tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
एताभ्यां सर्वम् आयुर् एति

एतद् एव दिवश् छिद्रम्

अथ यद् इतरत् साम ऊर्ध्वम् तस्य प्रतिहारात्

स यथा अद्भिः आपः संसृज्येरन् यथा अग्निना अग्निः संसृज्येत यथा क्षीरे क्षीरम् आसिच्याद् एवम् एव एतत् अक्षरम् एताभिर् देवताभिः संसृज्यते

चन्द्रमा वै हिङ्कारो ऽन्नम् उ वै चन्द्रमाः

तद् आत्मानं दध्याद् अथ उ यजमानम्

एक उ एव मृत्युर् अन्वेत्य् अशनया एव

अथ हिंकरोति

अन्नेन अशनयाम् घ्नन्ति

स यथा वृक्षम् आक्रमणैर् आक्रममाण इयाद् एवम् एव एते द्वे द्वे देवते संधाय इमान् लोकान् रोहन्न् एति

ओवा ओवा ओवा हुम् भा ओवा इति करोत्य् एव

यथा खं वा अनसः स्याद् रथस्य वा एवम् एतद् दिवश् छिद्रम्

तां ताम् अशनयाम् अन्नेन हत्वा ऊम् इत्य् एतम् एव आदित्यम् समया अतिमुच्यते

यद् गायत्रस्य ऊर्ध्वम् हिङ्कारात् तद् अमृतम्
अथ यत् सोमं पितृमन्तं पितॄन् वा सोमवतः पितॄन् बर्हिषदः पितॄन् अग्निष्वात्तान् इत्य् आवाहयति

षड् वा ऋतवः

ॐ स्वधा इति आश्रावयति

ऋतवः पितरः

तस्माद् एकां सामिधेनीं त्रिर् अन्वाह

तस्माद् एनान् पूर्वपक्षे यजन्ति इति

अथ यद् अपराह्णे पितृयज्ञेन चरन्त्य् अपराह्ण भाजः वै पितरः

स्वधाकारो हि पितॄणाम्

अथ यत् प्रयाज अनुयाजेभ्यः बर्हिष्मन्ताव् उद्धरति प्रजा वै बर्हिर् न इद् प्रजां पितृषु दधानि इति

पितॄणाम् आप्त्यै

तद् आहुर् यद् अपरपक्ष भाजः वै पितरः कस्माद् एनान् पूर्वपक्षे यजन्ति इति

अस्तु स्वधा इति प्रत्याश्रावयति

देवा वा एते पितरः

ते वै षट् सम्पद्यन्ते

तस्माद् अपराह्णे पितृयज्ञेन चरन्ति

अथ यद् यजमानस्य आर्षेयम् न आह न इद् यजमानं प्रवृणजानि इति
सप्त वै ग्राम्या ओषधयः सप्त आरण्याः

यस्य न वपति तेन व्यृध्यते

अन्नम् अर्कः

यत् प्रतीचो रक्षांसि हन्युः

षड् वा ऋतवः

संवत्सरस्य एव विधाम् अनुविधीयते

द्वादशसु सीतासु वपति

अन्नस्य अन्नस्य वपति

चतुर्दशभिर् वपति

संवत्सरेण एव अस्मै अन्नं पचति

अथ उ द्विगुणेन एव अस्याः वीर्यम् उद्यच्छते

इयं वा अग्नेर् अतिदाहाद् अबिभेत्

ता द्वादश सम्पद्यन्ते

वीर्येण एव एनम् विमिमीते

तस्मात् पक्ष प्रवयांसि वयांसि

षड्गवेन कृषति

त्रीन् पुरुषान् प्राञ्चं मिमीते चतुरस् तिर्यञ्चम्

यत् कृष्टं च अ कृष्टम् च भवत्य् अस्या अन् अतिदाहाय

तान् एतद् अग्नौ प्रतिदधाति

त्रिवृत् हि अग्निः

तेन एव तद् अवरुन्द्धे

ऋतुभिर् एव

पुरुषेण वै यज्ञस् संमितः

रूपेण एव अन्नम् अवरुन्द्धे

सूर्यो वै पशूनां प्राणः

यद् दक्षिणा पितृभ्यो निधूवेत्

प्राणम् एव एनान् अभ्य् उत्सृजति

अरत्नि मात्रम् पक्षयोर् उपदधाति प्रादेश मात्रम् पुच्छे

अनुसीतं प्रजात्यै

सा एतत् द्विगुणं कृष्टं च अ कृष्टम् च अकुरुत

तस्मात् सप्त पुरुषान् अभ्य् अग्नि चित् अन्नम् अत्ति त्रीन् परस्तात् त्रीन् अवस्ताद् आत्मा सप्तमः

अथ उ ऋतुभिर् एव कृष्ट्वा संवत्सरे प्रतितिष्ठति

यद् उदीच उत्सृजेद् रुद्राय पशून् अपिदध्याद् अपशुस् स्यात्

एतावद् वै पुरुषे वीर्यम्

यस्य न वपेत् तन् मनसा ध्यायेत्

तिस्रः तिस्रः सीतास् सम्पादयति

ता एव उभयीः अवरुन्द्धे

अर्क एव एतत् अर्कश् चीयते

सर्वम् एव अन्नम् अवरुन्द्धे
पिष्टि विधि अन्तरम् आह अभ्रकम् इत्यादि

तारे हेम आकृष्टिम् आह षष् इत्यादि

पूर्व उक्तायाम् पिष्ट्यां षड्गुण गन्धक दाहः कार्यः पुनः षड्गुण शिलया कृत्वा नागं समुत्तार्य सीसकम् अपहाय सा निष्पन्ना पिष्टी षोडश अंशेन तारे रूप्ये मिलिता सती हेम आकृष्टिः स्यात् कनक उद्धारणम् भवेत् ताम्र नाग आदिषु धातुषु हेम स्थितम् एव तत आकृष्टि शब्दः युक्तः
मासा रश्मयः

