tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
क्रिया हि द्रव्यम् विनयति न अद्रव्यम्

पूर्वम् अहर् भागम् हस्ति अश्व रथ प्रहरण विद्यासु विनयम् गच्छेत् पश्चिमम् इतिहास श्रवणे

शुश्रूषा श्रवण ग्रहण धारण विज्ञान ऊह अपोह तत्त्व अभिनिविष्ट बुद्धिम् विद्या विनयति न इतरम्

पुराणम् इतिवृत्तम् आख्यायिका उदाहरणम् धर्मशास्त्रम् अर्थशास्त्रम् च इति इतिहासः

तस्मात् दण्ड मूलाः तिस्रः विद्याः

श्रुतात् हि प्रज्ञा उपजायते प्रज्ञायाः योगः योगात् आत्मवत् ता इति विद्यानाम् सामर्थ्यम्

नित्यः च विद्या वृद्ध संयोगः विनय वृद्धि अर्थम् तद् मूल त्वात् विनयस्य

वृत्त चौल कर्मा लिपिम् संख्यानम् च उपयुञ्जीत वृत्त उपनयनः त्रयीम् आन्वीक्षिकीम् च शिष्टेभ्यः वार्त्ताम् अध्यक्षेभ्यः दण्डनीतिम् वक्तृ प्रयोक्तृभ्यः

विद्या विनीतः राजा हि प्रजानाम् विनये रतः

कृतकः स्वाभाविकः च विनयः

अनन्याम् पृथिवीम् भुङ्क्ते सर्व भूत हिते रतः

ब्रह्मचर्यम् च षोडशात् वर्षात्
तेषां न पुनर् आवृत्तिः

तान् वैद्युतान् पुरुषो मानस एत्य ब्रह्म लोकान् गमयति

देव लोकात् आदित्यम्

विष्फुलिङ्गा विष्फुलिङ्गाः

अथ एनम् वसत्या उपमन्त्रयांचक्रे

तस्य व्यात्तम् एव समित्

अभिनन्दा विष्फुलिङ्गाः

स आजगाम पितरम्

आदित्याद् वैद्युतम्

स वै गौतम इति

तं ह उवाच इति वाव किल नो भवान् पुरा अनुशिष्टान् अवोच इति

ह्रादुनयो विष्फुलिङ्गाः

स ह उपायन कीर्त्या उवास

तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ देवा अन्नं जुह्वति

यद् अन्तः करोति ते ऽङ्गाराः

योनिर् अर्चिः

तस्या आहुत्यै सोमो राजा सम्भवति

अर्चिषो ऽहः

वेत्थ यथा इमाः प्रजाः प्रयत्यो विप्रतिपद्यन्ता३ इति

न इति ह एव उवाच

अन् आदृत्य वसतिं कुमारः प्रदुद्राव

अथ ह अस्मै अर्घ्यं चकार

वायोर् वृष्टिम्

अपक्षीयमाण पक्षात् यान् षण् मासान् दक्षिण आदित्यः एति

तस्या आहुत्यै वृष्टिः सम्भवति

अनुशिष्टो न्व् असि पित्रा इति

तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ देवा रेतो जुह्वति

अह्न आपूर्यमाणपक्षम्

श्वेतकेतुर् वा आरुणेयः पञ्चालानां परिषदम् आजगाम

अङ्गारा अङ्गाराः

पर्जन्यो वा अग्निर् गौतम

मानुषाणां ब्रूहि इति

वेत्थ उ यथा इमम् लोकं पुनर् आपद्यन्ता३ इति

ते तेषु ब्रह्म लोकेषु पराः परावतो वसन्ति

मासेभ्यो देव लोकम्

यत् कृत्वा देव यानम् वा पन्थानं प्रतिपद्यन्ते पितृयाणं वा

तां त्व् अहं तुभ्यं वक्ष्यामि

स ह उवाच प्रतिज्ञातो म एष वरः

न इति ह उवाच

न अहम् अत एकं चन वेद इति ह उवाच

चक्षुर् अङ्गाराः

चन्द्रमा अङ्गाराः

ॐ इति ह उवाच

अभ्राणि धूमः

न इति ह एव उवाच

श्रोत्रं विष्फुलिङ्गाः

धूमाद् रात्रिम्

स आजगाम जैवलिं प्रवाहणं परिचारयमाणम्

ते य एवम् एतद् विदुर् ये च अमी अरण्ये श्रद्धां सत्यम् उपासते ते ऽर्चिर् अभिसंभवन्ति

तस्या उपस्थ एव समित्

रात्रेर् अपक्षीयमाण पक्षम्

अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकान् जयन्ति ते धूमम् अभिसंभवन्ति

