tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तिस्रस् तु पादयोर् देयाः शुद्धि कामेन नित्यशः

पाद उदपान आदीनाम् च स विधिर् महिमा अग्रतस्

अत्र च विशेषो दक्षेण उक्तः

दन्त पङ्क्ति प्रभा उद्भासि स्पन्दमान अधर आञ्चिताः

अशुचि त्वम् च दुःस्वप्नं तुष्टिं पुष्टिं प्रयच्छति

स्वस्तिक आद्य आसनम् बद्ध्वा ध्यात्वा कृष्ण पाद अम्बुजम्

पादयोर् द्वे गृहीत्वा च सु प्रक्षालित पाणिना

भयं भयानाम् अपहारिणि स्थिते मनस्य् अनन्ते मम कुत्र तिष्ठति

तथा च नारदीयपञ्चरात्रे

शालग्राम शिला तोयैः यो ऽभिषिञ्चति मानवः

किंच

किन्तु स्व अभीष्ट रूप आदि श्री कृष्णस्य विचिन्तयेत्

विप्र पाद उदक क्लिन्नम् यस्य तिष्ठति वै शिरः

तत्र एव अन्यत्र च

मूर्ध्नि कृत्वा जलं भूपश् चतुर् वा पञ्च सप्त वा

यत् मुहूर्तम् क्षणं वा अपि वासुदेवो न चिन्त्यते

प्रभोर् नीराजनं कुर्यान् मङ्गल आख्यम् जगत् हितम्

दूरात् आवसथात् मूत्रं पुरीषं च समुत्सृजेत्

दक्षः

यमस्मृतौ

आचामेत मृदं भूयस् तथा दद्यात् समाहितः

मनुः

विदग्ध गोपाल विलासिनीनाम् सम्भोग चिह्न अङ्कित सर्व गात्रम्

ते विध्वस्त अखिल अघ ओघाः यन्ति विष्णोः परं पदम्

पाद्मे च तत्र एव

स्कन्दपुराणे ब्रह्म उक्तौ च

अथ अर्क मण्डले कृष्णं ध्यात्वा एताम् दशधा जपेत्

पादाव् असेचन उच्छिष्टे प्रक्षिपेन् न गृह अङ्गणे

कनिष्ठा अङ्गुष्ठयोः नाभिं हृदयं तु तलेन वै

यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्य अभ्यन्तरः शुचिः

विष्णुधर्मोत्तरे

कलि कल्मषम् अति उग्रम् नरक आर्ति प्रदम् नॄणाम्

तत्र एव अन्यत्र

ततः कल्ये समुत्थाय कुर्यान् मूत्रं नरेश्वर

नित्यं त्रिसन्ध्यं प्लवते न गात्रं खग इन्द्रैः ते धर्म बहिष्कृताः नराः

करिष्यामि त्वया ज्ञेयम् इति विज्ञापनं मम

एवं विज्ञापयन् ध्यायन् कीर्तयंश् च यथाविधि

तथा च पाद्मे स्नाने मृद् ग्रहण अनन्तरम्

शङ्खेन मूलमन्त्रेण अभिषेकम् पुनर् आचरेत्

सहस्र द्वितीयम् कुर्यात् घटिकानां चतुष्टये

कृत्वा शङ्खे भ्रामयंस् त्रिः प्रक्षिपेन् निज मूर्धनि

तस्मात् कुर्यात् सत् आचारम् य इच्छेद् गतिम् आत्मनः

देव माल्य अपनयनम् देवागारे समूहनम्

तृषिताः पशवो बद्धाः कन्यका च रजस्वला

वर्जयेच् च प्रयत्नेन वटं वा अश्वत्थम् एव च

चतुर्भिश् च चतुर्भिश् च कुर्याद् अङ्गानि

शङ्खे वसन्ति सर्वाणि तीर्थानि च विशेषतः

स्नानं कृत्वा मृदा तद्वद् आमन्त्र्य तु विधानतः

याम्यं हि यातना दुःखम् नित्य स्नायी न पश्यति

तस्य भागीरथी स्नानम् अहन्य् अहनि जायते

न ह्य् आचार विहीनस्य सुखम् अत्र परत्र च

पर्णैर् अन्यत्र काष्ठैश् च जीव उल्लेखः सदा एव हि

विलोभयन्तीर् विविधैर् विभ्रमैर् भाव गर्भितैः

आलोड्य सर्व शास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः

क्रूराः सर्पाः सुपर्णाश् च तरवो जम्भक आदयः

ब्राह्मणो ब्रह्म तीर्थेन दृष्टिपूतनाभिर् आचमेत्

यद् अन्यत् कुरुते किंचिन् न तस्य फलम् आप्नुयात्

प्रस्वेद लालस आदि आक्लिन्नः निद्रा अधीनः यतो नरः

ब्रह्माणं तर्पयेत् पूर्वं विष्णुं रुद्रं प्रजापतीन्

फलं विष्णोः स्मृति समम् न जातु द्विजसत्तम

कुर्वीत आलभनम् वा अपि दक्षिण श्रवणस्य वै

नासा पुटेन वामेन आघ्राय अन्येन विसर्जयेत्

तिष्ठेन् न अति चिरम् तत्र न एव किंचिद् उदीरयेत्

तर्पयेद् विधिना तस्य तथा एव आवरणानि च

जिह्वा उल्लेखनिकाम् दत्त्वा पादुके शुद्ध मृत्तिकाम्

न पादुका आसन स्थः वा बहिर् जानुर् अथ अपि वा

प्रक्षालने पुनः पाण्योर् हृषीकेशं च पादयोः

पुंसो गृहीत दीक्षस्य श्री कृष्णम् पूजयिष्यतः

वैहायसपञ्चरात्रे च

वासुदेवं मुखे सङ्कर्षणं प्रद्युम्नम् इत्य् उभौ

भवन्ति यः सत् आचारम् समुल्लङ्घ्य प्रवर्तते

असामर्थ्येन कायस्य काल देश आदि अपेक्षया

काशि खण्डे श्री बिन्दु माधव प्रसङ्गे अग्नि बिन्दु स्तुतौ

काशि खण्डे स्कन्द अगस्त्य संवादे

बृहत् नारदीये कलिप्रसङ्गे

ये पुनः स्रोतसि स्नानम् आचरन्ति इह पर्वणि
अनन्य चेतसः शान्ता ब्राह्मणा वेद पारगाः

