tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
प्राणायामात् खेचर त्वम् प्राणायामाद् रोग नाशनम्

पुनः पिङ्गलया आपूर्य कुम्भकेन एव धारयेत्

बाल शाकम् कालशाकं तथा पटोल पत्त्रकम्

चतुःषष्ट्या मात्रया च कुम्भकेन एव धारयेत्

प्राणायामं केवलीं नाम तदा वदति योग विद्

देहाद् बहिस् गतः वायुः स्वभावाद् द्वादश अङ्गुलिः

भुज्यते सुर सम्प्रीत्या मित आहारम् इमं विदुः

शयने षोडश अङ्गुलयः भोजने विंशतिस् तथा

प्रातःस्नान उपवास आदि काय क्लेश विधिम् तथा

पुनः सूर्येण च आकृष्य कुम्भयित्वा यथाविधि

तद् अन्ते चालयेद् वायुं पूर्व उक्तम् च यथाविधि

कथितं सहितं कुम्भं सूर्यभेदनकं शृणु

ध्वनेर् अन्तर्गतं ज्योतिर् ज्योतिस् अन्तर्गतम् मनः

वार्त्ताकीं मूलकम् ऋद्धिं योगी भक्षणम् आचरेत्

तथा नासा पुट द्वंद्वे त्रिवेणी संगम आगमम्

अनाहतस्य शब्दस्य तस्य शब्दस्य यो ध्वनिः

अजीर्णं कफ पित्तम् च न एव तस्य प्रजायते

द्वात्रिंशत् मात्रया च एव रेचयेद् विधिना पुनः

गुरु आदि न्यासनम् कृत्वा यथा एव गुरु भाषितम्

संत्यज्य विषयान् सर्वान् मनोमूर्छा सुख प्रदा

एवम् अभ्यास योगेन समाधि सिद्धिम् आप्नुयात्

नागः कूर्मश् च कृकरो देवदत्तो धनंजयः

रुद्रं तमस् गुणम् ध्यात्वा मकारैः कृष्ण वर्णकैः

तस्मात् प्राणे स्थिते देहे मरणं न एव जायते

नाभिमूलाद् वह्निम् उत्थाप्य ध्यायेत् तेजो अवनी युतम्

आशक्ति कुम्भकं कृत्वा धारयेद् अविरोधतः

नाडी शुद्धिम् कथं कुर्यान् नाडी शुद्धिः तु कीदृशी

कुम्भकः सूर्यभेदस् तु जरा मृत्यु विनाशकः

प्राणायामं स गर्भम् च प्रथमं कथयामि ते

एवं भ्रामरी संसिद्धिः समाधि सिद्धिम् आप्नुयात्

अत एव हि कर्तव्यः केवली कुम्भकः नरैः

कदम्बं जम्बीरं बिम्बं लकुचं लशुनं विषम्

बीजं षोडशेन एव इडया पूरयेन् मरुत्

न अति उच्चम् न अति नीचम् वा कुटिरं कीट वर्जितम्

स गर्भः बीजम् उच्चार्य निर्गर्भो बीज वर्जितः

उद्गारे नाग आख्यातः कूर्मस् तु उन्मीलने स्मृतः

तुरी भेरी मृदङ्ग आदि निनाद आनकदुन्दुभिः

सुख आसने च उपविश्य प्राच् मुखः वा अपि उदक् मुखः

स्वभावे ऽस्य गतेर् न्यूने परम् आयुः प्रवर्धते

कुश आसने मृग अजिने व्याघ्र अजिने च कम्बले

एकाहारं निराहारं याम अन्ते च न कारयेत्

सहितः सूर्यभेदश् च उज्जायी शीतली तथा

आदौ स्थानं तथा कालं मित आहारम् तथा परम्

नासाभ्यां वायुम् आकृष्य केवलं कुम्भकं चरेत्

केवलीम् अष्टधा कुर्याद् यामे यामे दिने दिने

प्राणायामः कथं सिध्येत् तत्त्व ज्ञानम् कथं भवेत्

आनन्दो जायते चित्ते प्राणायामी सुखी भवेत्

शृणुयाद् दक्षिणे कर्णे नादम् अन्तर्गतं सुधीः

धौति कर्म पुरा प्रोक्तं षट्कर्म साधने यथा

आरम्भे प्रथमे कुर्यात् क्षीर आद्यम् नित्य भोजनम्

अन्नेन पूरयेद् अर्धं तोयेन तु तृतीयकम्

अथ अतस् सम्प्रवक्ष्यामि प्राणायामस्य यद् विधिम्

