tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
इन्द्रिय ईशेन मनसा स्वप्नान् पश्यति अनेकधा

हिरण्य लाभः कलहः स्वप्ने बन्ध पराजयौ

रक्षस् प्रेत पिशाच स्त्री चण्डाल द्रविड आन्ध्रकैः

पूर्वरूप एक देशान् तु वक्ष्यामो ऽन्यान् सु दारुणान्

स्नेह पानम् तथा अभ्यङ्गः प्रच्छर्दन विरेचने

अथ अतस् पूर्वरूपीयम् इन्द्रियं व्याख्यास्यामः

बहून् बहुविधान् जाग्रत् सो ऽपस्मारेण बध्यते

ये रोगान् अनुबध्नन्ति मृत्युः यैः अनुबध्यते

बलं च हीयते यस्य प्रतिश्यायः च वर्धते

स रक्तपित्तम् आसाद्य तेन एव अन्ताय नीयते

अकल्याणम् अपि स्वप्नं दृष्ट्वा तत्र एव यः पुनः

गुहा अन्धकार सम्बाधम् स्वप्ने यः प्रविशति अपि

दृष्टं श्रुत अनुभूतम् च प्रार्थितं कल्पितं तथा

तत्र पञ्चविधं पूर्वम् अफलम् भिषज् आदिशेत्

स प्राप्य भृशम् उन्मादम् याति लोकम् अतस् परम्

काषायिणाम् असौम्यानाम् नग्नानां दण्ड धारिणाम्

स्नात अनुलिप्त गात्रे ऽपि यस्मिन् गृध्नन्ति मक्षिकाः

नख आदिषु च वैवर्ण्यं गुल्मेन अन्त करः ग्रहः

न स मोहात् असाध्येषु कर्माणि आरभते भिषक्

स प्रमेहेण संस्पर्शं प्राप्य तेन एव हन्यते

इति एते दारुणाः स्वप्ना रोगी यैः याति पञ्चताम्

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

दन्त चन्द्र अर्क नक्षत्र देवता दीप चक्षुषाम्

श्वभिः उष्ट्रैः खरैः वा अपि याति यो दक्षिणां दिशम्

दिवास्वप्नम् अति ह्रस्वम् अति दीर्घम् च बुद्धिमान्

यं विशन्ति विशति एनम् मृत्युः ज्वर पुरःसरः

श्मशान आयतने श्वभ्रे स्वप्ने यः प्रपतति अपि

अन्यस्य अपि च रोगस्य पूर्वरूपाणि यं नरम्

एतानि पूर्वरूपाणि यः सम्यक् अवबुध्यते

काये अल्पम् अपि संस्पृष्टं सु भृशम् यस्य दीर्यते

मूर्छा पिपासा बहुलम् हन्ति उन्मादः शरीरिणम्

इमान् च अपि अपरान् स्वप्नान् दारुणान् उपलक्षयेत्

विराग माल्य वसना स्वप्ने कालनिशा मता

रक्त स्रज् रक्त सर्व अङ्गः रक्त वासाः मुहुर् हसन्

बध्यते स प्रमेहेण स्पृश्यते ऽन्ताय मानवः

क्षतानि च न रोहन्ति कुष्ठैः मृत्युः हिनस्ति तम्

स्वप्ने मज्जति शीघ्रेण स्रोतसा ह्रियते च यः

पतनं वा विनाशो वा स्वप्ने भेदो नगस्य वा

व्याधितानां विनाशाय क्लेशाय महते ऽपि वा

यः स्वप्ने ह्रियते नार्या स रक्तं प्राप्य सीदति

पश्येत् सौम्यं शुभ आकारम् तस्य विद्यात् शुभम् फलम्

पूर्वरूपाणि अथ स्वप्नान् य इमान् वेत्ति दारुणान्

लता कण्टकिनी यस्य दारुणा हृदि जायते

दारुणाम् अटवीम् स्वप्ने कपि युक्तेन याति वा

पद्मानि उरसि जायन्ते स्वप्ने कुष्ठैः मरिष्यतः

क्रोधनं त्रास बहुलम् सकृत् प्रहसित आननम्

भूमौ पांशु उपधानायाम् वल्मीके वा अथ भस्मनि

नग्नस्य आज्य अवसिक्तस्य जुह्वतो ऽग्निम्

विद्यात् धीरः मुमूर्षुं तम् उन्मादेन अतिपातिना

स्रोतसां दारुणान् स्वप्नान् काले पश्यति दारुणे

स्वप्ने हरति तं मृत्युः अपस्मार पुरःसरः

वयांसि च विलीयन्ते स्वप्ने मौण्ड्यम् इयात् च यः

यस्य उत्तमाङ्गे जायन्ते वंश गुल्म लता आदयः

सु घोरम् ज्वरम् आसाद्य जीवितं स विमुञ्चति

स्वप्ने गुल्मः तम् अन्ताय क्रूरो विशति मानवम्

पूर्वरूपाणि सर्वाणि ज्वर उक्तानि अति मात्रया

अरोगः संशयं गत्वा कश्चिद् एव प्रमुच्यते

स चेद् तादृश् छर्दयति प्रतिबुद्धो न जीवति

मत्तं नृत्यन्तम् आविध्य प्रेतो हरति यं नरम्

प्रेतैः सह पिबेत् मद्यम् स्वप्ने यः कृष्यते शुना

तस्य नारी प्रसक्तस्य शोषो अन्ताय उपजायते

स एषाम् अनुबन्धम् च फलं च ज्ञातुम् अर्हति

न अति प्रसुप्तः पुरुषः स फलान् अफलान् तथा

स्नेहं बहुविधं स्वप्ने चण्डालैः सह यः पिबेत्

रक्त पुष्पम् वनं भूमिं पाप कर्म आलयम् चिताम्

कलुषे ऽम्भसि पङ्के वा कूपे वा तमसा आवृते

ध्यान आयासौ तथा उद्वेगौ मोहः च अस्थान सम्भवः

नृत्यन् रक्षस् गणैः साकं यः स्वप्ने ऽम्भसि सीदति

पूर्वरूपाणि असाध्यानाम् विकाराणां पृथक् पृथक्

संसजति हि यः स्वप्ने यो गच्छन् प्रपतति अपि
मनस् वहानाम् पूर्ण त्वात् दोषैर् अति बलैः त्रिभिः

