tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तस्माद् उ हेमन्न् उष्णाः कूप्या अप उदाहरन्ति

तद् एतेन पुनर् आह्रियते यद् एतं सौम्यं चरुम् आहरन्ति

तस्मात् हेमन् उपरि शीतो ऽध उष्णम् अधिगम्यते

तत् ह अपि छायां पर्यवेक्षेत आत्मनः अ प्रणाशाय

अथ यदा शीतम् उद्गृह्णात्य् अथ ह इदम् उपरि शीतो भवत्य् अध उ ह तदा उष्णः भवति

स ह स षण् मासो ऽन्यतरम् अन्यतरं पादम् उद्ग्राहं तिष्ठति

य आत्मानं न परिपश्येद् अपेत असुः स स्यात्

अथ उ सर्पिषो ऽक्ष्योर् आदधीत चक्षुष आप्यायनाय

तं ह अवेक्षेत यन् मे मनो यमं गतं यद् वा मे अपरागतं राज्ञा सोमेन तद् वयं पुनर् अस्मासु दध्मसि मनसि मे चक्षुर् अधाश् चक्षुषि मे मन आयुष्मत्या ऋचो मा छैत्सि मा साम्नो भागधेयाद् वि योषम् इति

प्रजापतिर् ह खलु वा एष यः संवत्सरः

तस्मात् सत्याद् अप्य् आज्यं भूय आनीय पर्य् एव आत्मानम् दिदृक्षेत सर्वस्य आयुषः ऽवरुद्ध्यै

तद् अपि विज्ञानम् असत्

एवं ह वा एष प्रजापतिः संवत्सरः प्रजा बिभर्ति

तस्माद् ग्रीष्म उपर्य् उष्णो ऽधः शीतम् अधिगम्यते

अथ ह वा एतं सौम्यं चरुम् आहरन्ति
त्वम् अग्ने अयामि

द्वादश अहम् विच्छिन्नः पुनर् आधेयः

चतस्रो ऽभ्यावर्तिनीर् जुहोति

प्राजापत्यां सप्तवतीं च हुत्वा दशहोतारं मनसा अनुद्रुत्य स ग्रहम् हुत्वा

समिधि वा समारोपयेत्

यदि नाशे विनाशे वा अन्यैः अग्निभिर् अग्नौ संसृष्टे वा पुनर् आधेयः

पाणिग्रहण आदिः अग्निस् तम् औपासनम् इत्य् आचक्षते

इमं मे वरुण

यदि बहून् पुनर् आधेयः

अयसा मनसा धृतो ऽयसा हव्यम् ऊहिषेया नो धेहि भेषजं स्वाहा

यदि प्रयायाद् व्याख्यातम् आत्मन् अरण्योः वा समारोपणम्

यद् अस्य कर्मणो ऽत्यरीरिचम्

भूर् भुवः सुवर् ॐ प्रतिष्ठ

व्याख्यातो होम कल्पः

इति द्वाभ्यां यस्यां समारूढस् ताम् आदधाति

इति

अरणी कल्पेन खादिरः पालाश औदुम्बर आश्वत्थः च

उदुम्बर शाखाभिः प्लक्ष शाखाभिः वा प्रच्छाद्य यथालाभं तूष्णीं संभारान् संभृत्य याज्ञिकात् काष्ठाद् अग्निं मथित्वा लौकिकं वा आहृत्य सते कृत्वा प्रज्वलयित्वा अभ्यादधाति

इति च अत्र एके जय अभ्यातानान् राष्ट्रभृत इति उपजुह्वति यथा पुरस्तात्

अयाश् च अग्ने ऽस्य् अनभिशस्तीः च सत्यम् इद् त्वम् अयास् असि

यदि द्वौ वैश्वानर पाथिकृतौ

पुनर् ऊर्जा

प्रतिसंख्याय वा सर्वान् होमान् जुहुयात्

इति

तिस्रस् तन्तुमतीर् जुहोति

ब्राह्मणान् अन्नेन परिविष्य पुण्य अहम् स्वस्त्ययनम् ऋद्धिम् इति वाचयित्वा प्रसिद्धम् आग्नेयेन स्थालीपाकेन यजते

एकैकशो व्याहृतीः समस्ताः च

तस्य औपासनेन आहिताग्नि त्वम् तथा पार्वणेन चरुणा दर्श पूर्णमास याजि त्वम् च इति

अत्र गुरवे वरं ददाति वाससी धेनुम् अनड्वाहं वा

स त्वं नो अग्ने

यत् मे आत्मनो मिन्दा अभूत्

अथ एनम् अग्निम् उपसमाधाय व्याहृति पर्यन्तम् कृत्वा द्वे मिन्दाहुती जुहोति

तस्मिन् गृह्याणि कर्माणि क्रियन्ते

प्रजापते

सह रय्या

उद्बुध्यस्व अग्ने
अथ बलि हरणम्

अथ प्रत्यवरोहणम्

वेदम् अधीत्य स्नास्यन्न् इत्य् उक्तम्

अथ शूलगवः

संवत्सरे चूडाकर्म

चतुर्थे मास्य् उपनिष्क्रमणम्

अथ आहुतः गर्भ अष्टमेषु

अथ प्रत्यवरोहणम्

अथ आहुतः गर्भ अष्टमेषु

अथ वैश्वदेवम्

अथ शूलगवः

षष्ठे मास्य् अन्नप्राशनम्

संवत्सरे चूडाकर्म

अथ वैश्वदेवम्

अथ अष्टका होमः

अथ बलि हरणम्

अथ अष्टका होमः

अथ प्रहुतः

वेदम् अधीत्य स्नास्यन्न् इत्य् उक्तम्
पादयोः स्थापयामास मालां दिव्यां सु गन्धिनीम्