उदरस्य तुरीय अंशम् संरक्षेद् वायु चारणे

लघु पाकम् प्रियं स्निग्धं तथा धातु प्रपोषणम्

पूरक अन्ते कुम्भक आद्ये धृतं नासा पुट द्वयम्

वायुना घट सम्बन्धे भवेत् केवल कुम्भकः

एवं नानाविधो नादो जायते नित्यम् अभ्यासात्

मध्याह्ने च एव सायाह्ने भोजन द्वयम् आचरेत्

मैथुने षट्त्रिंशद् उक्तं व्यायामे च ततो ऽधिकम्

अर्धरात्रे गते योगी जन्तूनां शब्द वर्जिते

भुजङ्गिन्याः श्वास वशात् अजपा जायते ननु

एवं नानाविध आनन्दः जायते नित्यम् अभ्यासात्

षट्शतानि दिवारात्रौ सहस्राण्य् एकविंशतिः

हरीतकीं खर्जूरं च योगी भक्षणम् आचरेत्

प्राणायामाद् बोधयेच् छक्तिं प्राणायामान् मनोन्मनी

हंकारेण बहिर् याति सःकारेण विशेत् पुनः

तुम्बी कोल कपित्थम् च कण्टबिल्वं पलाशकम्

नासाभ्यां वायुम् आकृष्य मुख मध्ये च धारयेत्

शाकोत्कटं तथा मद्यं तालं च पनसं तथा

चण्डकापालिर् उवाच

सम्यग् गोमय लिप्तम् च कुटिरं रन्ध्र वर्जितम्

मनस् अभिलषितम् योग्यं योगी भोजनम् आचरेत्

अजपां नाम गायत्रीं जीवो जपति सर्वदा
प्राणायामं निगर्भं तु विना बीजेन जायते

मार्ग पौषौ च हेमन्तः शिशिरो माघ फाल्गुनौ

सर्वं च सूर्यकं नाभि मूलात् समुद्धरेत्

पञ्च वारम् दिने वृद्धिर् वार एकम् च दिने तथा

चतुःषष्ट्या च मात्रया अनिलं कुम्भकं चरेत्

कुम्भक अन्ते रेचक आद्ये कर्तव्यं च जालंधरम्

अविश्वासं दूर देशे अरण्ये भक्ष वर्जितम्

शृणुष्व स मनुम् चण्ड नाडी शुद्धिः यथा भवेत्

तदा योगो भवेत् सिद्धो विना आयासेन कथ्यते

अथवा पञ्चधा कुर्याद् यथा तत् कथयामि ते

पूरयेत् सूर्यनाड्या च यथाशक्ति बहिस् मरुत्

नाडी शुद्धिम् समासाद्य प्राणायामं समभ्यसेत्

यावज् जीवं जपेन् मन्त्रम् अजपा संख्य केवलम्

कट्व् अम्लं लवणं तिक्तं भृष्टं च दधि तक्रकम्

लोक अरण्ये प्रकाशश् च तस्मात् त्रीणि विवर्जयेत्

ध्यायेद् विधिं रजस् गुणम् रक्त वर्णम् अ वर्णकम्

द्राक्षां तु लवलीं धात्रीं रसम् अम्ल विवर्जितम्

चन्द्रेण पूरयेद् वायुं बीजं षोडशकैः सुधीः

न च रोगो न च क्लेश आरोग्यं च दिने दिने

भस्त्रिका भ्रामरी मूर्छा केवली च अष्ट कुम्भिकाः

दूर देशे तथा अरण्ये राजधान्यां जन अन्तिके

जरा मृत्यु विनाशाय च उज्जायीम् साधयेन् नरः

चतुःषष्ट्या मात्रया च कुम्भकेन एव धारयेत्

सु देशे धार्मिके राज्ये सुभिक्षे निरुपद्रवे

वायुबीजं ततो ध्यात्वा धूम्र वर्णम् स तेजसम्

तदा योगो भवेत् सिद्धो रोगान् मुक्तो भवेद् ध्रुवम्

पूरक अन्ते कुम्भक आद्ये कर्तव्यस् तु उड्डीयानकः

एवं विधि विधानेन प्राणायामं समाचरेत्

तत् सर्वं श्रोतुम् इच्छामि तद् वदस्व दयानिधे

हृद् गलाभ्याम् समाकृष्य वायुं वक्त्रेण धारयेत्

द्वौ द्वौ मासौ ऋतु भागौ अनुभावश् चतुश् चतुः

ततो वायुं च नासाभ्याम् उभाभ्यां चालयेच् छनैः
शुक्तानि यानि सर्वाणि प्राणिनां च एव हिंसनम्

