tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तस्मै च इयम् अनुमता दातुम् इतरस्मै न योग्या

सो ऽपि पटुः विटानाम् अग्रणी असकृत् अभ्यस्त कपट प्रपञ्चः पाञ्चालशर्मा यथोक्तम् अभ्यधिकम् च निपुणम्

संकथा च देश वार्त्ता अनुविद्धा काचन आवयोः अभूत्

मया अपि तत्र चित्रपटे मद् सादृश्यम् पश्यता तद् दृष्टि चेष्टितम् अन् आकस्मिकम् मन्यमानेन ननु सर्व साधारणः ऽयं रमणीयः पुण्य आराम भूमि भागः

दिष्ट्या च अनुच्छिष्ट यौवना यतः सौकुमार्यम् आगताः सन्तो ऽपि संहता इव अवयवाः प्रस्निग्धतमा अपि पाण्डु ता अनुविद्धा इव देह छविः स्मर पीडा अनभिज्ञ तया न अति विशद रागः मुखे विद्रुम द्युतिः अधर मणिः अन् अति आपूर्णम् आरक्त मूलम् चम्पक कुड्मल दलम् इव कठोरं कपोल तलम् अनङ्ग बाण पात मुक्त आशङ्कम् च विस्रब्ध मधुरम् सुप्यते न च एतत् वक्षस् स्थलम् निर्दय विमर्द विस्तारित मुख स्तन युगलम् अस्ति च अन् अतिक्रान्त शिष्ट मर्याद चेतसः मम अस्याम् आसक्तिः

पुनर् तम् आदाय ताम् अपि व्याज सुप्ताम् उल्लसत् मदन राग विह्वलाम् वल्लभां तत्र एव अभिलिख्य काचिद् एवंभूता युवतिः ईदृशस्य पुंसः पार्श्व शायिनी अरण्यानी प्रसुप्तेन मया उपलब्धा

तस्याः पतिः अपरः इव धर्मपुत्रो धर्मवर्धनो नाम राजा

भाग्यम् अत्र परीक्षिष्ये इति स्पष्ट अ स्पृष्टम् एव किम् अपि आविद्ध राग साध्वसम् लक्ष सुप्तः स्थितो ऽस्मि

वामतस् चलित दृष्टिः समया सौध भित्तिम् चित्र आस्तरण शायिनम् अति विश्रब्ध प्रसुप्तम् अङ्गना जनम् अलक्षयम्

अभूत् च मे मनसि किम् अयम् स्वप्नः किं विप्रलम्भो वा किम् इयम् आसुरा दैवी वा का अपि माया

सः अपि किम् अपि उत्कम्पिना रोम उद्भेदवता वाम पार्श्वेण सुखायमानेन मन्द मन्द जृम्भिका आरम्भ मन्थर अङ्गा तु अङ्गत् अग्र पक्ष्मणोः चक्षुषोर् अलस तान्त तारकेण अन् अतिपक्व निद्रा कषायित अपाङ्ग पर भागेन युगलेन ईषत् उन्मिषती त्रास विस्मय हर्ष राग शङ्का विलास विभ्रम व्यवहितानि व्रीडा अन्तराणि कानि कानि अपि कामेन अद्भुत अनुभावेन अवस्था अन्तराणि कार्यमाणा परिजन प्रबोधन उद्यताम् गिरं काम आवेग परवशम् हृदयम् अङ्गानि च साध्वस आयास संबध्यमान स्वेद पुलकानि कथं कथम् अपि निगृह्य स स्पृहेन मधुर कूणित त्रि भागेन मन्द मन्द प्रचारितेन चक्षुषा मद् अङ्गानि निर्वर्ण्य दूर उत्सर्पित पूर्वकाय अपि तस्मिन् एव शयने स चकितम् अशयिष्ट

न च गुणेषु अ विद्यमानम्

विभावरी च व्ययासीत्

स इदम् आकर्ण्य वैवर्ण्य आक्रान्त वक्त्रः परम् उपेतः वैलक्ष्यम् आरप्स्यते ऽनुनेतुम् अनित्य ता आदि संकीर्तनेन अत्रभवन्तम् मन्त्रिभिः सह

अस्य राज्ञः सिंहवर्मणः साहाय्य दानम् सुहृद् संकेत भूमि गमनम् इति उभयम् अपेक्ष्य सर्व बल संदोहेन चम्पाम् इमाम् उपगतः दैवात् देव दर्शन सुखम् अनुभवामि इति

स एवम् उक्तः नियतम् अभिमनायमानः स्व दुहितृ संनिधौ मां वासयिष्यति

यदि न दोषो मद् गृहे ऽद्य विश्रमितुम् अनुग्रहः क्रियताम् इति अशंसत्

प्रबुद्धस्य च सा एव मे महा अटवी तत् एव तरु तलम् स एव पत्त्र आस्तरः मम अभूत्

इति श्री दण्डिनः कृतौ दशकुमारचरितं नाम पञ्चम उच्छ्वासः

गतः तु भवान् आगामिनि मासि फाल्गुने फल्गुनीषु उत्तरासु राज अन्तःपुर जनस्य तीर्थ यात्रा उत्सवः भविष्यति

त्वं तु तेषाम् अ दत्त श्रोत्रः मुक्त कण्ठम् रुदित्वा चिरस्य बाष्प कुण्ठ कण्ठः काष्ठानि आहृत्य अग्निम् संधुक्ष्य राज मन्दिर द्वारे चिता अधिरोहणाय उपक्रमिष्यसे

तूष्णीम् आस्स्व इति उपहस्तिकायाः ताम्बूलम् कर्पूर सहितम् उद्धृत्य मह्यं दत्त्वा चित्राः कथाः कथयन् क्षणम् अतिष्ठत्

एवं शाप दुःख आविष्टया तु मया तदा न तत्त्वतः परिच्छिन्नो भवान् अपि तु शरण आगतः तु अविरल प्रमादायाम् अस्यां महा अटव्याम् अयुक्तम् परित्यज्य गन्तुम् इति मया त्वम् अपि स्वपन् एव असि नीतः