प्रणेमुर् मनसा सर्वे स नारायणकाः प्रभुम्

बुद्धिः त्वम् सर्व लोकानाम् अहङ्कारस् त्वम् ईश्वरः

तत एवं प्रसन्ने तु सर्व देव निवारणम्

प्रीतिश् च भगवन्त् शर्वः वचनात् ब्रह्मनः तदा

यक्षाः सिद्धाः तथा साध्या दैत्याः किम्पुरुष उरगाः

इयं च प्रकृतिः देवी सदा ते सृष्टि कारणैः

तस्य अपि दशनाः पेतुर् दृष्ट मात्रस्य शंभुना

वर दे येन सृष्टा असि न विना यः त्वया अम्बिके

आस्थाय रूपं यत् सौम्यम् समेष्ये अहम् सह त्वया

मालां प्रगृह्य देव्यां तु स्थितायां देव संसदि

ददौ अम्बा पतिः शर्वो भवान्याश् च चलस्य च

बुबुधे देवम् ईशानम् उमा उत्सङ्गे तम् आस्थितम्

सार्धं मया एव देवेशं परमात्मानम् ईश्वरम्

चक्रं क्षेप्तुं न शशाक बाहून् चालयितुम् न च

संस्तम्भितान् तदा तेन भगवान् आह पद्मजः

तुष्टाव परमेशानं पार्वती परमेश्वरम्

सह देव्या नमश्चक्रुः शिरोभिर् भू तल आश्रितैः

वपुः चकार देवेशो दिव्यं परमम् अद्भुतम्

विज्ञाप्य एवम् तदा ब्रह्मा देवदेवं महेश्वरम्

समुद्राश् च नदा वेदा मन्त्राः स्तोत्र आदयः क्षणाः

कुल धर्म आश्रयम् रक्षन् भूधरस्य महात्मनः

मुद्गरं स्तम्भिताः सर्वे देवेन आशु दिवौकसः

भूतानाम् इन्द्रियाणाम् च त्वम् एव ईशैः प्रवर्त्तकः

अथ ब्रह्मा च भगवान् विष्णुः साक्षात् जनार्दनः

देवताः सर्वा न एव बुध्यत शङ्करम्

सित आतपत्रम् रत्न अंशु मिश्रितम् च अवहत् तथा

तदा हैमवतीं देवीम् उपयेमे यथाविधि

तपसा च महादेव्याः पार्वत्या वृषभध्वज

मालां गृह्य जया तस्थौ सुरद्रुम समुद्भवाम्

अथ तेषु स्थितेषु एव मन्युमत्सु सुरेषु अपि

विजया व्यजनं गृह्य स्थिता देव्याः समीप गा

ते अहम् दक्षिणात् हस्तात् सृष्टः पूर्वं पुरातनः

मुनयश् च महादेवं गणेशाः शिव संमताः

प्रसादात् ते देवेश नियोगात् च मया प्रजाः

वायुः सोमः तथा ईशानः रुद्राश् च मुनयस् तथा

स्तम्भितः शिशु रूपेण देवदेवेन लीलया

अथ दृष्ट्वा शिशुं देवाः तस्याः उत्सङ्ग वर्तिनम्

जग्मुर् गिरीन्द्र पुत्र्याः तु स्वयंवरम् अनुत्तमम्

शक्रश् च भगवान् वह्निः भास्करः भग एव च

स्वयंवरं तदा देव्याः सर्व लोकेषु अघोषयत्

स यमाः च स रुद्राः च चक्षुः अप्रार्थयन् विभुम्

दृष्ट्वा हृष्टः तदा देवीं मेनया तुहिनाचलः

वज्रं क्षेप्तुं न शशाक बाहुं चालयितुं तथा

इति उक्त्वा तां समालोक्य देवो दिव्येन चक्षुषा

ब्रह्मा परम संविग्नः ध्यानम् आस्थाय शङ्करम्

तेभ्यश् च परमं चक्षुः सर्व दृष्टौ च शक्तिमत्

नागाश् च पर्वताः सर्वे यज्ञाः सूर्य आदयः ग्रहाः

यथापूर्वं चकार आशु वचनात् ब्रह्मनः प्रभुः

आलिङ्ग्य आघ्राय सम्पूज्य पुत्रीं साक्षात् तपस्विनीम्

बलं तेजश् च योगं च तथा एव अस्तम्भयत् विभुः

ससर्जुः पुष्प वृष्टिम् च खेचराः सिद्ध चारणाः

मुमुहुः गणपाः सर्वे मुमोद अम्बा च पार्वती

वर्तते न अत्र संदेहः ते भर्त्ता भविष्यति

जगाम इष्टम् तदा दिव्यं स्व पुरम् प्रययौ च सा

पत्नी रूपम् समास्थाय जगत् कारणम् आगता

सा च दृष्ट्वा महादेवं द्विज रूपेण संस्थितम्

जगाम स स्वयं ब्रह्मा मरीचि आद्यैः महा ऋषिभिः

त्वं हि संधारयेत् लोकान् इमान् सर्वान् स्व तेजसा

तेजसा तस्य देवाः ते स इन्द्र चन्द्र दिवाकराः

त्वया सृष्टं जगन्त् सर्वम् मातर् त्वम् मा विनाशय

बन्दिभिः स्तूयमाना च स्थिता शैलसुता तदा

शिरः प्रकम्पयन् विष्णुश् चक्रम् उद्यम्य संस्थितः

दुहित्र्याः देवदेवेन न जानन् अभिमन्त्रितम्

स एवं परमेशानः स्वयं च वरयिष्यति

गन्धर्व सिद्धैः विविधैः किन्नरैश् च सु शोभनैः

अनुगृह्य तदा देवीम् उवाच प्रहसन् इव

वरुणो नागपाशं च ध्वज यष्टिम् समीरणः

प्रदक्षिणीकृत्य च तां देवीं स जगन्तः अरणीम्

अश्विनौ द्वादश आदित्याः गन्धर्वा गरुडस् तथा

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे उमास्वयंवरो नाम द्वि अधिक शततमः ऽध्यायः
प्रतिभा आद्यैः प्रभुं ज्ञात्वा ननाम वृषभध्वजम्

