tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
प्रभाते दाश कन्या सा तत् देवी गृहम् आययौ

चन्द्रप्रभा इति च एतस्याम् आस्ते विद्याधरी सखे

इत्य् ऊचिवान् च विससर्ज महा प्रभावः विद्याधर अधिपतिः आत्म तपः वनात् तम्

गन्तुं प्रवृत्ताः तत्र अद्य मदीया व्यवहारिणः

अपश्यत् पृथु तद् पक्ष वात धूत अर्णव ऊर्मिभिः

अहम् एव तृतीया च शाप अन्तः च अधुना एव मे

इयेष च तम् आरोढुं शून्यं दृष्ट्वा स तेन च

तद् एवं वदने स्पृष्टे शुष्केण स्नायुना गवाम्

सो अपि एवम् आत्म सिद्धि अर्थी जगाद एनम् महाव्रती

देवदत्तो ऽपि तं गर्भं गृहीत्वा खिन्न मानसः

तत्र अपदिष्ट पटह भ्रमणः कृत कैतवः

चित्रं ब्रूहि प्रिये का त्वं दाश जन्म कथं च ते

प्रतिज्ञा परतन्त्रः च क्षणम् आसीद् अन् उत्तरः

विप्रो ऽहं शक्तिदेव आख्यः इति प्रत्यब्रवीत् च सः

स्वागतेन आदृतवती तद् दर्शन वशीकृता

जगाम जालपादस्य तस्य स व्रतिनो ऽन्तिकम्

तत्र उद्यान अन्तरे तस्मिन् उपविष्टे विहंगमे

तं मां शशाङ्क कुल भूषण शक्तिवेगं जानीहि उपागतम् इमं खलु वत्स राज

उद्यान दीर्घिका मध्यात् उन्ममज्ज स संभ्रमः

मयि कन्याव्रतस्थायां जग्मुर् मन्दाकिनी तटम्

निर्गत्य राज भवनात् क्षणाद् एवम् अचिन्तयत्

भूयो अपि अवश्यम् दैवं मे तत्र उपायम् करिष्यति

यदि वा सतत न्यस्त पदा सर्वस्य मूर्धनि

मानुषः पुत्रि भर्ता ते भविता इति समादिशत्

यथा मत्स्य निगीर्णः प्राग् उत्स्थल द्वीपम् आप सः

मिथ्या चेद् वच्मि न मया दृष्टा सा नगरी यदि

ततस् तम् स जगाद एवम् देवदत्तं महाव्रती

विद्याधर अधिराज्यम् च तस्यां पुरि करिष्यति

श्रूयतां वच्मि ते किंचिद् इदं सुभग संप्रति

तात दृष्टा अमुना सत्यं नगरी सा महात्मना

प्रजहार च दृष्ट्वा एव तस्मिन् वीरे ऽभिधावति

तत् किमर्थं विषीदामि सत्त्व अधीनाः हि सिद्धयः

धातुः अद्भुत निर्माण पर्याप्तिम् इव रूपिणीम्

शक्तिदेवः स्मर स्वप्नम् हृष्टः तत् प्रत्यपद्यत

विद्युत्प्रभाम् अन् इच्छन्तीम् भार्या त्वे तद् तद् उक्तिभिः

रणित आभरणैः अङ्गैः विहित स्वागतैः इव

युष्मासु यो ऽत्र नरवाहनदत्त नामा भावी विभुः स तव तस्य नतिं विदध्याः

देवदत्त अभिधानः ऽभूद् द्यूत एक व्यसनी युवा

विश्रम्य स त्रियामां ताम् अन्येद्युस् तम् अभाषत

यत् दाव अनल तप्तस्य सुधा ह्रद निमज्जने

इति कुसुम शर आज्ञा स प्रगल्भम् च तस्यां त्वरितम् उदितवत्याम् अत्र चन्द्रप्रभायाम्

तथा इति उक्तवता तेन वेतालेन स तद् क्षणात्

गृध्रान् परिचय प्रीत्या कृत प्रत्युद्गमान् इव

एकदा च भगिन्यो मे स्नातुं तिस्रो ऽपि ताः समम्

हत अनेक जनः दर्पाद् इतो ऽभिमुखम् आगतः

वदामि गोप्यम् अपि एतत् वचनम् मे करोषि चेत्

ब्रह्मन् त्वद् इष्ट सिद्धि अर्थम् उपायः चिन्तितः मया

या तदनु बिन्दुरेखा राज सुता तत्र दानव आनीता

इति अवस्था उचितम् तस्य ततस् चिन्तयतः तदा

कथं तदा त्वम् अपि अब्धिम् उत्तीर्णो वर्ण्यताम् इति

इह आगच्छामि अहम् तूर्णं ततः परिणयस्व माम्

तद् दृष्ट्वा च स गत्वा एव दाश पुत्र्यै न्यवेदयत्

प्राप्तायां च चतुर्दश्यां सा तं चन्द्रप्रभा ब्रवीत्

अथा इदम् शृणु या च अहम् दाश जन्म यथा च मे

तद् एतस्य अपकारस्य कथम् अद्य प्रतिक्रियाम्

तत् श्रुत्वा सा अपि अवादीत् तं पतिं बिन्दुमती तदा

विद्युत्प्रभे गृहाण इमाम् पूजाम् इति अभिधायिना

कष्टं किम् अपि केन अपि मन्दभाग्यो ऽस्मि वञ्चितः

यस्या दृष्टः स शाप अन्तः सा च तां स्वां पुरीं गता

यावद् ध्यायति तावत् सा कृत आतिथ्या वर अङ्गना

तोयैर् जल स्थम् असिचन्न् आरब्ध जल केलयः

कथं सर्वं त्वया भुक्तम् इति च अत्र अस्य जल्पतः

स च चरण नताभिः ताभिः आवेदित अर्थः दुहितृभिः अखिलाभिः दिव्य वाच् प्रेरितः च

कर्तुं तातस्य विज्ञप्तिम् ऋषभ आख्यम् महा गिरिम्

देवं हरं पूजयितुं दिग्भ्यो विद्याधर उत्तमाः

ददर्श जन्म भूमौ च सद्यो वापी जले स्थितम्

अथा इह निवसन्तीं मां देवी स्वप्ने किल अम्बिका
तद् एहि तत्र गच्छावः प्रत्यासन्ना हि सा तिथिः

