tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
न स्मरामि सु अल्पम् अपि ते अपकारम् मद् कृतम् इति

सो ऽहं तद् कृते प्राणान् अपि परित्यजामि

तत् इयम् अत्र प्रतिपत्तिः इति

मया जितः च असौ षोडश सहस्राणि दीनाराणाम्

तद् अनुयोगाय अङ्ग राजेन समाहूयसे

निजेन द्युम्नेन असौ एव वेश्या यथा त्वां योजयिष्यति तथा यतिष्ये

दोषः च मम स्व अधिकार अनुष्ठापनम्

गुणैः ताम् आवर्ज्य गूढं धनैः तद् स्व जनम् तोषयावः इति

तस्य फलम् अपवर्गः स्वर्गो वा

सिद्धार्था च अस्मि त्वद् प्रसादात् इति

क्व गतः ते मयि असाधारणः ऽनुरागः इति

अथ असौ उष्णम् आयतम् च निःश्वस्य अशंसत आसीत् _ मुनिः अस्मिन् आश्रमे

तस्य एव कृते विशिष्ट स्थान वर्तिनः कष्टानि तपांसि महान्ति दानानि दारुणानि युद्धानि भीमानि समुद्र लङ्घन आदीनि च नराः समाचरन्ति इति

असौ अपि अमीभिः त्वम् एव उन्मत्तया अन् उन्मत्तः इति उन्मत्तम् मुक्तवती

एषु एव दिवसेषु काममञ्जर्याः स्वसा यवीयसी रागमञ्जरी नाम पञ्चवीरगोष्ठे संगीतकम् अनुष्ठास्यति इति सान्द्र आदरः समागमन् नागर जनः

कामः तु विषय अति सक्त _ स्त्री पुंसयोः निरतिशय सुख स्पर्श विशेषः

सन्ति उपायाः धन अर्जनस्य बहवः न एकः ऽपि छिन्न कण्ठ प्रतिसंधान पूर्वस्य प्राण लाभस्य

अप्रीयत च भर्ता

दृष्ट्वा एव प्रवेपमानां कन्यकाम् अवदम् भद्रे मा भैषीः

अमुना एव तत् नः दत्तम् इति अपदिश्य वरम् आत्मा गोपायितुम् इति माम् अभ्युपगमय्य राज कुलम् अगमताम्

अर्थ लुब्धः च कुबेरदत्तो निवृत्त्य अर्थपतेः धनमित्राय एव तनयां स अनुनयम् प्रादित्सत

राज्ञः च निर्बन्धाद् नियतम् आगतिः अपदेश्या एव चोरितस्य त्वयि

नृत्य उत्थिता च सा सिद्धि लाभ शोभिनी किं विलासात् किम् अभिलाषात् किम् अकस्मात् एव वा न जाने असकृन् मां सखीभिः अपि अनुपलक्षितेन अपाङ्ग प्रेक्षितेन स विभ्रम आरेचित भ्रू लतम् अभिवीक्ष्य स अपदेशम् च किंचिद् आविष्कृत दशन चन्द्रिकम् स्मित्वा लोक लोचन मानस अनुयाता प्रातिष्ठत

अथवा एतत् अपि प्रकार अन्तरम् दास जन अनुग्रहस्य

अथ निशीथे भूय एव वायुनिघ्नः निहत्य कान्तकं नृपति दुहित्र्या रमेय इति रंहसा परेण राज पथिनम् अभ्यपतत्

स भूयो ऽपि तर्जयन् इव अब्रवीत् स एष धनगर्वो नाम यद् परस्य भार्यां शुल्क क्रीताम् पुनर् तद् पितरा द्रव्येण विलोभ्य स्वीचिकीर्षसि

चर्मरत्नं च धनमित्रम् एव प्रतिभजिष्यति

सत्याम् अपि प्रीतौ न मातुः मातृकायाः वा शासन अतिवृत्तिः

कथय वासु केन अंशेन अर्थ काम अतिशायी धर्मः ते अभिप्रेतः इति प्रेरिता मरीचिना लज्जा मन्थरम् आरभत अभिधातुम् इतः किल जनात् भगवतः त्रिवर्ग बलाबल ज्ञानम्

किम् एते काकाः मे निग्रहीतारः

श्रुत्वा च एतत् अनुकम्पमानः ऽब्रवम् भद्र क्षमस्व

अतर्कयं च न चेद् इमाम् वामलोचनाम् आप्नुयाम् न मृष्यति मां जीवितुं वसन्तबन्धुः असंकेतित परामृष्टा च इयम् अति बाला व्यक्तम् आर्त स्वरेण निहन्यात् मम मनोरथम्

त्वया अमुना सु कृतेन क्रीतो ऽयं दास जनः इति असारम् अति गरीयसा क्रीणासि इति स ते प्रज्ञा अधिक्षेपः

उत्थितः च अहम् उदारकाय तां नीत्वा अब्रवम् अहम् अस्मि कः अपि तस्करः

प्रवृत्त नृत्यायाम् च तस्यां द्वितीयं रङ्गपीठं मम अभूत् मनः

मद् एनसा च तौ श्वो नियतं निग्रहीष्येते

अथ पुनः प्रकीर्ण मल पङ्कः प्रबल केशलुञ्चन व्यथः प्रकृष्टतम क्षुध् पिपासा आदि दुःखः स्थान आसन शयन भोजनेषु अपि द्विप इव नव ग्रहः बलवतीभिर् यन्त्रणाभिः उद्वेजितः प्रत्यवामृशम्

सो ऽहं सम्प्रतिपन्नायां च तस्यां तथा तद् अर्थम् सम्पाद्य मद् गुण उन्मादितायाः रागमञ्जर्याः कर किसलयम् अग्रहीषम्

