tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
कदाचित् तत्र लीला अर्थम् देवकी नन्द वर्धनः

दृष्ट्वा कैलास शिखरे कृष्णं द्वारवतीं गतः

उवाच मां महादेवः प्रीतः प्रीतेन चेतसा

जजाप जाप्यं विधिवत् प्रेक्षमाणो दिवाकरम्

येन सूक्ष्मम् अचिन्त्यम् तत् पश्यन्ति ज्ञान चक्षुषः

तर्पयामास देवेशो देवान् मुनि गणान् पितॄन्

सिद्धा यक्षाः च गन्धर्वाः तत्र तत्र जगत् मयम्

प्रह्व अञ्जलि पुट उपेतौ शंभुं तुष्टुवतुः परम्

अथ उवाच महादेवः प्रीतो ऽहं सुर सत्तमौ

पताकाभिः विशालाभिः ध्वजैः रत्न परिष्कृतैः

भवता कथितं सर्वं तथ्यम् एव न संशयः

अहं च भवतो वक्त्रात् कल्प आदौ घोर रूपधृक्

आत्मजैः अभितस् मुख्यैः स्त्री सहस्रैः च संवृतः

भार अवतरण अर्थाय जातो वृष्णि कुले प्रभुः

ततो ऽहम् ईशानं पूजयामि आत्मना एव तु

युवां प्रसूतौ गात्रेभ्यो मम पूर्वं सनातनौ

समाप्य नियमं सर्वं नियन्ता असौ नृणां स्वयम्

एतस्मिन् अन्तरे दूरात् पश्यामि हि अमित प्रभम्

चतुर् वक्त्रम् महा योगम् पुरुषं काञ्चन प्रभम्

बभूवुः विह्वलाः भीता गोविन्द विरहे जनाः

ततः सुपर्णो बलवान् पूर्वम् एव विसर्जितः

नमो वेद रहस्याय नीलकण्ठाय वै नमः

नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्ग मूर्तये

अगायन् मधुरं गानं स्त्रियो यौवन शालिनः

प्रबोध अर्थम् ब्रह्मणो मे प्रादुर्भूतः स्वयं शिवः

सर्ग रक्षा लय गुणैः निर्गुणः ऽपि निरञ्जनः

किं तत् लिङ्गम् सुरश्रेष्ठ लिङ्गे सम्पूज्यते च कः

पुरा च एकार्णवे घोरे नष्टे स्थावर जङ्गमे

ततः प्रभृति लोकेषु लिङ्ग अर्चा सु प्रतिष्ठिता

तासां स भगवान् कृष्णः कामान् कमल लोचनः

ब्रह्मणे वामदेवाय त्रिनेत्राय महीयसे

अथ एतत् सर्वम् अखिलम् दृष्ट्वा कर्म महा मुनिः

वेदान्त सार रूपाय काल रूपाय धीमते

रराम भगवान् स उमः केशवेन महेश्वरः

प्रणम्य शिरसा कृष्णम् अनुज्ञातः महा मुनिः

नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्ग मूर्तये

प्रलय स्थिति सर्गाणाम् कर्ता त्वं धरणी पते

एवं वै सु चिरम् कालं देवदेव पुरे हरिः

ततः प्रहृष्ट मनसौ प्रणिपत्य महेश्वरम्

अयं मे दक्षिणे पार्श्वे ब्रह्मा लोकपितामहः

तस्मात् कालात् समारभ्य ब्रह्मा च अहम् सदा एव हि

यो ऽहं तत् लिङ्गम् इति आहुः वेद वाद विदः जनाः

प्रोचुः नारायणः नाथः कुत्र आस्ते भगवान् हरिः

ततः स भगवान् कृष्णो मार्कण्डेयं समागतम्

अनादि मल संसार रोग वैद्याय शंभवे

तम् अब्रवीत् महा बाहुः कृष्णो ब्रह्म विदाम् वरः

दृष्ट्वा ननृतुः ईशानम् स्थिताः प्रासाद मूर्धसु

एतद् बुध्यन्ति योग ज्ञाः न देवा न च दानवाः

आसीद् एकार्णवं घोरम् अविभागम् तमस् मयम्

दृष्ट्वा चकमिरे कृष्णं स्रस्त वस्त्र विभूषणाः

ततः स भगवन्त् ईशः प्रहसन् परमेश्वरः

एवम् उक्त्वा महादेवो ब्रह्माणं मुनि सत्तमैः

ददर्श देवकी सूनुम् भवने रत्न मण्डिते

एवं विवादे वितते मायया परमेष्ठिनः

वीक्ष्य यान्तम् अमित्र घ्नम् गन्धर्व अप्सरसाम् वराः

अहं कर्ता अस्मि लोकानां संहर्ता च पुनः पुनः

जपेद् वा अहरहर् नित्यम् ब्रह्म लोके महीयते

दीर्घ बाहुम् विशाल अक्षम् पीतवाससम् अच्युतम्

सम्प्रेक्ष्य देवकी सूनुम् सुन्दर्यः काम मोहिताः

लिङ्गं तद् लयनात् ब्रह्मन् ब्रह्मणः परमं वपुः

कथं लिङ्गम् अभूत् पूर्वम् ऐश्वरम् परमं पदम्

चतुर् बाहुम् उदार अङ्गम् काल मेघ सम प्रभम्

महादेव गणैः सिद्धैः योगिभिः परिवारितम्

चुचुम्बुः वदन अम्भोजम् हरेः मुग्ध मृग ईक्षणाः

पिनाकपाणिः भगवन्त् कृत्तिवासाः त्रिशूलभृत्

अ दृष्ट्वा तत्र गोविन्दं प्रणम्य शिरसा मुनिम्

प्रबोध अर्थम् स्वयं कृष्ण वक्तुम् अर्हसि सांप्रतम्

नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्ग मूर्तये

किरीटिनं शार्ङ्गपाणिं श्रीवत्स अङ्कित वक्षसम्

पूजयावो महादेवं लोकानां हित काम्यया

आलिङ्ग्य देवं ब्रह्माणं प्रसाद अभिमुखः ऽभवत्

एष देवो महादेवः सदा संसार भीरुभिः

य इमं श्रावयेत् नित्यम् लिङ्ग अध्यायम् अनुत्तमम्
आरुह्य कश्यप सुतम् स्त्री गणैः अभिपूजितः

