतम्

तिल पात्रम् हिरण्यं च ब्रह्मलोके महीयते

धराव्रतम् इदम् प्रोक्तं सप्त कल्प शत अनुगम्

शिव रूपः ततस् अस्माभिः शिव लोके स मोदते

अन्नं गाः च समाप्नोति मोक्षम् इन्द्रव्रतात् इह

वर्जयित्वा मधौ यः तु दधि क्षीर घृत ऐक्षवम्

एतत् रुद्रव्रतम् नाम सदा कल्याण कारकम्

वर्जयित्वा पुमान् मांसम् अब्द अन्ते गो प्रदः भवेत्

आषाढ आदि चतुर् मासम् प्रातःस्नायी भवेत् नरः

मन्वन्तर शतम् सः अपि गन्धर्व अधिपतिः भवेत्

ब्रह्म लोकम् अवाप्नोति देव असुर सु पूजितम्

सारस्वतं पदं याति पुनरावृत्ति दुर्लभम्

सकृत् वितानकम् कुर्यात् तृतीयायाम् शिवालये

शिव लोके वसेत् कल्पम् प्राप्तिव्रतम् इदम् स्मृतम्

दिशः च काञ्चनैः दद्यात् ब्रह्माण्ड अधिपतिः भवेत्

वारुणं लोकम् आप्नोति वरुणव्रतम् उच्यते

स रुद्र लोकम् आप्नोति शिवव्रतम् इदम् स्मृतम्

रुद्र लोकम् अवाप्नोति दीप्तिव्रतम् इदम् स्मृतम्

दद्यात् द्वि कालवेलायाम् प्रीयेतां शिव केशवौ

पायस आशी समा अन्ते तु दद्यात् विप्राय गो युगम्

हैमं सिंहं च विप्राय दत्त्वा शिव पदम् व्रजेत्

आषाढ आदि व्रतम् यः तु वर्जयेत् नख कर्तनम्

कल्प अन्ते राजराजः स्यात् प्रभाव्रतम् इदम् स्मृतम्

सत्य लोके वसेत् कल्पम् सहस्रम् अथ भूपतिः

कल्प अन्ते राजराजः स्यात् सोमव्रतम् इदम् स्मृतम्

दत्त्वा ब्रह्म पदम् याति कल्पव्रतम् इदम् स्मृतम्

शक्त्याः त्रि पलात् ऊर्ध्वम् विश्वात्मा प्रीयताम् इति

शैवं पदम् अवाप्नोति त्रैयम्बकम् इदम् व्रतम्

तद्वत् हेम मृगम् दद्यात् सः अश्वमेध फलम् लभेत्

नन्दिकेश्वर उवाच

पौरंदरं पुरं याति सुगतिव्रतम् उच्यते

शैवं पदम् अवाप्नोति वार्षव्रतम् इदम् स्मृतम्

श्रोतुं ते इच्छा तत् उदीरयामि प्रियेषु किं वा अकथनीयम् अस्ति

त्रि अहम् पयस् व्रते स्थित्वा काञ्चनं कल्प पादपम्

समा अन्ते हेम कमलम् दद्यात् धेनु समन्वितम्

दत्त्वा शिव पदम् गच्छेत् विप्राय घृत पायसम्

एक भक्तम् नरः कुर्यात् अब्दम् एकम् विमत्सरः

अशोकं काञ्चनं दद्यात् इक्षु युक्तम् दश अङ्गुलम्

दद्यात् वस्त्राणि सूक्ष्माणि रस पात्रैः च संयुतम्

संध्या मौनम् ततः कृत्वा समा अन्ते घृत कुम्भकम्

समा अन्ते वैष्णवं हैमं स विष्णोः पदम् आप्नुयात्

फाल्गुनी आदि तृतीयायाम् लवणं यः तु वर्जयेत्

रुद्रेण अभिहिताम् दिव्यां महापातक नाशनम्

सामगाय ततस् च एतत् सामव्रतम् इह उच्यते

पञ्चामृतेन स्नपनं कृत्वा संवत्सरं विभोः

संध्या दीप प्रदः यः तु समां तैलं विवर्जयेत्

कल्प अन्ते भूपतिः नूनम् आनन्दव्रतम् उच्यते

वारुणं पदम् आप्नोति दृढव्रतम् इदम् स्मृतम्

एतत् सौरव्रतं नाम सूर्य लोक फल प्रदम्

व्रत अन्ते मणिकं दद्यात् अन्न वस्त्र समन्वितम्

इह च आनन्द कृत् पुंसाम् श्रेयोव्रतम् इदम् स्मृतम्

एतत् कीर्तिव्रतं नाम भूति कीर्ति फल प्रदम्

द्वादश द्वादशीः यः तु समाप्य उपोषणेन च

चतुर्थ्यां नक्त भुज् दद्यात् अब्द अन्ते हेम वारणम्

घृतधेनु प्रदः अन्ते च स परं ब्रह्म गच्छति

ब्रह्माण्डं काञ्चनं कृत्वा तिल राशि समन्वितम्

दद्याद् विंशत् पलात् ऊर्ध्वम् महीं कृत्वा तु काञ्चनीम्

दिनं पयोव्रतः तिष्ठेत् रुद्र लोके महीयते

महाव्रतम् इदम् नाम परम आनन्द कारकम्

नक्त आशी च अष्टमीषु स्यात् वत्सर अन्ते च धेनु दः

लक्ष्मीम् अभ्यर्च्य पञ्चम्याम् उपवासी भवेत् नरः

सप्त रात्र उषितः दद्यात् घृत कुम्भम् द्विजातये

तिलधेनु समोपेतम् समा अन्ते हेम पङ्कजम्

नवम्याम् एक भक्तम् तु कृत्वा कन्याः च शक्तितः

कृच्छ्र अन्ते गो प्रदः कुर्यात् भोजनम् शक्तितः पदम्

पुष्य आदौ यः त्रयोदश्याम् कृत्वा नक्तं मधौ पुनः
एतत् सारस्वतम् नाम रूप विद्या प्रदायकम्

