tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
स्वाहा देवेभ्य इति जुहोति

प्रतिप्रस्थाता अन्वारभते एनं वपाश्रपणीभ्यां कार्ष्मर्य मयीभ्याम् विशाख अ विशाखाभ्याम्

वेदि तृणे अध्वर्युर् आदाय आश्राव्य आह उपप्रेष्य होतर् हव्या देवेभ्य इति

तस्मिन्न् एनं निघ्नन्ति प्रत्यक् शिरसम् उदक् पादम्

तम् अध्वर्युः

निर्मन्थ्यम् एके

पश्चात् तृणम् उपास्यति वर्षो वर्षीयसि इति

आहवनीय उल्मुकम् आदाय अग्नीध् त्रिः समन्तं पर्येति पशु आज्य शामित्र देश यूप चात्वाल आहवनीयान्

वेष्केण वा

संज्ञप्तः पशुर् इति प्रोक्ते शेतां नु मुहूर्तम् इत्य् आह अ सोमे

रेवति यजमान इति वाचयति

शामित्रे ऽग्निं निदधाति

यजमानो ऽध्वर्युम्

पशुश् च अन्वक्

एत्य आहवनीयम् आवृत्य आसते

संगृह्य मुखं तमयन्त्य् अ वाश्यमानम्

न वा एते जुहुयात्

वपाश्रपणीभ्यां नियोजनीं चात्वाले प्रास्यति मा अहिः भूर् इति

पुनर् आदाय उदङ् प्रतिपद्यते

पर्यग्नये ऽनुवाचयति

शामित्रं न अतीयात्

नेष्टर् इति सोमे
कथं त्वम् एतौ धृति संयमौ यमौ विलोकयन्न् उत्सहसे न बाधितुम्

श्रियः कुरूणाम् अधिपस्य पालनीं प्रजासु वृत्तिं यम् अयुङ्क्त वेदितुम्

कृत अरि षड्वर्ग जयेन मानवीम् अगम्य रूपाम् पदवीं प्रपित्सुना

विधाय रक्षान् परितः परेतरान् अशङ्कित आकारम् उपैति शङ्कितः

तद् आशु कर्तुं त्वयि जिह्मम् उद्यते विधीयतां तत्र विधेयम् उत्तरम्

न विव्यथे तस्य मनो न हि प्रियं प्रवक्तुम् इच्छन्ति मृषा हित एषिणः

विजित्य यः प्राज्यम् अयच्छद् उत्तरान् कुरून् अकुप्यं वसु वासव उपमः

अरिषु हि विजय अर्थिनः क्षितीशा विदधति स उपधि संधि दूषणानि

समुन्नयन् भूतिम् अनार्य संगमात् वरं विरोधो ऽपि समं महात्मभिः

तद् अद्य ते वन्य फल आशिनः परं परैति कार्श्यं यशसा समं वपुः

स वल्क वासांसि ते अधुना हरन् करोति मन्युं न कथं धनंजयः

गुण अनुरक्ताम् अनुरक्त साधनः कुल अभिमानी कुल जाम् नराधिपः

स संततं दर्शयते गत स्मयः कृता आधिपत्याम् इव साधु बन्धुताम्

महोदयैस् तस्य हित अनुबन्धिभिः प्रतीयते धातुर् इव ईहितम् फलैः

प्रविश्य कृष्णा सदनं महीभुजा तद् आचचक्षे अनुज संनिधौ वचः

महा ओजसः मान धनाः धन अर्चिताः धनुर्भृतः संयति लब्ध कीर्तयः

क्रिया अपवर्गेषु अनुजीविसात्कृताः कृतज्ञ ताम् अस्य वदन्ति सम्पदः

अथ क्षमाम् एव निरस्त साधनः चिराय पर्येषि सुखस्य साधनम्

भवन्तम् एतर्हि मनस्वि गर्हिते विवर्तमानं नरदेव वर्त्मनि

भवादृशेषु प्रमदा जन उदितम् भवत्य् अधिक्षेप इव अनुशासनम्

मखेष्व् अखिन्नो ऽनुमतः पुरोधसा धिनोति हव्येन हिरण्यरेतसम्

वसूनि वाञ्छन् न वशी न मन्युना स्वधर्म इत्य् एव निवृत्त कारणः

अतो ऽर्हसि क्षन्तुम् असाधु साधु वा हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः

