tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अथ आज्य आहुतीः उपजुहोत्य् अथ अन्तरेण अग्निम् च आज्य स्थालीम् च स्थालीपाकं निधाय तत् सहस्रं सम्पात अभिहुतम् करोति

जय प्रभृति सिद्धम् आ धेनु वर प्रदानात्

एकः पुरस्ताद् य इदं बभूव यतो बभूवुर् भुवनस्य गोपाः

स मृत्यु पाशात् अपनुद्य घोराद् इह आयुषेण उ घृतम् अत्तु देवः स्वाहा

तान् अभ्युक्ष्य अवहत्य त्रिः फलीकृत्य त्रिः प्रक्षाल्य निदधाति

ईशानो देवः स न आयुर् दधातु तस्मै जुहोमि हविषा घृतेन स्वाहा

तेभ्यो जुहोमि बहुधा घृतेन मा नः प्रजां रिरिषो मा उत वीरान् स्वाहा

सर्वं म आयुर् भूयात्

ब्रह्म ज्योतिः ब्रह्म पत्नीषु गर्भं यम् आदधात् पुरु रूपम् जयन्तम्

यम् अप्येति भुवनं साम्पराये स नो हविर् घृतम् इह आयुषे ऽत्तु देवः स्वाहा

यो ब्रह्म ब्रह्मण उज्जभार प्राण ईश्वरः कृत्तिवासाः पिनाकी

एवम् एव सर्वेषां स्थालीपाकानां चरु कल्पः

विभ्राजमानः सरिरस्य मध्याद् रोचमानो घर्म रुचिः य आगात्

अथ एतम् चरुं श्रपयित्वा अभिघार्य उदञ्चम् उद्वास्य प्रतिष्ठितम् अभिघारयति

तद् एतद् ऋद्धम् अयनं भूत उपसृष्टानाम् राष्ट्रभृतः पञ्चचोडाः सर्पाहुतिर् गन्धर्व आहुतिः अहर् अहः स्वस्त्ययन अर्थम् स्वाध्यायम् अधीयीत एतैः एव मन्त्रैर् आहुतीर् जुहुयात् एतैर् एव मन्त्रैर् बलीन् हरेद् अगदो ह एव भवति

स सूनवः स पतयः स यूथ्याः इह आयुषेण उ घृतम् इदं जुषन्तां स्वाहा

तां विद्यां ब्रह्मयोनिं सरूपाम् इह आयुषे तर्पयामो घृतेन स्वाहा

अथ तिरः पवित्रं स्थाल्याम् अपः पयो वा आनीय अधिश्रित्य तिरः पवित्रं तण्डुलान् आवपति

तण्डुलान् वा निर्वपति

कुमाराणां ग्रह गृहीतानाम् ज्वर गृहीतानाम् भूत उपसृष्टानाम् आयुष्येण घृत सूक्तेन अहर् अहः स्वस्त्ययन अर्थम् स्वाध्यायम् अधीयीत एतैः एव मन्त्रैर् आहुतीर् जुहुयाद् एतैर् एव मन्त्रैर् बलीन् हरेद् अगदो ह एव भवति

वसून् रुद्रान् आदित्यान् मरुतो ऽथ साध्यान् ऋभून् यक्षान् गन्धर्वांश् च पितॄंश् च विश्वान्

तान् अभ्युक्ष्य त्रिः प्रक्षाल्य एव निदधाति इति

इतरस्मात् पक्वात् सौविष्टकृतं जुहोति

तद् एतद् ऋद्धम् अयनं हुत प्रहुत अनुकृतयः ऽन्ये होमाः बलि हरण अनुकृतीनि अभ्यर्चनान्य् आश्रम अनुकृतयः संश्रया इति

तूष्णीं वा

तस्य प्राशन मन्त्रः आयुर् असि विश्व आयुः असि

आहुत अनुकृतिः आयुष्य चरुः

सुवर् नरम् तम् आयुषे वर्धयामो घृतेन स्वाहा

अथ आज्यम् निर्वपत्य् अथ आज्यम् अधिश्रयत्य् उभयं पर्यग्निकृत्वा मेक्षणं स्रुवं च संमार्ष्टि

दाक्षायण्यः सर्व योन्यः स योन्यः सहस्रशो विश्व रूपाः विरूपाः

परिधान प्रभृति आ अग्नि मुखात् कृत्वा पक्वाज् जुहोति आयुष् टे विश्वतो दधत् इति पुरोनुवाक्याम् अनूच्य आयुः दाः अग्ने हविषो जुषाणः इति याज्यया जुहोति

तूष्णीं वा

संवत्सरे संवत्सरे षट्सु षट्सु मासेषु चतुर्षु चतुर्षु ऋतौ ऋतौ मासि मासि वा कुमारस्य जन्म नक्षत्रे क्रियेत

सर्व आयुः असि सर्वम् आयुर् असि

अपरेण अग्निम् प्राच् मुखः उपविश्य वाग्यतः स्थालीपाकं स गणः प्राश्नाति

सर्वम् आयुर् गेषम् इति प्राश्य अपः आचम्य जठरम् अभिमृशति यत इन्द्र भयामहे स्वस्ति दाः विशस्पतिः इति द्वाभ्याम्
यजमानस्य पशून् पाहि

