tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
प्रसूयन्ते स्त्रियः अन्येषाम् अटवी विटप आदिषु

निन्दन्त्य् अलाभिनं सत्त्वम् अवध्यायन्ति लाभिनम्

उत्पाद्यम् एव तद् दुःखम् सदयेन पर आत्मनोः

तस्मान् न प्रसरो देयः कायस्य इच्छा अभिवृद्धये

वेतालेन इव केन अपि चाल्यमानाद् भयं न किम्

यदा मम परेषां च भयं दुःखं च न प्रियम्

दृश्यन्ते दह्यमानाः च हन्यमानाश् च शक्तिभिः

सम दुःख सुखाः सर्वे पालनीया मया आत्म वत्

यद् अर्थम् दूत दूतीनाम् कृताञ्जलिः अनेकधा

निराशो यः तु सर्वत्र तस्य सम्पद् अजीर्णिका

सर्वाणि तानि आत्म परिग्रहेन तत् किम् मम अनेन परिग्रहेण

तत्र अमेध्यम् अनिष्टम् ते लाला पानम् कथं प्रियम्

तदा आत्मनः को विशेषो येन अत्र एव सुख उद्यमः

अतस् अयम् बहु दोषः अपि धार्यते कर्म भाण्ड वत्

किं पुनर् मादृशैः अज्ञैः तस्मात् किं कोक चिन्तया

एष सत्क्रियते न अहम् लाभी न अहम् अयम् यथा

अतः सुपुष्प चन्द्रेण जानता अपि नृप आपदम्

यदि यस्य एव यद् दुःखम् रक्ष्यं तस्य एव तत् मतम्

प्रकामं सम्परिष्वज्य किं न गच्छसि निर्वृतिम्

ये केचित् सुखिता लोके सर्वे ते अन्य सुख इच्छया

तस्मात् यथा अन्यदीयेषु शुक्र शोणित बिन्दुषु

आत्म अर्थम् पीडयित्वा अन्यम् नरक आदिषु पच्यते

किं निर्गुणेन कर्तव्यं सर्वस्य आत्मा गुण अन्वितः

प्रक्षिप्तः च भये अपि आत्मा द्रविणं च व्ययीकृतम्

न द्विषेत् कः तम् आत्मानं शत्रु वत् यः भय आवहः

अध्यतिष्ठत् अथो नाथः अवलोकितः

स्वच्छन्द चार्य निलयः प्रतिबद्धो न कस्यचित्

अहम् एव तदा अपि इति मिथ्या इयम् प्रतिकल्पना

तस्मात् आवरणम् हन्तुं समाधानं करोमि अहम्

यथा अग्निम् अ परित्यज्य दाहं त्यक्तुं न शक्यते

अन्यदीयेन गन्धेन कस्मात् अन्यत्र रज्यते

चतुर्भिः पुरुषैः यावत् स न निर्धार्यते ततः

अनुग्राह्या मया अन्ये अपि सत्त्व त्वात् आत्म सत्त्व वत्

अतः परार्थं कृत्वा अपि न मदो न च विस्मयः

यदि स्वभाव दौर्गन्ध्यात् रागः न अत्र शिवं ननु

हीन आदिषु आत्मताम् कृत्वा परत्वम् अपि च आत्मनि

एवं कुरुष्व तिष्ठ एवम् न कर्तव्यम् इदम् त्वया

न कर्तव्या आत्मनि प्रीतिः यदि आत्म प्रीतिः अस्ति ते

परत्वं तु स्व कायस्य स्थितम् एव न दुष्करम्

कायस्य अवयव त्वेन यथा अभीष्टाः कर आदयः

किम् अनर्थ रुचिः लोकः तम् गन्धेन अनुलिम्पति

शून्य देवकुले स्थित्वा वृक्ष मूले गुहासु वा

ईर्ष्या उत्कृष्टात् हीनान् मानः स्तुत्याः मदः

धर्म अर्थ मात्रम् आदाय भृङ्ग वत् कुसुमात् मधु

अशक्यम् इच्छतः क्लेश आशाभङ्गः च जायते

यथा आत्म बुद्धिः अभ्यासात् स्व काये अस्मिन् निरात्मके

न पश्यति यथाभूतं संवेगात् अवहीयते

बालाद् दूरं पलायेत प्राप्तम् आराधयेत् प्रियैः

कलह आयास शून्यासु शान्तासु वन भूमिषु

एक उत्पद्यते जन्तुः म्रियते च एकः एव हि

अ प्रमेयाः गताः कल्पाः स्व अर्थम् जिज्ञासतस् तव

एकस्मात् अशनात् एषाम् लाला अमेध्यम् च जायते

अथ अहम् अ चिकित्स्यः ऽस्य कस्मात् माम् अवमन्यते

यदि ते न अशुचौ रागः कस्माद् आलिङ्गसे परम्

इह बन्ध वध छेदैः नरक आदौ परत्र च

गृध्रैर् व्यक्तीकृतं पश्य किम् इदानीम् पलायसे

शील दृष्टि विपत्ति आदि क्लेश शक्त्या न मद् वशात्

न अवध्यायन्ति तरवो न च आराध्याः प्रयत्नतः

अयुक्तम् अपि चेद् एतद् अहंकारात् प्रवर्तते

मुख क्षिप्त विसृष्टेषु भूमिः अपि अशुचिः मता

अन्य सम्बद्धम् अस्मि इति निश्चयं कुरु मे मनः

विक्रीत स्व आत्म भावानाम् सदा प्रेषण कारिणाम्

कामा ह्य् अनर्थ जनकाः इह लोके परत्र च

तत् तद् एव अपहृत्य अस्मात् परेभ्यो हितम् आचर

इमं ये कायम् इच्छन्ति ते ऽपि मे सुहृदः किल

यत्र तत्र रतिं याति मनः सुख अभिमोहितम्

आत्मानं पीडयित्वा तु परार्थं सर्व सम्पदः

कलहेन अपि संसाध्यं लाभ सत्कारम् आत्मनः

रत्नत्रय स्वम् आदद्याद् येन अवीचि इन्धनः भवेत्

न आगामि काय दुःखात् मम बाधा तत् केन रक्ष्यते
ददामि अन्येभ्यः आत्मानं परान् गृह्णामि च आत्म वत्