दिनं पयोव्रतः तिष्ठेत् सः याति परमं पदम्

दत्त्वा सित द्वितीयायाम् इन्दोः लवण भाजनम्

वर्जयेत् यः तु पुष्पाणि हेमन्त शिशिरौ ऋतू

एतत् कृष्णव्रतं नाम कल्प अन्ते राज्य भाज् भवेत्

पुष्प त्रयम् च फाल्गुन्यां कृत्वा शक्त्या च काञ्चनम्

कल्पं विष्णु पदे स्थित्वा विशोकः स्यात् पुनर् नरः

समाप्ते शयनं दद्यात् गृहम् च उपस्कर अन्वितम्

अनग्निपक्कम् अश्नाति तृतीयायां तु यो नरः

यः च उपवासी सप्तम्यां समा अन्ते हैम पङ्कजम्

सप्तम्यां नक्त भुज् दद्यात् समा अन्ते गां पयस्विनीम्

अथ अतस् सम्प्रवक्ष्यामि व्रत षष्ठीम् अनुत्तमाम्

पलात् ऊर्ध्वम् यथाशक्त्या तण्डुलैस् तु उपसंयुतम्

जने प्रीति करम् नॄणां प्रीतिव्रतम् इह उच्यते

सूर्य लोकम् अवाप्नोति भानुव्रतम् इदम् स्मृतम्

उपवासं परित्यज्य समा अन्ते गो प्रदः भवेत्

निशि कृत्वा जले वासं प्रभाते गो प्रदः भवेत्

यः तु नीलोत्पलं हैमं शर्करा पात्र संयुतम्

समा अन्ते श्राद्ध कृत् दद्यात् पञ्च गाः तु पयस्विनीः

शुद्धम् अष्ट अङ्गुलम् दद्यात् शिव लोके महीयते

चन्द्रव्रतम् इदम् प्रोक्तं चन्द्र लोक फल प्रदम्

सूर्य लोके वसेत् कल्पम् सूर्यव्रतम् इदम् स्मृतम्

व्रतं वैनायकं नाम शिव लोक फल प्रदम्

आकाश शायी वर्षासु धेनुम् अन्ते पयस्विनीम्

चान्द्रायणं च यः कुर्यात् हैमम् चन्द्रं निवेदयेत्

अयनात् अयनम् यावत् वर्जयेत् पुष्प सर्पिषी

व्रत अन्ते विप्र मिथुनम् पूज्यं धेनु त्रय अन्वितम्

धेनुं तिल मयाम् दद्यात् सः पदं याति शांकरम्

प्रतिपदि एक भक्त आशी समा अन्ते कपिला प्रदः

सम्पूज्य विप्र मिथुनम् भवानी प्रीयताम् इति

वासांसि च पिशङ्गानि जल कुम्भ युतानि च

यः च उभयमुखाम् दद्यात् प्रभूत कनक अन्विताम्

विप्राय दद्यात् शङ्खम् च स पदं याति शांकरम्

दत्त्वा परं पदं याति सौम्यव्रतम् इदम् स्मृतम्

एक अन्तरित नक्त आशी समा अन्ते वृष संयुतम्

एतत् कामव्रतं नाम सदा शोक विनाशनम्

तद् अन्ते पुष्प दामानि घृतधेन्वा सह एव तु

ददन् कृत उपवासः स्यात् दिवि कल्प शतम् वसेत्

भवेत् उपोषितः भूत्वा करिव्रतम् इदम् स्मृतम्

कार्त्तिक्यां च वृषोत्सर्गं कृत्वा नक्तं समाचरेत्

दशम्याम् एक भक्त आशी समा अन्ते दश धेनु दः

एतत् धेनुव्रतम् नाम पुनरावृत्ति दुर्लभम्

एतत् फलव्रतं नाम विष्णु लोक फल प्रदम्

पुण्ये अहनि दद्यात् सः परं ब्रह्म याति अपुनर्भवम्

कार्त्तिकी आदि तृतीयायाम् प्राश्य गो मूत्र यावकम्

हैमानि कार्त्तिके दद्यात् गो युगेन समन्वितम्

स वैष्णवं पदं याति लीलाव्रतम् इदम् स्मृतम्

जन्म अर्बुदम् सुरूपः स्यात् शत्रुभिः च अपराजितः

स वैष्णवं पदं याति लक्ष्मीवान् जन्म जन्मनि

