tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
योजनं गत्वा द्वितीये आवर्ते उन्मज्जते

यः च असौ लोहिताक्षो नाम महा यक्षः स एष एव देवदत्तः तेन कलेन तेन समयेन

यः च असौ अग्निमुखो नाम नागः एष एव मारः पापीयान् स तेन कलेन तेन समयेन

तुष्टाः च ताः किन्नर कन्याः कथयन्ति आश्चर्यम् यत्र इदानीम् दहरः च भवान् धर्म कामः च

न अस्माकम् कृषिर् न वणिज्या न गौरक्ष्यम्

संज्ञा अनेन प्रतिलब्धा

स ते बदरद्वीप महा पत्तनस्य प्रवृत्तिम् आख्यास्यति निमित्तानि च दर्शयिष्यति

सचेद् एताम् विधिम् अनुतिष्ठति स्वस्ति क्षेमेण अतिक्रामति आवर्तं पर्वतम् अ विहेठितः शङ्खनाभेन राक्षसेन

तेषां सुप्रियः सार्थवाहः कथयति सार्थस्य मूल्यं भवन्तो गण्यताम्

ततो भगवता ब्राह्मेण स्वरेण अभिहिताः एत वत्साः चरत ब्रह्मचर्यम्

अथ संबहुलाः श्रावस्ती निवासिनः वणिजो भगवतो भाषितम् अभिनन्द्य अनुमोद्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतो ऽन्तिकात् प्रक्रान्ताः येन आयुष्मान् आनन्दः तेन उपसंक्रान्ताः

महा अभिषिक्तेन सुप्रियेण महा राज्ञा द्वितीयं मणि रत्नम् ध्वज अग्रे आरोप्य पूर्व विधिना द्वि योजन सहस्र सामन्तकेन यथा ईप्सितानि सत्त्वानाम् उपकरणानि उत्पद्यन्ताम् इति सह अभिधानात् च यो येन अर्थी तस्य तत् वर्षति

तत्र ताम्राक्षो नाम अजगरः प्रतिवसति रौद्रः पर प्राण हरः परम दुर्गन्धः पञ्च योजन आयामः

स तत्र पश्यति महान्तं पर्वतम् उच्चम् च प्रगृहीतं च

तत्र वैरम्भका वायवो वान्ति यैः तत् उदकम् भ्राम्यते

निषण्णं बुद्ध प्रमुखम् भिक्षु संघम् विदित्वा शुचिना प्रणीतेन खादनीय भोजनीयेन स्व हस्तम् संतर्प्य संप्रवार्य भगवन्तं भुक्तवन्तं विदित्वा धौत हस्तम् अपनीत पात्रम् नीचतराणि आसनानि गृहीत्वा भगवतः पुरस्तात् निषण्णाः धर्म श्रवणाय

अश्रौषीत् तत् पूर्वकं चौर सहस्रम् अन्यः च जनो धन अर्थी सुप्रियो महा सार्थवाहः संसिद्ध यात्रः परिपूर्ण मनोरथः आगत इति

दायाद्यं प्रतिपद्येत

यथा अनेकैः दुष्कर शत सहस्रैः बदरद्वीप महा पत्तन यात्राम् साधयिष्यामि परं लोक अनुग्रहम् करिष्यामि

इदं बदरद्वीप महा पत्तनस्य द्वितीयं निमित्तम्

इन्द्रियाणि च गोपयितव्यानि चक्षुः आदीनि काय गता स्मृतिः भावयितव्या

चौर सकाशात् स अर्थः परित्रातः

स चिन्ता परम् सार्थवाहं विदित्वा लोक हित अर्थम् अभ्युद्यतम् महायान सम्प्रस्थितम् प्रसन्न चित्तम् च उपेत्य आश्वासयति न खलु महा सार्थवाहेन विषादः करणीय इति

श्लक्ष्णः पर्वतो मृदुः उच्छ्रितः अद्वारकः च

अनुलोमप्रतिलोमे महा पर्वते अ मनुष्य अवचरिते ऽनुलोमप्रतिलोमा नाम वायवो वान्ति यैः पुरुषः तिमिरीकृत नेत्रः नष्ट संज्ञः संतिष्ठते

अधिवासयति भगवान् तस्य चौर सहस्रस्य तूष्णीभावेन

सफलीकृता ते श्रद्धा

इति उक्त्वा बालाहः अश्व राजः पृष्ठम् उपनामयति

अश्रौषुः वाराणसी निवासिनः पौरा ब्रह्मदत्तः च काशि राजः सुप्रियो महा सार्थवाहः पूर्णेन वर्ष शतेन संसिद्ध यात्रः पूर्ण मनोरथः स्व गृहम् अनुप्राप्तः इति