अथ अहम् न शक्ष्यामि च अन् उपश्लिष्य शयितुम्
भग्न वृन्त च्युत रस बिन्दु शबलितम् पाक पाण्डु चूत फलम् इव उद्भिन्न स्वेद रेखम् गण्ड स्थलम् आलक्ष्यते अभिनव यौवन विदाह निर्भर ऊष्मणि कुच तटे वैवर्ण्यम् उपैति वर्णकम्

तेन तम् आनीय पाणिम् अस्याः ग्राहयित्वा तस्मिन् न्यस्त भारः संन्यसिष्ये

गमय कानिचिद् अहानि

श्रुत्वा एतत् प्रमति चरितम् स्मित मुकुलित मुख नलिनः विलास प्रायम् ऊर्जितम् मृदु प्रायम् चेष्टितम् इष्ट एष मार्गः प्रज्ञावताम्

अथ इदानीम् अत्रभवान् प्रविशतु इति मित्रगुप्तम् ऐक्षत क्षितीश पुत्रः

यस्याम् अ सह्य मदन ज्वर व्यथित उन्मादिता सती सखी निर्बन्ध पृष्ट विक्रिया निमित्ता चातुर्येण एतद् रूप निर्माणेन एव समर्थम् उत्तरम् दत्तवती

पितुः वः धर्मपाल सूनोः सुमन्त्र अनुजस्य कामपालस्य पाद मूलात् निष्कारण कोप कलुषित आशया प्रोष्य अनुशय विधुरा स्वप्ने केन अपि रक्षस् रूपेण उपेत्य शप्ता अस्मि चण्डिकायां त्वयि वर्ष मात्रम् वसामि प्रवास दुःखाय इति ब्रुवता एव अहम् आविष्टा प्राबुध्ये

अब्रवं च कथम् इव नारिकेल जातेः प्राच्य वाट कुक्कुटस्य प्रतीच्य वाटः पुरुषैर् अ समीक्ष्य बलाका जातिः ताम्रचूडः बल प्रमाण अधिकस्य एवम् प्रतिविसृष्टः इति

प्रायुध्यत च अति संरब्धम् अनुप्रहार प्रवृत्त स्व पक्ष मुक्त कण्ठीरव रवम् विहंगम द्वयम्

अधीती चतुर्षु आम्नायेषु गृहीती षट्सु अङ्गेषु आन्वीक्षिकी विचक्षणः चतुःषष्टि कला आगम प्रयोग चतुरः विशेषेण गज रथ तुरंग तन्त्र विद् इष्वसन अस्त्र कर्मणि गदा युद्धे च निरुपमः पुराण इतिहास कुशलः कर्ता काव्य नाटक आख्यायिकानाम् वेत्ता स _ ऽर्थशास्त्रस्य निर्मत्सरो गुणेषु विश्रम्भी सुहृत्सु शक्यः संविभाग शीलः श्रुतधरः गत स्मयः च

अथ आविर्भूय का अपि रवि कर अभितप्त कुवलय दाम तान्त अङ्ग यष्टिः क्लिष्ट निवसन उत्तरीया निरलक्तक रूक्ष पाटलेन निःश्वास ऊष्म जर्जरित _ दन्तच्छदेन वमती इव कपिल धूम धूम्रम् विरह अनलम् अनवरत सलिल धारा विसर्जनात् रुधिर अवशेषम् इव लोहिततरं द्वितयम् अक्ष्णोर् उद्वहन्ती कुल चारित्र बन्धन पाश विभ्रमेण एकवेणी भूतेन केशपाशेन नील अंशुक चीर चूडिका परिवृता पतिव्रता पताका इव संचरन्ती क्षाम क्षामा अपि देवता अनुभावात् अन् अति क्षीण वर्ण अवकाशा सीमन्तिनी प्रणिपतन्तं मां प्रहर्ष उत्कम्पितेन भुज लता द्वयेन उत्थाप्य पुत्र वत् परिष्वज्य शिरसि उपघ्राय वात्सल्यम् इव स्तन युगलेन स्तन्य छलात् प्रक्षरन्ती शिशिरेण अश्रुणा निरुद्ध कण्ठी स्नेह गद्गदम् व्याहार्षीत् वत्स यदि वः कथितवती मगध राज महिषी वसुमती मम हस्ते बालम् अर्थपालं निधाय कथां च कांचिद् आत्म भर्तृ पुत्र सखी जन अनुबद्धाम् राज राज प्रवर्तिताम् कृत्वा अन्तर्धानम् अगात् आत्मजा मणिभद्रस्य इति सा अहम् अस्मि वो जननी

दुहित्रीम् अस्मै समर्प्य वार्द्धक उचितम् अन्त्यम् आश्रमं संक्रमेयम् यदि देवः साधु मन्यते इति

अतर्कयं च क्व गता सा महा अटवी कुत इदम् ऊर्ध्व अण्ड सम्पुट उल्लेखि शक्तिध्वज शिखर शूल उत्सेधम् सौधम् आगतम् क्व च तद् अरण्य स्थली समास्तीर्णम् पल्लव शयनम् कुतस्त्यं च इदम् इन्दु गभस्ति सम्भार भासुरम् हंसतूल दुकूल शयनम् एष च को नु शीतरश्मि किरण रज्जु दोला परिभ्रष्ट मूर्छितः इव अप्सरस् गणः स्वैर सुप्तः सुन्दरी जनः का च इयम् देवी इव अरविन्द हस्ता शारद शशाङ्क मण्डल अमल दुकूल उत्तरच्छदम् अधिशेते शयन तलम्

पुनर् अपि इमम् अर्थम् लब्धलक्षो यथा उपपन्नैः उपायैः साधयिष्यति इति मद् प्रभाव प्रस्वापितम् भवन्तम् एतत् एव पत्त्र शयनम् प्रत्यनैषम्

