tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
भर्गो देवस्य धीमहि

आर्द्रे संदीप्तम् असि

मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः

प्राणाय स्वाहा वसिष्ठायै स्वाहा इति अग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवम् अवनयति

व्रीहि यवाः तिल माषाः अणु प्रियङ्गवः गोधूमाश् च मसूराश् च खल्वाश् च खलकुलाश् च

सर्वाय स्वाहा इति अग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवम् अवनयति

भविष्यते स्वाहा इति अग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवम् अवनयति

भूः स्वाहा इति अग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवम् अवनयति

तेभ्यो ऽहं भागधेयं जुहोमि ते मा तृप्ताः सर्वैः कामैस् तर्पयन्तु स्वाहा

भूः स्वाहा

तान् पिष्टान् दधनि मधुनि घृत उपसिञ्चति

सर्वाश् च मधुमतीर् अहम् एव इदम् सर्वं भूयासं भूर् भुवः स्वः स्वाहा इति अन्तत आचम्य पाणी प्रक्षाल्य जघनेन अग्निम् प्राञ्च् शिराः संविशति

रेतसे स्वाहा इति अग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवम् अवनयति

क्षत्राय स्वाहा इति अग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवम् अवनयति

माध्वीर् गावो भवन्तु नः

अन्नम् असि

प्रभूर् असि

अहं मनुष्याणाम् एक पुण्डरीकम् भूयासम् इति

भूताय स्वाहा इति अग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवम् अवनयति

ब्रह्मणे स्वाहा इति अग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवम् अवनयति

उद्गीयमानम् असि

या तिरश्ची निपद्यसे ऽहं विधरणी इति

निधनम् असि

तं ह एतम् उद्दालक आरुणिर् वाजसनेयाय याज्ञवल्क्याय अन्तेवासिने उक्त्वा उवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेत् जायेरन् शाखाः प्ररोहेयुः पलाशानि इति

अथ एनम् अभिमृशति भ्रमद् असि

एतम् उ ह एव जानकिर् आयःस्थूणः सत्यकामाय जाबालाय अन्तेवासिने उक्त्वा उवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेत् जायेरन् शाखाः प्ररोहेयुः पलाशानि इति

मधुमान् नो वनस्पतिर् मधुमान् अस्तु सूर्यः

मधु द्यौर् अस्तु नः पिता

तम् एतं न अपुत्राय वा अन् अन्तेवासिने वा ब्रूयात्

पूर्णम् असि

माध्वीर् नः सन्त्व् ओषधीः

सोमाय स्वाहा इति अग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवम् अवनयति

विश्वाय स्वाहा इति अग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवम् अवनयति

धियो यो नः प्रचोदयात्

चक्षुषे स्वाहा संपदे स्वाहा इति अग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवम् अवनयति

एतम् उ ह एव वाजसनेयो याज्ञवल्क्यो मधुकाय पैङ्ग्याय अन्तेवासिने उक्त्वा उवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेत् जायेरन् शाखाः प्ररोहेयुः पलाशानि इति

एतम् उ ह एव सत्यकामो जाबालो ऽन्तेवासिभ्य उक्त्वा उवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेत् जायेरन् शाखाः प्ररोहेयुः पलाशानि इति

सर्वां च सावित्रीम् अन्वाह

श्रावितम् असि

तां त्वा घृतस्य धारया यजे संराधनीम् अहं स्वाहा

ज्योतिर् असि

एक सभम् असि

स मां राजा ईशानः ऽधिपतिं करोत्व् इति

ज्वलद् असि

आज्यस्य जुहोति

चतुर् औदुम्बरः भवति

औदुम्बरः स्रुव औदुम्बरश् चमस औदुम्बर इध्म औदुम्बर्या उपमन्थन्यौ

संवर्गो असि इति

श्रोत्राय स्वाहा आयतनाय स्वाहा इति अग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवम् अवनयति

अथ एनम् उद्यच्छत्य् ते महि

प्रजापतये स्वाहा इति अग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवम् अवनयति

मधु नक्तम् उत उषसः मधुमत् पार्थिवं रजः

प्रत्याश्रावितम् असि

हिंकृतम् असि

स हि राजा ईशानः ऽधिपतिः

यावन्तो देवास् त्वयि जातवेदस् तिर्यञ्चो घ्नन्ति पुरुषस्य कामान्

स्वः स्वाहा

दिशाम् एक पुण्डरीकम् असि

भुवः स्वाहा इति अग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवम् अवनयति

मनसे स्वाहा प्रजात्यै स्वाहा इति अग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवम् अवनयति

उद्गीथम् असि

विभूर् असि

यथेतम् एत्य जघनेन अग्निम् आसीनो वंशं जपति

प्रातर् आदित्यम् उपतिष्ठते
कविं सम्राजम् अतिथिं जनानाम् आसन्न् आ पात्रं जनयन्त देवाः

ध्रुवं ध्रुवेण हविषा वः सोमं नयामसि

ध्रुवो ऽसि ध्रुव क्षितिः ध्रुवाणां ध्रुवतमो ऽच्युतानाम् अच्युत क्षित्तमः एष ते योनिर् वैश्वानराय त्वा

उपयाम गृहीतः ऽसि वैश्वानराय त्वा

मूर्धानं दिवो अरतिं पृथिव्या वैश्वानरम् ऋत आजातम् अग्निम्

यथा नः सर्वा इज् जनः संगमे सु मनाः असत्
स्वपिति इव वै एतस्य अग्निः यः अग्निम् उद्वासयते तत् एव एनम् तत् पुनर् प्रबोधयति इति