यत् उत्सव आदिकम् कर्म तत् त्वया प्रेरितो हरे

स स्नातः सर्व तीर्थेषु सर्व यज्ञेषु दीक्षितः

सन्ध्योर् उभयोस् तद्वद् आचान्तो ऽप्य् आचमेत् पुनः

प्रविश्य रजनी पादम् विष्णु ध्यानम् समाचरेत्

प्रचेतसं वसिष्ठं च भृगुं नारदम् एव च

तुलापुरुष दानानाम् राजसूय अश्वमेधयोः

तिस्रस् तु मृत्तिका देयाः कृत्वा तु नख शोधनम्

संसार यात्राम् अनुवर्तमानं त्वद् आज्ञया श्री नृहरे अन्तरात्मन्

एका लिङ्गे गुदे तिस्रो दश वाम करे नृप

पलाशानां दन्तकाष्ठं पादुके च एव वर्जयेत्

अत्रिस्मृतौ

पादुकायाः प्रदानेन गतिम् इष्टाम् अवाप्नुयात्

विधिस् तान्त्रिक संध्यायाः जले अर्चायाः च कश्चन

निखिल हृदि निविष्टो वेत्ति यः सर्व साक्षी तम् अजम् अमृतम् ईशं वासुदेवं नतो ऽस्मि

पक्ष उपवासात् यत् पापं पुरुषस्य प्रणश्यति

जिह्वा उल्लेखनिकाम् वा अपि कुर्याच् च अपाकृतिम् शुभाम्

सकृन् मनः कृष्ण पद अरविन्दयोः निवेशितं तद् गुण रागि यैर् इह

नित्य क्रिया अर्थम् स्नायीत गिरि प्रस्रवणेषु च

प्रातः समुत्थाय तव प्रिय अर्थम् संसार यात्राम् अनुवर्तयिष्ये

भुवर् देवांस् तर्पयामि

अच्छेन अ गन्ध फेनेन जलेन अ बुद्बुदेन च

लाभस् तेषां जयस् तेषां कुतस् तेषां पराभवः

दन्ता गजानां शीर्णा यद् एते न बलं मम एतत्

विष्णुपुराणे तत्र एव

भजन्त्य् अथ त्वाम् अत एव साधवो व्युदस्त माया गुण विभ्रम उदयम्

दन्तानां काष्ठ संयोगः दहत्य् सप्तमं कुलम्

काशीखण्डे च

भस्मना स्नानम् आग्नेयं स्नानं गो रजसा आनिलम्

स्नापनं सर्व देवानाम् गो प्रदान समम् स्मृतम्

सर्व कण्टकिनः पुण्याः आयुस् दाः क्षीरिणः स्मृताः

आर्द्रेण वाससा वा अपि पाणिना वा अपि मार्जनम्

कृष्णाय काम गायत्र्या दद्याद् अर्घ्यम् अनन्तरम्

बाहू नाभिं च तोयेन हृदयं च अपि संस्पृशेत्

तीर्थं यदि भवेत् पुण्यं शालग्राम शिला उद्भवम्

प्राञ्च् कुलेषु ततः स्थित्वा दर्भेषु सु समाहितः

स्मरणाद् एव तद् विष्णोः सम्पूर्णं स्याद् इति श्रुतिः

लेख्यो ऽग्र्ये कृष्ण पाद अब्ज तीर्थ धारण पानयोः

प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च त्रिः पिबेद् अम्बु वीक्षितम्

प्रहरे पूर्ण ताम् याते पुरश्चरणम् उच्यते

प्रहरे समतिक्रान्ते प्रायश्चित्तं न विद्यते

वैवस्वताय कालाय सर्व भूत अक्षयाय च

विष्णु पाद उदकम् कृत्वा स्नाति मानवः

उत्थाय विश्व विजयाय च नो विषादं माध्व्या गिरा अपनयतात् पुरुषः पुराणः

आचम्य वसनं रात्रेस् त्यक्त्वा अन्यत् परिधाय च

होमे जपे विशेषेण तस्मात् स्नानं समाचरेत्

शङ्खस्मृतौ
दीना दुर्दिन चारिणः च कृपणा मत्स्या ग्रसन्ति आयसम् अस्य अर्थे उदरस्य पाप कलिले दूरात् इह अभ्यागतः इति

यावत् भविल पत्नी पूर्णकेन सार्धं ज्ञाति गृहम् सम्प्रस्थिता

तैः कार्षापण सहस्रेण गृहीत्वा राज्ञः प्रलेपो दत्तः स्वस्थीभूतः

सचेत् त्वां पूर्ण श्रोणापरान्तका मनुष्याः सर्वेण सर्वं जीविताद् व्यपरोपयिष्यन्ति तस्य ते कथं भविष्यति सचेद् माम् भदन्त श्रोणापरान्तका मनुष्याः सर्वेण सर्वं जीविताद् व्यपरोपयिष्यन्ति तस्य मे एवं भविष्यति सन्ति भगवतः श्रावका ये अनेन पूति कायेन अर्दीयमानाः जेह्रीयन्ते विजुगुप्समानाः शस्त्रम् अपि आधारयन्ति विषम् अपि भिक्षयन्ति रज्ज्वा बद्धा अपि म्रियन्ते प्रपातात् अपि प्रपतन्ति अपि