अव ह एव गच्छति

ब्रह्मणो ऽस्य सतः क्षत्रस्य इव प्रकाशो भवति य एवं वेद

इन्द्रो वृत्रं वज्रेण अधि अस्य न अस्तृषि इति मन्यमानः परां परावतम् अगच्छत्

अदो बृहत्

सो ऽभवत्

ते पुनर् नव भवन्ति प्राणा एव

मनो बृहत्

यो वै बृहतो बार्हतं पदं वेद उरु प्रजया पशुभिः प्रथते

ओ हो इत्य् एव अवरुद्धः राजन्यः कुर्वीत

द्वादश अक्षरम् वाव बृहतो बार्हतं पदम्

तद् आयच्छता इव गेयम्

तं प्रजापतिर् अकामयत ततः स्याद् इति

मनो दशमम्

तम् ओ हो इत्य् अन्वह्वयत्

त्रयो बृहतो रोहा इम एव लोकाः

यो वै बृहति त्रिवृतं स देवम् प्रोढं वेद गच्छति क्षत्र मात्राम्

द्वादश बृहतस् तन्वो मासा एव

तावत् हि साम
तां बलवद् उपब्दिमतीं निघातं गायेत्

पङ्क्तिं गायति

तस्माद् गर्भा जायमानाः प्रसार्यन्ते

अथ यो ऽस्माद् आजायते स सर्वम् आयुर् एति

मनो वै रेतस्या प्राणो गायत्री चक्षुस् त्रिष्टुप् श्रोत्रं जगती वाग् अनुष्टुप्

सामि ह वै दुस् उद्गातुः वर्तन्यां गर्भाः पतन्ति

तां यद् बलवद् उपब्दिमतीं निघातं गायति भ्रातृव्यो वै पाप्मा भ्रातृव्यम् एतत् पाप्मानम् अवाञ्चम् अवहन्ति श्रियम् आत्मना अश्नुते

यद् अन् अधीयन् गायेत् सामि गर्भाः पतेयुः

अथ यश् श्रोत्रं जगती इति विद्वान् उद्गायति शुश्रूषुश् श्रोत्रियो ऽस्माद् आजायते श्रवणीयः

अजिह्वा ह वै दुस् उद्गातुः वर्तन्यां गर्भा जायन्ते

तां गायत्रम् एव प्रसृतां गायति

प्र एव तेन जनयति

निघ्नद् इव ह खलु वा एतच् छन्दो यद् अनुष्टुप्

अनुष्टुभा वै वाचा छन्दसा देवा असुरान् अवाचो ऽवाघ्नन्

अथ यद् एतद् उत्तमं तृचं जन्म एव तत्

अथ यश् चक्षुस् त्रिष्टुब् इति विद्वान् उद्गायत्य् अ ह्रीत मुखी पश्यो द्रष्टा अस्मात् आजायते दर्शनीयः

ताम् अधीयन् गायेत्

अथ यो वाग् अनुष्टुब् इति विद्वान् उद्गायति शंस्ता उद्गाता अस्माद् आजायते

अथ यः प्राणो गायत्री इति विद्वान् उद्गायति सर्वम् आयुर् एति

यद् अन् अधीयन् गायेद् अजिह्वा गर्भा जायेरन्

ऋतवो वै पङ्क्तिः
प्रलाप छर्दि अतीसार नेत्र विप्लुत जृम्भि ता

आद्ये द्वे वर्जयेत् अन्ये सर्व लिङ्गाम् च वेगिनीम्

तुदन्ती मार्गमाणस्य कुर्वती मर्म घट्टनम्

गम्भीरा च मरुत् तत्र त्वरया अयुक्ति सेवितैः

गम्भीरेण निदानेन गम्भीरा तु सुसाधयेत्

जत्रु मूलात् परिसृता मन्द वेगवती हि सा

कम्पयन्ती शिरो ग्रीवां यमलां तां विनिर्दिशेत्

धन्वन्तरिः उवाच

सर्वस्य संचित आमस्य स्थविरस्य व्यवायिनः

महा शूला महा शब्दा महा वेगा महा बला

आयासात् पवनः क्रुद्धः क्षुद्रां हिक्कां प्रवर्तयेत्

स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मुञ्चती

यमला वेगिनी हिक्का परिणामवती च सा

ध्वस्त भ्रू शङ्ख युग्मस्य श्रुति विप्लुत चक्षुषः

हिक्का भक्ष्य उद्भवा क्षुद्रा यमला महती इति च

हिक्का रोग निदानम् च वक्ष्ये सुश्रुत तत् शृणु

तद् रूपा सा महत् कुर्यात् जृम्भण अङ्ग प्रसारणम्

परिणामात् मुखे वृद्धिं परिणामे च गच्छति

श्वास एक हेतुः प्राग्रूपं संख्या प्रकृति संश्रया

चिरेण यमलैः वेगैः या हिक्का सम्प्रवर्तते

पृष्ठतो नमनं महाहिक्का प्रवर्तते

करोति हिक्कां श्वसनः मन्द शब्दाम् क्षुधा अनुगाम्

समं संध्या अन्न पानेन या प्रयाति च स अन्न जा

हिक्का श्वासौ यथा तौ हि मृत्यु काले कृत आलयौ

वृद्धिम् आयासात् याति भुक्त मात्रे च मार्दवम्

रूक्ष तीक्ष्ण खर अशान्तैः अन्न पानैः प्रपीडितः
अविषण्ण मतिः भूत्वा गुणे पुङ्खं निवेशयेत्

