tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
कफ पित्तम् तथा क्लेदं रेचयेद् ऊर्ध्ववर्त्मना

न जायते वार्द्धकं च ज्वरो न एव प्रजायते

एवं कृते तु नित्ये च लम्बिका दीर्घ ताम् गता

चालयेद् उदरेण एव च उदरात् रेचयेद् अधः

भालभातिं त्रिधा कुर्यात् कफ दोषम् निवारयेत्

साधु साधु महा बाहो यन् मां त्वं परिपृच्छसि

एवम् अभ्यास योगेन कोष्ठ दोषः न विद्यते

घेरण्ड उवाच

चतुर् अङ्गुल विस्तारम् सूक्ष्म वस्त्रम् शनैर् ग्रसेत्

नाभि मग्न जले पायुं न्यस्तवान् उत्कटासनम्

सर्व रोगान् निहन्ति इह देह अनल विवर्धनम्

तथा योगं समासाद्य तत्त्व ज्ञानम् च लभ्यते

चालयेद् उदरं पश्चाद् वर्त्मना रेचयेच् छनैः

दण्ड धौति विधानेन हृद् रोगम् नाशयेद् ध्रुवम्

विराजते प्रोन्नत राजयोगम् आरोढुम् इच्छोर् अधिरोहिणी इव

जलवस्तिं जले कुर्याच् छुष्कवस्तिं क्षितौ सदा

पूरकं रेचकं कृत्वा वेगेन न तु चालयेत्

तर्जनी अङ्गुलि अग्र योगात् मार्जयेत् कर्ण रन्ध्रयोः

एवम् अभ्यास योगेन कफ दोषम् निवारयेत्

घट स्थ योगम् योग ईशैः तत्त्व ज्ञानस्य कारणम्

वितस्ति मानम् सूक्ष्म सूत्रम् नासा नाले प्रवेशयेत्

खदिरेण रसेण अथ मृत्तिकया च शुद्धया

मल देहम् शोधयित्वा देव देहम् प्रपद्यते

सु कृतैः दुष्कृतैः कार्यैर् जायते प्राणिनां घटः

उदर आमय जम् त्यक्त्वा जाठर अग्निम् विवर्धयेत्

तद्वत् कर्म वशात् जीवो भ्रमते जन्म मृत्युना

न जायते नेत्र रोगः दिव्य दृष्टि प्रदायकम्

आम कुम्भः इव अम्भस् स्थः जीर्यमाणः सदा घटः

हृन्मध्ये चालयित्वा तु पुनः प्रत्याहरेच् छनैः

दन्त मूलम् जिह्वा मूलम् रन्ध्रं च कर्ण युग्मयोः

एवम् अभ्यास योगेन शांभवी जायते ध्रुवम्

शनैः शनैर् मार्जयित्वा कफ दोषम् निवारयेत्

साधनान् नेतिकर्म अपि खेचरी सिद्धिम् आप्नुयात्

इडया पूरयेद् वायुं रेचयेत् पिङ्गला पुनः

योग अनलेन संदह्य घट शुद्धिम् समाचरेत्

धौत्यश् चतुर्विधाः प्रोक्ता घटं कुर्वन्ति निर्मलम्

शोधनं दृढ ता च एव स्थैर्यं धैर्यं च लाघवम्

सर्व रोग क्षय करम् देह अनल विवर्धकम्

दन्त मूलम् परा धौतिर् योगिनां योग साधने

वामक्रमेण व्युत्क्रमेण शीत्क्रमेण विशेषतः

भवेत् स्वच्छन्द देहः च कफ दोषम् निवारयेत्

काकीमुद्रां साधयित्वा पूरयेद् उदरं महत्

साधयेद् यः प्रयत्नेन देव देहम् प्रपद्यते

नित्यं कुर्यात् प्रभाते च दन्त रक्षाय योग विद्

मुखान् निर्गमयेत् पश्चात् प्रोच्यते नेतिकर्मकम्

वृद्धाङ्गुष्ठेन दक्षेण मर्दयेद् भाल रन्ध्रकम्

समाधिना निर्लिप्तं च मुक्तिर् एव न संशयः

ऊर्ध्व दृष्टिम् क्षणं कृत्वा तज् जलं वमयेत् पुनः

अमन्द वेगम् तुन्दं च भ्रामयेद् उभ पार्श्वयोः

पुनः प्रत्याहरेद् एतत् प्रोच्यते धौतिकर्मकम्

नित्यं कुर्यात् प्रयत्नेन रवेर् उदयके ऽस्तके

नित्यम् अभ्यास योगेन कफ पित्तम् निवारयेत्

एषा धौतिः परा गोप्या न प्रकाश्या कदाचन

प्रणम्य विनयाद् भक्त्या घेरण्डं परिपृच्छति

वह्निसारम् इयं धौतिर् योगिनां योग सिद्धि दा

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन मूलशोधनम् आचरेत्

वातसारं परं गोप्यं देह निर्मल कारकम्

आकुञ्चनं प्रकाशं च जलवस्तिं समाचरेत्

अपान क्रूर ता तावद् यावन् मूलं न शोधयेत्

मार्जयेद् दन्त मूलम् च यावत् किल्बिषम् आहरेत्

केवलं धौति मात्रेण देव देहः भवेद् ध्रुवम्

पीत मूलस्य दण्डेन मध्यमाङ्गुलिना अपि वा

शीत्कृत्य पीत्वा वक्त्रेण नासा नालैः विरेचयेत्

विवर्धयेज् जाठर अग्निम् आमवातं विनाशयेत्

कराभ्यां क्षालयेन् नाडीं यावन् मल विसर्जनम्

निद्रा अन्ते भोजन अन्ते च दिव अन्ते च दिने दिने

वारिसारं परं गोप्यं देह निर्मल कारकम्

प्रत्यक्षं च निर्लिप्तं च घट स्थम् सप्त साधनम्

काक चञ्चू वत् आस्येन पिबेद् वायुं शनैः शनैः

कपालभातिश् च एतानि षट्कर्माणि समाचरेत्

आदि ईश्वराय प्रणमामि तस्मै येन उपदिष्टा हठयोग विद्या

इदानीं श्रोतुम् इच्छामि योग ईश्वरैः वद प्रभो
न हि ज्ञानात् परो बन्धुर् न अहंकारात् परो रिपुः