कथं तु इदम् इति मन्द मन्दम् उन्मिषन् उपरि अच्छ चन्द्र आतप छेद कल्पम् शुक्ल अंशुक वितानम् ऐक्षिषि

संनिधि निषण्णः तु मे वृद्ध विटः को ऽपि ब्राह्मणः शनकैः स्मित हेतुम् अपृच्छत्
गतः ते शापः इति अनुगृहीता सद्य एव प्रत्यापन्न महिमा प्रतिनिवृत्त्य दृष्ट्वा एव त्वां यथावत् अभ्यजानाम् कथं मद् सुतः एव अयम् वत्सस्य अर्थपालस्य प्राण भूतः सखा प्रमतिः इति पापया मया अस्मिन् अज्ञानाद् औदासीन्यम् आचरितम्

कन्या च एनम् कामयते युवानम्

माता च पिता च भूत्वा अहम् एव व्यवर्धयम्

आसत्ति अनुरूपम् पुनर् आश्लिष्टा यदि स्पष्टम् आर्त रवेण एव सह निद्रां मोक्ष्यति

अतीतायां तु यामिन्यां देवदेवस्य त्र्यम्बकस्य श्रावस्त्याम् उत्सव समाजम् अनुभूय बन्धु जनम् च स्थान स्थानेभ्यः संनिपातितम् अभिसमीक्ष्य मुक्त शापा पत्युः पार्श्वम् अभिसरामि इति प्रस्थितायाम् एव मयि त्वम् अत्र अभ्युपेत्य प्रतिपन्नो ऽस्मि शरणम् इहत्याम् देवताम् इति प्रसुप्तो ऽसि

सा तु अर्पितवती मद् हस्ते

अहं च तत्र संनिहितः किंचिद् अस्मेषि

यदि वृद्धं ब्राह्मणम् अधीतिनम् अगतिम् अतिथिम् च माम् अनुग्राह्य पक्षे गणयत्य् आदिराज चरित धुर्यः देवः सा एषा भवत् भुज तरु छायाम् अ खण्डित चारित्रा तावत् अध्यास्ताम् यावत् अस्याः पाणिग्राहकम् आनयेयम् इति

स सम्भ्रमम् सो ऽपि विश्रमय्य तथा एव स्नान भोजन आदि कारयित्वा रहसि अपृच्छम् आर्य कस्य हेतोः अचिरेण एव प्रत्यागतः ऽसि

न अहम् इदम् तत्त्वतो न अवबुध्य मोक्ष्यामि भूमि शय्याम्

वाससी च परिभोग अनुरूपम् धूसरिमाणम् आदर्शयतः तत् एषा मानुषी एव

पुनर् त्वद् उपहृते वाससी परिधाय अपनीत दारिका वेषः जामाता नाम भूत्वा त्वा एव अनुगच्छेयम्

तरुणीभूता च इयम्

यावदायुस् अत्रत्यायै देवतायै प्रतिशयितो भवामि इति निश्चित मतिः अतिष्ठम्

मम अभवत् मनसि महत् इदम् आशा आस्पदम्

स खलु अहम् अन् अभिशङ्कः एव एतावन्तम् कालं सह अभिविहृत्य राज कन्यया भूयस् तस्मिन् उत्सवे गङ्गा अम्भसि विहरन् विहार व्याकुले कन्यका समाजे मग्न उपसृतः त्वद् अभ्याशे एव उन्मङ्क्ष्यामि

एतद् अर्थम् एव विद्या मयम् शुल्कम् अर्जितुं गतो ऽभूद् अवन्ति नगरीम् उज्जयिनीम् मद् वैवाह्य कुल जः कः अपि विप्र दारकः

दृश्यन्ते च ते अध्व श्रान्तानि इव गात्राणि

रूप संवादात् च संशयात् अनया पृष्टो भिन्द्याम् अस्याः संशयं यथा अनुभव कथनेन इति जात निश्चयः ऽब्रवम् भद्रे देहि चित्रपटम् इति

दृष्ट्वा च उत्सव श्रियम् निर्विश्य च स्व जन दर्शन सुखम् अभिवाद्य च त्रिभुवन ईश्वरम् आत्म अलीक प्रत्याकलन उपारूढ साध्वसम् च नमस्कृत्य भक्ति प्रणत हृदयाम् भगवतीम् अम्बिकाम् तया गिरिदुहित्रा देव्या स स्मितम् अयि भद्रे मा भैषीः

किम् इति चिर स्थिति क्लेशः ऽनुभूयते

एषा च अहम् पितुः ते पाद मूलम् प्रत्युपसर्पेयम् इति प्राञ्जलिं मां भूयस् भूयस् परिष्वज्य शिरसि उपाघ्राय कपोलयोश् चुम्बित्वा स्नेह विह्वला आगता आसीत्

अहं च पञ्चबाण वश्यः श्रावस्तीम् अभ्यवर्तिषि

एषा खलु निखिल परिजन सम्बाध संलक्षितायाः सखी राज दारिकायाः

दक्षिणतो दत्त चक्षूः आगलित स्तन अंशुकाम् अमृत फेन पटल पाण्डुर शयन शायिनीम् आदि वराह दंष्ट्र अंशु जाल लग्नाम् अंस स्रस्त दुग्ध सागर दुकूल उत्तरीयाम् भय साध्वस मूर्छिताम् इव धरणिम् अरुण अधर किरण बाल किसलय लास्य हेतुभिः आनन अरविन्द परिमल उद्वाहिभिः निःश्वास मातरिश्वभिः ईश्वर ईक्षण दहन दग्धम् स्फुलिङ्ग शेषम् अनङ्गम् इव संधुक्षयन्तीम् अन्तर् सुप्त षट्पदम् अम्बुजम् इव जाति निद्रम् आमीलित लोचन इन्दीवरम् आननम् दधानाम् ऐरावत मद अवलेप लून अपविद्धाम् इव नन्दन वन कल्पवृक्ष रत्न वल्लरीम् काम् अपि तरुणाम् आलोकयम्