स आजगाम गौतमो यत्र प्रवाहणस्य जैवलेर् आस

अथ य एतौ पन्थानौ न विदुस् ते कीटाः पतङ्गा यद् इदं दन्दशूकम्

समित् समित्

स ह उवाच दैवेषु वै गौतम तद् वरेषु

तस्य संवत्सर एव समित्

आपूर्यमाणपक्षाद् यान् षण् मासान् उदङ्ङ् आदित्य एति

लोमानि धूमः

कतमे त इति

पुरुषो वा अग्निर् गौतम

अयं वै लोको ऽग्निर् गौतम

तेषां यदा तत् पर्यवैत्य् अथ इमम् एव आकाशम् अभिनिष्पद्यन्ते

स ह उवाच तथा नस् त्वम् गौतम मा अपराधाः तव च पितामहाः

वेत्थ उ यथा असौ लोक एवं बहुभिः पुनः पुनः प्रयद्भिर् न संपूर्यता३ इति

अपि हि न ऋषेर् वचः श्रुतं द्वे सृती अशृणवं पितॄणाम् अहं देवानाम् उत मर्त्यानाम्

आकाशाद् वायुम्

अग्निर् धूमः

असौ वै लोको ऽग्निर् गौतम

वेत्थ उ यतिथ्याम् आहुत्यां हुतायाम् आपः पुरुष वाचः भूत्वा समुत्थाय वदन्ती३ इति

मासेभ्यः पितृ लोकम्

तस्य अग्निः एव अग्निः भवति

तस्य पृथिव्य् एव समित्

तस्या आहुत्यै पुरुषो भास्वर वर्णः सम्भवति

वाग् अर्चिः

तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ देवाः पुरुषं जुह्वति

अहर् अर्चिः

तस्मा आसनम् आहृत्य उदकम् आहारयांचकार

पितृ लोकात् चन्द्रम्

इम इति ह प्रतीकान्य् उदाजहार

रश्मयो धूमः

स ह उवाच तथा नस् त्वं तात जानीथा यथा यद् अहं किंच वेद सर्वम् अहं तत् तुभ्यम् अवोचम्

तम् उदीक्ष्य अभ्युवाद कुमारा३ इति

भवान् एव गच्छत्व् इति

स भो३ इति प्रतिशुश्राव

नक्षत्राणि विष्फुलिङ्गाः

पञ्च मा प्रश्नान् राजन्य बन्धुः अप्राक्षीत्

दिशो ऽङ्गाराः

स जीवति यावज् जीवति

वाचा ह स्म एव पूर्व उपयन्ति

तांस् तत्र देवा यथा सोमं राजानम् आप्यायस्व अपक्षीयस्व इति एवम् एनान् तत्र भक्षयन्ति

ताभ्याम् इदं विश्वम् एजत् समेति यद् अन्तरा पितरं मातरं च इति

अशनिर् अङ्गाराः

ततो न एकम् चन वेद इति

न इति ह एव उवाच

लोकान् प्रत्युत्थायिनस् त एवम् एव अनुपरिवर्तन्ते

यां तु कुमारस्य अन्ते वाचम् अभाषथास् तां मे ब्रूहि इति
तस्य आदित्यः एव समित्

तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति

उपैम्य् अहं भवन्तम् इति

योषा वा अग्निर् गौतम

अथ यदा म्रियते

वृष्टेः पृथिवीम्

रात्रिर् अर्चिः

मा नो भवान् बहोर् अनन्तस्य अपर्यन्तस्य अभ्यवदान्यः भूद् इति

ते पुनः पुरुष अग्नौ हूयन्ते ततो योषा अग्नौ जायन्ते
उद् अस्मा उद्धारं हरन्ति य एवं वेद

इन्द्रो वै वृत्रं हत्वा सर्वा विजितीर् विजित्य अब्रवीत् प्रजापतिम् अहम् एतद् असानि यत् त्वम् अहम् महान् असानि इति स प्रजापतिर् अब्रवीद् अथ को ऽहम् इति यद् एव एतत् अवोच इत्य् अब्रवीत् ततो वै को नाम प्रजापतिर् अभवत् को वै नाम प्रजापतिर् यन् महान् इन्द्रो ऽभवत् तन् महा इन्द्रस्य महा इन्द्र त्वम्

तं देवा अब्रुवन् सर्वं वा अवोचथा अपि नो अत्र अस्तु इति स न इति अब्रवीत् कथं वो ऽपिस्याद् इति तम् अब्रुवन्न् अप्य् एव नो ऽस्तु मघवन्न् इति तान् ईक्षत एव

स महान् भूत्वा देवता अब्रवीद् उद्धारम् म उद्धरत इति यथा अपि एतर्हि इच्छति यो वै भवति यः श्रेष्ठ ताम् अश्नुते स महान् भवति तं देवा अब्रुवन् स्वयम् एव ब्रूष्व यत् ते भविष्यति इति स एतम् माहेन्द्रं ग्रहम् अब्रूत माध्यंदिनं सवनानां निष्केवल्यम् उक्थानां त्रिष्टुभं छन्दसाम् पृष्ठं साम्नां तम् अस्मा उद्धारम् उदहरन्
उत्तरोत्तरि वाचः व्याहारयेयुः यावतीः अधिगच्छेयुः घोषान् च

सा ब्रूयात् दुश्चरितिन् अवकीर्णिन् इति

तौ श्वेतम् परिमण्डलम् चर्म व्यायच्छेताम् शूद्रः पूर्वः

तम् तेन एव अवक्षिणुयात्

धिक् त्वा जाल्मि पुंश्चलि ग्रामस्य मार्जनि पुरुषस्य पुरुषस्य शिश्न प्रणेजनि इति ब्रह्मचारी

आ स्तोत्र अन्तात् कुम्भिन्यः सर्वे च घोषाः

पञ्च अवरार्ध्याः पञ्चशतम् परार्ध्याः पञ्चविंशतिः वा

यथा अभिप्रेतम् इतराम् ब्रह्मचारी आक्रोशेत्

पूर्वेण आग्नीध्रीयम् ब्रह्मचारी अन्तर्वेदि उदक् मुखः तिष्ठेत्

सर्वेषाम् कर्मणि निष्ठिते तत् एव अभिगरः त्रिस् ब्रूयात्

एवम् आ तृतीयम् व्यत्यासम्

ब्राह्मणः अभिगरः पूर्वस्याम् सदसः द्वारि प्रत्यक् मुखः उपविशेत् वृषलः अपगरः अपरस्याम् प्राच् मुखः