बाधितो ऽपि च अल्प आयास प्रतिसमाहितः तम् अपि दोषं निर्हृत्य श्रेयसे ऽनल्पाय कल्पते

अथ आनीतेन अमुना मद् मोचनाय शपथः कृतः अहं च रहस्य अनिर्भेदाय विनिगडीकृतः च स्नान भोजन विलेपनानि अनुभूय नित्य अन्धकारात् भित्ति कोणात् आरभ्य उरगास्येण सुरङ्गाम् अकरवम्
सा तु अवादीत् अर्थः तावत् अर्जन वर्धन रक्षण आत्मकः कृषि पाशुपाल्य वाणिज्य संधि विग्रह आदि परिवारः तीर्थ प्रतिपादन फलः च

स तु मुनिः अनुविमृश्य गणिका मातरम् अवदत् संप्रति गच्छ गृहान्

शान्तं पापम् इति अभ्यधावम्

तेषां च पञ्चविंशति प्रकारासु सर्वासु द्यूत आश्रयासु कलासु कौशलम् अक्षभूमि हस्त आदिषु च अत्यन्त दुरुपलक्ष्याणि कूट कर्माणि तद् मूलानि स अवलेपानि अधिक्षेप वचनानि जीवित निरपेक्षाणि संरम्भ विचेष्टितानि सभिक प्रत्यय व्यवहारान् न्याय बल प्रताप प्रायान् अङ्गीकृत अर्थ साधन क्षमान् बलिषु सान्त्वनानि दुर्बलेषु भर्त्सितानि पक्ष रचना नैपुणम् उच्चावचानि प्रलोभनानि ग्लह प्रभेद वर्णनानि द्रव्य संविभाग औदार्यम् अन्तर अन्तर अश्लील प्रायान् कलकलान् इति एतानि च अन्यानि च अनुभवन् न तृप्तिम् अध्यगच्छम्

वैरूप्यात् मम निरूपक इति प्रसिद्धिः आसीत्

स एष कल्पः इति बद्धाञ्जलये मह्यम् एनां दत्त्वा किम् अपि ग्राव छिद्रम् प्राविशत्

परिवारः तु अस्य यावत् इह रम्यम् उज्ज्वलम् च

स च अहम् सह सख्या धनमित्रेण तत्र

तस्य पापस्य चर्मरत्न मोषात् दुहित्र्याः च ते सार आभरण अपहारात् अहम् अद्य निःशल्यम् उत्सृजेयम् जीवितम् इति

त्वया अद्य साधु ता उन्मीलिता इति तत् प्रायस् त्वद् पूर्व अवदानेभ्यः न रोचते

अथ मया उक्तम् किम् अत्र चिन्त्यम्

किंतु यत् सकाशाद् अन्याय अपहृतम् तत् तस्मै प्रत्यर्पणीयम्

जात आस्थया मया बन्धनात् निष्क्रमय्य स्नापितो ऽनुलेपितश् च परिधाप्य निष्प्रवाणि युगलम् अभ्यवहार्य परमान्नम् ऽद्य कामचारः कृतो ऽभूत्

अस्वधर्मो मम एष पाषण्डि पथिना अवतारः

ननु धर्माद् ऋते अर्थ कामयोः अनुत्पत्तिः एव

बद्ध्वा एनम् मे अर्पयत इति यावद् क्रन्दति तावत् अहम् स्थविरे केन देवो मातरिश्वा बद्ध पूर्वः

आपदा तु मद अपहारिन्या सद्य एव बोधितः तद् क्षण उपजातया प्रतिभया व्यचीचरम् अहो मम इयम् मोह मूला महती आपद् आपतिता

तावद् एव उदगात् उदधेर् उदय अचल इन्द्र पद्मराग शृङ्ग कल्पम् कल्पद्रुम हेम पल्लव आपीड पाटलम् पतंग मण्डलम्

किंतु सा किल वारकन्यका गणिका स्वधर्म प्रतीप गामिना भद्र उदारेण आशयेन समगिरत गुण शुल्का अहम् न धन शुल्का

त्वया पुनर् अविशङ्कम् अद्य एव राजा विज्ञापनीयः देव देव प्रसादात् एव पुरा अपि तद् अजिन रत्नम् अर्थपति मुषितम् आसादितम्

अभिपततो ऽपि नागरिक पुरुषान् अशङ्कम् एव विगृह्य तस्कर इति तैः अभिहन्यमानः ऽपि न अति कुपितः क्रीडन् इव मद अवसन्न हस्त पतितेन निस्त्रिंशेन द्वित्रान् एव हत्वा अवघूर्ण मान ताम्र दृष्टिः अपतम्

कष्टाः प्रत्यवाय भूयिष्ठाः च कान्तार पथाः

उपावृत्तः च कृत्त शिरसम् एव शत्रुं द्रक्ष्यसि इति

तम् एकदा काममञ्जरी नाम अङ्ग पुरी वतंस स्थानीया वारयुवतिर् अश्रु बिन्दु तारकित पयोधरा स निर्वेदम् अभ्येत्य कीर्ण शिखण्डा आस्तीर्ण भूमिः अभ्यवन्दिष्ट

तथा हि मद् प्रातिवेश्यः कश्चित् कार्तान्तिकः कान्तकस्य हस्ते राज्यम् इदं पतिष्यति तादृशाणि तस्य लक्षणानि इत्य् आदिक्षत् तद् अनुरूपम् एव च त्वा इयम् राज कन्यका कामयते

सा तु प्रतिपन्न अर्था इव जीव चिरम् प्रसीदन्तु ते देवताः देवो अपि अङ्गराजः पौरुष प्रीतः मोचयतु त्वाम् एते ऽपि भद्र मुखाः ते इति क्षणात् अपासरत्

