tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
जरासंधो ददौ तस्मै मालिनीं नगरीं जितः

अयि चित्त सुधा सिन्धु चन्द्रिका का असि कस्य वा

मुनिः तेन ब्रवीत् पृष्टः तथा अहम् पर्वत अनुगः

व्याडो दासः च भवति क्रमात् कर्म क्षय अवधि

स व्रजन् विपुल आयामम् द्वि शृङ्गम् दिव्य भूधरम्

मुनिं शीत अपदेशेन निबिडं परिषस्वजे

अदर्शयत् स्वयम् च अभूत् प्रकटम् धर्म विग्रहः

शीलं राज्ञां दिशां चन्द्रः तारुण्यम् हरिणीदृशाम्

राग द्वेष विषादानाम् संगति ग्रन्थि रज्जवः

कु जाति हेतुम् पप्रच्छ चण्डालं सो अपि अभाषत

आनृशंस्यात् सः च शुकः प्रययौ परमां गतिम्

न कुर्यात् निष्फलम् वैरं न हरेत् अपि अपुष्कलम्

मदीयं धाम यातो असौ इति एतत् अपि कौतुकम्

पाश शेषम् चकर्त आखुः छित्त्वा च बिलम् आविशत्

राजा चकार निभृतो निद्रा भङ्ग भय आकुलः

इति उक्ते कृष्णया जिष्णुः पुनर् नृपम् अभाषत

अखण्डितं च वाम् दृष्टम् सत्त्वम् इदम् मया

पृष्टः प्रोवाच कौन्तेयं पुनः शन्तनुनन्दनः

तासां रजो यज्ञ भूमौ सोम मध्ये अपतत् क्वचिद्

इति ब्रुवाणा सा राज्ञा प्रार्थिता अपि पुनः पुनः

शूद्र वत् क्रूर कर्म अर्हाः दण्ड्याः तु आचार वर्जिताः

अनागतं चिरं ध्यात्वा स्वयम् एका ब्रवीत् निशि

दीपस्य इव अर्चिषः याता यस्य सो ऽयं कुतः कथम्

सृञ्जयं नाम भूपालं भगवान् एष नारदः

मिथो यावत् प्रवर्तन्ते पुरुष असंभवे स्त्रियः

यथा लोकाः प्रकाशन्ते न सूर्येण न च इन्दुना

न चतुष्पति दानेन विरक्त हृदयः जनः

एते विशन्ति मां वृक्षा हृताः कूलंकषैः जलैः

निर्विकारं स भार्यम् तं दृष्ट्वा अभूत् विस्मितः मुनिः

वरम् एवम् समासाद्य हृष्टा मात्रे न्यवेदयत्

मया एव एकेन भृत्येन भवितव्यं सदा त्वया

कर्णिकार वने मेरोः पुरा शीतांशु शेखरः

अन्नं हविः सुधा प्राणाः तद् दाता जीवित प्रदः

ऋतवः षट् च कितवाः ते नृणां कर्म साक्षिणः

एके ऽद्य प्रातर् अपरे पश्चात् अन्ये पुनः परे

सत् कर्मणाम् अकरणात् निन्दितानाम् च सेवनात्

पुरा हिमगिरौ गौरी धूर्जटेः किल लीलया

श्रुत्वा एतत् मधुरम् हृष्टो मार्जारः सुहृदं व्यधात्

अन्येन वर्त्मना पुत्रः पिता च अन्येन गच्छति

अहो नु देव शप्तानाम् दुःखानि अन्ते सुखानि अति

मृगः छागः ऽथ कीटः च क्रमात् भवति दुष्कृती

मांस मत्स्य मधु प्रायम् धूर्तैः भोगाय कल्पितम्

तिष्ठति अङ्के न च स्कन्धे कष्टं बाल इव आतुरः

ऐश्वर्य लुब्धैः अस्माभिः निहतः स सहोदरः

स्राव्यमाणो जले तत्र धीवरैः तद् जिघृक्षया

दृष्ट्वा को नाम मांसेभ्यः स्पृहां कुर्यात् अराक्षसः

दिव्य भूषण सम्पन्नाः तस्य आतिथ्यम् प्रचक्रिरे

अथ प्रभाते भूपालः पूजयित्वा अम्बिकासुतम्

इति ब्रुवाणः कृष्णस्य दशा विध्वस्त पातकः

स माम् उवाच प्रणतं प्रीत्या ज्ञान विलोचनः

इति उक्ते देवराजेन भृङ्गाश्वः तम् अयाचत

तत् श्रुत्वा जापको अवादीत् निवृत्तः ऽहं महीपते

मयि सर्वम् इदम् भाति सर्वत्र अहम् अवस्थितः

कारणेन त्वया सर्प नीतो ऽयं मृत्युना शिशुः

अष्टावक्रो ऽथ सुष्वाप शयने स्पर्श शालिनि

त्यक्त्वा एनम् विस्मृत आचारम्

दुर्जराः सहसा यस्मिन् जीर्यन्ते क्षिप्रम् आस्थिताः

अत्र अन्तरे तम् अभ्येत्य काम क्रोधौ विवादिनौ

जप वृद्धिम् ददौ तुष्टा सावित्री स्वयम् आगता

जवात् अनुससार एकम् कुरङ्गं वेगवत्तरम्

गुणवान् इति संसत्सु यः स्तुतः साधुभिः पुरा

सुदेव आख्यम् चमू नाथम् ददर्श अभ्यधिकम् श्रिया

न तत् जग्राह दाता अहम् भूभृत् इति अभिमानवान्

नमः तस्मै यम् ईक्षन्ते ज्ञानिनो गत मृत्यवः

ततस् तुष्टे भगवति त्र्यम्बके त्रिपुरान्तके

अ कर्कशः लभेत अर्थान् कामी स्याद् अ मद उद्धतः

सुर शङ्का आस्पदम् अभूत् पुरा वन्द्यो वधू जनः

आशा सु महती पार्थ दशा जीवित हारिणी

त्रि कण्ठक कषा आघात संजात कृत ज उक्षितौ

कृत प्रणामम् नहुषं मुनिः वीक्ष्य कृताञ्जलिम्

तम् अन्वेष्टुम् समभ्यायात् व्यासः तूर्णम् विहायसा

कुलाल चक्र वत् भ्रान्तः न पश्यसि दिशो दश
विप्राः पूज्याः सदा राज्ञा यथा उक्त आचार वर्तिनः