तत् श्रुत्वा सा अपि सु मुखी तम् एवं प्रत्यभाषत

स देवदत्तः तद् पार्श्वे तदा एव स्थितिम् अग्रहीत्

विधेर् विलासान् अब्धेः च तरङ्गान् को हि तर्कयेत्

ना अस्ति व्यसनिनां वत्स भुवि पर्याप्तये धनम्

विद्ध मात्रः प्रविश्य इह पञ्चताम् आगतः च सः

तिस्रो भगिन्यः कनकपुरीतः शापतः च्युताः

एकदा च विवेश एकम् स शून्यं देवतागृहम्

दृष्ट्वा एव च स वेतालः अपि अभ्यधावत् स तं युवा

तत्र तस्यां तिथौ सर्वे मिलन्ति प्रति वत्सरम्

एवं तया उक्तः स यदा कर्तुं तत् ना अशकत् द्विजः

भजन्ति आत्मंभरि त्वम् हि दुर्लभे ऽपि न साधवः

ताम् अपृच्छत् च कल्याणि का त्वं किं संभ्रमः च ते

विभ्रष्ट सिद्धिः निदधे न अधर्मः चिरम् ऋद्धये

व्योम श्यामल निस्त्रिंशे हार केयूर राजिते

आरूढः तत्र च अपश्यत् गुप्तान् त्रीन् रत्न मण्डपान्

इति सत्यव्रतस्य अस्य धीर सत्त्वस्य जल्पतः

विपाट्य उदरम् आकृष्य शीघ्रं गर्भं तम् आनय

अन्येद्युस् च श्मशान अन्ते गत्वा वट तरोः अधस्

सा अपि खिन्नम् उपायान्तं तं विलोक्य एवम् अब्रवीत्

जाता दाश कुले ऽमुष्मिन् का तु एतस्य अत्र निष्कृतिः

तत्र अपश्यत् च तं जालपादं प्रासाद वर्तिनम्

तद् आयाहि त्वम् अपि आशु खड्ग सिद्धि प्रभावतः

इति निज परम अर्थम् उक्तवत्या समम् अनया पुनर् एव बिन्दुमत्या

अत्रा आवर्ते गतानां हि न भवति आगमः पुनः

अस्मिन् द्वीपे द्वितीया अपि भार्या ते भविता अधुना

पलाय्य व्रणितः सो ऽपि वराहः प्राविशद् बिलम्

स पक्षी दर्शिताः चर्य पक्षपातो विधिर् यथा

मार्ग आगतम् स चण्डालं दृष्ट्वा ताम् अब्रवीत् प्रियाम्

वडवाग्नौ पतेद् एको द्वितीयः च उत्तरेत् ततः

इति अकाण्ड सुधा सार सदृशेन अस्य पक्षिणः

इति उक्त्वा रचित अञ्जलौ च वदति प्राप्त अभ्यनुज्ञे ततस् तस्मिन् उत्पतिते मृगाङ्क महसि द्यां शक्तिवेगे क्षणात्

त्वया च एकाकिना दुःखं न भाव्यं दिवस द्वयम्

एवम् उक्तवती तस्मिन् किम् एतद् इति विस्मिते

स विस्मयः शक्तिदेवो ययौ पितृ गृहम् निजम्

सो ऽयं समुद्रदत्तः स्यात् कथं च पतितो ऽम्बुधौ

परार्थ कल्पितेन अत्र विवेश वडवामुखम्

इति एवम् बिन्दुरेखायां वदन्त्यां पाप शङ्किते

अचिन्त्यम् आर्य पुत्र एतत् पापम् अत्र किम् उच्यते

शक्तिदेवः ततस् ऽवादीद् अहं सत्यं मृषा एव वा

स विद्याधर राज त्व दृप्तम् रत्न आसन स्थितम्

इतो ऽहं मोचयामि त्वां तत् कुरुष्व ईप्सितम् मम

स्कन्धे ऽधिरोप्य नभसा निन्ये वैद्याधरं पदम्

कदाचिद् जीवित उपायः भवेद् भव्य आकृतेः तव

क्षणाद् अपश्यत् स आवासम् उद्यान गहनम् महत्

तेन अवतीर्य एव ततस् तद् पार्श्वम् कौतुकाद् ययौ

चन्द्रप्रभा शक्तिदेवं तैः तैः भोगैः उपाचरत्

कथं च मानुष अ गम्याम् इमां प्राप्तो भवान् भुवम्

तत्र हि अस्मान् चतस्रः ऽपि भार्याः सम्प्राप्य च अधिकाः

निर्जीवितानि अपश्यत् पूर्वं त्रिषु मण्डपेषु दिव्यानि

तुमुलः च उदभूत् तस्मिन्न् आक्रन्दो राज मन्दिरे
विष्णुर् गत्य एव चरणौ न उदतिष्ठत् तदा विराट्

