tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
भूर् भुवः स्वर् बृहस्पतिर् ब्रह्मा अहम् मानुष ॐ इत्य् एतद् वा अधिकम् कुर्याद् ओंकारं वा

यथाम्नायं संधेर् अनुमन्त्रयेत

तत् सत्रे पर्यायेण कुर्युर् अहीने तु ब्रह्मा एव

यद् यत् स्तोत्रं लुप्येत सह एव स्तोमभागेन

वषट्कृते विसृजेत

पूर्वेषां च

सर्व अनुमन्त्रणेन वा अन् उक्त त्वात्

त्रैधं विभजेद् इति धानंजय्यो वसुकः असि वस्यष्टिः असि वेष श्रीः असि

आनन्तर्येण इतराणि

मानस वत् वा अतिरिक्त सामान्यात्

स्तुते बहिष्पवमाने वपायां हुतायां मार्जयित्वा धिष्ण्यान् उपस्थाय उक्तम् सदसि उपवेशनम्

अहर्गणेषु एनम् सदा अतिप्रैषेण प्रशास्ता वाचं यमयति राजानं रक्षा इति च आह तत् उभयम् कुर्याद् आ वसतीवरीणां परिहरणात्

अनूच्यमाने च सर्वत्र

स्तुत शस्त्रयोः वाचं यच्छेत्

परेण वा तद् निकामनात्

अवभृथाद् उदेत्य अनुष्यात् यज्ञ शेषम्

वसुकाय त्वा वस्यष्टये त्वा वेष श्रिये त्वा

वसुकं जिन्व वस्यष्टिं जिन्व वेष श्रियम् जिन्व

ऊर्ध्वं प्रथमाद् रात्रिपर्यायाद् यत्र स्याद् अमुष्मै त्वा इति तं जिन्व इति तत्र ब्रूयात्

तैः पृथग् अनुपूर्वं स्तोत्राणि अनुमन्त्रयेत ब्रह्मन् स्तोष्यामः प्रशास्तर् इति उक्ते
ते के कदल पलाश तिल निचुल कनक सुरदाली वास्तुक एरण्डाः कदली रम्भा पलाशो ब्रह्मवृक्षः तिलाः प्रतीताः निचुलो वेतस वृक्षः कनको धत्तूरः सुरदाली देवदाली वास्तुकं क्षार शाकम् एरण्डो वातारिः एते क्षार सम्भवाः

किंविशिष्टान् कुसुम फल शिफा त्वच् पलाशैः उपेतान् कुसुमानि प्रसूनानि प्रतीतानि शिफा मूलं त्वच् त्वचा प्रवाला नूतन पल्लवाः एतैः पञ्चाङ्ग आह्वयैः उपेतान् संयुतान्

किंविशिष्टा एते वर्षाभू वृष मोक्षक सहिताः वर्षाभूः पुनर्नवा वृषो वासकः मोक्षको मोखावृक्ष इति प्रतीतः एतैः संयुता इति उद्देशः

क्षार जल पाक लक्षणम् आह तत् इत्यादि

न केवलं खण्डशः विपुलतर शिला पिष्ट गात्र अति शुष्कान् कृत्वा विपुलतरा अति विस्तीर्णा या शिला तस्यां पिष्टानि गात्राणि येषां ते अशुष्काः निरसाः तान् एवंविधान् कृत्वा

यथालाभं लाभम् अन् अतिक्रम्य एषां क्षारः कर्तव्यः

पुनर् तदा त्र्यूषणं शुण्ठी मरिच पिप्पल्यः हिङ्गु रामठं गन्धकं लेलीतकं पुनः क्षारत्रयं सर्जिका यवाग्रज टङ्कण आह्वयम् लवणानि षट् सैन्धव आदीनि भूः तुवरी खगं कासीसं एतानि क्षिपेत् एतद् क्षारेण आर्द्रेण सह मिश्रं कार्यम् इति अर्थः

पुनर् तान् एव च तिलानां काण्डैः नालैः सह दग्ध्वा

तत् जलम् मृदु शिखिनि कोमल अग्नौ पचेत् केन वंश पाकेन वंशानां सम वह्नि त्वात्

तत् जलम् क्षार पानीयम् शुष्यमाणं सत् निश्चितं यदा स बाष्प बुद्बुदान् विधत्ते सह बाष्पेण जल अत्यय धूमेन वर्तन्ते ये बुद्बुदाः तान् तदा क्षारो निष्पन्नो ज्ञेयः

खण्डशः बहु शकलान् कृत्वा

अथ क्षार वृक्ष गुल्म ओषधि विशेषान् आह कदल इत्यादि

पुनः करि सुरभि हय अम्भोभिः हस्ति गो अश्वानाम् मूत्रैः आस्राव्य आप्लुत्य तद् भस्म त्यक्त्वा वस्त्रैर् जलं ग्राह्यम् इति शेषः

तथा च द्रव्याणि त्र्यूषण आदीनि संमिश्र्य एकीकृत्य निवृत्य च संमर्द्य शस्त्र कटोरिका पुटे लोह मय पात्र सम्पुटे व्यवस्थितं सप्त दिनानि धान्य गतम् कस्यचिद् धान्यस्य मध्य गतम् स्थापयेत् कुत्र भू तले पृथिव्या आस्थाने ततस् अनन्तरम् तत् सिद्धम् रस जारण आदिकम् प्रति प्रयोज्यं एतत् विड रूपम् रस जारण आदिषु प्रशस्तम् इति अर्थः
तत् आस्रावस्य भेषजम्

आत् अङ्ग कुविद् अङ्ग शतम् या भेषजानि ते तेषाम् असि त्वम् उत्तमम् अन् आस्रावम् अरोगणम्