एकदा चण्डकापालिर् गत्वा घेरण्ड कुट्टिरम्

वारिसारं परां धौतिं साधयेद् यः प्रयत्नतः

रम्भा दण्डम् हरित् दण्डम् वेत्र दण्डम् तथा एव च

भवेत् स्वच्छन्द देहः च कामदेव समः भवेत्

आरोग्यं बल पुष्टिः च भवेत् तस्य दिने दिने

ऊर्ध्व अधस् भ्रमते यद्वद् घटयन्त्रं गवां वशात्

अभ्यासात् क आदि वर्ण आदेः यथा शास्त्राणि बोधयेत्

धारयेद् अर्ध यामम् तु चालयेद् अर्धवर्त्मना

तावत् प्रक्षाल्य नाडीं च उदरे वेशयेत् पुनः

मार्जयेन् नवनीतेन दोहयेच् च पुनः पुनः

बहिष्कृतं महा धौती तावन् न एव तु जायते

दन्त मूलम् धारणा आदि कार्येषु योगिनां यतः

चण्डकापालिर् उवाच

केवलं धौति मात्रेण देव देहः भवेद् ध्रुवम्

नाभिग्रन्थिं मेरुपृष्ठे शत वारम् च कारयेत्

नाभि मग्न जले स्थित्वा शक्तिनाडीं विमर्जयेत्

धौतिर् वस्तिस् तथा नेतिर् लौलिकी त्राटकं तथा

भोजन अन्ते पिबेद् वारि कर्ण पूरितम् सुधीः

प्रमेहं च गुदावर्तं क्रूरवायुं निवारयेत्

तर्जनी मध्यमा अनामा अङ्गुलि त्रय योगात्

जलवस्तिः शुष्कवस्तिर् वस्ती च द्विविधौ स्मृतौ

एषा धौतिः परा गोप्या न प्रकाश्या कदाचन

तद् अग्रम् लौह यन्त्रेण कर्षयित्वा पुनः पुनः

गुल्म ज्वर प्लीहा कुष्ठ कफ पित्तम् विनश्यति

यावद् अश्रु निपतते त्राटकं प्रोच्यते बुधैः

अश्विनी मुद्रया पायुम् आकुञ्चयेत् प्रकाशयेत्

कारणं कान्ति पुष्ट्योः च दीपनं वह्नि मण्डलम्

अथ अतस् सम्प्रवक्ष्यामि जिह्वा शोधन कारणम्

वातसारं वारिसारं वह्निसारं बहिष्कृतम्

पायं पायं प्रकुर्वंश् चेच् श्लेष्म दोषम् निवारयेत्

षट्कर्मणा शोधनं च आसनेन भवेद् दृढम्

घटस्य निर्मल अर्थाय ह्य् अन्तर्धौतिश् चतुर्विधा

नित्यम् अभ्यास योगेन नाद अन्तरम् प्रकाशनम्

अन्तर्धौतिर् दन्तधौतिर् हृद्धौतिर् मूलशोधनम्

वस्तिं पश्चिमतानेन चालयित्वा शनैः शनैः

एवम् अभ्यास योगेन कफ दोषम् निवारयेत्

यत्नेन क्षालयेद् गुह्यं वारिणा च पुनः पुनः
उपविशत्य् उन् निवत उद् उद्वतश् च गेषम् इति

नमो रुद्राय मख घ्ने नमस्कृत्या मा पाहि इति आग्नीध्रम्

उदक् संस्थ तायै इति

अथ नमो ऽग्नये मख घ्ने मखस्य मा यशो ऽर्याद् इत्य् आहवनीयम् उपतिष्ठते

अथ प्राङ् आवृत्य जपति दृढे स्थः शिथिरे समीची मा अंहसः पातं सूर्यो मा देवो दिव्याद् अंहसस् पातु वायुर् अन्तरिक्षाद् अग्निः पृथिव्या यमः पितृभ्यः सरस्वती मनुष्येभ्य इति

अथ सदः प्रपद्यते नमः सदसे नमः सदसस् पतये नमः सखीनां पुरस् गाणाम् चक्षुषे नमो दिवे नमः पृथिव्या इति

स्फ्यः स्वस्तिर् विघनः स्वस्तिः पर्शुर् वेदिः परशुर् नः स्वस्तिः

अथ उत्तर अर्धम् प्रेक्षते

यज्ञिया यज्ञ कृतः स्थ ते मा अस्मिन् यज्ञ उपह्वयध्वम् उप मा द्यावापृथिवी ह्वयेताम् उप आस्तावः कलशः सोमो अग्निर् उप देवा उप यज्ञ उप मा होत्रा उपहवे ह्वयन्ताम् इति
तर्पणं क्षीर सर्पिः स्याद् अ शाम्यति सिराव्यधः

