tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
भगवन्त् त्वद् प्रसादेन तत् अखण्डम् इह अस्तु मे

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे ऽखण्डद्वादशीव्रतकथनं नाम अष्टादशोत्तरशततमः ऽध्यायः

सक्तु पात्राणि चैत्र आदौ श्रावण आदौ घृत अन्वितान्

तथा अखिलानि अखण्डानि व्रतानि मम सन्ति वै

व्रतं कैवल्य शमनम् अखण्डद्वादशीं वदे

पञ्च व्रीहि युतम् पात्रं विप्राय इदम् उदाहरेत्

मार्गशीर्षे सिते पक्षे गव्य आशी समुपोषितः

द्वादश्यां पूजयेद् विष्णुं दद्यात् मास चतुष्टयम्

ब्रह्मा उवाच

सप्त जन्मनि हे विष्णो यत् मया हि व्रतं कृतम्
देवयजनं मे चीक्ﾱपद् ब्रह्म आसादम् मे ऽसीसृपद् ब्रह्मजपान् मे ऽजपीत् पुरस्ताद्धोम संस्थित होमान् मे ऽहौषीद् अयाक्षीन् मे ऽशांसीन् मे ऽवषट्कार्षीन् म इति ब्रह्मणे

तद् यद् औदुम्बर्यां म आसिष्ट हिङ्ङकार्षीन् मे प्रास्तावीन् म उदगासीन् मे सुब्रह्मण्याम् आह्वासीद् इत्य् उद्गात्रे दक्षिणा नीयन्ते

यद् भेषजं तद् अमृतं यद् अमृतं तद् ब्रह्म

भूयिष्ठेन मा ब्रह्मणा अकार्षीत् इति

होतृषदन आसिष्ट अयाक्षीत् मे ऽशांसीन् मे ऽवषट्कार्षीन् म इति होत्रे

स वा एष पूर्वेषाम् ऋत्विजाम् अर्ध भागस्य अर्धम् इतरेषाम् अर्धं ब्रह्मण इति ब्राह्मणम्

ये ऽङ्गिरसः स रसो ये ऽथर्वाणो ये ऽथर्वाणस् तत् भेषजम्

एतद् वै भूयिष्ठं ब्रह्म यद् भृगु अङ्गिरसः
एतद् अहः स्नातानां ह वा एष एतत् तेजसा तपति

अथ नक्षत्राणि तिष्य उत्तरे फल्गुनी हस्तः चित्रा स्वाति विशाखे इति

तत एतान् संभारान् सकृद् एव सर्वान् आहृत्य तान् उत्तरतो ऽग्नेर् निधाय अपरेण अग्निम् उत्तरतः परिषेवनाम् एरकाम् आस्तीर्य तस्याम् उदक् शिराः निपद्यते

एतेषाम् एकस्मिन् पुरा उदयात् आदित्यस्य व्रजं प्रपद्यते

भद्रा हि नः प्रमतिर् अस्य संसद्य् अग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव स्वाहा इति

अन्तर् लोम्ना चर्मणा द्वारम् अपिधाय पूर्व अर्धे व्रजस्य अग्निम् उपसमाधाय मध्यंदिने पालाशीं समिधम् आदधाति

इमं स्तोमम् अर्हते जातवेदसे रथम् इव संमहेमा मनीषया

वेदम् अधीत्य स्नास्यन्न् उपकल्पयते पालाशीं समिधम् उद पात्रम् च एरकाम् च उपबर्हणम् च स्नानीय पिण्डम् च सार्वसुरभि पिष्टम् चन्दनं च सूत्रं स उपधानम् मणिं स पाशम् बादरं मणिम् उत्तरासङ्गं च स अन्तरम् अहते च प्रवर्तौ च स्रजं च अञ्जनम् च आदर्श उपानहौ दण्डं च छत्रं च
पूतवन्तः प्राणाः

तत् नाभेः नाभि त्वम्

एतान् एव अस्मिन् तत् दधाति

अयम् वेनः चोदयत् पृश्नि गर्भाः इति

प्राणान् एव अस्मिन् तत् दधाति

स्रक्वे द्रप्सस्य धमतः सम् अस्वरन् इति नव पावमान्यः

प्राणम् एव अस्मिन् तत् दधाति

तस्मात् वेनः

तस्मात् नाभिः

पवित्रम् ते विततम् ब्रह्मणस्पते तपोः पवित्रम् विततम् दिवः पदे वि यत् पवित्रम् धिषणाः अतन्वत इति

ते इमे अवाञ्चः रेतस्यः मूत्र्यः पुरीष्यः इति

प्राणः वै अयम् सन् न अभेः इति
तस्य त्रि श्रेणि गर्तान् खानयति

तं चतुर् अश्रम् खरं करोति

देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् आदद इति

अथ उपरवाणाम् कालाद् अभ्रिम् आदत्ते देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् आदद इति

आदाय अभिमन्त्रयते ऽभ्रिर् असि न अरिः असि इति

एतत् समादाय आह एहि यजमान इति

अथ एनम् सिकताभिर् आभ्राशिनं करोति

अपि वा यथा द्वौ भागाव् उदक् स्पन्द्यायै स्याताम् एको दक्षिणत इति

अथ उद्गातारम् आह उद्गातर् एहि इमम् औदुम्बर्या अवटं खन प्राक् पुरीषम् उद्वपताद् इति

सो ऽत एव सदो विमिमीते

आदाय अभिमन्त्रयते ऽभ्रिर् असि न अरिः असि इति

अथ एषाम् पुरीषं दक्षिणस्य हविर्धानस्य अग्रेण उपस्तम्भनम् निवपति

यथा त्रीणि छदींषि तिर्यञ्च्य् एवं प्राक्शः

तं स खनति वा खानयति वा

तया यूप अवटम् परिलिखति यथा अन्तर्वेदि अर्धं स्याद् बहिर्वेद्य् अर्धं परिलिखितं रक्षः परिलिखिता अरातय इदम् अहं रक्षसो ग्रीवा अपिकृन्तामि यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इदम् अस्य ग्रीवा अपिकृन्तामि इति