न तावत् एषा देव योषा यतो मन्दमन्दम् इन्दु किरणैः संवाह्यमाना कमलिनी इव संकुचति

सो ऽपि तद् ज्ञः किम् अज्ञैः एभिः व्युत्पादितैः

श्रूयताम्

गतं च तत् वर्षम् वर्ष सहस्र दीर्घम्

किल एष स्वप्नः इति आलपम् च

अहं च गत्वा श्रावस्तीम् अध्व श्रान्तः बाह्य उद्याने लता मण्डपे शयितो ऽस्मि

प्रत्यवादिषम् एनम् स्थान एव अहम् आर्येण अस्मि पृष्टः
तीर्थ स्थानात् प्राञ्चि दिशि गोरुत अन्तरम् अतिक्रम्य वानीर वलय मध्य वर्तिनि कार्त्तिकेय गृहे कर तल गतेन शुक्ल अम्बर युगलेन स्थास्यसि

अतो यत् भावि तत् भवतु

हृष्टया तु तया विस्तरतः पृष्टः सर्वम् एव वृत्तान्तम् अकथयम्

मार्गे च महति निगमे नैगमानां ताम्रचूड युद्ध कोलाहलः महान् आसीत्

चित्रपटे च अस्मिन् अपि तद् उपरि विरचित सित वितानम् हर्म्य तलम् तद् गतम् च प्रकाम विस्तीर्णम् शरद् अभ्र पटल पाण्डुरम् शयनम् तद् अधिशायिनी च निद्रा लीढ लोचना मम एव इयम् प्रतिकृतिः अतो नूनम् अनङ्गेन सा अपि राज कन्या तावतीं भूमिम् आरोपिता

अस्ति हि श्रावस्ती नाम नगरी

स च विलम्बितः

कथा संश्रिता च सा देशातिथिः असि

तत् मादृशस्य ब्राह्मण मात्रस्य न लभ्य एव सम्बन्धी

जितः च असौ प्रतीच्य वाट कुक्कुटः

शेताम् अयम् अत्र मुहूर्त मात्रम् ब्राह्मण कुमारः यावत् कृत कृत्या निवर्तेय इति त्वां तत्र शाययित्वा तम् उद्देशम् अगमम्

पुनर् अन् अनुकूल स्पर्श दुःख आयत्त गात्रः प्राबुध्ये

यत् भावि तत् भवतु

सा मया समापत्ति दृष्टा काम नाराच पङ्क्तिम् इव कटाक्ष मालाम् मम मर्मणि व्यकिरत्

अन्वभवं च मधुकर इव नवमालिकाम् आर्द्र सुमनसम्

अपि च अयम् अस्याम् आसक्त भावः

ततः क्षणात् एव अवनि दुर्लभेन स्पर्शेण असुखायिषत किम् अपि गात्राणि आह्लादयिषत इन्द्रियाणि अभ्यमनायिष्ट च अन्तरात्मा विशेषतः च हृषिताः तनूरुहाः पर्यस्फुरत् मम दक्षिण भुजः

अजनिष्ट मे राग आविष्ट चेतसः ऽपि किम् अपि निद्रा

सो अयम् अभ्युपायः ऽनुष्ठेयो यदि तुभ्यं रोचते इति

गन्तव्यं च मया

दुरभिरक्ष तया तु दुहितॄणां मुक्त शैशवानाम् विशेषतश् च अ मातृकाणाम् इह देवं मातृ पितृ स्थानीयम् प्रजानाम् आपन्न शरणम् आगतो ऽस्मि

तद् मूले च महति कोलाहले क्रन्दत्सु परिजनेषु रुदत्सु सखी जनेषु शोचत्सु पौर जनेषु किंकर्तव्यता मूढे स अमात्ये पार्थिवे त्वम् आस्थानीम् एत्य मां स्थापयित्वा वक्ष्यसि देव स एष मे जामाता ते अर्हति श्री भुज आराधनम्
उक्तं देव अधिदेवेन श्रद्धातव्यं द्विजातिभिः