शुक्तिं गन्ध भृताम् दत्त्वा विप्राय सित वाससी

गौरी लोके वसेत् कल्पम् सौभाग्यव्रतम् उच्यते

नक्तम् अब्दम् चरित्वा तु गवा सार्धं कुटुम्बिने

त्रि अहम् तिल प्रदः भूत्वा वह्निं संतर्प्य स द्विजम्

याति अष्टमी चतुर्दश्योः रुद्रव्रतम् इदम् स्मृतम्

विप्राय इन्धन दः यः तु वर्ष आदि चतुरः तु ऋतून्

एतत् ब्रह्मव्रतम् नाम निर्वाण पद दायकम्

सम्पूज्य विप्र दाम्पत्यम् माल्य वस्त्र विभूषणैः

हैमं चक्रं त्रिशूलं च दद्यात् विप्राय वाससी

सम्पूज्य विप्र मिथुनम् गौरी मे प्रीयताम् इति

समा अन्ते दीपिकां दद्यात् चक्र शूले च काञ्चने

एकादश्यां च नक्त आशी यः चक्रम् विनिवेदयेत्

ज्येष्ठे पञ्चतपाः सायं हेम धेनु प्रदः दिवम्

वैशाखे पुष्प लवणम् वर्जयित्वा अथ गो प्रदः

एतद् आयुर्व्रतं नाम सर्व काम प्रदायकम्

भोजयित्वा यथाशक्त्या माल्य वस्त्र विभूषणः

चतुर्दश्यां तु नक्त आशी समा अन्ते गो धन प्रदः

वत्सरं तु एक भक्त आशी सभक्ष्य जल कुम्भ दः

कल्प अन्ते राजराजः स्यात् पितृ व्रतम् इदं स्मृतम्

वैश्वानर पदम् याति शिवव्रतम् इदम् स्मृतम्

गुड व्रतः तृतीयायाम् गौरी लोके महीयते
स वैष्णवं पदं यति भीमव्रतम् इदम् स्मृतम्

नक्तं चरेत् अब्दम् एकम् अब्द अन्ते गो प्रदः भवेत्

स वैष्णवं पदं याति विष्णुव्रतम् इदम् शुभम्

यः पठेत् शृणुयात् वा अपि व्रत षष्टिम् अनुत्तमाम्

गाः च वै शक्तितो दद्यात् हेम अन्न घट संयुताः

यः तु एक भक्तेन समां शिवं हैम वृष अन्वितम्

त्रि रात्र उपोषितः दद्यात् फाल्गुन्याम् भवनं शुभम्

समा अन्ते गो प्रदः याति विप्राय शिव मन्दिरम्

कृत्वा उपलेपनम् शम्भोः अग्रतस् केशवस्य च

वस्त्र युग्मम् च विप्राय तेजस्वी स भवेत् इह

अक्षताभिः सुपुष्पाभिः कृत्वा गोमय मण्डलम्

महा फलानि यः त्यक्त्वा चतुर् मासम् द्विजातये

एतत् देवव्रतम् नाम महापातक नाशनम्

माघे निशि आर्द्र वासाः स्यात् सप्तम्याम् गो प्रदः भवेत्

लक्ष्मी लोकम् अवाप्नोति हि एतत् देवीव्रतं स्मृतम्

वार्ताकं च चतुर् मासम् मधु सर्पिस् घट अन्वितम्

माघ मासि उषसि स्नानं कृत्वा दाम्पत्यम् अर्चयेत्

एतत् गौरीव्रतम् नाम भवानी लोक दायकम्

गौरी लोके वसेत् कल्पम् ततो राजा भवेत् इह

कल्प अन्ते राजराजः स्यात् अश्वव्रतम् इदम् स्मृतम्

आषाढ आदि चतुर् मासम् अभ्यङ्गं वर्जयेत् नरः

चैत्र आदि चतुरः मासान् जलम् दद्याद् अ याचितम्

कार्त्तिक्यां तत् पुनर् हैमम् ब्राह्मणाय निवेदयेत्

अहिंसाव्रतम् इति उक्तम् कल्प अन्ते भूपतिः भवेत्
सत्यं वै साम

सप्तदशस् सर्वो भवति

इह वा असा आदित्य आसीत्

सत्येन एव एनम् उज्जापयति

ता बृहस्पतिर् उदजयत्

यम् एव ते वाजम् उज्जयन्ति तम् आत्मन् धत्ते

