tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अयं तु घट्ट्यमानो ऽपि भार्यायाम् मरुभूतिकः

तया तु कथम् अप्य् उक्तं स्फुटित स्मित चन्द्रिकम्

असि धाराम् न्यपातयत्

शनकैः शनकैः कूपात् पूर्यमाणान् नव अम्बुषु

अदृश्यमान पानीयम् दृष्टं कूप रसातलम्

वेगवत्याः सहाय त्वम् आचर इति तम् आदिशम्

पीवर क्रोध संजात प्रज्वलत् ज्वलन द्युतिः

अथ उक्तम् तेन मत्तो ऽस्ति भवान् एव अति पण्डितः

अस्याः सौभाग्यम् उत्पाद्यम् अवश्यं कार्मणैर् मया

तेन उक्तम् न मया दृष्टौ तौ महा पाप कारिणः

अथ निस्त्रिंशम् निर्धर्म अकरुणः खलः

तथा उपहसताम् एषाम् आलापैर् अपयन्त्रणैः

अभूच् च दारिका पक्षे तदा देवी कनीयसी

पिता अपि हि विषं खादन् न एव पुत्रैर् उपेक्ष्यते

भण केन न पूज्या इयम् या नः पूज्येन पूजिता

ननु मन्द मते लोकः पूज्य पूजित पूजकः

मया वेगवती पाणिः गृहीतो मन्त्र संस्कृतः

तेन गावश् च पान्थाश् च भ्रातरौ च महात्मना

ब्रूहि किं म्रियसे दृष्ट्वा प्रियां मदनमञ्जुकाम्

यौ त्वां पाताल गम्भीरे कूपे भ्रातरम् औझताम्

अथ अपरे दिवसे वेगवत्या निमन्त्रिताः

मम त्व् आसीन् मृणाली इव कलुषाद् इयम्

अग्निप्रवेशं कुर्वीत तथा इदम् नश् चिकीर्षितम्

तावत् सरोज जलज ध्वज वज्र लक्ष्म्या त्वद् पाद पङ्कज युगम् न नमामि यावत्

इव असारम् अलुनाद् असि धारया

तया उक्तम् धीर गणिका वक्त्र संक्रान्त वाक्यया

इत्यादि वदतस् तस्य पक्षम् उत्कर्षयन्न् इव

ततः इति कृत्वा तज् जर्जरं घट कर्परम्

पुत्रास् तिष्ठन्ति चत्वारः शस्त्र शास्त्र कला विदः

शङ्कु बन्धन मुक्तेन तेन अहम् याचितस् तदा

सहसा प्रतिबुद्धश् च स्फुरत् लोचन तारकः

ततः शय्यां समालिङ्ग्य कूर्म संकोच पिण्डितः

स्व दार सहितः तस्माद् अ क्षतः मुच्यताम् इति

माहेन्द्रीम् अकरोद् इष्टिं मनसा एव महा मनाः

कष्टाम् आपदम् आपन्नो विधये मां स्मरेर् इति

क्षणाद् वेगवतीनां च युध्यमानैश् चतुर्गुणैः

केन अपि अपश्यम् आत्मानं नीयमानं विहायसा

एवं मानसवेगानां वृन्दैर् अम्बरम् आवृतम्

वन्ध्यस् तु तव संकल्पः फूत्कारो वासुकेर् इव

अथ सेनापतिः प्राप्तः प्रातर् माम् इदम् अब्रवीत्

वयं च सहिता दारैः क्रीडन्तः सुखम् आस्महि

तस्माद् विद्याधरेण अहम् गृहीतो दुष्ट बुद्धिना

शयनं च नवोढा इव सेवते स्म पराङ्मुखी

अब्रवीत् परिशेषो ऽयं किम् अन्यत् क्रियताम् इति

स भार्याः सुहृदस् ते ऽपि ताभिर् एव सह आगताः

तैर् उक्तम् अपरा काचिद् दक्षिणा मृग्यताम् इति

धनुष्मन्तस् तडित्वन्तो घना जलम् अपातयन्

एकतः श्वेत कर्णानाम् गवां कोकिल _

अपश्यं युद्ध संनद्धाः चण्डिका गणिकाः इव

गत्वा च स्तोकम् अध्वानं गो खुर आलिम् निरूपयन्

तेन प्रसादो यद्य् अस्ति वेगवत्या ततः सह

युवराजं महा राजैः मा वधीर् भगिनी पतिम्

मम अपि हि मनस्य् आसीद् अयम् एव मनोरथः

तस्माद् अहं यथाशक्ति व्यायम्य द्विषता सह

पतितः सात्यक अनीके दुष्कृती नरके यथा

बुद्धि वृद्धेन हि ग्राह्यं बालाद् अपि सुभाषितम्

मद् आसन्नम् आसीनां भक्त्या वेगवतीं ततः

तेन उक्तम् निन्दितं कुर्वन् न कश्चिन् न निवार्यते

कृता एवम् आदिक आकारः स जातः सर्वथा हरिः

किं महा सागर आधारैः पाट्यसे मकरैर् इति

किं मया प्रेषितः कश्चिद् भवान् इव चरस् तया

अरातेर् अपि निर्याता भारती सु अच्छ कोमला

धिक् त्वां शारद चन्द्र आभ मनःपुत्रिक पांसनाम्

जागरित्वा चिरं सुप्तस् ततो ऽहं गाढ निद्रया

राज राज गृहानि इव गताः पितृ गृहानि ते

स्वस्याः सु सदृशम् जातेः कर्म व्यवसितं त्वया

अयं हरिशिखस् तावत् कन्या आराधन कोविदः

परिपाट्या ततः प्राप्तास् त्रयो हरिशिख आदयः

भार्यां हरिशिखस्य अपि पाणाव् आकृष्य गोमुखः

तथा मानसवेगौ द्वौ प्रागल्भेताम् इतस् ततः

अथ तेन विहस्य उक्तम् साधु क्षत्रिय कुञ्जरैः

तैः कदाचित् पिपासा अन्धैः पान्थ संहात संकुलम्

स्वसारम् अब्रवीद् वाचा सिंह फूत्कार घोरया

नृपस्य अनिष्टम् आशङ्क्य मन्ये किम् अपि दारुणम्
मन्त्र यन्त्रित वीर्यस्य तस्माच् चिन्तय देवताम्