ततो बाणं समागृह्य दंशितः सु समाहितः

कर्म योग विधान ज्ञः ज्ञात्वा एवम् विधिम् आचरेत्

तस्मात् अनन्तरम् तीक्ष्णं परावृत्तं गतं च यत्

लक्ष्यं स योजयेत् तत्र पत्त्रि पत्त्र गतम् दृढम्

निम्नं दुष्करम् उद्दिष्टम् वेध्यम् ऊर्ध्व गतम् च यत्

निगृह्णीयान् मध्यमया ततो ऽङ्गुल्या पुनः पुनः

तेन एव सहितं मध्ये शरं संगृह्य धारयेत्

मनो लक्ष्य गतम् कृत्वा मुष्टिना च विधान विद्

वाम कर्ण उपविष्टम् च फलं वामस्य धारयेत्

दक्षिणे गात्र भागे तु कृत्वा वर्णं विमोक्षयेत्

अधिकं भ्रमणं तस्य तस्मात् वेध्यात् प्रकीर्तितम्

वेध्य स्थानेषु अथ एतेषु सत्त्वस्य पुटकात् धनुः

अग्निर् उवाच

एवं वेध्य गणम् कृत्वा दक्षिणेन इतरेण च

भ्रान्तं प्रचलितं च एव स्थिरं यत् च भवेत् इति

ललाट पुट संस्थानम् दण्डं लक्ष्ये निवेशयेत्

आकृष्य ताडयेत् तत्र चन्द्रकं षोडश अङ्गुलम्

इति आग्नेये महापुराणे धनुर्वेदे नाम ऊनपञ्चाशत् अधिक द्विशततमः ऽध्यायः

वाम हस्तेन वै कक्षां धनुः तस्मात् समुद्धरेत्

न तु निम्नं च तीक्ष्णं च दृढ वेध्ये प्रकीर्तिते

अक्षि लक्ष्यम् क्षिपेत् तूणात् चतुर् अस्रम् च दक्षिणम्

एष एव विधिः प्रोक्तः तत्र दृष्टः प्रयोक्तृभिः

हस्त आवाप शतैः चित्रैः तर्जयेत् दुस्तरैः अपि

संपीड्य सिंहकर्णेन पुङ्खेन अपि समे दृढं

मस्तक अयन मध्ये तु चित्र दुष्कर संज्ञके

ततः समुद्धरेद् बाणं तूणात् दक्षिण पाणिना

निम्नम् उन्नत वेधम् च अभ्यसेत् क्षिप्रकं ततः

तस्मिन् वेध्य गते विप्र द्वे वेध्ये दृढ संज्ञके

विलक्ष्यम् अपि तद् बाणम् तत्र च एव सु संस्थितम्
यद् वै पुरुषस्य वित्तं तद् भद्रं गृहा भद्रं प्रजा भद्रं पशवो भद्रम्