यथायथम् उत्तमौ प्रयाज अनुयाजौ यजति

अग्निम् स्तोमेन बोधय इति

अग्ने आयूंषि पवसे इति उत्तरस्य पुरोनुवाक्या

ऋतुभ्यः एनम् तत् समाहरन्ति

वार्त्रघ्नः तु एव स्थितः

तत् सौम्यम् रूपम्

केवलः आग्नेयः हि यज्ञ क्रतुः

अग्ने आयाहि वीतये अग्निम् दूतम् वृणीमहे अग्निना अग्निः समिध्यते अग्निः वृत्राणि जङ्घनत् अग्नेः स्तोमम् मनामहे अग्ना यः मर्त्यः दुवः इति एतासाम् ऋचाम् प्रतीकानि विभक्तयः

अथ उ ह अस्य पौर्णमासात् तन्त्रात् अनितम् भवति

षट् वै ऋतवः

अग्नये बुद्धिमते पूर्वम् कुर्यात् इति ह एके आहुः

विभक्तिभिः प्रयाज अनुयाजान् यजति

ऋतवः वै प्रयाज अनुयाजाः

वार्त्रघ्नः पूर्वः आज्यभागः पाप्मनः एव वधाय

ताः वै षट् भवन्ति
यद् उदगान् महतो महिमा अस्य मानो अस्य जगतः पार्थिवस्य मा नः प्रापद् दुच्छुना काचिद् अन्या

तद् यः क्रतुर् वा विद्यते ऽथ निर्वपति

इति हि श्रुतिर् भवति

आग्नेयम् अष्टाकपालम् ऐन्द्रम् एकादश कपालम् आसाद्य हवींषि प्रायश्चित्तीर् जुहुयात्

तद् यथा

अथ अतस् सत्त्रिणां वक्ष्यामः

परि यज्ञस्य भोज्यस्य भोज्यवत्का मा उ ये केचित् तत्रस्थाः पशवः सोम कारिणा तेषां भक्ष भक्षणम्

प्रवृत्ते तन्त्रे संनद्ध इध्माबर्हिषि पश्चाच् चन्द्रमसं पश्येत्

अथ अतस् पशुबन्धः

अथ यस्य पौर्णमास्यं वा व्यापद्येत कामं तत्र प्राकृतीः कुर्यात्

कस्मै देवाय हविषा परिददेम स्वाहा इति

सूर्यं ते चक्षुर् गच्छतु आत्मानं प्राणो द्यां पृष्ठम् अन्तरिक्षम् आत्म अङ्गैः यज्ञं पृथिवीं शरीरैः वाचस्पते ऽछिद्रया वाचा अछिद्रया जुह्वा देवावृधं दिवि होत्राम् ऐरयत् स्वाहा इति षड्ढोतारं हुत्वा प्रजापतिः सर्वम् एव इदम् उत्सृजेत्

एतद् यज्ञश् छिद्यते य एताम् अन्तर इष्टिम् तन्वीत
समवेत सर्व लिङ्गम् अपस्मारम् सान्निपातिकं विद्यात् तम् असाध्यम् आचक्षते

ज्ञान अर्थम् यानि च उक्तानि व्याधि लिङ्गानि संग्रहे

तत् यथा ज्वर संतापात् रक्तपित्तम् उदीर्यते

याति न अशेष ताम् व्याधिः असाध्यः याप्य संज्ञितः

ततो अनन्तरम् अपस्मार अभिनिर्वृत्तिः एव

वृद्धि स्थान क्षय अवस्थाम् रोगाणाम् उपलक्षयेत्

त एवंविधानां प्राणभृतां क्षिप्रम् अभिनिर्वर्तन्ते तद् यथा रजस् तमोभ्याम् उपहत चेतसाम् उद्भ्रान्त विषम बहु दोषाणाम् स मल विकृत उपहितानि अशुचीनि अभ्यवहार जातानि वैषम्य युक्तेन उपयोग विधिना उपयुञ्जानानाम् तन्त्र प्रयोगम् अपि च विषमम् आचरताम् अन्याः च शरीर चेष्टाः विषमाः समाचरताम् अति उपक्षयात् वा दोषाः प्रकुपिता रजस् तमोभ्याम् उपहत चेतसाम् अन्तरात्मनः श्रेष्ठतमम् आयतनम् हृदयम् उपसृत्य उपरि तिष्ठन्ते तथा इन्द्रिय आयतनानि च

प्रयोगः शमयेत् व्याधिम् यो अयम् अन्यम् उदीरयेत्

अभीक्ष्णम् अपस्मरन्तम् क्षणेन संज्ञां प्रतिलभमानम् अवकूजन्तम् आस्फालयन्तं भूमिं हरित हारिद्र ताम्र नख नयन वदन त्वचम् रुधिर उक्षित उग्र भैरवा आदीप्त रुषित रूप दर्शिणम् पित्तल अनुपशयम् विपरीत उपशयम् च पित्तेन अपस्मरन्तम् विद्यात्

