tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
एवंविधम् अध्ययन अर्थिनम् उपस्थितम् आरिराधयिषुम् आचार्यो ऽनुभाषेत उदगयने शुक्ल पक्षे प्रशस्ते ऽहनि तिष्य हस्त श्रवण _ अन्यतमेन नक्षत्रेण योगम् उपगते भगवति शशिनि कल्याणे कल्याणे च करणे मैत्रे मुहूर्ते मुण्डः कृत उपवासः स्नातः काषाय वस्त्र संवीतः स गन्ध हस्तः समिधो अग्निम् आज्यम् उपलेपनम् उद कुम्भात् माल्य दाम दीप हिरण्य हेम रजत मणि मुक्ता विद्रुम क्षौम परिधीन् कुश लाज सर्षप अक्षतान् च शुक्लानि सुमनांसि ग्रथित अग्रथितानि मेध्यान् भक्ष्यान् गन्धान् च घृष्टान् आदाय उपतिष्ठस्व इति

एतान् गुणान् गुरुलाघवतः परस्य च एव आत्मनः च तुलयेत्

तस्य अपि इयम् परीक्षा इदम् एवम् प्रकृत्या एवंगुणम् एवम् प्रभावम् अस्मिन् देशे जातम् अस्मिन् ऋतौ एवम् गृहीतम् एवम् निहितम् एवम् उपस्कृतम् अनया च मात्रया युक्तम् अस्मिन् व्याधौ एवंविधस्य पुरुषस्य एव तावन्तम् दोषम् अपकर्षति उपशमयति वा यत् अन्यत् अपि च एवंविधम् भेषजं भवेत् तत् च अनेन विशेषेण युक्तम् इति

ज्ञान पूर्वकम् हि कर्मणां समारम्भं प्रशंसन्ति कुशलाः

आम्र आम्रातक लकुच करमर्द वृक्षाम्ल अम्लवेतस कुवल बदर दाडिम मातुलुङ्ग गण्डीर आमलक नन्दीतक शीतक तिन्तिडीक दन्तशठ ऐरावतक कोशाम्र धन्वनानाम् फलानि पत्राणि च आम्रातक अश्मन्तक चाङ्गेरीणाम् चतुर्विधानां च अम्लिकानाम् द्वयोः च कोलयोः च आम शुष्कयोः द्वयोः च एव शुष्क अम्लिकयोः ग्राम्य आरण्ययोः आसव द्रव्याणि च सुरा सौवीरक तुषोदक मैरेय मेदक मदिरा मधुशुक्त सीधु दधि दधिमण्ड उदश्वित् धान्य अम्ल आदीनि च एषाम् एवंविधानाम् अन्येषाम् च अम्लवर्ग परिसंख्यातानाम् औषध द्रव्याणाम् छेद्यानि खण्डशस् छेदयित्वा भेद्यानि च अणुशस् भेदयित्वा द्रवैः स्थाल्याम् अभ्यासिच्य साधयित्वा उपसंस्कृत्य यथावत् तैल वसा मज्ज लवण फाणित उपहितम् सुख उष्णम् वात विकारिणे विधि ज्ञः विधिवत् दद्यात्

उपायः पुनर् त्रयाणाम् कारण आदीनाम् सौष्ठवम् अभिविधानं च सम्यक् कार्य कार्य फल अनुबन्ध वर्ज्यानाम् कार्याणाम् अभिनिर्वर्तक इति अतस् तु उपायः कृते न उपाय अर्थः ऽस्ति न च विद्यते तदात्वे कृतात् च उत्तर कालम् फलं फलात् च अनुबन्धः इति

न च एव हि अस्ति सुतरम् आयुर्वेदस्य पारं तस्मात् अप्रमत्तः शश्वत् अभियोगम् अस्मिन् गच्छेत् एतत् च कार्यम् एवम् भूयस् च वृत्त सौष्ठवम् अनसूयता परेभ्यो अपि आगमयितव्यम् कृत्स्नो हि लोको बुद्धिमताम् आचार्यः शत्रुः च अबुद्धिमताम् अतस् च अभिसमीक्ष्य बुद्धिमता अमित्रस्य अपि धन्यं यशस्यम् आयुष्यम् पौष्टिकं लौक्यम् अभ्युपदिशतो वचः श्रोतव्यम् अनुविधातव्यं च इति

अधिकरणसिद्धान्तो नाम स यस्मिन् अधिकरणे प्रस्तूयमाने सिद्धानि अन्यानि अपि अधिकरणानि भवन्ति यथा न मुक्तः कर्म आनुबन्धिकम् कुरुते निस्पृह त्वात् इति प्रस्तुते सिद्धाः कर्म फल मोक्ष पुरुष प्रेत्यभावाः भवन्ति

तस्मात् वमन आदीनाम् निवृत्तिः विधीयते वर्षा अन्तेषु ऋतुषु न चेद् आत्ययिकम् कर्म

तस्मात् मधुराणि मधुर प्रायाणि मधुर विपाकानि मधुर प्रभावानि च मधुर स्कन्धे मधुराणि एव कृत्वा उपदेक्ष्यन्ते तथा इतराणि द्रव्याणि अपि

एवम् एषा द्विविधा परीक्षा त्रिविधा वा सह उपदेशेन

प्रमाणात् च इति शरीर प्रमाणम् पुनर् यथा स्वेन अङ्गुलि प्रमाणेन उपदेक्ष्यते उत्सेध विस्तार आयामैः यथाक्रमम्

तत् द्वयम् तैलम् एव कृत्वा उपदेक्ष्यामः सर्वतस् तैल प्राधान्यात्

हेतुमन्तो हि अकलुषाः सर्व एव वाद विग्रहाः चिकित्सिते कारण भूताः प्रशस्त बुद्धि वर्धक त्वात् सर्व आरम्भ सिद्धम् ह्य् आवहत्य् अन् उपहता बुद्धिः

