tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
प्रशान्तः स वनस्थस् तु ब्राह्मणेन अवबोधितः

अन्तरस्य सुयज्ञस् तु सुयज्ञ तनयः ऽभवत्

उषतो यज्ञम् अखिलं स्वधर्मम् उषतां वरः

नर्मदा कूलम् एकाकी नर्मदां मृत्तिकावतीम्

ऋक्षवन्तं गिरिं जित्वा शुक्तिमत्याम् उवास सः

अपुत्रो ऽपि च राजा स न अन्याम् भार्याम् अविन्दत

जज्ञे च रुक्मकवचात् पराजित् पर वीर हा

उग्रेण तपसा तस्याः कन्यायाः सा व्यजायत

शतप्रसूतिम् इच्छन् वै रुषद्गुः सो ऽग्र्यम् आत्मजम्

वैशंपायन उवाच

मधोर् जज्ञे तु वैदर्भ्यां पुरुत्वान् पुरुष उत्तमः

कुन्तेर् धृष्टः सुतो जज्ञे रण धृष्टः प्रतापवान्

जज्ञिरे पञ्च पुत्रास् तु महा वीर्याः पराजितः

माता जज्ञे ऽथ वैदर्भ्यां भद्रवत्यां कुरु उद्वह

पालितं च हरिं च एव विदेहेभ्यः पिता ददौ

शशबिन्दुः परं वृत्तं राज ऋषीणाम् अनुष्ठितः

पुत्र्यां विदर्भं सुभागा चैत्रा परिणता सती

आवन्तश् च दशार्हश् च बली विष्णु हरः च यः

मरुत्तस् तस्य तनयो राज ऋषिः अभवन् नृपः

आसीच् चैत्ररथिर् वीरो यज्वा विपुल दक्षिणः

देवक्षत्रो ऽभवत् तस्य दैवक्षत्रिर् महात्मनः

जीमूत पुत्रः वृकतिस् तस्य भीमरथः सुतः

शतप्रसूतिम् इच्छन् वै सुतं कम्बलबर्हिषः

राज पुत्र्याम् तु विद्वांसौ स्नुषायां क्रथ कैशिकौ

निहत्य रुक्मकवचः शतं कवचिनां रणे

तस्य च आसीत् दशरथः शकुनिस् तस्य च आत्मजः

भीमो विदर्भस्य सुतः कुन्तिस् तस्य आत्मजः ऽभवत्

बभूव रुक्मकवचः शतप्रसवतः सुतः

इमां विसृष्टिं विज्ञाय ज्यामघस्य महात्मनः

तस्मात् करम्भः कारम्भिर् देवरातो ऽभवन् नृपः

ताभ्यां प्रव्राजितो राज्याज् ज्यामघो ऽवसद् आश्रमे

पृथुश्रवाः पृथुयशा राजा आसीत् शशबिन्दु जः

पश्चाद् विदर्भो ऽजनयच् छूरौ रण विशारदौ

शिनेयुर् अभवत् पुत्र उषतः शत्रु तापनः

धन्विनां निशितैर् बाणैर् अवाप श्रियम् उत्तमाम्

तस्य आसीत् विजयो युद्धे तत्र कन्याम् अवाप सः

महा क्रतुभिः ईजे यो विविधैर् आप्त दक्षिणैः

स्वाहि पुत्रः ऽभवद् राजा रुषद्गुर् वदतां वरः

देव गर्भ समः जज्ञे देवक्षत्रस्य नन्दनः

सर्व सत्त्व गुण उपेतः सात्वतां कीर्ति वर्धनः

भार्याम् उवाच संत्रासात् स्नुषा इति स नरेश्वरः

चित्रैश् चित्ररथस् तस्य पुत्रः कर्मभिर् अन्वितः

अथ भीमरथस्य आसीत् पुत्रो नवरथस् तथा

शंसन्ति च पुराण ज्ञाः पार्थश्रवसम् अन्तरम्

यस् ते जनिष्यते पुत्रस् तस्य भार्या इति जात भीः

वार्जिनीवतम् इच्छन्ति स्वाहिं स्वाहाकृतां वरम्

ऐक्ष्वाकी च अभवत् भार्या मातुस् तस्याम् अजायत

चचार परमं धर्मम् अमर्षात् प्रेत्यभाव विद्

रुक्मेषुः पृथुरुक्मश् च ज्यामघः पालितो हरिः

मधूनां वंश कृत् राजा मधुर् मधुर वाच् अपि

रुक्मेषुर् अभवद् राजा पृथुरुक्मश् च संश्रितः
तैर् मन्त्रयमाणो हि मन्त्र सिद्धिम् गुप्तिं च लभते इति

हेतुभिः च एषाम् मति प्रविवेकान् विद्यात्

द्वाभ्यां मन्त्रयमाणो द्वाभ्यां संहताभ्याम् अवगृह्यते विगृहीताभ्यां विनाश्यते

महा दोषम् उपपन्नं तु भवति

विंशतिम् इति औशनसाः

तस्माद् रक्षेन् मन्त्रम्

आरब्धारः तु जानीयुर् आरब्धं कृतम् एव वा

तस्मान् मन्त्र उद्देशम् अनायुक्तो न उपगच्छेत्

तत् त्रिषु चतुर्षु वा कृच्छ्रेण उपपद्यते

कृत स्व पक्ष पर पक्ष उपग्रहः कार्य आरम्भान् चिन्तयेत्

ते हि अस्य स्व पक्षम् पर पक्षम् च चिन्तयेयुः

तद् उद्देशः संवृतः कथानाम् अनिःश्रावी पक्षिभिर् अपि अनालोक्यः स्यात्

तस्माद् बुद्धि वृद्धैः सार्धम् अध्यासीत मन्त्रम्

तस्मात् कर्मसु ये येषु अभिप्रेताः तैः सह मन्त्रयेत

मन्त्र भेदः हि दूत अमात्य स्वामिनाम् इङ्गित आकाराभ्याम्

आकृति ग्रहणम् आकारः

न इति पिशुनः

यथासामर्थ्यम् इति कौटिल्यः

आसन्नैः सह कर्माणि पश्येत्

न एकस्य मन्त्र सिद्धिः अस्ति इति विशालाक्षः

आत्ययिके कार्ये मन्त्रिणो मन्त्रि परिषदम् च आहूय ब्रूयात्

अनवस्था हि एषा

तेषां हि प्रमाद मद सुप्त प्रलापाः काम आदिः उत्सेकः प्रच्छन्नो ऽवमतो वा मन्त्रं भिनत्ति

