tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अदृश्यत महादेवो व्योम्नि देव्या महेश्वरः

जजाप रुद्रम् अनिशम् शिव एक आहित मानसः

जगाम योगिभिः जुष्टम् नाना पक्षि समाकुलम्

इच्छामि आत्म समम् पुत्रं त्वद् भक्तम् देहि शङ्कर

मया अचिरेण कुत्र अहम् द्रक्ष्यामि तम् उमापतिम्

त्रिलोक भर्तुः पुरतो ऽन्वपश्यत् कुमारम् अग्नि प्रतिमम् स शाखम्

तथा अस्तु इति आह विश्वात्मा प्रहृष्ट मनसा हरः

ऋषीणाम् आश्रमैः जुष्टम् वेद घोष निनादितम्

स्तुवन्तम् ईशम् बहुषु वचोभिः शङ्ख असि चक्र अर्पित हस्तम् आद्यम्

नमो भैरव नादाय काल रूपाय दंष्ट्रिणे

महादेवाय ते नित्यम् ईशानाय नमो नमः

आशिषं शिरसा अगृह्णात् देवो अपि आह महेश्वरः

शार्दूल चर्म अम्बर संवृत अङ्गम् देव्या महादेवम् असौ ददर्श

इह एव देवताः पूर्वं कालाद् भीता महेश्वरम्

उत्थाप्य भगवान् स उमः कृष्णं केशिनिषूदनम्

ततो बहुतिथे काले स उमः सोम अर्ध भूषणः

स तेन मुनि वर्येण व्याहृतो मधुसूदनः

इह ईश्वरम् देवदेवं मुनि इन्द्राः ब्रह्म वादिनः

मुण्डितैः जटिलैः शुद्धैः तथा अन्यैः च शिखाजटैः

प्रोचुः अन्योन्यम् अव्यक्तम् आदिदेवम् महा मुनिम्

अयं स भगवन्त् एकः साक्षात् नारायणः परः

प्रभुं पुराणं पुरुषं पुरस्तात् सनातनं योगिनम् ईशितारम्

यानि तत्र आरुरुक्षूणाम् मानसानि जनार्दनम्

स्वागतं ते हृषीकेश स फलानि तपांसि नः

वेद अध्ययन सम्पन्नैः सेवितं च अग्नि होत्रिभिः

शङ्ख चक्र गदा पाणिः श्रीवत्स कृत लक्षणः

प्रणम्य देव्या गिरिशं स भक्त्या स्व आत्मनि अथ आत्मानम् असौ विचिन्त्य

न यस्य देवा न पितामहो ऽपि न इन्द्रः न च अग्निः वरुणः न मृत्युः

पश्य त्वम् आत्मना आत्मानम् आत्मीयम् अमलम् पदम्

नमो मुक्त अट्टहासाय भीमाय च नमो नमः

प्रार्थितो दैवतैः पूर्वं संजातो देवकी सुतः

आश्रमं तु उपमन्योः वै मुनि इन्द्रस्य महात्मनः

पतत्रि राजम् आरूढः सुपर्णम् अति तेजसम्

भगवन् द्रष्टुम् इच्छामि गिरीशं कृत्तिवाससम्

इह एव संहितां दृष्ट्वा कापेयः शांशपायनः

अनन्याम् ईश्वरे भक्तिम् आत्मनि अपि च केशव

तपः च सत्त्वं च रजः तमः च त्वा एव सर्वं प्रवदन्ति सन्तः

लेभे महेश्वराद् योगं वसिष्ठो भगवान् ऋषिः

त्वं हि नारायणः साक्षात् सर्वात्मा पुरुषोत्तमः

स्तुवन्ति वैदिकैः मन्त्रैः कृत्वा हृदि सनातनम्

नदीनां तीर संस्थानि स्थापितानि मुनि ईश्वरैः

महादेवं चकार इमाम् पौराणीं तद् नियोगात्

देवीम् आलोक्य गिरिजां केशवं परिषस्वजे

यत् साक्षात् एव विश्वात्मा मद् गेहम् विष्णुः आगतः

बभाषे मधुरं वाक्यं मेघ गम्भीर निःस्वनः

नमः ते व्योम रूपाय व्योम अधिपतये नमः

अनादिः अक्षयः ऽनन्तो महाभूतो महेश्वरः

ऋषिकैः ऋषि पुत्रैः च महा मुनि गणैः तथा

प्रवर्तयामास शुभां कृत्वा वै संहितां द्विजः

नर नारी शरीराय सांख्ययोग प्रवर्तिने

कपालिने नमः ते ज्योतिषां पतये नमः

चचार स्व आत्मनः मूलं बोधयन् भावम् ऐश्वरम्

उवाच वचसां योनिं जानीमः परमं पदम्

व्रतं पाशुपतं योगं कृष्णाय अक्लिष्ट कर्मणे

विमल स्वादु पानीयैः सरोभिः उपशोभितम्

नमो ऽस्तु ते गिरीशाय स्वाहाकाराय ते नमः

पौराणिकीं सु पुण्य अर्थाम् सत् शिष्येषु द्विजातिषु

इमान् इमान् वरान् इष्टान् मत्तो गृह्णीष्व केशव

दृष्ट्वा तं परमं ज्ञानं लब्धवन् ईश्वर ईश्वरम्

नदीभिः अभितस् जुष्टं जापकैः ब्रह्म वादिभिः

लब्धवान् परमं योगं ग्रन्थकार त्वम् उत्तमम्

वत्स जाने ते अनन्ताम् निश्चलां सर्वदा अच्युतैः

सर्वज्ञ त्वम् तथा ऐश्वर्यम् ज्ञानं तत् पारमेश्वरम्

आदाय पुष्प वर्याणि मुनि इन्द्रस्य आविशत् गृहम्

तुष्टाव मन्त्रैः अमर प्रधानम् बद्धाञ्जलिः विष्णुः उदार बुद्धिः

स तान् अन्विष्य विश्वात्मा तापसान् वीत कल्मषान्

श्रुत्वा उपमन्योः तत् वाक्यं भगवान् केशिमर्दनः

प्रणामेन अथ वचसा पूजयामास माधवः

त्वद् पादे कुसुमम् अथ अपि पत्त्रम् एकम् दत्त्वा असौ भवति विमुक्त विश्व बन्धः
नाना द्रुम लता आकीर्णम् नाना पुष्प उपशोभितम्