इति उक्त्वा सा देवता तत्र एव अन्तर्हिता

अहम् अपि मनुष्यः
यया स देवो भगवान् विद्यया वेद्यते परः

तु सत्यम् आहुः मनीषिणः

न वेद देवता निन्दाम् कुर्यात् तैः च न संवसेत्

संध्या स्नान परः नित्यं

वयसः कर्मणो ऽर्थस्य श्रुतस्य अभिजनस्य च

स्व दुःखेषु इव कारुण्यं पर दुःखेषु सौहृदात्

कुर्वीत आत्म हितम् नित्यं

अधीत्य च अधिगम्य अर्थम् ततः स्नायाद् द्विजोत्तमः

तेन यायात् सतां मार्गं तेन गच्छन् न रिष्यति

नित्यं स्वाध्याय शीलः स्यात् नित्यम् यज्ञोपवीतवान्

धर्म कार्यात् निवृत्तः चेद् न तद् विज्ञानम् इष्यते

महा यज्ञ परः विप्रो लभते तत् अनुत्तमम्

वेद उदितम् स्वकं कर्म नित्यं कुर्यात् अतन्द्रितः

ब्रह्मचारी भवेत् नित्यम् तद्वत् जन्म त्रय अहनि

व्रतानि स्नातको नित्यं पावनानि च पालयेत्

नित्य धर्म अर्थ कामेषु युज्येत नियतो द्विजः

मृदुः दान्तः गृहस्थः प्रेत्य वर्धते

षष्ठी अष्टमीम् पञ्चदशीं द्वादशीं च चतुर्दशीम्

धर्मस्य आयतनम् यत्नात् शरीरम् परिपालयेत्

दया इति मुनयः प्राहुः साक्षाद् धर्मस्य साधनम्

क्षमा दया च विज्ञानं सत्यं च एव दमः शमः

सख्यं कुर्यात् उपेयात् ईश्वरम् सदा

अन्यत्र काञ्चनाद् विप्रो न रक्तां बिभृयात् स्रजम्

सत्य वादी जित क्रोधः ब्रह्म भूयाय कल्पते

चतुर्दशानां विद्यानां धारणं हि यथार्थतः

सीदन् अपि हि धर्मेण न तु अधर्मम् समाचरेत्

न हि देहं विना रुद्रः पुरुषैः विद्यते परः

सत्येन लोकान् जयति सत्यं तत् परमम् पदम्

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे पञ्चदशो ऽध्यायः

अध्यापयेत् श्रावयेद् वा ब्रह्म लोके महीयते

विभाग शीलः सततं क्षमा युक्तः दयालुकः

अकुर्वाणः पतति आशु नरकान् अति भीषणान्

तम् आचारम् निषेवेत न ईहेत अन्यत्र कर्हिचित्

एतस्मात् न प्रमाद्येत विशेषेण द्विजोत्तमः

कुर्याद् गृह्याणि कर्माणि संध्या उपासनम् एव च

गृहस्थो मुच्यते बन्धात् न अत्र कार्या विचारणा

विधूय मोह कलिलम् लब्ध्वा योगम् अनुत्तमम्

अमातृ गोत्र प्रभवाम् असमान ऋषि गोत्र जाम्

वेष वाच् बुद्धि सारूप्यम् आचरन् विचरेत् सदा

न धर्म वर्जितम् कामम् अर्थम् वा मनसा स्मरेत्

अधीत्य विधिवद् विद्याम् अर्थम् च एव उपलभ्य तु

व्यास उवाच

त्रिवर्ग सेवी सततं देवतानां च पूजनम्

आहरेद् विधिवद् दारान् सदृशान् आत्मनः शुभान्

विज्ञानम् इति तद् विद्याद् येन धर्मो विवर्धते

वीत राग भय क्रोधः लोभ मोह विवर्जितः

आहरेद् ब्राह्मणो भार्यां शील शौच समन्विताम्

माता पित्रोः हिते युक्तो गो ब्राह्मण हिते रतः

वेदं वेदौ तथा वेदान् वेदान् वा चतुरो द्विजाः

दैवतानि अपि गच्छेत कुर्याद् भार्या अभिपोषणम्

न रक्तम् उल्बणम् च अन्य धृतम् वासो न कुण्डिकाम्

यथा शक्तिम् चरन् कर्म निन्दितानि विवर्जयेत्

न जीर्ण मलवत् वासाः भवेद् वै विभवे सति

यज्ञोपवीत द्वितयम् स उदकम् च कमण्डलुम्

कुर्यात् अहरहर् नित्यम् नमस्येत् प्रयतः सुरान्

अध्यात्मम् अक्षरम् विद्याद् यत्र गत्वा न शोचति

दमः शरीर उपरमः शमः

स्वाध्याये नित्य युक्तः स्याद् बहिस् माल्यम् न धारयेत्

रौक्मे च कुण्डले वेदं कृत्त केश नखः शुचिः

अभ्यसेत् प्रयतो वेदं महा यज्ञान् न हापयेत्

येन अस्य पितरो याता येन याताः पितामहाः

गृहस्थः तु समाख्यातो न गृहेण गृही भवेत्

शुक्ल अम्बर धरः नित्यं सु गन्धः प्रिय दर्शनः

दान्तो यज्वा देव भक्तः ब्रह्म लोके महीयते

अध्यात्म निरतम् ज्ञानम् एतत् ब्राह्मण लक्षणम्

ऋतु काल अभिगामी स्याद् यावत् पुत्रो ऽभिजायते

छत्रं च उष्णीषम् अमलम् पादुके च अपि उपानहौ

यः तु इमम् नियतं विप्रो धर्म अध्यायम् पठेत् शुचिः

उपवीतम् अलंकारम् दर्भान् कृष्णाजिनानि च

अन्य मन्यु समुत्थानाम् दोषाणां मर्षणं क्षमा

आदधीत आवसथ्य अग्निम् जुहुयात् जातवेदसम्
अस्त्रैः प्रज्वलितैः सिंहम् आवृणोत् असुर उत्तमः

