tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
पुनर् ध्यानम् समाचक्ष्व शङ्ख चक्र गदा धरैः

ॐ खखोल्काय नमः

बुद्ध्या विहीनं देवेशं चेतसा परिवर्जितम्

ॐ राहवे नमः

ॐ शनैश्चराय सूर्यात्मजाय नमः

सर्व भूत हृदिस्थम् वै सर्व भूत महेश्वरम्

रुद्र उवाच

स्थूल देह विहीनम् च चक्षुषा परिवर्जितम्

दृशि रूपम् अनन्तम् च सर्व व्यापि अजम् अव्ययम्

विष्णोः ईशस्य देवस्य शुद्धस्य परमात्मनः

ॐ केतवे नमः

सर्वस्य जगतो मूलं सर्वगं परमेश्वरम्

पायु उपस्थ विहीनम् च सर्व ऐन्द्रिय विवर्जितम्

ॐ बुधाय सोमसुताय नमः

हरिः उवाच

अलेपकं तथा मुक्तं मुक्त योगि विचिन्तितम्

ॐ चन्द्राय नक्षत्र अधिपतये नमः

ॐ ज्ञानिने ठ ठ शिखायै नमः

ॐ अनूकाय नमः

पूर्व आदि ईशान पर्यन्ताः एते पूज्या वृषध्वज

ॐ भगवन्त् अपरिमित मयूखमालिन् सकल जगत् पते सप्त अश्व वाहनैः चतुर् भुजैः परम सिद्धि प्रदैः विस्फुलिङ्ग पिङ्गलैः तत एहि एहि इदम् अर्घ्यम् मम शिरसि गतं गृह्ण गृह्ण तेज उग्र रूपम् अनग्न ज्वल ज्वल ठ ठ नमः

ॐ प्रथम नाथाय नमः

अहंकार विहीनम् वै बुद्धि धर्म विवर्जितम्

वाच् इन्द्रिय विहीनम् च प्राणि धर्म विवर्जितम्

शृणु रुद्र हरेः ध्यानम् संसार तरु नाशनम्

अग्नि प्राकार मन्त्रः ऽयं सूर्यस्य अघ विनाशनः

पुनः सूरि अर्चनम् वक्ष्ये यत् उक्तम् भृगवे पुरा

अक्षरं सर्वगं नित्यं महत् ब्रह्म अस्ति केवलम्

ॐ आदित्याय विद्महे विश्व भावाय धीमहि तत् नः सूर्य प्रचोदयात्

ॐ ठ ठ शिरसे नमः

ॐ सर्व तेजस् अधिपतये ठ ठ अस्त्राय नमः

पाद इन्द्रिय विहीनम् च वाच् धर्म परिवर्जितम्

प्राणेन रहितं च एव हि अपानेन विवर्जितम्

दण्डनायकाय ततो दैवताय इति च उत्तरे

धर्म आत्मने च पूर्वे यमाय इति च दक्षिणे

श्याम पिङ्गलम् ऐशान्याम् आग्नेय्याम् दीक्षितं यजेत्

सर्व आधारम् निराधारं सर्व कारण कारणम्

ॐ अङ्गारकाय क्षितिसुताय नमः

ॐ शुक्राय महा ऋषये भृगुसुताय नमः
ब्राह्मणाच्छंसिनश् चमसम् एव प्रथमम् उन्नयन्ति

हिन्व म इत्य् आत्मानं प्रत्यभिमृशन्ते

वषट्कृत अनुवषट्कृते द्विर् जुहोति

पुनर् हविर् असि इति उक्थ्य स्थालीम् प्रत्यभिमृशति

यथाचमसं चमसान्

न आप्याययन्ति चमसान्

अभ्य् एनम् आह्वयते ब्राह्मणाच्छंसी

अथ आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् उक्थशा यज सोमानाम् इति

ब्राह्मणाच्छंसिनश् चमसम् एव एते त्रयः समुपहूय भक्षयन्ति

ब्राह्मणाच्छंसिनश् चमसम् अनून्नयध्वम् उन्नेतः सोमं प्रभावय इति

अनूद्यच्छन्ते चमसान्

तस्मिन्न् एतस्य राज्ञो अर्ध वेलाम् गृह्णाति य उक्थ्य स्थाल्याम् भवत्य् उपयाम गृहीतः ऽसि देवेभ्यस् त्वा देवायुवम् उक्थ्येभ्य उक्थायुवं यज्ञस्य आयुषः इन्द्राय त्वा जुष्टं गृह्णामि इति

अथ प्राङ् आयन्न् आह

प्रत्याह्वयते प्रतिप्रस्थाता

अथ आदत्ते उक्थ्य स्थाल्याः औपशयं पात्रम्

स्तुवते

तथा एव द्विस् द्विस् सर्वांश् चमसाञ् जुह्वति

सर्व भक्षाः मार्जयन्ते

परिमृज्य सादयत्य् एष ते योनिर् इन्द्राय त्वा इति

अथ प्रदक्षिणम् आवृत्य ब्राह्मणाच्छंसिनश् चमसे ग्रहस्य संस्रावम् अवनयति हुतं त्वा हुते ऽवनयाम्य् ऊर्जस्वन्तं देवेभ्यो मधुमन्तं मनुष्येभ्य इति वा तूष्णीं वा