अथ उन्नेतारम् आह उन्नेतर् एहि इमान् उपरवान् खन प्रादेश मुखान् प्रादेश अन्तस्पादान् बाहु मात्रान् अवाचो अ सम्भिन्दन् उपरिष्टाद् अधस्तात् संतृण्णान् इति

औदुम्बर्य् एषा स्थूणा प्रक्षालिता प्रपन्ना प्राग् अवटाद् उपशेते

यावद् एव अत्र अध्वर्युः चेष्टति तावद् एष प्रतिप्रस्थाता औदुम्बरीम् स्थूणां यजमानेन संमाय अधस्तात् परिवासयत्य् अ छिन्नः रायः सु वीरः इति

अथ अध्वर्युः प्रदक्षिणम् आवृत्य प्रत्यङ्ङ् आद्रुत्य याचति यवमतीः प्रोक्षणीर् बर्हिः हस्तम् आज्य स्थालीम् स स्रुवाम् मैत्रावरुण दण्डम् हिरण्यम् उद पात्रम् इति

यथा त्रीणि छदींष्य् अन्वञ्च्य् एवम् उदक्शः

तं स खनति वा खानयति वा
आत्म संवित्त्याः विरल त्वम् सूचयन्न् आह भ्रू युग इत्यादि

भ्रुवोर् अन्तर्गता दृष्टिः मुद्रा भवति खेचरी

पुनः शिखि विद्युत्सु वह्नि सौदामिनीषु निर्मलं सत् यत् प्रकाशते पुनर् यत् जगत् भासि जगत् संसारं प्रकाशते तत् चित् मयम् प्रकाश प्रचुरम् ज्योतिः केषांचित् पुण्य कृताम् सु विहित कर्म कर्तॄणाम् उन्मीलति प्रादुर्भवति न तु सर्वेषां यतो निर्मलं प्रकाशं ध्यात्वा विपुल पुण्येन निर्मल त्वाय जायते अतः प्रकाशो युक्तः

यत् भ्रू युग मध्य गतम् भ्रू द्वय अन्तर्गतम् सत् प्रकाशते तत्र दृष्टिं निधाय योगिनः पश्यन्ति खेचर्या मुद्रया हठप्रदीपिकायां पद्यम्
उद्गाता एव होतर्य् उपहवम् इच्छते

होतुर् भक्षम् अनु भक्षयन्ति

चमसान् आहरन्ति

अथ चमसम् अवेक्षत उद्गाता श्येनो नृ चक्षाः अस्य् अग्नेस् त्वा चक्षुषा अवपश्यामि इति

अथ उपहवम् इच्छते होतर् उपह्वयस्व प्रस्तोतर् उपह्वयस्व प्रतिहर्तर् उपह्वयस्व सुब्रह्मण्य उपह्वयस्व इति

पुरोडाशान् भक्षयन्ति

यद् उ च अन्यत् भक्षयिष्यन् भवति

अत्र अस्मै स्वर्यम् आहरन्ति

उदक् आवृत्तः उद्गाता पुरस्तात् प्रस्तोता प्रत्यक् मुखः पश्चात् प्रतिहर्ता दक्षिणा मुखः

उद्गातरि प्रस्तोतृ प्रतिहर्तारौ सुब्रह्मण्यश् च

हुतस्य भक्षयन्ति न अ हुतस्य
अस्मात् वै त्वम् अजायथाः एष त्वत् जायताम् स्वाहा इति

तत् अस्य आत्मन् निहितम् न प्रमीयते

अथ अस्य इदम् शरीरम् एतेषु एव अग्निषु अनुप्रविध्यन्ति

अमृत शरीरम् इदम् कुरुते

तत् एतत् अन्नम् प्राणे जुहोति

अमृताः ह एव अस्य प्राणाः भवन्ति

तत् यत् आहुः केन जुहोति कस्मिन् हूयते इति प्राणेन एव जुहोति प्राणे हूयते

सः अतस् आहुति मयः मनः मयः प्राण मयः चक्षुः मयः श्रोत्र मयः वाच् मयः ऋक् मयः यजुः मयः साम मयः ब्रह्म मयः हिरण्मयः अमृतः सम्भवति

यदा वै मनः उत्क्रामति यदा प्राणः यदा चक्षुः यदा श्रोत्रम् यदा वाच् एतान् एव अग्नीन् अभिगच्छति

तत् आत्मन् निधत्ते एषु अमृतेषु प्राणेषु

इमान् हि प्राणान् अभिवर्धयमानः तेषु जुह्वत् आस्ते
व्याख्यातम् आप्यायनं सादनम्

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह उक्थशस् यज सोमानाम् इति

एवम् एव उत्तरेण उत्तरेण नाराशंसेन सवने सवने नाराशंसान् भक्षयन्ति

ऐन्द्रैर् एव ग्रह भक्ष मन्त्रः व्याख्यातः

सर्वान् भक्षयन्ति

पुनर् हविर् असि इति स्थालीं प्रत्यभिमृशति

स्तुत शस्त्रे अत्र भवतः

वषट्कृते जुहोति

शस्त्रं प्रतिगीर्य आदत्ते ग्रहम् अध्वर्युः

वषट्कृते जुह्वति

मार्जयन्ते

वषट्कारं च अनुवषट्कारम् च अनु प्रकम्पयन्ति नाराशंसान्

आददते नाराशंसान्

अ सर्वान् भक्षयित्वा आप्याययन्ति

व्याख्यातो नाराशंसानाम्

सर्व भक्षाः एव अतस् ऊर्ध्वं प्रातःसवने चमसा भवन्ति

उक्थ्य स्थाल्याः उक्थ्य पात्रे तृतीयं गृह्णात्य् उपयाम गृहीतः असि मित्रावरुणाभ्यां त्वा इति