रौद्रं तथा उग्रम् शूलं च कङ्कालं मुसलं तथा

दिव्येन चक्षुषा सिंहम् अपश्यत् देवम् आगतम्

कम्पनं शातनं च एव त्वाष्ट्रं च एव सु भैरवम्

पैशाचम् अस्त्रम् अजितम् शोष दम् शामनं तथा

महा बलम् भावनं च प्रस्थापन विकम्पने

ब्रह्मा देवः पशुपतिः ललाट स्थाः भ्रमन्ति वै

मोहनं शोषणं च एव संतापन विलापनम्

मुक्ता आवलि दाम सनाथ कक्षा हंसा इव आभान्ति विशाल पक्षाः

मुद्गरैः भिन्दिपालैः च शिला उलूखल पर्वतैः

संवर्तनं मोहनं च तथा माया धरम् परम्

ततो दृष्ट्वा महात्मानं कालचक्रम् इव आगतम्

क्षिपद्भिर् उग्रैर् ज्वलितैर् महा बलैः महा अस्त्र पूगैः सुसमावृतो बभौ

उवाच दानवान् सर्वान् गणान् च स गण अधिपः

विमान शत संकीर्णा तथा एव भवतः सभा

वज्रैः अशनिभिः च एव स अग्निभिः च महा द्रुमैः

विस्मिता दानवाः सर्वे हिरण्यकशिपुः च सः

प्रजापतिः च अत्र मनुः महात्मा ग्रहाः च योगाः च महीरुहाः च

अस्त्रं हयशिरः च एव ब्राह्मम् अस्त्रम् तथा एव च

शतघ्नीभिः च दीप्ताभिः दण्डैः अपि सु दारुणैः

न श्रुतं न च नो दृष्टं नारसिंहम् इदम् वपुः

यदि वा संशयः कश्चिद् वध्यताम् वन गोचरः

हिमवन्त् पारियात्रः च ये च अन्ये कुल पर्वताः

क्षणेन प्लावयामास मैनाकम् इव सागरः

बभञ्ज तां सभां दिव्यां व्यादित आस्यः इव अन्तकः

क्रोधः च कामः च तथा एव हर्षो धर्मः च मोहः पितरः च सर्वे

मरुतो देवगन्धर्वा ऋषयः च तपोधनाः

मृगेन्द्रो गृह्यताम् एष अपूर्वां तनुम् आस्थितः

स्थावराणि च सर्वाणि जङ्गमानि तथा एव च

अस्त्रं पाशुपतं च एव यस्य अ प्रतिहता गतिः

पैतामहं तथा अति उग्रम् त्रैलोक्य दहनम् महत्

सर्व अस्त्राणाम् अथ ज्येष्ठं दण्ड मन्त्रम् सु दारुणम्

अस्त्रं ब्रह्मशिरः च एव सोम अस्त्रम् शिशिरं तथा

प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा हिरण्यकशिपुः प्रभुः

धनदो वरुणः च एव यमः शक्रः शचीपतिः

प्रह्लाद उवाच

वायव्यं मथनं च एव कापालम् अथ कैङ्करम्

चिक्षेप अस्त्राणि सिंहस्य रोषात् व्याकुल लोचनः

ते दानवाः पाश गृहीत हस्ताः महेन्द्र तुल्य अशनि वज्र वेगाः

विवस्वान् घर्म समये हिमवन्तम् इव अंशुभिः

दैत्य अन्त करणम् घोरं मनो मम

ते दानव गणा सर्वे मृगेन्द्रं भीम विक्रमम्

न अकम्पत आजौ भगवन्त् प्रताप स्थितः प्रकृत्या हिमवन्त् इव अचलः

ते दृष्ट्वा रुक्म शैल आभम् अपूर्वाम् तनुम् आश्रितम्

तानि उत्तमाङ्गानि अभितस् विभान्ति प्रभात सूर्य अंशु सम प्रभानि

प्रस्वापनं प्रमथनं वारुणं च अस्त्रम् उत्तमम्

एतानि अस्त्राणि दिव्यानि हिरण्यकशिपुः तदा

संत्रासिताः तेन नृसिंह रूपिणा दितेः सुताः पावक तुल्य तेजसा

सूत उवाच

काल मुद्गरम् अ क्षोभ्यम् तपनं च महा बलम्

विचित्राम् अशनीम् च एव शुष्क आर्द्रम् च अशनि द्वयम्

स हि अमर्ष अनिल उद्भूतः दैत्यानां सैन्य सागरः

सनत्कुमारः च महा अनुभावः विश्वे च देवा ऋषयः च सर्वे

गान्धर्वम् अस्त्रम् दयितम् असि रत्नम् च नन्दकम्

उत्पात कालः च धृतिः मतिः च रतिः च सत्यं च तपो दमः च

सर्वं त्रिभुवनं लोक धर्माः च शाश्वताः

दृश्यन्ते नारसिंहे अस्मिन् तथा इदम् अखिलम् जगत्

सुवर्ण माला आकुल भूषित अङ्गाः पीत अंशुक आभोग विभावित अङ्गाः

तथा अ प्रतिहताम् शक्तिं क्रौञ्चम् अस्त्रम् तथा एव च

परिक्षिपन्तो मुदिताः त्रासयामासुः ओजसा

प्रासैः पाशैः च खड्गैः च गदाभिः मुसलैः तथा
तेन एनम् विध्याम्य् अभूत्या एनम् विध्यामि निर्भूत्या एनम् विध्यामि पराभूत्या एनम् विध्यामि ग्राह्या एनम् विध्यामि तमसा एनम् विध्यामि

इदम् अहम् आमुष्यायणे ऽमुष्याः पुत्रे दुष्वप्न्यं मृजे

यद् अहर् अहर् अभिगच्छामि तस्माद् एनम् अवदये

यज् जाग्रद् यत् सुप्तो यद् दिवा यन् नक्तम्

देवानाम् एनं घोरैः क्रूरैः प्रैषैर् अभिप्रेष्यामि

एव अनेव अव सा गरत्

यो ऽस्मान् द्वेष्टि तम् आत्मा द्वेष्टु यं वयं द्विष्मः स आत्मानं द्वेष्टु

सुयामंश् चाक्षुष

स मा जीवीत् तं प्राणो जहातु

निर् द्विषन्तं दिवो निः पृथिव्या निर् अन्तरिक्षाद् भजाम
ककुत्स्थ कन्याम् गां नाम न लेभे स यतिस् तदा

