tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तेषु सर्वेषु दैत्येषु हतेषु पुरुषोत्तमः

त्रैलोक्य मातरः सर्वाः सागरं यान्तु निम्नगाः

जाति अन्तर गतः ह्य् एष मृधे बाधति दानवान्

कृतं देव महत् कर्म सुराणां शल्यम् उद्धृतम्

कांश्चित् केशेषु जग्राह कांश्चित् कण्ठे न्यपीडयत्

दिष्ट्या इदानीम् समक्षं मे विष्णुर् एष समागतः

देवदेवो हरिं देवं पूजयन् वाक्यम् अब्रवीत्

अयं स विग्रहो ऽस्माकम् अ शाम्यः किल कथ्यते

उरसा पातयामास गरुडः कालनेमिनम्

ऋषीणां कदनं कृत्वा माम् अपि प्रतिगर्जति

तर्पयन्तः प्रवर्तन्तां शिवैः सौम्यैश् च कर्मभिः

क्षिप्रम् एव वधिष्यामि रणे नारायणं शरैः

कबन्ध अवस्थितः संख्ये विशाख इव पादपः

वायुश् चरतु मार्ग स्थः त्रिधा दीप्यतु पावकः

अयं स रिपुर् अस्माकं पूर्वेषां दानव ऋषिणाम्

एषो ऽन्तकः पुरा भूत्वा पद्मनाभ इति स्मृतः

न तत्र पुरुषाः सन्ति यत्र गर्जन्ति योषितः

तम् अप्रतिम कर्माणम् समानं सूर्य वर्चसा

वैरोचनिश् च दैत्य इन्द्रः स्वर्भानुश् च महा ग्रहः

दानवाश् च अपि समरे मय तार पुरोगमाः

एवं ब्रुवति वाक्यं तु मृधे श्रीवत्स धारिणि

अनन्तो भोगिनाम् अप्सु स्वयंभूश् च स्वयंभुवः

अ द्वितीयम् प्रहारेषु क्षुर पर्यन्त मण्डलम्

ब्रह्म ऋषयः त्वां तत्रस्थाः प्रतीक्षन्ते सदः गताः

गगनाद् भ्रष्ट सर्व अङ्गाः निपेतुर् धरणी तले

निर्यातय एतत् त्रैलोक्यं स्फीतं निहत कण्टकम्

स छिन्न बाहुः विशिरा न प्राकम्पत दानवः

दीप्त अग्नि सदृशम् घोरं दर्शनीयं सुदर्शनम्

दानवानां च विष्णोश् च यन् मां त्वं परिपृच्छसि

स तस्य देहो विमुखो विशाखः खात् परिभ्रमन्

स तेषाम् अन् उपस्थानात् स क्रोधः दानव ईश्वरः

अतिक्रान्तस्य कालस्य फलं प्राप्स्यति दुर्मतिः

निपपात दिवं त्यक्त्वा क्षोभयन् धरणी तलम्

संसक्तश् च सुपर्णेन कालनेमिर् महा असुरः

ववृधे स पुनर् लोकान् क्रान्तु कामे इव ओजसा

वधेन अनेन दैत्यानां वयं च परितोषिताः

मुमोच ज्वलितां घोरां संरब्धो गरुड उपरि

छिद्रेषु प्रहरन्त्य् एते न च एषाम् संस्थितिर् ध्रुवा

क्रोधाद् रुधिर रक्त अक्षः विष्णोर् वक्षस्य् अताडयत्

क्रतवः सम्प्रवर्तन्तां दीक्षणीयैर् द्विजातिभिः

क्षमा बलेन मनसा स स्मितम् वाक्यम् अब्रवीत्

सु आरूढम् स्वर्ण पत्र आढ्यम् शिखिनं काश्यपं खगम्

अब्दं ह्य् ऋतु मुखम् सूर्यो भजताम् अयनैः सह

सुवर्ण रेणु पर्यन्तम् वज्रनाभं भय आवहम्

अपरे ये तु दैत्या वै युद्धे दृष्ट पराक्रमाः

वैशम्पायन उवाच

त्रींल् लोकांश् च जहार एष क्रममाणस् त्रिभिः क्रमैः

दानवो विष्णुम् अ क्षोभ्यम् बभाषे क्षुब्ध मानसः

पितरं मे जघान एकः हिरण्यकशिपुं पुरा

श्रूयतां त्रिदशाः सर्वे यावन्तः स्थ समागताः

भुजाश् च अस्य व्यवर्धन्त व्याप्नुवन्तो दिशो दश

सुरेष्व् अपि स दैत्येषु वराणां वर दः भवान्

अद्य मद् बाण निष्पिष्टः मय्य् एव प्रणमिष्यति

ते सर्वे बाहुभिर् व्याप्ता न शेकुश् चलितुं रणे

आज्यभागाः प्रवर्तन्तां सदस्यैर् अभिपूजिताः

क्षेपणात् यस्य मुह्यन्ति लोकाः स स्थाणु जंगमाः

स्वयं स्वयंभुवा सृष्टं भय दम् सर्व विद्विषाम्

इमं नारायणं हत्वा दानवानां भय आवहम्

ऋक्षैः सह यथायोगं कालं चरतु चन्द्रमाः

तद् अनेन तव उग्रेण परितुष्टो ऽस्मि कर्मणा

अयं स नाथो देवानाम् अस्माभिर् विप्रकृष्यताम्

अहं त्वां दैत्य पश्यामि पूर्वेषां मार्ग गामिनम्

ऋषयः सह गन्धर्वैस् तुष्टुवुर् मधुसूदनम्

स्रज् दाम माला विततम् काम गम् कामरूपिणम्

तं देशम् आजगाम आशु ब्रह्मा लोकपितामहः

सुपर्णं व्यथितं दृष्ट्वा क्षतं च वपुर् आत्मनः

भूयस् त्व् इदानीं समरे सम्प्राप्ते तारका मये

अस्य क्रोधं समासाद्य हिरण्यकशिपुर् हतः

एवम् उक्त्वा सुर गणान् विष्णुः सत्य पराक्रमः

न चचाल हरिर् युद्धे अ कम्प्यमानः इव अचलः

एतद् आश्चर्यम् अभवत् संग्रामे तारका मये

पद्भ्याम् आक्रम्य वसुधां दिशः प्रच्छाद्य बाहुभिः
योजयेद् दशमे मासि सिद्धं क्षीरं पयस्यया

