tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
कः पुनर्वादो य एनाम् एवम् गम्भीरां प्रज्ञापारमिताम् उद्ग्रहीष्यन्ति धारयिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति पर्यवाप्स्यन्ति प्रवर्तयिष्यन्ति देशयिष्यन्ति उपदेक्ष्यन्ति उद्देक्ष्यन्ति सु आध्यास्यन्ति

पौर्वकेण आ योनिशस् मनसिकारेण आसेवितेन निषेवितेन भावितेन बहुलीकृतेन इमाम् एवंरूपाम् कायेन वेदनां प्रत्यनुभवामि इति तदा वेदितव्यम् इदम् भगवन् यथा अस्याः पूर्व निमित्तानि संदृश्यन्ते तथा नचिरेण बत इयम् स्त्री प्रसोष्यते इति

अनुकम्पका अनुकम्पाम् उपादाय अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबोद्धु कामाः

भगवान् आह तथा हि ते सुभूते बोधिसत्त्वा महासत्त्वा बहु जन हिताय प्रतिपन्ना बहु जन सुखाय लोक अनुकम्पायै महतो जन कायस्य अर्थाय हिताय सुखाय देवानां च मनुष्याणां च

एवं वेदनायां संज्ञायां संस्कारेषु

भगवान् आह रूपं हि सुभूते अचिन्त्यम्

विज्ञानम् इति कौशिक न योजयति यतः कौशिक विज्ञानम् इति न योजयति एवं विज्ञानम् इति न तिष्ठति

एवम् अस्याम् प्रज्ञापारमितायां चरितव्यम्

अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुध्य अनुत्तरम् धर्मं देशयितु कामाः

ये अपि च प्रतिक्षेप्स्यन्ति एनां गम्भीरां प्रज्ञापारमितां भाष्यमाणाम् ते अपि एवम् वेदितव्याः पूर्व अन्ततः अपि एभिः इयम् गम्भीरा प्रज्ञापारमिता भाष्यमाणा प्रतिक्षिप्ता

उपचित कुशल मूलाः खलु पुनर् ते भगवन् सु उपचित कुशल मूलाः कुल पुत्राः कुल दुहितरः च वेदितव्याः येषाम् अस्याम् भूतकोट्यां चित्तं प्रस्कन्दति प्रसीदति

शारिपुत्र आह इयम् अपि भगवन् प्रज्ञापारमिता एवं गम्भीरा पश्चिमे काले पश्चिमे समये वैस्तारिकी भविष्यति उत्तरस्याम् दिशि उत्तरे दिग्भागे भगवान् आह ये तत्र शारिपुत्र उत्तरस्यां दिशि उत्तरे दिग्भागे इमां गम्भीरां प्रज्ञापारमितां श्रुत्वा अत्र प्रज्ञापारमितायां योगम् आपत्स्यन्ते ते वैस्तारिकीं करिष्यति

तत् कस्य हेतोः यथा अपि नाम परीत्त त्वात् कुशल मूलानाम्

सुभूतिः आह अचिन्त्यम् इदम् भगवन् देश्यते

न च संवास शीला भवति

तत् कस्य हेतोः अनुमोदितं हि शारिपुत्र मया तेषां बोधिसत्त्व यानिकानाम् कुल पुत्राणाम् कुल दुहितॄणाम् च चित्तेन चित्तं व्यवलोक्य यैः इयम् वाच् भाषिताः बोधाय चरन्तो वयं बहूनि प्राणि शतानि बहूनि प्राणि सहस्राणि बहूनि प्राणि शत सहस्राणि बहूनि प्राणि कोटी शतानि बहूनि प्राणि कोटी सहस्राणि बहूनि प्राणि कोटी शत सहस्राणि बहूनि प्राणि कोटी नियुत शत सहस्राणि अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रस्थापयिष्यामः संदर्शयिष्यामः समादापयिष्यामः समुत्तेजयिष्यामः संप्रहर्षयिष्यामः संप्रभावयिष्यामः संबोधये प्रतिष्ठापयिष्याम इति अ विनिवर्तनीयान् करिष्याम इति

तदा परिपक्व कुशलः स बोधिसत्त्वो महासत्त्वो वेदितव्यः तेन एव पूर्वकेण कुशल मूलेन उपनामिता इयम् तस्मै गम्भीरा प्रज्ञापारमिता

एवम् उक्ते आयुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तम् एतत् अवोचत् गम्भीरा भगवन् प्रज्ञापारमिता अ विनिवर्तनीयस्य व्याकृतस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य पुरतो भाषितव्या

अथ खलु आयुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तम् एतत् अवोचत् कः अत्र भगवन् अधिमोक्षयिष्यति एवं गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायाम् भगवान् आह यः शारिपुत्र चरितावी बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भविष्यति प्रज्ञापारमितायाम् सः अत्र प्रज्ञापारमितायाम् अधिमोक्षयिष्यति

श्रुत्वा च न उत्त्रसिष्यति न संत्रसिष्यति न संत्रासम् आपत्स्यते

अथ खलु आयुष्मान् सुभूतिः भगवन्तम् एतत् अवोचत् आश्चर्यं भगवन् यावत् सु परिगृहीताः च सु परीत्ताः च सु परीन्दिताः च इमे बोधिसत्त्वा महासत्त्वाः तथागतेन अर्हता सम्यक्संबुद्धेन

अल्प आहारा च भवति

यतः कौशिक बोधिसत्त्वो महासत्त्वो विज्ञाने न तिष्ठति विज्ञानम् इति न तिष्ठति एवं विज्ञाने योगम् आपद्यते

रूपं शारिपुत्र गम्भीरम् इति न योगम् आपद्यते

एवं न वेदनाया न संज्ञाया न संस्काराणाम्

ते अपि तथागतेन अधिष्ठिताः
न हि अनुपचित कुशल मूलाः सत्त्वा अस्यां भूयस्त्वेन भूतकोट्यां प्रस्कन्दन्ति प्रसीदन्ति