येन जन्म सहस्राणि द्रष्टव्यो न पुनः प्रियः

सन्ति ते येषु अहम् नीचः सन्ति ते येषु अहम् वरः

तोष स्थाने प्रकुप्यन्ति दुराराधाः पृथग्जनाः

केचिद् दिन अन्त व्यापारैः परिश्रान्ताः कुकामिनः

न च पापम् अकीर्तिः वा यद् अर्थम् गणिता पुरा

दुष्करान् न निवर्तेत यस्मात् अभ्यास शक्तितस्

त्वां सत्त्वेषु न दास्यामि यदि नाम प्रमादतः

त्यक्त्वा अन्यः अन्य सुख उत्पादम् दृष्ट अदृष्ट सुख उत्सवम्

ग्राम श्मशाने रमसे चलत् कङ्काल संकुले

मद् विज्ञप्त्या तथा अत्र अपि प्रवर्तस्व अ विचारतः

नाना अधिमुक्तिकाः सत्त्वा जिनैः अपि न तोषिताः

परात्म समताम् आदौ भावयेत् एवम् आदरात्

स्व अर्थ अर्थिनः च बालस्य मुनेः च अन्य अर्थ कारिणः
अति निहो अति सृधो ऽत्य् अचित्तीर् अति द्विषः

सपत्न हा अग्ने अभिमाति जित् भव स्वे गये जागृह्य् अप्रयुच्छन्

सजातानां मध्यमेष्ठा राज्ञाम् अग्ने विहव्यो दीदिहि इह

विश्वा ह्य् अग्ने दुरिता तर त्वम् अथा अस्मभ्यम् सह वीरम् रयिं दाः

सं च इध्यस्व अग्ने प्र च वर्धय इमम् उच् च तिष्ठ महते सौभगाय

सं दिव्येन दीदिहि रोचनेन विश्वा आ माहि प्रदिशश् चतस्रः

त्वाम् अग्ने वृणते ब्राह्मणा इमे शिवो अग्ने संवरणे भवा नः

समास् त्वा अग्ने ऋतवो वर्धयन्तु संवत्सरा ऋषयो यानि सत्या

क्षत्रेण अग्ने स्वेन सं रभस्व मित्रेण अग्ने मित्रधा यतस्व
कथं अङ्गुल्या अनामिकया यो अभिषव योगः सम्मर्दन योगः तेन इति विशेषकम्

कथं पाचितं कुर्यात् सु दृढम् यथा स्यात् तथा एकैकं शत व्यूढम् इति

पत्त्राभ्रकम् इति अभ्रकस्य पत्राणि वा अभ्रकस्य सत्वं पुनः कांक्षी सौराष्ट्री कान्तमाक्षिकं कान्तः चुम्बकः माक्षिकं स्वर्णमाक्षिकं एतेषां द्वन्द्व एकत्वं पुनर् एतत् निर्गुण्डी गृहकन्या चाङ्गेरी पलाश शाकैः पुटितं निर्गुण्डी सेफालिका गृहकन्या कुमारी चाङ्गेरी अम्लशाकः पलाशो ब्रह्मवृक्षः शाको वृक्ष विशेषः एतेषां द्वंद्व समासः एतेषां रसं गृहीत्वा पूर्व औषध पुटितम् कुर्यात् घर्मे इति शेषः

तत् औषधम् पुटितं कृत्वा पुनर् तत् पुटितम् औषधम् तद् पाद शेषम् चतुर्थ अंशम् लवणं सैन्धवं दत्त्वा हण्डिका पाकेन हण्डिकायां मृद् भाजने यः पाकः तेन पाचितं वह्नौ पुटितं तावत् कुर्यात् यावत् सिन्दूर संप्रभम् सिन्दूर तुल्य वर्णम् भवति
तत्र आर्यः ऽस्ति मम भ्राता ज्येष्ठो दीर्घतपा इति