ब्रह्माञ्जलि कृतः ऽध्याप्यो लघु वासाः जित इन्द्रियः

निषेक आदीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि

विद्वद्भिः सेवितः सद्भिर् नित्यम् अ द्वेष रागिभिः

क्षत्रियस्य तु मौर्वी ज्या वैश्यस्य शण तान्तवा

निषेक आदि श्मशान अन्तः मन्त्रैर् यस्य उदितः विधिः

उद कुम्भम् सुमनसो गो शकृत् मृत्तिका कुशान्

प्राञ्च् कूलान् पर्युपासीनः पवित्रैश् च एव पावितः

ब्रह्मणो ग्रहणं च एव क्रमेण विधि पूर्वकम्

लौकिकं वैदिकं वा अपि तथा आध्यात्मिकम् एव वा

मातुर् अग्रे ऽधिजननं द्वितीयं मौञ्जिबन्धने

सव्ये प्राचीनावीती निवीती कण्ठ सज्जने

भवत् पूर्वम् चरेद् भैक्षम् उपनीतो द्विजोत्तमः

तेषां तु समवेतानां मान्यौ स्नातक पार्थिवौ

अब्राह्मणाद् अध्यायनम् आपद् काले विधीयते

विधिवद् वन्दनं कुर्याद् असाव् अहम् इति ब्रुवन्

एतद् देश प्रसूतस्य सकाशाद् अग्रजन्मनः

आचार्यस् त्व् अस्य यां जातिं विधिवद् वेदपारगः

स्नात्वा अर्कम् अर्चयित्वा त्रिः पुनर् माम् इत्य् ऋचं जपेत्

ऋजवस् ते तु सर्वे स्युर् अव्रणाः सौम्य दर्शनाः

तस्य नित्यं क्षरत्य् एष पयो दधि घृतं मधु

एतच् चतुर्विधं प्राहुः साक्षाद् धर्मस्य लक्षणम्

तस्मै मां ब्रूहि विप्राय निधिपाय अप्रमादिने

उपनीय गुरुः शिष्यं शिक्षयेत् शौचम् आदितः

त्रिवृता ग्रन्थिना एकेन त्रिभिः पञ्चभिर् एव वा

राज्ञो बल अर्थिनः षष्ठे वैश्यस्य ईहा अर्थिनः ऽष्टमे

तत् सर्वम् आचरेद् युक्तो यत्र च अस्य रमेन् मनः

उत्सादनं च गात्राणां स्नापन उच्छिष्ट भोजने

पश्चिमां तु समासीनः सम्यग् ऋक्ष विभावनात्

प्रदक्षिणं परीत्य अग्निम् चरेद् भैक्षं यथाविधि

ब्राह्मणे वा अन् अनूचाने काङ्क्षन् गतिम् अनुत्तमाम्

मुञ्ज अलाभे तु कर्तव्याः कुश अश्मन्तक बिल्व जैः

संनियम्य तु तान्य् एव ततः सिद्धिं निगच्छति

यथा खनन् खनित्रेण नरो वार्य् अधिगच्छति

असूयकाय मां मा अदाः तथा स्यां वीर्यवत्तमा

प्रतिश्रावण सम्भाषे शयानो न समाचरेत्

यस्य वाच् मनसी शुद्धे सम्यग् गुप्ते च सर्वदा

तेषां त्रयाणां शुश्रूषा परमं तप उच्यते

अ कृत्वा भैक्ष चरणम् अ समिध्य च पावकम्

सावित्रीम् अप्य् अधीयीत गत्वा अरण्यम् समाहितः

एष ब्रह्मर्षि देशः वै ब्रह्मावर्ताद् अनन्तरः

चक्रिणो दशमी स्थस्य रोगिणो भारिणः स्त्रियाः

अभ्यञ्जनं स्नापनं च गात्र उत्सादनम् एव च

त एव हि त्रयो वेदास् त एव उक्ताः त्रयो ऽग्नयः

गुरोर् गुरौ संनिहिते गुरु वत् वृत्तिम् आचरेत्

न उच्छिष्टम् कस्यचिद् दद्यान् न अद्यात् एतत् तथा अन्तरा

संध्ययोर् वेद विद् विप्रो वेद पुण्येन युज्यते

य आवृणोत्य् अ वितथम् ब्रह्मणा श्रवणाव् उभौ

ऋषयश् चक्रिरे धर्मं यो ऽनूचानः स नो महान्

अकामस्य क्रिया काचिद् दृश्यते न इह कर्हिचित्

प्रत्युद्गम्य त्व् आव्रजतः पश्चाद् धावंस् तु धावतः

तां ब्रूयाद् भवती इति एवं सुभगे भगिनि इति च

यद् यत् हि कुरुते किंचित् तत् तत् कामस्य चेष्टितम्

परिभोक्ता कृमिर् भवति कीटो भवति मत्सरी

त्रिष्व् एतेष्व् इतिकृत्यं हि पुरुषस्य समाप्यते

एषा धर्मस्य वो योनिः समासेन प्रकीर्तिता

पितुर् भगिन्यां मातुश् च ज्यायस्यां च स्वसर्य् अपि

बैजिकं गार्भिकं च एनः द्विजानाम् अपमृज्यते

नियम्य प्राञ्जलिस् तिष्ठेद् वीक्षमाणो गुरोर् मुखम्

नित्यम् उद्धृत पाणिः स्यात् साधु आचारः सु संवृतः

व्रत वत् देव दैवत्ये पित्र्ये कर्मण्य् अथ ऋषि वत्

क्षरन्ति सर्वा वैदिक्यो जुहोति यजति क्रियाः

संकल्प मूलः कामो वै यज्ञाः संकल्प सम्भवाः

ब्राह्मस्य जन्मनः कर्ता स्वधर्मस्य च शासिता

तेन अस्य क्षरति प्रज्ञा दृतेः पादाद् इव उदकम्

ब्रह्मवर्चस कामस्य कार्यो विप्रस्य पञ्चमे

तृतीयं यज्ञ दीक्षायाम् द्विजस्य श्रुति चोदनात्

वेद प्रदानात् आचार्यं पितरं परिचक्षते

एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद् यद् उत्तरम्
दश अब्द आख्यम् पौर सख्यम् पञ्च अब्द आख्यम् कलाभृताम्

