tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
कोद्रव उद्दालकैः च अन्यैः तद् उक्तैः अतिसेवितैः

गन्ध वर्ण अनुवृत्तेषु रक्तेन व्यपदिश्यते

एवम् एव उपशमनम् संशोधनम् इह इष्यते

उपद्रवाः च विकृतिं फलात् तेषु साधितम्

कटु तिक्त कषायाः वा ये निसर्गात् कफ आवहाः

अधो याप्यं च न आयुष्मान् तद् प्रच्छर्दन साधकम्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे रक्तपित्तनिदानं नाम अष्टचत्वारिंशदुत्तरशततमः ऽध्यायः

कुपितं रोमकूपैः च समस्तैः तत् प्रवर्तते

अथ अतस् रक्तपित्तस्य निदानं प्रवदामि अहम्

न हि संशोधनं किंचिद् अस्य च प्रतिलोमिनः

अनुबन्धि बलं यस्य शान्त पित्त नरस्य च

लोहितो न हितो च विज्वरे

तत्र दोषो ऽत्र गमनं शिव अस्त्रः इव लक्ष्यते

ऊर्ध्वं साध्यं कफात् यस्मात् तत् विरेचन साधितम्

नील लोहित पीतानाम् वर्णानाम् अविवेचनम्

भृश उष्ण तिक्त कटु अम्ल लवण आदि विदाहिभिः

छर्दितश् छर्दि बैभत्स्यम् कासः श्वासो भ्रमः क्लमः

कुपितं पैत्तिकैः पित्तं द्रवं रक्तं च मूर्छति

संसृष्टेषु हि दोषेषु सर्वथा छर्दनं हितम्

ऊर्ध्वं नासा अक्षि कर्ण आस्यैः मेढ्र योनि गुदैः अधस्

अ सह्यम् प्रतिलोम त्वात् असाध्यात् औषधस्य च

शिरस् गुरु त्वम् अरुचिः शीत इच्छा धूमको ऽम्लकः

बहु औषधानि पित्तस्य विरेको हि वर औषधम्

पित्तरक्तस्य विकृतेः संसर्गाद्

धन्वन्तरिः उवाच

तैः मिथस् तुल्य रूप त्वम् आगम्य व्याप्नुवन् तनुम्

प्रभवति _ स्थानात् प्लीह्नः यकृतः च सः

कषायः च हितः तस्य मधुरा एव केवलम्

स्वप्ने भवति अस्मिन् भविष्यति
स यत् प्रत्यवक्ष्यत् प्रजापतिर् वा अनुष्टुप् प्रजापतिर् वै कः प्रजापतये कम् उद्यच्छति इति ह प्रत्यवक्ष्यद् इति

एतद् उ गायत्रीं सर्वाणि छन्दांसि न अतियन्ति

सा अपि अयन कामात् अष्ट अक्षराणि पदानि चक्रे

तद् उ ह शश्वन् न तथा

यद् एव बृहतीं सर्वाणि छन्दांस्य् अभिसंपद्यन्ते बृहती स्वर्गो लोकस् स्वर्गाय लोकाय कम् उद्यच्छति इति ह एव प्रत्यवक्ष्यद् इति

दश अक्षरा ह सा अग्रे आस

न अह एव त्रिवृतं स्तोमा अतियन्ति इति ब्रूयान् न उ गायत्रीं छन्दांसि इति

तद् आहुर् अति त्रिवृतं स्तोमा यन्ति न गायत्रीं छन्दांसि इति

स य एतद् एवं वेद गायत्रीं सर्वाणि छन्दांस्य् अपियन्ति इति अभि ह एनम् स्वाः संजानते श्रेष्ठ तायै

अथ ह औपाविः आरुणिं पप्रच्छ आरुणे आरुणे कस्मै कम् अनुष्टुब् यज्ञम् उद्यच्छति इति

यद्य् अतिच्छन्दसि यदि विराजि यस्मिन् कस्मिंश्चिच् छन्दस्य् अष्ट अक्षरम् पदम् अधिगम्यते गायत्रीम् एव तेन सर्वाणि छन्दांस्य् अपियन्ति
ग्राम सांपदानाम् अप्ययः

अन्नं ददाति प्रथमम्

अग्न इन्द्रश् च इति मन्त्र उक्तान् सर्व कामः

पृथिव्याम् इति मन्त्र उक्तम्

इदं जनास इति द्यावापृथिव्यै पुष्टि कामः

द्यौश् च म इति द्यावापृथिव्यै विरिष्यति

आगच्छत इति जाया कामः

इन्द्र जुषस्व इति इन्द्रम् बल कामः

त्यम् ऊ षु त्रातारम् आ मन्द्रैर् इति स्वस्त्ययन कामः

सव पुरस्तात् होमाः युज्यन्ते

तद् इद् आस धीती वा इति इन्द्र अग्नी

मह्यम् आप इति व्यचस्कामः

पशु उपाकरणम् उत्तमम्

यशसं मा इन्द्रः इति यशस्कामः

धाता दधातु प्रजापतिर् जनयति अन्व् अद्य नो यन् न इन्द्रो ययोर् ओजसा विष्णोर् नु कं अग्नाविष्णू सोमारुद्रा सिनीवालि बृहस्पतिर् नः यत् ते देवा अकृण्वन् पूर्णा पश्चात् प्रजापते अभ्यर्चत को अस्या न इति प्रजापतिम्

दोषो गाय इत्य् अथर्वाणं समावृत्य अश्नाति

उपतिष्ठते

संपद् कामः

सामास् त्वा अग्ने अभ्यर्चत इत्य् अग्निं संपद् कामः

उद् एनम् उत्तरं नय यो ऽस्मान् इन्द्रः सुत्रामा इति ग्राम कामः

यो अग्नाव् इति रुद्रान् स्वस्त्ययन कामः स्वस्त्ययन कामः

यस्य इदम् आ रजो ऽथर्वाणं अदितिर् द्यौर् दितेः पुत्राणाम् बृहस्पते सवितर् इत्य् अभ्युदितं ब्रह्मचारिणं बोधयति