अतस् च सारतः परीक्षेत इति उक्तम्

स यत् उत्तरम् ब्रूयात् तत् समीक्ष्य उत्तरम् वाच्यं स्यात् यथा उक्तम् च प्रतिवचन विधिम् अवेक्ष्य सम्यक् यदि तु ब्रूयात् न च एनम् मोहयितुम् इच्छेत् प्राप्तं तु वचन कालम् मन्येत कामम् अस्मै ब्रूयात् आप्तम् एव निखिलेन
पित्तम् उष्णम् तीक्ष्णं द्रवं विस्रम् अम्लम् कटुकं च

इति मधुर स्कन्धः

आहार शक्त्याः च इति आहार शक्तिः अभ्यवहरण शक्त्या जरण शक्त्या च परीक्ष्या बल आयुषी हि आहार आयत्ते

एवम् एते संशोधनम् अधिकृत्य षट् विभज्यन्ते ऋतवः

तत् द्विविधम् व्यपाश्रय भेदात् दैव व्यपाश्रयम् युक्ति व्यपाश्रयम् च इति

यत् तु द्रव्य भूतम् तत् वमन आदिषु योगम् उपैति

अनुबन्धः खलु स यः कर्तारम् अवश्यम् अनुबध्नाति कार्यात् उत्तर कालम् कार्य निमित्तः शुभो वा अपि अशुभः भावः

पदानि दश च अन्यानि कारण आदीनि तत्त्वतः

अथ प्रयोजनं प्रयोजनं नाम यद् अर्थम् आरभ्यन्ते आरम्भाः यथा यदि अकाल मृत्युः अस्ति ततो ऽहम् आत्मानम् आयुष्यैर् उपचरिष्यामि अनायुष्याणि च परिहरिष्यामि कथं माम् अकाल मृत्युः प्रसहेत इति

इह अपि अस्य उपायस्य विषयः पूर्वेण एव उपाय विशेषेण व्याख्यातः

ततस् तद् प्रसादात् कृत्स्नं शास्त्रम् अधिगम्य शास्त्रस्य दृढ तायाम् अभिधानस्य सौष्ठवे ऽर्थस्य विज्ञाने वचन शक्तौ च भूयो भूयः प्रयतेत सम्यक्

अथ अनुमानम् अनुमानम् नाम तर्को युक्ति अपेक्षः यथा अग्निम् जरण शक्त्या बलं व्यायाम शक्त्या श्रोत्र आदीनि शब्द आदि ग्रहणेन इति एवमादि

करणं पुनर् तत् यत् उपकरणाय उपकल्पते कर्तुः कार्य अभिनिर्वृत्तौ प्रयतमानस्य

चन्दन नलद कृतमाल नक्तमाल निम्ब तुम्बुरु कुटज हरिद्रा दारुहरिद्रा मुस्ता मूर्वा किराततिक्तक कटुकरोहिणी त्रायमाणा कारवेल्लिका करीर करवीर केवुक कठिल्लक वृष मण्डूकपर्णी कर्कोटक वार्त्ताकु कर्कश काकमाची काकोदुम्बरिका सुषवी अतिविषा पटोल कुलक पाठा गुडूची वेत्र अग्र वेतस विकङ्कत बकुल सोमवल्क सप्तपर्ण सुमना अर्क अवल्गुज वचा तगर अगुरु वालक उशीराणि इति एषाम् एवंविधानाम् च अन्येषाम् तिक्तवर्ग परिसंख्यातानाम् औषध द्रव्याणाम् छेद्यानि खण्डशस् छेदयित्वा भेद्यानि च अणुशस् भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेन अभ्यासिच्य साधयित्वा उपसंस्कृत्य यथावत् मधु तैल लवण उपहितम् सुख उष्णम् बस्तिं श्लेष्म विकारिणे विधि ज्ञः विधिवत् दद्यात् शीतं तु मधु सर्पिर्भ्याम् उपसंसृज्य पित्त विकारिणे विधि ज्ञः विधिवत् दद्यात्

यथा अनित्यः पुरुष इति प्रतिज्ञा हेतुः ऐन्द्रियक त्वात् इति दृष्टान्तः यथा घट इति उपनयो यथा घट ऐन्द्रियकः स च अनित्यः तथा च अयम् इति निगमनं तस्मात् अनित्यः इति

तस्य स्नेहात् श्लेष्मलाः स्निग्ध अङ्गाः श्लक्ष्ण त्वात् श्लक्ष्ण अङ्गाः मृदु त्वात् दृष्टि सुख सुकुमार अवदात गात्राः माधुर्यात् प्रभूत शुक्र व्यवाय अपत्याः सार त्वात् सार संहत स्थिर शरीराः सान्द्र त्वात् उपचित परिपूर्ण सर्व अङ्गाः मन्द त्वात् मन्द चेष्टा आहार व्याहाराः स्तैमित्याद् अशीघ्र आरम्भ क्षोभ विकाराः गुरु त्वात् सार धिष्ठित अवस्थित गतयः शैत्यात् अल्प क्षुध् तृष्णा संताप स्वेद दोषाः विज्जल त्वात् सु श्लिष्ट सार संधि बन्धनाः तथा अच्छ त्वात् प्रसन्न दर्शन आननाः प्रसन्न स्निग्ध वर्ण स्वराः च भवन्ति