स्वेद अभ्यङ्ग परा स्नेहान् बला तैल आदिकान् भजेत्

गर्भ कोष्ठ विशुद्धि अर्थम् अर्ति विस्मरणाय च

अथवा यष्टिमधुका नागर अमरदारुभिः

शतधौत घृत अक्ताम् स्त्रीं तद् अम्भसि अवगाहयेत्

विष्कम्भौ नाम तौ मूढौ शस्त्र दारणम् अर्हतः

तत् तत् छित्त्वा हरेत् सम्यग् रक्षेन् नारीं च यत्नतः

शताह्वा शूर्पपर्णी एला त्वच् पत्त्रैः श्लक्ष्ण कल्कितैः

शृतेन शालि काकोली द्वि बला मधुक इक्षुभिः

अश्वगन्धा वरी क्षीरशुक्ला यष्टी वरा रसैः

स्नेह अन्न वस्तयः च ऊर्ध्वम् बल्य दीपन जीवनाः

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

छिन्द्याद् गर्भं न जीवन्तं मातरं स हि मारयेत्

बिल्वादि पञ्चक क्वाथे तिल उद्दालक तण्डुलैः

स मेद्य मांसम् मधु वा कटि अभ्यङ्गम् च शीलयेत्

घृत क्षीर रसैः तृप्तिः आमगर्भान् च खादयेत्

तैः एव च सुभिक्षायाः क्षोभणं यान वाहनैः

कपित्थ बिल्व बृहती पटोल इक्षु निदिग्धिकात्

दीप्यक अतिविषा रास्ना हिङ्गु एला पञ्चकोलकात्

दोष धातु परिक्लेद शोष अर्थम् विधिः इति अयम्

बला मूल कषायस्य भागाः षट् पयसस् तथा

ओजस् अशन त्वात् अथवा अव्यवस्थैः भूतैर् उपेक्ष्येत न गर्भ माता

सेव्य अम्भोज हिम क्षीरि वल्क कल्क अज्य लेपितान्

सह आत्मना न च उपेक्ष्यः क्षणम् अपि अस्त जीवितः

हस्तम् अभ्यज्य योनिं च स आज्य शाल्मलि पिच्छया

गर्भं जडा भूत हृतम् वदन्ति मूर्तेर् न दृष्टं हरणं यतस् तैः

तद्वत् च दोष स्यन्द अर्थम् वेदना उपशमाय च

लीन आख्ये निस्फुरे श्येन गो मत्स्य उत्क्रोश बर्हि जाः

पूति उद्गाराम् हिम अङ्गाम् च मूढ गर्भाम् परित्यजेत्

मधुकं शाक बीजम् च पयस्या सुरदारु च

जन्म काले ततः शीघ्रं पाटयित्वा उद्धरेत् शिशुम्

समाकर्षेद् योनिं प्रति आर्जव आगतम्

मन्त्रैर् योगैर् जरायु उक्तैः मूढगर्भो न चेत् पतेत्

पयो वातहरैः सिद्धं दश अहम् भोजने हितम्

कक्ष उरस् तालु चिबुक प्रदेशे ऽन्यतमे ततः

गर्भ आकृति त्वात् कटुक उष्ण तीक्ष्णैः स्रुते पुनः केवल एव रक्ते

पुष्पे दृष्टे ऽथवा शूले बाह्य अन्तर् स्निग्ध शीतलम्

कटुका अतिविषा पाठा शाक त्वच् हिङ्गु तेजिनीः

सूतिका बाल मर्म अस्थि हत क्षीणेषु पूजितम्

गर्भिण्याः परिहार्याणां सेवया रोगतो ऽथवा

क्वथिताः सलिले पानं तृणधान्यानि भोजनम्

घृतेन कल्कीकृतया शाल्मली अतसी पिच्छया

बाल बिल्वम् तिलान् माषान् सक्तून् च पयसा पिबेत्

धारयेद् योनि वस्तिभ्याम् आर्द्र आर्द्रान् पिचु नक्तकान्

विदार्य कोष्ठम् अन्त्राणि बहिर् वा संनिरस्य च

अथ आपृच्छ्य ईश्वरम् वैद्यो यत्नेन आशु तम् आहरेत्

गर्भस्य हि गतिं चित्रां करोति विगुणो ऽनिलः

मण्डल अङ्गुलि शस्त्राभ्याम् तत्र कर्म प्रशस्यते

पुष्टो ऽन्यथा वर्ष गणैः कृच्छ्राज् जायेत न एव वा

अश्मन्तकः कृष्ण तिलाः ताम्रवल्ली शतावरी

योनिर् मृदुर् भवेत् तेन शूलं च अस्याः प्रशाम्यति