इति आकर्ण्य अब्रवीत् नागः दृष्टं मार्तण्ड वर्त्मनि

नारदेन इति कथिते शोक आर्तम् धर्मनन्दनम्

प्रजा विरक्त ताम् यान्ति यत् कु भर्तुः इव अबलाः

विदुरं मन्त्र कार्येषु दिग्जयेषु धनंजयम्

सो ऽपि स्मृति दशाम् प्राप्तो दिलीपः पृथिवीपतिः

गृध्र वत् दीर्घ दर्शी स्यात् बक वत् कपट व्रतः

आनृशंस्यं परो धर्मः सारो ऽयं धर्म वादिनाम्

स्त्री स्वभावम् पुरा पृष्टा नारदेन सुर अङ्गना

अपि पुत्रं स्वयं हन्यात् अर्थ विघ्न विधायिनम्

हीन वंशाः कुलीन त्वम् धनिनः च दरिद्र ताम्

अथ आदिष्टा श्रियो गोभिः हेलया गोमये स्थितिः

विवेश जापकः त्याग समाधिम् भूभुजा सह

अभवत् ललना रूपः पीन श्रोणि पयोधरः

अजायत कुले श्रीमान् विश्वामित्रः तपस् निधिः

प्राज्ञया आमन्त्रितः कुन्त्या गाङ्गेयेन तिरस्कृतः

असितो देवलः पृष्टो नारदेन अब्रवीत् पुरा

न्यग्रोध मूल निलयः प्रलयो मूषिकः पुरा

पयसो असंभवात् मात्रा दत्तं पिष्ट रसम् ततः

दह्यमाने ऽपि नगरे यस्य किंचिद् न दह्यते

त्रिनेत्रं प्रयतं नाम्नां तुष्टाव दशभिः शतैः

छाया इव अनुगता भर्तुः कोपे भीता हित एषिणी

गम्यतां स गतः कालो न भूमिः वञ्चनेषु अहम्

मूल बीज परिप्लोषाः येषु कामो न जायते

यैः दृष्टः ते न लिप्यन्ते पङ्के शशि कराः इव

कालेन आयान्ति विपदः कालेन आयान्ति संपदः

दानेन क्षमया शक्त्या मार्दवेन आर्जवेन च

श्रेयः किम् इति पृष्टो ऽथ पुनर् आह पितामहः

न गच्छसि तमो दीर्घं सूचि अभेद्यम् अबान्धवः

कनकं देहि विप्रेभ्यो दानानाम् उत्तमम् हि तत्

प्रणम्य उपाविशन् सर्वे प्रशंसन्तः पितामहम्

अमेध्य आवर्त कलिले जायते कुत्सितः क्रिमी

राज्ञ् न नित्यम् आयुः च यद् कृते श्रियम् ईहसे

अहो श्वभिः इव अस्माभिः घोरः सर्व क्षयः कृतः

पृथिवी पालने राज्ञ् कुरु कण्ठक शोधनम्

भ्रष्ट राज्येषु दैत्येषु प्राप्त ऐश्वर्यः शतक्रतुः

भाव स्नेहम् परित्यज्य देह मानम् समाश्रयेत्

संसार मरु तप्तानाम् तृष्णा मूर्छित चेतसाम्

स तेन पृष्टः प्रोवाच शृणु सेनजितं नृपम्

पुत्रैः पितॄणाम् अनृणो भूत्वा पीत्वा अनिलान् वने

सहसा अभिमत उच्छेदः महताम् अपि दुःसहः

विकोश आशा पलाशे अस्मिन् संसार उरु सरोरुहे

स तं जापकम् अभ्येत्य बभाषे तेजसां निधिम्

भीम सात्यकि मुख्यैः च प्रतस्थे स्यन्दने हरिः

शरीर शेषैः अस्माभिः घातिताः विभव अर्थिभिः

धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य प्रययौ हस्तिनापुरम्

असवर्ण उपदेष्टारः किं न स्युः श्रेयसां पदम्

इह अपि लोके दृश्येते सुख हर्ष धन आदिभिः

स्वयंभूर् भगवान् खड्गो धात्रा ध्यातः समाययौ

प्लुष्यत् साल लता जाल ज्वाला वलयित अम्बरः

प्रतिबुद्ध्वा एव सुष्वाप परमे धाम्नि पिङ्गला

इन्द्रेण मोहितो वत्सं न अज्ञासीत् तृष्णया अर्दितः

लुब्धकेन ययौ शोषं स्पृष्टो दाव अनलैः इव

इति उक्ते मृत्युना कालः स्वयम् एत्य तम् अभ्यधात्

धनिनो व्याधि संतप्ताः दरिद्राः च निरामयाः

इति पृष्टा अति परुषम् न धैर्यात् संचचाल सा

इति उक्ते भूमिपालेन प्रत्यूचुः मुनि पुंगवाः

स वसन् शबरी सक्तः पर्यन्तेषु धन अर्थि ताम्

बभूव धर्म संमत्तः तम् ऊचुः अथ राक्षसाः

अस्मिन् अवसरे भीष्मः सर्वैः मुनि गणैः वृतः

गात्रैः गात्राणि अवष्टभ्य तस्याः तस्थौ स यत्नवान्

वेपमानौ निराहारौ दूर अध्व श्रम कर्षितौ

देव असुर रणे वीरो यो जघान _

स्वामिना केलि सक्तेन शनकैस् मर्म दर्शिणः

पिता प्रजानां नृपतिः जगन्त् सीदति अराजकम्

प्रातः प्रबुद्धो विजने मलं त्यक्त्वा शुचिः सदा

पृथक् ययुः च ते सर्वे नष्ट शोका च गौतमी

युष्माभिः एव विहितो भक्ष्य अभक्ष्येषु निर्णयः

पुरा वने ग्राम कामः त्वम् ग्रामे ऽद्य वन उत्सुकः

उत्सन्ने धर्म संताने शव आकीर्णे मही तले

तस्मिन् एव उदरे गर्भो मासान् दश विवर्धते

प्रीतिं भजेत् न अति नयः दक्षश् च अ रभसः भवेत्
लक्ष्मी विलास हास अच्छम् क्व तत् छत्त्रम् क्व चामरम्