गार्भैर् होमैर् जातकर्म चौड मौञ्जीनिबन्धनैः

वशे कृत्वा इन्द्रिय ग्रामम् संयम्य च मनस् तथा

माता पृथिव्या मूर्तिस् तु भ्राता स्वर् मूर्तिः आत्मनः

प्रायश्चित्तम् अकुर्वाणो युक्तः स्यान् महता एनसा

विषयेषु प्रजुष्टानि यथा ज्ञानेन नित्यशः

आचार्ये तु खलु प्रेते गुरु पुत्रे गुण अन्विते

गुरु दारेषु कुर्वीत सतां धर्मम् अनुस्मरन्

आचार्यो ब्रह्मणो मूर्तिः पिता मूर्तिः प्रजापतेः

वेद त्रयात् निरदुहद् भूर् भुवः स्वर् इति इति च

तं देव निर्मितम् देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते

सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन च दक्षिणः

अर्थ कामेषु अ सक्तानाम् धर्म ज्ञानम् विधीयते

कामात् हि स्कन्दयन् रेतो हिनस्ति व्रतम् आत्मनः

ब्रह्मजन्म हि विप्रस्य प्रेत्य च इह च शाश्वतम्

अज्ञं हि बालम् इत्य् आहुः पिता इति एव तु मन्त्र दम्

विविधानि च शिल्पानि समादेयानि सर्वतः

भिक्षेत भिक्षाम् प्रथमं या च एनम् न अवमानयेत्

धर्म अर्थौ उच्यते श्रेयः काम अर्थौ धर्म एव च

नैत्यके न अस्ति अनध्यायो ब्रह्मसत्त्रं हि तत् स्मृतम्

यथा षण्ढो ऽफलः स्त्रीषु यथा गौर् गवि च अफला

पूर्वां संध्यां जपंस् तिष्ठन् नैशम् एनो व्यपोहति

ते सर्व अर्थेषु अमीमांस्ये ताभ्यां धर्मो हि निर्बभौ

सम्भवश् च अस्य सर्वस्य वर्ण धर्मात् निबोधत

विद्या गुरुषु एवम् एव नित्या वृत्तिः स्व योनिषु

यथा संकल्पितांश् च इह सर्वान् कामान् समश्नुते

नीचं शय्या आसनम् च अस्य नित्यं स्याद् गुरु संनिधौ

तपस् विशेषैः विविधैर् व्रतैश् च विधि चोदितैः

एष प्रोक्तो द्विजातीनाम् औपनायनिको विधिः

विद्यया एव समं कामं मर्तव्यं ब्रह्म वादिना

एवं चरति यो विप्रो ब्रह्मचर्यम् अविप्लुतः

विद्या ब्राह्मणम् एत्य आह शेवधिस् ते ऽस्मि रक्ष माम्

न च अनिसृष्टः गुरुणा स्वान् गुरून् अभिवादयेत्

श्रेयःसु गुरु वत् वृत्तिं नित्यम् एव समाचरेत्

स गच्छत्य् उत्तम स्थानम् न च इह जायते पुनः

अपुण्यं लोक विद्विष्टम् तस्मात् तत् परिवर्जयेत्

अपां समीपे नियतो नैत्यकं विधिम् आस्थितः

जानन्न् अपि हि मेधावी जड वत् लोक आचरेत्

देवाश् च एतान् समेत्य ऊचुः न्याय्यं वः शिशुर् उक्तवान्

राज स्नातकयोः च एव स्नातको नृप मान भाज्

चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर् धर्मो यशो बलम्

उद्धृते दक्षिणे पाणाव् उपवीत्य् उच्यते द्विजः

सर्वथा वर्तते यज्ञ इति इयम् वैदिकी श्रुतिः

षोडशाद् ब्राह्मणस्य सावित्री न अतिवर्तते

गुरु वत् प्रतिपूज्याः स्युः सवर्णा गुरु योषितः

कार्पासम् उपवीतं स्याद् विप्रस्य ऊर्ध्ववृतम् त्रिवृत्

गुरोर् यत्र परिवादो निन्दा वा अपि प्रवर्तते

पूर्वां संध्यां जपंस् तिष्ठेत् सावित्रीम् अर्क दर्शनात्

यया अस्य उद्विजते वाचा न अलोक्याम् ताम् उदीरयेत्

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका च एव पञ्चमी

स ज्ञेयो यज्ञियो देशो म्लेच्छ देशः त्व् अतः परः

समाहृत्य तु तद् भैक्षं यावत् अन्नम् अमायया

असाव् अहम् इति ब्रूयात् प्रत्युत्थाय यवीयसः

पराङ्मुखस्य अभिमुखः दूर स्थस्य एत्य च अन्तिकम्

वैश्यो ऽद्भिः प्राशिताभिस् तु शूद्रः स्पृष्टाभिर् अन्ततः

प्रमदा ह्य् उत्पथं नेतुं काम क्रोध वश अनुगम्

यदि स्त्री यद्य् अवरजः श्रेयः किंचित् समाचरेत्

कामम् अभ्यर्थितो ऽश्नीयाद् व्रतम् अस्य न लुप्यते

तं चेद् अभ्युदियात् सूर्यः शयानं कामचारतः

न हृष्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जित इन्द्रियः

शुचौ देशे जपन् जप्यम् उपासीत यथाविधि

स्त्रीणां सुख उद्यम् अक्रूरं विस्पष्ट अर्थम् मनोहरम्

तयोर् एव अन्तरम् गिर्योर् आर्यावर्तं विदुर् बुधाः

आप्तः शक्तो अर्थ दः साधुः स्वो ऽध्याप्या दश धर्मतः

इह कीर्तिम् अवाप्नोति प्रेत्य च अनुत्तमम् सुखम्

यद्य् अस्य विहितं चर्म यत् सूत्रं या च मेखला

तस्मिन् देशे य आचारः पारम्पर्य क्रम आगतः
गुरु शुश्रूषया त्व् एवं ब्रह्म लोकम् समश्नुते