प्रतिगृणाति

अथ अपः उपस्पृश्य बर्हिषी आदाय वाचंयमः प्रत्यङ् द्रुत्वा स्तोत्रम् उपाकरोति

समुन्नीय उत्तरवेद्याम् संसादयन्ति

अत्र एव एतत् पात्रम् उपनिधाय भक्षैः प्रत्यञ्च आद्रवन्ति

यथोपपादम् इतरान्

शंसति

अनु सवन भक्षः इन्द्रेण पीतस्य इति

ब्राह्मणाच्छंसिन एषा उत्तमा इति प्राहुः
एवम् अन्यत्र

सर्पिषो मज्जा ततो वसा ततस् तैलं वात घ्नम् कफ घ्नम् च

स्नेहन साध्ये पित्त रोगे ऽपि तैलस्य अभ्यनुज्ञा अर्थम् पित्त घ्न त्वम् उक्तम्

सर्पिस् आदीनाम् स्नेह प्रयोगे दोष विशेषेण तारतम्यम् आह पित्त घ्नाः इति

तैलाद् वसा ततो मज्जा ततः सर्पिः पित्त घ्नम्
मातुः आज्ञा अमृत आह्लाद प्लावित अङ्गः गत ज्वरः

इति उक्ता गिरिजा तेन मुक्त कण्ठा पिनाकिना

उन्नाम्य वदनं देवी दक्षिणेन तु पाणिना

शीघ्रम् एव करिष्यामि यथा युक्तम् अनन्तरम्

विकल्पः स्वस्थ चित्ते अपि गिरिजे न एव कल्पना

विपर्यस्त अलका वेगात् यातुम् ऐच्छत शैलजा

उमा उवाच

रजनी वासिते पक्षे दृष्टि दोषम् ददासि मे

युक्तं ते पुत्र वक्ष्यामि येन कार्येण तत् शृणु

ते अपि दुष्ट सम्पर्कात् संक्रान्तम् सर्वम् एव हि

मा सर्वान् दोष दानेन निन्द अन्यान् गुणिनः जनान्

हिमाचलस्य शृङ्गैः तेभिः मेघ जाल आकुलैः नभः

कृष्णा इति उक्त्वा हरेण अहम् निन्दिता च अपि अ निन्दिता

एवम् अस्तु इति देवीं स वीरकः प्राह सांप्रतम्

शर्व उवाच

काठिन्य अङ्कः त्वम् नः वनेभ्यो बहुधा गता

संक्रान्तिं सर्वदा एव इति तनु अङ्गे हिमशैल राज्

हृद् कालुष्यम् शशाङ्कात् तु दुर्बोधि त्वम् वृषात् अपि

उवाच आविष्ट सम्भ्रान्ति प्रणय उन्मिश्रया गिरा

श्मशान वासात् निर्भीस् त्वं नग्न त्वात् न तव त्रपा

अनात्म ज्ञा असि गिरिजे न अहम् निन्दा परः ते

न एव अस्मि कुटिला शर्व विषमा न एव धूर्जटे

अवष्टब्धम् अथ आस्फाल्य वासः शंकर पाणिना

तपोभिः दीर्घ चरितैः यत् च प्रार्थितवती अहम्

अहं त्वा अनुयास्यामि व्रजन्तीं स्नेह वर्जिताम्

तस्या व्रजन्त्याः कोपेन पुनर् आह पुर अन्तकः

क्व मातर् गच्छसि त्यक्त्वा रुदन्तो धाविताः पुनः

सविषयः त्वम् गतः ख्यातिं व्यक्त दोष आकर आश्रयः

इति उक्त्वा मन्दिरात् तस्मात् निर्जगाम हिमाद्रिजा

देवी उवाच

यथा न काचित् प्रविशेद् योषित् अत्र हर अन्तिकम्

तथा दुरवगाह्येभ्यो हृदयेभ्यः ते आशयः

भुजंगी इव असिता शुद्धा संश्लिष्टा चन्दने तरौ

इति उक्ता सा पुनः प्राह गिरिशं शैलजा तदा

विष्टभ्य चरणौ देव्या वीरको बाष्प गद्गदम्

प्रोवाच मातः किम् तु एतत् क्व यासि कुपित अन्तरा

व्यालेभ्यो अनेक जिह्व त्वम् भस्मना स्नेह बन्धनम्

शर्व उवाच

स्व कृतेन जनः सर्वो जाड्येन परिभूयते

सूत उवाच

एष स्त्री लम्पटः देवो यातायां मयि अनन्तरम्

यदि एवम् कुपिता भीरु त्वं ते अहम् न वै पुनः

तस्या मे नियतः तु एष हि अवमानः पदे पदे

शरीरे मम तनु अङ्गे सिते भास्य सित द्युतिः

दृष्ट्वा पराम् स्त्रियम् च अत्र वदेथा मम पुत्रक

कोपं तीव्रं न तत्याज सती मर्मणि घट्टिता

शिरसा प्रणतः च अहम् रचितः ते मया अञ्जलिः

चन्द्र आतपेन संपृक्ता रुचिर अम्बरया तथा

अवश्यम् अर्थी प्राप्नोति खण्डनां जन मण्डले

तथा बहु किम् उक्तेन अलं वाचा श्रमेण ते

निशम्य तस्या वचनं कोप तीक्ष्ण अक्षरम् भवः

कुटिल त्वम् च वर्त्मभ्यो दुःसेव्य त्वम् हिमात् अपि

आदित्यः च विजानाति भगवान् द्वादशात्मकः

यः त्वम् माम् आह कृष्णैः इति महाकालैः इति विश्रुतः

त्वद् भक्ति बुद्ध्या कृतवन् ते अहम् नाम संश्रयम्

कोप कम्पित मूर्धा च प्रस्फुरत् दशनच्छदा

शैल अग्रात् पतितुम् न एव न च आगन्तुम् मया सह

तस्मात् न जातु रुष्टस्य नर्म स्पृष्टः जनः किल
स नो रक्षतु जङ्गिडो धन पालः धना इव

दुर्हार्दः संघोरं चक्षुः पाप कृत्वानम् आगमम्

तांस् त्वं सहस्र चक्षो प्रतीबोधेन नाशय परिपाणो ऽसि जङ्गिडः

सर्वान् तान् विश्व भेषजः ऽरसाꣳ जङ्गिडस् करत्

इन्द्रस्य नाम गृह्णन्त ऋषयो जङ्गिडं ददुः

देवा यं चक्रुर् ब्राह्मणाः परिपाणम् अरातिहम्

परि मा दिवः परि मा पृथिव्याः पर्य् अन्तरिक्षात् परि मा वीरुद्भ्यः
पत्नीं सदः प्रवेश्य अपरेण उत्तरतस् उपविष्टाम् उद्गात्रा समीक्षयति प्रजापतिर् वृषा असि इति