राज नीत्या प्रवर्तन्ते स्व कर्मसु सदा प्रजाः

अलसो दीर्घदर्शी च मूर्खैः इति विडम्ब्यते

विध्येत शत्रून् नाना अस्त्रैः कुर्यात् सर्वम् अहिंसकः

शैवाल नाल वलितम् शङ्खि कङ्कण मालितम्

धर्म लोपेन भूपानां क्षीयन्ते सहसा श्रियः

योगनिद्रा आत्मने नाभि पद्म उद्भूत जगत् _

आशा विनाश संतप्तः मुनीनाम् अविशत् सभाम्

पुरं व्यास आज्ञया पार्थं विससर्ज सुरव्रतः

प्रतर्दनेन अनुसृतः प्रययौ शरणं भृगुम्

एते च अन्ये च भूपालाः कालेन कवलीकृताः

सदा विबुध्येत निजान् विरक्तान् अनुजीविनः

देह ताम्र कला दाहे हेम वत् दृश्यते ऽक्षरम्

सताम् अम्लान वक्त्राणाम् न अन्तर ज्ञाः तु शत्रवः

कङ्काल माला कलितैः भूत वेताल मण्डलैः

पृष्टो युधिष्ठिरेण इति पुनः शान्तनवो ऽब्रवीत्

स्पृहा ग्रन्थिम् पुरो मुक्त्वा ततो रागं ततः शुचम्

त्यज इति विष संकाशम् को नाम वचनं पिबेत्

पूरयति अमृतेन इन्दुम् षष्ठः परिवहः स्मृतः

एवम् एतद् प्रियाः प्राणा दुःखिनाम् अपि देहिनाम्

मन्यते तावत् आत्मानम् शक्र वैश्रवण उपमम्

अत्र अन्तरे स्वसुः भर्त्रा रुचिः अङ्ग _

जये बलं भये रक्षा भेषजं व्यसन आमये

विरता ब्रह्मणो वाक्यात् ब्रह्महत्या सुरेश्वरम्

तद् गिरा च पुनर् नद्याम् स्नात्वा जात कर द्वयः

सर्वं देहि निजं मह्यं शीलं शीलवतां वर

स दृष्ट्वा द्वीपिनं घोरं कदाचिद् अवदत् भयात्

उपरि उपरि गच्छन्तं सर्वेषां पुण्य शालिनाम्

पितुः नियोगात् यज्ञ अर्थम् मतंग आख्यः द्विजन्मनः

प्रतिग्रह निवृत्तानाम् एवम् उज्ज्वल चेतसाम्

उवाच लोक स्थितये पराशर सुतः मुनिः

सायं प्रातर् विभज्य अन्नम् विधिवत् गृहमेधिनः

आराध्यमानो यत्नेन ते व्यक्तम् अनिमित्तात्

तत् श्रुत्वा सो अवदत् न एताम् त्यजे ऽहं सहजां तनुम्

कालः च अभ्येत्य जगदुः विप्रम् धर्मो यत् उक्तवन्

परिहार्याः सदा विप्राः श्राद्ध घ्नाः हैतुकाः तथा

सेवेत धर्मान् अ द्वेषः त्यजेत् प्रीतिम् अ दारुणः

त्रुट्यन्ति त्रासात् एव अन्ये द्रुमा मूर्खा इव उद्धताः

सुहोत्रः च महीनाथः कथा शेष त्वम् आगतः

एतत् एव हितं विप्र सर्वेषाम् अपि देहिनाम्

प्राप्तं गिरति अजगरः कुरङ्गं महिषं गजम्

काम लोभ उद्भवम् पापं राज्ञो ब्राह्मण सेवया

इति श्रुत्वा समन्विष्य गत्वा वाराणसीं मुनिः

बभूव हिमवत् प्रस्थे शल्मलिः चुम्बित अम्बरः

श्वः कर्तास्मि इदम् इति एषा वाणी तस्य एव शोभते

उत्फुल्ल कीर्ति कुसुमान् फल पूरित आशान् सर्वंकषो हरति काल महा प्रवाहः

स्थितं तत्र शुकं वीक्ष्य शक्रो ऽभ्येत्य तम् अब्रवीत्

हेलया किल कालेन प्रापिताः स्मृतिशेष ताम्