तत् आस्रावस्य भेषजम्

नीचैस् खनन्ति असुराः अरुस्राणम् इदम् महत्

इन्द्रस्य वज्रः अप हन्तु रक्षसः

तत् उ रोगम् अशीशमत्

उपजीकाः उद् भरन्ति समुद्रात् अधि भेषजम्

आरात् विसृष्टाः इषवः पतन्तु रक्षसाम्

अरुस्राणम् इदम् महत् पृथिव्याः अधि उद्भृतम्

अदः यत् अवधावति अवत्कम् अधि पर्वतात् तत् ते कृणोमि भेषजम् सु भेषजम् यथा अससि

तत् आस्रावस्य भेषजम्

तत् उ रोगम् अनीनशत्
वाग् वै सरस्वती

नेमे देवा नेमे ऽसुराः

वाग् वै सरस्वती

ऐन्द्रो हि षोडशी

यद् वै विद्वान् यज्ञस्य न करोति यद् वा अ विद्वान् अन्तरेति तच् छिद्रम्

वाच्य् एव प्रतितिष्ठति

नाके बृहतस् स्तोत्रेण

लोकम् एव एतया द्वितीयं वृङ्क्ते भ्रातृव्य लोकम्

एकधा एव अस्मिन् वीर्यं दधाति

अग्निष्टोमं तेन आप्नोति

यद् ऐन्द्राग्नः

वाचा एव यज्ञं संतनोति

यस्य अवद्यन्ति स देव लोकः

वीर्यं षोडशिनस् स्तोत्रेण

आत्मानम् एव अग्निष्टोमेन स्पृणोति

सप्तदश एते प्राजापत्याः पशव आलभ्यन्ते

एतावन्तो वै देव लोकाः

यावन्त एव देव लोकाः तान् आप्नोति

यद् ऐन्द्रः

प्राण अपाना उक्थेन

प्रजापतिम् एव आप्नोति

अन्तरिक्ष उक्थेन

अथ एषा मारुती पृश्निर् वशा

ऐन्द्राग्नानि ह्य् उक्थानि

प्रजां बृहतस् स्तोत्रेण

ताम् आलभन्त

यज्ञक्रतूनाम् अवरुद्ध्यै

उक्थानि तेन आप्नोति

वाचम् अतिरात्रेण

यद् एव अदः सप्तदशं स्तोत्रम् अन् अवरुद्धम् तस्य अवरुद्ध्यै

तद् वाचा एव सरस्वत्या कल्पयति

अथ एते पशवः

एक रूपाः भवन्ति

यस्य न अवद्यन्ति सो असुर लोकः

सारस्वत उत्तमो भवति

षोडशिनं तेन आप्नोति

स्वर्गे लोके षोडशिनस् स्तोत्रेण

अथ एते ऽतिग्राह्याः

तया लोकं द्वितीयम् अवृञ्जत असुर लोकम्

अथ एषा सारस्वती मेषी
रेतस्यां गायति

अन्येन भ्रातृव्य लोकम् चिछित्सेत्

यत् हिंकुर्यात् वज्रेण हिंकारेण रेतो विच्छिन्द्यात्

न ऋचम् उपस्पृशेत्

स तथा एव चिकीर्षेद् यथा सर्वम् आयुर् इयात्

स यो ह एवम् विद्वांस् त्रि उदासाम् गायत्य् अभि ह भ्रातृव्य लोकाय विजयते

त्रि उदासाम् गायति

त्रि उदासाम् एव गायेन् न हिंकुर्यात्

संततम् इव गायति

ईश्वरो ह तु प्रमायुको भवितोः

ओषम् अस्य द्विषन् भ्रातृव्यः पराभवति श्रियम् आत्मना अश्नुते

परोक्षम् इव गायति

स यो भ्रातृव्य लोकम् चिछित्सेद् द्वि उदासाम् एव गायेत्

यद् ऋचम् उपस्पृशेद् रेतो विच्छिन्द्यात्

प्राणेभ्यो ह्य् एति त्रि उदासायै

परोक्षम् इव वै रेतः

इमम् एव लोकं प्रथमेन उदासेन अभ्यारोहति अन्तरिक्षं द्वितीयेन अमुम् तृतीयेन

आत्मानम् एव प्रथमेन उदासेन परिगृह्णाति जायां द्वितीयेन प्रजां तृतीयेन
ईशानम् अस्य जगतः स्वर् दृशम् इत्य् असौ वाव स्वर् दृश् तेन सूर्यं न अतिशंसति

इन्द्र क्रतुं न आ भर इति ऐन्द्रम् प्रगाथं शंसति

बहवः सूर चक्षसः इति मैत्रावरुणम् प्रगाथं शंसत्य् अहर् वै मित्रो रात्रिर् वरुण उभे वा एषो अहर् रात्रे आरभते यो ऽतिरात्रम् उपैति तद् यन् मैत्रावरुणम् प्रगाथं शंसत्य् अहर् रात्रयोः एव एनम् तत् प्रतिष्ठापयति

विश्वस्य देवी मृचयस्य जन्मनो न या रोषाति न ग्रभद् इति द्विपदाम् शंसति

यद् उ गायत्री च जगती च ते द्वे बृहत्यौ तेन बृहतीं न अतिशंसति

असौ वाव ज्योतिस् तेन सूर्यं न अतिशंसति

शिक्षा णो अस्मिन् पुरुहूत यामनि जीवा ज्योतिर् अशीमहि इति

तद् आहुः सूर्यो न अतिशस्यः बृहती न अतिशस्या यत् सूर्यम् अतिशंसेद् ब्रह्मवर्चसम् अतिपद्येत यद् बृहतीम् अतिशंसेत् प्राणान् अतिपद्येत इति

यद् उ द्विपदा पुरुष छन्दसम् सा सर्वाणि छन्दांस्य् अभ्याप्ता तेन बृहतीं न अतिशंसति

सर्वम् आयुर् एति य एवं वेद

सूर चक्षसः इति तेन सूर्यं न अतिशंसति यद् उ बार्हतः प्रगाथस् तेन बृहतीं न अतिशंसति