संनिवेशो मया प्रोक्तो यः कालः पञ्चविंशकः

मृदु त्वम् कठिन त्वम् च शैत्यम् उष्ण त्वम् एव च

ततस् तेन अनुविद्धेभ्यः युक्तेभ्यो ऽण्डम् अचेतनम्

परस्य दृश्यते धर्मो ह्य् अपरस्मिन् समन्वयात्

बुद्ध्या ब्रह्मा अपि हृदयं न उदतिष्ठत् तदा विराट्

काल कर्म गुण उपेतः जगत् आदिः उपाविशत्

एवं पर अभिध्यानेन कर्तृ त्वम् प्रकृतेः पुमान्

एतावान् एव संख्यातो ब्रह्मणः सगुणस्य ह

क्षुध् तृष्भ्याम् उदरं सिन्धुर् न उदतिष्ठत् तदा विराट्

तेजसो वृत्तयस् त्व् एताः शोषणं क्षुत् तृड् एव च

रेतस् तस्माद् आप आसन् निरभिद्यत वै गुदम्

क्षुध् पिपासे ततः स्यातां समुद्रस् त्व् एतयोर् अभूत्

शान्त घोर विमूढ त्वम् इति वा स्याद् अहंकृतेः

यद् आहुर् वासुदेव आख्यम् चित्तं तन् महत् आत्मकम्

एतद् अण्डं विशेष आख्यम् क्रम वृद्धैः दश उत्तरैः

भूतानां छिद्र दातृ त्वम् बहिर् अन्तरम् एव च

वायोर् गुण विशेषः ऽर्थो यस्य तत् स्पर्शनं विदुः

यदृच्छया एव उपगताम् अभ्यपद्यत लीलया

यद् आहुर् तत् ते हृदय ग्रन्थि भेदनम्

शारद इन्दीवर श्यामम् संराध्यं योगिभिः शनैः

तन्मात्र त्वम् च नभसो लक्षणं कवयो विदुः

वैकारिकस् तैजसश् च तामसश् च यतो भवः

तामसाच् च विकुर्वाणाद् भगवत् वीर्य चोदितात्

द्रव्य अवयव वैषम्यात् गन्ध एको विभिद्यते

पादौ च निरभिद्येतां गतिस् ताभ्यां ततो हरिः

प्राण इन्द्रिय आत्म धिष्ण्य त्वम् नभसो वृत्ति लक्षणम्

वह्निर् वाचा मुखं भेजे न उदतिष्ठत् तदा विराट्

गुणैर् विचित्राः सृजतीं सरूपाः प्रकृतिं प्रजाः

दैवात् क्षुभित धर्मिन्याम् स्वस्यां योनौ परः पुमान्

एतच् चतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदुः

वाक् करौ चरणौ मेढ्रं पायुर् दशम उच्यते

अहंकार विमूढस्य कर्तुः प्रकृतिम्

तन्मात्राणि च तावन्ति गन्ध आदीनि मतानि मे

भोक्तृत्वे सुख दुःखानाम् पुरुषं प्रकृतेः परम्

संशयो ऽथ विपर्यासो निश्चयः स्मृतिर् एव च

भक्त्या विरक्त्या ज्ञानेन विविच्य आत्मनि चिन्तयेत्

रुद्रो ऽभिमत्या हृदयं न उदतिष्ठत् तदा विराट्

महाभूतानि पञ्च एव भूर् आपो ऽग्निर् मरुन् नभः

भवत्य् अ कर्तुः ईशस्य साक्षिणो निर्वृत आत्मनः

शब्द मात्रम् अभूत् तस्मान् नभः श्रोत्रं तु शब्द गम्

विश्वम् आत्म गतम् व्यञ्जन् कूट स्थः जगत् अङ्कुरः

स्वाप इत्य् उच्यते बुद्धेर् लक्षणं वृत्तितः पृथक्

यत्र लोक वितानः ऽयं रूपं भगवतो हरेः

अहंकारस् ततो रुद्रश् चित्तं चैत्यस् ततो ऽभवत्

समुत्थितं ततस् तेजश् चक्षू रूप उपलम्भनम्

रूप मात्रात् विकुर्वाणात् तेजसो दैव चोदितात्

यद् विदुर् ह्य् अनिरुद्ध आख्यम् हृषीकाणाम् अधीश्वरम्

आधत्त वीर्यं सा असूत महत् तत्त्वम् हिरण्मयम्

भूमेर् गुण विशेषः ऽर्थो यस्य स घ्राण उच्यते

स एष प्रकृतिं सूक्ष्मां दैवीं गुण मयाम् विभुः

तम् आविश्य महादेवो बहुधा निर्बिभेद खम्

तम् अस्मिन् प्रत्यगात्मानं धिया योग प्रवृत्तया

यत् संकल्प विकल्पाभ्याम् वर्तते काम सम्भवः

द्रव्य आकृति त्वम् गुणता व्यक्ति संस्था त्वम् एव च

कषायो मधुरस् तिक्तः कट्व् अम्ल इति न एकधा

ताप अपनोदः भूयस्त्वम् अम्भसो वृत्तयस् त्व् इमाः

घ्राणाद् वायुर् अभिद्येताम् अक्षिणी चक्षुर् एतयोः

कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैर् आत्मनि मन्यते

तत ओषधयश् च आसन् शिश्नं निर्बिभिदे ततः

महत् तत्त्वात् विकुर्वाणाद् भगवत् वीर्य सम्भवात्

प्रत्यग्धामा स्वयम् ज्योतीः विश्वं येन समन्वितम्

इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं त्वग् दृग् रसन नासिकाः

श्रोत्रेण कर्णौ च दिशो न उदतिष्ठत् तदा विराट्

यद् विदित्वा पुरुषः प्राकृतैर् गुणैः

संकर्षण आख्यम् पुरुषं भूत इन्द्रिय मनस् मयम्

अक्षिणी चक्षुषा आदित्यः न उदतिष्ठत् तदा विराट्

अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वानां लक्षणं पृथक्

तेजस् गुण विशेषः ऽर्थो यस्य तच् चक्षुर् उच्यते
पञ्चभिः पञ्चभिर् ब्रह्म चतुर्भिर् दशभिस् तथा