यया हस्त तले भर्ता गुरु धैर्यः ऽपि नर्तितः

शरीरं च सहस्र अक्षम् करं च कुलिश आकुलम्

ततो मे शत्रु मित्रेण भवेद् उपकृतं महत्

इत्य् उक्त्वा आलम्भितः भीमाम् अर्धचन्द्र परम्पराम्

प्रतरन् प्रतरन् धीरं गो लेह्यात् उत्थितस् त्रितः

तपन्तकः पुनः शय्यां त्यक्त्वा सुप्तो मही तले

स्त्रीषु स्वसृषु बालासु लालितास्व् अङ्क वक्षसि

अपवर्गम् इव अद्राक्षीत् मूर्तिमन्तं त्रिदण्डिनम्

तेन इदम् उपपन्नं च गुरुणा च मया उदितम्

यद् अत्र युक्तं तद् ब्रूतां किम् उदास्ते भवान् इति

खे सह भ्रात्रा बलीयसा

नयन उन्मेष मात्रेण पश्य माम् आगताम् इति

एका वेगवती कृत्ता भवन्त्य् अष्टौ तथाविधाः

भगवत्या अर्यपुत्रः ऽयं स्व पुत्रः इव रक्ष्यताम्

अथ गत्वा स्वम् आवासं वास आवासम् प्रविश्य च

उन्मील्य च चिरान् नेत्रे बाल निद्रा कषायिते

अभिवाद्य तम् अप्राक्षीन् मार्गे भगवता क्वचित्

ज्ञान इन्दु किरण व्यस्त सम्मोह ध्वान्त संचयाः

उत्पाद्यताम् अपत्यं च क्रतुभिश् च इज्यताम् इति

रममाणः क्षणं स्थित्वा स सुहृद् पानम् आचरम्

अपश्यम् अहम् आत्मानं तं च अमितगतिम् पुरः

अस्तु वासवदत्तायाः सुता वेगवतः सुता

मया उक्तम् यस्य यस्याश् च पानं सह न दुष्यति

प्रतिज्ञा भार विक्षेपात् यास्यामि लघु ताम् इति

न तु प्रत्युपकार आशा रुजा जर्जरितम् धृतम्

कम्पमानश् च कोपेन ततः प्रत्यागतो ऽब्रवीत्

देवेन तु विहस्य उक्तम् एवम् अस्तु किम् आस्यते

अहं च वर पक्षे तु तातः स अन्तःपुरः ऽभवत्

क्रोधान् मानसवेगेन मम सख्यो विवासिताः

तेन उक्तम् अर्य दुहित्र्याः वेगवत्याः सहाय ताम्

याव् एवं निन्दित आचारौ प्रष्टव्यौ कुत एव तौ

तम् उवाच त्रितः क्रोधाद् धूर्तं कलुष मानसम्

कर्तुम् इच्छति यो मोहान् महागौरीं स रक्षति

तं तम् एव किल आप्नोति तदा तद् भाव भावितः

देव आदीनाम् अयं स्पर्शो लक्षणैर् न हि विद्यते

संचरन्तो बहून् देशांश् चारयन्तश् च गाः शनैः

व्रीडा क्रीडा कृता पीडा दुर्भगा त्यज्यताम् इति

शत्रु हस्ते गतस्य अपि क्षत्रियस्य न शोभते

गुरू मे गुरवे गास् ताः प्रीतौ वितरताम् इति

दत्त्वा प्रस्थापिताः प्रीतास् तुहिनाद्रेर् अवातरन्

मम प्रसादः क्रियतां स्वयम् आदाय ताः सखीः

ततस् ता दारिकास् तेभ्यः पुत्रेभ्यो मे ददात्व् इति

तस्याः पुरो निहत्य एनम् या असौ माम् अवमन्यते

तथा एतेषाम् गता रात्रिर् मा स्म गच्छद् यथा पुनः

पिता अहम् वर पक्षे ऽस्य समस्तम् अवरोधनम्

तद् आगमन वार्त्ता च मेदिनीम्

श्वश्रूस् ते मां खलीकृत्य स अन्तर्हासम् अवोचत

उत्पतन्ती मया दृष्टा वेगाद् वेगवती नभः

अहं तु तद् महा युद्धम् पश्यन्न् एव शनैः शनैः

अर्यपुत्र कुतः क्रीडा गुरु आज्ञा इयम् गरीयसी

पुनर् ब्रूहि इति तेन उक्तः पुनर् अप्य् अब्रवीत् त्रितः

एक मानसवेगस्य मध्यं कुलिश कर्कशम्

स तया सा च तेन एव पानम् आसेवताम् इति

यो हि वास गृहे सुप्तः प्रीतया सह कान्तया

ज्येष्ठा अम्बा भवनम् नीता केलि कोलाहल आकुलम्

तेषाम् अन्यतमः पान्थः कूपे लोष्टुम् अपातयत्

सान्द्रं मद् दर्शनात् एव प्रीति निश्वसित अनिलैः

वन्द्य लक्षण युक्ताम् यो वन्द्याम् अपि न वन्दते

याजकैस् तु विना यज्ञं क्षत्रियस्य विरुध्यते

शूरो ऽहम् इति भार्यायाः पाद स्थानम् न मुक्तवान्

ततः स प्रबल आक्षेपः स्फुरन्

प्रगल्भा रमयिष्यन्ति कथं विद्याधर अङ्गनाः

स्वामिनी स्वामि सम्बन्धात् स्वामी इव अर्हति वन्दनाम्

गृहीतस् तर्हि निःशङ्कं मया हरिशिखः स्वयम्

चतस्रः किल तिष्ठन्ति भगिन्यः कन्यकास् तव

अनयं क्षण संक्षिप्ताम् आयाताम् अपि यामिनीम्

उपसृत्य शनैश् च एनाम् ब्रवीमि स्म

मरिष्यामि इति निर्धार्य तं ताडयितुम् उद्यतः

तादृशा एव जानन्ति साधवं न भवादृशाः

यं यम् एव स्मरन् भावं त्यजत्य् अन्ते कडेवरम्

तां च त्वां च ततस् तस्य गमयिष्यामि पृष्ठतः
उपायं चिन्तयन्न् एव स्मरामि स्म कथाम् इमाम्