ताम् एव उज्जयति

दक्षिणया एव स्वर्गं लोकम् एति

विमुच्यध्वम् इति

तम् एव भागिनं करोति

युग्या अवघ्रापयति

अनुदिष्टै रथैर् धावन्ति

वाचम् एव उज्जयति

प्रजापतिम् एव आप्नोति

स नीवारान् निरवृणीत

दर्भ मयम् वासो भवति

दुन्दुभीन् निर्ह्रादयन्ति

वाजिनौ वाज जितौ इति

यजुषा एव युज्यन्ते यजुषा विमुच्यन्ते

बृहस्पतिर् वा एतम् उदजयत्

प्रजापतिर् इन्द्रम् असुवत

अनुदिशति

तन् नीवाराणां नीवार त्वम्

वाजिनाम् ऋचो ऽन्वाह

चात्वाले ऽवदधाति

स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै

ब्रह्मा अन्वेति

उज्जितीर् वाचयति

वाग् वा एषा एका अरण्यम् प्राविशत्

एषा वस् सा सत्या संवाग् अभूद् याम् इन्द्रेण समदद्ध्वम्

वाजस्य उज्जित्यै

यद् अनुदिष्टै रथैर् धावन्ति

आ मा वाजस्य प्रसवो जगम्याद् इति

प्रजापतिर् वै ब्रह्मा यज्ञस्य

देवस्य सवितुः प्रसवे सत्य सवस्य इति

देवस्य वयं सवितुः प्रसवे सत्य सवनस्य इति

वाजस्य उज्जित्यै

पवित्र त्वाय

देवा वा ओषधीषु पक्वास्व् आजिम् अयुः

प्रजापतिर् एव एनम् वज्राद् अधि प्रसुवति

सवितृ प्रसूतः एव रथम् अभ्यातिष्ठति

पुनर् आगतेषु जुहोति
स यथा इन्द्रः न कंचन भ्रातृव्यम् पश्यत एवम् एव न कंचन भ्रातृव्यम् पश्यते य एतद् एवं वेद अथ उ यस्य एवम् विद्वान् उद्गायति

आवरीवर्ति भुवनेष्व् अन्तर् इति

आ च परा च पथिभिश् चरन्तम् इति

तद् ये च ह वा इमे प्राणा अमी च रश्मय एतैर् ह वा एष एतद् आ च परा च पथिभिश् चरति

न ह वा इन्द्रः कंचन भ्रातृव्यम् पश्यते

सध्रीचीश् च ह्य् एष एतद् विषूचीश् च प्रजा वस्ते

स यदा एष इन्द्र उद्गीथ आगच्छति न एव उद्गातुः च उपगातॄणाम् च विज्ञायते

स सध्रीचीः स विषूचीर् वसान आवरीवर्ति भुवनेष्व् अन्तर् इति

तस्मिन् ह न कश्चन पाप्मा न्यङ्गः परिशिष्यते

स हि इदम् सर्वम् अ निपद्यमानः गोपायति

स सध्रीचीः स विषूचीर् वसान इति

स विद्याद् आगमद् इन्द्रो न इह कश्चन पाप्मा न्यङ्गः परिशेक्ष्यत इति

अपश्यं गोपाम् अ निपद्यमानम् आ च परा च पथिभिश् चरन्तम्

स एष इन्द्र उद्गीथः
दद्यात् श्रुताय मैत्रीं च याति नित्यं च राजभिः

तत्र पद्म महापद्मौ तथा मकर कच्छपौ

निधी पद्म महापद्मौ सात्त्विकौ पुरुषौ स्मृती

हरिः भुवन कोश आदि यथा उवाच तथा वदे

दाक्षिण्य सारः पुरुषः सुवर्ण आदिक संग्रहम्

राजसेन मुकुन्देन लक्षिता राज्य संग्रही

महापद्म अङ्कितः दद्यात् धन आद्यम् धार्मिकाय च

रजस् तमस् मयः नन्दी आधारः स्यात् कुलस्य च

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे नवनिधिवर्णनं नाम त्रिपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः

स्तुतः प्रीतो भवति वै बहु भार्याः भवन्ति च

कदन्न भुज् परिजनः न च

मुकुन्द कुन्दौ नीलः च शङ्खः च एव अपरः निधिः

भुक्त भोगः गायनेभ्यो दद्यात् वेश्या आदिकासु च

निधीनां रूपम् उक्तम् तु हरिणा अपि हर आदिके

पद्मेन लक्षितः च एव सात्त्विको जायते नरः

त्रि पूरुषः निधिः च एव आम्र आराम आदि कारयेत्

निधानम् उर्व्याम् कुरुते निधिः सो अपि एक पूरुषः

मकरः कच्छपः च एव तामसौ तु निधी स्मृतौ

एवं ब्रह्मा अब्रवीत् श्रुत्वा हरेः अष्ट निधीन् तथा

सत्याम् ऋद्धौ भवन्ति एते स्वरूपं कथयामि अहम्

सूत उवाच

एकस्य स्यात् निधिः शङ्खः स्वयं भुङ्क्ते धन आदिकम्

पूर्व मित्रेषु शैथिल्यं प्रीतिम् अन्यैः करोति च

मकरेण अङ्कितः खड्ग बाण कुन्त आदि संग्रही

वस्त्र धान्य आदि संग्राही तडाग आदि करोति च
यदि बाहुभ्यां पञ्चदशं कुर्वीत

नियुनक्ति हारियोजनस्य

एष ह वै बाहुभ्यां पापं करोति यो ब्राह्मणाय उद्यच्छते

नित्या ध्रुवस्य

स एष त्रिवृद् अग्निष्टुत् पवित्रम्

एष ह वै पद्भ्यां पापं करोति

नियुनक्त्य् उक्थ्यस्य

तस्य सर्वम् एव समानं पुरोरुच एव अन्याः

यजा नो मित्रावरुणा इति मैत्रावरुणस्य

नित्या पात्नीवतस्य

एष ह वा उदरेण पापं करोति यो अन् आश्य अन्नस्य अन्नम् अश्नाति

श्रुधि श्रुत् कर्ण वह्निभिर् इति माहेन्द्रस्य

यथा ह वा इदं दावात् अभिदूनाः अभिवृष्टाः पुनर्णवा ओषधयः समुत्तिष्ठन्त्य् एवं ह वा एष एतेन यज्ञ क्रतुना इष्ट्वा शुचिः पूतो मेध्यो भवति

