tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
पानं रक्त भवे गुल्मे नष्टे पुष्पे च योषितः

आनाह आदौ उदावर्त बलास घ्नाः यथायथम्

तथा एव सुकुमार आख्यम् घृतानि औदरिकाणि वा

गुल्म उदावर्त वर्ध्म अर्शस् जठर ग्रहणी कृमीन्

वराह मत्स्य पित्ताभ्याम् नक्तकान् वा सु भावितान्

तथा तुषाम्बु धान्याम्ल शुक्तैः श्लक्ष्णैः च कल्कितैः

क्षारागदो ऽयं शमयेद् विषं च आखु भुजंग जम्

पौष्कर एरण्ड रास्ना अश्वगन्धा भार्गी अमृता शठीः

प्रथम कवड भोज्यः सर्पिषा सम्प्रयुक्तो जनयति जठर अग्निम् वात गुल्मम् निहन्ति

अजाजि हिङ्गु हपुषा कारवी वृषक ऊषकैः

विवृद्धं यदि वा पित्तं संतापं वात गुल्मिनः

हृल्लासं गौरवं तन्द्रां जनयेद् उल्लिखेत् तु तम्

वस्ति क्षार आसव अरिष्ट गुटिका पथ्य भोजनैः

यमक अभ्यक्त देहायाः प्रवृत्ते समुपेक्षणम्

शिग्रुः तरुण बिल्वानि बालं शुष्कं च मूलकम्

निर्यूह चूर्ण वटकाः प्रयोज्या घृत भेषजैः

प्रयाति नाशं कफ वात जन्मा नाराच निर्भिन्नः इव आमय ओघः

पञ्चमूल शृतम् वारि जीर्णं मार्द्वीकम् एव वा

स्निग्ध स्विन्न शरीरायै दद्यात् स्नेह विरेचनम्

पञ्चमूलं महत् च अम्बु भार अर्धे तद् विपाचयेत्

गूढ मांसम् जयेद् गुल्मं क्षार अरिष्ट अग्निकर्मभिः

चूर्णं तिलानां क्वाथेन पीतं गुल्म रुजा अपहम्

दग्ध्वा विचूर्ण्य दधि मस्तु युतम् प्रयोज्यं गुल्मोदर श्वयथु पाण्डु गुदोद्भवेषु

स्निग्ध स्विन्न शरीरस्य गुल्मे शैथिल्यम् आगते

सुधा क्षीर द्रवम् चूर्णं त्रिवृतायाः सु भावितम्

चूर्णानि मातुलुङ्गस्य भावितानि असकृत् रसे

त्रिकटुकम् अजमोदा सैन्धवं जीरके द्वे सम धरण घृतानाम् अष्टमो हिङ्गु भागः

न अतिगाढम् परिमृशेत् शरेण ज्वलता अथवा

पिबेत् तण्डुल तोयेन पित्त गुल्म उपशान्तये

द्रोणे ऽम्भसः पचेद् दन्त्याः पलानां पञ्चविंशतिम्

कुर्वीत कार्मुकतरान् वटकान् कफ वातयोः

हिङ्गु उग्रा विड शुण्ठी अजाजि विजया वाट्या अभिधान आमयैः चूर्णः कुम्भ निकुम्भ मूल सहितैः भाग उत्तरम् वर्धितैः

शरीर दोष बलयोः वर्धन क्षपण उद्यतः

प्लीह पाण्डु आमय श्वास ग्रहणी रोग कास जित्

लशुनं मदिरां तीक्ष्णां मत्स्यान् च अस्यै प्रयोजयेत्

ताप अनुवृत्तौ एवम् च रक्तं तस्य अवसेचयेत्

बहुशो ऽपहरेद् रक्तं पित्त गुल्मे विशेषतः

गुल्मे पाक उन्मुखे सर्वा पित्त विद्रधि वत् क्रिया

गुल्म हृद् रोग दुर्नाम शोफ आनाह गर उदरान्

भार्गी तुम्बुरु षड्ग्रन्था ग्रन्थि रास्ना अग्नि धान्यकैः

यवानक यवानी अम्लवेतस असित जीरकैः

अथ अतस् गुल्मचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

सिन्धूत्थ पथ्या कण दीप्यकानाम् चूर्णानि तोयैः पिबतां कवोष्णैः

ततो अग्नि वेगे शमिते शीतैर् व्रण इव क्रिया

रसे अष्ट भाग शेषे तु घृत प्रस्थम् विपाचयेत्

सर्वत्र गुल्मे प्रथमं स्नेह स्वेद उपपादिते

सर्व सम अंश हरीतकी चूर्णं वैश्वानरः साक्षात्

मितम् उष्णं द्रवं स्निग्धं भोजनं वात गुल्मिनाम्

कार्या वात रुज् आर्तायाः सर्वा वात हराः पुनः

हृद् रोगम् विद्रधिं शोषं साधयति आशु तत् पयः

तिक्त उष्ण कटु संसर्ग्या वह्निं संधुक्षयेत् ततः

कुल्माषान् वा बहु स्नेहान् भक्षयेत् लवण उत्तरान्

सुखं विरिच्यते स्निग्धो दोष प्रस्थम् अनामयः

तत् त्रिगुण लशुन रसम् गुल्मोदर वर्ध्म शूल घ्नम्

हिङ्गु सौवर्चल व्योष विड दाडिम दीप्यकैः

गुल्म शैथिल्य जननाम् पक्त्वा मात्रां प्रयोजयेत्

कुष्ठ उत्क्लेश अरुचि प्लीह ग्रहणी विषमज्वरान्

पलाश क्षार पात्रे द्वे द्वे पात्रे तैल _

पुष्कर अजाजि धान्य अम्लवेतस क्षार चित्रकैः

षष् पलम् वा पिबेत् सर्पिर् यद् उक्तं राजयक्ष्मणि

अर्शस् अश्मरी ग्रहणी उक्ताः क्षारा योज्याः कफ उल्बणे

सुरा मण्डेन पातव्यं वात गुल्म रुजा अपहम्

क्वाथे ऽस्मिन् दधि पात्रे च घृत प्रस्थम् विपाचयेत्

शालिर् गव्य आज पयसी पटोली जाङ्गलं घृतम्

लवण यवानी दीप्यक कण नागरम् उत्तरोत्तरं वृद्धम्

द्वि प्रस्थे साधयेत् पूते क्षिपेद् दन्ती समम् गुडम्
शिलाजं पयसा अनल्प पञ्चमूल शृतेन वा

