tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तत् प्रविश्य यद् अमृता देवास् तद् अमृतो भवति

ते छन्दोभिर् अच्छादयन्

तान् उ तत्र मृत्युर् यथा मत्स्यम् उदके परिपश्येद् एवं पर्यपश्यद् ऋचि साम्नि यजुषि

स य एतद् एवं विद्वान् अक्षरं एव अक्षरम् स्वरम् अमृतम् अभयं प्रविशति

यदा वा ऋचम् आप्नोत्य् ॐ इत्य् एव अतिस्वरति एवं साम् एवम् यजुः

देवा वै मृत्योर् बिभ्यतस् त्रयीं विद्यां प्राविशन्

यद् एभिर् अच्छादयंस् तत् छन्दसाम् छन्दस् त्वम्

तस्य उपव्याख्यानम्

ते नु वित्त्वा ऊर्ध्वाः ऋचः साम्नो यजुषः स्वरम् एव प्राविशन्
ताः सृष्टा अ प्रसूताः वरुणस्य यवान् जक्षुः

प्र ह वा अस्य प्रजा वरुण पाशेभ्यः सर्वस्मात् च पाप्मनः सम्प्रमुच्यते य एवं वेद

ता वरुणो वरुण पाशैः प्रत्यमुञ्चत्

तत एतं प्रजापतिर् यज्ञ क्रतुम् अपश्यद् वरुणप्रघासान्

स प्रीतो वरुणो वरुण पाशेभ्यः सर्वस्मात् च पाप्मनः प्रजाः प्रामुञ्चत्

वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत

तम् आहरत् तेन अयजत

तेन इष्ट्वा वरुणम् अप्रीणात्
इन्द्र अग्नी तस्मात् त्वा एनसः परि पाताम् अहर्दिवि

शृण्वन्त्व् अद्य मे हवम् अस्यै पुत्राय वेत्तवे

इन्द्राणी वरुणानी सिनीवाल्य् उत अदितिः

ततस् ते पुत्रो जायतां स वर्मी गोषु युध्यताम्

इदं वायो ऽनु जानीहि इदम् इन्द्र बृहस्पते

पुत्रं ते अश्विना उभा आ धत्तां पुष्कर स्रजा

वातः पतत्रिभिः सह पुत्रम् अद्य दिदेष्टु ते

वरुत्र्य् उग्रा पत्नीनां पुत्रम् अद्य दिदेष्टु ते

पुत्रं ते मित्रावरुणा पुत्रं देवी सरस्वती

देवास् ते सर्वे संगत्य पुत्रं जैवातृकं ददन्

आत्मन एनं निर् मिमीष्व स त्वत् परि जायताम्

अनु ते मन्यताम् अग्निर् वरुणस् ते ऽनु मन्यताम्

आञ्जनं पुत्र वेदनम् कृण्मः पुंसवनं वयम्

येषां च नाम जग्रभ येषां च न उपसस्मर

येन एतत् परिष्टभितं यस्मात् पुत्रं न विन्दसे

त्वं बीजम् उर्वरा इव त्वं बिभृहि योन्याम्
अपरेण अग्नि पुच्छम् अतिक्रम्य प्राच् मुखः उत्तरम् नमः ते बृहते यः ते उत्तरः पक्षः इति

पश्चात् प्राङ् पुच्छम् नमः ते भद्राय यत् ते पुच्छम् या ते प्रतिष्ठा

उपाकृते स्तोत्रे त्रैधम् निनय अथ अत्र उत्तरे च मार्जालीये शेषम् अन्तर्वेदि इति
अन्यत् च आह शिलया इत्यादि

नागः सीसकः शिलया मनोह्वया निहतो मारितः पुनः वङ्गं शुद्धेन दोष वर्जितेन तालेन निहतं क्रमशः क्रमेण पीते हेम कर्मणि शुक्ले रूप्य कर्मणि एतत् क्रामणम् समुद्दिष्टं सम्यक् प्रकाशितं पीतकर्मणि नागः शुक्ल कर्मणि वङ्गं च नियोजितव्यम् इति अर्थः
अथ अन्यैः मर्दनं मूर्छनं वा इति ऊर्ध्वपातनम्

इति स्वेदनम्

अथ मर्दनम्

दिन एकम् मर्दयेत् खल्वे इति
तद् विधानम् आह सूतेन इत्यादि

प्रथमं सूतेन रसेन सह शुद्ध कनकम् निष्पिष्य संमर्द्य पुनः सम अभ्र योजितम् कृत्वा समं च तत् अभ्रम् च तेन योजितं कृत्वा पश्चात् पादेन चतुर्थ अंश विभागेन पूर्व उक्त द्वंद्व अन्यतमकम् कल्प्यं पूर्व उक्त द्वंद्वम् एरण्ड तैल आदिकम् गिरिजतु आदिकम् च तेभ्यो ऽन्यतमकं द्वन्द्वं योज्यम् इति
चतुर् संधिः हि इषुः अनीकम् शल्यः तेजनम् पर्णानि

त्रिषंधिः हि इषुः अनीकम् शल्यः तेजनम्

स छन्दसः कर्तव्याः न विछन्दसः

जघ्निवतीः याज्या अनुवाक्याः कुर्यात्

परस्तात् अर्वाचीः उपसदः उपैति एषाम् एव लोकानाम् अभिजित्या

तस्मात् एताः आज्य हविषः भवन्ति

शिरः वै एतत् यज्ञस्य यत् आतिथ्यम् ग्रीवा उपसदः

आज्य हविषः हि उपसदः

तत् उ ह स्म आह उपाविः जानश्रुतेयः

तस्याः अग्निः अनीकम् आसीत् सोमः शल्यः विष्णुः तेजनम् वरुणः पर्णानि

इषुम् वै एताम् देवाः समस्कुर्वत यत् उपसदः

चतुरः अग्रे स्तनान् व्रतम् उपैति उपसत्सु

एतत् वै यज्ञस्य समृद्धम् यत् रूप समृद्धम् यत् कर्म क्रियमाणम् ऋच् अभिवदति

ताम् आज्य धन्वानः व्यसृजन्

एकम् स्तनम् व्रतम् उपैति उपसत्सु

अग्निर् वृत्राणि जङ्घनद् य उग्र इव शर्यहा त्वं सोम असि सत् पतिः गय स्फानः अमीव हा इदम् विष्णुर् वि चक्रमे त्रीणि पदा विचक्रम इत्य् एताः