श्रुत्वा पौर जनाः तूर्णम् कृष्ण आगमनम् उत्तमम्

श्री भगवन्त् उवाच

काश्चिद् आगत्य कृष्णस्य समीपं काम मोहिताः

सूत उवाच

काश्चिद् भूषण वर्याणि समादाय तद् अङ्गात्

आजगाम उपमन्युम् तं पुरीं द्वारवतीं पुनः

ब्रह्म विष्णू ऊचतुः

दधानम् उरसा मालां वैजयन्तीम् अनुत्तमाम्

एवम् उक्तः तदा तेन ब्रह्मना अहम् उवाच ह

गन्धर्व कन्यकाः दिव्याः तद्वत् अप्सरसाम् वराः

अहं कर्ता हि लोकानां स्वयंभूः प्रपितामहः

उपास्यमानम् अमरैः दिव्य स्त्रीभिः समन्ततः

कृष्ण अजिर धरम् देवम् ऋच् यजुस् साम्भिः स्तुतम्

वासुदेवस्य विप्र इन्द्राः पापं मुञ्चति मानवः

ततो विस्मयम् आपन्नौ भीतौ देवस्य शूलिनः

भक्तिः भवतु नौ नित्यं त्वयि देव महेश्वरे

कः समाराध्यते देवो भवता कर्मभिः शुभैः

एतस्मिन् एव काले तु नारदो भगवान् ऋषिः

एवं स वासुदेवेन व्याहृतो मुनि पुंगवः

अवादयन्त विविधान् वादित्रान् मधुर स्वनान्

गते मुररिपौ न एव कामिन्यो मुनि पुंगवाः

श्रुत्वा सकृत् अपि हि एतत् तपस् चरणम् उत्तमम्

सम्प्रेक्ष्य संस्थिताः काश्चित् पपुः तद् वदन अमृतम्

अव्यक्तं लिङ्गम् इति आहुः आनन्दम् ज्योतिः अक्षरम्

मार्कण्डेय उवाच

वरासन स्थम् गोविन्दं देवदेव अन्तिके हरिम्

कथाः पौराणिकीः पुण्याः चक्रे पुत्र आदिभिः वृतः

शृण्वताम् एव पुत्राणां सर्वेषां प्रहसन् इव

आजग्मुः देव गन्धर्वाः द्रष्टुं लोकादिम् अव्ययम्

सु रम्ये मण्डपे शुभ्रे शङ्ख आद्यैः परिवारितः

नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्ग मूर्तये

संसार सागरात् अस्माद् अचिराद् उत्तरिष्यसि

संमोहं त्यज भो विष्णो पालय एनम् पितामहम्

न मे विप्रैः अस्ति कर्तव्यं न अनवाप्तम् कथञ्चन

तस्य उपश्रुत्य वचनं सुपर्णः पततां वरः

ययौ स तूर्णं गोविन्दो दिव्यां द्वारवतीं पुरीम्

सम्पूज्य तान् ऋषि गणान् प्रणामेन महा भुजः

कृत्वा आत्म योगम् विप्र इन्द्राः मार्कण्डेयेन च अच्युतः

प्रापयामासुः लोक आदिम् मायया तस्य मोहिताः

प्रीतो ऽहं युवयोः सम्यक् वरं दद्मि यथा ईप्सितम्

कः त्वम् कुतो वा किं च इह तिष्ठसे वद मे प्रभो

स तान् उवाच भगवान् कैलास शिखरे हरिः

प्रलय अर्णव संस्थाय प्रलय उद्भूति हेतवे

काल अनल सम प्रख्यम् ज्वाला माला समाकुलम्

एतत् लिङ्गस्य माहात्म्यं भाषितं ते मया अनघैः

निवेदयामास हरेः प्रवृत्तिं द्वारके पुरे

देव उवाच

त्वं हि तत् परमं ब्रह्म निर्वाणम् अमलम् पदम्

एवम् आह महा योगी कृष्णद्वैपायनः प्रभुः

तस्मै भगवते नित्यं नमस्कारं प्रकुर्महे

श्री भगवन्त् उवाच

पूजयामि तथा अपि ईशम् जानन् न एतत् परं शिवम्

भोजयित्वा मुनि वरम् ब्राह्मणान् अभिपूज्य च

प्रोच्चरन्तौ महा नादम् ओङ्कारं परमं पदम्

ब्रूहि कृष्ण विशाल अक्षैः गहनं हि एतत् उत्तमम्

वेदा महेश्वरं देवम् आहुः लिङ्गिनम् अव्ययम्

मुमुचुः पुष्प वर्षाणि वसुदेव सुत उपरि

भूषयांचक्रिरे कृष्णं कामिन्यो लोक भूषणम्

प्रधानपुरुष ईशाय व्योम रूपाय वेधसे

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे पञ्चविंशो ऽध्यायः

बहूनि कृत्वा रूपाणि पूरयामास लीलया

महादेवाय महते ज्योतिषे अनन्त तेजसे

सहस्र बाहुः युक्त आत्मा शयितो ऽहं सनातनः

कृष्णेन मार्गमाणः तम् हिमवन्तं ययौ गिरिम्

तथा लिङ्गे हिताय एषाम् लोकानां पूजयेत् शिवम्

प्रणम्य दण्ड वत् भूमौ सुपर्णः शङ्करं शिवम्

कोटि सूर्य प्रतीकाशम् भ्राजमानं श्रिया आवृतम्

यदि प्रीतिः समुत्पन्ना यदि देयो वरः च नौ

ततः प्रणम्य शिरसा शङ्करं नीललोहितम्

वक्त्र कोटि सहस्रेण ग्रसमान इव अम्बरम्

जगाम आकाश गः विप्राः कैलासं गिरिम् उत्तमम्

पूजयामास लिङ्ग स्थम् भूतेशं भूतिभूषणम्

वचोभिः अमृत आस्वादैः मानितः मधुसूदनः

शूलपाणिः भविष्यामि क्रोध जः ते पुत्रकः

विसर्जयामास हरिः दत्त्वा तद् अभिवाञ्छितान्

सहस्र हस्त चरणः सूर्य सोम अग्नि लोचनः
नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्ग मूर्तये