जटा चीर धरम् शान्तं ननाम शिरसा मुनिम्

उपस्पृश्य अथ भावेन तीर्थे तीर्थे स यादवः

श्री कृष्णः उवाच

अविन्दत् पुत्रकान् रुद्रात् सुरभिः भक्ति संयुता

स्तुवानम् ईशस्य परं प्रभावं पितामहं लोकगुरुं दिव स्थम्

प्राणः त्वम् हुतवह वासव आदि भेदः त्वा एकम् शरणम् उपैमि देवम् ईशम्

दृष्ट्वा समाहितानि आसन् निष्क्रामन्ति पुरा हरिम्

उवाच वीक्ष्य विश्वेशं देवीं च हिमशैलजाम्

इह एव भगवान् व्यासः कृष्णद्वैपायनः प्रभुः

ययौ स तूर्णं गोविन्दः स्थानं तस्य महात्मनः

नमः ते काम नाशाय नमः काल प्रमाथिने

एवम् उक्तः तया कृष्णो महादेव्या जनार्दनः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे चतुर्विंशो ऽध्यायः

योगिभिः ध्यान निरतैः नासा अग्र गत लोचनैः

ॐ नमो नीलकण्ठाय त्रिनेत्राय च रंहसे

प्रणेमुः भक्ति संयुक्ताः योगिनां परमं गुरुम्

इह एव ख्यापितं शिष्यैः शांशपायन भाषितम्

सर्व अघम् प्रणुदति सिद्ध योगि जुष्टम् स्मृत्वा ते पद युगलम् भवत् प्रसादात्

एष धाता विधाता च समागच्छति सर्व गः

सेवितं तापसैः पुण्यैः ईश आराधन तत्परैः

न आवयोः विद्यते भेद एवं पश्यन्ति सूरयः

त्वां न पश्यन्ति मुनयो यतन्तो ऽपि हि योगिनः

क्रीडते विविधैः भूतैः योगिभिः परिवारितः

शुक्रो महेश्वरात् पुत्रो लब्धो योग विदाम् वरः

त्वं ब्रह्मा हरिः अथ विश्वयोनिः अग्निः संहर्ता दिनकर मण्डल अधिवासः

इह आश्रमे पुरा रुद्रात् तपः तप्त्वा सु दारुणम्

अयम् एव अव्ययः स्रष्टा संहर्ता च एव रक्षकः

परश्वध आसक्त करम् त्रिनेत्रं नृसिंह चर्म आवृत सर्व गात्रम्

त्वम् एव दाता सर्वेषां कामानां कामिनाम् इह

तत्र आश्रम वरे रम्ये सिद्ध आश्रम विभूषिते

कृताञ्जलिं दक्षिणतः सुरेशं हंस अधिरूढम् पुरुषं ददर्श

इह प्रवर्तिता पुण्या द्वि अष्ट साहस्रिका उत्तरा

समुद्गिरन्तं प्रणवं बृहन्तं सहस्र सूर्य प्रतिमम् ददर्श

सम्पूज्यमानो मुनिभिः सुर ईशैः जगाम कैलास गिरिम् गिरीशः

समीक्ष्य वासुदेवं तं शार्ङ्ग शङ्ख असि धारिणम्

योगिने योग गम्याय योग मायाय ते नमः

कथं स भगवन्त् ईशः दृश्यो योग विदाम् वरः

नमो ऽस्तु ते त्र्यम्बकाय नमः ते कृत्तिवाससे

एवम् उक्त्वा ददौ ज्ञानम् उपमन्युः महा मुनिः

किरीटिनं गदिनं चित्र मालम् पिनाकिनं शूलिनं देवदेवम्

सांख्याः त्वा विगुणम् अथ आहुः एक रूपम् योगाः त्वा सततम् उपासते हृदिस्थम्

नमः ते वज्रहस्ताय दिग्वस्त्राय कपर्दिने

इह देवः स पत्नीकः भगवान् वृषभध्वजः

भस्म उद्धूलित सर्व अङ्गः मुण्डो वल्कल संयुतः

श्रुत्वा तत् वचनम् कृष्णः प्रहसन् वै वृषध्वजम्

अणोः अणीयसम् अनन्तशक्तिम् प्राणेश्वरं शम्भुम् असौ ददर्श

अथ देवो हृषीकेशो भगवान् पुरुषोत्तमः

सम्प्राप्तो भवतः स्थानं भगवत् दर्शन उत्सुकः

स्व इच्छया अपि अवतीर्णः ऽसौ कृतकृत्यो ऽपि विश्वधृक्

नमो भैरव वेषाय हराय च निषङ्गिणे

श्रुत्वा श्रुत्वा हरिः तेषाम् वचांसि वचन अतिगः

कुमार गुरवे तुभ्यं देवदेवाय ते नमः

आसने च आसयामास योगिनां प्रथम अतिथिम्

तत्र एव तपसा देवं रुद्रम् आराधयत् प्रभुः

सूत उवाच

स्थानं प्राहुः अनादि मध्य निधनम् यस्मात् इदम् जायते नित्यं त्वा अहम् उपैमि सत्य विभवम् विश्वेश्वरं तं शिवम्