न समय परिरक्षणम् क्षमं ते निकृति परेषु परेषु भूरि धाम्नः

उदार कीर्तेः उदयं दयावतः प्रशान्त बाधम् दिशतो ऽभिरक्षया

प्रविश्य हि घ्नन्ति शठास् तथाविधान् असंवृत अङ्गान् निशिता इव इषवः

व्रजन्ति ते मूढ धियः पराभवं भवन्ति मायाविषु ये न मायिनः

निरत्ययं साम न दान वर्जितम् न भूरि दानं विरहय्य सत्क्रियाम्

तथा अपि जिह्मः स भवत् जिगीषया तनोति शुभ्रं गुण संपदा यशः

पुरा अधिरूढः शयनं महाधनं विबोध्यसे यः स्तुति गीति मङ्गलैः

ते अभिधानात् व्यथते नत आननः स दुःसहान् मन्त्र पदात् इव उरगः

ते अनुभावः ऽयम् अबोधि यन् मया निगूढ तत्त्वम् नय वर्त्म विद्विषाम्

अनेक राजन्य रथ अश्व संकुलम् तदीयम् आस्थान निकेतन अजिरम्

सदा अनुकूलेषु हि कुर्वते रतिं नृपेष्व् अमात्येषु च सर्व सम्पदः

प्रलीन भूपालम् अपि स्थिरायति प्रशासद् मण्डलं भुवः

विचिन्तयन्त्या भवत् आपदम् परां रुजन्ति चेतः प्रसभं मम आधयः

निसर्ग दुर्बोधम् अबोध विक्लवाः क्व भूपतीनां चरितं क्व जन्तवः

अदभ्र दर्भाम् अधिशय्य स स्थलीं जहासि निद्राम् अशिवैः शिवा रुतैः

द्विषत् निमित्ता यद् इयं दशा ततः स मूलम् उन्मूलयति इव मे मनः

गुरु उपदिष्टेन रिपौ सुते ऽपि वा निहन्ति दण्डेन स धर्म विप्लवम्

भवादृशाश् चेद् अधिकुर्वते परान् निराश्रया हन्त हता मनस्वि ता

स किंसखा साधु न शास्ति यो ऽधिपं हितान् न यः संशृणुते स किंप्रभुः

निशम्य सिद्धिं द्विषताम् अपाकृतीस् ततस् ततस्त्या विनियन्तुम् अक्षमा

विहाय लक्ष्मीपति लक्ष्म कार्मुकं जटाधरः सञ् जुहुधि इह पावकम्

गुण अनुरागेण शिरोभिर् उह्यते नराधिपैर् माल्यम् इव अस्य शासनम्

न तेन सज्यं क्वचिद् उद्यतं धनुर् न वा कृतं कोप विजिह्मम् आननम्

त्वया स्व हस्तेन मही मद च्युता मद् अङ्गजेन स्रग् इव अपवर्जिता

अनारतं तेन पदेषु लम्भिता विभज्य सम्यग् विनियोग सत्क्रियाम्

इति ईरयित्वा गिरम् आत्त सत्क्रिये गते ऽथ पत्यौ वन संनिवासिनाम्

कथा प्रसङ्गेण जनैर् उदाहृताद् अनुस्मृत आखण्डलसूनु विक्रमः

कृत प्रणामस्य महीं महीभुजे जिताम् जिताम् सपत्नेन निवेदयिष्यतः

विहाय शान्तिं नृप धाम तत् पुनः प्रसीद संधेहि वधाय विद्विषाम्
व्रजन्ति शत्रून् अवधूय निःस्पृहाः शमेन सिद्धिं मुनयो न भूभृतः

पुरःसरा धामवतां यशस् धनाः सु दुःसहम् प्राप्य निकारम् ईदृशम्

इमाम् अहं वेद न तावकीं धियं विचित्र रूपाः खलु चित्त वृत्तयः

अनारतं यौ मणि पीठ शायिनः अरञ्जयद् राज शिरस् _ रजः

वितन्वति क्षेमम् अ देव मातृकाः चिराय तस्मिन् कुरवश् चकासति

महीभुजां सत् चरितैः चरैः क्रियाः स वेद निःशेषम् अशेषित क्रियः

विशङ्कमानो भवतः पराभवं नृप आसन स्थः ऽपि वन अधिवासिनः

पर प्रणीतानि वचांसि चिन्वतां प्रवृत्ति साराः खलु मादृशां धियः

प्रवर्तते तस्य विशेष शालिनी गुण अनुरोधेन विना न सत्क्रिया

स वर्णिलिङ्गी विदितः समाययौ युधिष्ठिरं द्वैतवने वनेचरः

स यौवराज्ये नव यौवन उद्धतम् निधाय दुःशासनम् इद्ध शासनः

अवन्ध्य कोपस्य निहन्तुर् आपदां भवन्ति वश्याः स्वयम् एव देहिनः

विभज्य नक्तंदिनम् अस्ततन्द्रिणा वितन्यते तेन नयेन पौरुषम्

न संहतास् तस्य न भेद वृत्तयः प्रियाणि वाञ्छन्त्य् असुभिः समीहितुम्

पुरा उपनीतम् नृप रामणीयकं द्विजाति शेषेण यद् एतद् अन्धसा

वनान्त शय्या कठिनीकृत आकृती कच आचितौ इव अगजौ गजौ

सुखेन लभ्या दधतः कृषीवलैर् अकृष्टपच्या इव सस्य सम्पदः

निषीदतस् तौ चरणौ वनेषु ते मृग द्विज आलून शिखेषु बर्हिषाम्

सखीन् इव प्रीति युजः ऽनुजीविनः समान मानान् सुहृदश् च बन्धुभिः

नयत्य् अयुग्म छद गन्धिः आर्द्र ताम् भृशं नृप उपायन दन्तिनाम् मदः
भविष्यसि इन्द्रः जित्वा एव देवैर् उक्तः स पार्थिवः