गृध्र उलूक श्व काक आद्यैः स्वप्ने यः परिवार्यते

वंश वेत्र लता पाश तृण कण्टक संकटे

अरतिः बल हानिः च मृत्युः उन्माद पूर्वकः
व्यचिन्तयं च सर्वो अपि अति शूरः सेवक वर्गः मयि तथा अनुरक्तः यथा आज्ञया जीवितम् अपि तृणाय मन्यते

अति रक्तः च भुक्तवन् इमाम् मधु मत्ताम्

निर्भर्त्सितः च तया सुतम् इयम् अखण्ड चारित्रा राज्य अर्हम् चिकीर्षति इति नैर्घृण्यात् तम् एनम् बालम् अजिघांसीत्

स सर्व गुणैः समृद्धो ऽपि दैवात् दण्डनीतौ न अति आदृतः ऽभूत्

प्राहसीत् च प्रीति फुल्ल लोचनः अन्तःपुर प्रमदा जनः

न चेद् राज तनय चरण प्रणामम् विधाय तदीयाः सन्तः स्व स्व वृत्ति उपभोग पूर्वकम् निजान् निजान् अधिकारान् निःशङ्कम् परिपालयन्तः सुखेन अवतिष्ठन्तु इति

तत् सर्वम् सर्व अविश्वास हेतुना सुख उपभोग प्रतिबन्धिना बहु मार्ग विकल्पनात् सर्व कार्येषु अ मुक्त संशयेन तन्त्र आवापेन मा कृथा वृथा

ननु इदम् उपपन्नम् देवस्य यत् उत सर्व लोकस्य वन्द्या जातिः अयातयामं वयः दर्शनीयं वपुः अपरिमाणा विभूतिः

तद् अर्थ अनुष्ठानेन अ अ वर्जित शक्ति सिद्धिः अ स्खलित शासनः शाधि चिरम् उदधि मेखलाम् उर्वीम् इति

बुद्धिः च निसर्ग पटुः कलासु नृत्य गीत आदिषु चित्रेषु च काव्य विस्तरेषु प्राप्त विस्तरा ते इतरेभ्यः प्रतिविशिष्यते

तेभ्यः च उपलभ्य लुब्ध समृद्ध मति उत्सिक्तम् अविधेय प्रायम् च प्रकृति मण्डलम् अ लुब्ध ताम् अभिख्यापयन् धार्मिक त्वम् उद्भावयन् नास्तिकान् कदर्थयन् कण्टकान् विशोधयन् अमित्र उपधीन् अपघ्नन् चातुर्वर्ण्यं च स्वधर्म कर्मसु स्थापयन् अभिसमाहरेयम् अर्थान् अर्थ मूलाः हि दण्ड विशिष्ट कर्म आरम्भाः न च अन्यत् अस्ति पापिष्ठं तत्र दौर्बल्यात् इति आकलय्य योगान् अन्वतिष्ठम्

न च अवज्ञातस्य आज्ञा प्रभवति प्रजानां योगक्षेम आराधनाय

दत्तं च एभ्यः स्वर्ग्यम् आयुष्यम् अरिष्ट नाशनम् च भवति इति बहु बहु दापयित्वा तद् मुखेन स्वयम् उपांशु भक्षयन्ति

अथ एषु दिनेषु भूयस् भूयस् प्रस्तुते ऽर्थे प्रेर्यमाणो मन्त्रि वृद्धेन वचसा अभ्युपेत्य मनसा एव अ चित्त ज्ञः इति अवज्ञातवन्

सप्तमे तु मन्त्र ग्रहः दूत अभिप्रेषणानि च

यदि कश्चिद् पटु जातीयः न अस्यै मृगतृष्णिकायै हस्त गतम् त्यक्तुम् इच्छेत्

अपण्डिताः पुनर् अर्जयन्तः एव ध्वंसन्ते

भवतु भविता तावत् अनर्थः

पुनः षष्ठे शास्त्र चिन्ता कार्य चिन्ता आरम्भः

स राज्यम् इदम् अनुपाल्य बालं ते प्रतिष्ठापयिष्यति

पाने ऽपि नानाविध राग भङ्ग पटीयसाम् आसवानाम् आसेवनात् स्पृहणीय वयस् व्यवस्थापनम् अहंकार प्रकर्षात् अशेष दुःख तिरस्करणम् अङ्गज राग दीपनात् अङ्गना उपभोग शक्ति संधुक्षणम् अपराध प्रमार्जनात् मनस् शल्य उन्मार्जनम् अश्राव्य शंसिभिः अनर्गल प्रलापैः विश्वास उपबृंहणम् मत्सर अन् अनुबन्धात् आनन्द एक तान ता शब्द आदीनाम् इन्द्रिय अर्थानाम् सातत्येन अनुभवः संविभाग शील तया सुहृद् वर्ग संवर्गणम् अन् उपमानम् अङ्ग लावण्यम् अनुत्तराणि विलसितानि भय आर्ति हरणात् च सांग्रमिक त्वम् इति

स यावत् न सिध्यति तावत् मया न कुत्र अपि एकत्र अवस्थातुम् शक्यम्

स च अयम् अनेक अधिकरण त्वात् असहायेन दुरुपजीव्यः

सो अस्य एतावान् स्वैर विहार कालः यस्य तिस्रः त्रि पाद उत्तराः नाडिकाः

राज्य द्वितय सैन्य सामग्र्या च न अहम् अश्मकेशात् वसन्तभानोर् न्यूनो नीति आविष्टः च