रूक्ष आदिभिः ज्वर आद्याः च व्याधयः सम्भवन्ति हि

विकारः प्रकृतिः च एव द्वयं सर्वं समासतः

शान्तिः आमाशय उत्थानाम् व्याधीनां लङ्घन क्रिया

इह खलु चत्वारो ऽपस्मारा भवन्ति वात पित्त कफ संनिपात निमित्ताः

न असाध्यः साध्य ताम् याति साध्यो याति तु असाध्य ताम्

प्रयोगैः क्षपयेत् वा तान् सुखं वा कोष्ठम् आनयेत्

तद् हेतु वश गम् हेतोः अभावात् न अनुवर्तते

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

तेषु न त्वरया कुर्यात् देह अग्नि बल विद् क्रियाम्

बहूनि एकस्य च व्याधेः बहूनाम् स्युः बहूनि च

अर्शोभ्यो जठरं दुःखं गुल्मः च अपि उपजायते

रक्तपित्तात् ज्वरः ताभ्याम् शोषः च अपि उपजायते

सु सूक्ष्माम् अपि च प्राज्ञो देह अग्नि बल चेतसाम्

प्रयोग अपरिशुद्ध त्वात् तथा च अन्योन्य सम्भवात्

तत्र श्लोकाः

व्याधेः एकस्य च अनेके बहूनां बह्व्य एव च

लिङ्गैः एतैः ज्वर श्वास हिक्का आद्याः सन्ति च आमयाः

प्रतिश्यायात् भवेत् कासः कासात् संजायते क्षयः

तदा साधारणं कर्म प्रवदन्ति भिषग्विदः

तस्यां तस्याम् अवस्थायाम् चतुर् श्रेयः प्रपद्यते

ज्वर भ्रम प्रलाप आद्याः दृश्यन्ते रूक्ष हेतु जाः

व्याधेः एकस्य च अनेकः बहूनां बहवो ऽपि च

सुख साध्यः सुख उपायः कालेन अल्पेन साध्यते

एवं कृच्छ्रतमा नॄणां दृश्यन्ते व्याधि संकराः

न असौ विशुद्धः शुद्धः तु शमयेत् यः न कोपयेत्

तत्र च अवस्थिताः सन्तो यदा हृदयम् इन्द्रिय आयतनानि च ईरिताः काम क्रोध भय लोभ मोह हर्ष शोक चिन्ता उद्वेग आदिभिः सहसा अभिपूरयन्ति तदा जन्तुः अपस्मरति

विषम आरम्भ मूलैः च ज्वर एको निरुच्यते

साध्यते कृच्छ्र साध्यः तु यत्नेन महता चिरात्

एताः च एव ज्वर श्वास हिक्का आदीनाम् प्रशान्तयः

रूक्षेण एकेन च अपि एकः ज्वर एव उपजायते

प्लीह अभिवृद्ध्या जठरं जठरात् शोथः एव च

इति चत्वारो ऽपस्मारा व्याख्याताः

तथा लघु अशन आद्याः च ज्वरस्य एकस्य शान्तयः

उभय अर्थ कराः दृष्टाः तथा एव एक अर्थ कारिणः

भिषक् सर्व आमयान् हन्ति न च मोहं निगच्छति

एका शान्तिः अनेकस्य तथा एव एकस्य लक्ष्यते

सर्व रोग विशेष ज्ञः सर्व औषध विशारदः

ज्ञात्वा कोष्ठ प्रपन्नान् तान् यथासन्नं हरेत् बुधः

हेतुभिः बहुभिः च एकः ज्वरो रूक्ष आदिभिः भवेत्

संप्राप्तिः पूर्वम् उत्पत्तिः सूत्र मात्रम् चिकित्सितात्

इति एतत् अखिलेन उक्तम् निदान स्थानम् उत्तमम्

अपस्मारो हि वातेन पित्तेन च कफेन च

ज्वरस्य एकस्य च अपि एका शान्तिः लङ्घनम् उच्यते

भवन्ति च अत्र

लिङ्गं च एकम् अनेकस्य तथा एव एकस्य लक्ष्यते

यदा दोष निमित्तस्य भवति आगन्तुः अन्वयः
तस्मिन् हि दक्ष अध्वर ध्वंसे देहिनां नाना दिक्षु विद्रवताम् अभिद्रवण तरण धावन प्लवन लङ्घन आद्यैः देह विक्षोभणैः पुरा गुल्म उत्पत्तिः अभूत् हविस् प्राशात् प्रमेह कुष्ठानाम् भय त्रास शोकैः उन्मादानाम् विविध भूत अशुचि संस्पर्शात् अपस्माराणाम् ज्वरः तु खलु महेश्वर ललाट प्रभवः तद् संतापात् रक्तपित्तम् अति व्यवायात् पुनर् नक्षत्रराजस्य राजयक्ष्मा इति

परो ऽसाध्यः क्रियाः सर्वाः प्रत्याख्येयो ऽतिवर्तते

तेषाम् आगन्तुः अनुबन्धः भवति एव कदाचित् तम् उत्तर कालम् उपदेक्ष्यामः

तस्य विशेष विज्ञानम् यथा उक्त लिङ्गैः लिङ्ग आधिक्यम् अदोष लिङ्ग अनुरूपम् च किंचित्

हेतु पर्याय नामानि व्याधीनां लक्षणस्य च

कश्चिद् हि रोगो रोगस्य हेतुः भूत्वा प्रशाम्यति

ते पूर्वं केवला रोगाः पश्चात् हेतु अर्थ कारिणम्

तस्य इमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति तत् यथा भ्रू व्युदासः सततम् अक्षिणोः वैकृतम् अशब्दश्रवणम् लाला सिङ्घाण प्रस्रवणम् अनन्न अभिलषणम् अरोचक अविपाकौ हृदय ग्रहः कुक्षेः आटोपः दौर्बल्यम् अस्थि भेदः ऽङ्गमर्दो मोहः तमसः दर्शनं मूर्च्छा भ्रमः च अभीक्ष्णम् स्वप्ने च मद नर्तन व्यधन व्यथन वेपन पतन आदीनि इति