ताभ्यः अपि वीणाः वादयेयुः

हिंकारम् अनु अभिगर प्रभृतयः कृत्वा यथार्थम् स्युः

दक्षिणेन मार्जालीयम् अर्यः अन्तर्वेदि दक्षिणा मुखः तिष्ठेत् बहिर्वेदि शूद्रः उदक् मुखः अर्य अभावे यः कः च आर्यः वर्णः
भवन्ति वै भागवतस्य राजंस् ततः परां शान्तिम् उपैति साक्षात्

इत्य् अच्युत अङ्घ्रिम् भजतो ऽनुवृत्त्या भक्तिर् विरक्तिर् भगवत् प्रबोधः

श्री शुकः उवाच

विसृजति हृदयं न यस्य साक्षात् हरिः अवश अभिहितः ऽप्य् अघ ओघ नाशः

प्रेम मैत्री कृपा उपेक्षाः यः करोति स मध्यमः

ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्य् आत्म लब्धये

कृपणानां यथा पित्रोर् उत्तम श्लोक वर्त्मनाम्

न यस्य स्वः पर इति वित्तेष्व् आत्मनि वा भिदा

यजमानो ऽग्नयो विप्राः सर्व एव उपतस्थिरे

तस्य आग्नीध्रः ततो नाभिर् ऋषभस् तद् सुतः स्मृतः

तेषां नव नवद्वीप पतयः ऽस्य समन्ततः

ब्रह्मंस् तथा अपि पृच्छामो धर्मान् भागवतांस् तव

यथा आचरति यद् ब्रूते यैर् लिङ्गैर् भगवत् प्रियः

विष्णोर् मायाम् इदं पश्यन् स वै भागवत उत्तमः

श्री नारदः उवाच

खं वायुम् अग्निं सलिलं महीं च ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुम आदीन्