पद्म अङ्घ्रि नयनम् चारु सु स्मितम् सुगति प्रदम्

शङ्खान् सहस्रशो दध्मुर् वीणा वादान् वितेनिरे

प्रबोध अर्थम् परं लिङ्गं प्रादुर्भूतं शिव आत्मकम्

प्रविष्ट मात्रे गोविन्दे पुरीं द्वारवतीं शुभाम्

ननाम उत्थाय शिरसा स्व आसनम् च ददौ हरिः

भविष्यति एष भगवान् ते पुत्रः सनातनः

एवम् उक्त्वा अथ मां देवो महादेवः स्वयं शिवः

तथा अपि देवम् ईशानम् पूजयामि सनातनम्

प्रगृह्य काश्चिद् गोविन्दं करेण भवनं स्वकम्

नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्ग मूर्तये

शङ्कराय महेशाय गिरीशाय शिवाय च

तं दृष्ट्वा नारदम् ऋषिम् सर्वे तत्र निवासिनः

तदा मध्याह्न समये देवदेवः स्वयं हरिः

तद् अन्तरे महा दैत्याः राक्षसाः च अति भीषणाः

हत्वा युद्धेन महता रक्षति स्म पुरीं शुभाम्

अपश्यन् तम् महात्मानं कैलास गिरि वासिनः

तस्य एव परमा मूर्तिः तद् मयः ऽहं न संशयः

आजग्मुः द्वारकाम् शुभ्रां भीषयन्तः सहस्रशः

काश्चिद् गायन्ति विविधां गीतिं गीत विशारदाः

वत्स वत्स हरे विश्वं पालय एतत् चराचरम्

मध्ये च एकार्णवे तस्मिन् शङ्ख चक्र गदा धरः

ध्येयः पूज्यः च वन्द्यः च ज्ञेयो लिङ्गे महेश्वरः

शृणुयाद् वा पठेद् वा अपि सर्व पापैः प्रमुच्यते

जगाम मनसा देवम् ईशानम् विश्वतोमुखम्

पितामहो अपि अहम् न अन्तम् ज्ञातवन्तौ समाः शतम्

लाज आदिभिः पुरीं रम्यां भूषयांचक्रिरे तदा

काश्चिद् भूषण वर्याणि स्व अङ्गात् आदाय स आदरम्

गते बहुतिथे काले द्वारवत्यां निवासिनः

एतत् हि परमं ज्ञानम् अव्यक्तम् शिव संज्ञितम्

एवं संस्तूयमानः तु व्यक्तो भूत्वा महेश्वरः

भ्राजमानः श्रिया कृष्णः चचार गिरि कन्दरे

स्व आत्मानम् भूषयामासुः स्व आत्म गैः अपि माधवम्

पूजयांचक्रिरे कृष्णं देवदेवम् अथ अच्युतम्

प्रविश्य भवनं कृष्ण आशीर्वाद अभिवर्धितः

मायया मोहितौ तस्य ध्यायन्तौ विश्वम् ईश्वरम्

भ्राजमानं श्रिया दिव्यं युवानम् अति कोमलम्

न च लिङ्ग अर्चनात् पुण्यं लोके अस्मिन् भीति नाशनम्

पश्येतं मां महादेवं भयं सर्वं प्रमुच्यताम्

तदा आशु समयं कृत्वा गतौ ऊर्ध्वम् अधस् च द्वौ

मण्डयांचक्रिरे दिव्यां पुरीं द्वारवतीं शुभाम्

आजगाम पुरीं कृष्णः सो ऽनुज्ञातो हरेण तु
अहं हि पृष्टो ऽर्यमणो भवद्भिर् आचक्ष आत्म अवगमः ऽत्र यावान्