गच्छध्वं शरणं शीघ्रं देवाः शक्र पुरोगमाः

तपस् वनम् महादेव्याः पार्वत्याः पद्मसंभवः

जगुः गन्धर्व मुख्याः च ननृतुः च अप्सरस् गणाः

देव दुन्दुभयः नेदुः तुष्टुवुः मुनयः प्रभुम्

सूत उवाच

लब्ध्वा चक्षुः तदा देवा इन्द्र विष्णु पुरोगमाः

यमः अपि दण्डं खड्गं च निरृतिः मुनि पुंगवाः

स ब्रह्मकः स शक्राः च तम् अपश्यन् महेश्वरम्

जगाम अनुग्रहम् कर्तुं द्विज रूपेण च आश्रमम्

हिताय च आश्रमाणाम् च क्रीडा अर्थम् भगवन्त् भवः

कुरु प्रसादम् एतेषाम् यथापूर्वं भवन्तु इमे

रुद्राश् च शूलम् आदित्याः मुशलं वसवस् तथा

वज्रम् आहारयत् तस्य बाहुम् उद्यम्य वृत्रहा

सर्वे स ब्रह्मकाः देवाः स यक्ष उरग राक्षसाः

उत्सङ्ग तल संसुप्तः बभूव भगवन्त् भवः

स नारायणकाः सर्वे मुनिभिः शङ्करं प्रभुम्

यस्य वै देवदेवस्य वयं किंकर वादिनः

तत्र ते स्तम्भिताः तेन तथा एव सुर सत्तमाः

स बाहुः उद्यमः तस्य तथा एव समुपस्थितः

तस्य देवी तदा हृष्टा समक्षं त्रिदिवौकसाम्

देवदेवम् इह आयान्तम् सर्व देव नमस्कृतम्

क्रीडा अर्थम् च सतां मध्ये सर्व देव पतिः भवः

सर्व देव ईश्वरः श्रीमान् सर्व लोक पतिः भवः

ब्रह्म आद्याः नेमिरे तूर्णं भवानी च गिरि ईश्वरः

ववन्दे चरणौ शम्भोः अस्तुवत् च पितामहः

ईशानश् च तथा शूलं तीव्रम् उद्यम्य संस्थितः

देव आद्याः तु इमाः सृष्टा मूढाः त्वद् योग मोहिताः

पूषा दन्तान् दशन् दन्तैर् बालम् ऐक्षत मोहितः

सूत उवाच

चामर आसक्त हस्ताभिः दिव्य स्त्रीभिः च संवृता
चतुर्षु युक्ताश् चत्वारो लोकपाला बल उत्कटाः

