tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तेन उक्तम् वयम् आहूय मागध्या राज संनिधौ

अनुष्ठाने पुनस् तस्य स्वातन्त्र्यं स्वामिनाम् इति

एवं कारिणम् अप्य् एषा संभावयति माम् इति

सा तु संत्याजिता निद्रां सद्यश् चरण पीडया

तम् अति आसन्नम् आसीनम् अतिमात्र प्रियंवदम्

निःशङ्कः पातुम् आरब्धस् तं च दृष्ट्वा तपन्तकः

न युक्तं सुख सुप्तस्य शत्रोर् अपि निबोधनम्

सो ऽहं देवी द्वयेन अपि मण्डयित्वा स्व पाणिभिः

सेवमानस् ततः पानं स कान्ता मित्र मण्डलः

गमिष्यत्य् अचिराद् एव चित्तं ते स्वस्थ ताम् इति

पान आगाराय गमितः पान अध्यक्ष पुरःसरः

चिरान् निरुत्तरीकृत्य माम् अनिच्छुम् अपाययत्

तं पिबन्तं सह आवाभ्याम् आलोक्य मरुभूतिकः

यद् एव रुचितम् ताभ्यां तत् प्रवर्तितः

प्रतिबोध्य जलं याचे तत् हि मे न विरूप्यते

भवता अपि रुचौ सत्यां स्थीयतां पीयताम् इति

पालयत्सु किम् अस्माकम् आत्मभिर् वञ्चितैर् इति

सा मां लज्जितम् आलोक्य जानु संनिहित आननम्

यः संतोषयितुं यक्षं विवाहः कृत्रिमः कृतः

अहो चातुर्य माधुर्य प्रधान गुण भूषणाः

यत् सत्यं सुतरां चेतः कुतूहल तरंगितम्

आलापा निर्गताः सौम्याद् गोमुखस्य मुखाद् इति

युष्माभिः सुख सुप्ता अहम् न द्रष्टव्या इति अभाषत

ततो दिवसम् आसित्वा कान्ता मातुः अहं गृहे

प्रसादाद् अर्य पादानाम् कुल स्त्री त्वम् उपागताम्

अभ्यर्च्य पान दानेन सु दुस्तोषम् अतोषयत्

तस्माद् विद्याधरी प्राप्ता का अपि केन अपि हेतुना

तस्मात् पिबत निःशङ्काः कापिशायनम् आसवम्

भविष्यतस् तदा नः स सपत्नौ भविष्यतः

श्रूयतां च अप्रियम् सा ते प्रिया मदनमञ्जुका

उद्वेजयसि भर्तारम् अपसृत्य आस्यताम् इति

पुनर् उक्त प्रिय आलापः माम् अवन्दत गोमुखः

तेन कृत्रिमम् एव असौ कन्या त्वम् प्रतिपादिता

इदं कीदृशम् इत्य् अस्यै पृच्छत्यै कथितं मया

पीयताम् इति पीतं च पुनस् तद् वचनात् मया

मन्ये अर्य पुत्रया यूयम् अनिच्छाः पायिता इति

भार्या पुनः शरीर अर्धम् अतो मदनमञ्जुकाम्

ततः प्रातर् उपागम्य मधु गन्ध अधिवासितम्

मङ्गलानां प्रधान त्वात् कार्य संसिद्धि दायिनी

तत्र सा स धनाध्यक्षम् तं यक्षं कुसुम आदिभिः

तेन पान गृहात् पानं स्वाद्यमानं स्वदेत यत्

पद्मराग मयाम् शुक्तिं पद्मराग द्रव _

माम् आलोक्य तथाभूतं भीता भूमाव् उपाविशत्

ज्योत्स्ना हि स्फुट धवला अपि कौमुदी इन्दोः अन्धानां बहल तमस् मलीमसा एव

स्वयम् आस्वाद्य तद् भ्रात्रे त्वया प्रस्थाप्यताम् इति

तरु प्रासाद शैल आदीन् स्थावरान् अपि जङ्गमान्

घ्रात्वा हरिशिखो वेश्म संभ्रान्त मतिः उक्तवान्

यस्माद् अन्यतमा अपि आसां लक्षणैर् न उपपद्यते

उन्मत्त किम् असंबद्धं भाषमाणः पुरः प्रभोः

मम त्व् आसीत् किम् इत्य् एषा निवारयति माम् इति

आसीच् च मम किं यक्षी किं गन्धर्वी किम् अप्सराः

पानं साधु न पश्यामि किं पुनर् मन्त्रिणाम् इति

प्रियां नव वधू वेषाम् प्रदोषे परिणीतवान्

यथा च अहम् तया उपायैः अग्राम्यैः शपथ आदिभिः

अब्रवीच् च न कर्तव्यम् अर्यपुत्रेण साहसम्

तस्याम् अपि च पीतायाम् अपश्यं वेगवत् भ्रमान्

यावद् अन्या एव सा का अपि नारी रूपा एव चन्द्रिका

किम् अर्थम् अपि मे चित्तं गतम् अस्वस्थ ताम् इति

पीत एक मधु शुक्तिम् च मां सा अपृच्छत् कृत स्मिता

क्षये कषाय कटुकम् अवच्छेदे मनाग् इति

आदाय मधुनः पूर्णां ततो माम् अब्रवीत् प्रिया

दिवसान् गमयामि स्म प्रहृष्ट परिचारकः

गाढं संवाहयामि स्म तस्याश् चरण पल्लवौ