अपस्मार गद उन्माद मूत्राघात अनिल आमयान्

हृत दोषम् परिम्लानं जाङ्गलैस् तर्पितं रसैः

चित्रकस्य तथा पथ्यास् तावतीस् तद् रसे स्रुते

साधयेत् शुद्ध शुष्कस्य लशुनस्य चतुर् पलम्

अथ गुल्मं स पर्यन्तम् वाससा अन्तरितम् भिषक्

पिबेद् उपरि तस्य उष्णम् क्षीरम् एव यथाबलम्

मिशि द्वि क्षार सुरस सारिवा नीलिनी फलैः

त्र्यूषण त्रिफला हिङ्गु यवानी चव्य दीप्यकान्

स्वर्जिका यावशूक आख्यौ श्रेष्ठा पाठा उपकुञ्चिकाः

स मलाय घृतं देयं स विड क्षार नागरम्

बद्ध विष् मारुतः ऽश्नीयात् क्षीरेण उष्णेन यावकम्

क्षीर उदके अष्ट गुणिते क्षीर शेषम् च पाचयेत्

व्योषं तक्रं घृतं तैलं भक्तं पानं तु वारुणी

शूल आनाह विबन्धेषु ज्ञात्वा स स्नेहम् आशयम्

वात गुल्म उदर आनाह पार्श्व हृद् कोष्ठ वेदनाः

अन्न अश्रद्धा प्लीह दुर्नाम हिध्मा वर्ध्म आध्मान श्वास कास अग्नि सादान्

गत प्रसव कालायै नार्यै गुल्मे अस्र सम्भवे

आनाह आदि युतम् गुल्मं संस्वेद्य विनयेद् अनु

वैरेचनिक सिद्धेन सर्पिषा पयसा अपि वा

एक अन्तरम् द्वि अन्तरम् वा विश्रमय्य अथवा त्रि अहम्

स मण्डा वारुणी पानं तप्तं वा धान्यकैर् जलम्

घ्नन्ति दन्ती हरीतक्यः पाण्डु ताम् च स कामलाम्

बीजपूरक हिङ्गु अम्लवेतस क्षार दाडिमम्

पचेद् विडङ्गं व्याघ्रीं च पालिकानि जल आढके

गो मूत्रेण पिबेद् एकं तेन गुग्गुलुम् एव वा

भार्गी कृष्णा करञ्ज त्वच् ग्रन्थिक अमरदारु जम्

श्वदंष्ट्रा त्रपुसी एर्वारु बीज हिंस्रा अश्मभेदकैः

पीतं निष्क्वाथ्य तोयेन कोष्ठ पृष्ठ अंस शूल जित्

तैः प्रस्थं तत् परं सर्व वात गुल्म विकार जित्

यवैः कोलैः कुलत्थैः च माषैः च प्रास्थिकैः सह

पिबेद् वा नीलिनी सर्पिः मात्रया द्विप लीनया

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

यथा उक्ताम् घटिकां न्यस्येद् गृहीते अपनयेत् च ताम्

द्राक्षां पयस्यां मधुकं चन्दनं पद्मकं मधु

धान्याम्लं मस्तु तक्रं च यवानी विड चूर्णितम्

मण्डेन वा पिबेत् प्रातर् चूर्णानि अन्नस्य वा पुरः

कफ गुल्मम् जयति आशु दशमूल शृतम् घृतम्

स अम्लवेतस सिन्धूत्थ देवदारून् पचेद् घृतात्

दशमूलं बलां कालां सुषवीं द्वौ पुनर्नवौ

रसेण आमलक इक्षूणाम् घृत प्रस्थम् विपाचयेत्

धान्याम्लं दधि च आदाय पिष्टान् च अर्ध पल अंशकान्

पुष्कर एरण्डयोः मूलं यव धन्वयवासकम्

दध्नः प्रस्थेन संयोज्य सुधा क्षीर पलेन च

हपुषा ऊषण पृथ्वीका पञ्चकोलक दीप्यकैः

घटस्य अन्तर् पचेत् पक्वम् अग्नि वर्णे घटे च तम्

शृतं तेन एव वा क्षीरं न्यग्रोधादि गणेन वा

रूक्ष शीत उद्भवम् तैलैः साधयेद् वात रोगिकैः

न प्रभिद्येत यदि एवम् दद्याद् योनि विरेचनम्

आनाह वेदना स्तम्भ विबन्धेषु विशेषतः

अष्ट भाग स्थितम् पूतं कोष्णं क्षीर समम् पिबेत्

वात गुल्मम् उदावर्तं गृध्रसीं विषमज्वरम्

तैलात् पलानि चत्वारि त्रिवृतायाः च चूर्णतः

तिल क्वाथे घृत गुड व्योष भार्गी रजस् अन्वितः

नीलिनीं त्रिफलां रास्नां बलां कटुकरोहिणीम्

स्निग्धं पैप्पलिकैर् यूषैर् मूलकानां रसेन वा

त्र्यूषण त्रिफला धान्य चविका वेल्ल चित्रकैः

शुण्ठ्याः कर्षं गुडस्य द्वौ धौतात् कृष्ण तिलात् पलम्

मन्दे अग्नौ अरुचौ सात्म्यैर् मद्यैः स स्नेहम् अश्नताम्

पिप्पली आमलक द्राक्षा श्यामा आद्यैः पालिकैः पचेत्

विदाह पूर्वरूपेषु शूले वह्नेः च मार्दवे

शठी वचा अजगन्धा एला सुरसैः दधि संयुतैः

चित्रक ग्रन्थिक एरण्ड शुण्ठी क्वाथः परं हितः

मातुलुङ्ग रसः हिङ्गु दाडिमं विड सैन्धवम्

कार्षिकं मधु सर्पिर्भ्याम् लीढ्वा साधु विरिच्यते

ताभ्यां वा भावितान् दद्याद् योनौ कटुक मत्स्यकान्

दाहे ऽभ्यङ्गो घृतैः शीतैः स आज्यैः लेपो हिम औषधैः

निगूढं यदि वा उन्नद्धम् स्तिमितं कठिनं स्थिरम्

पाद शेषम् तत् अर्धेन दाडिम स्वरसम् सुराम्

पिप्पली पिप्पली मूल चित्रक अजाजि सैन्धवैः
पीतः कोष्ण जलेन कोष्ठ ज रुजः गुल्म उदर आदीन् अयं शार्दूलः प्रसभं प्रमथ्य हरति व्याधीन् मृग ओघान् इव