तत् सह अनया सुखम् इह एव वस्तव्यम्

वणिग्भ्यो वारमुख्याभ्यः च दुग्धे न अन्येभ्यः इति हि तद् गता प्रतीतिः

एकदा च रहसि रक्तं तम् उपलक्ष्य मूढः खलु लोको यत् सह धर्मेण अर्थ कामौ अपि गणयति इति किंचिद् अस्मयत

तस्याः च मया सु लक्षिता भाव वृत्तिः

सुभगंमन्येन च मया स्व धनस्य स्व गृहस्य स्व गणस्य स्व देहस्य स्व जीवितस्य च सा एव ईश्वरा कृता

उत्थाप्य च एनम् भद्र का अद्य ते प्रतिपत्तिः इति
मां च कदाचिद् अनर्थ आदेः तारयिष्यति इति कम् अपि उपायम् आत्मना एव निर्णीय शृगालिकाम् अगादिषम् अपेहि जरतिके या ताम् अर्थ लुब्धाम् दग्ध गणिकाम् रागमञ्जरिकाम् अजिन रत्न मत्तेन शत्रुणा मे मित्र छद्मना धनमित्रेण संगमितवती सा हता असि

किम् अनेन

सा चेद् इयम् देव पाद आज्ञया अपि तावत् प्रकृतिम् आपद्येत तदा पेशलं भवेत् इति

तद् कथा दत्त वैराग्याणि इव कमल वनानि समकुचन्

अप्राक्षं च अन्तिक उपविष्टः क्व तपः क्व च रुदितम्

त्वया एव तावत् विचक्षणेन देविष्यामि इति द्यूत अध्यक्ष अनुमत्या व्यत्यषजत्

उक्तं च धनमित्रेण भद्र कः ते अर्थः यद् परस्य हेतोः माम् आक्रोशसि

ताम् एव च संक्रमीकृत्य रागमञ्जर्याः च अम्बालिकायाः सख्यं परम् अवीवृधम्

अथ सा वारयुवतिः तेन तापसेन भद्रे ननु दुःख आकरः ऽयं वन वासः

अस्तु स कामं त्वद् कलत्र अभिमर्शी वैर आस्पदम् धनमित्रः

हृष्टेन च राज्ञा महार्है रत्न अलंकारैः महता च परिबर्हेन अनुगृह्य विसृष्टा वारमुख्याभिः पौर मुख्यैः च गणशः प्रशस्यमाना स्व भवनम् अ गत्वा एव तम् ऋषिम् अभाषत भगवन् अयम् अञ्जलिः चिरम् अनुगृहीतः ऽयं दास जनः स्व अर्थे इदानीम् अनुष्ठेयः इति

भूषणम् इदम् अस्याः इति अंशु पटल पाटित ध्वान्त जालम् तत् अपि अर्पितवन्

सो ऽभ्यधत्त न शक्नोमि च एनाम् अत्र पित्रोर् अनभ्यनुज्ञया उपयम्य जीवितुम्

तत् एवम् स्थिते धनाद् ऋते न तद् स्व जनः ऽनुमन्यते

अथ मद् प्रयुक्तः धनमित्रः पार्थिवं मिथो व्यज्ञापयत् देव या इयम् गणिका काममञ्जरी लोभ उत्कर्षात् लोभमञ्जरी इति लोक अवक्रोश पात्रम् आसीत् सा अद्य मुसल उलूखलानि अपि निरपेक्षं त्यजति

तद् अर्धम् सभिकाय सभ्येभ्यः च दत्त्वा अर्धम् स्वीकृत्य उदतिष्ठम्

त एव कदाचिद् आवयोः उत्सव समाजे स्वयम् उत्पादितम् अन्योन्य अवमान मूलम् अधिक्षेप वचन व्यतिकरम् उपशमय्य न वपुः वसु वा पुंस्त्व मूलम् अपि तु प्रकृष्ट गणिका प्रार्थ्य यौवनः हि यः स पुमान्

पूर्वेद्युः प्रसन्न कल्पः प्रकृति स्थः एव जातः

सुरङ्गया च प्रत्येत्य बन्ध आगारम् तत्र बद्धस्य नागरिक वरस्य सिंहघोष नाम्नः तेषु एव दिनेषु मित्र त्वेन उपचरितस्य एवं मया हतः तपस्वी कान्तकः तत् त्वया प्रतिभिद्य रहस्यं लब्धव्यो मोक्षः इति उपदिश्य सह शृगालिकया निरक्रामिषम्

प्रतिकितवः तु निर्दहन् इव क्रोध ताम्रया दृशा माम् अभिवीक्ष्य शिक्षयसि रे द्यूत वर्त्म हास व्याजेन

भवतु श्रूयताम्

अथ सा स स्मितम् अवादीत् भगवन् यया अद्य राज कुले मत्तः पराजयो ऽभ्युपेतस् तस्याश् च मम च कस्मिंश्चिद् संघर्षे मरीचिम् आवर्जितवती इव श्लाघसे इति तया अस्मि अहम् अधिक्षिप्ता

तस्मिन् एव च क्षणे मातृ प्रमुखः तद् आप्त वर्गः स अनुक्रोशम् अनुप्रधावितस् तत्र एव अविच्छिन्नपातम् अपतत्

नगरम् आविशन् एव च उपलभ्य लोकवादान् लुब्ध समृद्ध पूर्णम् पुरम् इति अर्थानाम् नश्वर त्वम् च प्रदर्श्य प्रकृति स्थान् अमून् विधास्यन् कर्णीसुत प्रहिते पथि मतिम् अकरवम्