तद् एवं दुर्भगान् एतान् कान्ता संगम कातरान्

चन्द्र आसन्नैः हि नक्षत्रैर् लोकः कार्याणि कार्यते

गुरवे दातुम् इच्छामः काङ्क्षितां दक्षिणाम् इति

असोढ प्रार्थना दुःखम् वरं त्यक्तं शरीरकम्

स भर्तृ बहु पुत्राभिः नारीभिर् वेगवती अपि

क्रोध अनलम् अविच्छिन्नैः स्थूलैश् च निरवापयत्

पथिकेषु तु यातेषु कृतार्थाव् एकत द्वितौ

अथ अनन्तरम् उन्नम्य निशीथ ध्वान्त कर्बुराः

तेन अपि तात पादेभ्यः तैर् अम्बाभ्यां निवेदितम्

गते तु न अति संक्षिप्ते काले चटुल सम्भ्रमः

वत्स राज सुतम् दान्तम् आकारेण तम् ईदृशम्

ततो मानसवेगौ द्वौ विकराल असि भासुरौ

व्याहृता वचनं न आदात् अगाद् आलम्बित अंशुका

द्वितीयया वधुकया गृहीतो दारकः स्वयम्

हन्तुं वेगवतीम् एव प्रवृत्तः प्रार्थितस् तया

ते तु भ्रान्त्वा महीं कृत्स्नाम् आरूढास् तुहिनाचलम्

तदा क्रुद्धेन गुरुणा याचिता दक्षिणाम् इमाम्

कदाचिद् एकतेन उक्तौ गाः सम्प्रेक्ष्य द्वित त्रितौ

रुमण्वत् आदयः पक्षे तस्या एवं भवन्त्व् इति

आसीनायां ततस् तस्यां तेन सार्धम् अनन्तरम्

तथा नाटयितव्या इयम् उज्ज्वला जायते यथा

लोकान् इव दिधक्षन्ती प्रलय अनल संततिः

प्रभाते माम् अवन्दन्त न तु वेगवतः सुताम्

कस्याश्चिद् अपि न अस्माभिः दृष्टः परिणय उत्सवे
तद् ऋभूणां रूपम्

आ वां विशन्त्व् इन्दवः सु आभुवः इति बहूनि वा आह

तद् ऋभूणां रूपम्

इन्द्र वरुणा सुत पौ इमं सुतम् इति मैत्रावरुणो यजति

इन्द्र ऋभुभिर् वाजवद्भिः समुक्षितम् इति होता एव

यन् नाना देवत्याः तेन अन्याः देवताः प्रीणाति

तद् आहुर् यद् ऐन्द्र आर्भवम् तृतीयसवनम् अथ कस्माद् एक एव तृतीयसवने प्रस्थितानां प्रत्यक्षाद् ऐन्द्र आर्भव्या यजति