यत् पृच्छसे भागवतान् धर्मांस् त्वं विश्व भावनान्

अ विद्यमानः ऽप्य् अवभाति हि द्वयो ध्यातुर् धिया स्वप्न मनोरथौ यथा

सरित् समुद्रान् च हरेः शरीरं यत् किं च भूतं प्रणमेद् अनन्यः

स भुक्त भोगाम् त्यक्त्वा एनाम् निर्गतस् तपसा हरिम्

न तद् भक्तेषु च अन्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः

मन्ये भगवतः साक्षात् पार्षदान् वो मधुद्विषः

भजन्ति ये यथा देवान् देवा अपि तथा एव तान्

तम् आहुर् वासुदेव अंशम् मोक्ष धर्म विवक्षया

भयं द्वितीय अभिनिवेशात् स्याद् ईशाद् अपेतस्य विपर्ययो ऽस्मृतिः

हसत्य् अथो रोदिति रौति गायत्य् उन्मादवन् नृत्यति लोक बाह्यः

विदेहस् तान् अभिप्रेत्य नारायण परायणाः

न काम कर्म बीजानाम् यस्य चेतसि सम्भवः

नव अभवन् महाभागा मुनयो ह्य् अर्थ शंसिनः

प्रियव्रतो नाम सुतो मनोः स्वायम्भुवस्य यः

न यस्य जन्म कर्मभ्याम् न वर्ण आश्रम जातिभिः

अर्चायाम् एव हरये पूजां यः श्रद्धया ईहते

भगवत उरु विक्रम अङ्घ्रि शाखा नख मणि चन्द्रिकया निरस्त तापे

पप्रच्छ परम प्रीतः प्रश्रय अवनतः नृपः

करोति यद् यत् सकलं परस्मै नारायणाय इति समर्पयेत् तत्

स्मारितो भगवान् अद्य देवो नारायणो मम

छाया इव कर्मसचिवाः साधवो दीन वत्सलाः

सर्व भूतेषु यः पश्येद् भगवत् भावम् आत्मनः

आविर्होत्रो ऽथ द्रुमिलश् चमसः करभाजनः

श्री शुकः उवाच

सुखाय एव हि साधूनां त्वादृशाम् अच्युत आत्मनाम्

यैः प्रसन्नः प्रपन्नाय दास्यत्य् आत्मानम् अप्य् अजः

सम्यग् एतद् व्यवसितं भवता सात्वत ऋषभैः

श्रमणा वातरशना आत्म विद्या विशारदाः

न भजेत् सर्वतस् मृत्युः उपास्यम् अमर उत्तमैः

भूतानां देव चरितम् दुःखाय च सुखाय च

श्री वसुदेवः उवाच

तम् एकदा तु देवर्षिं वसुदेवो गृह आगतम्

श्री राजा उवाच

को नु राजन्न् इन्द्रियवान् मुकुन्द चरण अम्बुजम्

यान् श्रुत्वा श्रद्धया मर्त्यो मुच्यते सर्वतो भयात्

शृण्वन् सु भद्राणि रथाङ्ग पाणेः जन्मानि कर्माणि च यानि लोके

त एकदा निमेः सत्त्रम् उपजग्मुर् यदृच्छया

संसारे ऽस्मिन् क्षण अर्धः ऽपि सत् सङ्गः शेवधिर् नृणाम्

संसार धर्मैः अविमुह्यमानः स्मृत्या हरेर् भागवत प्रधानः

भगवन् भवतो यात्रा स्वस्तये सर्व देहिनाम्

सर्व भूत समः शान्तः स वै भागवत उत्तमः

यथा विचित्र व्यसनात् भवद्भिर् विश्वतस् भयात्

अव्याहत इष्ट गतयः सुर सिद्ध साध्य गन्धर्व यक्ष नर किंनर नाग लोकान्

त्रिभुवन विभव हेतवे ऽप्य् अकुण्ठ स्मृतिः अजित आत्म सुर आदिभिः

कविर् हविर् अन्तरीक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः

ऋषिभिर् अज नाभ्याः महात्मनः

त्वया परम कल्याणः पुण्य श्रवण कीर्तनः

तान् रोचमानान् स्व रुचा ब्रह्म पुत्र उपमात् नव

उपासीनस् तद् पदवीम् लेभे वै त्रिभिः

श्रुतो ऽनुपठितो ध्यात आदृतो वा अनुमोदितः

श्री हविः उवाच

कर्म तन्त्र प्रणेतारः एकाशीतिर् द्विजातयः

धावन् निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन् न पतेद् इह

न चलति भगवन्त् पद अरविन्दात् लव निमिष अर्धम् अपि यः स वैष्णव अग्र्यः
राजन्न् एवं कृत प्रश्नः वसुदेवेन धीमता

अहं किल पुरा अनन्तम् प्रजा अर्थः भुवि मुक्ति दम्

तान् दृष्ट्वा सूर्य संकाशान् महा भागवतान् नृप

तद् मायया अतस् बुध आभजेत् तं भक्त्या एकया ईशम् गुरु देवता आत्मा

भूतानि भगवत्य् आत्मन्य् एष भागवत उत्तमः

श्री नारदः उवाच

देह इन्द्रिय प्राण मनस् धीनाम् यो जन्म अप्यय क्षुध् भय तर्ष कृच्छ्रैः

अर्चितं सुखम् आसीनम् अभिवाद्य इदम् अब्रवीत्

तत्र अपि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठ प्रिय दर्शनम्

गीतानि नामानि तद् अर्थकानि गायन् विलज्जो विचरेद् असङ्गः

प्रणय रशनया धृत अङ्घ्रि पद्मः स भवति भागवत प्रधानः उक्तः

अवात्सीन् नारदो ऽभीक्ष्णं कृष्ण उपासन लालसः

अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतो ऽनघाः

तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायण परायणः

अवतीर्णं सुत शतम् तस्य आसीत् ब्रह्म पारगम्

एवंव्रतः स्व प्रिय नाम कीर्त्या जात अनुरागः द्रुत चित्तः उच्चैः

यान् आस्थाय नरो राजन् न प्रमाद्येत कर्हिचित्

विख्यातं वर्षम् एतद् यन् नाम्ना भारतम् अद्भुतम्

सद्यः पुनाति सद्धर्मो देव विश्व द्रुहः ऽपि हि

अञ्जः पुंसाम् अ विदुषाम् विद्धि भागवतान् हि तान्

प्रपद्यमानस्य यथा अश्नन्तः स्युस् तुष्टिः पुष्टिः क्षुध् अपायः ऽनुघासम्

मुच्येम ह्य् अञ्जसा एव अद्धा तथा नः शाधि सुव्रत

अत्र अपि उदाहरन्ति इमम् इतिहासं पुरातनम्

दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षण भङ्गुरः
लोक कृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुत भागाः इह स्थ

प्र च्यवस्व तन्वं सं भरस्व मा ते गात्रा वि हायि मा उ शरीरम्

उपहूता नः पितरः सोम्यासो बर्हिष्येषु निधिषु प्रियेषु

परा यात पितर आ च यात अयम् वो यज्ञो मधुना समक्तः

लोक कृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुत भागाः इह स्थ

धर्ता ह त्वा धरुणो धारयाता ऊर्ध्वं भानुं सविता द्याम् इव उपरि

यो दध्रे अन्तरिक्षे न मह्ना पितॄणां कविः प्रमतिर् मतीनाम्

शिक्षा णो अस्मिन् पुरुहूत यामनि जीवा ज्योतिर् अशीमहि

उद पूः असि मधु पूः असि वात पूः असि

ऊर्ध्वायां त्वा दिशि पुरा संवृतः स्वधायाम् आ दधामि बाहु च्युता पृथिवी द्याम् इव उपरि

लोक कृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुत भागाः इह स्थ

ये तातृषुर् देवत्रा जेहमाना होत्राविदः स्तोम तष्टासः अर्कैः

इन्द्र क्रतुं न आ भर पिता पुत्रेभ्यो यथा

त आ गमन्तु त इह श्रुवन्त्व् अधि ब्रुवन्तु ते ऽवन्त्व् अस्मान्

अग्निष्वात्ताः पितर आ इह गच्छत सदः सदः सदत सु प्रणीतयः

अन् अश्रवः अनमीवाः सु रत्नाः आ रोहन्तु जनयो योनिम् अग्रे

कस्ये मृजाना अति यन्ति रिप्रम् आयुर् दधानाः प्रतरं नवीयः

इन्द्रो मा मरुत्वान् प्राच्या दिशः पातु बाहु च्युता पृथिवी द्याम् इव उपरि

सोमो मा विश्वैर् देवैर् उदीच्या दिशः पातु बाहु च्युता पृथिवी द्याम् इव उपरि

आसीनासो अरुणीनाम् उपस्थे रयिं धत्त दाशुषे मर्त्याय

ते ते सन्तु स्वधावन्तो मधुमन्तो घृतश्चुतः

यं त्वम् अग्ने समदहस् तम् उ निर् वापय पुनः

इमा नारीर् अविधवाः सु पत्नीः आञ्जनेन सर्पिषा सं स्पृशन्ताम्

मित्रावरुणा परि माम् अधाताम् आदित्या मा स्वरवो वर्धयन्तु

लोक कृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुत भागाः इह स्थ

सोम पाः सोम पायिनः इदं वः क्रियते हविर् अगन्म ज्योतिर् उत्तमम्

अयं यश् चमसो देव पानः तस्मिन् देवा अमृता मादयन्ताम्

ध्रुवायां त्वा दिशि पुरा संवृतः स्वधायाम् आ दधामि बाहु च्युता पृथिवी द्याम् इव उपरि