यद् अस्य कार्यम् अभिप्रेतं तद् प्रतिरूपकम् मन्त्रिणः पृच्छेत् कार्यम् इदम् एवम् आसीत् एवं वा यदि भवेत् तत् कथं कर्तव्यम् इति

बालस्य अपि अर्थवत् वाक्यम् उपयुञ्जीत पण्डितः

अन् उपलब्धस्य ज्ञानम् उपलब्धस्य निश्चित बल आधानम् अर्थ द्वैधस्य संशय छेदनम् एक देश दृष्टस्य शेष उपलब्धिः इति मन्त्रि साध्यम् एतत्

मन्त्र भेदः हि अयोगक्षेम करः राज्ञः तद् आयुक्त पुरुषाणाम् च

कुर्वतः च

इन्द्रस्य हि मन्त्रि परिषद् ऋषीणाम् सहस्रम्

मन्त्रिणाम् अपि हि मन्त्रिणो भवन्ति तेषाम् अपि अन्ये

देश काल कार्य वशेन तु एकेन सह द्वाभ्याम् एको वा यथासामर्थ्यं मन्त्रयेत

अकृत आरम्भम् आरब्ध अनुष्ठानम् अनुष्ठित विशेषम् नियोग संपदम् च कर्मणां कुर्युः

इङ्गितम् अन्यथा वृत्तिः

षोडश इति बार्हस्पत्याः

मन्त्रयमाणो हि एकेन अर्थ कृच्छ्रेषु निश्चयं न अधिगच्छेत्

गूहेत् कूर्मः इव अङ्गानि यत् स्याद् विवृतम् आत्मनः

मन्त्रि परिषदम् द्वादश अमात्यान् कुर्वीत इति मानवाः

मन्त्रिणो हि व्यवहितम् अर्थं वृत्तम् अवृत्तं वा पृष्टा अनादरेण ब्रुवन्ति प्रकाशयन्ति वा

एवं मन्त्र उपलब्धिः संवृतिः च भवति इति

तस्माद् गुह्यम् एको मन्त्रयेत इति भारद्वाजः

सा एषा मन्त्रि परम्परा मन्त्रं भिनत्ति

तस्य संवरणम् आयुक्त पुरुष रक्षणम् कार्य कालात् इति

मन्त्रिभिः त्रिभिः चतुर्भिः वा सह मन्त्रयेत

उच्छिद्येत मन्त्र भेदी

न दीर्घ कालम् मन्त्रयेत न तेषां पक्षीयैर् येषाम् अपकुर्यात्

यथा हि अश्रोत्रियः श्राद्धं न सतां भोक्तुम् अर्हति

तत्र यत् भूयिष्ठाः ब्रूयुः कार्य सिद्धि करम् वा तत् कुर्यात्

अवाप्त अर्थः कालं न अतिक्रामयेत्

श्रूयते हि शुक सारिकाभिः मन्त्रो भिन्नः श्वभिर् अपि अन्यैः च तिर्यग्योनिभिर् इति

अनासन्नैः सह पत्त्र सम्प्रेषणेन मन्त्रयेत

स दोषः

मन्त्र पूर्वे सर्व आरम्भाः

ततः परेषु कृच्छ्रेण अर्थ निश्चयः गम्यते मन्त्रो वा रक्ष्यते

न कंचिद् अवमन्येत सर्वस्य शृणुयान् मतम्

तान् एकैकशः पृच्छेत् समस्तान् च
तस्य भुवो यज्ञस्य रजसश् च नेता इति वपायै याज्या

प्र वः शुक्राय भानवे भरध्वम् इति शुक्रवती पुरोडाशस्य

तत् हि उ ह एके आहुः

प्र कारवो मनना वच्यमाना इति हविष्मती हविषः

प्रातःसवन एष आलभ्यते

शिक्षायाम् एव अवधृतः आग्नेयः

अपि केवलं संवत्सरं संवत्सर सदाम् आग्नेय एव न च्यवेत इति

अग्नेर् वा एतं सन्तम् अन्यस्मै हरन्ति ये अन्य देवत्यम् कुर्वन्ति

तद् यथा अन्यस्य सन्तम् अन्यस्मै हरेद् एवं तत्

एकादशिनीस् त्व् एव अन्वायातयेयुः इति सा स्थितिः

अग्नेर् वै प्रातःसवनम्

इन्द्र अग्नी वै सर्वे देवाः

तम् एतम् ऐन्द्राग्नः स्याद् इति ह एके आहुः
आशानाम् उपरचिताम् इव एक वेणीम् रम्य ऊर्मिम् त्रिदश नदीम् ययुर् बलानि