तथा अतिमुक्तक एरण्ड शेफाली अभीरु जानि च

शङ्ख प्रियङ्गु नेपाली कटुत्रिक फलत्रिकैः

दृश् वैमल्याय विमला वर्तिः स्यात् कोकिला पुनः

युक्तान् प्रत्येकम् एक अंशैः अन्धमूषा उदर स्थितान्

साधितं नावने तैलं शिरोवस्तौ च शस्यते

पटु लोध्र शिला पथ्या कणा एला अञ्जन फेनकैः

मरिच आमलक जलोद्भव तुत्थ अञ्जन ताप्य धातुभिः क्रम वृद्धैः

निर्दग्धं सम घृतम् अञ्जनं च पेष्यं योगो ऽयं नयन बलम् करोति गार्ध्रम्

शकुन अशन ता स पाद पूजा घृत पानम् च सदा एव नेत्र रक्षा

स पिप्पलीकैः तत् सर्पिर् घ्राण कर्ण आस्य रोग जित्

ह्रीवेर दारु द्वि निशा कृष्णा कल्कैः पयस् अन्वितैः

स धन्वयास त्रायन्ती पर्पटम् पालिकं पृथक्

नत नीलोत्पल अनन्ता यष्ट्याह्व सुनिषण्णकैः

श्वाविध् शल्यक गोधानाम् दक्ष तित्तिरि बर्हिनाम्

तत् स्रुतं स घृतम् भूयः पचेत् क्षौद्रं घने क्षिपेत्

महा त्रैफलम् इति एतत् परं दृष्टि विकार जित्

मरिच वरलवण भागौ भागौ द्वौ कण समुद्रफेनाभ्याम्

पृथक् पृथग् अनेन एव विधिना कल्पयेद् वसाम्

करञ्जिका उत्पल स्वर्णगैरिक अम्भोज केसरैः

रसक्रिया इयम् अचिराद् अन्धानां दर्शन प्रदा

आयस पात्र विपक्वम् करोति दृष्टेर् बलं नस्यम्

रत्नानि रूप्यं स्फटिकं सुवर्णं स्रोतोऽञ्जनं ताम्रम् अयः स शङ्खम्

श्लेष्म उद्भवे अमृता क्वाथ वरा कण शृतम् घृतम्

उपाचरेद् अञ्जन मूर्धवस्ति वस्ति क्रिया तर्पण लेप सेकैः

वर्तिः शस्त अञ्जने चूर्णः तथा पत्त्र उत्पल अञ्जनैः

वैडूर्य मुक्ता शङ्खानाम् त्रिभिर् भागैर् युतं ततः

घोषया बिल्व मूलैः च तैलं पक्वं पयस् अन्वितम्

यष्टी रसम् च यत् सीसं सप्त कृत्वस् पृथक् पृथक्

कृष्णसर्पं मृतं न्यस्य चतुरः च अपि वृश्चिकान्

गृध्र अहि कुक्कुट उत्था वा मधुकेन अन्विता पृथक्

चूर्णितानि अञ्जनम् श्रेष्ठं तिमिरे सांनिपातिके

स क्षीरम् नावनं तैलं पिष्टैर् लेपो मुखस्य च

रसक्रिया इयम् स क्षौद्रा काच यापनम् अञ्जनम्

कृष्णलोह रजस् व्योष सैन्धव त्रिफला अञ्जनैः

न चेद् एवं शमं याति ततस् तर्पणम् आचरेत्

भृष्टं घृतं कुम्भयोनेः पत्त्रैः पाने च पूजितम्

सिता शतावरी मेदा पुण्ड्र आह्व मधुक उत्पलैः

तत् चूर्णितम् स्थितं शङ्खे दृश् प्रसादनम् अञ्जनम्

तिमिर अन्त करम् लोके द्वितीय इव भास्करः

यथास्वं तत्र युञ्जीत दोष आदीन् वीक्ष्य भेषजम्

वात जे तिमिरे तत्र दशमूल अम्भसा घृतम्

तिमिर अर्म रक्तराजि कण्डू काच आदि शमम् इच्छन्

क्षीर अष्ट अंशम् घृतं पक्वं स तैलम् नावनं हितम्

यष्टीमधु द्वि काकोली व्याघ्री कृष्णा अमृता उत्पलैः

स नागपुष्प कर्पूर यष्ट्याह्व स्वर्णगैरिकैः

पिष्टं स्तन्य आज्य दुग्धाभ्याम् वर्ती तिमिर शुक्र जित्

सामान्यं साधनम् इदं प्रतिदोषम् अतः शृणु

कृष्णसर्प वसा शङ्खः कतकात् फलम् अञ्जनम्

विरेक नस्य वमन पुटपाक आदि विभ्रमात्

ईषत् कर्पूर संयुक्तम् अञ्जनं तिमिर अपहम्

यष्टीमधुक संयुक्ताम् मधुना च परिप्लुताम्

अपूप सूप सक्तून् वा त्रिफला चूर्ण संयुतान्

केश आस्य कंधर स्कन्ध पुष्टि लावण्य कान्ति दम्

क्षीरे चतुर्गुणे श्रेष्ठा कल्क पक्वम् पिबेत् ततः

मेदा शाबरक अनन्ता मञ्जिष्ठा दार्वी यष्टिभिः

मरिचानि दशार्ध पिचुः ताप्यात् तुत्थात् पलं पिचुर् यष्ट्याः

ताः शुष्का मधुना घृष्टा निशा अन्धे श्रेष्ठम् अञ्जनम्

त्रिफला रुधिर स्रुतिः विशुद्धिर् मनसो निर्वृतिः अञ्जनम् स नस्यम्

पालिकैः स सिता द्राक्षैः घृत प्रस्थम् पचेत् समैः

मांसी त्रिजातक अयस् कुङ्कुम नीलोत्पल अभया तुत्थैः

स घृतम् वा वरा क्वाथम् शीलयेत् तिमिर आमयी

तैमिर्य अर्म स्राव पैच्छिल्य पैल्लम् कण्डूं जाड्यं रक्तराजीं च हन्ति

चक्षुस् रक्षायाम् सर्वकालं मनुष्यैर् यत्नः कर्तव्यो जीविते यावद् इच्छा

त्रिफला पञ्चमूलानाम् कषायं क्षीर संयुतम्

मासं विंशति रात्रम् वा ततस् च उद्धृत्य शोषयेत्
अजा क्षीर वरा वसा मार्कव स्वरसैः पृथक्

