tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
ते ततः सर्पन्ति ते सदः सम्प्रपद्यन्ते यथायथम् अन्य ऋत्विजो व्युत्सर्पन्ति संसर्पन्त्य् उद्गातारस् ते सर्प राज्ञ्याः ऋक्षु स्तुवते

देवानां वा एतद् यज्ञियं गुह्यं नाम यच् चतुर्होतारस् तद् यच् चतुर्होतॄन् व्याचक्षीत देवानाम् एव तद् यज्ञियं गुह्यं नाम प्रकाशं गमयति तद् एनम् प्रकाशं गतम् प्रकाशं गमयति गच्छति प्रकाशं य एवं वेद

इयं वै सर्प राज्ञी इयम् हि सर्पतो राज्ञी इयम् वा अलोमिका इव अग्रे आसीत् सा एतम् मन्त्रम् अपश्यद् आ अयम् गौः पृश्निर् अक्रमीद् इति ताम् अयम् पृश्निर् वर्ण आविशन् नाना रूपः यं यं कामम् अकामयत यद् इदं किंच ओषधयः वनस्पतयः सर्वाणि रूपाणि

यम् ब्राह्मणम् अनूचानं यशो न ऋच्छेत् इति ह स्म आह अरण्यम् परेत्य दर्भ स्तम्बान् उद्ग्रथ्य दक्षिणतो ब्रह्माणम् उपवेश्य चतुर्होतॄन् व्याचक्षीत

देवानां वा एतद् यज्ञियं गुह्यं नाम यच् चतुर्होतारस् तद् यच् चतुर्होतॄन् होता व्याचष्टे देवानाम् एव तद् यज्ञियं गुह्यं नाम प्रकाशं गमयति तद् एनम् प्रकाशं गतम् प्रकाशम् गमयति

पृश्निर् एनं वर्ण आविशति नाना रूपः यं यं कामं कामयते य एवं वेद

मनसा प्रस्तौति मनसा उद्गायति मनसा प्रतिहरति वाचा शंसति

गच्छति प्रकाशं य एवं वेद

अथ चतुर्होतॄन् होता व्याचष्टे तद् एव तत् स्तुतम् अनुशंसति
यो ममार प्रथमो मर्त्यानां ये नः पितुः पितरो ये पितामहा इत्य् एकादश

हृदये हृदयम्

अजो भाग उत् त्वा वहन्त्व् इति दक्षिणतो ऽजं बध्नाति

अपि वा अनुष्ठानीभिः

अथ आहिताग्नेः दर्भेषु कृष्णाजिनम् अन्तर् लोम आस्तीर्य

श्रोण्योः शकटम्

अथ सारस्वताः

तानि अनुमन्त्रयते जुहूर् दधार द्यां ध्रुव आ रोह इति

तस्याः पृष्ठतो वृक्काव् उद्धार्य पाण्योर् अस्य आदधति अति द्रव श्वानाव् इति

वर्चसा माम् इत्य् आचामति

पादयोः शूर्पम्

आदीप्ते स्रुवेण यामान् होमान् जुहोति परेयिवांसं प्रवतो महीर् इति

अग्नेर् वर्म इति वपया सप्त छिद्रया मुखं प्रच्छादयन्ति

सव्य उपभृतम्

दक्षिणे दक्षिणं सव्ये सव्यम्

यथागात्रं गात्राणि

कण्ठे ध्रुवां मुखे अग्निहोत्र हवनीम् नासिकयोः स्रुवम्

तत्र एनम् उत्तानम् आधाय

सर्वैर् उपतिष्ठन्ति त्रीणि प्रभृतिर् वा

मा एनम् अग्ने वि दह इति प्रभृति अव सृज इति वर्जयित्वा सहस्र नीथाः इत्य् आ अतस्

अष्ठीवतोर् उलूखल मुसलम्

अयस्मयानि निदधति

इमम् अग्ने चमसम् इति शिरसि इडा चमसम्

अपो मृद् मयानि उपहरन्ति

दक्षिणे पार्श्वे स्फ्यं सव्य उपवेषम्

मा एनम् अग्ने वि दहः शं तप आ रभस्व प्रजानन्त इति कनिष्ठ आदीपयति

एता अनुष्ठान्यः

देवा यज्ञम् इत्य् उरसि पुरोडाशम्

दक्षिणे हस्ते जुहूम्

अस्माद् वै त्वम् अजायथा अयं त्वद् अधि जायताम् असौ स्वाहा इति उरसि गृह्ये जुहोति

आ रोह जनित्रीं जातवेदस इति पञ्चदशभिर् आहिताग्निम्

दक्षिणतो ऽन्यस्मिन्न् अनुष्ठाता जुहोति

अमा पुत्रा च दृषत्

अनुबद्ध शिरः पादेन गो शालाम् चर्मणा अवच्छाद्य

अथ अस्य यज्ञ पात्राणि पृषदाज्येन पूरयित्वा अनुरूपम् निदधति

दक्षिणैर् दक्षिणानि सव्यैः सव्यानि

अथ उभयोः अपश्यं युवतिं प्रजानत्य् अघ्न्य इति जघन्यां गां प्रसव्यं परिणीयमानाम् अनुमन्त्रयते
इन्द्रो विश्वं विराजति इति एकपदा

दशतीनाम् ऐन्द्रीणां त्रिष्टुभ् जगतीनाम् बृहती सम्पन्नानाम् यावतीर् आवपेरंस् तावन्त्य् ऊर्ध्वम् आयुषो वर्षाणि जिजीविषेत् संवत्सरात् संवत्सराद् दशतो न वा

प्र वो महे मन्दमानाय अन्धसे इति निविद् धानम्

परिहित उक्थ उक्थसंपदं जपति

प्राग् उत्तमायाः पूर्वस्मात् पूर्वस्माद् अर्धर्चाद् उत्तरम् उत्तरम् अर्धर्चं व्यतिषजति