रूपं गम्भीरम् इति शारिपुत्र न तिष्ठति

उद्गृह्य धारयित्वा वाचयित्वा पर्यवाप्य प्रवर्त्य देशयित्वा उपदिश्य उद्दिश्य सु आध्याय्य तथत्वाय शिक्षिष्यन्ते तथत्वाय प्रतिपत्स्यन्ते तथत्वाय योगम् आपत्स्यन्ते

तस्य तानि पूर्व निमित्तानि दृष्ट्वा एवम् भवति यथा इमानि पूर्व निमित्तानि दृश्यन्ते तथा आसन्नो मे ग्रामो वा नगरं वा निगमो वा इति

एवं वेदना संज्ञा संस्काराः

इदम् अपि ते कौशिक बुद्ध अनुभावेन प्रतिभानम् उत्पन्नम्

सर्वज्ञ ज्ञानस्य स कौशिक नमस्कारं करोति यः प्रज्ञापारमितायै नमस्कारं करोति

परिपक्व कुशल मूलः हि भगवन् स बोधिसत्त्वो महासत्त्वो वेदितव्यः य इमां गम्भीरां प्रज्ञापारमितां लप्स्यते दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय श्रवणाय

आसन्नं तस्य व्याकरणं वेदितव्यम्

वेदना बहुला च भवति

तत् कस्य हेतोः स हि भगवन् न काङ्क्षिष्यति न विचिकित्सिष्यति न धन्धायिष्यति न विवदिष्यति

न हि शारिपुत्र बुद्ध समन्वाहृतानाम् बुद्ध परिगृहीतानाम् च कुल पुत्राणाम् कुल दुहितॄणाम् च शक्यम् अन्तरायम् कर्तुम्

सचेद् संवत्सरेण ततो वा अपरेण लिखिता भवेत् तथा अपि लिखितव्या एव खलु पुनः सुभूते भवति तेन कुल पुत्रेण कुल दुहित्रा वा इयं प्रज्ञापारमिता

एवं प्रज्ञापारमितायां स्थितो भवति

एवं न वेदनाया न संज्ञाया न संस्काराणाम्

एवं वेदना संज्ञा संस्काराः

तत् कस्य हेतोः तथा हि तैः बोधिसत्त्वैः महासत्त्वैः इयम् प्रज्ञापारमिता पूर्व अन्ततः अपि अ निक्षिप्त धुरैः मार्गिता च पर्यन्विष्टा च

यतः शारिपुत्र विज्ञानं गम्भीरम् इति न योगम् आपद्यते एवं विज्ञानं गम्भीरम् इति न तिष्ठति

ते च कुल पुत्राः कुल दुहितरः च श्रुत्वा एनां प्रज्ञापारमिताम् उदारम् प्रीति प्रामोद्य प्रसादम् प्रतिलप्स्यन्ते

व्याकरिष्यन्ति एनम् बुद्धा भगवन्तो बोधिसत्त्वं महासत्त्वम् अनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः अभिसंबोधाय इति

वेदितव्यम् एतत् भगवन् दूरतस् अयम् बोधिसत्त्व यानिकः पुद्गल आगतः चिर यान सम्प्रस्थितः

एवम् उक्ते आयुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तम् एतत् अवोचत् ये अपि ते भगवन् बोधिसत्त्वा महासत्त्वा इमां गम्भीरां प्रज्ञापारमितां श्रोष्यन्ति उद्ग्रहीष्यन्ति धारयिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति पर्यवाप्स्यन्ति प्रवर्तयिष्यन्ति देशयिष्यन्ति उपदेक्ष्यन्ति उद्देक्ष्यन्ति सु आध्यास्यन्ति लिखिष्यन्ति च तथत्वाय शिक्षिष्यन्ते तथत्वाय प्रतिपत्स्यन्ते तथत्वाय योगम् आपत्स्यन्ते सर्वे ते भगवन् बुद्ध अनुभावेन बुद्ध अधिष्ठानेन बुद्ध परिग्रहेण च इमां प्रज्ञापारमितां श्रोष्यन्ति उद्ग्रहीष्यन्ति धारयिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति पर्यवाप्स्यन्ति प्रवर्तयिष्यन्ति देशयिष्यन्ति उपदेक्ष्यन्ति उद्देक्ष्यन्ति सु आध्यास्यन्ति लिखिष्यन्ति च तथत्वाय च शिक्षिष्यन्ते तथत्वाय प्रतिपत्स्यन्ते तथत्वाय योगम् आपत्स्यन्ते एवं च संपादयिष्यन्ति

तस्या यदा कायो वेष्टते अधिमात्रं वा काय क्लमथः जायते न च सा चंक्रमण शीला भवति

तत् कस्य हेतोः तथा हि अस्य इमानि पूर्व निमित्तानि संदृश्यन्ते यत् उत इमाम् गम्भीरां प्रज्ञापारमितां लभते दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय श्रवणाय

भगवान् आह किंच अपि सुभूते मारः पापीयान् उद्योगम् आपत्स्यते अन्तराय कर्मणः अस्यां प्रज्ञापारमितायाम् उद्गृह्यमाणायां धार्यमाणायां वाच्यमानायां पर्यवाप्यमानायां प्रवर्त्यमानायां देश्यमानायाम् उपदिश्यमानायाम् उद्दिश्यमानायां सु आध्याय्यमानायाम् लिख्यमानायां च अथ च पुनर् न प्रसहिष्यते अच्छिद्र समादानस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य अन्तरायम् कर्तुम्