मृचयस्य जन्मन इत्य् असौ वाव मर्चयति इव तेन सूर्यं न अतिशंसति

मही द्यौः पृथिवी च नस् ते हि द्यावापृथिवी विश्व शम्भुवा इति द्यावापृथिवीये शंसति द्यावापृथिवी वै प्रतिष्ठे इयम् एव इह प्रतिष्ठा असौ अमुत्र तद् यद् द्यावापृथिवीये शंसति प्रतिष्ठयोर् एव एनम् तत् प्रतिष्ठापयति

यद् उ बार्हतः प्रगाथस् तेन बृहतीं न अतिशंसति
इति नु माण्डूकेयानाम्

स एषो अश्व रथः प्रष्टि वाहनः मनः वाच् प्राण संहतः

समानम् एनयोर् अत्र पितुश् च पुत्रस्य च

स य एवम् एतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर् यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वम् आयुर् एति

अथ ह अस्य पुत्र आह ज्येष्ठो मनः पूर्व रूपम् वाग् उत्तर रूपम् मनसा वा अग्रे संकल्पयत्य् अथ वाचा व्याहरति तस्मान् मन एव पूर्व रूपम् वाग् उत्तर रूपम् प्राणस् त्व् एव संहिता इति

समाने वै तत् परिहृतो मेन इत्य् आगस्त्यः समानं ह्य् एतद् भवति वायुश् च आकाशः च

वाक् पूर्व रूपम् मन उत्तर रूपम् प्राणः संहिता इति शूरवीरो माण्डूकेयः

स ह अविपरिहृतः मेने न मे ऽस्य पुत्रेण समगाद् इति

अथ अध्यात्मम्
अथ य एनम् एतद् अस्मात् लोकात् प्रेतं चित्याम् आदधति चन्द्रमा ह एव एनम् तद् योन्यां रेतो भूतं सिञ्चति

तं वाव भगवस् ते पिता उद्गातारम् अमन्यत इति ह उवाच

तस्य एष श्लोक उत एषाम् ज्येष्ठ उत वा कनिष्ठ उत एषाम् पुत्र उत वा पिता एषाम्

तं ह वा एवंविद् उद्गाता यजमानम् ॐ इत्य् एतेन अक्षरेण आदित्यम् मृत्युम् अतिवहति वाग् इत्य् अग्निं हुम् इति वायुम् भा इति चन्द्रमसम्

तं ह अनुसस्रुः

यदा ह्य् एव रेतः सिक्तम् प्राण आविशत्य् अथ तत् सम्भवति

स ह अस्य तत्र मृत्योर् ईशे

तद् उ ह प्राचीनशाला विदुर् य एषाम् अयं वृत उद्गाता आस

अथ उ यद् एव एनम् एतद् दीक्षयन्त्य् अग्निर् ह एव एनम् तद् योन्यां रेतो भूतं सिञ्चति

ते ह ऊचुः अनुधावत काण्ड्वियम् इति

अथ उ यद् एव एनम् एतद् अस्मात् लोकात् प्रेतं चित्याम् आदधत्य् अथ उ या एव एताः अवोक्षणीया आपस् ता एव स ततो ऽनुसंभवति प्राणम् व् एव

तद् यद् एषो ऽभ्युक्त इमम् एव पुरुषं यो ऽयम् आच्छन्नो ऽन्तर् ॐ इत्य् एतेन एव अक्षरेण प्राणेन एव अमुना एव आदित्येन

स उ ह एव अस्य तत्र मृत्योर् ईशे

स न अणु साम्नो अन्विच्छति इति

तं ह अभ्यवेक्ष्य उवाच एवम् एष ब्राह्मणो मोघाय वादाय न अग्लायत्

तान् वा एतान् मृत्यून् साम्ना उद्गाता आत्मानम् च यजमानं च अतिवहति ॐ इत्य् एतेन अक्षरेण प्राणेन अमुना आदित्येन

स ह एव अस्य तत्र मृत्योर् ईशे

अति ह एव एनम् तच् चक्रे
अथ यं तृतीयं स्रुवम् उन्नयति तद् वा इष्टि पशुबन्धानाम् रूपम्

अथ समिधम् अभ्यादधाति स्वर्गस्य त्वा लोकस्य संक्रमणं हिरण्मयं वंशं दधामि स्वाहा इति

अथ जुहोति

स यं प्रथमं स्रुवम् उन्नयति तद् वै दर्श पूर्णमासयोः रूपम्

अथ समिधम् आदाय प्राङ् प्रैति

चातुर्मास्यैर् एव अस्य इष्टम् भवति य एवं विद्वान् द्वितीयं स्रुवम् उन्नयति

अथ यां द्वितीयां जुहोत्य् ऋषींस् तया आप्नोति

इष्टि पशुबन्धैः एव अस्य इष्टम् भवति य एवं विद्वांस् तृतीयं स्रुवम् उन्नयति

अथ यं चतुर्थं स्रुवम् उन्नयति तद् वै त्र्यम्बक वाजपेय अश्वमेधानाम् रूपम्

दर्श पूर्णमासाभ्याम् एव अस्य इष्टम् भवति य एवं विद्वान् प्रथमं स्रुवम् उन्नयति

पुरुष इत् समित् तम् अन्नम् इन्द्धे ऽन्नस्य मा तेजसा स्वर्गं लोकं गमय यत्र देवानाम् ऋषीणां प्रियं धाम तत्र म इदम् अग्निहोत्रं गमय इति तूष्णीम् उपसादयति

स यां प्रथमां जुहोति देवांस् तया आप्नोति
द्यौः एव इन्द्रः

तथा क्षत्राय न आवृश्चते

तत् यस्य एवम् विद्वान् व्रात्यः राज्ञः अतिथिः गृहान् आगच्छेत् श्रेयांसम् एनम् आत्मनः मानयेत्

बृहस्पतिम् एव ब्रह्म प्रविशतु इन्द्रम् क्षत्रम्

तथा राष्ट्राय न आवृश्चते

अतस् वै ब्रह्म च क्षत्रम् च उदतिष्ठताम्

अयम् वै उ अग्निः ब्रह्म

तथा वै इति

इयम् वै उ पृथिवी बृहस्पतिः

आ एनम् इन्द्रियम् गच्छति इन्द्रियवान् भवति यः आदित्यम् क्षत्रम् दिवम् इन्द्रम् वेद