योनिष् ट इन्द्र सदने अकारि इति एतस्य चतस्रः शस्त्वा उत्तमाम् उपसंतत्य उपोत्तमया परिदधाति

पिबा सोमम् इन्द्र मन्दतु त्वा इति षट्

उक्थवीर्यस्य स्थान उक्थदोहः

तस्य प्रथमायाः पूर्वम् अर्धर्चं शस्त्वा उत्तरेण अर्धर्चेन उत्तरस्याः पूर्वम् अर्धर्चं व्यतिषजति पादैः पादान् अनुष्टुभ् कारम्

त्यम् ऊ षु वाजिनं देव जूतम्

इन्द्र अग्नी युवं सु न इत्य् एतस्य अर्धर्चान् गायत्री कारम् उत्तरम् उत्तरस्य अनुष्टुभ् कारम् प्राग् उत्तमायाः
तस्मात् सर्व भूत आरब्ध त्वात् सर्वम् अपि द्रव्यं न एकरसम् अनेक रसम् सर्व धर्मम् इति अर्थः

रस शब्दः अत्र धर्ममात्र उपलक्षणः

रसाणाम् अपि भूत समुदायात् उत्पत्तेः

सर्व भूत आरब्ध त्वे अपि एकरस त्वे को दोषः इति आशङ्क्य आह भूत संघात सम्भवात् इति

इति

सति च कारणे कार्येण अवश्यम् भाव्यम्

सर्वेषां द्रव्याणां सर्व धर्म त्वम् आह तस्मात् इति

वक्ष्यति हि द्वय उल्बणैः क्रमाद् भूतैर् मधुर आदि रस उद्भवः
विद्युता अर्धरात्रे स्तनिते

निशि च विद्युति शिष्टं न अधीयीत

अ विशेष ऋतु कालेन सर्वे निर्घात आदयः स्मृताः

अ निक्तेन च वाससा चरितं येन मैथुनम्

अप्सु श्मशाने शय्यायाम् अभिशस्ते खिलेषु च

निर्घाते

क्षुर संस्पर्शे

अन्तर् शवे रथ्यायां ग्रामे चाण्डाल संयुते

मार्गशीर्ष पौष माघ अपरपक्षेषु तिस्रो ऽष्टकाः

सूतके त्व् एको न अधीयीत त्रि रात्रम् उपाध्यायं वर्जयेत्

ब्रह्मज्येषु निवर्तते

श्राद्धे

दुर्गन्धे शूद्र संश्रावे पैङ्गे शब्दे भये रुते

यच् च अन्यत् दैवम् अद्भुतं सर्वं निर्घात वत् भवेत्

सर्वेण प्रदोषो लुप्यते

ऋताव् अध्यायश् छान्दसः काल्प्य आपर्तुकः स्मृतः

श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वा उपाकृत्य अर्धपञ्चमान् मासान् अधीयीरन्

अथ वेदस्य अध्ययन विधिम् वक्ष्यामः

सर्वं च श्राद्धिकं प्रतिगृह्य अनध्यायः

जनने मरणे च एव दश रात्रः विधीयते

अथ अनध्यायान् वक्ष्यामः

अथ तावत्कालं भुक्त्वा प्रदोष उभे संध्ये

अपर्तु दैवम् आकालम्

वर्षं विद्युत् स्तनयित्नुर् वा विपद्यते

सूतक उत्थान छर्दनेषु त्रिषु चरणम्

विरम्य मारुते शीघ्रे प्रत्यारम्भो विभाषितः

वैधृत्ये नगरेषु च

शयानः च अग्र ता उपस्थ अन्तिके गुरोः

ज्योतिषा उपसर्जने ऋताव् अप्य् आकालम्

वृष्टे

दन्तधावने

तथा सब्रह्मचारिणं राजानं च

अथ प्रमाणं वक्ष्यामः समानं विद्युत् उल्कयोः

अर्ध मासम् च उपाकृत्य क्षपेरंस् त्रि अहम् उत्सृज्य

विषमे न प्रवृत्तिः

यथा श्राद्धम् तथा एव तेषु

अथ शिष्यं सहाध्यायिनम् अ प्रधान गुरुम् च उपसन्नम् अहर् रात्रम् वर्जयेत्

अमावास्यायां च

सा तत्र प्रायश्चित्तिः सा तत्र प्रायश्चित्तिः

त्रीणि

ऋताव् ऊर्ध्वं प्रातराशाद् यस् तु कश्चिद् अनध्यायः

सर्वेण अपररात्रेण विरम्य प्रत्यारम्भो न विद्यते

संध्यां प्राप्नोति पश्चिमाम्

लोम्नां च अनिवर्तनम्

एवं छन्दांसि

प्रादुष्कृतेषु अग्निषु
स्फात्यै त्वा न अरात्यै इति हविर् आदाय उपनिष्क्रामति इदम् अहं निर् वरुणस्य पाशाद् इति

अग्नीषोमौ हव्यं रक्षेथाम् इति यथादेवतम्

स शूकायाम् अग्निहोत्रहवण्यां तिरः पवित्रम् अप आनीय उदक् अग्राभ्याम् पवित्राभ्यां त्रिर् उत्पूय अभिमन्त्रयते यथा पुरस्तात्

सर्वाभिः प्रोक्षेद् इत्य् आलेखनः

दृंहन्तां दुर्या द्यावापृथिव्योर् इति प्रत्यवरोहति

अपरेण आहवनीयम् उपसादयत्य् अदित्यास् त्वा उपस्थे सादयामि इति

ब्रह्माणम् आमन्त्रयते ब्रह्मन् प्रोक्षिष्यामि इति

परिददाति अग्ने हव्यं रक्षस्व

आहरत्य् उर्व् अन्तरिक्षम् अन्विहि इति

उत्तानानि पर्यावृत्य शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देव यज्यायै इति त्रिः कुर्यात्