प्रोर्णुते च इच्छन् उद्गातृ वत्

अवनयामि स्थाने गृह्णामि इति वा

तृतीयसवने अ प्रसवः

सर्वा वा सवनीय सौम्य भावात्

ईक्षिता वा त्रिः

स्रुच् व्यूहनम् अग्नेर् वनस्पतेर् इन्द्रस्य वसुमतो रुद्रवत आदित्यवत ऋभुमतो विभुमतो वाजवतो बृहस्पतिमतो विश्वदेव्यावतः सोमस्य उज्जितिम् इत्य् अग्निर् वनस्पतिर् इन्द्रो वसुमान् रुद्रवान् आदित्यवान् ऋभुमान् विभुमान् वाजवान् बृहस्पतिमान् विश्वदेव्यावान्त् सोमस् तम् अपनुदन्त्व् इति

पन्नेजनीभिर् अभिषिञ्चति विवृत्य दक्षिण ऊरुम्

उक्थ्य विग्रहणम् उत्तरेष्व् इन्द्रावरुणाभ्याम् इन्द्राबृहस्पतिभ्याम् इन्द्राविष्णुभ्याम् इति

वैश्वानरं यजमानस्य गृहीतश् चेत्

एवा न इन्द्रो मघवा इति शस्यमाने ध्रुवं होतृ चमसे ऽवनयति ध्रुवं ध्रुवेण इति

पात्र प्रक्षालन अन्ते ऽनुयाजाः समिध् आदि

उद्गात्रा अनुज्ञाता गच्छति
परिवर्त्म अनुलोमम् ततो नाभि देशे दर्भम् आस्तृणाति

ततो वपाश्रपण्यौ आज्यम् स्रुवं स्वधितिं दर्भम् आदाय पशु स्थाने गच्छति
यथा आखरः मघवंश् चारुर् एष प्रियो मृगाणां सुषदा बभूव

तया उपप्रतारय यो वरः प्रतिकाम्यः

भगस्य नावम् आ रोह पूर्णाम् अनुपदस्वतीम्

आ नो अग्ने सुमतिं संभलो गमेद् इमां कुमारीं सह नो भगेन

इयम् अग्ने नारी पतिम् विदेष्ट सोमो हि राजा सुभगां कृणोति

एवा भगस्य जुष्टा इयम् अस्तु नारी संप्रिया पत्या अ विराधयन्ती

जुष्टा वरेषु समनेषु वल्गुर् ओषं पत्या सौभगम् अस्तु अस्यै

एते पतिभ्यस् त्वाम् अदुः प्रतिकामाय वेत्तवे

आ ते नयतु सविता नयतु पतिर् यः प्रतिकाम्यः

सर्वं प्रदक्षिणं कृणु यो वरः प्रतिकाम्यः

धातुर् देवस्य सत्येन कृणोमि पति वेदनम्

सुवाना पुत्रान् महिषी भवाति गत्वा पतिं सुभगा वि राजतु

इदं हिरण्यं गुल्गुल्व् अयम् औक्षो अथ उ भगः

आ क्रन्दय धन पते वरम् आमनसं कृणु
न दंष्ट्रिणः खादयेयुः

यदि गावः प्रतप्येरन् गवाम् मध्ये आहुति सहस्रम् जुहुयात् इति

अपामार्ग पलाश शिरीष औदुम्बर सदाभद्रा अमृत तृणम् इन्द्रवल्लीभिः बद्ध्वा गृहान् परिमार्ज्य परिसमूह्य अपः अभ्युक्ष्य पञ्चगव्यैः दर्भ मुष्टिना सम्प्रोक्ष्य सिद्धार्थकान् संप्रकीर्य वास्तु बलिम् कृत्वा वास्तोः मध्ये वास्तोष्पतिम् हुत्वा सावित्र्या सहस्रम् जुहुयात्

एवम् प्रयुञ्जानः अनन्तम् महान्तम् पोषम् पुष्यति

ना अग्निः दहति

गृह वृद्धिम् इच्छन् मासि मासि ऋतौ ऋतौ संवत्सरे संवत्सरे वा पूर्वपक्षे पुण्ये नक्षत्रे गृह शान्तिम् आरभेत

ब्राह्मणान् अन्नेन परिविष्य पुण्य अहम् स्वस्ति ऋद्धिम् इति वाचयित्वा

एतेन एव कल्पेन अश्व उष्ट्र खर अज अविक महिष हस्ति कुलम् अन्यतरत् द्विपदाम् चतुष्पदाम् च व्याख्यातम्