तं ब्रह्म वादिनम् क्षान्तं धर्म ज्ञम् सत्य वादिनम्

तानि पुत्र शतानि अस्य तद् वै स्थानं शतक्रतोः

निहत्य दानवान् सर्वान् आजहार रजिः प्रभुः

येषाम् अर्थाय संग्रामे रजिर् आत्त आयुधः प्रभुः

एतेषु वन मुख्येषु सुरैर् आचरितेषु च

ब्रह्म द्विषः च संवृत्ता हत वीर्य पराक्रमाः

पञ्च षट् सप्त च अष्टौ च दश च अष्टौ च भारत

गन्धमादन पादेषु मेरु शृङ्गे तथा उत्तरे

ततो बहुतिथे काले समतीते महा बलः

अतीव त्रिषु लोकेषु यशसा अप्रतिमः सदा

अस्मिंस् तु समये राजंस् तिष्ठेथा देव चोदितः

ब्रह्म वादी पराक्रान्तः शत्रुभिर् युधि दुर्जयः

अलकायां विशालायां नन्दने च वन उत्तमे

यस्य अहम् इन्द्रः पुत्रस् ते ख्यातिं यास्यामि कर्मभिः

ऊचुर् अस्मद् जयाय त्वं गृहाण वर कार्मुकम्

जघान दानवान् सर्वान् ये वध्या वज्रपाणिना

तेजस्वी दान शीलः च यज्वा विपुल दक्षिणः

ब्रह्मा उवाच

रजिर् उवाच

स हि स्वर्भानु दौहित्रः प्रभायां समपद्यत

तस्मिंस् तु देवैः सदृशो दिवं प्राप्ते महीपतौ

शृणुयाद् धारयेद् वा अपि न स दौरात्म्यम् आप्नुयात्

तथा इति एव अब्रवीत् राजा प्रीयमाणः शतक्रतुम्

हत ओजाः दुर्बलो मूढो रजि पुत्रैः कृतो विभो

ब्रह्म ऋषे येन तिष्ठेयं तेजसा आप्यायितः सदा

राजेयम् इति विख्यातं क्षत्रम् इन्द्र भय आवहम्

यदि देव गणान् सर्वाञ् जित्वा शक्र पुरोगमान्

तया सह अवसत् राजा दश वर्षाणि पञ्च च

दृढायुश् च वनायुश् च शतायुश् च उर्वशी सुताः

बुधस्य तु महा राज विद्वान् पुत्रः पुरूरवाः

उत्तरान् स कुरून् प्राप्य मनोरथ फल द्रुमान्

राजा परम तेजस्वी सोम वंश विवर्धनः

दम्भो रजिर् अनेनाश् च त्रिषु लोकेषु विश्रुताः

आवयोर् भगवन् युद्धे विजेता को भविष्यति

तेषां च बुद्धि संमोहम् अकरोद् ऋषि सत्तमः

रजि पुत्रः ऽहम् इत्य् उक्त्वा पुनर् एव अब्रवीत् वचः

बृहस्पतिर् उवाच

ब्रह्मन् कृशो ऽहं विमना हृत राज्यः हृत अशनः

उर्वशी वरयामास हित्वा मानं यशस्विनी

रजिः पुत्र शतानि इह जनयामास पञ्च वै

यद्य् एवं चोदितः शक्र त्वया स्यां पूर्वम् एव हि

योत्स्यते ते विजेष्यन्ति त्रींल् लोकान् न अत्र संशयः

उर्वश्या सहितो राजा रेमे परमया मुदा

देवाश् च एव असुराः च एव पितामहम् अथ अब्रुवन्

इन्द्रो ऽसि तात भूतानां सर्वेषां न अत्र संशयः

हृत राज्यः ऽब्रवीच् छक्रो हृत भागः बृहस्पतिम्

स विप्रनष्टां देवानां परम श्रीः श्रियं वशी

यत्र देव असुरे युद्धे समुपोढे सु दारुणे

ते यदा स्म सु संमूढाः राग उन्मत्ताः विधर्मिणः

बदरी फल मात्रम् वै पुरोडाशं विधत्स्व मे

देशे पुण्यतमे च एव महा ऋषिभिः अभिष्टुते

वने चैत्ररथे रम्ये तथा मन्दाकिनी तटे

समाक्रामन्त बहुधा स्वर्ग लोकम् त्रिविष्टपम्

ते हृष्ट मनसः सर्वे रजिं दैतेय दानवाः

ततः कर्म चकार अस्य तेजसो वर्धनं तदा

दिवि जाता महात्मान आयुर् धीमान् अमावसुः

आहर्ता च अग्निहोत्रस्य यज्ञानां च दिवो महीम्

प्रयतिष्यामि देव इन्द्र त्वद् प्रिय अर्थम् न संशयः

ब्रूहि नः सर्व भूत ईश श्रोतुम् इच्छामहे वचः

अभ्ययुर् जयम् इच्छन्तो वृण्वाना भरत ऋषभ
नश्यन्त्य् एव न संदेहो नृणां भरत सत्तमैः

ब्रह्माणं च अशपत् रुद्रो ह्य् अपूज्यो भव विष्टपे

स्व आयुधानि च संक्षाल्य शतशृङ्ग तटे शुभे

शङ्करः स्थ आत्मजम् दृष्ट्वा पृष्टः क इति पार्वतीम्

शिवस्य सन्निधिं प्राप विष्णुः कूर्म अवधिम् गतः

विनायकेन सहितास् तत्र एव अन्तर्दधुः सुराः

ततो हरिर् हरं प्राह मया मूलं न लोकितम्

