tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तपस् तेपुर् निराहारा ब्रह्म ध्यान परायणाः

कुबेरस् तु पितुर् वाक्यात् तपस् तप्तुं सु दुश्चरम्

स्नात्वा काम अघ नाशिन्याम् नरो मुच्येत पातकैः

मातृ वाक्यात् तदा युद्धे जित्वा वैश्रवणं नृप

काम उवाच

अद्य अपराह्णे ग्रहणं भविष्यति वरानने

किम् अर्थम् तु महादेव अत्र आगच्छन्ति वै प्रजाः

लिङ्गं संस्थाप्य विधिना पूजयित्वा च भक्तितः

योगेश्वर अभिधानेन त्रैलोक्ये विश्रुतं भवेत्

स्व कर्मणः परित्यागी शूद्र वृत्ति रतः सदा

प्रत्यक्षीकृत्य लक्ष्मीशम् इदं वचनम् अब्रवीत्

कृत्वा आश्रमपदम् तत्र तपस् तेपे सु दुश्चरम्

अशोक पञ्चकम् इति तीर्थानां पञ्चकं विदुः

अशोक उवाच

अशोकस्य पुरीं रुद्ध्वा युद्धं कृत्वा सु दारुणम्

ताड्यमाने पदा तत्र नादयत्य् अवनी तलम्

इति श्री स्कान्दे गोकर्ण खण्डे श्री गोकर्ण माहात्म्ये नवमो ऽध्यायः

लब्धं तुरगम् आरुह्य जम्बुद्वीपं ययौ क्षणात्

गोकर्णं क्षेत्रम् आसाद्य आस्थाप्य लिङ्गं मनोरमम्

योगेश्वर अभिधम् लिङ्गं तत् स्पृष्ट्वा प्राणिनो ध्रुवम्

चक्रे लङ्कां राजधानीं राक्षसैः सह रावणः

विमार्ग निरतः नित्यं द्यूत चौर्य विशारदः

अधस्ताद् अवने राजन्न् इदानीं तत्र वर्तते

चक्रेण खण्डित त्वात् च चक्र खण्ड ईश्वरः ह्य् अभूत्

क्रियते यादृशं कर्म फलं भवति तादृशम्

ततो गोकर्णम् आसाद्य कोटितीर्थ आदिषु क्रमात्

अपहृत्य पुरीं लङ्कां विमानम् अपि पुष्पकम्

गोकर्णे त्वद् प्रवेश अर्थम् प्रायश्चित्तं करोम्य् अहम्

तद् दोष शान्तिः मे भूयाच् छरीरं च वृणे प्रभो

तद् गो युग्मम् समुद्धर्तुं प्रयत्नं कृतवान् बहु

विभीषण ईश्वरम् लिङ्गं पूजयन्ति नरा भुवि

सुनादो नाम विप्र इन्द्रः पाताल तलम् आगमत्

पुष्य मासे तदा लोकाः सर्वे गोकर्णम् आययुः

ते च गोमिथुनं यत्नाद् उद्धृत्य अथ सिषेविरे

मणिनागान् नाग राजात् गृहीत्वा लिङ्गम् उत्तमम्

तस्य च आसीत् पुत्र शतम् तथा पौत्र आदि संततिः

पुत्रे राज्य धुरम् न्यस्य गोकर्ण क्षेत्रम् आगमत्

दृष्ट मात्रे तु तद् लिङ्गे स्वर्गं गच्छन्ति देहिनः

कृतकृत्य त्वम् आपन्नो यथाकामम् उवास ह

ददौ तेषां वरं ब्रह्मा यथा अभिलषितम् नृप

तथा अस्तु इति हरेण उक्त्वा लिङ्गे तस्मिन् व्यलीयत

गोकर्णे शतशृङ्ग अद्रौ दृष्ट्वा स्वस्य पितामहान्

स्नात्वा सर्वेषु तीर्थेषु तत् लिङ्गम् परिपूज्य च

देवैर् ब्रह्म आदिभिः साकम् एत्य तल् लिङ्गम् आच्छिनत्

ततस् तस्य अपि भगवान् आविस् आसीत् सदाशिवः

इति दुर्वाससो वाक्यं श्रुत्वा तं प्रणिपत्य च

क्षेत्रस्य अन्तः प्रवेशश् च त्वयि भक्तिं च शाश्वतीम्

तद् तीर्थ स्नान मात्रेण राजसूय फलम् लभेत्

सूत उवाच

स्नात्वा काम अघ नाशिन्याम् काम ईशम् परि पूजयन्

तच् चक्रतीर्थं विख्यातं सर्व पाप प्रणाशनम्

रोहिणी पात युक्ता चेत् सा षष्ठी कपिला स्मृता

रुद्रम् आराधयामासुः चक्र अर्थम् ते दिवौकसः

कदाचिद् अर्ध रात्रौ तु मातृ सङ्गम् अथ अकरोत्

सूत उवाच

कन्या शतम् च तस्य आसीत् स्वं राज्यं पर्यपालयत्

तत्र उवास यथा कामम् गोकर्णे क्षेत्र सत्तमे

सूत उवाच

तत्र अस्ति सर्व पाप घ्ना नदी काम अघ नाशिनी

शिव त्रिशूल जनिता मन्मथस्य अघ शान्तये

धर्मे रतिं विष्णु भक्तिम् अमर त्वम् च लब्धवान्

तीर्थं तत्र तु तस्य एव नाद तीर्थम् इति श्रुतम्

सदा दुर्जन संयुक्तः काम चारी द्विज अधमः