दुःस्था ग्रहाः शकुनानि च अशुभानि

तद् मूलाः च कलहाः स अमर्षाणाम् उदभवन्

अद्य चतुर्थे ऽहनि प्रचण्डवर्मा मरिष्यति

सा एव इयम् अधीत्य सम्यक् अनुष्ठीयमाना यथा उक्त कर्म क्षमा इति

पठन्तश् च अ पठद्भिः अतिसंधीयमाना बहवः

राज पुत्रस्य आर्या पुत्रः इति प्रभाव हेतुः प्रसिद्धिः आसीत्

तं च गुणवति अहनि भद्राकृतम् उपनाय्य पुरोहितेन पाठयन् नीतिम् राज कार्याणि अन्वतिष्ठम्

अचिन्तयं च राज्यं नाम शक्तित्रय आयत्तम् शक्तयः च मन्त्र प्रभाव उत्साहाः परस्पर अनुगृहीताः कृत्येषु क्रमन्ते
अत्र भवान्या राज सूनोः साहाय्यकाय विश्रुतं विश्रुतं मां नियुज्य तद् हस्तेन अश्मक इन्द्रस्य वसन्तभानोः तद् पक्षे स्थित्वा ये च अनेन सह योत्स्यन्ति तेषाम् अपि अन्तक अतिथि भवनम् विहितम्

तं च एकम् मृगं दत्त्वा मृगयवे अन्यस्य अपलोम त्वचः क्लोम् अपोह्य निष्कुलाकृत्य विकृत्या ऊरु अङ्घ्रि ग्रीवा आदीनि शूलाकृत्य दाव अङ्गारेषु तप्तेन आमिषेण तयोः आत्मनः च क्षुधम् अतार्षम्

प्रचण्डवर्मा नाम चण्डवर्म अनुजः मित्रवर्म दुहित्रीम् मञ्जुवादिनीं विलिप्सुर् अभ्येति इति तेन उत्सव उत्तरा पुरी इति

न च शक्तः साध्यं साधनं वा विभज्य वर्तितुम्

तद् अन्तःपुरेषु च अमी भिन्न वृत्तेषु मन्द्र त्रासाः बहु सुखैः अवर्तन्त

आगम दीप दृष्टेन खलु अध्वना सुखेन वर्तते लोकयात्रा

तत् एवम् अहर्निशम् अ विहित सुख लेशम् आयास बहुलम् अविरल कदर्थनम् च नयतो अ नय ज्ञस्य आस्ताम् चक्रवर्ति ता स्व मण्डल मात्रम् अपि दुरारक्ष्यं भवेत्

तेभ्यो ऽपि घोरतराः पाषण्डिनः पुत्र दार शरीर जीवितानि अपि मोचयन्ति

उत्तम अङ्गना उपभोगे अपि अर्थ धर्मयोः सफलीकरणम् पुष्कलः पुरुष अभिमानः भाव ज्ञान कौशलम् अ लोभ क्लिष्टम् आचेष्टितम् अखिलासु कलासु वैचक्षण्यम् अ लब्ध उपलब्धि लब्ध अनुरक्षण रक्षित उपभोग भुक्त अनुसंधान रुष्ट अनुनय आदिषु अजस्रम् अभ्युपाय रचनया बुद्धि वाचोः पाटवम् उत्कृष्ट शरीर संस्कारात् सुभग वेष तया लोक संभावनीय ता परं सुहृद् प्रिय त्वम् गरीयसी परिजन व्यपेक्षा स्मित पूर्व अभिभाषि त्वम् उद्रिक्त सत्त्व ता दाक्षिण्य अनुवर्तनम्

किम् उद्गीर्येत ग्रस्येत वा इति

कृतम् एभिः स्वस्त्ययनं कल्याणतरं भवति

अस्मिन् च अन्तरे मन्त्रि वृद्धः वसुरक्षितः कैश्चिद् मौलैः सम्भूय बालम् एनम् भास्करवर्माणम् अस्य एव ज्यायसीं भगिनीं त्रयोदश वर्षाम् मञ्जुवादिनीम् अनयोः च मातरं महादेवीं वसुंधराम् आदाय अपसर्पन् आपदः ऽस्या भावितया दाह ज्वरेण देहम् अजहात्

यदि एवम् बहु भागधेयम् अस्याः वो दास्याः

ये ऽपि मन्त्र कर्कशाः तन्त्र कर्तारः शुक्र आङ्गिरस विशालाक्ष बाहुदन्ति पुत्र पराशर प्रभृतयः तैः किम् अरि षड्वर्गः जितः कृतं वा तैः शास्त्र अनुष्ठानम्

सर्वः च कुल अङ्गना जनः सुलभ भङ्गि भाषण रतः भग्न चारित्र यन्त्रणः तृणाय अपि न गणयित्वा भर्तॄन् धातृ गण मन्त्रणानि अशृणोत्

पाद चारिणम् च एनम् आश्वासयितुम् घोषे क्वचिद् अहानि कानिचिद् विश्रमय्य तत्र अपि राज पुरुष सम्पात भीतः दुरध्वम् अपासरम्

आत्म कुक्षेः अपि कृते तण्डुलैः इयद्भिः इयान् ओदनः सम्पद्यते

ततः क्रमात् आय द्वाराणि व्यशीर्यन्त

अथ यथापूर्वम् अर्चयित्वा दुर्गाम् उद्घाटित कपाटः प्रत्यक्षीभूय प्रत्यय हृष्ट दृष्टि स्पष्ट रोमाञ्चम् उद्यत अञ्जलि रूढ विस्मयम् च प्रणिपतन्तीः प्रकृतीः अभ्यधाम् इत्थं देवी विन्ध्यवासिनी मद् मुखेन युष्मान् आज्ञापयति स एष राज सूनुः आपन्नो मया स कृपया शार्दूल रूपेण तिरस्कृत्य अद्य वो दत्तम् एनम् अद्य प्रभृति मद् पुत्र तया मन्द मातृ पक्षे इति परिगृह्णन्तु भवन्तः