व्यास अवतारम् कृत्वा तु तीर्थयात्रा अपदेशात्

तत्र उवास यथाकामं तत्र एव अन्तर्दधे शिवः

तीर्थानि वो महाभागाः सर्व पाप हराणि वै

केतक्य् अप्य् आश्रमं कृत्वा तीर्थं कृत्वा तु निर्मलम्

गौतमो ऽपि मुनि श्रेष्ठः त्यक्त्वा अहल्याम् ततो वने

गणानाम् अधिपश् च एव विघ्नानाम् अधिपो भव

वार्षिकांश् चतुरो मासांश् चचार सु महत् तपः

पाता सुकृतिनां त्वं हि शास्ता दुष्कृतिनां भव

अत्रि वंश उद्भवाः विप्राश् चत्वारो बिन्दु नामकाः

इति लब्ध्वा वरं सो ऽपि प्रह्लादः स्व पुरम् ययौ

शुकम् उत्पादयामास तथा अपि तप आचरत्

श्री भगवन्त् उवाच

दर्शनाद् एव पापानि ज्ञान अज्ञान कृतानि च

ततः स भैरवो ब्रह्म कपालेन समन्वितः

इत्य् उक्ते हंस रूपेण ब्रह्मा द्रष्टुं शिरो ययौ

तत्र आश्रमपदम् कृत्वा चचार सु महत् तपः

स श्रेष्ठ इति मन्ये ऽहं गच्छतं शीघ्रम् एव हि

श्री भगवन्त् उवाच

ततः प्रसन्नो भगवान् नरसिंहः समागमत्

आयुधानि क्षालितानि यत्र तद् तीर्थम् उत्तमम्

यज्ञे पूजाम् अवाप्य स्वां मूर्तिं संस्थाप्य तत्र तु

धावन्न् ऊर्ध्व मुखः ब्रह्मा मध्ये दृष्ट्वा तु केतकीं

सूत उवाच

लिङ्गात् तुङ्गाद् विगलितां तां कृत्वा साक्षिणीं विधिः

ब्रह्महत्या त्व् इयं देव बाधते मां दिवानिशम्

स स्नात्वा कोटितीर्थे तु पूजयित्वा महाबलम्

इति श्री स्कान्दे श्री गोकर्ण माहात्म्ये दशमो ऽध्यायः

देवैर् ब्रह्म आदिभिः सार्धं वरं ब्रूहि इति अभाषत

सूत उवाच

शिवो ऽप्य् उवाच तौ देवौ मा अभूत् वां कलहो मिथः

युष्माभिर् अमृतं पीतं सिद्धिं प्राप्ताः सु दुर्लभाम्

कूटसाक्ष्य अपराधेन अयोग्या भव मे ऽर्चने

लम्ब उदरः शूर्प कर्णः सो ऽभून् मातुश् च शापतः

तपः कृत्वा तु गोकर्णे योग सिद्धः बभूव ह

शङ्कर उवाच

जमदग्निः क्रतुश् च एव तथा एव अप्सरसाम् गणः

लिङ्गं तत्र प्रतिष्ठाप्य तपसा सिद्धिम् आप्तवान्

सत्यलोकं ययौ ब्रह्मा यथाकामं कुरु उद्वहैः

इति तेभ्यो वरं द त्वा तत्र एव अन्तर्दधे हरिः

गदया ताडयामास पाषाणं मार्गम् आतनोत्

शिवः स्व पुत्रम् आदाय इदं वचनम् अब्रवीत्

गोकर्ण क्षेत्र रक्षा अर्थम् शम्भुना हि सा

वैशाखे शुक्र भूते तु मां पूजयति यो नरः

भैरवो ऽपि ततः प्राप्य गोकर्णं क्षत्रम् उत्तमम्

तं दृष्ट्वा तनयं देवी तं भर्तारम् अमन्यत

सप्त जन्म भवेयुर् वै तद् अन्ते मोक्षम् आप्नुयुः

गच्छ शीघ्रं कुरुक्षेत्रं विष्णुर् मोक्ष्यति तत्र तु

सूत उवाच

पुरा विवादो ह्य् अभवद् ब्रह्म विष्णुवोः नृप उत्तमैः

ब्रह्मकुण्डे नरः स्नात्वा ब्रह्म ईशम् परिपूज्य च

इदम् एव यथा भूयात् पुनः आत्मनः

शिवस्य निकटं गत्वा कामं देहि इति च ब्रुवन्

अधिगम्य परं ब्रह्म ब्रह्म भूताः चरिष्यथ

हनूमान् उवाच

किन्नराणां च साध्यानां गुह्यकानां च रक्षसाम्

अहं श्रेष्ठश् च अहम् इति तयोर् युद्धम् अभूत् तदा

कृष्ण विष्णो महा बाहो मां जित्वा समरे ऽधुना

विश्वावसोस् तुम्बुरोश् च चित्रसेनस्य पार्थिव

उवाच भैरवं शम्भुः स्रष्टुर् ऊर्ध्वं शिरो हर

लिङ्गं संस्थाप्य गोकर्णे तप आधाय भक्तितः

सो ऽपि गोकर्णम् आसाद्य तीर्थं कृत्वा सुनिर्मलम्

हनूमांस् तत्र राजेन्द्र वायु पुत्रः महा बलः

तपः कृत्वा तु नियता सिद्धिम् आप सु दुर्लभाम्

गोकर्णं क्षेत्रम् आसाद्य लिङ्गं कृत्वा पृथक् पृथक्

अदृश्याः सर्व भूतानाम् दुर्गा आदेशम् समाश्रिताः

ततो नारद वाक्येन गोकर्णं क्षेत्रम् आगमत्

सूत उवाच

इत्य् उक्त्वा नृहरिस् तत्र तस्यां मूर्तौ व्यलीयत
दृष्टं मया शिर इति साक्षिणी केतकी यतः