अपूर्व इव गन्धो ऽयम् अर्यपुत्र विभाव्यते

स्वामिनो निःसपत्नौ तु पादाव् इच्छामि सेवितुम्

इति निर्धार्य तस्यां च मया दृष्टिर् निपातिता

ततः श्रुत्वा इति यत् सत्यम् आत्मन्य् एव अस्मि लज्जितः

मत्तो ऽहं प्रेषयामि स्म युष्मभ्यम् अपि संततम्

बलवद्भ्याम् अथ आक्रम्य मदेन मदनेन च

ताम् आदाय स्वम् आवासं प्रवृत्त उत्सवम् आगमम्

कदाचिद् एक पर्यङ्क स्थिता मदनमञ्जुका
त्वादृशाम् अनुकम्प्यो हि बलिनां प्रमदा जनः

ततः सा दृढ संरम्भा शपथैर् अव्यतिक्रमैः

सो ऽब्रवीद् व्यसन ग्राम ग्रामण्यम् भवताम् अपि

त्वद् गुण स्मरण व्यग्रा नयते दिवसान् इति

को वा ते इदम् आकारम् उज्ज्वलं कृतवान् इति

एषा धनपतेः शेषा स्वादुर् आस्वाद्यताम् इति

सा अब्रवीत् व्यक्तम् अद्य अपि न जानीथ रसं पुनः

इति निर्णीय निपुणं करिणी तालु कोमलौ

वैतर्द्ध नाम ग्रहणात् ततो मदनमञ्जुका

स्मित संदर्शित प्रीतिः अब्रवीत् स अश्रु लोचना

मया उक्तम् भण पश्यामस् त्वया कस्माच् चिरं स्थितम्

आसीन् मे मनसि हृता न सा मृता सा या दृष्टेर् व्रजति न गोचरं प्रिया मे

लज्जाम् अपहरती इव त्वरिता इदम् अभाषत

मया उक्तम् अननुज्ञातस् तात पादैः गुणान् अपि

पादौ संवाहयन्तं मे क्रुद्धो हरिशिखो ऽब्रवीत्

आपाने मधुर आस्वादम् अनुस्वादे तु तिक्तकम्

क आस्वादम् इदं पानम् इति प्रत्यब्रवं ततः

तेन उक्तम् मन्त्रि सचिवैः विज्ञाप्यं कार्यम् आगतम्

अन् इच्छन् पायितः पानं तथा ताम् अप्य् अपाययम्
इह एधि पुरुष सर्वेण मनसा सह

ऐतु प्राण ऐतु मन ऐतु चक्षुर् अथो बलम्

दूतौ यमस्य मा अनु गा अधि जीव पुरा इहि

सूर्यस् त्वा अधिपतिः मृत्योर् उदायच्छतु रश्मिभिः

यत् ते माता यत् ते पिता जामिर् भ्राता च सर्जतः

वेत्थ अमृतस्य मा नु गान् मा नु भूमि गृहः भुवत्

उदेहि मृत्योर् गम्भीरात् कृष्णाच् चित् तमसस् परि

निर् अवोचम् अहं यक्ष्मम् अङ्गेभ्यो अङ्ग ज्वरम् तव

ऋषी बोध प्रतीबोधौ अस्वप्नो यश् च जागृविः

नमो यमाय नमो अस्तु मृत्यवे नमः पितृभ्य उत ये नयन्ति

अयं लोकः प्रियतमो देवानाम् अपराजितः

अयम् अग्निर् उपसद्य इह सूर्य उद् एतु ते

आरोहणम् आक्रमणं जीवतो जीवतो ऽयनम्

तौ ते प्राणस्य गोप्तारौ दिवा नक्तं च जागृताम्

मा ते प्राण उप दसन् मा उ अपानो ऽपि धायि ते

इयम् अन्तर् वदति जिह्वा बद्धा पनिष्पदा

स च त्वा अनु ह्वयामसि मा पुरा जरसो मृथाः

इह एव भव मा नु गा मा पूर्वान् अनु गाः पितॄन् असुं बध्नामि ते दृढम्

यक्ष्मः श्येन इव प्र अपप्तत् साढः परस्तराम्

यत् एनसो मातृ कृतात् शेषे पितृ कृतात् च यत्

अङ्ग भेदः अङ्ग ज्वरः यश् च ते हृदय आमयः

त्वया यक्ष्मम् निर् अवोचं शतं रोपीश् च तक्मनः

आवतस् त आवतः परावतस् त आवतः

उन्मोचन प्रमोचने उभे वाचा वदामि ते

यत् त्वा अभिचेरुः पुरुषः स्वो यद् अरणो जनः

प्रत्यक् सेवस्व भेषजं जरदष्टिं कृणोमि त्वा

उन्मोचन प्रमोचने उभे वाचा वदामि ते

यद् दुद्रोहिथ शेपिषे स्त्रियै पुंसे अचित्त्या
यस्मात् हेतोः अपि इति निश्चयेन असाध्यं रुजं शमयति सर्व रूप अन्वितम् असाध्यम् दिव्य ओषधिभिः अपि कर्म विपाकेन अपि साध्यते तत् च किंविशिष्टम् असाध्यं सुर इत्यादिः सुराश् च गुरवश् च गावश् च द्विजाश् च तेषां या हिंसा हननम् अवमाननं वाताद् उत्पन्नो यः पाप कलापः दुष्कृत पटलः एतस्माद् उद्भवति इति

सुर इत्यादि

तस्मात् सूतराजात् अन्यो द्वितीय पवित्रतर अतिशयेन पवित्रः कः किल श्रूयते न को ऽपि
देवाः ह एव अस्य देवाः भवन्ति