आनाय्य अशोकदत्तम् तं श्रुतं तस्माद् वणिज् वरात्

इदानीं पद्म हेतोः च श्वश्रू सिद्धि प्रभावतः

एक त्वद् नूपुर स्पर्धि द्वितीय आनयनम् मया

माया दर्शित रूप आदि प्रपञ्च अलीक वादिनी

अहं च बाल्य एव प्राक् तस्माद् देशाद् इह आगतः

ततो अस्य अशोकदत्तस्य द्वितीयस्य प्रभावतः

ऋषिणा सूर्यतपसा प्रेषितो ऽस्मि तव अन्तिकम्

अतस् तदा समं राज्ञा यान्तं त्वाम् अमुना पथा

इति उक्त्वा अशोकदत्तः स गृहीत्वा अम्भः ततस् ययौ

आर्यस्य अशोकदत्तस्य प्रशान्ता सा दशा मम

ब्रह्मन् त्वया आप्ता को ऽयं ते वृत्तान्तो ऽत्यन्तम् अद्भुतः

न पर स्पर्श मात्रम् हि स्त्रीणाम् आपदि दूषणम्

रक्षः अधिप सुताम् तत्र नाम्ना विद्युत्प्रभां स ताम्

मानुष अगोचरे देशे विप्रकृष्टे अपि उपागतम्

इति संकल्प्य याचित्वा शूल विद्ध वचः मिषात्

कालेन प्राप्य च उल्लङ्घ्य देशान् क्रोशान् वहन् च सः

श्मशानम् एतद् एषा च चिता ज्वलति तत् कथम्

प्रभोः कपालस्फोटस्य पुरतो निहतो रणे

द्वेषेण विद्धः शूलायां तृतीयं दिवसं प्रभो

कृत अन्य रूपा भवता परिज्ञाता अस्मि न अधुना

तावत् स्त्रियम् अपश्यत् तां छित्त्वा छुरिकया मुहुः

चकार च आत्मनः पार्श्व वर्तिनम् दृष्ट विक्रमम्

अशोकदत्तः स तदा तद् मूलाद् अवर्णयत्

अशोकदत्तो भव्याया भर्ता च दुहितुर् यदि

ददर्श राक्षसीं श्वश्रूं विहित स्वागत आदराम्

रक्षः कोष श्रियः हस्तात् लीला अम्बुजम् इव आहृतम्

तरु पाशात् गृहीत्वा अथ शवं बभ्राम तत्र सः

बुद्ध्वा तद् बन्धुभिः क्रोधात् शप्तौ स्वो दिव्य दृष्टिभिः

दूरात् सरोवरं दिव्यं तुङ्ग अद्रि कटक आश्रितम्

इति राज वचः श्रुत्वा अशोकदत्तः ततस् ऽब्रवीत्

सा च मद् दुहिता इदानीम् आरूढा नव यौवनम्

अ परिक्षत सर्व अङ्गम् महा मत्स्यः निगीर्णवान्

गत्वा कपालस्फोटाय स्वामिने तत् न्यवेदयन्

पिता पप्रच्छ गोविन्दस्वामी स आश्चर्य कौतुकः

सो ऽपि मल्लो भुजं हत्वा हस्तेन आरभत् आहवम्

अत्रा ईदृशानि जायन्ते हेम अब्जानि समन्ततः

रात्रौ च तत्र सुप्तेषु सर्वेषु अधिगत अध्वसु

प्राप्यते किं यशः शुभ्रम् अन् अङ्गीकृत्य साहसम्

तत्र उपेत्य जनो अपि अन्यः ययौ तद् सम दुःख ताम्

अहं दण्ड अधिपेन इह मिथ्या वध्य अनुकीर्तनात्

सो ऽथ जातु ययौ राजा चतुर्दश्यां बहिः पुरे

बभाषे हर्ष बाष्प अम्बु घर्घर अक्षर जर्जरम्

तस्मिन् समुद्रदत्त आख्यम् उत्स्थल द्वीप यायिनम्

ततस् ताभ्याम् सह अनभ्र विद्युत् आपात दारुणम्

अशोकदत्त श्वशुरः राजा हर्षाद् उपाययौ

देश अन्तर आगतैः कैः कैर् जातः परिचयो न मे

तद् आस्वादेन बालः च सम्पन्नो ऽभूत् स राक्षसः

तत् श्रुत्वा तं स गोविन्दस्वामी तद् वेदना आकुलः

मया याचितम् इति एवम् अशृणोद् वाचम् एकतः

अशोकदत्ते सा भूयो अपि अगात् कृष्ण चतुर्दशी

आगाद् एको महा मल्लः ख्यातिमान् दक्षिणापथात्

तत् न शक्नोमि अहम् द्रष्टुं सुहृद् बान्धव दुर्गतिम्

वारिधेः तीर तिलकम् तद् विटङ्कपुरं परम्

इति उक्तया सो ऽनुमतो भार्यया अन्नम् अदात् निजम्

नभः अध्व खेद विश्रान्तम् अर्क बिम्बम् इव अचलम्

तद् पार्श्वम् व्रज जानीयात् स वृद्धो जातु तां पुरीम्

अहं विजयदत्त आख्यः सोदर्यः स तव अनुजः

यदि ते निश्चयः तर्हि यद् अहं वच्मि तत् कुरु

इति उक्त्वा अन्वयम् आवेद्य विष्णुदत्तो यथोचितैः

संदर्श्य स्कन्ध पृष्ठ स्थ प्रेत कायः जगाद ताम्

लघून् उन्नमयन् भावान् गुरून् अपि अवपातयन्

तत् किं मांसेन यद् अहं वच्मि ते तत् करोषि चेत्

अयं भव्यो युवा वीरो योग्यो मे दुहितुः पतिः

ततो निज पुरम् तत् मे प्रभुणा तेन तुष्यता

हृष्टः तद् प्राप्ति वृत्तान्तम् तस्यै च समवर्णयत्

अधस् च तस्य रुदतीं सत् अलंकार भूषिताम्

स्नान आदिना उपचारेण तत्र च एनम् उपाचरत्

तत्र एव च गुरोः प्राप्य विद्याः प्रज्ञप्तिकौशिकात्

पृष्टो ऽथ कौतुकात् तेन राज्ञा देवी युतेन सः
ततः श्मशानतः तस्मात् स जगाम आत्त नूपुरः