ध्रुवाः अस्मिन् गोपतौ स्यात बह्वीः

वायवः स्थ

इषे त्वा सुभूताय

देवः वः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मणे

मा वः स्तेनः ईशत मा अघ शंसः
अरूक्षम् अनभिष्यन्दि तु आसीनप्रचलायितम्

विकारान् च अश्नुते घोरान् कांश्चिद् काल व्यतिक्रमात्

येभ्यो यदा हिता निद्रा येभ्यः च अपि अहिता यदा

प्लीहा कासः क्षयः श्वासो गुल्मो अर्शांसि उदराणि च

यदि उभौ व्याधिः आगच्छेत् स्थूलम् एव अतिपीडयेत्

सुख आयुषी पराकुर्यात् कालरात्रिः इव अपरा

अति निद्राय अनिद्राय भेषजं यद् भवा च सा

मनसो ऽनुगुणा गन्धाः शब्दाः संवाहनानि च

निद्रा आयत्तम् सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बल अबलम्

अचिन्तनात् च कार्याणां ध्रुवं संतर्पणेन च

प्रशातिका प्रियङ्गुः च श्यामाका यवका यवाः

हत्वा अति कार्श्यम् आधत्ते नॄणाम् उपचयम् परम्

इक्षवः शालयो माषा गोधूमा गुड वैकृतम्

सु आस्तीर्णम् शयनं वेश्म सुखं कालः तथा उचितः

उपवासो ऽसुखा शय्या सत्त्व औदार्यम् तमस् जयः

व्यायामम् अतिसौहित्यम् क्षुध् पिपासा आमय औषधम्

धातु साम्यम् तथा हि एषाम् बलं च अपि उपजायते

नव अन्नानि नवम् मद्यं ग्राम्य आनूप औदकाः रसाः

निन्दिताः पुरुषाः तेषाम् यौ विशेषेण निन्दितौ

वात घ्नानि अन्न पानानि श्लेष्म मेदस् हराणि च

रूक्षस्य उद्वर्तनम् स्नानस्य अभ्यासः प्रकृतिः जरा

तमस् भवा श्लेष्म समुद्भवा च मनस् शरीर श्रम सम्भवा च

विडङ्गं नागरं क्षारः काललोह रजः मधु

स्थौल्य कार्श्ये वरं कार्श्यं सम उपकरणौ हि तौ

अकाले अति प्रसङ्गात् च न च निद्रा निषेविता

तक्र अरिष्ट प्रयोगाः च प्रयोगो माक्षिकस्य च

कृशानां बृंहण अर्थम् च लघु संतर्पणं च यत्

शुक्लं वासो यथाकालं दोषाणाम् अवसेचनम्

एतौ उपद्रव करौ विशेषात् अग्नि मारुतौ

सम पक्ता सम जरः सम मांस चयः मतः

सततं व्याधितौ एतौ अति स्थूल कृशौ नरौ

तस्य हि अतिमात्र मेदस्विनः मेद एव उपचीयते न तथा इतरे धातवः तस्मात् अस्य आयुषः ह्रासः शैथिल्यात् सौकुमार्यात् गुरु त्वात् च मेदसो जव उपरोधः शुक्राः बहुत्वात् मेदसा आवृत मार्ग त्वात् च कृच्छ्र व्यवाय ता दौर्बल्यम् असम त्वात् धातूनां दौर्गन्ध्यं मेदस् दोषात् मेदसः स्वभावात् स्वेदन त्वात् च मेदसः श्लेष्म संसर्गात् विष्यन्दि त्वात् बहु त्वात् गुरु त्वात् व्यायाम असह त्वात् च स्वेद आबाधः तीक्ष्ण अग्नि त्वात् प्रभूत कोष्ठ वायु त्वात् च क्षुध् अतिमात्रम् पिपासा अतियोगः च इति

स्वप्न प्रसङ्गात् च नरो वराह इव पुष्यति

भवेत् नॄणाम् दिवास्वप्नस्य अहितस्य निषेवणात्

अष्तौनिन्दित संख्याते व्याजहार पुनर्वसुः

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

शिलाजतु प्रयोगः च स अग्निमन्थ रसः परः

जूर्णाह्वाः कोद्रवा मुद्गाः कुलत्थाः चक्रमुद्गकाः

विकार अनुशयः क्रोधः कुर्वन्ति अति कृशम् नरम्

शालि अन्नम् स दधि क्षीरं स्नेहो मद्यं मनस् सुखम्

अथ अतस् ऽष्टौनिन्दितीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

तत् अति स्थौल्यम् अति सम्पूरणात् गुरु मधुर शीत स्निग्ध उपयोगात् अव्यायामाद् अव्यवायाद् दिवास्वप्नात् हर्ष नित्य त्वात् अचिन्तनाद् बीज स्वभावात् च उपजायते

क्रोध शोक भय क्लान्ताः दिवास्वप्न उचिताः च ये

यव आमलक चूर्णम् च प्रयोगः श्रेष्ठ उच्यते

विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशयन्ति आशु जीवितम्

श्लेष्म पित्ते दिवास्वप्नः तस्मात् तेषु न शस्यते

चिन्ता क्रोधः तथा धूमो व्यायामो रक्त मोक्षणम्

वृषता क्लीब ता ज्ञानम् अज्ञानम् जीवितं न च

सम मांस प्रमाणः तु सम संहननः नरः

अभ्यङ्ग उत्सादनम् स्नानं ग्राम्य आनूप औदकाः रसाः

हलीमकः शिरस् शूलम् स्तैमित्यं गुरु गात्र ता

तत्र श्लोकाः

अङ्गमर्दो अग्नि नाशः च प्रलेपो हृदयस्य च

शुष्क स्फिच् उदर ग्रीवः धमनि जाल संततः

आनयन्ति अचिरात् निद्राम् प्रनष्टा या निमित्ततः

सेवा रूक्ष अन्न पानानाम् लङ्घनं प्रमित्या अशनम्

मेदसि अतीव संवृद्धे सहसा एव अनिल आदयः

चरन् संधुक्षयति अग्निम् आहारम् शोषयति अपि

सततं च उपचर्यौ हि कर्शनैः बृंहणैः अपि

विषयेभ्यो निवर्तन्ते तदा स्वपिति मानवः
गुरु च आतर्पणम् च इष्टम् स्थूलानां कर्शनं प्रति