इन्द्रम् अहं इति पण्य कामः
पशव इडा

एभ्यो लोकेभ्य एतैर् वज्रैः सर्वं पाप्मानम् अपहते

वज्रा एते यन् निधनानि

स यथा आशिष्ठौ वहिष्ठौ वृत्वा उपयुञ्जीत तादृक् तत्

प्राणः स्वरः

स यन् निधनेन अभ्यारोहेत् वज्रो वै निधनं वज्रं पशुषु विवर्तयेत्

इन्द्रः निधनम् वै निधनम्

अथ उ ह अस्य एते एव वज्रा एषु लोकेषु सर्वं पाप्मानम् अपसेधन्तस् तिष्ठन्ति

सो ऽरिष्टः स्वस्त्य् उदृचं समश्नुते य एवं विद्वान् निधनेन द्वितीयेन अभ्यारोहति

अथ एनत् त्रिणिधनं द्वितीयं भवति

अथ एताम् इडया बृहतीम् अभ्यारोहति

तद् द्वे अपिधत्तः

इन्द्रो वै श्रेष्ठी देवतानाम्

अथ उ एतौ ह वा आशिष्ठौ देवतानां यद् इन्द्र अग्नी

पशवो बृहती

स यद् इडाया अवकाशं न विन्देत् स्वरेण अभ्यारोहेत्
समुद्रम् वः अभ्यवसृजामि

इदम् तम् अतिसृजामि

यः अप्सु अग्निः अति तम् सृजामि म्रोकम् खनिम् तनू दूषिम्

तेन तम् अभ्यतिसृजामः यः अस्मान् द्वेष्टि यम् वयम् द्विष्मः

अतिसृष्टाः अग्नयः दिव्याः रुजन् परिरुजन् मृणन् प्रमृणन् म्रोकः मनः हा खनः निर्दाहः आत्म दूषिः तनू दूषिः

अरिप्राः आपः

अतिसृष्टः अपाम् वृषभः

मयि क्षत्रम् वर्चः आधत्त देवीः

शिवेन मा चक्षुषा पश्यत अपः

अपाम् अग्रम् असि

तम् मा अभ्यवनिक्षि

प्र दुष्वप्न्यम् वहन्तु

इन्द्रस्य वः इन्द्रियेण अभिषिञ्चेत्

प्र अस्मत् एनः वहन्तु

यत् वः घोरम् तत् एतत्

अप रिप्रम् अस्मत्
आकाशो वै नाम नाम रूपयोः निर्वहिता

श्येतम् अदत्कम् अदत्कं श्येतं लिन्दु मा अभिगाम् लिन्दु मा अभिगाम्

यशो ऽहम्

स ह अहम् यशसां यशः

ते यत् अन्तरा तद् ब्रह्म तद् अमृतं स आत्मा
यद्य् अ गाथः स्याद् अथ अपि अ साम कुर्यात्

तस्माद् युगपद् एव सर्वांत् सादयित्वा अथ यद्य् एनम् अन्वालभेत पुनर् दहेत्

यदा एव अध्वर्युर् विहितस् तदा एव सर्व क्रतून् प्रत्य् आपदो विहिताः

इत्य् आहुर् आचार्याः

यदि युगपत् सर्वेष्व् अस्य लोकेष्व् अवरुद्धं भवति इति ह विज्ञायते

यत् किंचिद् यज्ञे विरिष्टम् आपद्येत तस्य एषा एव सर्वस्य क्ﾱप्तिः सर्वस्य प्रायश्चित्तिश् च

न इति आहतुः काण्व गोपायनौ

अरण्योर् अग्नीन् समारोप्य शरीराणाम् अर्धम् एषा तूष्णीं निर्मथ्य प्रज्वाल्य विहृत्य मध्ये ऽग्नीनाम् एधांश् चित्वा दर्भान् संस्तीर्य तत्र अस्य शरीराणि निदध्युः

अथ यद्य् एनम् अनाहिताग्निम् इव वृथाग्निना दहेयुर् एवम् अस्य एष मृद् पात्र विनियोगे इति भवति इति आह आश्मरथ्यः

इति हि श्रुतिर् भवति

अथ अपि अत्र अग्नेः अयता सोम तनूः भवति

भारुण्ड सामानि गापयेत्

स्तेनम् इव त्व् एव ब्रूयात्
यद्य् अ प्राप्त विषयम् चक्षुः कस्मात् न सर्वम् अ प्राप्तम् पश्यति दूरं तिरस्कृतं च कथं तावत् अयस्कान्तः न सर्वम् अ प्राप्तम् अयः कर्षति प्राप्त विषय त्वे अपि च एतत् समानम्

शेषं तु घ्राण जिह्वा काय आख्यम्

दूरात् शब्दम् शृणोति सति च प्राप्त विषय त्वे दिव्यं चक्षुस् श्रोत्रम् इह मनुष्येषु ध्यायिनां न उपजायेत घ्राण आदि वत्

केचित् पुनः श्रोत्रं प्राप्त अ प्राप्त विषयम् मन्यन्ते कर्ण अभ्यन्तरे अपि शब्द श्रवणात्

कस्मात् न सर्वं प्राप्तं पश्यति अञ्जनम् शलाकां वा

मनः तु अरूपि त्वात् प्राप्तुम् एव अशक्तम्
तस्य सिद्धम् अग्नौकरणम्

अनुगमनं कृत्वा शेषम् अनुज्ञाप्य प्रत्येत्य शेषं न प्राश्नीयात्

वाहिनीषु चेद् उद्ग्रथ्य केशान् निमज्य एक अञ्जलिम् दत्त्वा उपसंगृह्य केशान् उल्मुकस्य अग्निम् आरभेत अग्ने शूक अहे पापं मे अपहत इति