रघु पत्वानः प्र जिगात बाहुभिर् इति बहूनि वा आह

रथम् इव सं महेमा मनीषया इति बहूनि वा आह

आ वो वहन्तु सप्तयो रघुष्यद इति पोता यजति

इन्द्रश् च सोमं पिबतं बृहस्पत इति ब्राह्मणाच्छंसी यजति

आ वाम् अन्धांसि मदिराण्य् अग्मन् इति बहूनि वा आह

गन्तन इति बहूनि वा आह

युवो रथो अध्वरो देव वीतये इति बहूनि वा आह

तद् ऋभूणां रूपम्

इमं स्तोमम् अर्हते जातवेदस इत्य् आग्नीध्रो यजति

तद् ऋभूणां रूपम्

नाना देवत्याभिः इतरे

इन्द्राविष्णू पिबतं मध्वो अस्य इति अच्छावाको यजति

एवम् उ ह एताः ऐन्द्र आर्भव्यः भवन्ति

तद् ऋभूणां रूपम्
ततो नारायणं देवं गणेशा मातरो ऽपि च

नीतं केशव माहात्म्यात् लीलया एव रण अजिरे

गत्वा विज्ञापयामासुः विष्णवे हरि मन्दिरम्

ओंकार मूर्तिः योग आत्मा त्रयी नेत्रः त्रिलोचनः

प्रणम्य देवम् ईशानम् पृष्टवत्यो वर अङ्गनाः

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश

सम्प्राप्तम् अन्धकं दृष्ट्वा शङ्करः कालभैरवः

ननाम शिरसा देवं योगिनां हृदयेशयम्

आघ्राय मूर्धनि ईशानः केशवं परिषस्वजे

संस्थाप्य तत्र गणपान् देवान् इन्द्र पुरोगमान्

समीपं प्रापयामासुर् गौतमस्य महात्मनः

यदा अस्य सृजमानस्य न व्यवर्धन्त ताः प्रजाः

पच्यमाना न मुच्यन्ते कल्प कोटि शतैः अपि

स तेन तापसो ऽत्यर्थं मोहितेन अवमानितः

न जायते न हीयते न वर्धते च ताम् उमाम्

ततो देव गणाः सर्वे मरीचि प्रमुखाः द्विजाः

देवदेवौ महादेवौ भक्तानाम् आर्ति नाशनौ

समाययौ यत्र स कालरुद्रो विमानम् आरुह्य विहीन सत्त्वः

ततः संहृत्य तद् रूपम् हरिः नारायणः प्रभुः

अहं हि निष्क्रियः शान्तः केवलो निष्परिग्रहः

दंष्ट्र करालम् दिवि नृत्यमानं हुताश वक्त्रम् ज्वलन अर्क रूपम्

अरोगः छिन्न संदेहः देवैः अपि सु पूजितः

पितुः वधम् अनुस्मृत्य क्रोधं चक्रे हरिं प्रति

प्रत्यूषः च प्रभासः च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः

मरुत्वन्तो मरुत्वत्यां वसवो ऽष्टौ वसोः सुताः

अस्याः सर्वम् इदम् जातम् अत्र एव लयम् एष्यति

पञ्चरात्रं पाशुपतं तथा अन्यानि सहस्रशः

इमं पूर्वस्माद् बहु शक्तिकम्

सो ऽसृजद् भगवान् विष्णुः देवीनाम् शतम् उत्तमम्

निक्षिप्य पार्वतीं देवीं विष्णौ अमित तेजसि

तस्मिन् हते अमर रिपौ प्रह्रादो विष्णु तत्परः

तया अहम् संगतो देव्या केवलो निष्कलः परः

ततः सह असुर वरैः हिरण्यकशिपुः स्वयम्

कालाग्नि रुद्रः भगवान् युयोज आत्मानम् आत्मनि

दृष्ट्वा लेभे वरान् दिव्यान् स्तुत्वा असौ विविधैः स्तवैः

मोहितो गिरिजां देवीम् आहर्तुम् गिरिम् आययौ

दृष्ट्वा सिंहासन आसीनम् देव्या नारायणेन च

हन्तुम् अर्हसि सर्वेषां त्वं त्राता असि जगत् मयैः

ततः सहस्रशो दैत्यः ससर्ज अन्धक संज्ञितान्

संस्तूयमानः प्रणतैः मुनि इन्द्रैः अमरैः अपि

प्रोवाच उन्निद्र पद्म अक्षः

तद् संनियोगात् असुरः प्रह्रादो विष्णुम् अव्ययम्

असिक्न्यां जनयामास वीरणस्य प्रजापतेः

बुभुक्षिता महादेव अनुज्ञा दीयतां त्वया

विज्ञापयामास च तं भक्षयन्ति इह मातरः

स्तूयते विविधैर् मन्त्रैर् वेद विद्भिः विचक्षणैः

ददर्श नन्दिनं देवं भैरवं केशवं शिवः

महापुरुषम् अव्यक्तम् ययौ दैत्य महा पुरम्

एवं संबोधितो रुद्रो माधवेन मुरारिणा

विंशत् सप्त च सोमाय चतस्रो ऽरिष्टनेमिने

भ्रामयित्वा अथ हस्ताभ्यां गृहीत चरण द्वयाः

पुत्रा नारायण उद्भूतम् युयुधुः मेघ निःस्वनाः

दृष्ट्वा अन्धकम् देव गणाः शूल प्रोतम् पितामहः

दध्यौ नारायणं देवं क्षणात् प्रादुरभूत् हरिः

तामसी राजसी मूर्तिः देवदेवः चतुर्मुखः

पुरोजवो ऽनिलस्य स्यात् अविज्ञातगतिः तथा

व्याजहार हृषीकेशो ये भक्ताः शूलपाणिनः

श्रुत्वा भगवतो वाक्यं देव्यः सर्व गणेश्वराः

स हि विष्णुः परं ब्रह्म परमात्मा परा गतिः

प्रणेमुः गिरिजाम् देवीं वाम पार्श्वे पिनाकिनः

सर्व देव मयम् शुभ्रं वाराहं वपुः आदधे

कः त्वम् विभ्राजसे कान्त्या का इयम् बाल रवि प्रभा

कुमारो हि अनलस्य आसीत् सेनापतिः इति स्मृतः

संस्थापितो ऽथ सो ऽन्धको दग्ध किल्बिषः

दृष्ट्वा प्रह्रादं ज्येष्ठ पुत्रकम्