रूक्ष उष्णाः वस्तयः तीक्ष्णाः रूक्षाणि उद्वर्तनानि च

आढकीनां च बीजानि पटोल आमलकैः सह

अरिष्टान् च अनुपान अर्थे मेदस् मांस कफ अपहान्

संस्कृतानि च मांसानि दधि सर्पिः पयांसि च

तस्मात् हित अहितम् स्वप्नं बुद्ध्वा स्वप्यात् सुखं बुधः

क्षुध् पिपासा आतप सहः शीत व्यायाम संसहः

अयथा उपचय उत्साहः नरो अति स्थूलः उच्यते

दूषीविष आर्ताः च दिवा न शयीरन् कदाचन

गीत अध्ययन मद्य स्त्री कर्म भार अध्व कर्शिताः

एतौ हि दहतः स्थूलं वन दावः वनं यथा

सा एव युक्ता पुनर् युङ्क्ते निद्रा देहं सुख आयुषा

रात्रीणां च अति संक्षेपात् दिवास्वप्नः प्रशस्यते

अजीर्णिनः क्षताः क्षीणा वृद्धा बालाः तथा अबलाः

चिन्ता व्यवाय व्यायाम विरामः प्रिय दर्शनम्

एत एव च विज्ञेया निद्रानाशस्य हेतवः

या या यथा प्रभावा च निद्रा तत् सर्वम् अत्रि जः

स्वप्नो हर्षः सुखा शय्या मनसो निर्वृतिः शमः

मेदसा आवृत मार्ग त्वात् वायुः कोष्ठे विशेषतः

दृढ इन्द्रियः विकाराणां न बलेन अभिभूयते

चक्षुषोः तर्पणम् लेपः शिरसो वदनस्य च

पतित अभिहत उन्मत्ताः क्लान्ता यान प्रजागरैः

तृष्णा अतीसार शूल आर्ताः श्वासिनो हिक्किनः कृशाः

स्थौल्यम् इच्छन् परित्यक्तुं क्रमेण अभिप्रवर्धयेत्

प्रजागरं व्यवायं च व्यायामं चिन्तनानि च

देह वृत्तौ यथा आहारः तथा स्वप्नः सुखो मतः

निन्दिते कारणं दोषाः तयोः निन्दित भेषजम्

रात्रि स्वभाव प्रभवा मता या तां भूतधात्रीं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः

आगन्तुकी व्याधि अनुवर्तिनी च रात्रि स्वभाव प्रभवा च निद्रा

कोठ अरुस् पिडकाः कण्डूः तन्द्रा कासो गल आमयाः

स्निग्धम् उद्वर्तनम् स्नानं गन्ध माल्य निषेवणम्

अति स्थूलस्य तावत् आयुषः ह्रासो जव उपरोधः कृच्छ्र व्यवाय ता दौर्बल्यं दौर्गन्ध्यं स्वेद आबाधः क्षुध् अतिमात्रम् पिपासा अतियोगाः च इति भवन्ति अष्ट दोषाः

इह खलु शरीरम् अधिकृत्य अष्ट पुरुषा निन्दिता भवन्ति तत् यथा अति दीर्घः च अति ह्रस्वः च अति लोमा च अलोमा च अति कृष्णः च अति गौरः च अति स्थूलः च अति कृशः च इति

कायस्य शिरसः च एव विरेकः छर्दनम् भयम्

गुडूची भद्रमुस्तानाम् प्रयोगः त्रैफलः तथा

रात्रौ जागरणं रूक्षं स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा

तत्र अति स्थूल कृशयोः भूयस् एव अपरे निन्दित विशेषाः भवन्ति
आ त् ए चः उपदेशे अ श् इति