बहवः सुभूते अन्तराया इमां प्रज्ञापारमिताम् उद्गृह्णताम् धारयतां वाचयतां पर्यवाप्नुवतां प्रवर्तयतां देशयताम् उपदिशताम् उद्दिशताम् सु आध्यायताम् लिखतां च कुल पुत्राणाम् कुल दुहितॄणाम् च भविष्यति
न हि भगवन् अ चरितवद्भिः पूर्व अन्ततः इयं गम्भीरा प्रज्ञापारमिता शक्या अधिमोक्तुम्

तत् कस्य हेतोः तथा हि तेषां कुल पुत्राणाम् कुल दुहितॄणाम् च मया एव सर्वज्ञ ता प्रतिसंयुक्ता एव कथा कृता

एवम् उक्ते भगवान् आयुष्मन्तम् शारिपुत्रम् एतत् अवोचत् साधु साधु शारिपुत्र

अथ खलु भगवान् आयुष्मन्तम् शारिपुत्रम् एतत् अवोचत् एवम् एतत् शारिपुत्र एवम् एतत्

एवं योगम् आपद्यते

ये अपि शारिपुत्र एनां प्रज्ञापारमितां लिखित्वा धारयिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति पर्यवाप्स्यन्ति देशयिष्यन्ति उपदेक्ष्यन्ति उद्देक्ष्यन्ति सु आध्यास्यन्ति लिखिष्यन्ति न च तथत्वाय शिक्षिष्यन्ते न च तथत्वाय प्रतिपत्स्यन्ते न च तथत्वाय योगम् आपत्स्यन्ते ते न तथत्वाय शिक्षमाणा न तथत्वाय प्रतिपद्यमाना न तथत्वाय योगम् आपद्यमानाः न तथतायां स्थास्यन्ति अनुत्तरायाम् सम्यक्संबोधौ ते अपि शारिपुत्र तथागतेन ज्ञाताः

ते अपि तथागतेन व्यवलोकिता बुद्ध चक्षुषा

एवम् उक्ते भगवान् आयुष्मन्तम् सुभूतिम् एतत् अवोचत् एवम् एतत् सुभूते एवम् एतत्

एवम् अस्य प्रज्ञापारमिता भावना परिपूरिं गच्छति

तत् कस्य हेतोः गम्भीरा भगवन् इयं प्रज्ञापारमिता

ते तेन एव पूर्वकेण कुशल मूल छन्देन एनां प्रज्ञापारमिताम् अ मार्गयन्तः अपि अ पर्येषमाणाः अपि अ गवेषयन्तः अपि लप्स्यन्ते

पूजिताः च तैः पौर्वकाः तथागताः अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः कुल पुत्रैः कुल दुहितृभिः च बोधिसत्त्व यानिकैः पुद्गलैः

साधु खलु पुनर् त्वम् कौशिक यः त्वम् तथागतम् अर्हन्तम् सम्यक्संबुद्धम् एनम् अर्थम् परिप्रष्टव्यं परिप्रश्नीकर्तव्यं मन्यसे

तस्मिन् खलु पुनः शारिपुत्र काले तस्मिन् समये केचिद् बोधिसत्त्वाः मार्गयमाणाः पर्येषमाणा गवेषमाणा अपि लप्स्यन्ते इमां प्रज्ञापारमिताम्

एवं वेदना संज्ञा संस्काराः

अथ खलु आयुष्मान् सुभूतिः भगवन्तम् एतत् अवोचत् गम्भीरा भगवन् प्रज्ञापारमिता

यतः शारिपुत्र विज्ञानं गम्भीरम् इति न तिष्ठति एवं विज्ञाने योगम् आपद्यते

दूरतः स शारिपुत्र बोधिसत्त्वो महासत्त्व आगतो वेदितव्यः

अथ खलु आयुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तम् एतत् अवोचत् यदा भगवन् इमां प्रज्ञापारमिताम् उद्गृह्णताम् धारयतां वाचयतां पर्यवाप्नुवतां प्रवर्तयतां देशयताम् उपदिशताम् उद्दिशताम् सु आध्यायताम् लिखतां च कुल पुत्राणाम् कुल दुहितॄणाम् च मारः पापीयान् औत्सुक्यम् आपत्स्यते अन्तराय करणाय तदा कथम् एतर्हि भगवन् कुल पुत्राः कुल दुहितरः च इमां प्रज्ञापारमिताम् उद्ग्रहीष्यन्ति धारयिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति पर्यवाप्स्यन्ति प्रवर्तयिष्यन्ति देशयिष्यन्ति उपदेक्ष्यन्ति उद्देक्ष्यन्ति सु आध्यास्यन्ति लिखिष्यन्ति च कस्य च अनुभावेन भगवन् ते कुल पुत्राः कुल दुहितरः च इमां प्रज्ञापारमिताम् उद्ग्रहीष्यन्ति धारयिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति पर्यवाप्स्यन्ति प्रवर्तयिष्यन्ति देशयिष्यन्ति उपदेक्ष्यन्ति उद्देक्ष्यन्ति सु आध्यास्यन्ति लिखिष्यन्ति च एवम् उक्ते भगवान् आयुष्मन्तम् शारिपुत्रम् एतत् अवोचत् बुद्धानां शारिपुत्र भगवतां तथागतानाम् अर्हताम् सम्यक्संबुद्धानाम् अनुभावेन ते कुल पुत्राः कुल दुहितरः च इमां प्रज्ञापारमिताम् उद्ग्रहीष्यन्ति धारयिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति पर्यवाप्स्यन्ति प्रवर्तयिष्यन्ति देशयिष्यन्ति उपदेक्ष्यन्ति उद्देक्ष्यन्ति सु आध्यास्यन्ति लिखिष्यन्ति च तथत्वाय शिक्षिष्यन्ते तथत्वाय प्रतिपत्स्यन्ते तथत्वाय योगम् आपत्स्यन्ते

अनुबद्धाः तैः पौर्वकाः तथागताः अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः परिपृष्टाः परिपृच्छिताः परिप्रश्नीकृताः