प्रजापतिर् एष यद् उद्गाता

यजुः प्रथमम् अभिव्याहरति

यद् उपरिष्टाद् वर्षस्य एधते तद् ऊर्जे

ता एनं सृष्टा अन्न काशिनीः अभितः समन्तं पर्यविशन्

तद् एव एतेन अवरुन्द्धे

प्रजापतिः प्रजा असृजत

इयं वै रथन्तरम्

ब्रह्मवर्चसम् एव तत् करोति

अस्याम् एव एतत् प्रतितिष्ठति

स यत् हिंकृत्य न ॐ कुर्यात् पराङ् एव अन्नाद्यम् इयात्

तद् ओंकारेण सृष्टं वारयते

यन् मधु करिष्यामि इति प्रजा वै मधु ता एव तत् करोति

यत् साम प्रथमम् अभिव्याहरेत् क्षत्रं बलम् ऋच्छेत्

तद् एव एतेन अवरुन्द्धे

वर्षं वा इषे

यन् मधु जनयिष्यामि इति प्र एव एनाः तज् जनयति

ताभ्यो हिंकारेण अन्नाद्यम् असृजत

यन् मधु भविष्यति इति भूतिम् एव एनाः तद् गमयति

यद् ऋचं प्रथमम् अभिव्याहरेद् विशं बलम् ऋच्छेत्

तम् एतत् प्रजा अन्न काशिनीः अभितः समन्तं परिविशन्ति

क्षत्रं हि साम

रथन्तर वर्णाम् उत्तमां गायन्ति
ययातिः उवाच

जरां प्राप्य ययातिः तु स्व पुरम् प्राप्य च एव हि

नौर् उपप्लव संचारः यत्र नित्यं भविष्यति

स्वं च आदास्यामि भूयो ऽहं पाप्मानं जरया सह

ययातिः उवाच

जरा वली च मां तात पलितानि च पर्यगुः

यथा आत्थ त्वं महा राजैः तत् करिष्यामि ते वचः

ययातिः उवाच

यः त्वम् मे हृदयात् जातः वयः स्वं न प्रयच्छसि

यौवनेन चरेयं वै विषयान् ते पुत्रक

यः त्वम् मे हृदयात् जातः वयः स्वं न प्रयच्छसि

ययातिः उवाच

पापात् मातुल सम्बन्धात् दुष्प्रजा ते भविष्यति

तथा एव प्रतिपत्स्यामि पाप्मानं जरया सह

एवम् उक्तः प्रत्युवाच पूरुः पितरम् अञ्जसा

न राज्यं न रथं न अश्वम् जीर्णो भुङ्क्ते न च स्त्रियम्

अनो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह

यदुः उवाच

एकं वर्ष सहस्रम् तु चरेयं यौवनेन ते

ययातिः उवाच

ययातिः उवाच

सर्व काम समृद्ध अर्था भविष्यति तव प्रजा

गुरु दार प्रसक्तेषु तिर्यग्योनि रतेषु च

पिशित आशिषु लोकेषु नूनं राजा भविष्यसि

किंचिद् कालम् चरेयं वै विषयान् वयसा तव

ययातिः उवाच

त्वं मे प्रियतरः पुत्रः त्वम् वरीयान् भविष्यसि

अग्नि प्रस्कन्दन गतः त्वम् च अपि एवम् भविष्यसि

द्रुह्युः उवाच

यौवनं भवते दत्त्वा चरिष्यामि यथा इच्छया

सित श्मश्रु धरः दीनो जरसा शिथिलीकृतः

पशु धर्मिषु म्लेच्छेषु पापेषु प्रभविष्यसि

शौनक उवाच

यौवनेन त्वदीयेन चरेयं विषयान् अहम्

अशक्तः कार्य करणे परिभूतः स यौवने

न रागः च अस्य भवति तद् जराम् ते न कामये

वली संतत गात्रः च दुदर्शो दुर्बलः कृशः

पूर्णे वर्ष सहस्रे तु ते प्रदास्यामि यौवनम्

यः त्वम् मे हृदयात् जातः वयः स्वं न प्रयच्छसि

तत् द्रुह्यो वै प्रियः कामो न ते सम्पत्स्यते क्वचित्

पूर्णे वर्ष सहस्रे तु त्वदीयं यौवनं त्व् अहम्

शौनक उवाच

जरया अहम् प्रतिच्छन्नो वयस् रूप धरः ते

स्वं च एव प्रतिपत्स्ये अहम् पाप्मानं जरया सह

पुत्रं ज्येष्ठं वरिष्ठं च यदुम् इति अब्रवीत् द्विजः

अनुर् उवाच

न जुहोति च काले अग्निम् तां जरां न अभिकामये

त्वं यदो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह

सह उपजीविभिः च एव तद् जराम् न अभिकामये

काव्यस्य उशनसः शापात् न च तृप्तः अस्मि यौवने

जरा दोषः त्वया उक्तः यः तस्मात् त्वम् प्रतिपद्यसे

शर्मिष्ठायाः सुतं ज्येष्ठं द्रुह्युं वचनम् अब्रवीत्

संकीर्णाः चोर धर्मेषु प्रतिलोम चरेषु च

तुर्वसुः उवाच

जरां ग्रहीतुं धर्म ज्ञैः पुत्रम् अन्यम् वृणीष्व वै

एवं स तुर्वसुं शप्त्वा ययातिः सुतम् आत्मनः

जीर्णः शिशुः इव आदत्ते काले अन्नम् अशुचिः यथा

तस्मात् प्रजा समुच्छेदं तुर्वसो तव यास्यति

ययातिः उवाच

जरा वली च मां तात पलितानि च पर्यगुः

पूरो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह
यथा कल्को न तिष्ठति एवं क्षारत्रयं दद्यात् स्वर्ण मृतिः भवेत्

धमेत् ततस् हेम्नि दुग्धकैः समा एव भागतो दद्यात् धमेत् ततस् हेम्नि गालिते समः हेम समः कल्कः दीयेत ततो धमेत्

शिला मनःशिला सिन्दूरं तयोः समयोस् तुल्ययोश् चूर्णम् अर्क दुग्धम् दद्यात्

अन्यत् अपि स्वर्ण मारणम्
यमम् इन्द्रम् अनुप्राप्य स्त्री वध्यः इति च असुरः

न विवेद तदा ब्रह्मा देवाः च इन्द्र पुरोगमाः

ऋषय ऊचुः

ससर्ज कालीं कामारिः काल कण्ठीम् कपर्दिनीम्

क्रोध अग्निना च विप्र इन्द्राः संबभूव तदा आतुरम्

सा प्रविष्टा तनुं तस्य देवदेवस्य पार्वती

ननर्त सा च योगिन्यः प्रेत स्थाने यथासुखम्

संरम्भ अति प्रसङ्गात् वै तस्याः सर्वम् इदम् जगत्

विज्ञाप्य तस्मै तत् सर्वम् तेन सार्धम् उमापतिम्

वक्तुम् अर्हसि च नः श्रुतः स्कन्द अग्रज उद्भवः

बाधिताः तेन ते सर्वे ब्रह्माणं प्राप्य वै द्विजाः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे शिवताण्डवकथनं नाम षष् अधिक शततमः ऽध्यायः

