tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तुषेण अपि परित्यक्ता न प्ररोहन्ति तण्डुलाः

अपरं च

श्लाघ्यः स एको भुवि मानवानां स उत्तमः सत् पुरुषः स धन्यः

ननु चर्म आवृता इव भूः

स्नेहो ऽधिकः सम्भ्रम दर्शनम् च सदा अनुरक्तस्य जनस्य लक्ष्म

तेन अधीतम् श्रुतं तेन तेन सर्वम् अनुष्ठितम्

पटु त्वम् सत्य वादि त्वम् कथायोगेन बुध्यते

कः स्नेहः सद्भावः किं पाण्डित्यं परिच्छेदः

भवन्तश् च अनुकम्पयन्तु मैत्री एणैः

अल्प क्लेशेन मरणं दारिद्र्यम् अति दुःसहम्

अर्थ नाशम् मनस् तापम् गृहे दुश्चरितानि च

तत्र चिर काल उपार्जितः प्रिय सुहृद् मे मन्थर अभिधानः कूर्मः सहज धार्मिकः प्रतिवसति

सिद्धं नः समीहितम्

अलोभ इति मार्गो ऽयं धर्मस्य अष्टविधः स्मृतः

मम च एतावान् लोभ विरहः

अन्यच् च

किम् इदानीम् अतिक्रान्त उपवर्णनेन

अथवा

उपार्जितानां वित्तानां त्याग एव हि रक्षणम्

तथा कृते सति मृगः प्रत्यहं तत्र गत्वा सस्यं खादति

स च मृगस् तं दृष्ट्वा उल्लासितो ब्रूते सखे छिन्द्धि तावन् मम बन्धनम्

वंश हीनः च अहम्

अदृष्टि दानम् कृत पूर्व नाशनम् आननं दुश्चरित अनुकीर्तनम्

अत एव सर्वथा अविचारितम् कर्म न कर्तव्यम् इति

काव्य अमृत रसास्वादः संगमः सत् जनैः सह

ततः खनित्रम् आदाय तेन परिव्राजकेन विवरं खनित्वा चिर संचितम् मम धनं गृहीतम्

न गणस्य अग्रतस् गच्छेत् सिद्धे कार्ये समं फलम्

तद् यथा

यस्य अयम् आद्यः श्लोकः

इति मुहुः विचिन्त्य प्राह अहो मे दुर्दैवम्

तद् भवतु भवतः अभिमतम् एव

जाति द्रव्य बलानाम् च साम्यम् एषां मया सह

यज् जीवति तन् मरणं यन् मरणं सो ऽस्य विश्रामः

मया बुद्धि प्रभावात् अस्य मरणं साधयितव्यम्

हिरण्यको विहस्य आह का त्वया सह मैत्री यतः यद् येन युज्यते लोके बुधस् तत् तेन योजयेत्

इति बहु विलप्य हिरण्यकश् चित्राङ्ग लघुपतनकौ आह यावद् अयं व्याधो वनान् न निःसरति तावन् मन्थरं मोचयितुं यत्नः क्रियताम्

रोगी चिर प्रवासी पर अन्न भोजी पर आवसथ शायी

मृगेण उक्तम् एवम् अस्तु

राजानं प्रथमं विन्देत् ततो भार्यां ततो धनम्

साधयन्त्य् आशु कार्याणि काक कूर्म मृग आखु वत्

ब्रूते च सखे स्नायु निर्मिताः पाशाः

प्रभु त्वम् धन मूलम् हि राज्ञाम् अप्य् उपजायते

त्यजेद् एकं कुलस्य अर्थे ग्रामस्य अर्थे कुलं त्यजेत्

अपरं च

यद् अशक्यं न तच् छक्यं यत् शक्यम् शक्यम् एव तत्

यतः

मरु स्थल्याम् यथा वृष्टिः क्षुधा आर्ते भोजनं तथा

शत्रु पक्षः भवान् अस्माकम्

राग शोक परीताप बन्धन व्यसनानि च

तद् अत्र अटवी राज्ये अभिषेक्तुम् भवान् सर्व स्वामि गुण उपेतः निरूपितः

यथा आमिषम् आकाशे पक्षिभिः श्वापदैर् भुवि

वर्जयेत् तादृशं मित्रं विष कुम्भम् पयस् मुखम्

तद् अत्र भवता स्व गृह निर्विशेषेण स्थीयताम्

राज पुत्रैः उक्तम् आर्यैः कथ्यताम्

मनस्य् अन्यद् वचस्य् अन्यत् कर्मण्य् अन्यद् दुरात्मनाम्

इति विज्ञाय मतिमान् स्व स्थानम् न परित्यजेत्

ईर्ष्यी घृणी त्व् असंतुष्टः क्रोधनो नित्य शङ्कितः

हिरण्यको अवदत् किम् तत्

सर्वत्र एवम् विचारे च भोजने अपि प्रवर्तताम्

अराव् अप्य् उचितं कार्यम् आतिथ्यं गृहम् आगते

ततो यावद् असौ तद् वचस् प्रतीतः लोभात् सरः स्नातुं प्रविष्टः तावन् महा पङ्के निमग्नः पलायितुम् अक्षमः