बहवः पुत्राः भवन्ति

न तस्कराः सपत्नाः रक्षांसि पिशाचाः अपि बाधन्ते

अथ अतस् गृहकर्मणः
यो देवानाम् असि श्रेष्ठो रुद्रस् तन्ति चरः वृषा

विश्वे देवा वैश्वदेवश् च अग्नौ यथाभागं हविषो मादयध्वम्

वनस्पतय उप बर्हि स्तृणीत मध्वा समन्तं घृतवत् कराथ

ऋतुभिः सस्यम् उत क्ﾱप्तम् अस्त्व् इर्यो गोपा रक्षतु वायुर् एनाः

पूर्णम् अहं करीषिणं शतवन्तं सहस्रिणम्

द्यौश् च इमम् यज्ञं पृथिवी च सं दुहातां मातरिश्वा पवमानः पुरस्तात्

इडानां पुत्रा उत मित्रियाणां पयो धयन्त्व् अ हृणीयमानाः

अरिष्टा अस्माकं वीरा एतद् अस्तु हुतं तव

पिबत घृतं यतिधा व एतद् गुहा हितं निहितं मानवेषु

स्तन्यं क्षीरम् अविषं वः कृणोम्य् असुं धयन्तो ऽपि यूथम् आ इत
द्वे अक्षरे

किं पूर्व अवसाना

कति वर्णा

एकं पदम्

कति अक्षरा

क्व चित् स्थिता

त्रयश् च वर्णाः शुक्लः पद्मः सुवर्ण इति

षड् अङ्गानि ओषधि वनस्पतयः लोमानि

स्वाहा वै कुतः सम्भूता

किम् अधिष्ठाना

स्वाहा वै सत्य सम्भूता

ब्रह्मणा प्रकृता

ब्रूहि स्वाहाया यद् दैवतं रूपं च

ब्राह्मणो रूपम् इति ब्राह्मणम्

सा स्वाहा सा स्वधा यज्ञेषु वषट्कार भूता प्रयुज्यते

केन प्रकृता

लामगायन सगोत्रा

तस्या अग्निर् दैवतम्
सा तत्र प्रायश्चित्तिः

अन्याम् स्रुचम् आहृत्य जुहुयात्

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

अथ उत्तरतस् आहवनीयस्य उष्णम् भस्म निरूह्य जुहुयात् मनसा वा प्राजापत्यया वा ऋचा

अथ एताम् स्रुचम् भिन्नाम् आहवनीये अभ्यादध्यात् प्राच् दण्डाम् प्रत्यक् पुष्कराम्

तत् आहुः यस्य आहवनीये ह अग्निः विद्येत अथ गार्हपत्ये उपशाम्येत् का तत्र प्रायश्चित्तिः इति

तत् आहुः अथ यदि स्रुच् भिद्येत का तत्र प्रायश्चित्तिः इति

तत् आहुः यस्य अग्निहोत्रम् अधिश्रितम् अमेध्यम् आपद्येत का तत्र प्रायश्चित्तिः इति

तत् हुतम् च अहुतम् च

तस्य यथा उन्नीती स्यात् तथा जुहुयात्

तयोः उभयोः एव शान्त्यै

शान्तिः वै आपः

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

सर्वम् एव एनम् सह भस्मानम् समोप्य गार्हपत्य आयतने निधाय अथ प्राञ्चम् आहवनीयम् उद्धरेत्

तत् आहुः यस्य अग्निहोत्रम् अधिश्रितम् स्कन्दति वा विष्यन्दते वा का तत्र प्रायश्चित्तिः इति

विष्णुः वै यज्ञस्य दुरिष्टम् पाति वरुणः सु इष्टम्

अत्र एव अस्मै उपविष्टाय एतम् अग्निहोत्र परीशेषम् आहरेयुः

स यदि एकस्मिन् उन्नीते यदि द्वयोः एषः एव कल्पः

अथ एनत् दक्षिणेन पाणिना अभिमृश्य जपति दिवम् तृतीयम् देवान् यज्ञः अगात् ततस् मा द्रविणम् आष्ट अन्तरिक्षम् तृतीयम् पितॄन् यज्ञः अगात् ततस् मा द्रविणम् आष्ट पृथिवीम् तृतीयम् मनुष्यान् यज्ञः अगात् ततस् मा द्रविणम् आष्ट

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

सर्वम् एव एनत् स्रुचि अभिपर्यासिच्य प्राङ् उदेत्य आहवनीये ह एताम् समिधम् अभ्यादधाति

तत् आहुः यस्य अग्निहोत्रम् अधिश्रितम् प्राङ् उदायन् स्खलते वा अपि वा भ्रंशते का तत्र प्रायश्चित्तिः इति

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

स यदि प्राञ्चम् उद्धरेत् प्र आयतनात् च्यवेत यत् प्रत्यञ्चम् असुर वत् यज्ञम् तन्वीत यत् मन्थेत् भ्रातृव्यम् यजमानस्य जनयेत् यत् अनुगमयेत् प्राणः यजमानम् जह्यात्
ततः पीत्वा अर्णवान् सर्वान् नदीः कूपान् च सर्वशः