तन् नः परं पुण्यम् असंवृत अर्थम् आख्यानम् अति अद्भुत योग निष्ठम्

अथ अपि यत् पाद नख अवसृष्टम् जगद् विरिञ्च उपहृत अर्हण अम्भः

अनुग्रहात् भगवतः कृष्णस्य अद्भुत कर्मणः

दौष्कुल्यम् आधिं विधुनोति शीघ्रं महत्तमानाम् अभिधान योगः

सूत उवाच

न अन्तम् गुणानाम् अगुणस्य जग्मुर् योगेश्वरा ये भव पाद्म मुख्याः

क्षुध् तृष् श्रम युतः दीनो न एव अस्मत् शापम् अर्हति

तस्य पुत्रो अति तेजस्वी विहरन् बालको ऽर्भकैः

न संमुमोह उरु भयात् भगवति अर्पित आशयः

यत्र अनुरक्ताः सहसा एव धीरा व्यपोह्य देह आदिषु सङ्गम् ऊढम्

हित्वा इतरान् प्रार्थयतो विभूतिर् यस्य अङ्घ्रि रेणुम् जुषते ऽनभीप्सोः

मृगान् अनुगतः श्रान्तः क्षुधितः तृषितः भृशम्

कृष्णे गते भगवति शास्तरि उत्पथ गामिनाम्

उत्सृज्य सर्वतः सङ्गं विज्ञात अजित संस्थितिः

कुशलानि आशु सिध्यन्ति न इतराणि कृतानि यत्

तदा हि चौर प्रचुरः विनङ्क्ष्यति अरक्ष्यमाणः अवि वरूथ वत् क्षणात्

तदा आर्य धर्मः प्रविलीयते नृणां वर्ण आश्रम आचार युतः त्रयी मयः

या याः कथा भगवतः कथनीय उरु कर्मणः

ततो अभ्येत्य आश्रमम् बालो गले सर्प कलेवरम्

सूत उवाच

कुतः पुनर् गृणतः नाम तस्य महत्तम एकान्त परायणस्य

गुण कर्म आश्रयाः पुंभिः संसेव्याः ताः बुभूषुभिः

धर्म पालः नरपतिः स तु सम्राज् बृहत् श्रवाः

अवज्ञातम् इव आत्मानम् मन्यमानः चुकोप ह

न व्यथन्ति न हृष्यन्ति यत आत्म अगुण आश्रयः

वासुदेव कथा उपेतम् आख्यानं यत् अपृच्छत

अ लब्ध तृण भूमि आदिः अ सम्प्राप्त अर्घ्य सूनृतः

स कथं तद् गृहे द्वाःस्थः स भाण्डम् भोक्तुम् अर्हति

जलाशयम् अ चक्षाणः प्रविवेश तम् आश्रमम्

स्यात् सम्भ्रमो अन्त काले ऽपि स्मरतां तद् पद अम्बुजम्

यः त्वम् शंससि कृष्णस्य मर्त्यानाम् अमृतं हि नः

यो अनन्त शक्तिः भगवान् अनन्तो महत् गुण त्व आद्यम् अनन्तम् आहुः

पितरं वीक्ष्य दुःख आर्तः मुक्त कण्ठः रुरोद ह

तुलयाम लवेन अपि न स्वर्गं न अपुनर्भवम्

वैयासकेः जहौ शिष्यो गङ्गायां स्वं कलेवरम्

साक्षान् महा भागवतः राज ऋषिः हयमेध याज्

उन्मील्य शनकैस् नेत्रे दृष्ट्वा च अंसे मृत उरगम्

न उत्तम श्लोक वार्तानाम् जुषतां तद् कथा अमृतम्

तद् भिन्न सेतून् अद्य अहम् शास्मि पश्यत मे बलम्

दङ्क्ष्यति स्म कुलाङ्गारं चोदितो मे तत द्रुहम्

अ भूत पूर्वः सहसा क्षुध् तृष्भ्याम् अर्दित आत्मनः

स वै महा भागवतः परीक्षिद् येन अपवर्ग आख्यम् अदभ्र बुद्धिः

आपाययति गोविन्द पाद पद्म आसवम् मधु

को नाम तृप्येत् रस विद् कथायां महत्तम एकान्त परायणस्य

तन् नो भवान् वै भगवत् प्रधानः महत्तम एकान्त परायणस्य

आख्याह्य् अनन्त आचरित उपपन्नम् पारीक्षितं भागवत अभिरामम्

स्वयं विप्रकृतो राज्ञा न एव अघम् तत् अचिन्तयत्

प्रायशः साधवो लोके परैः द्वन्द्वेषु योजिताः

ज्ञानेन वैयासकि शब्दितेन भेजे खग इन्द्र ध्वज पाद मूलम्

तिरस्कृता विप्रलब्धाः शप्ताः क्षिप्ता हता अपि

हरेः उदारम् चरितं विशुद्धं शुश्रूषतां नो वितनोतु विद्वन्

अहो अधर्मः पालानां बलिभुजाम् इव

एतावता अलम् ननु सूचितेन गुणैः असाम्य अनतिशायनस्य

निशम्य शप्तम् अ तत् अर्हम् नरेन्द्रं स ब्राह्मणो न आत्मजम् अभ्यनन्दत्

न वै नृभिः नरदेवम् पर आख्यम् संमातुम् अर्हसि अविपक्व बुद्धे

तावत् कलिः न प्रभवेत् प्रविष्टो अपि इह सर्वतः

एष किं निभृत अशेष करणः मीलित ईक्षणः

न अस्य तत् प्रतिकुर्वन्ति तद् भक्ताः प्रभवो ऽपि हि

स तु ब्रह्म ऋषेः अंसे गतासुम् उरगं रुषा

विशुष्यत् तालुः उदकम् तथा भूतम् अयाचत

ब्राह्मणं प्रत्यभूत् ब्रह्मन् मत्सरो मन्युः एव च

व्रजन्ति तत् पारमहंस्यम् अन्त्यं यस्मिन्न् अहिंसा उपशमः स्वधर्मः

यावत् ईशः महान् उर्व्याम् आभिमन्यव एकराट्

अ पापेषु स्व भृत्येषु बालेन अपक्व बुद्धिना
स ईशम् पुनाति अन्यतमः मुकुन्दात् को नाम लोके भगवत् पदार्थः

अहो वयं जन्म भृतः ऽद्य ह आस्म वृद्ध अनुवृत्त्या अपि विलोम जाताः

यस्मिन्न् अहनि यर्हि एव भगवान् उत्ससर्ज गाम्

उपवर्णितम् एतत् वः पुण्यं पारीक्षितं मया

ब्रह्म कोप उत्थितात् यः तु तक्षकात् प्राण विप्लवात्

राज्ञा अघम् प्रापितं तातं श्रुत्वा तत्र इदम् अब्रवीत्

इति लङ्घित मर्यादम् तक्षकः सप्तमे ऽहनि

कर्मणि अस्मिन् अन् आश्वासे धूम धूम्र आत्मनाम् भवान्

सूत जीव समाः सौम्य शाश्वतीः विशदम् यशः

अ लक्ष्यमाणे नरदेव नाम्नि रथाङ्ग पाणौ अयम् अङ्ग लोकः

न अनुद्वेष्टि कलिं सम्राट् सारङ्ग इव सार भुज्

विप्रकीर्ण जटा आच्छन्नम् रौरवेण अजिनेन च

नभः पतन्ति आत्म समम् पतत्रिणस् तथा समं विष्णु गतिम् विपश्चितः

पापं कृतं तत् भगवान् सर्व आत्मा क्षन्तुम् अर्हति

प्रतिरुद्ध इन्द्रिय प्राण मनः बुद्धिम् उपारतम्

स्वामिनि अघम् यत् दासानाम् द्वारपानां शुनाम् इव

मृषा समाधिः आहोस्वित् किं नु स्यात् क्षत्रबन्धुभिः

अप्रमत्तः प्रमत्तेषु यो वृको नृषु वर्तते
ऊचे देहि बृहत् स्थानं प्राक्षिपत् च अम्बुधौ ततः