तान् च भिक्षुः दृष्ट्वा पूर्ववद् यावत् आरात् निर्वाणस्य इति उच्यते

त्वद् आश्रयात् च आप्तम् अपेत दोषम् मम अद्य शुद्धं सु विशुद्ध चक्षुः

उपाय संविधानम् कर्तव्यम् इति

ताः कथयन्ति एवं हि तेषां भवति येषां दासी पुत्राः कुलेषु ऐश्वर्यम् वशे वर्तयन्ति इति

यदि एवम् यत् अ परिपूर्णम् तत् परिपूर्यताम्

इति उक्त्वा उपस्थायकम् आदाय श्रावस्तीं सम्प्रस्थितः

धर्मता खलु ईश्वर गृहेषु दिवस परिव्ययः दीयते

त्रैधातुक वीत रागः यावत् स इन्द्र उपेन्द्राणाम् देवानां पूज्यो मान्यो अभिवाद्यः च संवृत्तः

उपसंक्रम्य तस्मात् आश्रम पदात् पुष्प फलम् ऋद्ध्या शामितम् सलिलं शोषितम् हरित शाड्वलम् कृष्णं स्थण्डिलानि पातितानि

इति हि भिक्षव एकान्त कृष्णानाम् कर्मणाम् एकान्त कृष्णः विपाकः एकान्त शुक्लानाम् कर्मणाम् एकान्त शुक्लः विपाकः व्यतिमिश्राणां व्यतिमिश्रः

एकस्य गृह गतम् क्षेत्र गतम् च एकस्य आवारी गतम् देश अन्तर गतम् च एकस्य पूर्णकः

आर्य कुत्र भगवान् श्रावस्त्याम्

अथ आयुष्मान् पूर्णः पूर्वाह्णे निवास्य पात्र चीवरम् आदाय श्रोणापरान्तकं पिण्डाय प्राविक्षत्

आयुष्मान् महामौद्गल्यायनः संलक्षयति पूर्वम् उक्तम् भगवता दुष्कर कारकौ हि भिक्षवः पुत्रस्य माता पितरौ आप्यायकौ पोषकौ संवर्धकौ स्तन्यस्य दातारौ चित्रस्य जम्बुद्वीपस्य दर्शयितारौ

पश्यति तत्र गोशीर्ष चन्दनम्

बहवो ऽवतरन्ति अल्पा व्युत्तिष्ठन्ति

वैयावृत्य करेण असंमृष्टः विहारो दृष्टः

तेन श्रुतं महा समुद्रात् पञ्च वणिज् शतानि संसिद्ध यानपात्राणि सूर्पारकं नगरम् अनुप्राप्तानि इति

सो ऽत्यर्थं परुष वचन समुदाचारी यतः पत्न्या पुत्रैः च अपि उपेक्षितः

ताभिः सा पृष्टा तया समाख्यातम्

किं मूल्यम् ते कथयन्ति सार्थवाह दूरम् अपि परम् अपि गत्वा त्वम् एव प्रष्टव्यः

यस्मिन् एव दिवसे दारको जातः तस्मिन् एव दिवसे भवस्य गृहपतेः भूयस्या मात्रया सर्व अर्थाः सर्व कर्मान्ताः परिपूर्णाः

तत आयुष्मान् पूर्णः शरण पृष्ठम् अभिरुह्य जेतवन अभिमुखम् स्थित्वा उभे जानु मण्डले पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य पुष्पाणि क्षिप्त्वा धूपं संचार्य आरामिकेन च सौवर्ण भृङ्गारम् ग्राहयित्वा आराधितुं प्रवृत्तः

अन्त उन्नमति मध्यो ऽवनमति

यत् अहम् जीवितः तत् अस्याः दारिकायाः प्रभावात्

पूर्णो ऽपि धनिभिः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैः अन्यैः च आजीविभिः परिवृतो ऽवतिष्ठते

तौ स्व बुद्ध्या विचारयतः

ततो भगवता ऋद्धिः प्रस्रब्धा यथापौराणं संवृत्तम्

स कथयति यत् एवम् आहूयन्तां कुलानि इति

सा तत्र एव आस्थिता

सर्वे क्षय अन्ताः निचयाः पतन अन्ताः समुच्छ्रयाः

यदा अस्य पर्यवस्थानं विगतं तदा तस्य सकाशम् उपसंक्रम्य कथयति जानीषे त्वं को अहम् इति स कथयति जाने त्वं काश्यपस्य सम्यक्सम्बुद्धस्य शासने प्रव्रजितो अहम् अपि इति

अर्हन् संवृत्तः

कथं न चिन्ता परः भविष्यामि इति भविलेन रत्न कर्णिका पिनद्धा

यूयम् एव तस्य अन्तिकात् क्रीत्वा अनुप्रयच्छत

पूर्णो न्यस्त सर्व कार्यः तत्र एव अवस्थितः
यावद् भगवता गन्धकुट्यां स अभिसंस्कारम् पादो न्यस्तः षष् विकारः पृथिवी कम्पः जातः इयं महा पृथिवी चलति संचलति संप्रचलति व्यधति प्रव्यधति संप्रव्यधति

अन्यतमः च पुरुषः समुद्र वेला प्रेरितानाम् काष्ठानां भारम् आदाय शीतेन अभिद्रुतः वेपमान आगच्छति

स च यक्षाणाम् यक्ष समितिम् गतः

वद किं ते वरम् अनुप्रयच्छामि इति

वणिजः कथयन्ति भवन्तः स एव आर्य पूर्णः पुण्य महेशाख्यः

अन्ये कथयन्ति किं तस्य कृपणस्य अस्ति यः शब्दायत इति

सु मुषिताः तेन भ्रातरः कृताः

न मम प्रतिरूपं स्याद् यत् अहम् स्वामिनम् अध्युपेक्षेयम् इति

सह दर्शनात् च अनेन भगवतो ऽन्तिके चित्तम् अभिप्रसादितम्

तत्र भगवान् भिक्षून् आमन्त्रयते स्म एषो ऽग्रो मे भिक्षवो भिक्षूणां मम श्रावकाणां चैत्य शलाका ग्रहणे