सो ऽस्माकं पाशांश् छेत्स्यति इत्य् आलोच्य सर्वे हिरण्यक विवर समीपम् गताः

शृणु पुनः

किं च अन्यत्

धनेन बलवान् लोको धनाद् भवति पण्डितः

आपदाम् आपतन्तीनां हितो ऽप्य् आयाति हेतुताम्

प्रकाशं ब्रूते

सु जीर्णम् अन्नं सु विचक्षणः सुतः सु शासिता स्त्री नृपतिः सु सेवितः

तथा च उक्तम्

तत्र एव निधनं यान्ति काकाः कापुरुषा मृगाः

तच् छ्रुत्वा कूर्मः स भयम् आह मित्र जलाशय अन्तरम् गच्छामि

भद्रम् इदं न पश्यामि प्रायेण अनेन तण्डुल कण लोभेन अस्माभिः अपि तथा भवितव्यम्

मतिमतां च विलोक्य दरिद्र ताम् विधिर् अहो बलवान् इति मे मतिः
भङ्गे अपि हि मृणालानाम् अनुबध्नन्ति तन्तवः

असारे खलु संसारे त्रीणि साराणि भावयेत्

एतत् सर्वम् आकर्ण्य मया आलोचितम् मम अन्न अवस्थानम् अयुक्तम् इदानीम्

विश्वासो न एव कर्तव्यः स्त्रीषु राज कुलेषु च

त्वयि जीवति जीवामि चित्रग्रीव इव अनघैः

इत्य् उक्त्वा तद् अनुसरण क्रमेण व्याकुलश् चलति

इच्छा संपद् यतो न अस्ति यच् च इच्छा न निवर्तते

अपरं च

तत् सखे सर्वदा त्वया स उत्साहेन भवितव्यम्

यतः

अस्ति ब्रह्मारण्ये कर्पूरतिलको नाम हस्ती

सोद्योगं नरम् आयान्ति विवशाः सर्व सम्पदः

ततो मृगम् आदाय गच्छता तेन घोर आकृतिः शूकरो दृष्टः

अहं तव चक्षुषी चञ्च्वा किम् अपि विलिखामि यदा अहम् शब्दं करोमि तदा त्वम् उत्थाय सत्वरं पलायिष्यसे

एतस्य गुण स्तुतिम् जिह्वा सहस्र द्वयेन अपि यदि सर्पराजः कदाचित् कर्तुं समर्थः स्यात् इत्य् उक्त्वा चित्रग्रीव उपाख्यानम् वर्णितवान्

कुत्र तव कङ्कणम् व्याघ्रो हस्तं प्रसार्य दर्शयति

रहस्य भेदः याच्ञा च नैष्ठुर्यं चल चित्त ता

अपि च

उत्सवे व्यसने प्राप्ते दुर्भिक्षे शत्रु संकटे

चित्रग्रीव उवाच अस्तु एवम्

पर भाग्य उपजीवी च षड् एते नित्य दुःखिताः

ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अध्रुवं नष्टम् एव हि

पञ्च यत्र न विद्यन्ते तत्र वासं न कारयेत्

किं च

संशयं पुनर् आरुह्य यदि जीवति पश्यति

अथ लुब्धकं निवृत्तं दृष्ट्वा कपोता ऊचुः स्वामिन् किम् इदानीं कर्तुम् उचितम्

यतः

स च तं गृहीत्वा उत्थाय धनुषि बद्ध्वा धन्यो अस्मि इति अभिधाय भ्रमण क्लेशात् क्षुध् पिपासा आकुलः स्व गृह अभिमुखम् प्रयातः

विष्णुशर्मा उवाच

किं च

तद् भवतां विनोदाय काक कूर्म आदीनाम् विचित्रां कथां कथयिष्यामि

ताव् ऊचतुः सत्वरं यथाकार्यम् उपदिश

तथा च उक्तम्

भवद्भिः सह मित्र त्वम् इच्छामि

सुतप्तम् अपि पानीयं शमयत्य् एव पावकम्

भद्र न अहम् विरक्तः किम् तु पश्य अयं मूषिको मम अपकारी सदा पात्र स्थम् भिक्षा अन्नम् उत्प्लुत्य भक्षयति

व्यसनेन तु मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा

स ब्रूते क्षुद्रबुद्धिना नामा जम्बुको ऽहम्

अतो माम् अपि तत्र नय

हरि हर कथा इव दुरितं गुण शतम् अप्य् अर्थिता हरति

असंभोगेन सामान्यं कृपणस्य धनं परैः

ततस् तद् हित वचनम् महता भयेन विमुग्ध इव मन्थरस् तत् जलाशयम् उत्सृज्य प्रचलितः

अथवा इत्थम् एव एतत्

भक्ष्य भक्षयोः प्रीतिर् विपत्तेः कारणं मतम्

तथा च उक्तम्

सो ऽब्रवीत्

अन्यच् च

यस्य अर्थाः तस्य मित्राणि यस्य अर्थाः तस्य बान्धवाः

अपरं च

अर्थाः पाद रज उपमाः गिरि नदी वेग उपमम् यौवनम् आयुष्यं जल बिन्दु लोल चपलम् फेन उपमम् जीवनम्

किं च

किं बहुना विश्रम्भ आलापैः मया एव सह अत्र कालो नीयताम्

सो ऽवदद् अहम् अत्र गङ्गा तीरे नित्य स्नायी निरामिष आशी ब्रह्मचारी चान्द्रायण व्रतम् आचरंस् तिष्ठामि