प्रेतस्य तृतीयायां स्नापयन्त्य् अपामार्गेण मृदा गोमयेन च

चतुर्थ्यां भिक्षाम् आवर्तयेरन्

ऊर्ध्वं दशरात्रात् श्राद्धम् दद्युः

तेषां यो यः पश्चाज् जातः स सो ऽग्रं कुर्यात्

श्वो भूते क्षीर उदके संसृज्य शरीराण्य् अवसिञ्चत्य् अज शृङ्गेण गो शृङ्गेण मृण्मयेन कोशेन वा

तां रात्रिम् एक माषेण वसन्ति शान्त्या वा

अश्मानम् आरभेत अश्मा असि स्थिरो ऽस्य् अहं स्थिरो भूयासम् इति

ब्राह्मणान् हविः अर्हान् उपवेश्य तान् तर्पयित्वा एक वत् पिण्डं दद्यात्

कालं च यावद् आकाङ्क्षेयुर् भिक्षया अनुसंतरेयुः

न दद्युर् आ श्राद्धस्य प्रदानात्

उपकूलम्

सर्वैः कामैस् तर्पयेत्

चतुष्पथम् अतीत्य महा वृक्षम् नदीं वा तीर्थेषु निखनेत्

श्मशान कृतम् स्व कृतम् अन् इरिणम् कृत्वा यत्र वा ओषधयः जायन्ते तत्र शरीरं दग्ध्वा उदक करणाय यान्त्य् अन् अवेक्षमाणाः

तृतीयायां गन्ध ओषधीभिः संसृज्य शमी शाखया पलाश शाखया वा अ संह्लादयन् कुम्भ्याम् अवदध्यात्

उपास्तमनवेलायां ग्रामं प्रविशन्ति

तूष्णीं गोमयम्

नक्षत्रेषु नियमः

वासांसि प्रक्षाल्य दशरात्रम् आसते

सव्य हस्तस्य अनामिकया सकृद् उदकं प्रोहति प्रेतस्य नामकरणेन

अ कूले कूपं खात्वा

शमीम् आरभेत शम्य् असि शमय मे पापम् इति

न च अनु इति ब्रूयात्

ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य प्राश्नीयात्

मघास्व् एक तारेषु भरणीषु च पूर्व समयेषु

न वाहिनीषु कुर्वन्ति
इन्द्रस् तु सर्वांस् तान् हन्तु सप्त घ्नेन इव

प्रतीबोधश् चतुर् अक्षः स्रक्त्यो अश्मा इव वीडु भिद्

प्रतीचीः कृत्या आकृत्य अमुम् कृत्या कृतम् जहि

अत्र एव सर्वा जम्भय याः काश् च यातुधान्यः

कृत्या कृतम् वलगिनं मूलिनं शपथेय्यम्

मध्ये पृथिव्या निष्ठितः सम् अख्यद् यातुधान्यः

व्याघ्र रूपः सुरभिः सिंहस्य रेतसा कृतः

अभि प्रेहि मा अप विक्थाः पदे गृभाय मा अ पदे
यथा राजन् मधवान त्वं बीजं विरोहसि

बाणवाꣳ इषुधेर् इव कृण्वन् पित्रोर् यथा प्रियम्

गर्भं त इन्द्रश् च अग्निः च गर्भं धाता दधातु ते

वृषा जज्ञे मधवानो ऽयं मधुमतीभ्यः

श्रोणी अ हिंसन् अन्तरा दशमे मास्य् आ अयसि

एवा त्वम् अस्या निर् भिन्द्धि कुमारं योन्या अधि

गर्भम् अधान् मधवानो गर्भं देवो बृहस्पतिः

कुमार उल्बम् आ शयां त्वष्ट्रा क्ﾱप्तो यथापरु

स उ ते योनिम् आ शयां बड् दक्षः पुरुषो भवन्

सं ते योनिम् अचीक्ﾱपं सुप्रजास्त्वाय भद्रया

तत्र आ सिञ्चस्व वृष्ण्यं दशमास्यम् अ विह्रुतम्

योनिं गच्छ मधवान योन्यां पुरुषो भव
व्याघ्रो अधि वैयाघ्रे वि क्रमस्व दिशो महीः

आतिष्ठन्तं परि विश्वे अभूषञ् छ्रियं वसानश् चरति स्व रोचिः

आ तिष्ठ मित्र वर्धन तुभ्यं देवा अधि ब्रुवन्

अभि प्र इहि वीरयस्व उग्रः चेत्ता सपत्न हा

महत् तद् वृष्णो असुरस्य नाम आ विश्व रूपः अमृतानि तस्थौ

तासां त्वा सर्वासाम् अपाम् अभि षिञ्चामि वर्चसा

एना व्याघ्रं परिषस्वजानाः सिंहं हिन्वन्ति महते सौभगाय

स ते मृत्युश् चरति राजसूयं स राजा राज्यम् अनु मन्यताम् इदम्
नाम् _ अस्य वर्जयेत्

पाद उपसंग्रहणम् समवाये अन्वहम् अभिगम्य तु विप्रोष्य मातृ पितृ तद् बन्धूनाम् पूर्वजानाम् विद्या गुरूणाम् तद् गुरूणाम् च

स्व नाम् प्रोच्य अहम् अयम् इति अभिवादः ज्ञ समवाये

वित्त बन्धु कर्म जाति विद्या वयांसि मान्यानि पर बलीयांसि

स्त्री पुम् योगे अभिवादात् अनियमम् एके

तथा अन्यः पूर्वः पौरः अशीतिक अवरः शूद्रः अपि अपत्य समेन अवरः अपि आर्यः शूद्रेण

चक्रि दशमी स्थ अनुग्राह्य वधू स्नातक राज्भ्यः पथिनः दानम् राज्ञा तु श्रोत्रियाय श्रोत्रियाय

ऋत्विज् श्वशुर पितृव्य मातुलानाम् तु यवीयसाम् प्रत्युत्थानम् अभिवाद्याः

संनिपाते परस्य

भो भवन् इति वयस्यः समाने अहनि जातः दश वर्ष वृद्धः पौरः पञ्चभिः कलाभरः श्रोत्रियः चारणः त्रिभिः राजन्य वैश्य कर्मा विद्या हीनाः दीक्षितः च प्राक् क्रयात्