हविः प्रोक्षन् न अग्निम् अभिप्रोक्षति

अग्ने हव्यं रक्षस्व इति वा

अग्नीषोमाभ्याम् इति यथादेवतम्

इदम् उ नः सह इति यतो ऽधि निर्वपति
उभाभ्यां च अपि विद्विष्टो बान्धवैश् च विशेषतः

कंसो नाम रिपु ध्वंसी तव पुत्रो भविष्यति

एतौ हत्वा गज इन्द्रेण मल्लैर् वा स्वयम् एव वा

श्रूयन्ते हि स्त्रियो बह्व्यो व्यभिचार व्यतिक्रमैः

पत्युर् मे रूपम् आस्थाय नीच नीचेन कर्मणा

अथ सौभ पतिः श्रीमान् द्रुमिलो नाम दानवः

कस्य त्वम् इति यच् च अहम् त्वया उक्तः मत्तकाशिनि

किं मां क्षिपसि दोषेण मूढे पण्डित मानिनि

प्रसूता देव संकाशान् पुत्रान् अमित विक्रमान्

मानुषेण अल्प वीर्येण यथा माम् आह नारदः

स संचोदयितव्यस् ते ताव् उद्दिश्य वनौकसौ

ये च इमे यादवा मूर्खाः सर्वे कृष्ण परायणाः

मानुषं पतिम् आश्रित्य हीन वीर्य पराक्रमम्

भविष्यति स ते मृत्युर् यश् च दत्तस् त्वया सुतः

न ह्य् आसीन् नियता बुद्धिर् मानुषीणां विशेषतः

हस्ती कुवलयापीडः समाज द्वारि तिष्ठतु

अहं वै द्रुमिलो नाम सौभस्य पतिर् ऊर्जितः

शृण्वन्ती काम जननीः वाचः श्रोत्र सुख आवहाः

पुरीं निर्यादवां कृत्वा विचरिष्याम्य् अहं सुखी

नीपा दीपा इव आभान्ति पुष्प कण्टक धारिणः

चचार नग शृङ्गेषु कन्दरेषु नदीषु च

जुगुप्सिता च वत्स्यामि पति पक्षैः निराकृता

केसराः पुष्प वर्षैः च ववृषुः मद बोधनाः

किं मां वक्ष्यन्ति रुषिता बान्धवाः कुल पांसनीम्

न मे बहु मतः त्व् एष शृणु च अपि यद् उच्यते

सा पति स्निग्ध हृदया भावेन उपससर्प तम्

क्षेत्रजो ऽहं सुतस् त्व् एवम् उग्रसेनस्य हस्तिप

यस् त्वया मम पुत्रो वै दत्तो वृत्त विनाशनः

उवाच व्यथिता देवी दानवं दुष्ट वादिनम्

एतान् अपि हनिष्यामि हत्वा गोपालकाव् उभौ

वसुदेव सुतौ नीचौ यथा स्यातां गत आयुषौ

तद् गच्छ गजम् आरुह्य स अङ्कुश प्रास तोमरः

भवेतां घातितौ रङ्गे पश्येयम् अहम् उत्कटौ

स्थिरो भव महामात्र समाज द्वारि मा चिरम्

अतीव त्वं हि लोके ऽस्मिन् पति धर्मवती सती

शङ्किता च अभवत् पश्चात् तस्य गौरव दर्शनात्

सा तम् आह उत्थिता भीता न त्वं मम पतिर् ध्रुवम्

विनशिष्यन्ति छिन्न आशाः दृष्ट्वा कृष्णं निपातितम्

पिता अपि मे परित्यक्तो यो यादव कुल उद्वहः

ततस् तौ पतितौ दृष्ट्वा वसुदेवः स बान्धवः

अभीक्ष्णम् अभिशृण्वन्ती स्त्री धर्मम् अभिरोचयत्

धिक् ते वृत्तं सु दुर्वृत्त यः सर्वा निन्दसे स्त्रियः

एक पत्नी व्रतम् इदं मम संदूषितं त्वया

द्विरेफ आभरणाः च एव कदम्बा वायु घट्टिताः

छिन्न मूलः निरालम्बः स भार्यः विनशिष्यति

सा स रोषा पुनर् भूत्वा निन्दती तस्य तं वरम्

वैशंपायन उवाच

व्यभिचारान् न दुष्यन्ति स्त्रियः स्त्री मान गर्विते

सा तत्र रमणीयेषु रुचिर द्रुम सानुषु

स ताम् आह प्रसजन्तीं क्षिप्तः क्रोधेन दानवः

महामात्रं ततः कंसो बभाषे हस्ति जीविनम्

सुयामुनं नाम गिरिं मम माता रजस्वला

किंनर उद्गीत मधुराः प्रतिश्रुत्य अनुनादिताः

मही नव तृण छन्ना शक्रगोप विभूषिता

अ विश्वास्यम् अन् आयुष्यम् पर दार अभिमर्शनम्

धिक् त्वाम् ईदृशम् अ क्षान्तम् दौष्कुलं व्युत्थित इन्द्रियम्

सन्ति स्त्रियो नीच वृत्ताः सन्ति च एव पतिव्रताः

यौवन स्था इव वनिता स्वं दधार आर्तवम् वपुः

धृतास् ताभिस् त्रयो लोकाः सर्वे वै कुल पांसन

माता पितृभ्याम् संत्यक्तः स्थापितः स्वेन तेजसा

हृद्यः कुसुम गन्ध आढ्यः ववौ मन्मथ बोधनः

उग्रसेनस्य रूपेण मातरं मे प्रधर्षयत्

न च अहम् उग्रसेनेन जातः किल सुत अर्थिना

उत्पत्स्यति पुमान् नीच पति वंशे मम अव्ययः

जगाम च पुरीं दीना माता तद् अहर् एव मे
न राजानम् आलभ्य अनुस्पृश्य अपः आज्यम् आलभेरंस् तथा आज्यम् राजानं सर्वत्र