तस्य एवम् वर्तमानस्य कदाचित् परमा कला

विद्या अविद्ये गूढ रूपे यत् तत् ब्रह्म परं विदुः

द्वैपायनस्य भगवान् ततस् वै रोमहर्षणः

वर्ण आश्रम आचारवताम् पुंसां देवो महेश्वरः

ततः स भगवान् विष्णुः कूर्म रूपी जनार्दनः

न अलम् देवा न पितरो मानवा वसवो ऽपि च

वक्तुम् अर्हसि च नः पुराण अर्थ विशारदैः

ऐश्वर्यं तस्य यत् नित्यम् विभूतिः इति गीयते

चतस्रः संहिताः पुण्या धर्म काम अर्थ मोक्ष दाः

आनन्दम् अचलम् ब्रह्म स्थानं तत् पारमेश्वरम्

त्रिविधा भावना ब्रह्मन् प्रोच्यमाना निबोध मे

इति उक्तः वासुदेवेन मुनयो विष्णुम् अब्रुवन्

लैङ्गं तथा च वाराहं स्कान्दं वामनम् एव च

ब्रह्म तेजस् मयम् श्रीमान् निष्ठा च एव मनीषिणाम्

मां प्रणम्य पुरीं गत्वा पालयामास मेदिनीम्

सम्प्राप्य परमं स्थानं सूर्य अयुत सम प्रभम्

मोहिताः सह शक्रेण श्रियो वचनम् अब्रुवन्

अहं हि सर्व भूतानाम् अन्तर्यामी ईश्वरः परः

तत् आशीः तद् नमस्कारः तद् निष्ठः तद् परायणः

कथं स भगवन्त् ईशः शाश्वतो निष्कलो ऽच्युतः

तस्य तद् वाक्यम् आकर्ण्य सु प्रसन्ना सु मङ्गला

आसाम् अन्यतमाम् च अथ भावनां भावयेद् बुधः

सा एषा सर्व जगत् सूतिः प्रकृतिः त्रिगुण आत्मका

कति द्वीपाः समुद्राः च पर्वताः च नदीनदाः

सो ऽपि नारायणं द्रष्टुं परमेण समाधिना

इतिहास पुराण अर्थम् व्यासः सम्यक् उपासितः

मद् आज्ञया मुनि श्रेष्ठाः जज्ञे विप्र कुले पुनः

ब्रह्म ईशान आदयः देवाः सर्व शक्तिः इयम् मम

भुक्त्वा तान् वैष्णवान् भोगान् योगिनाम् अपि अगोचरान्

इन्द्रद्युम्नाय विप्राय ज्ञानं धर्म आदि गोचरम्

माहात्म्यम् अखिलम् ब्रह्म ज्ञायते परमेश्वरः

इति उक्तः स मुनि श्रेष्ठः इन्द्रद्युम्नो महामतिः

कार्यं जगन्त् अथ अव्यक्तम् कारणं शुद्धम् अक्षरम्

निर्गुणाय नमः ते निष्कलाय अमल आत्मने

संभाषितो मया च अथ विप्र योनिम् गमिष्यसि

त्यक्त्वा पुत्र आदिषु स्नेहं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः

अष्टादशं समुद्दिष्टं ब्रह्माण्डम् इति संज्ञितम्

नमः ते निर्विकाराय निष्प्रपञ्चाय ते नमः

आत्मनि आत्मानम् अन्वीक्ष्य स्व आत्मनि एव अखिलम् जगत्

प्रोवाच उन्निद्र पद्म अक्षम् पीत वाससम् अच्युतम्

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन तद् निष्ठः तद् परायणः

प्रादुरासीत् महा योगी पीत वासाः जगत् मयः

कूर्म रूप धरम् दृष्ट्वा साक्षिणं विष्णुम् अव्ययम्

उवाच स स्मितम् वाक्यम् अशेष जगन्तः हितम्

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे प्रथमो ऽध्यायः

यां श्रुत्वा पाप कर्मा अपि गच्छेत परमां गतिम्

प्रपद्ये भवतो रूपं तत् विष्णोः परमं पदम्

त्वया सूत महाबुद्धे भगवान् ब्रह्म वित्तमः

नित्य आनन्दम् स्वयम् ज्योतिः अक्षरं तमसः परम्

पुराण संहिताम् पुण्यां पप्रच्छू रोमहर्षणम्

चतुर्मुखम् उदार अङ्गम् अर्चिभिः उपशोभितम्

प्रोवाच देवीं सम्प्रेक्ष्य नारद आदीन् अकल्मषान्

साक्षात् नारायणः ज्ञानं दास्यति इति आह तं मुनिम्

रोमहर्षण उवाच

भगवन् देवदेवेश नारायण जगत् मयैः

भवन्ति षष् सहस्राणि श्लोकानाम् अत्र संख्यया

नमस्कृत्वा जगद्योनिं कूर्म रूप धरम् हरिम्

के ते वर्ण आश्रम आचाराः यैः समाराध्यते परः

माहेश्वरं तथा साम्बं सौरं सर्व अर्थ संचयम्

स्वरूपं दर्शयामास दिव्यं विष्णु समुद्भवम्

संस्तूय विविधैः स्तोत्रैः कृताञ्जलिः अभाषत

त्वद् प्रसादात् असंदिग्धम् उत्पन्नम् पुरुषोत्तम

तेजसा विष्णुम् अव्यक्तम् नारद आद्याः महा ऋषयः

हिरण्यगर्भो भगवान् यत्र आस्ते हव्य कव्य भुज्

आराधयत् हृषीकेशम् प्रणत आर्ति प्रभञ्जनम्

वक्तव्यं यद् गुह्यतमं दास्ये ज्ञानं ते अनघैः

व्याख्याय अशेषम् एव इदम् यत् पृष्टः ऽहं द्विजेन तु

ये अर्चयन्ति इह भूतानाम् आश्रयम् परमेश्वरम्

दृष्ट मात्रः भगवता ब्रह्मना अर्चिस् मयः मुनिः

नमस्कृत्वा अप्रमेयाय विष्णवे कूर्म रूपिणे
कालधर्मं गतः कालात् श्वेतद्वीपे मया सह

प्रणम्य शिरसा देवीं प्राञ्जलिः पुनर् अब्रवीत्

बभार मन्दरं देवो देवानां हित काम्यया

कापिलं मानवं च एव तथा एव उशनसा ईरितम्

पुरा अमृत अर्थम् दैतेय दानवैः सह देवताः

अद्वैतं भावय आत्मानम् द्रक्ष्यसे परमेश्वरम्

ब्राह्मण आद्यैः इयम् धार्या धार्मिकैः शान्त मानसैः

सो ऽर्चयामास भूतानाम् आश्रयम् परमेश्वरम्

अस्ति द्विजाति प्रवरः इन्द्रद्युम्न इति श्रुतः

अनुगृह्य च तं विप्रं तत्र एव अन्तर्हितः ऽभवम्

समाराधय विश्वेशं ततो मोक्षम् अवाप्स्यसि

का त्वं देवि विशाल अक्षे विष्णु चिह्न अङ्किते शुभे

अंश अन्तरेण भूम्यां त्वं तत्र तिष्ठ सु निर्वृतः

चतुर्थं शिवधर्म आख्यम् साक्षात् नन्दीश भाषितम्

ततो बहुतिथे काले गते नारायणः स्वयम्

चतुर् भुजा शङ्ख चक्र पद्म हस्ता शुभ अन्विता

इमां कथाम् अनुब्रूयात् साक्षात् नारायण ईरिताम्

दृष्ट्वा देवं समायान्तं विष्णुम् आत्मानम् अव्ययम्

तद् मया अहम् परं ब्रह्म स विष्णुः परमेश्वरः

उभाभ्याम् अथ हस्ताभ्यां संस्पृश्य प्रणतं मुनिम्

पुरुषाय नमः ते विश्वरूपाय ते नमः

चतुर्धा संस्थितं पुण्यं संहितानां प्रभेदतः

सर्ग स्थिति विनाशानाम् हेतवे अनन्त शक्तये

ऋच् यजुस् साम संज्ञम् तत् पवित्रम् अमलम् पदम्

आदि मध्य अन्त हीनाय ज्ञान गम्याय ते नमः

विज्ञाय अन्वीक्ष्य च आत्मानम् तरन्ति विपुलाम् इमाम्

पुराणं सम्प्रवक्ष्यामि यत् उक्तम् विश्वयोनिना

दृष्ट्वा अन्ये पथि योगि इन्द्रम् सिद्धा ब्रह्मर्षयो ययुः

शैवं भागवतं च एव भविष्यं नारदीयकम्

किं करिष्यामि योगेश तत् मम वद जगत् मयैः

ज्ञानेन भक्ति योगेन पूजनीयो न च अन्यथा

प्रणम्य मनसा प्राह गुरुं सत्यवती सुतम्

सम्प्राप्य भावनाम् अन्त्याम् ब्राह्माम् अक्षर पूर्वकाम्

कथं सृष्टम् इदम् पूर्वं कथं संह्रियते पुनः

इदं तु पञ्चदशमं पुराणं कौर्मम् उत्तमम्

नमः ते परम अर्थाय माया अतीताय ते नमः

नमो ऽस्तु ते पुराणाय हरये विश्वमूर्तये

ततस् त्वम् कर्म योगेन शाश्वतं सम्यक् अर्चय

यं विनिद्रा जित श्वासाः काङ्क्षन्ते मोक्ष काङ्क्षिणः

को वा तरति तां मायां दुर्जयां देव निर्मिताम्

स्थानं तत् योगिभिः जुष्टम् यत्र आस्ते परमः पुमान्

त्वया एव सृष्टम् अखिलम् त्वम् एव परमा गतिः

प्रत्युद्गम्य स्वयं देवो विश्वात्मा परिषस्वजे

का एषा देवी विशाल अक्षा यथावद् ब्रूहि पृच्छताम्

आराधयामास परं भाव पूतः समाहितः

कियत्यः सृष्टयो लोके वंशा मन्वन्तराणि च

एका मद् विषया तत्र द्वितीया व्यक्त संश्रया

वंशानुचरितं च एव पुराणं पञ्च लक्षणम्

देवाः च तुष्टुवुः देवम् नारद आद्याः महा ऋषयः

ताम् अहम् वर्तयिष्यामि व्यासेन कथितां पुरा

न मे नारायणाद् भेदो विद्यते हि विचारतः

वक्ष्ये पौराणिकीं दिव्यां कथां पाप प्रणाशिनीम्

आराधयन् महादेवं योगिनां हृदि संस्थितम्

उभाभ्याम् अथ हस्ताभ्यां पस्पर्श प्रहसन् इव

मोहयामि द्विजश्रेष्ठा ग्रसामि विसृजामि च

अवाप परमं योगं येन एकम् परिपश्यति

तस्माद् भवन्तं पृच्छामः पुराणं कौर्मम् उत्तमम्

मथ्यमाने तदा तस्मिन् कूर्म रूपी जनार्दनः

विमानं सूर्य संकाशम् प्रादुर्भूतम् अनुत्तमम्

नमः ते वासुदेवाय विष्णवे विश्वयोनये

अन्वगच्छन् देव गणाः गन्धर्व अप्सरसाम् गणाः

ब्राह्मी भगवती सौरी वैष्णवी च प्रकीर्तिताः

मुनीनां संहितां वक्तुं व्यासः पौराणिकीं पुरा

अशक्तः संश्रयेत् आद्याम् इति एषा वैदिकी श्रुतिः

एवं स्तुवन्तं भगवान् भूतात्मा भूत भावनः

व्रत उपवास नियमैः होमैर् ब्राह्मण तर्पणैः

सर्गः च प्रतिसर्गः च वंशो मन्वन्तराणि च

प्रवृत्तिं च अपि मे ज्ञात्वा मोक्ष अर्थी ईश्वरम् अर्चयेत्

आकाशेन एव विप्र इन्द्रः योग ऐश्वर्य प्रभावात्

तीर्थानि अर्क आदि संस्थानम् पृथिवी आयाम विस्तरे

कोटि सूर्य प्रतीकाशा मोहिनी सर्व देहिनाम्

पूर्व जन्मनि राजा असौ अधृष्यः शंकर आदिभिः
स्पृष्ट मात्रः भगवता विष्णुना मुनि पुंगवः