लब्ध नाशः यथा मृत्युस् तस्माद् एतन् न चिन्तयेत्

स्व भूमिः श्वापद आदीनाम् राज्ञां सैन्यं परं बलम्

तत्र पूर्वश् चतुर्वर्गो दम्भ अर्थम् अपि सेव्यते

कपोता ऊचुः

तथा हि

गृध्रो ब्रूते दूरम् अपसर नो चेत् हन्तव्यो ऽसि मया

साधोः प्रकोपितस्य अपि मनो न आयाति विक्रियाम्

तथा च उक्तम्

प्रायः समापन्न विपत्ति काले धियो ऽपि पुंसां मलिना भवन्ति

एकदा लघुपतनको हिरण्यकम् आह सखे वायसस्य कष्टतर लभ्य आहारम् इदं स्थानम्

इदानीम् अपि एवं क्रियतां सर्वैर् एकचित्तीभूय जालम् आदाय उड्डीयताम्

तथा च

कुतस् तत् धन लुब्धानाम् इतश् च इतस् च धावताम्

किं च

प्रथमम् अस्मत् आश्रितानाम् एतेषां तावत् पाशांश् छिन्द्धि

न हि संहरते ज्योत्स्नां चन्द्रश् चाण्डाल वेश्मनः

किं च

न हि तापयितुं शक्यं सागर अम्भः तृण उल्कया

गुरुर् अग्निर् द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः

यतः

आत्म औपम्येन भूतानां दयां कुर्वन्ति साधवः

कुतो ऽत्र निर्जने वने तण्डुल कणानाम् सम्भवः
निर्बुद्धिः क्षयम् एत्य् अहो निधन ता सर्व आपदाम् आस्पदम्

तथा च उक्तम्

तेन तत् तुभ्यं दातुं स यत्नः ऽहम्

गृध्रो अवदत् मार्जारः हि मांस रुचिः

यद् विना राज्ञा स्थातुं न युक्तम्

इति प्रबोध्य आतिथ्यं कृत्वा आलिङ्ग्य च तेन संप्रेषितश् चित्रग्रीवो ऽपि स परिवारः यथेष्ट देशान् ययौ

शास्त्राण्य् अधीत्य अपि भवन्ति मूर्खा यस् तु क्रियावान् पुरुषः स विद्वान्

किम् तु सर्वत्र अर्थ अर्जन प्रवृत्तौ संदेह एव

एतद् भवताम् अभिलषितम् अपि सम्पन्नम्

अथ कदाचित् दीर्घकर्ण नामा मार्जारः पक्षि शावकान् भक्षयितुं तत्र आगतः

छेत्तुम् अप्य् आगते छायां न उपसंहरते द्रुमः

ततश् च

अपरं च

यतः

पुनर् विमृश्य आह

दरिद्रान् भर कौन्तेय मा प्रयच्छ ईश्वरे धनम्

न देवाय न विप्राय न बन्धुभ्यो न च आत्मने

यतः

वायसो ऽपि स्व स्थानम् गतः ततस् प्रभृति तयोः अन्यो अन्य आहार प्रदानेन कुशल प्रश्नैः विश्रम्भ आलापैः च कियत् कालः ऽतिवर्तते

अन्यच् च

अन्यच् च

समागमाः स अपगमाः सर्वम् उत्पादि भङ्गुरम्

धर्म अर्धम् यस्य वित्तेहा वरं तस्य निरीह ता

मृगस् तथा एव काक वचनेन स्थितः

अल्पानाम् अपि वस्तूनां संहतिः कार्य _

अपि च

घर्म आर्तम् न तथा सुशीतल जलैः स्नानं न मुक्ता आवलिः न श्रीखण्ड विलेपनम् सुखयति प्रत्यङ्गम् अप्य् अर्पितम्

अपि च

अपरं च

पूजनीयो यथायोग्यं सर्व देव मयः ऽतिथिः

अन्ये मृतस्य क्रीडन्ति दारैर् अपि धनैर् अपि

अम्भांसि जलजन्तूनां दुर्गं दुर्ग निवासिनाम्

यतः

स्वभाव जम् तु यन् मित्रं भाग्येन एव अभिजायते

नियत विषय वर्ती प्रायशो दण्ड योगात् जगति पर वशे अस्मिन् दुर्लभः साधु वृत्त्याः

पतिर् एको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्र अभ्यागतः गुरुः

को धर्मो भूत दया किं सौख्यं नित्यम् अ रोगिना जगति

अर्थेन तु विहीनस्य पुरुषस्य अल्पमेधसः

गृध्रो ब्रूते ब्रूहि किम् अर्थम् आगतो ऽसि

अन्यच् च

अपरं च

परोक्षे कार्य हन्तारम् प्रत्यक्षे प्रिय वादिनम्

इत्य् आलोच्य अहम् निर्जन वनम् आगतः

अस्ति गोदावरी तीरे विशालः शाल्मली तरुः

चपलेन सह स्नेहः सर्वथा न कर्तव्यः

किं च यदि अन्नं न अस्ति तदा सु प्रीतेन अपि वचसा तावद् अतिथिः पूज्य एव

वञ्चनं च अपमानम् च मतिमान् न प्रकाशयेत्

तान् निघ्नता किं न हतं रक्षता किं न रक्षितम्

यतः

कुलाचार जनाचारैः अति शुद्धः प्रतापवान्

इति चिन्तयन्न् एव असौ व्याघ्रेण धृत्वा व्यापादितः खादितश् च

अन्यच् च

ततः प्रथम बुभुक्षायाम् इदं निःस्वादु कोदण्ड लग्नम् स्नायु बन्धनम् खादामि इत्य् उक्त्वा तथा अकरोत्

चक्र वत् परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च

कथा प्रसङ्गेण च नाम विस्मृतिः विरक्त भावस्य जनस्य लक्षणम्

अहम् अन्नं भवान् भोक्ता कथं प्रीतिर् भविष्यति

व्यवहारं परिज्ञाय वध्यः पूज्यो ऽथवा भवेत्

अपरं च

स बन्धुर् यो विपन्नानाम् आपद् उद्धरण क्षमः

तद् अहं त्वां तत्र नीत्वा दर्शयामि

त्वं च अतीव दुर्गतः

तद् अनन्तरम् अप्य् एतेषां बन्धनं यावत् शक्यं छेत्स्यामि

गजानां पङ्क मग्नानाम् गजा एव धुरंधराः

ततः काको दीर्घं निःश्वस्य उवाच अरे वञ्चक किं त्वया पाप कर्मणा कृतम्

प्रीत्यै सत् जन भाषितम् प्रभवति प्रायो यथा चेतसः सत् युक्त्या च परिष्कृतं सु कृतिनाम् आकृष्टि मन्त्र उपमम्