विष्णोर् जिष्णोः सहिष्णोश् च भ्राजिष्णोस् तेजसा वृतम्

ओषधीनां परित्राणं निधानम् अमृतस्य च

चिक्रीडुर् असिभिः शुभ्रैर् निर्मुक्तैर् इव पन्नगैः

चन्द्र प्रभाभिः विमलं युद्धाय समवस्थितम्

उपतस्थुः सुर गणान् प्रहर्तुं दानवं बलम्

गुप्तो बलाहक गणैः पर्वतैर् इव कामगैः

इन्द्रं समुपनृत्यन्ति शतशो ह्य् अप्सरः गणाः

वरुणः पाश भृत् मध्ये देव अनीकस्य तस्थिवान्

स कश्यपस्य आत्मभुवम् द्विजं भुजग भोजनम्

वारिराज परिक्षिप्तम् देवराज विराजितम्

कृत्स्नः परिवृतो मेरुर् भास्करस्य इव तेजसा

शेषैर् भुजैः प्रदीप्तानि भुजगारि ध्वजः प्रभुः

सुराणां सर्व सैन्यस्य विस्तरं वैष्णवं शृणु

पर्वतास् तु शिला शृङ्गैः शत शाखैः च पादपैः

तद् वैश्रवण सु श्लिष्टम् वैवस्वत पुरःसरम्

युग अन्ते स इन्द्रचापाभ्याम् तोयदाभ्याम् इव अम्बरम्

तम् अन्वयुर् देव गणाः मुनयश् च समाहिताः

गीर्भिः परम मन्त्राभिः तुष्टुवुश् च गदाधरम्

पाण्डुर उद्धूत वसनः प्रवाल रुचिर अङ्गदः

देव असुर विमर्देषु शतशो दृष्ट विक्रमम्

यः स देवो हृषीकेशः पद्मनाभस् त्रिविक्रमः

पवन अधिक संपातम् गगन क्षोभणम् खगम्

वज्र विस्फूर्जित उद्धूतैः विद्युत् इन्द्रायुध अर्पितैः

विमान योधी धनदो विमाने पुष्पके स्थितः

स्वस्त्य् अस्तु देवेभ्य इति स्तुवंस् तत्र अङ्गिरा ब्रवीत्

शश छाया अङ्कित तनुम् नैशस्य तमसः क्षयम्

ददृशुर् दानवाः सोमं हिम प्रहरणम् स्थितम्

यं वदन्त्य् उत्तमं भूतं यं वदन्त्य् अ शरीरिणम्

यम् आरूढः स भगवान् पर्येति मघवान् गजम्

काल पाशान् समाविध्य हयैः शशि कर उपमैः

हविर्धानेषु गायन्ति विप्रा मख मुखे स्थिताः

पक्षाभ्यां चारु पत्राभ्याम् आवृत्य दिवि लीलया

नील लोहित पीताभिः पताकाभिर् अलंकृतम्

सप्त स्कन्ध गतः लोकांस् त्रीन् दधार चचार च

वरुणः पश्चिमं पक्षम् उत्तरं नरवाहनः

भूमि अपः व्योम भूत आत्मा श्यामः शान्ति करः अरि हा

करेण कालीं वपुषा शत्रु काल प्रदाम् गदाम्

सु पर्णः स्वेन वपुषा सुपर्णं खेचर उत्तमम्

बलं बलवत् उद्धूतम् युद्धाय समवर्तत

सव्येन आलम्ब्य महतीं सर्व असुर विनाशिनीम्

स बलाः स अनुगाः च एव संनह्यन्त यथाक्रमम्

स्वस्त्य् अस्तु दैत्येभ्य इति उशना वाक्यम् अब्रवीत्

उदय अस्त ग चक्रेण मेरु पर्यन्त गामिना

महेन्द्रेण अमृतस्य अर्थे वज्रेण कृत लक्षणम्

समुद्र योनिः मधुहा हव्य भुज् क्रतु सत्कृतः

मणि श्याम उत्तम वपुः हार भार अर्पित उदरः

शर भूताः सुर इन्द्राणाम् चेरुर् व्यात्त मुखाः दिवि

प्रेक्षमाणः शिव सखः साक्षाद् इव शिवः स्वयम्

चतुर्भिः सागरैर् गुप्तो लेलिहद्भिश् च पन्नगैः

यम् आहुर् आकाश गमम् शीघ्र गम् शब्द योनिनम्

दधार आयुध जातानि शार्ङ्ग आदीनि महा यशाः

सूर्यः सप्त अश्व युक्तेन रथेन अम्बर गामिना

सप्त स्वर गता यस्य योनिर् गीर्भिर् उदीर्यते

मरुतो देव गन्धर्वाः विद्याधर गणैः सह

पुरुहूतस् तु पुरतो लोकपालः सहस्र दृश्

यः प्राणः सर्व भूतानाम् पञ्चधा भिद्यते नृषु

हिम तोय प्रपूर्णाभिः भाभिर् आप्लावयञ् जगत्

श्रुतस् ते दैत्य सैन्यस्य विस्तरस् तात विग्रहे

ग्रामणीः सर्व देवानाम् आरुरोह सुर द्विपम्

स परीवेषम् उद्यन्तं सवितुर् मण्डलं यथा

केतुना वंश राजेन भ्राजमानो यथा रविः

स वायुः सर्व भूत आयुः उद्धतः स्वेन तेजसा

यमस् तु दण्डम् उद्यम्य काल युक्तम् च मुद्गरम्

यम् आहुर् अग्नेर् यन्तारं सर्व प्रभवम् ईश्वरम्

अरि घ्नम् असुर अनीके चक्रं चक्र गदा धरः

चचार मध्ये देवानां द्वादशात्मा दिनेश्वरः

स्वां स्वां दिशं ररक्षुस् ते तस्य देव बलस्य ह

सो ऽर्कम् अग्नाव् इव उद्यन्तम् उद्यम्य उत्तम तेजसम्

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च महा बलौ

ज्योतिषाम् ईरणं व्योम्नि रसानां रसनं प्रभुम्

सहस्र रश्मि युक्तेन भ्राजमानेन तेजसा

पवन आविद्ध निर्घोषम् संप्रदीप्त हुताशनम्
स स्यन्दन वरः भाति युक्तो मातलिना तदा

वायु ईरित जल उद्गारैः कुर्वंल् लीलाः सहस्रशः

भोगि भोग अवसक्तेन मणि रत्नेन भास्वता

त्रिदिव द्वार चित्रेण तपता लोकम् अव्ययम्

शिखिनं चूडिनं च एव तप्त कुण्डल भूषणम्

स राज राजः शुशुभे युद्ध अर्थी नरवाहनः

तम् ऋक्ष योग अनुगतम् शिशिरांशुं द्विज ईश्वरम्

सोमः श्वेत हयः भाति स्यन्दने शीत रश्मिवान्

दीप्तिमद्भिः सदस्यैश् च ब्रह्मर्षिभिर् अभिष्टुतः
उवाच

सिनीवाली कुहूः च एव राका च अनुमतिः तथा

कर्मशश् च अर्थवीरः च सहिष्णुः च सुत त्रयम्

वसिष्ठो वह्निः च पितरः च यथाक्रमम्

तस्यां वै जनयामास बल उन्मादौ हरिः स्वयम्

पुलस्त्यः पुलहः च एव क्रतुः च ऋषि वरः तथा

ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य सप्ता अजायन्त वै सुताः

भार्याभिः सहिताः सर्वे रुद्रं देवीं सतीं विना

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे प्रजाकर्त्रादिसृष्टिर् नाम पञ्चमो ऽध्यायः