न उपसंग्रहणम् भ्रातृ भार्याणाम् स्वस्राम्
विरूपांश् च सुरूपांश् च पशून् अवरुन्धे

विद्योतते स्तनयति स प्रतिहारः

ज्योग् जीवति

स य एवम् एतद् वैरूपं पर्जन्ये प्रोतं वेद

अभ्राणि संप्लवन्ते स हिङ्कारः

मेघो जायते स प्रस्तावः

एतद् वैरूपं पर्जन्ये प्रोतम्

सर्वम् आयुर् एति

वर्षति स उद्गीथः

महान् प्रजया पशुभिर् भवति
त्वं वै न ओजिष्ठो ऽसि

त्वम् इमां वीहि इति

अरेक्णस्यत् पशुषु

अन्तर्दधाम

अद्य इति एव अब्रवीत्

इन्द्रो यजमानः

तम् अग्निर् अस्तौत्

त्वष्टा यजमानः

तान् देवा इच्छन्तः पल्यायन्त

यद् वै वाचा वदति तद् भवति

तां देवा न व्येतुम् अधृष्णुवन्

न वै पश्यन्ति इति

इदं रात्रीं करवाम इति

त्वष्टा वै भूत्वा प्रजापतिः प्रजा असृजत

यत् यत् एव वाचा वदति तत् तत् भवति तत् तत् सृजते

अनु वा अख्यन्न् इति

न अस्य नक्तं रक्षांसि ईशते य एवं वेद

त इन्द्रम् अब्रुवन्

ते देवा अब्रुवन्

यद् अग्निम् उपतिष्ठते

तानि रात्रीं प्राविशन्

विन्दते ऽन्यस्य वसु न अस्य अन्यः वसु विन्दते य एवं विद्वान् अग्निम् उपतिष्ठते

सा अवेत्

ते रात्रीम् अकुर्वन्

सा यमी भ्रातरं मृतं न अमृष्यत

तांश् छन्दोभिर् अन्वपश्यन्

एष ते ऽग्निर् नेदिष्ठम्

न अस्मात् पशवस् तिरो भवन्ति य एवं वेद

स्तुत मा इति

तस्माच् छन्दोभिर् नक्तम् अग्निर् उपस्थेयः

ते रात्र्यां भूतायां पशून् न अपश्यन्

अब्रवीत्

अमा वै नो वस्व् अभूद् इति

पशूनाम् अनुक्शात्यै

सा अमावस्या

अहर् वाव आसीत् न रात्री

स यद् वाचा अवदत् तद् अभवत्

स स्तुतस् सर्वा मृधस् सर्वा नाष्ट्रास् सर्वाणि रक्षांस्य् अतरत्

सा न व्यौच्छत्

ते देवा अब्रुवन्

सर्वा एव मृधस् सर्वा नाष्ट्रास् सर्वाणि रक्षांसि तरति

सा व्यौच्छत्
एतैः उपायैः यतते यः तु विद्वान् तस्य एषः आत्मा विशते ब्रह्म धाम

कामान् यः कामयते मन्यमानः स कामभिः जायते तत्र तत्र

क्रियावन्तः श्रोत्रियाः ब्रह्म निष्ठाः स्वयम् जुह्वतः एक ऋषिम् श्रद्धयन्तः तेषाम् एव एताम् ब्रह्म विद्याम् वदेत शिरोव्रतम् विधिवत् यैः तु चीर्णम्

कर्माणि विज्ञान मयः च आत्मा परे अव्यये सर्वे एकीभवन्ति

ते सर्वगम् सर्वतस् प्राप्य धीराः युक्त आत्मानः सर्वम् एव आविशन्ति

गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठाः देवाः च सर्वे प्रतिदेवतासु

तत् एतत् सत्यम् ऋषिः अङ्गिराः पुरा उवाच

न एतत् अ चीर्ण व्रतः अधीते

न अयम् आत्मा प्रवचनेन लभ्यः न मेधया न बहुना श्रुतेन

न अस्य अ ब्रह्म विद् कुले भवति

वेदान्त विज्ञान सु निश्चित अर्थाः संन्यास योगात् यतयः शुद्ध सत्त्वाः

तत् एतत् ऋचा अभ्युक्तम्

यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रे अस्तम् गच्छन्ति नाम रूपे विहाय तथा विद्वान् नाम रूपात् विमुक्तः परात् परम् पुरुषम् उपैति दिव्यम्

तरति शोकम्

उपासते पुरुषम् ये हि अकामाः ते शुक्रम् एतत् अतिवर्तन्ति धीराः

सम्प्राप्य एनम् ऋषयः ज्ञान तृप्ताः कृतात्मानः वीत रागाः प्रशान्ताः

तरति पाप्मानम्

स यः ह वै तत् परमम् ब्रह्म वेद ब्रह्म एव भवति

नमः परम ऋषिभ्यः

पर्याप्त कामस्य कृतात्मनः तु इह एव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः

न अयम् आत्मा बल हीनेन लभ्यः न च प्रमादात् तपसः वा अपि अलिङ्गात्

तस्य एषः आत्मा विवृणुते तनूम् स्वाम्

ब्रह्म लोकेषु पर अन्त काले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे

नमः परम ऋषिभ्यः

यम् एवा एष वृणुते तेन लभ्यः
अनुतृष्यन्ति अनिर्वचनीय आनन्दम् प्राप्नुवन्ति अनेन इति अनुतर्षं कादम्बरं तस्य स्वीकरणम् अनुप्राशनं तस्य प्राशनस्य अति आवश्यक त्वम् अतीव ईप्सिततम त्वम् अनिर्वचनीय आनन्द प्रदातृ त्वेन रेतस् स्तम्भक त्वेन हेतुना कर्म अनुष्ठानात् पूर्वं प्रचेतसः कन्यायाः स्वीकरणं कर्तव्यम् इत्य् अर्थः