अन्यच् च

तद् एवं ते स्वेच्छा आहार विहारम् कुर्वाणाः संतुष्टाः सुखं निवसन्ति स्म

शृगालेन विहस्य उक्तम् देव मम पुच्छ अग्रे हस्तं दत्त्वा उत्तिष्ठ

संलापितानां मधुरैर् वचोभिर् मिथ्या उपचारैः च वशीकृतानाम्

विशेषतश् च

औरसं कृत सम्बन्धम् तथा वंश क्रम आगतम्

को वीरस्य मनस्विनः स्व विषयः को वा विदेशः स्मृतः यं देशं श्रयते तम् एव कुरुते बाहु प्रताप अर्जितम्

अथ येषाम् अपत्यानि खादितानि तैः शोक आर्तैः विलपद्भिर् इतस् ततो जिज्ञासा समारब्धा

राजद्वारे श्मशाने च यस् तिष्ठति स बान्धवः

तस्य अयम् दोषः
उत्थाय उत्थाय बोद्धव्यं किम् अद्य सुकृतं कृतम्

धनेन किं यो न ददाति न अश्नुते बलेन किं यश् च रिपून् न

ततो ऽसौ स्व कर्म वशात् निराशः कटकं प्रविष्टः

अपरं च पश्य

मन्थरेण उक्तम् भद्र मृग कुशलं ते स्व इच्छया उदक आदि आहारः ऽनुभूयताम्

शशि दिवाकरयोः ग्रह पीडनम् गज भुजंगमयोः अपि बन्धनम्

यद्य् अयं केन अपि उपायेन म्रियते तदा नः एतेन देहेन मास चतुष्टयस्य स्व इच्छा भोजनम् भवेत्

अथ असौ स्वयं मृतो ऽसि इत्य् उक्त्वा मृगं बन्धनात् मोचयित्वा पाशान् संवरीतुं सत्वरो बभूव

ततो हिरण्यको विलपति

यत्र विद्वस् जनः न अस्ति श्लाघ्यस् तत्र अल्प धीः अपि

अन्यच् च

वरं शून्या शाला न च खलु वरो दुष्ट वृषभः वरं वेश्या पत्नी न पुनर् अविनीता कुल वधूः

अन्यच् च

कार्यकारणतश् च अन्ये भवन्ति हित बुद्धयः

अथ प्रभाते स क्षेत्रपतिर् लगुड हस्तः तं प्रदेशम् आगच्छन् काकेन अवलोकितः

अन्यच् च

संहतिः श्रेयसी पुंसां स्व कुलैः अल्पकैर् अपि

शोक स्थान सहस्राणि भय स्थान शतानि च

यदि कार्य विपत्तिः स्यान् मुखरस् तत्र हन्यते

यतः

लघुपतन नामा वायसः प्रबुद्धः कृतान्तम् इव द्वितीयम् अटन्तं पाश हस्तम् व्याधम् अपश्यत्

यतः

हिरण्यको ऽप्य् अवदन् मित्र त्वम् तावद् अस्माभिः सह अयत्नेन निष्पन्नं भवतः

जम्बुकः पाशं मुहुर् मुहुर् विलोक्य अचिन्तयत् दृढः तावद् अयं बन्धः

अन्यच् च

सो अवदत् मार्जारः ऽहम्

तथा च

यस्य अर्थाः स पुमान् लोके यस्य अर्थाः स हि पण्डितः

अपरं च

अन्यच् च

लघुपतनको ब्रूते श्रुतं मया सर्वम्

अन्यच् च

यच् च अत्र एव याच्ञया जीवनं तद् अप्य् अतीव गर्हितम्

ततो महा पङ्के निमग्नो हस्ती शृगालैर् भक्षितः

अस्य इदम् इति सम्बन्धो हानौ दुःखेन गम्यते

शृगालात् पाश बद्धः ऽसौ मृगः काकेन रक्षितः

तद् अनुभूयताम् अशरणं दुःखम्

व्यवहारेण मित्राणि जायन्ते रिपवस् तथा

ततो मन्थरः सादरं हिरण्यकं सम्पूज्य आह भद्र आत्मनो निर्जन वन आगमन कारणम् आख्यातुम् अर्हसि

यस्य मित्रेण संलापस् ततो न अस्ति इह पुण्यवान्

मन्थर आदयः च सर्वे मुक्त _ स्व स्थानम् गत्वा यथासुखम् आस्थिताः

किं च

इत्य् आकर्ण्य हिरण्यकः प्रहृष्ट मनाः पुलकितः सन् अब्रवीत् साधु मित्र साधु

क्षणं विचिन्त्य परिव्राजकेन उक्तम्

अपरं च

तद् अत्र सखे दशा विशेषे शान्तिः करणीया

मृगो ब्रूते मित्र अकस्माद् आगन्तुना सह मैत्री न युक्ता

इति श्रुत्वा लघुपतनको ब्रूते धन्यो ऽसि मन्थर सर्वथा आश्रयणीयो ऽसि

न योजन शतम् दूरं वाह्यमानस्य तृष्णया

ताव् आहतुः कथम् एतत्

ततो लघुपतनकेन सुदूरं निरूप्य भय हेतुः न को ऽप्य् अवलम्बितः

अन्यच् च

पूजनीयो यथायोग्यं सर्व देव मयः ऽतिथिः

अथ वायसस् तेन मित्रेण सह विचित्र आलाप सुखेन तस्य सरसः समीपं ययौ

पक्षि शावकाः च अत्र निवसन्ति

तं जनम् असत्यसन्धं भगवति वसुधे कथं वहसि

यतः

वायसो ऽवदद् एवम् अस्तु

युष्मान् धर्म ज्ञान रताः प्रेम विश्वास भूमयः इति पक्षिणः सर्वे सर्वदा मम अग्रे प्रस्तुवन्ति अतो भवद्भ्यो विद्या वयस् वृद्धेभ्यः धर्मं श्रोतुम् इह आगतः