विषम आरम्भ मूलानाम् लिङ्गम् एकम् ज्वरो मतः

व्याधि अवस्था विशेषान् हि ज्ञात्वा ज्ञात्वा विचक्षणः

अपस्मारं पुनः स्मृति बुद्धि सत्त्व सम्प्लवात् बीभत्स चेष्टम् आवस्थिकं तमःप्रवेशम् आचक्षते

हेतवः पूर्वरूपाणि रूपाणि उपशयः तथा

अथ अतस् ऽपस्मारनिदानं व्याख्यास्यामः

पाद अपचारात् दैवात् वा यान्ति भाव अन्तरम् गदाः

न प्रशाम्यति च अपि अन्यः हेतु अर्थम् कुरुते ऽपि च

ज्वरस्य एकस्य च अपि एकः संतापो लिङ्गम् उच्यते

ज्वर आदीनाम् विकाराणाम् अष्टानाम् साध्य ता न च
ददी रेक्ण इति द्विपदा

उदरं वशः

य एक इद् विदयत आ याह्य् अद्रिभिः सुतं यस्य त्यच् छम्बरं मद इति त्रयस् तृचा गायत्र्यः संपदा उष्णिहः सप्त सप्त गायत्र्यः षट् षड् उष्णिहो भवन्ति

य आनयत् परावत इति तिस्र उत्तमा उद्धरति

यद् इन्द्र अहम् यथा त्वं प्र सम्राजं चर्षणीनाम् इति सूक्ते

सनितः सु सनितर् इत्य् एतद् अन्तः

त्वावतः पुरूवसव् इति वशः

सूददोहाः

ता अस्य सूद दोहसः इत्य् एतद् अन्तः

आ इन्द्र सानसिं रयिम् इति सूक्ते

औष्णिही तृच अशीतिः

तम् व् अभि प्र गायत इति उत्तमाम् उद्धरति

सुरूप कृत्नुम् ऊतय इति त्रीणि

अन्नम् अशीतयः

नूनम् अथ इति एकपदा

वार्त्रहत्याय शवस इत्य् उत्तमाम् उद्धरति

रेवतीर् नः सधमाद इति तिस्रः

इन्द्राय साम गायत सखाय आ शिषामहि इति तिस्र उत्तमा उद्धरति
अद्भिः आत्मानम् तन्वम् शुम्भमाना गृहान् प्र इहि

तत्र त्वा अदुः गार्हपत्याय देवाः प्रजावती जरदष्टिः यथा असः

बृहस्पतिः पुरएता ते अस्तु

देवः त्वा सविता सत्य धर्मा उपसद्याम् नमस्याम् कृणोतु

उद् उत्तरम् आरोहन्ती व्यस्यन्ती पृतन्यतः अभि अस्थाः शत्रोः मूर्धानम्

वि राज पत्याम् देवृषु

महिषी भवासि

भगः त्वा इतस् नयतु हस्त गृह्य

सजातानाम् विराज् भव

भव आ देवृषु प्रिया

उत्तरा श्वश्रुवाः भव ननान्दुः उपशिक्षया

यशः त्वा पत्याम् कृण्मः

यत् गिरिषु पर्वतेषु गोषु अश्वेषु यत् मधु येन अक्षाः अभ्यषिच्यन्त तेन अहम् अस्याः मूर्धानम् अभि सिञ्चामि नार्याः

यत् वर्चः गवि कल्याणे यत् वा सूयवसे तृणे अभ्यञ्जनस्य यत् वर्चः तेन मा अनज्मि वर्चसा
अत्स्य् अन्नं पश्यसि प्रियम्

अथ ह उवाच उद्दालकम् आरुणिम्

पादौ त्व् एताव् आत्मन इति ह उवाच

अत्त्य् अन्नं पश्यति प्रियं भवत्य् अस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतम् एवम् आत्मानं वैश्वानरम् उपास्ते

पृथिवीम् एव भगवो राजन्न् इति ह उवाच

गौतम कं त्वम् आत्मानम् उपास्स इति

तस्मात् त्वं प्रतिष्ठितो ऽसि प्रजया च पशुभिश् च

पादौ ते व्यम्लास्येतां यन् मां न अगमिष्यः इति

एष वै प्रतिष्ठा आत्मा वैश्वानरो यं त्वम् आत्मानम् उपास्से
न उत्तरतस् ऽग्नेः पर्युपसीदेरन्न् इति ब्राह्मणम्

अथ एतत् श्रद्धा देवयजनम्

भौमं देवयजनम्

अथ एतत् भौमं देवयजनम्

यदा एव कदाचिद् आदध्यात्

श्रद्धा त्व् एव एनम् न अतीयात्

तद् वा एतद् आत्मा देवयजनं यद् उपव्यायच्छमानो वा अन् उपव्यायच्छमानः वा शरीरम् अधिवसति

यत् समं स मूलम् अ विदग्धम् प्रतिष्ठितं प्राच् उदक् प्रवणम् समं समास्तीर्णम् इव भवति यस्य श्वभ्र ऊर्मो वृक्षः पर्वतो नदी पन्था वा पुरस्तात् स्यात्