मया उक्तम् फलम् अस्य अद्य एव द्रक्ष्यसि इति

अहं च अस्य साहाय्ये नियुक्त इति सर्वत्र किंवदन्ती संजाता अस्ति
तां च वार्तां पार्थिवेन प्रमदा संनिधौ प्रसङ्गेण उदीरिताम् उपनिशम्य समीप उपविष्टः चित्त अनुवृत्ति कुशलः प्रसाद वित्तः गीत नृत्य वाद्य आदिषु अबाह्यः बाह्य नारी परायणः पटुर् अ यन्त्रित मुखः बहु भङ्गि विशारदः पर मर्म अन्वेषण परः परिहासयिता परिवाद रुचिः पैशुन्य पण्डितः सचिव मण्डलात् अपि उत्कोच हारी सकल दुर्नय उपाध्यायः काम तन्त्र कर्णधारः कुमार सेवकः विहारभद्रो नाम स्मित पूर्वम् व्यज्ञपयत् देव दैव अनुग्रहेन यदि कश्चिद् भाजनम् भवति विभूतेः तम् अकस्मात् उच्चावचैः उपप्रलोभनैः कदर्थयन्तः स्व अर्थम् साधयन्ति धूर्ताः तथा हि केचिद् प्रेत्य किल लभ्यैर् अभ्युदय अतिशयैः आशाम् उत्पाद्य मुण्डयित्वा शिरः बद्ध्वा दर्भ रज्जुभिः अजिनेन आच्छाद्य नवनीतेन उपलिप्य अनशनं च शाययित्वा सर्व स्वम् स्वीकरिष्यन्ति

द्वितीये ऽन्योन्यं विवदमानानां जनानाम् आक्रोशात् दह्यमान कर्णः कष्टं जीवति

मम शतम् अस्ति हस्तिनाम् पञ्च शतानि च ते

सामन्त पौर जानपद मुख्याः च समान शील तया उपारूढ विश्रम्भेन राज्ञा सजानयः पान गोष्ठीषु अभ्यन्तरीकृताः स्वं स्वम् आचारम् अत्यचारिषुः

चतुर्थे हिरण्य प्रतिग्रहाय हस्तं प्रसारयन् एव उत्तिष्ठति

द्वितीये भोजन अनन्तरम् श्रोत्रिय इव स्वाध्यायम् आरभेत

अत्र स्थाः च अस्मिन् भास्करवर्मणि राज तनये अयम् मद् स्वामिनः ऽनन्तवर्मणः पुत्रो भवान्याः प्रसादात् एतत् राज्यम् अवाप्स्यति इति बद्ध आशाः वर्तन्ते

यो ऽस्याः पतिव्रतायाः शासनम् अतिवर्तते स भस्म एव भवेत् इति

अस्ति मम एकः स्वप्नः स किं सत्यो न वा इति

अतः पञ्चाङ्ग मन्त्र मूलः द्वि रूप प्रभाव स्कन्धः चतुर् गण उत्साह विटपः द्विसप्तति प्रकृति पत्त्रः षड्गुण किसलयः शक्ति सिद्धि पुष्प फलः च नय वनस्पतिः नेतुः उपकरोति

एकदा च मात्रा वसुन्धरया सह अवस्थितम् तं राजानं व्यजिज्ञपम् मया एकस्य कार्यस्य आरम्भः चिकीर्षितः ऽस्ति

तत् एतत् अति रहस्यम् युष्मासु एव गुप्तं तिष्ठतु यावत् एतत् उपपत्स्यते इति

तथा अपि का गतिः

सर्वम् अस्तु सौवर्णम् एव होम साधनम्

पुनर् उपास्य एव संध्याम् प्रथमे रात्रि भागे गूढ पुरुषाः द्रष्टव्याः

पुनः प्रचण्डवर्मणे संदेश्यम् अ नायकम् इदं राज्यम्

अमुना च एव संक्रमेण राज्ञि आस्पदम् अलभत

लब्ध रन्ध्रः च स यत् यत् व्यसनम् आरभते तत् तथा इति अवर्णयत् देव यथा मृगया हि औपकारिका न तथा अन्यत्

पञ्चमे ऽहनि रेवा तट वर्तिनि मद् भवने परीक्ष्य वैजन्यम् जनेषु निर्गतेषु कपाटम् उद्घाट्य त्वद् सुतेन सह कः अपि द्विज कुमारः निर्यास्यति

मदीयः च बाह्य आभ्यन्तरो भृत्य वर्गः भिन्न मनाः इव लक्ष्यते

न हि मुनिः इव नरपतिः उपशम रतिः अभिभवितुम् अरि कुल मलम् अवलम्बितुं च लोकतन्त्रम् इति

तम् एकदा रहसि वसुरक्षितो नाम मन्त्रि वृद्धः पितुः अस्य बहु मतः प्रगल्भ वाच् अभाषत तात सर्वा एव आत्म संपद् अभिजनात् प्रभृत्य् अन्यूना एव अत्रभवति लक्ष्यते

सा तु वाचाम् अगोचराम् हर्ष अवस्थाम् अस्पृशत् मम श्वश्रूः

वृद्धेन उक्तम् सिन्धुदत्त पुत्राणाम् कतमः ते पिता इति

स दुर्मतिः अन्तर् प्रीतः बहिस् दुःखम् दर्शयन् देवीम् अनुनेष्यति

पुनर् इमे ब्रुवते ननु चतस्रो राज विद्याः त्रयी वार्त्ता आन्वीक्षिकी दण्डनीतिः इति

अतो अश्मक इन्द्रम् एव तुरग अधिरूढः यान्तम् अभ्यसरम्

कोश वाहनम् च विभज्य गृह्णीमः इति

अत्रत्याः च मौलाः प्रकृतयः प्रथमम् एव राज सुत अभ्युदय अभिलाषिन्यः इदानीं च पुनर् मया दान मान आदि आवर्जनेन विश्वासिता विशेषेण राज पुत्रम् एव अभिकाङ्क्षन्ति

बाह्य अभ्यन्तरान् च कोपान् गूढम् उत्पाद्य प्रकाशं प्रशमयन्त इव स्वामिनम् अवशम् अवगृह्णन्ति

इति अस्मिन् एव संनिपातिनो गुणाः ये अन्यत्र एकैकशस् ऽपि दुर्लभाः

स तया उक्तः प्रीतिं प्रतिपद्य अभिपत्स्यति
अतो वसन्तभानुं पराजित्य विदर्भ अधिपतेः अनन्तवर्मणः तनयम् भास्करवर्माणं पित्र्ये पदे स्थापयितुम् अलम् अस्मि