तिष्ठद्भिः कथम् अपि देवता अनुभावात् आकृष्टैः प्रजविभिर् आयतं तुरङ्गैः

निःशेषं प्रशमित रेणु वारणानां स्रोतोभिर् मद जलम् उझताम् अजस्रम्

आयस्तः सुरसरित् ओघ रुद्ध वर्त्मा सम्प्राप्तुं वन गज दान गन्धि रोधः

मूर्धानं निहित शित अङ्कुशम् विधुन्वन् यन्तारं न विगणयांचकार नागः

आमत्त भ्रमर कुल आकुलानि धुन्वन्न् उद्भूत ग्रथित रजांसि पङ्कजानि

संपृक्तं वन करिणाम् मद अम्बु सेकैः न आचेमे हिमम् अपि वारि वारणेन

निम्नगायाः क्रीडन्तो गज पतयः पयांसि कृत्वा

प्रस्थान श्रम जनिताम् विहाय निद्राम् आमुक्ते गज पतिना स दान पङ्के

पर्यस्यत् पृथु मणि मेखला अंशु जालम् संजज्ञे युतकम् इव अन्तरीयम् ऊर्वोः

उद्ग्रीवैर् घन रव शङ्कया मयूरैः स उत्कण्ठम् ध्वनिर् उपशुश्रुवे रथानाम्

स आमोदाः कुसुम तरु श्रियः विविक्ताः सम्पत्तिः किसलय शालिनी लतानाम्

श्रीमद्भिर् नियमित कंधर पर अन्तैः संसक्तैर् अगुरु वनेषु स अङ्ग हारम्

राजद्भिः पथि मरुताम् अभिन्न रूपैः उल्का अर्चिः स्फुट गतिभिः ध्वज अङ्कुशानाम्

विच्छिन्नाम् इव वनिता नभस् अन्तराले वप्र अम्भस् स्रुतिम् अवलोकयांबभूवुः

आघ्राय क्षणम् अतितृष्यता अपि रोषाद् उत्तीरं निहित विवृत्त लोचनेन

संमूर्छन्न् अलघु विमान रन्ध्र भिन्नः प्रस्थानं समभिदधे मृदङ्ग नादः

संभिन्नाम् अविरल पातिभिः मयूखैर् नीलानां भृशम् उपमेखलं मणीनाम्

आकीर्णं बल रजसा घन अरुणेन प्रक्षोभैः सपदि तरङ्गितं तटेषु

सादृश्यं निलयन निष्प्रकम्प पक्षैः आजग्मुर् जलनिधि शायिभिः नग इन्द्रैः

संभिन्नैर् इभ तुरग अवगाहनेन प्राप्य उरूः अनुपदवीं विमान पङ्क्तीः

सेतु त्वम् दधति पयोमुचां विताने संरम्भाद् अभिपततो रथाञ् जवेन

उत्सङ्गे सम विषमे समं महा अद्रेः क्रान्तानां वियत् अभिपात लाघवेन

स व्याजम् निज करिणीभिः आत्त चित्ताः प्रस्थानं सुर करिणः कथंचिद् ईषुः

संसक्तौ किम् असुलभं महोदयानाम् उच्छ्रायं नयति यदृच्छया अपि योगः

सम्भोग क्षम गहनाम् अथ उपगङ्गम् बिभ्राणां ज्वलित मणीनि सैकतानि

भूभर्तुः समधिकम् आदधे तदा उर्व्याः श्रीमत् ताम् हरि सख वाहिनी निवेशः

क्रान्तानां ग्रह चरितात् पथो रथानाम् अक्ष अग्र क्षत सुर वेश्म वेदिकानाम्

आसन्न द्विप पदवी मद अनिलाय क्रुध्यन्तो धियम् अवमत्य धूर्गतानाम्

सिन्दूरैः कृत रुचयः स हेम कक्ष्याः स्रोतोभिस् त्रिदश गजाः मदं क्षरन्तः

सादृश्यं ययुर् अरुण अंशु राग भिन्नैः वर्षद्भिः स्फुरित शतह्रदैः पयोदैः

रामाणाम् अवजित माल्य सौकुमार्ये सम्प्राप्ते वपुषि सह त्वम् आतपस्य

तद् पूर्वम् प्रतिविदधे सुरापगाया वप्र अन्त स्खलित विवर्तनम् पयोभिः

यातस्य ग्रथित तरंग सैकत आभे विच्छेदं विपयसि वारिवाह जाले

प्रति आर्द्रीकृत तिलकाः तुषार पातैः प्रह्लादं शमित परिश्रमाः दिशन्तः

संपेदे श्रम सलिल उद्गमः विभूषा रम्याणां विकृतिर् अपि श्रियं तनोति

धूतानाम् अभिमुख पातिभिः समीरैर् आयासाद् अ विशद लोचन उत्पलानाम्

सादृश्यं दधति गभीर मेघ घोषैः उन्निद्र क्षुभित मृगाधिप श्रुतानि

जज्ञे निवेशन विभाग परिष्कृतानाम् लक्ष्मीः पुर उपवन जा वन पादपानाम्

आतेनुश् चकित चकोर नील कण्ठान् कच्छ अन्तान् अमर महा इभ बृंहितानि

तप्तानाम् उपदधिरे विषाण भिन्नाः प्रह्लादं सुर करिणाम् घनाः क्षरन्तः

संवाता मुहुर् अनिलेन नीयमाने दिव्य स्त्री जघन वर अंशुके विवृत्तिम्

आनिन्युर् नियमित रश्मि भुग्न घोणाः कृच्छ्रेण क्षितिम् अवनामितस् तुरङ्गाः

किञ्जल्क व्यवहित ताम्र दान लेखैः उत्तेरुः सरसिज गन्धिभिः कपोलैः

युक्तानां खलु महतां पर उपकारे कल्याणी भवति रुजत्स्व् अपि प्रवृत्तिः

नीरन्ध्रं पथिषु रजो रथाङ्ग नुन्नम् पर्यस्यन् नव सलिल अरुणम् वहन्ती

क्लान्तो ऽपि त्रिदश वधू जनः पुरस्ताल् लीन अहि श्वसित विलोल पल्लवानाम्
माहेन्द्रं नगम् अभितः करेणु वर्याः पर्यन्त स्थित जलदाः दिवः पतन्तः