आत्मा देवयजनम्

यत्र क्वचिद् ब्राह्मणो विद्यावान् मन्त्रेण करोति तद् देवयजनम्

ऋत्विजो देवयजनम्

तद् देवयजनम्

अथ एतत् ऋत्विजो देवयजनम्

एतद् देवयजनम्

एष यजतः

अथ अतस् देवयजनानि

एतं यजन्तः

श्रद्धा देवयजनम्
ऊरू पादाव् अष्ठीवन्तौ शिरो हस्ताव् अथ उ मुखम्

अप्सु स्तीमासु वृद्धासु शरीरम् अन्तरा हितम्

यदा केशान् अस्थि स्नाव मांसं मज्जानम् आभरत्

सूर्यश् चक्षुर् वातः प्राणं पुरुषस्य विभेजिरे

तपश् च एव आस्ताम् कर्म च अन्तर् महत्य् अर्णवे

विद्याश् च वा अविद्याश् च यच् च अन्यत् उपदेश्यम्

तस्माद् वै विद्वान् पुरुषम् इदं ब्रह्म इति मन्यते

शिरो हस्ताव् अथ उ मुखं जिह्वां ग्रीवाश् च कीकसाः

सर्वा हि अस्मिन् देवता गावो गोष्ठ इव आसते

अ जाताः आसन्न् ऋतवो अथ उ धाता बृहस्पतिः

हसो नरिष्टा नृत्तानि शरीरम् अनुप्राविशन्

क आसं जन्याः के वराः क उ ज्येष्ठ वरः ऽभवत्

आलापाश् च प्रलापाश् च अभीलापलपः च ये

स्वप्नो वै तन्द्रीर् निरृतिः पाप्मानो नाम देवताः

येन इदम् अद्य रोचते को अस्मिन् वर्णम् आभरत्

ये त आसन् दश जाता देवा देवेभ्यः पुरा

या आपो याश् च देवता या विराड् ब्रह्मणा सह

यत् तत् शरीरम् अशयत् संधया संहितं महत्

पुत्रेभ्यो लोकं दत्त्वा कस्मिंस् ते लोक आसते

शरीरं सर्वे प्राविशन्न् आयुजः प्रयुजो युजः

कुतस् त्वष्टा समभवत् कुतो धाता अजायत

रेतः कृत्वा आज्यम् देवाः पुरुषम् आविशन्

चित्तानि सर्वे संकल्पाः शरीरम् अनुप्राविशन्

त आसं जन्यास् ते वरा ब्रह्म ज्येष्ठ वरः ऽभवत्

क्षुधश् च सर्वास् तृष्णाश् च शरीरम् अनुप्राविशन्

इन्द्र अग्नी अश्विना तर्हि कं ते ज्येष्ठम् उपासत

प्रथमेन प्रमारेण त्रेधा विष्वङ् विगच्छति

संसिचो नाम ते देवा ये संभारान्त् समभरन्

भूतिश् च वा अभूतिश् च रातयो ऽरातयश् च याः

अस्थि कृत्वा समिधं तद् अष्ट अपः असादयन्

त्वष्टा ह जज्ञे त्वष्टुर् धातुर् धाता अजायत

यः वै तान् विद्यात् प्रत्यक्षम् स वै अद्य महत् वदेत्

तपश् च एव आस्ताम् कर्म च अन्तर् महत्य् अर्णवे

प्राण अपानौ चक्षुः श्रोत्रम् अक्षितिश् च क्षितिश् च या

अद एकेन गच्छत्य् अद एकेन गच्छति इह एकेन निषेवते

यन् मन्युर् जायाम् आवहत् संकल्पस्य गृहाद् अधि

निन्दाश् च वा अनिन्दाश् च यच् च हन्त इति न इति च

दश साकम् अजायन्त देवा देवेभ्यः पुरा

सर्वे देवाः उपाशिक्षन्

आशिषश् च प्रशिषश् च संशिषो विशिषश् च याः

शरीरं कृत्वा पादवत् कं लोकम् अनुप्राविशत्

कुत इन्द्रः कुतः सोमः कुतो अग्निर् अजायत

आनन्दा मोदाः प्रमुदो ऽभीमोदमुदश् च ये

प्राण अपानौ चक्षुः श्रोत्रम् अक्षितिः च क्षितिः च या व्यान उदानौ वाच् मनः ते वै आकूतिम् आवहन्

ईशा वशस्य या जाया सा अस्मिन् वर्णम् आभरत्

शरीरं श्रद्धा दक्षिणा अश्रद्धा च अनुप्राविशन्

पृष्टीर् बर्जह्ये पार्श्वे कस् तत् समदधाद् ऋषिः

कुतः केशान् कुतः स्नाव कुतो अस्थीन्य् आभरत्

त्वचा प्रावृत्य सर्वं तत् संधा समदधान् मही

सर्वं संसिच्य मर्त्यं देवाः पुरुषम् आविशन्

तत् अजानात् वधूः सती

तस्मिं छवो ऽध्य् अन्तरा तस्मात् शवः ऽध्युच्यते

गुह्याः शुक्रा स्थूला अपस् ता बीभत्साव् असादयन्

या इतस् आसीद् भूमिः पूर्वा याम् अद्धातय इद् विदुः

इन्द्राद् इन्द्रः सोमात् सोमो अग्नेर् अग्निर् अजायत

शरीरं ब्रह्म प्राविशत् शरीरे ऽधि प्रजापतिः

तपो ह जज्ञे कर्मणस् तत् ते ज्येष्ठम् उपासत
तस्माद् आहुर् न निवृत्त दक्षिणाम् प्रतिगृह्णीयान् न इद् मा शुचा विद्धा शुचा विध्याद् इति