सत्त्र अन्ते सूतम् अनघम् नैमिषीया महा ऋषयः

यथावत् परमं तत्त्वं ज्ञातवन् तद् प्रसादात्

अस्याः तु अंशान् अधिष्ठाय शक्तिमन्तो ऽभवन् द्विजाः

शुश्रूषुः च अपि अयम् शक्रः सखा तव जगत् मयैः

कौर्मं मात्स्यं गारुडं च वायवीयम् अनन्तरम्

श्री भगवन्त् उवाच

देवदेव हृषीकेश नाथ नारायणैः अमलैः

उपाख्यानम् अथ एकम् वा ब्रह्म लोके महीयते

हसन्ती संस्मरन् विष्णुं प्रियं ब्राह्मणम् अब्रवीत्

द्वारं तद् योगिनाम् आद्यम् वेदान्तेषु प्रतिष्ठितम्

ज्ञानं च कीदृशं दिव्यं भावना त्रय संस्थितम्

विज्ञाय तत् परम् तत्त्वं विभूतिं कार्य कारणम्

ततः प्रादुरभूत् तस्मिन् प्रकाशः परमात्मनः

निर्गत्य महती ज्योत्स्ना विवेश आदित्य मण्डलम्

त्वम् अक्षरम् परं धाम चित् मात्रम् व्योम निष्कलम्

अन्यानि उपपुराणानि मुनिभिः कथितानि तु

जानुभ्याम् अवनिम् गत्वा तुष्टाव गरुडध्वजम्

इन्द्रद्युम्न उवाच

ततः प्रहृष्ट मनसा प्रणिपत्य जनार्दनम्

दृष्ट्वा मां कूर्म संस्थानम् श्रुत्वा पौराणिकीं स्वयम्

इन्द्रद्युम्न उवाच

तद् मध्ये पुरुषं पूर्वम् अपश्यत् परमं पदम्

पुराण श्रवणम् विप्राः कथनं च विशेषतः

स्व आत्मानम् अक्षरम् व्योम तद् विष्णोः परमं पदम्

माया मम प्रिया अनन्ता यया इदम् मोहितं जगत्

इदं पुराणं परमं कौर्मं कूर्म स्वरूपिणा

ब्रह्माणं च महादेवं देवान् च अन्यान् स्व शक्तिभिः

महान्तं तेजसो राशिम् अगम्यम् ब्रह्म विद्विषाम्

एवम् उक्तः ऽथ तेन अहम् भक्त अनुग्रह काम्यया

पराशर उक्तम् अपरम् मारीचं भार्गव आह्वयम्

नमो ऽस्तु ते सु सूक्ष्माय महादेवाय ते नमः

सम्भूतः संहितां वक्तुं स्व अंशेन पुरुषोत्तमः

श्री कूर्मः उवाच

संहितां मद् मुखात् दिव्यां पुरस्कृत्य मुनि ईश्वरान्

नमः ते परमेशाय ब्रह्मणे परमात्मने

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन वर्ण आश्रम विधौ स्थितः

समाश्रित्य अन्तिमम् भावं मायां लक्ष्मीं तरेद् बुधः

न नास्तिके कथां पुण्याम् इमाम् ब्रूयात् कदाचन

सर्वस्य आधारम् अव्यक्तम् अनन्तम् तमसः परम्

तद् वद अशेषम् नः यत् उक्तम् भवता पुरा

अन्या च भावना ब्राह्मी विज्ञेया सा गुण अतिगा

यज्ञेशैः अच्युतैः गोविन्द माधवैः अनन्तैः केशव

जगाम आदित्य निर्देशात् मानसोत्तर पर्वतम्

प्रपश्यन्ति परात्मानं ज्ञान दीपेन केवलम्

वैवस्वते ऽन्तरे ऽतीते कार्य अर्थम् मां प्रवेक्ष्यसि

इन्द्रद्युम्न उवाच

कृष्ण विष्णो हृषीकेश तुभ्यं विश्वात्मने नमः

इन्द्रद्युम्न उवाच

यथावत् अखिलम् सर्वम् अवोचम् मुनि पुंगवाः

एतद् विज्ञाय भावेन यथावत् अखिलम् द्विज

यत्र धर्म अर्थ कामानाम् मोक्षस्य च मुनि ईश्वराः

रसातल गतः देवो नारद आद्यैः महा ऋषिभिः

सो ऽपि तेन विधानेन मद् उक्तेन द्विजोत्तमः

नमः ताराय शान्ताय नमो अ प्रतिहत आत्मने

इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो जातिं स्मरसि पौर्विकीम्

सूत उवाच

ब्राह्मं पुराणं प्रथमं पाद्मं वैष्णवम् एव च

सर्व भूत आत्म भूतः स परम ऐश्वर्यम् आस्थितः

अनया एव जगन्त् सर्वम् स देव असुर मानुषम्

त्वं पिता सर्व भूतानाम् त्वं माता पुरुषोत्तम

ब्रह्माण्डं वारुणं च अथ कालिका आह्वयम् एव च

मायाम् एताम् समुत्तर्तुं ये च अन्ये भुवि देहिनः

विचिन्तयामास परं शरण्यं सर्व देहिनाम्

ततः स गत्वा तु गिरिं विवेश सुर वन्दितम्

अनन्त मूर्तये ते अमूर्ताय नमो नमः

लब्ध्वा तत् मामकम् ज्ञानं माम् एव अन्ते प्रवेक्ष्यसि

सर्व सङ्गान् परित्यज्य ज्ञात्वा माया मयम् जगत्

ज्ञानेन आराधय अनन्तम् ततो मोक्षम् अवाप्स्यसि
ब्रह्म उ गायत्री

तत् उ ब्रह्म अभिसंपद्यते

तत् उ ह उवाच शाट्यायनिः समया एव एतत् एनम् कः तत् वेद यदि एताः आपः वै अभितस् यत् वायुम् वै एषः उपह्वयते रश्मीन् वै एष तत् एतस्मै व्यूहति इति

अथ ह उवाच उलुक्यः जानश्रुतेयः यत्र वै एषः एतत् तपति एतत् एव अमृतम् एतत् चेद् वै प्राप्नोति ततस् मृत्युना पाप्मना व्यावर्तते कः तत् वेद यत् परेण आदित्यम् अन्तरिक्षम् इदम् अन् आलयनम् अवरेण अथ एतत् एव अमृतम् एतत् एव माम् यूयम् प्रापयिष्यथ एतत् एव अहम् न अतिमन्ये इति

अष्टाशफाः पशवः

अष्ट अक्षरा गायत्री

तेन उ पशव्यम्

गायत्रम् साम

गोबलः वार्ष्णः कः एतम् आदित्यम् अर्हति समया एतुम् दूरात् वै एषः एतत् तपति न्यङ् तेन वै एतम् पूर्वेण साम पथः तत् एव मनसा आहृत्य उपरिष्टात् एतस्य एतस्मिन् अमृते निदध्यात् इति
स च प्रत्येकबुद्धो ऽनुपूर्वेण पिण्डपातम् अटन् तस्य गृहपतेर् निवेशनम् अनुप्राप्तः