वेदिं वा आक्रामन्तः

न एनान् अग्रेण हरेयुः

आग्रयणं गृह्णन्न् अध्वर्युर् हिंकरोति तदा प्रवृणीरन्न् अग्निः प्रस्तोता अहम् मानुषो बृहस्पतिर् उद्गाता अहम् मानुषो वायुः प्रतिहर्ता अहम् मानुषः इति यथालिङ्गम्

अ विद्विषाण मात्रात् इत्य् एके

महा गिरि महा नदी रथ अहर् वायु व्यवायेषु अ संसवः

न प्रवृणीरन्न् इति धानंजय्यः

ऋत सदने वा

सव्य अधरान् उपस्थान् कृत्वा द्यावापृथिव्योः सन्धिम् ईक्षमाणाः समानि मुखानि धारयन्तः

अपि ह्य् अध्वर्यवो ऽप्य् अ कुशलाः भवन्ति इति

अत्र वाचं यच्छेयुः

चात्वाल देशम् प्राप्य अध्वर्यौ उपविष्टे तस्मात् प्रत्यग् उपविशेयुर् यो म आत्मा इति

स्तुते बहिष्पवमाने विसृजेरन्

अध्वर्युम् अन्वावर्तेरन् सर्पन्तः

प्रत्यक् मुखः प्रस्तोता उदक् मुखः उद्गाता पश्चिमेन उद्गातारम् गत्वा दक्षिण पूर्वम् अष्टम देशम् ईक्षमाणः प्रतिहर्ता

वज्रो वा एष सोमस्य यद् आज्यम् इति तयोर् अ समवायम् आह

एवं सर्व स्तोत्रेषु आसीरन्

प्रवृणीरन्न् एव इति शाण्डिल्यः

संसुत सोमे त्व् अधिकाम् उद्गाता जुहुयात् संवेशाय उपवेशाय इति यथासवनं छन्दांस्य् आदिशन्

सव्यैः पाणिभिः पृथग् दक्षिणा तृणानि निरस्येयुर् यो ऽद्य सौम्य इति

हुत्वा जपेयुर् ब्रह्मा अहम् गायत्रीं वाचं प्राणं प्रजापतिं प्रपद्ये ऽश्मानम् आखणं पर्यूह इति

दोष वचनात् व्यवच्छेदाज् जुगुप्सेरन्

तम् उद्गाता उद्गातारम् प्रतिहर्ता तं ब्रह्मा ब्रह्माणं यजमानः

ऋचं साम इति स्वाहाकार अन्तया तृतीयां सर्वत्र
अथ यत् परस्तात् पौर्णमासेन यजते तथा ह अस्य पूर्वपक्षे वरुणप्रघासैः इष्टम् भवति

