tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
विधि अन्तरम् दर्शयति दीपम् इत्यादि

सूत कृष्टीम् च गृह्णीयात् कर्म विद् इति शेषः

तत् च आह गृह्णीयाद् इत्यादि

ततस् अनन्तरम् सा सूत कृष्टी तेन पत्रेण लिप्ता सती क्रामण योगैः लिप्त्वा हेम्नि सुवर्णे निर्ध्माता कार्या इति

तत् च आह यन्त्रम् इत्यादि

ततस् अनन्तरम् तत् पतितम् तैलं स्वाङ्गशीतं कार्यं अङ्गे तैल द्रव रूपे शरीरे यथास्वं स्वयम् एव शीतं यथा स्यात् तथा कार्यम्

लेपन विधिम् वक्ष्यामि यथा पत्रेषु लेपः कार्यः पुनर् यथा पत्रेषु क्रमति स्व गुणान् प्रकाशयति पुनर् येन विधिना रञ्जनं रागं ददाति समासतः संक्षेपतः विधिना विधानतः सूतराज एवंविधो भवेत् तम् उपायम् वक्ष्यामि इति

पुनर् तद् उपरि गन्धक शिला चूर्ण उपरि शृतं दत्त्वा पुनर् गन्धक शिला चूर्णम् सूतवरे सूतराज उपरि दत्त्वा पश्चात् तद् करण अनन्तरम् वर्तिः कार्या सा वर्तिर् आयसे लोह मये समे सम भूमौ पात्रे धृत्वा तत्र उपरि कार्या

ततो वर्तेः पात्र उपरि करण अनन्तरम् दीपं प्रतिबोध्य प्रज्वाल्य ततो वारम् वारम् स्तोकम् अल्पम् तैलं दत्त्वा यावत् यामस्य प्रहरस्य अर्धं स्यात् तावत् पाकम् कुर्यात् इति शेषः

प्रथमं आलक्तकं वस्त्रं अलक्तेन रञ्जितं यत् वस्त्रम् तद् आलक्तकं अनु पश्चात् स्नेहं कङ्गुणी आदीनाम् तैलं लिप्तं कार्यं तद् तैल लिप्त वस्त्र उपरि वक्ष्यमाण औषधानाम् चूर्णेन अवचूर्णनं कुर्यात् तैल लिप्त वस्त्रम् गन्धक शिलया अवचूर्णितं कृत्वा तद् उपरि दातव्यं दर्शयति

अथ शीत करण अनन्तरम्
बहुः उत्तम मात्रः

शुद्धये शुद्धि अर्थम्

शोधनस्य अच्छ पेयस्य कालं मात्रां च आह ह्यस्तन इति

जीर्ण एव अन्ने जारण समनन्तरम् एव क्षुधित त्वस्य शमन काल त्वात्

स्वयं शोधनस्य तु स्नेहस्य विरेचन उक्ता एव मात्रा

सङ्ग्रहे तु

शमन बृंहणौ तु स्वयं साधन त्वात् शमन बृंहण शब्दाभ्याम् उक्तौ

शुद्धि अर्थ त्वम् च स्नेहन द्वारेण न साक्षात्

वैद्यो दद्यात् बहु कफे क्षार त्रिकटुक अन्वितम्

वाते स लवणम् सर्पिः पित्ते केवलम् इष्यते

अत एव अत्र तादर्थ्ये चतुर्थी
अथ अपराणि या आख्याता देव सेनाः याश् च अन् आख्याताः च ता उपस्पृशत ताभ्यः स्वाहा इति दश एव

अथ अपराणि देव सेनाः उपस्पृशत देव सेनाभ्यः स्वाहा इति दश एव

अथ अतस् पर्ण विहारः

अथ अपराणि घोषिण उपस्पृशत घोषिभ्यः स्वाहा श्वासिन उपस्पृशत श्वासिभ्यः स्वाहा विचिन्वन्त उपस्पृशत विचिन्वद्भ्यः स्वाहा प्रचिन्वन्त उपस्पृशत प्रचिन्वद्भ्यः स्वाहा समश्नन्त उपस्पृशत समश्नद्भ्यः स्वाहा इति दश

पत्न्य् ओदनस्य पत्नीभ्यो जुहोति भवस्य देवस्य पत्न्यै स्वाहा शर्वस्य देवस्य पत्न्यै स्वाहा ईशानस्य देवस्य पत्न्यै स्वाहा उग्रस्य देवस्य पत्न्यै स्वाहा भीमस्य देवस्य पत्न्यै स्वाहा रुद्रस्य देवस्य पत्न्यै स्वाहा पशुपतेर् देवस्य पत्न्यै स्वाहा महतो देवस्य पत्न्यै स्वाहा इति

सर्वेषाम् ओदनानां सकृत् सकृत् समवदाय अभिघार्य जुहोत्य् अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा इति

गृहप उपस्पृश गृहपाय स्वाहा गृहप्य् उपस्पृश गृहप्यै स्वाहा जयन्त उपस्पृश जयन्ताय स्वाहा इति षट् पलाशानि

अथ उपतिष्ठते स्वस्ति नः पूर्णमुखः परिक्रामत्व् इति
यथा इषुका परापतद् अवसृष्टा अधि धन्वनः

प्र ते भिनद्मि मेहनं वर्त्रं वेशन्त्या इव

तेना ते तन्वे शं करं पृथिव्यां ते निषेचनं बहिष् टे अस्तु बाल् इति

तेना ते तन्वे शं करं पृथिव्यां ते निषेचनं बहिष् टे अस्तु बाल् इति

यद् आन्त्रेषु गवीन्योर् यद् वस्ताव् अधि संस्रुतम्

विद्म ते शर पितरं पर्जन्यं भूरि रेतसम्

एवा ते मूत्रं मुच्यतां बहिर् बाल् इति सर्वकम्
न एनम् रक्षांसि न पिशाचाः सहन्ते देवानाम् ओजः प्रथम जम् ह्य् एतत्