अथ खलु आयुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तम् एतत् अवोचत् दूरतः स भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्व आगतो भविष्यति

चिर यान सम्प्रस्थितः परिपक्व कुशल मूलः हि स बोधिसत्त्वो महासत्त्वो वेदितव्यः यस्य इयम् गम्भीरा प्रज्ञापारमिता उपपत्स्यते अन्तशस् श्रवणाय अपि
तत् यथा अपि नाम भगवन् यः अयम् बोधिसत्त्व यानिकः कुल पुत्रः वा कुल दुहिता वा स्वप्न अन्तर गतः अपि बोधिमण्डे निषीदेत् वेदितव्यम् एतत् भगवन् अयं बोधिसत्त्वो महासत्त्व आसन्नः अनुत्तरायाम् सम्यक्संबोधेर् अभिसंबोधाय इति

न अस्ति किंचिद् तथागतस्य अतीत अनागत प्रत्युत्पन्नेषु धर्मेषु अदृष्टम् वा अश्रुतं वा अविदितं वा अविज्ञातं वा

ततस् अन्यानि च सूत्राणि प्रज्ञापारमिता प्रतिसंयुक्तानि तस्य स्वयम् एव उपगमिष्यन्ति उपपत्स्यन्ते उपनंस्यन्ते च इति

प्रतिभातु ते शारिपुत्र पुनर् अपि एतत् स्थानम् यथा अपि नाम एतत् बुद्ध अनुभावेन व्याहरसि व्याहरिष्यसि च

अथ खलु शक्रो देवानाम् इन्द्रः आयुष्मन्तं शारिपुत्रम् एतत् अवोचत् सचेद् पुनर् आर्य शारिपुत्र अव्याकृतस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य पुरत इयं प्रज्ञापारमिता भाष्येत को दोषो भवेत् एवम् उक्ते आयुष्मान् शारिपुत्रः शक्रं देवानाम् इन्द्रम् एतत् अवोचत् दूरतः स कौशिक बोधिसत्त्वो महासत्त्व आगतो वेदितव्यः

रूपम् इति कौशिक न योजयति यतः कौशिक रूपम् इति न योजयति एवं रूपम् इति न तिष्ठति

तत् कस्य हेतोः एवं हि एतत् शारिपुत्र भवति ये बोधिसत्त्वा महासत्त्वा अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रस्थापयिष्यन्ति संदर्शयिष्यन्ति समादापयिष्यन्ति समुत्तेजयिष्यन्ति संप्रहर्षयिष्यन्ति प्रभावयिष्यन्ति संबोधये प्रतिष्ठापयिष्यन्ति अ विनिवर्तनीयान् करिष्यन्ति स्वयं च तत्र शिक्षिष्यन्ते तेषां शारिपुत्र जाति व्यतिवृत्तानाम् अपि इमे गम्भीरा गम्भीरा अन् उपलम्भ प्रतिसंयुक्ताः शून्यता प्रतिसंयुक्ताः षष् पारमिता प्रतिसंयुक्ताः च सूत्रान्ताः स्वयम् एव उपगमिष्यन्ति स्वयम् एव उपपत्स्यन्ते स्वयम् एव उपनंस्यन्ते च इति

सर्वज्ञ ज्ञानस्य स भगवत् नमस्कारम् करोति यः प्रज्ञापारमितायै नमस्कारं करोति

यत्र संमुखीभूताः तथागताः अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा धर्मं देशयिष्यन्ति तत्र संमुखीभूतानां तथागतानाम् अर्हताम् सम्यक्संबुद्धानाम् अन्तिकात् पुनर् एव एनाम् गम्भीरां प्रज्ञापारमितां विस्तरेण श्रोष्यन्ति

स बोधिसत्त्वो महासत्त्वो न एकम् वा द्वौ वा त्रीन् वा तथागतान् अर्हतः सम्यक्संबुद्धान् अतिक्रमिष्यति ततो व्याकरणं प्रतिलप्स्यते अनुत्तरायाम् सम्यक्संबोधौ

तेषाम् अपि शारिपुत्र महार्थिको महा अनुशंसः महा फलः महा विपाकः च स परिश्रमः परिस्पन्दः च भविष्यति

शारिपुत्र आह कियन्तः ते भगवन् बोधिसत्त्वा महासत्त्वा भविष्यन्ति उत्तरस्यां दिशि उत्तरे दिग्भागे बहव उत अहो अल्पकाः य इमां गम्भीरां प्रज्ञापारमितां श्रोष्यन्ति लिखिष्यन्ति उद्ग्रहीष्यन्ति धारयिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति पर्यवाप्स्यन्ति प्रवर्तयिष्यन्ति देशयिष्यन्ति उपदेक्ष्यन्ति उद्देक्ष्यन्ति सु आध्यास्यन्ति तथत्वाय शिक्षिष्यन्ते तथत्वाय प्रतिपत्स्यन्ते तथत्वाय योगम् आपत्स्यन्ते भगवान् आह बहवः ते शारिपुत्र सु बहवः उत्तरापथे उत्तरस्यां दिशि उत्तरे दिग्भागे बोधिसत्त्वा महासत्त्वा भविष्यन्ति

न रूपस्य परिहाणिं समनुपश्यति चरति प्रज्ञापारमितायाम्

एवं स चरितावी इति उच्यते चरितावी इति नामधेयं लभते

रत्न राशिः भगवन् प्रज्ञापारमिता

ते अपि तथागतेन दृष्टाः

सर्वे ते शारिपुत्र बोधिसत्त्वा महासत्त्वा बुद्ध अनुभावेन बुद्ध अधिष्ठानेन बुद्ध परिग्रहेण च इमां गम्भीरां प्रज्ञापारमितां श्रोष्यन्ति उद्ग्रहीष्यन्ति धारयिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति पर्यवाप्स्यन्ति प्रवर्तयिष्यन्ति देशयिष्यन्ति उपदेक्ष्यन्ति उद्देक्ष्यन्ति सु आध्यास्यन्ति लिखिष्यन्ति च तथत्वाय शिक्षिष्यन्ते तथत्वाय प्रतिपत्स्यन्ते तथत्वाय योगम् आपत्स्यन्ते