स्व स्थाने प्रथमं जित्वा सद्यो गुल्मम् अपोहति

कुष्ठ श्यामा त्रिवृत् दन्ती विजया क्षार गुग्गुलून्

ततो घृत पलम् दद्याद् यवागू मण्ड मिश्रितम्

तेन निर्हृत दोषस्य गुल्मः शाम्यति पैत्तिकः

हिङ्गु वचा विजया पशुगन्धा दाडिम दीप्यक धान्यक पाठाः

गुल्मं जठरम् आनाहं पीतम् एकत्र साधयेत्

प्रयुज्यमानैः शाम्यन्ति वात पित्त कफ आत्मकाः

श्वित्रं प्लीहानम् उन्मादं हन्ति एतत् नीलिनीघृतम्

एवं च विसृतं स्थानात् कफ गुल्मम् विरेचनैः

स्पर्शः सरोरुहां पत्त्रैः पात्रैः च प्रचलत् जलैः

पथ्या पादम् पिबेत् सर्पिस् तत् सिद्धं पित्त गुल्म नुद्

दाडिमान् मूलकात् कोलात् पचेत् सर्पिर् निहन्ति तत्

देवदारु त्रिवृत् दन्ती कटुका पञ्चकोलकम्

भल्लातकानां द्वि पलम् पञ्चमूलं पल उन्मितम्

स्निग्ध उष्णेन उदिते गुल्मे पैत्तिके स्रंसनं हितम्

स्वं स्वं कुर्यात् क्रमं मिश्रं मिश्र दोषे च काल विद्

रस ओदनः तथा आहारः पानं च तरुणी सुरा

प्रमृज्याद् गुल्मम् एव एकम् न तु अन्त्र हृदयम् स्पृशेत्

कोल दाडिम घर्माम्बु तक्र मद्य अम्ल काञ्जिकैः

स्नेह पानम् हितं गुल्मे विशेषेण ऊर्ध्व नाभि जे

गुल्म कुष्ठ उदर व्यङ्ग शोफ पाण्डु आमय ज्वरान्

हिङ्ग्वादिभिः च द्विगुण क्षार हिङ्गु अम्लवेतसैः

वात गुल्मे कफो वृद्धो हत्वा अग्निम् अरुचिं यदि

निरूहान् कल्पसिद्धि उक्तान् योजयेद् गुल्म नाशनान्

घृते मारुत गुल्म घ्नः कार्यो दध्नः सरेण वा

अवर्तमाने रुधिरे हितं गुल्म प्रभेदनम्

पिबेद् वा तैल्वकं सर्पिर् यत् च उक्तम् पित्त विद्रधौ

घृतं स क्षार कटुकम् पातव्यं कफ गुल्मिनाम्

भित्त्वा विबन्धं स्निग्धस्य स्वेदो गुल्मम् अपोहति

श्लेष्म जे वामयेत् पूर्वम् अवम्यम् उपवासयेत्

श्लेष्मणि अनुबले वायौ पित्ते तु पयसा सह

तत्र अपि स्रंसनं युञ्ज्यात् शीघ्रम् आत्ययिके भिषक्

स्वरसैर् दाडिम आम्रात मातुलुङ्ग उद्भवैः युतम्

नीलिनी त्रिवृता दन्ती पथ्या कम्पिल्लकैः सह

रक्त पित्त हरम् क्षारं लेहयेन् मधु सर्पिषा

हृद् पार्श्व वस्ति त्रिक योनि पायु शूलानि वायु आम कफ उद्भवानि

पुष्कर मूल शठी हपुषा अग्नि क्षारयुग त्रिपटु त्रिकटूनि

कुक्कुटाः च मयूराः च तित्तिरि क्रौञ्च वर्तकाः

जलेन क्वथितं पीतं कोष्ठ दाह रुजा अपहम्

क्षारेण युक्तं पललं सुधा क्षीरेण वा ततः

ततो ऽस्य गुल्मे देहे च समस्ते स्वेदम् आचरेत्

रोगान् आशुतरान् पूर्वान् कष्टान् अपि च शीलितम्

वृद्धि विद्रधि शूलेषु वात व्याधिषु च अमृतम्

कुर्याद् विरेचनीयो ऽसौ स स्नेहैः आनुलोमिकैः

सिद्धो ऽयं मिश्रकः स्नेहो गुल्मिनां स्रंसनं हितम्

अल्पं तोय आढके साध्यं पाद शेषेण तेन च

पिबेद् एरण्ड तैलम् तु वात गुल्मी प्रसन्नया

मधु तैल समम् दद्यात् चतुर्जातात् चतुर्थिकाम्

रक्त पित्त अति वृद्ध त्वात् क्रियाम् अन् उपलभ्य वा

नाभि वस्ति अन्त्र हृदयम् रोमराजीं च वर्जयन्

पुनः पुनः स्नेह पानम् निरूहाः स अनुवासनाः

तस्य दाहं हृते रक्ते कुर्याद् अन्ते शर आदिभिः

कुष्ठं सर्पसुगन्धां च द्वि अक्ष अंशम् पटुपञ्चकम्

चिरिबिल्व अग्नि तर्कारी यवानी वरुण अङ्कुराः

विमार्ग अज पद आदर्शैः यथालाभं प्रपीडयेत्

वस्त्र अन्तरम् ततः कृत्वा भिन्द्याद् गुल्मं प्रमाण विद्

योजयेद् आसव अरिष्टान् निगदान् मार्ग शुद्धये

छित्त्वा भित्त्वा आशयात् क्षारः क्षार त्वात् क्षारयति अधस्

प्रसन्नया वा क्षीर अर्थः सुरया दाडिमेन वा

तिल एरण्ड अतसी बीज सर्षपैः परिलिप्य च

भोज्यं पाने ऽम्बु बलया बृहत्याद्यैः च साधितम्