ग्रामं जनपदस्य अर्थे आत्म अर्थे पृथिवीं त्यजेत्

तन् निरूप्यतां तावत्

सर्वाः सम्पत्तयस् तस्य संतुष्टं यस्य मानसम्

इह एव दृष्टानि मया एव तानि जन्मान्तराणि इव दशा अन्तराणि

तत्र तेन मृग एको व्यापादितः

चित्रग्रीव उवाच सखे नीतिस् तावद् ईदृश्य् एव किम् तु अहम् अस्मत् आश्रितानाम् दुःखं सोढुं सर्वथा असमर्थः तेन इदम् ब्रवीमि

न धर्म शास्त्रम् पठति इति कारणम्

शत्रुणा न हि संदध्यात् संश्लिष्टेन अपि संधिना

तन् मे मित्रं हिरण्यको नाम मूषिक राजः गण्डकी तीरे चित्रवने निवसति

सेवा इव मानम् अखिलं ज्योत्स्ना इव तमो जरा इव लावण्यम्

विषयिणाम् इदम् अवश्यं कर्तव्यम्

वायसो अब्रवीत् कथम् एतत्

अपरं च

उक्तं च

नारिकेल सम आकाराः दृश्यन्ते हि सुहृद् जनाः
नदीनां शस्त्र पाणीनाम् नखिनां शृङ्गिणां तथा

परित्यागाश् च निःसङ्गा न भवन्ति महात्मनाम्

तस्य पूजा विधातव्या सर्वस्य अभ्यागतः गुरुः

दान उपभोग हीनेन धनेन धनिनो यदि

अतस् त्वाम् अहम् उत्थापयामि

अथ मन्थरो ब्रूते सखे मृग केन त्रासितो ऽसि अस्मिन् निर्जने वने कदाचित् किं व्याधाः संचरन्ति

चित्राङ्गो ब्रूते लुब्धक त्रासितः ऽहं भवतां शरणम् आगतः

तथा अपि मम एतावान् एव संकल्पः

ततः क्षेत्रपतिना हर्ष उत्फुल्ल लोचनेन तथाविधो मृग आलोकितः

एतान्य् अपि सतां गेहे न उच्छिद्यन्ते कदाचन

दीप निर्वाण गन्धम् च सुहृद् वाक्यम् अरुन्धतीम्

उत्साह सम्पन्नम् अ दीर्घसूत्रम् क्रिया विधि ज्ञम् व्यसनेष्व् अ सक्तम्

यतः

संतोष अमृत तृप्तानाम् यत् सुखं शान्त चेतसाम्

इत्य् उक्त्वा उत्थाय चलितः

एकस्य दुःखस्य न यावद् अन्तं गच्छाम्य् अहं पारम् इव अर्णवस्य

एतच् छ्रुत्वा तण्डुल कण लोभेन नभस् मण्डलात् अवतीर्य सर्वे कपोतास् तत्र उपविष्टाः

मातृ वत् पर दारेषु पर द्रव्येषु लोष्ट वत्

अतिसंचय शीलः ऽयं धनुषा जम्बुको हतः

आमरणान्ताः प्रणयाः कोपाश् च क्षण भङ्गुराः

इत्य् उक्त्वा शनैः शनैर् उपगम्य तेन व्याघ्रेण धृतः स पान्थो ऽचिन्तयत्

धर्मं यो न करोति निश्चल मतिः स्वर्ग अर्गल उद्घाटनम् पश्चात् ताप हतः जरा परिणतः शोक अग्निना दह्यते

स च तत्र प्रच्छन्नो भूत्वा स्थितः

यदि नित्यम् अनित्येन निर्मलं मल वाहिना

न उदके शकटं याति न च नौर् गच्छति स्थले

सर्वस्य हि परीक्ष्यन्ते स्वभावा न इतरे गुणाः

यदा तु निपतिष्यन्ति वशम् एष्यन्ति मे तदा

प्रातश् च तेन अत्र आगत्य कर्पूरसरः समीपे भवितव्यम् इति व्याधानां मुखात् किम् वदती श्रूयते

अन्धस्य किं हस्त तल स्थितः ऽपि प्रकाशयत्य् अर्थम् इह प्रदीपः

अन्यच् च

तं तथाविधं दृष्ट्वा वीणाकर्ण उवाच सखे किम् इति मम कथा विरक्तः अन्य आसक्तः भवान्

अस्य दग्धोदरस्य अर्थे कः कुर्यात् पातकं महत्

भार्यासु च विरक्तासु तद् अन्तम् तस्य जीवनम्

पश्य मित्र

तिरश्चाम् अपि विश्वासो दृष्टः पुण्य एक कर्मणाम्

परिच्छेदो हि पाण्डित्यं यदा आपन्नाः विपत्तयः

तथा च उक्तम्

अपि च

तं पङ्के पतितं दृष्ट्वा व्याघ्रो ऽवदत ह ह महा पङ्के पतितो ऽसि

न जाने किम् अन् अभिमतम् दर्शयिष्यति

यद् दंष्ट्र नख लाङ्गुल प्रहरणः सिंहो वनं गाहते तस्मिन्न् एव हत द्विप इन्द्र रुधिरैः तृष्णां छिनत्त्य् आत्मनः