उत्सृष्ट ध्वज कुथ कङ्कटाः धरित्रीम् आनीता विदित नयैः श्रमं विनेतुम्

गन्धर्वैर् अधिगत विस्मयैः कल्याणी विधिषु विचित्र ता विधातुः

कान्तानां कृत पुलकः स्तन अङ्गरागे वक्त्रेषु च्युत तिलकेषु मौक्तिक आभः

तेजोभिः कनक निकाष राजि गौरैः आयामः क्रियत इव स्म स अतिरेकः

साफल्यं ययुर् अमर अङ्गना उपभुक्ताः सा लक्ष्मीर् उपकुरुते यया परेषाम्

शय्या अन्ते कुल मलिनाम् क्षणं विलीनं संरम्भ च्युतम् इव शृङ्खलं चकाशे

आतेनुस् त्रिदश वधू जन अङ्ग भाजाम् संधानं सुरधनुषः प्रभा मणीनाम्

नेमीनाम् असति विवर्तनै रथ ओघैः आसेदे वियति विमान वत् प्रवृत्तिः

आक्षिप्त द्रुम गहनाः युगान्त वातैः पर्यस्ता गिरय इव द्विपा विरेजुः

संसिद्धाव् इति करणीय संनिबद्धैः आलापैः पिपतिषतां विलङ्घ्य वीथीम्

सेव्यानां हत विनयैः इव आवृतानाम् सम्पर्कं परिहरति स्म चन्दनानाम्

स ध्वानम् निपतित निर्झरासु मन्द्रैः संमूर्छन् प्रतिनिनदैर् अधित्यकासु
मुखं दधानं साम्राज्य लक्ष्मी लीला अम्बुज उपमम्