ये अत्रयो अङ्गिरसो नवग्वा इष्टावन्तो रातिषाचो दधानाः

ते अर्वाणः कवय आ शृणोत सुविदत्रा विदथे हूयमानाः

लोक कृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुत भागाः इह स्थ

अग्निष् टद् विश्व अद् अगदं कृणोतु सोमश् च यो ब्राह्मणाꣳ आविवेश

शीतिके शीतिकावति ह्लादिके ह्लादिकावति

इयं नारी पति लोकम् वृणाना नि पद्यत उप त्वा मर्त्य प्रेतम्

ते गृहासो घृतश्चुतः स्योना विश्वाहा अस्मै शरणाः सन्त्व् अत्र

मनो निविष्टम् अनुसंविशस्व यत्र भूमेर् जुषसे तत्र गच्छ

दिवश् चिद् अन्ताद् उप माम् उद् आनड् अपाम् उपस्थे महिषो ववर्ध

हिरण्य पक्षम् वरुणस्य दूतं यमस्य योनौ शकुनं भुरण्युम्

यद् वो मुद्रं पितरः सोम्यं च तेन उ सचध्वं स्व यशसः हि भूत

प्र केतुना बृहता भात्य् अग्निर् आ रोदसी वृषभो रोरवीति

यथा यमस्य सादन आसातै विदथा वदन्

सु कर्मानः सु रुचः देवयन्तो अयो न देवा जनिमा धमन्तः

नाके सुपर्णम् उप यत् पतन्तं हृदा वेनन्तो अभ्यचक्षत त्वा

दक्षिणायां त्वा दिशि पुरा संवृतः स्वधायाम् आ दधामि बाहु च्युता पृथिवी द्याम् इव उपरि

अयं ते गो पतिः तं जुषस्व स्वर्गं लोकम् अधि रोहय एनम्

दक्षिणावन्तः सु कृतः य उ स्थ आसद्य अस्मिन् बर्हिषि मादयध्वम्

ये नः पितुः पितरो ये पितामहा य आविविशुर् उर्व् अन्तरिक्षम्

लोक कृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुत भागाः इह स्थ

इह इमे वीरा बहवो भवन्तु गोमद् अश्ववन् मय्य् अस्तु पुष्टम्

पुत्रेभ्यः पितरस् तस्य वस्वः प्र यच्छत त इह ऊर्जम् दधात

रयिं मे विश्वे नि यच्छन्तु देवाः स्योना मा अपः पवनैः पुनन्तु

अग्ने पित्तम् अपाम् असि

ये ते पूर्वे परागता अपरे पितरश् च ये

तास् ते सन्तु विभ्वीः प्रभ्वीस् तास् ते यमो राजा अनु मन्यताम्

विश्वं तद् भद्रं यद् अवन्ति देवा बृहद् वदेम विदथे सु वीराः

कण्वः कक्षीवान् पुरुमीढो अगस्त्यः श्यावाश्वः सोभर्य् अर्चनानाः
इतश् च मा अमुतस् च अवताम् यमे इव यतमाने यद् ऐतम्