समानम् हि शिरः ग्रीवम्

समान बर्हिषी भवतः

उपसद्याय मीढुषे इमाम् मे अग्ने समिधम् इमाम् उपसदम् वनेः इति तिस्रः तिस्रः सामिधेन्यः रूप समृद्धाः

द्वौ स्तनौ व्रतम् उपैति उपसत्सु

घ्नन्तः वै एताभिः देवाः पुरः भिन्दन्तः आयन् यत् उपसदः

तस्मात् ह स्म तत् आह
अग्न आयूंषि पवस इत्य् एतासु शरीरवद् गायत्रं तेन शिरो रथन्तरेण दक्षिणं पक्षं बृहता उत्तरम् ऋतुष्ठा यज्ञायज्ञीयेन पुच्छम् वारवन्तीयेन दक्षिणम् अंसं श्यैतेन उत्तरम् प्रजापतेर् हृदयेन दक्षिणम् अपि पक्षम् अग्नेर् व्रतेन उत्तरम् अग्नेर् अर्केण शिरो वामदेव्येन आत्मानम्

पुरुष इति पुरुषे

अत्र शान्तो ऽग्निर् भवति

संचितम् अग्निं सामभिर् उपतिष्ठते

भूः इति प्रथमायां स्वयमातृण्णायाम्
निदर्शनम् आह

न खलु शास्त्रम् अ द्रव्येषु अ विवेकिषु अर्थवत् प्रयोजनवत्
अथ ह इन्द्रः अ प्राप्य एव देवान् एतत् भयम् ददर्श यथा एव खलु अयम् अस्मिन् शरीरे साधु अलंकृते साधु अलंकृतः भवति सु वसने सु वसनः परिष्कृते परिष्कृतः एवम् एव अयम् अस्मिन् अन्धे अन्धः भवति स्रामे स्रामः परिवृक्णे परिवृक्णः अस्य एव शरीरस्य नाशम् _ एष नश्यति न अहम् अत्र भोग्यम् पश्यामि इति

एवम् एव एष मघव्न् इति ह उवाच एतम् तु एव ते भूयस् अनुव्याख्यास्यामि वस अपराणि द्वात्रिंशतम् वर्षाणि इति

सः समिध् पाणिः पुनर् एयाय

सः ह उवाच यथा एव खलु अयम् भगवन् अस्मिन् शरीरे साधु अलंकृते साधु अलंकृतः भवति सु वसने सु वसनः परिष्कृते परिष्कृतः एवम् एव अयम् अस्मिन् अन्धे अन्धः भवति स्रामे स्रामः परिवृक्णे परिवृक्णः अस्य एव शरीरस्य नाशम् _ एष नश्यति न अहम् अत्र भोग्यम् पश्यामि इति

सः ह अपराणि द्वात्रिंशतम् वर्षाणि उवास
ता नदेन विहरति

अथ उ पञ्चविंशं वा एतद् अहः पञ्चविंश एतस्य अह्नः स्तोमस् तत् समेन समं प्रतिपद्यते तस्माद् द्वे एव पञ्चविंशतिर् भवन्ति

नदं व ओदतीनाम् इती३ꣳ आपो वा ओदत्यो या दिव्यास् ता हि इदम् सर्वम् उन्दन्त्य् आपो वा ओदत्यो या मुख्यास् ता हि इदम् सर्वम् अन्नाद्यम् उन्दन्ति

तास् त्रिः प्रथमया पञ्चविंशतिर् भवन्ति पञ्चविंश आत्मा पञ्चविंशः प्रजापतिर् दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्या द्वा ऊरू द्वौ बाहू आत्मा एव पञ्चविंशस् तम् इमम् आत्मानं पञ्चविंशं संस्कुरुते

नदं योयुवतीनाम् इती३ꣳ आपो वाव योयुवत्यो या अन्तरिक्ष्यास् ता हि पोप्लूयन्त इव आपः वाव योयुवत्यो याः स्वेदते ता हि सरीसृप्यन्त इव

धेनूनाम् इषुध्यसि इति आपो वाव धेनवस् ता हि इदम् सर्वं धिन्वन्ति इषुध्यसि इति यद् आह पतीयसि इति एव तद् आह

त्रिष्टुभं च अनुष्टुभम् च विहरति वृषा वै त्रिष्टुब् योषा अनुष्टुभ् तन् मिथुनं तस्माद् अपि पुरुषो जायां वित्त्वा कृत्स्नतरम् इव आत्मानम् मन्यते
काञ्चने स्वर्णे गालिते नागं सीसकं षोडश अंशेन निक्षिपेत्
सोमारुद्रा युवम् एतान्य् अस्मद् विश्वा तनूषु भेषजानि धत्तम्

अव स्यतं मुञ्चतं यन् नो असत् तनूषु बद्धं कृतम् एनो अस्मत्

बाधेथां दूरं निरृतिम् पराचैः कृतं चिद् एनः प्र मुमुक्तम् अस्मत्
स एतम् एव शस्त्रेण अनुपर्यावर्तेत यदा वा एष प्रातर् उदेत्य् अथ मन्द्रं तपति तस्मान् मन्द्रया वाचा प्रातःसवने शंसेद् अथ यदा अभ्येति अथ बलीयस् तपति तस्माद् बलीयस्या वाचा मध्यंदिने शंसेद् अथ यदा अभितराम् एत्य् अथ बलिष्ठतमं तपति तस्माद् बलिष्ठतमया वाचा तृतीयसवने शंसेद् एवं शंसेद् यदि वाच ईशीत वाच् हि शस्त्रं यया तु वाचा उत्तरोत्तरिण्या उत्सहेत समापनाय तया प्रतिपद्येत एतत् सु शस्ततमम् इव भवति