श्री भगवन्त् उवाच

मनसश् च इन्द्रियाणाम् च भूतानां महताम् अपि

त्वचं रोमभिर् ओषध्यो न उदतिष्ठत् तदा विराट्

नाड्यो ऽस्य निरभिद्यन्त ताभ्यो लोहितम् आभृतम्

नद्यस् ततः समभवन्न् उदरं निरभिद्यत

हिरण्मयाद् अण्ड कोशात् उत्थाय सलिले शयात्

श्री भगवन्त् उवाच

वैकारिकाद् विकुर्वाणान् मनः तत्त्वम् अजायत

द्रव्य स्फुरण विज्ञानम् इन्द्रियाणाम् अनुग्रहः

प्रधानं प्रकृतिं प्राहुर् अविशेषं विशेष वत्

यत् तत् त्रिगुणम् अव्यक्तं नित्यं सदसत् आत्मकम्

स्व तेजसा अपिबत् तीव्रम् आत्म प्रस्वापनम् तमः

हस्तौ च निरभिद्येतां बलं ताभ्यां ततः स्वराट्

निरभिद्यत अस्य प्रथमं मुखं वाणी ततो ऽभवत्

यथा प्रसुप्तं पुरुषं प्राण इन्द्रिय मनस् ध्यः

एते ह्य् अभ्युत्थिता देवा न एव अस्य उत्थापने ऽशकन्

उत्थितं पुरुषो यस्माद् उदतिष्ठद् असौ विराट्

कार्य कारण कर्तृ त्वे कारणं प्रकृतिं विदुः

प्राणस्य हि क्रियाशक्तिर् बुद्धेर् विज्ञान शक्ति ता

नभस् गुण विशेषः ऽर्थो यस्य तच् छ्रोत्रम् उच्यते

तस्मात् सूर्यो न्यभिद्येतां कर्णौ श्रोत्रं ततो दिशः

देवहूतिर् उवाच

चालनं व्यूहनं प्राप्तिर् नेतृ त्वम् द्रव्य शब्दयोः

वायोश् च स्पर्श तन्मात्रात् रूपं दैव ईरितात् अभूत्

चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्त्या लक्षण रूपया

यत् तत् सत्त्व गुणम् स्वच्छं शान्तं भगवतः पदम्

ज्ञानं निःश्रेयस अर्थाय पुरुषस्य आत्म दर्शनम्

गुदाद् अपानो ऽपानाच् च मृत्युर् लोक भयंकरः

अन्तः पुरुष रूपेण काल रूपेण यो बहिः

गन्ध मात्रम् अभूत् तस्मात् पृथ्वी घ्राणस् तु गन्ध गः

अनादिर् आत्मा पुरुषो निर्गुणः प्रकृतेः परः

मनसश् चन्द्रमा जातो बुद्धिर् बुद्धेर् गिरां पतिः

सहस्रशिरसं साक्षाद् यम् अनन्तं प्रचक्षते

तद् अस्य संसृतिर् बन्धः पारतन्त्र्यं च तत् कृतम्

घ्राणेन नासिके वायुर् न उदतिष्ठत् तदा विराट्

निर्बिभेद विराजस् त्वच् रोम श्मश्रु आदयः ततः

ब्रूहि कारणयोर् अस्य सदसच् च यद् आत्मकम्

विराट् तदा एव पुरुषः सलिलाद् उदतिष्ठत

तैजसानि इन्द्रियाणि एव क्रिया ज्ञान विभागशः

द्योतनं पचनं पानम् अदनं हिम मर्दनम्

स्पर्शो ऽभवत् ततो वायुस् त्वक् स्पर्शस्य च संग्रहः

रस मात्रात् विकुर्वाणाद् अम्भसो दैव चोदितात्

चेष्टा यतः स भगवान् काल इत्य् उपलक्षितः
पञ्चत्वं निधनं नाशो दीर्घनिद्रा निमीलनम्

तृष्णा क्षयः स्थायिनो ऽमी रसानां कारणं क्रमात्

निद्रा प्रमीला शयनं संवेश स्वाप संलयाः

भारती सात्त्वती कैशिकी आरभट्यौ च वृत्तयः

रेवन्तः तु अर्करेतोजः प्लवगो हयवाहनः

परिशिष्ट पद्धति आदीन् पथिना अनेन समुन्नयेत्

आम्रेडितं द्विस् त्रिस् उक्तम् अबद्धम् तु निरर्थकम्

मधुदीप मारौ मधुसारथिः स्मरो विषमायुधो दर्पक काम हृच्छयाः

भृङ्गी भृङ्गिरिटिर् भृङ्गिरीटिर् नाडी अस्थि विग्रहः

औत्सुक्यं रणरणक उत्कण्ठे आयल्लक अरती

स्यात् कालः समयो दिष्ट अनेहसौ सर्वभूषकः

दैन्यं कार्पण्यं श्रमः तु क्लमः क्लेशः परिश्रमः

आक्रोश अभीषङ्ग आक्षेपाः शापः स क्षारणा रते

अथ क्लिष्टं संकुलं च परस्पर पराहतम्

व्यायोगः समवाकारो इति