निम्लोचेद् वा अपि अविज्ञानात् जपन् उपवसेद् दिनम्

तयोर् अन्यतरः प्रैति विद्वेषं वा अधिगच्छति

संहत्य हस्ताव् अध्येयं स हि ब्रह्माञ्जलिः स्मृतः

न तिष्ठति तु यः पूर्वां न उपास्ते यश् च पश्चिमाम्

न तैर् अनभ्यनुज्ञातो धर्मम् अन्यं समाचरेत्

ब्राह्मेण विप्रस् तीर्थेन नित्यकालम् उपस्पृशेत्

ब्रह्माहुति हुतम् पुण्यम् अनध्याय वषट्कृतम्

वसीरन्न् आनुपूर्व्येण शाण क्षौम आविकानि च

अनारोग्यम् अनायुष्यम् अस्वर्ग्यं च अति भोजनम्

आहरेद् यावद् अर्थानि भैक्षं च अहरहर् चरेत्

काम आत्म ता न प्रशस्ता न च एव इह अस्ति अकाम ता

सर्वं वा अपि चरेद् ग्रामं पूर्व उक्तानाम् असंभवे

सर्वं तु समवेक्ष्य इदम् निखिलं ज्ञान चक्षुषा

भो भवत् पूर्वकम् त्व् एनम् अभिभाषेत धर्म विद्

अनुद्वेग कराः नॄणां स त्वचः अनग्नि दूषिताः

तान् प्राज्ञो ऽहम् इति ब्रूयात् स्त्रियः सर्वास् तथा एव च

भुक्त्वा च उपस्पृशेत् सम्यग् अद्भिः खानि च संस्पृशेत्

प्राङ् नाभि वर्धनात् पुंसो जातकर्म विधीयते

सावित्र्यास् तु परं न अस्ति मौनात् सत्यं विशिष्यते

न एनम् ग्रामे ऽभिनिम्लोचेत् सूर्यो न अभ्युदियात् क्वचित्

गुरौ वसन् संचिनुयाद् ब्रह्म अधिगमिकम् तपः

अपूजितं तु तद् भुक्तम् उभयं नाशयेद् इदम्

प्रत्यग् एव प्रयागाच् च मध्यदेशः प्रकीर्तितः

न हायनैर् न पलितैर् न वित्तेन न बन्धुभिः

दृष्ट्वा हृष्येत् प्रसीदेच् च प्रतिनन्देच् च सर्वशः

युक्तः परिचरेद् एनम् शरीरविमोक्षणात्

हविषा कृष्णवर्त्मा इव भूय एव अभिवर्धते

प्रतिवाते ऽनुवाते च न आसीत गुरुणा सह

ब्राह्मणो बैल्व पालाशौ क्षत्रियो वाट खादिरौ

गुरुर् आहवनीयस् तु सा अग्नित्रेता गरीयसी

यः कश्चित् कस्यचिद् धर्मो मनुना परिकीर्तितः

देवता अभ्यर्चनम् च एव समिध् आधानम् एव च

न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तुं वर्ष शतैः अपि

तेषाम् अन् उपरोधेन पारत्र्यं यद् यद् आचरेत्

आचारश् च एव साधूनाम् आत्मनस् तुष्टिर् एव च

यो ऽध्यापयति वृत्ति अर्थम् उपाध्यायः स उच्यते

त्रि अब्द पूर्वम् श्रोत्रियाणां सु अल्पेन अपि स्व योनिषु

आचारम् अग्नि कार्यम् च संध्या उपासनम् एव च

सर्वान् संसाधयेद् अर्थान् अक्षिण्वन् योगतस् तनुम्

इमं लोकं मातृ भक्त्या पितृ भक्त्या तु मध्यमम्

सुखं ह्य् अवमतः शेते सुखं च प्रतिबुध्यते

अल्पं वा बहु वा यस्य श्रुतस्य उपकरोति यः

पर पत्नी तु या स्त्री स्याद् अ संबन्धा च योनितः

यथा काष्ठ मयः हस्ती यथा चर्म मयः मृगः

न ह्य् अस्मिन् युज्यते कर्म किंचिद् आ मौञ्जिबन्धनात्

चूडा कर्म द्विजातीनां सर्वेषाम् एव धर्मतः

यो ऽधीते अहणि अहणि एतां त्रीणि वर्षाण्य् अ तन्द्रितः

यम् एव तु शुचिं विद्यान् नियत ब्रह्मचारिणम्

विषाद् अप्य् अमृतं ग्राह्यं बालाद् अपि सुभाषितम्

कर्मेन्द्रियाणि पञ्च एषाम् पायु आदीनि प्रचक्षते

हृद् गाभिः पूयते विप्रः कण्ठ गाभिः तु भूमिपः

अध्यापयामास पितॄन् शिशुर् आङ्गिरसः कविः

सहस्रं तु पितॄन् माता गौरवेण अतिरिच्यते

वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर् निषेक आदिः द्विजन्मनाम्

यं माता पितरौ क्लेशं सहेते सम्भवे नॄणाम्

न कुर्याद् गुरु पुत्रस्य पादयोश् च अवनेजनम्

अहिंसया एव भूतानां कार्यं श्रेयस् अनुशासनम्

ओंकार पूर्वकाः तिस्रो महाव्याहृतयो ऽव्ययाः

शण सूत्र मयम् राज्ञो वैश्यस्य आविक सौत्रिकम्

पूर्ण विंशति वर्षेण गुण दोषौ विजानता

प्रथमे ऽब्दे तृतीये वा कर्तव्यं श्रुति चोदनात्

उदिते अन् उदिते च एव समयाध्युषिते तथा

ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रबन्धुम् अनामयम्

यो वै युवा अपि अधीयानस् तं देवाः स्थविरं विदुः

ब्रह्म क्षत्रिय विश् योनिः गर्हणां याति साधुषु

प्रापणात् सर्व कामानाम् परित्यागो विशिष्यते

खानि च एव स्पृशेद् अद्भिर् आत्मानं शिर एव च

नित्यं स्नात्वा शुचिः कुर्याद् देव ऋषि पितृ तर्पणम्
सम्मानाद् ब्राह्मणो नित्यम् उद्विजेत विषाद् इव