असौ आदित्यः क्षत्रम्
यजनीये जुहुयात् मूर्ध्नः अधि मे इति षड्भिः वामदेव्य ऋग्भिः महाव्याहृतिभिः प्राजापत्यया च

अर्ध मास व्रती

उद्यन्तम् त्वा इति पूर्वाम् प्रतितिष्ठन्तम् त्वा इति पश्चिमाम्

पार्थिवम् कर्म

यशः अहम् इति आदित्यम् उपतिष्ठेत् यशस्कामः पूर्वाह्न मध्यन्दिन अपराह्णेषु

येन इच्छेत् सहकारम् कौतोमतेन अस्य महा वृक्ष फलानि परिजप्य दद्यात्

सहस्र बाहुः इति पशु स्वस्त्ययन कामः व्रीहि यवौ जुहुयात्

अ क्षेमे पथि अपेहि इति जपेत् पराह्णेषु

अलक्ष्मी निर्णोदः

पञ्चम्या आदित्यम् उपस्थाय गृहान् एयात्

अरण्ये प्रपदम् जपेत् आसीनः प्राच् अग्रेषु

प्रातर् अह्णस्य इति यथार्थम् ऊहेत्

काम्येषु षष् भक्तानि त्रीणि वा न अश्नीयात् नित्य प्रयुक्तानाम् आदितस् उपरिष्टात् सान्निपातिके एवम् यजनीय प्रयोगेषु

अर्ध मास व्रती पौर्णमास्याम् रात्रौ नाभि मात्रम् प्रगाह्य अविदासिनि ह्रदे अक्षत तण्डुलान् आस्येन जुहुयात् उदके वृक्षः इव इति पञ्चभिः

आदित्य नावम् इति सन्ध्या उपस्थानम् स्वस्त्ययनम्

अशक्तौ पेयम् एकम् कालम्

अन् अ काम मारम् नित्यम् जपेत् भूः इति
गच्छति ह वा एतां दैवीम् परिषदं दैवीं सभां दैवीं संसदं य एवं वेद

ताम् परेण मृत्युं न्यदधात्

स चन्द्रमा अभवत्

आस्ये धीयते

तम् परेण मृत्युं न्यदधात्

ता इमा दिशो ऽभवन्

अतो हि इमानि अङ्गानि रसं लभन्ते

स एष एव अयास्यः

अथ श्रोत्रम् अत्यवहत्

स यथा हत्वा प्रमृद्य अतीयात् एवम् एव एतम् मृत्युम् अत्यायन्

सो ऽग्निर् अभवत्

तं देवा अब्रुवन् केवलं वा आत्मने ऽन्नाद्यम् आगासीः

अथ चक्षुर् अत्यवहत्

स वाचम् प्रथमाम् अत्यवहत्

स आदित्यो ऽभवत्

तत् परेण मृत्युं न्यदधात्

अथ आत्मने केवलम् एव अन्नाद्यम् आगायत

तत् परेण मृत्युं न्यदधात्

स वायुर् अभवत्

एतद् अस्य अनामय त्वम् अस्ति इति

अथ प्राणम् अत्यवहत्

आस्ये रमते तस्माद् व् एव अयास्यः

तं वाग् एव भूत्वा अग्निः प्राविशन् मनो भूत्वा चन्द्रमाश् चक्षुर् भूत्वा आदित्यः श्रोत्रम् भूत्वा दिशः प्राणो भूत्वा वायुः
सहस्र शृङ्गः वृषभः यः समुद्रात् उदाचरत् तेन सहस्येन वयम् नि जनान् स्वापयामसि

ओत्सूर्यम् अन्यान्त् स्वापय् आव्युषम् जागृताद् अहम् इन्द्र इव अरिष्टः अक्षितः

स्वपन्त्व् अस्यै ज्ञातयः स्वप्त्व् अयम् अभितो जनः

तेषां सं दध्मो अक्षीणि यथा इदम् हर्म्यं तथा

स्त्रियो याः पुण्य गन्धयः ताः सर्वाः स्वापयामसि

स्वप्तु माता स्वप्तु पिता स्वप्तु श्वा स्वप्तु विश्पतिः

ना अति पश्यति कश्चन

एजत् एजत् अजग्रभं चक्षुः प्राणम् अजग्रभम्

य आस्ते यश् चरति यश् च तिष्ठन् विपश्यति

अङ्गान्य् अजग्रभं सर्वा रात्रीणाम् अतिशर्वरे

स्त्रियः च सर्वाः स्वापय शुनः च इन्द्र सखा चरन्

स्वप्न स्वप्न अभिकरणेन सर्वं नि स्वापया जनम्
सर्वेभ्यो वः परि ददाम्य् एतं त एनं स्वस्ति जरसे नयाथ

ते कृणुत जरसम् आयुर् अस्मै शतम् अन्यान् परि वृणक्त मृत्यून्

मा इमम् समान उत वा अन्य नाभिः मा इमम् प्रापत् पौरुषेयो वधो यः

येषां वः पञ्च प्रदिशो विभक्तास् तान् वो अस्मै सत्त्र सदः कृणोमि

ये देवा दिवि ष्ठ ये पृथिव्यां ये अन्तरिक्ष ओषधीष्व् अप्सु

ये वो देवाः पितरो ये च पुत्राः सचेतसो मे शृणुत इदम् उक्तम्

येषां प्रयाजा उत वा अनुयाजाः हुत भागाः अ हुत अदः च देवाः
रस उपदेशेन रस गुण कथन द्वारेण द्रव्याणां यः शीत उष्ण आदि गुण संग्रहः कृतः स वीर्यतः पाकात् च अविपरीतानाम् तेषां वक्ष्यमाण क्षीर आदि द्रव्याणाम् एव निर्देष्टुं शक्यः न तु रस विपरीत वीर्य विपाकानाम् इति अर्थः