जीमूत पर्जन्य बलाहकाः घनो धाराधरो जलात्

नटः स्त्री वेष धारकः

मृडो ऽट्टहासी घनवाहनो अहिः बुध्नः विरूपाक्ष विषान्तकौ च

ऋच् यजुस् साम वेदाः स्युः अथर्वा तु तद् उद्धृतिः

बोधिसत्त्वो महाबोधिः आर्यः शास्ता तथागतः

स्यात् अवर्णः उपक्रोशो वादो निः परि अपात् परः

तिर्यञ्च् दिशाम् तु पतय इन्द्र अग्नि यम नैरृताः

नन्दी तु पाठको नान्द्याः पार्श्व स्थः पारिपार्श्विकः

परुषं निष्ठुरं रूक्षं विक्रुष्टम् अथ घोषणा

स्युः दृष्टिवाद भेदाः पूर्वाणि चतुर्दश अपि पूर्वगते

पञ्चदश अहोरात्रः स्यात् पक्षः स बहुलो ऽसितः

उपासक अन्तकृत् अनुत्तर उपपातकात् दशाः

प्रथमे अर त्रये मर्त्याः त्रि द्वि एक पल्य जीविताः

कालो द्विविधो अवसर्पिणी उत्सर्पिणी विभेदात्

रजनी वसतिः श्यामा वासतेयी तमस्विनी

जाड्यं मौर्ख्यं विषादो ऽवसादः सादो विषण्ण ता

नारदस्य तु महती गणानां तु प्रभावती

ऐरावणो अभ्रमातङ्गः चतुर्दन्तः ऽर्कसोदरः

अलका वस्वोकसारा सुतो ऽस्य नलकूवरः

चन्द्रातपः कौमुदी च ज्योत्स्ना बिम्बं तु मण्डलम्

विष्णुः जिष्णु जनार्दनौ हरि हृषीकेश अच्युताः केशवो दाशार्हः पुरुषोत्तमो अब्धिशयन उपेन्द्रौ अज इन्द्रानुजौ

इतिहासः पुरावृत्तं प्रबह्लिका प्रहेलिका

मरको मारिः त्रयस्त्रिंशत् अमी स्युः व्यभिचारिणः

निशुम्भ शुम्भ महिषमर्दिनी भूतनायिका

_ कोपः प्रतिघो रोषो रुट् च उत्साहः प्रगल्भ ता

पादा भट्टारको देवः प्रयोज्याः पूज्य नाम्नः

प्रस्तावः तु प्रकरणं निरुक्तं पद भञ्जनम्

उषा दोषा इन्दुकान्ता अथ तमिस्रा दर्शयामिनी

लोपामुद्रा तु तद् भार्या कौषीतकी वरप्रदा

शिक्षा कल्पो व्याकरणं छन्दो ज्योतिस् निरुक्तयः

विभावा अनुभावाः च व्यभिचारिण एव च

संवर्तः परिवर्तः च समसुप्तिः जिहानकः

रेवती तु पौष्णं दाक्षायण्यः सर्वाः शशिप्रियाः

ज्येष्ठः तु शुक्रो अथ आषाढः शुचिः स्यात् श्रावणः नभाः

पशुप्रमथ भूत उमापतिः पिङ्गजट ईक्षणः

उच्चन्द्रः तु अपररात्रः तमिस्रम् तिमिरं तमः

जनश्रुतिः किंवदन्ती वार्त्ता ऐतिह्यम् पुरातनी

घनोपलः तु करकः काष्ठा आशा

दिन अवसानम् उत्सूरः विकाल सबली अपि

सा तु उत्तरा अर्यमदेवा हस्तः सवितृ दैवतः

नासिक्यौ अर्कजौ दस्रौ नासत्यौ अब्धिजौ यमौ

पञ्चदश्यौ यज्ञकालौ पक्षान्तौ पर्वणी अपि

नटनं नृत्यं नृत्तं च लास्यं नाट्यं च ताण्डवम्

भावो विद्वाः युवराजः कुमारो भर्तृदारकः

इल्वलाः तु मृगशिरस् शिर स्थाः पञ्च तारकाः

उत्पाद पूर्वम् अग्रायणीयम् अथ वीर्यतः प्रवादं स्यात्

अथ दुःषमा एकविंशतिः अब्द सहस्राणि तावती तु स्यात्

स्थायि सात्त्विक संचारि प्रभेदैः स्यात् रतिः पुनः

निकाय भेदात् एवम् स्युः देवाः किल चतुर्विधाः

पूर्वदेवाः शुक्रशिष्या विद्यादेव्यः तु षोडश

रति आदेः स्थायिनो लोके तानि चेद् नाट्य काव्ययोः

गुणो जिगीषा उत्साहवान् त्रासः तु आकस्मिकम् भयम्

हरिदेवः श्रविष्ठा तु धनिष्ठा वसुदेवता

शोकः शुच् शोचनम् खेदः क्रोधो मन्युः क्रुधा रुषा

ज्यौत्स्नी तु पूर्णिमा रात्रिः गणरात्रः निशा गणः

असुरा नागाः तडितः सुपर्णका वह्नयो ऽनिलाः स्तनिताः
मातलिः सारथिः देवनन्दी द्वार् स्थः गजः पुनः