वैश्वदेवं शुक्र पात्रेण गृह्णात्य् ओमासश् चर्षणी धृतः इत्य् एतेन अनुवाकेन

शस्त्रं प्रतिगीर्य आदत्ते ग्रहम् अध्वर्युः

मैत्रावरुण चमस मुख्यान् चमसान् उन्नयति

अथ एनम् सादयत्य् एष ते योनिर् मित्रावरुणाभ्यां त्वा इति

आददते चमसांश् चमसाध्वर्यवः
तत् ह एव संवदमानाव् आजगाम

तत् समानं ब्रह्म न व्यजयत

सा इयम् पतिं पप्रच्छ य इमे देव असुराः संयत्ता ज्योग् अभूवन् कतर एषां जेष्यन्ति इति

तस्य ह अप्सु अन्तर् नौ नगरम् परिप्लवम् आस

बृहस्पतिर् देवानां पुरोहित आसीद् उशना काव्यो ऽसुराणाम्

देव असुराः संयत्ता ज्योङ् न व्यजयन्त

स ह तद् एव नौ मण्डे उपशिश्लेष जलायुका वा तृणजलायुका वा भूत्वा

तद् इन्द्रो ऽन्वबुध्यत त्रिशीर्षा वै नौ विजयस्य वेद इति

तेषां ह त्रिशीर्षा गन्धर्वो विजयस्य अवेत्

स ह ईर्ष्युः आस

तद् यद् एव अवस्तात् ब्रह्म अक्रियत तत् परस्ताद् अक्रियत
आस्थाने पर्वता अस्थुः स्थाम्नि वृक्काव् अतिष्ठिपम्
यद् अद्य त्वा प्रयति यज्ञे अस्मिन् होतश् चिकित्वन्न् अवृणीमहि इह

ध्रुवम् अयो ध्रुवम् उता शविष्ठ प्रविद्वान् यज्ञम् उप याहि सोमम्

वषट् हुतेभ्यः वषड् अहुतेभ्यः

सम् इन्द्र नो मनसा नेष गोभिः सं सूरिभिर् हरिवन्त् सं स्वस्त्या

जक्षिवांसः पपिवांसो मधून्य् अस्मै धत्त वसवो वसूनि

स्वां योनिं गच्छ स्वाहा

यज्ञ यज्ञं गच्छ यज्ञ पतिम् गच्छ

स्वाहा दिवि स्वाहा पृथिव्यां स्वाहा अन्तरिक्षे स्वाहा वाते धां स्वाहा

एष ते यज्ञो यज्ञ पते सह सूक्तवाकः

देवा गातु विदः गातुं वित्त्वा गातुम् इत

सु वीर्यः स्वाहा
अथ भक्षण विधानम् आह इति इत्यादि

रसराजस्य विधौ रसेन्द्र कर्म विधाने वेध विधानम् प्रसङ्गतः प्रस्तावतः प्रोक्तं न तु स्व प्रज्ञा समम्

अधुना प्रोक्तान् अपि अपि शब्दात् अनुभूतान् अपि रसायने जरा व्याधि नाशन विधौ योगान् द्रव्य समुदायात्कान् वक्ष्यामि कथयामि इति अर्थः
अथ ह उवाच

तद् इमे द्यावापृथिवी संश्लिष्यतः

तद् दिवो ऽन्तः

स यथा उच्छ्रायम् प्रतियस्य प्रपद्येत एवम् एव एतया देवतया इदम् अमृतम् अभिपर्येति यत्र अयम् इदं तपति इति

तद् यत्र एतत् चात्वालम् खातं तत् सम्प्रति स दिव आकाशः

इदं वै त्वम् अत्र पापम् अकर् न इह एष्यसि यो वै पुण्य कृत् स्यात् स इह ईयात् इति

स ब्रूयाद् अपश्यो वै त्वं तद् यद् अहं तद् अकरवं तद् वै मा त्वं न अकारयिष्यः त्वं वै तस्य कर्तासि इति

सा ह एषा खला देवता अपसेधन्ती तिष्ठति

यावती वै वेदिस् तावती इयम् पृथिवी

तद् बहिष्पवमाने स्तूयमाने मनसा उद्गृह्णीयात्

सा ह वेद सत्यम् मा आह इति

अथ ह उवाच ऐक्ष्वाकः वा वार्ष्णो ऽनुवक्ता वा सात्यकीर्त उत एषा खला देवता अपसेद्धुम् एव ध्रियते ऽस्यै दिशः
आरोहः नाम वै असि

यम् अश्वत्थः अध्यरुक्षत् राजा मनुष्यम् जनम् इन्द्रः इव वि मृधः हनत्

तम् त्वा सपत्न सासहम् अश्वत्थ बिभरात् अयम्

अथ उ वर्चस्विनम् कृधि यम् अश्वत्थ अधिरोहसि

वर्चस्वान् असि देवेषु वर्चस्वान् ओषधीषु आ

राजा वै असि भूतानाम् ऋषभः वीरुधाम् पतिः
दश अहम् जुहोति

चत्वारिंशद् आहुतयः सम्पद्यन्ते

ते पङ्क्तिम् अन्वायत्ताः

पङ्क्तिं वै स छन्दसां जयति मरुतो देवान् देवानाम्

चत्वारिंशत् अक्षरा वै पङ्क्तिः

तेभ्यः पङ्क्तिर् मरुद्भ्यो देवेभ्य एकैकेन अक्षरेण कामान् निकामान् दुहे
तस्य अर्धाः शस्त्वा अर्धाः परिशिष्य मध्ये निविदं दधाति

मुमुग्ध्य् अस्मान् निधया इव बद्धान् इति पाशा वै निधा मुमुग्ध्य् अस्मान् पाशाद् इव बद्धान् इत्य् एव तद् आह