संनतिः च अनसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा

प्रियव्रत उत्तानपादौ प्रसूति आकूति संज्ञे ते

कुमारः च एव भृङ्गीशः क्रुद्धो रुद्रः प्रतापवान्

अग्निष्वात्तान् च आज्यपान् च सुकालिनः

ददौ ता ब्रह्म पुत्रेभ्यः सतीं रुद्राय दत्तवान्

धर्मं रुद्रं मनुं च एव सनकं च सनातनम्

विरजाः सर्वगः च एव तस्य पुत्रौ महात्मनः

शम्भोर् भार्या भवत् तस्यां जज्ञे विनायकः

क्षमा तु सुषुवे भार्या पुलहस्य प्रजापतेः

अङ्गुष्ठ पर्व मात्राणाम् ज्वलत् भास्कर वर्चसाम्

भृगोर् धाताविधातारौ जनयामास सा शुभा

कृत्वा इह अमुत्र संस्थानम् प्रजा सर्गम् तु मानसम्

आयतिः नियतिः च एव मनोः कन्ये महात्मनः

मरीचिम् अत्रि अङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

सृष्टवन् दक्षः उत्तमाः

ते उभे ब्रह्म वादिन्यः मेनायां तु हिमाचलः

प्रीत्यां पुलस्त्य भार्यायाम् दत्तोलिस् तद् सुतः ऽभवत्

पत्नि मरीचेः सम्भूतिः पौर्णमासम् असूयत

श्रद्धा चला धृतिः तुष्टिः पुष्टिः मेधा क्रिया तथा

प्राणः च एव मृकण्डुः च मार्कण्डेयो मृकण्डुतः

ध्रुवस्य अन्वय सम्भूतः मनुष्यः त्वम् भविष्यसि

बुद्धिः लज्जा वपुः शान्तिः ऋद्धिः कीर्तिस् त्रयोदशी

ततो ब्रह्म आत्म सम्भूतम् पूर्वं स्वायंभुवं प्रभुः

मैनाकं जनयामास गौरीं पूर्वं तु या सती

त्यक्ता देहं पुनर् जाता मेनायां तु हिमालयात्

ख्याति आद्याः जगृहुः कन्या मुनयो मुनि सत्तमाः

ईजे कदाचिद् यज्ञेन हयमेधेन दक्षकः

वसिष्ठं नारदं च एव पितॄन् बर्हिषदः तथा

स्वायम्भुवो मनुः देवः जगृहे विभुः

सुतपाः शुक्र इति एते सर्वे सप्तर्षयो ऽमलाः

अनाहूता सती प्राप्ता दक्षेण एव अवमानिता

मेधा श्रुतं क्रिया दण्डं लयं विनयम् एव च

_ ते भार्ये तयोः जातौ सुतौ उभौ

भृगवे च ददौ ख्यातिं रूपेण अप्रतिमाम् शुभाम्

आत्मानम् एव कृतवान् प्रजापाल्यं मनुं हर

शतरूपां च तां नारीं तपस् निहत कल्मषाम्

प्रसूतिं च एव दक्षाय देवहूतिं च कर्दमे

सोमं दुर्वाससं च एव दत्तात्रेयं च योगिनम्

अनसूया तथा एव अत्रेः जज्ञे पुत्रान् अकल्मषान्

तस्य जामातरः सर्वे यज्ञं जग्मुः निमन्त्रिताः

अभवन् द्वादश सुता यामा नाम महा बलाः

प्रजा कर्तॄन् मानसांस् तनयान् प्रभुः

षष्टिः यानि सहस्राणि ऋषीणाम् ऊर्ध्वरेतसाम्

रुचेः यज्ञः दक्षिणा अभूत् दक्षिणायाम् च यज्ञतः

तस्मात् च पुरुषात् देवी शतरूपा व्यजायत

बोधं बुद्धिः तथा लज्जा विनयं वपुस् आत्मजम्

चतुरो मूर्ति युक्तान् च अङ्गुष्ठात् दक्षम् ईश्वरम्

भृगुं सनत्कुमारं च रुचिं श्रद्धां तथा एव च

वाम अङ्गुष्ठात् तस्य भार्याम् असृजत् पद्मसंभवः

क्रतोः च सुमतिः भार्या वालखिल्यान् असूयत

मरीचिः च तथा च एव _ मुनिः

सन्तोषं च तथा तुष्टिः लोभम् पुष्टिः असूयत
साधुवाद आवलिः मूर्ध्नि सूनवे कुरु भूपतेः