इ कः य ṇ अ चि

एक अ चः द्वे प्रथमस्य

अ तः गुणे

युष्मद् अस्मदोः ङसि

शतुर् अन् उमः नदी अ च् आदी

आ त् गुणः

अङ्ग इत्यादौ च

पूर्वो ऽभ्यासः

उञ्छ आदीनाम् च

अ तः रोर् अ प्लुतात् अ प्लुते

द्रव मूर्ति स्पर्शयोः श्यः

आदिः सिचो ऽन्यतरस्याम्

अ चः कर्तृ यकि

तुज् आदीनाम् दीर्घो ऽभ्यासस्य

अट् अभ्यास व्यवाये ऽपि

शीर्षंश् छन्दसि

अनुदात्तस्य च ṛ त् उपधस्य अन्यतरस्याम्

नृ च अन्यतरस्याम्

आमन्त्रितस्य च

लिटि वयो यः

यजुष्य् उरः

न

व्यश् च

उपोत्तमं र् इति

सुट् कात् पूर्वः

लिटि धातोर् अन् अभ्यासस्य

यतो अ नावः

ल्यपि च

वचि स्वपि यज आदीनाम् क् इति

ṛ ति अ कः

वृद्धिर् ए चि

समासस्य

ह्वः संप्रसारणम्

बहुलं छन्दसि

स्फुरति स्फुलत्योः घञि

अपरस्पराः क्रिया सातत्ये

दिवो झ ल्

ईड वन्द वृ शंस दुहाम् ण्यतः

पद् दत् नस् मास् हृद् निश् असन् यूषन् दोषन् यकन् शकन् उदन् आसन् छस् प्रभृतिषु

ग्रहि ज्या वयि व्यधि वष्टि विचति वृश्चति पृच्छति भृज्जतीनाम् ṅ इति च

वा छन्दसि

णौ च सन् चङोः

बिभेतेर् हेतु भये

णो नः

आनृहुश् तित्याज श्राताः श्रितम्

अपगुरो णमुलि

धातु आदेः षः सः

धातोः

अ चि शीर्षः

न वशः

आटश् च

षत्व तुकोः असिद्धः

न अ त् इ चि

अन्त उदात्तात् उत्तर पदात् अन्यतरस्याम् अनित्यसमासे

एकः पूर्व परयोः

अनुदात्ते च कु ध परे

निष्ठा च द्वि अ च् अन् आ त्

हिंसायां प्रतेश् च

स्त्यः प्र पूर्वस्य

किरतौ लवने

लिट् यङोः च

ह ल् ङी आप्भ्यः दीर्घात् सु ति सि अपृक्तम् ह ल्

वश् च अस्य अन्यतरस्यां क् इति

कास्तीर अजस्तुन्दे नगरे

स्फायः स्फी निष्ठायाम्

नित्यं स्मयतेः

सिध्यतेर् अ पारलौकिके

ये च तद्धिते

क्षयो निवासे

प्यायः पी

ङसि ङसोः च

झ लि उपोत्तमम्

अन्तो ऽवत्याः

ए ङि पर रूपम्

अभ्यस्तस्य च

वेञः

त् इत् स्वरितम्

सम्प्रसारणाच् च

दिव उ त्

सम् परि उपेभ्यः करोतौ भूषणे

उपात् प्रतियत्न वैकृत वाक्य अध्याहारेषु

कुस्तुम्बुरूणि जातिः

त्याग राग हास कुह श्वठ क्रथानाम्

चङ्य् अन्यतरस्याम्

भी ह्री भृ हु मद जन धन दरिद्रा जागराम् प्रत्ययात् पूर्वं प् इति

अपस्करो रथ अङ्गम्

प्रस्कण्व हरिश्चन्द्रौ ऋषी

लिट्य् अभ्यासस्य उभयेषाम्

शृतं पाके

समवाये च

ईवत्याः

पारस्कर प्रभृतीनि च सञ्ज्ञायाम्

जक्ष् इति आदयः षट्

ह शि च

आदिर् णमुल्य् अन्यतरस्याम्

दाश्वान् साह्वान् मीढ्वांश् च

न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम्

चि स्फुरोः णौ

तासि अनुदात्त इत् ṅ इत् अ त् उपदेशात् ल सार्वधातुकम् अनुदात्तम् अ ह्नु इङोः

व अन्तः यि प्रत्यये

ऊठ् इदम् पद् आदि अप् पुम् रै द्युभ्यः

चायः की

विभाषा अभि अव पूर्वस्य

अवपथासि च

सन् यङोः

पथि मथोः सर्वनामस्थाने

ह्रस्वात् चन्द्र उत्तर पदे मन्त्रे

मतोः पूर्वम् आ त् सञ्ज्ञायां स्त्रियाम्

स्वपि स्यमि व्येञाम् यङि

ङ्याश् छन्दसि बहुलम्

वेर् अपृक्तस्य

भय्य प्रवय्ये च छन्दसि

विष्किरः शकुनिर् वा

न उ ṅ धात्वोः

विभाषा परेः

स् यः छन्दसि बहुलम्

जुष्ट अर्पिते च छन्दसि

दीर्घात्

एति एधति ऊठ्सु

ज्यश् च

आस्पदं प्रतिष्ठायाम्

अवङ् स्फोटायनस्य

अनुदात्तस्य च यत्र उदात्त लोपः

क् इतः

दीर्घात् जसि च

विभाषा भाषायाम्

बन्धुनि बहुव्रीहौ

चायः की

अन्त आदि वत् च

शुष्क धृष्टौ

स्वापेश् चङि

च् इतः

प्रतिष्कशश् च कशेः

न न् द् राः संयोग आदयः

चतुरः शसि

आपो जुषाणो वृष्णो वर्षिष्ठे ऽम्बे ऽम्बाले अम्बिके पूर्वे

सर्वस्य सुपि

अष्टनो दीर्घात्

तिसृभ्यो जसः

प्लुत प्रगृह्याः अ चि

गोष्पदं सेवित अ सेवित प्रमाणेषु

प्रजने वीयतेः

आश्चर्यम् अनित्ये

आङो ऽनुनासिकश् छन्दसि

न आम्रेडितस्य अन्त्यस्य तु वा

तद्धितस्य

विभाषा श्वेः

ṛ तः उ त्

आ ओ तः अम् शसोः

इ कः अ सवर्णे शाकल्यस्य ह्रस्वश् च

साव् एक अ चः तृतीया आदिः विभक्तिः
आशितः कर्ता

नित्यं मन्त्रे

प्रकृत्या अन्तर् पादम् अ व् य् अपरे

ई३ चाक्रवर्मणस्य

उस्य् अ पद अन्तात्

क्षय्य जय्यौ शक्य अर्थे

संहितायाम्

छे च

उपसर्गाद् ṛ ति धातौ

ञ् न् इति आदिर् नित्यम्

न व्यो लिटि

नाम् अन्यतरस्याम्

ङयि च

मीनाति मिनोति दीङाम् ल्यपि च