अन्नम् मे एतत् अजनि इति एव तत् विद्यात्

अरण्योः एव अस्य तर्हि प्राणाः भवन्ति

श्रोत्रम् एव अस्य तत् जायते

प्राणः मे एषः अजनि इति एव तत् विद्यात्

भास् इति उद्दीप्यते

चक्षुः मे एतत् अजनि इति एव तत् विद्यात्

मनः एव अस्य तत् जायते

तान् त्रेधा व्यूह्य देवान् कृत्वा तेषु जुह्वत् आस्ते

अन्नम् एव अस्य तत् जायते

तत् आहुः केन जुहोति कस्मिन् हूयते इति

सः एतान् पञ्च प्राणान् जनयते

तस्य वै मथ्यमानस्य भस्म अवशीयते

श्रोत्रम् मे एतत् अजनि इति एव तत् विद्यात्

चक्षुः एव अस्य तत् जायते

यथा कुमारः जातः स्तनम् अभिपद्येत तथा तिर्यङ् विसर्पति

प्राणेन एव जुहोति

अङ्गारः अनु निर्वर्तते

वाच् एव अस्य सा जायते

प्राणे हूयते

वाच् मे एषा जनि इति एव तत् विद्यात्

उपरि तृणानि धुनोति

सः एषः अङ्गारः एतानि भस्मानि ग्रसते

प्राणः एव अस्य स जायते

धूमः अनु निनर्दति

तत् यावत् वै मन्थन्ति न तर्हि प्राणिति
क्षौम वत् शङ्ख शृङ्ग शुक्ति दन्तानाम्

ताम्र रजत सुवर्णानाम् अम्लैः

त्रिर् अपो हृदयंगमाः पिबेत्

दारवाणां तक्षणम्

तैजसानाम् उच्छिष्टानां गो शकृत् मृद् भस्मभिः परिमार्जनम् अन्यतमेन वा

अथ अपि उदाहरन्ति

ब्राह्मेण तीर्थेन आचामेत्

वचनाद् यज्ञे चमस पात्रानाम्

कृष्णाजिनानां बिल्व तण्डुलैः

खान्य् अद्भिः संस्पृश्य पादौ नाभिं शिरः सव्यं पाणिम् अन्ततस्

इति

दन्त वत् दन्त लग्नेषु यत् च अपि अन्तर् मुखे भवेत्

अथ चेद् अद्भिर् उच्छिष्टी स्यात् तद् उदस्य आचम्य आदास्यन् अद्भिः प्रोक्षेत्

अहिंसया च भूतात्मा मनः सत्येन शुध्यति

अविज्ञातं च भूताणां षड्विधं शौचम् उच्यते

अथ अपि उदाहरन्ति

आचान्तस्य अवशिष्टम् स्यान् निगिरन्न् एव तत् शुचिः

अङ्गुष्ठ मूलम् ब्राह्मं तीर्थम्

न हसन् न जल्पन् न तिष्ठन् न विलोकयन् न प्रह्वो न प्रणतो न मुक्त शिखः न प्रावृत कण्ठः न वेष्टित शिराः न त्वरमाणो न अ यज्ञ उपवीती न प्रसारित पादः न बद्ध कक्ष्यः न बहिस् जानुः शब्दम् अ कुर्वन्

क्षौमाणां गौरसर्षप कल्केन

बहिस् शौचम् व्याख्यास्यामः

इति

अमत्राणां दहनम्

कालो ऽग्निर् मनसः शुद्धिर् उदक आदि उपलेपनम्

चक्षुः घ्राण आनुकूल्यात् वा मूत्र पुरीष असृज् शुक्र कुणप स्पृष्टानाम् पूर्व उक्तानाम् अन्यतमेन त्रिस् सप्त कृत्वस् परिमार्जनम्

द्विर् इत्य् एके

स्रस्तेषु तेषु न आचामेत् तेषां संस्राव वत् शुचिः

अ तैजसानाम् एवंभूतानाम् उत्सर्गः

कौशं सौत्रं वा त्रिस् त्रिवृत् यज्ञोपवीतम्

दक्षिणं बाहुम् उद्धृत्य सव्यम् अवधाय शिरो ऽवदध्यात्

अङ्गुष्ठ अग्रम् पित्र्यम् अङ्गुली अग्रम् दैवम् अङ्गुलि मूलम् आर्षम्

प्राच् मुखः उदक् मुखः वा आसीनः शौचम् आरभेत शुचौ देशे दक्षिणम् बाहुं जानु अन्तरा कृत्वा प्रक्षाल्य पादौ पाणी च आ मणिबन्धात्

अद्भिः शुध्यन्ति गात्राणि बुद्धिर् ज्ञानेन शुध्यति

आ नाभेः

मृदा चेलानाम्

अधो ऽवसक्तं अधोवीतम्

न अङ्गुलीभिः न स बुद्बुदाभिः न स फेनाभिः न उष्णाभिः न क्षाराभिर् न लवणाभिर् न कलुषाभिर् न विवर्णाभिर् न दुर्गन्ध रसाभिः