सर्वथा न त्वया महा समुद्रम् अवतर्तव्यम्

स प्रसाद जातः चिन्तयति यत् नु अहम् पर्वतात् अवतीर्य भगवन्तं दर्शनाय उपसंक्रमिष्यामि

तेन गत्वा अनाथपिण्डदस्य गृहपतेः आरोचितम् गृहपते पूर्णः सार्थवाह उद्याने तिष्ठति गृहपतिं द्रष्टु कामः इति

किं तेन अवद्रङ्गे दत्तम् तिस्रः सुवर्ण लक्षाः

तस्य एतत् अभवत् दूरं वयम् इह आगताः

पूर्णः कथयति भ्रातः तदानीं न शोभते इदानीं तु युक्तम्

स एष सार्थवाह बुद्धो नाम

असंमोष धर्माणः बुद्धा भगवन्तः

राज्ञा अमात्यानाम् आज्ञा दत्ता पूर्णस्य चतस्रः सुवर्ण लक्षाः प्रयच्छत इति

तेन तीव्रेण पर्यवस्थानेन खर वाच् कर्म निश्चारितम् कस्य दासी पुत्रस्य उपधि वारः इति

किमर्थम् अल्प उत्सुकः तिष्ठसि इति स कथयति भवन्तः अहं भ्रात्रा अभिहितः महा समुद्रः अल्प आस्वादः बहु आदीनवः

न एतत् भोक्तव्यम् आयुष्मन् कोशल अधिपतेः गृहे

स तेन अभिहितः भो पुरुष कियता मूल्येन दीयते पञ्चभिः कार्षापण शतैः

ततो जन कायः कथयति भदन्तो ऽयं प्रव्रजितो वृद्धः

अधिवासयतु मे भगवान् अद्य पिण्डपातेन सार्धम् आर्य महामौद्गल्यायनेन इति

श्रावस्त्याम् उद्याने स्थितेन अनाथपिण्डदस्य गृहपतेः दूतः ऽनुप्रेषितः

ततो ऽसौ कालिका वातः सुमेरु प्रत्याहतः इव प्रतिनिवृत्तः

यावत् पत्र चारिकाः ऋद्ध्या हरितचारिका भाजन चारिकाः च आगताः

ततस् तौ पञ्च नाग शत परिवारौ पञ्च नदी शतानि संजन्य सूर्पारकं नगरं सम्प्रस्थितौ

अनाथपिण्डदो गृहपतिः संलक्षयति नूनं जलयानेन खिन्न इदानीं स्थल यानेन आगतः

तत् पण्यम् विक्रीतम्

तत् तेषाम् आश्रम पदम् पुष्प फल सलिल सम्पन्नम्

भगवान् भक्त कृत्यम् कर्तुम् आरब्धः

तेन ताः तिस्रः गण्डिका दर्शिताः

किं मन्यध्वम् इति ततस् ते वणिजो भीताः त्रस्ताः संविग्ना आहृष्ट रोमकूपाः देवता याचनम् कर्तुम् आरब्धाः

अत्र अन्तरे सौर्पारकीयो राजा दाह ज्वरेण विक्लवीभूतः

उपासिकाः च अस्मान् भगवान् धारयतु

साधिकम् योजन शतम् सूर्पारकम् इतस् पुरम्

तेन खलु समयेन गोशीर्ष चन्दन वनम् महेश्वरस्य यक्षस्य परिग्रहो ऽभूत्

ततो भगवता तस्या भद्रकन्याया आशय अनुशयम् धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशी चतुर् आर्य सत्य सम्प्रतिवेधिकी धर्म देशना कृता यां श्रुत्वा तया भद्रकन्यया विंशति शिखर समुद्गतम् सत्कायदृष्टि शैलम् ज्ञान वज्रेण भित्त्वा स्रोतापत्ति फलम् साक्षात्कृतम्

यत् भूयसा सा पर्षद् बुद्ध निम्ना धर्म प्रवणा संघ प्राग्भारा व्यवस्थापिता

भूत पूर्वम् भिक्षवो अस्मिन् एव भद्र कल्पे विंशति वर्ष सहस्र आयुषि प्रजायां काश्यपो नाम सम्यक्सम्बुद्धो लोक उदपादि विद्या चरण सम्पन्नः सुगतो लोक विद् अनुत्तरः पुरुष दम्य सारथिः शास्ता देवानां मनुष्याणां च

तेन वणिग्ग्राम आहूय उक्तः भवन्तः मम अमुकेन द्रव्येण प्रयोजनम्

खरं ते वाच् कर्म निश्चारितम्

भगवान् आह किम् ते कथयन्ति भगवन् पुष्प फल सलिल सम्पन्नम् आश्रम पदम् विनष्टम् यथापौराणं भवतु

कथम् अस्य माता भवति इति आयुष्मान् मौद्गल्यायनः कथयति भवन्तः मम इमे स्कन्धा अनया संवृद्धाः

मम अत्ययात् गृहं शोचनीयं भविष्यति
अद्राक्षुः ताः बुद्धं भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुष लक्षणैः समलंकृतम् अशीत्या अनुव्यञ्जनैः विराजित गात्रम् व्याम प्रभा अलंकृतम् सूर्य सहस्र अतिरेक प्रभम् जङ्गमम् इव रत्न पर्वतम् समन्ततो भद्रकम्

सो अ प्रविश्य एव नगरं तेषां सकाशम् उपसंक्रान्तः

यत् इदानीम् निरस्त व्यापाराः तिष्ठामः गृहम् अवसादम् गमिष्यति

ताः तेषाम् पत्न्यो दारिकाः परिव्यय निमित्तम् प्रेषयन्ति

स ताम् अवतार्य दारु कर्णिकाम् पिनह्य प्रतिज्ञाम् आरूढः न तावत् रत्न कर्णिकाम् पिनह्यामि यावत् सुवर्ण लक्षः समुपार्जित इति