याजयामास च इन्द्रोतः शौनको जनमेजय

गर्गस्य हि सुतं बालं स राजा जनमेजयः

स एवम् उक्तो यदुना राजा कोप समन्वितः

स जरां प्रतिजग्राह पितुः पूरुः प्रतापवान्

सन्ति ते बहवः पुत्रा मत्तः प्रियतरा नृप

युक्तं मनोजवैः शुभ्रैर् येन भार्यां समुद्वहत्

न अलम् एकस्य तत् सर्वम् इति मत्वा शमं व्रजेत्

तेषां ययातिः पञ्चानां विजित्य वसुधाम् इमाम्

प्रीतिमान् अभवद् राजा ययातिर् अपराजितः

यदोस् तु शृणु राजर्षे वंशं राजर्षि सत्कृतम्

स लोह गन्धः व्यनशत् तस्य अवभृथम् एत्य ह

एवम् उक्त्वा यदुं तात शशाप एनम् स मन्युमान्

दत्तः शक्रेण तुष्टेन लेभे तस्माद् बृहद्रथः

एवं शप्त्वा सुतान् सर्वांश् चतुरः पूरु पूर्वजान्

विश्वाच्या सहितो रेमे वने चैत्ररथे प्रभुः

इन्द्रोतं शौनकं राजा शरणं प्रत्यपद्यत

अश्वमेधेन राजानं पावन अर्थम् द्विजोत्तमः

स्वस्थः प्रजावान् आयुष्मान् कीर्तिमांश् च भवेन् नरः

याभिः प्रत्याहरेत् कामान् सर्वशो ऽङ्गानि कूर्म वत्

न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति

यदा अन्येभ्यः न बिभेति यदा च अस्मात् न बिभ्यति

दिशि पूर्व उत्तरस्याम् तु यदुं ज्येष्ठं न्ययोजयत्

जरां त्वयि समाधाय तं यदुः प्रत्युवाच ह

नहुषस्य तु दायादाः षड् इन्द्र उपम तेजसः

ययातिर् अपि रूपेण पूरोः पर्यचरन् महीम्

यैर् व्याप्ता पृथिवी सर्वा सूर्यस्य इव गभस्तिभिः

स रथः पौरवाणां तु सर्वेषाम् अभवत् तदा

एवम् एव अब्रवीत् राजा प्रत्याख्यातश् च तैर् अपि

ततो हत्वा जरासंधं भीमस् तं रथम् उत्तमम्

ततः स दुःख संतप्तः न अलभत् संविदं क्वचित्

स च दिव्यो रथो राजन् वसोश् चेदि पतेः तदा

देवयानीम् उशनसः सुतां भार्याम् अवाप ह

उवाच वदतां श्रेष्ठो ययातिर् गर्हयन् सुतम्

स यदा ददृशे कामान् वर्धमानान् महीपतिः

शशाप तान् अपि क्रुद्धो ययातिर् अपराजितः

यदा भावं न कुरुते सर्व भूतेषु पापकम्

तस्य शक्रो ददौ प्रीतो रथं परम भास्वरम्

जगाम स रथो नाशं शापाद् गर्गस्य धीमतः

जरां त्वयि समाधाय त्वं पूरो यदि मन्यसे

द्रुह्युं च अनुम् च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

ततः पूरोः सकाशाद् वै स्वां जरां प्रत्यपद्यत

प्रजास् तेषां पुरस्तात् तु वक्ष्यामि नृप सत्तम

प्रतिग्रहीतुं धर्म ज्ञ पुत्रम् अन्यं वृणीष्व वै

कालेन महता च अपि चचार विपुलं तपः

तैर् इयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा स पत्तना

कुरोः पौत्रस्य राज्ये तु राज्ञः पारिक्षितस्य ह

स तेन रथ मुख्येन षष् रात्रेण अजयत् महीम्

तेन असौ मोक्षम् आस्थाय ब्रह्म भूतः ऽभवन् मुनिः

स लोह गन्धी राजर्षिः परिधावन्न् इतस् ततः

दिशि दक्षिण पूर्वस्याम् तुर्वसुं मतिमान् नृपः

तरुणस् तव रूपेण चरेयं पृथिवीम् इमाम्

यथाप्रदेशम् अद्य अपि धर्मेण परिपाल्यते

यदुं च तुर्वसुं च एव देवयानी व्यजायत

शर्मिष्ठाम् आसुरीं च एव तनयां वृषपर्वणः

क आश्रमस् तव अन्यः ऽस्ति को वा धर्मो विधीयते

निक्षिप्त शस्त्रः पृथिवीं निरीक्ष्य पृथिवीपतिः

यदा न इच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा

तस्माज् जरां न ते राजन् ग्रहीतुम् अहम् उत्सहे

प्रददौ वासुदेवाय प्रीत्या कौरव नन्दन

कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा

यथा ते कथितं पूर्वं मया राजर्षि सत्तम

यावत् तव सनामा वै पौरवो जनमेजय

हविषा कृष्णवर्त्मा इव भूय एव अभिवर्धते

एवम् उक्त्वा स राजर्षिः स दारः प्राविशद् वनम्

माम् अन् आदृत्य दुर्बुद्धे यद् अहं तव देशिकः

स मार्गमाणः कामानाम् अन्तं भरत सत्तम

यतिर् ज्येष्ठस् तु तेषां वै ययातिस् तु ततः परम्

मध्ये पूरुं च राजानम् अभ्यषिञ्चत् स नाहुषः

तद् एव वचनं राजा पूरुम् अप्य् आह भारत