अथ संशयः संशयो नाम संदेह लक्षण अनुसंदिग्धेषु अर्थेषु अनिश्चयः यथा दृष्टा हि आयुष्मत् लक्षणैः उपेताः च अनुपेताः च तथा सक्रियाः च अक्रियाः च पुरुषाः शीघ्र भङ्गाः चिर जीविनः च एतत् उभय दृष्ट त्वात् संशयः किम् अस्ति खलु अकाल मृत्युः उत न अस्ति इति

इति वाद मार्ग पदानि यथोद्देशम् अभिनिर्दिष्टानि भवन्ति

यथा नित्यः पुरुषः इति प्रतिज्ञाते यत् परः को हेतुः इति आह सो ऽनुयोगः

अथ जिज्ञासा जिज्ञासा नाम परीक्षा यथा भेषज परीक्षा उत्तर कालम् उपदेक्ष्यते
ता एताः काम सनयः ऋचः

तेन दृढा चिद् अद्रिव आ वाजं दर्षि सातये

तेभ्यो ह न आविस् आस

इति

उभयाहस्त्य् आ भर इति वा आहुर् इति

ते ह ऊचुः अकूपारो वा अयं कश्यपः समुद्रे ऽन्तर् महद् यक्षम्

ते ह ऊचुः एत इन्द्रम् एव स्तवाम स वाव अस्य ईशे

ते ऽत्रिम् अब्रुवन्न् ऋषे त्वं स्तुताद् इति

एत तं पश्याम इति

स एव न इमं दर्शयिष्यति इति

न ह आजज्ञौ अकूपारं दिदृक्षन्त इति

यन् मन्यसे वरेण्यम् इन्द्र द्युक्षं तद् आ भर

ऋषयो वै सत्राद् उत्थाय आयन्त आयुञ्जानाः

राधस् तन् नो विदद्वस उभयाहस्त्य् आ भर

ते ह ऊचुः एत किंचिद् एव यक्षं पश्याम इति

यद् इन्द्र चित्र म इह न अस्ति त्वादातम् अद्रिवः

स एभ्यः कामः समार्ध्यत

तेन एनम् उपायन्

स ह आजज्ञौ अकूपारं वै दिदृक्षन्त इति

स ह ईक्षांचक्रे महद् बत म ऋषयो याचन्ति

इति

यद् कामः एव एताभिः ऋग्भि स्तुते सम् अस्मै स काम ऋध्यते

एतं वै ते कामम् अकामयन्त

तं ह अन्वभ्यवेयुः
अथ एनत् स्रुव आहुत्या अभिजुहोति प्रति ते जिह्वा घृतम् उच्चरण्येत् स्वाहा इति

बाधस्व द्वेषो निरृतिं पराचैः कृतं चिद् एनः प्रमुमुग्ध्य् अस्मद् इति

परा स्थालीर् अस्यन्त्य् उद् वायव्यानि हरन्ति इति

पुरुषः पुरुषो निधनम् उपैति इति ब्राह्मणम्

अथ उपस्तीर्य पूर्व अर्धात् पुरोडाशस्य अवद्यन् आह

अथ अपाम् अन्तम् अभितिष्ठन्त्य् अभिष्ठितो वरुणस्य पाश इति

साम्ना प्रस्तोता अन्ववैति

अथ अप्सु बर्हिः प्रास्यत्य् अग्नेर् अनीकम् अप आविवेश

सदस औदुम्बरीं स्थूणां मैत्रावरुण दण्डम्

पत्नीशालाद् आददते वारुणम् उपस्तीर्ण अभिघारितम् आज्य स्थालीम् स स्रुवाम् स्रुचं बर्हिः प्रतिवसनीये वाससी औदुम्बरीं राज आसन्दीम्

एतत् समादाय प्रस्तोतारम् आह प्रस्तोतः साम गाय इति

अथ अन्तरेण चात्वाल उत्करौ उदङ्ङ् उपनिष्क्रामन्त्य् उरुं हि राजा वरुणश् चकार सूर्याय पन्थाम् अन्वेतवा

अपः पराख्याय वाचयति शतं ते राजन् भिषजः सहस्रम् उर्वी गम्भीरा सुमतिष् टे अस्तु

अथ स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा अपबर्हिषः चतुरः प्रयाजान् यजति

विषुवति द्वितीयं निधनम् उपयन्ति

अथ अग्नये सोमाय इति आज्यभागाभ्यां चरति

अपदे पादा प्रतिधातवे ऽकर् उत अपवक्ता हृदयाविधश् चिद् इति

अथ वै भवति
व्रतेन त्वं व्रतपते समक्तो विश्वाहा सुमना दीदिहि इह

इदं जघन्याम् आसाम् आ छिनद्मि स्तुकाम् इव

त्वाष्ट्रेण अहम् वचसा वि त ईर्ष्याम् अमीमदम्

अपचितां लोहिनीनां कृष्णा माता इति शुश्रुम

तं त्वा वयं जातवेदः समिद्धं प्रजावन्त उप सदेम सर्वे
सायं प्रातर् भैक्ष चरणम्

शिखा वर्जम् इति औद्गाहमनिः

न तु इह नियुक्तम् अहतं वासः

वनस्पतीनां गन्धो असि इति स्नात्वा अनुलेपनेन कुरुते

सर्वाणि लोम नखानि वापयेत्

आदर्शो असि इति आदर्शे आत्मानं वीक्षेत आदर्शः ऽस्य् आ मा दृश्यासन् देव मनुष्याः उभये शोभो ऽसि शोभासम् अहं देव मनुष्येषु रोचो ऽसि रोचासम् अहं देव मनुष्येषु इति