दण्डश् च अयथा प्रणीतः भय क्रोधौ अजनयत्

शास्त्र ज्ञ समाज्ञातः हि यत् ददाति यत् मानयति यत् प्रियम् ब्रवीति तत् सर्वम् अतिसंधातुम् इति अविश्वासः

सर्व सामन्तेभ्यः च अश्मक इन्द्रः प्राञ्चम् उपेत्य अस्य प्रियतरो ऽभूत्

अनुरञ्जित आतपे तु समये जन समाज ज्ञान उपयोगीनि संहृत्य नृत्य गीत नाना रुदितानि हस्त चङ्क्रमणम् ऊर्ध्व पाद अलात पाद पीठ वृश्चिक मकर लङ्घन आदीनि मत्स्य उद्वर्तन आदीनि च करणानि पुनर् आदाय आदाय आसन्न वर्तिनाम् क्षुरिकाः ताभिः उपाहित वर्ष्मा चित्र दुष्कराणि करणानि श्येनपात उत्क्रोश पात आदीनि दर्शयन् विंशति चाप अन्तराल अवस्थितस्य प्रचण्डवर्मणः छुरिकया एकया प्रत्युरसं प्रहृत्य जीव्याद् वर्ष सहस्रम् वसन्तभानुः इति अभिगर्जन् मद् गात्रम् अरूकर्तुम् उद्यत असेः कस्य अपि चारभटस्य पीवर अंस बाहु शिखरम् आक्रम्य तावता एव तं विचेताकुर्वन् स आकुलम् च लोकम् उच्चक्षूकुर्वन् द्वि पुरुष उच्छ्रितम् प्राकारम् अत्यलङ्घयम्

विमानिताः च तेजस्विनो अमानेन अदह्यन्त

न अत्र संशयः कार्यः इति

इयम् इदानीम् आचार्य विष्णुगुप्तेन मौर्य अर्थे षड्भिः श्लोक सहस्रैः संक्षिप्ता

अथ एवम् मन्त्रिणो मनसि अभूत् अहो मे मोहात् बालिश्यम्

हृष्टेन च अमुना अभ्युपेते विंशतिं वर अंशुकानाम् पञ्चविंशतिं काञ्चन कुङ्कुम पलानाम् प्राभृतीकृत्य आप्त मुखेन तैः सामन्तैः संमन्त्र्य तान् अपि स्व मतौ अस्थापयत्

बुद्धि हीनः हि भूभृत् अति उच्छ्रितः ऽपि परैर् अध्यारुह्यमाणम् आत्मानं न चेतयते

तद् परामृष्ट राष्ट्र पर्यन्तः च अनन्तवर्मा तम् अभियोक्तुम् बल समुत्थानम् अकरोत्

अपि च दुर्घट कूट कोटि घटन पाटव प्रकट शाठ्य निष्ठुर अश्मक घट घट्टन आत्मानम् मां मन्यध्वम् अस्य रक्षितारम्

अधिगत शास्त्रेण च आदौ एव पुत्र दारम् अपि न विश्वास्यम्

अथ कर्णे जीर्णम् अब्रवम् धूर्तो मित्रवर्मा दुहितरि सम्यक् प्रतिपत्त्या मातरं विश्वास्य तद् मुखेन प्रत्याकृष्य बालकं जिघांसति

तस्मिन् च अवसरे महा सामन्तस्य कुन्तल पतेः अवन्ति देवस्य आत्म नाटकीयाम् क्ष्मातलोर्वशीं नाम चन्द्रपालित आदिभिः अति प्रशस्त नृत्य कौशलाम् आहूय अनन्तवर्मा नृत्यम् अद्राक्षीत्

तत् तु किल शास्त्रं शास्त्र अन्तर अनुबन्धि

स खलु बालो मया व्याघ्री रूपया तिरस्कृत्य स्थापितः

न अर्जितस्य वस्तुनो लवम् अपि आस्वादयितुम् ईहन्ते

अष्टमे पुरोहित आदयः अभ्येत्य एनम् आहुः अद्य दृष्टो दुःस्वप्नः

प्रतिदिशं च लोकवादः प्रासर्पत् अहो माहात्म्यं पतिव्रतानाम्

अहं च यावत् इष्ट जन उपलम्भम् कियन्तम् अपि अनेहसम् भुवं विभ्रम्य तम् आसाद्य पुनर् अत्र समेष्यामि इति आकर्ण्य मात्रा अनुमतेन राज्ञा अहम् अगादि यद् एतद् अस्माकम् एतद् राज्य उपलम्भ लक्षणस्य एतावतः अभ्युदयस्य असाधारणः हेतुः भवान् एव

हत बान्धवाः हृत वित्ताः वध बन्ध आतुराः च मुक्त कण्ठम् आक्रोशन् अश्रु कण्ठ्यः प्रजाः

स्तम्भित पिशुन जिह्वः यथा कथंचिद् अभ्रष्ट पदः तिष्ठेयम् इति

पुनर् अनेन वत्सनाभ नाम्ना महा विषेण संनीय तोयं तत्र मालां मज्जयित्वा तया स वक्षसि मुखे च हन्तव्यः

एकः च सपत्राकृतो अन्यः च निष्पत्राकृतो ऽपतत्

त्वद् गृहे यः सचिव रत्नम् आर्यकेतुः अस्ति स ईदृग्विधानाम् अनेकेषाम् राज्यानां धुरम् उद्वोढुम् शक्तः

अस्मादृशैः मित्रैः तु नीत्वा माहिष्मतीं भर्तृ द्वैमातुराय भ्रात्रे मित्रवर्मणे स अपत्या देवी दर्शिता अभूत्

दक्षिणा अपि तद् भाव बहिष्कृताः द्वेष्या भवेयुः इति

यावत् अश्मक इन्द्रेण स जन्य वृत्तिः न जातः तावत् एनम् अनन्तवर्म तनयम् भास्करवर्माणम् अनुसरिष्यथ