वानस्पत्ये विकल्पः

इति

कण्ठे ऽवसक्तं निवीतम्

अथ चेद् अन्नेन उच्छिष्टी स्यात् तद् उदस्य आचम्य आदास्यन् अद्भिः प्रोक्षेत्

वैश्यो ऽद्भिः प्राशिताभिः स्यात् स्त्री शूद्रौ स्पृश्य च अन्ततः

उपपत्तिम् अवस्थां च विज्ञाय शौचं शौच ज्ञः कुशलो धर्म ईप्सुः समाचरेत्

न सोमेन उच्छिष्टाः भवन्ति इति श्रुतिः

पयसा वा

और्णानाम् आदित्येन

त्रिः परिमृजेत्

विपरीतं पितृभ्यः

एतद् एव विपरीतम् अमत्रे

वैणवानां गोमयेन

चेल वत् चर्मणाम्

गताभिर् हृदयं विप्रः कण्ठ्याभिः क्षत्रियः शुचिः

इति

कुतपानाम् अरिष्टैः

तैजस वत् उपल मणीनाम्

अथ अतस् शौच अधिष्ठानम्

दारु वत् अस्थ्नाम्

कालं देशं तथा आत्मानम् द्रव्यं द्रव्य प्रयोजनम्

पाद प्रक्षालन उच्छेषणेन न आचामेत्
अजात शत्रौ अभवन् जन्तूनां राज्ञि कर्हिचित्

पिबन्ति याः सखी अधर अमृतम् मुहुर् व्रज स्त्रियः संमुमुहुः यद् आशयाः

कीर्त्यमानं यशो यस्य सकृत् आकर्ण्य रोचनम्

अन्योन्यम् आसीत् संजल्प उत्तमश्लोक _

नूनं व्रत स्नान हुत आदिना ईश्वरः समर्चितो हि अस्य गृहीत पाणिभिः

तत्र तत्र ह तत्रत्यैः हरिः प्रत्युद्यत अर्हणः

सत् सङ्गान् मुक्त दुःसङ्गः हातुं न उत्सहते बुधः

सह अनुजैः प्रत्यवरुद्ध भोजनः कथं प्रवृत्तः किम् अकार्षीत् ततः

ववृषुः कुसुमैः कृष्णं प्रेम व्रीडा स्मित ईक्षणाः

हत्वा स्व रिक्थ स्पृधः आततायिनो युधिष्ठिरो धर्म भृताम् वरिष्ठः

सायं भेजे दिशं पश्चात् गविष्ठः गां गतः तदा

य एक ईशो जगत् आत्म लीलया सृजति अवति अत्ति न तत्र सज्जते

यदा हि अधर्मेण तमस् धियः नृपा जीवन्ति तत्र एष हि सत्त्वतः किल

अग्रे गुणेभ्यो जगत् आत्मनि ईश्वरे निमीलित आत्मन् निशि सुप्त शक्तिषु

दर्शन स्पर्श संलापैः शयन आसन भोजनैः

सर्वे ते अनिमिषैः अक्षैः तम् अनुद्रुत चेतसः

गान्धारी धृतराष्ट्रः च युयुत्सुः गौतमः यमौ

सुहृदां च विशोकाय स्वसुः च प्रिय काम्यया

मरु धन्वम् अतिक्रम्य सौवीर आभीरयोः परान्

आनर्तान् भार्गवैः उपागात् श्रान्त वाहः मनाग् विभुः

शौनक उवाच

अहो अलं श्लाघ्यतमं यदोः कुलम् अहो अलं पुण्यतमं मधोः वनम्

न अनुरूप अनुरूपाः च निर्गुणस्य गुण आत्मनः

ब्रह्मावर्तं कुरुक्षेत्रं मत्स्यान् सारस्वतान् अथ

शशास गाम् इन्द्र इव अजित आश्रयः परिधि उपान्ताम् अनुज अनुवर्तितः

सिषिचुः स्म व्रजान् गावः पयसा ऊधस्वती मुदा

अहो बत स्वर् यशसः तिरस्करा कुशस्थली पुण्य यशस्करा भुवः

न सेहिरे विमुह्यन्तो विरहं शार्ङ्गधन्वनः

निर्याति अगारात् नो ऽभद्रम् इति स्यात् बान्धव स्त्रियः

न आधयः व्याधयः क्लेशा दैव भूतात्म हेतवः

उद्धवः सात्यकिः च एव व्यजने परम अद्भुते

या वीर्य शुल्केन हृताः स्वयंवरे प्रमथ्य चैद्य प्रमुखान् हि शुष्मिणः

निवेशयित्वा निज राज्ये ईश्वरो युधिष्ठिरं प्रीत मनाः बभूव ह

सूत उवाच

निशम्य भीष्म उक्तम् अथ अच्युत उक्तम् प्रवृत्त विज्ञान विधूत विभ्रमः

उषित्वा हास्तिनपुरे मासान् कतिपयान् हरिः

आरुरोह रथं कैश्चित् परिष्वक्तो ऽभिवादितः

यत् एष पुंसाम् ऋषभः श्रियः पतिः स्व जन्मना चङ्क्रमणेन च अञ्चति

कुरुजाङ्गल पाञ्चालान् शूरसेनान् स यामुनान्

नद्यः समुद्रा गिरयः स वनस्पति _

तस्मिन् न्यस्त धियः पार्थाः सहेरन् विरहं कथम्

अनाम रूप आत्मनि रूप नाम्नी विधित्समानो ऽनुससार शास्त्र कृत्

यासां गृहात् पुष्कर लोचनः पतिर् न जातु अपैति आहृतिभिः हृदि स्पृशन्

निरीक्षणेन अभिनन्दन् स स्मितेन ययौ हरिः

सित आतपत्रम् जग्राह मुक्ता दाम विभूषितम्

स एव भूयो निज वीर्य चोदिताम् स्व जीव मायाम् प्रकृतिं सिसृक्षतीम्

वृकोदरः च धौम्यः च स्त्रियो मत्स्य सुत आदयः

पश्यन्ति नित्यं यत् अनुग्रह इषितम् स्मित अवलोकम् स्व पतिम् स्म यद् प्रजाः

वंशं कुरोः वंश दव अग्नि निर्हृतम् संरोहयित्वा भवभावनो हरिः

अश्रूयन्त आशिषः सत्याः तत्र तत्र द्विज ईरिताः

संनिवर्त्य दृढं स्निग्धान् प्रायात् स्व नगरीम् प्रियैः

विकीर्यमाणः कुसुमै रेजे मधुपतिः पथि

एवंविधा गदन्तीनां स गिरः पुर योषिताम्

अजात शत्रुः पृतनां गोपीथाय मधुद्विषः

आमन्त्र्य च अभ्यनुज्ञातः परिष्वज्य अभिवाद्य तम्

अथ दूर आगतान् शौरिः कौरवान् विरह आतुरान्

सुभद्रा द्रौपदी कुन्ती विराट तनया तथा

कौरव इन्द्र पुर स्त्रीणाम् सर्व श्रुति मनोहरः

स वै किल अयम् पुरुषः पुरातनो य एक आसीत् अविशेषः आत्मनि

स वा अयं सखि अनुगीत सत् कथः वेदेषु गुह्येषु च गुह्य वादिभिः

वीक्षन्तः स्नेह सम्बद्धाः विचेलुः तत्र तत्र ह
प्रदेयं सूर्यहृदयं ब्रह्मणा तु प्रदर्शितम्