इन्द्र इव इन्द्रियम् अव रुध्मो अस्मिन् स दक्षमाणो बिभरद् धिरण्यम्

इन्द्र अग्नी त्वा ब्रह्मणा वावृधानाव् आयुष्मन्तम् उत्तमं त्वा करातः

यो बिभर्ति दाक्षायणं हिरण्यं स जीवेषु कृणुते दीर्घम् आयुः

तत् ते बध्नामि शत शारदाय आयुष्मान् जरत् अष्टिः यथा असः

अपां रेतो ज्योतिर् ओजो बलं च वनस्पतीनाम् उत वीर्याणि

समानां मासाम् ऋतुभिष् त्वा अहम् संवत्सरस्य पयसा पिपर्मि

यद् आबध्नन् दाक्षायणा हिरण्यं शतानीकाय सुमनस्यमानाः
अवजिह्वक निजिह्वक अव त्वा हविषा यजे

अङ्गाद् अङ्गात् ते वाचम् आददे यत्र यत्र ते वाङ् निहिता तां त आददे

अन्नम् इव ते दृशे भूयासं वित्तम् इव ते दृशे भूयासं श्रीर् अस्य् अर्वाच्य् आविश अस्मान् संस्रवन्तु दिशो महीः समागच्छन्तु सूनृताः

अथ संवाद जयनम् संवादम् एष्यन्न् आत्त छत्रः सव्येन हस्तेन छत्रं समावृत्य दक्षिणेन फलीकरण मुष्टिम् जुहोति

आ ते वाचम् आस्यां दद आ मनस्यां हृदयाद् अधि

अथ अस्मै अन्नं सनिम् इत्वा अभिमन्त्रयते

तस्मिन् सोमो रुचम् आदधात्व् अग्निर् ईशान इन्द्रो बृहस्पतिश् च स्वाहा इति

यशो ऽसि यशो ऽहं त्वयि भूयासम् असाव् इत्य् अभिमन्त्र्य अर्थम् ब्रुवते

व्यवजिहीर्षमाणः पण्यस्य अवदाय जुहोति

येन संवदते तम् अभिमन्त्रयते

सर्वे कामा अभियन्तु मा प्रिया अभिरक्षन्तु मा प्रियाः

तत् सत्यं यद् अहं वदाम्य् अधरो मत् पद्यस्व असौ इति
सूत बीज सारणा अनन्तरम् कनक सारणम् आह तद्वत् इत्यादि

तदनु तद् पश्चात् सूतात् द्विगुणम् यत् कनकम् हेम तत् अत्र दत्त्वा प्रतिसारयेत् सारणम् कुर्यात् पूर्ववत्
यः स्तायन् मन्यते चरन् सर्वम् देवाः इदम् विदुः

शतेन पाशैः अभि धेहि वरुण एनम्

बृहन् एषाम् अधिष्ठाता अन्तिकात् इव पश्यति

उत अस्मिन् अल्पे उदके निलीनः

उत इयम् भूमिः वरुणस्य राज्ञः उत असौ द्यौः बृहती दूरेअन्ता

यः सत्य वादी अति तम् सृजन्तु

ये ते पाशाः वरुण सप्त सप्त त्रेधा तिष्ठन्ति विषिताः रुषन्तः सिनन्तु सर्वे अनृतम् वदन्तम्

उत यः द्याम् अतिसर्पात् परस्तात् न स मुच्यातै वरुणस्य राज्ञः

तान् उ ते सर्वान् अनुसंदिशामि

सहस्र अक्षाः अति पश्यन्ति भूमिम्

संख्याताः अस्य निमिषः जनानाम्

मा ते मोचि अनृत वाच् नृ चक्षः

यः तिष्ठति चरति यः च वञ्चति यः निलायम् चरति यः प्रतङ्कम् द्वौ संनिषद्य यत् मन्त्रयेते राजा तत् वेद वरुणः तृतीयः

दिवस्पशः प्र चरन्ति इदम् अस्य
पक्व अन्नम् च सर्वेषु रथकार गृह वासाः च

अग्नि समीपम् आनीय अग्नये स्वाहा इति जुहोति अनुवाकेन प्रतिमन्त्रम् सहस्रम् वा आवर्तम् आ अश्व स्रवण विरमणात् वा

अभिषेक्याः भविष्यत समाप्नुवन्तः इति आह राज पुत्रान्

अध्वर्यु यजमानौ दक्षिणे अश्व कर्णे जपतः विभूः मात्रा इति

दक्षिणतस् वेदेः हिरण्मयेषु उपविशन्ति अध्वर्यु यजमानौ कूर्चयोः फलकयोः वा होतृ ब्रह्म उद्गातारः कशिपुषु

सवित्रे प्रसवित्रे सवित्रे आसवित्रे सवित्रे सत्य प्रसवाय इति

वेतस कटेन अधस् अश्वम् प्लावयति परस् मर्तः इति

प्रयाजेषु दक्षिणतस् ब्राह्मणः यजमानस्य यज्ञ दान युक्ताः स्वयंकृताः तिस्रः गाथाः गायति उत्तरमन्द्रायाम् राजन्यः धृतिषु युद्ध जप युक्ताः

होतर् भूतानि आचक्ष्व भूतेषु इमम् यजमानम् अध्यूह इति

यः अर्वन्तम् इति वाचयति

वडबाभ्यः वारणम् प्रस्नेयात् च उदकात्

देवाः आशा पालाः इति रक्षिणः अस्य आदिशति अनुचरीज्ञातीयान् तावतः तावतः कवचि निषङ्गि कलापि दण्डिनः यथासंख्यम्

पशु वत् उत्सर्जनम् निरष्टे अश्व शते

द्वादश कपालान् निर्वपति भिन्न तन्त्रान् शतमान दक्षिणान्
दर्भ अवासन अनन्तरम् प्राणान् अस्याः आस्थापयति प्राणान् निरुणद्धि