तेन संत्वरमाणाश् चरेयुर् यथा एव प्रातःसवन एवम् माध्यंदिन एवं तृतीयसवन एवम् उ ह यजमानो अ प्रमायुकः भवति

स वा एष न कदाचन अस्तम् एति न उदेति

स वा एष न कदाचन निम्रोचति

तेन अ संत्वरमाणाः चरेयुर् यथा एव प्रातःसवन एवम् माध्यंदिन एवं तृतीयसवन एवम् उ ह यजमानो अ प्रमायुकः भवति

यत् ह वा इदम् पूर्वयोः सवनयोर् अ संत्वरमाणाः चरन्ति तस्मात् ह इदम् प्राच्यो ग्रामता बहुल आविष्टाः अथ यत् ह इदम् तृतीयसवने संत्वरमाणश् चरन्ति तस्मात् ह इदम् प्रत्यञ्चि दीर्घ अरण्यानि भवन्ति तथा ह यजमानः प्रमायुको भवति

अथ यद् एनम् प्रातर् उदेति इति मन्यन्ते रात्रेर् एव तद् अन्तम् इत्वा अथ आत्मानम् विपर्यस्यते ऽहर् एव अवस्तात् कुरुते रात्रीम् परस्तात्

यो वा एष तपत्य् एषो ऽग्निष्टोम एष साह्नस् तं सह एव अह्ना संस्थापयेयुः साह्नो वै नाम
अहं दधामि द्रविणा हविष्मते सुप्राव्या यजमानाय सुन्वते

मया सो ऽन्नम् अत्ति यो विपश्यति यः प्राणति य ईम् शृणोत्य् उक्तम्

यं कामये तं तम् उग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तम् ऋषिं तं सु मेधाम्

अहं रुद्रेभिर् वसुभिश् चराम्य् अहम् आदित्यैर् उत विश्वदेवैः

अहम् एव वाता एव प्र वाम्य् आरभमाणा भुवनानि विश्वा

परो दिवा पर एना पृथिव्या एतावती महिम्ना सं बभूव

अहं जनाय समदं कृणोमि अहम् द्यावापृथिवी आ विवेश

अमन्तवो मां त उप क्षियन्ति श्रुधि श्रुत श्रद्धेयं ते वदामि

तां मा देवा व्य् अदधुः पुरुत्रा भूरि स्थात्राम् भूर्य् आवेशयन्तः

अहं रुद्राय धनुर् आ तनोमि ब्रह्म द्विषे शरवे हन्तवा उ

अहं सोमम् आहनसं बिभर्म्य् अहं त्वष्टारम् उत पूषणं भगम्

अहं राष्ट्री संगमनी वसूनां चिकितुषी प्रथमा यज्ञियानाम्

अहं मित्रावरुणा उभा बिभर्म्य् अहम् इन्द्र अग्नी अहम् अश्विना उभा

अहम् एव स्वयम् इदं वदामि जुष्टं देवानाम् उत मानुषाणाम्

ततो वि तिष्ठे भुवनानि विश्वा उत अमूम् द्यां वर्ष्मणा उप स्पृशामि
अमू आसाते

दाडिमी अत्र

एकारस्य उदाहरणं न अस्ति

अमी अत्र

अमू अत्र

मात् इति किम् अमुके ऽत्र

अदसः सम्बन्धी यो मकारस् तस्मात् परे ई त् ऊ त् ए तः प्रगृह्य सञ्ज्ञाः भवन्ति
तद् अभ्यस्वरन्

देवा वा असुरान् युधम् उपप्रयन्तो ऽब्रुवन् यन् नो वामं वसु तद् अपनिधाय युध्यामहै यद् अद्य कस्मिंश्चिद् भूते अभ्यवधावाम इति

तस्य विभागे न समपादयन्

ते देवा असुरान् अजयन्

तन् न व्यजानत इदम् मम वामम् इदं मम इति

यत् पृष्ठं माध्यंदिनं तेन ऐन्द्रम्

तद् एव एनान् अब्रवीत् सर्वान् एव वो मया स्तोष्यन्ति सर्वान् वो ऽहम् अवैष्यामि मा मा विभग्ध्वम् इति

ते विजिग्यानाः पुनर् आयन्त एकं भूतम् अभ्यवायन्

तद् एनान् अब्रवीत् सृजध्वं मद् इति

प्राणा वाव तेषां वामं वस्व् आसीत्

तद् अब्रुवन् सृजस्व इति

तद् एभ्य आचक्षत इदम् वै वस् तद् वामं वस्व् एकधा भूत्वा अ सृजमानम् तिष्ठति इति

ते ऽब्रुवन् वि इदम् भजामहा इति

यत् कवतीषु स्तुवन्ति तेन प्राजापत्यम्

तथा इति

यन् मैत्रावरुणाय स्तुवन्ति तेन मैत्रावरुणम्
यथा वृक्षम् लिबुजा समन्तम् परिषस्वजे एव परि स्वजस्व माम् यथा माम् कामिनी असः यथा मत् न अपगा असः

यथा सुपर्णः प्रपतन् पक्षौ निहन्ति भूम्याम् एव नि हन्मि ते मनः यथा माम् कामिनी असः यथा मत् न अपगा असः

यथा इमे द्यावापृथिवी सद्यस् पर्येति सूर्यः एव परि एमि ते मनः यथा माम् कामिनी असः यथा मत् न अपगा असः
न निःसुखः स्यात्