पुत्रः प्रणिधानं कर्तुम् आरब्धः यत् मया एवंविधे सद्भूतदक्षिणीये कारः कृतः अनेन अहम् कुशल मूलेन पञ्चशतिको नकुलकः कट्याम् उपरि बद्धः तिष्ठेत् यदि च शतं वा सहस्रं वा ततो व्ययं कुर्यात् पूर्ण एव तिष्ठेत् मा परिक्षयं गच्छेत् एवंविधानां च धर्माणां लाभी स्याम् प्रतिविशिष्टतरं च अतस् शास्तारम् आरागयेयम् मा विरागयेयम् इति

सर्वः च परिजनः कालगतः

ततो ऽसौ गृहपतिः कोश कोष्ठागाराणि प्रत्यवेक्षितुम् आरब्धः यावत् पूर्णानि पश्यति

एक पुत्रम् इव राज्यं पालयति

देव कस्य कोश कोष्ठागाराणि उद्घाटितानि अपि तु अद्य एव मे बीजम् उप्तम् अद्य एव फल दायकम् इति

अहं च एभिः प्रत्येकबुद्ध कोटि शत सहस्रेभ्यः प्रतिविशिष्टः शास्ता आरागितो न विरागितः

ततस् तेन गृहपतिना कोश कोष्ठागाराणि शोधयित्वा धान्य प्रस्थः उपसंहृतः

कथयति किम् एष भवन्त उच्च शब्दः महा शब्दः इति अमात्यैः समाख्यातम् देव अमुकेन गृहपतिना कोश कोष्ठागाराणि उद्घाटितानि इति

तेन खलु समयेन राजा ब्रह्मदत्त उपरि प्रासाद तल गतः तिष्ठति

तैः च एवम् प्रणिधानं कृतम्

कायिकी तेषां महात्मनां धर्म देशना न वाचिकी

विगत दुर्भिक्ष भयाः सुभिक्षे पुनर् अपि उपागमिष्यन्ति

तस्य कोश कोष्ठागाराः परिक्षीणाः

सो ऽस्य पत्न्या स्थाल्यां प्रक्षिप्य साधितः

सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम्

स वितत पक्षः इव हंस राजः उपरि विहायसम् उद्गम्य ज्वलन तपन वर्षण विद्योतन प्रातिहार्याणि कर्तुम् आरब्धः

ततस् तैः सर्वैः सम्भूय प्रत्येकबुद्धः पिण्डकेन प्रतिपादितः

सा कथयति आर्यपुत्र अहम् अपि प्रत्यंशम् अस्मै प्रयच्छामि

इदं श्वेतास्थि दुर्भिक्षम् इति उच्यते

न प्रणश्यन्ति कर्माणि कल्प कोटि शतैः अपि

असति बुद्धानाम् उत्पादे प्रत्येकबुद्धा लोक उत्पद्यन्ते हीन दीन अनुकम्पकाः प्रान्त शयन भक्ताः एक दक्षिणीयाः लोकस्य

स च महात्मा प्रत्येकबुद्धः तेषाम् अनुकम्पया ऋद्ध्या उपरि विहायसा राज कुलस्य उपरिष्टात् सम्प्रस्थितः

दासी प्रणिधानं कर्तुम् आरब्धा एवंविधे सद्भूतदक्षिणीये कारः कृतः अनेन अहम् कुशल मूलेन यदि एकाम् मात्राम् आरभेयम् सप्त मात्राः संपद्येरन् एवंविधानां धर्माणां च लाभिनी स्यां प्रतिविशिष्टतरं च अतस् शास्तारम् आरागयेयम् मा विरागयेयम् इति

आशु पृथग्जन आवर्जन करी ऋद्धिः

वाराणस्याम् उच्च शब्दः महा शब्दः जातः

इदम् अवोचत् भगवान्

राजा कथयति गृहपते त्वया असौ महात्मा पिण्डकेन प्रतिपादितः देव मया एव प्रतिपादितः

यत्र उप्तम् बीजम् अद्य एव अद्य एव फल दायकम्

तेन खलु समयेन वाराणस्यां नैमित्तिकैः द्वादश वर्षिका अनावृष्टिः व्याकृता

आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

स च गृहपतिः आत्मना षष्ठो ऽवस्थितो भोक्तुम्

पश्यति तं प्रत्येकबुद्धम्

इति एवम् वो भिक्षवः शिक्षितव्यम्

तस्मात् तर्हि एवं शिक्षितव्यम् यत् एकान्त कृष्णानि कर्माणि अपास्य व्यतिमिश्राणि च एकान्त शुक्लेषु एव कर्मसु आभोगः करणीयः

स ऊर्ध्व मुखः निरीक्षितुम् आरब्धः

स पत्नीम् आमन्त्रयते मम तावत् प्रणिधानं पूर्णम् युष्माकम् अपि इदानीम् पश्याम इति

ते मूल निकृत्ताः इव द्रुमाः पादयोर् निपत्य प्रणिधानं कर्तुम् आरब्धाः

तेन कोष्ठागारिक आहूय उक्तः भोः पुरुष भविष्यति मे स परिवाराणाम् द्वादश वर्षाणि भक्तम् इति स कथयति आर्य भविष्यति इति

येषां वो द्वादश वर्षिकम् भक्तम् अस्ति तैः स्थातव्यम्

तस्य एतत् अभवत् कस्य अपि अनेन महात्मना ऋद्धि महा लाङ्गलैः दारिद्र्य मूलानि उत्पाटितानि

ततो राज्ञा ब्रह्मदत्तेन वाराणस्यां घण्टा अवघोषणम् कारितम् शृण्वन्तु भवन्तो वाराणसी निवासिनः पौराः

एवं पुत्रेण स्नुषया दासेन दास्या च विचार्य स्व स्व प्रत्यंशाः परित्यक्ताः