प्राप्त अब्ज नूपुरः तस्मात् स पुरात् निर्ययौ ततः

तादृशौ च विलोक्य एतौ स हर्ष उत्फुल्ल लोचनः

तीर्णः च फलक आरूढः प्राप्य अन्यत् वहनं चिरात्

शीत आर्तः च प्रबोध्य एव पितरं स्वम् उवाच तम्

नाम स बिभ्रत् सो ऽपि च तद् भ्राता विजयवेग इति

इति उक्तः प्रियया प्रीतः स राजा रचित उत्सवः

अशोकदत्तः स तदा प्रमोदो मूर्तिमान् इव

विदेशे बन्धु लाभः हि मरौ अमृत निर्झरः

एवं कृत प्रतिज्ञः च राज्ञा साहस शङ्किना

तां हि दृष्ट्वा पुरीम् एत्य तत् पण उपार्जितम् न चेत्

अन्ते विकार घोराम् च दुर्जनैः इव संगतिम्

गृहीत्वा नूपुरं तं च गत्वा देव्यै ददौ स्वयम्

तस्मात् स कम्पम् हस्ते मां गृहीत्वा प्रापय द्रुतम्

ददर्श तत्र शूल अग्रे विद्धं कंचित् स पूरुषम्

न शक्यम् एतद् रक्षोभिर् दारुणैः तत् हि रक्ष्यते

अङ्गैः प्रणतम् आलिङ्ग्य मुमुदे भूपतिः चिरम्

तत्र आलोक्य तम् आज्ञाम् प्राप्य च तस्माद् अशोकवेग इति

श्वश्रूं देहि द्वितीयं मे कुतश्चित् कनक अम्बुजम्

युद्ध भूम्या अपि संतुष्य साधुवाद इव उदिते

तत्र आसीत् लम्बजिह्व आख्यः प्रवीरो राक्षस अधिपः

प्रज्ञप्तिकौशिको नाम विद्याधर गुरुः दिवः

दिवसेषु अथ यातेषु हेम अब्ज हरण एषिणि

एकान्ते शीतल सु अच्छ सलिलम् सु महत् सरः

तद् प्रीति पूर्ण पाथेयः प्रतस्थे अम्बुधि वर्त्मना

विप्रलब्धवती च अस्मि तत्र त्वां क्षण मात्रकम्

जल संहति हीनायाम् अपि अहो सुलभ आपदि

एवं तैर् मुनिभिः शप्तौ जातौ आवाम् उभौ इह

आरात् तरु तले दिव्य रूपाम् योषितम् ऐक्षत

इति उक्त्वा दत्त विद्यः ऽसौ तयोर् द्याम् उद्ययौ गुरुः

शिवा अवकीर्ण पिशित प्रत्त संध्या महा बलि

स च मत्स्यो अब्धि मध्येन तद् कालम् स्व इच्छया चरन्

निशि कृष्ण चतुर्दश्याम् यत्र एव तम् अवाप्तवान्

अपरः कर्तुम् एतत् हि दिव्यं शिल्पं न मानुषम्

ददौ च कनक अब्जानि राज्ञे तस्मै बहूनि सः

तस्मात् समेतु तेन असौ वृक्षेण इव आर्तवी लता

कालेन तत्र वसतां तेषाम् अजनि दारुणम्

अशोकदत्तम् अस्य अम्भः भवान् इति

शेवधिः शूर विद्यस्य विशेष ज्ञः

भूरि चौर पराभूति दुःखात् इव दिवानिशम्

तावत् स बुद्ध्वा श्वशुरः तत्र एव अस्य आययौ नृपः

प्रस्फोटित चिता दीप्त कपालः ऽहं विधेर् वशात्

गत्वा एव तत्र यावत् च पद्मानि अवचिनोति सः

चिता अन्तर् दृश्यते वृत्तं किम् एतद् इति पृष्टवान्

तत्र तस्य एव कैवर्त पतेः सत्यव्रतस्य सः

मग्नो ऽम्बुधौ निगीर्णो ऽहं मत्स्येन प्रापितो ऽधुना

अहम् एवा आनयामि अस्य द्वितीयं नूपुरस्य ते

वात आहताः च जलधेः उदतिष्ठन् महा ऊर्मयः

अभविष्यद् द्वितीयं चेद् ईदृशं कनक अम्बुजम्

तत्र च उपेत्य पितरौ विप्रयोग अग्नि तापितौ

इति उक्तः स तदा वीरः प्रतिपद्य तद् अब्रवीत्

अमंस्त च निज अभीष्ट सिद्धिम् अभ्यर्ण वर्तिनीम्

काम्पिल्य विषयम् तस्मिन्न् आरुरोह उत्तरे गिरौ

सा च मे अवश्य गन्तव्या ततस् तद् उपलब्धये

इति उक्त्वा शक्तिदेवं च विषण्णं वीक्ष्य तद् क्षणम्

तस्मात् प्रयाहि जलधेः उपकण्ठ प्रतिष्ठितम्

राज्ञे स च तथा इति उक्त्वा तं नूपुरम् उपानयत्

एकं दृष्ट्वा द्वितीयो वां यदा प्रज्ञानम् आप्स्यति

तया च सह तत्र एव कंचित् कालम् उवास सः

स्वयं तद् प्रत्ययात् वत्सां समाश्वासितवती अहम्

इयता वयसा पुत्र पुरी सा अद्य श्रुता मया

इति एहि इति तद् कालम् श्मशानाद् उदभूद् वचः

यथा शोक अनल आवेशम् आजगाम स तापसः

मेने स राजा देवी च प्राप्त नूपुर युग्मका

बाधते तात तीव्रो माम् इह शीतज्वरो ऽधुना

तुष्टो अपि अन्य गुण उत्कर्षात् तुतोष सुतरां नृपः

न जाने क्व भवेत् सा तु भगवान् वेत्ति चेत्

सतत उल्लङ्घ्यमानायाम् अपि दूरीभवत् भुवि

भुज मध्यम् इव अत्यर्थम् मनोरथम् अपूरयत्

ववौ विधेः इव आरम्भः प्रचण्डः च प्रभञ्जनः

एतत् श्रुत्वा तथा इति आत्त जला दत्त्वा पद द्वयम्
ददौ राज्ञे स संयुक्तं तद् दिव्यं नूपुर द्वयम्