उप्त केशः स्नायात्

द्वादश वर्षाणि वेद ब्रह्मचर्यम्

वनस्पतेर् इति वनस्पतीनां स्नानीयेन त्वचम् उन्मृद्नीते

द्वे त्रिवृती वर्जयेत् त्रिवृतं च मणिं त्रिगुणे च उपानहौ

उक्ता धर्माः संवत्सरेषु

वनस्पतेः त्वच् असि शोधनि शोधय मा तां त्वा अभिहरे दीर्घ आयुः त्वाय वर्चस इति

वनस्पतीनां पुष्पम् असि पुण्य गन्धैः पुण्यं मे गन्धं कुरु देव मनुष्येषु तं त्वा अभिहरे दीर्घ आयुः त्वाय वर्चस इति

तत् केशान्तकरणम् इति आचक्षते

यावत् अध्ययनम् वा

गौर् दक्षिणा

वनस्पतीनां गन्धो ऽसि पुण्य गन्धैः पुण्यं मे गन्धं कुरु देव मनुष्येषु तं त्वा अभिहरे दीर्घ आयुः त्वाय वर्चस इति

जननात् प्रभृति इति एके

सदा साये समिध् आधानम्

चौड करणेन मन्त्रा व्याख्याताः

वनस्पतीनां पुष्पम् असि इति स्रजम् आबध्नीते

अपोद्धृत्य स्रजम् आदेशयेत
सकृद् अन्तरिक्षं त्रिष्टुभं छन्दः

एकविंशतिर् देव लोकाः

दृशानो रुक्म उर्विया व्यद्यौद् इति रुक्मं प्रतिमुञ्चेत

असुराणां वा इमे लोका आसन्

न अधोनाभि बिभृयात्

अभिपूर्वम् एव एनम् सति प्रतिष्ठापयति

आसन्द्यां सादयति

त्रयः प्राणाः प्राणो व्यानो ऽपानः

अक्रन्दद् अग्निर् इत्य् एतया वै वत्सप्रीर् भालन्दनो ऽग्नेः प्रियं धाम अवारुन्द्ध

देवा अग्निं धारयन् द्रविणः दाः इति

चतसृभिः

ऊर्जा एनम् परिगृह्णाति

तिसृभिर् उपतिष्ठते

अमृतेन एव मृत्योर् अन्तर्धत्ते

तस्माद् दक्षिणो ऽर्ध आत्मनो वीर्यावत्तरः

अग्निस् सर्वा देवताः

अग्रे बृहन्न् उषसाम् ऊर्ध्वो अस्थाद् इति

द्वादश मासास् संवत्सरः

सकृद् दिशो ऽनुष्टुभं छन्दः

षड् वा ऋतवः

त्रय इमे लोकाः

अग्नेर् वा एते संभाराः

उद् उत्तमं वरुण पाशम् अस्मद् इति शुनश्शेपो वा एताम् आजीगर्तिर् वरुण गृहीतः ऽपश्यत्

उपरि सादयति गर्भाणां धृत्या अ प्रपादाय

तया वै स वरुण पाशात् अमुच्यत

वरुण पाशम् एव एतया प्रमुञ्चते

सद् इति

प्राणा वै देवा द्रविणः दाः

उभयतः पर्यस्यति प्रतिमुञ्चमानः

ऊर्ध्वं नाभ्या बिभृयात्

ऋतुभिर् एव एनम् परिगृह्णाति

अग्नेर् एव एतया प्रियं धाम अवरुन्द्धे

यावद् अयं कुमारो विक्रमते तावन् नो दत्त इति

अग्निर् अस्य रेतो निर्दहेत्

स देवः एव देवता बिभर्ति

एकविंशति निर्बाधः भवति प्रतिष्ठित्यै

तस्माद् ग्राम्याः पशवस् सायम् अरण्याद् ग्रामम् आयान्ति

भवत्य् आत्मना

संवत्सरेण एव एनम् परिगृह्णाति

अग्निम् एव एतैः संभरति

उभाभ्याम् एव एनम् लोकाभ्यां निर्भजति

तद् एव अवरुन्द्धे

य एवं विद्वान् प्रक्रमान् प्रक्रामति इमान् एव लोकान् भ्रातृव्यस्य विन्दते

परा अस्य भ्रातृव्यो भवति

अग्ने ऽभ्यावर्तिन्न् अग्ने अङ्गिरः पुनर् ऊर्जा सह रय्या इति पुनर् एति

यं कामयेत राष्ट्रं स्याद् इति तं मनसा ध्यायेत्

तेभ्य एव भ्रातृव्यं निर्बाधते

तान् एव यजमाने दधाति

सूयते वा एषो ऽग्नीनां य उखायां भ्रियते

विश्वा रूपाणि इति सावित्र्या प्रतिमुञ्चते प्रसूत्यै

मृत्युर् वा अग्निर् अमृतं हिरण्यम्

पाप्मानम् एव एतया अपहते

आसीनः प्रतिमुञ्चते

विशस् त्वा सर्वा वाञ्छन्त्व् अस्मे राष्ट्रम् अधिश्रय इति

स सकृद् एव इमाम् व्यक्रमत गायत्रीं छन्दः

मौञ्जं भवति

ते देवा विष्णुम् अब्रुवन्

नक्त उषासा इति अहर् रात्राभ्याम् एव एनम् परिगृह्णाति

तस्माद् आसन्द्यां सादयति
दश श्लेष्म कृताः यस्मात् प्रमेहाः षट् च पित्त जाः

कषाय मधुरम् पाण्डु रूक्षं मेहति यो नरः

पित्तस्य परिकोपात् तम् विद्यात् हारिद्रमेहिनम्

शरीर क्लेदः तु श्लेष्म मेदस् मिश्रः प्रविशन् मूत्राशयं मूत्र त्वम् आपद्यमानः श्लैष्मिकैः एभिः दशभिः गुणैः उपसृज्यते वैषम्य युक्तैः तत् यथा श्वेत शीत मूर्त पिच्छिल अच्छ स्निग्ध गुरु मधुर सान्द्र प्रसाद मन्दैः तत्र येन गुणेन एकेन अनेकेन वा भूयस्तरम् उपसृज्यते तद् समाख्यम् गौणं नाम विशेषम् प्राप्नोति