तत्र भगवान् आयुष्मन्तम् महामौद्गल्यायनम् आमन्त्रयते गच्छ मौद्गल्यायन यत्र पञ्चानां नदी शतानाम् संभेदः तस्मात् उदकस्य पात्र पूरम् आनय

तम् एव शरणं प्रपद्याम इति

अगारे वा सुजातस्य मृगार भवने ऽथवा

अपरम् अस्ति देव अस्ति

एवम् उक्ते भगवान् आयुष्मन्तम् पूर्णम् इदम् अवोचत् साधु पूर्ण साधु खलु त्वं पूर्ण यः त्वम् एवम् वदसि साधु मे भगवान् तथा संक्षिप्तेन धर्मं देशयतु पूर्ववत् यावत् न अपरम् अस्मात् भवं प्रजानामि इति

स पत्न्या पुत्रैः च अपि उपेक्षितः

अत्र एव तिष्ठ आवार्यां व्यापारं कुरु

भविल पत्न्या दारिका अभिहिता त्वया कालं ज्ञात्वा गन्तव्यम् इति

स आयुष्मता पूर्णेन दृष्टः

अस्माकम् अपि पूर्णानि कोश कोष्ठागाराणि तिष्ठन्ति

ततस् ते भगवता एहिभिक्षुकया आभाषिताः एत भिक्षवः चरत ब्रह्मचर्यम् इति

स प्रज्ञा विमुक्तः

तैः आगत्य वणिज् ग्रामस्य आरोचितम्

यावत् अपरेण समयेन भवो गृहपतिः ग्लानः संवृत्तः

सा कालं ज्ञात्वा गच्छति शीघ्रं लभते

दुर्न्यस्तो भिद्यते मन्त्रः प्रीतिः भिद्यते लोभतः

तं भगवान् प्रव्राजयतु उपसंपादयेद् अनुकम्पाम् उपादाय इति

अन्याः चिरयन्ति

तौ परस्परं संजल्पं कुरुतः सर्वथा विनष्टा वयम् गृहं भाजयाम इति

उपसंक्रम्य आयुष्मन्तं पूर्णम् इदम् अवोचत् आर्य भ्राता ते कृच्छ्र संकट सम्बाध प्राप्तः समन्वाहर इति

अथ महेश्वरो यक्षः संलक्षयति पूर्वम् यत् किंचिद् वहनम् कालिका वातेन स्पृश्यते तत् तूल पिचु वत् क्षिप्यते विशीर्यते च

भगवान् संलक्षयति यदि एकस्य एव पानीयं पास्यामि एषां भविष्यति अन्यथात्वम्

बुद्धो भगवान् वाराणसीं नगरीम् उपनिश्रित्य विहरति

यत् नु अहम् एतम् अर्थम् भगवतो निवेदयेयम् इति भगवन्तम् इदम् अवोचत् उक्तं भदन्त भगवता पूर्वम् दुष्कर कारकौ हि भिक्षवः पुत्रस्य माता पितरौ इति

दारुकर्णी स्तवकर्णी त्रपुकर्णी इति प्रादुर्भूताः

तस्य भवत्रात इति नामधेयं व्यवस्थापितम्

स कृत कर पुटः भगवन्तं पप्रच्छ कुतो भगवन् निमन्त्रणम् आगतम् सूर्पारकात् आनन्द नगरात्

न असौ कालकर्णि प्रख्यः

ता दृष्ट सत्याः त्रिस् उदानम् उदानयन्ति इदम् अस्माकम् भदन्त न मात्रा कृतं न पित्रा कृतं न राज्ञा न इष्ट स्व जन बन्धु वर्गेण न देवताभिर् न पूर्वप्रेतैर् न श्रमण ब्राह्मणैः यत् भगवता अस्माकम् तत् कृतम्

नन्दी सौमनस्ये सति स रागः भवति

पश्चात् संज्ञापयिष्यामि इति

अनुप्रयच्छत इति

ततो भगवता ऋद्ध्या केश नखम् उत्सृष्टम्

एवं भदन्त इति आयुष्मान् आनन्दः भगवतः प्रतिश्रुत्य भिक्षूणाम् आरोचयति आयुष्मन्तः भगवान् एवम् आह किं च अपि उक्तं मया प्रतिच्छन्न कल्याणैः वः भिक्षवो विहर्तव्यम् इति पूर्ववत् यावत् गत्वा भोक्तव्यम् इति

कैश्चिद् मोक्ष भागीयानि कुशल मूलानि उत्पादितानि कैश्चिद् निर्वेध भागीयानि कैश्चित् स्रोतापत्ति फलम् साक्षात्कृतम् कैश्चित् सकृदागामि फलम् कैश्चिद् अनागामि फलम् कैश्चित् सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्कृतम् कैश्चित् श्रावक बोधौ चित्तानि उत्पादितानि कैश्चित् प्रत्येक बोधौ कैश्चिद् अनुत्तरायाम् सम्यक्सम्बोधौ चित्तानि उत्पादितानि

सो ऽग्निर् निर्वाणः
तान् दृष्ट्वा राजा कथयति भदन्त पूर्ण किं भगवान् आगतः आयुष्मान् पूर्णः कथयति महा राज पत्र चारिकाः हरितचारिका भाजन चारिकाः च एते न तावत् भगवान्

स स अहंकारः कामकारम् अ दत्त्वा निर्गतः

ताभ्याम् अनुसंज्ञप्तिः दत्ता

तौ कथयतः गतो ऽसौ अस्माकं गृहात् कालकर्णि प्रख्यः

यदि विज्ञातम् अभविष्यत् तिलशो ऽपि मे संचूर्णित शरीरेण अनुत्तरायाः सम्यक्सम्बोधेः चित्तम् व्यावर्तितम् अभविष्यत्