ब्रह्मवेद प्रहर्तारम् हयग्रीवं च दानवं

सरोवरे पुनः क्षिप्तो ववृधे तद् प्रमाणवान्

मत्स्यं तम् अद्भुतम् दृष्ट्वा विस्मितः प्राब्रवीन् मनुः

पुराणं ब्रह्म च आग्नेयम् यथा विष्णोः पुरा श्रुतम्

आसीत् अतीत कल्प अन्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः

अवधीत् वेद मत्स्य आद्यान् पालयामास केशवः

को भवान् ननु वै विष्णुर् नारायण नमो ऽस्तु ते

इत्य् आदि महापुराणे आग्नेये मत्स्यावतारो नाम द्वितीयो ऽध्यायः

तत्र वृद्धो अब्रवीत् भूपम् पृथु देहि पदं मनो

ग्राह आदिभ्यः भयं मे ऽद्य तच् छ्रुत्वा कलशे ऽक्षिपत्

मायया मोहयसि मां किमर्थं त्वं जनार्दन

अवतार क्रिया दुष्ट नष्टये सत् पालनाय हि

एकदा कृतमालायां कुर्वतो जल तर्पणम्

शुश्राव मत्स्यात् पाप घ्नम् संस्तुवन् स्तुतिभिश् च तं

समुद्र उपप्लुताः तत्र लोका भूः आदिकाः मुने

मत्स्य आदि रूपिणम् विष्णुं ब्रूहि सर्ग आदि कारणम्

तस्य अञ्जलि उदके मत्स्यः सु अल्पः एको ऽभ्यपद्यत

स्थानम् एतत् वचः श्रुत्वा राजा अथ उदञ्चने ऽक्षिपत्

उपस्थितस्य मे शृङ्गे निबध्नीहि महा अहिना

मनुना उक्तः अब्रवीत् मत्स्यः मनुं वै पालने रतम्

स्थितः समुद्र उद्वेले नौम् आरुरुहे तदा

अग्निर् उवाच

क्षेप्तु कामम् जले प्राह न मां क्षिप नरोत्तम

सप्तमे दिवसे त्व् अब्धिः प्लावयिष्यति वै जगत्

अवतीर्णो भवाय अस्य जगतो दुष्ट नष्टये

सप्तर्षिभिः परिवृतो निशां ब्राह्मीं चरिष्यसि

उपस्थितायां नावि त्वं बीज आदीनि विधाय च

स तु वृद्धः पुनर् मत्स्यः प्राह तं देहि मे बृहत्

वशिष्ठ उवाच
हृद् पाण्डु ग्रहणी रोग गुल्म शूल अरुचि ज्वरान्

अन्न काले यवागू आदि पञ्चकोल आदिभिः युतम्

दीपनं बहु पित्तस्य तिक्तं मधुरकैर् युतम्

काञ्जिकेन च तत् पक्वम् अग्नि दीप्ति करम् परम्

कटुकां रोहिणीं मुस्तां निम्बं च द्वि पल अंशकान्

स्नेह आसव सुरा अरिष्ट चूर्ण क्वाथ हित अशनैः

कामलां संनिपातं च मुख रोगान् च नाशयेत्

अध्व उपवास क्षाम त्वैः यवाग्वा पाययेद् घृतम्

स्वर्जिका यावशूक आख्यौ क्षारौ पञ्चपटूनि च

आढकं सर्पिषः पेयं तद् अग्नि बल वृद्धये

पञ्चकोलं च कर्ष अंशम् पल अंशम् पटुपञ्चकम्

शुक्तेन मातुलुङ्गस्य स्वरसेण आर्द्रकस्य च

वार्त्ताक कुडवम् च अर्कात् अष्टौ द्वे चित्रकात् पले

प्रवाहिका अर्शस् गुद रुज् रक्त उत्थानेषु च इष्यते

कामला ज्वर पाण्डु त्व मेह अरुचि अतिसार जित्

आनूप रस युक्तान् वा स्नेहांस् तैल विवर्जितान्

पटोल निम्ब त्रायन्ती तिक्ता तिक्तक पर्पटम्

तेन स्व मार्गम् आनीतः स्व कर्मणि नियोजितः

स्नेहो अम्ल लवणैः युक्तो बहु वातस्य शस्यते

दीर्घ काल प्रसङ्गात् तु क्षाम क्षीण कृशान् नरान्

तृष् कास दाह मूर्छा आद्याः व्याधयो अति अग्नि सम्भवाः