तत्र यथा त्रिदोष प्रकोपः प्रमेहान् अभिनिर्वर्तयति तथा अनुव्याख्यास्यामः

तत्र श्लोका वात प्रमेह विशेष विज्ञान अर्थाः भवन्ति

मृत्युः प्रमेह रूपेण क्षिप्रम् आदाय गच्छति

गन्ध वर्ण रस स्पर्शैः यथा क्षारः तथाविधम्

ते तु खलु इमे दश प्रमेहा नाम विशेषेण भवन्ति तत् यथा उदकमेहः च इक्षुवालिका रसमेहः च सान्द्रमेहः च सान्द्रप्रसादमेहः च शुक्लमेहः च शुक्रमेहः च शीतमेहः च सिकतामेहः च शनैर्मेहः च आलालमेहः च इति

सर्व एव ते याप्याः संसृष्ट दोष मेदस् स्थान त्वात् विरुद्ध उपक्रम त्वात् च इति

त्रयाणाम् एषाम् निदान आदि विशेषाणाम् सन्निपाते क्षिप्रं श्लेष्मा प्रकोपम् आपद्यते प्राग् अति भूयस् त्वात् स प्रकुपितः क्षिप्रम् एव शरीरे विसृप्तिं लभते शरीर शैथिल्यात् स विसर्पञ् शरीरे मेदसा एव आदितस् मिश्रीभावं गच्छति मेदसः च एव बहु अ बद्ध त्वात् मेदसश् च गुणैः समान गुण भूयिष्ठ त्वात् स मेदसा मिश्रीभवन् दूषयति एनत् विकृत त्वात् स विकृतो दुष्टेन मेदसा उपहितः शरीर क्लेद मांसाभ्याम् संसर्गं गच्छति क्लेद मांसयोः अति प्रमाण अभिवृद्ध त्वात् स मांसे मांस प्रदोषात् पूति मांस पिडकाः शराविका कच्छपिका आद्याः संजनयति अप्रकृति भूत त्वात् शरीर क्लेदम् पुनर् दूषयन् मूत्र त्वेन परिणमयति मूत्र वहानाम् च स्रोतसां वङ्क्षण वस्ति प्रभवानाम् मेदस् क्लेद उपहितानि गुरूणि मुखानि आसाद्य प्रतिरुध्यते ततः प्रमेहान् तेषाम् स्थैर्यम् असाध्यताम् वा जनयति प्रकृति विकृति भूत त्वात्

विस्रं लवणम् उष्णम् च रक्तं मेहति यो नरः

श्लेष्म कोपात् नरः मूत्रम् उदमेही प्रमेहति

मज्जानं सह मूत्रेण मुहुर् मेहति यो नरः

पुरुषं कफ कोपेन तम् आहुः सान्द्रमेहिनम्

मन्द उत्साहम् अति स्थूलम् अति स्निग्धम् महा अशनम्

इति एते चत्वारः प्रमेहा वात प्रकोप निमित्ताः व्याख्याता भवन्ति

दोष धातु समायोगः रूपं विविधम् एव च

इति एते दश प्रमेहाः श्लेष्म प्रकोप निमित्ताः व्याख्याता भवन्ति

तत्र श्लोकाः पित्त प्रमेह विशेष विज्ञान अर्थाः भवन्ति

प्रमेहाणां निदाने ऽस्मिन् क्रिया सूत्रम् च भाषितम्

काण्डेक्षु रस संकाशम् श्लेष्म कोपात् प्रमेहति

तत्र इमे त्रयो निदान आदि विशेषाः श्लेष्म निमित्तानाम् प्रमेहानाम् आशु अभिनिर्वृत्ति कराः भवन्ति तद् यथा हायनक यवक चीनक उद्दालक नैषध इत्कट मुकुन्दक महाव्रीहि प्रमोदक सुगन्धकानाम् नवानाम् अतिवेलम् अति प्रमाणेन च उपयोगः तथा सर्पिष्मतां नव हरेणु माष सूप्यानाम् ग्राम्य आनूप औदकानाम् च मांसानां शाक तिल पलल पिष्ट अन्न पायस कृसरा विलेपी इक्षु विकाराणाम् क्षीर नव मद्य मन्दक दधि द्रव मधुर तरुण प्रायाणाम् च उपयोगः मृजा व्यायाम वर्जनम् स्वप्न शयन आसन प्रसङ्गः यः च कश्चिद् विधिः अन्यः ऽपि श्लेष्म मेदस् मूत्र संजननः स सर्वो निदान विशेषः

यस्य पर्युषितं मूत्रं सान्द्रीभवति भाजने

भवन्ति च अत्र

गृध्नुम् अभ्यवहार्येषु स्नान चङ्क्रमण द्विषम्

मञ्जिष्ठा उदक संकाशम् भृशं विस्रं प्रमेहति

आलालमेहिनं विद्यात् तम् नरं श्लेष्म कोपात्

सान्द्र प्रसाद माम् इहि इति तम् आहुः श्लेष्म कोपात्

अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धम् उदक उपमम्

उपद्रवाः तु खलु प्रमेहिणां तृष्णा अतीसार ज्वर दाह दौर्बल्य अरोचक अविपाकाः पूति मांस पिडक अलजी विद्रधि आदयः च तद् प्रसङ्गात् भवन्ति
हरिद्रा उदक संकाशम् कटुकं यः प्रमेहति