नमः पिनाकिने तुभ्यं नमो मुण्डाय दण्डिने

तादृशस्य अथ भवतः किम् आगमन कारणम्

चकार देवकी सूनुः देव ऋषि पितृ तर्पणम्

पूजयांचक्रिरे पुष्पैः अक्षतैः तत्र वासिनः

विष्णुम् अव्यक्त संस्थानम् शिष्य भावेन संस्थितम्

प्रगृह्य कृष्णं भगवन्त् अथ ईशः करेण देव्या सह देवदेवः

वेत्थ नारायणैः अनन्तम् आत्मानम् परमेश्वरम्

मृगव्याधाय महते ब्रह्म अधिपतये नमः

सिंह ऋक्ष शरभ आकीर्णम् शार्दूल गज संयुतम्

ईश्वरे निश्चलां भक्तिम् आत्मनि अपि परं बलम्

नमो दैवत नाथाय देव अनुगत लिङ्गिने

एवं हि भक्त्या देवेशम् अभिष्टूय स माधवः
इह आराध्य महादेवं सावर्णिः तपताम् वरः

न अनवाप्तम् त्वया तात विद्यते पुरुषोत्तम

आगच्छति अधुना देवः पुराणपुरुषः स्वयम्

यस्य अशेष विभाग हीनम् अमलम् हृदि अन्तर अवस्थितम् तत्त्वं ज्योतिः अनन्तम् एकम् अचलम् सत्यं परं सर्वगम्