सञ्ज्ञायाम् उपमानम्

श्लौ

सृजि दृशोः झ लि अम् अ क् इति

थलि च स इटि इट् अन्तो वा

कारस्करो वृक्षः

ल् इति

विभाषा लीयतेः

च

ह्रस्वस्य प् इति कृति तुक्

वर्चस्के ऽवस्करः

कर्ष आत्वतः घञो ऽन्त उदात्तः

अपाच् चतुष्पाद् शकुनिषु आलेखने
तैलं संकुचिते ऽभ्यङ्गो माष सैन्धव साधितम्

सुख अम्बुना षड्धरणं वचादिं वा प्रयोजयेत्

अवबाहौ हितं नस्यं स्नेहः च उत्तरभक्तिकः

चिकित्सितम् इदं कुर्यात् शुद्ध वात अपतानके

सिद्धे अस्मिन् शर्करा चूर्णात् अष्टादश पलम् क्षिपेत्

कुर्याद् दिह्यात् च मूत्र आढ्यैः करञ्ज फल सर्षपैः

जाङ्गलैः अघृतैः मांसैर् मधु अम्भस् अरिष्ट पायिनः

विबद्ध मार्गम् दृष्ट्वा तु शुक्रं दद्याद् विरेचनम्

मत्स्यान् नाभि प्रदेश स्थे सिद्धान् बिल्व शलाटुभिः

मूलैर् वा अपि अर्क तर्कारी निम्ब जैः स सुराह्वयैः

अ स्तब्ध मेढ्रम् अ स्वेदम् बहिरायाम वर्जितम्

सुप्ते ऽङ्गे वेष्ट युक्ते तु कर्तव्यम् उपनाहनम्

मूल कल्कात् दश पलम् पयो दत्त्वा चतुर्गुणम्

कफ क्षय अर्थम् व्यायामे सह्ये च एनम् प्रवर्तयेत्

पाने नस्ये ऽन्वासने ऽभ्यञ्जने च स्नेहाः काले सम्यग् एते प्रयुक्ताः

सौवर्चल अभया व्योष सिद्धम् सर्पिः चले ऽधिके

वातकुण्डलिका उन्माद गुल्म वर्ध्म आदिकान् जयेत्

स्वेद अभ्यङ्ग निवातानि हृद्यं च अन्नम् त्वच् आश्रिते

न अतिमात्रम् तथा वायुर् व्याप्नोति सहसा एव वा

स एला नलद शैलेय शताह्वा रक्तचन्दनात्

तथा स्नेह मृदौ कोष्ठे न तिष्ठन्ति अनिल आमयाः

आगारधूम लवण तैलैः लेपः स्रुते ऽसृजि

अष्ट अंश शेषित रसेण पुनर् च तेन प्रस्थं घृतस्य विपचेत् पिचु भाग कल्कैः

विदार्यादि गण क्वाथ दधि क्षीर रसैः शृतम्

तुम्बुरूणि अभया हिङ्गु पौष्करं लवणत्रयम्

रास्ना महौषध द्वीपि पिप्पली शठी पौष्करम्

सहचरं सुरदारु स नागरम् क्वथितम् अम्भसि तैल विमिश्रितम्

द्वि मेदा मिशि मञ्जिष्ठा कुष्ठ रास्ना कुचन्दनैः

यूषैर् ग्राम्य औदक आनूप रसैः वा स्नेह संयुतैः

पित्तं वा दर्शयेद् रूपं वस्तिभिस् तं विनिर्जयेत्

व्योष अग्नि मुस्ता त्रिफला विडङ्गैः गुग्गुलुं समम्

सेक अभ्यङ्ग अवगाह अन्न पान नस्य अनुवासनैः

यष्ट्याह्व सुरस व्याघ्रनख ऋषभक जीवकैः

स हन्ति वातं ते ते च स्नेह स्वेदाः सु योजिताः

प्लीह शोषौ अपस्मारम् अलक्ष्मीं च प्रणाशयेत्

तद्वत् सिद्धा वसा नक्र मत्स्य कूर्म चुलूक जा

यदि एतेन स दोष त्वात् कर्मणा न प्रशाम्यति

खञ्जः कुणिः पक्ष हतः पङ्गुलो विकलो ऽथवा

भेडस्य संमतं तैलं तत् कृच्छ्रान् अनिल आमयान्

मृदुभिः स्नेह संयुक्तैः भेषजैस् तं विशोधयेत्

पल अष्टकम् तिल्वकतो वरायाः प्रस्थं पल अंशम् गुरु पञ्चमूलम्

शीताः प्रदेहा रक्त स्थे विरेको रक्त मोक्षणम्

आमाशय गते वायौ वमित प्रतिभोजिते

तुल्य क्षीरम् पालिकैस् तैल पात्रम् सिद्धं कृच्छ्रान् शीलितम् हन्ति वातान्

बलम् अग्नि बलम् पुष्टिं प्राणान् च अस्य अभिवर्धयेत्

स्नैहिकं नावनं धूमः श्रोत्र आदीनाम् च तर्पणम्

स्विन्नस्य आशु प्रशाम्यन्ति मार्दवं च उपजायते

वस्ति कर्म तु अधस् नाभेः शस्यते च अवपीडकः

प्रहर्षो ऽन्नं च शुक्र स्थे बल शुक्र करम् हितम्

वायुं सर्पिस् वसा मज्ज तैल पानैः नरं ततः

तत्र सेव्य नख कुष्ठ हिम एला स्पृश् प्रियङ्गु नलिका अम्बु शिलाजैः

पिबेद् वा श्लेष्म पवन हृद् रोग उक्तम् च शस्यते

गर्भे शुष्के तु वातेन बालानां च विशुष्यताम्

श्लेष्म आम मेदस् बाहुल्यात् युक्त्या तद् क्षपणानि अतस्

नाडी व्रण अर्बुद भगंदर गण्डमाल जत्रु ऊर्ध्व सर्व गद गुल्म गुद उत्थ मेहान्

हनुस्रंसे हनू स्निग्ध स्विन्नौ स्व स्थानम् आनयेत्

स्थिर तोयम् सरः क्षेमं प्रतिस्रोतो नदीं तरेत्

पवन पीडित देह गतिः पिबन् द्रुत विलम्बित गः भवति इच्छया

अ खट्वा घातिनम् च एनम् त्वरितं समुपाचरेत्

हृद् स्थे पयः स्थिरा सिद्धम् शिरोवस्तिः शिरस् गते

पलानि पञ्चाशद् अभीर्वः च पाद अवशेषम् विपचेद् वहे ऽपाम्

दधि मस्तु इक्षु निर्यास शुक्तैः तैल आढकम् समैः

स्निग्ध अम्ल लवण उष्ण आद्यैः आहारैः हि मलः चितः

संसृष्ट दोषे संसृष्टं चूर्णयित्वा कफ अन्विते

नावनैस् तर्पणैः च अन्नैः सु स्निग्धैः स्वेदयेत् ततः
हर्ष तोद रुज् आयाम शोफ स्तम्भ ग्रह आदयः