त्वम् अक्षरम् ब्रह्म परं पवित्रम् आनन्द रूपम् प्रणव अभिधानम्

लम्बायाः च अथ घोषो वै नागवीथी तु जामी जा

संचिन्त्य मनसा देवः सर्व ज्ञान मयः ऽमलः

नमः परस्तात् तमसः परस्मै परात्मने पञ्च पद अन्तराय

नः अव्ययः नूनं तद् सुतः वा समागतः

संकल्पायाः तु संकल्पो धर्म पुत्राः दश स्मृताः

विश्वाया विश्व देवाः तु साध्या साध्यान् अजीजनत्

नारायणस्य देवस्य प्रह्रादस्य _

सर्वे सम्प्राप्य देवेशं शङ्करं विष्णुम् अव्ययम्
कन्या ऊचुः

युयुधुः शूल शक्ति ऋष्टि गिरि कूट परश्वधैः

अन्तरिक्षे अप्सरस् संघाः नृत्यन्ति स्म मनोरमाः

अदृश्यः प्रययौ तूर्णं यत्र नारायणः प्रभुः

नमामि या गुण अतिगा गिरीश पुत्रिकाम् इमाम्

जगाम शरणं देवं वासुदेवम् अजम् विभुम्

प्रपेदिरे महादेवं तम् एव शरणं हरिम्

ये च मां संस्मरन्ति इह पालनीयाः प्रयत्नतः

वर्तध्वं मद् प्रसादेन न अन्यथा निष्कृतिः हि वः

ततः स ब्रह्मकाः देवाः परिम्लान मुख श्रियः

द्वार देशे गणाध्यक्षो यथापूर्वम् अतिष्ठत

भाति नारायणो ऽनन्तो यथा मध्यन्दिने रविः

ननाम शिरसा तस्य पादयोः ईश्वरस्य सा

एवम् ईश्वर विष्णुभ्याम् चोदिताः ते महा ऋषयः

ब्रह्मा उवाच

महा विभूतिः देवेशः जय अशेष जगत् पते

ये भिन्न दृष्ट्या अपि ईशानम् पूजयन्तो न मे प्रियाः

कूटस्थं जगन्ताम् एकम् पुराणं पुरुषोत्तमम्

पुरातनं पुण्यम् अनन्त रूपम् कालं कविं योग वियोग हेतुम्

द्विषन्ति ये जगत् सूतिम् मोहिता रौरव आदिषु

पादेन ताडयामास वेगेन उरसि तं बली

युयोध भैरवो रुद्रः शूलम् आदाय भीषणम्

ततः सर्वे मुनि वराः समामन्त्र्य परस्परम्

अपश्यन् ताः जगत् सूतिम् नृसिंहम् अथ भैरवम्

प्रजापतिः भगवन्त् एक रुद्रः नीलग्रीवः स्तूयसे वेद विद्भिः

प्रणाम प्रवणम् देवं सो अनुगृह्य अथ नन्दिनम्

समास्ते हरिः अव्यक्तः नृसिंह आकृतिः ईश्वरः

मेने सर्व आत्मकम् देवं वासुदेवं सनातनम्

माम् एव केशवं देवम् आहुः देवीम् अथ अम्बिकाम्

स शोकेन अभिसंतप्तः कार्य अकार्यम् महा मुनिः

नमामि यत्र ताम् उमाम् अशेष भेद वर्जिताम्

दृष्ट्वा तं तुष्टुवुः दैत्यम् आश्चर्यम् परमं गताः

पूर्व संस्कार माहात्म्यात् परस्मिन् पुरुषे हरौ

समारुह्य आत्मनः शक्तिं सर्व संहार कारकाम्

यतः प्रधान पूरुषौ निहन्ति या अखिलम् जगत्

श्रुत्वा तत् दैवतैः उक्तम् स विष्णुः लोक भावनः

स तेषां मायया जातां गो वध्याम् गौतमो मुनिः

ततो अनन्त आकृतिः शंभुः शेषेण अपि सु पूजितः

भोक्ता पुमान् अप्रमेयः संहर्ता काल रूपधृक्

तस्माद् वै वेद बाह्यानाम् रक्षण अर्थाय पापिनाम्

प्रजाः सृज इति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा

गणेश्वरा महादेवम् अन्धकम् देव संनिधौ

कालेन हन्यते विष्णुः काल आत्मा काल रूपधृक्

सुर असुरैः यत् अर्चितम् नमामि ते पद अम्बुजम्

पुरुषं पर्वत आकारम् नारायणम् इव अपरम्

एष धाता विधाता च कारणं कार्यम् एव च

अयं धाता विधाता च स्वयम् ज्योतीः निरञ्जनः

प्रह्रादः प्राहिणोद् ब्राह्मम् अनुह्रादः ऽथ वैष्णवम्

निरीक्ष्य विष्णुं हनने दैत्य इन्द्रस्य मतिं

अनावृष्टिः अतीव उग्रा हि आसीत् भूत विनाशिनी

सहस्र सूर्य संकाशम् त्रिनेत्रं चन्द्र चिह्नितम्

अस्माभिः सर्व एव इमे गन्तारो नरकान् अपि

प्रणेमुः आदरात् देव्यो गायन्ति स्म अति लालसाः

हिरण्यकशिपुः दैत्यः महा बल पराक्रमः

वैराग्य ऐश्वर्य निरतः राग अतीतः निरञ्जनः

उवाच भगवान् विष्णुः देवदेवम् स्मयन् इव

हिरण्यकशिपुः नाम ब्रह्मणो वर दर्पितः

सर्वे बुभुजिरे विप्रा निर्विशङ्केन चेतसा

निशम्य तासां वचनं वृष इन्द्र वर वाहनः

हा हा इति शब्दः सु महान् बभूव अति भयंकरः

कृत्वा अथ पार्श्वे भगवन्तम् ईशः युद्धाय विष्णुं गण देव मुख्यैः

निशम्य वैष्णवं वाक्यं प्रणम्य पुरुषोत्तमम्

इति उक्त्वा शस्त्र वर्षाणि ससृजुः पुरुषाय ते

समाचचक्षिरे नादं तदा दैत्य पतेः भयात्

नृसिंह देह सम्भूतैः सिंहैर् नीता यम आलयम्

स्थाने तव महादेव प्रभावः पुरुषो महान्

पुराणपुरुषो देवो महायोगी जगत् मयः

शान्ता सत्या सत् आनन्दा परं पदम् इति श्रुतिः

ततो अन्धक निसृष्टाः ते शतशो ऽथ सहस्रशः

आकर्ण्य दैत्य प्रवराः महा मेघ रव उपमम्