उपविष्टकम् आहुस् तं वर्धते तेन न उदरम्

आम अन्वये च तत्र इष्टम् शीतं रूक्ष उपसंहितम्

समालम्ब्य दृढं कर्षेत् कुशलो गर्भशङ्कुना

रसो दश अहम् च परं लघु पथ्य अल्प भोजना

पेयाम् अ मद्य पा कल्के साधितां पाञ्चकौलिके

वाते क्रुद्धे कृशः शुष्येद् गर्भो नागोदरं तु तम्

अथ अपततीम् अपरां पातयेत् पूर्ववद् भिषक्

शृङ्गाटकं बिसं द्राक्षा कशेरु मधुकं सिता

बृहती द्वय काश्मर्य क्षीरि शुङ्ग त्वचा घृतम्

रसैर् वा जाङ्गलैः शुद्धि वर्जम् च अस्र उक्तम् आचरेत्

तयोर् बृंहण वात घ्न मधुर द्रव्य संस्कृतैः

लिह्यात् क्षीर घृतम् खादेत् शृङ्गाटक कसेरुकम्

नवमे सारिवा अनन्ता पयस्या मधुयष्टिभिः

अवस्थितं लोहितम् अङ्गनाया वातेन गर्भं ब्रुवते ऽनभिज्ञाः

शारिबा कुष्ठ तगर जीवक ऋषभ सैन्धवैः

हस्त पाद शिरोभिः यो योनिं भुग्नः प्रपद्यते

योग्यैः च वस्तिभिर् हन्यात् स गर्भाम् स हि गर्भिणीम्

लघुः अस्नेह लवणः दीपनीय युतः हितः
यद् यद् वायु वशात् अङ्गं सजेद् गर्भस्य खण्डशः

गुडं किण्वं स लवणम् तथा अन्तर् पूरयेन् मुहुः

रसा बहु घृताः देया माष मूलक जाः अपि

सप्त एतान् पयसा योगान् अर्ध श्लोक समापनान्

शोक उपवास रूक्ष आद्यैः अथवा योनि अतिस्रवात्

असंपूर्ण त्रि मासायाः प्रत्याख्याय प्रसाधयेत्

वस्ति द्वारे विपन्नायाः कुक्षिः प्रस्पन्दते यदि

मास तुल्य दिनानि एवम् पेया आदिः पतिते क्रमः

सायं पिबेद् अरिष्टं च तथा सु कृतम् आसवम्

गर्भ अस्पन्दः भ्रम तृष्णा कृच्छ्राद् उच्छ्वसनं क्लमः

कालानुसार्या शैलेय वचा अगुरु पुनर्नवेभिः

निष्क्वाथ भागः भागः च तैलस्य तु चतुर्दशः

लघुना पञ्चमूलेन रूक्षां पेयां ततः पिबेत्

दद्याद् अभ्यक्त देहायै योनौ स्नेह पिचुम् ततः

अथ अतस् गर्भव्यापदं शारीरं व्याख्यास्यामः

गर्भे अति दोष उपचयात् अपथ्यैर् दैवतो ऽपि वा

पिबेत् कान्ता अब्ज शालूक बाला उदुम्बर वत् पयः

उपवासो घन उशीर गुडूची अरलु धान्यकाः

हस्तेन शक्यं तेन एव गात्रं च विषमं स्थितम्

पूर्वं शिरस् कपालानि दारयित्वा विशोधयेत्

त्रि रात्रम् एवं सप्त अहम् स्नेहम् एव ततः पिबेत्

मृते अन्तर् उदरम् शीतं स्तब्धं ध्मातं भृश व्यथम्

अरतिः स्रस्त नेत्र त्वम् आवीनाम् असमुद्भवः

बाहुं छित्त्वा अंस सक्तस्य वात आध्मात उदरस्य तु

उपद्रवाः च ये ऽन्ये स्युस् तान् यथास्वम् उपाचरेत्

वृक्षादनी पयस्या च लता स उत्पल सारिवा

पयसा रक्तशालि अन्नम् अद्यात् स मधु शर्करम्

कटि सक्तस्य तद्वत् च तद् कपालानि दारयेत्

तत्र अनल्प मतिः तस्माद् अवस्था अपेक्षम् आचरेत्

अनन्ता शारिवा रास्ना पद्मा च मधुयष्टिका

चूर्णं स्नेहेन कल्कं वा क्वाथं वा पाययेत् ततः

हर्षयेत् सततं च एनाम् एवं गर्भः प्रवर्धते

उदावर्तं तु गर्भिण्याः स्नेहैः आशुतराम् जयेत्
इतिहास पुराणानि भिद्यन्ते काल गौरवात्