गोविन्दकूट संज्ञकम् अचल वरम् भ्रातरौ ययतुः

निर्यातं च कृत स्वस्तिकारम् तं च स विस्मयः

अत्रा अन्तरे द्विज युवा शक्तिदेवः स दुर्मनाः

युक्तम् एतद् असौ हि अस्याः युवा भर्ता अनुरूपकः

अशोकदत्तः प्रियया श्वश्रू विभव निर्वृतः

सो ऽपि दृष्ट्वा एव मां प्रीतः सेनापत्ये न्ययोजयत्

तदा श्मशाने यामिन्यां राक्षस त्वम् गतस्य ते

अद्या अपि न च निर्यान्ति प्राणा मे अ पाप कर्मणः

पुनर् एवा ब्रवीत् तर्हि मृतो ऽस्मि क्ष्मां भ्रमन्न् इह

ततो जगाद तां राजा देवि जात्या इव विद्यया

क्रमेण गच्छन् च प्राप सो ऽथ विन्ध्य महा अटवीम्

एतेन सह युष्माकं भूयो भावी समागमः

तमः रक्षःसु धावत्सु धूम धूम्रेषु सर्वतः

यो ददाति अस्य सदृशं द्वितीयं नूपुरस्य मे

अशोकदत्त आनीतम् तद् उद्दिश्य मणि नूपुरम्

गत्वा तद् अनुसारेण निकट स्थम् चिता अनलम्

ऊर्ध्व केशः शिखा उत्खात खड्गः दंष्ट्रा विशङ्कटः

स विस्मयः स अभितापः स हर्षः च बभूव सः

अ दृष्ट पूर्वाम् सर्व अङ्ग सुन्दरीम् स्त्रियम् ऐक्षत

किंतु अहम् ना उन्नते शूले प्राप्नोमि अस्य मुखं सखे

तुल्य अभिलाषाः ताः च अत्र वाञ्छन्तौ सहसा रहः

प्रातः कंचिद् उपायं ते विधास्यामि इष्ट सिद्धये

तेन अत्र निखिला मल्ला राज्ञो वाराणसी पतेः

स दार सुत भृत्यः च स देशात् प्रययौ ततः

अवश्य गम्या कनकपुरी च नगरी मया

दिनं तत्र अतिचक्राम देवी पूजा आदि कर्मणा

तथा इति उक्त्वा तम् आमन्त्र्य प्रयाति स्म तद् आश्रमात्

विद्याधर वर तरुणौ स्व जन अनुगतौ उभौ निज निवासम्

आवां स्नान्तीः अपश्याव गङ्गायां मुनि कन्यकाः

सो ऽपि जग्राह गोविन्दस्वामी पत्न्या समं धृतिम्

राजा माहेश्वरो भक्ति रस आवेशात् अभाषत

तद् ज्ञप्तये दाश पतेः उत्स्थल द्वीप वासिनः

तथा वाराणसी संस्थः देवी संदर्शन आगतः

श्मशानं प्रापितः सो अभूत् निज सिद्धि प्रभावतः

कृष्ण पक्ष परिक्षीणे गते ऽस्तं रजनीपतौ

शक्तिदेवं पतन्तं तु तं व्यात्त मुख कन्दरः

उच्छ्राय पात पर्यायम् दर्शयद् धनिनाम् इव

स तं साहसिक स्पर्श भीतैः इव स कण्टकैः

एतत् कपालस्फोटस्य विद्यते अस्मद् प्रभोः सरः

निषादस्य आस्पदम् गच्छ द्वीपं तस्य इष्ट सिद्धये

व्योम्ना तत् हिमवत् शृङ्गम् गृहीत कनक अम्बुजौ

ज्यायसे ऽशोकदत्ताय यथावृत्तं शशंस सः

एवं विजयदत्तेन तेन तत्र निवेदिते

न च तां श्रुतवान् अस्मि दूरे तद् दर्शनम् पुनः

शुभ अशुभम् स पप्रच्छ सो ऽथ योगी जगाद तम्

अन्विष्य वणिजं तेन सह सख्यं चकार सः

तैः च नीतो निजस्य अस्मि पार्श्वं रक्षः पतेः क्रमात्

अ तर्कित आगतः यावद् आनन्दयति तद् क्षणात्

अस्थापयिष्यत अमुष्मिन् द्वितीये कलशे ऽपि तत्

वत्से मदनलेखा इयम् देया अन्यस्मै न कन्यका

अलं ते साहसेन इति राजा अपि प्रत्युवाच तम्

लसत् उत्ताल वेताल ताल वाद्यम् विवेश तत्

शक्तिदेवस्य पार्श्व स्थः विष्णुदत्तः समर्थनम्

ततः स्व साहसेन इव दीप्त अग्रेण निहत्य तम्

निजं देशं कुलं कृत्स्नं वृत्तान्तं च शशंस सः

क्वचिद् क्वचिद् चिता ज्योतिः दीप्र दीप प्रकाशितम्

इति उक्ता तेन सा श्वश्रूर् द्वितीयं तं स्व नूपुरम्

तस्य द्वीप अन्तरेषु अस्ति सर्वेषु अपि गतागतम्

महा अग्रहारे कालिन्द्या उपकण्ठ निवेशिनि

ततो अल्प देशे गन्तव्ये समुत्तस्थौ अशङ्कितम्

यूयं विद्याधराः सर्वे शापाद् एतां दशां गताः

किम् अल्प सत्त्वः को अपि अस्मि तद् अशङ्कं नय अत्र माम्

इति प्रत्यभ्यजानात् च तद् क्षणम् तं स विस्मयः

सुख दुःख अद्भुत आक्रान्तः तम् आमन्त्र्य ततो ययौ

रत्नानि ईदृंशि भूयांसि न भवन्ति एव भू तले

अशोकदत्तो बाष्प अम्बु पूरैः तावत् अवातरत्

अशोकदत्तो विजयदत्तः च इति सुतौ क्रमात्

श्मशानं कृष्ण रजनी निवास भवन उपमम्

स तेन सहसा भावि बन्धु विश्लेष हेतुना

तदीयस्य विबुद्धस्य तस्य अकस्मात् कनीयसः

तस्यां निशि च भूयो ऽपि त्वम् एष्यसि यदा यदा
तदा विद्याधर गुरोः विद्यां प्राप्य भविष्यथः

प्रस्थितो ऽहं न जानामि भगवन् क्व अस्ति सा पुरी

धावित्वा पादयोः सद्यः पतित्वा च जगाद तम्

सुलभ अतिथि सत्कारम् द्विजो विप्र मठम् ययौ

नष्टां विचिन्तयन् पश्यन् हस्ते दिव्यं च नूपुरम्

विक्रीणानो महामांसं गृह्यताम् इति घोषयन्

विष्णुदत्त अभिधानेन सह चक्रे कथा क्रमम्

तद् एतद् प्राप्तये कंचिद् उपायं किं न कल्पये

इति उक्तः तेन गोविन्दस्वामी स ज्ञानिना तदा

विनोद पूर्वकम् कुर्वन् कथां कथितवान् इमाम्

इति उक्त्वा पितरौ च तौ प्रियतमां तां च आत्मजाम् भूपतेः सद्यः शाप तमः विमोक्ष मुदितः विद्या विशेषैः निजैः