खादन्न् एकत्र संचूर्ण्य कोष्ण क्षीर अनुपः जयेत्

धात्री परूषकं द्राक्षा खर्जूरं दाडिमं सिता

स अजाजि सैन्धवैः दध्ना दुग्धेन च रसेन च

वस्तिं स क्षीर गो मूत्रम् स क्षारम् दाशमूलिकम्
वात गुल्मी पिबेद् वाट्यम् उदावर्ते तु भोजयेत्

एरण्ड तैल हविषोः प्रस्थौ पयसि षड्गुणे

स द्वीपि रास्ना यष्ट्याह्व षड्ग्रन्था कण नागरैः

क्षारं गृहीत्वा क्षीर आज्य तक्र मद्य आदिभिः पिबेत्

तुलां लशुन कन्दानाम् पृथक् पञ्च पल अंशकम्

कणा कर्षौ तथा शुण्ठ्याः सिद्धे लेहे तु शीतले

शूल आनाह हरम् सर्पिः साधयेद् वात गुल्मिनाम्

किण्वं वा स गुड क्षारम् दद्याद् योनौ विशुद्धये

छिन्न मूलाः विदह्यन्ते न गुल्मा यान्ति च क्षयम्

पक्वाशय गते वस्तिः उभयम् जठर आश्रये

वाट्या आह्वा एरण्ड दर्भानाम् मूलं दारु महौषधम्

रुधिरे अति प्रवृत्ते तु रक्तपित्त हराः क्रियाः

सुरा गुल्मं जयति आशु जगलः च विमिश्रितः

तुल्यं घृतं तुल्य पयः विपचेद् अक्ष संमितैः

स व्योष क्षार लवणम् स हिङ्गु विड दाडिमम्

बृंहणानि अन्न पानानि स्निग्ध उष्णानि प्रदापयेत्

द्राक्षा अभया गुड रसम् कम्पिल्लं वा मधु द्रुतम्

तैलं प्रसन्ना गो मूत्रम् आरनालं यवाग्रजः

तस्माद् अभीक्ष्णशो गुल्मा निरूहैः स अनुवासनैः
मुनि वेषाः स्थिताः सर्वे निहत्य बक राक्षसम्

अष्टाशीति सहस्राणि भोजयन् पूर्ववत् द्विजान्

वने द्वादश वर्षाणि प्रतिज्ञातानि सो ऽनयत्

सुभद्रा कृष्ण भगिनी अर्जुनात् समजीजनत्

दग्ध आगारात् विनिष्क्रान्ताः मातृ पृष्टाः तु पाण्डवाः

बहु स्वर्णम् राजसूयं न सेहे तं सुयोधनः

सम्प्राप्ता बाहु वेधेन द्रौपदी पञ्च पाण्डवैः

धृतराष्ट्रो ऽम्बालिकायां पाण्डुश् च व्यासतः सुतः

वातात् भीमः ऽर्जुनः शक्रात् माद्र्याम् अश्वि कुमारात्

नकुलः सहदेवश् च पाण्डुः माद्री युतः मृतः

कुर्वतो गो ग्रह आदीन् च तैर् ज्ञाताः पाण्डवा अथ

अर्ध राज्यम् ततः प्राप्ता ज्ञाता दुर्योधन आदिभिः

अम्बालिका च भीष्मेण आनीते विजित अरिणा

भारतं सम्प्रवक्ष्यामि कृष्ण माहात्म्य लक्षणम्

सोमः सोमात् बुधः तस्मात् ऐलः आसीत् पुरूरवाः

ततः पुरुः तस्य वंशे भरतो ऽथ नृपः कुरुः

ऋषि शापात् ततस् धर्मात् कुन्त्यां पाण्डोः युधिष्ठिरः

विश्वरूपं दर्शयित्वा अधृष्यं विदुर अर्चितः

युध्यस्व वा वचः श्रुत्वा कृष्णम् आह सुयोधनः

भू भारम् अहरत् विष्णुः निमित्तीकृत्य पाण्डवान्

कृष्णेन सो ऽर्जुनो वह्निं खाण्डवे समतर्पयत्

स धौम्यः द्रौपदी षष्ठः ततस् प्रायात् विराटकम्

सत्यवत्या ह्य् अनुमतात् अम्बिकायाम् नृपो ऽभवत्

गान्धार्यां धृतराष्ट्रात् च दुर्योधन मुखम् शतम्

इन्द्र वृष्टिम् वारयंश् च शर वर्षेण पाण्डवः

स्वर्गं गते शान्तनौ च भीष्मो भार्या विवर्जितः

ततस् तु एकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने

कङ्को द्विजो ह्य् अविज्ञातो राजा भीमो ऽथ सूपकृत्

अजयत् तस्य राज्यं च सभा स्थः मायया अहसत्

सारथिं च अर्जुनः संख्ये कृष्णम् अक्षय्य सायकान्

ययुः पाञ्चाल विषयम् द्रौपद्याः ते स्वयंवरे

विष्णु नाभि अब्ज जः ब्रह्मा ब्रह्म पुत्रः अत्रिः अत्रेः

सप्त अक्षौहिणी ईशः आसीत् धर्मराजः रणाय सः

द्यूत कार्ये शकुनिना द्यूतेन स युधिष्ठिरम्

एकादश अक्षौहिणी ईशम् नृपं दुर्योधनं तदा

भू सूचि अग्रम् न दास्यामि योत्स्ये संग्रहण उद्यतः

भार्ये विचित्रवीर्यस्य यक्ष्मणा स दिवं गतः

इत्य् आदि महापुराणे आग्नेये आदिपर्वादिवर्णनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः

भ्रात्रा दुःशासनेन उक्तः कर्णेन प्राप्त भूतिना

प्रागात् युधिष्ठिरम् प्राह योधय एनम् सुयोधनम्

बृहन्नल अर्जुनः भार्या सैरिन्ध्री यम जौ तथा

कर्णः कुन्त्यां हि कन्यायां जातो दुर्योध आश्रितः

तस्मात् आयूः ततो राजा नहुषो ऽतो ययातिकः

शतशृङ्ग आश्रम पदे भार्या योगात् यतो मृतिः

द्रौपदीं हर्तु कामम् तं अर्जुनः च अजयत् कुरून्

कुरु पाण्डवयोः वैरं दैव योगात् बभूव ह

जिता दिशः पाण्डवैश् च राज्यं चक्रे युधिष्ठिरः
ते तु ज्ञान प्रदातारः पितरो वो न संशयः

पुत्रांश् च परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानम् अवाप्स्यथ

दैवतं ह्य् असि देवानाम् इति मे वर्तते मतिः

यो अन् इष्ट्वा च पितॄन् श्राद्धैः क्रियाः काश्चित् करिष्यति

संनिविष्टं विमान स्थम् पाद्य अर्घ्याभ्याम् अपूजयम्

भीष्म वक्ष्यामि तत्त्वेन शृणुष्व प्रयतो ऽनघ

प्रायश्चित्त क्रिया अर्थम् ते पुत्रान् पप्रच्छुर् आर्त वत्

ततो ऽहं तस्य वचनान् मार्कण्डेयं समाहितः

अङ्गुष्ठ मात्रम् पुरुषम् अग्नाव् अग्निम् इव आहितम्

यूयं वै पितरो ऽस्माकं यैर् वयं प्रतिबोधिताः

अन्योन्य पितरः यूयं ते च एव इति निबोधत

क्रतुर् वसिष्ठः पुलहः पुलस्त्यो ऽत्रिस् तथा अङ्गिराः

प्रजा धर्मम् च कामं च वर्तयामो महा मुने

विद्धि मां ब्रह्मणः पुत्रं मानसं पूर्वजं प्रभो

उक्ताश् च यस्माद् युष्माभिः पुत्रका इति वै वयम्

तेभ्यः पुष्टिं प्रजाश् च एव दास्यन्ति पितरः सदा

ततस् ते पुनर् आगम्य पुत्रान् ऊचुर् दिवौकसः

आप्याय्यमानं युष्माभिर् वर्धयिष्यन्ति नित्यदा

मद् भक्त्या ते तपश् चीर्णं मम दर्शन काङ्क्षया

तस्माद् यद् उक्ता यूयं तैस् तत् तथा न तद् अन्यथा

ते भूयः प्रणताः सर्वे प्रायाचन्त पितामहम्

भ्रातरः सप्त दुर्धर्षा येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः

सर्वत्र वर्तमानांस् तान् पितरः स पितामहाः

सो ऽस्मि भार्गव भद्रं ते कं कामं करवाणि ते

इत्य् उक्तवन्तं तम् अहं प्रत्यवोचं सनातनम्

वयं तु यति धर्माणः आरोप्य आत्मानम् आत्मनि

अपश्यं तत्र च एव अहम् शयानं दीप्त तेजसम्

ततस् तान् अब्रवीद् देवो यूयं वै ब्रह्म वादिनः

न स्म किंचित् प्रजानन्ति ततो लोको व्यमुह्यत

त्रींल् लोकान् धारयन्ति इमान् देव दानव पूजिताः

अपृच्छं च एव दुर्धर्षं विद्याम त्वाम् कथं प्रभो

पृष्टः पितॄणां सर्गं च फलं श्राद्धस्य च अनघ

एष दृष्टो ऽसि भवता कं कामं करवाणि ते

श्राद्धानि पुष्टि कामाः च ये करिष्यन्ति मानवाः

अभिशप्तास् तु ते देवाः पुत्र वाक्येन तेन वै

प्रायश्चित्त अर्थ तत्त्व ज्ञाः लब्ध संज्ञाः दिवौकसः

पितृ भक्त्या एव लब्धं च प्राक् लोके परमं यशः

चिछेद संशयं भीष्म स तु देव ईश्वरः मम

श्राद्धे च ये प्रदास्यन्ति त्रीन् पिण्डान् नाम गोत्रतः

प्रायश्चित्तं चरध्वं वै व्यभिचारो हि वः कृतः

पितामहम् उपागच्छन् संशय छेदनाय वै

अधिरुह्य गिरिं मेरुं तपो ऽतप्यं सु दुश्चरम्

रमे त्वया अहम् विप्र ऋषे शृणु सर्वं यथातथम्

राक्षसा दानवा नागाः फलं प्राप्स्यन्ति तस्य तत्

सनत्कुमार उवाच

प्रश्नं तम् एव अन्वपृच्छम् यन् मे पृष्टः पुरा पिता

न ते तपः सु चरितम् येन मां न अवबुध्यसे

प्रायश्चित्तानि धर्म ज्ञाः वाच् मनः कर्म जानि वै

यद् उक्तं च एव युष्माभिस् तत् तथा न तद् अन्यथा

अन्योन्य पितरः ह्य् एते देवाश् च पितरश् च ह

स माम् उवाच धर्म आत्मा स्मयमान इव अनघ

यूयं शरीर कर्तारः तेषां देवा भविष्यथ

देवाश् च पितरश् च एव तद् बुध्यध्वं दिवौकसः

सो ऽहं युगस्य पर्यन्ते बहु वर्ष सहस्रिके

रूपेण न मया कश्चिद् दृष्ट पूर्वः पुमान् क्वचित्

तपः वीर्यात् समुत्पन्नं नारायण गुण आत्मकम्

मया अपि हि प्रसादाद् वै दीर्घ आयुः त्वम् पितुः प्रभो

ये त्व् अन्ये ब्रह्मणः पुत्रा यवीयांसस् तु ते मम

सो ऽहं तस्मै नमस्कृत्वा प्रणम्य शिरसा प्रभुम्

समुद्र पर्वत वनम् जंगम अ जंगमैः वृतम्