तत् अपि अवश्यम् असौ अभ्युपैष्यति

न चेद् रहस्यम् इच्छामि श्रोतुं शोक हेतुम् इति

च अहम् शृगालिका मुख निःसृत वार्त्ता अनुरक्तया राज दुहित्र्या

अथवा एतावत् अत्र प्राप्त रूपम्

श्रुत्वा एव च त्वद् अनुभाव प्रत्ययात् अनतित्रस्नुना तेन तत् तथा एव सम्पादितम्

आकृष्ट धन्वना च मनसिजेन विद्धः संदिग्ध फलेन पत्त्रिणा अति मुग्धः कथम् कथम् अपि अपासरत्

सन्ति उपायाः तादृशाः इति आश्वास्य तम् अनुत्थितः ऽहम्

धनमित्रः च अहनि गुणिनि कुलपालिकाम् उपायंस्त

स तु रागात् अशनि हतः इव उद्भ्राम्य अब्रवीत् प्रिये किम् एतत्

तत् प्रसीदत

ततस् च कांचित् काममञ्जर्याः प्रधान दूतीम् धर्मरक्षितां नाम शाक्य भिक्षुकीम् चीवर पिण्ड दान आदिना उपसंगृह्य तद् मुखेन तया बन्धक्या पण बन्धम् अकरवम् अजिन रत्नम् उदारकात् मुषित्वा मया तुभ्यं देयम् यदि प्रतिदानं रागमञ्जरी इति
स तया तथा अवधूतः दुर्मतिः कृत अनुशयः शून्य वनानि अवर्तिष्ट

प्राञ्जलिना धनमित्रेण एव प्रत्यषिध्यत आर्य मौर्यदत्त एष वरो वणिजाम् ईदृशेष्व् अपराधेष्व् असुभिर् अवियोगः

अमुना च अतिथि वत् उपचरितः क्षणं विश्रान्तः क्व असौ भगवान् मरीचिः तस्मात् अहम् उपलिप्सुः प्रसङ्ग प्रोषितस्य सुहृदो गतिम् आश्चर्य ज्ञान विभवः हि स महा ऋषिः मह्याम् विश्रुतः इति अवादिषम्

आचक्ष्व च जानाति एव देवो न एक कोटि सारस्य वसुमित्रस्य मां धनमित्रं नाम एक पुत्रम्

अपवाह्य च क्वचन जीर्ण उद्याने शाखा ग्राहिकया च अवातराव

अर्थपतौ च तत् अपयशः रूढम्

तद् एक अपत्यः च राजा तया त्वां समागतम् उपलभ्य कुपितो ऽपि दुहित्र्याः मरण भयात् न उच्छेत्स्यति

कः च तेन अर्थः इति कथिते राज्ञा उक्तम् अपि शक्नोषि तम् आह्वातुम् इति

तस्य एव द्रव्याणां तु केनचिद् अवयवेन सा वराकी काममञ्जरी चर्मरत्न मृगतृष्णिका अपविद्ध सर्व स्वा स अनुकम्पम् धनमित्र अभिनोदितेन भूपेन अन्वगृह्यत

अहसं च किंचित् प्रमाद दत्त शारे क्वचिद् कितवे

न्यशामयं च तस्मिन् आश्रमे कस्यचिद् चूत पोतकस्य छायायां कम् अपि उद्विग्न वर्णम् तापसम्

न तु धन दाय असौ अभ्युपगच्छति इति विचिन्त्यो अत्र अभ्युपायः इति

स्थान अभिनिवेशिनोः च वाम् अयत्न साध्यः समागमः

तस्याः तु जननी उदञ्जलिः पलित शार शिखण्ड बन्ध स्पृष्ट मुक्त भूमिः अभाषत भगवन् अस्या मे दोषम् एषा वो दासी विज्ञापयति

श्रुत्वा च स्मित्वा च देवो ऽपि राजवाहनः कथम् असि कार्कश्येन कर्णीसुतम् अपि अतिक्रान्तः इति अभिधाय पुनर् अवेक्ष्य उपहारवर्माणम् आचक्ष्व ते इदानीम् अवसरः इति अभाषत

तत् असौ अशङ्किष्ट निकृष्ट आशयः कितवः

अबध्ये च अहम् अरिभिः

नागदन्त लग्न निर्यास कल्क वर्णितम् फलकम् आदाय मणि समुद्गकात् वर्णवर्तिकाम् उद्धृत्य तां तथा शयानाम् तस्याः च माम् आबद्धाञ्जलिं चरण लग्नम् आलिखम् आर्याम् च एताम् त्वाम् अयम् आबद्धाञ्जलि दास जनः तम् इमम् अर्थम् अर्थयते

तद् दृष्टि विभ्रम उत्पल वन सत् चाप आश्रयः च पञ्चशरो भाव रसाणाम् सामग्र्यात् समुदित बलः इव माम् अतिमात्रम् अव्यथयत्

भूयस् च ब्रूहि यथा न कश्चिद् एनाम् मुष्णाति तथा अनुगृह्यताम् इति

मत्सरिण्यां जरसि भूमि स्वर्गम् अत्र उद्देशे प्रवेक्ष्यन् आगतः

सा सु दूरम् मूढ आत्मानम् च तं प्रवहणेन नीत्वा पुरम् उदार शोभया राज वीथ्या स्व भवनम् अनैषीत्

अहम् एव किल अमुष्याः स्मर उन्माद हेतुः आसम्

गत्वा च रागमञ्जरी गृहम् चिर विरह खेद विह्वलाम् इमाम् बहुविधं समाश्वास्य तं निशा शेषम् अनयम्

सिंहघोषः च कान्तक अपचारम् निर्भिद्य तद् पदे प्रसन्नेन राज्ञा प्रतिष्ठापितः तेन एव चारक सुरङ्गा पथेन कन्यापुर प्रवेशम् भूयो ऽपि मे समपादयत्