योग आनन्देन च विभोः ताण्डवम् च इति च अपरे

संध्यायां सर्व भूत इन्द्रैः प्रेतैः प्रीतेन शूलिना

दारुकेण तदा देवाः ताडिताः पीडिता भृशम्

एवं वै तेन बालेन कृता सा क्रोध मूर्छिता

कृतम् अस्याः प्रसाद अर्थम् देवदेवेन ताण्डवम्

नृत्य आरम्भः कथं शंभोः किम् अर्थम् वा यथातथम्

भवः अपि बाल रूपेण श्मशाने प्रेत संकुले

एकेन अंशेन देवेशं प्रविष्टा देव सत्तमम्

आज्ञया दारुकं तस्याः पार्वत्याः परमेश्वरी

मायया मोहितः तस्याः सर्वज्ञः अपि चतुर्मुखः

स्त्री रूप धारिभिः स्तुत्यैः ब्रह्म आद्यैः युधि संस्थितैः

देवीम् उवाच देवेशो गिरिजां प्रहसन् इव

विवेश देहे देवस्य देवेशी जन्म तत्परा

गिरिजां पूर्ववत् शम्भोः दृष्ट्वा पार्श्व स्थिताम् शुभाम्

सिद्ध इन्द्र सिद्धाः च तथा पिशाचा जज्ञिरे पुनः

दारुको असुर सम्भूतः तपसा लब्ध विक्रमः

क्रोधेन अनेन वै बालः क्षेत्राणां रक्षको ऽभवत्

जाता यदा कालिम काल कण्ठी जाता तदानीं विपुला जयश्रीः

दारुणो भगवन्त् दारुः पूर्वं तेन विनिर्जिताः

सार्धं दिव्य अम्बराः देव्याः सर्व आभरण भूषिताः

देवेतराणाम् अजयः तु असिद्ध्या तुष्टिः भवान्याः परमेश्वरस्य

सूत उवाच

तत्र स ब्रह्मकाः देवाः स इन्द्र उपेन्द्राः समन्ततः

कण्ठ स्थेन विषेण अस्य तनुं चक्रे तद् आत्मनः

मूर्तयो ऽष्टौ च तस्य अपि क्षेत्रपालस्य धीमतः

ब्रह्मा प्राप्य च देवेशं प्रणम्य बहुधा नतः

प्रणेमुः तुष्टुवुः कालीं पुनर् देवीम् च पार्वतीम्

ब्रह्माणं च तथा ईशानम् कुमारं विष्णुम् एव च

तथा एव जातं नयनं ललाटे सितांशु लेखा च शिरसि उदग्रा

रुरोद मायया तस्याः क्रोध अग्निम् पातुम् ईश्वरः
मुखम् उत्तरे फल्गू

अष्टौ वै चतसृणां पौर्णमासीनां हवींषि भवन्ति

अथ यन् नव प्रयाजा नव अनुयाजाः अष्टौ हवींषि वाजिनं नवमम्

तानि वा अष्टौ हवींषि भवन्ति

अथ उ भैषज्य यज्ञाः वा एते यत् चातुर्मास्यानि

प्रजापतिर् वै वैश्वदेवम्

अथ यद् अग्निर् मथ्यते

एवम् एव एतौ संवत्सरस्य अन्तौ समेतौ

ऋतु संधिषु हि व्याधिर् जायते

चतसृणां वै पौर्णमासीनां वैश्वदेवं समासः

मुखं वा एतत् संवत्सरस्य यत् फाल्गुनी पौर्णमासी

मुखत एव तत् संवत्सरं प्रीणाति

अथ अतस् चातुर्मास्यानाम्

तस्माद् ऋतु संधिषु प्रयुज्यन्ते

अथ यत् सप्तदश सामिधेन्यः सद्वन्तौ आज्यभागौ विराजौ संयाज्ये तस्य उक्तम् ब्राह्मणम्

तन् नक्षत्रियां विराजम् आप्नोति
तद् यन् मनश् च प्राणश् च तत् समानम्

सा ब्रवीत् क्व इदम् भविष्यति इति

तस्मात् पुमान् दक्षिणतो योषाम् उपशेते

ताम् अपृच्छत् का त्वम् असि इति

धीर् वा एषा

प्रत्यूह इति अब्रवीत्

तत् प्रत्यौहत्

द्वयं वाव इदम् अग्र आसीत् सच् च एव असत् च

सा अपुनीत यद् इदं विप्रा वदन्ति तेन

धीर् वा एषा

तस्माद् एषा धीर् एव प्रजानां जीवनम् एव

प्रजानां जीवनं वा एतद् भविष्यति इति

प्रत्यूह इति अब्रवीत्

सा अब्रवीत् न वै तं विन्दामि येन सम्भवेयम्

तथा इति

न इति अब्रवीत् स्वसा वै मम त्वम् अस्य् अन्यत्र मिथुनम् इच्छस्व इति

अथ यद् असत् सा ऋच् सा वाक् सो ऽपानः

सा इयम् ऋग् अस्मिन् सामन् मिथुनम् ऐच्छत

अथ या वाक् च अपानः च तत् समानम्

तौ वै संभवाव इति

तयोर् यत् सत् तत् साम तन् मनः स प्राणः

इदम् आयतनम् मनश् च प्राणश् च इदम् आयतनं वाक् च अपानः च

तथा इति

पुनीष्व इति अब्रवीत्

सा अहम् अस्मि इति अब्रवीत्

तद् यत् सा च अमः च तत् साम अभवत् तत् साम्नः साम त्वम्

अ पूता वा असि इति

तस्माद् एषा धीर् व् एव प्रजानां जीवनम् व् एव

अथ वा अहम् अमो अस्मि इति

त्वया एव संभवानि इति

प्रजानां जीवनं वा एतद् भविष्यति इति

सा ब्रवीत् क्व इदम् भविष्यति इति
यो अग्निः

अद्भुतानि प्रायश्चित्तानि जपम् इति हुत्वा मार्जयित्वा ततो यथा सुख चारिणः भवन्ति

एकादश्यां केश श्मश्रु लोम नखानि वापयित्वा

तया मे ह्य् आरोह तया मे ह्य् आविश इति अश्म मयानि वा लोह मयानि वा ब्राह्मणेभ्यः प्रदद्यात्

अथ य आहिताग्निर् विप्रवसन्न् अग्निभिः प्रमीयेत कथं तत्र पात्र विनियोगम् प्रतीयात्

यद्य् अन्यानि पात्राणि यज्ञायुधानि इति उपसाद्य विहृत्य अग्निम् आहृत्य प्रज्वाल्य विहरेयुर् निर्मथ्यम् वा प्रज्वाल्य विहरेत्