वेदाः त्वा अभिदधति इह रुद्रम् अग्निम् त्वा एकम् शरणम् उपैमि देवम् ईशम्

उपेतं सर्वतः पुण्यं ज्ञानिभिः तत्त्व दर्शिभिः

अमूर्तो मूर्तिमान् भूत्वा मुनीन् द्रष्टुम् इह आगतः

नमो यज्ञ अधिपतये नमस् ते ब्रह्मचारिणे

तस्थिरे निश्चलाः सर्वे शुभ अङ्गम् तद् निवासिनः

ततः सा जगतां माता शंकर अर्ध शरीरिणी

तस्मात् इह एव देवेशं तपः तप्त्वा महेश्वरम्

श्री कृष्णः उवाच

इह आश्रम वरे रम्ये तपः तप्त्वा कपर्दिनः

नमः ते प्राण पालाय घण्टा नाद प्रियाय च
स्रवति अजस्रम् गतिभिः अयम् अर्शस् भगंदरः

मधुक लोध्र कणा त्रुटि रेणुका द्वि रजनी फलिनी पटु सारिवाः

ऋजुर् वात कफात् ऋज्व्या गुदो गत्या अत्र दीर्यते

कफ पित्ते तु पूर्व उत्थम् दुर्नाम् आश्रित्य कुप्यतः

जायन्ते कृमयः तस्य खादन्तः परितो गुदम्

कमल केसर पद्मक धातकी मदन सर्जरस आमयरोदिकाः

अर्शस् निदान अभिहितैः अपरैः च निषेवितैः

भगंदर अपची कुष्ठ मधुमेह व्रण अपहम्

उत्तमा खदिर सार जम् रजः शीलयन्न् असन वारि भावितम्

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

गुग्गुलु पञ्च पलम् पलिक अंशा मागधिका त्रिफला च पृथक् स्यात्

गूढ मूलाम् स संरम्भाम् रुज् आढ्याम् रूढ कोपिनीम्

दोषैः पृथग् युतैः सर्वैः आगन्तुः सो ऽष्टमः स्मृतः

त्यक्त्वा उपचर्यः क्षत जः शल्यं शल्यवतः ततस्

मधु तैल युताः विडङ्ग सार त्रिफला मागधिका कणाः च लीढाः

अपक्वं पिटिकां आहुः पाक प्राप्तम् भगन्दरम्

हन्ति तुल्य महिषाक्ष माक्षिकम् कुष्ठ मेह पिटिका भगंदरान्

भगंदरेषु एष विशेष उक्तः शेषाणि तु व्यञ्जन साधनानि

पिण्ड नाडी आदयः स्वेदाः सु स्निग्धाः रुजि पूजिताः

अथ अस्य पिटिकाम् एव तथा यत्नाद् उपाचरेत्

सर्वतः सर्वतोभद्रः पार्श्व छेदः ऽर्धलाङ्गलः

श्यावा ताम्रा स दाह ऊषा घोर रुज् वात पित्त जा

वात पित्तात् परिक्षेपी परिक्षिप्य गुदं गतिः

भगन्दरः स सर्वान् च दारयति अक्रियावन्तः

आहरेत् च तथा दद्यात् कृमि घ्नम् लेप भोजनम्

मागधिका अग्नि कलिङ्ग विडङ्गैः बिल्व घृतैः स वरा पल षट्कैः

अथ अतस् भगन्दरप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

अथ अन्तर्मुखम् एषित्वा सम्यक् शस्त्रेण पाटयेत्

पायोर् व्रणो ऽन्तर् बाह्यो वा दुष्ट असृज् मांस गः भवेत्

पादाङ्गुष्ठ समा सर्वैर् दोषैर् नानाविध व्यथा

भगंदर कराम् विद्यात् पिटिकां न तु अतस् ऽन्यथा

क्वाथेन दशमूलस्य विशेषाद् वात रोग जित्

सर्वत्र च बहु छिद्रे छेदान् आलोच्य योजयेत्

स बीजपूर छदनैः एभिः तैलम् विपाचितम्

हस्ति अश्व पृष्ठ गमन कठिन उत्कटक आसनैः

तेषु रुज् दाह कण्डू आदीन् विद्याद् व्रण निषेधात्

स शीघ्रं पक्व भिन्नः ऽस्य क्लेदयन् मूलम् अर्शसः

ज्योतिष्मती मलयू लाङ्गली शेलु पाठा कुम्भ अग्नि सर्ज करवीर वचा सुधा अर्कैः

सर्वजः शम्बुकावर्तः शम्बुक आवर्त संनिभः

क्रम वृद्धम् इदं मधु द्रुतम् पिटिका स्थौल्य भगंदरान् जयेत्

जायते परितस् तत्र प्राकारं परिखा इव च

वात मूत्र शकृत् शुक्रम् खैः सूक्ष्मैर् वमति क्रमात्

आस्राव मार्गात् निःशेषं न एवम् विकुरुते पुनः

लेपो व्रणे बिडाल अस्थि त्रिफला रस कल्कितम्

व्रण ताम् यान्ति ताः पक्वाः प्रमादात् तत्र वात जा

अनिष्ट अदृष्ट पाकेन सद्यो वा साधु गर्हणैः

गतयो दारयन्ति अस्मिन् रुज् वेगैः दारुणैर् गुदम्

वस्ति मूत्राशय अभ्यास गत त्वात् स्यन्दन आत्मकः

प्रायेण पिटिका पूर्वः यो ऽङ्गुले द्वि अङ्गुले ऽपि वा

पार्श्व द्वये लाङ्गलकः समः तान् च अग्निना दहेत्

परिक्षेपिणि च अपि एवम् नाडी उक्तैः क्षारसूत्रकैः

तासु रूढासु शेषाः च मृत्युर् दीर्णे गुदे ऽन्यथा

अग्निना वा भिषक् साधु क्षारेण एव उष्ट्रकंधरम्

अभ्यञ्जनाय विपचेत भगन्दराणां तैलं वदन्ति परमं हितम् एतद् एषाम्

अश्व पृष्ठ गमनम् चल रोधम् मद्य मैथुनम् अजीर्णम् असात्म्यम्

शूल अरोचक तृष् दाह ज्वर छर्दिस् उपद्रुता

पिटिका मारुतात् पित्ताद् उष्ट्र ग्रीवा वत् उच्छ्रिता

बहिर्मुखं च निःशेषं ततः क्षारेण साधयेत्

स्यात् ततः पूय दीर्णायाम् मांस कोथेन तत्र च

यन्त्रयित्वा अर्शसम् इव पश्येत् सम्यग् भगन्दरम्

शुद्धि असृज् स्रुति सेक आद्यैः यथा पाकं न गच्छति

त्वच् त्रुटि कर्ष युतम् मधु लीढम् कुष्ठ भगंदर गुल्म गति घ्नम्

पाण्डुरा किंचिद् आश्यावा कृच्छ्र पाका कफ अनिलात्

कृमि कुष्ठ भगंदर प्रमेह क्षत नाडी व्रण रोपणाः भवन्ति

पाके पुनर् उपस्निग्धम् स्वेदितं च अवगाहात्
गुग्गुलुना सदृशेन समेतैः क्षौद्र युतैः सकल आमय नाशः

पार्श्वं गतेन शस्त्रेण छेदो गोतीर्थको मतः

भग वस्ति गुदान् तेषु दीर्यमाणेषु भूरिभिः

अर्वाचीनं पराचीनम् अन्तर्मुख बहिर्मुखम्

स्थिरा स्निग्धा महा मूला पाण्डुः कण्डूमती कफात्

षट् कृच्छ्र साधनाः तेषाम् निचय क्षत जौ त्यजेत्

शतपोनक संज्ञः ऽयम् उष्ट्रग्रीवः तु पित्त जः

अस्थि लेशः ऽभ्यवहृतो मांस गृद्ध्या यदा गुदम्

गोतीर्थ सर्वतोभद्र दललाङ्गल लाङ्गलान्
तस्य मुखम् एव वैश्वदेवम्

याः इमाः अन्तर् देवताः तत् अन्याः इष्टीः

बाहू वरुणप्रघासाः

तत् सर्वेण सर्वम् आप्नोति यः एवम् वेद यः एवम् वेद

सः एष प्रजापतिः संवत्सरः चतुर्विंशः यत् चातुर्मास्यानि

अहोरात्राणि अस्थि मज्जानि

प्राणः अपानः व्यानः इति एताः तिस्रः इष्टयः

सर्वम् चातुर्मास्यानि

दर्शपूर्णमासौ पर्वाणि

सर्वम् वै प्रजापतिः संवत्सरः चतुर्विंशः
सान्द्र आमोदम् स पटु स दयम् स स्मरम् स अनुतर्षम् सम्भोग अन्ते मुहुर् अपि मया सादरं चुम्बितो यः

पक्ष्म स्पन्दः समजनि सखे पश्यतोः माम् ययोः मयि तु विधिना तादृशे दूर नीते

मुक्त्वा जीवामि असु समम् इति व्रीडिता विस्मिता वा तद् सङ्ग आशा पुनर् इह परं हेतुः इति आसिताः वा

अन्याम् अग्रे मम मणि गृहे भुक्तवन् इति अवादीः मुग्धे कान्तो धृत नख पदा भित्ति लीना किम् एषा

छिन्त्ते तापं हिम जल मया चान्दनी किं नु चर्चा मन्द स्पन्दाः किमु सुख कराः मारुताः चामराणाम्

हर्म्ये यस्यां हरिण नयनाः कुर्वते ऽस्मिन् कलङ्कं दृष्ट्वा स ईर्ष्याः इव कुवलय अध्येय शोभैः अपाङ्गैः

सा वा तस्या यदि तनु लता मालती लोह तुल्या तौ चेद् ऊरू कनककदली स्तम्भयोः क्वापि डम्भः

किंचिद् दष्ट अधर किसलयाम् प्राक् मया भोग काले शीत्कुर्वाणां धुत कर तलाम् त्वां प्रिये स्मारयन्ति

श्रोण्यां क्षौमं मलिन मसृणम् सा वहति एव हन्त इति आस्ताम् एतत् बहु विलपितैः मा अस्तु काल अतिपातः

अद्य प्रायः प्रणयिनि मयि प्रोषिते भाग्य दोषात् कल्प प्रायैः अहह दिवसैः एभिः उत्कण्ठमाना

दृष्ट्वा कृष्णं किण मणि कणम् हन्त गाढं प्ररूढं मूढो लोको वदति शशको रोहितो अन्यत् तथा इति

तस्य अदूरे मरतक तले हेम बद्ध आलवालः सिक्तो मूले हिम जल भरैः चम्पकः कश्चिद् आस्ते

एषाम् आदि अक्षर गणम् उपादाय बद्धेन नाम्ना मान्यं मारक्कर निलयनम् यत् कवि इन्द्राः गृणन्ति

स्निग्ध स्कन्ध स्रुत मधु रसः किंच तस्य उपकण्ठे कूजत् भृङ्गः कुरवक तरुः यः कुरङ्ग ईक्षणायाः