तस्माद् अग्निं पालयेत् सर्व यत्नैः तस्मिन् नष्टे याति ना नाशम् एव

कलिङ्ग हिङ्गु अतिविषा वचा सौवर्चल अभयम्

श्यामा त्रिवृत् विपक्वम् वा पयो दद्याद् विरेचनम्

निरिन्धनो ऽन्तरं लब्ध्वा यथा एनम् न विपादयेत्

गोधूम चूर्णम् पयसा बहु सर्पिस् परिप्लुतम्

ज्वर श्वयथु पाण्डु त्व गुल्म पानात्यय अर्शसाम्

अथ एनम् परिपक्व आमम् मारुत ग्रहणी गदम्

कुम्भे मासं स्थितं जातम् आसवं तं प्रयोजयेत्

प्रवृद्धं वर्धयति अग्निम् तदा असौ स अनिलः ऽनलः

दोष अतिवृद्ध्या मन्दे ऽग्नौ संशुद्धो अन्न विधिम् चरेत्

यथा निरिन्धनो वह्निः अल्पः वा अति इन्धन आवृतः

भूनिम्बं रोहिणीं तिक्तां पटोलं निम्ब पर्पटम्

ग्रहण्यां श्लेष्म दुष्टायाम् तीक्ष्णैः प्रच्छर्दने कृते

मुहुर् मुहुर् अजीर्णे ऽपि भोज्यानि अस्य उपहारयेत्

कटु अम्ल लवण क्षारैः क्रमाद् अग्निं विवर्धयेत्

पञ्चकोल अभया धान्य पाठा गन्ध पलाशकैः

कृष्णा तद् मूलयोः द्वे द्वे पले शुण्ठी पल त्रयम्

गुड शीत अम्बुना पीतं ग्रहणी दोष गुल्म नुद्

तत् चूर्णम् शाक सूप अन्न राग आदिषु अवचारयेत्

अभयां नागर स्थाने दद्यात् तत्र एव विष् ग्रहे

चतुर्जातम् उशीरं च कर्ष अंशम् श्लक्ष्ण चूर्णितम्

पयः सह मधूच्छिष्टम् घृतं वा तृषितः पिबेत्

चतुर्णां प्रस्थम् अम्लानां त्र्यूषणात् च पल त्रयम्

दोषैर् ग्रस्ते ग्रस्यते रोग संघैः युक्ते तु स्यान् नीरुजो दीर्घ जीवी

अग्नेर् निर्वापकं पित्तं रेकेण वमनेन वा

द्वि अहम् त्रि अहम् वा संस्नेह्य स्विन्न अभ्यक्तम् निरूहयेत्

मधूक पुष्प स्वरसम् शृतम् अर्ध क्षयीकृतम्

कास अजीर्ण अरुचि श्वास हृद् पाण्डु प्लीह गुल्म नुद्

नागर अतिविषा मुस्तम् पाक्यम् आम हरम् पिबेत्

चन्दनं पद्मक उशीरम् पाठां मूर्वां कुटन्नटम्

गुडेन वटकान् कृत्वा त्रिगुणेन सदा भजेत्

स क्षारेण अनिले शान्ते स्रस्त दोषम् विरेचयेत्

वाते स्वादु अम्ल सान्द्र त्वात् सद्यस्कम् अविदाहि तत्

दग्ध्वा रसेन वार्ताकाद् गुटिका भोजन उत्तराः

अतीसार उक्त विधिना तस्य आमम् च विपाचयेत्

ग्रहणीम् आश्रितं दोषम् अजीर्ण वत् उपाचरेत्

इत्यादि अ विज्ञाय यथेष्ट चेष्टाः चरन्ति यत् सा अग्नि बलस्य शक्तिः

द्रोणे ऽपां साधयेत् तेन पचेत् सर्पिः पिचु उन्मितैः

वर्चसि आमे स प्रवाहे पिबेद् वा दाडिम अम्बुना

किराततिक्त इन्द्रयव वीरा मागधिका उत्पलैः

मत्स्यान् विशेषतः श्लक्ष्णान् स्थिर तोयचराः च ये

अश्नीयाद् औदक आनूप पिशितानि भृतानि च

किंचिद् संधुक्षिते तु अग्नौ सक्त विष् मूत्र मारुतम्

तत् पिबन् ग्रहणी दोषान् जयेत् सर्वान् हित अशनः

न अभोजनेन काय अग्निः दीप्यते न अतिभोजनात्

आहारम् अग्निः पचति दोषान् आहार वर्जितः
पित्त ग्रहण्याम् तत् पेयं कुष्ठ उक्तम् तिक्तकं च यत्