अथ उ सुखस्य वै एतत् नामधेयम् कम् इति

सः उ वै पयः भाजनः

अथ यत् अप्सु वरुणम् यजति स्वे एव एनम् तत् आयतने प्रीणाति

अथ यत् ऐन्द्राग्नः द्वादश कपालः भवति बलम् वै तेजः इन्द्र अग्नी

उक्थ्याः वाजिनः

आपः हि पयः

अथ यत् वारुणी आमिक्षा इन्द्रः वै वरुणः

ऐन्द्रम् पयः

तस्मात् मारुती पयस्या

तस्मात् वारुणी आमिक्षा

बलम् एव तत् तेजसि प्रतिष्ठापयति

अथ यत् मिथुनौ गावौ ददाति तत् प्रजात्यै रूपम्

अथ यत् कायः एक कपालः प्रजापतिः वै कः
बलं पुष्टि उपलम्भः च कार्श्य दोष विवर्जनम्

बृहत् शरीराः बलिनो लङ्घनीया विशुद्धिभिः

द्रव्यं गुरु च यत् प्रायस् तत् हि स्वेदनम् उच्यते

इति अस्मिन् लङ्घन अध्याये व्याख्याताः षष् उपक्रमाः

स्तम्भनं स्तम्भनीयाः च वक्तुम् अर्हसि तत् गुरो

तत्र श्लोकाः

अभिष्यण्णा महा दोषाः मर्म स्थाः व्याधयः च ये

कृत अति कृत लिङ्गम् यत् लङ्घिते तत् हि रूक्षिते

त्वग्दोषिणां प्रमीढानां स्निग्ध अभिष्यन्दि बृंहिनाम्

उष्णं तीक्ष्णं सरं स्निग्धं रूक्षं सूक्ष्मं द्रवं स्थिरम्

षट् अग्निवेश प्रमुखान् उक्तवन् परिचोदयन्

तपस् स्वाध्याय निरतान् आत्रेयः शिष्य सत्तमान्

रूक्षं लघु खरं तीक्ष्णम् उष्णम् स्थिरम् अ पिच्छिलम्

इति षट् सर्व रोगाणाम् प्रोक्ताः सम्यक् उपक्रमाः

विबन्ध गौरव उद्गार हृल्लास अरोचक आदयः

दोषाणां बहु संसर्गात् संकीर्यन्ते हि उपक्रमाः

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

शर्करा क्षीर सर्पींषि सर्वेषां विद्धि बृंहणम्

विष स्वेद अतियोग आर्ताः स्तम्भनीया निदर्शिताः

स्वेदे जाते रुचौ च एव क्षुध् पिपासा सह उदये

वमि अतीसार हृद् रोग विसूची अलसक ज्वराः

तम् उक्तवन्तम् आत्रेयम् अग्निवेशः उवाच ह

कृत अकृत अतिवृत्तानाम् लक्षणं वक्तुम् अर्हसि

हृदय उद्गार कण्ठ आस्य शुद्धौ तन्द्रा क्लमे गते

भगवन् लङ्घनम् किम् स्विद् लङ्घनीयाः च कीदृशाः

शोष अर्शस् ग्रहणी दोषैः व्याधिभिः कर्शिताः च ये

बृहत् त्वम् यत् शरीरस्य जनयेत् तत् च बृंहणम्

द्रवं सूक्ष्मं सरं स्निग्धं पिच्छिलं गुरु शीतलम्

अथ अतस् लङ्घनबृंहणीयम् अध्यायम् व्याख्यास्यामः

स्वेदनं स्तम्भनं च एव जानीते यः स वै भिषक्

प्रायो मन्दं मृदु च यत् द्रव्यम् तत् स्नेहनम् मतम्

लङ्घन प्रभृतीनाम् च षण्णाम् एषाम् समासतः

कठिनं च एव यत् द्रव्यम् प्रायस् तत् लङ्घनम् स्मृतम्

स्तम्भ गौरव शीत घ्नम् स्वेदनं स्वेद कारकम्

भवति च अत्र

यत् किंचिद् लाघव करम् देहे तत् लङ्घनम् स्मृतम्

स्तम्भनं स्तम्भयति यत् गतिमन्तम् चलं ध्रुवम्

अदिग्ध विद्धम् अक्लिष्टं वयस्थं सात्म्य चारिणाम्

मृग मत्स्य विहंगानाम् मांसं बृंहणम् उच्यते

षष् त्वम् तु न अतिवर्तन्ते त्रि त्वम् वात आदयः यथा

श्याव ता स्तब्ध गात्र त्वम् उद्वेगः हनु संग्रहः

चतुष्प्रकारा संशुद्धिः पिपासा मारुत आतपौ

प्रायशः कठिनं च एव यत् द्रव्यम् तत् हि रूक्षणम्

पित्त क्षार अग्नि दग्धाः ये वमि अतीसार पीडिताः

तत् अग्निवेशस्य वचो निशम्य गुरुः अब्रवीत्

स्नेहाध्याये मया उक्ताः ते स्वेद आख्ये च स विस्तरम्

क्षुध् प्रणाशः अरुचिः तृष्णा दौर्बल्यं श्रोत्र नेत्रयोः

पाचनैः तान् भिषक् प्राज्ञः प्रायेण आदौ उपाचरेत्

खली पिण्याक तक्राणाम् मधु आदीनाम् च रूक्षणम्

स्नानम् उत्सादनम् स्वप्नो मधुराः स्नेह वस्तयः

स्तम्भितः स्यात् बले लब्धे यथा उक्तैः च आमयैः जितैः

तद् औषधानाम् धातूनाम् अशमः वृद्धिः एव च

यत् द्रव्यम् लघु च उद्दिष्टम् प्रायः तत् स्तम्भनं स्मृतम्

कटु तिक्त कषायाणाम् सेवनं स्त्रीषु असंयमः

शिशिरे लङ्घनं शस्तम् अपि वात विकारिणाम्

देह अग्नि बल नाशः च लङ्घने अति कृते भवेत्

लक्षणं बृंहिते स्थौल्यम् अति च अत्यर्थ बृंहिते

प्रभूत श्लेष्म पित्त अस्र मलाः संसृष्ट मारुताः

बलिनां किं पुनर् येषाम् रोगाणाम् अवरम् बलम्

लघु उष्ण तीक्ष्ण विशदम् रूक्षं सूक्ष्मं खरं सरम्

यथाप्रश्नं भगवता चिकित्सा यैः प्रवर्तते

येषां मध्य बलाः रोगाः कफ पित्त समुत्थिताः

पाचनानि उपवासः च व्यायामः च इति लङ्घनम्

एत एव यथा उद्दिष्टाः येषाम् अल्प बलाः गदाः

लङ्घनं बृंहणं काले रूक्षणं स्नेहनं तथा

मनसः संभ्रमो अभीक्ष्णम् ऊर्ध्ववातः तमः हृदि

बृंहणं बृंहणीयाः च रूक्षणीयाः च रूक्षणम्

तेषां क्रव्याद मांसानाम् बृंहणा लघवो रसाः

स्नेहनं स्नेह विष्यन्द मार्दव क्लेद कारकम्

शीतं मन्दं मृदु श्लक्ष्णं रूक्षं सूक्ष्मं द्रवं स्थिरम्
ऊरुस्तम्भ प्रभृतयः रूक्षणीया निदर्शिताः

पिपासा निग्रहैः तेषाम् उपवासैः च तान् जयेत्

पर्व भेदः अङ्गमर्दः च कासः शोषो मुखस्य च
वीक्ष्य तं राज शार्दूलम् प्रसन्नो भगवान् ऋषिः