भविष्यं नारदीयं च मार्कण्डेयम् अतस् परम्

शैलादिः उवाच

एषा रजस् तमस् युक्ता वृत्तिर् वै द्वापरे स्मृता

ततस् ताः पर्यगृह्णन्त नदी क्षेत्राणि पर्वतान्

सुत दार धन आद्यान् तु बलात् युग बलेन तु

लोभो भृतिः वणिज् युद्धम् तत्त्वानाम् अविनिश्चयः

वर्ण आश्रम प्रतिष्ठाम् च चकार स्वेन तेजसा

सकृद् एव तथा वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवी तले

वृत्तेन वृत्तिना वृत्तं विश्वात्मा निर्ममे स्वयम्

अपि ध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्य अभिध्यायिनः तदा

तुल्यम् आयुः सुखं रूपं तासां तस्मिन् कृते युगे

शीत वर्ष आतपैः तीव्रैः ततस् ताः दुःखिता भृशम्

आद्ये कृते तु धर्मः अस्ति स त्रेतायां प्रवर्तते

विशोकाः सत्त्व बहुलाः एकान्त बहुलाः तथा

मेघेभ्यः तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टि सर्जनम्

वृक्ष गुल्म ओषधीः च एव प्रसह्य तु यथाबलम्

वाच् मनस् कर्म जैः दुःखैः निर्वेदः जायते ततः

ततः कालेन महता तासाम् एव विपर्ययात्

ततः प्रादुर् बभौ तासां सिद्धिः त्रेता युगे पुनः

सर्व वृत्ति उपभोगः तु तासां तेभ्यः प्रजायते

पर्वत उदधि वासिन्यः हि अनिकेत आश्रयाः तु ताः

ततः पुनर् अभूत् तासाम् रागो लोभश् च सर्वशः

चत्वारि च सहस्राणि मानुषाणि शिल अशनैः

तेन औषधेन वर्तन्ते प्रजाः त्रेता युगे तदा

ततस् तेषु प्रनष्टेषु विभ्रान्ता मैथुन उद्भवाः

अन्यथा जीवितं तासां न अस्ति त्रेता युग अत्यये

तदा तु सर्व भूतानाम् काय क्लेश वशात् क्रमात्

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा शिलादस्य महात्मनः

यम आपस्तम्ब संवर्ताः कात्यायन बृहस्पती

तासां प्रीतिः न च द्वन्द्वं न द्वेषो न अस्ति च क्लमः

द्विजाः तदा प्रशंसन्ति ततस् तु आहिंसकम् मुने

प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षाः ते गृह संज्ञिताः

पूर्वं निकाम चाराः ताः हि अनिकेताः अथ अवसन्

अवश्यं भाविना अर्थेन त्रेता युग वशेन च

हस्त उद्भवाः हि अपः च एव भवन्ति बहुशस् तदा

तासां वृष्टि उदक आदीनि हि अभवन् निम्न गानि तु

पराशर व्यास शङ्ख लिखिताः दक्ष गौतमौ

तस्यां सिद्धौ प्रनष्टायाम् अन्या सिद्धिः प्रजायते

पुनः पप्रच्छ देवेशं प्रणम्य रचित अञ्जलिः

मन्त्र ब्राह्मण विन्यासैः स्वर वर्ण विपर्ययैः

विवाद व्याकुलाः ताः वै प्रजाः तृष्णा क्षुधा अर्दिताः

ऋषि पुत्रैः पुनर् भेदाः भिद्यन्ते दृष्टि विभ्रमैः

विपर्ययेण तासां तु तेन तद् काल भाविना

अन्ये तु प्रस्थिताः तान् वै केचिद् तान् प्रत्यवस्थिताः

तेन ता वर्तयन्ति स्म सुखम् आयुः सदा एव हि

आद्ये कृत युगे धर्मः चतुष्पादः सनातनः

वर्तयन्ति स्म तेभ्यः ताः त्रेता युग मुखे प्रजाः

शिलाद उवाच

वार्तां कृषिं समायाता प्रयत्नतः

कृत्वा द्वंद्व उपघातान् तान् वृत्ति उपायम् अचिन्तयन्

अमाक्षिकं मही वीर्यम् पुटके पुटके मधु

वामन आख्यम् ततः कूर्मं मात्स्यं गारुडम् एव च

एको वेदः चतुष्पादः त्रेतासु इह विधीयते

दुदोह गां प्रयत्नेन सर्व भूत हिताय वै

लैङ्गम् एकादशविधं प्रभिन्नं द्वापरे शुभम्

तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश् च तथाविधः

प्रादुरासन् तदा तासां वृक्षाः ते गृह संज्ञिताः

त्रि पाद हीनः तिष्ये तु सत्ता मात्रेण धिष्ठितः

संहिता ऋच् यजुस् साम्नाम् संहन्यन्ते मनीषिभिः

वार्ता वृत्तिः समाख्याता कृषि काम प्रयत्नात्

वेदो व्यासैः चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापर आदिषु

सामान्या वैकृताः च एव द्रष्टृभिः तैः पृथक् पृथक्

प्रजाः तृप्ताः सदा सर्वाः सर्व आनन्दाः च भोगिनः

वृक्षान् तान् पर्यगृह्णन्ति मधु वा माक्षिकं बलात्

शक्र उवाच

ततः काल अन्तरेण एव पुनर् लोभ आवृताः तु ताः

मत्वा धरां प्रविष्टाः ताः इति औषधीः पितामहः

शातातपो वसिष्ठश् च एवमाद्यैः सहस्रशः

ततः कृत युगे तस्मिन् संध्यांशे च गते तु वै

ऋतु पुष्प फलाः च एव वृक्ष गुल्माः च जज्ञिरे

अथ अल्प कृष्टाः च अनुप्ताः ग्राम्य आरण्याः चतुर्दश
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा

चत्वारि च सहस्राणि वर्षाणां तत् कृतम् युगम्

वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलानि आभरणानि च

विपर्ययेण च ओषधयः प्रनष्टाः ताः चतुर्दश

त्रेता युगे त्रि पादः तु द्वि पादः द्वापरे स्थितः

शैलादिः उवाच

सत्त्वं कृतं रजः त्रेता द्वापरं च रजस् तमः

श्रुत्वा शक्रेण कथितं पिता मम महा मुनिः

यज्ञ प्रवर्तनम् च एव त्रेतायाम् अभवत् क्रमात्

अभवन् वृष्टि संतत्या स्रोत स्थानानि निम्नगाः

युग धर्मान् कथम् चक्रे भगवन्त् पद्मसंभवः

वक्तुम् अर्हसि मे सर्वं सांप्रतं प्रणताय मे

एवं नद्यः प्रवृत्ताः तु द्वितीये वृष्टि सर्जने

द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे

वर्ण आश्रम व्यवस्था च तदा आसीत् न च संकरः

मर्यादायाः प्रतिष्ठा अर्थम् ज्ञात्वा तत् अखिलम् विभुः

तासां तेन उपचारेण पुनर् लोभ कृतेन वै

यथायोगं यथाप्रीति निकेतेषु अवसन् पुनर्

द्वापरे तु प्रवर्तन्ते रागो लोभो मदस् तथा

द्वापरेषु अपि वर्तन्ते मति भेदाः तदा नृणाम्

वेद शाखा प्रणयनम् धर्माणां संकरस् तथा

आवर्तनात् तु त्रेतायां द्वंद्वानि अभ्युत्थितानि वै

ससर्ज क्षत्रियान् त्रातुम् क्षतात् कमलसंभवः

वार्तायाः साधका अपि अन्या वृष्टिः तासाम् निकामतः

पाद अवशिष्टः भवति युग धर्मः तु सर्वतः

मनु अत्रि विष्णु हारीत याज्ञवल्क्य उशनस् अङ्गिराः

स्कान्दं तथा च ब्रह्माण्डं तेषां भेदः प्रकथ्यते

आयुः कृत युगे विद्धि प्रजानाम् इह सुव्रत

अपां भूमेश् च संयोगात् ओषधयः ताः तदा अभवन्

दोषाणां दर्शनात् च एव द्वापरे ज्ञान सम्भवः

कृत द्वंद्व प्रतीघाताः केतनानि गिरौ ततः

अपां सौक्ष्म्ये प्रतिगते तदा मेघ आत्मना तु वै

अप्रवृत्तिः कृत युगे कर्मणोः शुभ पापयोः

भजनं द्वापरे शुद्धं दानम् एव कलौ युगे

प्रादुर्भूतानि च एतानि वृक्ष जाति औषधानि च

कृते तु मिथुन उत्पत्तिः वृत्तिः साक्षात् रसा उल्लसा

हृष्ट पुष्टाः तया सिद्ध्या प्रजा वै विगत ज्वराः

प्रनष्टा मधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचिद् क्वचिद्

मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्रात् वार्त्ता प्रसिध्यति

संध्यांशकं तथा अपि एवम् कल्पेषु एवम् युगे युगे

ये पुनर् तद् अपाम् स्तोकाः पतिताः पृथिवी तले

शचीपते जगन्नाथ सहस्राक्ष महेश्वर

रसोल्लासः काल योगात् त्रेता आख्ये नश्यते द्विज

कलिः तमः च विज्ञेयं युग वृत्तिः युगेषु च

तस्याम् एव अल्प शिष्टायाम् सिद्ध्यां काल वशात् तदा

द्वापरं तिष्यम् इति एते चत्वारः तु समासतः

व्याजहार यथादृष्टं युग धर्मम् सु विस्तरम्
तद् अन्तरिक्ष लोकम् आप्नोति

तथा यजमानात् पशवो अन् उत्क्रामुकाः भवन्ति

उष्णिहम् अन्वाह

पङ्क्तिम् अन्वाह

वाग् अनुष्टुप्

अजाविकम् एव उष्णिह्

मुखे तद् वाचं दधाति

बलेन एव तद् वीर्येण उभयतस् पशून् परिगृह्य यजमाने दधाति

न एनेन प्रतिभुञ्जते

तद् इमं लोकम् आप्नोति

स य एनान् इह प्रातर् अनुवाकेन अवरुन्धे तम् इह अवरुद्धाः अमुष्मिन् लोके न अश्नन्ति

अथ वै पङ्क्तेः पञ्च पदानि कथं सा अर्धर्चशः अन् उक्ता भवति इति

बलं वीर्यम् उपरिष्टाज् जगती

बलं वै वीर्यं जगती

मुखम् एव गायत्री

त्रिष्टुभम् अन्वाह

प्रणव उत्तरयोः तृतीयः

बलं वै वीर्यं त्रिष्टुप्

अनुष्टुभम् अन्वाह

सर्वेष्व् एव तद् भूतेषु यजमानं प्रतिष्ठापयति

गो अश्वम् एव बृहती

मुखेन वै वाचं वदति

यथा एव एनान् अस्मिन् लोके अश्नाति यथा एभिः भुङ्क्त एवम् एव एनान् अमुष्मिन् लोके अश्नाति