सा गालव सुताय एव दिन भोग्याम् तनुं ददौ

नृपैः सह ययुः पार्था नादयन्तो रथैः जयम्

स्कन्द अभिषेकात् स्नात्वा अथ वह्नितीर्थं समाययौ

निःशेष शत्रु निधने प्रतिज्ञां निःश्वसन् व्यधात्

मुनौ आश्वास्य याते च शेषं पप्रच्छ संजयम्

पुत्राः ते वाम् अद्य पाण्डु पुत्राः सुर त्विषः

रथात् अवातरत् पश्चात् जज्वाल स रथः ततस्

तत् प्रभासम् हसन् तूर्णम् तत्र अपि प्राप पूर्ण ताम्

ध्वजिनी वीर हीना इव गोष्ठी इव बुध वर्जिता

एवम् एतत् यथा आत्थ त्वं श्रियं निधनम् एव मे

इति आकर्ण्य वचः तस्य लज्जिता इव मानिनः

तस्मिन् तीर्थे बलः स्नात्वा ययौ यत्र पुरा वपुः

बन्धु नाश भय उद्विग्नः तीर्थ यात्रा गतः शनैः

इति आकर्ण्य कथा मध्ये पप्रच्छ जनमेजयः

अथ अवरोप्य प्रथमं फल्गुणं मधुसूदनः

सो अब्रवीत् बलवान् भीमः भीम वीर्यः किम् उच्यते

न विवेद क्षणं किंचिद् मूर्छा व्याकुलित आशयः

को अनयोः अधिकः योद्धा पप्रच्छ इति अर्जुनः हरिम्

ऊरु युग्मे भुजंगी इव सा पपात महीपतेः

कृष्णं दुर्योधनो अवादीत् संस्तम्भ्य _ उत्कटाम्

दृष्ट्वा शिरः पदा स्पृष्टं भीमेन जगतीभुजः

तस्मिन् सरस्वती तीरे सस्ने रामेण सादरम्

भ्रामयामास येन अभूत् घोरः घर्घरा रवः

आक्षेपे वर्जने मोक्षे राज वृत्तौ निवर्तके

इति तेषां समालापं श्रुत्वा ज्ञात्वा सुयोधनम्

भीमो निकार गणनाम् कुर्वन् कुरु पतेः शिरः

बभूव नाक कान्तानाम् को ऽपि कौतुक विभ्रमः

प्रलय अम्बुद निर्घोषम् विनद्य द्रोण नन्दनः

दिष्ट्या तपोवन रुचिः शान्तो ऽसि वसुधा पते

ततो वरात् स कूपः अभूत् सोम पान फल प्रदः

आजुहाव वचस् युद्धे प्रवृत्ते कुरु नन्दनः

इति यौधिष्ठिरं श्रुत्वा वचो मन्यु विष आकुलः

गदां रन्ध्रं विचिन्त्य अस्मै प्राहिणोत् कनक अङ्गदाम्

बभूव भय दैः व्याप्तम् दुर्निमित्त शतैः जगन्त्

कृष्ण प्रधानैः सहितः तम् देशं तूर्णम् आययौ

पृष्टो ऽथ धृतराष्ट्रेण संजयो युद्धम् अब्रवीत्

भीमं निरस्य गर्जन्तं धर्मराजः सुयोधनम्

याचितो ऽपि शमं न ऐच्छत् कौरवः निज दुर्नयात्

दधीचस्य अस्थि निचये महा इन्द्रायुध ताम् गते

शुशोच पुत्रान् वाक्यानि विदुरस्य स्मरन् मुहुर्

ततस् ताम् प्रहिणोत् भीमः गिरि गुरुम् गदां जवात्

नृत्यतः तस्य स आवेगम् स खेलम् वर काननम्

स भूमिकं ततः प्रायात् बली यत्र अप्सरस् सखिः

ततो भीमः समाधूय गदाम् अशनि निःस्वनाम्

अथ भीमं गदा पाणिम् बद्ध कक्षः तरस्विणम्

तत्र भारद्वाजः स्नात्वा त्रितकूपं समाययौ

ब्रह्महत्या आकुलः मुक्तः तम् प्राप दारुणं शनैः

अन्धानाम् इव सौन्दर्य विचित्राः चित्र मालिकाः

तस्मै स्तुति कृते तुष्टः तपस् वृद्धिम् ददौ विभुः

अत्र अन्तरे हलधरः कुरु पाण्डव संक्षये

दुर्भिक्ष कर्षिताः नाम विस्मृते ऽध्ययने ततः

इति उक्त्वा क्रोध शिखिना तं भीमं दग्धुम् उद्यतम्

पुनर् मोघीकृता राज्ञा सा अपतत् कम्पित अवनिः

अनावृष्ट्यां स तनयः तया मत्स्य अशनैः वृतः

इति पृष्टो अवदत् पार्थम् विस्मितं कालियान्तकः

उत्थितः स बभौ राजा दण्डधार इव अपरः

सो अब्रवीत् प्रस्तुते युद्धे कुरु पाण्डव भूभुजाम्

सारस्वतः सुतो वेदान् सः सस्मार महामतिः

एष लोक भयम् भीमे विधाय गदया श्रमम्

इति आकर्ण्य पृथासूनुः धार्तराष्ट्रम् अभाषत

मुनीनां दर्शनं यत्र नैमिष अरण्य वासिनाम्

अजातशत्रुः श्रुत्वा एतत् सह पाञ्चाल सैनिकैः

व्यथां संस्तम्भ्य भीमो ऽथ घूर्णमान तनुः क्षणम्

सर्व क्षय भय उद्विग्नैः दैवैः दिष्टम् तदा ययौ

तत्र रामो ददौ भूरि धनं वार्ष्णेय नन्दनः

राजन्य वंश्यः यत्र आप ब्रह्म ताम् कौशिको मुनिः

विविशुः कलयन्तो ऽन्तः श्रियः कल्लोल लोल ताम्

न हि अहंकार शैथिल्यम् पर्यन्ते अपि अभिमानिनाम्

स्व जनेन विना लक्ष्मीः कस्य प्रीणाति मानसम्

तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च प्लक्षप्रस्रवणे तथा

शनैस् भीमः समाश्वस्य पार्श्वे नृपम् अताडयत्
बन्धु स्व जन हीना तु लक्ष्मीः कस्य मनः स्पृशेत्

भ्रू भङ्गेन निवासिता वन भुवम् शुष्यत् मुखाः शत्रवो दृष्टा श्रीः स्वयम् अर्पिता अग्र्य सुहृदाम् उष्णीष हार स्मिता