तदा एव धीवराः तस्य निजस्य स्वामिनो ऽन्तिकम्

श्मशान वह्निना नक्तंचरी सिद्धिः इव अर्पिता

नगरं प्रथमं तावद् विटङ्कपुर संज्ञकम्

तस्माद् एष यतः प्राप्तः तत्र एव अन्यः गवेष्यताम्

तदा तदा वट तरोः मूलात् प्राप्स्यसि माम् इतः

ततः स राजा मल्लस्य युद्धे तस्य समादिशत्

वियोगो ऽत्र यथा भूतः तत् सर्वं विदितं च वः

ननु अयम् निकटे तात दृश्यते ऽग्निर् ज्वलन्न् इतः

इति आश्वास्य स तेन एव दाशेन प्रहितः ततस्

तस्मै स्व रात्रि वृत्तान्तम् शशंस अद्भुत भीषणम्

इति उक्तवन्तम् तं शक्तिदेवं सो अपि अब्रवीत् मुनिः

कुतः प्राप्तो ऽसि गन्तासि क्व च भद्र उच्यताम् इति

व्रजतं च निजं धाम स्वीकृत स्व जनौ युवाम्

अभ्यर्थितो महा आढ्यस्य तस्य एव वणिजो गृहे

इति भर्तुर् वचः श्रुत्वा देवी सा सादरा अवदत्

तत्र अपि विप्रयोगः च विचित्रो वां भविष्यति

वाराणसीं च वासाय स कुटुम्बाः श्रयामहे

विद्याः प्राप्ताः तथा आर्यः वः कृत्स्नम् आवेदयिष्यति

गृहीत्वा नूपुरं तत् च श्मशानं स पुनर् ययौ

तत् श्रुत्वा शक्तिदेवः तम् दाश इन्द्रम् प्रत्यभाषत

क्रमेण च ययौ तत्र प्रकर्षं स तथा यथा

ततः च अन् अन्य सामान्यम् सत्त्वं तस्य अवधार्य सः

वर्धमान पुरात् तावद् भगवन्न् अहम् आगतः

एवं कृत प्रतिज्ञः सन् वर्धमान पुरात् ततः

तद् दत्तैः अपरैः सुवर्ण कमलैः अभ्यर्चित त्र्यम्बकः तद् संबन्ध महत् तया प्रमुदितो मेने कृतार्थं कुलम्

सत्यव्रतो ऽहम् एव एतत् द्वीपं तत् च इदम् एव ते

ततः शस्त्रं समुत्सृज्य हर्ष बाष्प आप्लुत ईक्षणः

वरस्य अमी गुणाः प्रेक्ष्या न लक्ष्मीः क्षणभङ्गिनी

वाराणसीं प्रययतुः क्षणाद् गगन गामिनौ

तत्र अकस्मात् च हेम अब्ज हेतोः प्राप्तस्य दर्शनात्

प्रायः क्रियासु महताम् अपि दुष्करासु स उत्साह ता कथयति प्रकृतेर् विशेषम्

भाव्यं द्वीप अन्तरे वत्स तत्र उपायम् च वच्मि ते

त्रिषु तत्र उत्तर आख्यः च गिरिः तत्र अपि च आश्रमः

वीजयन्त्याम् इव आत्मानम् तप्तम् अर्क कर उत्करैः

तत् श्रुत्वा सा अपि अवादीत् तं कुतो ऽन्यत् पङ्कजं मम

सत्येन इव च रूपेण महताम् अपि अयम् महान्

क्षण अन्तरे च वणिजाम् आक्रन्दैः तीव्र पूरितम्

अस्ति वारिनिधेर् मध्ये द्वीपम् उत्स्थल संज्ञकम्

सा च तेन मधु उद्यान दृष्टेन हृत मानसा

आगत्य अशोकदत्तम् तम् अपश्यत् लुण्ठित अम्बुजम्

पादपैः इव रक्षोभिः आकीर्णे पितृ कानने

कुर्वाणम् इव सर्वेषां सरसाम् अधिराज ताम्

पाश उपवेष्टित गल स्कन्ध उल्लम्बित मानुषैः

कथं भ्राता मम अशोकदत्तः सो ऽयम् इह आगतः

कपालस्फोट भो देव न हन्तव्यः पिता तव

इति तस्या वचः श्रुत्वा स प्रवीरो अपि उवाच ताम्

केन अम्भः याचितं भूपाद् इति उच्चैस् तत्र स ब्रुवन्

तद् बुद्ध्वा परिरभ्य एनम् विष्णुदत्तः स तद् क्षणम्

एतत् श्रुत्वा तथा इति उक्त्वा ताम् आमन्त्र्य निशाचरीम्

दिष्ट्या मातुल पुत्रः त्वम् एक देश भवः च मे

ततस् तम् आमन्त्र्य नृपं स साकं माता पितृभ्याम् दयिता द्वयेन

दृष्ट्वा नक्तं चतुर्दश्याम् इहस्था अहम् अचिन्तयम्

नगरी त्वद् अभिप्रेता द्वीप अन्तेषु श्रुता पुनः

अ पश्यन् पूर्व दृष्टाम् तां स्त्रियं तद् नूपुर आप्तये

जिगीषन्त्याम् इव अति उग्राणि अपि तेजांसि भास्वतः
प्रणाम पूर्वकम् तं च मुनिम् अभ्याजगाम सः