सम्प्रति मधुर तिक्त कषायाणाम् शीत त्वम् तथा कटु अम्ल लवणानाम् च उष्ण त्वम् तथा कटु तिक्त कषायाणाम् च अवृष्य त्वम् इत्यादयः रस द्वारेण द्रव्याणां ये गुणा उक्ताः तद् अपवादम् आह तेषाम् इत्यादि

उपदेक्ष्यत इति यथा पय इति आदिभिः सम्बध्यते

एतानि हि द्रव्य गुण कथन प्रसङ्गे रस अविपरीत वीर्य विपाकतया एव उपदेष्टव्यानि इति रस अनुरूप गुण त्वम् एषां ज्ञातव्यम् इति अर्थः

तेषु अविपरीत वीर्य विपाकान् उपदिशति उपदेक्ष्यते इत्यादि
त्यम् ऊ षु वाजिनं देव जूतम् इति तार्क्ष्यो ऽच्युतः

ता उ विंशतिर् गायत्र्यः पुनः प्रायणीयं ह्य् एतद् अहस् तेन चतुर्थस्य अह्नः रूपम्

तद् एतद् अ स्तुतम् अ शस्तम् अयातयाम सूक्तं यज्ञ एव साक्षात् तद् यद् एतच् चतुर्थस्य अह्नः आज्यम् भवति यज्ञाद् एव तद् यज्ञं तन्वते वाचम् एव तत् पुनर् उपयन्ति संतत्यै

त्वाम् इद् हि हवामह इति बृहतो योनिम् अनु निवर्तयति बार्हतं ह्य् एतद् अहर् आयतनेन

अष्ट ऋचम् पाङ्क्तम् पाङ्क्तो यज्ञः पाङ्क्ताः पशवः पशूनाम् अवरुद्ध्यै

तं त्वा यज्ञेभिर् ईमह इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपद् ईमह इत्य् अभ्यायाम्यम् इव एतत् अहस् तेन चतुर्थस्य अह्नः रूपम्

त्वम् इन्द्र प्रतूर्तिष्व् इति सामप्रगाथो अशस्ति हा जनिता इति जातवांश् चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्य अह्नः रूपम्

आग्निं न स्ववृक्तिभिर् इति चतुर्थस्य अह्नः आज्यम् भवति वैमदं विरिफितं विरिफितस्य ऋषेश् चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्य अह्नः रूपम्

मरुत्वान् इन्द्र वृषभो रणय इति सूक्तम् उग्रं सहः दाम् इह तं हुवेम इति हववच् चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्य अह्नः रूपम्

यद् वा आ इति च प्र इति च तत् चतुर्थस्य अह्नः रूपं यत् हि एव प्रथमम् अहस् तद् एतत् पुनर् यच् चतुर्थं यद् युक्तवद् यद् रथवद् यद् आशुमद् यत् पिबवद् यत् प्रथमे पदे देवता निरुच्यते यद् अयं लोको ऽभ्युदितो यज् जातवद् यत् हववत् यत् शुक्रवत् यद् वाचो रूपं यद् वैमदं यद् विरिफितं यद् विछन्दा यद् ऊन अतिरिक्तम् यद् वैराजं यद् आनुष्टुभं यत् करिष्यद् यत् प्रथमस्य अह्नः रूपम् एतानि वै चतुर्थस्य अह्नः रूपाणि

इदं वसो सुतम् अन्ध इन्द्र नेदीय आ इद् इहि प्रैतु ब्रह्मणस्पतिर् अग्निर् नेता त्वं सोम क्रतुभिः पिन्वन्त्य् अपः प्र व इन्द्राय बृहत इति प्रथमेन अह्ना समान आतानश् चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्य अह्नः रूपम्

ता उ गायत्र्यो गायत्र्यो वा एतस्य त्रि अहस्य मध्यंदिनं वहन्ति

यद् वावान इति धाय्या अच्युता

ता उ दश जगत्यो जगत् प्रातःसवनः एष त्रि अहः तेन चतुर्थस्य अह्नः रूपम्

वायो शुक्रो अयामि ते विहि होत्रा अवीता वायो शतं हरीणाम् इन्द्रश् च वायव् एषां सोमानाम् आ चिकितान सुक्रतू आ नो विश्वाभिर् ऊतिभिस् त्यम् उ वो अ प्रहणम् अप त्यं वृजिनं रिपुम् अम्बितमे नदीतम इत्य् आनुष्टुभम् प्रौगम् आ इति च प्र इति च शुक्रवच् चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्य अह्नः रूपम्

इमं नु मायिनं हुव इति पर्यासो हववांश् चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्य अह्नः रूपम्

ता उ पञ्चदश अनुष्टुभः आनुष्टुभं ह्य् एतद् अहस् तेन चतुर्थस्य अह्नः रूपम्
अग्ने तपः तप्यामहे

यत् अग्ने तपसा तपः उपतप्यामहे तपः प्रियाः श्रुतस्य भूयास्म आयुष्मन्तः सुमेधसः

उप तप्यामहे तपः श्रुतानि शृण्वन्तः वयम् आयुष्मन्तः सुमेधसः
अलंकृतिः अलंकारः

करण व्युत्पत्त्या पुनर् अलंकार शब्दः यमक आदिषु वर्तते
खुरान् च रजतेन एव बन्धयेत् कण्ठ देशात्

इति कृत्वा द्विजाग्र्येभ्यो दत्त्वा गत्वा प्रदक्षिणम्

प्रतिनिष्केण कर्तव्यं कर्णे वज्रं च शोभनम्

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे गोसहस्रप्रदानं नाम अष्टत्रिंशः ऽध्यायः