मधोः पुत्र शतम् तु आसीत् वृषणः तस्य वंश भाज्

सो ऽपश्यत् पथि राज इन्द्रः गन्धर्व वरम् उत्तमम्

वाराणस्यां हरं दृष्ट्वा पापात् मुक्तः ऽभवत् ततः

आगमिष्यामि भूयो ऽत्र तत् मे अनुज्ञातुम् अर्हसि

संस्मरन् उर्वशी वाक्यम् तस्यां संसक्त मानसः

कर्तु कामः हि निर्बीजं तस्य अघम् इदम् अब्रवीत्

शापं दास्यति ते कण्वो मम अपि भवतः प्रिया

गत्वा पतिव्रतां पत्नीं दृष्ट्वा भीतो अभवत् नृपः

जगाम ताम् अप्सरसम् कालिन्दीं द्रष्टुम् आदरात्

कालात् प्रबुद्धो राजा ताम् उर्वशीम् प्राह शोभनाम्

तस्य भार्या रूपवती गुणैः सर्वैर् अलंकृता

याजयामास तं कण्वो याचितो घृणया मुनिः

गच्छ वाराणसीं दिव्याम् ईश्वर अध्युषिताम् पुरीम्

भेजे शृङ्गाणि अतिक्रम्य स्व बाहु बल भावितः

न अन्यया अप्सरसा तावद् रन्तव्यं भवता पुनः

अथ उर्वशी राज वर्यम् रत अन्ते वाक्यम् अब्रवीत्

वृषो वंश करः तेषाम् तस्य पुत्रो अभवत् मधुः

सूत उवाच

स तस्य तीरे सुभगां चरतीम् अति लालसाम्

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे द्वाविंशो ऽध्यायः

दृष्टवन् अनवद्य अङ्गाम् तस्यै मालां ददौ पुनः

तेषां ज्येष्ठो महा वीर्यः वीतिहोत्रो अभवत् नृपः

दृष्ट्वा विश्वेश्वरं लिङ्गं किल्बिषात् मोक्ष्यसे ऽखिलात्

स मालया तदा देवीं भूषितां प्रेक्ष्य मोहितः

न उवाच किंचिद् नृपतिः ज्ञान दृष्ट्या विवेद सा

आस्ते मोचयितुं लोकं तत्र देवो महेश्वरः

शत पुत्राः तु तस्य आसन् तालजङ्घाः प्रकीर्तिताः

सा देवी नृपतिं दृष्ट्वा रूप लावण्य संयुतम्

कामं संदधिरे घोरं भूषितं चित्र मालया

कण्वस्य दर्शनं च एव माला अपहरणम् तथा

सो ऽतीव कामुको राजा गन्धर्वेण अथ तेन हि

विजित्य समरे मालां गृहीत्वा दुर्जयो द्विजाः

स तस्या वाक्यम् आकर्ण्य लज्जा अवनत चेतनः

तया असकृत् महा राजः प्रोक्तो ऽपि मद मोहितः

आक्रम्य हिमवत् पार्श्वम् उर्वशी दर्शन उत्सुकः

ततः काम् आहत मनाः तद् समीपम् उपेत्य वै

अ दृष्ट्वा अप्सरसम् तत्र काम बाण अभिपीडितः

जयध्वजस्य पुत्रो ऽभूत् तालजङ्घ इति स्मृतः

स तस्यै सर्वम् आचष्ट पत्न्या यत् समुदीरितम्

तस्य पुत्रो ऽथ मतिमान् सुप्रतीक इति श्रुतः

प्रणम्य शिरसा कण्वम् अनुज्ञाप्य च दुर्जयः

धिक् माम् इति विनिश्चित्य तपः कर्तुं समारभत्

किं कृतं भवता पूर्वं पुरीं गत्वा वृथा नृप

सु रोमशम् पिङ्गल अक्षम् दर्शयामास सर्वदा

ताम् अब्रवीत् स मतिमान् गत्वा शीघ्रतरं पुरीम्

स तत्र मानसं नाम सरः त्रैलोक्य विश्रुतम्

चकार सु महत् युद्धं मालाम् आदातुम् उद्यतः

वंशः पाप हरः नृणां क्रोष्टोः अपि निबोधत

रेमे तेन चिरं कालं कामदेवम् इव अपरम्

वीक्ष्य मालाम् अमित्र घ्नः सस्मार अप्सरसाम् वराम्

न भेतव्यं त्वया स्वामिन् कार्यं पाप विशोधनम्

उर्वश्यां च महा वीर्याः सप्त देव सुत उपमाः

भ्राजमानं श्रिया व्योम्नि भूषितं दिव्य मालया

ॐ इति उक्त्वा ययौ तूर्णं पुरीं परम शोभनाम्

एष वः कथितः सम्यक् सहस्रजित उत्तमः

पतिव्रता आसीत् पतिना स्वधर्म परिपालका

कन्या जगृहिरे सर्वा गन्धर्व दयिताः द्विजाः

उर्वशीं तां मनः चक्रे तस्या एव इयम् अर्हति

वासम् अप्सरसा भूयस् तपस् योगम् अनुत्तमम्

गमिष्यामि पुरीं रम्यां हसन्ती सा अब्रवीत् वचः

न तत्यज अथ तद् पार्श्वम् तत्र संन्यस्त मानसः

स्वामिन् किम् अत्र भवतो भीतिः अद्य प्रवर्तते

जगाम स्व पुरीम् शुभ्रां पालयामास मेदिनीम्

न हि अनेन उपभोगेन भवता राज सुन्दरैः

गत्वा कण्व आश्रमम् पुण्यं दृष्ट्वा तत्र महा मुनिम्

श्रुत्वा एतत् व्याहृतं तेन गच्छ इति आह हित एषिणी

वृष प्रभृतयः च अन्ये यादवाः पुण्य कर्मिणः

न पश्यति स्म ताः सर्वा गिरि शृङ्गाणि जग्मिवान्

जगाम हिमवत् पृष्ठम् समुद्दिश्य महा बलः

भीते त्वयि महा राजैः राष्ट्रं ते नाशम् एष्यति
गत्वा कण्व आश्रमम् भीत्या तस्मै सर्वं न्यवेदयत्
स ह उवाच न वा अरे ऽहं मोहं ब्रवीमि