सुभूतिः आह इह भगवन् बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य प्रज्ञापारमितायां चरतः कथं प्रज्ञापारमिता भावना परिपूरिं गच्छति भगवान् आह यदि सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितायां चरन् न रूपस्य वृद्धिं समनुपश्यति चरति प्रज्ञापारमितायाम्
एवम् उक्ते आयुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तम् एतत् अवोचत् तत् यथा अपि नाम भगवन् इह कश्चिद् एव पुरुषो महा समुद्रम् द्रष्टु कामः भवेत्

तत् कस्य हेतोः तथा हि प्रज्ञापारमिता परम अर्थ उपसंहिता सर्व धर्माणाम् यथाभूत प्रतिवेधाय प्रत्युपस्थिता सर्व सत्त्वानाम्

इमे खलु पुनः शारिपुत्र षष् पारमिता प्रतिसंयुक्ताः सूत्रान्ताः तथागतस्य अत्ययेन दक्षिणापथे प्रचरिष्यन्ति दक्षिणापथात् पुनर् एव वर्तन्यां प्रचरिष्यन्ति वर्तन्याः पुनर् उत्तर पथे प्रचरिष्यन्ति

न च इदानीम् असौ चिरेण व्याकरणं प्रतिलप्स्यते अनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः

कः पुनर्वादः अत्र भगवन् यः कुल पुत्रः वा कुल दुहिता वा एनां गम्भीरां प्रज्ञापारमिताम् उद्ग्रहीष्यति धारयिष्यति वाचयिष्यति पर्यवाप्स्यति प्रवर्तयिष्यति देशयिष्यति उपदेक्ष्यति उद्देक्ष्यति सु आध्यास्यति

तत् कस्य हेतोः यथा अपि नाम तद् दृढ स्थाम त्वात् अनुत्तरायाम् सम्यक्संबोधौ

अल्प स्थामा च भवति

भगवान् आह एवम् एतत् शारिपुत्र एवम् एतत्

किम् अत्र भगवन् कारणम् एवम् उक्ते भगवान् आयुष्मन्तम् शारिपुत्रम् एतत् अवोचत् एवम् एतत् शारिपुत्र एवम् एतत्

तत् कस्य हेतोः एवं हि तैः कुल पुत्रैः कुल दुहितृभिः च मम अन्तिके संमुखं वाच् भाषिताः बहूनि प्राणि शतानि बहूनि प्राणि सहस्राणि बहूनि प्राणि शत सहस्राणि बहूनि प्राणि कोटी शतानि बहूनि प्राणि कोटी सहस्राणि बहूनि प्राणि कोटी शत सहस्राणि बहूनि प्राणि कोटी नियुत शत सहस्राणि बोधिसत्त्व चर्याम् चरन्तो वयम् अनुत्तरायाम् सम्यक्संबोधौ प्रस्थापयिष्यामः संदर्शयिष्यामः समादापयिष्यामः समुत्तेजयिष्यामः संप्रहर्षयिष्यामः संप्रभावयिष्यामः संबोधये प्रतिष्ठापयिष्याम इति अ विनिवर्तनीयान् करिष्याम इति

तत् कस्य हेतोः अनुपूर्व निम्नः हि महा समुद्रः न महा समुद्रस्य अभ्यन्तरे कश्चिद् स्तम्बः वा स्तम्ब निमित्तम् वा पर्वतो वा पर्वत निमित्तम् वा इति

ये ते बोधिसत्त्वा महासत्त्वा इमां प्रज्ञापारमितां श्रोष्यन्ति उद्ग्रहीष्यन्ति धारयिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति पर्यवाप्स्यन्ति प्रवर्तयिष्यन्ति देशयिष्यन्ति उपदेक्ष्यन्ति उद्देक्ष्यन्ति सु आध्यास्यन्ति लिखिष्यन्ति च तथत्वाय च शिक्षिष्यन्ते तथत्वाय प्रतिपत्स्यन्ते तथत्वाय योगम् आपत्स्यन्ते श्रुत्वा उद्गृह्य धारयित्वा वाचयित्वा पर्यवाप्य प्रवर्त्य देशयित्वा उपदिश्य उद्दिश्य सु आध्याय्य लिखित्वा तथत्वाय शिक्षमाणाः तथत्वाय प्रतिपद्यमानाः तथत्वाय योगम् आपद्यमानाः आसन्नीभविष्यन्ति अनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः तथत्वाय स्थास्यन्ति अनुत्तरायै सम्यक्संबोधये

ये तस्मिन् काले इमां गम्भीरां प्रज्ञापारमिताम् उद्ग्रहीष्यन्ति धारयिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति पर्यवाप्स्यन्ति प्रवर्तयिष्यन्ति देशयिष्यन्ति उपदेक्ष्यन्ति उद्देक्ष्यन्ति सु आध्यास्यन्ति लिखिष्यन्ति च ये च तस्मिन् काले आसां षण्णां पारमितानां कृतशः सर्व सत्त्वानाम् अर्थाय उद्योगम् आपद्य अन्वेषिष्यन्ते पर्येषिष्यन्ते गवेषिष्यन्ते तेषां च कुल पुत्रानाम् कुल दुहितॄणाम् च अन्वेषमाणानां पर्येषमाणानां केचिद् गवेषमाणाः बोधिसत्त्वा लप्स्यन्ते केचिद् न लप्स्यन्ते केचिद् अ गवेषयन्तः ऽपि लप्स्यन्ते एनां गम्भीरां प्रज्ञापारमिताम्