हा हन्त अस्मिन् अ सुलभ मिथस् दर्शने विप्रयोगे सा एव आलम्बः मम भगवती भावना कल्प वल्ली

कन्दर्पस्य त्रिभुवन विभोः काञ्चनी केतु यष्टिः शृङ्गार अब्धेः शशधर कला जीवितं मे द्वितीयम्

मद् विश्लेषः शरद् उडु निभाम् त्याजयन् हार मालाम् मन्ये भीतो वितरति तयोः अश्रु धाराभिः अन्याम्

यत्र अपाङ्ग द्युति कवचिते किंचिद् उत्सार्य केशान् दत्तः प्रेम्णा दिनम् अनु मया दीर्घिका रक्त पद्मः

त्वं च अहम् च क्षितिम् उपगतौ इति अ विश्लेष चिन्ता निन्दावन्तौ स्मर इति मिथो वाक्य सम्भेद सौख्यम्

प्रत्युद्यान्तीं त्वरितम् अबलाम् श्लिष्यते भाग्य सीम्ने सारङ्ग अक्षे स्पृहयति मनो हन्त चक्र आख्य युव्ने

यत्र आरब्धे दिनकर करैः अपि अ हार्ये ऽन्धकारे लोल अक्षाणाम् भवति दिवसे निर्विशङ्को ऽभिसारः

सा नेत्राणाम् अमृत गुलिका सृष्टि सारः विधातुः सौन्दर्य इन्दोः प्रथम कलिका दीपिका भूतधात्र्याः

पार्श्वे च अस्य स्तबक नमिता माधवी मुग्ध वल्ली प्रेयस्या मे परिणयम् अहम् प्रापितौ सादरं यौ

उच्चिन्वत्याः किसलय रुचा पाणिना उद्यान पुष्पम् साकं भृङ्गैः ते मयि मुख अम्भोज सौरभ्य लुब्धे

पाथस् राशेः तनुम् इव परां मन्यमानो विशालां याम् अध्यास्ते स खलु निगम अम्भोज भृङ्गः रथाङ्गी

रोमावल्याम् अपि गुण दशाम् यत्र बिम्ब अधराणाम् बिभ्राणायां मदन विभुना भ्रंशिता एव अलि माला

वीचि क्षिप्ताः इव सुरधुनी बाल शैवाल मालाः यत्र उदीर्णाः मरतक रुचः चन्द्रशाला तलेभ्यः

आ द्वार अन्तम् मद् अभिगमन आशङ्कया चञ्चल अक्ष्याः यातायातैः किसलय निभौ क्लिश्यतः पाद पद्मौ

इति एतस्मात् मम कुशलि ताम् विद्धि अभिज्ञान दानात् भूयस् च एकम् शृणु सहचरीं धूत न एक अनुनीतिम्

प्राप्त आलम्बा परिजन करैः प्राप्य वा चित्रशालां मुग्धा स्वायाः चरण पतितम् वा इति तं मां निरीक्ष्य

प्रस्पन्दन्ते मलय पवनाः रुन्धि जालं कवाटैः शम्भोः नाम्ना शर गण मुचम् भीषयेः पञ्चबाणम्

तस्याः तीरे पुनर् उपवनम् तत्र चूतो ऽस्ति पोतस् त्वद् जातीयैः पिक परिवृतः पल्लव आस्वाद लुब्धैः

बाणं मुञ्चन् परिसर चरः न स्वपन् न अपि खादन् कृत्स्नं जानाति अलस गमने केवलं पञ्चबाणः

इत्थं बद्धाञ्जलि कृत रुषम् भाविताम् अग्रतस् ताम् सा अहम् भूता प्रिय चटु शतैः उद्यता वा अनुनेतुम्
क्रीडा नृत्ते भवन शिखिनाम् दूर मुक्त अहि सङ्गा सान्द्र छाया आहृत रवि करा तत्र पाटीर वाटी

निद्रा मूके जगति रुदति श्वास चिन्ता जुषः मे संक्रन्दन्तः चटुल नयने चक्रवाकाः सहायाः

काले च अस्मिन् कनत् अलि भृतः कम्पित अग्र प्रवालाः कम्रा वल्ल्यः किम् अपि मरुता चुम्बिता दक्षिणेन

तप्तां तप्तां नयति नितरां तानवं जातवेदा हैमीं लेखाम् अपि तु जनयति एव वर्ण प्रकर्षम्

श्रोणी बिम्बे सु महति तया भूषिते कोमल अङ्गायाः साल आवीताम् स किल मदनो मन्यते राजधानीम्

मध्ये तस्यां स खलु लतिका मण्डपः रत्न भूमिः शश्वत् यस्मिन् किम् अपि वलति स्म आवयोः प्रेम वल्ली

सान्द्र आमोदः तिमिर निकरः चन्द्रमाः निष्कलङ्कः शैलौ हैमौ भ्रमर पटल कीलितः व्योम भागः

यस्यां मेघा हरि मणि शिला हर्म्य पर्यन्त भाजः न ज्ञायेरन् श्रवण सुभगम् गर्जितं चेद् न दद्युः

अ म्लाना ते जयति कमनीय अङ्गे मङ्गल्य भूषा पत्युः पार्श्वात् सुहृद् अहम् उपेतः ऽस्मि संदेश हारः

क्रीडा शैलौ मदन नृपतेः कान्ति पूरस्य कोकौ स्यातां तस्या ध्रुवम् उरसिजौ किंचिद् आपाण्डु मूलौ

लब्ध्वा सख्याः ते स सु कृती स्मेर वक्त्र अब्ज रागम् सूते तस्याः तनु लतिकया तुल्य वर्णम् प्रसूनम्

घास भ्रान्त्या गगन पदवी दीर्घ पान्थायमानाः चञ्चत् प्रोथम् तरणि तुरगाः चर्वितुम् प्रारभन्ते

स्थित्वा चूते प्रथम कथिते मुग्ध कान्ता अधर आभम् दष्ट्वा स्वैरं किसलयम् अथ प्रेक्षणीया त्वया सा