अथ अभिचरतः यः कामयेत क्षत्रेण विशं हन्याम् इति त्रिस् तर्हि निविदा सूक्तं विशंसेत् क्षत्रं वै निविद् विट् सूक्तं क्षत्रेण एव तद् विशं हन्ति

स्वर्गस्य ह एतत् लोकस्य आक्रमणम् यन् निवित् ताम् आक्रममाण इव शंसेद् उप एव यजमानं निगृह्णीत यो ऽस्य प्रियः स्याद् इति नु स्वर्ग कामस्य

प्रियमेधा ऋषयो नाधमानाः

यः कामयेत विशा क्षत्रं हन्याम् इति त्रिस् तर्हि सूक्तेन निविदं विशंसेत् क्षत्रं वै निविद् विट् सूक्तं विशा एव तत् क्षत्रं हन्ति

स्वर्गस्य ह एष लोकस्य रोहो यन् निवित्

तत् संजयम् भवति सं च जयति वि च जयते

वयः सुपर्णा उप सेदुर् इन्द्रम् इत्य् उत्तमया परिदधाति

इति न्व् अभिचरत इतरथा त्व् एव स्वर्ग कामस्य

जनिष्ठा उग्रः सहसे तुराय इति सूक्तम् शंसति तद् वा एतद् यजमान जननम् एव सूक्तं यजमानं ह वा एतेन यज्ञाद् देव योन्यै प्रजनयति

पूर्धि चक्षुर् इति चक्षुषी मरीमृज्येत

एतद् गौरिवीतं गौरिवीतिर् ह वै शाक्त्यो नेदिष्ठं स्वर्गस्य लोकस्य अगच्छत् स एतत् सूक्तम् अपश्यत् तेन स्वर्गं लोकम् अजयत् तथा एव एतत् यजमान एतेन सूक्तेन स्वर्गं लोकं जयति

य उ कामयेत उभयतस् एनं विशः पर्यवच्छिनदानि इति उभयतस् तर्हि निविदं व्याह्वयीत उभयतस् एव एनम् तद् विशः पर्यवच्छिनत्ति
सा प्राणो भवति

तेजसः सोम्यैः अश्यमानस्य यो ऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति

अन्न मयम् हि सोम्य मनः

दध्नः सोम्य मथ्यमानस्य यो ऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति

भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्व् इति

तथा सोम्यैः इति ह उवाच

अपां सोम्य पीयमानानां यो ऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति

सा वाग् भवति
आयुः दाः देव घृत प्रतीकः इति हुत्वा अन्न पते अन्नस्य इति एतया एव कुमारम् अन्नं प्राशयेत्

षष्ठे मासे ऽन्नप्राशनं दन्तेषु वा जातेषु

सर्वाणि हविष्य अन्नानि संयूय
द्वौ अक्षरौ अह्नाम् षडहौ द्वौ पृष्ठ्य अभिप्लवौ

बार्हतो वै स्वर्गो लोकः

षट्त्रिंशत् अक्षरा बृहती

बृहत्या वै देवाः स्वर्गे लोके यजन्ते

षट्त्रिंशत् अवदाना गौः

तथा खलु षट्त्रिंशत् सम्पद्यन्ते

गवायुषी दशरात्रः

प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर् य एवं वेद
स यथा अहिः अहि छव्यै निर्मुच्येत यथा मुञ्जात् इषीकाम् विवृहेत् एवम् एव सर्वस्मात् पाप्मनः निर्मुच्यते

प्रातराहुत्या एव यत् किम् च रात्र्या पापम् करोति तत् अस्य आदित्यः अह्ना अपहन्ति

सायमाहुत्या एव यत् किम् च अह्ना पापम् करोति तत् अस्य अग्निः रात्र्या अपहन्ति
नव च यन् नवतिं च स्रवन्तीः श्येनो न भीतो अतरो रजांसि

दास पत्नीः अहि गोपाः अतिष्ठन् निरुद्धा आपः पणिना इव गावः

अजयो गा अजयः शूर सोमम् अव असृजः सर्तवे सप्त सिन्धून्

इन्द्रश् च यद् युयुधाते अहिश् च उत अपरीभ्यः मघवा वि जिग्ये

न अस्मै विद्युन् न तन्यतुः सिषेध न यां मिहम् अकिरद् ध्रादुनिं च

इन्द्रो यातो अवसितस्य राजा शमस्य च शृङ्गिणो वज्र बाहुः

अपां बिलम् अपिहितं यद् आसीद् वृत्रं जघन्वाꣳ अप तद् ववार

स इद् उ राजा क्षयति चर्षणीणाम् अरान् न नेमिः परि ता बभूव
एला बृहदेला निष्क द्वयम् टङ्क द्वयम् भक्ष्यम्

शुद्धं सूतं पारदं भाग एकम् द्विधा द्वि भागम् गन्धकं तीक्ष्ण चूर्णम् द्वयोः समं त्रि भागम् भृङ्गजो भृङ्गराजः काकमाची प्रसिद्धा कुरण्टः पीतवासा
वैश्वानरेण सयुजा सजोषास् तान् प्रतीचो निर्दह जातवेदः

प्रतीच्य् एत्व् अरणी दत्वती तान् मा एषाम् अग्ने वास्तु भून् मा उ अपत्यम्

यो न स्तायद् दिप्सति यो न आविः स्वो विद्वान् अरणो वा नो अग्ने
यदा वै निस्तिष्ठत्य् अथ श्रद्दधाति