वर्चो म इन्द्रो न्य् अनक्तु हस्तयोर् जरदष्टिं मा सविता कृणोतु

हित्वा अवद्यम् पुनर् अस्तम् एहि सं गच्छतां तन्वा सु वर्चाः

पयस्वतीर् ओषधयः पयस्वन् मामकं पयः

उच्छ्वञ्चस्व पृथिवि मा नि बाधथाः सु उपायना अस्मै भव सु उपसर्पणा

चक्षुषे मा प्रतरं तारयन्तो जरसे मा जरदष्टिं वर्धन्तु

शुचि इद् अयन् दीध्यत उक्थशसः क्षामा भिन्दन्तो अरुणीर् अप व्रन्

वर्चसा मां सम् अनक्त्व् अग्निर् मेधां मे विष्णुर् न्य् अनक्त्व् आसन्

हस्त ग्राभस्य दधिषोस् तव इदम् पत्युर् जनि त्वम् अभि सं बभूथ

अपूप अपिहितान् कुम्भान् यांस् ते देवा अधारयन्

ये नः पितुः पितरो ये पितामहा अनूजहिरे सोम पीथम् वसिष्ठाः

आ रभस्व जातवेदस् तेजस्वत् हरः अस्तु ते

धर्मं पुराणम् अनुपालयन्ती तस्यै प्रजां द्रविणं च इह धेहि

इमान् रक्षतु पुरुषान् आ जरिम्णो मा उ स्व् एषाम् असवो यमं गुः

लोक कृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुत भागाः इह स्थ

विवस्वान् नो अभयं कृणोतु यः सु त्रामा जीर दानुः सु दानुः

अत्त उ हवींषि प्रयतानि बर्हिषि रयिं च नः सर्व वीरम् दधात

पुनर् देहि वनस्पते य एष निहितस् त्वयि

आ रोहत दिवम् उत्तमाम् ऋषयो मा बिभीतन

त्वम् अग्न ईडितो जातवेदो अवाट् हव्यानि सुरभीणि कृत्वा

तम् अर्चत विश्व मित्राः हविर्भिः स नो यमः प्रतरं जीवसे धात्

आप्यायमानाः प्रजया धनेन अध स्याम सुरभयो गृहेषु

उप सर्प मातरं भूमिम् एताम् उरु व्यचसम् पृथिवीं सु शेवाम्

अकर्म ते सु अपसः अभूम ऋतम् अवस्रन्न् उषसो विभातीः

अधा यथा नः पितरः परासः प्रत्नासो अग्न ऋतम् आशशानाः

आ अग्ने याहि सुविदत्रेभिर् अर्वाङ् परैः पूर्वैर् ऋषिभिर् घर्म सद्भिः

उत् तिष्ठ प्रेहि प्र द्रव ओकः कृणुष्व सलिले सधस्थे

धर्ता असि धरुणो ऽसि वंसगो ऽसि

बृहस्पतिर् यज्ञम् अतनुत ऋषिः प्रियां यमस् तन्वम् आ रिरेच

प्रादाः पितृभ्यः स्वधया ते अक्षन्न् अद्धि त्वं देव प्रयता हवींषि

यो ममार प्रथमो मर्त्यानां यः प्रेयाय प्रथमो लोकम् एतम्

क्याम्बूर् अत्र रोहतु शाण्डदूर्वा व्यल्कशा

मण्डूक्य् अप्सु शं भुव इमं स्व् अग्निं शमय

संवेशने तन्वा चारुर् एधि प्रियो देवानां परमे सधस्थे

वि श्लोक एति पथ्या इव सूरिः शृण्वन्तु विश्वे अमृतास एतत्

एतां स्थूणां पितरो धारयन्ति ते तत्र यमः सादना ते कृणोतु

अन्धेन यत् तमसा प्रावृता आसीत् प्राक्तो अपाचीम् अनयं तद् एनाम्

शं ते नीहारो भवतु शं ते शीयताम्

अदितिर् मा आदित्यैः प्रतीच्या दिशः पातु बाहु च्युता पृथिवी द्याम् इव उपरि

यास् ते धाना अनुकिरामि तिल मिश्राः स्वधावतीः

ऊर्णम्रदाः पृथिवी दक्षिणावत एषा त्वा पातु प्रपथे पुरस्तात्

प्रतीच्यां त्वा दिशि पुरा संवृतः स्वधायाम् आ दधामि बाहु च्युता पृथिवी द्याम् इव उपरि

प्राच्यां त्वा दिशि पुरा संवृतः स्वधायाम् आ दधामि बाहु च्युता पृथिवी द्याम् इव उपरि

विश्वामित्रो ऽयं जमदग्निर् अत्रिर् अवन्तु नः कश्यपो वामदेवः

अपां पयसो यत् पयस् तेन मा सह शुम्भतु

वैवस्वतं संगमनं जनानां यमं राजानं हविषा सपर्यत

एतद् आ रोह वय उन्मृजानः स्वा इह बृहद् उ दीदयन्ते

वर्चसा मां पितरः सोम्यासो अञ्जन्तु देवा मधुना घृतेन

शरीरम् अस्य सं दह अथ एनम् धेहि सु कृताम् उ लोके

स्वासस्थे भवतम् इन्दवे नो युजे वां ब्रह्म पूर्व्यं नमोभिः

माता पुत्रं यथा सिचा अभि एनं भूम ऊर्णुहि

तेभिर् यमः संरराणो हवींष्य् उशन्न् उशद्भिः प्रतिकामम् अत्तु

लोक कृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुत भागाः इह स्थ

देवेभ्यः कम् अवृणीत मृत्युं प्रजायै किम् अमृतं न अवृणीत

इदं त एकम् पुर ऊ त एकं तृतीयेन ज्योतिषा सं विशस्व

तस्मिन् कृणोति सु कृतस्य भक्षं तस्मिन् इन्दुः पवते विश्वदानिम्

विश्वामित्र जमदग्ने वसिष्ठ भरद्वाज गोतम वामदेव

लोक कृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुत भागाः इह स्थ
यत् ते कृष्णः शकुन आतुतोद पिपीलः सर्प उत वा श्वापदः

प्र वां भरन् मानुषा देवयन्तो आ सीदतां स्वम् उ लोकं विदाने
इति विज्ञाप्य पितरं तद् अनुज्ञाम् अवाप्य सः