अर्थः एव प्रधानः इति कौटिल्यः अर्थ मूलौ हि धर्म कामौ इति

सहाय साध्यम् राज त्वम्

चक्रम् एकम् न वर्तते

समम् _ त्रिवर्गम् अन्योन्य अनुबद्धम्

धर्म अर्थ अविरोधेन कामम् सेवेत

तेषाम् च शृणुयात् मतम्

एकः हि _ आसेवितः धर्म अर्थ कामानाम् आत्मानम् इतरौ च पीडयति

मर्यादाम् स्थापयेत् आचार्यान् अमात्यान् _ ये एनम् अपाय स्थानेभ्यः वारयेयुः छाया नालिका प्रतोदेन _ रहसि प्रमाद्यन्तम् अभितुदेयुः
अभीवर्तेन मणिना येन इन्द्रः अभिवावृते

अभि त्वा विश्वा भूतान्य् अभीवर्तो यथा अससि

अभि पृतन्यन्तं तिष्ठ अभि यो नो दुरस्यति

अभि त्वा देवः सविता अभि सोमो अवीवृतत्

यथा अहम् एषां वीराणां विराजानि जनस्य च

सपत्न क्षयणः वृषा अभिराष्ट्रः विषासहिः

तेन इमम् ब्रह्मणस्पते अभि राष्ट्राय वर्तय
इह सर्वत्र सूक्त संप्रत्ययात् समान लिङ्ग त्वात् च

प्रसव्यम् आत्मनो वशायाश् च अन्तरेण उल्मुक हरणम् निःसालाम् इति सूक्तेन

अस्य वा सूक्तस्य संप्रत्ययात् परिहार्य वशां संस्कार्य त्वात्

वशां परिहरति
अहम् एव अस्मि अमावास्या अमा वसन्ति सु कृतः मयि इमे

आगन् रात्री संगमनी वसूनां विश्वं पुष्टं वस्व् आवेशयन्ती

यस्य देवस्य सुमतौ सु नीतिः एति सुमतिं गृहाणाम्

अमावास्यायै हविषा विधेम ऊर्जम् वसाना पयसा न आगन्

आ मा पुष्टं च पोष्यं च रात्र्या देवानां सुमतौ स्याम

मयि देवा उभये साध्याश् च इन्द्र ज्येष्ठाः सम् अगच्छन्त सर्वे
नागः सीसकः निर्गुण्डी रस सेकैः शेफाली रसम् सेचनैः शुध्यति निर्दोषो भवति वङ्गः च शुध्यति

कति वारम् सेचनैः मुनिभिः सप्त संख्याकैः तद् मूल रजः निर्गुण्डी शिफा चूर्णम् तद् प्रवापैः गलितेषु नाग वङ्ग रवि घोषेषु रजो निक्षेपणैः च चत्वारः शुध्यन्ति इति
क्लीब क्लीबं त्वा अकरम् वध्रे वध्रिं त्वा अकरम् अ रस अ रसम् त्वा अकरम् अ रस अ रसः ऽसि

एवा भिनद्मि ते मुष्कौ तस्मै त्वाम् अवसे हुवे

ये ते नाड्यौ देव कृते ययोस् तिष्ठति वृष्ण्यम्

त्वं वीरुधां श्रेष्ठतमा अभिश्रुता असि ओषधे

सा अमुम् अद्य पूरुषं क्लीबम् ओपशिनं कृधि

कुरीरम् अस्य शीर्षणि कुम्बं च अधि नि दध्मसि

यथा नडं कशिपुने स्त्रियो भिन्दन्त्य् अश्मना

क्लीबं कृध्य् ओपशिनम् अथ उ कुरीरिणं कृधि

ते ते भिनद्मि शम्यया अमुष्याः अधि मुष्कयोः
उत्तरवेद्याः अन्तान् कल्पयति विभ्राज् बृहत् पिबतु सोम्यम् मधु आयुः दधत् यज्ञपतौ अ विह्रुतम् वात जूतः यः अभिरक्षतु त्मना प्रजाः पिपर्ति बहुधा विराजति इति मध्ये उत्तरवेदेः प्रादेश मात्रीम् चतुर् स्रक्तिम् उत्तरनाभिम् कृत्वा

यत् प्रोक्षणीनाम् उच्छिष्येत् तत् दक्षिणतस् उत्तरवेद्याम् एकस्फ्याम् निःसार्य उपनिनयेत् आपः रिप्रम् निर्वहत इति

यम् द्विष्यात् तम् ध्यायेत्

तूष्णीम् चतुर्थम् हृत्वा शम्या मात्रीम् प्रथयति उरु प्रथस्व उरु ते यज्ञपतिः प्रथताम् इति

जानु दघ्नम् खात्वा त्रि वितस्तम् वा पुरीषम् हरति विदेः अग्निः इति

सावित्रेण अभ्रिम् आदाय परिलिखति परिलिखितम् रक्षः परिलिखिताः अरातयः इति

पुरस्तात् उदीचीन कुम्बाम् शम्याम् निधाय स्फ्येन अभ्यन्तरम् उदीचीम् लेखाम् लिखति वित्तायनी मे असि इति एवम् दक्षिणतस् प्राचीम् तिक्तायनी मे असि इति एवम् पश्चात् उदीचीम् अवतात् मा नाथितम् इति एवम् उत्तरतस् प्राचीम् अवतात् मा व्यथितम् इति
नियतं निश्चितम्

माक्षिक सत्त्व योगात् घन सत्त्वम् चरति रसो गर्भद्रावी गर्भे द्रावयति सत्त्वं द्रव रूपम् विधत्ते यः स तथा उक्तः

कस्मात् माक्षिक सत्त्वे योगात् माक्षिकं स्वर्णमाक्षिकं तद् सत्त्वे यो योगः तस्मात्
तौ ह प्रजापतिः उवाच