एषा ते ऽग्ने

यद् यद् उत्सन्नाः स्युर् वा अरणी सहितानि पात्राणि इति अप्सु समावपेत्

इत्य् एतावता अङ्ग प्रभृतिभिः संस्थाप्य एवम् पात्र विनियोगम् इत्य् अनुच्छादयेत्

दश रात्रम् नियत व्रताः स्युः

इत्य् आह आश्मरथ्यः
अपां नपातम् अश्विनौ हुवे इन्द्रियेण न इन्द्रियं धत्तम् ओजः

अंहः मुचे प्र भरे मनीषाम् आ सु त्राम्णे सुमतिम् आवृणानः

अप अनुदः जनम् अमित्रयन्तम् उरुं देवेभ्यो अकृणोर् उलोकम्

इदम् इन्द्र प्रति हव्यं गृभाय सत्याः सन्तु यजमानस्य कामाः

अंहः मुचम् वृषभं यज्ञियानां विराजन्तं प्रथमम् अध्वराणाम्

सृकं संशाय पविम् इन्द्र तिग्मं वि शत्रून् ताढि वि मृधो नुदस्व

मृगो न भीमः कुचरो गिरि स्थाः परावत आ जगामा परस्याः
तस्मात् ऋचि अध्यूढम् साम् गीयते

नक्षत्राणि एव ऋच्

तत् साम्

तत् एतत् एतस्याम् ऋचि अध्यूढम् साम्

अथ यः एष अन्तरा आदित्ये हिरण्मयः पुरुषः दृश्यते हिरण्य श्मश्रुः हिरण्य केशः आ प्रणखात् सर्वः एव सुवर्णः तस्य यथा कप्यासम् पुण्डरीकम् एवम् अक्षिणी

सः एष ये च अमुष्मात् पराञ्चः लोकाः तेषाम् च ईष्टे देव कामानाम् च

तस्मात् ऋचि अध्यूढम् साम् गीयते

इति अधिदैवतम्

वायुः साम्

नक्षत्राणि एव सा

अथ यत् एव एतत् आदित्यस्य शुक्रम् भास् सा एव सा

अथ यत् नीलम् परस् कृष्णम् तत् अमः

अन्तरिक्षम् एव ऋच्

अथ यत् नीलम् परस् कृष्णम् तत् साम्

आदित्यः अमः

तस्मात् उद्गीथः

अग्निः अमः

तत् एतत् एतस्याम् ऋचि अध्यूढम् साम्

द्यौः एव सा

तस्मात् ऋचि अध्यूढम् साम् गीयते

अग्निः साम्

तत् साम्

चन्द्रमाः अमः

तस्य ऋच् च साम् च गेष्णौ

तस्मात् तु एव उद्गाता

तत् साम्

तस्य उद् इति नाम्

तत् साम्

तत् एतत् एतस्याम् ऋचि अध्यूढम् साम्

इयम् एव ऋच्

तस्मात् ऋचि अध्यूढम् साम् गीयते

उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यः यः एवम् वेद

अन्तरिक्षम् एव सा

तत् साम्

तत् एतत् एतस्याम् ऋचि अध्यूढम् साम्

द्यौः एव ऋच्

सः एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्यः उदितः

आदित्यः साम्

वायुः अमः
स ह उवाच प्रियो जानश्रुतेयस् तेज इत्य् एव सम्राड् अहम् अग्निहोत्रं जुहोमि तस्माद् अहं तेजो ऽस्मि तेजो वाव मे प्रजायाम् अन्ततो भविता इति

तं ह उवाच काण्ड्वीय किं तेज इति

अग्निम् उपदिशन्न् उवाच इदम् तेज इत्य् अदस् तेज इत्य् आदित्यं सो ऽहम् अदस् तेजो ऽस्मिंस् तेजसि सायं जुहोमि इदम् तेजो ऽमुष्मिंस् तेजसि प्रातर् जुहोम्य् एताव् एव मा तद् गमयिष्यतो यत्र सर्वे कामा एतौ मे पुनर्मृत्युम् अपजेष्यत इति

अथ ह अपरम् पप्रच्छ कथा भगवस् त्वम् अग्निहोत्रं जुहोषि इति

तं ह उवाच अग्निवेश्य किं भूयिष्ठं श्रेष्ठं वित्तानाम् इति

स ह उवाच प्रकुर् वार्ष्णो भूयिष्ठं श्रेष्ठं वित्तानाम् इत्य् एव सम्राड् अहम् अग्निहोत्रं जुहोमि तस्माद् अहं भूयिष्ठं श्रेष्ठं वित्तानाम् अस्मि भूयिष्ठं वाव मे श्रेष्ठं वित्तानां प्रजायाम् अन्ततो भविता इति

सु हुतम् देवान् राधयानि इति ह एव प्रशशंस

अथ ह अपरम् पप्रच्छ कथा भगवस् त्वम् अग्निहोत्रं जुहोषि इति

सु हुतम् देवान् राधयानि इति ह एव प्रशशंस
पश्यस्य् आनन्द अनेन दारकेण प्रसाद जातेन तथागतस्य पद्मं क्षिप्तम्

गाथाश् च भाषते

एष आनन्द दारको ऽनेन कुशल मूलेन चित्त उत्पादेन देय धर्म परित्यागेन च पञ्चदश कल्पान् विनिपातं न गमिष्यति

यो ह्य् अस्मिन् धर्म विनये अप्रमत्तश् चरिष्यति

एवं भदन्त

विगत उद्भवाः दैन्य मद प्रहीणाः बुद्धा जगत्य् उत्तम हेतु भूताः

प्रहाय जाति संसारम् दुःखस्य अन्तम् करिष्यति

धर्मता खलु यस्मिन् समये भगवन्तः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति तस्मिन् समये नील पीत लोहित अवदाताः अर्चिषो मुखान् निश्चार्य काश्चिद् अधस्ताद् गच्छन्ति काश्चिद् उपरिष्टाद् गच्छन्ति