प्रीतिं वारयितुं शक्तो ललना धन बन्धुषु

धर्म अधर्म युतः याति स आमोदः इव मारुतः

भीष्मो यत् गालवम् प्राह नारदः सर्व दर्शिणम्

यज्ञाय यज्ञ हविषे यज्ञ सोम मय आत्मने

आतिथ्यं क्रियतां सुभ्रु राज पुत्रि मम त्वया

तत् दृष्ट्वा नारद मुखात् दिव्यम् बुबुधिरे परम्

चक्रे समुचितां पूजां तस्मै पाद्य आसन आदिभिः

व्याजहार उभययोः तत्त्वम् द्रष्टा शन्तनुनन्दनः

अनङ्ग नाम्नः तद् सूनोः तनयः अति बलः ततस्

अलक्षितो ययौ तूर्णं प्राप्त ज्ञः धीमतां वरः

तस्मात् एनम् गवा राज्ञ् गृहाण भव निर्वृतः

अपश्यं शन्तनोः पाणिम् उत्थितम् रत्न कङ्कणम्

शोकः किं तत्र जन्तूनां सततं हि गत आगतम्

अस्वतन्त्रस्य का शक्तिः तदा ज्ञाति क्रमात् मम

पुष्प धूप प्रदः स्वर्गे दुर्धर्षो नहुषो ऽभवत्

इति देवगुरोः वाक्यम् निशम्य स महीपतिः

अकाले श्रित वैराग्याः वनम् एत्य प्रवव्रजुः

राज्ञा शुक कथाम् पृष्टः पुनर् आह पितामहः

अथ आरुह्य गिरेः शङ्के पुरा मुनि तपस् वनम्

तत्र तं कामिनी रूपम् अकामयत तापसः

इति उक्तवति संतप्ते धर्मपुत्रे धनंजयः

इति पृष्टो नृपतिना बभाषे जाह्नवी सुतः

इति मातुः वचः श्रुत्वा प्रयातो ऽस्मि तपस् वने

न यथा रतिम् आयाति संवत्सर शतैः अपि
शशाङ्क शकल उत्तंसैः शिव शान्त महेश्वर

उग्राय उदग्र महसे शर्वाय अ गर्व शालिने

सर्वे निःसीम्नि संसारे यान्ति कः केन शोच्यते

व्रजामि अहम् सहस्राक्षं यः ते शिष्यो अभवत् द्विजः

उवाच कुन्ती धैर्येण विधूय तनय व्यथाम्

अपध्वस्तः ततस् तेन मुनिना हुंकृतेन सः

त्यागो हि हन्ति व्यसनं तथा हि जनकः पुरा

वृष्णीनाम् आह्निकम् राज्ञां चिन्ता भरम् अहम् सहे

पश्य पापं कृश प्राप्यम् गो पशु प्राण पीडनात्

अ ब्राह्मण धनैः कार्यात् तद् वृद्धिः धर्म _

ताल व्यालोल वलयम् गीतम् अप्सरसाम् क्व तत्

फलं स्वर्गं च भूतानां भीष्मः पृष्टो अब्रवीत् पुनर्

इदं चिन्तयताम् एव जीर्णम् आयुः शरीरिणाम्

ददर्श जनकं कान्ता लावण्य ललित आकृतिः

चिरं प्रजाः स्वधर्म स्थाः पालयित्वा दिवं ययौ

इति उक्तम् वामदेवेन श्रुत्वा स वसुधाधिपः

इति तेन रुषा शप्तः कोपात् तम् अपि नारदः

पश्यन्ति सन्तः तपसा ज्ञानं हि तपसः फलम्

दुःखैः आयान्ति दुःखानि धनानि इव धनैः नॄणाम्

गौतमेन पुरा पृष्टः सर्व विद् मुनिः अङ्गिराः

न वारयामि ते मांसं वितरामि न ते स्वयम्

सागरः सरितः सर्वाः पुरा पप्रच्छ कौतुकात्

ते जनाः ते प्रभावाः च ताः च प्रज्वलिताः श्रियः

ततः प्रवृत्ते समरे गुह्यका बलवत्तराः

अन्यथा असौ विनाशाय पाद स्पृष्टः इव उरगः

अतिक्रम्य कुबेरस्य भवनं भव सेवितम्