इत्य् आरटन्ती स सुता सा तं नित्यम् अतापयत्

एवम् उक्ते तया देव्या शर्व अनुग्रह वादिनः

समन्ताद् आययुः च अत्र सामन्त अन्तःपुर अङ्गनाः

प्रसाद्यमाना अपि आहार पान वस्त्रैः अहर्निशम्

विजने सचिवैर् युक्तम् अन्येद्युर् इदम् अब्रवीत्

इति आदिश्य गते तस्मिन्न् अन्तर्धानं महात्मनि

सा तु तस्य समुत्पन्न पुत्र त्रय युता शठा

प्रतीहार आज्ञया योषिद् भर्तृ युक्ता विवेश सा

पित्रा यथाविधि निवेदित दिव्य वाणी निर्दिष्ट पूर्व नरवाहनदत्त नाम्ना

भार्यां द्वितीयां सिंहश्री नाम्नीम् सिंहपराक्रमः

समागताः प्रतिपदं ननृतुर् वार योषितः

गगनाद् उच्चचार एवम् काले तस्मिन् सरस्वती

सर्वस्य जन्तोः प्राच् जातिम् या स्यात् जिज्ञासिता तव

अद्य तद् चिन्तया च अहम् सुप्ता निशि कथंचन

प्रसृत आतोद्य निर्ह्रादाः साक्षाद् दिश इव अखिलाः

जातं मातृ गणस्य इव दुर्गं दुरित दुर्जयम्

एवं विज्ञापितः तेन राजा स्वयम् अभाषत

रत्न दीप प्रभा सङ्ग मङ्गलैः विविध आयुधैः

मन्त्रिणो ऽमी भविष्यन्ति वैरि वंश अवमर्दिनः

ख्याता कलहकारी इति नाम्ना अन्वर्थेन गेहिनी

जात वासगृहम् स अर्क शमी गुप्त गवाक्षकम्

तस्मिन्न् एव क्षणे च अत्र प्रविश्य आर्त अनुकम्पिनम्

देवी स्वप्ने कृतं साक्ष्यं देवेन एव अत्र शूलिना

अहं तव एनम् रक्षामि दत्तो हि एष मया एव ते

तुल्यां जन्मान्तरे सिंहीं परिणिन्ये विचिन्त्य सः

अथ द्वार उन्मुखैः सर्वैर् वीक्ष्यमाणा स कौतुकम्

भृशं तुतोष सहितो देव्या वासवदत्तया

पुष्प वर्षैः निपतितं प्रसृतं दुन्दुभि स्वनैः

अतृप्तस्य लसत् गर्भ देवी वक्त्र इन्दु दर्शने

लेभे निधानं तद् मध्यात् पात्रं मणि मयम् महत्

जीवन्तम् एव कुष्णाति काकी इव कु कुटुम्बिनी

रक्त आयत अधर दलम् चल ऊर्णा चारु केसरम्

इति उक्त्वा विरतं वाचा तद् क्षणम् नभसः क्रमात्

तथा च श्रूयताम् अत्र कथा इयम् वर्ण्यते मया

अथ तस्मै मन्त्रि वराः स्व सुतान् आनीय राज पुत्राय

शान्तिकरो ऽपि पुरोधा भ्रातृ सुतम् शान्तिसोमम् अपरं च

शिशवे शिशून् महीपति हृदय आनन्दान् समर्पयामासुः

चिरात् फलित संकल्पः स ददर्श सुतं नृपः

एवं महा उत्सवः तत्र भूरि वासर वर्धितः

वल्लभो भृत्यो नाम्ना सिंहपराक्रमः

वैश्वानरम् अर्पितवान् पिङ्गलिका पुत्रकौ यम जौ

कृत्वा कलहकारीं च तां स ग्राम एक भागिनीम्

राजा ननन्द च तदा महिषी समेतः सत्कृत्य तत्र सचिव आत्मज मण्डलम् तत्

अनेन भवितव्यं च दिव्यं कल्पम् अतन्द्रिणा

त्वं च अत्र पुत्रि वत्स ईशम् पूर्वं विज्ञापयेः तथा

यौगन्धरायणः प्राङ् मरुभूतिं हरिशिखं रुमण्वान् च

प्रथमं मन्त्रि मुख्यस्य जायते स्म किल आत्मजः

दुरन्ता भोग तृष्णा इव भृशं जज्वाल तस्य सा

पताका अपि सिन्दूरम् अन्योन्यम् अकिरन्न् इव

सा तं स्वप्ने निराहार स्थितम् देवी समादिशत्

तस्याः सकाशात् स यथा साधुर् मुच्येत कुस्त्रियः

एवम् उक्तः च देव्या स प्रबुद्धः कृत पारणः

इत्थं दार आदयः अपि इह भवन्ति भुवने नृणाम्

पृष्टाः शशंसुः ते च अत्र तां मिथ्या वादिनीम् स्त्रियम्

अथ संसदि राजानं स देवीकम् व्यजिज्ञपत्

यानि स्फुरत् मसृण मुग्ध नख प्रभाणि द्वित्राणि यानि च खचत् दशन अङ्कुराणि

स अस्रया स्रवति इव अस्मिन् सुत स्नेहम् महीपतौ

विद्याधरेभ्यः सर्वेभ्यो राज जन्म इव शंसितुम्

बाल्ये ऽपि तैर् अभिमतैर् अथ मन्त्रि पुत्रैः षड्भिः तद् एक निरतैः च स राज पुत्रः

क्रमेण तनयाः तत्र भावि कल्याण सूचकाः

बभ्रमुः तूर्य निनदाः नभस्तो मन्दिर उद्गताः

तपन्तक आख्यम् वसन्तकः च सुतम्

इति तेषु च जातेषु वर्तमाने महा उत्सवे

प्राच् जन्म वासना अभ्यास वशात् प्रायेण जायते

बहिः पिबसि भुङ्क्षे च ना एव किंचिद् ददासि नः

ततो वासवदत्ता सा वत्स राजम् समीप गम्

दिवसेषु अथ यातेषु वत्स राजस्य तस्य सा

इति राज्ञा उदिते ऽवादीद् धीमान् यौगन्धरायणः
एतद् बन्धवः एव अन्ये तटस्था मे ऽत्र साक्षिणः