जपन् पञ्चाक्षरीं विद्यां द्वादश अब्दम् उवास ह

स्नात्वा सम्पूज्य काः माम् ईशम् सर्व पापैः प्रमुच्यते

पूजयित्वा तु तल् लिङ्गं देहान्ते स्वर्गम् आप्नुयात्

सनत्कुमारो नृपते यथाकामं जगाम ह

मन्मथ उवाच

अणिमा आदि महासिद्धिम् आयुर्योगं च रावणः

तीर्थं कृत्वा विधानेन तपस् तेपे निरामयम्

दर्शयिष्ये तव शिवे किंचिद् अत्र निदर्शनम्

इत्य् उक्त्वा भगवान् शम्भुस् त्रिशूलेन तदा नृप

अरण्यो नाम राजा तु राज्यं त्यक्त्वा विरक्तिमान्

सूत उवाच
अशोकः स्वां पुरीं प्राप्य यथापूर्वम् अतिष्ठत

तद् अर्चन प्रभावेन सायुज्यम् अगमद् ऋषिः

सनत्कुमारो भगवान् गोकर्णात् क्रोश मात्रात्

देवानां वचनात् पूर्वं त्वयि द्रोहम् अकारिषम्

ततः प्रहस्य भगवान् शङ्करस् ताम् उवाच ह

पुरा कृतयुगे राजन् ग्रहणे भास्करस्य च

नाद ईश्वरम् इति ख्यातं तद् लिङ्गम् भरत ऋषभैः

उभाव् अपि न शक्तौ तौ सुहोत्रस् तत्र च अगमत्
तयोः संसृष्टम् एव पूर्वरूपं भवति संसृष्टम् एव च लिङ्गम्

अथ अतस् _ _ व्याख्यास्यामः

स्थानम् एकदेशे तूष्णींभावः अल्पशश् चङ्क्रमणं _ _ _ अनन्नाभिलाषः रहस्कामता _ _ _ _ _ _ श्वयथुर् आनने _ _ _ _ _ _ _ _ _ अनुपशयता च इति _ _ _ भवन्ति

एवम् एते पञ्च उन्मादाः व्याख्याता भवन्ति

भवति च अत्र

संख्या निमित्तं प्राग्रूपं लक्षणं साध्यता न च

प्रज्ञापराधात् सम्भूते व्याधौ कर्म जे आत्मनः

देव आदीनाम् अपचितिः हीनानाम् च उपसेवनम्

ये तु एनम् अनुवर्तन्ते क्लिश्यमानं स्व कर्मणा

प्रज्ञापराधात् हि अयम् देव ऋषि पितृ गन्धर्व यक्ष राक्षस पिशाच गुरु वृद्ध सिद्ध आचार्य पूज्यान् अवमत्य अहितानि आचरति अन्यद् वा किंचिद् एवंविधं कर्म अप्रशस्तम् आरभते तम् आत्मना हतम् उपघ्नन्तो देव आदयः कुर्वन्त्य् उन्मत्तम्

तेषां तं _ _ _ _ _ _ विद्यात्

न च अन्ये स्वयम् अक्लिष्टम् उपक्लिश्नन्ति मानवम्

आत्मानम् एव मन्येत कर्तारं सुख दुःखयोः

उन्मादं पुनर् _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ विद्यात्

उन्मादान् दोष जान् साध्यान् साधयेद् भिषज् उत्तमः

ततो ऽनन्तरम् एवम् _ _ एव

साध्यानां तु त्रयाणां साधनानि _ _ च यथास्वं युक्त्या यच् च _ अपि किंचिन् _ _ औषधं कार्यं तद् अपि स्याद् इति

न अभिशंसेत् बुधो देवान् न पितॄन् न अपि राक्षसान्

अमर्षः क्रोधः संरम्भश् च _ _ _ _ _ _ अभिहननं स्वेषां परेषां वा अभिद्रवणं _ _ _ _ _ संतापश् च अतिवेलम् _ _ _ _ _ _ _ _ अनुपशयता च इति _ _ _ भवन्ति

इह खलु _ _ भवन्ति _ यथा _ _ _ _ _ _

तत्र _ _ करः भूतानाम् उन्मादयिष्यताम् _ _ भवति तद् यथा अवलोकयन्तो देवा जनयन्त्य् उन्मादं ऽभिशपन्तः पितरो दर्शयन्तः स्पृशन्तो गन्धर्वाः समाविशन्तो यक्षाः राक्षसास् त्व् _ _ आघ्रापयन्तः पिशाचाः पुनर् आरुह्य वाहयन्तः

तस्मात् श्रेयस्करम् मार्गं प्रतिपद्येत न उ त्रसेत्

न एव देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः

तत्र हिंसा अर्थिना उन्माद्यमानः ऽग्निं प्रविशति अप्सु निमज्जति स्थलात् श्वभ्रे वा पतति शस्त्र कशा काष्ठ लोष्ट मुष्टिभिः हन्ति आत्मानम् अन्यत् च प्राण वध अर्थम् आरभते किंचित् तम् असाध्यं विद्यात् साध्यौ पुनर् द्वौ इतरौ

ते तु खलु निज आगन्तु विशेषेण साध्य असाध्य विशेषेण च प्रविभज्यमानाः पञ्च सन्तो द्वौ एव भवतः

_ _ रूपाणि भवन्ति तद् यथा _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ अनियतश् च _ _