एवं सर्वेषां वेदानां वाग् एकायनम्

स यथा दुन्दुभेर् हन्यमानस्य न बाह्यान् शब्दान् शक्नुयात् ग्रहणाय

स यथा आर्द्र एध अग्नेः अभ्याहितात् पृथग् धूमा विनिश्चरन्त्य् एव वा अरे ऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितम् एतद् यद् ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदो ऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्य् अनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि

न इति ह उवाच याज्ञवल्क्यः

अस्य एव एतानि निश्वसितानि

एवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वग् एकायनम्

न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्य् आत्मनस् तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति

स ह उवाच याज्ञवल्क्यः प्रिया बत अरे नः सती प्रियं भाषसे

आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि

क्षत्रं तं परादाद् यो अन्यत्र आत्मनः क्षत्रं वेद

विज्ञातारम् अरे केन विजानीयाद् इति

एवं वा अर इदं महद् भूतम् अनन्तम् अपारं विज्ञान घने एव

एह्य् आस्स्व

यतो यतस् त्व् आददीत लवणम्

यद् एव भगवान् वेद तद् एव मे ब्रूहि इति

सा ह उवाच मैत्रेयी अत्र एव मा भगवान् अमूमुहन् न प्रेत्य संज्ञा अस्ति इति

न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्य् आत्मनस् तु कामाय वित्तं प्रियं भवति

मैत्रेयि इति ह उवाच याज्ञवल्क्यः उद्यास्यन् वा अरे ऽहम् अस्मात् स्थानाद् अस्मि

भूतानि तं परादुर् यो अन्यत्र आत्मनः भूतानि वेद

ब्रह्म तं परादाद् यो अन्यत्र आत्मनः ब्रह्म वेद

एवं सर्वासां विद्यानां हृदयम् एकायनम्

न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्य् आत्मनस् तु कामाय सर्वं प्रियं भवति

इदं ब्रह्म इदम् क्षत्रम् इमे लोका इमे देवा इमानि भूतानि इदम् सर्वं यद् अयम् आत्मा

सा ह उवाच मैत्रेयी येन अहम् न अमृता स्यां किम् अहं तेन कुर्याम्

एवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुर् एकायनम्

एवं सर्वेषाम् अध्वनां पादाव् एकायनम्

एवं सर्वेषाम् आनन्दानाम् उपस्थ एकायनम्

आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेन इदम् सर्वं विदितम्

व्याख्यास्यामि ते

न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्य् आत्मनस् तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति

यत्र हि द्वैतम् इव भवति तद् इतर इतरं जिघ्रति तद् इतर इतरं पश्यति तद् इतर इतरं शृणोति तद् इतर इतरं जिघ्रति तद् इतर इतरम् अभिवदति तद् इतर इतरं मनुते तद् इतर इतरं विजानाति

यथा एव उपकरणवताम् जीवितं तथा एव ते जीवितं स्यात्

अमृत त्वस्य तु न आशा अस्ति वित्तेन इति

स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्यान् शब्दान् शक्नुयात् ग्रहणाय शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः

न प्रेत्य संज्ञा अस्ति इति अरे ब्रवीमि

व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्व इति

एवं सर्वेषां रसानां जिह्वा एकायनम्

येन इदम् सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात्

स ह उवाच न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्य् आत्मनस् तु कामाय पतिः प्रियो भवति

अलं वा अर इदं विज्ञानाय

इति ह उवाच याज्ञवल्क्यः

स यथा सर्वासाम् अपां समुद्र एकायनम्

स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्यान् शब्दान् शक्नुयात् ग्रहणाय वीणायै तु ग्रहणेन वीणा वादस्य वा शब्दो गृहीतः
एष उ एव अस्य त्रिवृद् वज्रो ऽहर् अहर् इमान् लोकान् अनुवर्तमानः सर्वं पाप्मानम् अपघ्नन् पल्ययते य एवं वेद

तम् एतं त्रिवृतं वज्रम् उपप्रवर्तयन्ति

स यथा समेन विषमम् अतीत्य प्रत्यवेक्षेत एवम् एव एतम् मृत्युं पराङ् अतीत्य प्रत्यवेक्षते

स एषो ऽहर् अहर् इमान् लोकान् अनुवर्तते

ता एता नव बहिष्पवमान्यः

तत् ह स्म आह नगरी जानश्रुतेयो न ह एव तावद् दैव आसुरम् भविता यावद् एष त्रिवृद् वज्रो ऽहर् अहर् इमान् लोकान् अनुवर्तिता इति

कथम् एतेष्व् एवं सत्सु दैव आसुरम् स्याद् इति
इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे शिवार्चनप्रकारो नाम द्वाविंशो ऽध्यायः