सप्तद्वीपां ययातिस् तु जित्वा पृथ्वीं स सागराम्

तस्य वंशे महा राज पञ्च राजर्षि सत्तमाः

धनुर् न्यस्य पृषत्कांश् च पञ्चभिः पुरुष ऋषभैः

जराया बहवो दोषाः पान भोजन कारिताः
असङ्गं काञ्चनं दिव्यं दिव्यैः परम वाजिभिः

वैशम्पायन उवाच

एवं विभज्य पृथिवीं ययातिर् यदुम् अब्रवीत्

पौर जानपदैः त्यक्तो न लेभे शर्म कर्हिचित्

जरां मे प्रतिगृह्णीष्व पुत्र कृत्य अन्तरेण वै

यत् पृथिव्यां व्रीहि यवम् हिरण्यं पशवः स्त्रियः
विज्ञायते

द्वात्रिंशत् तु गृहस्थस्य अमितं ब्रह्मचारिणः

अष्टौ तान्य् अ व्रत घ्नानि आपो मूलं घृतं पयः

वारुणीभिः सायं संध्याम् उपस्थाय मैत्रीभिः प्रातः

सायं प्रातर् अग्निहोत्र मन्त्रान् जपेत्

भैक्ष अर्थी ग्रामम् अन्विच्छेत् स्वाध्याये वाचम् उत्सृजेद् इति

स्थान मौन वीरासन सवन उपस्पर्शन चतुर्थ षष्ठ अष्टम काल व्रत युक्तस्य

सप्त व्याहृतिभिः ब्रह्म भाजनम् प्रक्षालयेद् इति

अक्रोधो गुरु शुश्रूषा अप्रमादः शौचम् आहार शुद्धिः च इति

तस्य प्राणो गार्हपत्यो ऽपानो ऽन्वाहार्यपचनो व्यान आहवनीय उदान समानौ सभ्य आवसथ्यौ

अथ एतस्य एव अन्तः न अस्ति यद् ब्रह्म

स प्रतिगर इति

आधान प्रभृति यजमान एव अग्नयः भवन्ति

स्थान मौन वीरासन सवन उपस्पर्शन चतुर्थ षष्ठ अष्टम काल व्रत युक्तस्य कण पिण्याक यावक दधि पयः व्रत त्वम् च इति

चित्रम् इति

परिमिता वा ऋचः परिमितानि सामानि परिमितानि यजूंषि

भवत् पूर्वाम् प्रचोदयेत्

अ याचितम् अ संक्ﾱप्तम् उपपन्नं यदृच्छया

अथ भैक्ष चर्या

स्थान मौन वीरासनानाम् अन्यतमेन संप्रयोगः

यत्र गतश् च यावन्मात्रम् अनुव्रतयेद् आपत्सु न यत्र लोपो भवति इति विज्ञायते

अथ इमानि व्रतानि भवन्ति

तस्य मूलं प्रणवः

प्रक्षालयेद् इति

आहार मात्रम् भुञ्जीत केवलं प्राण यात्रिकम् इति

विज्ञायते च

भैक्षं वा सर्व वर्णेभ्यः एक अन्नम् वा द्विजातिषु

स एष आत्म यज्ञः आत्म निष्ठः आत्म प्रतिष्ठः आत्मानं क्षेमं नयति इति विज्ञायते

उद् उ त्यम्

भूतेभ्यो दया पूर्वम् संविभज्य शेषम् अद्भिः संस्पृश्य औषध वत् प्राश्नीयात्

एकदण्डी त्रिदण्डी वा

प्राश्य अपः आचम्य ज्योतिष्मत्या आदित्यम् उपतिष्ठते

पञ्च एव उपव्रतानि भवन्ति

प्रणवं ध्यायन् स प्रणवः ब्रह्म भूयाय कल्पत इति ह उवाच प्रजापतिः

आत्मन्य् एव जुहोति

प्रणव आत्मकः वेदः

गोदोह मात्रम् आकाङ्क्षेत्

अथ भैक्ष चर्यात् उपावृत्य शुचौ देशे न्यस्य हस्त पादान् प्रक्षाल्य आदित्यस्य अग्रे निवेदयेत्

अपि वा सर्व वर्णेभ्यः न च एक अन्नम् द्विजातिष्व् इति

न त्रयं संनिपातयेत्

वाङ् म आसन् नसोः प्राण इति जपित्वा

ब्रह्म जज्ञानम् इति

तत् प्रतिगृणत आचक्षीत

अथ यत्र उपनिषदम् आचार्या ब्रुवते तत्र उदाहरन्ति

एवम् एव एष आ शरीरविमोक्षणाद् वृक्षमूलिको वेद संन्यासी

हविर् ब्राह्मण काम्या च गुरोर् वचनम् औषधम् इति

उद् वयं तमसस् परि इति
एतद् एवम् उक्त रूपेण असौ आतिवाहिकेन देहेन देह अन्तरम् नीयते सो ऽपि देहः सुप्त उत्थितात् प्रबोधम् अवाप्य प्राणिति उक्तेन चक्रेण सो ऽपि विनश्यति यावत् अरघट्ट घटीयन्त्र वत् परिवर्तमानो ऽणुः नाना काय निकायैः संसरति संसारे

यदा सत्त्वे विवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत्

स्थान अन्तराणि आह

इति

यस्मात् पूर्वम् परे न्यस्तः येन आत्मा ब्रह्मनि स्वयम्

ब्राह्मण म्लेच्छ पाषण्डि निर्मूल उड्डामर क्रमैः

अथ एकम् चक्रं यद् गुहा तद् अद्धातय विदुः

तथा च श्रुतिः सस्यम् इव मर्त्यः पच्यते सस्यम् इव जायते पुनः

यं यं वा अपि स्मरन् भावं त्यजत्य् अन्ते कलेवरम्

इत्थं सर्व शक्ति योगे ऽपि आभिर् मुख्याभिः शक्तिभिर् उपचर्यते स च भगवान् स्वातन्त्र्य शक्ति महिम्ना स्व आत्मानम् संकुचितम् इव आभासयन् अणुः इति उच्यते