ततः स भैरवो देवो नृसिंह वपुषम् हरिम्

हिरण्यकशिपुं ज्येष्ठं हिरण्याक्षं तथा अपरम्

तुषिता नाम ते पूर्वं चाक्षुषस्य अन्तरे मनोः

पृथिवी विषयम् सर्वम् अरुन्धत्याम् अजायत
ध्रुवस्य पुत्रो भगवान् कालो लोक प्रकालनः

इत्थं भगवती गौरी भक्ति नम्रेण पार्वती

यथावत् इह विज्ञाय ध्येयः सर्व आपदि प्रभुः

शूलेन उरसि तं दैत्यम् आजघान वृषध्वजः

त्रिकाल हीन अमल धाम धाम्ने नमो महेशाय नमः शिवाय

अहं नारायणो गौरी जगन्माता सनातनी

प्रह्रादः च अपि अनुह्रादः संह्रादो ह्राद एव च

द्वे च एव बहुपुत्राय द्वे कृशाश्वाय धीमते

देवी पार्श्व स्थितः देवो विनाशाय _

आरुह्य गरुडं देवो महा मेरुः इव अपरः

दृष्ट्वा वरासन आसीनम् देव्या चन्द्र विभूषणम्

तदा पार्श्व स्थितम् विष्णुं सम्प्रेक्ष्य वृषभध्वजः

प्रददुः शंभवे शक्तिं भैरवाय अति तेजसे

शङ्ख चक्र गदा पाणिम् तं प्राह गरुडध्वजः

त्रिशूलम् आदाय कृशानु कल्पम् स देवदेवः प्रययौ पुरस्तात्

स वासुदेवस्य वचो निशम्य भगवान् हरः

सह एव तु अनुजैः सर्वैः नाशय आशु मया ईरितः

दृष्ट्वा पराहतं तु अस्त्रम् प्रह्रादो भाग्य गौरवात्

एतद् वः कथितं सर्वं मया अन्धक निबर्हणम्

हिरण्मये अति निर्मले नमामि ताम् इमाम् अजाम्

तदा हिरण्यकशिपोः चत्वारः प्रथित ओजसः

विलोक्य सा समागतं भवं भव आर्ति हारिणम्

जगाम देवता अनीकम् गणानां हर्षम् उत्तमम्

ततः कदाचिद् असुरः ब्राह्मणं गृहम् आगतम्

न मे विदुः परं तत्त्वं देव आद्याः न महा ऋषयः

सम्प्राप्तम् ईश्वरम् ज्ञात्वा सर्व एव गणेश्वराः

विमोहयन् लोकम् इमम् जटा मण्डल मण्डितः

देवा ऊचुः

निरीक्ष्य देवम् आगतम् स शङ्करः सह अन्धकम्

ततः क्रीडां महादेवः कृत्वा द्वादश वार्षिकाम्

गच्छध्वम् एनम् शरणं विष्णुम् अव्यक्तम् अव्ययम्

सहस्र चन्द्र अर्क विलोचनाय नमो ऽस्तु ते सोम सु मध्यमाय

दितिः पुत्र द्वयम् लेभे कश्यपाद् बल संयुतम्

विसृज्य पुत्रं प्रह्रादं दुद्रुवे भय विह्वलः

शिलाद पुत्रेण च मातृकाभिः स कालरुद्रो ऽभिजगाम देवः

तानि च अशेषतस् देवो नाशयामास लीलया

जगाम अनुज्ञया शंभोः पातालं परमेश्वरः

नन्दीश्वरः च भगवान् शम्भोः अत्यन्त वल्लभः

हन्तुम् अर्हसि दैत्य ईशम् अन्धकम् लोक कण्टकम्

स तेभ्यः प्रददौ अन्नम् मृष्टं बहुतरं बुधः

नमो अति गुह्याय गुहा अन्तराय वेदान्त विज्ञान सु निश्चिताय

समास्ते भगवन्त् ईशः देव्या सह वरासने

एकम् एव विजानीध्वं ततो यास्यथ निर्वृतिम्

इति ईरितः ऽथ भैरवो गणेश देव पुंगवैः

मातर ऊचुः

आजग्मुः मन्दरम् द्रष्टुं देवदेवं त्रिलोचनम्

त्रैलोक्यं भक्षयिष्यामो न अन्यथा तृप्तिः अस्ति नः

त्वं यज्ञः त्वम् वषट्कारः त्वम् धाता हरिः अव्ययः

घण्टाकर्णो मेघनादश् चण्डेशश् चण्डतापनः

ब्रह्मा हुताशनः शक्रो यमो ऽन्ये सुर पुंगवाः

युयोध शक्रेण स मातृकाभिः गणैः अशेषैः अमर प्रधानैः

स्तुत्वा नारायणैः स्तोत्रैः ऋच् यजुस् साम सम्भवैः

शरण्यं शरणं देवं शंभुं सर्व जगत् मयम्

न ईक्षते अज्ञान जान् दोषान् गृह्णाति च गुणान् अपि

गते नारायणे दैत्यः प्रह्रादो असुर सत्तमः

अंशो धाता भगः त्वष्टा मित्रो ऽथ वरुणो ऽर्यमा

बभूव वृष्टिः महती यथापूर्वम् अभूत् जगन्त्

प्रणेमुः ईश्वरम् देवं भैरवं भव मोचकम्

न वेद बाह्ये पुरुषे पुण्य लेशः ऽपि शङ्कर

एवं व्याहृत मात्रे तु देवदेवेन देवताः

एको ऽन्तरात्मा बहुधा निविष्टो देहेषु देह आदि विशेष हीनः

सूत उवाच

संजातं तस्य विज्ञानं शरण्यं शरणं ययौ

इत्थं स विष्णुः भगवन्त् ब्रह्मणा

देवलो भगवान् योगी प्रत्यूषस्य अभवत् सुतः

अयाचन्त क्षुधा आविष्टाः आहारं प्राण धारणम्

जायन्तो मानुषे लोके क्षीण पाप चयाः ततस्

समागतं वीक्ष्य गणेश राजम् समावृतं देव रिपुः गणेशैः

गो वध्या इयम् द्विजश्रेष्ठ यावत् तव शरीर गा

निःसपत्नं तदा राज्यं तस्य आसीत् विष्णु वैभवात्

तम् अन्वयुः ते गण राज वर्याः जगाम देवो ऽपि सहस्रबाहुः

समागतं दैत्य सैन्यम् ईश दर्शन वाञ्छया

अभिषेकेण युक्तेन हिरण्याक्षम् अयोजयत्

त्वं पश्यसि इदम् परिपासि अजस्रम् त्वम् अन्तकः योगि गण अभिजुष्टः
अथ अनन्त वपूः श्रीमान् योगी नारायणो ऽमलः