प्रतिष्ठा वै पङ्क्तिः

मध्ये बार्हताश् च औष्णिहाः च पशवः

गायत्रीम् अन्वाह

तद् यथा ह वा अस्मिन् लोके मनुष्याः पशून् अश्नन्ति यथा एभिः भुञ्जत एवम् एव अमुष्मिन् लोके पशवो मनुष्यान् अश्नन्त्य् एवम् एभिर् भुञ्जते

तथा सा अर्धर्चशः अन् उक्ता भवति

उषस्यम् अन्वाह

जगतीम् अन्वाह
यत् दत्तम् यत् हुतम् च एव यथा वा श्रुतम् एव च

गायमानो हरिं सम्यक् वीणा वाद विचक्षणः

ततस् त्रैलोक्य सम्प्लावः भविष्यति महा मुने

तदानीं मां समासाद्य स्मारयेथा यथातथम्

एवम् उक्त्वा जगाम अथ नारदः अपि जनार्दनम्

हरिमित्रं प्रति तदा वासुदेव परायणम्

यत् अधीतम् मया सर्वं कलां न अर्हति षोडशीम्

गवां कोटि अर्बुदे च एव सुवर्णस्य तथा एव च

किं करिष्यामि शिष्यः अहम् तव मां पालय अव्ययैः

व्यवहारे तथा आहारे तु अर्थानाम् च समागमे

शिक्षितः असौ तदा देव्या रुक्मिण्या अपि जगौ मुनिः

संघट्टे च तथा उत्थाने कटि स्थानम् न शस्यते

तत् श्रुत्वा प्राहसन् कृष्णः प्राह जांबवतीं मुदा

प्रहसन्ती यथायोगं शिक्षयामास तं मुनिम्

हरेः कीर्तिं विना च अन्यत् ब्राह्मणेन नृप उत्तमैः

मुनिना सह संयुक्ताः प्रीति युक्ताः भवन्ति ते

शिक्षयामास बहुशस् तत्र तत्र महामतिः

हाहा _ च गन्धर्वौ गीत वाद्य विशारदौ

गानबन्धुः उवाच

भुवनेश इति ख्यातो राजा अभूत् धार्मिकः पुरा

स्वस्ति ते ऽस्तु महा प्राज्ञैः गमिष्यामि प्रसीद माम्

ततः कालेन सम्प्राप्य मानुष्यम् अवगच्छसि

ततः कालेन महता कालधर्मम् उपेयिवाः

अन्यथा नरकं गच्छेद् गायमानो अन्यत् एव हि

उलूकं पश्य गत्वा त्वं यदि गाने रता मतिः

मनसा ध्यायितं मे स्यात् दक्षिणा मुनि सत्तमैः

तुम्बरोः च समं च एव तथा अतिशय संयुतम्

नारद उवाच

तपसा न एव शक्या वै गान विद्या तपोधन

रुक्मिण्या सह सत्या च जांबवत्या महा मुनिः

वाससां रथ हस्तिनाम् कन्या अश्वानाम् तथा एव च

पूर्व उत्सृष्टम् स्व देहम् तं खादत् नित्यम् निकृत्य वै

अद्राक्षं तं नृपं तत्र सर्वम् एतत् मम उक्तवन्

गानबन्धुः उवाच

तस्य राज्ञः पुर अभ्याशे हरिमित्र इति श्रुतः

ध्वाङ्क्ष शत्रो महा प्राज्ञैः किम् आचार्यैः करोमि ते

दत्त्वा स राजा विप्रेभ्यो मेदिनीं प्रतिपालयन्

दिव्य वर्ष सहस्रम् वै ततो हि अशृणवम् पुनः

तेन अहम् अति दुःख आर्तः तपः तप्तुम् इह आगतः

गान योग समायुक्ताः गता दश

कौशिक आद्याः समासीना गान योगेन वै हरिम्

तताप च महा घोरम् तपस् राशिः तपः परम्

संतप्यमानो भगवान् दिव्यम् वर्ष सहस्रकम्

कृष्णेन च नृप श्रेष्ठैः श्रुति जाति विशारदः

क्रीडतो भगवान् दृष्ट्वा निर्गतः च सु सत्वरम्

श्वेतद्वीपे हृषीकेशं गापयामास गीतकान्

आसीत् वीणा समायोगे न ताः तन्त्र्यः प्रपेदिरे

आहूय कृष्णो भगवान् स्वयम् एव महा मुनिम्

ततो राज्ञः समादेशात् चाराः तत्र समागताः

खादमानः शवं नित्यम् आस्ते क्षुध् तृष् समन्वितः

ततो राजा द्विजश्रेष्ठं परिभर्त्स्य सु दुर्मतिः

किम् अर्थम् मुनि शार्दूलैः तपः तपसि दुश्चरम्

ततः संवत्सरे पूर्णे पुनर् आगम्य माधवम्

संचिन्त्य अहम् तपो घोरं तद् अर्थम् तप्तवान् द्विज

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे वैष्णवगीतकथनं नाम तृतीयो ऽध्यायः