सः सर्वान् च लोकान् आप्नोति सर्वान् च कामान् यः तम् आत्मानम् अनुविद्य विजानाति इति ह प्रजापतिः उवाच

तत् ह उभये देव असुराः अनुबुबुधिरे

तौ ह अ संविदानौ एव समिध् पाणी प्रजापति सकाशम् आजग्मतुः

तौ ह प्रजापतिः उवाच किम् इच्छन्तौ अवास्तम् इति

यः एष अक्षिणि पुरुषः दृश्यते एष आत्मा इति ह उवाच एतत् अमृतम् अभयम् एतत् ब्रह्म इति

तौ ह ऊचतुः यः आत्मा अपहत पाप्मा विजरः विमृत्युः विशोकः विजिघत्सः अ पिपासः सत्य कामः सत्य संकल्पः सः अन्वेष्टव्यः सः विजिज्ञासितव्यः सः सर्वान् च लोकान् आप्नोति सर्वान् च कामान् यः तम् आत्मानम् अनुविद्य विजानाति इति भगवतः वचः वेदयन्ते तम् इच्छन्तौ अवास्तम् इति

इन्द्रः ह एव देवानाम् अभिप्रवव्राज विरोचनः असुराणाम्
उद् एहि देवि कन्ये आचिता वसुना सह

उत्सक्तपत्नि ओषधे आवतंकरणी इद् असि

न त्वा तरन्ति ओषधयः बाह्याः पर्वतीयाः उत

यथा त्वा देवि ओषधे सर्वः कामयते जनः एव भगस्य नः धेहि देवेभ्यः इव अमृतम् परि
अराय क्षयणम् अस्य् अराय चातनम् मे दाः स्वाहा

पिशाच क्षयणम् असि पिशाच चातनम् मे दाः स्वाहा

सदान्वा क्षयणम् असि सदान्वा चातनम् मे दाः स्वाहा

भ्रातृव्य क्षयणम् असि भ्रातृव्य चातनम् मे दाः स्वाहा

सपत्न क्षयणम् असि सपत्न चातनम् मे दाः स्वाहा
रायस् पोषेण सं सृज जीवातवे जरसे नय

इन्द्र इमम् प्रतरं कृधि सजातानाम् असद् वशी

यस्य कृण्मो हविर् गृहे तम् अग्ने वर्धया त्वम्

सम् एनं वर्चसा सृज प्रजया च बहुं कृधि
देवानां वै सवनानि न अध्रियन्त त एतान् पुरोﾱआशान् अपश्यंस् तान् अनुसवनं निरवपन् सवनानां धृत्यै ततो वै तानि तेषाम् अध्रियन्त

तद् आहुर् यतो घृतेन अन् अक्तम् स्यात् ततः पुरोﾱआशस्य प्राश्नीयात् सोम पीथस्य गुप्त्यै घृतेन हि वज्रेण इन्द्रः वृत्रम् अहन्न् इति

तत् तन् न आदृत्यम् ऐन्द्रा वा एते सर्वे निरुप्यन्ते यद् अनुसवनम् पुरोﾱआशास् तस्मात् तान् एकादश कपालान् एव निर्वपेत्

तद् आहुर् अनुसवनम् पुरोﾱआशान् निर्वपेद् अष्टाकपालम् प्रातःसवन एकादश कपालम् माध्यंदिने सवने द्वादश कपालम् तृतीयसवने तथा हि सवनानां रूपं तथा छन्दसाम् इति

तत् तन् न आदृत्यम् हविर् वा एतद् यद् उत्पूतं सोम पीथः वा एष यत् उत्पूतम् तस्मात् तस्य यत एव कुतश् च प्राश्नीयात् सर्वतो वा एताः स्वधा यजमानम् उपक्षरन्ति यद् एतानि हवींष्य् आज्यं धानाः करम्भः परिवापः पुरोﾱआशः पयस्या इति
अहं जजान पृथिवीम् उत द्याम् अहम् ऋतूंर् अजनयं सप्त सिन्धून्

मह्यं देवा उत विश्वे तपः जाः मह्यं देवः सविता व्यचो धात्

अहं विवेच पृथिवीम् उत द्याम् अहम् ऋतूंर् अजनयं सप्त साकम्

अहं सत्यम् अनृतं यद् वदाम्य् अहं दैवीं परि वाचम् विशश् च
यदि ईम् उश्मसि कर्तवे करत् तद् इति यद् एव एतत् अवोचाम अकरत् तद् इत्य् एव एनान् तद् अब्रवीत्

सेना वा इन्द्रस्य प्रिया जाया वावाता प्रासहा नाम को नाम प्रजापतिः श्वशुरस् तद् या अस्य कामे सेना जयेत् तस्या अर्धात् तिष्ठंस् तृणम् उभयतः परिच्छिद्य इतराम् सेनाम् अभ्य् अस्येत् प्रासहे कस् त्वा पश्यति इति तद् यथा एव अदः स्नुषा श्वशुरात् लज्जमाना निलीयमाना एति एवम् एव सा सेना भज्यमाना निलीयमाना एति यत्र एवम् विद्वांस् तृणम् उभयतः परिच्छिद्य इतराम् सेनां अभ्य् अस्यति प्रासहे कस् त्वा पश्यति इति

यं कामयेत आयतनवान् स्याद् इति विराजा अस्य यजेत् पिबा सोमम् इन्द्र मन्दतु त्वा इति एतया आयतनवन्तम् एव एनम् तत् करोति

तस्माद् एषा अत्र अपि शस्यते यद् वावान पुरुतमम् पुराषाﾱ इति

इन्द्रो वै प्रासहस् पतिस् तुविष्मान्

तान् इन्द्र उवाच अपि वो अत्र अस्तु इति ते देवा अब्रुवन् विराड् याज्या अस्तु निष्केवल्यस्य या त्रयस्त्रिंशत् अक्षरा