अस्य अजरासः ऽग्न आयूंषि पवस इत्य् ऐन्द्र वायवस्य

अग्निष्टुता यक्ष्यमाणो भवति

द्वे विरूपे चरतः पूर्व अपरम् चरतो इति शुक्रामन्थिनोः

अग्निर् देवानां जठरम् इति वैश्वदेवस्य

अश्विना पिबतं सुतम् इत्य् आश्विनस्य
सूत उवाच

भगवान् अपि विप्र ऋषे रथेन स धनंजयः

यं मन्यसे मातुलेयं प्रियं मित्रं सुहृत्तमम्

कक्षीवान् गौतमो अत्रिः च कौशिको ऽथ सुदर्शनः

सर्वं काल कृतम् मन्ये भवतां च यत् अप्रियम्

भगवति रतिः अस्तु मे मुमूर्षोर् यम् इह निरीक्ष्य हता गताः स्व रूपम्

सूत उवाच

मोहयन् मायया लोकं गूढः चरति वृष्णिषु

सूत उवाच

तत्र दुन्दुभयो नेदुः देव मानव वादिताः

तथा अपि एकान्त भक्तेषु पश्य भूपैः अनुकम्पितम्

यत्र धर्मसुतो राजा गदा पाणिः वृकोदरः

स्त्री धर्मान् भगवत् धर्मान् समास व्यास योगात्

संस्थिते ऽतिरथे पाण्डौ पृथा बाल प्रजा वधूः

तम् इमम् अहम् अजं शरीर भाजाम् हृदि हृदि धिष्ठितम् आत्म कल्पितानाम्

अस्य अनुभावम् भगवान् वेद गुह्यतमं शिवः

पाण्डु पुत्रान् उपासीनान् प्रश्रय प्रेम संगतान्

त्रिभुवन कमनम् तमाल वर्णम् रवि कर गौर वर अम्बरम् दधाने

विजय रथकुटुम्बे आत्त तोत्रे धृत हय रश्मिणि तद् श्रिया ईक्षणीये

स पालः यद् वशे लोको वायोः इव घन आवलिः

जीवितुं न अर्हथ क्लिष्टं विप्र धर्म अच्युत आश्रयाः

देवर्षिः नारदः साक्षात् भगवान् कपिलो नृप

सर्वात्मनः समदृशो हि अद्वयस्य अनहंकृतेः

तान् समेतान् महाभागान् उपलभ्य वसूत्तमः

प्रसभम् अभिससार मद् वध अर्थम् स भवतु मे भगवान् गतिः मुकुन्दः

दान धर्मान् राज धर्मान् मोक्ष धर्मान् विभागशः

दृष्ट्वा निपतितं भूमौ दिवः च्युतम् इव अमरम्

स देवदेवो भगवान् प्रतीक्षतां कलेवरं यावत् इदम् हिनोमि अहम्

वैराग्य राग उपाधिभ्याम् आम्नात उभय लक्षणान्

तस्य अनुविहितः ऽनाथा नाथ पाहि प्रजाः प्रभो

प्रतिदृशम् इव न एकधा अर्कम् एकं समधिगतो ऽस्मि विधूत भेद मोहः

धृत रथ चरणः ऽभ्ययाच् चलद्गुर् हरिः इव हन्तुम् इभं गत उत्तरीयः

वपुस् अलक कुल आवृत आनन अब्जम् विजय सखे रतिः अस्तु मे ऽनवद्या

न हि अस्य कर्हिचित् राज्ञ् पुमान् वेद विधित्सितम्

तुष्टुवुः मुनयः हृष्टाः कृष्णं तद् गुह्य नाम्भिः

ललित गति विलास वल्गु हास प्रणय निरीक्षण कल्पित उरु मानाः

ततो विनशनं प्रागात् यत्र देवव्रतो ऽपतत्

ततो युधिष्ठिरो गत्वा सह कृष्णः गजाह्वयम्

स्व निगमम् अपहाय मद् प्रतिज्ञाम् ऋतम् अधिकर्तुम् अवप्लुतो रथ स्थः

तत्र ब्रह्मर्षयः सर्वे देवर्षयः च सत्तम

कृष्णे लसत् पीत पटे चतुर्भुजे पुरः स्थिते अमीलित दृश् व्यधारयत्

तदा उपसंहृत्य गिरः विमुक्त सङ्गम् मन आदिपूरुषे

स्थितवति पर सैनिक आयुः अक्षिणा हृतवति पार्थ सखे रतिः मम अस्तु

श्री भीष्मः उवाच

इति मतिः उपकल्पिता वितृष्णा भगवति सात्वत पुंगवे विभूम्नि

अन्धीभूतेन चक्षुषा

प्रणेमुः पाण्डवा भीष्मं स अनुगाः सह चक्रिणा

शित विशिख हतः विशीर्ण दंशः क्षतज परिप्लुतः आततायिनो मे

कृतम् अनुकृतवत्यः उन्मद अन्धाः प्रकृतिम् अगन् किल यस्य गोप वध्वः

पूजयामास धर्म ज्ञः देश काल विभाग विद्

निवृत्त सर्व इन्द्रिय वृत्ति विभ्रमः तुष्टाव जन्यं विसृजञ् जनार्दनम्

युधिष्ठिरः तत् आकर्ण्य शयानं शर पञ्जरे

हृदिस्थं पूजयामास मायया उपात्त विग्रहम्

मम निशित शरैः विभिद्यमानैः त्वचि विलसत् कवचे ऽस्तु कृष्ण आत्मा

पितरं सान्त्वयामास गान्धारीं च तपस्विनीम्

तस्मात् इदम् दैव तन्त्रम् व्यवस्य भरत ऋषभैः

पर्वतो नारदो धौम्यो भगवान् बादरायणः

यद् विजिज्ञासया युक्ता मुह्यन्ति कवयो ऽपि हि

अन्वगच्छन् रथैः विप्राः व्यास धौम्य आदयः तथा

आत्मनि आत्मानम् आवेश्य सो अन्तर् श्वासः उपारमत्

कृष्णं च तद् प्रभाव ज्ञः आसीनं जगत् ईश्वरम्

मुनि गण नृप वर्य संकुले ऽन्तः सदसि युधिष्ठिर राजसूये एषाम्

पित्रा च अनुमतः राजा वासुदेव अनुमोदितः

नाना आख्यान इतिहासेषु वर्णयामास तत्त्व विद्

स तैः व्यरोचत नृपः कुबेर इव गुह्यकैः

ततस् ते कृष्ण हृदयाः स्व आश्रमान् प्रययुः पुनः

तदा ते भ्रातरः सर्वे सत् अश्वैः स्वर्ण भूषितैः

वसिष्ठ इन्द्रप्रमदः त्रितः गृत्समदो ऽसितः
विशुद्धया धारणया हत अशुभः तत् ईक्षय एव आशु गत आयुध श्रमः

शिष्यैः उपेताः आजग्मुः कश्यप अङ्गिरस आदयः

राजर्षयः च तत्र आसन् द्रष्टुं भरत पुंगवम्

त्वद् कृते बहून् क्लेशान् प्राप्ता तोकवती मुहुः

अन्ये च मुनयो ब्रह्मन् ब्रह्मरात आदयः ऽमलाः

धर्म अर्थ काम मोक्षान् च सह उपायान् यथा मुने

धर्मं प्रवदतः तस्य स कालः प्रत्युपस्थितः

अकरोः सचिवं दूतं सौहृदात् अथ सारथिम्

भक्ति आवेश्य मनो यस्मिन् वाचा यद् नाम् कीर्तयन्
भूरि आदीनाम् निवृत्ति अर्थम् सङ्ख्या सञ्ज्ञा विधीयते