पुत्राश् च पितरश् च एव वयं सर्वे परस्परम्

त एते पितरो देवा देवाश् च पितरस् तथा

यथा उत्पन्नः तथा एव अहम् कुमार इति विद्धि माम्

स माम् उवाच प्रीत आत्मा कथा अन्ते बहु वार्षिके

धर्म ज्ञाः कश् च वः कामः को वरो वः प्रदीयताम्

सनत्कुमार इति यः श्रुतो वेदेषु वै पुरा

ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्ट संज्ञाः विचेतसः

भावयिष्यन्ति सततं श्राद्ध दानेन पूजिताः

श्राद्धैर् आप्यायिताश् च एव पितरः सोमम् अव्ययम्

तम् उत्सृज्य तदा आत्मानम् अयजंस् ते फल अर्थिनः
श्राद्धैर् आप्यायितः सोमो लोकम् आप्याययिष्यति

अनुग्रहाय लोकानां ततस् तान् अब्रवीत् प्रभुः
तथा इति

ते अविदुः अनेन वै नः उद्गात्रा अत्येष्यन्ति इति

तत् _ मृत्युम् अत्यमुच्यत सः चन्द्रमाः अभवत्

यः मनसि भोगः तम् देवेभ्यः आगायत्

तम् अभिद्रुत्य पाप्मना अविव्यत्सन्

वाच् एव गीथा

_ च गीथा च इति सः उद्गीथः

तेभ्यः एष प्राणः उदगायत्

सः यत् आह असतः मा सत् गमय इति मृत्युः वै असत् सत् अमृतम् मृत्योः मा अमृतम् गमय अमृतम् मा कुरु इति एव एतत् आह

सः यथा अश्मानम् ऋत्वा लोष्टः विध्वंसेत एवम् ह एव विध्वंसमानाः विष्वञ्चः विनेशुः

ते ह देवाः ऊचुः _ असुरान् यज्ञे उद्गीथेन अत्ययाम इति

तस्मात् यत् अनेन अन्नम् अत्ति तेन एताः तृप्यन्ति

ते अविदुः अनेन वै नः उद्गात्रा अत्येष्यन्ति इति

एष सा च अमः च इति

अथ श्रोत्रम् अत्यवहत्

यत् कल्याणम् शृणोति तत् आत्मने

तस्मात् न जनम् इयात् न अन्तम् इयात् न इद् पाप्मानम् मृत्युम् अन्ववायानि इति

तत् ह एतत् लोक जित् एव

अथ ह श्रोत्रम् ऊचुः त्वम् नः उद्गाय इति

तस्मात् यज्ञे स्वरवन्तम् दिदृक्षन्ते एव अथ उ यस्य स्वम् भवति

अथ ह चक्षुः ऊचुः त्वम् नः उद्गाय इति

सः अयम् वायुः परेण मृत्युम् अतिक्रान्तः पवते

एवम् एनाः पाप्मना अविध्यन्

ते ह वाचम् ऊचुः त्वम् नः उद्गाय इति

अयम् आस्ये अन्तर् इति

ते अविदुः अनेन वै नः उद्गात्रा अत्येष्यन्ति इति

एवम् ह वै एनम् स्वाः अभिसंविशन्ति भर्ता स्वानाम् श्रेष्ठः पुरएता भवति अन्न आदः अधिपतिः यः एवम् वेद

सः अयास्यः आङ्गिरसः

ताः इमाः दिशः परेण मृत्युम् अतिक्रान्ताः

एष उ एव बृहस्पतिः

यः प्राणे भोगः तम् देवेभ्यः आगायत्

तथा इति

सः अयास्यः आङ्गिरसः

तस्याः एष पतिः

मृत्युः वै तमः ज्योतिः अमृतम् मृत्योः मा अमृतम् गमय अमृतम् मा कुरु इति एव एतत् आह

प्राणः हि वै अङ्गानाम् रसः

_ उ एव समः प्लुषिणा समः मशकेन समः नागेन समः एभिः त्रिभिः लोकैः समः अनेन सर्वेण तस्मात् उ एव साम्

यम् कामम् कामयेत् तम्

एष उ एव ब्रह्मणस्पतिः

तत् ह अपि ब्रह्मदत्तः चैकितानेयः राजानम् भक्षयन् उवाच अयम् त्यस्य राजा मूर्धानम् विपातयतात् _ इतस् अयास्यः आङ्गिरसः अन्येन उदगायत् इति वाचा च हि एव सः प्राणेन च उदगायत् इति

अथ प्राणम् अत्यवहत्

अथ यः एव एतम् अनुभवति यः _ एतम् _ भार्यान् बुभूर्षति सः ह एव अलम् भार्येभ्यः भवति

सः _ मृत्युम् अत्यमुच्यत सः वायुः अभवत्

यत् कल्याणम् वदति तत् आत्मने

तस्य ह एतस्य साम्नः यः सुवर्णम् वेद भवति ह अस्य सुवर्णम्

तम् अभिद्रुत्य पाप्मना अविध्यन्

अथ चक्षुः अत्यवहत्

ते एषु लोकेषु अस्पर्धन्त

वाचि हि खलु एष एतत् प्राणः प्रतिष्ठितः गीयते

तथा इति

अन्ने इति उ ह एके आहुः

तस्य वै स्वरः एव स्वम्

न ह एव अलोक्यतायाः आशास्ति यः एवम् एतत् साम् वेद

दूरम् ह वै अस्मात् मृत्युः भवति यः एवम् वेद

तस्मात् आर्त्विज्यम् करिष्यन् वाचि स्वरम् इच्छेत

तम् अभिद्रुत्य पाप्मना अविध्यन्

वाच् वै साम्

सः असौ चन्द्रः परेण मृत्युम् अतिक्रान्तः भाति

तेभ्यः मनः उदगायत्

तथा इति

ते वै माम् अभिसंविशत इति

भवति आत्मना _ अस्य द्विषन् भ्रातृव्यः भवति यः एवम् वेद

सः _ प्रस्तुयात् तत् एतानि जपेत् असतः मा सत् गमय तमसः मा ज्योतिः गमय मृत्योः मा अमृतम् गमय इति