ततो मुनिः प्रणम्य एनम् तथा अतिशय संयुतम्

गीत वाद्य समोपेतम् गायमानं महामतिम्

नष्टः ते सर्व लोकः अद्य गच्छ पर्वत कोटरम्

ब्राह्मणो विष्णु भक्तः च सर्व द्वंद्व विवर्जितः

एते किंनर संघाः वै माम् आचार्यम् उपागताः

वीणा गान समायोगे तथा इति उक्त्वा च सा हरिम्

कर्मणा मनसा वाचा वासुदेव परायणः

राज्यात् निर्यातयामास हृत्वा सर्वं धन आदिकम्

हस्त विक्षेप भावेन व्यादित आस्येन च एव हि

शिक्षा क्रमेण संयुक्तः तत्र गानम् अशिक्षयत्

समालोक्य अहम् आज्ञाय हरिमित्रं समेयिवान्

उलूक इन्द्रैः महा प्राज्ञैः शृणु सर्वं यथातथम्

तेन अहम् हरिमित्रं वै दृष्टवान् अस्मि सुव्रत

स राजा सर्व लोकेषु पूज्यमानः समन्ततः

सप्त स्वर अङ्गनाः पश्यन् गान विद्या विशारदः

तद् ऐश्वर्य प्रभावेन मनो मे समुपागतम्

वध्यः सर्व आत्मना तस्माद् वेदैर् ईड्यः परः पुमान्

गान योगेन सर्वत्र स्त्रियो गायन्तु नित्यशः

हासो रोषः तथा कम्पस् तथा अन्यत्र स्मृतिः पुनः

अगायत हरिं तत्र ताल वर्ण लय अन्वितम्
स्वयम् आह महा तेजाः नारदो ऽसौ महामतिः

तस्मिन् काले तु इमम् देहं खादत् नित्यम् क्षुधा अन्वितः

एवम् उक्तः मुनिः तत्र यथायोगं चचार सः

मानसोत्तर शैले तु गानबन्धुं जगाम वै

हरेः सालोक्यम् आप्नोति रुद्र गानः ऽधिको भवेत्

गान आचार्यः ऽभवं तत्र गन्धर्व आद्याः समागताः

क्षुधा आर्तेन भय आर्तेन तृष्णा आर्तेन तथा एव च

ब्राह्मणो वासुदेव आख्याम् गायमानो भृशं नृप

ततो नारदम् आलोक्य गानबन्धुः उवाच ह

किं कार्यं हि मया ब्रह्मन् ब्रूहि किं करवाणि ते

यदा विशिष्टो भविता तं कालं प्रवदामि अहम्

ततः समस्त सम्पन्नः गीत प्रस्तारक आदिषु

मानसोत्तर शैले तु गानबन्धुः इति स्मृतः

श्रुतो मया अयम् अर्थः वै नारदात् देव दर्शनात्

वासुदेव नियुक्तः ऽसौ रुक्मिणी सदनम् गतः

स्व अङ्गम् निरीक्षमाणेन परं सम्प्रेक्षता तथा

नारद उवाच

अथ अन्तरिक्षे शुश्राव नारदो ऽसौ महा मुनिः

अभ्यर्च्य च यथान्यायं घृत दधि उत्तरम् बहु

वीणाम् आदाय तत्र स्थः हि अगायत महा मुनिः

ततो ननर्त देवर्षिः प्रणिपत्य जनार्दनम्

उवाच च हृषीकेशः सर्वज्ञः त्वम् महा मुने

गानबन्धुः उवाच

प्रणिपत्य यथान्यायं स्वागतेन अभ्यपूजयत्

ततः कालेन महता गृहं प्राप्य च तुम्बरोः

अन्यं वा गेय योगेन गायन् यदि स मे भवेत्

निर्यात जिह्वा योगेन न गेयं हि कथञ्चन

एष वो मुनि शार्दूलाः प्रोक्तो गीत क्रमः मुनेः

तावत्कालं यथायोगं देव गन्धर्व योनिषु

नारायणेन कथितं गान योगम् अनुत्तमम्

मम वृत्तं प्रवक्ष्यामि पुरा भूतं महा अद्भुतम्

ततो रैवतके कृष्णं प्रणिपत्य महा मुनिः

यम उवाच

इन्द्रद्युम्न प्रसादेन प्राप्तं मे हि आयुः उत्तमम्

तं प्रणम्य महात्मानं सर्व लोक पितामहम्

प्रणिपत्य अग्रतस् तस्थौ पुनर् आह स केशवः

मार्कण्डेय महा प्राज्ञैः केन योगेन लब्धवान्

एवम् उक्तः मुनिः तम् वै प्रणिपत्य जगौ तदा

विष्णोः माहात्म्य युक्तस्य गान योगस्य वै ततः

मन्वन्तरे ततो ऽतीते भूम्यां त्वं च भविष्यसि

प्रणिपत्य यथान्यायं तत्र विन्यस्त मानसः

विपञ्ची आदिषु सम्पन्नः सर्व स्वर विभाग विद्

स्वराणां भेद योगेन ज्ञातवन् मुनि सत्तमः

नदी पुलिनम् आसाद्य प्रतिमां च हरेः शुभाम्

तुम्बरोः न विशिष्टः असि गीतैः अद्य अपि नारद

ततो अतिशयम् आपन्नः तुम्बरोर् मुनि सत्तमः