प्रपन्नायां च यामिन्यां सम्यक् एव बिलं प्रत्यपूरयम्

अ विनीतः ऽपि न परित्याज्यः पितृ पितामह अनुयातैः अस्मादृशैर् अयम् अधिपतिः
सर्वथा नय ज्ञस्य वसन्त भानोः अश्मक इन्द्रस्य हस्ते राज्यम् इदम् पतितम्

अधीष्व तावत् दण्डनीतिम्

किं बहुना राज्य भारम् भार क्षमेषु अन्तरङ्गेषु भक्तिमत्सु समर्प्य अप्सरस् प्रतिरूपाभिः अन्तःपुरिकाभिः रममाणो गीत संगीत पान गोष्ठीः च यथर्तु बध्नन् यथार्हम् कुरु शरीर लाभम् इति पञ्चाङ्गी स्पृष्ट भूमिः अञ्जलि चुम्बित चूडः चिरम् अशेत

कृश कुटुम्बेषु लोभः पदम् अधत्त

अहन्यन्त दुर्बला बलिभिः

सन्ति हि ते दन्तिनां दश सहस्राणि हयानां लक्ष त्रयम् अनन्तं च पादातम्

सर्वः च एष जीव लोकः समग्रम् अपि युग सहस्रम् भुञ्जानो न ते कोष्ठागाराणि रेचयिष्यति

इदं तु ज्ञात्वा देव्या अहम् आज्ञप्तः तात नालीजङ्घ जीवता अनेन अर्भकेन यत्र क्वचिद् अवधाय जीव

अ परित्यजन्तः ऽपि कम् उपकारम् अ श्रूयमाण वाचः कुर्मः

उत्थितेन च राज्ञा क्षालित आक्षालिते मुखे मुष्टिम् अर्ध मुष्टिम् वा अभ्यन्तरीकृत्य कृत्स्नम् आय व्यय जातम् अह्नः प्रथमे ऽष्टमे वा भागे श्रोतव्यम्

अ रुचिते ऽर्थे चोदयन् अर्थी इव अक्षिगतः अहम् अस्य हास्यो जातः

स पुण्यैः कर्मभिः प्राण्य पुरुष आयुषम् पुनर् अपुण्येन प्रजानाम् अगण्यत अमरेषु

ततो मया अभिगम्य संगराय समाहूतो वसन्तभानुः समेत्य माम् असि प्रहारेण दृढम् अभ्यहन्

तत्र अपि प्राड्विवाक आदयः स्व इच्छया जय पराजयौ विदधानाः पापेन अकीर्त्या च भर्तारम् आत्मनः च अर्थैः योजयन्ति

तद् सखः च सत्य शौच युक्तान् अमात्यान् विविध व्यञ्जनान् च गूढ पुरुषान् उदपादयम्

सर्वम् एव वाच् मयम् अ विदित्वा न तत्त्वतो ऽधिगंस्यते

एवं सति कर्म गुणवत् भवति

पुनर् अनेन अगदेन संगमिते ऽम्भसि तां मालां मज्जयित्वा स्व दुहित्र्यै देया

तत् प्रतिगत्य कुशलम् अस्य मद् वार्त्ताम् च देव्यै रहो निवेद्य पुनः कुमारः शार्दूल भक्षितः इति प्रकाशम् आक्रोशनम् कार्यम्

तद् मुखेन च अति नृशंसाः शस्त्र अग्नि रस प्रणिधयः ऽनुष्ठेयाः

द्विषताम् एष चिरबिल्व द्रुमः प्रह्वाणां तु चन्दन तरुः तम् उद्धृत्य नीति ज्ञम् मन्यम् अश्मकम् इमम् च राज पुत्रम् पित्र्ये पदे प्रतिष्ठितम् एव विद्धि

दिव्यं हि चक्षुः भूत भवत् भविष्यत्सु व्यवहित विप्रकृष्ट आदिषु च विषयेषु शास्त्रं नाम अ प्रतिहत वृत्ति

कियती अवज्ञा सोढव्या

तथा हि

तथा अपि असौ अ प्रतिपद्य आत्म संस्कारम् अर्थ शास्त्रेषु अन् अग्नि संशोधितेन हेम जातिः न अतिभाति बुद्धिः

व्यय मुखानि विट विधेय तया विभोः अहरहर् व्यवर्धन्त

स च त्रास गद्गदम् अगदत् महाभाग क्लिष्टस्य मे क्रियताम् आर्यैः साहाय्यकम्

ततो ऽहं तत् अश्मक इन्द्र राज्यम् राजसूनुसाद् विधाय तद् रक्षण अर्थम् मौलान् स्वान् अधिकारिणः नियुज्य आत्मीभूतेन अश्मक इन्द्र सैन्येन च साकं विदर्भान् अभ्येत्य राजधान्यां तं राज तनयम् भास्करवर्माणम् अभिषिच्य पित्र्ये पदे न्यवेशयम्

इति अथ अहम् अभ्येत्य व्रतत्या कया अपि वृद्धम् उत्तार्य तं च बालं वंश नाल मुख उद्धृताभिः अद्भिः फलैः च पञ्चषैः शर क्षेप उच्छ्रितस्य लकुच वृक्षस्य शिखरात् पाषाण पातितैः प्रत्यानीत प्राण वृत्तिम् आपाद्य तरु तल निषण्णः तम् जरन्तम् अब्रवम् तात क एष बालः को वा भवान् कथं च इयम् आपद् आपन्ना इति

स पुनर् इमान् प्रत्याह को ऽसौ मार्गः इति

अयं च वानवास्यः प्रियं मे मित्रम्

न शक्यम् उपधि युक्तम् एतत् कर्म इति वक्तुम्

निरगमयं च कुमारम्

वसन्तभानुः च तद् कोश वाहनम् अवशीर्णम् आत्म अधिष्ठितम् एव कृत्वा यथा प्रयासम् यथाबलं च विभज्य गृह्णीत