तेन रोधेन संछन्ना पयसां वर्षतो धरा

पितामहं श्रुति निलयम् महा मुनिम् प्रशाम्य भूयः शयनं हि अरोचयत्

न द्रष्टा न एव गमिता न ज्ञाता न एव पार्श्वगः

मनो बुद्धिः च सर्वेषां क्षेत्रज्ञः च इति यः श्रुतः

शब्दः श्रोत्रं च खानि एव गगने संश्रिता गुणाः

प्राण अपान समान आद्यान् वायून् आकर्षते हरिः

मत्स्य उवाच

महा सत्त्वानि अपि विभुं प्रविष्टानि अमित ओजसम्

पाताल जलम् आदाय पिबते रसम् उत्तमम्

दग्ध्वा संप्लाव्य च तथा स्वपिति एकः सनातनः

कः च एव पुरुषो नाम किंयोगः कः च योगवान्

असौ कियन्तं कालं च एकार्णव विधिम् प्रभुः

विमानानि च दिव्यानि पुराणि विविधानि च

वायुना आक्रम्यमाणासु द्रुम शाखासु च आश्रितः

ततो देव गणाः सर्वे भूतानि एव च यानि तु

यानि च आश्रयणीयानि तानि सर्वाणि सः अदहत्

जिह्वा रसः च स्नेहः च संश्रिताः सलिले गुणाः

तत् सर्वम् अरविन्द अक्षः आदत्ते पुरुषोत्तमः

शिवेन पुण्येन मही निर्वाणम् अगमत् परम्

गभस्तिभिः प्रदीप्ताभिः संशोषयति सागरान्

गन्धो घ्राणं शरीरं च पृथिवीं संश्रिता गुणाः

सर्व सत्त्व विवर्जिता

पौराणं रूपम् आस्थाय स्वपिति अमित विक्रमः

नभः क्षितिं पवनम् अपः प्रकाशकं प्रजापतिं भुवन धरम् सुर ईश्वरम्

स पर्वत द्रुमान् गुल्मान् लता वल्लीः तृणानि च

नष्ट अर्क पवन आकाशे सूक्ष्मे जगति संवृते

अन्यत् च यत् अस्ति प्राणिषु ध्रुवम्

तेषां संघर्षण उद्भूतः पावकः शतधा ज्वलन्

भूयो निर्वापयामास युग अन्तेन च कर्मणा

दिव्यात् येन हविषा तर्पयामास मेदिनीम्

तस्य न ज्ञायते किंचिद् तम् ऋते देव सत्तमम्

संशोषम् आत्मना कृत्वा समुद्रान् अपि देहिनः

न च एनम् कश्चिद् अव्यक्तम् व्यक्तं वेदितुम् अर्हति

भूत्वा नारायणो योगी सत्त्व मूर्तिः विभावसुः

ततो भगवन्तः तस्य रश्मिभिः परिवारितः

पर्वतानां च सलिलं सर्वम् आदाय रश्मिभिः

करिष्यति इति भगवन्त् इति कश्चिन् न बुध्यते

स्पर्शः प्राणः च चेष्टा च पवने संश्रिता गुणाः

भित्त्वा गभस्तिभिः च एव महीं गत्वा रसातलात्
आपूर्यमाणपक्षे पुण्ये नक्षत्रे अग्निम् उपसमाधाय संपरिस्तीर्य पयसि स्थालीपाकं श्रपयित्वा अभिघार्य उद्वास्य अपरेण अग्निम् द्वे कुटी कृत्वा दक्षिणस्यां शूलगवम् आवाहयति

उग्रस्य देवस्य पत्न्यै स्वाहा

मध्ये जयन्तम्

अथ सर्वेभ्य ओदनेभ्यः समवदाय सौविष्टकृतीं जुहोति

भीमस्य देवस्य पत्न्यै स्वाहा

पशुपतेः देवस्य पत्न्यै स्वाहा

उत्तरस्यां मीढुषीम्

व्याहृति पर्यन्तम् कृत्वा ओदनान् अभ्याहृत्य जुहोति

अथ मध्यम ओदनस्य जुहोति

नमः ते रुद्र मन्यव इति एतैः अनुवाकैः उपतिष्ठते प्रथम उत्तमाभ्याम् वा

यथोढम् उदकानि प्रदाय उपस्तीर्ण अभिघारितान् त्रीन् ओदनान् कल्पयित्वा यथोढम् एव उपस्पर्शयति

अथ अतस् शूलगवम्

पशुपतये देवाय स्वाहा

रुद्राय देवाय स्वाहा

शर्वाय देवाय स्वाहा

महतो देवस्य पत्न्यै स्वाहा इति

जयन्ताय स्वाहा इति

जयन्त उपस्पृशतु जयन्ताय स्वाहा इति

स्वस्ति नः पूर्ण मुखम् परिक्रामन्तु

उग्राय देवाय स्वाहा

उपस्पृशतु मीढुषी मीढुष्यै स्वाहा

ईशानस्य देवस्य पत्न्यै स्वाहा

ईशानाय देवाय स्वाहा

इति

अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा इति

इति सर्वतः प्रदक्षिणं परिक्रम्य

भीमाय देवाय स्वाहा

आ त्वा वहन्तु हरयः सचेतसः श्वेतैः अश्वैः सह केतुमद्भिः

उपस्पृशतु मीढ्वान् मीढुषे स्वाहा

वात अजिरैः बलवद्भिर् मनोजवैर् आयाहि शीघ्रं मम हव्याय शर्व ॐ
आदित्या रुद्रा वसवो जुषन्ताम् इदं ब्रह्म क्रियमाणं नवीयः

शम् अभिषाचः शम् उ रातिषाचः शं नो दिव्याः पार्थिवाः शं नो अप्याः

तद् अस्तु मित्रा वरुणा तद् अग्ने शं योर् अस्मभ्यम् इदम् अस्तु शस्तम्

ते नो रासन्ताम् उरु गायम् अद्य यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः

ये देवानाम् ऋत्विजो यज्ञियासो मनोर् यजत्रा अमृता ऋत ज्ञाः

शं नः सत्यस्य पतयो भवन्तु शं नो अर्वन्तः शम् उ सन्तु गावः

शृण्वन्तु नो दिव्याः पार्थिवासो गो जाताः उत ये यज्ञियासः

शं नो अपां नपात् पेरुर् अस्तु शं नः पृश्निर् भवतु देव गोपाः

अशीमहि गातुम् उत प्रतिष्ठां नमो दिवे बृहते सादनाय
घृतश्चुतः हि भवन्ति

स्व धर्मन् देव वीतये श्रेष्ठम् नः धेहि वार्यम् इति आशिषम् आशास्ते

मेदसः च हि घृतस्य च भवन्ति

मेदसः च हि एव हि घृतस्य च भवन्ति

स्तोकानाम् अग्ने मेदसः घृतस्य इति

अभि एव एनान् तत् वषट्करोति यथा सोमस्य अग्ने वीहि इति

तत् यत् स्तोकाः श्चोतन्ति सर्व देवत्याः वै स्तोकाः न इद् मे इमे देवान् गच्छान् इति