चटु चाटु प्रियप्रायं प्रियसत्यं तु सूनृतम्

पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकः च दिग्गजाः

रोमाञ्चः कण्टको रोमविकारो रोमहर्षणम्

प्रद्युम्नः श्रीनन्दनः च कंदर्पः पुष्पकेतनः

त्रियामा यामिनी भौती तमी तमा विभावरी

मूले वंशशलाका स्यात् कलिका कूणिका अपि च

कमनः कविः सात्त्विक वेदगर्भौ स्थविरः शतानन्द पितामहौ कः

सा धारिका च घटिका मुहूर्तः तद् द्वयेन च

श्रुतदेवी वचनं तु व्याहारो भाषितं वचः

पाद दीधिति कर द्युति द्युतः रुच् विरोक किरण त्विषि त्विषः

सूत्रं सूचन कृत् भाष्यम् सूत्र उक्त अर्थ प्रपञ्चकम्

श्रावणिको ऽथ नभस्यः प्रोष्ठ भाद्र परः पदः

सत्यं सम्यक् समीचीनम् ऋतम् तथ्यं यथातथम्

हेमन्तः प्रशलो रौद्रो ऽथ शैष शिशिरौ समौ

भवानी कृष्ण मैनाकस्वस्री मेना अद्रिजा ईश्वरा

विशाखः शक्तिभृत् क्रौञ्च तारकारिः शर अग्निभूः

पूर्व उत्तरा भाद्रपदा दृश्यः प्रोष्ठपदाः च ताः

संतानः च धनुः देवायुधम् तत् ऋजु रोहितम्

धाता विधाता विधि वेधसौ ध्रुवः पुराणगो हंसग विश्वरेतसौ

वर्षाः तपात्ययः प्रावृष् मेघ काल आगमौ क्षरी

रोचिस् उस्र रुचि शोचिस् अंशु गः ज्योतिस् अर्चिस् उपधृति अभीशवः

दैवे युग सहस्रे द्वे ब्राह्मं कल्पौ तु तौ नृणाम्

चतुस्त्रिंशज्जातकज्ञो दशपारमिताधरः

सोमसिन्धुः जगन्नाथः गोवर्धनधरो ऽपि च

वचसा वाचिको अङ्गेन आङ्गिकः सत्त्वेन सात्त्विकः

सा एका सहस्रैः वर्षाणाम् द्विचत्वारिंशत्या ऊनिता

वैरोट्या छुप्ता मानसी महामानसिका इति ताः

शिवस्य वीणा नालम्बी सरस्वत्याः तु कच्छपी

अङ्गीकारो ऽभ्युपगमः संगरः

उदधि द्वीप दिशः दश भवन अधीशाः कुमार अन्ताः

विमानं पुष्पकं चैत्ररथं वनं पुरी प्रभा

गज पूष पुर अनङ्ग काल अन्धक मख _

वाच् ब्राह्मी भारती गौर् गीः वाणी भाषा सरस्वती

विप्रलापो विरुद्ध उक्तिः अपलापः तु निह्नवः

पञ्चमे तु वर्ष शत आयुषः सप्त कर उच्छ्रयाः

वाद्यं वादित्रम् आतोद्यम् तूर्यं तूरं स्मरध्वजः

ऐरावतो हस्तिमल्लः श्वेतगजो ऽभ्रमुप्रियः

द्रुहिणो विरिञ्चिः द्रुघणः विरिञ्चः परमेष्ठी अजः ऽष्टश्रवणः स्वयंभूः

प्रहासी प्रीतिदः च अथ षिङ्गः पल्लवको विटः

एवं द्वादशभिः अरैः विवर्तते काल चक्रम् इदम्

शैलूषो भरतः सर्वकेशी भरतपुत्रकः

व्याधामः कुलिशो अस्य अर्चिः अति भी स्फूर्जथुः ध्वनिः

शिशुपालः च अस्य वध्या वैनतेयः तु वाहनम्

द्वादशाक्षो दशबलः त्रिकायः श्रीघन अद्वयौ

स्वर् _ ऽप्सरसः स्वर्वेश्या उर्वशी मुखाः

द्रुतं विलम्बितं मध्यम् ओघः तत्त्वम् घनं क्रमात्

स्यात् यशःपटहः ढक्का भेरी दुन्दुभिः आनकः

यक्षः पुण्यजनो राजा गुह्यको वटवासी अपि

पुष्पाणि अस्य इषु चाप अस्त्राणि अरी शम्बर शूर्पकौ

मधुधेनुक चाणूर पूतना यमलार्जुनाः

ब्राह्मी आद्याः मातरः सप्त प्रमथाः पार्षदा गणाः

पूर्व कोटि आयुषः पञ्च धनुस् शत समुच्छ्रयाः

रागः अनुरागः अनुरतिः हासः तु हसनं हसः

बृहस्पतिः सुराचार्यो जीवः चित्रशिखण्डिजः

सायं संध्या तु _ त्रिसंध्यम् तु उपवैणवम्

इति एकादश स उपाङ्गानि अङ्गानि द्वादश पुनः

सर्गः च प्रतिसर्गः च वंशो मन्वन्तराणि च

तत्र एकान्त सुषमा अरः चतस्रः कोटि कोटयः

आषाढाभूर् नवार्चीः च बुधः सौम्यः प्रहर्षुलः

रोहिणी प्रज्ञप्ती वज्रशृङ्खला कुलिशाङ्कुशा

दुर्गा चण्डी सिंहयाना मृडानी कात्यायन्यौ दक्षजा आर्या कुमारी

स पर्व संधिः प्रतिपद् पञ्चदश्योः यत् अन्तरम्

अङ्गहारो ऽङ्गविक्षेपो व्यञ्जको ऽभिनयः समौ

कपर्दो ऽस्य जटा जूटः खट्वाङ्गः तु सुखंसुणः

आदित्यौ च पुष्पः तिष्यः सिध्यः च गुरुदैवतः

यः स निन्दः उपालम्भः तत्र स्यात् परिभाषणम्

जनप्रवादः कौलीनं विगानं वचनीयता

धात्रीपुत्रो रङ्गाजायाजीवो रङ्गावतारकः

व्यवहारो विवादः स्यात् शपथः शपनं शपः

अष्टादश माठर आद्याः सवितुः परिपार्श्वकाः

वसुदेवो भूकश्यपो दुन्दुः आनकदुन्दुभिः
मण्डलेन तु यत् नृत्यम् स्त्रीणां हल्लीसकं तु तत्

सूर्यो ऽर्कः किरणो भगो ग्रहपुषः पूषा पतङ्गः खगो मार्ताण्डो यमुना कृतान्त जनकः प्रद्योतनः तापनः