सिंह व्याघ्र गज अश्व नाग वृषभान् आश्रित्य केचित् शुभान् केचिद् रत्न विमान पर्वत तरून् चित्रान् रथान् च उज्ज्वलान्

ततो भवेन गृहपतिना तया सार्धं परिचारितम्

इदानीं को योगो येन कालिका वातः सुमेरु प्रत्याहतः इव प्रतिनिवृत्तः स इतस् च अमुतस् च प्रत्यवेक्षितुम् आरब्धः यावत् पश्यति आयुष्मन्तं पूर्णं वहन सीमायाम् पर्यङ्कं बद्ध्वा अवस्थितम्

भवो गृहपतिः कथयति एकैकम् अलातम् अपनयत इति

ततस् ते ऋषयः करे कपोलं दत्त्वा चिन्ता पराः व्यवस्थिताः

ताः कथयन्ति आरोग्यं ज्येष्ठभविकाया भवतु

ततो येन भगवान् तेन अञ्जलिम् प्रणम्य भगवन्तम् इदम् अवोचन् लभेम वयं भदन्त सु आख्याते धर्म विनये प्रव्रज्याम् उपसम्पदम् भिक्षु भावम्

पुत्रकाः न युष्माभिः मम अत्ययात् स्त्रीणां श्रोतव्यम्

पूर्णो दारको ऽष्टाभ्यो धात्रीभ्यो द्वाभ्याम् अंसधात्रीभ्याम् दत्तो विस्तरेण यावत् आशु वर्धते ह्रद स्थम् इव पङ्कजम्

स संलक्षयति तिष्ठतु तावद् यावत् वायुः उपशमम् गच्छति इति

पूर्णो ऽपि पितुः पादयोर् निपत्य कथयति तात मम अपि कल्यताम् आवारी समुत्थितम् द्रव्यम् इति

ते यूयं निरस्त व्यापाराः पत्नीषु अत्यर्थम् संरक्ता मण्डन परमाः व्यवस्थिताः

ते कथयन्ति भगवन् त्वम् द्वि पादकम् पुण्य क्षेत्रम् इह प्रविष्टो ऽस्माकं च ईदृशी समवस्था

पश्चिम उन्नमति पूर्वो ऽवनमति

किं कारणम् अस्माभिः भाजितम्

ते राज्ञः सकाशम् उपसंक्रान्ताः

ततो गाथां भाषते

सा अपरेण समयेन कल्या संवृत्ता ऋतुमती

ततो भगवता अभिहिताः महा ऋषयः किमर्थं चिन्ता पराः तिष्ठत इति

सन्ति पूर्ण चक्षुः विज्ञेयानि रूपाणि इष्टकानि कान्तानि प्रियाणि मनआपानि काम उपसंहितानि रञ्जनीयानि

ततो भगवान् बहिस् विहारस्य पादौ प्रक्षाल्य विहारं प्रविश्य ऋजुं कायं प्रणिधाय प्रतिमुखं स्मृतिम् उपस्थाप्य प्रज्ञप्त एव आसने निषण्णः

भगवता ऋद्ध्या प्रतीष्टः

स कथयति किं ते मया सार्धं समागमेन पञ्च कार्षापण शतानि अनुप्रयच्छामि अदासीं च उत्सृजामि इति सा कथयति आर्यपुत्र दूरम् अपि परम् अपि गत्वा दासी एव अहम् यदि तु आर्यपुत्रेण सार्धं समागमो भवति एवम् अदासी भवामि इति

सन्ति तु पूर्ण चक्षुः विज्ञेयानि रूपाणि इष्टानि कान्तानि प्रियाणि मनआपानि पूर्ववद् यावत् शुक्लपक्षेण अन्तिके निर्वाणस्य इति उच्यते

अथ दारुकर्णी स्तवकर्णी त्रपुकर्णी च प्रणीतं खादनीयं भोजनीयं समुदानीय आसनानि प्रज्ञाप्य भगवतो दूतेन कालम् आरोचयन्ति समयो भदन्त सज्जं भक्तम् यस्य इदानीम् भगवान् कालम् मन्यत इति

अथ या देवता आयुष्मती पूर्णे ऽभिप्रसन्ना सा येन आयुष्मान् पूर्णः तेन उपसंक्रान्ता

स कथयति न अहम् कामैः अर्थी

ततो अस्य आयुष्मता पूर्णेन धर्मो देशितः शरण गमन शिक्षा अपदेशेषु च प्रतिष्ठापितः

यावत् अपरेण समयेन दारुकर्णि भ्रात्रोः भोगाः तनु त्वम् परिक्षयं पर्यादानं गताः

ते कथयन्ति सार्थवाह न एतानि गीतानि किंतु खलु एतत् बुद्ध वचनम्

तद् अर्थम् मां शब्दयति

ताः तु अवकाशम् न लभन्ते

तैः शब्दिताः

आहूयतां पूर्णकः

ते मार्ग श्रमम् प्रतिविनोद्य येन पूर्णः सार्थवाहः तेन उपसंक्रान्ताः

ततो भवो गृहपतिः करे कपोलं दत्त्वा चिन्ता परः व्यवस्थितः

पण्यम् अवशिष्टम् दास्यामि

पूर्णानि वा भवन्तु मा वा

ता अपि शीघ्रं प्रतिलभन्ते

तेन मम इयम् माता इति

स कथयति दारिके त्वम् एव कथयसि स पत्न्या पुत्रैः च अपि उपेक्षितः इति

अहो धर्मः
उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते ऽस्थात्

यदि न अवतरसि त्वम् एव प्रमाणम् इति

कुतस् तव सामर्थ्यं महा समुद्रम् अवतर्तुम् इति

ते कथयन्ति देव पूर्णस्य अस्ति

स कथयति भवन्तः तिस्रः लक्षा अवद्रंगं गृह्णीत मम एतत्

सा तेन उक्ता दारिके अहं पत्न्या पुत्रैः च अपि उपेक्षितः

अनाथ भूतान् प्रसमीक्ष्य साधो कृत्वा कृपाम् आगमनम् कुरुष्व

तत् मम माता मरीचिके लोकधातौ उपपन्ना सा च भगवतो विनेया

ततः सूर्पारक अधिपतिः राजा आयुष्मान् पूर्णो दारुकर्णी स्तवकर्णी त्रपुकर्णी ते च सप्तदश पुत्राः स्वक स्वकेन परिवारेण येन भगवान् तेन उपसंक्रान्ताः अनेकानि च प्राणि शत सहस्राणि