चक्रवर्ति राज्यम् व्याकर्तु कामः भवति दक्षिणे कर तले ऽन्तर्धीयन्ते

अयम् अस्य देय धर्मः यो मम अन्तिके चित्त प्रसादः

या अधस्ताद् गच्छन्ति ताः संजीवं कालसूत्रं संघातं रौरवं महारौरवं तपनं प्रतापनम् अवीचिम् अर्बुदं निरर्बुदं अटटं हहवं हुहुवम् उत्पलं पद्मं महापद्मं नरकान् गत्वा ये उष्ण नरकाः तेषु शीतीभूता निपतन्ति ये शीत नरकाः तेषु उष्णीभूताः निपतन्ति

ततस् तत् पद्मं शकट चक्र मात्रम् भूत्वा उपरि विहायसि स्थितम्

आरभध्वं निष्क्रामत युज्यध्वं बुद्ध शासने

आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

ते निर्मिते चित्तम् अभिप्रसाद्य तन् नरक वेदनीयम् कर्म क्षपयित्वा देव मनुष्येषु प्रतिसन्धिं गृह्णन्ति यत्र सत्यानां भाजन भूताः भवन्ति

बुद्धो भगवान् सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजभी राजमात्रैर् धनिभिः पौरैः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैर् देवैर् नागैर् यक्षैर् असुरैर् गरुडैः किन्नरैर् महोरगैर् इति देव नाग यक्ष असुर गरुड किन्नर महोरग अभ्यर्चितः बुद्धो भगवान् ज्ञातो महा पुण्यः लाभी चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्काराणाम् स श्रावक संघः श्रावस्त्यां विहरति जेतवने अनाथपिण्डदस्य आरामे

तद् यदि भगवान् अतीतं कर्म व्याकर्तु कामः भवति भगवतः पृष्ठतो ऽन्तर्धीयन्ते

प्रत्येक बोधिम् व्याकर्तु कामः भवति ऊर्णायाम् अन्तर्धीयन्ते

आचरितम् एतन् मध्यदेशे यदा आरामिकाः पद्मान्य् आदाय वीथीं गत्वा विक्रीणते

ददर्श च स दारको बुद्धं भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुष लक्षणैः समलंकृतम् अशीत्या च अनुव्यञ्जनैः विराजित गात्रम् व्याम प्रभा अलंकृतम् सूर्य सहस्र अतिरेक प्रभम् जङ्गमम् इव रत्न पर्वतम् समन्ततो भद्रकम्

श्रावक बोधिम् व्याकर्तु कामः भवति आस्ये ऽन्तर्धीयन्ते

इदम् अवोचद् भगवान्

मनुष्य उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति जानुनोर् अन्तर्धीयन्ते

भगवन्तं च गच्छन्तम् अनुगच्छति तिष्ठन्तं तिष्ठति

देव उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति नाभ्याम् अन्तर्धीयन्ते

तेषां निर्मितं दृष्ट्वा एवम् भवति न ह्य् एव वयं भवन्त इतश् च्युताः न अपि अन्यत्र उपपन्नाः

न अ हेतु अ प्रत्ययम् आनन्द तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति

तिर्यक् उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पार्ष्ण्याम् अन्तर्धीयन्ते

धुनीत मृत्युनः सैन्यं नड आगारम् इव कुञ्जरः

अथ ता अर्चिषो भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य भगवत ऊर्णायाम् अन्तर्हिताः

भगवान् आह एवम् एतद् आनन्द एवम् एतत्

नरक उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पाद तले ऽन्तर्धीयन्ते

ततो भगवता पद्मराग सदृशा प्रभा उत्सृष्टा सकला श्रावस्ती अवभासिता तद् हैतुकम् च राज अमात्य पौराः आवर्जिताः

अथ ता अर्चिषस् त्रि साहस्र महा साहस्रम् लोकधातुम् अन्वाहिण्ड्य भगवन्तम् एव पृष्ठतः पृष्ठतः समनुगच्छन्ति

नानाविधो रङ्ग सहस्र चित्रः वक्त्र अन्तरात् निष्कसितः कलापः

न अकस्मात् लवणजल अद्रिराज धैर्याः संबुद्धाः स्मितम् उपदर्शयन्ति नाथाः

दृष्ट्वा च पुनः प्रसाद जातः सहसा बाहुम् अभिप्रसार्य आरामिक सकाशात् पद्मं गृहीत्वा भगवतो मूर्ध्नि प्रक्षिप्तवान्

बल चक्रवर्ति राज्यम् व्याकर्तु कामः भवति वामे कर तले ऽन्तर्धीयन्ते
तेषाम् एवं भवति किं नु वयं भवन्त इतश् च्युताः आहोस्विद् अन्यत्र उपपन्नाः इति

ततो भगवता स्मितम् उपदर्शितम्

इत्य् एवं वो भिक्षवः शिक्षितव्यम्

यस्य अर्थे स्मितम् उपदर्शयन्ति धीराः तम् श्रोतुं समभिलषन्ति ते जन ओघाः

धीराभिर् मुनि वृष वाग्भिर् उत्तमाभिः उत्पन्नम् व्यपनय संशयं शुभाभिः

प्रेत उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पादाङ्गुष्ठे ऽन्तर्धीयन्ते

अवभासिता येन दिशः समन्ताद् दिवाकरेण उदयता यथा एव

अपि त्व् अयम् अपूर्व दर्शनः सत्त्वः अस्य अनुभावेन अस्माकम् कारणा विशेषाः प्रतिप्रस्रब्धा इति

अथ भगवान् पूर्वाह्णे निवास्य पात्र चीवरम् आदाय श्रावस्तीं पिण्डाय प्राविक्षत्
स्व कालम् न अतिवर्तन्ते तथा कर्म पुरा कृतम्

