tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
महताम् अपि यत् सत्यम् दुर्निवारो मनोभवः

जन अनुराग जाता हि श्रीः वशम् अनुधावति

विजहार मनस् जन्म सद्म यौवन शालिनी

ततः शुक्रः क्षणं ध्यात्वा देवयान्या गिरा कचम्

चचार रङ्गे पौर स्त्री कटाक्ष उत्पल मालितः

शिल्पिभिः कल्पिते मञ्चे धृतराष्ट्रो नरेश्वरः

प्रययौ पक्ष विक्षेप वात विक्षोभित अम्बुधिः

दिष्ट्या जतु गृहात् तस्मात् मुक्ताः यूयं महा भयात्

उद्दण्ड पुण्डरीकाः ते विबभुः कमल आकराः

तत् श्रुत्वा शक्रतनयो राजानम् अवदत् कृती

प्राप्त राज्येषु पार्थेषु तद् वशाः एव भूमिपाः

तत्र याज उपयाज आख्यौ काश्यपौ संशित व्रतौ

न भयं सर्व भूतेभ्यः मिथस् भेदम् विना भवत्

अदृश्यत ततः कृष्णा सु अच्छ कान्ति दुकूलिनी

स्थातव्यम् अप्रसादेन भेद मूलम् हि योषितः

अतस् त्वम् राज दयिते मद् वचः कर्तुम् अर्हसि

तत् आकर्ण्य प्रणयिनं सा तं त्रिदश वाहिनी

इति उक्त्वा दहन ज्वाला कराल श्मश्रु मूर्धजः

तत् आकर्ण्य पद आदिष्टम् सा कृत्वा सत्य शालिनी

अ तृप्तः इव कामानां प्रयातः त्रिदशालयम्

निधाय धृतराष्ट्राय न्यास भूतान् नृप आत्मजान्

तां ददर्श अर्जुनः काम सद्म विभ्रम शालिनीम्

ततो मांस मयाम् पेशीम् अष्ठीलाम् इव संहताम्

अर्जुनः पाण्डु दायादः सौभद्रः च तद् आत्मजः

सप्तमे ऽहनि समाप्ते तक्षको विधि चोदितः

स्वीकृत्य प्रकृतीः तातैः पाण्डोः दायाद्यम् ईहते

दातव्यो अग्निः त्वया रात्रौ बहिस् द्वार कृत अर्गले

चतुर्दशविधः सर्गः पुरा सृष्टः स्वयंभुवा

सुभद्रा पतये तस्मै दासी हय रथ द्विपैः

अयं ते तनयो राज्ञ् मयि जातो गुण अधिकः

न लज्जसे कथं राजा तव भिक्षा _ सखा

भल्लेन पृथु धारेण मायया अत्यन्त कोपितः

स्तन स्तवकिनी साक्षात् स राग अधर पल्लवा

तस्मात् भवत् भुज उत्सृष्ट शर जाल निवारितैः

त्वद् अर्थम् अहम् आयातः भज मा चारु हासिनि

धीमतः कृत विद्यस्य न मूल अन्वेषणम् क्षणम्

अमृत आहरण उद्योगम् निवेद्य अस्मै प्रणम्य सः

रुरुः स हर्षः ताम् भार्यां जीवयित्वा प्रमद्वराम्

उवाच पुत्र अभ्यधिकाः दिष्ट्या जीवन्ति ते मम

मथ्यमानो ऽद्रिणा पूर्वं ददौ चण्डीश मण्डनम्

शुश्राव क्रन्दितं दूरात् विप्रस्य आर्त प्रलापिणः

पतेः तु शासनात् तासाम् न दोषः पर संगमे

दृष्ट्वा चतुर्मुखं देवं यम यज्ञ महीम् ययौ

ततो जलधर ध्वान धीर गम्भीर निःस्वनः

क्रमात् अनीकिनी च एतत् त्रिगुणम् त्रिगुणं भवेत्

मत्त इभ कुम्भ निर्भेदेषु इव रक्त छटा अङ्किताः

जल अर्थी तत्र सो अपश्यत् कूपे तस्मिन् गत उदके

अद्य वैचित्रवीर्येण भूभुजा पाण्डु नन्दनाः

रुराव दुर्गया आक्रान्तः पुरा इव महिष असुरः

स इन्द्रम् तक्षकम् आकृष्य निपातयतः पावके

पुत्रः तस्य महाभौमः ततस् ऽप्य्

विचित्रवीर्यो अपि अनिशम् प्रौढ अनङ्ग तरंगितः

इति तद् वदन अम्भोज भृङ्गायित विलोचनः

प्रणयात् पूर्वम् आभाष्य सख्यं तेन सुयोधनः

शीघ्रम् आदाय गाङ्गेयः प्रययौ हस्तिनापुरम्

भू भार शान्तये जाता इति पुनः खात् अशृणोत् नृपः

तं प्रयान्तं विभुः दूरात् ददर्श कमलाधवः

द्विज कार्य समुद्युक्ताम् प्रशंसन् धर्मनन्दनः

समाहर्तुं सुरान् क्षिप्रम् भोजनं मे समादिश

न अहम् त्वा एव जानामि कुतो नु तनयं तव

उवाच शक्तिं त्वद् दत्तः शापो ऽयं समुपस्थितः

इति उक्त्वा तपतीं हृष्टः प्रददौ वासरेश्वरः

ते शाप कारणम् पृष्टाः तया प्राहुः गत त्विषः

अत्र अन्तरे ते कुमारा विजने केलि शालिनः

साचीकृत ईक्षण छाया कल्पित श्रवण उत्पला

स्नेह आर्द्र हृदया तस्मिन् देवयानी सु लोचना

इति श्रुत्वा वचः कुन्त्या मद्र राज सुता अवदत्

कथित अन्वय नामानम् कथिताः तम् बभाषिरे

ह्रियते गो धनम् मे ऽद्य पार्थो रक्षतु मां ततः

स भार्गव गृह उपान्ते छन्नः तेषाम् कथा अन्तरे

प्रोवाच क्षत्रिया राज्ञ् निर्वैराः न पदं श्रियः

विप्रचित्ति हिरण्याक्ष प्रह्लाद आद्याः महा असुराः

सो अब्रवीत् सुर सिद्ध ऋषि गन्धर्व नृप भोगिषु
कथं जाया सती वृत्ता मनः स ब्रह्मचारिणीम्