स बीजपूरक रसम् सिद्धं वा पाययेद् घृतम्

योज्यं कृशस्य व्यत्यासात् स्निग्ध रूक्षम् कफ उदये

धान्वन्तरं षष् पलम् च भल्लातक घृत अभयम्

धातून् क्षीणेषु दोषेषु जीवितं धातु संक्षये

ग्रहणीं दीपयति एष बृंहणः पित्तरक्त _

हिङ्गु तिक्ता वचा माद्री पाठा इन्द्रयव गोक्षुरम्

आपोथ्य क्वाथयेद् अग्नौ मृदौ अनुगते रसे

भुक्तम् अन्नं पचन्ति आशु कास श्वास अर्शसाम् हिताः

दद्यात् स अतिविषाम् पेयाम् आमे स अम्लाम् स नागराम्

यो अल्प अग्नि त्वात् कफे क्षीणे वर्चः पक्वम् अपि श्लथम्

अन्नैः संधुक्षयेद् अग्निं चूर्णैः स्नेहैः च तिक्तकैः

भूनिम्ब कटुका मुस्ता त्र्यूषण इन्द्रयवान् समान्

षड्ग्रन्था सारिवा आस्फोता सप्तपर्ण आटरूषकान्

कषाय उष्ण विकाशि त्वात् रूक्ष त्वात् च कफे हितम्

सुख अम्बु पीतम् तत् चूर्णम् बल वर्ण अग्नि वर्धनम्

पथ्या सौवर्चल अजाजि चूर्णम् मरिच संयुतम्

हत्वा तिक्त लघु ग्राहि दीपनैः अविदाहिभिः

क्षौद्र पाद युतम् शीतं पूर्ववत् संनिधापयेत्

विडेन लवणं पिष्टं बिल्व चित्रक नागरम्

तद्वद् द्राक्षा इक्षु खर्जूर स्वरसान् आसुतान् पिबेत्

दीप्यकं हिङ्गु गुटिका बीजपूर रसे कृता

सप्तलां कण्टकारीं च चित्रकं च एकतस् दहेत्

क्षार चूर्ण आसव अरिष्टान् मन्दे स्नेह अतिपानात्

लघु अन्न प्रतिसंयुक्तम् सर्पिः अभ्यासयेत् पुनः

रौक्ष्यान् मन्दे ऽनले सर्पिस् तैलं वा दीपनैः पिबेत्

पिप्पलीं नागरं पाठां शारिवां बृहती द्वयम्

वात श्लेष्म आत्मनाम् छर्दि ग्रहणी पार्श्व हृद् रुजाम्

सर्वं तद् अत्यग्नि हितम् भुक्त्वा च स्वपनं दिवा

सप्त कृत्वस् स्रुतस्य अस्य क्षारस्य अर्ध आढके पचेत्

स घृतं लवणैर् युक्तं नरो अन्न अवग्रहम् पिबेत्

मांस उपचित मांस त्वात् परं च बल वर्धनाः

पथ्यं मधुर पाकि त्वात् न च पित्त प्रदूषणम्

शूल गुल्मोदर श्वास कास अनिल कफ अपहम्

दीप्तो यथा एव स्थाणुः च बाह्यो ऽग्निः सार दारुषु

समानो दीपयति अग्निम् अग्नेः संधुक्षको हि सः

उदावर्तात् तु योक्तव्या निरूह स्नेह वस्तयः

तक्र मस्तु सुरा मण्ड सौवीरक तुषोदकैः

श्लैष्मिके ग्रहणी दोषे स वाते तैर् घृतं पचेत्

अथ अतस् ग्रहणीदोषचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

सम्यक् प्रयुक्तैः देहस्य बलम् अग्नेः च वर्धते

अन्तर्धूमं ततो दग्ध्वा चूर्णीकृत्य घृत आप्लुतम्

द्वौ चित्रकाद् वत्सक त्वच् भागान् षोडश चूर्णयेत्

लघु उष्ण कटु शोधि त्वात् दीपयन्ति आशु ते ऽनलम्

कृशरां पायसं स्निग्धं पैष्टिकं गुड वैकृतम्

पक्त्वा अन्नम् आशु धातून् च सर्वान् ओजः च संक्षिपन्

विड काच ऊष लवण स्वर्जिका यावशूक जान्

घृत तैल द्वि कुडवे दध्नः प्रस्थ द्वये च तत्

छर्दि आदिषु च पैत्तेषु चतुर्गुण सिता अन्विताः

यदा क्षीणे कफे पित्तं स्व स्थाने पवन अनुगम्

बीजपूर प्रगाढैः च सिद्धैः पेया आदि कल्पयेत्

रास्ना क्षार द्वय अजाजि विडङ्ग शठीभिः घृतम्

एतेषाम् औषधानां वा पिबेत् चूर्णम् सुख अम्बुना

मुस्ता च छाग मूत्रेण सिद्धः क्षारो अग्नि वर्धनः

एतत् प्रकृत्या एव विरुद्धम् अन्नं संयोग संस्कार वशेन च इदम्

शुद्ध रूक्ष आशयम् बद्ध वर्चस्कम् च अनुवासयेत्

पक्वेन वटकाः कार्या गुडेन सितया अपि वा

यत् किंचिद् गुरु मेद्यं च श्लेष्म कारि च भोजनम्

पुरीषं यः च कृच्छ्रेण कठिन त्वात् विमुञ्चति

चतुर् पलम् सुधा काण्डात् त्रि पलम् लवणत्रयात्

तम् अत्यग्निं गुरु स्निग्ध मन्द सान्द्र हिम स्थिरैः

निरूढं च विरिक्तं च सम्यक् च अपि अनुवासितम्

दीपनीय अम्ल वातघ्न सिद्ध तैलेन तं ततः

पिबेद् अग्नि विवृद्धि अर्थम् कोष्ठ वात हरम् परम्

प्रसहानां रसैः स अम्लैः भोजयेत् पिशित आशिनाम्

सौराष्ट्रा अतिविषा व्योष त्वच् एला पत्त्र दारु च

पटोल उदुम्बर अश्वत्थ वट प्लक्ष कपीतनान्

वाते श्लेष्म आवृते स आमे कफे वा वायुना उद्धते
कोल दाडिम तोये वा परं पाचन दीपना

लवणानां च चत्वारि शर्करायाः पल अष्टकम्

मद्य यूष रस अरिष्ट मस्तु पेया पयस् अनुपः

द्रोणं मधूक पुष्पाणाम् विडङ्गं च ततो ऽर्धतः

असकृत् पित्त हरणम् पायस प्रतिभोजनम्

मातुलुङ्ग शठी रास्ना कटुत्रय हरीतकि

कुटज त्वच् फलम् मूर्वा मधुशिग्रु फलम् वचा

ग्रहणी दोषिणाम् तक्रं दीपन ग्राहि लाघवात्

द्वे हरिद्रे वचा कुष्ठं चित्रकः कटुरोहिणी

चित्रकस्य ततो ऽर्धं च तथा भल्लातक आढकम्

मञ्जिष्ठा अष्ट पलम् च एतत् जल द्रोण त्रये पचेत्

मुञ्चेत् पटु औषध युतम् स पिबेद् अल्पशो घृतम्

एला मृणाल अगुरुषु चन्दनेन च रूषिते

व्याधिम् उक्तस्य मन्दे ऽग्नौ सर्पिः एव तु दीपनम्

पिबेत् पाणितलं तस्मिञ् जीर्णे स्यान् मधुर अशनः

अन्न अवपीडितम् बल्यं दीपनं बृंहणं च तत्
एतान् च अन्यान् च सु बहून् पक्षि संघान् मनोहरान्