वस्त्र युग्मम् च दातव्यं पृथक् विप्रेषु शोभनम्

गावः च आराध्य यत्नेन दातव्याः सु मनोरमाः

हृदये मे सदा गावो गवां मध्ये वसाम्य् अहम्

शिवाय दद्यात् विप्रेभ्यः दक्षिणां च पृथक् पृथक्

एवं दत्त्वा विधानेन शिवम् अभ्यर्च्य शंकरम्

गवां सहस्रम् आदाय स वत्सम् स गुणम् शुभम्

तास् त्व् अभ्यर्च्य यथाशास्त्रम् अष्टौ सम्यक् प्रयत्नात्

गो सहस्र प्रदानम् च वदामि शृणु सुव्रत

सनत्कुमार उवाच

जपेत् अग्रे यथान्यायं गवां स्तवम् अनुत्तमम्

तद् रोम वर्ष संख्यानि स्वर्ग लोके महीयते

गावो मम अग्रतस् नित्यं गावो नः पृष्ठतस् तथा
अभ्र हेम लोह आदीनि अभ्रम् अभ्रकम् प्रतीतं हेम कनकं तत् एव लोहः अभ्रकं च हेम लोहः च ताव् आदी यस्य तत्

अष्ट अङ्गुला अवटिः कार्या दीर्घा वा वर्तुला तथा

खल्वः अश्म आद्यः निरुद्गारो द्विर् अङ्गुल कटाहकः

एवंविधं द्रव्यं क्षिति खग वेतस बीजपूर अम्लैः क्षितिः च खगश् च वेतसं च बीजपूरश् च क्षिति खग बीजपूराः बीजपूरो मातुलुङ्गः तेषां त्रयाणाम् अम्लाः तैर् मृदितं घर्षितं सत् रसेन्द्रश् चरति

किं कृत्वा मृदितं त्रुटिशो अल्प मात्रम् दत्त्वा

कान्तं लोहं चतुर्धा उक्तम् रोमकं भ्रामकं तथा

खल्वो यथा

चुम्बकं द्रावकं च इति गुणास् तस्य उत्तरोत्तराः

सारस्य तीक्ष्ण जातस्य अयम् सारः तस्मिन् एवंविधे

पिष्टी मर्दने पात्र औषधानि आह त्रुटिश इत्यादि

सारे विशेषः

इति

काललोहं गजाख्यं च षड्विधं तीक्ष्णम् उच्यते

द्वादश अङ्गुल दीर्घेन मर्दकश् चतुर् अङ्गुलः

कस्मिन् सारे खल्वे

खरसारं च हन्नालं तारावर्तं विडं तथा

मुखं वृत्तं तु कर्तव्यं दर्पण उदर संनिभम्

मुण्डं तीक्ष्णं तथा कान्तं भेदाः तस्य त्रयोदश
अथ यत् अन्यत् विन्देत् तेन जुहुयात्

तत् उ तथा न विद्यात्

तत् न हुतम् न अ हुतम्

तत् उ ह एके होतव्यम् एव मन्यन्ते न वै देवाः कस्माच्चन बीभत्सन्ते इति वदन्तः

अद्भिः एव एनत् आप्नोति

अथ यत् अन्यत् विन्देत् तेन जुहुयात्

येषु एव अङ्गारेषु अधिश्रितम् स्यात् तान् एव प्रत्यूह्य तेषु एव एनत् तूष्णीम् निनयेत्

अद्भिः अनुनिनयेत्

अद्भिः अनुनिनयेत्

पुरुषः नु एव बीभत्सेयात् बीभत्सते बीभत्सन्ते इद् उ देवाः

अथ यत् अन्यत् विन्देत् तेन जुहुयात्

तत् न हुतम् न अ हुतम्

तत् आहुः यत् एतस्य दीर्घ सत्त्रिणः अग्निहोत्रम् जुह्वतः अग्निहोत्रम् दुह्यमानम् अमेध्यम् आपद्येत किम् तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिः इति

यत् अह एनत् तेषु निनयति तेन हुतम् यत् उ एनान् तेन उ एव अनुगमयति तेन उ अ हुतम्

अद्भिः एव एनत् आप्नोति

अद्भिः अनुनिनयेत्

अद्भिः एव एनत् आप्नोति

अथ उ खलु आहुः यत् दुग्धम् अमेध्यम् आपद्येत किम् तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिः इति

गार्हपत्यस्य एव उष्णम् भस्म निरूह्य तस्मिन् एनत् तूष्णीम् निनयेत्

अथ उ खलु आहुः यत् अधिश्रितम् अमेध्यम् आपद्येत किम् तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिः इति

येषु एव अङ्गारेषु अधिश्रयिष्यन् स्यात् तान् एव प्रत्यूह्य तेषु एव एनत् तूष्णीम् निनयेत्
संवत्सरे अस्थि पुटम् निदध्युः

ब्रह्मा ब्राह्मणाच्छंसी वा ऐन्द्र वायवात् ग्रहं गृह्णीयात्

समाप्ते संवत्सरे दीक्षितानां चेद् उपदीक्षेत सोमं विभज्य विश्वजिता अतिरात्रेण

तस्य पुत्रं भ्रातरं वा उपदीक्षाम् समाप्नुयुः

यद्य् आश्विनीषु शस्यमानास्व् आदित्यं पुरस्तान् न पश्येयुर् अश्वं श्वेतं रुक्म प्रतिहितम् पुरस्ताद् अवस्थाप्य सौर्यं श्वेतं गजम् उपालम्भ्यम् आलभेत तस्य तान्य् एव तन्त्राणि यानि पुरस्तात् चमस आसवानाम् अनुप्रदानं स्यात्

वडवां चेद् अश्वो ऽभीयाद् अग्नये अंहः मुचे ऽष्टाकपालं सौर्यं पयो वायव्याव् आज्यभागौ

संवत्सरे ऽस्थीनि याजयेत्

स चेन् म्रियेत अग्निभ्यः एव त्रीन् अङ्गारान् उद्धृत्य दक्षिणं पाणिं श्रोणिं प्रति दग्ध्वा अस्थीनि उपनिदध्युः
अथ सूददोहाः