ततस् तद् तपसा शम्भुस् तुष्ट आगत्य च अब्रवीत्

इत्य् उक्त्वा अन्तर्दधे शम्भुः कृष्णो द्वारवतीं ययौ

गोकर्णं क्षेत्रम् आसाद्य तपस् तेपे यत आत्मवान्

भैरव उवाच

तपसे कृत संकल्पा आस्ते सा दक्षिणा मुखा

तत्र ह्य् आविरभूल् लिङ्गम् ईश्वरश् च आययौ नृप

मातृ शाप विमोक्षम् च देहि मे परमेश्वर

पितृ द्रोहात् विमुक्तस् त्वं लोक पूज्यः भव अधुना

नृसिंह मूर्तिम् संस्थाप्य तपस् तेपे यत आत्मवान्

पूजयेच् च गणाध्यक्षं सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्

अत्र आगत्य तपः कृत्वा ह्य् उद्धरिष्यामि वै ध्रुवम्

तृणाग्निर् अपि विप्र इन्द्रः तपसा सिद्धिम् आप्तवान्

गजाननो दश भुजः खर्व पाद अम्बुज द्वयः

वेद शास्त्राणि ऊचुः

काश्यपो ऽपि मुनि श्रेष्ठः कपोत आख्यः महा मुनिः

परितोष्य महेशानं तपसा सिद्धिम् आप्तवान्

बाणस्य दर्प हननम् कृत्वा आप्नुहि स्व पौत्रकम्

शिवरात्रौ पुण्य दिने पूजा योग्या बभूव सा

पितृ द्रोह आदिकम् पापं विलयं याति तद् क्षणात्

सुरसा नागमाता च केसरी हनुमन्त् पिता

व्यासः पराशर सुतः तीर्थयात्रां क्रमाच् चरन्

शिक्षकः पापिनां नित्यं सुकृति शालिनाम्

सूत उवाच

विद्याधराणां राजन् किम्पुरुषाणां तथा एव च

तपसा तस्य वीरस्य शिवः प्रत्यक्षतां गतः

बाणासुरं विजित्वा तु स्व पौत्रम् लब्धवान् नृप

पूजयित्वा विधानेन ब्रह्माणं पर्यतोषयत्

तुष्टो ऽस्मि नितरां वेदाः शास्त्राणि तपसा च वः

हर उवाच

वाल्मीकिर् अपि गोकर्णे तपः कृत्वा विधानतः

विनायकस् तव सुत इति सर्वं जगाद ह

केतक्य् अपि तथा इति आह विष्णुं पप्रच्छ शङ्करः

ततः शिवेन पृष्टस् तु ब्रह्मा प्रोवाच शङ्करम्

ये पूजयन्ति लिङ्गानि वेद शास्त्र युताः भुवि

पितृ द्रोहम् समाधाय ततो नारद वाक्यात्

हिरण्यकशिपोः पुत्रः प्रह्लाद आख्यः महा असुरः

शङ्कर उवाच

महाकालीं समभ्यर्च्य सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्

प्रसादाद् ब्रह्मणो राजन् मनः शिल्पं स लब्धवान्

तीर्थे वैनायके स्नात्वा गण अनाः त्व इति मन्त्रतः

तथा गोकर्णम् आसाद्य तपः कुरु विनायक

आर्या शृङ्गात् समागम्य दुर्गा देवी नृप उत्तमैः

वैवस्वते ऽन्तरे विप्राः कृष्णे पुत्र त्वम् आप्नुयात्

धर्मराज अनुजः भीमस् तीर्थयात्रा अपदेशात्

इति दत्त्वा वरं तस्मै रुद्र आद्याः देवता गणाः

विश्वेदेवाश् च वसवो ग्रह इन्द्राः च भृगुर् मुनिः

अ दृष्ट्वा स्वस्य पौत्रं तु कृष्णश् चिन्ता परः ऽभवत्

घण्टाकर्णेन सहितो दिव्य वर्ष सहस्रकम्

गोकर्णं क्षेत्रम् आसाद्य कोटितीर्थस्य दक्षिणे

उवाच व्यासं नृपते व्यास ते अद्य आश्रमः शुभः

तद् मूर्तिम् पूजयेद् राजन् दीर्घ आयुष्मान् भवेत् ध्रुवम्

मातृ शापात् तु वैरूप्यं तव प्राप्तं गजानन

ततो देवाः स्व आयुधानि ददुस् तस्मै मुदा अन्विताः

ततो ज्ञात्वा आत्मजम् क्रोधाद् अशपद् विकृतो भव

शङ्ख असुरेण अपहृताः वयं सर्वे जनार्दन

तेन प्रीतो हरिं प्राह भव त्वं लोक पूजितः

कूटसाक्ष्य भवम् पापं तत्र स्नानाद् विनश्यति

भुवः प्रदक्षिणं कुर्वन् गोकर्णं क्षेत्रम् आगमत्

तपश् चचार सुचिरं प्रसन्नो ऽभून् महेश्वरः

पाषाणेन आवृतम् दृष्ट्वा तीर्थं तद् देश बिन्दुकम्

स्वस्य आकृतिः कुमारो ऽभूद् गौर्यै तं प्रददौ शिवः

ततो ब्रह्मा चिन्तयित्वा गोकर्णं प्राप्य तत्र हि

इतः परं न तस्य अङ्गम् चित्तजन्मा भविष्यति

एवं तपस्यतस् तस्य प्रसन्नो ऽभून् महेश्वरः

स्वर् लोकात् द्विज श्रेष्ठाः पाताल अवधि सत्तमाः

अत्रेर् अङ्गिरसश् च एव तथा भौमस्य च आश्रमः

तुष्टो ऽस्मि ते हरि वरैः तपसा किम् अभीप्सितम्

कुरुक्षेत्रं सम आसाद्य तत्र दृष्ट्वा जनार्दनम्

अस्य लिङ्गस्य मूर्धानं मूलं वा यो ऽभिपश्यति

विष्णुः स्व तनयाम् शक्तिं ददौ तस्मै नराधिप

त्वं वरं वरय इति आह प्रह्लादो वाक्यम् अब्रवीत्

तद् मोक्षम् मे कुरु विभो यदि तुष्टो ऽसि शङ्कर
शतशृङ्ग गिरौ लिङ्गं तीर्थं कृत्वा गिरेर् अधः

शिव उवाच

विनायक आख्याम् गमितः कदाचित् पार्वती नृप

सिद्धिं प्राप्य महादेवाद् यथाकामम् अतिष्ठत

वैरूप्यं तव भवत्य् एव गजानन

इत्य् उक्त्वा अन्तर्दधे शम्भुर् व्यासस् तु तद् अनन्तरम्

तदा भीम गदा तीर्थम् इति ख्यातम् अभून् नृप

दुर्गाकुण्डम् इति ख्यातं तीर्थं कृत्वा सुनिर्मलम्

शुको ऽपि तप आस्थाय योग सिद्धिम् अवाप्तवान्

मया कृतः पितृ द्रोहः तद् मोक्षम् मे प्रसादय

वेदान् शास्त्राणि च तदा विभागं कृतवान् नृप

क्रुद्धश् च असत्य वचनात् केतकीम् अशपत् तदा

तत उत्पादयामास कोपाद् उत्कट भैरवम्

तद् काली ह्रदम् आख्यातं तं दृष्ट्वा पूजयेन् नृप

तपश् चक्रुश् च नियताः प्रसन्नो विष्णुर् अब्रवीत्
स विप्राभिः च कर्तव्यं मृतवत्साभिषेचनम्