आदित्या ह जरितर् अङ्गिरोभ्यो दक्षिणाम् अनयन्

अहा न इद् असन्न् अविचेतनानि इति एष ह वा अह्नां विचेतयिता

अथ यो ऽसौ तपतीꣳ एषो ऽश्वः श्वेतो रूपं कृत्वा अश्वाभिधानी अपिहितेन आत्मना प्रतिचक्रम इमं वो नयाम इति स एष देवनीथो ऽनूच्यते

ताम् उ ह जरितः प्रति अगृभ्णन् इति प्रति हि ते ऽमुम् अगृभ्णन्

तं वा एतं देवनीथं शंसति पदावग्राहं यथा निविदं तस्य उत्तमेन पदेन प्रणौति यथा निविदः

उत श्वेत आशु पत्वा

उत उ पद्याभिर् जविष्ठः

इदं राधो बृहत् पृथु

इदं राधः प्रतिगृभ्णीह्य् अङ्गिर इति प्रतिग्रहम् एव तद् राधस ऐच्छन्

तां ह जरितर् न प्रत्यायन्न् इति न हि त इमाम् प्रत्यायन्

यदि त्व् एनाम् प्रतिगृह्णीयाद् अप्रियाय एनाम् भ्रातृव्याय दद्यात् परा ह एव भवति

यज्ञा न इद् असन्न् अ पुरोगवासः इति दक्षिणा वै यज्ञानाम् पुरोगवी यथा ह वा इदम् अनो अ पुरोगवम् रिष्यत्य् एवं ह एव यज्ञो ऽदक्षिणो रिष्यति तस्माद् आहुर् दातव्या एव यज्ञे दक्षिणा भवत्य् अप्य् अल्पिका अपि

आदित्या रुद्रा वसवस् त्वा ईडते

युष्मे अस्तु दिवे दिवे

ताम् उ ह जरितः प्रत्यायन्न् इति प्रति हि ते ऽमुम् आयन्

तां ह जरितर् न प्रत्यगृभ्णन्न् इति न हि त इमाम् प्रत्यगृभ्णन्
तां ह एव आर्तिम् न्येति

एता अमुष्मिन् लोके भवन्ति

स य एनम् ऋछाद् एव ता देवता उपसृत्य ब्रूयाद् अयम् मा आरत् स इमाम् आर्तिं न्येत्व् इति

य उ ह वा एवंविदम् ऋच्छति यथा एताः देवता ऋत्वा नीयाद् एवं न्येति

तस्माद् उ ह एवम् विद्वान् न एव अ गृह तायै बिभीयान् न अ लोक तायै

यावत् आवासाः उ ह अस्य इमे प्राणा अस्मिन् लोके एतावत् आवासाः उ ह अस्य एताः देवता अमुष्मिन् लोके भवन्ति

तस्माद् उ लोकम् प्रदास्यन्ति इति

तथा ह एव भवति

एतासु ह्य् एव एनम् देवतासु प्रपन्नम् एतासु वसन्तम् उपवदति

एता म एतद् उभयं संनंस्यन्ति इति ह एव विद्यात्

स विद्यान् न इह कश्चन पाप्मा न्यङ्गः परिशेक्ष्यते सर्वम् एव एताः देवताः पाप्मानं निधक्ष्यन्ति इति

एता मे देवता अस्मिंल् लोके गृहान् करिष्यन्ति

तथा ह एव भवति

एता मे देवता अस्मिन् लोके गृहेभ्यो गृहान् करिष्यन्ति स्वेभ्य आयतनेभ्य इति ह एव विद्याद् एता देवता अमुष्मिन् लोके लोकम् प्रदास्यन्ति इति

यत्र उ ह वै क्व च एताः देवता निस्पृशन्ति न ह एव तत्र कश्चन पाप्मा न्यङ्गः परिशिष्यते

य एव एनम् उपवदति स आर्तिम् आर्च्छति

तस्माद् उ ह एवम् विद्वान् न एव अ गृह तायै बिभीयान् न अ लोक तायै
त्रैककुभम् अन्नाद्य कामः कुर्वीत

तद् एतद् अन्नाद्यस्य अवरुद्धिः साम

तान् अन्तरांसयोर् अध्यास्यत

तेषाम् अद्यमानानां त्रयः कुमाराः पर्यशिष्यन्त रायोवाजः पृथुरश्मिर् बृहद्गिरिः

अव अन्नाद्यम् रुन्द्धे अन्न आदः श्रेष्ठः स्वानां भवति य एवं वेद

तांस् त्रेधा अन्नाद्यम् अनुव्यैत्

स ऐक्षत एषाम् चेद् वै त्रयाणां लोकानां तिस्रः ककुभो ऽन्नाद्यम् अवरुन्धीय इमास् तिस्रः ककुभो अवहरेय इति

ता उ एषां त्रयाणां लोकानां तिस्रः ककुभो ऽन्नाद्यम् अन्व् अलम्बन्त

तद् यद् एषां त्रयाणां लोकानां तिस्रः ककुभो ऽन्नाद्यम् अवारुन्द्ध तत् त्रैककुभस्य त्रैककुभ त्वम्