त्रयस्त्रिंशद् वै देवा अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशा आदित्याः प्रजापतिश् च वषट्कारश् च देवता अक्षर भाजः करोत्य् अक्षरम् अक्षरम् एव तद् देवता अनुप्रपिबन्ति देव पात्रेण एव तद् देवतास् तृप्यन्ति

ते देवा अब्रुवन्न् इयं वा इन्द्रस्य प्रिया जाया वावाता प्रासहा नाम अस्याम् एव इच्छामहै इति तथा इति तस्याम् ऐच्छन्त सा एनान् अब्रवीत् प्रातर् वः प्रतिवक्तास्मि इति तस्मात् स्त्रियः पत्यौ इच्छन्ते तस्माद् उ स्त्री अनुरात्रम् पत्यौ इच्छते ताम् प्रातर् उपायन् सा एतत् एव प्रत्यपद्यत

यद् वावान पुरुतमम् पुराषाﾱ आ वृत्रहा इन्द्रः नामान्य् अप्राः अचेति प्रासहस् पतिस् तुविष्मान् इति
इति

एष ते प्रपितामह मधुमाꣳ ऊर्मिः सरस्वान् यावान् आदित्यः च द्यौः च तावती अस्य मात्रा तावान् अस्य महिमा तावन्तम् एनम् भूतं ददामि यथा आदित्यः ऽक्षितो अन् उपदस्तः एवं मह्यं प्रपितामहाय अक्षितः अन् उपदस्तः स्वधा भवतां तं स्वधाम् अक्षितम् तैः सह उपजीव असौ सामानि ते महिमा

एष ते तत मधुमाꣳ ऊर्मिः सरस्वान् यावान् अग्निः च पृथिवी च तावती अस्य मात्रा तावान् अस्य महिमा तावन्तम् एनम् भूतं ददामि यथा अग्निः अक्षितो अन् उपदस्तः एवं मह्यं पित्रे ऽक्षितो अन् उपदस्तः स्वधा भवतां तं स्वधाम् अक्षितं तैः सह उपजीव असौ ऋचः ते महिमा

परायात पितरः सोम्या गम्भीरैः पथिभिः पूर्व्यैः

इति

एतेन माध्यावर्षं व्याख्यातम्

प्रत्येत्य प्रतिष्ठितम् उद पात्रेण उपप्रवर्तयति

एष ते पितामह मधुमाꣳ ऊर्मिः सरस्वान् यावान् वायुश् च अन्तरिक्षम् च तावती अस्य मात्रा तावान् अस्य महिमा तावन्तम् एनम् भूतं ददामि यथा वायुः अक्षितः अन् उपदस्तः एवं मह्यं पितामहाय अक्षितः अन् उपदस्तः स्वधा भवतां तं स्वधाम् अक्षितं तैः सह उपजीव असौ यजूंषि ते महिमा
तत् च आह हेम्ना इत्यादि

अङ्गुलि संज्ञम् ताप्यं स्वर्णमाक्षिकं चूर्णं कृत्वा तद् अन्तरे तद् चूर्णम् अन्तरे मध्ये दत्त्वा शुल्बस्य ताम्रस्य गुप्तमूषा अन्धमूषा कार्या तत्र नले इति अभिप्रायः

ताप्य विधानम् आह ताप्यम् इत्यादि

पक्वं यत् माक्षिक चूर्णम् तत् हेम्ना कृत्वा
नमः विसृज्यमानायै

याः ते शतम् धमनयः अङ्गानि अनु विष्ठिताः तासाम् ते सर्वासाम् वयम् निः विषाणि ह्वयामसि

नमः निपतितायै

याम् ते रुद्रः इषुम् आस्यत् अङ्गेभ्यः हृदयाय च इदम् ताम् अद्य त्वत् वयम् विषूचीम् वि वृहामसि
तयोः प्राची द्वारौ कुर्वन्ति

दक्षिणत उपविशतो ब्रह्मा च यजमानश् च

अथ आभ्याम् व्रत उपायनीयम् पाचयति

अथ यदि दूरे तीर्थं भवत्य् उत्तरेण शालां द्वौ कट परिवारौ कुर्वन्ति पूर्वं यजमानाय अपरम् पत्न्यै

पुरस् हविषि देवयजने याजयेद् इत्य् एतेषां यज् जोषयते

प्राचीन वंशा दिक्षु अतीकाशा दक्षिणतो वर्षीयसी

स उपकल्पयते कृष्णाजिनं च कृष्णविषाणां च वासश् च मेखलां च सा एषा पृथ्वी वेणी कार्या भवति त्रिवृद् एकतःपाशा द्वाविंशतिं च दर्भ पुञ्जीलानि नवनीतं च अञ्जनम् च स तूलाम् च शर इषीकाम् औदुम्बरं च दण्डं चमसं च व्रतप्रदानं स्थालीं स शिक्याम् स मेक्षणाम्

तावन्त्य् एव पत्नीम् अभितो भवन्ति कुम्बं च कुरीरं च वासश् च योक्त्रं च अपरिमितानि च दर्भ पुञ्जीलानि नवनीतं च अञ्जनम् च स तूला च शर इषीका अ मृद् मयः च पात्रः शङ्कुश् च स्थाली स शिक्या स मेक्षणा

अथ आमावास्येन वा हविषा इष्ट्वा नक्षत्रे वा अरण्योः अग्नीन् समारोह्य शालाम् अभिप्रैति

अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा यूपाहुतिं जुहोति यद्य् अत्र जुहोति

जुष्टे देवयजने शाला कारिता भवति

अथ अध्वर्युः तीर्थ्यान् संभारान् याचति

उत्तरेण शालां परीत्य पूर्वया द्वारा शालां प्रपाद्य गार्हपत्यस्य आयतने मथित्वा अग्नीन् विहृत्य मध्यमे वंशे राजानं प्रग्रथ्नन्ति