न अनिस्तिष्ठान् श्रद्दधाति

निस्तिष्ठन्न् एव श्रद्दधाति

निष्ठा त्व् एव विजिज्ञासितव्या इति

निष्ठां भगवो विजिज्ञास इति
बलासं सर्वं नाशय अङ्गेष्ठाः यश् च पर्वसु

अथो इत इव हायनो ऽप द्राह्य् अ वीर हा

निर् बलासं बलासिनः क्षिणोमि मुष्करं यथा

अस्थि स्रंसम् परु स्रंसम् आस्थितम् हृदय आमयम्

छिनद्म्य् अस्य बन्धनं मूलम् उर्वार्वा इव

निर् बलास इतस् प्र पत आशुङ्गः शिशुको यथा
अति वै नो ऽवादीर् इति ह ऊचुः यो नो भूयसः सतः पूर्वो ऽप्राक्षीर् गौतम प्रतिब्रूहि इति

अति नो ऽवादीर् इति ह ऊचुः

तान् ह उवाच ब्राह्मणाः कथा भगवन्तो नो अनुसंवादयथ इति

आरुणिर् वाजसनेयो प्रकुर् वार्ष्णः प्रियो जानश्रुतेयो बुडिल आश्वतराश्विर् वैयाघ्रपद्य इत्य् एते ह पञ्च महा ब्रह्माः आसुः

तान् ह प्रोवाच

ते ह आजग्मुः

तेभ्यो ह प्रोक्तेभ्यः पृथग् आसनानि पृथग् उदकानि पृथङ् मधुपर्कान् पृथग् आवसथान् पृथक् पञ्चभ्यः पञ्च अपचितीः चकार

ते ह ब्रह्मचारिणम् ऊचुः प्र णो ब्रूहि इति

ते ह ऊचुः जनको वा अयं वैदेहो ऽग्निहोत्रे ऽनुशिष्टः स नो ऽतिवदन्न् इव मन्यत एत तम् अग्निहोत्रे कथां वादयिष्याम इति
यथा मेखला पर्यस्यते मेध्यस्य च अमेध्यस्य च विहृत्या एवं ह एव एते न्युप्यन्ते मेध्यस्य च अमेध्यस्य च विहृत्यै यज्ञस्य विहृत्यै

तद् उ ह एके सप्त आहुतीः जुह्वति सप्त छन्दांसि प्रवृत्तानि प्रतिमन्त्रम् इति वदन्तः

तस्माद् वाग् अत ऊर्ध्वम् उत्सृष्टा यज्ञं वहति मनसा उत्तराम्

तेषाम् एतद् आयतनं च उदयनम् च यद् आग्नीध्रं च सदश् च

प्राचीनं हि धिष्ण्येभ्यो देवानां लोकाः प्रतीचीनं मनुष्याणाम्

तद् यो अ विद्वान् संचरत्य् आर्तिम् आर्छति

अथ ह एषा एव कृत्स्ना देव यज्या यत् सौम्यो ऽध्वरः

जनं ह्य् एतत्

जुष्टो वाचे भूयासं जुष्टो वाचस्पतये देवि वाग् यद् वाचो मधुमत्तमं तस्मिन् मा धाः स्वाहा वाचे स्वाहा वाचस्पतये स्वाहा सरस्वत्यै स्वाहा सरस्वत्या इति पुरस्तात् स्वाहाकारेण जुहोति
अत्र एतत् पूर्णपात्रम् अन्तर्वेदि निनयति

अथ एताम् सोमक्रयणीम् अग्रेण शालाम् उदीचीम् अतिवित्सयन्ति

अन्वग् यजमानो ऽनूची पत्नी स्थालीं पद्धरणीम् आदाय पूर्वया द्वारा उपनिष्क्रम्य अग्रेण शालां तिष्ठन् यजमानम् आज्यम् अवेक्षयति शुक्रम् असि अमृतम् असि वैश्वदेवं हविर् इति

एतत् समादाय आह एहि यजमान इति

शंयु अन्तः प्रायणीयः संतिष्ठते

अथ एतत् ध्रुवा आज्यम् आप्याय्य स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा सूत्रेण हिरण्यं निष्टर्क्यं बद्ध्वा दर्भ नाड्याम् प्रग्रथ्य स्रुच्य् अवदधाति इयम् ते शुक्र तनूर् इदं वर्चस् तया संभव भ्राजं गच्छ इति

अथ आह दक्षिणस्य ईर्मस्य सप्तमं पदं जोषयध्वम् इति

तस्यै षट् पदान्य् अनुनिष्क्रामति

अथ एनम् हिरण्यम् अन्तर्धाय आदित्यम् उदीक्षयति सूर्यस्य चक्षुर् आरुहम् अग्नेर् अक्ष्णः कनीनिकाम् यद् एतशेभिर् ईयसे भ्राजमानो विपश्चिता इति
रस लोहैः इति रसा वैक्रान्त आदयः लोहा धातवः प्रतीतास् तैर् निर्व्यूढं किंविशिष्टैः अद्वंद्व आख्यैः एकात्मैः संकरैः वा सर्वैः संकरः अवकरे इति अमरः एवं निष्पन्ने बीजं जारण योग्यम् सत् इति अर्थः
तस्मै यमाय नमः अस्तु मृत्यवे

इडः पदे सम् इध्यसे

स नः वसूनि आ भर

अदोमदम् अन्नम् अद्धि प्रसूतः

यत् ते देवी निरृतिः आबबन्ध दाम ग्रीवासु अविमोक्यम् यत् तत् ते वि स्यामि आयुषे वर्चसे बलाय

अयस्मयान् वि चृत बन्ध पाशान्

सम् सम् इद् युवसे वृषन् अग्ने विश्वानि अर्यः आ

यमेन त्वम् पितृभिः संविदानः उत्तमम् नाकम् अधि रोहय इमम्
अथर्वाणं पितरं देव बन्धुम् मातुर् गर्भं पितुर् असुं युवानम्
अथ यो अन्यत्र अक्षरेभ्यः स्तोब्धि स एव एतम् समुद्रं प्रविशति

तत् सर्वान् स्तोमान् सर्वान् पशून् सर्वान् देवान् सर्वान् लोकान् सर्वान् कामान् आप्नोति