द्युमत्सेनो निशम्य इति प्राह दण्ड्यान् अ दण्डयन्

उमापतेः अपि पुरः श्रुतम् अस्माभिः ईश्वरात्

अविलुप्तः कथं ब्रह्मन् नित्य तुष्टः ऽभिलक्ष्यसे

एतत् आकर्ण्य स मुनिः ताम् आमन्त्र्य स विस्मयः

पृष्टो युधिष्ठिरेण इति पुनर् ऊचे पितामहः

सहस्र शिरसः विष्णोः व्यापिनः प्रणव आत्मनः

मेरु वर्षान् अतिक्रम्य मिथिलां प्रविवेश सः

पश्यन् अन्तर् परं ज्योतिः सर्व व्यापी समीर वत्

तया सह कुरुक्षेत्रे गृही धर्म पदे स्थितः

अ विप्रकीर्ण भाण्डाम् च गत निद्राम् भजे स्त्रियम्

व्रत तीर्थेषु पुण्येन क्षपयिष्यामि पातकम्

उवास श्वा कृपा पात्रम् आश्रमे कस्यचिद् मुनेः

न अ विचार्य सृजेत् दण्डम् यः स सर्व प्रियः नृपः

विनष्टः स्पर्धया वायोः महान् शल्मलि पादपः

परमं पुरुषं पारे तमसां महसां तथा

आखण्डलस्य आसनम् च प्राप अखण्डित शासनः

सर्वथा यदि गन्तव्यं तत् स देहेन न अन्यथा

अपि स्मरसि किं दैत्य भास्वतः ते शासनात्

तेन अवस्थाम् इमाम् प्राप्तः पश्य ब्रह्म स्व गौरवम्

मधु मासः च वृक्षाणां मनस् हार्यम् विभूषणम्

प्रह्लाद वक्रात् निर्गत्य जगाद कमला स्वयम्

दर्शने सहवासे च सतां पृष्टो महीभुजा

तदा तस्य स यज्ञे ऽग्निः प्रायात् कोपात् अदर्शनम्

आगतेन अपि किं तेन वियोगे दुःख दायिना

अचिन्त्य धाम्ने गुह्याय रुद्राय जटिने नमः

मिथ्या दोषेण लिम्पन्ति निर्दोषं क्षुद्र पण्डिताः

क्षीण अर्थः सो अर्थ शेषेण क्रीत्वा च अथ वृष द्वयम्

इति अविज्ञात शीलेभ्यः हीनेभ्यो वितरन् श्रियम्

न अहम् अस्य शिशोः हन्ता न च अयम् भुजगो जड

मुनिना विहितैः मोहम् दम्पती तौ न जग्मतुः

अभावाय एव जायन्ते भवे अस्मिन् सर्व जन्तवः

तेषु तेषु उत्कटः यत्नात् एकः को नु सहेत तम्

अक्षर क्षर सङ्गः ऽयं देहि देह समागमः

प्रीतः तत्याज तं साम्ना को हि सान्त्वैः न तुष्यति

छत्त्र उपानह् प्रदानम् च भीष्मः पृष्टो महीभुजा

यो बभूव जगन्नाथः स बलिः क्व अद्य वर्तते

चिकित्सका वार्धुषिका गीत नृत्य आदि जीविनः

पतेः विश्वासन उपायम् कृतकं च सती व्रतम्

गान्धारीं स्वां च जननीं प्रणम्य रचित अञ्जलिः

मा तिष्ठत चिरं घोरे श्मशाने प्रेत बान्धवाः

कत्थनेन इति अभिहिते बहुशस् तेन शाखिना

संग्राम जीविनाम् राज्ञां धर्मः शत्रु वधः सदा

इति प्रलाप मुखराम् जह्नुकन्यां जनार्दनः

उच्च एक पाद निभृतम् तम् अभाषत मूषिकः

परमं संशय स्थानम् आधिपत्यम् प्रमादिनाम्

इति भीष्मेण कथिते हृषीकेशं युधिष्ठिरः

नरौ जन्म अन्तरे पूर्वं कपि जम्बुक ताम् गतौ
अहो नु धन्य मन्त्रः ऽसि बुद्ध्या त्वं रक्षितः तरो