स पुनर् मरणात् पूर्वम् उपपत्ति क्षणात् परम्

अनिबद्ध प्रलापी च मृग पक्षिषु जायते

रसस्य नव विज्ञेया जलस्य अञ्जलयः दश

इतरेषां तु स्व शास्त्र समय उपन्यस्त अनुष्ठानम् एव श्रेयः तद् अलम् अनेन

इत्य् उक्तम्

द्वौ शङ्खकौ कपालानि चत्वार्य् एव शिरस् तथा

परिच्छिन्न प्रकाश त्वम् जडस्य किल लक्षणम्

अनेन एव विधानेन पुंस् तत्त्वात् तु कला अन्तिकम्

दृष्टाः सम्भाषितास् तेन स्पृष्टाश् च प्रीति चेतसा

फलं सायुज्य ता पूर्वम् विज्ञेयं तु क्रमात् ततः

न च एतावता भगवतो देश काल आकार उपाधि विरहित निरतिशय आनन्द परिस्पन्द आत्मकस्य काचिद् अपि क्षतिः प्रत्युत परम महिम्नः परिपुष्टिर् इत्य् उक्तम्

नव छिद्राणि तान्य् एव प्राणस्य आयतनानि च

आसूत्रिते भाग लुप्ते यथेष्ट रजसा अन्विते

अत एव उक्तं श्री निशाटने

तुष वत् कञ्चुकानि स्युस् तस्माज् ज्ञान क्रिया उज्झितः

उक्तं श्री चिल्लाचक्रेश्वर मते

वामदेवश् चकार इदम् जन्ममृत्युविचारणम्

बत बत हृदयं हरन्ति वाचो ललित पदाः च रहस्य वस्तु गर्भाः

इत्य् उपक्रम्य तद् क्षणात् वा उपभोगात् वा देहपाते शिवं व्रजेत्

षष्टि अङ्गुलीनाम् द्वे पार्ष्णी गुल्फेषु च चतुष्टयम्

तथा च जाग्रत् अवस्थायाम् दृढ करणस्य प्रमातुर् इन्द्रियाणि श्रोत्र आदीनि शब्द आदयः च विषया भवन्ति तथा प्रमेय समये प्रचलितम् अन्तःकरणम् इन्द्रियं यियासु ता च विषयः ताम् एव यियासु ताम् अधिकृत्य प्रवर मुनिः पाराशर्यः

वीर अरुण परीणाम वशात् अङ्कुर सम्भवः

श्री राम भट्टारके ऽपि तावत्

सम्भवो जन्म सत्ता च मृतिश् च अथ यियासु ता

पर द्रव्याणि अभिध्यायंस् तथा अनिष्टानि चिन्तयन्

गो दोहम् इषु पातम् वा नयन उन्मीलनम् च वा

द्वितीये मासि च घनस् तृतीये अग्नि परिग्रहः

मन्त्राः सप्तविधास् तद्वत् पञ्चधा मन्त्रनायकाः

इति

शरीरकस्य अपि कृते मूढाः पापानि कुर्वते

यत्र यत्र आश्रमे च एव निवसेत् संयत इन्द्रियः

श्री भागेशमते ऽपि

आश्रयन्त्य् ऊर्मय इव स्व आत्म संघट्ट चित्र ताम्

इति

तद् एवंभूते मातृ पितृ सम्बन्ध सम्भूते अग्नीषोम आत्मके रक्त रेतसी कुसुम समयात् अनन्तरं जननी जठरे रेतः कलिलीभवति ततो बुद्बुदम् ततः पेशी ततो घनः यावद् अङ्ग परिग्रहः अङ्ग व्यक्तिः संविद् उल्लासः सर्व अङ्ग सम्पत्तिः ओजस् संचारः सुख दुःख संवित्तिः इति यावत् प्रजायते

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय

जडाद् विलक्षणो बोधो यतो न परिमीयते

इति

मन्त्र ज्ञः भगवत् भक्तः श्रद्दधानः सदा आस्तिकः

व्रजेद् आयतनं न एव स फलं किंचिद् अश्नुते

धारयन्ति तथा अस्थीनि मज्जा अन्तर् सार संश्रया

इति

श्रोणी फलके च विनिर्दिशेत्

भगास्थ्य् एकं तथा पृष्ठे चत्वारिंशच् च पञ्च च

इति

श्री मतरहस्यतिलके ऽपि उत्तम नय अधिकारिणाम् संवृत निज सत् आचाराणाम् लोक प्रसिद्धि रक्षायै तदा आचारा परित्यागः ऽपि आम्नातः तथा हि लोक आचारस्य विच्छेदो न कर्तव्यः कदाचन

तद् मूले द्वे ललाट अक्षि गण्ड नासा घन अस्थिका

इति

गम्य देश अनुषक्त त्वात् उपपन्नो ऽन्तराभवः
तनु वित्ताः च ये मर्त्या गुरु मन्त्र परायणाः

अत्र एव इदं पुंस् स्त्री नपुंसक लक्षणम् प्रकृति त्रय कारणम् सोम आधिक्येन पुंस् जन्म सूर्य आधिक्येन योषितः