संज्ञप्तायां जुहोति इति वचनात्

प्रयोगात्

प्रयोगस्य मन्त्र संबन्धः प्रधान कर्तृ त्वात्

अन्यस्य आस्थापनम् न कर्तुः
वायुः पशूनाम् पशु पाः जनानाम्

अयम् पुरस् राः नः अस्य अस्तु मूर्धा

मृधः ते सम्राज् अव हन्तु सर्वान् अमित्रान् राजा वरुणः विषूचः

इन्द्रः शत्रून् असु नीतिम् नयाति ते

सोमः वीरुधाम् जगतः परस्पाः

अयम् पुरस् राः नः अस्य अस्तु मूर्धा

अयम् पुरस् राः नः अस्य अस्तु मूर्धा

विश्वाः आशाः मनुष्यः वि भाहि

इन्द्रः देवानाम् वरुणः धृत व्रतः
तानि तद् तद् कर्म आपन्नः यज्ञ उपवीती प्राच् आवृत्तः तिष्ठन्न् उपविष्टो वा मध्यमया वाचा गायेत्

कस्य हेतोर् इति

सर्वम् आवर्ति पञ्च उक्तम् महाव्रते

तेषां यानि पशौ शिष्टानि वपा अन्ते तानि गायेत्

आवर्ति व्रत शुक्रियेषु चतुर् कर्म आपन्नाः कुर्युः

तेषां यानि तृच स्थानि तृचेषु तानि गायेत्

यान्य् एक ऋचानि त्रिस् त्रिस् तानि तृच ईप्सु तायै

प्राजापत्यानि प्राजापत्ये

यथा अधीतानि एव गेयानि इति अनुब्राह्मणिनो वचनात्

आग्नेयान्य् आग्नेये

भ्राज आभ्राजाभ्याम् तु उपद्रव निधने त्रिर् उक्ते स्याताम्

प्रदान काले उपसत्सु च इष्टिषु च

वैश्वदेवानि वैश्वदेवे

न वार्षाहरे

सावित्राणि सावित्रे
ते य एवं विद्वांसः कुर्वन्ति राध्नुवन्त्य् एव

यन् माम् आमन्त्रयिष्यत इति ह उवाच द्वादश एव एतान् एक ऋचान् उपेत्य ऐन्द्रम् द्वादशम् अग्ने विवस्वद् उषस इत्य् एतस्मिंस् तृचे राथन्तरं संधिम् अस्तोष्यत्

अग्न इति तेन आग्नेयात् रूपान् न ऐष्यत्

सजूर् अश्विभ्याम् इत्य् आश्विनात्

तम् उ ह कपिवनो भौवायन इव बत महा साहश्रवसो ऽगात्

ब्रह्मवर्चसिनी त्व् एव भविष्यति इति

उन्मदिष्णुर् अस्य प्रजा भविष्यति

उत ह एनम् उवाच न एतत् अपि प्रस्नान्तम् इव ह्वयन्त्व् इति

ते ह अपराम् रात्रिं समेत्य तुष्टुवुर् इयं वाव सा या नः पूर्वा अत्यगात् इति

उषस इत्य् उषस्यात्

ते ह रराधुः

न अस्य उन्मदिष्णुः प्रजा अभविष्यत्

अथ ह एके ऽभ्युदिते ऽप्य् एव निलिल्यिरे

ब्रह्मवर्चसिनी त्व् एव अभविष्यत् इति
न अतिक्षारयति

अ विदहन्तः श्रपयत इति वाचं विसृजते

परि वाज पतिः कविर् इति वा

त्रिः पर्यग्निकरोत्य् अन्तरितं रक्षो ऽन्तरिता अरातय इति

देवस् त्वा सविता श्रपयत्व् इत्य् उल्मुकैः प्रतितपति

अथ अङ्गुलि प्रक्षालनम् पात्री निर्णेजनम् इत्य् उल्मुकेन अभितप्य स्फ्येन अन्तर्वेदि तिस्रः प्राचीर् उदीचीर् वा लेखा लिखित्वा अ संस्यन्दयन् प्रत्यग् अपवर्गं त्रिर् निनयति एकताय स्वाहा इति एतैः प्रतिमन्त्रम्

सर्वाणि कपालान्य् अभिप्रथयत्य् उरु प्रथस्व उरु ते यज्ञपतिः प्रथताम् इति

अग्निस् ते तनुवं मा अति धाग् इति दर्भैर् अभिज्वलयति

सं ब्रह्मणा पृच्यस्व इति वेदेन पुरोडाशे स अङ्गारम् भस्म अध्यूहति

पात्र्याम् अप आनीय प्रदक्षिणं लेपेन अनुपरिमार्ष्टि त्वचं गृह्णीष्व इति एकैकम्
स्वर्ण रूप्ययोः शोधनम् आह तनुः इत्यादि

तर्हि स्वर्णं रूप्यं च रक्तं आरक्त छवि युतम् भवेत् इति अर्थः चशब्दात् शुध्यति

लवणानि सौवर्चल आदीनि क्षाराः स्वर्जिका आदयः अम्लाः जम्बीर आदयः रविः अर्कः स्नुही सुधा तयोः क्षीराणि एतैः तनुः अपि सूक्ष्मम् अपि पत्रं दलं सार लोह आख्ययोः इति शेषः लिप्तं ध्मातं सत् बहुशस् अनेक वारम् निर्गुण्डी रसे संसिक्तं शेफाली द्रवे सिञ्चितं कुर्यात्

लवण इत्यादि
यत् प्रेषिता वरुणेन आत् शीभम् समवल्गत

तीव्रो रसो मधु पृचाम् अरंगम आ मा प्राणेन सह वर्चसा गमेत्

आद् इत् पश्याम्य् उत वा शृणोम्य् आ मा घोषो गच्छति वाङ् मा आसाम्

आपो भद्रा घृतम् इद् आप आसन्न् अग्नीषोमौ बिभ्रत्य् आप इत् ताः

तद् आप्नोद् इन्द्रो वो यतीस् तस्माद् आपो अनु ष्ठन

उद् आनिषुर् महीर् इति तस्माद् उदकम् उच्यते

एकः वो देवो ऽप्य् अतिष्ठत् स्यन्दमाना यथावशम्

अपकामं स्यन्दमाना अवीवरत वो हि कम्

यद् अदः संप्रयतीर् अहाव् अनदता हते

इन्द्रो वः शक्तिभिर् देवीस् तस्माद् वार् नाम वो हितम्

इदं व आपो हृदयम् अयं वत्स ऋतावरीः
तम् ऋत्विजः ऊचुः त्वम् एव नः अस्य अह्नः संस्थाम् अधिगच्छ इति