ऋषिः श्रेष्ठः सम् इध्यसे यज्ञस्य प्राविता भव इति यज्ञ समृद्धिम् आशास्ते

जुषस्व सप्रथस्तमम् इति अन्वाह

तुभ्यम् स्तोकाः घृतश्चुतः अग्ने विप्राय सन्त्य इति

ताम् अध्वर्युः स्रुवेण अभिघारयन् आह स्तोकेभ्यः अनुब्रूहि इति

इमम् नः यज्ञम् अमृतेषु धेहि इति सूक्तम् अन्वाह

अग्ने प्राशान प्रथमः निषद्य इति एव तत् आह

वचो देव प्सरस्तमम् हव्या आजुह्वानः आसनि इति

अग्नेः एव एनान् तत् आस्ये जुहोति

मेदसः च हि एव हि घृतस्य च भवन्ति

इमा हव्या जातवेदः जुषस्व इति हव्य जुष्टिम् आशास्ते
अनु मन्यताम् अनुमन्यमानः प्रजावन्तं रयिम् अ क्षीयमाणम्

तेना नो यज्ञं पिपृहि विश्व वारे रयिं नो धेहि सुभगे सु वीरम्

तस्य वयं हेडसि मा अपि भूम सु मृडीके अस्य सुमतौ स्याम

जुषस्व हव्यम् आहुतं प्रजां देवि ररास्व नः

अन्व् अद्य नो ऽनुमतिर् यज्ञं देवेषु मन्यताम्

अग्निश् च हव्य वाहनः भवतां दाशुषे मम

भद्रा ह्य् अस्याः प्रमतिर् बभूव सा इमम् यज्ञम् अवतु देव गोपा

यत् ते नाम सु हवम् सु प्रणीते ऽनुमते अनुमतं सुदानु

अनुमतिः सर्वम् इदं बभूव यत् तिष्ठति चरति यद् उ च विश्वम् एजति

तस्यास् ते देवि सुमतौ स्याम अनुमते अनु हि मंससे नः

आ इमम् यज्ञम् अनुमतिर् जगाम सु क्षेत्र तायै सु वीर तायै सु जातम्
सर्वेषां धातु रसाणाम् उत्तरोत्तरम् विशेष त्वम् आह पत्त्रात् इत्यादि
यथा सोम्य मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नानात्ययानां वृक्षाणां रसान् समवहारम् एकतां रसं गमयन्ति

तत् त्वम् असि श्वेतकेतो इति

स आत्मा

स य एषो अणिमा एतत् आत्म्यम् इदं सर्वम्

तत् सत्यम्

तथा सोम्य इति ह उवाच

भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्व् इति

एवम् एव खलु सोम्य इमाः सर्वाः प्रजाः सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पद्यामह इति
संलोभयन्तो दुरिता पदानि हित्वा न ऊर्जं प्र पदात्

यः प्रथमः प्रवतम् आससाद बहुभ्यः पन्थाम् अनुपस्पशानः

यो अस्य ईशे द्विपदो यश् चतुष्पदस् तस्मै यमाय नमो अस्तु मृत्यवे

परि इमे ऽग्निम् परि इमे गाम् अनेषत

देवेष्व् अक्रत श्रवः क इमाꣳ आ दधर्षति
तस्मात् ज्यायान् सन् गर्भः कनीयांसम् सन्तम् योनिम् न हिनस्ति

यदि नाभानेदिष्ठं रेतो अस्य अन्तरियात् यदि वालखिल्याः प्राणान् अस्य अन्तरियात् यदि वृषाकपिम् आत्मानम् अस्य अन्तरियात् यद्य् एवयामरुतम् प्रतिष्ठाया एनं च्यावयेद् दैव्यै च मानुष्यै च

तान्य् एतानि सहचराण्य् इत्य् आचक्षते नाभानेदिष्ठं वालखिल्या वृषाकपिम् एवयामरुतं तानि सह एव शंसेत्

जातवेदसे सुनवाम सोमम् इति जातवेदस्या अच्युता

तत् वालखिल्याभिः व्यकरोत्

संततैस् त्रि अहैः अव्यवच्छिन्नैर् यन्ति य एवं विद्वांसो यन्ति यन्ति

मध्वो वो नाम मारुतं यजत्रा इति मारुतम् बहु अभिव्याहृत्यम् अन्तो वै बह्व् अन्तः षष्ठम् अहः षष्ठे ऽहनि षष्ठस्य अह्नः रूपम्

यद् एषाम् अन्तरियात् तद् यजमानस्य अन्तरियात्

नाभानेदिष्ठेन एव रेतः असिञ्चत्

स प्रत्नथा सहसा जायमान इति जातवेदस्यं समान उदर्कम् षष्ठे ऽहनि षष्ठस्य अह्नः रूपम्

सुकीर्तिना काक्षीवतेन योनिम् व्यहापयत्
श्वेत क्रियासु श्वेतं देयं श्वेतं तारम् इति अर्थः

इति परिभाषा

अभ्रक आदीन् च चरते सूतको वासनामुखः

इयत् मानस्य सूतस्य भोज्य द्रव्य _ मितिः

ततस् चेद् पीत क्रियाः भवन्ति स्वर्ण सम्बन्धीनि कार्याणि भवन्ति तदा पीतं स्वर्णं देयम्

यथा पद्यम्

इयती इति उच्यते या असौ ग्रासमानम् इति ईरितम्

निर्मुखः च अम्लवर्गेण संयुक्तं यथालाभेन मर्दयेत्

इति श्रीमत् कुरल कुल पयोधि सुधाकर मिश्र महेश आत्मज चतुर्भुज मिश्र विरचितायाम् मुग्धावबोधिन्यां रसहृदय टीकायाम् रस शोधन आत्मकः द्वितीयः अवबोधः

इति

आदौ प्रथमं मुखं विधेयम् इति अध्याहारः पारदस्य मुखं कार्यम् इति अर्थः

पिष्टः ततस् स्विन्न तनुः सुवर्ण मुखान् अयम् खादति सर्व धातून्
इन्द्राय त्वा सुषुत्तमं मधुमन्तं पयस्वन्तम्