सः यः सः पाप्मा यत् एव इदम् अप्रतिरूपम् पश्यति सः एव सः पाप्मा

यः वाचि भोगः तम् देवेभ्यः आगायत्

अथ ह मनः ऊचुः त्वम् नः उद्गाय इति

अङ्गानाम् हि रसः

अथ ह प्राणम् ऊचुः त्वम् नः उद्गाय इति

तथा इति

इह प्रतितिष्ठति

सः एष एवंविद् उद्गाता आत्मने _ यजमानाय _ यम् कामम् कामयते तम् आगायति

तेभ्यः चक्षुः उदगायत्

प्राणः वै _

एष उ वै उद्गीथः

तमसः मा ज्योतिः गमय इति

सा वै एषा देवता एतासाम् देवतानाम् पाप्मानम् मृत्युम् अपहत्य _ आसाम् दिशाम् अन्तः तत् गमयांचकार

तस्य ह एतस्य साम्नः यः स्वम् वेद भवति ह अस्य स्वम्

तत् _ मृत्युम् अत्यमुच्यत सः आदित्यः अभवत्
अथ ह इमम् आसन्यम् प्राणम् ऊचुः त्वम् नः उद्गाय इति

एष हि वै अङ्गानाम् रसः

तम् अभिद्रुत्य पाप्मना अविध्यन्

यत् कल्याणम् जिघ्रति तत् आत्मने

प्राणः वै अङ्गानाम् रसः

एष उ एव साम्

तेभ्यः प्राणः उदगायत्

तस्य ह एतस्य साम्नः यः प्रतिष्ठाम् वेद _ ह तिष्ठति

सा वै वाचम् एव प्रथमाम् अत्यवहत्

ते अविदुः अनेन वै नः उद्गात्रा अत्येष्यन्ति इति

तस्मात् उ बृहस्पतिः

तया वाचा स्वर सम्पन्नया आर्त्विज्यम् कुर्यात्

तत् आसाम् पाप्मनः विन्यदधात्

सः यः सः पाप्मा यत् एव इदम् अप्रतिरूपम् जिघ्रति सः एव सः पाप्मा

तम् अभिद्रुत्य पाप्मना अविध्यन्

तम् समन्तम् परिण्यविशन्त

मृत्योः मा अमृतम् गमय इति

यत् कल्याणम् पश्यति तत् आत्मने

तस्मात् उ तेषु वरम् वृणीत

दूरम् हि अस्याः मृत्युः

वाच् वै ब्रह्म

ते देवाः अब्रुवन् एतावत् वै इदम् सर्वम् यत् अन्नम् तत् आत्मने आगासीः _ नः अस्मिन् अन्ने आभजस्व इति

सा वै एषा देवता एतासाम् देवतानाम् पाप्मानम् मृत्युम् अपहत्य अथ एनाः मृत्युम् अत्यवहत्