प्राणो वै सूददोहाः प्राणेन अन्तरिक्ष लोकम् संतनोति

अथ सूददोहाः

अथ सूददोहाः

प्राणो वै सूददोहाः प्राणेन इमम् लोकं संतनोति
अग्निम् उपसमाधाय संपरिस्तीर्य प्रायश्चित्तं जुहोति

पाहि नो अग्न एकया

पाहि चतसृभिर् वसो स्वाहा इति

पाह्य् उत द्वितीयया

पाहि नो विश्व वेदसे स्वाहा

पुरस्ताच् च उपरिष्टात् च स अनुक्रमणम् यथा अनुपूर्व करणम् अ विच्छिन्नम् संततं भवति इति

अथ गृहमेधिनो ब्रह्मचारिणश् च अनुगते ऽग्नौ काल अतिक्रमे होमयोर् दर्श पूर्णमासयोः च आग्रयणेन अन् इष्ट्वा नव अन्न प्राशन आज्य स्कन्न अवधूत हीन मन्त्र अधिक कर्मणः च अ कृत सीमन्तायाम् प्रसूतायां भार्यायां स्त्रीषु गोषु यमल जनने रजस्वला अभिगमने पतित सम्भाषणे दिवा मैथुने शूद्रा अभिगमने स्वप्न अन्ते रेतः स्कन्दने उदके मूत्र पुरीष करणे कुमारस्य जातस्य अ संस्कारे अ कृत अग्नि संसर्गे देवता विपर्यासे मन्त्र विपर्यासे कर्म विपर्यासे ब्रह्मचारिणश् च व्रत विपर्यासे मेखला यज्ञोपवीतस्य उच्छेदने कृष्णाजिनस्य अ धारणे कमण्डलु अ धारणे दण्ड भङ्गे सन्ध्या लोपे अग्नि कार्य लोपे उद कुम्भ लोपे भिक्षा चरण स्वाध्याय लोपे शुश्रूषा लोपे एतैश् च अन्यैः च अन् आम्नातेषु प्रायश्चित्तम्

यज्ञं पाहि विभावसो स्वाहा

सर्वं पाहि शतक्रतो स्वाहा
प्राणा वै द्वि देवत्याः न द्वि देवत्यानाम् अनुवषट्कुर्यात्

यद् द्वि देवत्यानाम् अनुवषट्कुर्याद् अ संस्थितान् प्राणान् संस्थापयेत् संस्था वा एषा यद् अनुवषट्कारो य एनं तत्र ब्रूयाद् अ संस्थितान् प्राणान् समतिष्ठिपत् प्राण एनम् हास्यति इति शश्वत् तथा स्यात् तस्मान् न द्वि देवत्यानाम् अनुवषट्कुर्यात्

तद् आहुर् द्विर् आगूर्य मैत्रावरुणो द्विः प्रेष्यति सकृद् आगूर्य होता द्विर् वषट्करोति का होतुः आगूर् इति

अथ उ मनो वै यज्ञस्य मैत्रावरुणो वाग् यज्ञस्य होता मनसा वा इषिता वाग् वदति यां ह्य् अन्य मनाः वाचं वदत्य् असुर्या वै सा वाग् अ देव जुष्टा तद् यद् एव अत्र मैत्रावरुणो द्विर् आगुरते सा एव होतुर् आगूः

प्राणा वै द्वि देवत्याः अन् अवानम् द्वि देवत्यान् यजेत् प्राणानां संतत्यै प्राणानाम् अ व्यवच्छेदाय

प्राणा वै द्वि देवत्याः आगूर् वज्रस् तद् यद् होता अन्तरेण आगुरेत आगुरा वज्रेण यजमानस्य प्राणान् वीयाद् य एनं तत्र ब्रूयाद् आगुरा वज्रेण यजमानस्य प्राणान् व्यगात् प्राण एनं हास्यति इति शश्वत् तथा स्यात् तस्मात् तत्र होता अन्तरेण न आगुरेत
वि वृश्चन्ति मयूर्यः

तिरश्चिराजेः असितात् पृदाकोः परि संभृतम्

यः उभाभ्याम् प्रहरसि पुच्छेन च आस्येन च आस्ये न ते विषम्

यतस् दष्टम् यतस् धीतम् ततस् ते निः ह्वयामसि

सा विह्रुतस्य भेषजी अथ उ मशक जम्भनी

अयम् यः वक्रः व्यङ्गः मुखानि वक्रा वृजिना कृणोषि तानि त्वम् ब्रह्मणस्पते इषीकाम् इव सम् नमः

अदन्ति त्वा पिपीलिकाः

अथ उ एनम् अजीजभम्

किम् उ ते पुछधौ असत्

इयम् वीरुध् मधु जाता मधुश्चुत् मधुला मधूः

अरसस्य शर्कोटस्य नीचीनस्य उपसर्पतः विषम् हि अस्य आदिषि

अथ किम् पापया अमुया पुच्छे बिभर्षि अर्भकम्
तस्य एतत् एव निरुक्तम् हृदि अयम् इति

अनृतेन हि प्रत्यूढाः

अत्र हि अस्य एते सत्याः कामाः अनृत अपिधानाः

यः यः हि अस्य इतस् प्रैति न तम् इह दर्शनाय लभते

अथ यत् ति तत् मर्त्यम्

तानि ह वै एतानि त्रीणि अक्षराणि सत् ति यम् इति

सः वै एष आत्मा हृदि

अथ यत् यम् तेन उभे यच्छति

अथ ये च अस्य इह जीवाः ये च प्रेताः यत् च अन्यत् इच्छन् न लभते सर्वम् तत् अत्र गत्वा विन्दते

अथ यः एष सम्प्रसादः अस्मात् शरीरात् समुत्थाय परम् ज्योतिः उपसंपद्य स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते एष आत्मा इति ह उवाच