पूर्वाह्ण एव एतौ व्रत दुघयोः वत्सौ बध्नन्ति

अग्निष्टोमेन यक्ष्यमाणो भवति

पूर्वया द्वारा उपनिष्क्रम्य यत्र आपः तद् यन्ति

अथ आह एहि यजमान इति

अथ अस्य प्राच् मुखस्य दक्षिणं गोदानम् अद्भिर् उनत्ति

तस्य आशितौ भवतः सर्पिः मिश्रस्य पयः मिश्रस्य

परिस्तृणन्ति

दक्षिणतो व्रत श्रपण आगारम् कुर्वन्ति पश्चात् पत्नीशालम्

अथ गार्हपत्य आज्यं विलाप्य उत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा सप्तहोतारं मनसा अनुद्रुत्य आहवनीये जुहोत्य् अन्वारब्धे यजमाने स्वाहा इति
तेन देव प्रसूतेन इदम् दूषयता विषम्

तिस्रः सरस्वतीर् अदुः स चित्ताः विष दूषणम्

असुराणां दुहिता असि सा देवानाम् असि स्वसा

दिवस् पृथिव्याः सम्भूता सा चकर्थ अरसम् विषम्

देवा अदुः सूर्यो द्यौर् अदात् पृथिव्य् अदात्
मधु परुष्णी शीपाला शम् आस्ने अस्तु शं हृदे

रात्री जगत् इव अन्यत् हंसात् तेन ते वारये विषम्

परि द्याम् इव सूर्यः अहीनाम् जनिम अगमम्

यत् ब्रह्मभिः यत् ऋषिभिः यत् देवैः विदितम् पुरा यत् भूतम् भव्यम् आसन्वत् तेन ते वारये विषम्
अहीन संततिम् करोति

तासां मीमांसा

उद्गातारो ह एताभिः अरण्येगेयानां साम्नां शुचं शमयन्तो मन्यन्ते

अहीन संततिम् करोति

ता उ चेद् अध्वर्यवे प्रब्रूयुर् अपो अभ्यवहरत इति एव ब्रूयाद् इति

अद्भिर् एव एतत् अहर् दूर्वा मिश्राभिः अध्वर्युर् माहेन्द्रस्य स्तोत्रम् उपाकरोति

ऐन्द्रो ऽतिग्राह्यः

चात्वाले ऽवनयेद् आस्तावे निनयेत् प्रोक्षणीः कुर्वीत पुरोडाशीयानि पिष्टानि संयौयाद् इति

अन् आदृत्य तद् उद्गातृष्व् अधीना एव एनाः कुर्यात्

अद्भिर् एतद् अहर् अवका मिश्राभिः अध्वर्युर् माहेन्द्रस्य स्तोत्रम् उपाकरोति

एतावद् एव एतत् अहः शिल्पं क्रियते

अन् आदृत्य तद् आहवनीय एव अनुप्रहरति भवतं नः समनसाव् इति

गार्हपत्ये ऽनुप्रहरेत् प्रतिष्ठा कामानाम् आग्नीध्रे प्रजा कामानाम् शामित्रे पशु कामानाम् आहवनीये स्वर्ग कामानाम् इति

प्रहृत्य अभिजुहोति अग्नाव् अग्निश् चरति प्रविष्ट इति

तस्य मीमांसा

एतावद् एव एतत् अहः शिल्पं क्रियते
स्पष्टम् अन्यत्

शाण संमितः टङ्कण प्रमाणः शुद्धं सूतं विषं गन्धं च इति धत्तूर बीजम् त्रि शाणम् सर्वेभ्यो द्विगुणा द्वादश भागा हेमाह्वा हेमक्षीरी तस्य स्थाने व्योषं त्रिकटुः इति एके
तान् अग्निना मुखेन अन्ववायन्

यो ह वै देवान् साध्यान् वेद सिध्यत्य् अस्मै

अशान्ता निर्मृज्युर् न तिस्रो ऽहीनस्य

यद् अग्निम् अन्त्य् उपसदां प्रतीकानि भवन्ति यथा क्षेत्र पतिः क्षेत्रे ऽन्ववनयत्य् एवम् एव एतत् अग्निना मुखेन इमान् लोकान् अभिनयन्तो यन्ति

द्वादश अहीनस्य कुर्यात्

स य एवम् एतान्त् साध्यान् वेद सिध्यत्य् अस्मै

उपरिष्टाद् यज्ञ क्रतुः गरीयान् अभिषीदेद् यथा गुरुर् भारो ग्रीवा निःशृणीयाद् आर्तिम् आर्छेत्

तिस्रो अग्निष्टोमस्य उपसदः स्युः शान्त्या अ निर्मार्गाय

इमे वाव लोका यत् साध्या देवाः

न द्वादश अग्निष्टोमस्य उपसदः स्युः

प्रत्युत्तब्ध्यै सयत्वाय
तं भूतिर् इति देवा उपासांचक्रिरे ते बभूवुस् तस्मात् ह अपि एतर्हि सुप्तो भूर् भूर् इत्य् एव प्रश्वसिति

तद् उक्तम् ऋषिणा

गिरति ह वै द्विषन्तं पाप्मानं भ्रातृव्यं परा अस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद

अभूतिर् इत्य् असुरास् ते ह पराबभूवुः

अपाङ् प्राङ् एति स्वधया गृभीत इत्य् अपानेन ह्य् अयं यतः प्राणो न पराङ् भवति

भवत्य् आत्मना परा अस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवम् वेद

स एष गिरिश् चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् प्राणस् तं ब्रह्म गिरिः इत्य् आचक्षते

स एषो ऽसुः स एष प्राणः स एष भूतिश् च अभूतिः च

एतत् ह स्म वै तद् विद्वान् आह महिदास ऐतरेय आ अहम् मां देवेभ्यो वेद आ उ मद् देवान् वेद इतःप्रदानाः ह्य् एत इतः संभृता इति