बहुशः

अर्धं पञ्चमं येषाम् इति बहुव्रीहौ कृते अर्ध पञ्चमैः शूर्पैः क्रीतः

तत्र दिश् सङ्ख्ये सञ्ज्ञायाम् इत्य् अनुवृत्तेस् ततः सङ्ख्या पूर्वस्य द्विगु सञ्ज्ञायाम् शूर्पाद् अञ् अन्यतरस्याम् इति अञ् ठञ् च

बहुधा

तावच्छः

अर्ध पूर्व पदः च पूरणप्रत्यय अन्तः सङ्ख्या सञ्ज्ञः भवति इति वक्तव्यं समास कन् विधि अर्थम्

कतिधा

तावत्कः

तद्धित अर्थ इति समासः

तावद्धा

अर्ध पञ्चमकः

कतिशः

अध्यर्ध पूर्व द्विगोः इति लुक्

गण कृत्वस्

बहुकः

गणशः

कति कृत्वस्

अर्ध पञ्चम शूर्पः

बहु गण शब्दयोः वैपुल्ये सङ्घे च वर्तमानयोर् इह ग्रहणं न अस्ति सङ्ख्या वाचिनोः एव

तावत् कृत्वस्

गणकः
अस्तमिते समिधम् आदधात्य् अग्नये समिधम् अहार्षम् इति

गर्भ द्वादशेषु वैश्यम्

उदङ्ङ् अग्नेर् उत्सृप्य प्राङ् आचार्य उपविशत्य् उदक् अग्रेषु दर्भेषु

अग्ने व्रतपत इति हुत्वा पश्चाद् अग्नेर् उदक् अग्रेषु दर्भेषु प्राङ् आचार्यो ऽवतिष्ठते

न एनान् उपनयेयुर् न अध्यापयेयुः न याजयेयुर् न एभिः विवहेयुः

आचार्याय भैक्षं निवेदयते

अभिवादनीयं नामधेयं कल्पयित्वा

को नाम असि इति नामधेयं पृच्छति तस्य आचार्यः

उपरिष्टात् च आचार्यस्य

आ षोडशाद् वर्षाद् ब्राह्मणस्य अनतीतः कालो भवत्य् आ द्वाविंशात् क्षत्रियस्य आ चतुर्विंशाद् वैश्यस्य

उत्सृप्य हृदय देशम् कृशन इति

गोत्र आश्रयम् अप्य् एके

देवता आश्रयम् वा नक्षत्र आश्रयम् वा

प्रत्यङ् माणवको दक्षिण जानु अक्तः ऽभिमुख आचार्यम् उदक् अग्रेषु एव दर्भेषु

तस्य दक्षिणतो ऽवस्थाय मन्त्रवान् ब्राह्मणो ऽपाम् अञ्जलिं पूरयति

महाव्याहृतीश् च विहृता ओंकार अन्ताः

समिधम् आधेह्य् अपो ऽशान कर्म कुरु मा दिवा स्वाप्सीर् इति

अत ऊर्ध्वं पतितसावित्रीका भवन्ति

उत्सृज्य अपाम् अञ्जलिम् आचार्यो दक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पाणिं स अङ्गुष्ठम् गृह्णाति देवस्य ते सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां हस्तं गृह्णाम्य् असाव् इति

गौर् दक्षिणा

तस्मा अन्वाह पच्छो ऽर्धर्चश ऋक्श इति

अथ एनम् संप्रेष्यति ब्रह्मचार्य् अस्य् असाव् इति

मातरम् एव अग्रे द्वे च अन्ये सुहृदौ यावत्यो वा संनिहिताः स्युः

अन्तरेण अग्नि आचार्यौ माणवको अञ्जलि कृतः ऽभिमुख आचार्यम् उदक् अग्रेषु दर्भेषु

यथार्थम्

त्रि रात्रम् अ क्षार अ लवण आशी भवति

सव्येन सव्यं देवाय त्वा सवित्रे परिददाम्य् असाव् इति

तस्य अन्ते सावित्रश् चरुः

वार्क्षं च अस्मै दण्डं प्रयच्छन् वाचयति सु श्रवः सु श्रवसम् मा कुर्व् इति

अथ एनम् प्रदक्षिणम् आवर्तयति सूर्यस्य आवृतम् अन्वावर्तस्व असौ इति

प्रेक्षमाणो जपत्य् आगन्त्रा सम् अगन्महि इति

दक्षिणेन पाणिना दक्षिणम् अंसम् अन्वालभ्य प्रजापतये त्वा परिददाम्य् असाव् इति

एतेन एव इतराणि द्रव्याणि व्याख्यातानि

अथ उपसीदति अधीहि भोः सावित्रीं मे भवान् अनुब्रवीत्व् इति

उत्सृप्य नाभि देशम् अहुर इति

पुरस्तात् शालायाः उपलिप्ते ऽग्निर् उपसमाहितो भवति

ऐणेय रौरव आजानि अजिनानि

गर्भ अष्टमेषु ब्राह्मणम् उपनयेत्

यद् अहर् उपैष्यन् माणवको भवति प्रग एव एनम् तद् अहर् भोजयन्ति कुशलीकारयन्त्य् आप्लावयन्त्य् अलंकुर्वन्त्य् अहतेन वाससा आच्छादयन्ति