एतत् अमृतम् अभयम्

अहर् अहर् वै एवंविद् स्वर्गम् लोकम् एति

यत् अनेन उभे यच्छति तस्मात् यम्

एतत् ब्रह्म इति

तेषाम् सत्यानाम् सताम् अनृतम् अपिधानम्

तत् यत् सत् तत् अमृतम्

ते इमे सत्याः कामाः अनृत अपिधानाः

अहर् अहर् वै एवंविद् स्वर्गम् लोकम् एति
मित्रावरुणा परि माम् अधाताम् इति पाणी प्रक्षालयते

अन्तर् उपातीत्य मस्तुना नवनीतेन वा प्रतिनीय दक्षिणाञ्चम् उद्वास्य

द्वे काष्ठे गृहीत्वा उशन्तः इत्य् आदीपयति

बर्हिर् उदकेन सम्प्रोक्ष्य बर्हिषदः पितर उपहूता नः पितरो ऽग्निष्वात्ताः पितरो ये नः पितुः पितरो ये ऽस्माकम् इति प्रस्तृणाति

पर्युक्ष्य

बाह्येन उपनिष्क्रम्य यज्ञ उपवीती दक्षिण पूर्वम् अन्तर्देशम् अभिमुख उद् ईरताम् इति कर्षूं खनति प्रादेश मात्रीम् तिर्यक् अङ्गुरिम्

अपहता असुरा रक्षांसि ये पितृषद इति प्राच् दक्षिणम् पांसून् उदूहति

संभारान् उपसादयति

यद् अत्र उपसमाहार्यम् भवति तद् उपसमाहृत्य

अमावास्यायां सायं न्यह्ने ऽहनि विज्ञायते

उद् ईरताम् इति तिसृभिर् उद पात्राणि अन्वृचम् निनयेत्

आदीप्तयोर् एकं प्रतिनिदधाति

अतो यज्ञ उपवीती पित्र्युपवीती बर्हिर् गृहीत्वा विचृत्य संनहनं दक्षिण अपरम् अष्टम देशम् अभ्यवास्येत्

उलूखल मुसलम् शूर्पं चरुं कंसं प्रक्षालय बर्हिर् उद कुम्भम् आ हर इति

अतः पित्र्युपवीती यज्ञ उपवीती ये दस्यव इत्य् उभयत आदीप्तम् उल्मुकं त्रिः प्रसव्यं परिहृत्य निरस्यति

इदम् अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा पितृभ्यः पृथिविषद्भ्य इति इदम् सोमाय पितृमते स्वधा पितृभ्यः सोमवद्भ्यः पितृभ्यो वा अन्तरिक्ष सद्भ्यः इति इदम् यमाय पितृमते स्वधा पितृभ्यश् च दिविषद्भ्य इति त्रीन् अवाचीन काशीन् निर्वपति

वर्चसा माम् इत्य् आचामति

पर्युक्षणीं बर्हिर् उद कुम्भम् कंसं दर्विम् आज्यम् आयवनं चरुं वासांस्य् आञ्जनम् अभ्यञ्जनम् इति

अथ पिण्डपितृयज्ञः

पुनः सव्येन आचमनात् अपसव्यं कृत्वा प्रैष कृतम् समादिशति

अवाच् अङ्गुरिम् पर्व मात्रीम् इत्य् एके

यथा हविस् तथा परिचरति

उलूखल ओप्य त्रिर् अवहन्ति इति

प्रैष कृतम् समादिशन्ति चरुं प्रक्षालय अधिश्रय अपः ओप्य तण्डुलान् आवपस्व नेक्षणेन योधयन्न् आस्व मा शिरो ग्रहीः
अप अस्मत् तम इति स्थाणौ आसजति

देवा अग्र इति संवेशयति

सप्त मर्यादा इति तिसृणां प्रातर् आवपते

पूर्व अपरम् यत्र न अधिगच्छेत् ब्रह्म अपरम् इति कुर्यात्

तत्र उपविश्य इति उपवेशयति

इह इमौ इति त्रिः संनुदति

अक्ष्यौ नाव् इति समाञ्जाते

ब्रह्म अपरम् इति ब्राह्म्यः

ये अन्ता इत्य् आच्छादयति

इह इद् असाथ इति एतया शुल्कम् अपाकृत्य

बृहस्पतिर् इति शष्पेण अभिघार्य व्रीहि यवाभ्याम् अभिनिधाय दर्भ पिञ्जूल्या सीमन्तं विचृतति

नवं वसान इत्य् आव्रजति

देवैर् दत्तम् इति प्रतिगृह्णाति

जीवं रुदन्ति यदि इमे केशिन इति जुहोति

शुम्भन्या आप्लुत्य

परा देहि इति वाधूयं ददतम् अनुमन्त्रयते

स्योनाद् योनेर् इत्य् उत्थापयति

मदुघ मणिम् औक्षे अपनीय इयम् वीरुद् अमो ऽहम् इति संस्पृशतः

आवृतः प्राजापत्याः प्राजापत्याः

यथा वा मन्यन्ते

परिधापनीयाभ्याम् अहतेन आच्छादयति

गौर् दक्षिणा प्रतीवाहः

अनुवाकाभ्याम् अन्वारब्धाभ्याम् उपदधीत

महीम् उ ष्व् इति तल्पम् आलम्भयति
क्लीबं कृध्य् ओपशिनम् अथ उ कुरीरिणं कृधि

ये ते नाड्यौ देव कृते ययोस् तिष्ठति वृष्ण्यम्

क्लीब क्लीबं त्वा अकरम् वध्रे वध्रिं त्वा अकरम् अरस अरसम् त्वा अकरम्

कुरीरम् अस्य शीर्षणि कुम्बं च अधिनिदध्मसि

अथ अस्य इन्द्रः ग्रावभ्याम् उभे भिनत्त्व्

इमं मे अद्य पुरुषं क्लीबम् ओपशिनं कृधि

यथा नडम् कशिपुने स्त्रियो भिन्दन्त्य् अश्मना

एवा भिनद्मि ते शेपो ऽमुष्या अधि मुष्कयोः