सर्व दुष्ट उपशमनम् बालानां परमं हितम्

स शक्राः लोकपाला वै ब्रह्म विष्णु महेश्वराः

सौरेण तीर्थ तोयेन पूर्णं रत्न समन्वितम्

आदित्यः चन्द्रमाः सार्धं ग्रह नक्षत्र मण्डलैः

सर्वान् सर्व औषधैः युक्तान् पञ्चगव्य समन्वितान्

तद्वत् वृद्ध आतुराणाम् च कृत्यं स्यात् इतरेषु च

चतुर्षु अपि च कुम्भेषु रत्न गर्भेषु मध्यमम्

यत् किंचिद् अस्य दुरितं तत् क्षिप्तम् वडवानले

उपवासैः व्रतैः दिव्यैः वेद सूक्तैः च नारद

अशेष दुष्ट शमनम् सदा कल्मष नाशनम्

पुण्यं पवित्रम् आयुष्यम् सप्तमीस्नपनं रविः

ब्रह्मा रुद्रो वसुः स्कन्दो विष्णुः शक्रो हुताशनः

पुरा कृतानि पापानि फलन्ति अस्मिन् तपोधनैः

जुहुयात् रुद्रसूक्तेन तद्वत् रुद्राय नारद

ग्रह तारा बलम् लब्ध्वा कृत्वा ब्राह्मण वाचनम्

रक्षन्तु सर्वे दुष्टेभ्यो वर दाः सन्तु सर्वदा

सप्तमीस्नपनं नाम जन पीडा विनाशनम्

स्थापयित्वा तु चतुरः कुम्भान् कोणेषु शोभनान्

कृतं नाम युगं तत्र हैहय अन्वय वर्धनः

ते ते च अन्ये च देव ओघाः सदा पान्तु कुमारकम्

मित्रः शनिः वा हुतभुज् ये च बालग्रहाः क्वचित्

किम् उद्वेग अद्भुते कृत्यम् अलक्ष्मी केन हन्यते

व्याहृतिभिः तथा आज्येन तथा एव अष्टशतम् पुनः

यव कृष्णतिलैः होमः कर्तव्यः अष्टशतम् पुनः

तद् विघाताय वक्ष्यामि सदा

कुरङ्ग नयनः श्रीमान् सम्भूतः नृप लक्षणैः

यावत् वर्ष सहस्राणि सप्त सप्तति नारद

एतत् सर्वम् समाख्यातं सप्तमी स्नानम् उत्तमम्

रोग दौर्गत्य रूपेण तथा एव इष्ट वधेन च

ईश्वरात् ज्ञानम् अन्विच्छेत् मोक्षम् इच्छेत् जनार्दनात्

पञ्चरत्न फलैः पुष्पैः वासोभिः परिवेष्टयेत्

सप्तकं पूजयेत् भक्त्या स्त्रीणाम् अथ गुरुं पुनः

हुत्वा स्नानं च कर्तव्यं मङ्गलं येन धीमता

शान्तये तत्र वक्ष्यामि मृतवत्साभिषेचनम्

शान्ति अर्थम् शुक्ल सप्तम्याम् एतत् कुर्वन् न सीदति

वैवस्वतः च तत्र अपि यदा तु मनुः उत्तमः

पीडां कुर्वन्तु बालस्य मा मातुः जनकस्य वै

पुत्रस्य जीवनाय अलम् एतत् स्नानम् अवाप्स्यति

आरोग्यं भास्करात् इच्छेत् धनम् इच्छेत् हुताशनात्

एतत् महापातक नाशनम् स्यात् परम् हितं बाल विवर्धनम् च

प्रतिमां धर्मराजस्य गुरवे विनिवेदयेत्

इदम् एव अद्भुत उद्वेग दुःस्वप्नेषु प्रशस्यते

बालस्य जन्मनक्षत्रं वर्जयेत् ताम् तिथिं बुधः

संशुद्धां मृदम् आनीय सर्वेषु एव विनिक्षिपेत्

गृहीत्वा ब्राह्मणः तत्र सौरान् मन्त्रान् उदीरयेत्

भविष्यति च वाराहो यत्र कल्पः तपोधनैः

चरुं च पुत्र सहिता प्रणम्य रवि शंकरौ

दीर्घ आयूः अस्तु बालः अयम् यावत् वर्ष शतम् सुखी

कीर्तयेत् सूर्य देवत्यम् सप्तर्चं च घृत आहुतीः

पूजिताभिः यथाशक्त्या माल्य वस्त्र विभूषणैः

सूर्य उवाच

सहस्रबाहुः च यदा भविता तस्य वै सुतः

हुत शेषम् तदा अश्नीयात् आदित्याय नमः अस्तु इति

गज अश्व रथ्या वल्मीकात् संगमात् ह्रद गोकुलात्

शक्तितः कपिलां दद्यात् प्रणम्य च विसर्जयेत्

अथवा शुक्ल सप्तम्याम् एतत् सर्वम् प्रशस्यते

ततः शुक्ल अम्बर धरा कुमार पति संयुता

स सप्त द्वीपम् अखिलम् पालयिष्यति भू तलम्

तद्वत् वृद्ध आतुराणाम् च यौवने च अपि वर्तताम्

एते अभिषेक मन्त्राः

होतव्याः समिधः च अत्र तथा एव अर्क पलाशयोः

कृतवीर्येण वै पृष्ट इदं वक्ष्यति भास्करः

गोमयेन अनुलिप्तायाम् भूमौ एकाग्नि वत् तदा

नारद उवाच

भविष्यति चिरंजीवी किम् तु कल्मष नाशनम्

कथयित्वा द्विज श्रेष्ठैः तत्र एव अन्तरधीयत

एवमादीनि वाक्यानि वदन्तं पूजयेत् गुरुम्

भविष्यति च तत्र एव पञ्चविंशतिमं यदा

तण्डुलै रक्त शालीयैः चरुम् गो क्षीर संयुतम्

जातस्य मृत वत्सायाः सप्तमे मासि नारद

काञ्चनीं च ततः कुर्यात् ताम्र पात्र उपरिस्थिताम्

च्यवनस्य तु शापेन विनाशम् अपयास्यति

निर्वपेत् सूर्य रुद्राभ्याम् तद् मन्त्राभ्याम् विधानतः

श्री भगवन्त् उवाच
बर्हिः अवस्तृणाति पितॄणाम् सदनम् असि इति

समानम् आ आज्यानाम् ग्रहणात्

समानम् आ स्रुचाम् सादनात्

आज्यम् निरुप्य द्वितीयस्याम् आज्य स्थाल्याम् दधि निर्वपति

यवमतीभिः प्रोक्षणीभिः यूपम् प्रोक्षति पृथिव्यै त्वा इति मूलम् अन्तरिक्षाय त्वा इति मध्यम् दिवे त्वा इति अग्रम्