इदम् अवोचत् भगवान्

पुनर् अपि पृच्छति भदन्त पूर्ण किं भगवान् आगतः आयुष्मान् पूर्णः कथयति महा राज न भगवान् अपि तु खलु स्थविर स्थविराः एव ते भिक्षव इति

अपि एव एतत् कर्म तनु त्वम् परिक्षयं पर्यादानं गच्छेत् इति

एहि इति च उक्तः स तथागतेन मुण्डः च संघाटि परीत देहः

अथ आयुष्मान् पूर्णो भगवतो भाषितम् अभिनन्द्य अनुमोद्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतो ऽन्तिकात् प्रक्रान्तः

ताः संजात अमर्षाः कथयन्ति एवं हि तेषां भवति येषां दासी पुत्राः कुलेषु ऐश्वर्यम् वशे वर्तयन्ति इति

ततो ऽस्य भगवता आशय अनुशयम् धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशी धर्म देशना कृता यां श्रुत्वा वक्कलिना अनागामि फलम् साक्षात्कृतम् ऋद्धिः च अभिनिर्हृता

स संसिद्ध यानपात्रः च प्रत्यागतः

आयुष्मान् आनन्दः निमित्त कुशलः

ततो भगवान् अनेकैः प्राणि शत सहस्रैः अनुगम्यमानः येन चन्दन मालः प्रासादस् तेन उपसंक्रान्तः

जगति दैत्य नर अमर पूजित विगत जन्म जरा मरण आमय

अथ आयुष्मान् पूर्णः तस्याः एव रात्रेः अत्ययात् पूर्वाह्णे निवास्य पात्र चीवरम् आदाय श्रावस्तीं पिण्डाय प्राविक्षत्

स तैः आहूय उक्तः पूर्ण वणिज् ग्रामेण क्रियाकारः कृतः न केनचिद् एकाकिना ग्रहीतव्यम्

सा निर्गता

अनेन त्वं पूर्ण मया संक्षिप्तेन अववादेन चोदितः

तौ कथयतः श्रीः वा भवतु कालकर्णी वा आगच्छ एकध्ये प्रतिवसामः

इति

सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम्

एक गण्डिका देवस्य प्राभृतम् इति

वयं तया सार्धं गच्छाम इति

पञ्च विहार शतानि कारितानि अनेकानि च मञ्च पीठ वृषिक उच्चक बिम्बोपधान चतुरस्रक शतानि अनुप्रदापितानि

कस्य अन्तिके पूर्णस्य

असंमोष धर्माणः बुद्धा भगवन्तः

तेन पर्वतात् आत्मा मुक्तः

दारुकर्णी अल्प उत्सुकः तिष्ठति

न अहम् युवाभ्यां सार्धम् एकध्ये वासं कल्पयामि इति

तेन ते श्रुताः

ततो भगवता तेषाम् आशय अनुशयम् धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशी चतुर् आर्य सत्य सम्प्रतिवेधिकी धर्म देशना कृता यां श्रुत्वा तैः पञ्चभिः ऋषि शतैः अनागामि फलम् साक्षात्कृतम् ऋद्धिः च अभिनिर्हृता

कियत् दूरे भदन्त सूर्पारकं नगरम् स अतिरेकम् आनन्द योजन शतम्

तेन तेषां वणिजां रत्नैः संविभागः कृतः

ते च भ्रातरः परस्परं सर्वे क्षमिता उक्ताः च बुद्ध प्रमुखम् भिक्षु संघम् उपनिमन्त्र्य भोजयत

उपसंक्रम्य भगवत उदकस्य पात्र पूरम् उपनामयति

पूर्णेन कर्माणि कृतानि उपचितानि

स कथयति देव इदम् अस्ति

भ्राता अस्य भविलः संलक्षयति परिखिन्नो ऽयं महा समुद्र गमनेन निवेशो ऽस्य कर्तव्य इति

तिष्ठतु तावत्

ते निष्क्रान्ताः

यावत् अपरेण समयेन काशिक वस्त्र आवारी उद्घाटिता

समन्वाहर्तुं संवृत्तः पश्यति मरीचिके लोकधातौ उपपन्ना

ततो भगवान् भिक्षु सहस्र परिवृतः विचित्राणि प्रातिहार्याणि कुर्वन् सूर्पारकं नगरम् अनुप्राप्तः

स कथयति यदि अपि एवम् तथा अपि तु यत् मया प्रव्रज्य चरणीयं तत् कृतम् अहं सकल बन्धन आबद्धः

स संलक्षयति अहम् अपि महा समुद्रम् अवतरामि

यदि ज्येष्ठतरो गृह गतम् क्षेत्र गतम् च ग्रहीष्यति शक्नुमो वयम् आवारी गतेन देश अन्तर गतेन च आत्मानम् संधारयितुम्
स बुद्ध इति अश्रुत पूर्वम् शब्दं श्रुत्वा सर्व रोमकूपानि आहृष्टानि

तस्य अपि राज्ञः सप्तदश पुत्राः

न त्वया केनचित् प्रकारेण महा समुद्रम् अवतर्तव्यम् इति

सा कथयति त्वया इयतीभिः सुवर्ण लक्षाभिः व्यवहृतम् दारकाणां पूर्वभिक्षिका अपि न अस्ति पूर्णः कथयति किम् अहम् जाने युष्माकं गृहे ईदृशी इयम् अवस्था भविष्यति इति