तं शक्तिदेवं तद् कालम् उपचारैः उपाचरत्

तत् श्रुत्वा न मम अन्येन पङ्कजेन प्रयोजनम्

ततः कदाचिद् राजानं तं देवी वदति स्म सा

इति उक्तः स निशाचर्या तथा इति उक्त्वा तया सह

यावत् सा नगरी दृष्टा प्राणैर् वा अपि गतं मम

किंतु दृष्टा बहु द्वीप दृश्वना अपि न सा मया

स्नेहात् निवार्यमाणः ऽपि निश्चयात् न चचाल सः

तत् मे समिधम् आनीय शीत घ्नम् ज्वलय अनलम्

विमानना परं प्राप्ता न तु असौ राज कन्यका

सो अपि अङ्गम् तापयन् बालः चिताम् उपससर्प ताम्

भूयिष्ठे अत्रा एव तद् गत्वा किं ना अङ्गम् तापयामि अहम्

तस्मै दत्त्वा पुनर् च एकम् सुवर्ण कमलम् ददौ

आनेष्यामि अहम् अम्भोजं द्वितीयम् अपि देव ते

वीरो विजयदत्तः तम् स अवष्टम्भम् अभाषत

कः त्वम् कथं कुतस् च एषा शफर उदर शायि ता

पुण्डरीक उच्छ्रित छत्त्रम् प्रोल्लसत् हंस चामरम्

किं तस्य शूल विद्धस्य दत्तं वारि इति पृच्छते

भग्ने च तस्मिन् तद् स्वामी स वणिक् पतितो ऽम्बुधौ

आवां द्विजवरस्य उभौ गोविन्दस्वामिनः सुतौ

असौ मदीय एवा एकः नूपुरो हि हृतः त्वया

सतत उन्मुख ता पीत संक्रान्त अर्क प्रभैः इव

तद् एतद् प्राप्तये तावद् भ्रमणीया मही मया

मया इह मिथ्या कनकपुरी दर्शन वादिना

भराद् इव तद् उत्पत्य वहनं समभज्यत

स्त्रिया तया उपनीतः च ताम् उपेत्य तथा आस्थिताम्

समुद्रदत्त नामा असौ उपेत्य आश्वास्य तं द्विजम्

एतत् श्रुत्वा स देवीके विषण्णे राज्ञि तद् क्षणम्

भयेन इव ज्वरेण अभूत् ऊर्ध्व रोमा स वेपथुः

गम्यते ऽत्र पिशाच आदि भीषणे त्वं हि बालकः

त्वद् दर्शनात् इदानीं च ब्राह्मण्यं तत् स्मृतं मया

कपालं स्फोटयामास काष्ठेन एकेन सो ऽर्भकः

ना अन्यथा मम शान्तिः स्यात् नयेयम् न च यामिनीम्

याचते च मुहुर् तोयम् आनीतं च मया इह तत्

द्यु सरः स्वर्ण कमले याते अस्त शिखरम् रवौ

रक्षः भूतः त्वया तावद् दृष्टो माया विमोहितः

तद् इह एव आस्व नचिरात् साधयिष्यति च अत्र ते

अधुना च स शापो वः सर्वेषां शान्तिम् आगतः

स च एकस्याम् सुतायां मे जातायां दैवतः पतिः

कुर्वाणम् इव तद् वीर्य स्तुतिम् झणझणारवैः

द्वितीयो अशोकदत्त आख्यः बाहुयुद्धम् अशिक्षत

स तौ द्वौ अपि उपेत्य एव भ्रातरौ गुरुः अब्रवीत्

सुप्ता जाने स्त्रिया स्वप्ने कया अपि उक्ता अस्मि दिव्यया

अहो विभाति पद्मेन तुङ्गो ऽयं कलशो ऽमुना

अभवत् कीदृशो वत्स वृत्तान्तो वर्ण्यताम् इति

मल्लं च अशोकदत्तः तु भुजं हत्वा न्यपातयत्

ततस् तस्मै जगाद एवम् मूलात् सा मनीषितम्

तद् सखी इतस् च तद् बुद्ध्वा स चिन्ता अहम् निशा क्षये

ततस् ताम् पेशलाम् आदौ अधस् कर्त्रीम् च मध्यतः

युवानं वीक्ष्य पप्रच्छ दाशः सत्यव्रतः ततस्

ततः स वीरो हस्त स्थम् तम् एकं मणि नूपुरम्

किं पिशाच आदिभिः तात वराकैः क्रियते मम

तेन अपि अतिथि सत्कारैः मुनिना सो ऽभ्यनन्द्यत

जरा धवल कर्ण अग्र संश्रयिण्या विराजितम्

तत्र तस्मिन् वट तरोः मूले तां पुनर् आगताम्

ततः क्रमेण ज्ञात अर्थः स मुनिः तम् अभाषत

पार्श्वं सत्यव्रतस्य अहम् गच्छन् वहन भङ्गतः

नय यावत् स्वयं तस्माद् आदास्ये कनक अम्बुजम्

ततः केन अपि वणिजा समं प्रवहणेन तत्

इष्टं द्वीप अन्तर आगच्छत् वणिज् कर्ण परम्परा

एतत् श्रुत्वा पितुर् वाक्यं वत्सलस्य विहस्य सः

सो ऽपि तं तादृशं दृष्ट्वा तैः एव स कुतूहलः

इयत् चिरम् च जातो ऽहं दैवाद् ईदृश् निशाचरः

मांसं तस्य ददामि एतत् अस्ति असौ यदि गृह्यताम्

सूनोर् विजयदत्तस्य महान् शीतज्वरः ऽजनि

इति तं शक्तिदेवो ऽपि स प्रह्वो मुनिम् अभ्यधात्

सो ऽपि राज्ञः प्रियो भूत्वा दिनैः प्राप परां श्रियम्

इति रहसि निशम्य विष्णुदत्तात् सरस कथा प्रकरम् स शक्तिदेवः

यत् त्वं वदसि तत् सर्वं करोमि एव क्षणाद् इति

अशोकदत्तः स्व जनैः सार्धं बद्ध उत्सवाम् अगात्

तद् सत्कृतः च तद् राजधानीम् स उत्क स्थित प्रियाम्
तत्र तद् वासिना एकेन कृत आहारः द्विजन्मना