अथ महाव्रति वेषेण मां च पुत्रं च भिक्षायै प्रविष्टौ दृष्ट्वा प्रस्नुत स्तना प्रत्युत्थाय हर्ष आकुलम् अब्रवीत् भगवन् अयम् अञ्जलिः अनाथो ऽयं जनो ऽनुगृह्यताम्

समान भर्तृ प्रकृतयः तन्त्र अध्यक्षाः स्वानि कर्म फलानि अभक्षयन्

वानवास्यं केनचिद् अंशेन अनुगृह्य प्रत्यावृत्य सर्वम् अनन्तवर्म राज्यम् आत्मसात् अकरोत्
अहं च शिक्षा विशेष विफलित तद् असि प्रहारः प्रतिप्रहारेण तं प्रहृत्य अवकृत्तम् अश्मक इन्द्र शिरः ऽवनौ विनिपात्य तद् सैनिकान् अवदम् अतः परम् अपि ये युयुत्सवो भवन्ति ते समेत्य मया युध्यन्ताम्

न मां स्निग्धं पश्यति न स्मित पूर्वम् भाषते न रहस्यानि विवृणोति न हस्ते स्पृशति न व्यसनेषु अनुकम्पते न उत्सवेषु अनुगृह्णाति न विलोभन वस्तु प्रेषयति न मद् सुकृतानि प्रगणयति न मे गृह वार्त्ताम् पृच्छति न मद् पक्षान् प्रत्यवेक्षते न माम् आसन्न कार्येषु अभ्यन्तरीकरोति न माम् अन्तःपुरम् प्रवेशयति

तत्र अपि भोग योग्यम् अल्प अल्पम् वयस् खण्डम्

पुनर् आर्य प्रायान् पौर वृद्धान् आप्तान् च मन्त्रि वृद्धान् एकान्ते ब्रवीतु देवी स्वप्ने ऽद्य मे देव्या विन्ध्यवासिन्या कृतः प्रसादः

किम् इति गुरु त्व विपरीतम् अनुष्ठितम् इति तम् उत्थाप्य क्रीडा निर्भरम् अतिष्ठत्

वाच् पारुष्यम् दण्डो दारुणो दूषणानि च अर्थानाम् एव यथावकाशम् औपकारिकाणि

भुक्तस्य यावद् अन्धः परिणामस् तावत् अस्य विष भयम् न शाम्यति एव

तत् च अपि श्रुत्वा भूयस् भूयस् च उपदाभिः विशोध्य तं मे मति सहायम् अकरवम्

अष्टमे ऽस्य सेनापति सखस्य विक्रम चिन्ता क्लेशः

अद्य तु त्वद् आदेश कारिणी एव अहम् इति

तत्र एव जरां गच्छति

तत्र अपि मन्त्रिणो मध्यस्था इव अन्योन्यम् मिथः सम्भूय दोष गुणौ दूत चार वाक्यानि शक्य अशक्य ताम् देश काल कार्य अवस्थाः च स्व इच्छया विपरिवर्तयन्तः स्व पर मित्र मण्डलानि उपजीवन्ति

एतत् आकर्ण्य स्थान एव गुरुभिः अनुशिष्टम्

तम् अभ्यायान्तम् विदित्वा राज पुत्रः पुरो ऽभवत्

ये अपि उपदिशन्ति एवम् इन्द्रियाणि जेतव्यानि एवम् अरि षड्वर्गः त्याज्यः साम आदिः उपाय वर्गः स्वेषु परेषु च अजस्रम् प्रयोज्यः संधि विग्रह चिन्तया एव नेयः कालः सु अल्पः ऽपि सुखस्य अवकाशः न देयः इति तैः अपि एभिः मन्त्रि बकैः युष्मत्तश् चौर्य अर्जितम् धनं दासी गृहेषु एव भुज्यते

अतिक्रान्त शासनाः च प्रजा यत्किंचनवादिन्यो यथाकथंचिद्वर्तिन्यः सर्वाः स्थितीः संकिरेयुः निर्मर्यादः च लोको लोक आदेः अमुतस् च स्वामिनम् आत्मानम् च भ्रंशयेत

त्वद् अनुज्ञया येन केनचिद् अंशेन अहम् तुष्यामि इति शाठ्यात् सर्व अनुवर्ती तेन एव आमिषेण निमित्तीकृतेन उत्पादित कलहः सर्व सामन्तान् अध्वंसयत्

तैः अपि हि प्रारब्धेषु कार्येषु दृष्टे सिद्धि असिद्धी

अद्य अपि च एतत् मद् कपट कृत्यम् न केन अपि विदितम्

उत्कल अधिपतेः प्रचण्डवर्मणो राज्यं मह्यं प्रादान्

तद् शील अनुसारिन्यः च प्रकृतयो विशृङ्खलम् असेवन्त व्यसनानि

एवं गते मन्त्रिणि राजनि च काम वृत्ते चन्द्रपालितो नाम अश्वक इन्द्र अमात्यस्य इन्द्रपालितस्य सूनुः अ सद् वृत्तः पितृ निर्वासितः नाम भूत्वा बहुभिः चारण गणैः बहुभिः अनल्प कौशलाभिः शिल्पकारिणीभिः अनेक छन्न किंकरैः च परिवृतो ऽभ्येत्य विविधाभिः क्रीडाभिः विहारभद्रम् आत्मसात् अकरोत्

अथ वसन्तभानुर् भानुवर्माणं नाम वानवास्यं प्रोत्साह्य अनन्तवर्मणा व्यग्राहयत्

दूताः च नाम उभयत्र प्रिय आख्यान लब्धान् अर्थान् वीत शुल्क बाध वर्त्मनि वाणिज्यया वर्धयन्तः कार्यम् अ विद्यमानम् अपि लेशेन उत्पाद्य अनवरतम् भ्रमन्ति

अपि नाम आपदः भाविन्यः प्रकृति स्थम् एनम् आपादयेयुः

अतो यावता भिन्न चित्तेन मद् अवबोधकम् प्रकटयता मद् बलेन सह मिथस् वचनम् न संजातं तावता एव तेन साकं विग्रहं रचयामि इति एवम् विहिते सो ऽवश्यं मद् अग्रे न क्षणम् अवस्थास्यते इति निश्चित्य अन्यायेन पर राज्य क्रमण पाप प्रेरितः स सैन्यः मृत्यु मुखम् इव मद् सैन्यम् अभ्ययात्