तं च भूयस् चित्रैः उपायैः कौपीन अवशेषम् करिष्यावः

स्मरन् तु चिर कृताम् ते परिचर्याम् अनुग्रहीतुम् अर्हसि दासीं रागमञ्जरीम्

अथ असौ नगर देवता इव नगर मोष रोषिता निःसंबाध वेलायाम् निःसृता संनिकृष्टा काचिद् उन्मिषत् भूषणा युवतिः आविरासीत्

तेन च कुपितेन हृतं तत् चर्मरत्नम् आभरण समुद्गकः च तस्याः

ज्ञेयौ च इमौ किंरूपौ किम्परिवारौ किम्फलौ च इति

मया उक्तम् अवज्ञा सोदर्यम् दारिद्र्यम् इति

ततस् च मे भावी चित्र वधः

त्वं च निःस्वीभूता

श्रुति स्मृति विहितेन एव वर्त्मना मम पूर्वजाः प्रावर्तन्त

यत् अहम् उपोढ मदः नगरम् इदम् एकया एव शर्वर्या निर्धनीकृत्य त्वद् भवनम् पूरयेयम् इति प्रव्यथित प्रियतमा प्रणाम अञ्जलि शपथ शत अतिवर्ती मत्त वारणः इव रभस छिन्न शृङ्खलः कया अपि धात्र्या शृगालिका आख्यया अनुगम्यमानः न अति परिकरः असि द्वितीयः रंहसा परेण उदचलम्

न च पाणिग्रहणात् ऋते अन्य भोग्यम् यौवनम् इति

मृते च मयि न जीविष्यति एव ते भगिनी

कंचित् कालम् अत्र एव निवस

इयं च वार्ता कृत्रिम आर्तिना धनमित्रेण चर्मरत्न नाशम् आदौ एव उपक्षिप्य पार्थिवाय निवेदिता
ताम् अपि अचिरात् अयुग्मशरः शरशयने शाययिष्यति

निशम्य एतत् नियति बलात् नु तद् पाटवात् नु स्व बुद्धि मान्द्यात् नु स्व नियमम् अन् आदृत्य तस्याम् असौ प्रासजत्

प्रत्यूषे पुनर् उदारकेण च समगच्छे

मां जात मात्राम् धनमित्र नाम्ने अत्रत्याय एव कस्मैचिद् इभ्य कुमाराय अन्वजानात् भार्यां मे पिता

कृतश् च अहम् अनया मलमल्लक शेषः हृत सर्व स्व तया च अपवाहितः प्रपद्य लोक उपहास लक्ष्य ताम् अक्षमः च सोढुं धिक्कृतानि पौर वृद्धानाम् इह जैन आयतने मुनिना एकेन उपदिष्ट मोक्ष वर्त्मा सुकर एष वेषो वेश निर्गतानाम् इति उदीर्ण वैराग्यः तत् अपि कौपीनम् अजहाम्

अथ कदाचिद् अच्युत अम्बर पीत आतप त्विषि क्षयिणि वासरे हृष्ट वर्णा शृगालिका उज्ज्वलेन वेषेण उपसृत्य दूर स्थ अनुचरा माम् उपश्लिष्य अब्रवीत् आर्य दिष्ट्या वर्धसे

स्वपिहि मया सह सुरत व्यतिकर खिन्ना इव मा माम् एवम्

अहरहर् च नव नवानि प्राभृतानि उपहरती कथाः चित्राः चित्त हारिणीः कथयन्ती तस्याः परं प्रसाद पात्रम् आसम्

युष्माकम् अयम् अधिकारः न पुनर् अस्याः वर्षीयस्याः इति अवादिषम्

तत्त्व दर्शन उपबृंहितः च यथा कथंचिद् अप्य् अनुष्ठीयमानाभ्यां न अर्थ कामाभ्याम् बाध्यते

उदारकः तु तत् आदाय स लज्जम् च स हर्षम् च स सम्भ्रमम् च माम् अभाषत आर्य त्वया इव इयम् अस्याम् निशि प्रिया मे दत्ता

यदि एवम् एहि त्वया अस्मिन् कर्मणि साधिते चित्रैर् उपायैस् त्वाम् अहं मोचयिष्यामि इति शपथ पूर्वम् तेन अभिसंधाय सिद्धे ऽर्थे भूयो ऽपि निगडयित्वा यो ऽसौ चौरः स सर्वथा उपक्रान्तः न तु धार्ष्ट्य भूमिः प्रकृष्ट वैरः तद् अजिन रत्नम् दर्शयिष्यति इति राज्ञे विज्ञाप्य चित्रम् एनम् हनिष्यसि तथा च सति अर्थः सिध्यति रहस्यं च न स्रवति इति मया उक्ते सो अति हृष्टः प्रतिपद्य माम् एव त्वद् उपप्रलोभने नियुज्य बहिर् अवस्थितः प्राप्तम् इतस् परं चिन्त्यताम् इति प्रीतेन च मया उक्तम् मद् उक्तम् अल्पम् त्वद् नयः एव अत्र भूयान् आनय एनम् इति

कुतश्चिद् संलपतः जन समाजात् उपलभ्य अमुतस् बुभुत्सुः त्वद् गतिम् तम् उद्देशम् अगमम्

स्वकं चौर्यम् अनेन एव अभ्युपायेन सु प्रच्छन्नम् भविष्यति इति

अकथयं च शृगालिकाम् भण भद्रे कथंभूतः कन्यापुर संनिवेशः महान् अयं प्रयासो मा वृथक् एव भूत्

अथ असौ नगर देवता इव नगर मोष रोषिता लीला कटाक्ष माला शृङ्खलाभिः नीलोत्पल पलाश श्यामलाभिः माम् अबध्नात्

स खलु विमर्दको मद् ग्राहित त्वद् अभिज्ञान चिह्नः मद् नियोगात् त्वद् अन्वेषणाय उज्जयिनीम् तत् अहर् एव प्रातिष्ठत