ज्योत्स्ना जाल स्नपित भुवना तारकाणां समीपे चान्द्री मूर्तिः कथय जगतो ज्ञाप्यते केन रात्रौ

यदि अपि अस्याः वपुस् वल्लरीम् दीप्यमानो विश्लेष अग्निः द्वि गुणयति तां किन्तु लावण्य लक्ष्मीम्

इति आलिभिः भृत जल कणम् पाणिना आमृष्ट नेत्रम् दृष्टः स्पष्ट अक्षरम् इति शनैः शंसितुं प्रक्रमेथाः

एतत् कृत्यम् प्रिय सखैः मम भ्रातुः आर्तस्य कृत्वा स्या जगति करुणा शालिनाम् संविभागे

तस्यां लक्ष्मीरमण निलयम् दक्षिणेन ईक्षणीयम् मद् कान्तायाः सदनम् अभितस् वेष्टितं रत्न सालैः

लक्ष्मी जन्म स्थितिम् अनुपमैः पूरितां रत्न जालैः भूभृत् गर्भाम् प्रकटित कला ईश उदय श्लाघ्य वृद्धिम्

नीचीकुर्वन्ति अलस वलिताः नेत्र पाताः कुरङ्गान् वीचि गर्वम् हरति निखिलं विभ्रम आन्दोलिता भ्रूः

सो ऽयं भेदो विषय भिदया सङ्गमे त्वं किल एका विश्लेषे तु त्रिभुवनम् इदम् जायते त्वद् मयम् हि

जीवं जीवं विसृज चरितुं चन्द्रिके चन्द्रिकायाम् इत्थं चेटीं स जल नयनाम् आदिशती मुहुर् वा

किञ्च स्वानः श्रवण मधुरः जायते कोकिलानां प्राणेषु आशाम् इति कथम् अपि भ्रातर् आबध्नती वा

मद् चित आख्य द्विप नियमन आलानयोः द्वंद्वम् ऊरुवोः श्रोणी भारात् अलसम् अधुना जायते खिन्न खिन्नम्

साची कृत्य स्फुरत् अधरया चण्डि वक्त्रं भवत्या सु भ्रू भङ्गः स जल कणिकः प्रेषितो मयि अपाङ्गः

अंस आलम्बि श्लथ कच भरम् हस्त रुद्ध अम्बर अन्तम् प्राक् क्रीडा अन्ते तव मणि गवाक्ष उपकण्ठेषु चारम्

निद्रां प्राप्ता कथम् अपि चिरात् तत्र च आलोकिनी मां शून्य आश्लेषम् विरचितवती हन्त घातात् कुच अद्रियोः

यत्र उद्याने मलिनित दिशा कुञ्ज पुञ्जे तरूणां शृङ्गे लग्ना भ्रमर पटल निर्विशेषाः पयोदाः

मोह अद्वैतम् विहरति धृतिः लीयते जाड्य मीने भाति उन्मादः भ्रमति मतिः इत्यादि सो ऽहं न वेद्मि

स्पृश्येते नौ निशि शशि करैः अङ्गके यौगपद्यात् तेन अपि अस्ति द्विरद गमने सत्यम् आश्लेष बुद्धिः

भूयस् भूयस् कथय कथय इति आलपती अश्रु मिश्रैः प्रीति स्मेरैः मदिर नयना मानयिष्यति अपाङ्गैः

मिथ्या गोत्र स्खलनम् असकृत् प्रस्तुतं हन्त याभ्यां लब्धुं पाद प्रणतिषु मया हन्त संताडनानि

कोपं चण्डि त्यज परिजने दैवम् अत्र अपराद्धम् येन अकाण्डे समघटि महान् आवयोः विप्रयोगः

त्वद् संस्पृष्टे मम च वपुषि प्रेम बध्नामि कान्ते सत्यं प्राणान् अपि परम् अहम् त्वद् प्रियान् धारयामि
गण्ड आलम्बैः लुलितम् अलकैः धूसरैः वक्त्र बिम्बम् दृष्ट्वा शुद्ध स्फटिक घटिते बिम्बितं भित्ति भागे

माद्यत् भृङ्गैः कुमुद पवनैः तर्ज्यमानस्य घोरैर् आतङ्क आख्ये सरसि लुठतो हा निशीथे निशीथे

तादृश् भूते मनसि विवशे किं नु कुर्वीत सा इयम् यत् यत् चेतः विमृशति गिरां तत् तत् एव अभिधेयम्

रेणु त्रस्ताः इव सुमनसां दक्षिणाः केलि सख्यः कंचिद् कालम् करकिसलयैः अप्यधुः लोचनानि

सह्य स्पर्शे सति रवि करे ताम् अ सह्य स्मर आर्तिम् मद् संदेशम् मणि वलभिकाम् आश्रितः श्रावयेथाः

वक्ति ध्वाङ्क्षः सुहृद् उपगमम् दक्षिणे क्षीरवृक्षे वामं नेत्रं स्फुरति सु चिरात् उच्छ्वसिति अद्य चेतः

स्थानेषु एषु क्वचन कथितेषु उत्सुका पुष्प शय्याम् अध्यासीना परिजन कृताम् सा न चेद् ईक्षिता स्यात्

यस्यां रात्रौ युवति वदन अम्भोज सौन्दर्य चौर्यात् सत्यं सौध ध्वज पट शिखा घृष्ट बिम्बे हिमांशौ

भूषासु आस्थाम् यत् अपि जहती तां वहति एव काञ्चीं ग्राहं ग्राहं पृथु पृथु मया मौक्तिकं या

एवं ब्रूयाः पुनर् अजनि यः प्रेम कोपे मिथो वां जाते मौने चपल चपलः तद् क्षणम् पूर्व मुक्तौ

आश्लिष्यन्तं विटप भुजया तत्र वल्लीः अनेकाः क्रीडा आरामे कम् अपि तरुणं वीक्ष्य माकन्द वृक्षम्