निरस्त पादपे देशे एरण्डो ऽपि द्रुमायते

कर्तव्यः संचयो नित्यं न तु कार्यो ऽतिसंचयः

यतः

अथ पाश बद्धान् च एतान् दृष्ट्वा स विस्मयः क्षणं स्थित्वा उवाच सखे किम् एतत्

अन्यथा अनाहारेण आत्मानम् तव द्वारि व्यापादयिष्यामि इति

आत्म वत् सर्व भूतेषु यः पश्यति स पण्डितः

मद् प्रभु त्व फलम् ब्रूहि कदा किं तद् भविष्यति

अनेन आश्रित वात्सल्येन त्रैलोक्यस्य अपि प्रभु त्वम् त्वयि युज्यते

वृद्ध व्याघ्रेण सम्प्राप्तः पथिकः संमृतः

कुसुम स्तबकस्य इव द्वे वृत्ती तु मनस्विनः

हिरण्यको ब्रूते चपलस् त्वम्

यतः

धर्मे स्वीयम् अनुष्ठानं कस्यचित् तु महात्मनः

निमित्तं किंचिद् आसाद्य देही प्राणैर् विमुच्यते

सर्व हिंसा निवृत्ताः ये नराः सर्व सहाः च ये

अथवा स्थितिर् इयं दुर्जनानाम्

तेन अहम् एव ब्रवीमि

सु चिन्त्य च उक्तम् सु विचार्य यत् कृतं सु दीर्घ काले अपि न याति विक्रियाम्

विचार्यं खलु पश्यामि तत् सुखं यत्र निर्वृतिः

येन आशाः पृष्ठतः कृत्वा नैराश्यम् अवलम्बितम्

असंभवं हेम मृगस्य जन्म तथा अपि रामो लुलुभे मृगाय

इत्य् आलोच्य अपि लोभात् पुनर् अपि तदीयम् अन्नं ग्रहीतुं ग्रहम् अकरवम्

उष्णो दहति च अङ्गारः शीतः कृष्णायते करम्

अन्यच् च

अ पुत्रस्य गृहं शून्यं सत् मित्र रहितस्य च

दुर्नीतं किम् इह अस्ति किं सु चरितम् कः स्थान लाभे गुणः कालो हि व्यसन प्रसारित करः गृह्णाति दूराद् अपि
हिरण्यकेन उक्तम् आत्म परित्यागेन यत् आश्रितानाम् परिरक्षणं तन् न नीति वेदिनाम् संमतम्

तद् अत्र धैर्यम् अवलम्ब्य प्रतीकारश् चिन्त्यताम्

एवम् उक्त्वा तेन सर्वेषां कपोतानां बन्धनानि छिन्नानि

ततः केनचिद् धार्मिकेण अहम् उपदिष्टः

मार्जारस्य हि दोषेण हतो गृध्रो जरद्गवः

उपकारिणि विश्रब्धे शुद्धमतौ यः समाचरति पापम्

धार्मिको नीति कुशलः स स्वामी युज्यते भुवि

विना वर्तनम् एव एते न त्यजन्ति मम अन्तिकम्

आपत्सु मित्रं जानीयाद् रणे शूरम् ऋणे शुचिम्

संतुष्टस्य कर प्राप्ते अपि अर्थे भवति न आदरः

अ सेवित ईश्वर द्वारम् अ दृष्ट विरह व्यथम्

धनं तावद् असुलभं लब्धं कृच्छ्रेण पाल्यते

आत्मानं सततं रक्षेद् दारैर् अपि धनैर् अपि

सर्वेषां मूर्ध्नि वा तिष्ठेद् वने अथवा

तस्यां चिरात् महता स्नेहेन मृग काकौ निवसतः

अपरं च

परार्थ भार वाही इव स क्लेशस्य एव भाजनम्

अनन्तरं तस्य प्रिय सुहृद् वीणाकर्णो नाम परिव्राजकः समायातः

ततो मन्थरो दूराद् एव लघुपतनकम् अवलोक्य उत्थाय यथोचितम् आतिथ्यं विधाय मूषिकस्य अपि अतिथि सत्कारम् चकार

मूषिकश् च विवरं गतः काको ऽपि उड्डीय वृक्ष अग्रम् आरूढः

ततो ऽहं मन्दं मन्दम् उपसर्पंस् तेन वीणाकर्णेन जर्जर वंश खण्डेन ताडितश् च अचिन्तयम्

तृणानि भूमिर् उदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता

काको ब्रूते मित्र उक्तम् एव मया पूर्वम्

अनेक गो मानुषाणाम् वधात् मम पुत्रा मृता दाराश् च

तस्य पूजा विधातव्या सर्वत्र अभ्यागतः गुरुः

हस्तिना उक्तम्

द्रव त्वात् सर्व लोहानाम् निमित्तात् मृग पक्षिणाम्

तद् अत्र सरसि स्नात्वा सुवर्ण कङ्कणम् इदं गृहाण

एकदा निभृतं शृगालो ब्रूते सखे मृग एतस्मिन्न् एव वन एकदेशे सस्य पूर्णम् क्षेत्रम् अस्ति