स प्रकुपितः तथाविधे शरीरे विसर्पन् यदा वसाम् आदाय मूत्र वहानि स्रोतांसि प्रतिपद्यते तदा वसामेहम् अभिनिर्वर्तयति यदा पुनर् मज्जानम् मूत्र वस्तौ आकर्षति तदा मज्जमेहम् अभिनिर्वर्तयति यदा तु लसीकां मूत्राशये अभिवहन् मूत्रम् अनुबन्धम् च्योतयति लसीका अति बहु त्वात् विक्षेपणात् च वायोः खल्वस्य अति मूत्र प्रवृत्ति सङ्गम् करोति तदा स मत्त इव गजः क्षरति अजस्रम् मूत्रम् अवेगम् तं हस्तिमेहिनम् आचक्षते ओजः पुनर् मधुर स्वभावम् तद् यदा रौक्ष्यात् वायुः कषाय त्वेन अभिसंसृज्य मूत्राशये ऽभिवहति तदा मधुमेहं करोति

वसा मिश्रम् वसा आभम् वा मुहुर् मेहति यो नरः

हस्तिमेहिनम् आहुः तम् असाध्यम् वात कोपात्

अत्यर्थ मधुरम् शीतम् ईषत् पिच्छिलम् आविलम्

एवं त्रिदोष प्रकोप निमित्ताः विंशतिः प्रमेहा व्याख्याता भवन्ति

यस्य संहन्यते मूत्रं किंचित् किंचित् प्रसीदति

मसी वर्णम् अजस्रम् यो मूत्रम् उष्णम् प्रमेहति

पुरुषं कफ कोपेन तम् आहुः शुक्लमेहिनम्

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

इह खलु निदान दोष दूष्य विशेषेभ्यः विकार विघात भाव अभाव प्रतिविशेषाः भवन्ति

तत्र साध्यान् प्रमेहान् संशोधन उपशमनैः यथार्हम् उपपादयन् चिकित्सेत् इति

पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यात् कालमेहिनम्

अथ अतस् प्रमेहनिदानं व्याख्यास्यामः

त्रयः तु खलु दोषाः प्रकुपिताः प्रमेहान् अभिनिर्वर्तयिष्यन्तः इमानि पूर्वरूपाणि दर्शयन्ति तत् यथा जटिलीभावम् केशेषु माधुर्यम् आस्यस्य कर पादयोः सुप्त ता दाहौ मुख तालु कण्ठ शोषम् पिपासाम् आलस्यं मलं काये काय छिद्रेषु उपदेहम् परिदाहं सुप्त ताम् च अङ्गेषु षट्पद पिपीलिकाभिः च शरीर मूत्र अभिसरणम् मूत्रे च मूत्र दोषान् विस्रं शरीर गन्धम् निद्रां तन्द्रां च सर्वकालम् इति

यथा च वायुः चतुरः प्रमेहान् कुरुते बली

उष्ण अम्ल लवण क्षार कटुक अजीर्ण भोजन उपसेविनः तथा अति तीक्ष्ण आतप अग्नि संताप श्रम क्रोध विषम आहार उपसेविनः च तथाविध शरीरस्य एव क्षिप्रं पित्तं प्रकोपम् आपद्यते तत् तु प्रकुपितं तया एव आनुपूर्वया प्रमेहान् इमान् षट् क्षिप्रतरम् अभिनिर्वर्तयति

वसामेहिनम् आहुः तम् असाध्यम् वात कोपात्

बह्व् अ बद्धम् मेदो मांसं शरीर ज क्लेदः शुक्रं शोणितं वसा मज्जा लसीका रसः च ओजस् संख्यायाः इति दूष्य विशेषाः

सेवते विविधाः च अन्याः चेष्टाः स सुखम् अश्नुते

मन्दं मन्दम् अवेगम् तु कृच्छ्रं यो मूत्रयेत् शनैस्

पित्तस्य परिकोपात् तम् विद्यात् माञ्जिष्ठमेहिनम्

तत्र श्लोकाः श्लेष्म प्रमेह विशेष विज्ञान अर्थाः भवन्ति

तत्र श्लोकाः

पित्त कोपात् नरः मूत्रं क्षारमेही प्रमेहति

मज्जमेहिनम् आहुः तम् असाध्यम् वात कोपात्

तेषाम् अपि तु खलु पित्त गुण विशेषेण एव नाम विशेषाः भवन्ति तत् यथा क्षारमेहः च कालमेहः च नीलमेहः च लोहितमेहः च माञ्जिष्ठमेहः च हारिद्रमेहः च इति

शनैर्मेहिनम् आहुः तम् पुरुषं श्लेष्म कोपात्

बहु द्रवः श्लेष्मा दोष विशेषः

पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यात् नीलमेहिनम्

इमान् चतुरः प्रमेहान् वात जान् असाध्यान् आचक्षते भिषजः महा आत्ययिक त्वात् विरुद्ध उपक्रम त्वात् च इति

शुक्लं पिष्ट निभम् मूत्रम् अभीक्ष्णम् यः प्रमेहति

तन्तु बद्धम् इव आलालम् पिच्छिलं यः प्रमेहति

शीतमेहिनम् आहुः तम् पुरुषं श्लेष्म कोपात्

तेषाम् अपि पूर्ववत् गुण विशेषेण नाम विशेषाः भवन्ति तत् यथा वसामेहः च मज्जमेहः च हस्तिमेहः च मधुमेहः च इति