क्षौम शाण कार्पास और्णानि एषां वसनानि

अथ भैक्षं चरति

अलाभे वा सर्वाणि सर्वेषाम्
काली विशुद्ध देहाय कालिका कारणाय ते

ततो ऽस्माकं सुर श्रेष्ठाः सदा विजय सम्भवः

कपाल दण्ड पाश असि चर्म अङ्कुश धराय च

पञ्चधा पञ्च कैवल्य देवैः अर्चित मूर्तये

मख मदन यम अग्नि दक्ष यज्ञ क्षपण विचित्र विचेष्टितम् क्षमस्व

विघ्नेशं शङ्करं स्रष्टुं गणपं स्तोतुम् अर्हथ

पञ्चमाय महा पञ्च यज्ञिनाम् फल दाय च

भ्रुवोर् अन्ते सदा सद्भिर् दृष्टाय अत्यन्त भानवे

षोडश स्वर वज्र अङ्ग वक्त्राय अक्षय रूपिणे

हिरण्यरेतसे च एव नमः शर्वाय शूलिने

सर्व संकल्प शून्याय सर्वस्मात् रक्षिताय ते

तामसाश् च तथा च अन्ये राजसाश् च तथा भुवि

सर्वेषाम् एव भूतानां हृदि निःस्वन कारिणे

ओङ्कारे त्रिविधं रूपम् आस्थाय उपरि वासिने

पञ्चास्य फणि हाराय पञ्चाक्षर मयाय ते

तीर्थ तत्त्वाय साराय तस्मात् अपि पराय ते

यम अग्नि वायु रुद्र अम्बु सोम शक्र निशाचरैः

स्थान पञ्चक संस्थाय पञ्चधा अण्ड बहिस् क्रमात्

ऋच् यजुस् साम वेदाय ओंकाराय नमो नमः

लव रेफ हल अङ्गाय निरङ्गाय च ते नमः

पञ्चाक्षर _ तुभ्यं परात्परतराय ते

कृत आदि भेद कालाय काल वेगाय ते नमः

महेश्वराय धीराय नमः साक्षात् शिवाय ते

सर्वेषु सर्वदा सर्व मार्गे सम्पूजिताय ते

इति उक्त्वा अन्योन्यम् अनघम् तुष्टुवुः शिवम् ईश्वरम्

अकायाय अर्थ कायाय हरेः काय अपहारिणे

पीताय कृष्ण वर्णाय रक्ताय अत्यन्त तेजसे

अविघ्नं यज्ञ दान आद्यैः समभ्यर्च्य महेश्वरम्

सूत उवाच

ब्रह्मणे विष्णवे तुभ्यं कुमाराय नमः नमः

अंबायाः परमेशाय सर्व उपरि चराय ते

कथं प्रभावः तस्य एवम् सूत वक्तुम् इह अर्हसि

नमः सर्वात्मने तुभ्यं सर्वज्ञाय पिनाकिने

पीत शुक्लाय रक्षा अर्थम् सुराणां कृष्णवर्त्मने

कालाग्नि रुद्र रूपाय धर्म आदि अष्ट पदाय च

काय अन्तस्थ अमृत आधार मण्डल अवस्थिताय ते

सूत उवाच

कादि पञ्चक हस्ताय च आदि हस्ताय ते नमः

असुरा यातुधानाश् च राक्षसाः क्रूर कर्मिणः

अम्बिका पतये तुभ्यं हिरण्यपतये नमः

कीर्तितं श्रावयेत् विद्वाः स याति परमां गतिम्

गुणत्रय उपरि स्थाय तीर्थ पादाय ते नमः

यः पठेत् तु स्तवं भक्त्या शक्र अग्नि प्रमुखैः सुरैः

एतस्मिन् अन्तरे देवाः स इन्द्र उपेन्द्राः समेत्य ते

भानु सोम अग्नि नेत्राय परमात्म स्वरूपिणे

रुद्राय रुद्र नीलाय कद्रुद्राय प्रचेतसे

पादि मेण्ढ्राय यदि अङ्ग धातु सप्तक धारिणे

धर्म विघ्नम् तदा कर्तुं दैत्यानाम् अभवन् द्विजाः