आगच्छन्तं ततो ऽटव्यां तस्करा विनिपत्य माम्

विजहार च सा तैः तैः प्रयोगैर् गगन स्थिता

ततस् तया मनोवत्या पत्न्या मित्त्रेण तेन च

अस्ति एतत् मां च जाने ऽद्य स्वप्ने ऽर्चितवतीं हरः

ततो मौहूर्तिक आदेशात् अन्येद्युर् वर कन्यका

संपद् च विद्युद् इव सा लोक लोचन खेद कृत्

कार्य अपदेशात् व्यसृजन् निजं मित्त्रावसुं गृहम्

आसतां कृपणा एते मा भूत् स्व कुल संक्षयः

त्र्यक्ष प्रसादात् सिद्धानां राज्ञो विश्वावसोः सुतः

अपूर्वम् अतिथि प्रीत्या स्वागतेन अन्वरञ्जयत्

ततः स अतिशयम् प्राप्तुं मुक्ता सारम् स मद् कृते

अत्र आरोह आर्य पुत्र इति माम् अभाषत सुन्दरी

क्रमेण ते वयं सर्वे सम्प्राप्ता वलभीं पुरीम्

वह्निं विविक्षुं जीमूतवाहनो ऽथ जगाद सः

तद् आकर्ण्य उक्तवान् अस्मि तां प्रत्याययितुं स्वयम्

इति उक्तः दिव्यया वाचा प्रहृष्टश् च जगाद सः

तत्र माम् आगतं दृष्ट्वा सिंह आरूढम् स वल्लभम्

भ्रमन् च तत्र तीर स्थ देवागारम् महत् सरः

अहं च स च ताम् एकां वने तत्र उषितौ निशाम्

तस्मात् तात मया ना एव योद्धव्यं गोत्र जैः सह

मूर्ता विद्या इव आयाताः सख्यः ताम् पर्युपासत

आहत्य चञ्च्वा गरुडः स्व छाया आच्छादित अम्बरः

दयालुर् बोधिसत्त्व अंशः को ऽन्यो जीमूतवाहनात्

अथ तस्य अचिरात् एव राज्ञः सूनुर् अजायत

प्राप तुल्यैः कृत प्रीतिः तद् अब्जैः मित्त्र रागिभिः

पुनर् वैद्याधरीं योनिं स्मृत जातिः प्रपत्स्यसे

किंतु पूर्वम् इतो गत्वा मम पित्रोर् निवेदय

गरुडो भक्षणं मुक्त्वा स विस्मयम् अचिन्तयत्

तदा मनोवती मुग्ध मुख दर्शनम् एकतः

तद् कालम् च तयोः तुल्यम् यूनोर् अन्योन्य दर्शनम्

तावत् स शङ्खचूडो ऽत्र प्राप्तो दूराद् अभाषत

एवम् अस्तु इति शान्तायां वाचि मां शबरो ऽथ सः

एतन् मित्त्रावसोः श्रुत्वा तस्मै जीमूतवाहनः

का इयम् स्याद् यदि मर्त्य स्त्री तत् कथं सिंहवाहना

ततो ऽन्येद्युः प्रतिपदं तद् तद् उत्कलिका आभृता

स्वयम् अनुधावन्ति सदा कल्याण परम्पराः पदवीम्

हिरण्यदत्त नामा च स शनैर् वृद्धिम् आययौ

सान्त्वेन मातुर् दास त्व मुक्तिम् कद्रूम् अयाचत

सु अल्पम् स मेने स्वाधीनं मुक्ता कस्तूरिका आदि अपि

तथा इति प्रतिपेदे तत् वाक्यम् तस्य गुरोर् इव

नीत्वा भक्षयितुं च एनम् आरेभे शिखरे गिरेः

यावद् आददते नागा निःशङ्काः तत् किल अमृतम्

न केवलं गिरीणां यो गुरुर् गौरीपतेर् अपि

एषो ऽत्र हि प्रतीकारो वृथा अन्यत् चिन्तितम् तव

प्रवात दीप चपलाः तथा कस्य कृते श्रियः

कन्या दर्शन वृत्तान्तम् तम् आ मूलात् अवर्णयत्

इति उक्त्वा सो ऽभ्युदपतत् सद्यो विद्याधरो नभः

युवराजो विवाहाय संभारम् अकरोत् स्वसुः

प्रातश् च मां गतं क्वापि बुद्ध्वा स शबर अधिपम्

आगत्य निकटं नीत्वा मां तस्याः समदर्शयत्

राज्ये तृण इव त्यक्ते यूना अपि कृपया त्वया

पूर्व मित्त्रम् अतो युक्ता परिणेतुम् असौ मम

उपगम्य तम् एवा अर्थम् स्व पितृभ्याम् न्यवेदयत्

आसीनायाः पति स्नेहात् रति प्रीती इव आगते

वर प्रभाव भीतान् च मुग्धान् आरात् जगाद तान्

मन्त्र साधन संनद्ध साधक इन्द्र कथासु च

किंवा सुलभ पापाः हि भवन्ति उन्मार्ग वृत्तयः

यत् स्व हस्तेन नीयन्ते रिपोर् आमिष ताम् प्रजाः

भयं चेत् स्थापयामि एतत् अहं वो दर्भ संस्तरे

सिंहः सर्वेषु पश्यत्सु सम्पन्नः पुरुष आकृतिः

पाद अवनम्रम् दृष्ट्वा माम् अभ्यनन्दत् स विस्मयः

पाणिं मलयवत्याः स सिद्ध राज पुरस्कृतः

ततो अन्योन्य समालाप क्रन्दत् विद्याधर अधिपम्

तादृशांश् च उपदर्श्य एतान् विनतां छद्मना जिताम्

अस्ति पूर्वम् अहं व्योम चारी विद्याधरो ऽभवम्

उद्याने देवता आत्मानम् कल्पद्रुमम् अयाचत

पर उपकृति सम्भूतम् तद् एव यदि हन्त तत्

पक्षिराज मम अस्ति एव शरीरे मांस शोणितम्

इति आलोच्य स मित्त्रं मे शबरः ताम् उपाययौ
तद् क्षणम् च समासन्न तार्क्ष्य पक्ष अनिल आहता