हेम अब्जम् स्थापयामास सत् रौप्य कलश उपरि

ततो विजयदत्तः तम् बभाषे तात चापलात्

वत्स वर्ष शतानि अष्टौ मम आश्रम पदे तु इह

अ देह भेदे अपि आक्रान्त चित्र जन्मान्तरौ च तौ

दीयते च कियत् कस्य तस्माद् अन्नं यद् अस्ति नः

भवेत् मदनलेखायाः तत् भद्रम् इति मे मतिः

याते च स्व पुरीम् राज्ञि स वीरो गहन अन्तरम्

स युवा हिमवत् शृङ्गम् मार्ग उन्मुख वधू जनम्

आकर्षणाय भूयस् ते युक्त्या च एकम् स्व नूपुरम्

उत्पत्य धन्यो निज चक्रवर्ति धाम द्यु मार्गेण जवी जगाम

एवं विजयदत्तस्य वदतः परिरभ्य सः

अशोकदत्तः स ययौ श्मशानं पुनर् एव तत्

ते तत् निरूप्य जगदुर् ना ईदृशः देव शक्यते

तत्र तं दीर्घतपसं मुनिम् आश्रम वर्तिनम्

तावत् कुतो ऽधुना वह्निर् वत्स इति च समभ्यधात्

शक्तिदेवो ऽपि सम्प्राप विस्मृत अध्व क्लमः मुदम्

एतत् कुत इति स्वैरं पृष्टः तेन स भूभृता

को ऽत्र रात्रौ व्रजेद् देव तद् गच्छामि अहम् आत्मना

तृतीये ऽह्नि गते अपि अद्य यान्ति एतस्य हि ना असवः

क्रोशन्त्यां तीव्र सिंह आदि हन्यमान मृग आरवैः

अस्थि लग्न अनल ज्वाला लोलया निज जिह्वया

तदा एव प्रतिपन्नं च तद् भृत्यैः मम शासनम्

तैः तैः संव्यभजद् विचित्र चरितः सो अशोकदत्तः तदा येन एते सपदि प्रबुद्ध मनसः ऽजायन्त विद्याधराः

तेन उच्चैस् प्रसृता तस्मात् मुखे तस्य अपतत् वसा

नृ मांसम् अस्मि गृह्यताम् इति उवाच सः

यशः प्रतापौ इव तौ भूपाल अशोकदत्तयोः

इति उक्तः तेन मुनिना शक्तिदेवः स तद् क्षणम्

एषा हि अशोकदत्तस्य भार्या जन्मान्तर अर्जिता

चिता आरोहाय तद् रश्मि रम्याम् रात्रिम् इव आगताम्

सु महा विप्रः गोविन्दस्वामि संज्ञकः

सदा कृष्ण चतुर्दश्याम् इह रात्रौ उपैमि अहम्

नीत्वा प्रतस्थे स प्रातः शक्तिदेवो द्रुतं ततः

ततस् तेन समं राज्ञा विवेश नृप मन्दिरम्

इति पृष्टा च सा तेन योषिद् एवं तम् अब्रवीत्

तद् गृह्णीत निजा विद्या बन्धु साधारणीः इमाः

तत् श्रुत्वा स तथा एव एताम् उपेत्य अनुसरन् स्त्रियम्

एत्य चण्डी गृहम् तत् च प्रातः पत्न्यै सुताय च

पुत्रौ ते भावि कल्याणौ किं तु एतेन कनीयसा

संध्या अरुण अभ्र पिशित ग्रास गर्वात् इव क्षणात्

तत् च श्रुत्वा प्रबुध्य एव गत्वा प्रत्यूष एव च

ततस् तत्र एव तद् बुद्ध्वा प्रतापमुकुटो ऽपि सः

अनुरूपः तत् एतस्य द्वितीयः परिकल्प्यताम्

स्व साहस महा सिद्धिम् इव मूर्ताम् अवाप्तवान्

इति उक्तः तेन पुत्रेण पुनर् विप्रो ऽपि सो ऽब्रवीत्

अर्पयामास तत् च अस्मै कान्तं कनक पङ्कजम्

अस्ति काम्पिल्य विषयः योजनानां शतेषु इतस्

तदा एव स्व गृहम् साधुर् निनाय स परिच्छदम्

गतो रक्षः पतिः तत्र सङ्ग्रामे निहतो ऽरिभिः

समावसत् कार्पटिकैः सो अन्य देश आगतैः सह

लभेय राज तनयाम् एनां किं जीवितेन तत्

अपृच्छ्यत च तेन एव संविभज्य फल आदिभिः

तद् द्वितीयम् ददामि अस्य तुल्यं तुभ्यं स्व नूपुरम्

जायेते स्म च तस्य द्वौ सदृशौ गुण शालिनः

तत्र अश्वत्थ तरोः मूले निषण्णं तापसैर् वृतम्

ब्रह्मन् मा गा विषादं त्वम् इह एव अद्य निशां वस

अनन्तरं यथा अस्माभिः शाप मोक्ष वशात् निजाः

अजीयत न केन अपि प्रतिमल्लेन भू तले

सद्यो विद्याधरीभूय वयं क्षिप्रम् इह आगताः

आश्रय अभिभव क्रोधात् इव शैलाः स पक्षकाः

एवं वदन् ततस् तेन जामात्रा कृतकृत्य ताम्

स बटुः पितरं मुक्त्वा रक्षः भूतः तिरोदधे

तस्माद् आकर्षण स्रस्तम् अवतस्थे कर अन्तरे

तौ च विद्याधरीभूतौ प्रबुद्धौ जग्मतुः ततस्

तत् मे पृष्ठे पदं दत्त्वा देहि एतस्य एतत् आनने

क्षणात् तत्र समाश्वस्य सो ऽर्भकः पितरं च तम्

ततो रात्रौ अनिद्रस्य शयनीये निषेदुषः

स्वच्छन्दी छलत् उद्दाम महा मरु मरीचिभिः

तस्मात् तद् एकं मद् भर्त्रे प्रीत्या पद्मं स दत्तवान्

इति तं प्रत्यवादीत् च सो ऽपि पार्श्व स्थितः पिता