अति हासः तु अनुस्यूते ऽपहासो अकारणात् कृते

यदुनाथो गदा शार्ङ्ग चक्र श्रीवत्स शङ्खभृत्

वृक्षः कल्पः पारिजातो मन्दारो हरिचन्दनः

शतकोटिः पविः शम्बो दम्भोलिः भिदुरम् भिदुः

मृत्युंजयः पञ्चमुखो ऽष्टमूर्तिः श्मशानवेश्मा गिरिशो गिरीशः

कीनाश मृत्यू समवर्ति कालौ शीर्ण अङ्गि हरि अन्तक धर्मराजाः

विरुद्ध शंसनम् गालिर् आशी मङ्गलशंसनम्

नीचा चेटी सखी हूतौ क्रमात्

सती शिवा महादेवी शर्वाणी सर्वमङ्गला

वित्तं रिक्थं स्वापतेयं राः सारं विभवो वसु

शरद् घनात्ययः ऽयनं शिशिर आद्यैः त्रिभिः त्रिभिः

आज्ञा शिष्टिर् देशो नियोग शासने

त्रि द्वि एक गव्यूति उच्छ्रयाः त्रि द्वि एक दिन भोजनाः

मृदङ्गो मुरजः इति त्रिधा

कंसः केशि मुरौ शाल्व मैन्द द्विविद राहवः

नभ्राज् तडित्वन्त् मुदिरः घनाघनो ऽभ्रं धूमयोनि स्तनयित्नु मेघाः

स चतुर्विध आहार्यो रचितो भूषण आदिना

हिरण्यकशिपुः वाणः कालियो नरको बलिः

शुक्रो मघाभवः काव्य उशना भार्गवः कविः

_ वालिनी च अथ भरणी यमदेवता

रात्रिंचरो रात्रिचरः पलादः कीनाश रक्षस् निकषात्मजाः च

वेदान्तः स्यात् उपनिषद् ओंकार प्रणवौ समौ

षाण्मातुरो ब्रह्मचारी गङ्गा उमा कृत्तिकासुतः

स उत्प्रासे तु आच्छुरितकम् हसनं स्फुरत् ओष्ठके

द्वादशाक्षो महातेजाः कुमारः षण्मुखो गुहः

भीषणं भैरवं घोरं दारुणं च भय आवहम्

कार्तिकिको बाहुल ऊर्जौ द्वौ द्वौ मार्ग आदिकौ ऋतुः

स विशेषणम् आख्यातम् वाक्यं पदम्

निशा निशीथिनी रात्रिः शर्वरी क्षणदा क्षपा

जुगुप्सा तु घृणा अथ स्यात् विस्मयः चित्रम् अद्भुतम्

बुद्धः तु सुगतो धर्मधातुः त्रिकालवित् जिनः

स्थानं नाट्यस्य रङ्गः स्यात् पूर्वरङ्गः उपक्रमः

ज्ञः पञ्चार्चिः श्रविष्ठाभूः श्यामाङ्गो रोहिणीसुतः

शंभुः शतधृतिः स्रष्टा सुरज्येष्ठो विरिञ्चनः

गीर्वाणा मरुतो ऽस्वप्ना विबुधा दानवारयः

वंश आदिकम् तु शुषिरम् आनद्धम् मुरज आदिकम्

गोत्र संज्ञा नामधेय आख्या आह्वा अभिख्याः च नाम च

ग्रह अब्जिनी गो दिव् पतिः विकर्तनः हरिः शुचि इनौ गगन अह ज अध्वगौ

पूर्वाषाढा तु स उत्तरा स्यात् वैश्वी श्रवणः पुनः

शुक्र सहस्रार आनत प्राणतजाः आरण अच्युतजाः

अजन्यमीतिः उत्पातः वह्नि उत्पातः उपाहितः

बलदेवो बलभद्रो नीलवस्त्रो ऽच्युताग्रजः

प्रग्रहः शुचि मरीचि दीप्तयः धाम केतु घृणि रश्मि पृश्नयः

प्राञ्च् प्राचीनम् च समे प्रत्यक् स्यात् प्रतीचीनम्

षण्ढः कपर्दी ईश्वरः ऊर्ध्वलिङ्ग एक त्रिदृश् भालदृश् _

गर्हणा धिक्क्रिया निन्दा कुत्सा आक्षेपः जुगुप्सनम्

त्रयीतनुः जगच्चक्षुस् तपनः ऽरुणसारथिः

हरिप्रिया पद्मवासा क्षीरोदतनया अपि च

केतनं मीन मकरौ बाणाः पञ्च रतिः प्रिया

अगस्त्यो ऽगस्तिः पीताब्धिर् _ घटोद्भवः

सम्बोधनम् आमन्त्रणम् आह्वानम् तु अभिमन्त्रणम्

अशुभा वाच् शुभा कल्या चर्चरी चर्भटी समे

माघः तपाः फाल्गुनः तु फाल्गुनिकः तपस्य वत्

मरीचि प्रमुखाः सप्तर्षयः चित्रशिखण्डिनः

कल्पद्रु फल संतुष्टाः चतुर्थे तु अरके नराः

हिरण्यगर्भो लोकेशो नाभिपद्म आत्मभूः अपि

भयंकरं प्रतिभयं भीमं भीष्मं भयानकम्

तथा राहुलसूः सर्वार्थसिद्धो गौतम अन्वयः

मन्दः क्रोडो नीलवासाः स्वर्भाणुः तु विधुंतुदः

मनस् शृङ्गार संकल्प आत्मानः योनिः सुहृद् मधुः

अपरा अथ उत्तरा उदीची _ च उपदिशम् प्रदिक्

सुरर्षभः तपस्तक्षः जिष्णुः वर शतक्रतुः

समन्तभद्रः संगुप्तो दयाकूर्चो विनायकः

मृतिः संस्था मृत्यु कालौ पर लोक गमः ऽत्ययः

वैजयन्तौ तु प्रासाद ध्वजौ पुरी अमरावती

विपश्यी शिखी विश्वभूः ककुच्छन्दः च काञ्चनः

पश्च आनुपूर्वया विज्ञेया अरेषु किल षट्सु अपि

शङ्का निष्ठा उत्प्रेक्षणम् स्यात् चापलम् तु अनवस्थितिः
व्योम् अन्तरिक्षम् गगनं घनाश्रयो विहाय आकाशम् अनन्त पुष्करे