अनेन विधि युक्तेन कर्मणा यत् प्रकीर्तितम्

न स तद् हेतुकः क्लेशो न हि अस्ति कृतकृत्यता

तत्र असाध्य संयोगम् साध्य असाध्य संयोगम् च असाध्यम् विद्यात् साध्यं तु साध्य संयोगम्

यस् तु दोष निमित्तेभ्यः उन्मादेभ्यः समुत्थान पूर्वरूप लिङ्ग वेदना उपशय विशेष समन्वितः भवत्य् उन्मादस् तम् आगन्तुकम् आचक्षते

ते च तेभ्यो विरोधः च सर्वम् आयतम् आत्मनि

त्रिविधं तु खलु _ करः भूतानाम् उन्मादने प्रयोजनं भवति तद् यथा हिंसा रतिः अभ्यर्चनं च इति

तस्य च हेतुः प्रज्ञापराध एव इति भगवान् पुनर्वसुर् आत्रेयः

तत्र _ _ _ _ भवति _ यथा परिसरणम् अजस्रम् अक्षिभ्रुव ओष्ठ अंस हनु अग्र हस्त पाद अङ्ग विक्षेपणम् अकस्मात् सततम् अनियतानां च गिराम् उत्सर्गः _ _ आस्यात् अभीक्ष्णं _ _ _ _ _ _ च _ _ _ _ _ _ असाम्ना यानम् अयानैः अलङ्करणम् अनलङ्कारिकैर् द्रव्यैः लोभश् च _ अलब्धेषु लब्धेषु च _ _ _ च कार्श्यं पारुष्यम् _ _ _ _ _ _ अनुपशयता च इति _ _ _ भवन्ति
उन्मादयिष्यताम् अपि खलु देव ऋषि पितृ गन्धर्व यक्ष राक्षस पिशाचानाम् गुरु वृद्ध सिद्धानाम् वा एषु अन्तरेषु अभिगमनीयाः पुरुषा भवन्ति तद् यथा पापस्य कर्मणः समारम्भे पूर्व कृतस्य वा कर्मणः परिणाम काले एकस्य वा शून्य गृह वासे चतुष्पथ अधिष्ठाने वा संध्या वेलायाम् अप्रयत भावे वा पर्व संधिषु वा मिथुनीभावे रजस्वला अभिगमने वा विगुणे वा अध्ययन बलि मङ्गल होम प्रयोगे नियम व्रत ब्रह्मचर्य भङ्गे वा महा आहवे वा देश कुल पुर विनाशे वा महाग्रह उपगमने वा स्त्रिया वा प्रजनन काले विविध भूत अशुभ अशुचि स्पर्शने वा वमन विरेचन रुधिर स्रावे अशुचेर् अप्रयतस्य वा चैत्य देवायतन अभिगमने वा मांस मधु तिल गुड मद्य उच्छिष्टे वा दिग्वाससि वा निशि नगर निगम चतुष्पथ उपवन श्मशान आघातन अभिगमने वा द्विज गुरु सुर यति पूज्य अभिधर्षणे वा धर्म आख्यान व्यतिक्रमे वा अन्यस्य वा कर्मणो अप्रशस्तस्य आरम्भे इति अभिघात कालाः व्याख्याता भवन्ति

_ _ पूर्वरूपाणि _ यथा शिरसः शून्यता चक्षुषोर् आकुलता स्वनः कर्णयोः _ _ आस्यसंस्रवणम् _ _ _ हृद्ग्रहः _ _ _ _ च _ सततं लोमहर्षः ज्वरश् च _ _ _ _ उदर्दित्वम् च व्याधेः स्वप्ने च _ दर्शनं रूपाणाम् अप्रशस्तानां च _ _ _ वातकुण्डलिकाभिश् च _ निमज्जनं च कलुषाणाम् अम्भसाम् आवर्ते चक्षुषोश् च _ इति

उन्मादानां निदाने अस्मिन् क्रिया सूत्रम् च भाषितम्

भवन्ति च अत्र

केचित् पुनः पूर्व कृतम् कर्म अप्रशस्तम् इच्छन्ति तस्य निमित्तम्

तत्र _ _ चत्वारः पुरुषाणाम् एवंविधानां क्षिप्रम् अभिनिर्वर्तन्ते _ यथा भीरूणाम् _ _ _ _ _ _ _ अनुचितान्य् _ _ _ _ _ _ _ _ _ अपि विषमम् आचरताम् अन्याश् च विषमाः समाचरताम् _ _ _ वा काम क्रोध लोभ हर्ष भय मोह आयास शोक चिन्ता उद्वेग आदिभिः भूयो वा मनस्य् बुद्धौ च प्रचलितायाम् अभ्युदीर्णा दोषाः हृदयम् उपसृत्य स्रोतांस्य् आवृत्य जनयन्त्य् उन्मादम्

तौ च परस्परम् अनुबध्नीतः कदाचिद् यथा उक्त हेतु संसर्गात्
ता विछन्दसो भवन्ति विक्षुद्रम् इव वा अन्तस्त्यम् अणीय इव च स्थवीय इव च

अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः प्राणेन पर्वाणि संदधाति

ताम् अत्र उत्सृजति द्वादश कृत्वस् शस्त्वा द्वादशविधा वा इमे प्राणाः सप्त शीर्षण्या द्वौ स्तन्यौ त्रयो ऽवाञ्चो ऽत्र वै प्राणा आप्यन्ते ऽत्र संस्क्रियन्ते तस्माद् एनाम् अत्र उत्सृजति