अग्निर् एष यद् रथन्तरम्

अथ यो ऽक्षरेषु स्तोब्धि यथा नावा वा प्लवेन वा द्वीपाद् द्वीपं संक्रामेद् एवम् एव एतम् समुद्रम् अतितरति

यदा वै स्वर् गच्छत्य् अथ अमृतः भवति

अग्निर् वै मृत्युः

तं सर्वेभ्यो देवेभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यः प्राह स्वर् अयं ब्राह्मणो ऽगन्न् अमृतो ऽभूद् इति

छन्दांसि वै सर्वे स्तोमाः सर्वे पशवः सर्वे देवाः सर्वे लोकाः सर्वे कामाः

स यो अन्यत्र अक्षरेभ्यः स्तोब्धि स एव उद्गाता यजमानं मृत्योर् आस्ये ऽप्यस्यति

अथ उ समुद्र एष यद् रथन्तरम्

स्वर् दृशम् इति निराह

स तं सर्वे देवाः सर्वाणि भूतान्य् अनुबुध्यन्ते
यथा चक्रुर् देव असुराः यथा मनुष्या उत

अकर्ताम् अश्विना लक्ष्म तद् अस्तु प्रजया बहु

वायुर् एनाः समाकरत् त्वष्टा पोषाय ध्रियताम्

इन्द्र आभ्यो अधि ब्रवद् रुद्रो भूम्ने चिकित्सतु

एवा सहस्र पोषाय कृणुतं लक्ष्मा अश्विना
श्लोक त्रय सम्बन्धात् विशेषकम्

किं कृत्वा खर्परस्य अर्धे मृद् मय पात्रस्य खण्ड अर्धे खण्ड एक देशे इति अर्थः दीर्घतमां अधोभाग मुखाम् अधोभागे मुखं यस्याः सा तथा उक्ता तां दत्त्वा

एवं अधोमुखां खर्परं च दत्त्वा दैत्येन्द्रं बलि नामानम् प्रस्तावात् गन्धकम् तदनु तद् करण पश्चात् दाहयेत्

एवं कृते सति रसेन्द्र मिलितम् यत् बीजम् तत् गर्भे रसेन्द्र अन्तर् द्रवति

पुनर् बीज सहितः रसेन्द्रो ऽधिके दाहे सति म्रियत इति अर्थः

रस उदरे बीज द्रावण विधानम् आह अथवा इत्यादि

ऊर्ध्वं दीर्घतम मूषायन्त्रस्य तल भागे पिष्टी रसेन्द्र बीजयोः निर्मिता पिष्टिका च पुनः सु दृढा यथा स्यात् तथा लग्ना कर्तव्या
यत् एतत् हृदयम् मनः च एतत्
स्वेद्यो घनः पूर्व उक्तैः तृणसार विकारैः स्वेदितम् अभ्रम् स्वेद विधिः उक्तः पुनर् घनस्य पिण्डं बद्ध्वा कैः सह माहिष दधि दुग्ध मूत्र शकृत् आज्यैः कृत्वा महिष्या इदं माहिषं एवंभूतं यत् दधि दुग्धं मूत्रं शकृत् विष्ठा आज्यं घृतं च एतैः पिण्डं बद्ध्वा

अथ इति समुच्चये

पञ्चगव्यैः गवां दुग्ध दधि मूत्र शकृत् आज्यैः संयुक्तः कार्यः पिण्डं बद्ध्वा इति अर्थः

एतत् पिण्डम् लोह निभम् मुण्ड प्रभम् सत्त्वं पातयति घनस्य इति अध्याहारः
सप्त वै विंशतिशतानि संवत्सरस्य अहर् रात्राणाम्

अक्षरैर् ह वा इतरासां संवत्सरम् उपेप्सत्य् ऋग्भिर् इह

ये च संवत्सरे कामास् त्रीणि षष्टिशतान्य् अनुब्रूयात्

शत आयुः वै पुरुषः

तद् एकविंशतिः

तत् संवत्सरस्य अहानि आप्नोति

यद् उ एव एकविंशतिः द्वादश मासाः पञ्च ऋतवः त्रय इमे लोकाः

शत मात्रम् अनुब्रूयात्

विंशतिशतं वा ऋतोर् अहानि

आयुर् एव अस्मिन् तत् दधाति

तत् परमं स्तोमम् आप्नोति

एकविंशो वै चतुष्टोमः स्तोमानां परमः

सप्तविंशति शतानि अनुब्रूयात्

विंशतिशतम् अनुब्रूयात्

त्रिःसप्तानि क्रतूनां छन्दांस्य् अन्वाह

असाव् आदित्य एकविंशः
परि इमे गाम् अनेषत इति गां परिणयन्ति

आयूतिके कपोते भय आर्ते सक्तुषु भस्मनि वा पदं दृष्ट्वा देवः कपोत इत्य् अष्ट ऋचेन स्थालीपाकस्य जुहोति
तथा च सुश्रुतः आकाश गुण भूयिष्ठम् संशमनम् इति

गमनं गमः

तत्र अग्नि पवन उत्कटम् ऊर्ध्व गमम् भूमि तोय गुणम् अधस् गमम्

अनल आत्मकम् दीपन पाचनम्

तद् संकरे गुण संकरे यतो बाहुल्येन येषां गुणानां बाहुल्यं तैर् निर्णयः

भूमि उदक आत्मकम् बृंहणम्

उभय आत्मकम् लेखनम्

यथा चित्रक वत् अग्नि पवन उत्कटायाः अपि दन्त्या विरेचन त्वम् मृद्वीका वत् भूमि तोय गुण अधिकस्य अपि मधुकस्य वमन त्वम्