कनिष्ठाम् आदितस् कृत्वा तर्जनी अङ्गानि विन्यसेत्

आग्नेय्यां कारयेत् कुण्डम् अर्ध चन्द्र निभम् शुभम्

शान्तं सर्व गतम् शून्यं मात्रा द्वादशके स्थितम्

दीक्षां वक्ष्ये पञ्चतत्त्वे स्थितां भूमि आदिकाम् परे

चतुःषष्टि अन्तम् अष्ट आदि ख अक्षि ख आदि आदि मण्डलम्

धर्मं ज्ञानं च वैराग्यम् ऐश्वर्य आदि हृदा अर्चयेत्

महामुद्रा हि सर्वेषां कर अङ्गन्यासम् आचरेत्

सूत उवाच

हस्ताभ्यां संस्पृशेत् पादाव् ऊर्ध्वं पादात् मस्तकम्

पूजयेत् मण्डले शम्भुं पद्मगर्भे गर अङ्कितम्

स विसर्गम् वदेत् अस्त्रम् शिव ऊर्ध्वं तथा पुनः

पूजनं सम्प्रवक्ष्यामि कर्णिकायां हृद् अम्बुजे

अग्नि कार्य विधिम् वक्ष्ये अस्त्रेण उल्लेखनम् चरेत्

निवृत्तिः भू प्रतिष्ठा आद्यैः विद्या अग्निः शान्ति वत् निजः

अग्नि शास्त्र पर आयु स्थः हृदय आदि गणः उच्यते

पश्चात् पूर्णाहुतिम् दत्त्वा शिवं स्मरेत्

एवं संस्कार शुद्धस्य शिव त्वम् जायते ध्रुवम्

हृदा कृत्वा सर्व कर्म शिवं स अङ्गम् तु होमयेत्

यजन व्यतिरेकेण गोप्यं संस्कारम् उत्तमम्

एकैकस्य शतं होमा पञ्च होमयेत्

शान्ति अतीतम् भवेद् व्योम तद् परम् शान्तम् अव्ययम्

ताल हस्तेन पृष्ठं च अस्त्र मन्त्रेण शोधयेत्

आवाहनं स्थापनं च पाद्यम् अर्घ्यम् हृदा अर्पयेत्

होमयेत् अस्त्र बीजेन एवं दीक्षां समापयेत्

वर्मणा अभ्युक्षणम् कार्यं शक्ति न्यासम् हृदा चरेत्

पञ्च वक्त्राणि ह्रस्वानि दीर्घानि अङ्गानि बिन्दुना

प्रायश्चित्त विशुद्धि अर्थम् एकैक अष्ट आहुतिम् क्रमात्

गर्भाधान आदिकम् कृत्वा निष्कृतिं चारस्य पश्चिमाम्

हृदि वा शक्ति गर्ते च प्रक्षिपेत् जातवेदसम्

षष्ठेन अधस् महा मन्त्रः _ इति एव अखिल अर्थ दः

ख अक्षि इन्द्र सूर्य गम् सर्व ख आदि वेद इन्दु वर्तनम्
यत् पञ्च चितयः तस्मात् पाङ्क्ताः पशव उच्यन्ते

तया ह वै स आनर्ध

आत्मन्न् एव वामं पशून् धत्ते

उभयतःप्रौगं चिन्वीत यदि मन्येत पश्चान् मे भ्रातृव्य इति

उत्तमस् समानानां भवति य एवं विद्वान् एता उपधत्ते

यः पुरुष मात्रः स जगत् चित्

श्येन चितम् पक्षिणं चिन्वीत स्वर्ग कामः

ऋध्नोति य एवं विद्वान् एता उपधत्ते

अलज चितम् पक्षिणं चतुर् सीतम् चिन्वीत प्रतिष्ठा कामः

या आग्नेयीर् गायत्रीर् मूर्धन्वतीस् ताभिस् तिसृभिस् तिस्रः पूर्व अर्धे उपदधाति

पशवो वा उत्तरवेदिः

द्वि अक्षरः मज्जा

पशून् एव अस्मै समूहति

यो जानु दघ्नः स गायत्र चित्

सर्वम् अग्निम् अनूपदधाति

द्वि अक्षरम् चर्म

तस्माद् वैराजाः पशव उच्यन्ते

यो नाभि दघ्नः स त्रिष्टुभ् चित्

एतां ह वै यज्ञसेनश् चैत्रश् चितिं विदांचकार

गायत्र चितम् पक्षिणं चिन्वीत स्वर्ग कामः

तद् दश

य एव एनम् पूर्वो ऽतिक्रान्तो भ्रातृव्यस् तं तेन प्रणुदते

श्मशान चिता वै यमो ऽमुष्मिंल् लोक आर्ध्नोत्

स्तृणुत एनम्

कङ्क चितम् शीर्षण्वन्तं चिन्वीत यः कामयेत स शीर्षा अमुष्मिन् लोके स्याम् इति

चतस्रो दिशः

वामं देवानाम्

स शीर्षा एव अमुष्मिन् लोके भवति

सजातैर् एव एनम् परिचिनोति

यत् तिस्रः त्रिवृत् हि अग्निः

अन्ये ऽग्नय ऊर्ध्वाश् चीयन्ते न्यञ्चो ऽन्ये

पशवो वै छन्दांसि

तिस्र एकेन

श्येनो वै वयसां क्षेपिष्ठः स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै

यद् गार्हपत्य उपदध्याद् भ्रातृव्ये वामं पशून् दध्यात्

आत्मा वा आहवनीयः

तेन एव मुखेन अन्नम् अत्ति

द्वि अक्षरम् मांसम्

दश अक्षरा विराट्

द्वि अक्षरम् लोम

अग्नि मुखान् प्रजापतिः पशून् असृजत

प्रति पापीयांसं नुदते

यद् आहुर् गायत्री पक्षिणी भूत्वा स्वर्गं लोकम् अपतद् इति स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै

तस्माद् एता उत्तमायां चित्याम् उपधीयन्ते

यद् ऊर्ध्वस् तिष्ठन् हिरण्य शल्कैः प्रोक्षति तेन एव एनम् ऊर्ध्वं चिनुते स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै

पात्रेण वा अन्नम् अद्यते

द्वि अक्षरम् अस्थि

वज्रम् एव भ्रातृव्याय प्रहरति

परि इव वै सजाता विशन्ति

य एव अस्य पश्चाद् भ्रातृव्यस् तं तेन अपनुदते

भ्रातृव्यो धिष्ण्यः

य ऊर्ध्वाश् चीयन्ते ते ऽमुष्मै लोकाय ये न्यञ्चस् ते ऽस्मै

पशवो वै पुरीषम्

रथ चक्र चितम् चिन्वीत अभिचरन्

परिचाय्यं चिन्वीत सजात कामः

तिस्र एकेन छन्दसा

दिक्ष्व् एव प्रतितिष्ठति