स्त्रियो रत्नान्य् अथो विद्या धर्मः शौचं सुभाषितम्

सुखं चरति लोके ऽस्मिन्न् अवमन्ता विनश्यति

स्त्रीणां च प्रेक्षण आलम्भम् उपघातं परस्य च

यत्र स्युः सो ऽत्र मान अर्हः शूद्रो ऽपि दशमीं गतः

उपाध्यायान् दश आचार्यः आचार्याणां शतं पिता

गो अश्व उष्ट्र यान प्रासाद प्रस्तरेषु कटेषु च

त्रिभ्य एव तु वेदेभ्यः पादं पादम् अदूदुहत्

न आसीनः न च भुञ्जानो न तिष्ठन् न पराङ्मुखः

भैक्षेण वर्तयेन् नित्यं न एक अन्न आदी भवेद् व्रती

समाप्तेः शरीरस्य यस् तु शुश्रूषते गुरुम्

काय त्रैदशिकाभ्याम् वा न पित्र्येण कदाचन

श्रुति प्रामाण्यात् विद्वान् स्वधर्मे निविशेत वै

हिमवत् विन्ध्ययोः मध्यं यत् प्राग् विनशनाद् अपि

ब्रह्मचार्य् आहरेद् भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम्

मातृ स्वसा मातुलानी श्वश्रूर् अथ पितृ स्वसा

हीन अन्न वस्त्र वेषः स्यात् सर्वदा गुरु संनिधौ

स वै सर्वम् अवाप्नोति वेदान्त उपगतम् फलम्

तत् तन् निवेदयेत् तेभ्यो मनस् वचन कर्मभिः

आपद्य् अपि हि घोरायां न त्व् एनाम् इरिणे वपेत्

अधर्मेण च यः प्राह यश् च अधर्मेण पृच्छति

गुरु पत्न्याः न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम्

तस्य शास्त्रे ऽधिकारो ऽस्मिञ् ज्ञेयो न अन्यस्य कस्यचित्

स ब्रह्म परम् अभ्येति वायु भूतः ख मूर्तिमान्

पश्चिमाम् तु समासीनो मलं हन्ति दिवा कृतम्

तानि सम्यक् प्रवक्ष्यामि यथावद् अनुपूर्वशः

हृदयेन अभ्यनुज्ञातः यो धर्मस् तं निबोधत

वेदः कृत्स्नो ऽधिगन्तव्यः स रहस्यः द्विजन्मना

राजन्यबन्धोर् द्वाविंशे वैश्यस्य द्वि अधिके मतः

बलवान् इन्द्रिय ग्रामः विद्वांसम् अपि कर्षति

कामं क्रोधं च लोभं च नर्तनं गीत वादनम्

तत्र यद् ब्रह्मजन्म अस्य मौञ्जीबन्धन चिह्नितम्

तयोर् नित्यं प्रियं कुर्याद् आचार्यस्य च सर्वदा

ब्राह्मणं दश वर्षम् तु शत वर्षम् तु भूमिपम्

व्रतानि यम धर्माः च सर्वे संकल्प जाः स्मृताः

यः स्वाध्यायम् अधीते ऽब्दं विधिना नियतः शुचिः

द्यूतं च जनवादं च परिवादं तथा अनृतम्

उत्तिष्ठेत् प्रथमं च अस्य चरमं च एव संविशेत्

चोदितो गुरुणा नित्यम् अ प्रचोदितः एव वा

आ ह एव स नख अग्रेभ्यः परमं तप्यते तपः

प्रयुञ्जानो अग्नि शुश्रूषाम् साधयेद् देहम् आत्मनः

यान आसन स्थः च एव एनम् अवरुह्य अभिवादयेत्

शर्मवद् ब्राह्मणस्य स्याद् राज्ञो रक्षा समन्वितम्

असवर्णास् तु संपूज्याः प्रत्युत्थान अभिवादनैः

क्षेत्रं हिरण्यं गाम् अश्वं छत्त्र उपानहम् आसनम्

प्रतिगृह्य ईप्सितम् दण्डम् उपस्थाय च भास्करम्

ब्राह्मान् यौनांश् च सम्बन्धान् न आचरेत् ब्राह्मणः सह

कार्ष्ण रौरव बास्तानि चर्माणि ब्रह्मचारिणः

वैश्यस्य धन संयुक्तम् शूद्रस्य तु जुगुप्सितम्

वैवाहिको विधिः स्त्रीणां संस्कारो वैदिकः स्मृतः

मातुलांश् च पितृव्यांश् च श्वशुरान् ऋत्विजो गुरून्

त एव हि त्रयो लोकास् त एव त्रय आश्रमाः

कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततो ऽन्यतः

न च एव अस्य अनुकुर्वीत गति भाषित चेष्टितम्

कुर्याद् अध्ययने यत्नम् आचार्यस्य हितेषु च

धर्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः

गुरोस् तु चक्षुस् विषये न यथा इष्ट आसनः भवेत्

मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा न विविक्त आसनः भवेत्

स्वाध्यायेन व्रतैर् होमैस् त्रैविद्येन इज्यया सुतैः

धर्म अर्थौ यत्र न स्यातां शुश्रूषा वा अपि तद्विधा

संभावयति च अन्नेन स विप्रो गुरुर् उच्यते

विप्रोष्य पाद ग्रहणम् अन्वहं च अभिवादनम्

गुरु पुत्रेषु च आर्येषु गुरोश् च एव स्व बन्धुषु

स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रम् अकामतः

वेदम् एव सदा अभ्यस्येत् तपस् तप्स्यन् द्विजोत्तमः

अधीष्व भो इति ब्रूयाद् विरामो ऽस्त्व् इति च आरमेत्

एकादशं मनो ज्ञेयं स्व गुणेन उभय आत्मकम्

प्रतिषेधत्सु च अधर्मात् हितम् च उपदिशत्सु अपि
भ्रातुर् भार्या उपसंग्राह्या सवर्णा अहनि अहन्य् अपि