ननु अनुतर्ष स्वीकरणम् अदृष्ट फल उद्बोधे उपकारकम् आहोस्वित् दृष्ट फल उद्बोधे उपकारकं वा इति संशय वाक्यम् उपन्यस्य दृष्ट फल उद्बोधे एव साक्षाद् उपकारकं न किंचित् स्वर्ग आदि फलवत् आनुश्रविक वाक्यम् कल्प्यम् उपकारकम् इति मनसि निश्चित्य पूर्व सूत्रस्य हेतु त्वेन द्वितीयं सूत्रम् अनुशास्ति

मकरध्वज आत्मभूः इत्य् अमरः

इदानीम् आत्मभुवा क्रियमाणे सप्ततन्तौ तद् साधन त्वेन अनिर्वचनीय सुख उद्बोध हेतु त्वेन वारुणी प्राशनम् अनुदर्शयति अनन्यज सप्ततन्तौ इति
ग्राम एव चरन् भिक्षुः तयोः पूर्वतरं गतः

यत् वै नृशंसं तत् अपथ्यम् आहुः यः सेवते धर्मम् अनर्थबुद्धिः

केन अद्य त्वं तु प्रहितः असि राज्ञ् युवा स्रग्वी दर्शनीयः सुवर्चाः

कुत आगतः कतमस्यां दिशि त्वम् उत आहोस्वित् पार्थिव स्थानम् अस्ति

उभययोः धावतः राज्ञ् सूर्य चन्द्रमसोः इव

उक्त्वा अहम् वः प्रपतिष्याम्य् ज़ेइछेन्झ्] त्वरन्त्वमी ब्रह्मणो

दैव आदेशात् आपदम् प्राप्य विद्वाः चरेत् नृशंसम् हि न जातु राजा

अष्टक उवाच

अष्टक उवाच

नु तुल्य तेजाः सुकृतं हि कामये योगक्षेमं पार्थिवात् पार्थिवः सन्

इमं भौमं नरकं क्षीण पुण्यः औ३ गगनात् विप्रकीर्णः

अ प्राप्यम् दीर्घम् आयुः च यः प्राप्तो विकृतिं चरेत्

ब्रुवाणम् एवम् नृपतिं ययातिं नृप उत्तमः वसुमन्त् अब्रवीत् तम्

न मद्विधो धर्म बुद्धिः हि राजा ह्य् एवं कुर्यात् कृपणम् मां यथा आत्थ

कतरः तु एतयोः पूर्वं देवानाम् एति सात्म्यताम्

अनिकेत गृहस्थेषु काम वृत्तेषु संयतः

कुर्याम् अपूर्वम् न कृतं यत् अन्यैः किम् तत्र साधुः

ययातिः उवाच

ययातिः उवाच

स तथा एव राज्ञ् तत् आर्जवम् स समाधिः तद् आर्यम्

धर्म्यं मार्गं चिन्तयानो यशस्यं कुर्यात् तपः धर्मम् अवेक्षमाणः
ततः कर्म भिषक् पश्चात् ज्ञान पूर्वम् समाचरेत्

पृथक्त्वेन च दोषाणां निर्दिष्टाः समुपक्रमाः

रूपं पृथक् च दोषाणां कर्म च अपरिणामि यत्

तत्र श्लोकाः

देश काल प्रमाण ज्ञः तस्य सिद्धिः असंशयम्

सर्वे अपि तु खलु एते ऽभिप्रवृद्धाश् चत्वारो रोगाः परस्परम् अनुबध्नन्ति न च अन्योन्येन सह संदेहम् आपद्यन्ते

संग्रहः प्रकृतिः देशः विकार मुखम् ईरणम्

तं कटुक तिक्त कषाय तीक्ष्ण उष्ण रूक्षैः उपक्रमैः उपक्रमेत स्वेद वमन शिरोविरेचन व्यायाम आदिभिः श्लेष्म हरैः मात्रां कालं च प्रमाणीकृत्य वमनं तु सर्व उपक्रमेभ्यः श्लेष्मणि प्रधानतमं मन्यन्ते भिषजः तत् हि आदितस् एव आमाशयम् अनुप्रविश्य उरस् गतम् केवलं वैकारिकं श्लेष्म मूलम् ऊर्ध्वम् उत्क्षिपति तत्र अवजिते श्लेष्मणि अपि शरीर अन्तर्गताः श्लेष्म विकाराः प्रशान्तिम् आपद्यन्ते यथा भिन्ने केदार सेतौ शालि यव षष्टिक आदीनि अनभिष्यन्द्यमानानि अम्भसा प्रशोषम् आपद्यन्ते तद्वत् इति

अथ अतस् महारोगाध्यायं व्याख्यास्यामः

असंदेहो अनुबन्धः च रोगाणां संप्रकाशितः

सर्वेषु अपि खलु एतेषु श्लेष्म विकारेषु उक्तेषु अन्येषु च अनुक्तेषु श्लेष्मण इदम् आत्म रूपम् अपरिणामि कर्मणः च स्वलक्षणं यत् उपलभ्य तद् अवयवम् वा विमुक्त संदेहाः श्लेष्म विकारम् एव अध्यवस्यन्ति कुशलाः तत् यथा स्नेह शैत्य शौक्ल्य गौरव माधुर्य स्थैर्य पैच्छिल्य मार्त्स्न्यानि श्लेष्मण आत्म रूपाणि एवंविध त्वात् च श्लेष्मणः कर्मणः स्वलक्षणम् इदम् अस्य भवति तं तं शरीर अवयवम् आविशतः तत् यथा श्वैत्य शैत्य कण्डू स्थैर्य गौरव स्नेह सुप्ति क्लेद उपदेह बन्ध माधुर्य चिरकारि त्वानि श्लेष्मणः कर्माणि तेभिः अन्वितम् श्लेष्म विकारम् एव अध्यवस्येत्