पश्चात् तद् वचनात् आगत्य पुनः सर्वे मिलित्वा तत्र एव उपविष्टाः

अद्य प्रातर् एव अन् इष्ट दर्शनम् जातम्

चित्रग्रीव उवाच सखे हिरण्यक कथम् अस्मान् न सम्भाषसे

यो ध्रुवाणि परित्यज्य अध्रुवाणि निषेवते

हिरण्यको ऽपि स्व विवरम् प्रविष्टः

तावद् भयस्य भेतव्यं यावद् भयम् अनागतम्

स्थानम् उत्सृज्य गच्छन्ति सिंहाः सत् पुरुषाः गजाः

एकस्य क्षणिका प्रीतिर् अन्यः प्राणैर् विमुच्यते

यस्मात् मद्विधस्य वचसि त्वया विश्वासः कृतः तस्य फलम् एतत्

अनन्तरं ते सर्वे जाल निबद्धाः बभूवुः ततो यस्य वचनात् तत्र अवलम्बिताः तं सर्वे तिरस्कुर्वन्ति स्म

यच् च अन्यस्मै एतद् वृत्तान्त कथनम् तद् अप्य् अनुचितम्

यतः

ततो यद्य् अहं वध्यस् तदा हन्तव्यः

कृशम् अपि विकलं वा व्याधितं वा अधनम् वा पतिम् अपि कुल नारी दण्ड भीत्या अभ्युपैति

अयं निजः परो वा इति गणना लघुचेतसाम्

अथ कदाचिद् अवसन्नायां रात्रौ अस्ताचल चूडा अवलम्बिनि भगवति कुमुदिनीनायके चन्द्रमसि

माता मित्रं पिता च इति स्वभावात् त्रितयं हितम्

शङ्काभिः सर्वम् आक्रान्तम् अन्नं पानं च भू तले

भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस् तथा सर्वत्र वित्तवान्

प्रमाणयति नो धर्मे यथा गो घ्नम् अपि द्विजम्

अपि च सखे शृणु

चित्रग्रीव उवाच सखे अस्माकं प्राक्तन जन्म कर्मणः फलम् एतत्

भवामः किं न तेन एव धनेन धनिनो वयम्

भो राज पुत्राः शृणुत

तन् मया भद्रं न कृतम्

अपि च

ततस् तेन मृगं भूमौ निधाय शूकरः शरेण हतः

वृत्ति अर्थम् न अतिचेष्टते सा हि धात्रा एव निर्मिता

लोभान् मोहश् च नाशश् च लोभः पापस्य कारणम्

मनस्विनो दरिद्रस्य वनाद् अन्यत् कुतः सुखम्

अत्युत्कटैः पाप पुण्यैः इह एव फलम् अश्नुते

तद् पश्चात् आयान्तं भय हेतुम् संभाव्य मन्थरो जलं प्रविष्टः

तथा च उक्तम्

त्रिभिर् वर्षैस् त्रिभिर् मासैस् त्रिभिः पक्षैस् त्रिभिर् दिनैः

किं च

वरं वनं व्याघ्र गज इन्द्र सेवितम् द्रुम आलयः पत्त्र फल अम्बु भक्षितम्

स च एकदा मांस लुब्धः धनुर् आदाय मृगम् अन्विष्यन् विन्ध्य अटवी मध्यम् गतः

यद् यद् एव हि वाञ्छेत ततो वाञ्छा प्रवर्तते
मित्रं प्रीति रसायनम् नयनयोर् आनन्दनं चेतसः पात्रं यत् सुख दुःखयोः समम् इदं पुण्य आत्मना लभ्यते

आशावतां श्रद्दधतां च लोके किम् अर्थिनां वञ्चयितव्यम् अस्ति

सम्पदि यस्य न हर्षो विपदि विषादो रणे च भीरु त्वम्

अत्र अन्तरे जम्बुकस् तत्र आगत्य उपस्थितो अचिन्तयत् फलितः तावद् अस्माकं कपट प्रबन्धः

विपदि धैर्यम् अथ अभ्युदये क्षमा सदसि वाक्य पटु ता युधि विक्रमः

यतः

आगतं तु भयं वीक्ष्य नरः कुर्याद् यथोचितम्

स्वभावाद् उद्भूतां गुण समुदय अवाप्ति विषयाम् द्युतिं सैंहीं श्वा किं धृत कनक मालः ऽपि लभते

यद् अधो ऽधः क्षितौ वित्तं निचखान मितम्पचः

भयाल् लोभाच् च मूर्खाणां सङ्गतः दर्शनात् सताम्

जाति मात्रेण किं कश्चिद् वध्यते पूज्यते क्वचित्

कर निहत कन्दुक समाः पात उत्पाताः मनुष्याणाम्

ततस् तद् मध्यात् एकेन वृद्ध शृगालेण प्रतिज्ञा कृता

अस्मिन्न् एव काले चित्रग्रीव नामा कपोत राजः स परिवारः वियति विसर्पंस् तण्डुल कणान् अवलोकयामास

धर्म अर्थ काम मोक्षाणाम् प्राणाः संस्थित हेतवः

सुखान्य् अपि तथा मन्ये दैवम् अत्र अतिरिच्यते

तम् उद्दिश्य तेन क्षेत्रपतिना प्रकोपात् क्षिप्तेन लगुडेन शृगालो व्यापादितः

अतो ऽहं ब्रवीमि अज्ञात कुल शीलस्य इत्यादि

मधु तिष्ठति जिह्वा अग्रे हृदि हालाहलं विषम्

उत्तमस्य अपि वर्णस्य नीचो ऽपि गृहम् आगतः

तथा च उक्तम्

विपत् संनिहिता तस्य स नरः शत्रु नन्दनः

यतः

मुखं प्रसन्नं विमला च दृष्टिः कथा अनुरागः मधुरा च वाणी

अन्यत् च

अथ प्रातः सर्वे यथा अभिमत देशम् गताः

कायः संनिहित अपायः सम्पदः पदम् आपदाम्

दरिद्रे दीयते दानं सफलं पाण्डु नन्दनैः

अहम् एकदा दक्षिण अरण्ये चरन्न् अपश्यम् एको वृद्धो व्याघ्रः स्नातः कुश हस्तः सरस् तीरे ब्रूते भो भो पान्थाः इदं सुवर्ण कङ्कणम् गृह्यताम्