अन्यत्र अपि

मांसं बृंहयति प्रायो मेदः स्नेहयति स्फुटम्

विना महा जाल विधि प्रयोग आहृत पुद्गलम्

इति

यस् तु ऊर्ध्व शास्त्र गः तत्र त्यक्त आस्थः संशयेन सः

गुर्विण्यो दुश्चरित्राश् च प्रसवेन हताश् च याः

यथा उक्तम्

ये हताः पाप कर्माणः मित्र द्रोह रताः च ये

मण्डलं तस्य मध्य स्थः आत्मा दीप इव अचलः

विशेषेण महा याग पूजनम् प्रति न क्षमाः

जातवेदसि संजाते मध्य धाम विकासिनि

तेन बोध महा सिन्धोः उल्लासिन्यः स्व शक्तयः

स्व रूप सहितम् तच् च विज्ञेयं दश पञ्चधा

प्रयाति पदम् आद्यं वै समुत्क्रान्तः स्व विग्रहम्

चतुर्गुणं स्वयं व्यक्ताद् देहान्ते भावितात्मनाम्

उरः पञ्चदश अस्थीनि पुरुषस्य अस्थि संग्रहः

तत्र सृष्टि उन्मुखः भगवान् शुद्धाध्वनि वर्तमानः स्व शक्तिभिः मायां विक्षोभ्य कला तत्त्वम् किंचित्कर्तृत्व लक्षणम् पुद्गलस्य सृजति ततो ऽपि किंचिद् अवबोध आख्यम् विद्या तत्त्वम् किंचिद् अभिलाष रूपम् च राग तत्त्वम् तद् एतत् स रागम् कर्तृ तत्त्वम् भूत भविष्यत् वर्तमान तया त्रिधा अवच्छिद्यते तत् काल तत्त्वम् तुल्य त्वे ऽपि रागे येन कर्तृ त्वस्य अवच्छेदः क्रियते तत् नियति तत्त्वम् तद् एतत् कञ्चुक षट्कम् अन्तर् मल आवृतस्य पुद्गलस्य बहिर् आच्छादकम् उक्तं च चिल्लाचक्रेश्वर मते माया कला शुद्धविद्या राग कालौ नियन्त्रणा

इति

भगवता भेगिपतिना अपि

ग्रीवा पञ्चदश अस्थीनि जत्र्व् एकं च तथा हनुः

इति

गण्डौ शङ्खौ भ्रुवौ कष्ट वेष्टौ ओष्ठौ कुकुन्दरे

चतुर्थे व्यङ्ग ता अङ्गानाम् चेतना पञ्चमे भवेत्

पर्शुकास् तलकैः सार्धम् अर्बुदे च द्विसप्ततिः

भूयो भूयः प्रलय विभव उद्दाम दुःख अन्तरायः यो ऽसाव् अन्तर् जयति हृदये को ऽपि संविद् विकासः

एतेष्व् एव अभिधानानि शास्त्र अन्तरेषु उक्तानि

पूर्त्या शुद्ध्या व्याख्यया संस्कृतः स्तात् पूर्णो ग्रन्थः श्रेयसे सत् जनानाम्

साम्यात् क्लीबस् तु वातेन भेदात् स्याद् बहु अपत्य ता

स ज्ञेयस् तं विदित्वा इह पुनर् आजायते न तु

इति

पितृ उद्देशेन च याग जप होम उपवास आदि गुरुम् आराध्य अवश्यं विधातव्यम् इत्य् उक्तम् श्री महाकुले

ता एताः शरीर अवस्थाः पञ्च अरे चक्रे परिवर्तमाने तस्मिन्न् आतस्थुर् भुवनानि विश्वा

अवयव भेदः ऽपि नवमे दशमे मासि प्रबलैः सूतिमारुतैः

पुरुषो अनृत वादी च पिशुनः पुरुषस् तथा

प्रयाति सर्वतो दिक्षु तत् क्षेत्रं वैष्णवं मतम्

स्थूलैः सह चतुःषष्टिर् दशना विंशतिर् नखाः

अग्नि अर्ण तत्त्वम् एकक पद मन्त्रम् स एक भुवनम् इति तुर्या

लोम्नां कोट्यस् तु पञ्चाशत् चतस्रः कोट्य एव च

उपजिह्वा _ जिह्वा जङ्घे च ऊरू च पिण्डिके

विद्या आदि शक्ति अन्तम् इयान् स्व संविद् सिन्धोः तरंग प्रसर प्रपञ्चः

तत्र इन्द्रियाणाम् सम्मोहः श्वास आयास परीत ता

इत्यादि प्रवृत्तम् अत एव भूत भविष्यत् अर्थ हित अर्थ वादिनः स्मरन्न् इति शब्द प्रत्ययस्य यथार्थः प्रयोगः स्यात् एतद् एव च वितत्य श्री तन्त्रालोके प्रतिपादितम्

अस्थि स्थूणम् स्नायु युतम् मांस शोणित लेपनम्

तद् अन्तकाले संशुद्धिं याति नारायण आलये

तीर्थम् एकं श्रयेन् मन्त्रम् अन्य तीर्थानि वर्जयेत्

इति

कञ्चुक तरंग उपशमात् शान्ता नाम कला उच्यते

व्रीहि संतान साधर्म्यात् अवच्छिन्न समुद्भवः

तत्र आजीवम् निर्विशद्भिर् मुकुन्दराम अध्यक्ष त्व आश्रितैः सद्भिर् एषः

स्त्रीणां तथा एव मासेन भवेद् आर्तव सम्भवः

इति

इति

हिंसकश् च अविधानेन स्थावरेषु उपजायते

कनीनिके साक्षिकूटे शष्कुली कर्ण पुत्रिके

वायु अग्नि संरोध करम् पुरीषं परिकीर्तितम्

एतेषां च तत्त्वानां वर्गशो यद् अनुगामि रूपम् एक रूपम् एक रूप कलना सहिष्णु त्वात् सा कला कथ्यते
परं तु तत्त्वं स्वतन्त्र त्वात् कला अतीतम् आसाम् एव कलानां तत्त्व वत् अन्तर्भूतानि भुवनान्य् अपि बोद्धव्यानि एवं स्थूल सूक्ष्म पर त्वेन भुवन तत्त्व कला रूपम् त्रिविध रूपम् प्रमेयम् उक्तम् प्रमाणम् अपि तथा एव पद मन्त्र वर्ण तया त्रिविधम् एव इति एकस्य एव पूर्ण प्रमातुः स्वातन्त्र्यात् संसरतः षड्विधे अध्वनि विश्रान्तिर् उक्ता