लिह्यात् क्षौद्रेण वा श्रेष्ठा चव्य तिक्ता कणा घनात्

स्थलानि उल्लङ्घयेत् नारीः शक्तितः परिशीलयेत्

आयामयोः अर्दित वत् बाह्य अभ्यन्तरयोः क्रिया

स्रोतस् विशुद्धये युञ्ज्याद् अच्छ पानम् ततो घृतम्

तत् सेवितं विधमति प्रबलं समीरं संधि अस्थि मज्ज गतम् अपि अथ कुष्ठम् ईदृक्

दुष्टान् वातान् आशु शान्तिं नयेयुर् वन्ध्या नारीः पुत्र भाजः च कुर्युः

शक्यं कर्मण्य ताम् नेतुं किमु गात्राणि जीवताम्

जीर्णं पिण्याकं पञ्चमूलं पृथक् च क्वाथ्यं क्वाथाभ्याम् एकतस् तैलम् आभ्याम्

सु अभ्यक्तम् स्नेह संयुक्तैः शंकर आद्यैः पुनः पुनः

नामयेत् संवृते शेषम् एकायाम वत् आचरेत्

पलाश रस कस्तूरी नलिका जातीकोशकैः

पद्मक अतिबला मुस्ता शूर्पपर्णी हरेणुभिः

त्वच् कुन्दुरुक कर्पूर तुरुष्क श्रीनिवासकैः

अथ अतस् वातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

तैल द्रोण्याम् च शयनम् आन्तरो ऽत्र सु दुस्तरः

स्वादुस्कन्ध प्रतीवापम् महास्नेहं विपाचयेत्

क्षीराद् अष्ट अंशम् पाचयेत् तेन पानाद् वाता नश्येयुः श्लेष्म युक्ताः विशेषात्

जल आढक शते पक्त्वा शत भाग स्थिते रसे

विधिस् तिल्वक वत् ज्ञेयो रम्यक अशोकयोः अपि

यथा इष्टम् आनामयितुं सुखम् एव हि शक्यते

विरेको मांस मेदस् स्थे निरूहः शमनानि च

दध्नः पात्रे यावशूकात् त्रि बिल्वैः सर्पिस् प्रस्थम् हन्ति तत् सेव्यमानम्

अथ अपतानकेन आर्तम् अ स्रस्त अक्षम् अ वेपनम्

निष्क्वाथ्य आनूप मांसम् च तेन अम्लैः पयसा अपि च

स्नेह अक्तम् स्विन्नम् अङ्गं तु वक्रं स्तब्धं स वेदनम्

कुर्याद् रूक्ष उपचारः च यव श्यामाक कोद्रवाः

स शोफे वमनं दाह राग युक्ते सिराव्यधः

दीपनैः पाचनीयैर् वा भोज्यैर् वा तद् युतैः नरम्

लोहिता नलद लोह सुराह्वैः कोपना मिशि तुरुष्क नतैः च

पत्त्र कल्कम् ततः पूतं विधिना तत् प्रयोजितम्

स्थौणेय तगर ध्याम वचा मदनक प्लवैः

तत्र प्राग् एव सु स्निग्ध स्विन्न अङ्गे तीक्ष्ण नावनम्

प्रस्विद्यन् च धनुष्कम्भी दश रात्रम् न जीवति

कम्प आक्षेप स्तम्भ शोष आदि युक्तान् गुल्म उन्मादौ पीनसं योनि रोगान्

क्षार मूत्र अन्वितान् स्वेदान् सेकान् उद्वर्तनानि च

बला बिल्व शृते क्षीरे घृत मण्डम् विपाचयेत्

कल्कितैर् विपचेत् सर्व मारुत आमय नाशनम्

विशेषेण प्रयोक्तव्या केवले मातरिश्वनि

यक्ष्म अरुचि श्वसन पीनस कास शोफ हृद् पाण्डु रोग मद विद्रधि वातरक्तम्

तेजोवती मरिच वत्सक दीप्यक अग्निरोहिणी अरुष्कर वचा कण मूल युक्तैः

अथवा नत षड्ग्रन्था स्थिरा कुष्ठ सुराह्वयात्

मूत्रैर् वा शीलयेत् पथ्यां गुग्गुलुं गिरिसंभवम्

अर्दिते नावनं मूर्ध्नि तैलं श्रोत्र अक्षि तर्पणम्

स्नेहनं स्नेह संयुक्तम् पक्षाघाते विरेचनम्

मञ्जिष्ठया अतिविषया विषया यवान्या संशुद्ध गुग्गुलु पलैः अपि पञ्च संख्येभिः

विरिक्तं प्रतिभुक्तं च पूर्व उक्ताम् कारयेत् क्रियाम्

स्नेह क्लान्तम् समाश्वास्य पयोभिः स्नेहयेत् पुनः

तस्य शुक्तिः प्रकुञ्चो वा नस्यं वाते शिरस् गते

स्नेह स्वेदैः द्रुतः श्लेष्मा यदा पक्वाशये स्थितः

बला शतम् छिन्नरुहा पादम् रास्ना अष्ट भागिकम्

पायसैः कृसरैः स अम्ल लवणैः स अनुवासनैः

कुलत्थ यव कोलानि भद्रदार्वादिकं गणम्

स्नाव संधि सिरा प्राप्ते स्नेह दाह उपनाहनम्

कल्कं स मधु वा चव्य पथ्या अग्नि सुरदारु जम्

स क्षौद्र सर्षप पक्व लोष्ट वल्मीक मृत्तिकेभिः

जीवक ऋषभ काकोली युगल अमरदारुभिः

विवर्ण दन्त वदनः स्रस्त अङ्गः नष्टचेतनः

शुष्काणि अपि हि काष्ठानि स्नेह स्वेद उपपादनैः

ऊरुस्तम्भे तु न स्नेहो न च संशोधनं हितम्

सिता काश्मर्य मधुकैः सिद्धम् उत्थापने पयः

शाम्यति एवम् कफ आक्रान्तः स मेदस्कः प्रभञ्जनः

उन्नामयेत् च कुशलः चिबुकम् विवृत्ते मुखे

असकृत् तं पुनः स्नेहैः स्वेदैः च प्रतिपादयेत्

अवपीडैः प्रधमनैस् तीक्ष्णैः श्लेष्म निबर्हणैः
स्रोतो बद्ध्वा अनिलम् रुन्ध्यात् तस्मात् तम् अनुलोमयेत्