तदा सुमेरोः शिखर अधिरूढः त्रिलोक दृष्टिः भगवन्त् इव अर्कः

जय अनन्तैः महादेव काल मूर्ते सनातन

सत्त्व उद्रिक्ता जगत् कृत्स्नं संस्थापयति नित्यदा

निवार्य पितरं भ्रातॄन् हिरण्याक्षं तदा ब्रवीत्

तेषु पुत्रेषु नष्टेषु मायया नारदस्य सः

बाधयामास विप्र इन्द्रान् न विवेद जनार्दनम्

त्यक्त्वा वराह संस्थानम् संस्थाप्य च सुर द्विजान्

शिष्यान् अध्यापयामासुः दर्शयित्वा फलानि तु

स्रष्टा पाता वासुदेवो विश्वात्मा विश्वतोमुखः

त्रिमूर्तये अनन्त पदैः आत्म मूर्ते जगन्निवासाय जगत् मयाय

हिरण्यकशिपोः पुत्रे योग संसक्त चेतसि

तुष्टः प्रोवाच हस्ताभ्यां स्पृष्ट्वा अथ परमेश्वरः

येन तद् विजितं पूर्वं देवीनां शतम् उत्तमम्

अरुन्धती वसुः जामी लम्बा भानुः मरुत्वती

विजित्य सर्वान् अपि बाहु वीर्यात् स संयुगे शम्भुम् अनन्त धाम्

अयं सर्व आत्मना वध्यो नृसिंहो अल्प पराक्रमः

समागतो मद् भवनम् इदानीम् काल चोदितः

विनायको मेघवाहः सोमनन्दी च वैद्युतः

पराङ्मुखो रणात् तस्मात् पलायत महा जवः

अदितिः दितिः दनुः तद्वत् अरिष्टा सुरसा तथा

तारकः पुरुषो हि आत्मा केवलं परमं पदम्

न्यषेधयद् अमेय आत्मा काल रूप धरः हरः

किम् एतेषाम् भवेत् कार्यं प्राह पुण्य एषिणाम् इति

इति एवम् बोधिता देव्यो विष्णुना विश्व मातरः

स याचितो देव वरैः मुनिभिः च मुनि ईश्वराः

न पश्यन्ति जगत् सूतिम् तद् अद्भुतम् इव अभवत्

दृष्ट्वा अन्धकानाम् सु बलम् दुर्जयं तर्जितो हरः

युञ्जतः तस्य देवस्य सर्वा एव अथ मातरः

तस्मात् अनादिम् अद्वैतम् विष्णुम् आत्मानम् ईश्वरम्

उत्पन्न अखिल विज्ञानः तुष्टाव परमेश्वरम्

सा भक्तिः वैष्णवा दिव्या विनाशं ते गमिष्यति

कूटस्थो हि अक्षरः व्यापी योगी नारायणः स्वयम्

तत्र एव आविरभूत् दैत्यैः युद्धाय पुरुषोत्तमः

व्याजहार महा योगी भूत अधिपतिः अव्ययः

नीलकण्ठं जटा मौलिम् शूल आसक्त महा करम्

कपाल माला आभरणः प्रेत भस्म अवगुण्ठितः

सर्व देव हित अर्थाय जगाम कमलासनः

नमो ललाट अर्पित लोचनाय नमो जनानां हृदि संस्थिताय

व्याजहार महादेवं भैरवं भूतिभूषणम्

गोपतिं प्राह विप्र इन्द्रान् आलोक्य प्रणतान् हरिः

पुरा दारु वने पुण्ये मुनयो गृहमेधिनः

वधाय प्रेरयामास नरसिंहस्य सो ऽसुरः

एको ऽयं वेद विश्वात्मा भवानी विष्णुः एव च

एवम् उक्ते सु दुर्बुद्धिः हिरण्यकशिपुः स्वयम्

ततः स भगवान् विष्णुः शरण्यो भक्त वत्सलः

त्रातुम् अर्हसि अनन्त ईशैः त्राता हि परमेश्वरः

क्षमस्व देवि शैलजे कृतं मया विमोहतः

आहर्तु कामः गिरिजाम् आजगाम अथ मन्दरम्

तदा ससर्ज भूतानि मैथुनेन एव धर्मतः

प्रोवाच पुत्रम् अत्यर्थम् मोहितो विष्णु मायया

हिरण्यनेत्र तनयः शम्भोः देह समुद्भवः

नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यबाहो नमो ऽम्बिकायाः पतये मृडाय

भक्षयांचक्रिरे सर्वं त्रैलोक्यं स चराचरम्

यत् तद् बलं समाश्रित्य ब्राह्मणान् अवमन्यसे

चक्रुः ते ऽन्यानि शास्त्राणि तत्र तत्र रताः पुनः

सुरभिः विनता च एव ताम्रा क्रोधवशा इरा

त्वम् ईश्वरः वेद पदेषु सिद्धः स्वयं प्रभो अशेष विशेष हीनः

हिताय लोके भक्तानाम् आजगाम अथ मन्दरम्

अयं नारायणो ऽनन्तः शाश्वतो भगवन्त् अजः

स्वाम् एव प्रकृतिं दिव्यां ययौ विष्णुः परं पदम्

सम्प्राप्य सन्निधिं विष्णोः सर्वाः संहार कारकाः

कालसूर्य प्रतीकाशाः भैरवं तु अभिदुद्रुवुः

त्वम् इन्द्र रूपः वरुण अग्नि रूपः हंसः प्राणो यज्ञः

वैवस्वते ऽन्तरे प्रोक्ता आदित्याः च अदित्याः सुताः

विश्वकर्मा प्रभासस्य शिल्प कर्ता प्रजापतिः

इमं देशं समागन्तुं क्षिप्रम् अर्हसि पौरुषात्

ततः कदाचिद् महती काल योगेन दुस्तरा

किम् अर्थम् सु महा वीर्याः स प्रजापतिकाः सुराः

प्रस्थिते ऽथ महादेवे विष्णुः विश्व तनुः स्वयम्

गीतः सदाशिवः त्वम् परमेश्वरो ऽसि

ध्यात्वा पशुपतेः अस्त्रम् ससर्ज च ननाद च
अनन्तो भगवान् कालो द्विधा अवस्था मम एव तु