यदा हि एते त्रयो निदान आदि विशेषाः परस्परं न अनुबध्नन्ति अथवा काल प्रकर्षात् अ बलीयांसः अथवा अनुबध्नन्ति न तदा विकार अभिनिर्वृत्तिः चिरात् वा अपि अभिनिर्वर्तन्ते तनवो वा भवन्ति अयथा उक्त सर्व लिङ्गाः वा विपर्यये विपरीताः इति सर्व विकार विघात भाव अभाव प्रतिविशेष अभिनिर्वृत्ति हेतुः भवति उक्तः

वात कोपात् असाध्यम् तं प्रतीयात् मधुमेहिनम्
त्रिदोष कोप निमित्ताः विंशतिः प्रमेहा भवन्ति विकाराः च अपरे ऽपरिसंख्येयाः

साध्य असाध्य विशेषाः च पूर्वरूपाणि उपद्रवाः
न यस्य लोके स्व जनः परो वा न अति आदृतः न उत कश्चिद् विगर्ह्यः

एषा घोरतमा वेला घोराणां घोर दर्शना

एष मां त्वद् कृते विद्वन् काम आत्त शर आसनः

यस्यां स्वधुरम् अध्यस्य पुमांश् चरति विज्वरः

स नः प्रसीदतां भामो भगवान् उरु अनुग्रहः

अन्तर् बहिश् च अमलम् अब्ज नेत्रम् स्व पूरुष इच्छा अनुगृहीत रूपम्

दितिर् उवाच

प्रजावतीनां भद्रं ते मय्य् आयुङ्क्ताम् अनुग्रहम्

अथ अपि कामम् एतं ते प्रजात्यै करवाण्य् अलम्

हसन्ति यस्य आचरितम् हि दुर्भगाः स्वात्मन् रतस्य अ विदुषः समीहितम्

दितिर् दाक्षायणी मारीचं कश्यपं पतिम्

स विदित्वा आत्मजानाम् नो भावं संतान भावनः

वयं व्रतैर् यच् चरण अपविद्धाम् आशास्महे ऽजां बत भुक्त भोगाम्

पतिर् भवद्विधो यासां प्रजया ननु जायते

दितिर् उवाच

दुनोति दीनां विक्रम्य रम्भाम् इव मतंगजः

कश्यप उवाच

लोकान् स पालान् त्रींश् चण्डि मुहुर् आक्रन्दयिष्यतः

नारकाश् च अनुगृह्णन्ति यां यां योनिम् असौ गतः

अपत्य कामा चकमे संध्यायां हृच्छय अर्दिता

दैत्य राजस्य च ब्रह्मन् कस्मात् हेतोः अभून् मृधः

हनिष्यत्य् अवतीर्य असौ यथा अद्रीन्

पुत्रयोश् च वधं कृष्णाद् विदित्वा आसीत् महामनाः

नमो रुद्राय महते देवाय उग्राय

स विदित्वा अथ भार्यायास् तं निर्बन्धं विकर्मणि

पुनः स पप्रच्छ तम् उद्यत अञ्जलिः न च अतितृप्तः विदुरो धृत व्रतः

अप्य् आयुषा वा कार्त्स्न्येन ये च अन्ये गुण गृध्नवः

कश्यप उवाच

त्रयोदश अददात् तासां यास् ते शीलम् अनुव्रताः

यत् त्वं पृच्छसि मर्त्यानां मृत्यु पाश विशातनाम्

यद् प्रसादात् इदं विश्वं प्रसीदति यद् आत्मकम्

प्राणिनां हन्यमानानां दीनानाम् अकृत आगसाम्

व्यसन अर्णवम् अत्येति जलयानैर् यथा अर्णवम्

श्रद्दधानाय भक्ताय ब्रूहि

अप्रायत्याद् आत्मनस् ते दोषान् मौहूर्तिकाद् उत

ब्रह्मणा देवदेवेन देवानाम् अनुपृच्छताम्

नत्वा दिष्टाय रहसि तया अथ उपविवेश हि

उपसंगम्य विप्रर्षिम् अधोमुख्य् अभ्यभाषत

तस्याः कामं न कः कुर्यात् सिद्धिस् त्रैवर्गिकी यतः

तद् भवान् दह्यमानायां सपत्नीनां समृद्धिभिः

याम् आश्रित्य इन्द्रिय अरातीन् दुर्जयान् इतर आश्रमैः

विदुर उवाच

अभूतशत्रुर् जगतः शोक हर्ता नैदाघिकं तापम् इव _

यस्य अनवद्य आचरितम् मनीषिणो गृणन्त्य् अविद्या पटलम् बिभित्सवः

भगवत्य् उरु मानात् च भवे मय्य् अपि च आदरात्

एष ते ऽहं विधास्यामि प्रियं भीरु यद् इच्छसि

रुद्रः पतिर् हि भूतानां यस्य अकरवम्

अथ मे कुरु कल्याणं कामं कमल लोचनैः

निशम्य कौषारविणा उपवर्णिताम् हरेः कथां कारण सूकर आत्मनः

एतस्यां साध्वि संध्यायां भगवान् भूत भावनः

अथ अत्र अपि इतिहासः ऽयं श्रुतो मे वर्णितः पुरा

सर्व आश्रमान् उपादाय स्व आश्रमेण कलत्रवान्

मैत्रेय उवाच

मृत्योः कृत्वा एव मूर्ध्न्य् अङ्घ्रिम् आरुरोह हरेः पदम्

परीतो भूत पर्षद्भिः वृषेण अटति भूत राज्

तस्य च उद्धरतः क्षौणीं स्व दंष्ट्र अग्रेण लीलया

न मे गर्भम् इमं ब्रह्मन् भूतानाम् ऋषभो ऽवधीत्