स्रवत्य् अनोंकृतं पूर्वं परस्ताच् च विशीर्यति

उभाव् अपि हि तौ धर्मौ सम्यग् उक्तौ मनीषिभिः

पञ्चानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि गुणवन्ति च

मुण्डो वा जटिलो वा स्याद् अथवा स्यात् शिखा जटः

कामं तु गुरु पत्नीनाम् युवतीनां युवा भुवि

केशान्तः षोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते

आयुष्यं प्राच् मुखः भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः

मातृ वत् वृत्तिम् आतिष्ठेन् माता ताभ्यो गरीयसी

एकादश इन्द्रियाणि आहुर् यानि पूर्वे मनीषिणः

तेष्व् एव त्रिषु तुष्टेषु तपः सर्वं समाप्यते

पितापुत्रौ विजानीयाद् ब्राह्मणस् तु तयोः पिता

बालः समान जन्मा वा शिष्यो वा यज्ञ कर्मणि

उपस्पृश्य द्विजो नित्यम् अन्नम् अद्यात् समाहितः

मौञ्जी त्रिवृत् समा श्लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला

भोः शब्दम् कीर्तयेद् अन्ते स्वस्य नाम्नो ऽभिवादने

इन्द्रियाणां तु सर्वेषां यद्य् एकं क्षरति इन्द्रियम्

शय्या आसने ऽध्याचरिते श्रेयसा न समाविशेत्

संयमे यत्नम् आतिष्ठेद् विद्वान् यन्ता इव वाजिनाम्

अनुव्रज्या च शुश्रूषा यावद् अध्यायनं गुरोः

ऊर्ध्वं प्राणा ह्य् उत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति

यथा च अज्ञे ऽफलं दानं तथा विप्रो ऽनृचो ऽफलः

वेदो ऽखिलो धर्म मूलम् स्मृति शीले च तद् विदाम्

स माता स पिता ज्ञेयस् तं न द्रुह्येत् कदाचन

न अभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस् तथा एव सः

एतान् द्विजातयो देशान् संश्रयेरन् प्रयत्नतः

श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा घ्रात्वा च यो नरः

स्नास्यंस् तु गुरुणा आज्ञप्तः शक्त्या गुरु अर्थम् आहरेत्

त्रिर् आचामेद् अपः पूर्वं द्विः प्रमृज्यात् ततो मुखम्

राजन्य वैश्ययोः त्व् एवं न एतत् कर्म विधीयते

कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश् च पञ्चालाः शूरसेनकाः

एष धर्मः परः साक्षाद् उपधर्मो ऽन्य उच्यते

गुरु पत्नी तु युवतिर् न अभिवाद्या इह पादयोः

स्वभाव एष नारीणां नराणाम् इह दूषणम्

अमन्त्रिका तु कार्या इयम् स्त्रीणाम् आवृद् अशेषतः

तत्र विद्या न वप्तव्या शुभं बीजम् इव ऊषरे

कायम् अङ्गुलि मूले ऽग्रे देवं पित्र्यं तयोर् अधः

न अनुरोधः ऽस्त्य् अनध्याये होम मन्त्रेषु च एव हि

यो अन् अधीत्य द्विजो वेदम् अन्यत्र कुरुते श्रमम्

श्रियं प्रत्यक् मुखः भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते ह्य् उदक् मुखः

न अब्राह्मणे गुरौ शिष्यो वासम् आत्यन्तिकं वसेत्

सहस्र कृत्वस् त्व् अभ्यस्य बहिर् एतत् त्रिकं द्विजः

कुर्याद् अन्यन् न वा कुर्यान् मैत्रो ब्राह्मण उच्यते

अत ऊर्ध्वं त्रयो ऽप्य् एते यथाकालम् असंस्कृताः

वेद उपकरणे च एव स्वाध्याये च एव नैत्यके

अग्नि इन्धनम् भैक्ष चर्याम् अधःशय्यां गुरोर् हितम्

पायु उपस्थम् हस्त पादम् वाक् च एव दशमी स्मृता

तेषु सम्यग् वर्तमानो गच्छत्य् अमर लोक ताम्

सरस्वती दृषद्वत्योः देव नद्योः यद् अन्तरम्

अध्यापयन् गुरु सुतः गुरु वत् मानम् अर्हति

यस्मिन् जिते जिताव् एतौ भवतः पञ्चकौ गणौ

तद् इत्य् ऋचो ऽस्याः सावित्र्याः परमेष्ठी प्रजापतिः

अप्सु प्रास्य विनष्टानि गृह्णीत अन्यानि मन्त्रवत्

संपूज्या गुरु पत्नी वत् समास् ता गुरु भार्यया

आस्यताम् इति च उक्तः सन्न् आसीत अभिमुखम् गुरोः

आचम्य प्रयतो नित्यम् उभे संध्ये समाहितः

सायम् प्रातर् च जुहुयात् ताभिर् अग्निम् अ तन्द्रितः

न उदाहरेत् अस्य नाम परोक्षम् अपि केवलम्

पिता वै गार्हपत्यो ऽग्निर् माता अग्निः दक्षिणः स्मृतः

आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वम् अभिवादयेत्

महायज्ञैश् च यज्ञैश् च ब्राह्मा इयम् क्रियते तनुः

श्रुतिस् तु वेदो विज्ञेयो धर्म शास्त्रम् तु वै स्मृतिः

न अरुन्तुदः स्याद् आर्तो ऽपि न पर द्रोह कर्म धीः

गुरु दारे सपिण्डे वा गुरु वत् वृत्तिम् आचरेत्

विप्रोष्य तु उपसंग्राह्याः ज्ञाति सम्बन्धि योषितः

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्च एषाम् श्रोत्र आदीनि अनुपूर्वशः
शूद्रेण हि समस् तावद् यावद् वेदे न जायते