विश्वकर्मा पुनर् त्वष्टा विश्वकृत् देववर्धकिः

अभिनेय प्रकाराः स्युः भाषाः षष् संस्कृत आदिकाः

धृतिः संतोषः स्वास्थ्यं स्यात् आध्यानम् स्मरणं स्मृतिः

श्रीवत्सो देवकीसूनुर् गोपेन्द्रो विष्टरश्रवाः

हेरम्बो गण विघ्नेशः पर्शुपाणिः विनायकः

मुसलं तु अस्य सौनन्दं हलं संवर्तक आह्वयम्

पञ्चज्ञानः षडभिज्ञो दशार्हो दशभूमिगः

कण्ठेकालः शंकरो नीलकण्ठः श्रीकण्ठ उग्रौ धूर्जटिः भीम भर्गौ

राधा अनुराधा तु मैत्री ज्येष्ठा ऐन्द्री मूल आस्रपः

प्रजापतिः ब्रह्म चतुर्मुखौ भवान्तकृत् जगत्कर्तृ सरोरुहासनौ

व्यक्तः स तैः विभाव आद्यैः स्थायी भावो भवेत् रसः

पौलस्त्य वैश्रवण रत्नकराः कुबेर यक्षौ नृधर्म धनदौ नरवाहनः च

पटहो ऽथ शारिका स्यात् कोणः वीणा आदि वादनम्

माया शुद्धोदन सुतः देवदत्ता प्रजः च सः

काश्यपः च सप्तमः तु शाक्यसिंहो ऽर्कबान्धवः

इन्द्रो हरिः दुश्च्यवनः ऽच्युताग्रजो वज्री विडौजा मघवा पुरंदरः

अमावास्या अमावासी च सा नष्ट इन्दुः कुहुः कुहूः

वीणा पुनर् घोषवती विपञ्ची कण्ठकूणिका

प्राचीनबर्हिः पुरुहूत वासवौ संक्रन्दन आखण्डल मेघवाहनाः

राद्ध सिद्ध कुतेभ्यः ऽन्ते आप्त उक्तिः समय आगमौ

रामो हली मुसलि सात्वत कामपालाः संकर्षणः प्रियमधुः बल रौहिणेयौ

नटः कृशाश्वी शैलाली चारणः तु कुशीलवः

आलस्यं तन्द्रा कौसीद्यं हर्षः चित्त प्रसन्न ता

मोहो मौढ्यं चिन्ता ध्यानम् अमर्षः क्रोध सम्भवः

सुता जयन्ती तवीषी ताविषी उच्चैःश्रवाः हयः

तेषां यानं विमानो ऽन्धः पीयूषम् अमृतम् सुधा

आचाराङ्गं सूत्र कृतम् स्थानाङ्गं समवाय _

प्रयास आयास व्यायामाः उन्मादः चित्त विप्लवः

वरुणो वायु कुबेरौ ईशानः च यथाक्रमम्

वैमानिकाः पुनः कल्पभवा द्वादश ते तु अमी

यथास्थितं च सद्भूते ऽलीके तु वितथ अनृते

स्युः पिशाचा भूता यक्षा राक्षसाः किंनरा अपि

व्रीडा लज्जा मन्दाक्षं ह्रीः त्रपा सा अपत्रपा अन्यतस्

दासौ चण्ड महाचण्डौ चित्रगुप्तः च लेखकः

उत्तरं तु प्रतिवचः प्रश्नः पृच्छा अनुयोजनम्

पूर्वा प्राची दक्षिणा अपाची प्रतीची तु पश्चिमा

पृष्ठमांसादनं तत् यत् परोक्षे दोष कीर्तनम्

अस्रम् अस्रु प्रलयः तु अचेष्टत इति अष्ट सात्त्विकाः

असुरा दिति दनुजाः पातालौकस् सुरारयः

परिकर्म सूत्र पूर्व अनुयोग पर्व गत चूलिकाः पञ्च

हरिदश्वो जगत्कर्मसाक्षी भास्वन्त् विभावसुः

चन्द्रमाः कुमुदबान्धवो तिथिप्रणीः

आग्रहायणिकः च अथ पौषः तैषः सहस्य वत्

अववादो अपि अथ आहूय प्रेषणं प्रतिशासनम्

चक्रेश्वरी नरदत्ता काली अथ असौ महा परा

सुप्रलापः सुवचनं संदेश वाच् तु वाचिकम्

प्रबोधः तु विनिद्र त्वम् ग्लानिः तु बल दीन ता

राशीणाम् उदयः लग्नं मेष प्रभृतयः तु ते

धिष्ण्यम् ऋक्षम् अथ अश्विनी अश्वकिनी दस्रदेवता

एकान्त दुःषमा अपि हि एतद् संख्याः परे ऽपि विपरीताः

द्विषः पाको ऽद्रयो वृत्रः पुलोमा नमुचिः बलः

आह्निकम् अधिकरणम् तु एक न्याय उपपादनम्

श्लोकः कीर्तिः यशः ऽभिख्या समाज्ञा रुशती पुनः

जम्भः प्रिया शची इन्द्राणी पौलोमी जयवाहिनी

यत्र कामावसायि त्वम् प्राप्तिः ऐश्वर्यम् अष्टधा

कर्णमोटी महागन्धा भैरवी च कपालिनी

दर्पात् सा अहोपुरुषिका स्यात् अहंपूर्वका पुनः

आपृच्छा आलापः संभाषो ऽनुलापः स्यात् मुहुर्वचः

आयतिः तु उत्तरः काल उदर्कः तद् भवम् फलम्

पक्षो मासो वत्सरादिः मार्गशीर्षः सहः सहाः

शुश्रूषा श्रवणं च एव ग्रहणं धारणं तथा

स वर्षं हायनो ऽब्दं समाः शरत्

दण्डः पुनः प्रवालः स्यात् ककुभः तु प्रसेवकः

कला हीने तु अनुमतिः मार्गशीर्षी आग्रहायणी

सुत्राम वास्तोष्पति दल्मि शक्राः वृषा शुनासीर सहस्रनेत्रौ

कल्पातीता नव ग्रैवेयकाः पञ्च तु अनुत्तराः

जल यादःपति पाशि मेघनादाः जलकान्तारः स्यात् परंजनः च

चामुण्डा चर्चिका चर्ममुण्डा मार्जारकर्णिका