राजा अभूत् मृत्यु तनयाम् मुनीनां प्राप यः प्रियाम्

स्तोत्रं नाम सहस्र अङ्कम् मन्त्रराजं प्रचक्षते

सो अवदत् बत संतोषः संसारे न अस्ति कस्यचित्

एते क्रोध प्रसादाभ्याम् जीवयन्ति दहन्ति च

प्रदक्षिणीकृत्य गुरुं गन्तुम् अभ्युद्ययौ शुकः

समर आराव भग्नस्य जय माला इव दन्तिनः

तस्मात् असूत पुत्राणां स शतं बल शालिनाम्

सर्वत्र विजितो मोक्षः सर्व कर्तृ पद _

दृष्ट्वा कालेन महता कथा शेषीकृताः श्रियः

शशाप अत्यन्त कुपितः होमधेनु निकारात्

शोक स्थानम् कथं स्वस्थो निराकुल इव ईक्ष्यसे

ऊचे मुनि सभा मध्ये शनकैस् धर्मनन्दनः

सा तत् श्रुत्वा अवदत् शक्रम् त्वा अहम् समुपस्थिता

कर्षन् विभाति करभो रत्न आढ्यौ इव भूषणौ

व्रजन् वा अहम् प्रतोदेन खरं गाढम् अताडयत्

दिन अन्ते दारुणतरा भवति एषा श्मशान भूः

त्वद् अधीनम् अकस्मात् मम चेतो हि रमते त्वयि

अन्नम् एव परं प्राणा भूतानाम् अमृत उद्गतिः

कण्व रैभ्य यवक्रीत वसिष्ठ भृगु कश्यपान्

निर्व्याज भक्ति दयितः दाता यस्मिन् न शंकरः

कपोते त्रिदिवं याते विमानेन अर्क वर्चसा

चित्राङ्गदस्य तनयां कलिङ्ग नृपतेः पुरा

ततो ऽस्य रत्न आभरणैः वासोभिः कुसुमैः तथा

वञ्चितः स सुरेन्द्रेण वर्म कुण्डल हारिणा

अयम् एव सदा उपायः भावि कल्याण संपदाम्

स्वर्ग स्पृहा न मे काचिद् द्यौः मही च समे मम

दग्धाः क्रोधेन शोचन्ति क्रोध अन्धाः निपतन्ति च

उक्ते पितामहेन इति कृष्ण वाक्यात् युधिष्ठिरः

तां पुण्य कारिणः यान्ति विपरीता विपर्ययम्

पञ्चधा यातम् उत्सृज्य स्वप्न वत् चेष्टते नरः

हितं यत् सर्व लोकस्य तत् सत्यम् शेषम् अन्यथा

जन्मनि अन्ते विवाहे च मनुष्येषु ज्वरं तथा

मुनिभिः दापितः हेम तस्मात् पापात् अमुच्यत

वासना इव संसारे मोहन एक रताः स्त्रियः

मद् वरात् सः सहस्र आयूः भुक्त्वा वसुमतीम् इमाम्

तृतीय नयन उद्भूत वह्निना सो अभवत् गिरिः

अभिजातो भवति एव प्रजानां सुकृतैः नृपः

इति वस्तु स्वभावे अस्मिन् कः नु शोचति मद्विधः

सस्य हर्ता भवति आखुः क्रोडः कौलेयकः तथा

उवास ब्राह्मणः कश्चिद् पादे तुहिन भूभृतः

विद्या अनल समुद्भूत विवेक व्यस्त विप्लवाः

अवर्तत हते वृत्रे देवस्य इव शतक्रतोः

दत्त्वा विभूषितां धेनुं कपिलां कांस्य दोहनीम्

यजस्व हयमेधेन मिथ्या यदि विशङ्कसे

न श्रेयो ऽस्ति विरुद्धो हि भोज्य भोक्तृ समागमः

ततः पर्यचरन् कान्ताः तम् उत्पल विलोचनाः

प्रीत्या प्रोवाच देव ऋषिः पृष्ट्वा नृपम् अनामयम्

वृद्धानां पुत्र लाभेषु नित्यम् आशाः भवन्ति याः

यन्त्रिताः स्व जनेन अपि तदा साध्या न योषितः

यौवनाश्वं नरपतिं प्राक् उतथ्यः अवदत् मुनिः

प्रलापिनः प्रतिवचो देयं सर्वाभिः आश्रमे

गोषु खोरक निःश्वासम् क्षेत्र भूमिषु

धन्या मनुष्याः संसारे यैः स्व हस्तेन भुज्यते

तपस् क्लेशैः अ संस्पृष्टा यथावत् दण्ड धारणात्

पापम् अर्जितम् अज्ञानात् कथम् नश्यति देहिनाम्

निहत अराति पुत्राणाम् पुत्र वत् पश्य कन्यकाः

ब्राह्मण अर्थे हताः पापं तरन्ति गुरु तल्प गाः

स्वप्ने जगाद तं मह्यं कन्या एषा दीयताम् इति

तपसा ब्रह्मचर्येण मान्यो अभूत् सः दिवौकसाम्

सन्तः शोक आमये नॄणां न प्रशंसन्ति भेषजम्

शीलेन राजते लक्ष्मी वसन्तेन इव मञ्जरी

नियमा दिव्य फल दा जगाद इति अङ्गिराः पुरा

विभाति अ लौल्य आभरणा वृत्तिः संतोष शालिनाम्

जगत् शिव आकृतिः पश्चात् बभूव शशिभूषणः

हर्यश्वो नाम समरे काशि राजः निपातितः

इति ब्रुवाणो भगवान् राज्ञा पृष्टो मुनिः पुनः

अवान्तर कथा अवाप्त स्व अभिधेय उपदेश वाच्

जनको निर्गुणां कुर्वन् विमुक्ताम् हार वल्लरीम्

रविणा अपि अर्थितः संधिं बुबुधे न विधेः वशात्

उल्का पातैः स दिग्दाहैः कम्पिते भुवनत्रये

आययौ सात्यकि सखः संजय आद्यैः च केशवः

नवे वयसि भोग अर्हे नवेषु विभवेषु च
यान्ति प्रशान्ताः संसारात् परम् धाम स्वयंभुवः