तान् अब्रवीत् किंकामा मा कुमाराः स्तुथ इति

तेन एषाम् त्रयाणां लोकानां तिस्रः ककुभो ऽन्नाद्यम् अवारुन्द्ध

इन्द्रो यतीन् सालावृकेभ्यः प्रायच्छत्

ता अस्य तिस्रः ककुभो ऽलम्बन्त

स एतत् साम अपश्यत्

बिभृह्य् एव नो मघवन्न् इत्य् अब्रुवन्

तेन अस्तुत
सु साधु अपि कृतं येषु कर्म यात्रा करम् भवेत्

न अधस् व्रजति न अपि ऊर्ध्वम् आनाहः तस्य जायते

ये हन्युर् अनुपक्रान्ता मिथ्या आचारेण वा पुनः

यस्य श्लेष्मा प्रकुपितो जिह्वा मूले ऽवतिष्ठते

कर्मणः प्राकृतात् हानिः वृद्धिः वा अपि विरोधिनाम्

स एव कुपितो दोषः समुत्थान विशेषात्

शनैः परितुदन् पार्श्वं प्लीहा तस्य अभिवर्धते

तस्मात् विकार प्रकृतीः अधिष्ठान अन्तराणि च

यः पिपासा ज्वर आर्तस्य दूयते ऽथ विदह्यते

प्रकृतिभिः ताभिः ताभिः भिद्यमानो द्विविधः त्रिविधः चतुर्विधा सप्तविधो अष्टविधः च शोथ उपलभ्यते पुनर् च एकः एव उत्सेध सामान्यात्

शोथं स रागम् जनयेत् पिडका तस्य जायते

यस्य श्लेष्मा प्रकुपितः काकले व्यवतिष्ठते

जन्तोः स च सु कष्टः स्यात् प्रसृतः स्त्री मुखात् च यः

तत्र श्लोकाः

शूयन्ते यस्य गात्राणि स्वपन्ति इव रुजन्ति च

स्थान अन्तर गतः च एव जनयति आमयान् बहून्

यो हि एतत् त्रितयम् ज्ञात्वा कर्माणि आरभते भिषक्

स्विद्यति क्लिद्यते गन्धी स पैत्तः श्वयथुः स्मृतः

जिह्वा मूले ऽवतिष्ठन्ते विदहन्तः समुच्छ्रिताः

व्यवस्था करणम् तेषां यथा स्थूलेषु संग्रहः

विशिष्टा नाम रूपाभ्याम् निर्देश्याः शोथ संग्रहे

यस्य वातः प्रकुपितः त्वच् मांस अन्तरम् आश्रितः

दोष प्रकृति वैशेष्यम् नियतं वृद्धि लक्षणम्

यस्य प्रकुपितं पित्तं शोणितं प्राप्य शुष्यति

कुशलेन तु अनुक्रान्तः क्षिप्रं सम्पद्यते सुखी

स च कष्टतमो ज्ञेयो यस्य च स्युः उपद्रवाः

अपि यत्न कृतम् बालैः न तान् विद्वाः उपाचरेत्

यः पीत नेत्र वक्त्र त्वच् पूर्वं मध्यात् प्रशूयते

प्राकृतं कर्म दोषाणां लक्षणं हानि वृद्धिषु

सप्तको ऽयं स दौर्बल्यः शोफ उपद्रव संग्रहः

जनयन्ति भृशं शोथं वेदनाः च पृथग्विधाः

समो मोक्षो गतिमतां वायोः कर्म अविकार जम्

उष्ण तीक्ष्ण कटुक क्षार लवण अम्ल अजीर्ण भोजनैः अग्नि आतप प्रतापैः च पित्तं प्रकुपितं त्वच् मांस शोणितानि अभिभूय शोथं जनयति स क्षिप्र उत्थान प्रशमः भवति कृष्ण पीत नील ताम्र अवभासः उष्णो मृदुः कपिल ताम्र रोमा उष्यते दूयते धूप्यते ऊष्मायते स्विद्यते क्लिद्यते न च स्पर्शम् उष्णम् च इति पित्त शोथः

निजाः पुनः स्नेह स्वेद वमन विरेचन आस्थापन अनुवासन शिरोविरेचनानाम् अयथावत् प्रयोगात् मिथ्या संसर्जनात् वा छर्दि अलसक विषूचिका श्वास कास अतिसार शोष पाण्डु रोग उदर ज्वर प्रदर भगंदर अर्शस् विकार अति कर्शनैः वा कुष्ठ कण्डू पिडक आदिभिः वा छर्दि क्षवथु उद्गार शुक्र वात मूत्र पुरीष वेग धारणैः वा कर्म रोग उपवास अध्व कर्शितस्य वा सहसा अति गुरु अम्ल लवण पिष्ट अन्न फल शाक राग दधि हरितक मद्य मन्दक विरूढ नव शूक शमी धान्य आनूप औदक पिशित उपयोगात् मृद् पङ्क लोष्ट भक्षणात् लवण अति भक्षणात् गर्भ सम्पीडनात् आमगर्भ प्रपतनात् प्रजातानां च मिथ्या उपचारात् उदीर्ण दोष त्वात् च शोफाः प्रादुर्भवन्ति इति उक्तः सामान्यो हेतुः

ज्ञान पूर्वम् यथान्यायं स कर्मसु न मुह्यति

निपीडितो न उन्नमति श्वयथुः स कफ आत्मकः

त्रयः शोथा भवन्ति वात पित्त श्लेष्म निमित्ताः ते पुनर् द्विविधाः निज आगन्तु भेदेन