ताः प्रणावं छन्दस्कारं यथोपपादं शंसति यथोपपादम् इव वा अन्तस्त्यं ह्रसीय इव च द्राघीय इव च

ताः षष् पदाः भवन्ति प्रतिष्ठाया एव द्वि प्रतिष्ठः वै पुरुषश् चतुष्पादाः पशवो यजमानम् एव तद् द्वि प्रतिष्ठम् चतुष्पात्सु पशुषु प्रतिष्ठापयति

ता एकविंशतिर् भवन्त्य् एकविंशतिर् हि ता अन्तर् उदरे विकृतयः

वशं शंसति वशे म इदं सर्वम् असद् इति

त्रिष्टुभम् अन्ततः शंसति वीर्यं वै त्रिष्टुब् वीर्येण एव तत् पशून् परिगच्छति तस्मात् पशवो वीर्यम् अनूपतिष्ठन्त ईर्य ताम् च एव अभ्युत्थानम् च
शूक पूर्ण आभ कण्ठ त्वम् स्निग्ध उष्ण उपशयः ऽनिलात्

बाह्वोः प्रमाण जिज्ञासा काये बैभत्स्य दर्शनम्

तिर्यञ्च् स्थे पार्श्व रुज् दोषे संधि गे भवति ज्वरः

शरीर संधीन् आविश्य तान् सिराः च प्रपीडयन्

पित्तात् क्षार उदक निभम् धूम्रं हरित पीतकम्

संशोष्य तृष्णा जायन्ते तासां सामान्य लक्षणम्

पित्तात् तालु गले दाहः शोष उक्तौ असूयनम्

स्वरो विबद्धः सर्वैस् तु सर्वलिङ्गः क्षयात् कषेत्

हृल्लासः छर्दिः अरुचिः अश्नतः ऽपि बल क्षयः

कृमि हृद् रोग लिङ्गैः च स्मृताः पञ्च तु हृद् गदाः

मुखानि स्रोतसां रुद्ध्वा तथा एव अति विवृत्य वा

स्निग्ध गुरु अम्ल लवण भोजनेन कफ उद्भवा

सर्पन्न् ऊर्ध्वम् अधस् तिर्यग् यथास्वं जनयेद् गदान्

तत्र वातात् शिरस् पार्श्व शूलम् अंस अङ्ग मर्दनम्

सर्व लिङ्गा मलैः सर्वै रिष्ट उक्ता या च तां त्यजेत्

स्त्री मद्य मांस प्रिय ता घृणि त्वम् मूर्ध गुण्ठनम्

तमःप्रवेशो हृल्लासः शोषः कण्डूः कफ स्रुतिः

स्थाली अमत्र अन्न पान आदौ शुचौ अपि अशुचि ईक्षणम्

उदानो विकृतो दोषान् सर्वासु अपि ऊर्ध्वम् अस्यति

रक्त ईक्षण त्वम् प्रततं शोषो दाहो अति धूमकः

प्रलापः चित्त विभ्रंशः तृष् ग्रह उक्ताः तथा आमयाः

हृदयं प्रततं च अत्र क्रकचेन इव दार्यते

केश अस्थि तुष भस्म आदि राशौ समधिरोहणम्

षष्ठी स्याद् उपसर्गात् च वात पित्ते तु कारणम्

सर्वासु तद् प्रकोपः हि सौम्य धातु प्रशोषणात्

रसो अपि अस्य न रक्ताय मांसाय कुत एव तु

ऊर्ध्वं विष् भ्रंश संशोषौ अधस् छर्दिः च कोष्ठ गे

या तृष्णा जायते तीव्रा स उपसर्ग आत्मका स्मृता

अरोचको भवेद् दोषैर् जिह्वा हृदय संश्रयैः

तृष्णा रस क्षय उक्तेन लक्षणेन क्षय आत्मका

राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराड् इति च स्मृतः

स्रोतस् मुखेषु रुद्धेषु धातु ऊष्मसु अल्पकेषु च

तासु उत्क्लेश आस्य लावण्य प्रसेक अरुचयः अग्र गाः

तप्ते चित्ते हृदि क्लिष्टे छर्दिर् द्विष्ट अर्थ योग जा

ऊष्मा रुद्धो गतः कोष्ठं यां कुर्यात् पित्त जा एव सा

श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारिकं स अश्म गर्भ वत्

रूपं भविष्यतस् तस्य प्रतिश्यायो भृशं क्षवः

कुर्याद् अ गच्छत् मांस आदीन् असृक् च ऊर्ध्वम् प्रधावति

पीनस श्वास कास अंस मूर्ध स्वर _ ऽरुचिः

वातेन शूल्यते ऽत्यर्थं तुद्यते स्फुटति इव च

लिम्पन्न् इव कफात् कण्ठं मन्दः खुरखुरायते

ततो विच्छिन्नम् अल्प अल्पम् कषायं फेनिलं वमेत्

नख केश अतिवृद्धिः च स्वप्ने च अभिभवः भवेत्

छर्दिर् दोषैः पृथक् सर्वैर् द्विष्टैः अर्थैः च पञ्चमी

कास आस्य शोष हृद् मूर्ध स्वर पीडा क्लम अन्वितः

सर्व देह भ्रम उत्कम्प ताप तृष् दाह मोह कृत्

स असृक् अम्लं कटु उष्णम् च तृष् मूर्छा ताप दाहवत्

जृम्भा अङ्गमर्द निष्ठीव वह्नि साद आस्य पूति ताः

भिद्यते शुष्यति स्तब्धं हृदयं शून्य ता द्रवः

दाहो ऽतीसारो असृज् छर्दिः मुख गन्धः ज्वरो मदः

शूकैः इव आचितः कण्ठो निद्रा मधुर वक्त्र ता

चिकित्सेद् आमयं घोरं तं शीघ्रं शीघ्रकारिणम्

कफो रुणद्धि कुपितस् तोय वाहिषु मारुतम्

शून्यानां ग्राम देशानाम् दर्शनं शुष्यतो ऽम्भसः

अकस्माद् दीन ता शोको भयं शब्द असहिष्णु ता

आलस्यम् अविपाकः च सर्वैः स्यात् सर्व लक्षणा

सर्व लिङ्गः त्रिभिर् दोषैः कृमिभिः श्याव नेत्र ता

ज्योतिर् गिरीणां पततां ज्वलतां च महीरुहाम्

संनिपातेन मनसः संतापेन च पञ्चमः

कृच्छ्र लक्ष्य अक्षरः च अत्र सर्वैः अन्त्यम् च वर्जयेत्

तैः उदीर्णः ऽनिलः पित्तं कफं च उदीर्य सर्वतः

शब्द उद्गार युतम् कृष्णम् अच्छं कृच्छ्रेण वेगवत्

पच्यते कोष्ठ एव अन्नम् अन्न पक्त्रा एव च अस्य यत्

प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वर सादः अल्प वह्नि ता

दोषैर् मन्द अनल त्वेन स उपलेपैः कफ उल्बणैः

तेषां गुल्म निदान उक्तैः समुत्थानैः च संभवः

यत् च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः

या च पान अतिपान उत्था तीक्ष्ण अग्नेः स्नेह जा च या
शूल वेपथु हृल्लासैः विशेषात् कृमि जाम् वदेत्