यज्ञ उपवीती देवानां निवीती

गुह्यका राक्षसाः सिद्धा हरन्ति प्रसभं यतः

प्राञ्च् कूलेषु समासीनः कुशेषु प्राञ्च् मुखः शुचिः

असामर्थ्ये समुत्पन्ने स्नानम् एवम् समाचरेत्

अपः पाणौ समादाय जप्त्वा वै मार्जने कृते

सर्व पाप प्रशमनम् वेद सार समुद्भवम्

हिरण्मयं गृहे गुप्तम् आत्मानम् सर्व देहिनाम्

गवां हि रजसा प्रोक्तं वायव्यं स्नानम् उत्तमम्

अन्यान् च अभिमतान् देवान् भक्त्या च अ क्रोधनः अ त्वरः

ततो तत् तीर्थम् आपोहिष्ठा आदि मन्त्रकैः

अथवा देवम् ईशानम् भगवन्तं सनातनम्

भुञ्जीत बन्धुभिः सार्धं वाग्यतो अन्नम् अकुत्सयान्

यो मोहाद् अथवा आलस्यात् अ कृत्वा देवता अर्चनम्

जप्त्वा जल अञ्जलिम् दद्याद् भास्करं प्रति तद् मनाः

अथ अवलोकयेत् अर्कम् हंसः शुचिषद् इति ऋचा

आचम्य प्रयतो नित्यं जपेत् अशुचि दर्शने

अन्वारब्धेन सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु

ओंकार व्याहृति युताम् गायत्रीं वेदमातरम्

त्वं यज्ञः त्वम् वषट्कार आपो ज्योती रसो ऽमृतम्

वारुणं यौगिकं तद्वत् षोढा स्नानं प्रकीर्तितम्

होमे जप्ये विशेषेण तस्मात् स्नानं समाचरेत्

देवान् ब्रह्मः ऋषीन् च एव तर्पयेत् अक्षत उदकैः

वैदिकान् च एव निगमान् वेदाङ्गानि विशेषतः

मनस् शुचि करम् पुंसां नित्यं तत् स्नानम् आचरेत्

स त्वचम् दन्तकाष्ठं स्यात् तद् अग्रेण तु धावयेत्

अभ्यागतान् यथाशक्ति पूजयेत् अतिथिम् यथा

परकीय निपानेषु न स्नायाद् वै कदाचन

न विष्णु आराधनात् पुण्यं विद्यते कर्म वैदिकम्

द्रुपदां वा त्रिस् अभ्यस्येत् व्याहृति प्रणव अन्विताम्

ततो मध्याह्न समये स्नान अर्थम् मृदम् आहरेत्

मुखे सुप्तस्य सततं लाला याः संस्रवन्ति हि

आराधयेत् महादेवम् भाव पूतः महेश्वरम्

वक्ष्ये समाहिता यूयं शृणुध्वं गदतो मम

प्राञ्च् मुखः सततं विप्रः संध्या उपासनम् आचरेत्

नमो हंसाय ते नित्यम् आदित्याय नमो ऽस्तु ते

इदम् आपः प्रवहत व्याहृतिभिः तथा एव च

सावित्रीं वै जपेद् विद्वान् प्राञ्च् मुखः प्रयतः स्थितः

दद्यात् पुष्प आदिकम् तेषां वृद्धान् च एव अभिवादयेत्

जप काले न भाषेत न अन्यानि प्रेक्षयेद् बुधः

प्रक्षाल्य भङ्क्त्वा तत् जह्यात् शुचौ देशे समाहितः

स्नात्वा संतर्पयेद् देवान् ऋषीन् पितृ गणान् तथा

नमो ऽस्तु नीलग्रीवाय नमः ते पिनाकिने

दद्यात् अन्नम् यथाशक्ति तु अर्थिभ्यः लोभ वर्जितः

भुञ्जीत चेत् स मूढ आत्मा तिर्यग्योनिं स गच्छति

प्रक्षाल्य आचम्य विधिवत् ततः स्नायात् समाहितः

त्रिपदां वाथ सावित्रीं तत् विष्णोः परमं पदम्

व्यास उवाच

निवेदयामि च आत्मानम् नमः ते ज्ञान रूपिणे

प्रोच्य स ओंकारम् आदित्यं त्रिस् निमज्जेत् जलाशये

हंसः शुचिषद् एतेन सावित्र्या च विशेषतः

वारुणं च अवगाहः तु मानसं तु आत्म वेदनम्

अथ उपतिष्ठेत् आदित्यम् मूर्ध्नि पुष्प अन्वित अञ्जलिम्

प्रपद्ये त्वां विरूपाक्षं महान्तं परमेश्वरम्

मानुष्यं ब्रह्मयज्ञं च पञ्च यज्ञान् प्रचक्षते

यदि स्यात् लौकिके पक्वं ततो ऽन्नं तत्र हूयते

न एताभ्याम् सदृशो मन्त्रः सूक्तेन पुरुषेण तु

नमो रुद्राय सूर्याय त्वा अहम् शरणं गतः

प्रक्षाल्य दन्तकाष्ठं वै भक्षयित्वा विधानतः

उपास्य विधिवत् संध्यां प्राप्ताः पूर्वं परां गतिम्

नमः सूर्याय रुद्राय भास्वते परमेष्ठिने

स्नानं समाचरेत् नित्यम् गर्त प्रस्रवणेषु च

दद्याद् भूमौ बलिं तु अन्नम् पक्षिभ्यो ऽथ द्विजोत्तमः

एकान्ते सु शुभे देशे तस्मात् जप्यम् समाचरेत्

अथ उपतिष्ठेत् आदित्यम् उदयन्तम् समाहितः

अपामार्गं च बिल्वं च करवीरं विशेषतः

हन्तकारम् अथ अग्रम् वा भिक्षां वा शक्तितो द्विजः

देव यज्ञम् पितृ यज्ञम् भूत यज्ञम् तथा एव च

प्रातःकाले ऽथ मध्याह्ने नमस्कुर्याद् दिवाकरम्

अधस् च तिसृभिः कायं पादौ षड्भिः तथा एव च

चण्डाल अशौच पतितान् दृष्ट्वा आचम्य पुनर् जपेत्
तस्मात् नारायणम् देवं स्नान काले स्मरेद् बुधः