तथागत दर्शनम् च व्याकरणेन अवन्ध्यम् करिष्यति तथागत दर्शनात् च ततो व्याकरणं प्रतिलप्स्यते अनुत्तरायाम् सम्यक्संबोधौ

अप्रमाणा भगवन् प्रज्ञापारमिता

दुरुद्ग्रहा भगवन् प्रज्ञापारमिता

चिर यान सम्प्रस्थितः
बहु बुद्ध अवरोपित कुशल मूलाः ते कुल पुत्राः कुल दुहितरः च वेदितव्याः य एतस्याम् एव गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां भाष्यमाणायां देश्यमानायाम् उपदिश्यमानायाम् उद्दिश्यमानायां सु आध्याय्यमानायाम् न अवलेष्यन्ते न संलेष्यन्ते न विषत्स्यन्ति न विषादम् आपत्स्यन्ते न विपृष्ठीकरिष्यन्ति मानसम् न भग्नपृष्ठीकरिष्यन्ति न उत्त्रसिष्यन्ति न संत्रसिष्यन्ति न संत्रासम् आपत्स्यन्ते

नव मण्ड प्राप्ते धर्म विनये सद्धर्मस्य अन्तर्धान काल समये समन्वाहृताः ते शारिपुत्र तथागतेन कुल पुत्राः कुल दुहितरः च

तस्मिन् काले य इमां प्रज्ञापारमिताम् उद्ग्रहीष्यन्ति धारयिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति पर्यवाप्स्यन्ति प्रवर्तयिष्यन्ति देशयिष्यन्ति उपदेक्ष्यन्ति उद्देक्ष्यन्ति सु आध्यास्यन्ति अन्तशो लिखित्वा पुस्तक गताम् अपि कृत्वा धारयिष्यन्ति ज्ञाताः ते शारिपुत्र तथागतेन

अपि तु तान् आरागयिष्यति आरागयित्वा तान् तथागतान् अर्हतः सम्यक्संबुद्धान् न विरागयिष्यति

यथा यथा च स गच्छेत् महा समुद्रम् दर्शनाय तथा तथा सचेद् पश्येत् स्तम्बम् वा स्तम्ब निमित्तम् वा पर्वतं वा पर्वत निमित्तम् वा तेन एवम् वेदितव्यं दूरे तावत् इतस् महा समुद्रः इति

दुरवगाहा भगवन् प्रज्ञापारमिता

तत् यथा अपि नाम भगवन् पुरुषो योजन शतिकात् अटवी कान्तारात् द्वि योजन शतिकात् वा त्रि योजन शतिकात् वा चतुर् योजन शतिकात् वा पञ्च योजन शतिकात् वा दश योजन शतिकात् वा अटवी कान्तारात् निष्क्रामेत्

एवम् उक्ते भगवान् आयुष्मन्तम् शारिपुत्रम् एतत् अवोचत् एवम् एतत् शारिपुत्र एवम् एतत्

परिपक्व कुशल मूलः हि स शारिपुत्र बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भविष्यति य इमां गम्भीरां प्रज्ञापारमितां लप्स्यते दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय श्रवणाय

तत् कस्य हेतोः एवम् एतत् शारिपुत्र भवति य एनां प्रज्ञापारमितां बोधिसत्त्वो महासत्त्वः अनिक्षिप्त धुरः मार्गयति च पर्येषते च स जाति व्यतिवृत्तः अपि जन्मान्तर व्यतिवृत्तः अपि एनां प्रज्ञापारमितां लप्स्यते

एवम् एव भगवन् बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन इमाम् गम्भीरां प्रज्ञापारमितां शृण्वता वेदितव्यम् किंच अपि अहम् तैः तथागतैः अर्हद्भिः सम्यक्संबुद्धैः न संमुखं व्याकृतः अथ च पुनर् अभ्यासन्नः अस्मि अनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः व्याकरणस्य

एवम् उक्ते भगवान् आयुष्मन्तम् शारिपुत्रम् एतत् अवोचत् एवम् एतत् शारिपुत्र एवम् एतत्

पल्लवेषु प्रादुर्भूतेषु आत्त मनस्काः भवन्ति जाम्बूद्वीपका मनुष्याः तानि पूर्व निमित्तानि वनेषु दृष्ट्वा नचिरात् वन पुष्पाणि च फलानि च प्रादुर्भविष्यन्ति

विज्ञाने न तिष्ठति विज्ञानम् इति न तिष्ठति

न विज्ञानस्य परिहाणिं समनुपश्यति चरति प्रज्ञापारमितायाम्

अल्प भाष्या च भवति

किंच अपि स न महा समुद्रम् साक्षात् पश्यति चक्षुषा अथ च पुनः स निष्ठां गच्छति अभ्यासन्नः अस्मि महा समुद्रस्य न इतस् भूयो दूरे महा समुद्रः इति

विज्ञानं शारिपुत्र गम्भीरम् इति न योगम् आपद्यते

एवं चरितावी शारिपुत्र बोधिसत्त्वो महासत्त्वो न क्वचिद् चरति चरति प्रज्ञापारमितायाम्

दृष्टाः ते शारिपुत्र तथागतेन

रूपम् अचिन्त्यम् इति अपि सुभूते न संजानीते चरति प्रज्ञापारमितायाम्

यावत् च व्याकरणं प्रतिलप्स्यते अनुत्तरायाम् सम्यक्संबोधौ तावत् अवन्ध्यम् करिष्यति तथागत दर्शन वन्दन पर्युपासन उपस्थानम् यावत् न अनुत्तराम् सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धः इति

शीलेषु च ते परिपूर्ण कारिणः भविष्यन्ति बहु जनस्य च ते अर्थम् करिष्यन्ति यत् उत इमाम् एव अनुत्तराम् सम्यक्संबोधिम् आरभ्य