जिह्वा मूल गल क्लोम तालु तोय वहाः सिराः

कषाय तिक्त मधुरम् वात आदिषु मुखं क्रमात्

सर्वोत्थे विरसं शोक क्रोध आदिषु यथामलम्

नक्षत्राणां द्विजानां च राज्ञो ऽभूद् यद् अयं पुरा

कण्ठ उद्ध्वंसः स्वर भ्रंशः पित्तात् पाद अंस पाणिषु

अथ अतस् राजयक्ष्मादिनिदानं व्याख्यास्यामः

शोष मेह ज्वर आदि अन्य दीर्घ रोग उपसर्गात्

मक्षिका तृण केश आदि पातः प्रायो अन्न पानयोः

वेपथुर् वेष्टनं मोहः श्वास रोधः ऽल्पनिद्रता

वात आदीन् एव विमृशेत् कृमि तृण आम दौर्हृदे

छर्दनं च अम्ल पित्तस्य धूमकः पीत ता ज्वरः

शीत अम्बु पानात् वृद्धिः च पित्तान् मूर्छा आस्य तिक्त ता

मधुरं लवणं भूरि प्रसक्तं रोम हर्षणम्

पतंग कृकलास अहि कपि श्वापद पक्षिभिः

अनेक रोग अनुगतः बहु रोग पुरोगमः

उष्ण क्लान्तस्य सहसा शीत अम्भः भजतस् तृषम्

वातात् पित्तात् कफात् तृष्णा संनिपाताद् रस क्षयात्

स्वरभेदो भवेत् तत्र क्षामो रूक्षः चलः स्वरः

कण्ठ ओष्ठ जिह्वा कार्कश्यम् जिह्वा निष्क्रमणम् क्लमः

विदह्यमानः स्व स्थाने रसस् तांस् तान् उपद्रवान्

पूति अमेध्य अशुचि द्विष्ट दर्शन श्रवण आदिभिः

उपस्तब्धः स शकृता केवलं वर्तते क्षयी

स्रोतःसु स कफस् तेन पङ्क वत् शोष्यते ततः

धूमायति इव च अत्यर्थम् मेदसा श्लेष्म लक्षणः

आम उद्भवा च भक्तस्य संरोधाद् वात पित्त जा

साहसं वेग संरोधः शुक्र ओजस् स्नेह संक्षयः

वर्जयेत् साधयेद् एव सर्वेषु अपि ततो ऽन्यथा

लिङ्गेषु अल्पेषु अपि क्षीणं व्याधि औषध बल अक्षमम्
तद् आनन्त्याय कल्पत इति

क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस् तत् कवयो वदन्ति

पुरुषान् न परं किंचित् सा काष्ठा सा परा गतिः

यच्छेद् वाच् मनसी प्राज्ञस् तद् यच्छेज् ज्ञान आत्मनि

तस्य इन्द्रियाणि अवश्यानि दुष्ट अश्वाः इव सारथेः

अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतं शकेमहि

छाया आतपौ ब्रह्म विदः वदन्ति पञ्च अग्नयः ये च त्रिणाचिकेताः

नाचिकेतम् उपाख्यानं मृत्यु प्रोक्तम् सनातनम्

यः सेतुर् ईजानानाम् अक्षरं ब्रह्म यत् परम्

य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद् ब्रह्म संसदि

यस् त्व् अ विज्ञानवान् भवत्य् अमनस्कः सदा अशुचिः

इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यश् च परं मनः

दृश्यते त्व् अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्म दर्शिभिः

ज्ञानम् आत्मनि महति नियच्छेत् तद् यच्छेत् शान्ते आत्मनि

उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान् निबोधत

यस् तु विज्ञानवान् भवति समनस्कः सदा शुचिः

न स तत् पदम् आप्नोति संसारं च अधिगच्छति

सो ऽध्वनः पारम् आप्नोति तद् विष्णोः परमं पदम्

अशब्दम् अस्पर्शम् अरूपम् अव्ययं तथा अरसम् नित्यम् अ गन्धवत् च यत्

मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा महान् परः

प्रयतः श्राद्ध काले वा तद् आनन्त्याय कल्पते

उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्म लोके महीयते

आत्म इन्द्रिय मनः युक्तम् भोक्ता इति आहुर् मनीषिणः

यस् त्व् अ विज्ञानवान् भवत्य् अयुक्तेन मनसा सदा

महतः परम् अव्यक्तम् अव्यक्तात् पुरुषः परः

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथम् एव तु

यस् तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा

एष सर्वेषु भूतेषु गूढो ऽत्मा न प्रकाशते

बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहम् एव च
मण्डल आदिषु अशक्तः तु कल्पयित्वा अर्चयेत् हरिम्

द्विगुणं पुत्रके होमं त्रिगुणं साधके मतम्

उपवेश्य बहिः शिष्यान् धारणम् तेषु कारयेत्

तं हस्तं पातयेत् मूर्धनि शिष्यस्य तु समाहितः

गुरुः शिष्यं समभ्यर्च्य नेत्रे बद्धे तु वाससा

समये दीक्षितः शिष्यो बद्ध नेत्रः तु वाससा

दह्यमानान् च प्लावितान् अम्भसा पुनः

कर्णिका तल हस्तम् तु नखानि अस्य तु केसराः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे नाम नवमो ऽध्यायः

देवस्य प्रमुखं कृत्वा पुष्पम् एव अर्पयेत् ततस्

निर्वाण देशिके रुद्र चतुर्गुणम् उदाहृतम्

नश्यन्ति स्पर्शनात् तस्य पातकानि अखिलानि च

वायव्या कलया रुद्र शोष्यमाणान् विचिन्तयेत्

तद् नाम् कारयेत् तस्य स्त्रीणां नाम् अङ्कितम् स्वयम्

चिन्तयेद् व्योम्नि शरीरे अन्यत् तु कारणम्

एकैकं यो जयेत् तत्र क्षेत्रज्ञं देह कारणात्

उत्पाद्य योजयेत् पश्चात् एकैकम् वृषभध्वज

हस्ते विष्णुः स्थितो यस्मात् विष्णु हस्तः ततस् तु अयम्

शूद्राणां दास संयुक्तम् कारयेत् तु विचक्षणः

अथ दीक्षां प्रवक्ष्यामि धर्म अधर्म क्षयंकराम्

गुरु विष्णु द्विज स्त्रीणाम् हन्ता वध्यः तु अदीक्षितैः

तेजस् तेजैः असि तं जीवम् एकीकृत्य समाक्षिपेत्

अष्ट आहुति शतम् तस्य मूलमन्त्रेण होमयेत्
पूज्यान् पूजयेत्

यदि ब्रूयाद् धेनुं भव्या इति एव ब्रूयात्

यदि ब्रूयान् मणिधनुर् इत्य् एव ब्रूयात्

न नग्नः स्नायात्

पदा पादस्य प्रक्षालनम् अधिष्ठानं च वर्जयेत्

मांस मत्स्य तिल संसृष्ट प्राशने ऽप उपस्पृश्य अग्निम् अभिमृशेत्

न तत्र उपविशेत् यत एनम् अन्य उत्थापयेत्

न बहिस् मालाम् धारयेत्

अन्ने श्रितानि भूतानि अन्नं प्राणम् इति श्रुतिः

अन्नं दक्षिणया शान्तिम् उपयाति इति नः श्रुतिः

शुक्ता रूक्षाः परुषा वाचो न ब्रूयात्

उदपान उदके ग्रामे ब्राह्मणो वृषली पतिः

ऋषि विद्वत् नृप वर मातुल श्वशुर ऋत्विजः

न अ धेनुम् अ धेनुः इति ब्रूयात्

ऋषि विद्वत् नृपाः प्राप्ताः क्रिया आरम्भे वरा ऋत्विजौ

तस्माद् अन्नं प्रदातव्यम् अन्नं हि परमं हविः

हुतेन शाम्यते पापं हुतम् अन्नेन शाम्यति

न पतितैर् न स्त्रिया न शूद्रेण

प्रभूत एध उदक यवस समिध् कुश माल्य उपनिष्क्रमणम् आढ्य जन आकुलम् अन् अलस समृद्धम् आर्य जन भूयिष्ठम् अ दस्यु प्रवेश्यम् ग्रामम् आवसितुं यतेत धार्मिकः