श्लेष्म विकारान् च विंशतिम् अतस् ऊर्ध्वं व्याख्यास्यामः तत् यथा तृप्तिः च तन्द्रा च निद्रा आधिक्यम् च स्तैमित्यं च गुरु गात्र ता च आलस्यं च मुखमाधुर्यं च मुखस्रावः च श्लेष्म उद्गिरणम् च मलस्य आधिक्यम् च बलासकः च अपक्तिः च हृदयोपलेपः च कण्ठोपलेपः च धमनि प्रतिचयः च गलगण्डः च अतिस्थौल्यं च शीताग्निता च उदर्दः च श्वेतावभासता च श्वेत मूत्र नेत्र वर्चस् त्वम् च इति विंशतिः श्लेष्म विकाराः श्लेष्म विकाराणाम् अपरिसंख्येयानाम् आविष्कृततमाः व्याख्याता भवन्ति

तत्र विकाराः सामान्य जाः नाना आत्म जाः च

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

द्वयोः तु खलु आगन्तु निजयोः प्रेरणम् असात्म्य इन्द्रियार्थ संयोगः प्रज्ञापराधः परिणामः च इति

अपि औषध विधान ज्ञः तस्य सिद्धिः यदृच्छया

सर्व शरीर चराः तु वात पित्त श्लेष्माणः सर्वस्मिन् शरीरे कुपित अकुपिताः शुभ अशुभानि कुर्वन्ति प्रकृति भूताः शुभानि उपचय बल वर्ण प्रसाद आदीनि अशुभानि पुनर् विकृतिम् आपन्नाः विकार संज्ञकानि

तत् यथा अशीतिः वात विकाराः चत्वारिंशत् पित्त विकाराः विंशतिः श्लेष्म विकाराः

भवन्ति च अत्र

पित्त विकारान् चत्वारिंशतम् अत ऊर्ध्वम् अनुव्याख्यास्यामः ओषः च प्लोषः च दाहः च दवथुः च धूमकः च अम्लकः च विदाहः च अन्तर्दाहः च अंस दाहः च ऊष्म आधिक्यम् च अतिस्वेदः च अङ्ग स्वेदः च अङ्ग गन्धः च अङ्ग अवदरणम् च शोणित क्लेदः च मांस क्लेदः च त्वच् दाहः च मांस दाहः च त्वच् अवदरणम् च चर्म दलनम् च रक्त कोठः च रक्त विस्फोटः च रक्तपित्तं च रक्तमण्डलानि च हरित त्वम् च हारिद्र त्वम् च नीलिका च कक्षा च कामला च तिक्त आस्य ता च लोहितगन्धास्यता च पूति मुख ता च तृष्णा आधिक्यम् च अतृप्तिः च आस्य विपाकः च गल पाकः च अक्षि पाकः च गुदपाकः च मेढ्र पाकः च जीवादानं च तमःप्रवेशः च हरित हारिद्र नेत्र मूत्र वर्चस् त्वम् च इति चत्वारिंशत् पित्त विकाराः पित्त विकाराणाम् अपरिसंख्येयानाम् आविष्कृततमाः व्याख्याताः

इति अग्निवेश कृते तन्त्रे चरक प्रतिसंस्कृते श्लोक स्थाने महारोगाध्यायो नाम विंशो ऽध्यायः
तं मधुर अम्ल लवण स्निग्ध उष्णैः उपक्रमैः उपक्रमेत स्नेह स्वेद आस्थापन अनुवासन नस्तःकर्म भोजन अभ्यङ्ग उत्सादन परिषेक आदिभिः वात हरैः मात्रां कालं च प्रमाणीकृत्य तत्र आस्थापन अनुवासनम् तु खलु सर्वत्र उपक्रमेभ्यः वाते प्रधानतमं मन्यन्ते भिषजः तत् हि आदितस् एव पक्वाशयम् अनुप्रविश्य केवलं वैकारिकं वात मूलम् छिनत्ति तत्र अवजिते अपि वाते शरीर अन्तर्गताः वात विकाराः प्रशान्तिम् आपद्यन्ते यथा वनस्पतेः मूले छिन्ने स्कन्ध शाखा प्ररोह कुसुम फल पलाश आदीनाम् नियतो विनाशः तद्वत्

रोगम् आदौ परीक्षेत ततस् अनन्तरम् औषधम्

यः तु रोगम् अ विज्ञाय कर्माणि आरभते भिषक्

तत्र सामान्य जाः पूर्वम् अष्टोदरीये व्याख्याताः नाना आत्म जान् तु इह अध्याये अनुव्याख्यास्यामः

आगन्तुः हि व्यथा पूर्वम् समुत्पन्नो जघन्यं वात पित्त श्लेष्मणाम् वैषम्यम् आपादयति निजे तु वात पित्त श्लेष्माणः पूर्वं वैषम्यम् आपद्यन्ते जघन्यं व्यथाम् अभिनिर्वर्तयन्ति

तत्र आदौ वात विकारान् अनुव्याख्यास्यामः
इमान् मे मित्रावरुणौ गृहान् गोपायतं युवम् इति

धनं मे शंस्य अजुगुपः

मित्रं मित्रः क्रूरं वरुण इयं पूषा

ताम् एव अस्मै परिददाति

तां मे पुनर् देहि इति

तद् एव अस्मै परिददाति

प्रजाया वा एष गोप्ता

अग्ने सहस्र अक्ष शत मूर्धन् शत तेजः इति

अन्नं मे पुरीष्य अजुगुपः

तन् मे पुनर् देहि इति

प्रजाम् एव गुप्तां पुनर् आत्मन् धत्ते

एताभ्य एव देवताभ्यो गृहान् परिददाति

तन् मे पुनर् देहि इति

मम च नाम तव च जातवेद इति

धनम् एव गुप्तं पुनर् आत्मन् धत्ते

प्रजां मे नर्य अजुगुपः

न भ्रेषं नीतः

अन्नं मे पुरीष्य पाहि

अग्ने गृहपत इति

न आर्तिम् आर्छतो ऽग्निश् च यजमानश् च

एतैर् वा एतौ व्यृध्येते विप्रवसन्तौ प्राणैर् अपानैस् तेजोभिर् वीर्यैः

अग्निना एव एतत् तन्वं यथायथं कुरुते

अन्नस्य वा एष गोप्ता
उत्तरत्र उत्तरे अध्याये उपदेक्ष्यते वक्ष्यते यतस् असौ बहुभिः भेदैः विशिष्टः बहु भेद त्वेन बहु वक्तव्य त्वात् पृथक् अध्याय करणम् इति अर्थः
बर्हिः प्रोक्षति बर्हिः असि स्रुग्भ्यः त्वा स्वाहा इति