त्वम् अग्निः एकः बहुधा अभिपूज्यसे वायु आदि भेदैः अखिलात्म रूपैः

महेश्वर अंश सम्भूता भुक्ति मुक्ति प्रदा तु इयम्

मम एव मूर्तिः अतुला सर्व संहार कारका

दंष्ट्र करालः योग आत्मा युगान्त दहन उपमः

श्रुत्वा तद् विजयम् शम्भुः विक्रमम् केशवस्य च

समागम्य उपतस्थुः तम् भानुमन्तम् इव द्विजाः

मा निन्दस्व एनम् ईशानम् भूतानाम् एकम् अव्ययम्

गते तु द्वादशे वर्षे कल्प अन्ते इव शङ्करी

दृष्ट्वा पराहतं सैन्यम् अन्धकः ऽपि महा असुरः

देवान् जित्वा स देव इन्द्रान् बद्ध्वा च धरणीम् इमाम्

काम वृत्त्या महा योगौ पापात् नः त्रातुम् अर्हथः

गत्वा हिरण्यनयनं हत्वा तं पुरुषोत्तमः

मुमोह राज्य संसक्तः सो ऽपि शाप बलात् ततः

तावत् ते ऽन्नं न भोक्तव्यं गच्छामो वयम् एव हि

आदेशं प्रत्यपद्यन्त शिरसा असुर _

आविर्बभूव सहसा मोहयन् दैत्य पुंगवान्

नरस्य अर्ध तनुम् कृत्वा सिंहस्य अर्ध तनुम् तथा

धर्मपत्न्यो दश तु एताः तासाम् पुत्रान् निबोधत

तयोः समभवद् युद्धं सु घोरम् रोमहर्षणम्

तस्य देव आदिदेवस्य विष्णोः अमित तेजसः

कद्रुः मुनिः च धर्म ज्ञा तद् पुत्रान् वै निबोधत

यत्र सा तामसी विष्णोः मूर्तिः संहार कारका

स बाधयामास सुरान् रणे जित्वा मुनीन् अपि

इयाज विधिवद् देवान् विष्णोः आराधने रतः

अथ असौ चतुरः पुत्रान् महा बाहुः महा बलः

हते हिरण्यकशिपौ हिरण्याक्षो महा बलः

मन्यन्ते विष्णुम् अव्यक्तम् आत्मानम् श्रद्धया अन्विताः

हत्वा तं दैत्य राजम् त्वं हिरण्यकशिपुं पुनः

त्वं गतिः सर्व भूतानाम् अनन्तः असि अखिल आत्मकः

ततः संचोदितो दैत्यो हिरण्याक्षः तदा अनुजः

स चिन्तयित्वा विश्वात्मा तद् वध उपायम् अव्ययः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे पञ्चदशो ऽध्यायः

सर्वे ऽन्धकं दैत्य वरम् सम्प्राप्य अति बल अन्विताः

गत्वा विज्ञापयामास प्रवृत्तम् अखिलम् तथा

त्रिशूल पाणिः गगने सु घोषः पपात देव उपरि पुष्प वृष्टिः

दुद्रुवुः केचिद् अन्योन्यम् ऊचुः संभ्रान्त लोचनाः

अपालयत् स्वकं राज्यं भावं त्यक्त्वा तदा आसुरम्

ऐश्वर्य धर्म आसन संस्थिताय नमः परान्ताय भवोद्भवाय

सम्प्राप्य गाणपत्यं मे सन्निधाने वस अमरः

संह्रादः च अपि कौमारम् आग्नेयम् ह्राद एव च

अनुह्राद आदयः पुत्रा अन्ये च शतशो ऽसुराः

नखैः विदारयामास प्रह्रादस्य एव पश्यतः

भैरवो विष्णु माहात्म्यम् प्रणतः पार्श्व गः ऽवदत्

अस्तुवन् मुनयः सिद्धा जगुर् गन्धर्व किंनराः

एवं स्तुवन्तं भगवान् शूल अग्रात् अवरोप्य तम्

जय आदिदेवैः अमर पूजित अङ्घ्रे विभाग हीनैः अमल तत्त्व रूपैः

पपात दण्ड वत् क्षितौ ननाम पाद पद्मयोः

त्वं कर्ता च एव भर्ता च निहन्ता सुर विद्विषाम्

विहस्य पितरं पुत्रो वचः प्राह महामतिः

ततः प्रभृति दैत्य इन्द्रः हि अनन्याम् भक्तिम् उद्वहन्

दंष्ट्रया उद्धारयामास कल्प आदौ धरणीम् इमाम्

संगच्छते महादेव धर्मो वेदाद् विनिर्बभौ

कृत्वा तु सु महत् युद्धं विष्णुना तेन निर्जितः

जगाम यत्र शैलजा विमानम् ईश वल्लभा

उषित्वा मद् गृहे ऽवश्यं गच्छध्वम् इति पण्डिताः

आपो ध्रुवः च सोमः च धरः च एव अनिलः ऽनलः

कर्ता कारयिता विष्णुः भुक्ति मुक्ति फल प्रदः

आराध्य तपसा देवं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्

माहात्म्यं देवदेवस्य भैरवस्य अमित ओजसः

अ वध्यः सर्व भूतानाम् त्वा ऋते पुरुषोत्तम

स केशवः सह अन्धकः जगाम शंकर अन्तिकम्

विवस्वान् सविता पूषा हि अंशुमन्त् विष्णुः एव च

शशाप असुर राजानम् क्रोध संरक्त लोचनः

ततो माया मयाम् सृष्ट्वा कृशां गां सर्व एव ते

त्वम् अग्निः सर्व भूतानाम् अन्तर् चरसि नित्यशः

वधाय दैत्य मुख्यस्य सो ऽसृजत् पुरुषं स्वयम्

प्रधानपुरुषः तत्त्वम् मूलप्रकृतिः अव्ययः

निवारयामास च तान् कंचित् कालं यथासुखम्

सिषेविरे महादेवीं स्त्री वेषम् शोभनं गताः