परिहृत्य दिनं पापं भक्षयेद् वै विधान विद्

साधयेद् विविधान् अर्थान् कुटुम्ब अर्थे ततो द्विजः

अलक्ष्मीः काल कर्णः च दुःस्वप्नं दुर्विचिन्तितम्

प्रातःस्नानं प्रशंसन्ति दृष्ट अदृष्ट करम् शुभम्

स्नायात् नदीषु शुद्धासु शौचं कृत्वा यथाविधि

आपो वा देवताः सर्वाः तेन सम्यक् समर्चिताः

अशक्तौ अशिरस्कम् वा स्नानम् अस्य विधीयते

वैश्वदेवं ततः कुर्याद् देव यज्ञः स वै स्मृतः

न एताभ्याम् सदृशो मन्त्रो वेदेषु उक्तः चतुर्षु अपि

यत् तु स आतप वर्षेण स्नानं तद् दिव्यम् उच्यते

नमस्यामि परं ज्योतिः ब्रह्मानम् त्वां परां गतिम्

अन्यैः च वैदिकैः मन्त्रैः सौरैः पाप प्रणाशनैः

निष्पीड्य स्नान वस्त्रम् तु समाचम्य च वाग्यतः

प्रदक्षिणं द्विजः कुर्यात् पञ्च ब्रह्माणि वै जपन्

प्राप्य अनुज्ञाम् विशेषेण जुहुयुः वा यथाविधि

कर्तव्या तु अक्षमाला स्यात् उत्तरात् उत्तमा स्मृता

तस्मात् अनादि मध्य अन्तम् नित्यम् आराधयेत् हरिम्

गोमयस्य प्रमाणं तत् तेन अङ्गम् लेपयेत् ततः

तिष्ठन् चेद् ईक्षमाणः ऽर्कं जप्यं कुर्यात् समाहितः

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन कृत्वा कर्माणि वै द्विजाः

प्रक्षिप्य आलोकयेत् देवम् वयं परि

ब्रह्माणं शङ्करं सूर्यं तथा एव मधुसूदनम्

मन्त्रैः तु विविधैः सौरेर् ऋच् यजुस् साम सम्भवैः

पुष्कलं हन्तकारं तु तद् चतुर्गुणम् उच्यते

प्राचीन आवीती पित्र्ये तु स्वेन तीर्थेन भावतः

ततो न एव आचरेत् कर्म अ कृत्वा स्नानम् आदितस्

मनस् वाच् कर्मभिः शान्तम् आगतम् ततः

देवर्षीन् तर्पयेत् धीमान् उदक अञ्जलिभिः पितॄन्

उक्त्वा नमः शिवाय इति मन्त्रेण अनेन योजयेत्

प्रातःस्नानेन पापानि पूयन्ते न अत्र संशयः

आत्म तीर्थम् इति ख्यातं सेवितं ब्रह्म वादिभिः

उपेयात् ईश्वरम् च अथ योगक्षेम प्रसिद्धये

क्षीरवृक्ष समुद्भूतम् मालती सम्भवम् शुभम्

विलोहिताय भर्गाय सहस्राक्षाय ते नमः

त्वम् एव विश्वं बहुधा सत् असत् सूयते च यत्

आपो हि व्याहृतिभिः सावित्र्या वारुणैः शुभैः

न कम्पयेत् शिरस् ग्रीवाम् दन्तान् न एव प्रकाशयेत्

आपो नारायण उद्भूताः ताः एव अस्य अयनम् पुनः

जलं मन्त्रैः तद् लिङ्गैः वारुणैः शुभैः

संध्या हीनः अशुचिः नित्यम् अनर्हः सर्व कर्मसु

ध्यात्वा प्रणव पूर्वम् वै दैवतानि समाहितः

विना दर्भेण यत् कर्म विना सूत्रेण वा पुनः

यौगिकं स्नानम् आख्यातम् योगो विष्णु विचिन्तनम्

भाव पूतः तत् अव्यक्तम् ध्यायन् वै विष्णुम् अव्ययम्

प्रातःस्नानेन पूयन्ते ये ऽपि पाप कृतः जनाः

उपासितो भवेत् तेन देवो योग तनुः परः

ध्यात्वा अर्क मण्डल गताम् सावित्रीं वै जपन् बुधः

ततः संतर्पयेद् देवान् ऋषीन् पितृ गणान् तथा

प्रचेतसे नमः ते नमो मीढुष्टमाय ते

ब्राह्मणानां हितं पुण्यम् ऋषि संघैः निषेवितम्

ऋषय ऊचुः

आदाव् ओङ्कारम् उच्चार्य नमस् अन्ते तर्पयामि वः

कुर्वीत प्रणतिं भूमौ मूर्ध्ना तेन एव मन्त्रतः

सावित्रीं वै जपेत् पश्चात् जप यज्ञः स वै स्मृतः

भिक्षां वै भिक्षवे दद्याद् विधिवद् ब्रह्मचारिणे

पूजयेत् अतिथिम् नित्यं नमस्येत् अर्चयेत् द्विजम्

एकं तु भोजयेद् विप्रं पितॄन् उद्दिश्य सत्तमम्

प्रज्वाल्य वह्निं विधिवत् जुहुयात् जातवेदसम्

या संध्या सा जगत् सूतिः माया अतीता हि निष्कला

ब्राह्म आदीनि यथा शक्तौ स्नानानि आहुः मनीषिणः

अग्नेः पश्चिमतो देशे भूत यज्ञ अन्ते एव वा

शालाग्नौ तत्र देव अन्नम् विधिः एष सनातनः

पञ्च पिण्डान् समुद्धृत्य स्नायाद् वा असंभवे पुनः

नित्य श्राद्धम् तत् उद्दिष्टम् पितृ यज्ञः गति प्रदः

सर्वेषाम् अपि अलाभे तु अन्नं गोभ्यो निवेदयेत्

उपस्थाय महा योगम् देवदेवं दिवाकरम्