द्विविधम् औषधम् शोधनं शमनं च शोधनं द्विविधम् ऊर्ध्व गमम् अधस् गमम् च

इति

तथा अनिल आत्मकम् ग्राहि

ऊर्ध्वं गमो अस्य अस्ति इति ऊर्ध्व गमम्

औषध द्वैविध्यम् पञ्चविधे द्रव्ये विभजति द्रव्यम् ऊर्ध्व गमम् इति

तद् संकरे च यतो बाहुल्येन
पुनर् तीक्ष्णम् समं जीर्णं यस्मिन् एवंविधः रसः

खोटो बन्धः स विज्ञेयः शीघ्रं सर्व गद अपहः

कान्त जीर्णः इति पाद प्रमाण कान्त जीर्णः इति अर्थः

क्षेत्रीकरणं प्रधानं सर्वत्र इति अर्थः

अथ जीर्ण रसस्य आधिक्यम् दर्शयन् आह घन इत्यादि

बद्धो यः खोट ताम् यातो ध्मातो ध्मातः क्षयं व्रजेत्

घन सत्त्वम् पाद प्रमाणम् जीर्णं यस्मिन् सः
अथ सत्त्व निर्गमः

अभ्र आदि सत्त्व द्रव्याणि तेन नाग ताम्र आदि द्रव्याणि ग्राह्याणि

मीनाः क्षुद्र मत्स्याः

यत् वा यवः प्रसिद्धः

धमनात् धातवः इति निरुक्तेः

धमन द्रव्यात् लाक्षा आदयः प्रत्येकम् अष्टम अंशाः टङ्कणं चतुर्थ अंशम् इति ग्रन्थ अन्तरात्

यवतिक्ता सर्पाक्षी

तिक्ता कटुकी
रस वादस्य अनन्त त्वम् सूचयन् आह रस इत्यादि

यैः महद्भिः सिद्धैः रसवादो दृष्टः ते नरा जयन्ति सर्व उत्कर्षेण वर्तन्ते

अनन्ता अपरिमिताः

केन कृत्वा रसवादः अनन्तः द्रव गोलक कल्कानाम् प्रत्येकम् अनन्त त्वात् रसवादः अपि अनन्तः
सहस्रेण शतेन च

इन्द्रो धर्ता गृहेषु नः

त्वष्टा यो वृषभो युवा स नो गृहेषु रारणत्

धाता दधातु नो रयिम् ईशानो जगतस् पतिः

अग्ने गोभिर् न आ गहि इन्दो रय्या सचस्व नः

आ पुष्टम् एत्व् आ वसु

स नः पूर्णेन यछतु

सविता यः सहस्रियः स नो गृहेषु रण्यतु
तुरीयम् अक्षरम् ब्रह्म अहम् अस्मि परं पदम्

हृद् पद्म कर्णिका मध्ये शङ्ख चक्र गदा अब्जवान्

स तु तत् पदम् आप्नोति स हि भूयो न जायते

श्रीवत्स कौस्तुभ युतः वनमाला श्रिया युतः

ब्रह्म ध्यानम् प्रवक्ष्यामि माया यन्त्र प्रमर्दकम्

पूर्वं चेतः स्थिरं न स्यात् ततस् मूर्तिम् विचिन्तयेत्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे ब्रह्ममूर्तिध्याननिरूपणं नाम चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः

पूजयित्वा पवित्र आद्यैः ब्रह्म ध्यात्वा हरिः भवेत्

द्वारका आदि शिला संस्थः ध्येयः पूज्यो अपि अहम् च सः

आसनं पद्मक आदि उक्तम् प्राणायामो मरुत् जयः

यच्छेत् वाच् मनसम् प्राज्ञः तम् यजेत् ज्ञानम् आत्मनि

बुद्धिं च सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहम् एव च

मनस् धृतिः धारणा स्यात् समाधिः ब्रह्मनि स्थितिः

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथम् एव तु

इन्द्रियाणि हयान् आहुः विषयाः तेषु गोचराः

हरिः उवाच

निष्कामो मुक्तिम् आप्नोति मूर्तिं

आत्म इन्द्रिय मनस् युक्तः मनीषिणः

देह इन्द्रिय मनस् बुद्धि प्राण अहंकार वर्जितम्

अहं ब्रह्म इति अवस्थानम् समाधिः अपि गीयते

नित्यः शुद्धो भूति युक्तः सत्य आनन्द आह्वयः परः

स्वर्धुन्याः पारम् आप्नोति तत् विष्णोः परमं पदम्

स्व प्रकाशम् निराकारं स दानम् दमन आदि यत्
कर्तव्यं विष्णु भक्तैः हि पुरुषैः अनिशम् नृप

गान नृत्य आदिकम् च एव विष्णु आख्यानाम् कथां तथा

जाति स्मृतिम् च मेधां च तथा एव उपरमे स्मृतिम्

ततो नारायणो देवः तस्मै सर्वं प्रदाय वै

मार्कण्डेय उवाच

तस्मात् त्वया महा राजैः विष्णु क्षेत्रे विशेषतः

पद्माक्ष प्रभृतीनाम् च संसिद्धिं प्रददौ हरिः

अर्चनं गान नृत्य आद्यम् वाद्य उत्सव समन्वितम्

नारायणस्य गीतानां गानं श्रेष्ठं पुनः पुनः

काल योगेन विश्वात्मा समं चक्रे ऽथ तुम्बरोः

प्राप्नोति विष्णु सायुज्यम् सत्यम् एतत् नृप अधिपैः

विष्णु क्षेत्रे तु यो विद्वान् कारयेत् भक्ति संयुतः

नारदं मुनि शार्दूलम् एवम् वृत्तम् अभूत् पुरा

एतत् ते कथितं राजन् यत् माम् त्वं परिपृच्छसि
मन्वे वां मित्र वरुणौ ऋतावृधौ सत्य ओजसौ द्रुह्वाणं यौ नुदेथे