किं तु पृच्छतु मां राजा धर्म निष्ठः युधिष्ठिरः

न तत् लोकेषु पश्यामि विचिन्वानो ऽपि सूक्ष्म धीः

दृष्ट्वा उत्तरम् स सम्प्राप्तं पुनर् आयात् पितामहम्

ततः स्वर्गे स विबुधे प्राप्ते स ब्रह्मणि स्वयम्

कृत उदकम् कृत आशौचम् स्थितं सुरसरित् तटे

निज प्रयोजन अपेक्षा पेशल प्रिय भाषणम्

निर्गत असुः मया दृष्टः प्रलापैः न उत्थितः क्वचित्

क्रुद्धस्य तस्य लालाट स्वेद वारि कणात् क्षणात्

नन्दन्ति शोचन्ति अथवा तत्र दास्यसि मे गजम्

त्रिदण्ड धारिणी मुक्ता सुलभा नाम भिक्षुकी

अतिथिः विप्र रूपम् स परित्यज्य महा आकृतिः

ध्यानेन अत्यन्त सुख दम् परं पश्यन्ति योगिनः

निवार्यमाणो अपि अक्रोधः द्वाःस्थैः परुष वादिभिः

सत् आचाराः सत्यवन्तो ज्येष्ठ शुश्रूषवः नराः

कृत्याम् उत्पाद्य भय दाम् आदिदेश मुनि क्षये

कर्म सूत्रैः विचेष्टन्ते नरा यन्त्र मयाः इव

अति कङ्कण केयूर हारम् राज्ञां विभूषणम्

सर्वं सूते वसुमती धत्ते च निखिलं जगत्

सोम पुत्र्या वृतः पूर्वम् उत्तस्थे यादसां प्रभुम्

पिशुनैः न अभिमन्यन्ते यस्मिन् संभृत वृत्तयः

तेषां हतानां वीराणां न शोकात् पुनर् आगमः

स गलत् जाति निर्बन्धः कर्म बद्धः अपि अ वासनः

स बभूव तपस् योगात् प्रशान्त अनुशय ज्वरः

विसृष्टः तद् _ शिष्यः पुष्प अर्थम् देवशर्मणा

राक्षसो लोहित ग्रीवः प्रदीप्त अक्षः बभूव सः

ययातिः अपि कालेन क्ष्मापालः प्रलयं गतः

श्रुत्वा एतत् चकितः कर्णो निजं तस्मै न्यवेदयत्

नष्टं च शोचतां पुंसां कदा दुःखं निवर्तते

बन्धूनां त्वद् प्रधानानाम् यः क्षये साक्षि ताम् गतः

काञ्चने लोष्ट शकले पर्यङ्के पांसु संस्तरे

स्व कृतम् भुज्यते कर्म परिपाके शुभ अशुभम्

स बाष्पम् भरत स्त्रीभिः तालवृन्त अनिलेन सः

समः शम दमाभ्याम् च धरामि आजगरम् व्रतम्

आदरात् व्यास तनयः तम् प्रणम्य सुख स्थितम्

बहवः संहता धूर्ताः संमतं सचिवं नवम्

अदर्शनेन तस्य अथ खिन्नो राक्षस भूपतिः

तान् समेत्य अब्रवीत् गृध्रः गम्यतां त्यज्यतां शिशुः

सुर अर्थितेन विधिना नय उपाये प्रवर्तते

एका एव जरती तत्र तस्थौ शशि सित अंशुका

प्रातर् घोरतरे प्राप्ते चण्डाले परिघ अभिधे

स त्वं प्रवृत्ति विमुखः न च प्राप्तो निवृत्त ताम्

देव ऋषी तस्थतुः गेहे मर्त्य लोक विहारिणः

राज्ञ् वने न मोक्षो ऽस्ति बन्धो न अस्ति गृहेषु च

हरिः एव हरं वेत्ति हरो वेत्ति तथा हरिम्

कामो ऽर्थेषु विपद् मूलम् संतोषः परमं सुखम्

नग्नः चीर अम्बरः वा अपि महार्ह वसनः ऽपि वा

अभीप्सितानि सहसा सिध्यन्ति ईश्वर शासनात्

तस्मै त्वया वितीर्णं हि शीलं शील विभूषणैः

निषेधो रति वाञ्छासु निधनं किल योषिताम्

प्रशान्त रमणीयेन सत्त्वेन आनन्द दायिना

न च पश्यामि तं लोके याचकं यो ऽभिमन्यते

पूर्व पुत्रान् अथ अभ्येत्य पुंस्त्व जातान् उवाच सः

ततः सप्त विनिर्गत्य कन्याः कमल लोचनाः

वः एव समायाता देव्यो ऽष्टौ मद् पुरःसराः

धूर्तान् तान् कार्य शेषेण यापयेत् कार्य याचकान्

श्वो वक्तास्मि अखिलान् धर्मान् इति उक्ते ऽथ जनार्दनः

शोचन्तः तामसाम् योनिं प्रपन्नाः तान् विलोकय

निवेद्य निज नामानि गृह्यन्तां तु मृणालिकाः

स तया शील शालिन्या यत्नात् आराधितः मुनिः

तद् कामम् अपिबत् कोपात् दयिताम् आजहार च

गो प्रदानम् महत् पुण्यम् प्रशशंस मुहुर् मुहुर्

त्यक्ता निन्द्या भविष्यामि तस्मात् याचे पुनः पुनः

ब्रह्म प्रकाशम् अविशत् ध्रुवम् शान्तम् अनामयम्

नृगो जगाम त्रिदिवं त्यक्त्वा तां कृकलास ताम्

शल्येन तेजसः शान्त्यै श्रावितः परुषा गिरः

कुण्डधारस्य योगेन ब्राह्मणो हित कारिणा

देवः तम् विष्णवे प्रादात् विष्णुः अङ्गिरसे ददौ

ततो गौरी गिरा चक्रे पुनर् गौरीगुरुम् गिरिम्

तया अस्मि वेद कृत् भूत्वा सारम् एव पदं श्रितः

ब्राह्मण अतिक्रमेण एव भजन्ते तामसीं दशाम्
न लेभे शर्म विपुलान् कर्णस्य कलयन् गुणान्