स ह उवाच शुनःशेपः अदर्शुः त्वा शास हस्तम् न यत् शूद्रेषु अलप्सत गवाम् त्रीणि शतानि त्वम् अवृणीथाः मत् अङ्गिरः इति

न इति ह उवाच विश्वामित्रः देवाः वै इमम् मह्यम् अरासत इति

स ह उवाच शुनःशेपः स वै यथा नः ज्ञपय राज पुत्र तथा वद यथा एव आङ्गिरसः सन् उपेयाम् तव पुत्र ताम् इति

स ह उवाच अजीगर्तः सौयवसिः आङ्गिरसः जन्मना असि आजीगर्तिः श्रुतः कविः ऋषे पैतामहात् तन्तोः मा अपगाः पुनर् एहि माम् इति

असंधेयम् इति ह विश्वामित्रः उपपपाद

अथ ह एतम् शुनःशेपः अञ्जःसवम् ददर्श

स ह देवरातः वैश्वामित्रः आस

अथ ह विश्वामित्रः पुत्रान् आमन्त्रयामास मधुछन्दाः शृणोतन ऋषभः रेणुः अष्टकः ये के च भ्रातरः स्थन अस्मै ज्यैष्ठ्याय कल्पध्वम् इति

अथ एनम् अतस् ऊर्ध्वम् अग्निम् आहवनीयम् उपस्थापयांचकार शुनः चित् शेपम् निदितम् सहस्रात् इति

स ह उवाच अजीगर्तः सौयवसिः ऋषे पुनर् मे पुत्रम् देहि इति

स ह उवाच विश्वामित्रः भीमः एव सौयवसिः शासेन विशिशासिषुः अस्थात् मा एतस्य पुत्रः भूः मम एव उपेहि पुत्र ताम् इति

तम् एताभिः चतसृभिः अभिसुषाव यत् चित् हि त्वम् गृहे गृहे इति

अथ एनम् द्रोणकलशम् अभ्यवनिनाय उच्छिष्टम् चम्वोः भर इति एतया ऋचा

स ह उवाच अजीगर्तः सौयवसिः विह्वयावहै इति

अथ ह अस्मिन् अन्वारब्धे पूर्वाभिः चतसृभिः स स्वाहाकाराभिः जुहवांचकार

स ह उवाच अजीगर्तः सौयवसिः तत् वै मा तात तपति पापम् कर्म मया कृतम् तत् अहम् निह्नवे तुभ्यम् प्रतियन्तु शताः गवाम् इति

स ह उवाच शुनःशेपः संजानानेषु वै ब्रूयाः सौहर्द्याय मे श्रियै यथा अहम् भरत ऋषभ उपेयाम् तव पुत्र ताम् इति

अथ ह शुनःशेपः विश्वामित्रस्य अङ्कम् आससाद
अथ अतस् अहंकार आदेशः एव

आत्मा एव अधस्तात् आत्मा उपरिष्टात् आत्मा पश्चाद् आत्मा पुरस्ताद् आत्मा दक्षिणत आत्मा उत्तरतस् आत्मा एव इदम् सर्वम् इति

तेषां सर्वेषु लोकेष्व् अ कामचारः भवति

अथ अतस् आत्म आदेशः एव

अथ ये अन्यथा अतस् विदुर् अन्य राजानः ते क्षय्य लोकाः भवन्ति

अहम् एव अधस्तात् अहम् उपरिष्टाद् अहं पश्चाद् अहं पुरस्ताद् अहं दक्षिणतो ऽहम् उत्तरतो ऽहम् एव इदम् सर्वम् इति

स एव इदम् सर्वम् इति

स एव अधस्तात् स उपरिष्टात् स पश्चात् स पुरस्तात् स दक्षिणतः स उत्तरतः

तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति
स्वर्गो लोकः प्रत्नः

यद् अन्धस्वत इयाद् अन्नाद्यात् तद् इयात्

वीर्येण सर्वम् अभ्यश्नुते

प्राणेन एव एतत् प्राणम् अभ्यारोहति

अथ एताम् स्वरेण गायत्रीम् अभ्यारोहति

वीर्यं मरुतः

स यत् स्वरेण गायत्रीम् अभ्यारोहति प्राणम् एव तत् प्रथमतो यज्ञस्य दधाति

आग्नेयम् एतच् छन्दो यद् गायत्री

सो अग्निना एव कृतं पन्थानम् अन्वेति

तस्मान् मरुत्वत एव न इयात् इति

स यथा पथा यन्न् एवम् एव स्वस्त्य् अरिष्ट उदृचं समश्नुते य एवं विद्वान् स्वरेण गायत्रीम् अभ्यारोहति

प्राणः स्वरः

स यत् स्वरेण गायत्रीम् अभ्यारोहत्य् अग्निम् एव तत् पथिकृतं प्रथमतो यज्ञस्य युनक्ति