शोचन्ती मां दयितम् अथवा विप्रयोग असहिष्णुम् स्त्रीणां चेष्टासु इति हि विरह उत्थासु दिश् मात्रम् एतत्

संजायेत प्रबल विरह उद्वेजिता पेशल अङ्गा मूर्छत् घर्म ज्वर परवशा नीलकण्ठी इव खिन्ना

पृच्छतीनाम् इति सवयसां स अतिरेके ऽपि तापे स्मित्वा रम्यं सकलम् इति वा चित्तम् आश्वासयती

एवं तस्या विरह विधुरम् जीवितं स्थापयित्वा गच्छ स्व इच्छा विहरणैः यथा प्रार्थितम् दिश् विभागम्

उत्कण्ठो ऽस्मि त्वद् उदित ध्या मुग्ध हंसी निनादे त्वद् भूषायाम् हरिति सततं लोचने पातयामि

शंसन्ति त्वां ननु परभृतं शैशवे यत् भृतः ऽन्यैः पत्त्रि व्रात आभरणैः भरणेन अद्य स त्वं परेषाम्

केलि हंसे स्मर _ हठात् चुम्बति ईषत् स्तनतीम् त्वं तु स्मृत्वा किम् अपि बहल व्रीडम् आलोकथाः माम्

तीर्त्वा रात्रिं विरह महतीम् तीव्र तापाम् कथञ्चिद् दृष्ट्वा भानोः किरणम् अरुणम् जम्भ शत्रोः दिश् अन्ते

तस्मिन् अस्या भवति नियतं हन्त चिन्ता आकुलायाः गण्ड न्यस्तः करकिसलयः कर्ण जाहे ऽवतंसः

निश्चित्य एवम् निरुपम गुणे साहसेभ्यो निवृत्ता त्वं च स्नान आदिषु सवयसां प्रार्थनां मा निषेधीः

पश्यन् एनाम् बहल सुषमा मण्डल अन्तर् निमग्नाम् मध्ये अन्यासाम् अपि चल दृशाम् ज्ञास्यसे नो कथं त्वम्

लीला वापी लसति ललिता तत्र सोपान मार्गे माणिक्य अंशु स्फुरण सतत स्मेर नालीक षण्डा

जातं विद्धि श्रुति सुख _ कोकिलानां कुले मां ये पञ्च इषोः किम् अपि पथिक आकर्षणम् षष्ठम् अस्त्रम्

त्वा आसीनाम् असकृत् अनया गाढम् आलिङ्ग्य रागाद् अङ्क आरूढाम् अलघु जघने न उचितम् वक्तुम् अन्यत्

शृङ्गार अब्धि प्लवः इव गलत् वेणि कम्प्र स्तनम् तत् भ्रश्यत् नीवि स्थितम् इति विटा वीक्ष्य संश्लिष्य यत्र

अन्तर् बाष्प छुरण निभृते साम्प्रतं ते मृग अक्षायाः नेत्रे धत्तः तुहिन कणिका दन्तुर अम्भोज दैन्यम्

एहि उत्तिष्ठ प्रिय न कुपिता अस्मि इति बाष्प आकुल अक्षा गाढ आश्लेष प्रचलित करा रुध्यमाना सखीभिः

तीर्ण प्रायः विरह जलधिः शैलकन्या प्रसादात् शेषम् मास द्वितयम् अबले सह्यतां मा विषीद

पृच्छन्ती वा मलय वपनम् प्रश्रयात् मद् प्रवृत्तिम् मद् वृत्तान्तम् कथय कठिनस्य इति वा प्रार्थयन्ती

स्नान अन्ते ते मुखम् उप सखि प्रेक्षमाणे मयि द्राक् वक्षस् दघ्ने पयसि पुनर् अपि आवयोः मज्जनम् तत्

आरब्धानां हर हर मया यत्र संवाहनानां नित्यं जाता निरवधि रसाः के ऽपि के अपि अन्तरायाः

प्रत्याख्यातः प्रणयिनि रुषा बिम्बितो ऽहं स्तने ते सैरन्ध्री अज्ञा स्थगयितुम् अभूत् चन्दनेन प्रवृत्ता
चोलेषु आस्ते सु मुखे कुशली त्वद् प्रियः पृच्छति त्वां कच्चित् क्षेमं भजति भवती इति आत्त वाचम् भवन्तम्

मान्य श्रीः स्यात् मदन नृपतेः कोकिला ते ऽनुकूला भूयात् मा एवम् सकृत् अपि तया विप्रयोग प्रसङ्गः

उक्तेषु एव प्रसजति पुनर् नव्य लावण्य सारेषु अङ्गेषु अस्याः मम कथयतो हन्त वाचां प्रवृत्तिः

कालात् क्षीणे पुनर् अवयवे वर्धते केवलं नो तापः तीव्र स्मर _ तस्य वर्ण उद्गमः ऽपि

इत्थं यस्यां स्मित लव _ ह्रेपयन्ते नव ऊढाम् सख्यः तस्याः तनुम् अनुपमाम् बिम्बितां दर्शयन्त्यः

काले काले करि कर शिरस् विभ्रमाभ्याम् भुजाभ्याम् आश्लिष्ट अङ्गः वहति मुकुल छद्मना रोम भेदान्

निर्भिन्दाना निज कर धृतम् कङ्कणं स्रस्त शेषम् पश्यन्तीनां नयन कमले बध्नती वा सखीनाम्

कण्ठ उत्सङ्गात् मम स विधिना वैरिणा दूर कृष्टः वामो बाहुः त्वयि यास्यति स्पन्दम् अस्याः

गाढ आश्लेष व्यतिकर रस ग्रन्थन दूयमानः सम्भोग अन्ते स्वपन विधये यः पुरा धूयते स्म
महा ऋषि रोषैः आविष्टं नित्यम् आहव दर्पितम्