नरवाहनदत्तं च जानीहि एनम् इह आख्यया

किंच अन्यत् शृणु वच्मि एव तव प्रत्यय कारणम्

तत्र आसन् विस्मिताः सर्वे संवाद अपेक्षि मानसाः

अदृश्यत च सर्वा सा समान विभवा पुरी

प्रबुद्धा सहसा एव अहम् विभाता च विभावरी

एत्य च अन्तःपुरम् सद्यो बद्ध औत्सुक्येन चेतसा

युक्तः सदा एव नरवाहनदत्त आसीद् युक्तो गुणैर् इव महा उदय हेतु भूतैः

भुवि साङ्ग स्मर उत्पत्ति तोषात् इव सुर अङ्गनाः

श्वः का अपि नारी विज्ञप्ति हेतोः युष्मान् उपैष्यति

देवी वासवदत्ता अपि सा सम्प्राप परां मुदम्

मन्त्रिभिः तन्त्रित अनेक मन्त्र तन्त्र आदि रक्षितम्

ततः प्रख्यात सत् भर्तृ द्रोहाम् एतां स बान्धवाम्

अपश्यत् च अत्र जिज्ञासुः पात्रे पूर्वत्र जन्मनि

पूर्व जाति महा वैर वासना निश्चलम् ततः

सौध अग्रेषु अनिल उद्धूताः शोण रागाः स्व कान्तिभिः

तत्र अर्पित ईक्षणः द्रक्ष्यसि अन्तर् प्रतिमिताम् इव

मन्त्रिणाम् उदपद्यन्त सर्वेषां शुभ लक्षणाः

अयं निरपराधाया मम भर्ता भवन्न् अपि

प्राग् एवा अन्य नृप श्रीभिः भीत्या इव निज लाञ्छनैः

वत्स राज सुतस्य इह भाविनः चक्रवर्तिनः

उत्तिष्ठ पुत्र ताम् एव गच्छ वाराणसीं पुरीम्

सा च दुश्चारिणी योषित् स्व बान्धव बलात् पतिम्

आसीद् विक्रमचण्ड आख्यः वाराणस्यां महीपतिः

यो रणेषु इव सर्वेषु द्यूतेषु अपि असमः जयी

स राजा सुतरां हृष्टः चकार परम् उत्सवम्

तस्य भवत् च विकृता वपुषि इव आशये अपि अलम्

वाराणसीं प्रति प्रायात् प्रातः सिंहपराक्रमः

नन्दत्सु अपि च यौगन्धरायण आदिषु मन्त्रिषु

इति च एतत् प्रसङ्गेन वदन्तं तं महीपतिम्

वत्स ईशः सुत जन्म एतत् शुश्राव आभ्यान्तरात् जनात्

सर्व विद्याधर इन्द्राणाम् अचिरात् चक्रवर्तिना

जाने दृष्टवती कंचित् स्वप्ने पुरुषम् आगतम्

अवाप्त अर्थः सुखी तत्र गत खेदः निवत्स्यसि

एवं दिनेषु गच्छत्सु राज्ञः तस्य दिवानिशम्

पञ्चभिः तनयैः युक्ता बहु बन्धु जन आवृता

तत्र असूत च सा काले कुमारं कान्त दर्शनम्

द्यौर् इन्दुम् इव निर्गच्छत् अच्छ अमृत मय द्युतिम्

तेन एव बुद्ध्वा भार्यायाः पूर्व जातिम् तथा आत्मनः

पात्रं गरुडमाणिक्य मयम् निस्त्रिंश निर्मलम्

आ वत्सर अन्तम् सर्वं हि दत्तम् अस्या मया अग्रतस्

न प्रयच्छति अनाथायाः भोजन आच्छादन आदिकम्

देव मिथ्या वदति एषा स बन्धुः मद् वध एषिणी

तत् श्रुत्वा साक्षिणो राज्ञा तथा इति आनाय्य तद् क्षणम्

अवष्टभ्य एव स आक्षेपम् आकर्षन्ती निजं पतिम्

अथ बह्वीः परिज्ञाताः तत्र पात्र प्रभावतः

ततः प्रभृति तद् रक्षा तीव्रा मां हृदि बाधते

वसन्तकः स्थितः पार्श्वे कथा पटुः अवोचत

पिशङ्ग जटया मूर्त्या शोभितं शूल हस्तया

तत् किं साक्षिभिर् एषा एव निग्राह्या स्त्री स बान्धवा

विससर्ज च तं साधुं तद् भर्तारम् दया आर्द्र धीः

पञ्च पुत्रान् गृहीत्वा स्वम् आक्षिप्य विवशं पतिम्

प्राच् जन्म भिन्न जातीयाः परिहृत्य एव कन्यकाः

तस्मिन् क्षणे च नभसो निपपात दिव्या नान्दी निनाद सुभगा सुर पुष्प वृष्टिः

गत्वा च तां पुरीं प्राप्य तस्मात् न्यग्रोध मूलतः

मङ्गल्य पूर्वाः सु आचार दक्षिणाः नर्तित अपराः

तदा हि अर्थात् नृपे तस्मिन् वर्षति अर्थि अनुजीविषु

प्रवेश्यताम् इह एवा इति प्रतीहारं तम् आदिशत्

ततो रुमण्वतो जज्ञे सुतो हरिशिख अभिधः

व्यवहारो महा त्याग मयः तूर्य मयः ध्वनिः

तथा अपि क्षणम् अपि एकम् न तस्थौ कलहं विना

स विन्ध्यवासिनीं द्रष्टुम् अगात् सिंहपराक्रमः

ततो हर्ष भर आपूर पीडन उत्फुल्लया दृशा

येन जातेन न परं मन्दिरं तत् प्रकाशितम्

ततः प्रमोदे प्रसरती अत्र अन्तःपुर वासिनाम्

स्निग्धा कुलीना महती गृहिणी ताप हारिणी

तस्मै स राज्यम् अपि यत् प्रीतः प्रिय निवेदिने

पुमांसम् आकुलं क्रूरा पतितं दुर्दशा अवटे

निधान प्राप्ति सुखितः तस्थौ नव वधू सखः
आनन्द मय्याम् सर्वस्याम् अपि तस्याम् अभूत् पुरि

तं च क्रीडा कलित ललित अव्यक्त नर्म अभिलाषम् यान्तं प्रीति प्रवण मनसाम् अङ्कतो ऽङ्कं नृपाणाम्

बुद्ध्वा भार्या आत्मनोः द्वेषं शोक मोहौ मुमोच सः

किंच देव विरोधो वा स्नेहो वा अपि इह देहिनाम्

गर्भ रक्षा क्षमम् तेजो ज्वलयद्भिर् इव आवृतम्

राज्ञो बद्ध उत्सवात् प्राप्तैर् नव वस्त्र विभूषणैः

सत् प्राभृत उत्तराः तैः तैः सु रक्षिभिः अधिष्ठिताः

विवाह अन्तर पर्याप्तम् वितीर्य विपुलं वसु

निवर्तते स्म स समं पूर्णैः पौर मनोरथैः

प्रविश्य आश्रित दैन्या च यथा क्रम कृत आनतिः

तत्र अशरीरा नभसो निःससार सरस्वती

स च माम् अभ्युपेत्य एव स अनुकम्पः इव अवदत्

तत् श्रुत्वा नृपतिर् देवी स्वप्न संवाद विस्मितः
अथ यत् चतुर्विंशम् अहर् उपेत्य अन् उपेत्य विषुवन्तं महाव्रतम् उपेयात् कथम् अन् आगूर्त्यै भवति इति

उदयनीयो ऽतिरात्रः स्वर्गाय लोकाय अन्नाद्याय प्रतिष्ठित्यै

पृष्ठ्याद् अभिजित्

स्वरसामभ्यो विषुवान्

स्वरसामभ्यो विश्वजित्

पृष्ठ्य अभिप्लवाभ्याम् गवायुषी

दशरात्रान् महाव्रतम्

विषुवतः स्वरसामानः

विश्वजितः पृष्ठ्य अभिप्लवौ

अभिजितः स्वरसामानः

यम् एव अमुम् पुरस्ताद् विषुवतो ऽतिरात्रम् उपयन्ति तेन इति ब्रूयात्

गवायुर्भ्यां दशरात्रः

अभिप्लवात् पृष्ठ्यो निर्मितः
कः स्यात् तेषाम् शम उपायः इति उक्त्वा ध्यानम् आस्थिताः