यन् मरुत्वत इयाद् वीर्यात् तद् इयात्

स यद्य् एतेषां सर्वेषाम् अवकाशं न विन्देन् मरुत्वत एव न इयात्

न वै प्राणः प्राणं हिनस्ति

यत् प्रत्नवत इयात् स्वर्गात् तल् लोकाद् इयात्

अग्निना एव तद् अग्निम् अभ्यारोहति

अग्निर् वै पथिकृद् देवतानाम्

अथ एतेभ्यः त्रिभ्यो रूपेभ्यो मध्यंदिनान् न इयात् अन्धस्वतो मरुत्वतः प्रत्नवतः

तस्माद् अयं प्राणः प्रथमतो हितः

येन वै केन च अग्निः एति पन्थानम् एव कुर्वन्न् एति

अथ उ आग्नेयम् एतद् देवतया यत् स्वारम्

वीर्यं वै मरुत्वतः
यत् वाव मे त्वयि इति आह तत् वाव मे पुनर् देहि इति

तत् अस्मै अग्निः पुनर् ददाति

नाम मे शरीरम् मे प्रतिष्ठा मे तत् मे त्वयि तत् मे पुनर् देहि इति

अग्निम् इति

सः अग्निम् आह

किम् नु ते मयि इति

किम् नु ते मयि इति

अभिजित् असि अभिजय्यासम् लोक जित् असि लोकम् जय्यासम् अत्तिः असि अन्नम् अद्यासम् अन्न आदः भवति यः त्वा एवम् वेद संभूः देवः असि सम् अहम् भूयासम् आभूतिः असि आभूयासम् भूतिः असि भूयासम् याः ते प्रजाः उपदिष्टाः न अहम् तव ताः पर्येमि उप ते ताः दिशामि तपः मे तेजः मे अन्नम् मे वाच् मे तत् मे त्वयि तत् मे मा उपहृथाः इति अग्निम् अवोचत्

तपः मे तेजः मे अन्नम् मे वाच् मे तत् मे त्वयि तत् मे पुनर् देहि इति

तत् अस्मै इयम् पृथिवी पुनर् ददाति

तम् तथा एव आगतम् अग्निः प्रतिनन्दति अयम् ते भगवः लोकः सह नौ अयम् लोकः इति

यत् वाव मे त्वयि इति आह तत् वाव मे पुनर् देहि इति

किम् अभि इति

देवः असि उपवासि उप तम् वायस्व यः अस्मान् द्वेष्टि यम् च वयम् द्विष्मः महिना असि बहुला असि बृहती असि रोहिणी असि अ पन्ना असि संभूः देवः असि सम् अहम् भूयासम् आभूतिः असि आभूयासम् भूतिः असि भूयासम् याः ते प्रजाः उपदिष्टाः न अहम् तव ताः पर्येमि उप ते ताः दिशामि नाम मे शरीरम् मे प्रतिष्ठा मे तत् मे त्वयि तत् मे मा उपहृथाः इति इमाम् पृथिवीम् अवोचत्

तम् इयम् आगतम् पृथिवी प्रतिनन्दति अयम् ते भगवः लोकः सह नौ अयम् लोकः इति

तम् अग्निम् अभिप्रवहति

तम् आह प्र मा वह इति
यद् आपो नक्तं मिथुनं चचार यद् वा दुद्रोह दुरितं पुराणम्

विद्युर् मे अस्य देवा इन्द्रो विद्यात् सह ऋषिभिः

पयस्वान् अग्न आगमं तं मा सं सृज वर्चसा

शिवान् अग्नीन् अप्सु सदः हवामहे मयि क्षत्रं वर्च आ धत्त देवीः

आपो अद्य अनु अचारिषं रसेन सम् असृक्ष्महि

शिवेन मा चक्षुषा पश्यत आपः शिवया तन्वा उप स्पृशत त्वचं मे

हिरण्य वर्णाः तत उत् पुनन्तु मा प्र मा मुञ्चन्तु वरुणस्य पाशात्

यच् च दुद्रोह अनृतम् यच् च शेपे अभीरुणम्

सं मा अग्ने वर्चसा सृज प्रजया च बहुं कृधि
अथ एनम् अन् अवानम् सकृत् अभिषुत्य तिरः पवित्रम् अ छिन्नाम् धारां स्रावयन्न् अदाभ्य पात्रेण अन् अवानम् सकृद् गृह्णाति

द्वादश पष्ठौहीर् दक्षिणा ददाति कृत्ति अधीवासम् च

तत उपांशु सवनम् ग्रावाणम् आदत्ते देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति प्रतिपद्य वृष्टि वनिम् इत्य् अन्तेन

प्राणता ग्राह्यो ऽपानता ग्राह्यः प्राण्य अपान्य व्यनता गृहीतव्य इति विज्ञायते

अधिषवण चर्मणि राजानं निवपति यावन्तम् एक ग्रहाय आप्तम् मन्यते

वामदेव्यं मनसा गायमानो गृह्णाति इति विज्ञायते

तत्र स एव मान कल्पः यः क्रये अन्यत्र उपसमूहनात्

अथ एनत् ऊर्ध्व सानुम् स हिरण्येन पाणिना राज्ञो ऽभिमिमीत इन्द्राय त्वा वृत्र घ्ने इत्य् एतैर् मन्त्रैः

हिरण्येन ग्रहम् अपिधाय अपः उपस्पृशति इन्द्र अग्नी मे वर्चः कृणुताम् इति

वामदेव्यस्य ऋचा गृह्णीयाद् इत्य् एकेषां कया नश् चित्र आ भुवद् इत्य् एतया
स वा इन्द्राय विमृध एकादश कपालम् पुरोडाशं निर्वपति

तथा उ एव एतत् यजमानो अनुनिर्वाप्यया एव द्विषतो भ्रातृव्यान् अपहते

अनुनिर्वाप्यया वै देवा असुरान् अपाघ्नत

सा संयाज्यातो विमृद्वती भवति

अत्र संस्थित दर्श पूर्णमासौ यजमानो यद्य् अपरपक्षे भङ्गं नीयात्

यज्ञस्य एव सभारतायै

अथ यद् अमावास्यायाम् अदितिं यजति

इन्द्रो वै मृधां विहन्ता
याज्ञवल्क्यैः इति ह उवाच यत् एव साक्षात् अपरोक्षात् ब्रह्म यः आत्मा सर्व अन्तरः तम् मे व्याचक्ष्व इति

ततस् ह कहोलः कौषीतकेयः उपरराम

तस्मात् ब्राह्मणः पाण्डित्यम् निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत्