क्रन्दन्ती च बहुलं विहरति

अथ खलु शक्रस्य देवानाम् इन्द्रस्य एतत् अभूत् पूर्व जिन कृत अधिकाराः ते कुल पुत्राः कुल दुहितरः च भविष्यन्ति बहु बुद्ध अवरोपित कुशल मूलाः कल्याण मित्र परिगृहीताः च भविष्यन्ति येषाम् इयम् प्रज्ञापारमिता श्रोत्र अवभासम् अपि आगमिष्यति
श्रुत्वा च उद्ग्रहीष्यन्ति धारयिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति पर्यवाप्स्यन्ति प्रवर्तयिष्यन्ति देशयिष्यन्ति उपदेक्ष्यन्ति उद्देक्ष्यन्ति सु आध्यास्यन्ति तथत्वाय शिक्षिष्यन्ते तथत्वाय प्रतिपत्स्यन्ते तथत्वाय योगम् आपत्स्यन्ते

यतः शारिपुत्र रूपं गम्भीरम् इति न योगम् आपद्यते एवं रूपं गम्भीरम् इति न तिष्ठति

तेषु अपि ते बुद्धक्षेत्रेषु बहूनि प्राणि शतानि बहूनि प्राणि सहस्राणि बहूनि प्राणि शत सहस्राणि बहूनि प्राणि कोटी शतानि बहूनि प्राणि कोटी सहस्राणि बहूनि प्राणि कोटी शत सहस्राणि बहूनि प्राणि कोटी नियुत शत सहस्राणि अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रस्थापयिष्यन्ति संदर्शयिष्यन्ति समादापयिष्यन्ति समुत्तेजयिष्यन्ति संप्रहर्षयिष्यन्ति संप्रभावयिष्यन्ति संबोधये प्रतिष्ठापयिष्यन्ति अ विनिवर्तनीयान् करिष्यन्ति

न विज्ञानस्य वृद्धिं समनुपश्यति चरति प्रज्ञापारमितायाम्

न अस्य भूयस् चोर मनसिकारः भवति

तत् यथा अपि नाम भगवन् वसन्ते प्रत्युपस्थिते शीर्ण पर्ण पलाशेषु नाना वृक्षेषु नाना पल्लवाः प्रादुर्भवन्ति

एवं वेदना संस्काराः

एवम् एव भगवन् यस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य इयम् गम्भीरा प्रज्ञापारमिता उपवर्तते वेदितव्यं तेन भगवन् अभ्यासन्नः अस्मि अनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः नचिरेण व्याकरणं प्रतिलप्स्ये अनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः इति

यानि अपि च ततस् अन्यानि अपि सूत्राणि एनाम् एव प्रज्ञापारमिताम् अभिवदन्ति तानि च एषाम् स्वयम् एव उपगमिष्यन्ति उपपत्स्यन्ते उपनंस्यन्ते च

दृष्टाः ते शारिपुत्र तथागतेन

इह कौशिक बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितायां चरन् रूपे न तिष्ठति रूपम् इति न तिष्ठति

तत् कस्य हेतोः अतोनिर्जाता हि कौशिक बुद्धानां भगवतां सर्वज्ञ ता

एवम् उक्ते आयुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तम् एतत् अवोचत् आश्चर्यं भगवन् यावत् इदम् तथागतेन अर्हता सम्यक्संबुद्धेन अतीत अनागत प्रत्युत्पन्नेषु धर्मेषु न अस्ति किंचिद् अदृष्टम् वा अश्रुतं वा अविदितं वा अविज्ञातं वा

तेषु च सु स्थिताः समाहिताः च भविष्यन्ति अस्यां प्रज्ञापारमितायाम्

एवम् अस्याम् प्रज्ञापारमितायां स्थातव्यम्

मारेण अपि ते न शक्या भेदयितुम् कुतः पुनर् अन्यैः सत्त्वैः यत् उत छन्दतो वा मन्त्रतो वा

न अपि तेन उत्त्रसितव्यम् न संत्रसितव्यं न भेतव्यं श्रावक भूमेः वा प्रत्येकबुद्ध भूमेः वा

ये च एनाम् प्रज्ञापारमितां कुल पुत्राः कुल दुहितरः च उद्ग्रहीष्यन्ति धारयिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति पर्यवाप्स्यन्ति प्रवर्तयिष्यन्ति देशयिष्यन्ति उपदेक्ष्यन्ति उद्देक्ष्यन्ति सु आध्यास्यन्ति च तथत्वाय शिक्षिष्यन्ते तथत्वाय प्रतिपत्स्यन्ते तथत्वाय योगम् आपत्स्यन्ते तान् च ते बुद्धा भगवन्तः समन्वाहरिष्यन्ति परिग्रहीष्यन्ति च

यतः कौशिक बोधिसत्त्वो महासत्त्वो रूपे न तिष्ठति रूपम् इति न तिष्ठति एवं रूपे योगम् आपद्यते

तत् कस्य हेतोः एषा हि शारिपुत्र धर्माणां धर्मता ये ते अप्रमेयेषु असंख्येयेषु लोकधातुषु बुद्धा भगवन्तः तिष्ठन्ति ध्रियन्ते यापयन्ति ते इमां प्रज्ञापारमितां समन्वाहरिष्यन्ति परिग्रहीष्यन्ति भाष्यमाणाम् उद्गृह्यमाणाम् धार्यमाणां वाच्यमानां पर्यवाप्यमानां प्रवर्त्यमानां देश्यमानाम् उपदिश्यमानाम् उद्दिश्यमानां सु आध्याय्यमानाम् लिख्यमानां च

सर्वज्ञ ज्ञान निर्जाता च पुनः प्रज्ञापारमिता प्रभाव्यते
तद् व्रज स्थानम् अधिकं चकाशे कानन आवृतम्