याव् अङ्गिरसो ऽवथो याव् अगस्तिं मित्र वरुणौ जमदग्निम् अत्रिम्

यौ कश्यपम् अवथो यौ वसिष्ठं तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

यौ श्यावाश्वम् अवथो यौ गविष्ठिरं मित्र वरुणौ पुरुमीढम् अत्रिम्

यौ सत्यावानम् अवथो हवेषु तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

यौ गछथो नृ चक्षसा बभ्रुणा सुतं तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

यौ विमदम् अवथः सप्तवध्रिं तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

ययो रथः सत्य वर्त्मा ऋजु रश्मिः मिथुया चरन्तम् अभियाति दूषयन्

यौ कक्षीवन्तम् अवथः प्र उत कण्वं तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

यौ मेधातिथिम् अवथो यौ त्रिशोकं मित्र वरुणौ उशनां काव्यं यौ

सत्य ओजसौ द्रुह्वाणं यौ नुदेथे प्र सत्यावानम् अवथो हवेषु

स्तौमि मित्र वरुणौ नाथितो जोहवीमि तौ नो मुञ्चतम् अंहसः
यत् वा सप्त दिनम् औषध बाहुल्यात्

ताम्रं मृतं वज्री सेहुण्ड भेदः दन्ती जयपाल मूलम् त्रिवृत् निशोथः माष मात्रम् सिद्धं रसं पञ्चाशत् मरिचम् गुडं गद्याणकं षष् माषकम् तुलसी दल पलम् द्वयं द्वि गद्याणकम् एतद् प्रमाणम् त्रि दिनम् कृत्वा भक्षयेत्
तम् उभे आविशताम्

ये बार्हता बार्हतीं ते

तथा इति

स य एतद् एवं वेद पुरुषो बृहत् रथन्तरयोः संक्रोश इत्य् उभे ह अस्मिन् पशवः संक्रोशन्ते ये च राथन्तरा ये च बार्हताः

तस्मात् पुरुष उभयीं वाचं वदति या च राथन्तरी या च बार्हती

पुरुषो वै बृहत् रथन्तरयोः संक्रोशः

एवंविदे वा एनयोः संक्रोशः

ते ये राथन्तराः पशवो राथन्तरीम् अस्य ते वाचं पश्यन्त उपतिष्ठन्ते

स यो ह स बृहत् रथन्तरयोः संक्रोशः पुरुषो य एवं वेद

माकक्कारेण
कर्ता ऊर्ध्व स्थितः

वशाम् अभिमुख स्थितः कर्ता

वास्तोष्पति आदि चतुर् गणी महाशान्तिम् उच्चैर् अभिनिगदति
अप अपाचः अभिभूते नुदस्व अप उदीचः अप शूर अधराचः उरौ यथा तव शर्मन् मदेम इति

न शुनंहुवीयया अहीनस्य परिदध्यात् क्षत्रियो ह राष्ट्रात् च्यवते यो ह एव परो भवति तम् अभिह्वयति

ओकः सारी ह एषाम् इन्द्रो यज्ञम् भवती३ं यथा ऋषभः वाशितां यथा वा गौः प्रज्ञातं गोष्ठम् एवं ह एषाम् इन्द्रो यज्ञम् आ एव गच्छति

उरुं नो लोकम् अनु नेषि विद्वान् इत्य् अछावाको अहर् अहर् शंसत्य् अनु नेषि इति एति इव ह्य् अहीनो ऽहीनस्य रूपम्

समानीभिः परिदध्युः

नेषि इति सत्त्रायण रूपम्
नमस् ते ऽस्तु वनस्पते स्वस्ति मे ऽस्तु वनस्पत इति

आरात् ते अग्निर् ज्वलत्व् आरात् परशुर् अस्तु ते

आधाय उपतिष्ठते नमो अग्नि सदे रुद्राय वात इषवे रुद्राय नमो रुद्राय अग्नि सदे इति

मा नो हिंसीर् जातवेदो गाम् अश्वं पुरुषं पशुम्

मृगस्य सृतम् अक्ष्णया तद् द्विषद्भ्यो दिशाम्य् अहम्

अक्षि स्पन्दः दुःस्वप्न इष्टिर् अ संपद् यो नो द्वेष्टि तम् ऋच्छत्व् इत्य् एतं मन्त्रं जपत्य् उपबाध उपबाधे च यथालिङ्गं

अनुभवं परिभवं परिवादं परिक्षवम्

सर्वत्र स्वयम् प्रज्वलिते ऽग्नौ समिधाव् आदध्यात्

चित्र्यं वनस्पतिं दृष्ट्वा जपति

पशूंश् च मह्यम् आवह जीवनं च दिशो दिशः स्वाहा

उद्दीप्यस्व जातवेदो ऽपघ्नन् निरृतिं मम

अ हिंसन् अग्न आगहि श्रियं मयि परिपालय स्वाहा इति

सर्वत्र एव अपः उपस्पृशेत्

परेण एतु पाप शकुनिः परेण एतु परिक्षवः

प्राङ् मध्यंदिनात् क्षीरिणो वृक्षान् उपस्पृशेन् नित्यं न्यग्रोधं च

अनुभूतं परिभूतं शकुनैर् यद् अ शाकुनम्
स्मरम् उपास्स्व इति

तन् मे भगवान् ब्रवीत्व् इति

स्मरो वा अव आकाशात् भूयः

स्मराद् वा अव भूयो अस्ति इति

अस्ति भगवः स्मराद् भूय इति

यदा वा अव ते स्मरेयुर् अथ शृणुयुर् अथ मन्वीरन्न् अथ विजानीरन्

यावत् स्मरस्य गतं तत्र अस्य यथाकाम चारः भवति यः स्मरं ब्रह्म इति उपास्ते

तस्माद् यद्य् अपि बहव आसीरन्न् अस्मरन्तो न एव ते कंचन शृणुयुर् न मन्वीरन् न विजानीरन्