लवंग नख कङ्कोल कुष्ठ मांसी प्रियङ्गुभिः

घृतं तिल्वक सिद्धम् वा सातला सिद्धम् एव वा
तैः एष प्रजाः हिनस्ति अग्निहोत्रे भागधेयम् इच्छमानः

सृष्टिः एतत् व्रतम्

यानि दारूणि ते मासाः

तत् अजामि

तपसा वै प्रजापतिः प्रजाः असृजत

उद्भूतिः वै एतत् प्रभूतिः यत् अग्निहोत्रम्

यत्र अङ्गारेषु अग्निः लेलाय इव तत् अस्य आस्यम् आविस् नाम

एतत् वै वाचः सत्यम्

न सु शृतम् कुर्यात्

यत् लोहितम् तत् वारुणम्

आविस् प्रजासु भवति

इमाम् असृजत अग्निम् रथंतरम् त्रिवृतम् गायत्रीम् भुवर् इति

प्र एव जनयति

उद्भवः स्थ उद् अहम् प्रजया प्र पशुभिः भूयासम् इति

इमाः एव एतत् इष्टकाः उपधत्ते

सृष्टिः वै एतत् यत् अग्निहोत्रम्

तस्यै तत् जुहोति

यर्हि बिन्दवः इव स्युः तर्हि अवेक्षेत

वाचम् यच्छेत् अग्निहोत्रे उन्नीयमाने

यर्हि अयम् देवः प्रजाः अभिमन्येत सजूस् जातवेदः दिवा पृथिव्या हविषः वीहि स्वाहा इति द्वादश रात्रीः अग्निहोत्रम् जुहुयात्

तत् ब्रह्म

स वाचः सत्यम् निरमिमीत भूः भुवः स्वर् इति

अग्निः प्रजनयिता

रुद्र मृड अन् आर्भव मृड धूर्ते नमः ते अस्तु इति हुत्वा उदङ् उद्दिशेत्

यत् न सुवर्णम् न लोहितम् तत् मैत्रम्

एतत् मिथुनम्

ते देवाः च असुराः च प्रजापतिम् अब्रुवन् इमे वाव इदम् अभूवन् इति

प्रजननम् वै एतत् यत् अग्निहोत्रम्

ते यत् मनुष्याः अवदन् तत् एव अभवन्

एतत् वै वाचः अनृतम् यत् मनुष्याः वदन्ति भूः इति

ये अणीयांसः ते अर्ध मासाः

तेन एव जुहोति

मुर्मुराः अहर् रात्राणि

उत्तमः समानानाम् भवति यस्य एवम् अग्निहोत्रम् हूयते

रेतः वै एतत् यत् अग्निहोत्रम्

इमाः एव एतत् इष्टकाः उपधाय उत्तमम् नाकम् रोहति

श्वस् श्वस् वसीयान् भवति यस्य एवम् अग्निहोत्रम् हूयते

वाचा वै सह मनुष्याः अजायन्त ऋते वाचः देवाः च असुराः च

ये स्थूलाः अङ्गाराः ते ऋतवः

संवत्सरम् वै एतम् इन्धते अग्निम् वैश्वानरम्

अन्तरेण एव स्यात्

मुखेन वै अश्नाति

अन्तरिक्षम् वातम् वामदेव्यम् त्रिष्टुभम् पञ्चदशम् स्वर् इति

उद् प्रजया प्र पशुभिः भवति यस्य एवम् अग्निहोत्रम् हूयते

रेतः क्रूडयेत् न उ अ शृतम्

न वै एतस्य संवत्सरे अप्यस्ति न वैश्वानरे यः अनाहिताग्निः

तानि एव अस्य प्रतिनुदति

दिवम् सूर्यम् बृहत् एकविंशम् जगतीम् भूः भुवः स्वर् अग्नौ ज्योतिः ज्योतिः अग्नौ इति

एतत् ब्रह्म

तानि शमयति

एतानि वै रुद्रस्य क्रूराणि नामानि

ताम् एव अस्य प्रीणाति
अभि प्र वः सुराधसम् इति षड् वालखिल्यानां सूक्तानि

मा उ षु त्वा वाघतश् चन इति एतस्य द्विपदां च उद्धरति राथन्तरं च प्रगाथम्

अथ ह अस्य नकिः सुदासो रथम् इत्य् एतं प्रगाथम् उद्धृत्य त्वाम् इदा ह्यो नर इत्य् एतं प्रगाथं प्रत्यवदधाति

यद् इन्द्र प्राग् अपाग् उदग् इति चतुर्दश

यः सत्राहा विचर्षणिर् इति शेषः

पिबा सुतस्य रसिन इति विंशतेः सप्तमीं च अष्टमीम् च उद्धरति

मा चिद् अन्यद् वि शंसत इति एकया न त्रिंशत्

तं वो दस्मम् ऋतीषहम् नो विश्वासु हव्यो या इन्द्र भुज आभर इति नव

यो राजा चर्षणीनाम् इत्य् एकादश

बार्हती तृच अशीतिः

तरोभिर् वो विदत् वसुम् इत्य् उत्तमाम् उद्धरति

उभयं शृणवच् च न इति सप्तमीं च अष्टमीम् च उद्धरति
चलत् काञ्चनाम् आरुह्य कुण्डल उज्ज्वल शालिनीम्