पदैः अल्पैः मतिम् बुद्ध्वा विपुलां परम ऋषये

गुरु शीत मृदु स्निग्ध मधुर स्थिर पिच्छिलाः

रसन अर्थः रसः तस्य द्रव्यम् अपः क्षितिः तथा

सामुद्रेण सह एतानि पञ्च स्युः लवणानि च

अजीर्ण आनाहयोः वाते गुल्मे शूले तथा उदरे

श्लेष्माणं शमयेत् पीतं मारुतं च अनुलोमयेत्

प्रशाम्यति औषधैः पूर्वो दैव युक्ति व्यपाश्रयैः

ओषधीः नाम रूपाभ्याम् जानते हि अजपाः वने

तं पुण्यं शुश्रुवुः शब्दं दिवि देवर्षयः स्थिताः

स शेषम् आतुरम् औषधम्

वैखानसा वालखिल्याः तथा च अन्ये महा ऋषयः

अजगन्धा द्रवन्ती च क्षीरिणी च अत्र षोडशी

अग्निवेशः च भेलश् च जतूकर्णाः पराशरः

महास्नेहाः च चत्वारः पञ्च एव लवणानि च

समेताः पुण्य कर्माणः पार्श्वे हिमवतः शुभे

तत् पुनर् त्रिविधम् प्रोक्तं जङ्गम औद्भिद पार्थिवम्

तपस् उपवास अध्ययन ब्रह्मचर्य व्रत आयुषाम्

सुवर्णं स मलाः पञ्च लोहाः स सिकताः सुधा

सामान्यं च विशेषं च गुणान् द्रव्याणि कर्म च

अधोभाग ऊर्ध्व भागेषु निरूहेषु अनुवासने

तृष्णा घ्नम् दीपनीयं च श्रेष्ठं क्षीण क्षतेषु च

पूतीकः कृष्णगन्धा च तिल्वकः च तथा तरुः

स पुमान् चेतनम् तत् च तत् च अधिकरणम् स्मृतम्

उष्ट्रीणाम् अथ नागीनां वडवायाः स्त्रियाः तथा

इमान् त्रीन् अपरान् वृक्षान् आहुः येषाम् हिताः त्वचः

स्निग्धानि उष्णानि तीक्ष्णानि दीपनीयतमानि च

औषधं हि अनभिज्ञातम् नाम रूप गुणैः त्रिभिः

हन्ति शोणित पित्तम् च सन्धानं विहतस्य च

मूल त्वच् सार निर्यास नाल स्वरस पल्लवाः

कुर्यात् निपतितः मूर्ध्नि स शेषम् वासव अशनिः

अतः क्षीराणि वक्ष्यन्ते कर्म च एषाम् गुणाः च ये

तत् द्रव्यम् समवायी तु निश्चेष्टः कारणं गुणः

स शक्र भवनम् गत्वा सुर ऋषि गण मध्यगम्

चैतन्ये कारणं नित्यो द्रष्टा पश्यति हि क्रियाः

श्रुत्वा सूत्रणम् अर्थानाम् ऋषयः पुण्य कर्मणाम्

विश्वामित्र आश्मरथ्यौ च भार्गवः च्यवनः अभिजित्

विरेचने स्नेहने च पयः सर्वत्र युज्यते

हास्तिकं लवणं मूत्रं हितं तु क्रिमि कुष्ठिनाम्

मानं च तत् च यत्र उक्तम् आयुर्वेदः स उच्यते

एतानि वमने च एव योज्यानि आस्थापनेषु च

अभ्यञ्जने भोजन अर्थे शिरसः च विरेचने

अहम् अर्थे अत्र इति प्रथमं वचः

त्यक्त धर्मस्य पापस्य मृत्यु भूतस्य दुर्मतेः

सुख उपविष्टाः ते तत्र पुण्यां चक्रुः कथाम् इमाम्

उदरेषु अथ च अर्शःसु गुल्मि कुष्ठि किलासिषु

स नित्यो यत्र हि द्रव्यं न तत्र अनियतः गुणः

निर्वृत्तौ च विशेषे च प्रत्ययाः ख आदयः त्रयः

नरो नरक पाती स्यात् तस्य सम्भाषणात् अपि

त्रि सूत्रम् शाश्वतं पुण्यं बुबुधे यं पितामहः

वक्ष्यते यन् मनुष्याणां लोकयोर् उभयोर् हितम्

अगस्त्यो वामदेवः च मार्कण्डेय आश्वलायनौ

अङ्गिरा जमदग्निः च वसिष्ठः कश्यपो भृगुः

हेतु लिङ्ग औषध ज्ञानम् स्वस्थ आतुर परायणम्

आजं कषाय मधुरम् पथ्यं दोषान् निहन्ति च

क्षाराः क्षीरं फलं पुष्पं भस्म तैलानि कण्टकाः

पारिक्षिः भिक्षुः आत्रेयो भरद्वाजः कपिञ्जलः

अन्तःकोटरपुष्पी च हस्तिपर्ण्याः च शारदम्

अतीसारे ज्वरे दाहे श्वयथौ च विशेषतः

यथावत् अचिरात् सर्वं बुबुधे तन्मना मुनिः

आलेपन अर्थे युज्यन्ते स्नेह स्वेद विधौ तथा

ब्रह्मणा हि यथा प्रोक्तम् आयुर्वेदं प्रजापतिः

विपरीत गुणैः पित्तं द्रव्यैः आशु प्रशाम्यति

भेषजैः विनिवर्तन्ते विकाराः साध्य संमताः

किं पुनर् यः विजानीयात् ओषधीः सर्वथा भिषक्

स्नेहना जीवना वर्ण्या बल उपचय वर्धनाः

समवायं च तत् ज्ञात्वा तन्त्र उक्तम् विधिम् आस्थिताः

इति इह उक्तानि मूत्राणि यथा सामर्थ्य योगात्

नित्यगश् च अनुबन्धः च पर्यायैर् आयुर् उच्यते

शस्त्रकर्मणि वर्ती अर्थम् अञ्जन उत्सादनेषु च

बुद्धिः सिद्धिः स्मृतिर् मेधा धृतिः कीर्तिः क्षमा आदयः

कषायः च इति षट्को ऽयं रसानां संग्रहः स्मृतः
ह्रास हेतुः विशेषः च प्रवृत्तिः उभयस्य तु