प्रातर् भक्तस्य वा पूर्वम् अद्यात् पथ्यां पृथक् पृथक्

सितकाच शङ्ख फेनक मरिच अञ्जन पिप्पली मधुकैः

रसेन्द्र भुजगौ तुल्यौ तयोः तुल्यम् अथ अञ्जनम्

पृथक् दिव्य अप्सु स्रोतोजं सप्त कृत्वस् निषेचयेत्

क्षीर कुम्भे त्रि सप्त अहम् क्लेदयित्वा प्रमन्थयेत्

कुचन्दनं लोहित गैरिकम् च चूर्ण अञ्जनम् सर्व दृश् आमय घ्नम्

सारिवा पद्मक उशीर मुक्ता शाबर चन्दनैः

स उत्पलैः छगल दुग्ध वर्तितैः अस्र जम् तिमिरम् आशु नश्यति

ताप्य अयस् हेम यष्ट्याह्व सिता जीर्ण आज्य माक्षिकैः

प्रत्यञ्जने च स्रोतोजं रस क्षीर घृते क्रमात्

चूर्ण अञ्जनम् प्रयुञ्जीत तत् सर्व तिमिर अपहम्

गो मूत्रे छगण रसे अम्ल काञ्जिके च स्त्री स्तन्ये हविषि विषे च माक्षिके च

ध्मापयित्वा समावृत्तं ततस् तत् च निषेचयेत्

क्वाथं पूग अभया शुण्ठी कृष्णा कुम्भ निकुम्भ जम्

दध्ना विघृष्टं मरिचं रात्रि अन्धे ऽञ्जनम् उत्तमम्

शताह्वा मधुक द्राक्षा सिता दारु फलत्रयैः

त्रैफलेन अथ हविषा लिहानः त्रिफलाम् निशि

उद्धृतं साधितं तेजो मधुक उशीर चन्दनैः

विपाचितं पाययित्वा स्निग्धस्य व्यधयेत् सिराम्

दद्याद् उशीर निर्यूहे चूर्णितं कण सैन्धवम्

मेदसः तद्वत् ऐणेयाद् दुग्ध सिद्धात् खज आहतात्

तेन तुल्य पयस्केन त्रिफला पल कल्कवान्

पञ्च अंशम् पञ्च अंशम् त्रि अंशम् अथ एक अंशम् अञ्जनं तिमिर घ्नम्

सिद्धं मधूक कृमिजित् मरिच अमरदारुभिः

तद् क्वाथे द्विगुण क्षीरम् घृत प्रस्थम् विपाचयेत्

त्रिफला अष्ट पलम् क्वाथ्यं पाद शेषम् जल आढके

मृद्वीका शर्करा क्षौद्रैः सततं तिमिर आतुरः

चूर्णो विशेषात् तिमिरं भास्करो भास्करो यथा

दोष अनुरोधेन च न एकशस् तम् स्नेह अस्र विस्रावण रेक नस्यैः

शस्तं सर्व अक्षि रोगेषु विदेह पति निर्मितम्

तुलां पचेत जीवन्त्या द्रोणे ऽपां पाद शेषिते

विद्रधि ज्वर दुष्ट अरुस् विसर्प अपची कुष्ठ नुद्

द्राक्षा चन्दन मञ्जिष्ठा काकोली द्वय जीवकैः

वसा अञ्जने च वैयाघ्री वाराही वा प्रशस्यते

चूर्णितं नलद पत्त्र विमिश्रम् भिन्न तारम् अपि रक्षति चक्षुः

शीते च अस्मिन् हितम् इदं सर्वजे तिमिरे ऽञ्जनम्

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

कालानुसारि त्रिकटु त्रिफला आल मनःशिलाः

घृते सिद्धानि जीवन्त्याः पल्लवानि च भक्षयेत्

रस स्कन्ध कषायेषु सप्त कृत्वस् पृथक् पृथक्

युक्तं पिबेत् तत् तिमिरी तद् युक्तम् वा वरा रसम्

लोह एव स्थितं मासं नावनाद् ऊर्ध्व जत्रु जान्

सौवीर भाग नवकम् चित्रायां चूर्णितं कफ आमय जित्

द्विपञ्चमूल निर्यूहे तैलं पक्वं च नावनम्

मासम् एकं हित आहारः पिबन्न् आमलक उदकम्

संतर्पणं स्निग्ध हिम आदि कार्यं तथा अञ्जनम् हेम घृतेन घृष्टम्

हन्ति तत् काच तिमिर रक्तराजि शिरस् रुजः

स मूल जाल जीवन्ती तुलाम् द्रोणे ऽम्भसः पचेत्

चन्द्रे अश्विनी सनाथे सु चूर्णितैः अञ्जयेत् युगलं अक्ष्णोः

सौपर्णं लभते चक्षुः इति आह भगवान् निमिः

अन्धमूषीकृतं ध्मातं पक्वं विमलम् अञ्जनम्