स ब्राह्मणः केन स्याद् येन स्यात् तेन ईदृशः एव

अमौनम् च मौनम् च निर्विद्य अथ ब्राह्मणः

यः अशनाया पिपासे शोकम् मोहम् जराम् मृत्युम् अत्येति एतम् वै तम् आत्मानम् विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्र एषणायाः च वित्त एषणायाः च लोक एषणायाः च व्युत्थाय अथ भिक्षा चर्यम् चरन्ति

या हि एव पुत्र एषणा सा वित्त एषणा

कतमः याज्ञवल्क्यैः सर्व अन्तरः

बाल्यम् च पाण्डित्यम् च निर्विद्य अथ मुनिः

अथ ह एनम् कहोलः कौषीतकेयः पप्रच्छ

या वित्त एषणा सा लोक एषणा

उभे हि एते एषणे एव भवतः

अतस् अन्यत् आर्तम्

एष ते आत्मा सर्व अन्तरः
तम् एतस्याम् आसन्द्याम् आसीनं राजकर्तारो ब्रूयुर् न वा अन् अभ्युत्क्रुष्टः क्षत्रियो वीर्यं कर्तुम् अर्हत्य् अभ्य् एनम् उत्क्रोशाम इति तथा इति तं राजकर्तारो अभ्युत्क्रोशन्ति इमम् जना अभ्युत्क्रोशत सम्राजं साम्राज्यम् भोजम् भोज पितरम् स्वराजं स्वाराज्यं विराजं वैराज्यम् परमेष्ठिनम् पारमेष्ठ्यं राजानां राज पितरम् क्षत्रम् अजनि क्षत्रियो ऽजनि विश्वस्य भूतस्य अधिपतिः अजनि विशाम् अत्ता जनि अमित्राणां हन्ता अजनि ब्राह्मणानाम् गोप्ता अजनि धर्मस्य गोप्ता अजनि इति

अथ अस्मै औदुम्बरीम् आसन्दीं संभरन्ति तस्या उक्तम् ब्राह्मणम् औदुम्बरश् चमसो वा पात्री वा उदुम्बर शाखा तान् एतान् सम्भारान् संभृत्य औदुम्बर्याम् पात्र्यां वा चमसे वा समावपेयुस् तेषु समोप्तेषु दधि मधु सर्पिर् आतप वर्ष्याः आपो ऽभ्यानीय प्रतिष्ठाप्य एताम् आसन्दीम् अभिमन्त्रयेत

तम् अभ्युत्क्रुष्टम् एवंविद् अभिषेक्ष्यन्न् एतया ऋचा अभिमन्त्रयेत

अथ एनम् एताम् आसन्दीम् आरोहयेत्

बृहच् च ते रथंतरं च पूर्वौ पादौ भवतां वैरूपं च वैराजं च अपरौ शाक्वर रैवते शीर्षण्ये नौधसं च कालेयं च अनूच्ये ऋचः प्राचीन आतानाः सामानि तिरश्चीनवाया यजूंष्य् अतीकाशा यश आस्तरणं श्रीर् उपबर्हणं सविता च ते बृहस्पतिश् च पूर्वौ पादौ धारयतां वायुश् च पूषा च अपरौ मित्रावरुणौ शीर्षण्ये अश्विनाव् अनूच्ये इति
राजन्ये दुन्दुभाव् आयतायाम् अश्वस्य वाजे पुरुषस्य मायौ

इन्द्रम् या देवी सुभगा जजान सा न ऐतु वर्चसा संविदाना

रथे अक्षेष्व् ऋषभस्य वाजे वाते पर्जन्ये वरुणस्य शुष्मे

इन्द्रम् या देवी सुभगा जजान सा न ऐतु वर्चसा संविदाना
अन्तर्धिर् असि स्तेनेभ्यः

यथा त्वम् अमृतो मर्त्येभ्यो ऽन्तर्हितो ऽस्य् एवं त्वम् अस्मान् अघायुभ्यो ऽन्तर्धेहि
तेन द्वयोर् बहूनां च संयोग सञ्ज्ञा सिद्धा भवति

ह लः इति किम् संयोग अन्तस्य लोपः इति लोपः स्यात्

संयोग प्रदेशाः संयोग अन्तस्य लोपः इत्य् एवमादयः

इन्द्रः चन्द्रः मन्द्रः इति न द राः

जातौ च इदम् बहुवचनम्

तिलान् स्त्र्य् आवपति इति न स त र याः न त स त र याः वा

अनन्तराः इति किम् पचति पनसम् अन्ते च इति लोपः स्यात्

कर्णः इति र णौ

अश्वः इति श वौ
आशीय उज्जित्यै

इन्द्रिय एव वीर्ये प्रतितिष्ठति

अतिरिक्तेन एव अतिरिक्तम् आप्नोति

स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै

प्रजापतिम् एव आप्नोति

वाजवतीभिर् मध्यंदिने स्तुवन्ति

अतिरिक्तं शिपिविष्टम्

आष्ट्रा दंष्ट्रम् उत्तमम् उक्थानां भवति

चित्रवतीभिर् आर्भवे पवमाने

यद् अ निरुक्ताः प्रातस्सवाः

यद् वा अतिरिच्यते ऽमुं तल् लोकम् अभ्यतिरिच्यते

इन्द्रियं वीर्यं बृहत्

अतिरिक्तं वा एतत्

अस्याम् एव अधि अभिषिच्यते

रथन्तरं साम भवति

अ निरुक्तः प्रजापतिः

एषा वै प्रजापतेः पशुष्ठास् तनूर् या शिपिविष्टवती

अन्नाद्यस्य अवरुद्ध्यै

वियोनिर् वै वाजपेयो निरुक्तस् सन् प्राजापत्यः

तस्माच् छिपिविष्टवतीषु स्तुवन्ति

बृहत् साम भवति

अ निरुक्ताः प्रातस्सवाः

बृहत् त्वा अमुं लोकम् आप्तुम् अर्हति

उत्तरे एव स्तोत्रे अभिसंतनोति
शतं ते राजन् भिषजः सहस्रम् इत्य् अपः पराख्याय वदन्ति