धर्म अर्थ काम मोक्षाणाम् आरोग्यम् मूलम् उत्तमम्

महा ऋषयः ते ददृशुः यथावत् ज्ञानचक्षुषा

कर्षेत् पित्तम् अधस् भागम् इति अस्मिन् गुण संग्रहः

दीपनीयं विष घ्नम् च क्रिमि घ्नम् च उपदिश्यते

विष् मूत्र चर्म रेतस् अस्थि स्नायु शृङ्ग नखाः खुराः

भौमम् औषधम् उद्दिष्टम् औद्भिदम् तु चतुर्विधम्

अथ अपरे त्रयो वृक्षाः पृथक् ये फल मूलिभिः

पत्राणि शुङ्गाः कन्दाः च प्ररोहाः च औद्भिदः गणः

मधूनि गोरसाः पित्तं वसा मज्जा असृक् आमिषम्

दुःखिताय शयानाय श्रद्दधानाय रोगिणे

गुणाः प्रोक्ताः प्रयत्न आदि कर्म चेष्टितम् उच्यते

मदनं कुटजं च एव त्रपुषं हस्तिपर्णिनी

स्वस्थ वृत्तौ मतं किंचिद् त्रिविधम् द्रव्यम् उच्यते

व्याधयो हि समुत्पन्नाः सर्व प्राणि भयंकराः

प्रकीर्या च उदकीर्या च प्रत्यक्पुष्पा तथा अभया

शर्कराक्षो हिरण्याक्षो लोक अक्षः पैङ्गिः एव च

नाम कर्मभिः उक्तानि फलानि एकोनविंशतिः

फलैः वनस्पतिः पुष्पैः वानस्पत्यः फलैः अपि

इति उक्ताः नाम कर्मभ्याम् मूलिन्यः फलिनीः शृणु

काङ्कायनः कैकशेयो धौम्यो मारीच काश्यपौ

स्वेदेषु अपि च तत् युक्तम् आनाहेषु अगदेषु च

अथ भेल आदयः चक्रुः स्वं स्वं तन्त्रं कृतानि च

भरद्वाजः अब्रवीत् तस्मात् ऋषिभिः स नियोजितः

युक्तम् आस्थापने मूत्रं युक्तं च अपि विरेचने

बडिशः शरलोमा च काप्य कात्यायनौ उभौ

वमने ऽश्मन्तकं विद्यात् स्नुही क्षीरम् विरेचने

क्षीरम् अर्कस्य विज्ञेयं वमने स विरेचने

शरीरं सत्त्व संज्ञम् च व्याधीनाम् आश्रयः मतः

धीमता किंचिद् आदेयम् जीवित आरोग्य काङ्क्षिणा

नस्य आलेप अवगाहेषु वमन आस्थापनेषु च

सर्व प्राणभृताम् सात्म्यं शमनं शोधनं तथा

ब्रह्म ज्ञानस्य निधयो दमस्य नियमस्य च

ज्योतिष्मती च बिम्बी च शणपुष्पी विषाणिका

साधनं न तु असाध्यानाम् व्याधीनाम् उपदिश्यते

पुरुषं पुरुषं वीक्ष्य स ज्ञेयो भिषज् उत्तमः

अवि मूत्रम् अजा मूत्रम् गो मूत्रम् माहिषं च यत्

सौवर्चलं सैन्धवं च विडम् औद्भिदम् एव च

तदा भूतेषु अनुक्रोशम् पुरस्कृत्य महा ऋषयः

पान अभ्यञ्जन वस्ति अर्थम् नस्य अर्थम् च एव योगतः

अर्शस् शोफ उदर घ्नम् तु स क्षारम् माहिषं सरम्

एकादश अवशिष्टाः याः प्रयोज्याः ताः विरेचने

मानसो ज्ञान विज्ञान धैर्य स्मृति समाधिभिः

जङ्गमेभ्यः प्रयुज्यन्ते केशा लोमानि रोचनाः

प्रादुर्भूतो मनुष्याणाम् अन्तरायः महान् अयम्

विपरीत गुणैः द्रव्यैः मारुतः संप्रशाम्यति

वाजिनां तिक्त कटुकम् कुष्ठ व्रण विष अपहम्

अविपाः च एव गोपाः च ये च अन्ये वन वासिनः

वेदस्य अस्य तत् अर्थम् हि वेदो ऽयं संप्रकाशितः

सर्पिः तैलम् वसा मज्जा स्नेहो दिष्टः चतुर्विधः

मनःशिला आले मणयो लवणं गैरिक अञ्जने

मूत्रम् उत्सादने युक्तं युक्तम् आलेपनेषु च

तन्त्रस्य कर्ता प्रथमम् अग्निवेशो यतो ऽभवत्

स स्नेहम् उष्णम् तीक्ष्णं च द्रवम् अम्लम् सरं कटु

यो भेषजम् अ विज्ञाय प्राज्ञ मानी प्रयच्छति

पुरीषे ग्रथिते पथ्यं वात पित्त विकारिणाम्

न नाम ज्ञान मात्रेण रूप ज्ञानेन वा पुनः

मानसः पुनर् उद्दिष्टः रजः च तम एव च

सो अनन्त पारम् त्रि स्कन्धम् आयुर्वेदम् महामतिः

ऋषि प्रोक्तः भरद्वाजस् तस्मात् शक्रम् उपागमत्

भेषजं च अपि दुर्युक्तं तीक्ष्णं संपद्यते विषम्

योगम् आसाम् तु यो विद्यात् देश काल उपपादितम्

तेन आयुः अमितं लेभे भरद्वाजः सुख अन्वितम्

शरीर इन्द्रिय सत्त्व आत्म संयोगः धारि जीवितम्

सप्तला श्वेतनामा च प्रत्यक्श्रेणी गवाक्षा अपि

हारीतः क्षारपाणिः च जगृहुः तद् मुनेः वचः

तथा सुखानां योगः तु सुखानां कारणं समः

लेभिरे परमं शर्म जीवितं च अपि अनित्वरम्

समवायो अपृथक् भावः भूमि आदीनाम् गुणैः मतः

सत्त्वम् आत्मा शरीरं च त्रयम् एतत् त्रिदण्ड वत्

ओषध्यः फल पाक अन्ताः प्रतानैः वीरुधः स्मृताः