दिवसेषु चण्डवर्मा सिंहवर्म अवधूत दुहितृ प्रार्थनः कुपितो ऽभियुज्य पुरम् अवारुणत्

राजा च नियतम् एवम् वक्ष्यति भद्र प्रीतो ऽस्मि

सायं च राज कन्या अङ्गुलीयक मुद्रिताम् वास ताम्बूल पट्टांशुक युगल भूषण अवयव गर्भाम् च वङ्गेरिकां कश्चिता वालिकया ग्राहयित्वा रागमञ्जर्या इति नीत्वा कान्तकस्य अगारम् अगाम्

उत्थाय च धौत वक्त्रौ प्रगेतनानि मङ्गलानि अनुष्ठाय मद् कर्म तुमुलम् पुरम् अनुविचरन्तौ अशृणुव वर वधू गृहेषु कोलाहलम्

ततो ऽहम्

सा तु स व्रीडा इव स विषादा इव स गौरवा इव च अब्रवीत्

यतो अहम् एकदा रागमञ्जर्याः प्रणय कोप प्रशमनाय स अनुनयम् पायितायाः पुनः पुनः प्रणय समर्पित मुख मधु गण्डूषम् आस्वादम् आस्वादं मदेन अस्पृश्ये

देव त्वयि तदा अवतीर्णे द्विज उपकाराय असुर विवरम् त्वद् अन्वेषण प्रसृते च मित्र गणे अहम् अपि महीम् अटन् अङ्गेषु गङ्गा तटे बहिस् चम्पायाः कश्चिद् अस्ति तपस् प्रभाव उत्पन्न दिव्य चक्षूः मरीचिः नाम महा ऋषिः इति

ननु बन्धनागार भित्त्याः व्याम त्रयम् अन्तरालम् आराम प्राकारस्य केनचिद् तु हस्तवता ऐकागारिकेण तावतीं सुरङ्गां कारयित्वा प्रविष्टस्य उपवनम् ते उपरिष्टात् मद् आयत्ता एव रक्षा

प्रसृततरं च सख्यं मया सह धनमित्रस्य मद् परिग्रह त्वम् च रागमञ्जर्याः
अमुत्र किंचिद् चोरयित्वा निवर्तिष्ये इति

स पुनर् अस्मिन् अति उदार तया पित्रोः अन्ते वित्तैः निजैः क्रीत्वा इव अर्थि वर्गात् दारिद्र्यं दरिद्रति सति अथ उदारकः इति च प्रीत लोक अधिरोपित अपर श्लाघ्य नाम्नि वरयति एव तस्मिन् माम् तरुणी भूताम् अधनः इत्य् अ दत्त्वा अर्थपति नाम्ने कस्मैचिद् इतरस्मै यथार्थ नाम्ने सार्थवाहाय दित्सति मे पिता
अरक्ष्यमाणाः स्त्रिय उर्वि बालान् शोचसि अथो पुरुषादैः इव आर्तान्