चात्वाले कृष्णाजिनं प्रास्यत्य् अव ते हेडो वरुण नमोभिर् इति

प्राञ्चः उदञ्चः इत्य् एकेषाम्

अपि वा सह अवभृथे ऽवप्लावयेत्

अभिप्रगाह्य तिष्ठन्तो ऽवभृथेन चरन्ति

दक्षिणा इत्य् एकेषाम्

यां दिशं यन्ति सा प्राची दिक्

अभिष्ठितो वरुणस्य पाश इत्य् उदक अन्तम् अभितिष्ठन्ते

स्रुव आघारम् आघार्य संप्रेष्यत्य् अग्नीद् अपस् त्रिः संमृड्ढि इति

आपो वाज जितः वाजं वः सरिष्यन्तीर् वाजं जेष्यन्तीर् वाजिनीर् वाज जितः वाज जित्यायै संमार्ज्म्य् अपो अन्नादीर् अन्नाद्याय इति अपः संमार्ष्टि

तिसृभिर् अभिजुहोति इति एकेषाम्

प्राञ्चो ऽवभृथाः स्थावरा अभ्युपयन्त्य् उदञ्चो वा

अप एव आग्नीध्रः त्रिः संमार्ष्टि

उरुं हि राजा वरुणश् चकार इति वेद्या अभिप्रयान्ति

पञ्चभिर् इत्य् एकेषाम्
वायुः त्वा ब्रह्मणा पातु

ताः त्वा रक्षन्तु त्रिवृता त्रिवृद्भिः

वृषा त्वा पातु वाजिभिः

प्राणेन अग्निम् सम् दधति

त्रयस्त्रिंशत् देवताः त्रीणि च वीर्याणि प्रियायमाणाः जुगुपुः अप्सु अन्तर्

अस्मिन् चन्द्रे अधि यत् हिरण्यम् तेन अयम् कृणवत् वीर्याणि

मा मृथाः

मा मृत्योः उप गाः वशम्

प्राणेन आत्मन्वताम् जीव

सोमः त्वा पातु ओषधीभिः

इन्द्रः त्वा पातु इन्द्रियैः

मा वः प्राणम् मा वः अपानम् मा हरः मायिनः दभन्

अग्नेः चन्द्रस्य सूर्यस्य मा प्राणम् मायिनः दभन्

आयुष्माꣳ जीव

नक्षत्रैः पातु सूर्यः

प्राणेन विश्वतस् मुखम् सूर्यम् देवाः अजनयन्

गोभिः त्वा पातु ऋषभः

भ्राजन्तः विश्व वेदसः देवाः दैव्येन मा अवत
अथ यत्र होतुर् अभिजानाति प्र द्यावा यज्ञैः पृथिवी ऋतावृधा इति तद् अन्यतोमदं प्रतिगृणात्य् मोद इव मदा मोद इव इति आ व्याहावात्

वषट्कृत अनुवषट्कृते द्विर् जुहोति

परिमृज्य सादयत्य् एष ते योनिर् विश्वेभ्यस् त्वा देवेभ्य इति

अनूद्यच्छन्ते नाराशंसान्

अथ आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् उक्थशा यज सोमस्य इति

अथ यत्र होतुर् अभिजानाति तद् राधो अद्य सवितुर् वरेण्यम् इति तद् उभयतोमदम् एव प्रतिगृणाति मदा मोद इव मदा मोद इव इति आ व्याहावात्

तच् छ्रुत्वा प्रतिप्रस्थाता अन्तर्याम पात्रेण सावित्रम् आग्रयणाद् ग्रहं गृह्णाति वामम् अद्य सवितर् इत्य् अनुद्रुत्य उपयाम गृहीतः ऽसि देवाय त्वा सवित्रे जुष्टं गृह्णामि इति

स सवितृ पात्रेण वैश्वदेवं कलशाद् गृह्णाति सोमे सोमम् अभिगृह्णात्य् उपयाम गृहीतः ऽसि सु शर्मा असि सु प्रतिष्ठानः बृहदुक्षे नमो विश्वेभ्यस् त्वा देवेभ्यो जुष्टं गृह्णामि इति

अनु सवन भक्षः विश्वैर् देवैः पीतस्य इति

हिन्व म इत्य् आत्मानं प्रत्यभिमृशन्ते

होता च एव अध्वर्युः च एतत् पात्रं संभक्षयतो नराशंस पीतेन नाराशंसान् नराशंस पीतस्य सोम देव ते मति विदः तृतीयस्य सवनस्य जगती छन्दसः पितृ पीतस्य मधुमत उपहूतस्य उपहूतः भक्षयामि इति

वषट्कृते जुहोति

अ सादयित्वा एव उपनिष्क्रम्य आश्राव्य आह देवाय सवित्रे प्रेष्य इति

न सादयति इति ब्राह्मणम्

न आप्याययन्ति चमसान्

एतत् पात्रं नाराशंसा अन्वायन्ति

प्रतिगृणाति

अथ यत्र होतुर् अभिजानात्य् एकया च दशभिश् च स्व भूते इति तत् प्रतिप्रस्थाता द्वि देवत्य पात्राणि मार्जालीये मार्जयित्वा पात्रेष्व् अपिसृजति

अथ अध्वर्युः प्रदक्षिणम् आवृत्य प्रत्यङ्ङ् आद्रुत्य होत्रा समीक्ष्य पराङ् आवर्तत इडा देव हूः इति

प्रसिद्धम् उक्थं प्रतिगीर्य प्राङ् एत्य उद्यच्छते एतं वैश्वदेवं ग्रहम्

शंसति

यथाचमसं चमसान्

सर्व भक्षाः मार्जयन्ते

सवितृ पात्रेण वैश्वदेवं कलशाद् गृह्णाति सोमे सोमम् अभिगृह्णाति इति

होतृ चमसम् एव एते त्रयः समुपहूय भक्षयन्ति

यावद् एतस्य यजुषः पर्याप्नोति तावज् जपति
अथ यद् ऋषभं ददात्य् ऐन्द्रो ह यज्ञक्रतुः