वर्षति इव अमृतम् देवे तृणं तत्र व्यवर्धत

स वत्स चर्म आस्तरणैः पर्यङ्कैश् च अवरोपितैः

ओघैः पवन विक्षिप्तैः निष्पतद्भिर् इव अर्णवः

कण्टकीभिः प्रवृद्धाभिस् तथा कण्टकितैर् द्रुमैः

यच् छिवं च सुख आढ्यम् च गवां च एव सुख आवहम्

कृष्णेन विहितं वासं तम् अध्यासन्त निर्वृताः

कीलैर् आरोप्यमाणैश् च दामनी पाश पाशितैः

वृकैर् व्यापादिता इति एवं क्रन्दन्ति स्म गृहे गृहे

दामनी दाम भारैः च केचित् काय अवलम्बिभिः

वृन्दावनम् इतः स्थानान् निवेशाय च गम्यताम्

शकट आवर्त पर्यन्तम् चन्द्र अर्ध आकार संस्थितम्

यावद् वृकैर् वधं घोरं न नः सर्वो व्रजो व्रजेत्

ततो ऽवघुष्यत तदा घोषे तद् प्राकृतैः नरैः

शिवेन मनसा दृष्टं तत् वनम् वन चारिणा

व्रजस्य उत्थापनम् चक्रुर् घोष वृद्धाः समागताः

तास् तु कामदुघा गावः सर्व काल तृणम् वनम्

शोध्यमानैर् गवां स्थानैः स्थाप्यमानैर् उदूखलैः

गोपा मार्ग गताः भान्ति स अवरोहाः इव द्रुमाः

वृन्दावनम् अनुप्राप्ता नन्दन उपम काननम्

निवेशं विपुलं चक्रे निवेशाय गवां हितम्

वृकाणां कृष्ण वक्त्राणाम् बिभीमो निशि गर्जताम्

निखात उच्छ्रित शाखा अग्रैः अभिगुप्तं समन्ततः

वत्स यूथानि काल्यन्तां भाण्डं समधिरोप्यताम्

शाखा विटङ्कैः वृक्षाणां क्रियमाणैर् इतस् ततः

उत्तिष्ठति व्रजे तस्मिन् गोप कोलाहलः ह्य् अभूत्

शीघ्रम् आज्ञाप्यतां घोषः सज्जीभवत माचिरम्

द्रव्य अवयव निर्धूतम् कीर्णं वायस मण्डलैः

व्रजस्य च निवेशाय गवां च एव सुखाय च

नन्द गोपः बृहत् वाक्यम् बृहस्पतिर् इव आददे

रम्यं वन निवेशम् वै सु अभिवृष्ट्या अमृत उपमम्

गोपीनां गर्गरीभिश् च मूर्ध्नि च उत्तंसितैः घटैः

मम पुत्रो मम भ्राता मम वत्सो ऽथ गौर् मम

तास् तु गावः स घोषश् च स च संकर्षणो युवा

शक्रचापायते पङ्क्तिर् गोपीनां मार्ग गामिनी

स स्त्री पुंसः ऽथ घोषो वै समस्तो ऽमन्त्रयत् तदा

उदतिष्ठद् व्रजः सर्वः शीघ्रं गमन लालसः

वृन्दावन निवेशाय ज्ञात्वा तान् कृत निश्चयान्

नील पीत अरुणैः तासां वस्त्रैर् उद्ग्रथित उच्छ्रितैः

प्राच् मुखैः सिच्यमानैश् च संदीप्यद्भिश् च पावकैः

तेषां मतम् अथ आज्ञाय गन्तुं वृन्दावनं प्रति

न तत्र वत्साः सीदन्ति न गावो न इतरे जनाः

तोयम् उत्तारयन्तीभिः प्रोक्षन्तीभिश् च तत् वनम्

एषां धूम्र अरुण अङ्गानाम् दंष्ट्रिणां मुख कर्षिणाम्

तासां रुदित शब्देन गवां हम्भा रवेण च

विशसद्भिः कुठारैश् च काष्ठान्य् अपि तरून् अपि

तच् छ्रुत्वा नन्द गोपस्य वचनं साधु भाषितम्

युवभिः स्थविरैश् च एव गोपैर् व्यग्र करैः भृशम्

छादन अर्थम् प्रकीर्णैश् च कटैस् तृण गृहैः तथा

पूर्वम् एव तु कृष्णेन गवां सत्कार कारिणा

मन्थैर् आरोप्यमाणैश् च मन्थ बन्ध अनुकर्षणैः

शाखाश् च आकर्षमाणाभिः गोपीभिश् च समन्ततः

वैशंपायन उवाच

निष्पपात व्रजात् पङ्क्तिस् तारा पङ्क्तिः इव अम्बरात्

अद्य एव किं चिरेण स्म व्रजामः सह गो धनैः

स्थानेन इह न नः कार्यं व्रजामो ऽन्यन् महद् वनम्

प्रयाह्य् उत्तिष्ठ गच्छामः किं शेषे याहि योजय

मध्ये योजन विस्तारम् तावत् द्विगुणम् आयतम्

स्तम्भनीभिर् धृतैश् च अपि शकटैः परिवर्तितैः

ईतिं वृकानां दृष्ट्वा तु वर्धमानां दुरासदाम्
अग्निर् मूर्धा इति चतस्र उपप्रयन्तो अध्वरम् इति द्वे कदा चन स्तरीर् असि इति द्वे धुरश् च उपधुरः च उपधुरः च

राका होलाके

महाव्याहृतयो अष्ट ऋचम् च अत्र कल्पयति

स्वस्ति पुण्येषु अनादेशे त्रिकाः

देवता अ प्रज्ञायमानाः आग्नेय्या यजेद् वैश्वदेव्या वा