ऊर्जं दधाथाम्

यत् ते सोम दिवि ज्योतिर् यत् पृथिव्यां यद् उरा अन्तरिक्षे तेन अस्मै यज्ञपतय उरु राये कृधि

मा भैः

मा अस्मान् युवं हिंसिष्टम्

अग्नये त्वा रायस्पोष दे विष्णवे त्वा श्येनाय त्वा सोम भृते विष्णवे त्वा

ऊर्जम् अस्मासु धेहि

देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् आददे

ता देवीर् देवत्रा इमम् यज्ञं धत्त उपहूताः सोमस्य पिबत

मा संविक्थाः

धिषणे ईडिते ईडेथाम्

अधि धात्रे वोचः

गभीरम् इमम् अध्वरं कृधि

मा वां हिंसिषम्

श्वात्राः स्थ वृत्र तुरः राध्वं गूर्ता अमृतस्य पत्नीः

इन्द्राय त्वा अभिमाति घ्ने इन्द्राय त्वा वसुमते रुद्रवत इन्द्राय त्वा आदित्यवते
यं त्वा पृषती रथ इति द्यौः पृषत्य् आदित्यो रोहितः

सलिलैः सर्व कामः सलिलैः सर्व कामः

सोम मिश्रेण संपातवन्तम् अश्नाति

सूयवसात् सूयवसे पशून् निष्ठापयति

पुष्टिकर्मणाम् उपधान उपस्थानम्

नवभिः शन्तिवा इति दशम्या उद् आयुषा इति उपोत्तिष्ठति

अनुबद्ध शिरः पादेन गो शालाम् चर्मणा अवच्छाद्य अवदान कृतम् ब्राह्मणान् भोजयति

प्रोष्य समिध आदाय ऊर्जं बिभ्रद् इति गृह संकाशे जपति

सव्येन समिधो दक्षिणेन शाला वलीकम् संस्तभ्य जपति

यस्यां कृष्णम् इति वार्ष कृतस्य आचमति शिरस्य् आनयते

यद् वदामि इति मन्त्र उक्तम्

उच्छ्रयस्व इति बीज उपहरणम्

यस्याम् अन्नं इत्य् उपतिष्ठते

उन्नतात् च

पुरस्ताद् अग्नेः सीरं युक्तम् उद पात्रेण संपातवता अवसिञ्चति

निधिं बिभ्रती इति मणिं हिरण्य कामः

अतिव्रज्य समिध आधाय सु मङ्गलि प्रजावति सुशीमे अहं वां गृहपतिर् जीव्यासम् इति स्थूणे गृह्णात्य् उपतिष्ठते

संपद् कामः श्वेतेन पौर्णमास्याम्

सत्यं बृहद् इत्य् आग्रहायण्याम्

उदीराणा इति त्रीणि पदानि प्राङ् वा उदङ् वा बाह्येन उपनिष्क्रम्य यावत् ते इति वीक्षते

पृषत्या क्षीरौदनं सर्व हुतम्

अभि त्यम् इति महा अवकाशे ऽरण्य उन्नते विमिते प्राच् द्वार प्रत्यक् द्वारेषु अप्सु संपातान् आनयति

रेतोधायै त्वा अतिसृजामि वयोधायै त्वा अतिसृजामि यूथत्वायै त्वा अतिसृजामि गणत्वायै त्वा अतिसृजामि सहस्रपोषायै त्वा अतिसृजामि अ परिमित पोषायै त्वा अतिसृजामि

आज्य मिश्रान् यवान् उर्वरायां कृष्टे फालेन उदुह्य अन्वृचम् काशीन् निनयति निवपति

तृतीयस्य अदितिः सप्तभिर् भूमे मातर् इति त्रिर् जुहोति

तां सवितः इति गृष्टि दाम बध्नाति

पश्चाद् अग्नेर् दर्भेषु खदायां सर्व हुतम्

उत्तरेण पुष्टि कामः ऋषभेण इन्द्रम् यजते

दिव्यं सुपर्णं इत्य् ऋषभ दण्डिनः वपया इन्द्रं यजते

आदीप्ते सम्पन्नम्

उद् वयं इत्य् उत्क्रामति

यास् ते शिवा इति संविशति

दूर्वा अग्रैः अञ्जलाव् अप आनीय दर्शं दार्शीभिर् उपतिष्ठते

इन्द्रस्य कुक्षिः साहस्र इत्य् ऋषभं संपातवन्तम् अतिसृजति

एतं वो युवानं इति पुराणं प्रवृत्य नवम् उत्सृजते सम्प्रोक्षति

पृषतीं गां ददाति

सं मा सिञ्चन्त्व् इति सर्व उदके मैश्रधान्यम्
उरु अन्तरिक्षम् अन्विहि इति अभिप्रव्रज्य

ऊर्जे त्वा इति तनिष्ठे एक शूलया उपतृणत्ति

पत्नी पशोः प्राणान् आप्याययति अध्वर्युः अभिषिञ्चति

स्वधिते मा एनम् हिंसीः इति बर्हिषि स्वधितिना तिरश्चीनम् आछ्यति

शम् अद्भ्यः शम् ओषधीभ्यः इति अवशिष्टाः अनु पृष्ठम् निनीय दक्षिणेन नाभिम् प्राच् अग्रम् बर्हिः निदधाति ओषधे त्रायस्व एनम् इति

अध्वर्युः आप्याययति पत्नी अभिषिञ्चति इति एकेषाम्

वाच् ते आप्यायताम् प्राणः ते आप्यायताम् इति एतैः मन्त्रैः यथारूपम्

यत् ते क्रूरम् यत् आस्थितम् इति समस्तम् पशुम् आप्याययति नाभिः ते आप्यायताम् इति नाभिम् पायुः ते आप्यायताम् इति पायुम् शुद्धाः चरित्राः इति पादान्