का असि इति पृष्टा सा तेन प्रोवाच वरवर्णिनी

युधिष्ठिरेण कृपया वारितो ऽथ धनंजयः

लाक्षा घृत शिला आमोद शङ्किते दुःखिते जने

स ददर्श पुरो विप्रं कश्यपं विष मन्त्रिणम्

उवाच पाप निरताः दन्दशूकाः प्रमादिनः

अहं सत्यवती नाम सुता दाश पतेः इति

भर्तुः कल्मषपादस्य मदयन्ती पुरा सती

धर्म अभिगम ता नित्यं राज्ञाम् अ स्खलिता तथा

रक्त अधर दलम् तस्या रराज वदन अम्बुजम्

कण्व आश्रमे प्रतिज्ञातं सत्यं संपादय प्रभो

तत्र प्रदोष प्रारम्भे स्त्रीभिः चित्ररथ अभिधः

मातर् दास्य विमोक्षाय गच्छामि अमृतम् अञ्जसा

भर्तुः च अनुगतिम् माद्र्याः सद्यो ऽभ्येत्य न्यवेदयन्

प्रज्ञाचक्षूः अभूत् तेषाम् धृतराष्ट्रो ऽग्रजो बली

तं तदा एव अभ्यधात् सः ऽपि भूभुजो ऽग्रं द्विजो ऽर्हति

स राजा मृगया आसक्तः कदाचिद् विहरन् वने

आः पापे मानुष स्नेहात् मद् आज्ञा विस्मृता तव

अथ उपविश्य विधिवत् समाचम्य ददर्श ताम्

तम् आह त्वद् समः शिष्यो न अन्यः मम भविष्यति

कृष्ण अनुजा बभौ कन्या सुभद्रा ललिता आकृतिः

दृष्ट्वा जलपदीं नाम तां फुल्ल जलज ईक्षणाम्

अर्जुनात् श्रुतकर्मा च कर्मणा भुवि विश्रुतः

ऊचे दन्त अंशुभिः कुर्वन् मुख अब्जे केसर आवलिम्

तथा इति श्रुत्वा कुन्ती च जगत्प्राणात् समीरणात्

उक्त्वा इति चण्ड कोदण्ड मण्डल अन्तर निर्गतः

गूढं प्रविश्य तान् दृष्ट्वा ततः पुत्रान् पितृ स्वसुः

मान उचितेन दानेन पाण्डुना पूजिताः पुरा

हा कष्टम् इति अभाषन्त निन्दन्तो विधि शासनम्

चक्रे लसत् कुच फलः कुरु नन्दनस्य विश्राम केलिम् अखिलाम् स्मर कल्पवृक्षः

तं पार्थः शरणं यातं ररक्ष करुणा निधिः

प्रकाशित अग्राः पार्थेन ज्वलत् उल्मुक पाणिना

कृतवर्मा अनिरुद्धः च गदः सात्यकिः उद्धवः

उपेक्षिता भविष्यन्ति संकल्पे अपि अथ दुर्जयाः

इति ब्रुवाणं तं शक्रः पत इति आह उच्चया गिरा

स्मर केलि कला आक्रान्ताम् ताम् आमन्त्र्य व्रजन् नृपः

विवाहे स्त्रीषु नर्म उक्तौ प्राण भ्रंशे धन क्षये

सामान्येन रथेन अत्र क्षयिभिः सायकैः तथा

स प्राप्य दिव्यानि अस्त्राणि शिशु मित्रम् महीपतिम्

पुनर् उक्तेन शापेन तं नरेन्द्रम् अथ आवृतम्

अभज्यत मुनि व्याप्ता चञ्च्वा आदाय स तां ययौ

कृष्ण अर्जुनाभ्याम् अभितस् खण्डिताः शर मण्डलैः