पन्था देयो ब्राह्मणाय गवे राज्ञे ह्य् अ चक्षुषे

न पिण्ड शेषम् पात्र्याम् उत्सृजेत्

उषित्वा द्वादश समाः शूद्र साधर्म्यम् ऋच्छति

वत्स तन्तीम् च न उपरि गच्छेत्

न प्रतिसायं व्रजेत्

वैणवं दण्डं धारयेद् रुक्म कुण्डले च

न कूपम् अवेक्षेत

न इन्द्रधनुः इति परस्मै प्रब्रूयात्

उत्तरं वासः कर्तव्यं पञ्चस्व् एतेषु कर्मसु

न उत्सङ्गे ऽन्नं भक्षयेत्

आसन्द्यां न भुञ्जीत

अ प्रशस्तम् समूहन्याः श्व अज अवि खर वाससाम्

गां धयन्तीं न परस्मै प्रब्रूयात्

नगरे वसन् सु नियत आत्मा सिद्धिम् अवाप्स्यति इति न तद् अस्ति

भस्म अस्थि रोम तुष कपाल अपस्नानानि न अधितिष्ठेत्

वृद्धाय भार तप्ताय गर्भिण्यै दुर्बलाय च

बहिस् जानु न कार्याणि तद्वद् आचमनं स्मृतम्

सूर्यम् उदय अस्तमये न निरीक्षेत

स्वाध्याय उत्सर्ग दानेषु भोजन आचामयोः तथा

हवनं भोजनं दानम् उपहारः प्रतिग्रहः

पालाशम् आसनं पादुके दन्तधावनम् इति वर्जयेत्

न नक्तं स्नायात्

स्वाध्याये भोजने च एव दक्षिणं बाहुम् उद्धरेत्
य उ एने निर्हरति गायत्रीं छिद्रां करोति

गायत्र्यै प्रस्तुतायै यद् आदेर् उत्तरम् अक्षरं स स्थाणुः

तद् एव गायत्रम्

यस् तद् उद्गायन्न् आरभते स्थाणुम् आरभते

वाग् वा अंशुर् एक अक्षरः

गायत्रीं छिद्राम् अनु यज्ञः स्रवति यज्ञम् अनु यजमानो यजमानम् अनु प्रजाः

अथ उ ह स एव तस्यै जनताया उद्गायति

यस् ते उद्गायन्न् आरभते रसदिहाव् उरसि निम्रदते

य उ एनन् निर्हरति गायत्रीं छिद्रां करोति

गायत्रीं छिद्राम् अनु यज्ञः स्रवति यज्ञम् अनु यजमानो यजमानम् अनु प्रजाः

यो वा अंशुम् एक अक्षरम् वेद अन्न आदः एव श्रेष्ठः स्वानां भवति

एते ह वै रसदिहौ ये एते गायत्र्या उत्तमे अक्षरे
सविता रक्षः हा

सोमो रक्षः हा

इन्द्रो रक्षः हा

धाता रक्षः हा

चन्द्रमा रक्षः हा

प्रजापती रक्षः हा

अग्निः रक्षः हा तिग्मः तिग्म शृङ्गः ऋषिः आर्षेयः कविः कवितमः अप अघ शंसम् नुदताम् सहताम् अरातिम्

प्रत्यक् प्रतिहरणेन अघायते अघम् प्रति हरामः

सूर्यो रक्षः हा

परमेष्ठी रक्षः हा तिग्मस् तिग्म शृङ्गः ऋषिर् आर्षेयः कविः कवितमः

अप अघ शंसम् नुदतां सहताम् अरातिं प्रत्यक् प्रतिहरणेन अघायते अघं प्रति हरामः

बृहस्पती रक्षः हा

वायू रक्षः हा
वैष्णवः भवति

स्वया एव एनम् तत् देवतया स्वेन छन्दसा समर्धयति

तस्मै एतत् हविः आतिथ्यम् निरुप्यते

अग्निम् मन्थन्ति सोमे राजनि आगते

हविः आतिथ्यम् निरुप्यते सोमे राजनि आगते

विष्णुः वै यज्ञः

सर्वाणि वाव छन्दांसि च पृष्ठानि च सोमम् राजानम् क्रीतम् अनु आयन्ति

अग्निः हि देवानाम् पशुः

सोमः वै राजा यजमानस्य गृहान् आगच्छति

नव वै प्राणाः प्राणानाम् क्ﾱप्त्यै प्राणानाम् प्रतिप्रज्ञात्यै

नव कपालः भवति
पङ्क्तिषु षोडशिना स्तुवन्ति

कनीयांसि छन्दांसि ज्यायःसु छन्दस्स्व् अध्यूहन्ति

अह्नो वै देवा रात्रिम् अभ्य् अत्यक्रामन्

निधनम् अभ्य् अतिस्वरति

भ्रातृव्य भाजनम् इव ह्य् एषा यद् रात्रिः

अभि भ्रातृव्य लोकम् जयति य एवं वेद

एषा ह खलु वै प्रत्यक्षं पङ्क्तिर् यत् पञ्च अक्षरा पञ्च पदा

तस्मात् पुरुषः सर्वा वाचो वदति

आप्यत इव वा एतर्हि सर्वा वाक्

पुरुष छन्दसम् वै पङ्क्तिः

तस्माद् उत कनीयांसो भूयसो ऽमित्राञ् जयन्ति

कनीयस्विन इव वै देवा आसन् भूयस्विनो ऽसुराः
चाणक्यं स्थापयित्वा तं स मन्त्री कृतकृत्य ताम्