क्षिप्यमाणो असुर इन्द्रेण न चुकोप गदाधरः

जहास दानवः क्रोधात् हस्तान् चक्रे च स आयुधान्

देवाञ् शक्र मुखान् सर्वान् उवाच शुभया गिरा

अर्णव आवासिनः च एव मधोर् वै कैटभस्य च

श्राद्धेन पितरश् च एव तृप्तिं यान्तु यथासुखम्

त्रयो वर्णाश् च लोकांस् त्रींस् तर्पयन्त्व् आत्म जैः गुणैः

स्वस्ति वो ऽस्तु गमिष्यामि ब्रह्म लोकम् सनातनम्

चक्रम् उद्यम्य समरे क्रोध दीप्तः गदाधरः

स ददर्श सुपर्ण स्थम् शङ्ख चक्र गदा धरम्

त्वम् एको ऽस्य मृधे हन्ता न अन्यः कश्चन विद्यते

तस्थौ शक्र प्रियम् कृत्वा कृत कर्मा गदाधरः

तदा आगच्छस्व भद्रं ते गच्छाम दिवम् उत्तमम्

अस्य छायां समाश्रित्य देवा मख मुखे स्थिताः

स दिशः प्रदिशश् च एव खं च गां च एव पूरयन्

अस्मिन्न् एव मृधे विष्णो शक्राय सु महात्मने

अस्य चक्रं प्रविष्टानि कुलान्य् अस्माकम् आहवे

श्रवण अवहितैः देवैः पुरस्कृत्य पुरंदरम्

मया सह समागम्य स देवः विनशिष्यति

तत् इष्टाम् भजतां शक्रो दिशं वरुण एव च

द्विधा भूतम् वपुः कृत्वा सिंह अर्धम् नर संस्थितम्

ते गदा चक्र निर्दग्धाः गत सत्त्वाः गत असवः

देवाश् च बलि होमेन स्वाध्यायेन महा ऋषयः

यास्याम्य् अपचितिं दिष्ट्या पूर्वेषाम् अद्य संयुगे

साधु साध्व् इति वैकुण्ठं समेताः प्रत्यपूजयन्

अस्मिन् नः समरे सर्वे कालनेमि मुखाः हताः

हतस् त्वं दर्प जैः दोषैः क्षमां यो ऽतीत्य भाषसे

क्रोधात् संरक्त नयनः वैकुण्ठश् चक्रम् आददे

कर्मणा तेन दैत्यस्य विष्णुर् विस्मयम् आगमत्

प्रजापति कृतम् सेतुं को भित्त्वा स्वस्तिमान् व्रजेत्

अलं दर्प बलम् दैत्य स्थिरं मद् क्रोध जम् बलम्

सर्वैर् ब्रह्म ऋषिभिः सार्धं गन्धर्वैः स अप्सरः गणैः

दक्षिणाश् च अपि वर्तन्तां यथोक्तं सर्व सत्रिणाम्

संमुष्णन् दानवं तेजः समरे स्वेन तेजसा

विस्रम्भो वो न गन्तव्यो नित्यं क्षुद्रा हि दानवाः

पञ्च तं न अभ्यवर्तन्त विपरीतेन कर्मणा

स ताड्यमानो ऽतिबलैर् दैत्यैः सर्व आयुध उद्यतैः

हूयन्ताम् अग्नयो विप्रैर् वेद दृष्टेन कर्मणा

सवितुस् तेजसा तुल्यं चक्रं क्षिपति शत्रुषु

जगाम ब्रह्मणा सार्धं ब्रह्म लोकम् महा यशाः

अयं स कालो दैत्यानां काल भूते मयि स्थिते

दानवा विक्रम उपेताः शक्राद् अपि महत्तराः

अस्मिन् महति संक्रन्दे द्वाव् एव तु विनिःसृतौ

एवम् उक्तो भगवता ब्रह्मणा हरिर् ईश्वरः

चिछेद बाहूंश् चक्रेण श्रीधरः कालनेमिनः

स जल अम्भोद सदृशम् विद्युत् सदृश वाससम्

मेदः अस्थि मज्जा रुधिरैः सिक्तं दानव संभवैः

अयं स निधने हेतुः सर्वेषां दैवत द्विषाम्

वेदो धर्मः क्षमा सत्यं श्रीश् च नारायण आश्रया

तं वितत्य महा पक्षौ वायोः कृत्वा समं जवम्

तच् च वक्त्र शतम् घोरं स अग्नि चूर्ण अट्टहासि यत्

यो ऽयं त्वया हतो विष्णो कालनेमिर् महा असुरः

यथावद् अनुपूर्वेण महा इन्द्र सलिल उद्वहाः

दृष्ट्वा दैत्य विनाशाय रणे स्वस्थम् अवस्थितम्

स बाहु शतम् उद्यम्य सर्व अस्त्र ग्रहणम् रणे

तं जयाय सुर इन्द्राणाम् वर्धमानं नभस्तले

क्रव्य आदानि च भूतानि तृप्तिं यान्ति महा मृधे

अयं स निर्घृणो युद्धे स्त्री बाल निरपत्रपः

स्वेषु स्वेषु च स्थानेषु स्थापयिष्यामि देवताः

स्व गृहे स्वर्ग लोके वा संग्रामे वा विशेषतः

तस्य दैत्यस्य चक्रेण प्रममाथ बलात् हरिः

उद्यत आयुध निस्त्रिंशाः सर्वे विष्णुम् अभिद्रवन्

तस्मिन् निपतिते दैत्ये देवाः स ऋषि गणाः तदा

अधमस् त्वं मम मतो धिग् एतत् तव वाच् बलम्

स सूर्य कर तुल्य आभम् सहस्र अरम् अरि क्षयम्

येन तस्य सुपर्णस्य पतिता मूर्ध्नि सा गदा

व्यवर्धत च वेगेन सुपर्णेन समं विभुः

अद्य त्वां नाशयिष्यामि देव व्याघात कारिणम्

वाग्भिर् अ प्रतिरूपाभिः युद्धम् एव अभ्यरोचयत्

एष देवान् परिभवंल् लोकांश् च स चराचरान्

दैत्येभ्यस् त्यज्यतां भीतिः शान्तिं व्रजत देवताः