अथ यन् नव प्रयाजा नव अनुयाजाः अष्टौ हवींषि समानानि त्व् एव षड् संचराणि हवींषि भवन्त्य् ऐन्द्राग्न अन्तानि

अथ यद् अग्निम् अनीकवन्तं प्रथमं देवतानां यजत्य् अग्निर् वै देवानां मुखम्

तेषाम् उक्तं ब्राह्मणम्

अथ यन् मध्यंदिने मरुतः सांतपनान् यजति इन्द्रः वै मरुतः सांतपनाः

अथ यद् वैश्वकर्मण एक कपालः ऽसौ वै विश्वकर्मा यो ऽसौ तपति

तस्माद् एनान् इन्द्रेण उपसंहितान् यजति

तस्माद् एनम् अन्ततो यजति

तद् यथा एव अदः सोमस्य महाव्रतम् एवम् एव एतत् इष्टि महाव्रतम्

यन् मथ्यते तस्य उक्तम् ब्राह्मणम्

मुखत एव तद् देवान् प्रीणाति

एतम् एव तेन प्रीणाति

ऐन्द्रो वा एष यज्ञक्रतुर् यत् साकमेधाः

तद् यथा महा राजः पुरस्तात् सेना अनीकानि व्युह्य अभयम् पन्थानम् अन्वियाद् एवम् एव एतत् पुरस्ताद् देवता यजति

तस्माद् एतान् इन्द्रेण उपसंहितान् यजति

अथ यद् अग्निं प्रणयन्ति यम् एव अमुम् वैश्वदेवे मन्थन्ति तम् एव तत् प्रणयन्ति

अथ यत् सायं गृहमेधीयेन चरन्ति पुष्टिकर्म वै गृहमेधीयः

अथ यत् प्रातर् मरुतः क्रीडिनो यजति इन्द्रः वै मरुतः क्रीडिनः

अथ यन् महेन्द्रम् अन्ततो यजत्य् अन्तं वै श्रेष्ठी भजते
ते देवा

विश्वजितः पृष्ठ्य अभिप्लवौ

प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर् य एवं वेद

पृष्ठ्याद् अभिजित्

यम् एव अमुम् पुरस्ताद् विषुवतो ऽतिरात्रम् उपयन्ति तेन इति ब्रूयात्

गवायुर्भ्यां दशरात्रः

अथ ह देवेभ्यो महाव्रतं न तस्थे कथम् ऊर्ध्वै स्तोमैर् विषुवन्तम् उपागात् आवृत्तैः माम् इति

तेन अयजन्त

स्वरसामभ्यो विश्वजित्

उप तं यज्ञक्रतुं जानीमो च ऊर्ध्व स्तोमः येन एतत् अहर् अवाप्नुयाम इति

तम् आहरन्

तत एभ्यो ऽतिष्ठन्

अथ यच् चतुर्विंशम् अहर् उपेत्य अन् उपेत्य विषुवन्तं महाव्रतम् उपेयात् कथम् अन् आगूर्त्यै भवति इति

पृष्ठ्य अभिप्लवाभ्याम् गवायुषी

प्रतितिष्ठति

अभिप्लवात् पृष्ठ्यो निर्मितः

अभिजितः स्वरसामानः

स्वरसामभ्यो विषुवान्
तम् साधु उपचरेत्

अथ यत् अभिप्रसारयति तत् पादाभ्याम्

सः एनम् आस्पृष्टः ईश्वरः दुर्धायाम् धातोः

अथ यः एनम् अस्मिन् लोके न आद्रियते तम् एषः अमुष्मिन् लोके न आद्रियते

तस्मात् वै अग्निम् साधु उपचरति

हस्ताभ्याम् स्पृशति यत् अस्य अन्तिकम् अवनेनिक्ते

एषः उ ह वाव देवानाम् नेदिष्ठम् उपचर्यः यत् अग्निः

तस्मात् वै अग्निम् साधु उपचरेत्

तम् न एव हस्ताभ्याम् स्पृशेत् न पादाभ्याम् न दण्डेन
प्रतिकामम् काम्येषु सर्वत्र एतत् होमेषु कुर्यात्

अभ्युक्ष्य एते अग्नौ अनुप्रहरेत्

पूर्वे भागे वेश्मनः गोमयेन उपलिप्य तस्य मध्य देशे लक्षणम् कुर्यात्

आज्यम् अधिश्रित्य उत्तरतस् कुर्यात्

समिधम् आधाय प्रपदम् जपित्वा उपताम्य कल्याणम् ध्यायन् वैरूपाक्षम् आरभ्य उच्छ्वसेत्

अद्भिः उन्मृज्य विष्णोः मनसा पूते स्थ इति उदक् अग्रे अङ्गुष्ठाभ्याम् अनामिकाभ्याम् च संगृह्य त्रिस् आज्यम् उत्पुनाति देवः त्वा सविता उत्पुनातु अच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः इति

दक्षिणतस् प्राचीम् लेखाम् उल्लिख्य तद् आरम्भात् उदीचीम् तद् अवसानात् प्राचीम् तिस्रः मध्ये प्राचीः तत् अभ्युक्ष्य अग्निम् उपसमाधाय इमम् स्तोमम् इति परिसमूह्य तृचेन पश्चात् अग्नेः भूमौ न्यञ्चौ पाणी कृत्वा इदम् भूमेः इति वसु अन्तम् रात्रौ पश्चात् दर्भान् आस्तीर्य दक्षिणतस् प्राचीम् प्रकर्षेत् उत्तरतस् च

देव सवितर् प्रसुव इति प्रदक्षिणम् अग्निम् पर्युक्षेत् अभिपरिहरन् सकृत् त्रिस् वा हव्यम्

दक्षिण जानु अक्तः दक्षिणेन अग्निम् अदिते अनुमन्यस्व इति उदक अञ्जलिम् प्रसिञ्चेत् अनुमते अनुमन्यस्व इति पश्चात् सरस्वति अनुमन्यस्व इति उत्तरतस्