अमर्त्यो मर्त्येना सयोनिर् इत्य् एतेन हि इदम् सर्वं सयोनि मर्त्यानि हि इमानि शरीराणी३ं अमृता एषा देवता

स एष मृत्युश् च एव अमृतम् च

ता शश्वन्ता विषूचीना वियन्ता न्य् अन्यं चिक्युर् न नि चिक्युर् अन्यम् इति निचिन्वन्ति ह एव इमानि शरीराणी३ं अमृता एव एषा देवता

आपा३ इत्य् आप इति तद् इदम् आप एव इदम् वै मूलम् अदस् तूलम् अयं पिता एते पुत्रा यत्र ह क्व च पुत्रस्य तत् पितुर् यत्र वा पितुस् तद् वा पुत्रस्य इति एतत् तद् उक्तं भवति
आपो विश्वस्य भेषजीस् तास् ते कृण्वन्तु भेषजम्

नीचीनम् अघ्न्या दुहे न्यग् भवतु ते रपः

तेना ते तन्वो रपो ऽपाचीनम् अप व्यये

आप इद् वा उ भेषजीर् आपो अमीव चातनीः
तुत्थ आदीनाम् सत्त्व पातनम् आह तुत्थात् इत्यादि

एवंविधं तुत्थक सत्त्वम् पतति

तुत्थात् तुत्थं शिखिग्रीवं तस्मात् ताप्य ज समम् इति माक्षिक सत्त्व वत् माक्षिक सत्त्व विधानेन अस्य सत्त्व पातः इति अर्थः

सम सृष्टम् समं ताप्येन तुल्यं वर्ण मार्दवाभ्याम् सृष्टं कथितम् इति अर्थः
तस्य उक्तः प्रत्यभिमर्शः

यत्र एव स्कन्देत् तद् उपविशेत्

यदा वा एतद् अयातयामं भवत्य् अथ एतस्य अपि हविरातञ्चनं कुर्वन्ति

तद् यथा प्रत्युत्थाय अमित्रान् पचेद् एवम् एव एतत् अवृत्तिं पाप्मानम् अपहत्य आहुतिम् प्राप्नोति

अथ एतानि कपालानि संचित्य यत्र आहवनीयस्य भस्म उद्धृतम् स्यात् तद् उपनिकिरेत्

अथ उ खल्व् आहुर् यत् प्राच उद्द्रुतस्य स्कन्देत् किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति

यद्य् उ नीची स्रुक् स्याद् अपि वा भिद्येत किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति

अथ यथा उन्नीतम् उन्नीय समिधम् आदाय प्राक् प्रेयात्

इत्थम् एव कुर्यात्

यद् एव तत्र स्रुचि परिशिष्टं स्यात् तेन जुहुयात्

तद् उ तथा न कुर्यात्

तद् अद एव अस्य उन्नेष्यामि इति उक्तं भवति

तद् उ ह एके उप इव लभन्ते अ हुतम् तस्य यस्य अग्निहोत्र उच्छिष्टेन जुह्वति यातयामं ह्य् एतद् इति वदन्तः

यो ह तत्र ब्रूयाद् यद् अनेन अग्निहोत्रेण अचिकीर्षीत् न्यवृतत् तस्मान् न अस्य इदम् स्वर्ग्यम् इव भविष्यति इति तथा ह एव स्यात्
संतत्यै

संधीयते प्रजया पशुभिर् य एवं वेद

संततम् ऋचा वषट्कृत्यम्

प्रत्यक्षाद् देवतां परिगृह्णाति

यस्यै देवतायै हविर् गृहीतं स्यात् तां मनसा ध्यायन् वषट्कुर्यात्

साक्षाद् एव तद् देवतां प्रीणाति
उपस्तीर्य आज्यम् सर्वेषाम् उत्तरतः सकृत् सकृत् अवदाय द्विर् अवत्तम् अभिघारयति

यत् ते देवा अकृण्वन् भागधेयम् इति अमावास्यायाम्

ऐन्द्राग्नस्य हविषो ऽमावास्यायाम्

पृथिव्याम् अग्नये समनमन् इति संनतिभिश् च प्रजापते न त्वद् एतान्य् अन्यः इति च

प्राक् स्विष्टकृतः पार्वण होमौ समृद्धि होमाः काम्य होमाः च

आ देवानाम् अपि पन्थाम् अगन्म यत् शक्नवाम तद् अनुप्रवोढुम् अग्निर् विद्वान् स यजात् स इद् होता सो ऽध्वरान् स ऋतून् कल्पयाति अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा इत्य् उत्तर पूर्व अर्धे ऽवयुतं हुत्वा सर्व प्रायश्चित्तीयान् होमान् जुहोति

आकूत्यै त्वा स्वाहा कामाय त्वा स्वाहा समृधे त्वा स्वाहा आकूत्यै त्वा कामाय त्वा समृधे त्वा स्वाहा ऋचा स्तोमं समर्धय गायत्रेण रथन्तरं बृहद् गायत्र वर्तनि स्वाहा

इन्द्र अग्नी रोचना दिवः परि वाजेषु भूषथः तद् वां चेति प्र वीर्यम् श्नथद् वृत्रम् उत सनोति वाजम् इन्द्रा यो अग्नी सहुरी सपर्यात् इरज्यन्ता वसव्यस्य भूरेः सहस्तमा सहसा वाजयन्ता इन्द्र अग्नी अस्मान् रक्षतां यौ प्रजानां प्रजावती स प्रजया सु वीर्यम् विश्वम् आयुर् व्यश्नवत् गोमत् हिरण्यवत् वसु यद् वाम् अश्वावद् ईमहे इन्द्र अग्नी वनेमहि स्वाहा इति

पूर्णा पश्चात् इति पौर्णमास्याम्