अन्न अर्थः यानि दुःखानि करोति कृपणो जनः

मधुहा इव दुहेत् सारं कुसुमं च न घातयेत्

यस्य सत्यं च शौचं च तस्य स्वर्गो न दुर्लभः

शरीरम् एव आयतनम् दुःखस्य च सुखस्य च

यः तु एकः त्वरितः याति का तत्र परिवेदना

अ याचितः मया लब्धः पुनर् मद् प्रेषणात् गतः

घन केशी यदा सीता त्रयः ते दुःख भाजनम्

प्रभाते अन्य दिशः यान्ति का तत्र परिवेदना

कुबुद्धौ प्रतिपत्तिश् चेत् तस्मिन् दण्डः पतेत् सदा

अलभ्यं लभ्यते मर्त्यैः तत्र का परिवेदना

न मातृ मूर्धनि प्रधृतस् तथा अङ्के त्यक्तुं क्षमः कर्म कृतं नरो हि

तथा जन्म अन्तरे तत् वै कर्तारम् अनुगच्छति

सूत उवाच

यस्य हस्तौ च पादौ च मनः च एव सु संयतम्

रुद्रो येन कपाल पाणि पुटके भिक्षाटनं कारितः सूर्यो भ्राम्यति नित्यम् एव गगने तस्मै नमः

राग द्वेष आदि युक्तानाम् न सुखं कुत्रचिद् द्विज

गुणवन्तं नियुञ्जीत गुण हीनम् विवर्जयेत्

स्व कर्म पात वातेन नीयते यत्र तत् फलम्

मृत्तिकानां सहस्रेण च उदकानाम् शतेन हि

शास्त्रं च वै तु उशनसा प्रदिष्टं स रावणः काल वशात् विनष्टः

अतो न शोचामि न विस्मयो मे ललाट लेखा न पुनः प्रयाति यत् अस्मदीयम् न तु तत् परेषाम्

दरिद्रस्य मनुष्यस्य प्राज्ञस्य मधुरस्य च

धर्म अर्थः च महान् लोके तत् स्मृत्वा हि अर्थ कारणात्

न अ प्राप्त कालः म्रियते विद्धः शर शतैः अपि

अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते निवृत्त रागस्य गृहं तपस् वनम्

सुखं दुःखं मनुष्याणां चक्र वत् परिवर्तते

विचार्य खलु पश्यामि तत् सुखम् यत्र निर्वृतिः

वत्स अपेक्षी दुहेत् क्षीरं भूमिं गां च एव पार्थिवः

नीचः सर्षप मात्राणि पर छिद्राणि पश्यति

बालो युवा च वृद्धः च यः करोति शुभ अशुभम्

येन येन यथा यद्वत् पुरा कर्म सु निश्चितम्

स्थूल जङ्घः यदा रामः शब्द गामी च लक्ष्मणः

कर्मणी अत्र प्रधानानि सम्यक् ऋक्षे शुभ ग्रहे

आचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च

एतत् विद्यात् समासेन लक्षणं सुख दुःखयोः

शरा इव पतन्ति इह विमुक्ता दृढ धन्विभिः

सत्यं शौचं मनः शौचं शौचम् इन्द्रिय निग्रहः

परिखा समुद्रो रक्षांसि योधाः परमा च वृत्तिः

सत्यं हि वचनं यस्य सो अश्वमेधात् विशिष्यते

एवं पूर्व कृतम् कर्म कर्तारम् अनुतिष्ठति

ये ऽर्था धर्मेण ते सत्या ये ऽधर्मेण गताः श्रियः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे नीति सारे त्रयोदशोत्तरशततमो ऽध्यायः

कुश अग्रेण तु संस्पृष्टं प्राप्त कालः न जीवति

गच्छन्ति च अन्तरिक्षे वा प्रविशन्ति मही तले

अन्यथा शास्त्र गर्भिन्या धिया धीरो अर्थम् ईहते

स्वयं कृतेन गच्छन्ति स्वयं बद्धाः स्व कर्मणा

भाग्य क्षयेषु क्षीयन्ते न उपभोगेन सम्पदः

नरः शीघ्रतरात् एव कर्मणः कः पलायते

पूर्व अर्जिते हि सु कृते न नश्यन्ति कदाचन

सद्भिः विवादम् मैत्रीं च न असद्भिः किंचिद् आचरेत्

न प्रहृष्यति सम्मानैः न अवमानैः प्रकुप्यति

सर्पः कूपे गजः स्कन्धे बिल आखुः च धावति

नभसो भूषणं चन्द्रः शीलं सर्वस्य भूषणम्

दत्त्वा फलं बन्धनम् एव लब्धं नमो ऽस्तु ते दैव यथेष्ट कारिणे

यथाक्रमेण पुष्पेभ्यः चिनुते मधु षट्पदः

तत् तत् एव अन्तरा भुङ्क्ते स्वयम् आहितम् आत्मना

का तत्र परिवेदना

अर्जितस्य क्षयं दृष्टा सम्प्रदत्तस्य सञ्चयम्

वल्मीकं मधु जालम् च तु चन्द्रमाः

राज द्रव्यम् च भैक्ष्यं च स्तोकं स्तोकं प्रवर्धते

स्नेह मूलानि दुःखानि तस्मिन् त्यक्ते महत् सुखम्

वसिष्ठ कृत लग्ना अपि जानकी दुःख भाजनम्

प्राप्तव्यानि एव प्राप्नोति दुःखानि च सुखानि च

पण्डितैः च सत्य वादिभिः

एक सार्थ प्रयाताना सर्वेषां तत्र गामिनाम्

गर्भशय्याम् उपादाय भुङ्क्ते वै पौर्वदैहिकम्

तत्र तत्र स्वयं याति प्रेर्यमाणः स्व कर्मभिः

न पितुः कर्मणा पुत्रः पिता वा पुत्र कर्मणा

धारयन्ति दिशः सर्वा न आदत्तम् उपलभ्यते