कुमारी कंदर्प मोह मन्त्र अक्षरैः इव

अपतन् मम दैवात् च पुष्प माला तद् अम्भसि

ततो ऽहं पितृ शोक आर्तः कथंचिद् बान्धवैर् धृतिम्

तत् श्रुत्वा अतीव विभ्रान्तो बभूव स खगेश्वरः

वसुदत्त अभिधानः सन् वृद्धिं च गतवान् अहम्

तव स्वसा समुत्पन्ना नाम्ना वलयवती असौ

सो ऽहं ततः समुत्पन्नो नाम्ना जीमूतवाहनः

सटाल सिंह पृष्ठ स्था सुभ्रूर् दृष्टा मया च सा

स दृष्ट्वा एव आर्द्र हृदयः शबरो अपि अभवत् मयि

ततो ऽकस्मात् समभ्येत्य त्रिजगत् पूज्यम् एकदा

एतत् श्रुत्वा तथा इति उक्त्वा स वैष्णव वर उद्धुरः

अकार्षं निश्चयं गन्तुं स मित्त्रः ऽहं निजं गृहम्

तद् क्षणम् पितुर् आवेद्य विज्ञप्य च महीपतिम्

मैत्री दान दया धैर्य निधिना कङ्कणी करः

चक्षुषा दक्षिणेन अपि सूचित आगमना अमुना

तत् साधयामि भद्रं वः तीर्णः शापो मया एष सः

कान्तया सह सिंह स्थः मित्रे तस्मिन् पुरःसरे

हा धिङ् मद् अर्थम् तेन आत्मा दत्तो नूनं महात्मना

सुता मनोवती नाम कन्या प्राण अधिक प्रिया

आनीय च गृहं प्रीत्या पूर्णं संमानितश् चिरम्

किं न प्रथमम् आत्मा एव तेन दत्तो गरुत्मते

एहि तत्र एव गच्छाव इति उक्त्वा च समुत्सुकम्

तपस्यन् स हि पुत्र अर्थम् उद्दिश्य शशिशेखरम्

तेन पाटित जिह्वाः ते वृथा प्रापुर् द्विजिह्व ताम्

ततस् तया अर्थितः देव्या तत्र यौगन्धरायणः

यदा च मानुषेण एषा सुता ते परिणेष्यते

मृत्योर् मुखात् प्रवासात् च ततः प्रत्यागते मयि

स हि त्वम् इव रूपेण यौवनेन च सुन्दरि

शबरेण तुषाराद्रिं कृत अध्व परिकर्मणा

गते तस्मिन् स कारुण्य निधिः जीमूतवाहनः

श्लाघ्यः तु एष महात्मा एकः पर अर्थ प्राण दायिना

तत् श्रुत्वा आश्चर्य वशगः तम् स पप्रच्छ पक्षिराट्

सिंहम् आरुह्य दयिताम् उत्सङ्गे तां गृहीतवान्

त्वं च तत्र एव मे जातो द्वितीयं हृदयं सुहृत्

स्वप्ने ताम् अम्बर उत्सङ्गम् आरूढाम् उपतस्थिरे

ततो जग्राह विधिवत् तस्या जीमूतवाहनः

सत्यं सुन्दरि मर्त्यो ऽहं किं व्याजेन आर्जवे जने

सम्पन्नं सर्व कल्याणम् तथा विदितम् एव ते

पर अर्थम् विनियुज्येत तदा आप्तम् तत् फलं भवेत्

माम् आदाय निशि स्वैरं स प्रायात् शबर अधिपः

उवास राजा जीमूतकेतुर् नाम महा अचले

तेन अधिकतर उद्भूत कान्तीनि अङ्गानि जज्ञिरे

भूयसा अस्मद् गृहेषु एव न्यवसत् शबर अधिपः

स अन्तर् खेदः स जीमूतवाहनः तम् अभाषत

तद् इदानीं न भूयस् ते भक्ष्या हि इमे भुजंगमाः

विद्याधर निवासे च तस्मिन् विद्याधर अधिपः

भावि विद्याधर अधीश गर्भ सेवा अर्थम् इष्ट दाः

तत्र पितृभ्यां सहितो मित्त्रावसुना च मलयवत्या च

सार्थवाह सुतः श्रीमान् वसुदत्तो मया स्मृतः

का अपि अन्या एव मया तस्य कृता स्यात् प्रत्युपक्रिया

अथ दिव्या कथं दृश्या मादृशैः तत् इयं ध्रुवम्

प्रवेश्य मन्दिरं च अस्मान् वृत्तान्तं परिपृच्छ्य च

मा एवम् कृथाः प्रसन्ना अस्मि तव याचस्व मां वरम्

इति उक्तवन्तम् जीमूतवाहनं स पिता ततः

संमिलत् सिद्ध संघातः वल्गत् विद्याधर उद्धुरः

मद् वञ्चनाय देवो ऽद्य मर्त्यस्य एषा आकृतिः कुतः

ततः कद्रू सुताः नागा विचिन्त्य एवम् तम् अब्रुवन्

इति उक्त्वा तं निषिध्य एव साधुर् जीमूतवाहनम्

तेन सर्वे समुत्तस्थुर् जीवन्तः तत्र पन्नगाः

प्राप्य विद्याधरीं भार्यां नियोज्य स्व पदे सुतम्

उत्सवेन च याते ऽस्मिन् दिने रात्रौ स मे रहः

जीमूतवाहनं प्रीतः स मित्त्रावसुर् अभ्यधात्

अथ सिद्ध अधिराजस्य वशी विश्वावसोः सुतः

शशाप उल्लङ्घन क्रुद्धः मर्त्य योनौ पत इति माम्

कार्यश् च अनुशयः तेषु पूर्व भुक्तेषु भोगिषु

ता अपि अन्य उपमर्देन मनस्वी को ऽभिवाञ्छति

प्रबुद्धा सेवितुं साक्षात् तद् एवा अभिललाष सा

स च अपि शबर इन्द्रः त्वम् जातो मित्त्रावसुः पुनः

नाग एवा अस्मि भुङ्क्ष्व त्वं यथा आरब्धम् समापय

तयोर् ईप्सित संपत्ति तुष्टयोः सत्वरं च सः