त्रीन् अत्यरोच उपलभ्य ततो विभूतिं लोकान् स मां व्यसृजत् उत्स्मयतीम् तद् अन्ते

निशम्य वार्ताम् अनतिप्रियां ततः शरासनं संयुग शौण्डिः आददे

किम् अन्यैः असत् आलापैः आयुषः यत् असत् व्ययः

सूत उवाच

प्रगीयमाणं च यशः कृष्ण माहात्म्य सूचकम्

आत्मानं च परित्रातम् अश्वत्थाम्नो अस्त्र तेजसः

स उत्तरस्य तनयाम् उपयेम इरावतीम्

पृच्छति स्म अश्रु वदनाम् विवत्साम् इव मातरम्

निजग्राह ओजसा वीरः कलिं दिग्विजये क्वचित्

धरणी उवाच

शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिना ईक्षितम्

का वा सहेत विरहं पुरुषोत्तमस्य प्रेम अवलोक रुचिर स्मित वल्गु जल्पैः

किम्पुरुष आदीनि वर्षाणि विजित्य जगृहे बलिम्

यत् वा अम्ब ते भूरि भर अवतार कृत अवतारस्य हरेः धरित्रि

सु अलंकृतम् श्याम तुरङ्ग योजितम् रथं मृगेन्द्र ध्वजम् आश्रितः पुरात्

जनमेजय आदीन् चतुरः तस्याम् उत्पादयत् सुतान्

धर्मः पदा एकेन चरन् विच्छायाम् उपलभ्य गाम्

यदा परीक्षित् कुरुजाङ्गले ऽवसत् कलिं प्रविष्टं निज चक्र वर्तिते

देवान् पितॄन् ऋषीन् साधून् सर्वान् वर्णान् तथा आश्रमान्

धर्म उवाच

सदनानि च शुभ्राणि नारीः च अप्सरसाम्

वृतो रथ अश्व द्विप पत्ति युक्तया स्व सेनया दिग्विजयाय निर्गतः

मन्दस्य मन्द प्रज्ञस्य वयो मन्द आयुषः च वै

चतुर्भिः वर्तसे येन पादैः लोक सुख आवहैः

न अति दूरे किल आश्चर्यम् यत् आसीत् तन् निबोध मे

अदृष्ट पूर्वान् सुभगान् स ददर्श धनञ्जयः

कच्चित् भद्रे ऽनामयम् आत्मनः ते विच्छाया असि म्लायता ईषत् मुखेन

न कश्चिन् म्रियते तावत् यावत् आस्त इह अन्तकः

स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिः धैर्यम् मार्दवम् एव च

निद्रया ह्रियते नक्तं दिवा च व्यर्थ कर्मभिः

यथा हि सूत्याम् अभिजात कोविदाः समादिशन् विप्र महत् गुणः तथा

ज्ञानं विरक्तिः ऐश्वर्यम् शौर्यं तेजो बलं स्मृतिः

शमो दमः तपः साम्यं तितिक्षा उपरतिः श्रुतम्

शूद्र को ऽसौ गां यः पदा अहनत्

भद्राश्वं केतुमालं च भारतं च उत्तरान् कुरून्

शारद्वतं गुरुं कृत्वा देवा यत्र अक्षि गोचराः

आहो सुर आदीन् हृत यज्ञ भागान् प्रजा उत स्विन् मघवति अवर्षति

आत्मानं च अनुशोचामि भवन्तं च अमर उत्तमम्

तत् कथ्यतां महाभाग यदि कृष्ण कथा आश्रयम्

कालेन वा ते बलिनां बलीयसा सुर अर्चितम् किं हृतम् अम्ब सौभगम्

तयोः एवम् कथयतोः पृथिवी धर्मयोः तदा

स्नेहं च वृष्णि पार्थानाम् तेषां भक्तिं च केशवे

त्वां दुःस्थम् ऊन पदम् आत्मनि पौरुषेण सम्पादयन् यदुषु रम्यम् अबिभ्रत् अङ्गम्

आलक्षये भवतीम् अन्तर आधिम् दूरे बन्धुं शोचसि कंचन अम्ब

किं क्षत्रबन्धून् कलिना उपसृष्टान् राष्ट्राणि वा तैः अवरोपितानि

गाम्भीर्यं स्थैर्यम् आस्तिक्यं कीर्तिः मानः ऽनहङ्कृतिः

कस्य हेतोः निजग्राह कलिं दिग्विजये नृपः

महाधनानि वासांसि ददौ हारान् महामनाः

नृप लिङ्ग धरम् शूद्रं घ्नन्तं गो मिथुनम् पदा

एते च अन्ये च भगवन् नित्या यत्र महा गुणाः

सारथ्य पारषद सेवन सख्य दौत्य वीरासन अनुगमन स्तवन प्रणामान्

वाचं देवीं ब्रह्म कुले कुकर्मणि अ ब्रह्मण्ये राज कुले कुल अग्र्यान्

सा श्रीः स्व वासम् अरविन्द वनम् विहाय यत् पाद सौभगम् अलं भजते ऽनुरक्ता

अहो नृ लोके पीयेत हरि लीला अमृतम् वचः

अथवा अस्य पद अम्भोज मकरन्द लिहाम् सताम्

शौनक उवाच

आजहार अश्वमेधान् त्रीन् गङ्गायां भूरि दक्षिणान्

तेन अहम् गुण पात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम्

इह उपहूतः भगवान् मृत्युः शामित्र कर्मणि

तस्य एवम् वर्तमानस्य पूर्वेषां वृत्तिम् अन्वहम्

परीक्षिन् नाम राजर्षिः प्राप्तः प्राचीं सरस्वतीम्

नगरान् च वनान् च एव नदीः च विमल उदकाः

तेभ्यः परम संतुष्टः प्रीति उज्जृम्भित लोचनः

तत्र तत्र उपशृण्वानः स्व पूर्वेषाम् महात्मनाम्
शिवेन अतिशय त्वेन शिवं प्राहुः मनीषिणः

रुद्र भक्तस्य शान्तस्य तव कल्याण चेतसः

असम रसम् पञ्चधा कृत्वा भवं च आत्मनि योजयेत्

अविद्यां तम इति आहुः अस्मिताम् मोह इति अपि

मोचकः शिव एव एकः भगवन्त् परमेश्वरः

अन्धतामिस्र भेदाः च तथा अष्टादशधा स्मृताः

चतुर्विंशति तत्त्वानि माया कर्म गुणाः इति

ब्रह्मणा च स्वयं सूत कृष्णेन अक्लिष्ट कर्मणा

कीर्त्यन्ते विषयाः च इति पाशा जीव निबन्धनात्

ब्रह्म आदि स्तम्ब पर्यन्तम् पशून् बद्ध्वा महेश्वरः

वक्तुम् अर्हसि च नः परं कौतूहलं हि नः

सनत्कुमार वक्ष्यामि सर्वम् एतद् यथातथम्

तैः बद्धाः शिव भक्त्या एव मुच्यन्ते सर्व देहिनः

प्रतिसर्गं प्रसूतानां ब्रह्मणां शास्त्र विस्तरम्

ज्ञान तत्त्वम् प्रयत्नेन योगः पाशुपतः परः

शिलाद पुत्रम् आसाद्य नमस्कृत्य विधानतः

कथं पशुपतिः देवः शङ्करः परमेश्वरः

वाचिकं भजनं धीराः प्रणव आदि जपम् विदुः

काल अवच्छेद युक्तानाम् गुरूणाम् अपि असौ गुरुः

तथा एव अभिनिवेशेन संबन्धो न कदाचन

कायिकं भजनं सद्भिः प्राणायाम आदि कथ्यते

अनादिः एष संबन्धो विज्ञान उत्कर्षयोः परः

या सिद्धिः स्व परा प्राप्या भवति एव न संशयः

शिव रुद्र आदि शब्दानाम् प्रणवः अपि परः स्मृतः

वाच् जालैः कस्य हेतोर् तु भयं दृश्यते न एव किंचिद् देह स्थम् पश्य शंभुं भ्रमसि किमु परे शास्त्र जाले ऽन्धकारे