प्रत्युत्थान अभिवादाभ्याम् पुनस् तान् प्रतिपद्यते

ब्रह्म आरम्भे ऽवसाने च पादौ ग्राह्यौ गुरोः सदा

भैक्षेण व्रतिनो वृत्तिर् उपवास समा स्मृता

आयुष्मान् भव सौम्यैः इति वाच्यो विप्रो ऽभिवादने

उत्पादक ब्रह्म _ गरीयान् ब्रह्म दः पिता

तम् अपि इह गुरुं विद्यात् श्रुत उपक्रियया तया

अन्त्याद् अपि परं धर्मं स्त्री रत्नम् दुष्कुलाद् अपि

ये पाकयज्ञाश् चत्वारो विधियज्ञ समन्विताः

अ वाच्यः दीक्षितो नाम्ना यवीयान् अपि यो भवेत्

जप्येन एव तु संसिध्येद् ब्राह्मणो न अत्र संशयः

मङ्गल्यं दीर्घ वर्ण अन्तम् आशीर्वाद अभिधान वत्

पूजितं ह्य् अशनं नित्यं बलम् ऊर्जं च यच्छति

शय्या आसन स्थः च एव एनम् प्रत्युत्थाय अभिवादयेत्

उपांशुः स्यात् शतगुणः साहस्रो मानसः स्मृतः

भवत् मध्यम् तु राजन्यो वैश्यस् तु भवत् उत्तरम्

वेद अभ्यासः हि विप्रस्य तपः परम् इह उच्यते

त्रिपदा च एव सावित्री विज्ञेयं ब्रह्मणो मुखम्

विप्राणां ज्ञानतो ज्यैष्ठ्यं क्षत्रियाणां तु वीर्यतः

मातरं वा स्वसारं वा मातुर् वा भगिनीं निजाम्

यो न वेत्त्य् अभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनम्

इन्द्रियाणां विचरतां विषयेष्व् अपहारिषु

अग्न्याधेयं पाकयज्ञान् अग्निष्टोम आदिकात् मखान्

स्नातकस्य च राज्ञश् च पन्था देयो वरस्य च

अङ्गुष्ठ मूलस्य तले ब्राह्मं तीर्थं प्रचक्षते

वाक् च एव मधुरा श्लक्ष्णा प्रयोज्या धर्मम् इच्छता

अक्षरं दुष्करं ज्ञेयं ब्रह्म च एव प्रजापतिः

मङ्गल्यं ब्राह्मणस्य स्यात् क्षत्रियस्य बल अन्वितम्

असंश्रवे च एव गुरोर् न किंचिद् अपि कीर्तयेत्

न पूर्वं गुरवे किंचिद् उपकुर्वीत धर्म विद्

दूर स्थः न अर्चयेत् एनं न क्रुद्धो न अन्तिके स्त्रियाः

यः स्रग्व्य् अपि द्विजो ऽधीते स्वाध्यायं शक्तितो ऽन्वहम्

समावर्तनात् कुर्यात् कृत उपनयनः द्विजः

ब्रह्मनः प्रणवं कुर्याद् आदाव् अन्ते च सर्वदा

सर्वे ते जप यज्ञस्य कलां न अर्हन्ति षोडशीम्

सर्वे तस्य आदृताः धर्मा यस्य एते त्रय आदृताः

दूराद् आहृत्य समिधः संनिदध्याद् विहायसि

शरीरं च एव वाचं च बुद्धीन्द्रिय मनांसि च

एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परं तपः

यावत् त्रयस् ते जीवेयुस् तावत् न अन्यम् समाचरेत्

स ब्रह्मस्तेय संयुक्तः नरकं प्रतिपद्यते

पुण्ये तिथौ मुहूर्ते वा नक्षत्रे वा गुण अन्विते

अर्थ एव इह वा श्रेयस् त्रिवर्ग इति तु स्थितिः

वेदास् त्यागश् च यज्ञाश् च नियमाश् च तपांसि च

अभ्यङ्गम् अञ्जनं च अक्षिणोः उपानह् छत्त्र धारणम्

गर्भ अष्टमे ऽब्दे कुर्वीत ब्राह्मणस्य उपनायनम्

अमृतस्य एव च आकाङ्क्षेत् अवमानस्य सर्वदा

आचार्यश् च पिता च एव माता भ्राता च पूर्वजः

नामधेयस्य ये केचिद् अभिवादं न जानते

अभिवादात् परं विप्रो ज्यायांसम् अभिवादयन्

वैश्यस्य पुष्टि संयुक्तम् शूद्रस्य प्रेष्य संयुतम्

अनेन क्रम योगेन संस्कृत आत्मा द्विजः शनैः

अतो ऽर्थान् न प्रमाद्यन्ति प्रमदासु विपश्चितः

न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति

बालो ऽपि विप्रो वृद्धस्य पिता भवति धर्मतः

न च एव अत्यशनम् कुर्यान् न च उच्छिष्टः क्वचिद् व्रजेत्

तत्र अस्य माता सावित्री पिता त्व् आचार्य उच्यते

षष्ठे ऽन्नप्राशनं मासि यद् वा इष्टम् मङ्गलं कुले

गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञाति कुल बन्धुषु

गर्भाद् एकादशे राज्ञो गर्भात् तु द्वादशे विशः

त्रिष्व् अप्रमाद्यन्न् एतेषु त्रीन् लोकान् विजयेद् गृही