यवः असि यवय अस्मत् द्वेषः इति यवम् प्रास्यति

सु आवेशः असि अग्रेगाः नेतॄणाम् इति यूप शकलम् प्रास्य अभिजुहोति घृतेन द्यावापृथिवी आ पृणेथाम् स्वाहा इति

पञ्च गृहीतम् पृषदाज्यम्

स्रुचः सादयित्वा अग्रेण ध्रुवाम् वेदम् सादयित्वा सावित्रेण अभ्रिम् आदाय अग्रेण आहवनीयम् यूप अवटम् परिलिखति अर्धम् अन्तर्वेदि अर्धम् बहिर्वेदि परिलिखितम् रक्षः परिलिखिताः अरातयः इति

उपर संमितम् खात्वा यूपम् प्रक्षालयति यत् ते शिक्वः परावधीत् तक्षा हस्तेन वास्या आपः तत् सर्वम् जीवलाः पुनन्तु शुचयः शुचिम् इति

आज्येन दधि संसृज्य महीनाम् पयः असि इति एतैः मन्त्रैः यथाप्रकृति एव ध्रुवायाम् गृह्णाति

अवटे शेषम् अवनयति शुन्धताम् लोकः पितृषदनः इति
सर्वं तं रन्धयासि मे यजमानाय सुन्वते

सबन्धुश् च अ सबन्धुः च यो अस्माꣳ अभिदासति

इमं राष्ट्रस्य अभीवर्गे कृणुतम् युज उत्तरम्

अस्मै क्षत्रम् अग्नीषोमाव् अस्मै धारयतं रयिम्

अस्य क्षत्रं श्रियं महीं वृष्टिर् इव वर्धया तृणम्
हरेणुर् मधुकं मांसी रोचना काकमालिका