मुनिना निमिना उपदिष्टम् एतत् परमं रक्षणम् ईक्षणस्य पुंसाम्

शुल्ब तालकयोः द्वौ द्वौ वङ्गस्य एकः ऽञ्जनात् त्रयम्

विध्येत् सिरां पीतवतो दद्यात् च अनु विरेचनम्

सु शीतान् सेक लेप आदीन् युञ्ज्यान् नेत्र आस्य मूर्धसु

प्रपौण्डरीक सरल पिप्पली देवदारुषु

स्वर्णगैरिक तालीश चूर्ण आवापा रसक्रिया

युक्तं पलेन यष्ट्याः च मूषा अन्तर् ध्मात चूर्णितम्

प्रसादनं स्नेहनं च पुटपाकं प्रयोजयेत्

द्राक्षा मृणाली स्वरसे क्षीर मद्य वसासु च

अजा मूत्रेण वा कौन्ती कृष्णा स्रोतोज सैन्धवैः

संसर्ग संनिपात उत्थे यथा दोष उदयम् क्रिया

प्रपौण्डरीक काकोली पिप्पली लोध्र सैन्धवैः

कार्षिकैर् निशि तत् पीतं तिमिर अपहरम् परम्

अक्ष बीज मरिच आमलक त्वच् तुत्थ यष्टिमधुकेभिः जल पिष्टैः
यत् तुत्थं ज्वलितम् अनेकशो निषिक्तं तत् कुर्याद् गरुड समम् नरस्य चक्षुः

खादेत् च प्लीह यकृतौ माहिषे तैल सर्पिषा

यो गृध्रः तरुण रवि प्रकाश गल्लः तस्य आस्यम् समय मृतस्य गो शकृद्भिः

गो शकृत् रस दुग्ध आज्यैः विपक्वं शस्यते ऽञ्जनम्

द्राक्षया नलद लोध्र यष्टिभिः शङ्ख ताम्र हिम पद्म पद्मकैः

नेत्र रोगेषु अतस् घोरं तिमिरं साधयेद् द्रुतम्

रसक्रिया घृत क्षौद्र गोमय स्वरस द्रुतैः

स्रोतोजाञ्जन युक्तानि वहति अम्भसि वासयेत्

तिमिरं काच ताम् याति काचो अपि आन्ध्यम् उपेक्षया

आन्ध्याय स्युर् मला दद्यात् स्राव्ये तु अस्रे जलौकसः

अष्ट भाग स्थिते तस्मिन् तैल प्रस्थम् पयस् समे

वात पित्त आमयान् हन्ति तद् विशेषाद् दृश् आश्रयन्

वात पीनस वत् च अत्र निरूहं स अनुवासनम्

संयोजिता यथाकामं तिमिर घ्ना वरा वरा

काचे अपि एषा क्रिया मुक्त्वा सिरां यन्त्र निपीडिताः

पायसं वा वरा युक्तम् शीतं स मधुशर्करम्

पटोल निम्ब कटुका दार्वी सेव्य वरा वृषम्

स फेनाः छाग दुग्धेन रात्रि अन्धे वर्तयो हिताः

विदग्ध आहार वमनात् क्षुत् तृष्णा आदि विधारणात्

हन्ति काच अर्म नक्तान्ध्य रक्तराजिः सु शीलितः

छायया एव गुटिकाः परिशुष्का नाशयन्ति तिमिराणि अचिरेण

संनिवेश्य यकृत् मध्ये पिप्पलीः अदहान् पचेत्

स मेषशृङ्गी पुष्पाणि स यष्ट्याह्वानि तानि अनु

नस्यं सर्व ऊर्ध्व जत्रु उत्थ वात श्लेष्म आमय आर्ति जित्

श्वेत गो वाल मरिच शङ्ख चन्दन फेनकम्

तद् आढके अर्ध पलिकैः पिष्टैः प्रस्थं घृतात् पचेत्

पचेत् जीर्ण घृत प्रस्थम् सम क्षीरम् पिचु उन्मितैः

तिल तैलम् अक्ष तैलम् भृङ्ग स्वरसः असनात् च निर्यूहः

सूर्य उपराग अनल विद्युत् आदि विलोकनेन उपहत ईक्षणस्य

श्रेष्ठा जलम् भृङ्ग रसम् स विष आज्यम् अजा पयः

पित्त जे तिमिरे सर्पिर् जीवनीय फलत्रयैः

धूमर आख्या अम्लपित्त उष्ण विदाहे जीर्ण सर्पिषा

सर्पिः अष्टगुण क्षीरम् पक्वं तर्पणम् उत्तमम्

प्रस्थम् आमलकानां च क्वाथयेन् नल्वणे ऽम्भसि

एरण्ड तैल संयुक्तम् योजयेत् च विरेचनम्

शर्करा एला त्रिवृत् चूर्णैः मधु युक्तैः विरेचयेत्

निर्दग्धं बादर अङ्गारैः तुत्थम् च इत्थम् निषेचितम्
व्रणः संजायते प्रायः पाकात् श्वयथु पूर्वकात्