तत् आश्रमम् मनोहारि यत्र काम धरा धरा

नित्यम् एव अभिवर्षन्ति शिलाभिः शिर वरम् वरम्

ऐरावती सरित् श्रेष्ठा यस्मात् देशात् विनिर्गता

तथा मत्तान् च मातंगान् महिषान् गवयान् वृषान्

गोक्ष्वेडकान् तथा कुम्भान् धार्तराष्ट्रान् शुकान् बकान्

सदा उपगीत भ्रमर सुर स्त्री सेवितम् परम्

बिम्बैः च प्रतिबिम्बैः च संतानक वितानकैः

शशलोमान् स कादम्बान् मार्जारान् वायु वेगिनः

अगम्यं मानुषैर् अन्यैः दैव योगात् उपागतः

पूर्व आराधित भावः असौ महा राजः पुरूरवाः

करमर्दैः कासमर्दैर्

सुर मुख्य उपयोगित्वात् शाखिनाम् सफलाः फलाः

रुद्राक्षैः द्राक्ष सम्भूतैः सप्ताह्वैः पुत्रजीवकैः

भूर्जैः समुञ्जकैर् बाणैः वृक्षैः सप्तच्छद द्रुमैः

पयः क्षरन्ति ते दिव्यम् अमृत स्वादु कण्टकम्

देवदारु महावृक्षैः तथा कालेयक द्रुमैः

मोचैः लोचैः तु लकुचैः तिलपुष्प कुशेशयैः

कन्दराणि च शैलस्य सुसेव्यानि पदे पदे

हिम पातः न तत्र अस्ति समन्तात् पञ्च योजनम्

मन्मथस्य शर आकारैः सहकारैः मनोरमैः

मूषकान् नकुलान् कावान् सिंहान् द्रुम मनोहरान्

रक्त अतिरङ्ग नारङ्गैः हिङ्गुभिः सप्रियङ्गुभिः

रक्ताशोकैस् तथा अशोकैः आकल्लैर् अविचारकैः

द्रुमश्रेष्ठैस् तथा असनैः

खर्जूरैः नारिकेलैः च प्रियाल आम्रातक इङ्गुदैः

पीलुभिः धातकीभिः च चिरिबिल्वैः समाकुलैः

भृङ्गराजान् सीरपादान् भूलिङ्गान् डिण्डिमान् नवान्

तथा गुग्गुल वृक्षैः च हिन्ताल धवल इक्षुभिः

वानरैः क्रीडमानैः च देशात् देशात् नर अधिपैः

ताम्रचूडान् स्वर्णचूडान् कुक्कुटान् काष्ठकुक्कुटान्

तृणशून्यैः करवीरैः अशोकैः चक्रमर्दनैः

तथा सुपुष्प आवरणैः चव्यकैः कामिवल्लभैः

तत्र अस्ति राज्ञ् शिखरम् पर्वत इन्द्रस्य पाण्डुरम्

तत् च आश्रम पदम् पुण्यं बभूव अत्रेः पुरा नृपम्

क्वचिद् राज्ञ् महिष्यः च क्वचिद् आजाः च सर्वशः

कुसुमैः पाटलाभिः च मल्लिका करवीरकैः

भल्लातकैः इन्द्रयवैः वल्गुजैः सिद्धिसाधकैः

पारावतान् च कमलान् सारिका जीवजीवकान्

प्राचीनामलकैः च अपि धनकैः

न तत् मूलम् न तत् कन्दम् न तत् पुष्पम् नर अधिपैः

प्रणालिकानि च उष्णानि शीतलानि च भागशः

सदा पुष्प फलम् सर्वम् अजर्यम् ऋतु योगात्

यवासैः शमि पर्णासिभिः वेतसैः अम्बुवेतसैः

पद्मकैः चन्दनैः बिल्वैः रक्तचन्दनैः

नीलोत्पलैः सकह्लारैर् गुञ्जातक कसेरुकैः

मयूरान् शतपत्त्रान् च कलविङ्कान् च कोकिलान्

एतान् अद्विष्टान् मद्र ईशः विरुद्धान् च परस्परम्

लाव वर्तक वार्ताकान् रक्तवर्त्म प्रभद्रकान्

अश्मन्तकैः तथा कालैः जम्बीरैः श्वैतक द्रुमैः

उपत्यका सुशैलस्य शिखरस्य न विद्यते

दंष्ट्रान् खड्गान् वराहान् च तुरंगान् खर गर्दभान्

जल जैः स्थल जैः मूलैः फलैः पुष्पैः विशेषतः

व्याघ्रान् केसरिणः सिंहान् द्वीपिनः शरभान् वृकान्

शालैः तालैः तमालैः च कर्णिकारैः सशामलैः

रक्तैः पाली वनैः श्वेतैः दाडिमैः चम्पक द्रुमैः

शैला नितम्ब देशेषु न्यवसत् च स्वयं नृपः

महानिम्बैः तथा निम्बैः निर्गुण्डीभिः हरिद्रुमैः

नीलान् च एव महा नालान् करालान् मृगमातृकान्

बन्धूकैः च सुबन्धूकैः कुञ्जकानां तु जातिभिः

तद् आश्रम पदम् प्राप्तो देवदेव प्रसादात्

किरातैः किङ्किरातैः च केतकैः श्वेत केतकैः

पुत्रप्रियान् लोहपृष्ठान् गोचर्म गिरिवर्तकान्

उरभ्रान् च तथा मेषान् सारङ्गान् अथ कूकुरान्

शैल वाटैः परिवृतम् अगम्यम् मनुजैः सदा

नागकेसर वृक्षैः च सुकेसर मनोहरैः

आदित्यमुस्तकैः कुम्भैः कुङ्कुमैः कामवल्लभैः

ददृशे च तथा तत्र नाना रूपान् पतत्रिणः

तन्तुमालैर् धवैः भव्यैः काश्मीरी पर्णिभिः तथा

शिलाः क्षीरेण सम्पूर्णा दध्ना च अन्यत्र वा बहिः

तत् आश्रमम् समन्तात् च हिम संरुद्ध कन्दरैः

शूकपत्त्र निभैः च अन्यैः स्थल पत्त्रैः च भागशः

मेघ श्यामम् च तं देशं द्रुम खण्डैः अनेकशस्

सूत उवाच