भवन्ति च अत्र

ज्वर अन्ते दुर्जयो ऽन्ताय शोथः तस्य उपजायते

छर्दिः श्वासो अरुचिः तृष्णा ज्वरो ऽतीसार एव च

व्याख्यातवन् त्रिशोथीये रोग अध्याये पुनर्वसुः

यस्य शस्त्र कुश छिन्नात् शोणितम् न प्रवर्तते

आशु संजनयेत् शोफम् करोति गलशुण्डिकाम्

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

गुरु मधुर शीत स्निग्धैः अति स्वप्न अव्यायाम आदिभिः च श्लेष्मा प्रकुपितः त्वच् मांस शोणित आदीनि अभिभूय शोथं जनयति स कृच्छ्र उत्थान प्रशमः भवति पाण्डु श्वेत अवभासः गुरुः स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः स्त्यानः शुक्ल अग्र रोमा स्पर्श उष्ण सहः च इति श्लेष्म शोथः

प्रभा प्रसादो मेधा च पित्त कर्म अविकार जम्

असाध्याः च अपरे सन्ति व्याधयो याप्य संज्ञिताः
न हि सर्व विकाराणाम् नामतो ऽस्ति ध्रुवा स्थितिः

उत्साह उच्छ्वास निःश्वास चेष्टा धातु गतिः समा

तिलका पिप्लवो व्यङ्गा नीलिका तस्य जायते

यस्य वायुः प्रकुपितः शोफ शूल करः चरन्

रोगाः च उत्सेध सामान्य दधि मांस अर्बुद आदयः

तथा प्रकृति सामान्यम् विकारेषु उपदिश्यते

तं शीघ्रकारिणं रोगं रोहिणी इति विनिर्दिशेत्

आशु संजनयेत् शोथम् जायते अस्य उपजिह्विका

अयं तु अत्र विशेषः शीत रूक्ष लघु विशद श्रम उपवास अति कर्शन क्षपण आदिभिः वायुः प्रकुपितः त्वच् मांस शोणित आदीनि अभिभूय शोफं जनयति स क्षिप्र उत्थान प्रशमः भवति तथा श्याम अरुण वर्णः प्रकृति वर्णः वा चलः स्पन्दनः खर परुष भिन्न त्वच् रोमा छिद्यत इव भिद्यत इव पीड्यत इव सूचिभिः इव तुद्यत इव पिपीलिकाभिः इव संसृप्यते सर्षप कल्क अवलिप्तः इव चिमिचिमायते संकुच्यत आयम्यत इव इति वात शोथः

यः तु पाद अभिनिर्वृत्तः शोथः सर्व अङ्ग गः भवेत्

शोथं संजनयेत् कुक्षौ उदरम् तस्य जायते

निदान आकृति संसर्गात् श्वयथुः स्यात् द्वि दोष जः

स्नेह उष्ण मर्दनाभ्याम् च प्रणश्येत् स च वातिकः

पीडितानि उन्नमन्ति आशु वात शोथम् तम् आदिशेत्

यस्य वातः प्रकुपितः कुक्षिम् आश्रित्य तिष्ठति

यस्य श्लेष्मा प्रकुपितः तिष्ठति अन्तर् गले स्थिरः

यस्य पित्तं प्रकुपितं स रक्तम् त्वचि सर्पति

सन्ति च अपि अपरे रोगा येषु कर्म न सिध्यति

दर्शनं पक्तिः ऊष्मा च क्षुत् तृष्णा देह मार्दवम्

क्षमा धृतिः अलोभः च कफ कर्म अविकार जम्

यस्य पित्तं प्रकुपितं शङ्खयोः अवतिष्ठते

विकार नाम अकुशलः न जिह्रीयात् कदाचन

साध्याः च एव अपि असाध्याः च व्याधयो द्विविधाः स्मृताः

त एव अपरिसंख्येयाः भिद्यमाना भवन्ति हि

यस्य पित्तं प्रकुपितं कर्णमूले ऽवतिष्ठते

सन्ति हि एवंविधाः रोगाः साध्या दारुण संमताः

यः च अपि गुह्य प्रभवः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा

अथ अतस् त्रिशोथीयम् अध्यायम् व्याख्यास्यामः

वाते पित्ते कफे च एव क्षीणे लक्षणम् उच्यते

मृदु दारुण भेदेन ते भवन्ति चतुर्विधाः

वातः प्लीहानम् उद्धूय कुपितो यस्य तिष्ठति

स्नेहो बन्धः स्थिर त्वम् च गौरवं वृषता बलम्

विधि भेदम् विकाराणां त्रिविधं बोध्य संग्रहम्

शीतः सक्त गतिः यः तु कण्डूमान् पाण्डुः एव च

वीत मोह रजस् दोष लोभ मान मद स्पृहः

श्वयथुः शङ्खको नाम दारुणः तस्य जायते

त्रि रात्रम् परमं तस्य जन्तोः भवति जीवितम्

शनैः संजनयेत् शोफम् गलगण्डो ऽस्य जायते

तनु त्वच् च अतिसारी च पित्त शोथः स उच्यते

आशु संजनयेत् शोफम् जायते ऽस्य गलग्रहः

तेषां तेषां विकाराणां शोथान् तान् तान् च पूर्व जान्

यस्य वायुः प्रकुपितो गुल्म स्थाने ऽवतिष्ठते