अ छिन्नः रायः सु वीरः इन्द्र अग्निभ्याम् त्वा जुष्टाम् उत्कृन्तामि इति परिवासयति

समुत्क्रम्य सह पत्नीकाः चात्वाले मार्जयन्ते शुद्धाः वयम् परिविष्टाः परिवेष्टारः वः भूयास्म इति

वपाश्रपणी पुनर् अन्वारभेते अध्वर्युः यजमानः च

मुष्टिना शमिता वपोद्धरणम् उपसंगृह्य आस्ते वपायाः होमात्
आग्नीध्रे वैश्वकर्मणानि जुहोति यज्ञपतिम् ऋषय एनसा आहुः इति पञ्च

व्याख्यातम् अनुप्रकम्पनम्

इत्य् एताभ्याम्

संनीता दक्षिणा अनुमन्त्रयते अस्मद् दात्राः देवत्रा गच्छत इति अनुवाक शेषेण

हरिणस्य रघुष्यदो ऽधि शीर्षणि भेषजम्

सु क्षेत्रियम् विषाणया विषूचीनम् अनीनशत्

पूर्व गृहीतम् अध्वर्युर् आदत्त उत्तरं प्रतिप्रस्थाता

अन्यत इत्य् अपरम्

स अनुवषट्कारौ एके मरुत्वतीयौ समामनन्ति

आददते नाराशंसान्

उत्तरं स अनुवषट्कारम् एके

चात्वाले कृष्णविषाणां प्रास्यति

अन् अनुवषट्कारौ एके

ततः संप्रेष्यति इन्द्राय मरुत्वते अनुब्रूहि इति

अत्र एव पात्रं निधाय अध्वर्युः स्वेन पात्रेण संस्रावेण उत्तमम् मरुत्वतीयं गृह्णाति मरुत्वाꣳ इन्द्र वृषभो रणाय इति

अ सर्वान् भक्षयित्वा आप्याययन्ति

ऋतु पात्रम् आरभ्य प्रतिगृणाति

व्याख्यातो ग्रहस्य भक्ष मन्त्रः

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह उक्थशस् यज सोमस्य इति

वषट्कृते जुहोति

व्याख्यातो नाराशंसानाम्

शस्त्रं प्रतिगीर्य आदत्ते ग्रहम् अध्वर्युः

अनु त्वा हरिणो मृगः पद्भिश् चतुर्भिर् अक्रमीत्

विषाणे विष्य एतम् ग्रन्थिं यद् अस्य गुल्फिदं हृदि मनो यद् अस्य गुल्फिदम्

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह इन्द्राय मरुत्वते प्रेष्य इति

शस्त्रम् अत्र भवति
स अनुरागाम् स्त्रियं दृष्ट्वा मृत्युं वा समुपस्थितम्

यस् तु भोगेषु भुक्तेषु न भवत्य् अधिवासितः

अहो पर दशा क्वापि वर्तते मुक्त चेतसः

कस्य अपि उदार चित्तस्य हेय उपादेय ता न हि

न निन्दति न च स्तौति न हृष्यति न कुप्यति

तेन ज्ञान फलम् प्राप्तं योग अभ्यास फलम् तथा

तृप्तः सु अच्छ इन्द्रियः नित्यम् एकाकी रमते तु यः

न जागर्ति न न उन्मीलति न मीलति

सल्लकी पल्लव प्रीतम् इव इभम् निम्ब पल्लवाः

बुभुक्षुर् इह संसारे मुमुक्षुर् अपि दृश्यते

मनस् प्रकाश सम्मोह स्वप्न जाड्य विवर्जितः

शून्या दृष्टिर् वृथा चेष्टा विकलानि इन्द्रियाणि च

न मुक्तो विषय द्वेष्टा न वा विषय लोलुपः

अन्तर् गलित सर्व आशः कुर्वन्न् अपि करोति न

यथा जीविकया तस्माद् धन्य आस्ते यथासुखं

दशां काम् अपि सम्प्राप्तो भवेद् गलित मानसः

समस्त वासना मुक्तः मुक्तः सर्वत्र राजते

निर्ममो निरहंकारो न किंचिद् इति निश्चितः

धर्म अर्थ काम मोक्षेषु जीविते मरणे तथा

अष्टावक्र उवाच

न जातु विषयाः के अपि स्व आरामम् हर्षयन्त्य् अमी

विशेषो न एव धीरस्य सर्वत्र सम दर्शिणः

शून्य चित्तः न जानाति कैवल्यम् इव संस्थितः

न आश्चर्यम् न एव च क्षोभः क्षीण संसरणे नरे

न ददाति न गृह्णाति मुक्तः सर्वत्र नीरसः

ईहित अनीहितैः मुक्तो मुक्त एव महा आशयः

न हिंसा न एव कारुण्यं न औद्धत्यम् न च दीन ता

पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन् गृह्णन् वदन् व्रजन्

पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन्न् आस्ते यथासुखं

सर्वत्र दृश्यते स्वस्थः सर्वत्र विमल आशयः

न स्पृहा न विरक्तिर् वा क्षीण संसार सागरे

वाञ्छा न विश्व विलये न द्वेषस् तस्य च स्थितौ
तत् वै एतत् अग्निहोत्रम् एव अभिसंपद्यते

तत् आहुः दुर्विदितम् वै तत् यदा मर्त्यवान् दुष्कृतेन सह वसात् यः वै एतेन जीवन् एव व्यावर्तते तत् सु विदितम् इति

यत् ह वै जीवन् पुरुषः साधु करोति प्राणान् तत् अभिसंपद्यते

तत् आहुः यत् जीवन् पुरुषः करोति एव साधु करोति पापम् का तयोः दुष्कृत सुकृतयोः व्यावृत्तिः इति