यः तु अयम् आर्यकेतुर् नाम मित्रवर्म मन्त्री स कोसल अभिजन त्वात् कुमार मातृ पक्षः मन्त्रि गुणैः च युक्तः तद् मतिम् अवमत्य एव ध्वस्तो मित्रवर्मा स चेद् लब्धः पेशलम् इति

ते च अवश्यम् अस्य अविनयम् अ सहमानाः मद् मतेन एव उपावर्तेरन्

तृतीये स्नातुं च लभते
अभिजनस्य शुद्धि दर्शनम् असाधारणं बुद्धि नैपुणम् अतिमानुषं प्राण बलम् अ परिमाणम् औदार्यम् अति आश्चर्यम् अस्त्र कौशलम् अन् अल्पम् शिल्प ज्ञानम् अनुग्रह आर्द्रम् चेतः तेजश् च अपि अ विषह्यम् अभ्यमित्रीणम्

तद् अनन्तरम् अनन्त वर्मा नाम तद् आयतिः अवनिम् अध्यतिष्ठत्

अपि च माम् अनर्हेषु कर्मसु नियुङ्क्ते मद् आसनम् अन्यैः अवष्टभ्यमानम् अनुजानाति मद् वैरिषु विश्रम्भं दर्शयति मद् उक्तस्य उत्तरम् न ददाति मद् समान दोषान् विगर्हति मर्मणि माम् उपहसति स्व मतम् अपि मया वर्ण्यमानं प्रतिक्षिपति महार्हाणि वस्तूनि मद् प्रहितानि न अभिनन्दति नय ज्ञानाम् स्खलितानि मद् समक्षम् मूर्खैर् उद्घोषयति सत्यम् आह चाणक्यः चित्त ज्ञान अनुवर्तिनः ऽनर्था अपि प्रियाः स्युः

तावत् सर्वा एव तद् सेना यत् अयम् एतावतः अपरिमितस्य मद् सैन्यस्य उपरि एकः एव अभ्यागच्छति तत्र भवानी वरः एव असाधारणम् कारणं न अन्यत् इति निश्चित्य आलेख्य आलिखिताः इव अवस्थिताः

तेन हीनः सतोः अपि आयत विशालयोः लोचनयोर् अन्ध एव जन्तुः अर्थ दर्शनेषु असामर्थ्यात् अतो विहाय बाह्य विद्यासु अभिषङ्गम् आगमय दण्डनीतिं कुल विद्याम्

गत्वा च अभ्यर्णे नर्मदा रोधसि न्यविशन्

श्रुत्वा एतत् अहो भाग्यवान् भोज वंशः यस्य त्वम् आर्या दत्तः नाथः इति अप्रीयन्त प्रकृतयः
तानि न अशक्नुवन्

प्राच्याम् वै दिशि देवाः सोमम् राजानम् अक्रीणन्

तानि द्वाभ्याम् तानि तिसृभिः तानि चतसृभिः तानि पञ्चभिः तानि षड्भिः तानि सप्तभिः न एव अवारुन्धत

तानि अष्टाभिः अवारुन्धत अष्टाभिः आश्नुवत

न वै सोम विक्रयी अनुविद्यते

अश्नुते यत् यत् कामयते यः एवम् वेद

तस्य क्रीतस्य मनुष्यान् अभि उपावर्तमानस्य दिशः वीर्याणि इन्द्रियाणि व्युदसीदन्

यत् अष्टाभिः अवारुन्धत अष्टाभिः आश्नुवत तत् अष्टानाम् अष्ट त्वम्

पापः हि सोम विक्रयी

तस्मात् त्रयोदशः मासः न अनुविद्यते

तम् त्रयोदशात् मासात् अक्रीणन्

तानि एकया ऋचा अवारुरुत्सन्त

तस्मात् प्राच्याम् दिशि क्रीयते
तान् दर्भान् द्रप्सान् च दक्षिणाग्नौ प्रहरेत्

अत्र पितरो मादयध्वं यथाभागम् आवृषायध्वम् इत्य् उक्त्वा उदङ् आवृत्य आसित्वा यावन् मन्येत तावत्

आपिः पिता प्रमतिः सोम्यानां भूमिर् अस्य् ऋषि कृत् मर्त्यानां स्वाहा इति

अभिपर्यावर्तमानो जपेद् अमीमदन्त पितरो यथाभागम् अन् अन्तरिताः पितरः सोम पीथात् इति

पश्चिमेन गार्हपत्यं गत्वा पश्चाद् आहवनीयस्य उपविश्य स्रुवेण स्रुचि आज्यम् गृह्णीयाद् यावद् गृहीती स्यात्

आहिताग्निर् अ सोम याजी परं सोमेन याजयित्वा परिभक्षं कुर्वीत

दधि शेषम् स्रुचि आनीय उदङ् आवृत्य प्राश्नीयात् तव सोम व्रते वयं मनः तनूषु पिप्रतः प्रजावन्तो अशीमहि इति

प्रक्षाल्य स्रुचं यथेतं प्रत्याव्रज्य प्राचीनावीती भूत्वा अपः उपस्पृश्य दक्षिणाग्नेः स्थण्डिलं समूह्य अद्भिः सम्प्रोक्ष्य स्फ्येन सकृद् उल्लिख्य उल्मुकम् उपनिधाय दर्भान् उपस्तीर्य अपः उपनिनीय अमीषाम् द्रप्सानां निपृणुयाद् अवमेभ्यः पितृभ्यः स्वधा सहभक्षेभ्य इति प्रथमम्

तत् जुहुयात्

आज्यस्य पूर्वान् ग्रहान् गृहीत्वा दध्न उत्तमं विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा इति

और्वेभ्यः काव्येभ्य इत्य् एवम् एव दक्षिणा पृथक्

स्फ्य दर्भ मुष्टी च