सर्वेषां मुनि मुख्यानाम् बभूव गुरुः अर्थितः

कौबेरम् इन्द्रतीर्थम् च यामुनं च अच्युताग्रजः

दुर्योधनो ऽथ निपपात दिवं विलोक्य वज्र अवपात हत पक्षः इव अद्रिराजः

माम् ऊचे पश्य सूदेन मायया अहम् निपातितः

अन्यथा दुर्जयो राजा त्रयोदश समा व्यधात्

ह्रदं प्रविष्टं राजानम् ऊचुः मान धनम् शरैः

ददृशुः कौरव पतिम् नीतं कालेन तां दशाम्

सप्तसारस्वते तीर्थे संनिधानं च शंकरः

उपविश्य निरीक्षन्तां भवन्तो युध्यमानयोः

कपालमोचनं प्राप तीर्थम् औशनसम् बलः

गोपाल बालैः मूर्खाणां संज्ञां कृत्वा अस्मि वञ्चितः

राघव इषु निकृत्तस्य राक्षसस्य शिरः पुरा

सर्व तीर्थ निमग्नः ऽपि तत्र एव स्वास्थ्यम् आप सः

प्राह दुर्योधनः तोये स्तम्भेरम इव श्वसन्

धावने समवस्थाने विप्लुते समविप्लुते

तं विलोक्य रुरोद इव पतितं चक्रवर्तिनम्

चकम्पे लोल तटिनी रशना वसुधा वधूः

शिरो व्याज हतस्य अस्य कः स्पृशेद् अ पशुः पदा

वैराग्य मुक्ता आभरणाम् जरतीम् इव योषितम्

समग्रां पृथिवीम् अद्य दातुम् इच्छसि कौतुकम्

भीमसेन गिरा राजा स सैन्यः ऽथ युधिष्ठिरः

प्रताप तापित रिपोः यशः शत्रु हृत श्रियः

तदा अभ्येत्य कुरुक्षेत्रं तौ अपश्यत् गदा आयुधौ

क्षणेन शापात् प्रक्षीणे शशलक्ष्मणि यक्ष्मणा

क्रीडन्ति सुर गन्धर्वाः नृत्य गीत विनोदनैः

उत्तिष्ठ युद्धे स्वां लक्ष्मीं त्रिदिवं वा समाप्नुहि

स प्रयत्नः कुरु पतिः भीमसेनात् विलोक्यते

उपाविशत् कृष्णसखः परिवार्य हलायुधम्

युवाभ्याम् एव च उक्तम् प्राक् यतस् धर्मः ततस् जयः

ततः सारस्वतं तीर्थम् आससाद हलायुधः

ततस् तयोः गदा घात जाता वह्नि कणा आवलिः

राज्ञ् उत्तिष्ठ संग्रामे जहि शत्रुं धनुर्धर

उत्थाय तूर्णम् आहत्य भुवि भीमम् अपातयत्

सूच्यग्रम् अपि न त्याज्यं पाण्डवान् प्रति ते भुवः

सनत्कुमारी तपसा स्वर्गाय त्यक्तुम् उद्यता

भीमसेनस्य विरथं कौरवस्य च मानिनः

अकम्पितः ताडितः ऽपि पुनर् भीमः असृजत् गदाम्

अथ वक्षस् तटे भीमः कौरवेण समाहतः

वसिष्ठेन जितः पूर्वं धेनु हृत् ब्रह्म तेजसा

गान्धारीं च अवदत् प्राप्य विसृष्टो ऽजातशत्रुणा

अस्मिन् मही परिवृढे पतिते च भूमौ कैः निन्दितम् न भव भङ्गुर भङ्गि जन्म

आमन्त्र्य कृष्णं प्रययौ क्षय आशङ्की प्रलम्ब हा

लाभः समो हि वीराणां विजयो निधनं नु वा

उपाविशत् नील वासाः हिमवन्त् इव स अम्बुदः

समन्तपञ्चकं गत्वा पद्भ्याम् एव सुयोधनः

गदां तां कुरु राजः ऽपि विलङ्घ्य तम् अताडयत्

तस्य कृष्णस्य वचसा धर्मसूनुः सुयोधनम्

स अवलेपम् वचः श्रुत्वा न सहन्ते हि मानिनः

स चक्रे मानसं यज्ञं ततो देवाः समभ्ययुः

तस्मिन् एकादश चमू नाथे भुवि निपातिते

शशंसुः भीमसेनाय लुब्धका धन लुब्धकाः

विदधे सम्भ्रम आवृत्त हेम आभरण विभ्रमम्

दधीचस्य मुनेः तेन पुत्रं लेभे सरस्वती

त्वया भीष्म मुखाः वीराः ते व्याजैः एव पातिताः

नारायणं नमस्कृत्य नरं च एव नरोत्तमम्

गर्जत् गज रथ अनीकैः पार्थान् वीक्ष्य समागतान्

ऊचे प्रातः समाश्वास्य मम क्षत्र उचिता गतिः

शमयामास कंसारिः तेभिः तेभिः विनय भाषितैः

ततो विनशनं पुण्यं प्राप यत्र सरस्वती

नारदात् तत्र शुश्राव कुरुक्षेत्रे नृप क्षयम्

स निर्घोषम् महा वेगः पार्श्व देशम् अताडयत्

प्राह उत्ताल हलः कोप करालः ताल लाञ्छनः

दुर्गस्रोतः शङ्खतीर्थं पुण्यं द्वैतवनं तथा

देवलस्य आश्रमम् प्राप्य जैगीषव्यः सु योग विद्

शूद्र भीरुक विद्विष्टा विनष्टा दुष्ट नाशिनी

सोमतीर्थं ततः प्राप यत्र इष्टम् अमृत _

ततो द्रौणि मुखाः वीराः समभ्येत्य रथाः त्रयः

स्व करात् निःसृतम् भस्म तेन अभूत् निर्मदः मुनिः

महा शैलेय भङ्गः अस्मिन् सु करः छिद्र दर्शनात्
यत्र जङ्घा ग्रहात् मुक्तः मुनिः घोरात् महोदरः

कृष्ण वाक्यात् सः संनद्धो गदा पाणिः वृकोदरः

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयम् उदीरयेत्

तारक आख्यः हतो यत्र षण्मुखेन महा असुरः

न च धर्मात् च्युताः पार्थाः तेन तेन पदं रुषः

अथ उत्थिते भीमसेने परिमृज्य आशु शोणितम्

यत्र तारापतिं तारा रोहिणी सक्त मानसम्

महोदरस्य जङ्घायां लग्नं किल विसर्प दम्

तस्थौ अकम्पः महताम् अधिकम् धैर्यम् आपदि

उक्ते जनार्दनेन इति भीमः चिक्षेप भीषणाम्

देवैः अथ अर्थितः ऽभ्येत्य तस्य शम्बर दर्शनात्

अक्षौहिणी पति नरेश्वर मौलि रत्न रश्मि छटा पटल पाटल पाद पीठे

नारदः प्राह न उद्वाहम् विना स्वर्गो भवेत् इति

पाञ्चाल सृञ्जय अनीके संदेह आकुलिते ततः

शिष्ययोः समरं पश्यन् शृण्वन् इव गिरो मिथः

ननर्त गात्रात् आलोक्य निजात् शाक रसम् स्रुतम्

ततः सारस्वते कुञ्जे यत्र इन्द्रः नमुचेः वधात्

अथ अपतत् सुर उत्सृष्टा पुष्प वृष्टिः यशस् सिता

उपदेशे गदा युद्धे किंतु युद्ध पराक्रमे

खिन्ना न्यवेदयत् पित्रे तद् शापात् सः अभवत् क्षयी

ततः कृष्ण मुनौ प्राप्ते कुरु वेश्म हरिः नृपम्

भुक्तं सुहृद्भिः विहृतम् कान्ताभिः हुतम् अग्र्य जैः

सरस्वतीम् अवाप्य अथ प्रभासं शयनेन सः

यत्र अनलः भृगोः शापात् नष्टः अभूत् निर्वृतः पुनः

बन्धु मित्र वियुक्तानाम् भूतयो हि विडम्बनाः

तीर्थ यात्राम् हलभृतो वैशम्पायनम् आदरात्

अवाप्य नगधन्वानं वसतिः यत्र वासुकेः

स कर्णः सुहृदाम् अग्र्यः स गुरुः स पितामहः

सप्तसारस्वतं प्रायात् यत्र चङ्कणको मुनिः

पुष्पायुध पुर उदार हेम आभरण विभ्रमे
प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्त दिव्यान् महा अचलान्