एवम् ह वै एनम् एषा देवता मृत्युम् अतिवहति यः एवम् वेद

तेभ्यः श्रोत्रम् उदगायत्

भवति ह अस्य सुवर्णम् यः एवम् एतत् साम्नः सुवर्णम् वेद

अथ अतस् पवमानानाम् एव अभ्यारोहः

प्राणेन हि इदम् सर्वम् उत्तब्धम्

यः उ ह एवंविदम् स्वेषु प्रति प्रति बुभूषति न ह एव अलम् भार्येभ्यः भवति

ते अविदुः अनेन वै नः उद्गात्रा अत्येष्यन्ति इति

सा वै एषा देवता _ नाम
शलाका पिहित आस्यः च शस्त्र कोशः सु संचयः

सूत्र बद्धम् गल स्रोतस् रोग छेदन भेदने

ताम्री शलाका द्वि मुखा मुखे कुरवक आकृतिः

पृथुः कुठारी गो दन्त सदृशा अर्ध अङ्गुल आनना

अवन्तिसोमे तक्रे वा पुनर् च आश्वासिताः जले

गत्याः अन्वेषणे श्लक्ष्णा गण्डूपद मुखा एषणी

व्यम्लीभवेत् पर्युषितं तस्मात् तत् स्रावयेत् पुनः

विष पित्त अस्र नुद् कार्यं तत्र शुद्ध अम्बु जाः पुनः

स्नायु सूत्र कच छेदे कर्तरी कर्तरी निभा

त्वच् स्थे अलाबु घटी शृङ्गम् सिरा एव व्यापके ऽसृजि

तत् प्रदेशिनी अग्र पर्व प्रमाण अर्पण मुद्रिकम्

अल्प मांस अस्थि संधि स्थ व्रणानाम् द्वि अङ्गुल आयता

कर्ण पालिम् च बहलां बहलायाः च शस्यते

नाम अनुगत रूपाणि सदा संनिहितानि च

तद्वद् अन्तर्मुखं तस्य फलम् अध्यर्धम् अङ्गुलम्

उत्पाट्य पाट्य सीव्य एष्य लेख्य प्रच्छान कुट्टनम्

जलौकसस् तु सुखिनां रक्त स्रावाय योजयेत्

दन्तलेखनकं तेन शोधयेद् दन्तशर्कराम्

उत्पल अध्यर्धधार आख्ये भेदने छेदने तथा

स्रुत _ प्रदेह आद्यैः शीतैः स्याद् वायु कोपात्

अथ इतराः निशा कल्क युक्ते ऽम्भसि परिप्लुताः

जलौकस् क्षार दहन काच उपल नख आदयः

अर्ध अङ्गुल मुखैः वृत्तैः अष्टभिः कण्टकैः खजः

वक्र ऋजु धारम् द्वि मुखम् नखशस्त्रं नव अङ्गुलम्

विन्यस्त पाशः सु स्यूतः स अन्तर ऊर्णा स्थ शस्त्रकः

प्रच्छानं पिण्डिते वा स्याद् अवगाढे जलौकसः

वात आदि धाम् वा शृङ्ग जलौकस् अलाबुषु क्रमात्

दुष्ट रक्त अपगमनात् सद्यो राग रुजाम् शमः

व्रीहिवक्त्रं प्रयोज्य च तत् सिरा उदरयोः व्यधे

निर्विषाः शैवल श्यावाः वृत्ता नील ऊर्ध्व राजयः

ग्रहणे शुण्डिका अर्म आदेः बडिशं सुनत आननम्

षड्विंशतिः सु कर्मारैः घटितानि यथाविधि

कषाय पृष्ठाः तनु अङ्गाः किंचिद् पीत उदराः च याः

मांसलानां प्रदेशानां त्र्यश्रा त्रि अङ्गुलम् आयता

विस्रावणानि वृन्त अग्रे तर्जनी अङ्गुष्ठकेन च

सा सार्ध द्वि अङ्गुला सर्व वृत्ताः ताः चतुर् अङ्गुलाः

तल प्रच्छन्न वृन्त अग्रम् ग्राह्यं व्रीहिमुखं मुखे

आदत्ते प्रथमं हंसः क्षीरं क्षीर उदकात् इव

लाला आदि कोथ नाश अर्थम् स विषाः स्युस् तद् अन्वयात्

गात्रं बद्ध्वा उपरि दृढं रज्ज्वा पट्टेन वा समम्

स्व उन्मान अर्धचतुर्थ अंश फलानि एकैकशस् ऽपि च

अकरालानि सु ध्मात सु तीक्ष्ण आवर्तिते ऽयसि

स्नायु संधि अस्थि मर्माणि त्यजन् प्रच्छानम् आचरेत्

स विषाः वर्जयेत् ताभिः कण्डू पाक ज्वर भ्रमाः

अपराणि अपि यन्त्र आदीनि उपयोगम् च यौगिकम्

पूर्ववत् पटु ता दार्ढ्यं सम्यक् वान्ते जलौकसाम्

स्कन्न त्वात् वात पित्ताभ्याम् दुष्टं शृङ्गेण निर्हरेत्

सर्पास्यं घ्राण कर्ण अर्शस् छेदने अर्ध अङ्गुलम् फले

अलौहानि अनुशस्त्राणि तानि एवम् च विकल्पयेत्

सूची त्रि भाग सुषिरा त्रि अङ्गुला कर्णवेधनी

कफेन दुष्टं रुधिरं न शृङ्गेण विनिर्हरेत्

प्रायो द्वित्राणि युञ्जीत तानि स्थान विशेषात्

आरा अर्ध अङ्गुल वृत्त आस्या तद् प्रवेशा तथा ऊर्ध्वतस्

छेद भेदन लेख्य अर्थम् शस्त्रं वृन्त फल अन्तरे

वृत्ता गूढ दृढाः पाशे तिस्रः सूच्यो ऽत्र सीवने

भेदन अर्थे ऽपरा सूचि मुखा मूल निविष्ट खा

इन्द्रायुध विचित्र ऊर्ध्व राजयः रोमशाः च ताः

अधोदेश प्रविसृतैः पदैः उपरि गामिभिः

रक्ताः श्वेता भृशं कृष्णाः चपलाः स्थूल पिच्छिलाः

शस्त्राणि रोम वाहीनि बाहुल्येन अङ्गुलानि षट्

अर्धचन्द्राननं च एतत् तथा अध्यर्ध अङ्गुलम् फले

कुण्ठ खण्ड तनु स्थूल ह्रस्व दीर्घ त्व वक्र ताः

सीदन्तीः सलिलं प्राप्य रक्त मत्ताः इति त्यजेत्

दुष्ट अम्बु मत्स्य भेक अहि शव कोथ मल उद्भवाः

पटु तैल अक्त वदनाम् श्लक्ष्ण कण्डन रूषिताम्

समाहित मुख अग्राणि नील अम्भोज छवीनि च

रक्षन् रक्त मदात् भूयः सप्त अहम् ता न पातयेत्

अशुद्धौ स्रावयेद् दंशान् हरिद्रा गुड माक्षिकैः

योगतो वृद्धिपत्त्रेण मण्डलाग्रेण वा समम्
चतुरश्रा तया विध्येत् शोफम् पक्व आम संशये

दंशस्य तोदे कण्ड्वां वा मोक्षयेद् वामयेत् च ताम्

न न पदे पदम् आचरन्

लागयेद् घृत मृद् स्तन्य रक्त शस्त्र निपातनैः

युञ्ज्यान् न अलाबु घटिकाः रक्ते पित्तेन दूषिते

मूलेषु आहरण अर्थानि क्रिया सौकर्यात् ऽपरम्

संपृक्ताद् दुष्ट शुद्ध अस्रात् जलौका दुष्ट शोणितम्

मण्डलाग्रं फले तेषां तर्जनी अन्तर् नख आकृति

स तोद कण्डुः शोफस् तं सर्पिषा उष्णेन सेचयेत्

तया ऊर्ध्व दण्डया विध्येद् उपरि अस्थीनाम् स्थितां सिराम्

वेतसं व्यधने स्राव्ये शरार्यास्य त्रिकूर्चके

पाणिभ्यां मथ्यमानेन घ्राणात् तेन हरेद्

तर्जनी मध्यमा अङ्गुष्ठैः गृह्णीयात् सु समाहितः

पिबतीः उन्नत स्कन्धाः छादयेत् मृदु वाससा

लिङ्गनाशं तया विध्येत् कुर्याद् अङ्गुलिशस्त्रकम्

क्लमो ऽतियोगान् मृत्युर् वा दुर्वान्ते स्तब्ध ता मदः

कुशाटा वदने स्राव्ये द्वि अङ्गुलम् स्यात् तयोः फलम्

एक धारम् चतुष्कोणं प्रबद्ध आकृति च एकतस्

अशुद्धं चलितं स्थानात् स्थितं रक्तं व्रण आशये