प्रदक्षिणं समावृत्य नमस्कृत्वा ततः क्षितौ

स्वैः मन्त्रैः अर्चयेत् देवान् पुष्पैः पत्त्रैः अथ अम्बुषु

उद्धृत्य वा यथाशक्ति किंचिद् अन्नं समाहितः
दैवतानि नमस्कुर्याद् निवेदयेत्

अथ आगम्य गृहं विप्रः समाचम्य यथाविधि

ईशानेन अथ वा रुद्रैः त्र्यम्बकेण समाहितः

तथा अघमर्षणम् सूक्तं सर्व पाप अपनोदनम्

इदं पुत्राय शिष्याय धार्मिकाय द्विजातये

निवेदयेत स्व आत्मानम् विष्णौ अमल तेजसि

विन्यस्य मूर्ध्नि तत् तोयं मुच्यते सर्व पातकैः

भूः भुवः स्वस् त्वम् ओङ्कारः सर्वे रुद्राः सनातनाः

कुश पुञ्जे समासीनः कुश पाणिः समाहितः

भुञ्जीत स्व जनैः सार्धं स याति परमां गतिम्

नमस्कारेण पुष्पाणि विन्यसेद् वै पृथक् पृथक्

निवेदयीत स्व आत्मानम् यो ब्रह्मानम् इति ईश्वरम्

आवर्तयेद् वा प्रणवं देवं वा संस्मरेत् हरिम्

भुङ्क्ते स याति नरकान् शूकरेषु अभिजायते

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन प्रातःस्नानं समाचरेत्

शक्तः चेद् वारुणं विद्वान् प्राजापत्यं तथा एव च

नाशयति आशु पापानि देवानाम् अर्चनम् तथा

अवेक्षेत च शास्त्राणि धर्म आदीनि द्विजोत्तमः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे अष्टादशो ऽध्यायः

नमः ते घृणिने तुभ्यं सूर्याय ब्रह्म रूपिणे

संमार्ज्य मन्त्रैः आत्मानम् कुशैः स उदक बिन्दुभिः

पुष्प अक्षतान् कुश तिलान् गोमयं शुद्धम् एव च

ब्राह्मे मुहूर्ते तु उत्थाय धर्मम् अर्थम् च चिन्तयेत्

काय क्लेशम् तद् उद्भूतम् ध्यायीत मनसा ईश्वरम्

अन्तर् जल गतः मग्नो जपेत् त्रिस् अघमर्षणम्

नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च

गुरुं च एव अपि उपासीत हितं च अस्य समाचरेत्

आग्नेयं भस्मना पाद मस्तकात् देह धूलनम्

पुरुषः सन् महः अतस् त्वा प्रणमामि कपर्दिनम्

ॐ खखोल्काय शान्ताय कारण त्रय हेतवे

सौरान् मन्त्रान् शक्तितो वै पावमानाः तु कामतः

दद्यात् अतिथये नित्यं बुध्येत परमेश्वरम्

वेद अभ्यासम् ततः कुर्यात् प्रयत्नात् शक्तितस् द्विजः

यदि स्यात् क्लिन्न वासाः वै वारि मध्य गतः जपेत्

प्राञ्च् कूलेषु समासीनो दर्भेषु सु समाहितः

मृदा एकया शिरः क्षाल्यं द्वाभ्यां नाभ्याः तथा उपरि

गोदोह मात्रम् कालं वै प्रतीक्ष्यो हि अतिथिः स्वयम्

आचम्य मन्त्रवत् नित्यम् पुनर् आचम्य वाग्यतः

अहनि अहनि कर्तव्यं ब्राह्मणानां क्रमाद् विधिम्

जपेत् अध्यापयेत् शिष्यान् धारयेत् च विचारयेत्

नमस्कुर्यात् महादेवम् ऋतं सत्यम् इति ईश्वरम्

मृत्तिका च समुद्दिष्टा तु आर्द्र आमलक मात्रिका

विश्वं पशुपतिं भीमं नर नारी शरीरिणम्

यत् अन्यत् कुरुते किंचिद् न तस्य फलम् आप्नुयात्

न अङ्गुल्या धावयेत् क्वचित्

ब्राह्मं तु मार्जनं मन्त्रैः कुशैः स उदक बिन्दुभिः

तत् आचक्ष्व अखिलम् कर्म येन मुच्येत बन्धनात्

उदुत्यं चित्रम् इति एते तत् चक्षुः इति मन्त्रतः

भिक्षाम् आहुः ग्रास मात्रम् अग्रम् तस्याः चतुर्गुणम्

तैः एव भाषणं कृत्वा स्नात्वा च एव जपेत् पुनः

हिरण्यबाहवे तुभ्यं हिरण्यपतये नमः

कुर्यात् पञ्च महायज्ञान् गृहं गत्वा समाहितः

आचान्तः पुनर् आचामेत् मन्त्रेण अनेन मन्त्र विद्

कृत्वा मनुष्ययज्ञं वै ततः स्वाध्यायम् आचरेत्

भूत यज्ञः स वै ज्ञेयो भूति दः सर्व देहिनाम्

ब्राह्मम् आग्नेयम् उद्दिष्टम् वायव्यं दिव्यम् एव च

अनन्य चेतसः शान्ता ब्राह्मणा वेदपारगाः

शतरुद्रीयम् अथर्वशिरः सौरान् च शक्तितः

आचम्य प्रयतो नित्यं स्नानं प्रातः समाचरेत्

मध्य अङ्गुलि सम स्थौल्यम् द्वादश अङ्गुल संमितम्

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन संध्या उपासनम् आचरेत्
प्रजानां पतयः सर्वे सर्वे रुद्र आत्मकाः स्मृताः