चेतना अचेतना युक्त प्रपञ्चात् अखिलात् परः

सुख दुःखैः असंस्पृश्यः काल त्रितय वर्तिभिः

वदन्ति अभिनिवेशम् च क्लेशान् पाश त्वम् आगतान्

सर्व कार्येण हेतु त्वात् पाश छेद पटीयाः

पतितेन च विप्रेण धौन्धुमूकेन वै तथा

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे नवमो ऽध्यायः

प्रयोजनं समस्तानां कार्याणां परमेश्वरः

कालेषु त्रिषु सर्वस्य शिवस्य शिव दायिनः

तमसो ऽष्टविधा भेदा मोहः च अष्टविधः स्मृतः

लोके स अतिशय त्वेन ज्ञान ऐश्वर्यम् विलोक्यते

प्रणवो वाचकः तस्य शिवस्य परमात्मनः

अन्धतामिस्र इति आहुः अविद्याम् पञ्चधा स्थिताम्

तस्माद् अहम् उपश्रुत्य युष्माकं प्रवदामि वै

स एव मोचकस् तेषां भक्त्या सम्यक् उपासितः

एवं सम्यक् बुधैः ज्ञात्वा मुनीनाम् अथ च उक्तम् शिवेन

रुद्रस्य देवदेवस्य मरु देशात् इह आगतः

स ह उवाच एव याज्ञवल्क्यो यत् अक्षरम् गार्ग्य योगिनः

अविद्याम् अस्मिताम् रागं द्वेषं च द्विपदां वराः

एतत् काल व्यये ज्ञात्वा परं पाशुपतं प्रभुम्

भज इति एष धातुर् वै सेवायां परिकीर्तितः

कैः पाशैः ते निबध्यन्ते विमुच्यन्ते च ते कथम्

तत् सर्वम् श्रुतवान् व्यासः कृष्णद्वैपायनः प्रभुः

तम् ऋते परमात्मानं शङ्करं परमेश्वरम्

वक्तुम् अर्हसि च नः तत् सर्वम् च तत् आह सः

कालेषु त्रिषु सम्बन्धः तस्य द्वेषेण नो भवेत्

अनादिनिधनो धाता भगवन्त् विष्णुः अव्ययः

तथा एव भोग संस्कारैः भगवन्त् अन्तक अन्तकः

माया पाशेन बध्नाति पशु वत् परमेश्वरः

सूत उवाच

उपदेष्टा स एव आदौ काल अवच्छेद वर्तिनाम्

शंभोः प्रणव वाच्यस्य भावना तद् जपात् अपि

चतुर्विंशति तत्त्वानि पाशा हि परमेष्ठिनः

त्रिभिः गुण मयैः पाशैः कार्यं कारयति स्वयम्

अभिवदन्ति स्थूलम् अनन्तम् महा आश्चर्यम् अ दीर्घम् अ लोहितम् अ मस्तकम् अत अ गन्धम् अ रसम् अ चक्षुष्कम् अ श्रोत्रम् अ वाच् मनः अ तेजस्कम् अ प्रमाणम् अनुसुखम् अ नाम गोत्रम् अमरम् अजरम् अनामयम् अमृतम् ॐ शब्दम् अमृतम् अ संवृतम् अ पूर्वम् अन् अपरम् अनन्तम् अ बाह्यम् तद् अश्नाति किंचन न तद् अश्नाति किंचन

मेरु पृष्ठे मुनि वरः श्रुत्वा धर्मम् अनुत्तमम्

अविद्या पाश बद्धानाम् न अन्यः मोचक इष्यते

मोचयति एव तान् सद्यस् शङ्करः परमेश्वरः

तेषां पति त्वात् भगवन्त् रुद्रः पशुपतिः स्मृतः

आशु भक्ता भवती एवम् परमेश्वर सेवया

पशवः परिकीर्त्यन्ते संसार वश वर्तिनः

शिवो मोचयति श्रीमान् न अन्यः कश्चिद् विमोचकः

ऋषय ऊचुः
सर्वेषाम् एव सर्व ईशः काल अवच्छेद वर्जितः

आत्म प्रयोजन अभावे पर अनुग्रहः एव हि

उक्तः तु देवदेवेन सर्वेषाम् अनुकंपया

स एव भगवन्त् रुद्रः मोचयति अपि सेवितः

स्थितयोः ईदृशः सर्वः परिशुद्धः स्वभावतः

सनत्कुमार उवाच

तस्मात् सेवा बुधैः प्रोक्ता भक्ति शब्देन भूयसी

अष्टादशविधं च आहुः तामिस्रम् च विचक्षणाः

योगे पाशुपते च अस्मिन् यस्य अर्थः किल उत्तमे

कथं पशुपतिः देवः पशवः के प्रकीर्तिताः

ब्रह्म आद्याः स्थावर अन्ताः च देवदेवस्य धीमतः

अविद्यया अस्य संबन्धो न अतीतः न अस्ति अनागतः

पञ्च क्लेश मयैः पाशैः पशून् बध्नाति शङ्करः

कुशल अकुशलैः तस्य संबन्धो न एव कर्मभिः

कृत्वा जप्त्वा गतिः प्राप्ता कथं पाशुपतं व्रतम्

भजनं भक्तिः इति उक्ता वाच् मनस् काय कर्मभिः

रूप उपादान चिन्ता च मानसं भजनं विदुः

तैः पाशैः मोचयति एकः शिवो जीवैः उपासितः

स तैर् विनश्वरैः शंभुर् बोध आनन्द आत्मकः परः

माहेश्वरं मुनि श्रेष्ठाः हि अपृच्छत् च पुनः पुनः

त्यक्त्वा प्रसादात् रुद्रस्य उष्ट्र देहम् अज आज्ञया

देवैः पुरा कृतं दिव्यं व्रतं पाशुपतं शुभम्

महामोह इति प्राज्ञा रागं योग परायणाः

शैलादिर् उवाच

धर्म अधर्म मयैः पाशैः बन्धनम् देहिनाम् इदम्

इन्द्रिय अर्थ मयैः पाशैर् बद्ध्वा विषयिनः प्रभुः