विकाषि सूक्ष्मम् अव्यक्त रसम् विषम पाकि च

प्रथमे विष वेगे तु वान्तं शीत अम्बु सेचिनम्

तीक्ष्ण उष्ण रूक्ष विशदम् व्यवायि आशु करम् लघु

पुनर्नवे त्रिकटुकं बृहत्यौ शारिवे बला

स्थावरस्य उपयुक्तस्य वेगे पूर्वे प्रजायते

कोशातकी अग्निकः पाठा सूर्यवल्ली अमृता अभयाः

न अघृतम् स्रंसनं शस्तं प्रलेपो भोज्यम् औषधम्

कालकूट इन्द्रवत्स आख्य शृङ्गि हालाहल आदिकम्

सर्वेषु सर्व अवस्थासु विषेषु न घृत उपमम्

दृष्टि कालुष्य वमथु श्वास कास करः क्षणात्

पिबेद् रसेन वा अम्लेन गर उपहत पावकः

पञ्चमे मधुक क्वाथ माक्षिकाभ्याम् युतं हितम्

स्थितं रस आदिषु अथवा विचित्रान् करोति धातु प्रभवान् विकारान्

वायुना प्रतिलोमेन स्वप्न चिन्ता परायणः

दूषीविषारिम् अगदं लेहयेन् मधुना आप्लुतम्

यथा असौ न अभिजानाति रणे कृष्ण पराजयम्

हस्ति मूषिक वादित्र निःस्वनैः विष संकटैः

अञ्जनं तगरं कुष्ठं हरितालं मनःशिला

विद्यते भेषजं किंचिद् विशेषात् प्रबले ऽनिले

एष चन्द्रोदयो नाम शान्ति स्वस्त्ययनम् परम्

भवेन् नरो ध्वस्त शिरोरुह अङ्गः विलून पक्षः स यथा विहङ्गः

जातः प्राग् अमृत उत्पत्त्याः पुरुषो घोर दर्शनः

आमाशय स्थे कफ वात रोगी पक्वाशय स्थे अनिल पित्त रोगी

दुर्बले हरिते शूने जायेते च अस्य लोचने

वैद्यः च अत्र तदा मन्त्रं प्रयत आत्मा पठेद् इमम्

लेहः प्रशमयन्ति उग्रम् सर्व योग कृतम् विषम्

पारावत आमिष शठी पुष्कराह्व शृतम् हिमम्

वीर्य अल्प भावात् अविभाव्यम् एतत् कफ आवृतम् वर्ष गण अनुबन्धि

क्षुत् तृष्णा घर्म दौर्बल्य क्रोध शोक भय श्रमैः

मरक व्याधि दुर्भिक्ष युद्ध अशनि भयेषु च

मूर्वा अमृता नत कणा पटोली चव्य चित्रकान्

विवर्ण भावम् भजते विषादं च आशु गच्छति

सर्व दोष प्रकोपः च पक्वाधाने च वेदना

इति प्रकृति सात्म्य ऋतु स्थान वेग बलाबलम्

द्वितीये वेपथुः स्वेदो दाहः कण्ठे च वेदना

गर तृष्णा रुजा कास श्वास हिध्मा ज्वर अपहम्

कुर्याद् अमर्म विद्धस्य हृदय आवरणम् द्रुतम्

विकर्ण नासा नयनम् पश्येत् तद् विहत इन्द्रियः

एतेन सत्य वाक्येन अगदो मे प्रसिध्यतु

कषाय कटु तिक्तैः च भोजनैः शमयेद् विषम्

स घृतैः भोजनैर् लेपैः तथा एव पिशित अशनैः

दीप्त तेजाः चतुर् दंष्ट्रः हरि केशः अनल ईक्षणः

विष संकटम् उद्दिष्टं शतस्य एकः ऽत्र जीवति

जगद् विषण्णं तं दृष्ट्वा तेन असौ विष संज्ञितः

फलिनी त्रिकटु स्पृक्का नागपुष्पं स केसरम्

अथवा मुष्कक श्वेता सोम त्वच् ताम्रवल्ल्याः

पक्वाशय गते तोद हिध्मा कास अन्त्र कूजनम्

गर आर्तः नाशम् आप्नोति कश्चित् सद्यो ऽचिकित्सितः

वात आत्मकम् जयेत् स्वादु स्निग्ध अम्ल लवण अन्वितैः

पैत्तिकं स्रंसनैः सेक प्रदेहैः भृश शीतलैः

प्रक्लिन्नं शीर्यते ऽभीक्ष्णं स पिच्छिल परिस्रवम्

शोफ पाण्डु उदर उन्माद दुर्नाम आदीन् करोति वा

तिल पुष्प फल आघ्राण भू बाष्प घन गर्जितैः

सौभाग्य अर्थम् स्त्रियो भर्त्रे राज्ञे वा अरति चोदिताः

विष प्रकृति काल अन्न दोष दूष्य आदि संगमे

स्थावरं जङ्गमं च इति विषं प्रोक्तम् अ कृत्रिमम्

विसर्पति घन अपाये तद् अगस्त्यो हिनस्ति च

षष्ठे अतीसार वत् सिद्धिः अवपीडः तु सप्तमे

अजीर्ण वर्चस् द्रव ता पित्त मारुत वृद्धिभिः

सर्पिस् मधुभ्याम् संयुक्तम् अगदं पाययेद् द्रुतम्

श्लैष्मिकं वमनैः उष्ण रूक्ष तीक्ष्णैः प्रलेपनैः

कफ प्रसेकः वैवर्ण्यं पर्व भेदः च पञ्चमे

नाना प्राणि अङ्ग शमल विरुद्ध ओषधि भस्मनाम्

श्रोणि पृष्ठ शिरस् स्कन्ध संधयः स्युः स वेदनाः

मूर्छन् वमन् गद्गद वाच् विमुह्यन् भवेत् च दूष्य उदर लिङ्ग जुष्टः

शेलुः शिरीषः किणिही हरिद्रे क्षौद्र साह्वया

एतैः अन्यैः च बहुभिः क्लिष्टो घोरैः उपद्रवैः

शोफवान् सतत आध्मातः शुष्क पाद करः क्षयी

ततो हृदयम् आस्थाय देह उच्छेदाय कल्पते

शल्यम् आकृष्य तप्तेन लोहेन अनु दहेद् व्रणम्
दूषीविषारिर् नाम्ना अयम् न च अन्यत्र अपि वार्यते

नमो वैडूर्यमाते हुलु हुलु रक्ष मां सर्व विषेभ्यः

द्विजान् अभ्यर्च्य तैः पुष्ये कल्पयेद् अगद उत्तमम्

शिरीषाद् गृध्रनख्याः च क्षारेण प्रतिसारयेत्

विष दिग्धेन विद्धः तु प्रताम्यति मुहुर् मुहुः

कुटन्नटं नतं कुष्ठं यष्टी चन्दन गैरिकम्

कन्या उपवासिनी स्नाता शुक्ल वासाः मधु द्रुतैः

युञ्ज्याद् वेग अन्तरे सर्व विष घ्नाम् कृत कर्मणः

कृत्रिमं गर संज्ञम् तु क्रियते विविध औषधैः

दूषीविष आर्तम् सु स्विन्नम् ऊर्ध्वं च अधस् च शोधितम्

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

पिष्टे च द्वितीयो मन्त्रः हरिमायि स्वाहा

अशेष विष वेताल ग्रह कार्मण पाप्मसु

कृष्ण दुष्ट अस्र विस्रावी तृष् मूर्छा ज्वर दाहवान्

तालु शोषः तृतीये तु शूलं च आमाशये भृशम्

वात पित्त उत्तरम् नॄणां सद्यो हरति जीवितम्

शर्करा क्षौद्र संयुक्तम् चूर्णं ताप्य सुवर्णयोः

चतुर्थे स्नेह संयुक्तम् अगदं प्रतियोजयेत्

अथ अतस् विषप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

स्थिरम् इति उल्बणम् वीर्ये यत् कन्देषु प्रतिष्ठितम्

तमालपत्त्र तालीश भूर्ज उशीर निशा द्वयम्

सु दुःसाध्यम् असाध्यं वा वात आशय गतम् विषम्

पिप्पल्यो ध्यामकं मांसी लोध्रम् एला सुवर्चिका

विषं च आमाशयम् प्राप्तं कुरुते हृदि वेदनाम्

गौरि गान्धारि चाण्डालि मातङ्गि स्वाहा

तेन अर्दितः भिन्न पुरीष वर्णः दुष्ट अस्र रोगी तृष् अरोचक आर्तः

आलोच्य निपुणं बुद्ध्या कर्म अनन्तरम् आचरेत्

स्कन्ध पृष्ठ कटि भङ्गः भवेन् मृत्युः च सप्तमे

तेन पाण्डुः कृशो अल्प अग्निः कास श्वास ज्वर अर्दितः

प्राञ्च् वात अजीर्ण शीत अभ्र दिवास्वप्न अहित अशनैः

व्रणे तु पूति पिशिते क्रिया पित्त विसर्प वत्

जिह्वायाः श्याव ता स्तम्भो मूर्छा त्रासः क्लमो वमिः

षष्ठे संज्ञा प्रणाशः च सु भृशम् च अतिसार्यते

सर्प लूता आदि दंष्ट्रासु दारुणं जङ्गमं विषम्

तद्वन् मधूक मधुक पद्म केसर चन्दनैः

दुष्टं दूषयते धातून् अतो दूषीविषं स्मृतम्

कीट दष्ट चिकित्साम् च कुर्यात् तस्य यथार्हतः

कषाय तिक्त मधुरैः घृत युक्तैः च भोजनैः

महा उदर यकृत् प्लीही दीन वाच् दुर्बलो ऽलसः

विषं हि देहं सम्प्राप्य प्राग् दूषयति शोणितम्

वर्षासु च अम्बु योनि त्वात् संक्लेदं गुड वत् गतम्

प्रयाति मन्द वीर्य त्वम् विषं तस्माद् घनात्यये

स्वप्ने गोमायु मार्जार नकुल व्याल वानरान्

वचा मुस्ता विडङ्गानि तक्र कोष्ण अम्बु मस्तुषु