इति उक्तः विस्मय आविष्टः नारदो वाच् विदाम् वरः

उक्तो ऽसौ गायमानः अपि न स्वरं वेत्सि वै मुने

तद् अर्चन आदि सकलं निर्धूय च समन्ततः

अशिक्षयत् तथा गीतं दिव्यं वर्ष सहस्रकम्

ततः श्रमेण महता वत्सर त्रय संयुतम्

तत्र श्रुत्वा तु भगवन्त् नारदम् प्राह माधवः

न एक हस्तेन शक्यं स्यात् ताल संघट्टनम् मुने

आये व्यये तथा नित्यं त्यक्त लज्जः तु वै भवेत्

वारुणं याम्यम् आग्नेयम् ऐन्द्रं कौबेरम् एव च

विमानेन अर्क वर्णेन गच्छन्तम् अमरैः वृतम्

अश्वमेध सहस्रैः च वाजपेय अयुतेन च

नित्यं तुम्बरुणा सार्धं गायस्व च यथातथम्

गान योगः न कर्तव्यो न अन्धकारे कथञ्चन

अतीत कल्प संयोगे गरुडः त्वम् भविष्यसि

अतीते हि युगे विद्वः नारायण समीप गम्

निवारयन् स्वके राज्ये गेय योगेन केशवम्

उलूकेन एवम् उक्तः तु नारदो मुनि सत्तमः

द्वापर अन्ते भविष्यामि यदु वंश कुल उद्भवः

मार्कण्डेय उवाच

स्कन्धे विपञ्चीम् आसाद्य सर्व लोकान् चचार सः

मां विनिर्धूय संहृष्टः समाहूय च तुंबरुम्

सूत मागध संघाः च गीतं ते कारयन्तु वै

क्षुध् तृष् च वर्तते देव स्वर्गतस्य अपि मे सदा

गन्धर्व अप्सरसाम् संघैः पूज्यमानस् ततस् ततस्

हरिमित्रं समाहूय हृतवन् असि तद् धनम्

तथा इति उक्त्वा सत्यभामां प्रणिपत्य जगौ मुनिः

वाणीम् आकाश सम्भूताम् त्वा उद्दिश्य विहङ्गम

मार्कण्डेय उवाच

विष्णु लोकम् गतः श्रीमान् संगृह्य गण बान्धवान्

तत्र ताभ्यां समासाद्य गायमानो हरिं प्रभुम्

स्निग्ध कण्ठ स्वराः तत्र समासीना मुदा अन्विताः
गायन् शृण्वन् तम् आप्नोति तस्मात् गेयम् परं विदुः

एतत् आचक्ष्व मे सर्वं सर्वज्ञः असि महामते

गानबन्धुं मुनिः प्राह प्राप्य गानम् अनुत्तमम्

तत् शृणुष्व मुनि श्रेष्ठैः वासुदेवं नमस्य तु

तेन पापेन सम्प्राप्तः क्षुध् रोगः त्वा सदा नृप

ब्रह्म लोकम् समासाद्य कस्मिंश्चिद् काल पर्यये

अम्बरीष उवाच

दान यज्ञ आदिकम् सर्वं प्रनष्टं ते नराधिप

तुम्बरोः च समान त्वम् कस्मिन् काले उपेयिवान्

भुवनेशो नृपो हि अस्मिन् कोटरे पर्वतस्य वै

एतं मुनि वरम् भद्रे शिक्षयस्व यथाविधि

गन्धर्वाः किन्नरा यक्षाः तथा च अप्सरसाम् गणाः

एतत् ते प्रार्थितं प्राप्तं मम लोके तथा एव च

श्रम योगेन संयुक्तो नारदः अपि महा मुनिः

न गेय योगे गातव्यं तस्मात् पापम् कृतं त्वया

अयुतानि च षट्त्रिंशत् सहस्राणि शतानि च

तपसां निधिः अत्यन्तम् वासुदेव परायणः

ब्रह्मणा च महा तेजाः पूजितो मुनि सत्तमः

एवमादीनि च अन्यानि न कर्तव्यानि गायता

उलूकं गच्छ देव ऋषे गानबन्धुं मतिः यदि

अशिक्षयत् अमेयात्मा गान योगम् अनुत्तमम्

सत्यां समीपम् आगच्छ शिक्षयस्व यथाविधि

देवक्यां वसुदेवस्य कृष्णो नाम्ना महामते

ब्रह्म आदयः सुराः सर्वे निरस्ताः स्थानतो ऽच्युताः

एवम् उक्तः स भगवन्त् तेन उक्तैः विधि लक्षणैः

मार्कण्डेय उवाच

षष्टिं वर्ष सहस्राणाम् गान योगेन मे मुने

क्षुधा आर्तः च तथा खिन्नो यमम् आह सु दुःखितः

गाने चेद् वर्तते ब्रह्मन् तत्र त्वं वेत्स्यसे चिरात्

उलूक उवाच

अङ्गनाभिः ततस् ताभिः दासीभिः मुनि सत्तमः

न गायेत् ऊर्ध्व बाहुः च न ऊर्ध्व दृष्टिः कथञ्चन

इति आज्ञाप्य महा तेजाः राज्यं वै पर्यपालयत्

वाणीं दिव्यां महा घोषाम् अद्भुताम् अशरीरिणीम्

मनोः वैवस्वतस्य अहम् अष्टविंशतिमे युगे

विज्ञापयत् अशेषम् तु श्वेतद्वीपे तु यत् पुरा