ताम्र अयस् त्रपु सीसानि व्रणे मेदस् कफ अधिके

अथ अतस् शस्त्रकर्मविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

सायं प्रातस् तयोर् मोक्षो ग्रीष्मे शरदि च इष्यते

शाखा वदन कर्ण उरस् पृष्ठ पार्श्व गल उदरे

ततः शोफ रुजा पाक दाह आनाहान् अवाप्नुयात्

संधि अस्थि च स्थिते रक्ते स्नाय्वा सूत्रेण वल्कलैः

कुर्वीत अनन्तरम् तस्य रक्षां रक्षस् निषिद्धये

न मूर्छति अन्न संयोगात् मत्तः शस्त्रं न बुध्यते

वर्गो ऽयं नवधान्यादिर् व्रणिनः सर्व दोष कृत्

मांस छेदः अति रुज् रौक्ष्यात् दरणं शोणित आगमः

कारवेल्लक कर्कोट पटोल कटुका फलम्

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

सम स्थाने श्लथो न एव शिथिलस्य आशये तथा

पक्वे अल्प वेग ता म्लानिः पाण्डु ता वलि सम्भवः

तीव्र व्यथः विग्रथितः चिरात् संरोहति व्रणः

अङ्गुलि नाल वालैः वा यथादेशं यथाशयम्

गम्भीरेषु प्रदेशेषु मांसलेषु अचलेषु च

अ बद्धः दंश मशक शीत वात आदि पीडितः

संजात रुधिरम् सीव्येत् संधानं हि अस्य शोणितम्

अशितं मात्रया काले पथ्यं याति जरां सुखम्

शीत उष्णम् तुला संतान कार्पास स्नायु वल्क जम्

लक्ष्मीं गुहाम् अतिगुहां जटिलां ब्रह्मचारिणीम्

स्निग्ध वृद्ध द्विजातीनाम् कथाः शृण्वन् मनस् प्रियाः

अजीर्ण तरुण अच्छिद्रैः समन्तात् सु निवेशितैः

सु शीत लेप सेक अस्र मोक्ष संशोधन आदिभिः

सकृद् एव आहरेत् तत् च पाके तु सु महति अपि

सीव्येन् न दूरे न आसन्ने गृह्णन् न अल्पम् न वा बहु

न तु वङ्क्षण कक्ष आदौ अल्प मांसे चले व्रणान्

सान्त्वयित्वा ततस् च आर्तम् व्रणे मधु घृत द्रुतैः

पित्त रक्त उत्थयोः बन्धो गाढ स्थाने समो मतः

भङ्गे च युञ्ज्यात् फलकं चर्म वल्क कुश आदि च

क्षालयित्वा कषायेण प्लोतेन अम्भः ऽपनीय च

शोफो ऽल्पो अल्प ऊष्म रुज् स आमः स वर्णः कठिनः स्थिरः

विदध्यात् तेषु तेषु एव कोशम् अङ्गुलि पर्वसु

शूलं न ऋते ऽनिलाद् दाहः पित्तात् शोफः कफ उदयात्

भोजनं च यथा सात्म्यम् यव गोधूम षष्टिकाः

स्त्यानं विष्यन्दयति आज्यम् व्रण वत् स्पर्शन असहः

वाल उशीरैः च वीज्येत न च एनम् परिघट्टयेत्

बध्नीयात् शिथिल स्थाने वात श्लेष्म उद्भवे समम्

तम् एव उपचरेत् तस्माद् रक्षन् पाकं प्रयत्नतः

न तुदेन् न च कण्डूयेत् चेष्टमानः च पालयेत्

दिवास्वप्नो व्रणे कण्डू राग रुज् शोफ पूय कृत्

खट्वां गण्डे हनौ शङ्खे विबन्धं पृष्ठक उदरे

छिन्न स्नायु सिरः अपि आशु सुखं संरोहति व्रणः

मसूरी मुद्ग तुबरी जीवन्ती सुनिषण्णकाः

स्व नाम अनुगत आकाराः बन्धास् तु दश पञ्च च

सद्यः सद्योव्रणान् सीव्येद् विवृतान् अभिघात जान्

पाटयेद् द्वि अङ्गुलम् सम्यग् द्वि अङ्गुल त्रि अङ्गुल अन्तरम्

उत्थान शयन आद्यासु सर्व ईहासु न पीड्यते

धूपयेत् पटु षड्ग्रन्था निम्ब पत्त्रैः घृत प्लुतैः

समं मेहन मुष्के च नेत्रे संधिषु च श्लथम्

यः छिनत्ति आमम् अज्ञानाद् यः च पक्वम् उपेक्षते

गाढम् एव सम स्थाने भृशं गाढं तद् आशये

कर्णिकाः च उन्दुरु विषे क्षार दग्धाः विष अन्विताः

पान पम् पाययेन् मद्यं तीक्ष्णं यो वेदना क्षमः

ग्रीवा ललाट मुष्क स्फिच् मेढ्र पायु उदर आदिषु

मुत्तोलीं मेढ्र ग्रीवा आदौ युञ्ज्यात् चीनम् अपाङ्गयोः

रक्त पाकम् इति ब्रूयात् तं प्राज्ञो मुक्त संशयः

कुक्षि कक्ष अक्षिकूट ओष्ठ कपोल गल वङ्क्षणे

समो मृदुः _ शीघ्रं व्रणः शुध्यति रोहति

तिल कल्क आज्य मधुषु यथास्वं भेषजेन च

वृत्ते ऽङ्गे मण्डल आख्यम् च पञ्चाङ्गीं च ऊर्ध्व जत्रुभिः

अजीर्णात् तु अनिल आदीनाम् विभ्रमो बलवान् भवेत्

शौर्यम् आशु क्रिया तीक्ष्णं शस्त्रम् अस्वेद वेपथू

भोजनैः उपनाहैः च न अति व्रण विरोधिभिः

धौतैर् अ कर्कशैः क्षीरि भूर्ज अर्जुन कदम्ब जैः

स्निग्धां रूक्षां श्लथां गाढां दुर्न्यस्तां च विकेशिकाम्

अङ्गुष्ठ अङ्गुलि मेढ्र अग्रे स्थगिकाम् अन्त्रवृद्धिषु
प्रच्छाद्यम् औषधं पत्त्रैर् यथादोषं यथर्तु च