जातो ऽसौ वायुना स्पृष्टो योनि यन्त्र प्रपीडितः

त्रयोदशविधं ज्ञेयं रुद्र वत् प्रलयाकलः

अपि मन्त्रम् अन् आहूय मण्डले विधि चोदिते

क्षुद्रान्त्र वृक्षकः वस्तिः पुरीष अपानः एव च

मुनिः पाराशर्यो ऽपि आह

पशु मात्रस्य सालोक्यं सामीप्यं दीक्षितस्य तु

यद् वा क्वापि परमेश्वर आयतने शरीरम् अतिवाह्य पूर्वे विधौ क्रमेण परमेश्वरीभवति तद् उक्तं श्रीसात्त्वतायाम्

कारण त्वे पूरण आप्याय कारि त्वात् प्रतिष्ठा नाम कला उच्यते

विचित्र फल कर्म ओघ वशात् तद् तद् शरीर भाज्

मर्त्ये ऽवतीर्य वा नावा प्रयान्ति परमं पदम्

अयुक्तम् इमम् आचारं त्यजेद् वै न और्ध्वदैहिकम्

एक अन्न त्रिंशत् लक्षाणि नव स्नायु शतानि च

देह संन्यास काले तु विश्रान्तो यत्र कुत्रचित्

श्रीमत् अमृतेशशिखायाम् अपि

इति

क्षेत्रं तथा तीर्थं यावद् ब्रह्मणि नो विशेत्

हिता नाम अहिताः नाड्यस् तासां मध्ये शशि प्रभम्

महेश्वर त्वम् संविद् त्वम् तद् अत्यक्ष्यद् घट आदि वत्

एतद् एव अण्ड चतुष्टयम् पार्थिव प्राकृत मायीय शाक्त लक्षणम्

अयम् अत्र संक्षेप अर्थः सम्भव भोगः जन्म भोगः स्थिति भोगः च इति तिस्रः शरीरस्य प्राञ्च् अवस्थाः भवन्ति हि तथा हि जठरे चेतनायां संजातायां गर्भ भोगः प्रसव समये जन्म भोगः प्रसूतस्य बाल्य आदि वयस् परावृत्त्या विचित्रः स्थिति भोगः

विना यागं विना होमं विना मूर्ति परिग्रहम्

अन्यत्र अपि

ज्ञान सम काल मुक्तः कैवल्यं याति हत शोकः

तथा हि निवर्तन्ते यतस् तत्त्व वर्गाः सा निवृत्तिर् नाम कला

सद् विद्यानाम् संश्रये ग्रन्थ विद्वस् व्यूहे ह्रासं काल वृत्त्या उपयाते

सम्पूर्ण देहः दशमे मासि जन्तुः प्रजायते

दोष धातु मलानाम् च परिमाणं न विद्यते

एवम् असौ भगवान् स्वातन्त्र्य शक्ति महिम्ना पशु दशाम् अवलम्बमानो भोग उपदान प्रवणः सम्पूर्ण देह प्राण बलः सन् उक्तेन षडध्व जाल क्रमेण प्रबुद्धः शरीर परिग्रहम् आसादयति क्रमेण भुक्तेषु कर्मसु षड्भिर् भाव विकारैः जरा रोग आदिभिः काय यन्त्रे विघटमाने देह स्तम्भः वेपथुर् नाडी चक्र संकोचः क्वचिद् विपर्ययेण तद् विकासः मर्म भङ्गः शोष इत्यादि पूर्व संस्थापन उपमर्दकम् सर्वम् उपपद्यते यावत् विनश्यति विनाशश् च क्षणिको ऽस्य यद्य् अपि तथा अपि स्थूलया वृत्त्या दशभिर् दशभिर् अभिव्यक्तः प्रोक्तः

एवं च पुद्गलस्य अन्तर् मलः कञ्चुक वत् स्थितः

एवं शरीरम् आसाद्य षाट्कोशं तद् परिग्रहात्

इति

क्रमेण वृद्धिम् आयान्ति तस्य एते देह हेतवः

व्यापको हि शिवः स्व इच्छा क्ﾱप्त संकोच मुद्रणात्

सा च जल आदि मूल अन्तम् व्याप्य व्यवस्थिता

संसार प्रवृत्तौ च तस्य कलातो विषय विभेदः मुनिभिर् उक्तः तथा हि

इति

वेद्य विलये संविद् आधिक्यात् विद्या नाम कला

श्रीमत् योग ईश्वर आचार्य प्रसाद आसादित स्थितिः

रसः स्थितिं प्रकुरुते रक्तं संजीवयत्य् अलम्

षोडश वर्णाः पद मन्त्र तत्त्वम् एकं च शान्ति अतीता इयम्

नराः पापैः प्रमुच्यन्ते सप्त जन्म कृतैः अपि

इति

इत्यादि श्रुतौ उक्ताः

श्रुतिश् च द्वे ते चक्रे सूर्ये ब्रह्माण ऋतुथा विदुः

प्रत्यष्ठापि ज्ञान विज्ञान गर्भ ग्रन्थ उद्धृतये मुख्य कार्य आलयः यः

अ व्यापन्नाः प्रसन्नेन रक्तम् इत्य् एव तद् विदुः

सा च पृथिव्याम् एव व्यवस्थिता

शरीरम् एव आयतनम् न अन्यत् आयतनं व्रजेत्

गुह्यं गुह्यतरं कार्यं बाह्यं बाह्य अन्तरम् तथा इति

तद् एवम् अनेक अवसायः ऽयं तत्त्व क्रमः

तत्र स्वयंभुवो द्वेधा के ऽप्य् अनुग्रह तद् परे