ऊर्ध्वे समिधौ आदधाति वीतिहोत्रम् त्वा कवे द्युमन्तम् समिधीमहि अग्ने बृहन्तम् अध्वरे इति दक्षिणाम् तूष्णीम् उत्तराम्

अथ इध्मम् विस्रस्य प्रोक्षति कृष्णः असि आखरेष्ठः अग्नये त्वा स्वाहा इति

अथ दक्षिणे वेदि अन्ते बर्हिः मुष्टिम् स्तृणाति देव बर्हिः ऊर्णाम्रदसम् त्वा स्तृणामि स्वासस्थम् देवेभ्यः इति

तम् यजमानाय वा ब्रह्मणे वा प्रयच्छति

सह स्रुचा पुरस्तात् प्रत्यञ्चम् ग्रन्थिम् प्रत्युक्ष्य अतिशिष्टाः प्रोक्षणीः निनयति दक्षिणायै श्रोणेः आ उत्तरायै श्रोणेः स्वधा पितृभ्यः ऊर्ज् भव बर्हिषद्भ्यः ऊर्जा पृथिवीम् गच्छत इति

अथ विष्णूनि स्थ वैष्णवानि धामानि स्थ प्राजापत्यानि इति आज्यानि अभिमन्त्रयते

अथ प्रस्तर पाणिः प्राञ्च् अभिसृप्य परिधीन् परिदधाति गन्धर्वः असि विश्वावसुः विश्वात् ईषतः यजमानस्य परिधिः इडः ईडितः इति मध्यमम् इन्द्रस्य बाहुः असि दक्षिणः यजमानस्य परिधिः इडः ईडितः इति दक्षिणम् मित्रावरुणौ त्वा उत्तरतस् परिधत्ताम् ध्रुवेण धर्मणा यजमानस्य परिधिः इडः ईडितः इति उत्तरम्

अथ एताम् आज्य स्थालीम् स स्रुवाम् जघनेन वेद्यै निधाय प्रोक्षणीः उन्महयन् उपोत्तिष्ठति आपः देवीः अग्रेपुवः अग्रेगुवः अग्रे इमम् यज्ञम् नयता अग्रे यज्ञपतिम् धत्त युष्मान् इन्द्रः अवृणीत वृत्रतूर्ये यूयम् इन्द्रम् अवृणीध्वम् वृत्रतूर्ये इति

आहरन्ति एतत् बर्हिः अन्तरेण प्रणीताः च आहवनीयम् च

अथ सूर्येण पुरस्तात् परिदधाति सूर्यः त्वा पुरस्तात् पातु कस्याश्चिद् अभिशस्त्याः इति

अद्भिः एव अपः प्रोक्षति प्रोक्षिताः स्थ प्रोक्षिताः स्थ इति त्रिस्

तत् अन्तर्वेदि पुरोग्रन्थि आसाद्य प्रोक्षति दिवे त्वा इति अग्राणि अन्तरिक्षाय त्वा इति मध्यानि पृथिव्यै त्वा इति मूलानि

अभ्याधाय अन्तर्वेदि उदीचीन अग्रे विधृती तिर्यञ्चौ सादयति विशः यन्त्रे स्थ इति विधृत्योः प्रस्तरम् वसूनाम् रुद्राणाम् आदित्यानाम् सदसि सीद इति प्रस्तरे जुह्वम् जुहूः असि घृताञ्च् नाम्ना प्रियेण नाम्ना प्रिये सदसि सीद इति उत्तराम् उपभृतम् उपभृत् असि घृताञ्च् नाम्ना प्रियेण नाम्ना प्रिये सदसि सीद इति उत्तराम् ध्रुवाम् ध्रुवा असि घृताञ्च् नाम्ना प्रियेण नाम्ना प्रिये सदसि सीद इति

अथ स्रुचः सन्नाः अभिमृशति एताः असदन् सुकृतस्य लोके ताः विष्णो पाहि पाहि यज्ञम् पाहि यज्ञपतिम् पाहि माम् यज्ञन्यम् इति

ताम् बहुलाम् पुरस्तात् प्रत्यञ्चम् त्रिवृतम् अनतिदृश्नम् स्तृणाति

अथ एतानि बर्हिः संनहनानि आयातयति दक्षिणायै श्रोणेः आ उत्तरात् अंसात्
तत्र स कामः उपाप्तः यः अनुप्रहरणे

वर वृतः हि एनयोः

सोमः सर्वाः देवताः

पीवः रूपाः वै पशवः

तस्मात् तस्य अशितव्यम् च एव लीप्सितव्यम् च

तिष्ठेत् पशु कामस्य

अग्निः सर्वाः देवताः

तम् एभ्यः उदश्रयन्

तौ एतम् एव वरम् अवृणाताम् श्वःसुत्यायाम् पशुम्

सः एनयोः एषः अच्युतः

तिष्ठेत् यूपः अनुप्रहरेत् इति आहुः

वार्त्रघ्नम् वै एतत् हविः यत् अग्नीषोमीयः

पीवः इव कर्तव्यः

तौ एनम् अब्रूताम् आवाभ्याम् वै वृत्रम् अवधीः वरम् ते वृणावहै इति

स यत् अग्नीषोमीयम् पशुम् आलभते सर्वाभ्यः एव तत् देवताभ्यः यजमानः आत्मानम् निष्क्रीणीते

तत्र स कामः उपाप्तः यः स्थाने

वृणाथाम् इति

तत् यत् पीवा पशुः भवति यजमानम् एव तत् स्वेन मेधेन समर्धयति

ततस् वै देवाः एतम् यूपम् वज्रम् अपश्यन्

यजमानः वै यूपः यजमानः प्रस्तरः अग्निः वै देव योनिः सः अग्नेः देव योन्याः आहुतिभ्यः सम्भूय हिरण्य शरीरः ऊर्ध्वः स्वर्गम् लोकम् एष्यति इति