तैस् तैः उपायैः प्रयतः चिकित्सेत् आलोचयन् विस्तरम् उत्तर उक्तम्

धूपिता मृदवः श्लक्ष्णा निर्वलीका व्रणे हिताः

कृच्छ्रेण शुद्धिं रूढिं वा याति रूढो विवर्ण ताम्

सो अल्पेन अपि अपचारेण भूयो विकुरुते यतः

आश्वास्य परितो ऽङ्गुल्या परिपीड्य व्रणं ततः

बन्धनीया न मांस्पाके गुद पाके च दारुणे

मद्यं तीक्ष्ण उष्ण रूक्ष अम्लम् आशु व्यापादयेद् व्रणम्

व्यम्लं तु पाटितं शोफं पाचनैः समुपाचरेत्

घृत अक्तैः सक्तुभिः च ऊर्ध्वम् घनां कवलिकां ततः

आम छेदे सिरा स्नायु _ असृज् अतिस्रुतिः

तृतीये ऽह्नि पुनः कुर्याद् व्रण कर्म च पूर्ववत्

गो मूत्र कल्कितः लेपः सेकः क्षार अम्बुना हितः

न आमः अन्तेषु उन्नतिः मध्ये कण्डू शोफ आदि मार्दवम्

कुष्ठिनाम् अग्नि दग्धानाम् पिटिका मधुमेहिनाम्

बालमूलक वार्ताक तण्डुलीयक वास्तुकम्

यत् च अन्यत् अपि विष्टम्भि विदाहि गुरु शीतलम्

वचां छत्त्राम् अतिच्छत्त्रां दूर्वां सिद्धार्थकान् अपि

बन्धनानि तु देश आदीन् वीक्ष्य युञ्जीत तेषु च

व्रणं विशोधयेत् शीघ्रम् स्थिता हि अन्तर् विकेशिका

यो यत्र सु निविष्टः स्यात् तम् तेषां तत्र बुद्धिमान्

पार्श्वे सव्ये ऽपसव्ये वा न अधस्तात् न एव च उपरि

रागो रक्तात् च पाकः स्याद् अतो दोषैः स शोणितैः

दुष्टीभवेत् चिरम् च अत्र न तिष्ठेत् स्नेह भेषजम्

आविक अजिन कौशेयम् उष्णं क्षौमं तु शीतलम्

नवं धान्यं तिलान् माषान् मद्यं मांसम् अजाङ्गलम्

पच्यमानो विवर्णस् तु रागी वस्तिः इव आततः

तत्र तत्र व्रणं कुर्यात् सु विभक्तम् निराशयम्

निधाय युक्त्या बध्नीयात् पट्टेन सु समाहितम्

सप्तपर्ण करञ्ज अर्क निम्ब राजादन त्वचः

उत्पद्यमानासु च तासु तासु वार्त्तासु दोष आदि बल अनुसारी

बलिं च उपहरेत् तेभ्यः सदा मूर्ध्ना च धारयेत्

एषित्वा सम्यग् एषिण्या परितः सु निरूपितम्

भुञ्जानो जाङ्गलैर् मांसैः शीघ्रं व्रणम् अपोहति

स्वस्तिकं कर्ण कक्ष आदि स्तनेषु उक्तम् च संधिषु

श्वपचौ इव विज्ञेयौ तौ अनिश्चित कारिणः

अनुलोमं सु निशितम् शस्त्रम् पूय दर्शनात्

ततः स्नेह दिन ईहा उक्तम् तस्य आचारम् समादिशेत्

संमुखो यन्त्रयित्वा आशु न्यस्येन् मर्म आदि वर्जयन्

शीते वसन्ते ऽपि च तौ मोक्षणीयौ त्रि अहात् त्रि अहात्

गुग्गुलु अगुरु सिद्धार्थ हिङ्गु सर्जरस अन्वितैः

अल्प सत्त्वे ऽबले बाले पाकाद् वा अत्यर्थम् उद्धते

शिरस् अक्षिकूट नासा ओष्ठ गण्ड कर्ण ऊरु बाहुषु

प्रलम्बि मांसं विच्छिन्नं निवेश्य स्व निवेशने

व्रणे न दद्यात् कल्कं वा स्नेहात् क्लेदो विवर्धते

प्राक् शस्त्रकर्मणः च इष्टम् भोजयेद् अन्नम् आतुरम्

तिर्यक् छिन्द्यात् ललाट भ्रू दन्तवेष्टक जत्रुणि

वितानं पृथुल अङ्ग आदौ तथा शिरसि च ईरयेत्

जीर्ण शालि ओदनम् स्निग्धम् अल्पम् उष्ण उदक उत्तरम्

मेदस् जान् लिखितान् ग्रन्थीन् ह्रस्वाः पालीः च कर्णयोः

कोश स्वस्तिक मुत्तोली चीन दाम अनुवेल्लितम्

संधिषु तथा यमकं यमिके व्रणे

व्रणो निःशोणित ओष्ठः यः किंचिद् एव अवलिख्य तम्

अरक्षया व्रणे यस्मिन् मक्षिका निक्षिपेत् कृमीन्

सुरसादिं प्रयुञ्जीत तत्र धावन पूरणे

रूढे अपि अजीर्ण व्यायाम व्यवाय आदीन् विवर्जयेत्

अथ आहृत उपकरणम् वैद्यः प्राच् मुखम् आतुरम्

खट्वा विबन्ध स्थगिका वितान उत्सङ्ग गोफणाः

अञ्जन क्षौम ज मषि फलिनी शल्लकी फलैः