सो ऽनुत्तरां सम्यक्सम्बोधिम् अभिसंबुद्धः

तैः वीथ्याम् पारम्पर्येण श्रुतम्

तत् कस्य हेतोः पञ्च मे मौद्गल्यायन आत्ययिक पिण्डपाताः

कः तस्य प्रत्यंशं दद्यात् अपि तु स एव अस्माभिः भाजितः

सा दृष्ट सत्या त्रिस् उदानम् उदानयति पूर्ववत् यावत् प्रतिष्ठापिता देव मनुष्येषु

दारको जातः

राज्ञः पौरुषेयैः दृष्टः

तस्य वैद्यैः गोशीर्ष चन्दनम् उपदिष्टम्

यत् तत्र संकलिका चूर्णं च अवशिष्टम् तत् पिष्ट्वा तत्र एव प्रलेपो दत्तः

एकः कथयति ज्येष्ठतरं शब्दयामः

किं मन्यसे ग्रामणीः किं वरं राजा चक्रवर्ती उत तथागतो ऽर्हन् सम्यक्सम्बुद्धः किम् आर्य भगवान् लोके उत्पन्नः उत्पन्नः

अनुपूर्वेण सूर्पारकं नगरम् अनुप्राप्ताः

आगच्छ एकध्ये प्रतिवसामः

ते दैव योगात् गुड आवार्याम् उद्घाटितायाम् गताः

ततस् ते शोक विनोदनम् कृत्वा कथयन्ति यदा अस्माकं पिता जीवति तदा तद् अधीनाः प्राणाः

अन्यतमः च लुब्धको धनुष्पाणिः मृगयाम् निर्गच्छति

आह च

दारको जातो ऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिको गौरः कनक वर्णः छत्र आकार शीर्षः प्रलम्ब बाहुः विस्तीर्ण ललाटः संगत भ्रूः तुङ्ग नासः

दारका बुभुक्षिता रोदितुम् आरब्धाः

चण्डाः पूर्ण श्रोणापरान्तका मनुष्याः पूर्ववत् यावत् परिभाषकाः

स तेन महता सत्कारेण प्रवेशित उद्वर्तितः स्नापितो भोजितः

तैः अपनीतम्

यो युष्माकम् उत्सहते पूर्णेन सार्थवाहेन सार्धम् अ शुल्केन अ गुल्मेन आतर पण्येन महा समुद्रम् अवतर्तुम् स महा समुद्र गमनीयम् पण्यं समुदानयतु इति

यावत् महा समुद्रात् पञ्च मात्राणि वणिज् शतानि संसिद्ध यानपात्राणि सूर्पारकं नगरम् अनुप्राप्तानि

अनुपूर्वेण श्रावस्तीम् अनुप्राप्तः

तैः गुडः लब्धः

यः तु असौ अश्राद्धम् माता पितरम् श्रद्धा सम्पदि समादापयति विनयति निवेशयति प्रतिष्ठापयति दुःशीलं शील सम्पदि मत्सरिणं त्याग सम्पदि दुष्प्रज्ञं प्रज्ञा सम्पदि समादापयति विनयति निवेशयति प्रतिष्ठापयति इयता पुत्रेण माता पित्रोः कृतं वा स्यात् उपकृतम् वेति

ज्ञातय ऊचुः अयं दारको भवस्य गृहपतेः पुत्रः तस्मात् भवतु भविल इति नामधेयं व्यवस्थापितम्

तृष्णा अन्धाः बहवो ऽवतरन्ति सु अल्पाः व्युत्थास्यन्ति

प्राप्तं च कान्तं पदम् आर्य कान्तम् तीर्णा च दुःख अर्णव पारम् अस्मि

यदि तव अभिप्रेतम् तम् एव गृहाण इति

यदि मया ज्ञातम् अभविष्यत् मया अनेकाः सुवर्ण लक्षाः संहारिता अभविष्यन्

कलितम् यावत् न्याय उपार्जितस्य सुवर्णस्य मूल्यं वर्जयित्वा स अतिरिक्ताः लक्षाः संवृत्ताः

तेन शिल्पान् आहूय उक्ताः भवन्तः किं दिवसे दिवसे पञ्च कार्षापण शतानि गृह्णीध्वम् आहोस्वित् गोशीर्ष चन्दन चूर्णस्य बिडालपदम् ते कथयन्ति आर्य गोशीर्ष चन्दन चूर्णस्य बिडालपदम्

ते पूर्णस्य सकाशं गत्वा कथयन्ति तव अस्ति गोशीर्ष चन्दनम् स आह अस्ति

स संलक्षयति अहं पित्रा अभिहितः सर्व स्वम् अपि ते परित्यज्य पूर्णो ग्रहीतव्य इति

पूर्णः कथयति यदि एवम् अहम् अपि गच्छामि इति

यत् तेन नरक उपपद्य दासी पुत्रेण भवितव्यम् तत् नरके न उपपन्नः

अथ भगवान् मौद्गल्यायन सहायः येन कृष्ण गौतमकौ नाग राजौ तेन उपसंक्रान्तः

ततो भगवता कनक मरीचि वर्ण प्रभा उत्सृष्टा यया जम्बुद्वीपो विलीन कनक अवभासः संवृत्तः

तैः पूर्णस्य दूतः प्रेषितः वणिग्ग्रामः शब्दयति इति

तत् अस्याः प्रत्युपकारः कर्तव्य इति

मार्ग श्रमम् प्रतिविनोद्य कथयन्ति तात कल्यताम् अस्मदीयम् पण्यम् इति

वणिग्ग्राम एव ग्रहीष्यति इति एव

तेन असौ नीतो यथावृत्तं च आरोचितम्