देवेभ्यः वै पशवः अन्नाद्याय आलम्भाय न अतिष्ठन्त

तम् एव अद्य अपि उपावृत्ताः

सर्वाभ्यः वै एष देवताभ्यः आत्मानम् आलभते यः दीक्षते

तत् आहुः द्वि रूपः अग्नीषोमीयः कर्तव्यः द्वि देवत्यः हि इति

तम् उ ह स्म एतम् पूर्वे अनु एव प्रहरन्ति
अपां त्वा पाने यतमो ददम्भ ओदने मन्थे यदि वा उत लेहे

तथा त्वम् अग्ने कृणु जातवेदो अनेन विद्वान् हविषा यविष्ठ

क्षीरे त्वा मांसे यतमो ददम्भ अकृष्टपच्ये अशने धान्ये यः

तद् आत्मना प्रजया पिशाचा वि यातयन्ताम् अगदो ऽयम् अस्तु

दिवा त्वा नक्तं यतमो ददम्भ क्रव्य अद् यातुः शयने पिशाचः

पिशाचो अस्य यतमो जघास यथा सो अस्य परिधिष् पताति

अग्नाव् अग्निश् चरति प्रविष्ट ऋषीणां पुत्रो अधिराज एषः

अक्ष्यौ नि विध्य हृदयं नि विध्य जिह्वां नि तृन्धि प्र दतः शृणीहि

यो ऽस्य दिदेव यतमो जघास यथा सो अस्य परिधिष् पताति

तम् इन्द्रो वाजी वज्रेण हन्तु भिनत्तु सोमः शिरो अस्य धृष्णुः

तद् अग्ने विद्वान् पुनर् आ भर त्वं शरीरे प्राणम् असुम् आ ईरय अस्य

तम् अग्ने विद्वान् प्र दह क्षिणीह्य् अप्य् एनं धेहि निरृतेर् उपस्थे

तद् आत्मना प्रजया पिशाचा वि यातयन्ताम् अगदो ऽयम् अस्तु

तस्मै जुहोमि हविषा घृतेन मा देवानां यूयवद् भागधेयम्

त्वं भिषग् भेषजस्य अपि कर्ता त्वया गाम् अश्वं पुरुषं सनेम
व्याघ्रम् दत्वताम् वयम् प्रथमम् जम्भयामसि आत् उ स्तेनम् अथ उ अहिम् यातुधानम् अथ उ वृकम्

मूर्णाः मृगस्य दन्ताः अपिशीर्णाः उ पृष्टयः

हिरुक् नमन्तु शत्रवः

हिरुक् हि यन्ति सिन्धवः हिरुक् देवः वनस्पतिः

अक्ष्यौ च ते मुखम् च ते व्याघ्र जम्भयामसि आत् सर्वान् विंशतिम् नखान्

इन्द्र जाः सोम जाः आथर्वणम् असि व्याघ्र जम्भनम्

इन्द्रः वज्रेण हन्तु तम्

परेण दत्वती रज्जुः परेण अघायुः अर्षतु

यत् संयमः न वि यमः

उद् इतस् त्रयः अक्रमन् व्याघ्रः पुरुषः वृकः

पथाम् अपध्वंसेन एतु

निम्रुच् ते गोधा भवतु

परेण एतु पथा वृकः परमेण उत तस्करः
ग्रीवाभ्यस् त उष्णिहाभ्यः कीकसाभ्यो अनूक्यात्

हृदयात् ते परि क्लोम्नो हलीक्ष्णात् पार्श्वाभ्याम्

यक्ष्मं त्वचस्यं ते वयं कश्यपस्य वीबर्हेण विष्वञ्चं वि वृहामसि

ऊरुभ्यां ते अष्ठीवद्भ्यां पार्ष्णिभ्यां प्रपदाभ्याम्

यक्ष्मम् पाणिभ्याम् अङ्गुलिभ्यो नखेभ्यो वि वृहामि ते

यक्ष्मं मतस्नाभ्यां प्लीह्नो यक्नस् ते वि वृहामसि

यक्ष्मं कुक्षिभ्याम् प्लाशेर् नाभ्या वि वृहामि ते

यक्ष्मं भसद्यं श्रोणिभ्यां भासदं भंससो वि वृहामि ते

अस्थिभ्यस् ते मज्जभ्यः स्नावभ्यो धमनिभ्यः

यक्ष्मं दोषण्यम् अंसाभ्यां बाहुभ्यां वि वृहामि ते
अन्नवतो वै स लोकान् पानवतो ऽभिसिध्यति

अन्नम् उपास्स्व इति

भवति

यद्य् उ ह जीवेत्

तन् मे भगवान् ब्रवीत्व् इति

स यो ऽन्नं ब्रह्म इति उपास्ते

यावद् अन्नस्य गतं तत्र अस्य यथाकाम चारः भवति यो ऽन्नं ब्रह्म इति उपास्ते

अन्नं वा अव बलाद् भूयः

तस्माद् यद्य् अपि दश रात्रीर् न अश्नीयात्
तस्मात् कुरु पञ्चालेषु सर्वैर् वीरैः सह वीर आजायते

तेन ह एनान् जिग्युः

सभेयः

एवं ह्य् एतत् कुरु पञ्चालाः अविदुः

ते ह पञ्चालाः कुरून् पप्रच्छुः किं वयं तद् यज्ञे ऽकुर्म येन अस्मासु सर्वैर् वीरैः सह वीर आजायत इति

तद् आहुर् विगेया धुरा३ अ विगेयाः इति

विगेया इत्य् आहुः

तत् ह न प्रत्यूचुः

कुरु पञ्चालाः ह ब्रह्मोद्यम् ऊदिरे

सर्वैर् ह वा अस्माद् वीरैः सह वीर आजायते य एवं वेद