त्वच् सावर्ण्यम् रुजो अल्प त्वम् घन स्पर्श त्वम् अश्म वत्

वायु निर्वाहिनः शल्य गर्भान् क्षार विष अग्नि जान्

संबाधे ऽङ्गे तथा दाम शाखासु एव अनुवेल्लितम्

हर्षं क्रोधं भयं च अपि यावद् स्थैर्य सम्भवात्

सैन्धवं दाडिमं धात्री घृतं तप्त हिमम् जलम्

प्रक्षालन आदि दिवसे द्वितीये न आचरेत् तथा

दारणं मर्म संधि आदि स्थिते च अन्यत्र पाटनम्

प्रच्छाद्य मांस पेश्याः वा व्रणं तान् आशु निर्हरेत्
यमकं मण्डल आख्यम् च पञ्चाङ्गी च इति योजयेत्

दिग्धां वर्तिं ततो दद्यात् तैः एव आच्छादयेत् च ताम्

तिष्ठन्न् अन्तः पुनः पूयः सिरा स्नायु असृज् आमिषम्

स पूति मांसम् स उत्सङ्गम् स गतिम् पूय गर्भिनम्
प्राच्या दिशः शालाया नमो महिम्ने स्वाहा देवेभ्यः स्वाह्येभ्यः

पक्षाणां विश्व वारे ते नद्धानि वि चृतामसि

अमुत्र एनम् आ गछताद् दृढा नद्धा परिष्कृता

ध्रुवाया दिशः शालाया नमो महिम्ने स्वाहा देवेभ्यः स्वाह्येभ्यः

नमो ऽग्नये प्रचरते पुरुषाय च ते नमः

हविर्धानम् अग्नि शालम् पत्नीनां सदनं सदः

या द्वि पक्षा चतुष्पक्षा षष् पक्षा या निमीयते

ऊर्ध्वाया दिशः शालाया नमो महिम्ने स्वाहा देवेभ्यः स्वाह्येभ्यः

तृणैर् आवृता पलदान् वसाना रात्री इव शाला जगतो निवेशनी

अवनद्धम् अभिहितं ब्रह्मणा वि चृतामसि

कुलाये ऽधि कुलायं कोशे कोशः समुब्जितः

बृहस्पतिर् इव अहम् बलं वाचा वि स्रंसयामि तत्

दिशो दिशः शालाया नमो महिम्ने स्वाहा देवेभ्यः स्वाह्येभ्यः

प्रतीचीं त्वा प्रतीचीनः शाले प्रैम्य् अ हिंसतीम्

इदं मानस्य पत्न्या नद्धानि वि चृतामसि

वंशानां ते नहनानां प्राणाहस्य तृणस्य च

परूंषि विद्वाꣳ शस्ता इव इन्द्रेण वि चृतामसि

प्रजायै चक्रे त्वा शाले परमेष्ठी प्रजापतिः

विश्व अन्नम् बिभ्रती शाले मा हिंसीः प्रतिगृह्णतः

इटस्य ते विचृताम्य् अपिनद्धम् अपोर्णुवन्

दक्षिणाया दिशः शालाया नमो महिम्ने स्वाहा देवेभ्यः स्वाह्येभ्यः

नमस् तस्मै नमो दात्रे शाला पतये च कृण्मः

इन्द्र अग्नी रक्षतां शालाम् अमृतौ सोम्यं सदः

अक्षुम् ओपशं विततं सहस्र अक्षम् विषूवति

उदीच्या दिशः शालाया नमो महिम्ने स्वाहा देवेभ्यः स्वाह्येभ्यः

अग्निम् अन्तश् छादयसि पुरुषान् पशुभिः सह

यानि ते ऽन्तः शिक्यान्य् आबेधू रण्याय कम्

सदो देवानाम् असि देवि शाले

यस् त्वा शाले निमिमाय संजभार वनस्पतीन्

प्रतीच्या दिशः शालाया नमो महिम्ने स्वाहा देवेभ्यः स्वाह्येभ्यः

मिता पृथिव्यां तिष्ठसि हस्तिनी इव पद्वती

आ ययाम सं बबर्ह ग्रन्थींश् चकार ते दृढान्

मा नः पाशं प्रति मुचो गुरुर् भारो लघुर् भव

गृहान् उप प्र सीदाम्य् अमृतेन सह अग्निना

तत्र मर्तो वि जायते यस्माद् विश्वं प्रजायते

ब्रह्मणा शालां निमितां कविभिर् निमितां मिताम्

वरुणेन समुब्जितां मित्रः प्रातर् व्य् उब्जतु

शालाया विश्व वारायाः नद्धानि वि चृतामसि

अग्निर् ह्य् अन्तर् आपश् च ऋतस्य प्रथमा द्वाः

यस्यास् ते विचृतामस्य् अङ्गम् अङ्गम् परुष् परुः

यत् ते नद्धं विश्व वारे पाशो ग्रन्थिश् च यः कृतः

गोभ्यो अश्वेभ्यो नमो यत् शालायाम् विजायते

विजावति प्रजावति वि ते पाशांश् चृतामसि

अष्टापक्षां दश पक्षाम् शालां मानस्य पत्नीम् अग्निर् गर्भ इवा शये

यस् त्वा शाले प्रतिगृह्णाति येन च असि मिता त्वम्

अन्तरा द्यां च पृथिवीं च यद् व्यचस् तेन शालां प्रति गृह्णामि त इमाम्