हिरण्यको ऽप्य् आह अहम् अल्प शक्तिः

एतद् अप्य् अति कष्टम् त्वया न मन्तव्यम्

मया च धर्म शास्त्राणि अधीतानि

मणिना भूषितः सर्पः किम् असौ न भयंकरः

मन्थरः कथयति

सा तृष्णा चेत् परित्यक्ता को दरिद्रः क ईश्वरः

अत्र अन्तरे दीर्घरावो नाम जम्बुकः परिभ्रमन् आहार अर्थी तान् मृतान् मृग व्याध सर्प शूकरान् अपश्यत्

उत्तरस् तु चतुर्वर्गो महात्मन्य् एव तिष्ठति

दाक्षिण्यं च अनुरक्तिः च सत्यता च सुहृद् गुणाः

कङ्कणस्य तु लोभेन मग्नः पङ्के सुदुस्तरे

अनन्तरं पुनर् आगतो मृगः तत्र चरन् पाशैर् बद्धो अचिन्तयत् कः माम् इतः काल पाशात् इव व्याध पाशात् त्रातुं मित्राद् अन्यः समर्थः

किं च

न संशयम् अन् आरुह्य नरो भद्राणि पश्यति

रक्षकं व्यसनेभ्यश् च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधम्

तत् कथं भवता सह एतस्य स्नेह अनुवृत्तिः उत्तरोत्तरं वर्धते अथवा

तत्र चूडाकर्णो नाम परिव्राजकः प्रतिवसति

आपत्स्व् अपि न मुह्यन्ति नराः पण्डित बुद्धयः

स च दिग्विजय व्यापार क्रमेण आगत्य चन्द्रभागा नदी तीरे समावेशित कटकः वर्तते

भवन्तश् च एतादृशाः धर्म ज्ञाः यन् माम् अतिथिं हन्तुम् उद्यताः गृहस्थ धर्मः च एषः

यतः

तन् न भद्रम् आचरितम्

अपराधो न मे अस्ति इति न एतत् विश्वास कारणम्

अपि निर्वाणम् आयाति न अनलः याति शीत ताम्

हस्ती ब्रूते कस् त्वम् कुतः समायातः

प्रवृत्तिः कुत्र कर्तव्या जीवितव्यं कथं न वा

एक एव सुहृद् धर्मो निधने अपि अनुयाति यः

तस्य तिरस्कारं श्रुत्वा चित्रग्रीव उवाच न अयम् अस्य दोषः

सत्वरं त्रायस्व माम्

दिवसे दिवसे मूढम् आविशन्ति न पण्डितम्

विना अपि अर्थैर् धीरः स्पृशति बहु मान उन्नति पदम् समायुक्तो ऽप्य् अर्थैः परिभव पदम् याति कृपणः

कारणं च अत्र धन बाहुल्यम् एव प्रतिभाति

उत्तमस्य अपि वर्णस्य नीचो ऽपि गृहम् आगतः

सुहृदां हित कामानाम् यः शृणोति न भाषितम्

यतः

हिरण्यको ब्रूते मित्र क्व गन्तव्यम् तथा च उक्तम्

यस्य अर्थिनः वा शरण आगताः वा नाश अभिभङ्गात् विमुखाः प्रयान्ति
अ चिन्तितानि दुःखानि यथा एव आयान्ति देहिनाम्

अपरं च

संहतास् तु हरन्त्य् एते मम जालं विहंगमाः

अथ तयोः पाद आस्फालनेन एकः सर्पो ऽपि मृतः

दारिद्र्यान् मरणाद् वा अपि दारिद्र्यम् अवरं स्मृतम्

तद् अत्र अवस्था उचित कार्य परिच्छेदः श्रेयान्

अन्यच् च

अपरं च

जनयन्त्य् अर्जने दुःखं तापयन्ति विपत्तिषु

हिरण्यको ब्रूते

देशे काले च पात्रे च तद् दानं सात्त्विकं विदुः

हिरण्यको अवदत् कथयामि श्रूयताम्

व्याघ्र उवाच शृणु रे पान्थ प्राग् एव यौवन दशायाम् अहम् अतीव दुर्वृत्त आसम्

हिरण्यको ब्रूते चित्राङ्गो जल समीपम् गत्वा मृतम् इव आत्मानम् निश्चेष्टं दर्शयतु

परावृत्य पश्य

उक्तं च

अस्ति मगध देशे चम्पकवती नाम अरण्यानी

दुर्जनः प्रिय वादी च न एतत् विश्वास कारणम्

आसीत् कल्याणकटक वास्तव्यः भैरवो नाम व्याधः

मम असमीक्ष्यकारिणः

न च विद्या आगमः कश्चित् तं देशं परिवर्जयेत्

अपरम् अपि इदम् अस्तु

तद् अद्य भट्टारक वारे कथम् एतान् दन्तैः स्पृशामि मित्र यदि चित्ते न अन्यथा मन्यसे तदा प्रभाते यत् त्वया वक्तव्यं तत् कर्तव्यम् इति

अन्यच् च

आयुषः खण्डम् आदाय रविर् अस्तं गमिष्यति

इत्यादि तद् वचनम् आकर्ण्य हिरण्यको बहिः निःसृत्य आह आप्यायितः ऽहं भवताम् एतेन वचन अमृतेन

तानि इन्द्रियाणि अ विकलानि तद् एव नाम सा बुद्धिर् अ प्रतिहता वचनं तद् एव