कुलीनं हीन जन्मा च दुःशीला च पतिव्रताम्

वह्नि वर्ण शिखा शायी मुच्यते गुरु तल्प गः

पुनर् आश्रमिणाम् धर्मं पृष्टः प्राह सुरव्रतः

पन्नगेन इति अभिहिते लुब्धकः पुनर् अब्रवीत्

अर्थिनाम् अपि अलाभेन दुःख दैन्य श्रमेण वा

पृष्टो जिज्ञासया तेन स राजा प्रणिपत्य तम्

द्वंद्व त्रियामा विरतौ दृश्यते बोध भास्करः

अन्तर्दधे सुधा पूरैः आपूर्य इव दिशो दश

व्याघ्राय कल्पितं मांसं निन्युः गोमायु केतनम्

भर्तारम् अनुशोचती कपोती वह्निम् आविशत्

अन्न प्रदः सुधा वर्षी जायते धनवान् सदा

इति उक्त्वा निर्विकारं तं सा दृष्ट्वा पुनर् अब्रवीत्

जनकः प्राह शनकैः क्रिया सोपान पङ्क्तिभिः

गृहात् आश्रमिणः सर्वे जीवन्ति अभ्रात् इव प्रजाः

तिल प्रदानम् शंसन्ति क्षयाय निखिल एनसाम्

तद् कान्ति वलयेन इव संवीतं पीत वाससा

सो ऽपि शक्र मरीचिभ्याम् मरीचिः भृगवे ततः

भक्ष्यं निशि चचार आखुः विलिखन् नखरैः महीम्

एतावत् एव जाने ऽहं यत् प्रीतेः भाजनम् स्त्रियः

स लोकान् आप्नुयात् यः च प्रचलेत् संविदम् इति

वासर अन्ते ऽपि न आयाताम् स्मृत्वा भार्याम् अतप्यत

दैवात् समनुभूय इदम् सु चिरम् प्रकृति द्वयम्

अथ राजा वृषादर्भिः दृष्ट्वा वैश्रवण उपमः

चरुं च प्राप्य मद् दत्तम् पुत्रिणी इति अवदत् मुनिः

फलानि लिखितो मोहात् भुक्तवन् प्रणयात् इव

न अतस् परतरं किंचिद् राज्ञः किल्बिष कारणम्

का इयम् श्लाघ्यतरा वृत्तिः को वा अयम् विभवो धियः

मधु मासे इव अशोकः सहसा शुष्क पल्लवः

भागीरथीं कौशिकीं च रामणीं नर्मदां तथा

कपाली द्वादश समाः चरन् भैक्ष्यम् असंवृतः

तरन्ति नरकं बालं शुशुचुः बान्धवाः पुरा

स्नेहेन पात जीवस्य शिशोः किं यात मूढ ताम्

अ मांस भक्षणम् नॄणाम् अश्वमेध शतैः समम्

प्रतिश्रुतम् अ सम्प्राप्य हृदयात् परिवर्तते

ततः स शुक्र द्वारेण निर्गतः शुक्र ताम् ययौ

यजेत देवान् पूर्वाह्णे शुचिः शुक्लो जित इन्द्रियः

अवधान लवात् एव भिद्यते भव विभ्रमः

सुमेरु शृङ्गे भगवन्त् स्थितः गौरीपतिः पुरा

तस्मिन् ब्राह्मण कोपेन निर्दग्धे रजनीचरे

सुख दुःख शत आवर्ते विपुले अस्मिन् धन अर्णवे

मर्म छिदः वियोगेषु यदि न स्युः विष उत्कटाः

प्रत्युत्थान आदिकम् तान् च कुर्वन्ति उच्चैस् वदन्ति च

ते सर्वे कण्टकं मत्वा संहत्य नृप जीविनः

तृण आञ्चिते ऽपि नयने मीलयन्ति एव कातराः

संतोषवान् निरायासो निरपायो निरामयः

विततार सुतां तस्मै विभवं च यथोचितम्

त्वद् द्वेषात् पुरा कर्णो भारद्वाजम् अयाचत

न एताः कुल अनुरोधेन निवर्तन्ते न च ईर्ष्यया

माहात्म्यं देवदेवस्य वक्तुम् अर्हति केशवः

लभते पुनर् ऐश्वर्यम् इति एव चक्र लीलया

तद् क्रोधात् दीप्त शिखिना दह्यमानेषु जन्तुषु

यत्र मुग्धा विदग्धाः च तत्र दास्यति मे गजम्

तस्मात् अवाप्य विपुलः ततस् तुष्टात् गुरोः वरान्

दुष्ट कालाय बलिने जीवाय पवन आत्मने

स विषण्णो मुनि _ बभूव शरभः क्षणात्

कथं समाश्रयेत् धर्मम् विनष्ट धन बान्धवः

आरुह्य उच्चैस् परं धाम विशुद्धं शुद्ध चेतसा

शनैः कोश बल आदीनाम् यत्नात् कुर्यात् विवर्धनम्

वरार्ह शयने तत्र योगी ध्यान परायणः

स्वयम् उत्कर्षणम् चक्रे क्षेत्रे विपुल वाहकः

चक्रिरे राज भाग अर्थम् मनुं वैवस्वतं नृपम्

क्रमेण इन्द्रिय वैकल्यात् शरीरम् याति पञ्चधा

घोषं ग्रामं पुरं राष्ट्रं भक्षयन्ति अधिकारिणः

तिष्ठन् गृहे को नु मुक्तः पार्थेन इति सुरव्रतः

प्रदीप संध्या रुचिरः दिवाकर इव आबभौ

स्त्री योग्यम् पुरुषो धत्ते केश अंशुक विभूषणम्

द्रव्य त्यागः कर्म हन्ति भोग त्यागः व्रत क्रियाम्

दैवतं पितरो यस्य धर्मो यस्य प्रजा हितम्

वज्र अग्र दारुण शर स्यूतस्य न विलुप्यते

बडिशेन इव मत्स्यानां विश्वासन व्यथा नृणाम्

तस्य उत्सृष्ट कलङ्कस्य प्रसन्न आसक्त चेतसः

आनिनाय इन्दु वदना सुकुमारा पुनः पुनः