जग्राह वासो ब्रह्मर्षेर् वृषली इव गतत्रपा

अलम्पटः शील धरः गुण आकरः हृष्टः पर ऋद्ध्या व्यथितो दुःखितेषु

याम् आहुर् आत्मनो ह्य् अर्धं श्रेयस्कामस्य मानिनि

इष्ट्वा अग्नि जिह्वम् पयसा पुरुषं यजुषां पतिम्

मैत्रेय उवाच

लोक्याम् आशासानां प्रवेपतीम्

मैत्रेय उवाच

साधु वीर त्वया पृष्टम् अवतार कथाम् हरेः

न वयं प्रभवस् तां त्वाम् अनुकर्तुं गृहेश्वरि

आज्ञाकरी यस्य पिशाच चर्या अहो विभूम्नश् चरितं विडम्बनम्

तेन एव तु मुनि श्रेष्ठैः हरिणा यज्ञमूर्तिना

व्याधस्य अपि अनुकम्प्यानां स्त्रीणां देवः सती पतिः

आर्त उपसर्पणम् भूमन्न् अ मोघम् हि महीयसि

निवृत्त संध्या नियमः भार्याम् आह प्रजापतिः

वयं जयेम हेलाभिर् दस्यून् दुर्ग पतिः यथा

भविष्यतस् ते अभद्रौ अभद्रे जाठर अधमौ

निम्रोचत्य् अर्क आसीनम् अग्न्यगारे समाहितम्
अथ उपस्पृश्य सलिलं प्राणान् आयम्य वाग्यतः

शिवाय न्यस्त दण्डाय धृत दण्डाय मन्यवे

देवानां च अतिहेलनात्

ऋषे न तृप्यति मनः परं कौतूहलं हि मे

प्रवृद्ध भक्त्या ह्य् अनुभावित आशये निवेश्य वैकुण्ठम् इमं विहास्यति

ब्रह्म आदयः यद् कृत सेतु पालाः यत् कारणम् विश्वम् इदं च माया

स्त्रीणां निगृह्यमाणानां कोपितेषु महात्मसु

यथा मां न अतिरोचन्ति मुहूर्तं प्रतिपालय

सा एवम् भर्त्रा मन्मथ उन्मथित इन्द्रिया

चरन्ति यस्यां भूतानि भूतेश अनुचराणि ह

तदा विश्वेश्वरः क्रुद्धो भगवाल् लोक भावनः

पुत्रस्य एव च पुत्राणां भविता एकः सतां मतः

पुरा पिता नो भगवान् दक्षो दुहितृ वत्सलः

निरस्त साम्य अतिशयः ऽपि यत् स्वयं पिशाच चर्याम् अचरद् गतिः सताम्

कृत शोक अनुतापेन सद्यः प्रत्यवमर्शनात्

श्री शुकः उवाच
एकवचनस्य च

ṝ तः इ त् धातोः

आङो यि

नपुंसकाच् च

अमो मश्

गोः पाद अन्ते

ह्रस्व नदी आपः नुट्

आ त् जसेर् असुक्

न इटि अ लिटि रधेः

सु अमोः नपुंसकात्

नपुंसकस्य झ ल् अ चः

बहुलं छन्दसि

न सु दुस्भ्याम् केवलाभ्याम्

इ कः अ चि विभक्तौ

युजेर् अ समासे

आयन् एय् ईन् ईय् इयः फ ढ ख छ घाम् प्रत्यय आदीनाम्

ई च द्विवचने

शीङो रुट्

मस्जि नशोः झ लि

तृच् वत् क्रोष्टुः

अ तः भिस ऐस्

उ क् इत् अचाम् सर्वनामस्थाने अ धातोः

त्रेस् त्रयः

जसः शी

इ तः अ त् सर्वनामस्थाने

अश्व क्षीर वृष लवणानाम् आत्म प्रीतौ क्यचि

आ तः औ णलः

उपधायाश् च

ङसि ङ्योः स्मात् स्मिनौ

अष्टाभ्य औश्

बहुलं छन्दसि

अ त् अभ्यस्तात्

पञ्चम्या अत्

साम आकम्

षष् चतुर्भ्यः च

शे मुच् आदीनाम्

लभेश् च

शसो न

आमि सर्वनाम्नः सुट्

क्त्वो यक्

इ त् अन्तः मसि

पथि मथि ऋभुक्षाम् आ त्

थो ऽन्थः

अनङ् सौ

अ तः ऽम्

ṛ त् उशनः पुरुदंसः अनेहसाम् च

अस्थि दधि सक्थि अक्ष्णाम् अनङ् उदात्तः

विभाषा तृतीया आदिषु अ चि

तु ह्योः तातङ् आशिष्य् अन्यतरस्याम्

इ त् इतः नुम् धातोः

न इतरात् छन्दसि

युष्मद् अस्मद्भ्याम् ङसो ऽश्

दिव औ त्

टा ङसि ङसाम् इन आत् स्याः

यु वोः अन अकौ

लोपस् त आत्मनेपदेषु

श्री ग्रामण्योः छन्दसि

आत्मनेपदेष्व् अन् अ तः

शप् श्यनोः नित्यम्

तृतीया आदिषु भाषित पुंस्कम् पुम् वत् गालवस्य

न इदम् अदसोः अ कोः

दृश् स्ववः स्वतवसाम् छन्दसि

सर्वनाम्नः स्मै

चतुर् अनडुहोः आम् उदात्तः

यजध्वैनम् इति च

वा नपुंसकस्य

णल् उत्तमो वा

स्त्रियां च

अद्ड् डतर आदिभ्यः पञ्चभ्यः

इष्ट्वीनम् इति च

क्त्वा अपि छन्दसि

आ त् शी नद्योः नुम्

षड्भ्यो लुक्

तप् तनप् तन थनाः च

ङेर् यः

गोतो ṇ इत्

तस्य तात्

बहुलं छन्दसि