महावीतं तु यत् वर्षम् बाह्यतो मानसस्य तु

द्वीपस्य अर्धे परिक्षिप्तः पर्वतो मानस उत्तरः

तमस् अन्ते च तमस् पारे च अष्टमूर्तिः व्यवस्थितः

एते रत्न मयाः सप्त क्रौञ्च द्वीपस्य पर्वताः

प्रति अण्डम् द्विज शार्दूलाः तेषाम् हेतुः महेश्वरः

तदा हि अदृश्यम् गत एव यक्षः तदा अम्बिका हैमवती शुभ आस्या

अण्डेषु च अण्ड बाह्येषु तथा अण्ड आवरणेषु च

तृतीयो नारदो नाम चतुर्थो दुन्दुभिः स्मृतः

यक्षं गत्वा निश्चयात् पावक आद्याः शक्ति क्षीणाः च अभवन् यत् ततस् अपि

विविन्दात् परतस् च अपि पुण्डरीको महा गिरिः

प्लक्षद्वीप आदि द्वीपेषु सप्त सप्तसु पर्वताः

विद्रुमः प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो हेमपर्वतः

अवीचि अन्तानि सर्वाणि रौरव आद्यानि तेषु च

स्वादु उदकेन उदधिना पुष्करः परिवारितः

प्रकाशः च अप्रकाशः च लोकालोकः स उच्यते

अहं पुरा आसम् प्रकृतिश् च पुंसो यक्षस्य च आज्ञा वश गा इति अथ आह

दग्धुं तृणं वा अपि समक्षम् अस्य यक्षस्य वह्निः न शशाक विप्राः

पुष्करे पर्वतः श्रीमान् एकः एव महा शिलः

आवहः प्रवहः च एव ततस् च अनुवहः तथा

निशम्य तत् यक्षम् उमा अम्बिका आह तु अगोचरः च इति सुराः स शक्राः

नियुतानि एक नियुतम् भू पृष्ठात् भानु मण्डलम्

कुमुदः च उत्तमः च एव पर्वतश् च बलाहकः

दृश्य अदृश्य गिरिः यावत् तावत् एषा धरा द्विजाः

पर अर्धे तु तमो नित्यं लोकालोकः ततस् स्मृतः

तत्र साक्षात् वृषाङ्कः तु विश्वेशो विमलः शिवः

अस्य अष्टमूर्तेः शर्वस्य शिवस्य गृहमेधिनः

सर्व ग त्वात् प्रधानस्य तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा

क्रौञ्चो वामनकः पश्चात् तृतीयः च अन्धकारकः

ज्योतिस् गणः शक्र मुखाः सुराश् च वैमानिकाः स्थावर जङ्गमाः च

परेण पुष्करस्य अथ अनुवृत्य स्थितो महान्

योजनानां मही पृष्ठात् ऊर्ध्वम् पञ्चदश ध्रुवात्

तावत् एव तु विस्तीर्णः पार्श्वतः परिमण्डलः

योजनानां सहस्राणि दश तस्य उच्छ्रयः स्मृतः

स नन्दी स गणः स उमः तेन असौ तत् न मुञ्चति

कुशेशयः पञ्चमः तु षष्ठो हरिगिरिः स्मृतः

जनलोको महर् लोकात् तथा कोटि द्वयम् द्विजाः

क्रौञ्च द्वीपे तु सप्त इह क्रौञ्च आद्याः कुलपर्वताः

अण्डानाम् ईदृशाणाम् तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः

बलाहकास् तथा भानुः चन्द्रः नक्षत्र राशयः

शाकद्वीपे च गिरयः सप्त तान् तु निबोधत

तृतीयो द्युतिमन्त् नाम चतुर्थः पुष्पितः स्मृतः

सप्तमो मन्दरः श्रीमान् महादेव निकेतनम्

सप्ता एते गिरयः प्रोक्ताः प्लक्षद्वीपे विशेषतः

द्रोणः कङ्कश् च महिषः ककुद्मान् सप्तमः स्मृतः

तस्य एव अभ्यन्तरः यः तु धातकीखण्ड उच्यते

स एव द्वीप पश्च अर्धे मानसः पृथिवीधरः

ऋजु आयताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः

गोमेदकः अत्र प्रथमो द्वितीयः चान्द्रे उच्यते

प्रत्येकं पञ्चकानि आहुः नरकाणि विशेषतः

स एव वैभवः प्रोक्तो वैभ्राजः सप्तमः स्मृतः

आम्बिकेयात् परः रम्यः सर्व ओषधि समन्वितः

स उमः स नन्दी भगवन्त् आस्ते हेम गृह उत्तमे

पुष्कर द्वीप विस्तार विस्तीर्णः असौ समन्ततः

आज्ञा बलात् तस्य धरा स्थिता इह धराधरा वारिधराः समुद्राः

राजतौ मानसस्य अथ पर्वतस्य अनु मण्डलौ

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशत् उच्छ्रितः

तथा एव केसरी इति उक्तः यतो वायुः प्रजायते

संभाविता सा सकल अमर इन्द्रैः सर्व प्रवृत्तिः तु सुर असुराणाम्

हिरण्यगर्भ सर्गः च प्रसङ्गात् बहु विस्तरात्

पशवः किंकराः तस्य सर्वे देह अभिमानिनः

सूत उवाच

तावांश् च विस्तरः तस्य लोकालोक महा गिरेः

अण्डम् आदौ मया प्रोक्तम् अण्डस्य आवरणानि च

द्वीपस्य अनन्तरः यः तु समुद्रः सप्तमः तु वै

स्वादु उदक समुद्रः तु समन्तात् परिवेष्ट्य च

एक एव महा सानुः संनिवेशात् द्विधा कृतः

प्रार्थितश् च महादेवो निवास अर्थम् सह अम्बया

तस्मिन् द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ

अधः सप्त तलानाम् तु नरकाणां हि कोटयः