किं भुवं खनसि इति उक्ते तेन विप्रो ऽथ सो ऽब्रवीत्

अहंकार परीक्षा अर्थम् कौतुकात् स्व प्रभावतः

तत् श्रुत्वा सहसा मन्त्री कोपनं क्रूर निश्चयम्

न मे ऽपराध इति उक्त्वा चाणक्याय न्यवेदयत्

लक्षण अन्तर संबन्धात् अभ्यूह्य प्रतिभा वशात्

प्रविष्टो योग नन्दः ऽथ तिलकं तं व्यलोकयत्

इति तद् वचनात् छन्नस् तद् गृहे ऽवस्थितो ऽभवम्

स च माम् अवदत् ब्रूहि विद्यते नगरे ऽत्र का

अवश्यं हन्त नन्दो ऽयं सप्तभिः दिवसैः मया

एकाकिनो वने तस्य वासरः पर्यहीयत

ततः स गत्वा चाणक्यो धुरि श्राद्ध उपाविशत्

तद् वशात् योग नन्दः ऽथ दाह ज्वरम् अवाप्य सः

उद्धृतः शकटालो ऽथ मृदवो हि द्विजातयः

ततो ध्यात आगतम् तस्मै तत् रक्षः अहम् अदर्शयम्

ततो ऽस्य राजन् अङ्गुल्यौ एते द्वे दर्शिते मया

प्रातर् वः विप्र मांसानि दास्यामि अद्य हतो न सः

ऋक्षः ततस् अब्रवीत् पाप न मित्रं घातयामि अहम्

राजा तु इह इन्द्रदत्त आख्यः सखा वध्यो न मे द्विजः

तस्मात् मन्त्री न वध्यो ऽसौ रक्ष्यः स्व आत्म वधात् अपि

स च अन्यम् हतवान् कंचिन् मद् वध आख्यातये निशि

तत् श्रुत्वा सो अब्रवीत् मन्त्री रक्षो मे दर्श्यताम् इति

इत्यादि चेष्टितं दृष्ट्वा तस्य राज्ञो विशृङ्खलम्

शशंस वध निर्देशम् भोगवर्मा विधेः वशात्

तत् एषा गर्भ संभूतिः कुतः संप्रति कथ्यताम्

निरूप्य कथयामि एतत् इति उक्त्वा निर्गतं च माम्

अकाण्ड पात उपनता कं न लक्ष्मीर् विमोहयेत्

प्रच्छन्नस् तिष्ठ माम् अस्माद् रक्षितुं कोपनान् नृपात्

विनाश्यो बन्धनीया च ततो निर्मन्युना शिखा

चिन्तित उपस्थित एकान्ते सरस्वती एवम् अब्रवीत्

दिवसेषु अथ गच्छत्सु तत् तपोवनम् एकदा

तस्मै महेश्वर उक्ता एषा कथनीया महा कथा

प्रकटित निज मूर्तिः सा अपि तस्मै शशंस स्वयम् अनल समुत्थाम् धारणां देह मुक्त्यै

पुत्र शोकेन निर्विण्णः प्रविवेश महत् वनम्

मित्त्र द्रोहिन् भव उन्मत्तः इति शापम् अदाच् च सः

सरस्वती प्रसादेन वृत्तान्तः कथितो मया

अथ अहम् अवदं राजंल् लक्षणैर् अनुमानतः

प्रतिभातः च पश्यन्ति सर्वं प्रज्ञावतां धियः

स चिन्तयन् वध उपायम् योग नन्दस्य युक्तितः

इत्थं तव अपि शुद्धिः स्यात् तिष्ठ तावत् गृहे मम

तत् श्रुत्वा विस्मय आविष्टः भोगवर्मा जगाद तम्

इति संमन्त्र्य दत्त्वा च रक्षकान् भोगवर्मणा

याते मन्त्रिणि सप्त अहे गते भीत्या पलायिता

आदित्यवर्म नामा अत्र बभूव नृपतिः पुरा

किं न जानासि यद् राज्ञाम् अ विचार रताः धियः

अश्व वेगात् प्रयातस्य कथंचिद् दूरम् अन्तरम्

अलक्षितं स्व गेहे तं शकटालो न्यवेशयत्

इति निश्चित्य सो ऽभ्येत्य राज्ञः कोपम् अकारणम्

विप्रस्य तत् वरम् गुप्तं संप्रति स्वीकरोमि तम्

किम् एतत् इति पप्रच्छ माम् आहूय स तद् क्षणम्

निश्चित्य एतत् मया अभ्यर्थ्य राजानं सो ऽन्धकूपतः

जिज्ञासनाय रक्तं ते मया शाक रसीकृतम्

प्राप्तस्य एव च तत्रत्यो जनो अरोदीत् पुरस् मम

विस्रम्भात् ऋक्ष वाक्येन राज पुत्रः ऽथ सुप्तवान्

यथा ज्ञापयसि इति उक्त्वा शकटालो अगमत् बहिस्

रक्षसि अन्तर्हिते तस्मिञ् शकटालः स मां पुनः

क्षितिं खनन्तम् अद्राक्षीत् चाणक्य आख्यम् द्विजं पथि

वर्ष द्वयम् प्रविष्टस्य वर्तते ऽन्तःपुरे ऽत्र मे

ततस् ते शाप निर्मुक्तिः तस्य च अपि भविष्यति

वाचयित्वा च तं लेखम् एकान्ते शिववर्मणे

वेत्ति तद् ज्ञातवान् एवम् असौ वररुचिः कथम्

तद् मात्रात् एव कुपितो राजा विप्रस्य तस्य सः

राजन् अलम् विषादेन जीवन् वररुचिः स्थितः

तस्मात् वरम् सहायं तं शकटालं समुद्धरे

त्वया वररुचिः वध्यः देवी विध्वंसनात् इति

तत्र उपकरणे दत्ते गुप्तं तेन एव मन्त्रिणा

प्रशम एक सहायः ऽहं तपोवनम् अशिश्रियम्

सम्पूर्ण लक्षणाम् तेन कृत्वा एनाम् गतवान् अहम्

सुरूपा स्त्री इति तत् श्रुत्वा विहस्य अहम् तम् अब्रवम्