बाहुवोः गुह्ये पादयोः च जङ्घयोः जघने क्रमात्

कूर्म पृष्ठ समम् पृष्ठं कुर्याद् दक्षिण हस्तात्

सर्वैः अलंकार गणैः उज्ज्वलाम् स स्मित आननाम्

प्रान्तेन कुर्याद् विन्यासं पूर्वं कर तल द्वये

ध्यानं समारभेद् देव्या दाह प्लवन पूर्वकम्

चतुर् भुजाम् विवसनां पीन उन्नत पयोधराम्

चिन्तयेत् सप्त पाताल नालकम्

आनमत् नागपाश ऊरुम् गुप्त गुल्फाम् सुपार्ष्णिकाम्

तत्र स्थिताम् महामायां ध्यायेत् एकाग्र मानसः

नव यौवन सम्पन्नाम् तथा सर्व अङ्ग सुन्दराम्

संध्या चन्द्र सम प्रख्य कपोलाम् लोल लोचनाम्

शोषं दाहं तथा उच्छादम् पीयूष आसेवनम् परम्

ॐ ह्रीं श्रीं इति मन्त्रेण अर्घपात्रं तु मण्डले

गात्रेण रत्न संस्तम्भम् सम्यक् आलम्ब्य संस्थिताम्

चतुष्कोणं विधाय आशु द्वार पद्म विवर्जितम्

तद् पर्यङ्के रक्त पद्मम् प्रसन्नं सर्वदा शिवम्

अग्निं वायौ विनिक्षिप्य वायुं तोये जलं हृदि

सुभ्रू योग उज्ज्वलाम्

बन्धूक दन्त वसनाम् शिरीष प्रभ नासिकाम्

शब्देन सहितं जीवम् आकाशे स्थापयेत् ततः

ऊं हूं फट् इति मन्त्रेण भित्त्वा रन्ध्रं तु मस्तके

ततस् तु देवी बीजेन अणुं जाम्बूनद आकृतिम्

आकाशगङ्गा तोय ओघैः सदा एव सेवितं शुभम्

दक्षिण ऊर्ध्वेन सिद्धसूत्रकम्

ईदृशाम् अम्बिकाम् ध्यात्वा नमः फट् इति मस्तके

कुर्यात् तत् हृदय आसन्नम् निमील्य नयन द्वयम्

गन्धैः पुष्पैः शिरस् देशे ततः पूजां समाचरेत्

ब्रह्म भुवन स्पर्शि सुवर्ण अचल कर्णिकम्

च एतैः स अर्धचन्द्रैः स बिन्दुकैः

रक्तं पुष्पं गृहीत्वा तु कराभ्यां पाणिकच्छपम्

श्री भगवन्त् उवाच

यथाक्रमेण कर्तव्यं चिन्ता मात्रम् विशुद्धये

एवं बद्धः सर्व सिद्धिम् ददाति पाणिकच्छपः

अङ्गुलीर् योजयेत् पृष्ठे दक्षिणस्य करस्य च

एभिः मन्त्रैः स्वरैः सह क्रम अन्वितैः

उन्नतं दक्षिण अङ्गुष्ठम् वामस्य मध्यमा आदिकाः

मुक्ता आवलि स्वर्ण रत्न हार कङ्कण आदिभिः

ततो लं इति मन्त्रेण अर्घपात्रस्य मण्डलम्

तत् तेषु सागरान् तान् तु स्वर्ण द्वीपम् विचिन्तयेत्

बिभ्रतीं वाम हस्ताभ्याम् अभीतिम् वर दायिनीम्

अधोमुखे तु ते कुर्याद् दक्षिणस्य करस्य च

शुक्ल कृष्ण अरुणैः नेत्रैः त्रिभिः चारु विभूषिताम्

ततो ह्रीं इति मन्त्रेण आसनं पूजयेत् स्वकम्

पूर्ववत् मण्डलम् कृत्वा अर्घपात्रे ततो जलैः

हृद् शिरस् शिखा कवच नेत्रेषु क्रमतो न्यसेत्

अङ्गन्यास करन्यासौ ततः कुर्यात् क्रमेण च

ऐशान्यां निक्षिपेत् एतत् पूर्व मन्त्रेण कोविदः

निष्पाद्य शेष भागेन भुवं पाताल वारिणि

ततस् तु मूलमन्त्रस्य वक्त्रे पृष्ठे तथा उदरे

ॐ क्षौं च एते स प्रणवाम् रक्त वर्णाम् मनोहराम्

हृदयं निश्चले दत्त्वा आकाशे निक्षिपेत् स्वनम्

वामस्य पितृतीर्थेन मध्यमा अनामिके तथा

वाम हस्तस्य तर्जन्यां दक्षिणस्य कनिष्ठिकाम्

कम्बु ग्रीवाम् विशाल अक्षाम् सूर्य कोटि सम प्रभाम्

चिन्तयेत् तत्र सर्वाणि सप्त द्वीपाम् च मेदिनीम्

विन्यसेत् प्रथमं तत्र पूजयित्वा

शरीर शुद्धिम् मनसो निवेशं भूत प्रसारम् कुरुते नृणां तत्

सूर्य कोटि प्रतीकाशाम् सर्व लक्षण संयुताम्

निम्न नाभि क्रम आयाताम् क्षणि मध्याम् मनोहराम्

वायु अग्नि यम शक्राणाम् बीजेन वरुणस्य च

विन्यसेत् अक्षराणि अष्ट ओंकारं च तथा स्मरन्

स्वकीये प्रथमं दद्यात् सः अहम् एव विचिन्त्य च

पञ्च आननाम् पुरस् संस्थम् निरीक्षन्तीं सुवाहनाम्

तद् मध्ये रत्न पर्यङ्कम् रत्न मण्डप संस्थितम्

अर्घपात्रे क्षिपेत् तत्र मण्डलं विन्यसेत् ततः

ॐ ह्रीं स इति मन्त्रेण पुष्पं हस्त तल स्थितम्

समं काय शिरस् ग्रीवम् कृत्वा स्थिर मनाः बुधः

तत्र आसाद्य द्विधा कुर्यात् उं ह्रीं श्रीं इति मन्त्रकाः

अङ्गुष्ठ आदि कनिष्ठा अन्त मन्त्र संवेष्टनम् फट्

तथा दक्षिण तर्जन्याम् वाम अङ्गुष्ठम् नियोजयेत्