निर्द्वंद्वा वीत रागाः च विश्व आत्मानः भव आत्मजाः

असूत मेना मैनाकं क्रौञ्चं तस्य अनुजाम् उमाम्

शं रुद्रः सर्व भूतानाम् करोति घृणया यतः

शुचिः सौरः तु विज्ञेयः स्वाहा पुत्राः त्रयः तु ते

दाक्षायणी सती याता पार्श्वं रुद्रस्य पार्वती

स त्वं सृज यथाकामं मृत्यु युक्ताः प्रजाः प्रभो

सर्वे तपस्विनः तु एते सर्वे व्रत भृतः स्मृताः

सत्त्वेन सर्व गम् विष्णुं निर्गुण त्वे महेश्वरम्

निर्मथ्यः पवमानः तु वैद्युतः पावकः स्मृतः

तैः तु संछादितं सर्वं चतुर्दशविधं जगत्

वैराग्य स्थम् विरक्तस्य विमुक्तिः यत् शम् उच्यते

आत्मनः तु समान् सर्वान् सर्व लोक नमस्कृतान्

ऋषीणां च कुलं सर्वं शृणुध्वं तत् सु विस्तरम्

सूत उवाच

आश्रिताः शंकरं तस्मात् प्राप्नुवन्ति च शाश्वतम्

पवमानः पावकश् च शुचिः अग्निः च ते स्मृताः

तस्य च अस्य च संधानं प्रसादात् परमेष्ठिनः

निष्कलस्य आत्मनः शम्भोः स्व इच्छा धृत शरीरिणः

वदामि पृथक् अध्याय संस्थितम् वः तत् ऊर्ध्वतस्

याचितो मुनि शार्दूलाः ब्रह्मणा प्रहसन् क्षणात्

नमो ऽस्तु ते महादेव प्रजा न अर्हसि शंकर

स एव शंकरः साक्षात् पिनाकी नीललोहितः

पुत्रैः पौत्रैः तु इह एतेषाम् संख्या संक्षेपतः स्मृता

लब्ध्वा ससर्ज सकलं शंकरात् चतुराननः

मेनां तु मानसीं तेषां जनयामास वै स्वधा

गङ्गां हैमवतीं जज्ञे भव अङ्ग आश्लेष पावनाम्

एवं स्तुत्वा तदा रुद्रान् रुद्रं च आह भवं शिवम्

ऋषय ऊचुः

पुरुषं परमात्मानं पुरु हूतम् पुरुष्टुतम्

आश्रयं सर्व भूतानाम् अव्ययम् जगतां पतिम्

तान् दृष्ट्वा विविधान् रुद्रान् निर्मलान् नीललोहितान्

अन् आश्रिताः शिवं रुद्रं शंकरं नीललोहितम्

शंकरो ऽपि तदा रुद्रैर् निवृत्त आत्मा हि अधिष्ठितः

अग्निष्वात्ताश् च यज्वानः शेषा बर्हिषदः स्मृताः

हिरण्य केशाः दृष्टि घ्नाः नित्या बुद्धाश् च निर्मलाः

नमो ऽस्तु वो महादेवाः त्रिनेत्राः नीललोहिताः

पितरो ऽमृतपाः प्रोक्ताः तेषाम् च एव इह विस्तरः

तां ध्यात्वा व्यसृजत् रुद्रान् अनेकान् नीललोहितः

इति एते वह्नयः प्रोक्ताः प्रणीयन्ते ऽध्वरेषु च

मृत्यु हीनाः विभो स्रष्टुं मृत्यु युक्ताः सृज प्रभो

वैराग्यात् जायते पुंसो विरागो दर्शन अन्तरे

धरणीं जनयामास मानसीं यज्ञ याजिनीम्

जरा मरण संयुक्तम् जगन्त् एतत् चराचरम्

विगुण त्यागः विज्ञानस्य अ विचारतः

ततस् तम् आह भगवन्त् न हि मे तादृशी स्थितिः

अयज्वानश् च यज्वानः पितरः प्रीति मानसाः

धर्मो ज्ञानं च वैराग्यम् ऐश्वर्यम् शंकरात् इह

शंकरः च अप्रयत्नेन तद् आत्मा योग विद्यया

केन गच्छन्ति नरकं नराः केन महामते
त्रिणवाव् अग्निष्टोमाव् अभित ऐन्द्रीषु

त्रयस्त्रिंश उक्थ्यो वैश्वदेवीषु

तस्य अहानि ज्योतिर् गौर् आयुर् इत्य् एतम् एव त्रि अहम् त्रिर् उपयन्ति

पञ्चदश उक्थ्य ऐन्द्रीषु

प्रजासु वा क्षुध् युक्तासु ज्योक् आमयावी वा नवरात्राय दीक्षते

तेषाम् आयुः अतिरात्रे उत्तमम् अहर् भवति

तस्य अपरिमिताः दीक्षा द्वादश उपसदः

सप्तदशो ऽग्निष्टोमः प्राजापत्यासु तीव्रसोमः

तस्य अपरिमिताः दीक्षा द्वादश उपसदः

तस्य अहानि त्रिवृद् अग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः सप्तदश उक्थ्य एकविंश उक्थ्यस् त्रिणव उक्थ्यः पञ्चविंशो ऽग्निष्टोमो महाव्रतवान् विश्वजित् सर्व पृष्ठः ऽतिरात्रः

विश्वजित् सर्व पृष्ठः ऽतिरात्रः

प्रजाति कामः वा व्यावृत् कामः वा अभिचरन् वा अभिचर्यमाणः वा दशरात्राय दीक्षिष्यमाणो दशहोतारं हुत्वा दशरात्राय दीक्षते

तस्य अहानि त्रिवृद् अग्निष्टोमो ऽग्निष्टुद् आग्नेयीषु भवति

ब्रह्मवर्चस कामः ऽष्टरात्राय दीक्षते

तस्य अपरिमिताः दीक्षा द्वादश उपसदः

पशु कामः सप्तरात्राय दीक्षते

सप्तदशो ऽग्निष्टोमः प्राजापत्यासु उपहव्यः

तस्य अपरिमिताः दीक्षा द्वादश उपसदः