पटं सित असित गुणम् वयन्त्यौ तत्र योषितौ

स चतुर्भिः यदु मुखैः प्रत्याख्यातः सुतैः नृपः

ददौ वरं तद् वरात् च स ररक्ष फणि ईश्वरान्

भविष्यसि छिन्न वंशः त्वम् अदुष्ट अन्न दूषणात्

चक्रुः ख चारिणाम् हेम विमान वलन आभ्रमम्

शक्तो अयम् अथवा वीरः सुर रूपः च दृश्यते

उवाच जन्म वृत्तान्तम् पातनं च दिवो भुवि

द्रोण अन्तकः कथं जात इति आसन् आकुल आशयाः

तार हार अंशु धवलः नक्षत्राणाम् इव उडुपः

शिष्यो ऽसि चेद् मम क्षिप्रं दक्षिणा दीयताम् इति

दन्त अंशु चन्द्रिका धौतम् बभाषे भगिनी पुनः

तस्य अनुजा समुदभूत् याग कुण्डात् च कन्यका

तम् अन्वेष्टुम् समायातो मनोभव इव अपरः

विवेश आधिरथिः सूतो यष्टि व्यग्र करः स्खलन्

बभूव उत्पल गन्धा च तस्य चित्त प्रसादिनी

स शशास पुरः शिष्यं श्रीमान् पाञ्चाल्यम् आरुणिम्

पूर्णे काले निजं राज्यं यौवनं च महीपतिः

तत् श्रुत्वा कन्यका उवाच पितरौ पेशल स्वना

श्रुत्वा इति आश्विन सूक्तेन स्तुत्वा तौ प्राप तद् वरात्

कृपस्य इति वचः श्रुत्वा कर्णः किंचिद् अधोमुखः

तत् आकर्ण्य स्व नगरम् स गत्वा आह सुतान् क्रमात्

स फेन माला धवल उडुग्गूल पट पल्लवः

तयो रतो अभवत् यक्ष्म क्षय पक्षि परिक्षितः

सा विन्ध्य उपवन आसीनौ ज्ञात्वा तौ असुर अधिपौ

धनंजयो अब्रवीत् वह्निम् सज्जः त्वम् खाण्डवं विश

स्वयम् आदीपयामास तेन एव सहितं गृहम्

सर्वेषाम् अष्टम अंशेन बल वीर्य गुण ओजसाम्

भीता कुम्भीनसी नाम कम्पात् मुखर मेखला

तत् पार्थ वचनम् श्रुत्वा वीरः चित्ररथः ऽब्रवीत्
जगाम अभिमतम् देशं हेमाद्रेः श्रियम् आगतः

ददर्श कार्त्तिकी चन्द्र वदनाम् दिव्य योषिताम्

तस्य केयूर रत्न अंशु जातैः इन्द्रायुधैः जलम्

पावकं वासुदेवः च समुत्तीर्णम् उपाययौ

ताण्डव आचार्यकम् कुर्वन् इव क्रीडा शिखण्डिनाम्

उषस्य माधव उद्यान माधवीम् पुलक अङ्कुराम्

भयात् एका भृगु वधूः च्युतम् गर्भम् अधारयत्

पुरा देवासुरे युद्धे दानवान् त्रिदशैः हतान्

सुधां कुशेषु संस्थाप्य स्नातुं यातेषु भोगिषु

मुनि शाप परित्रस्तः परीक्षित् मन्त्रिणाम् धिया

अन् अपेक्ष्य कुल आचारम् कथम् अस्मद्विधः जनः

अहं स तक्षको नाम मा जेतुं कः प्रगल्भते

कृपा इव तद् परित्राण याच्ञा तार प्रलापिणी

आघ्राय दृष्टवन् कन्याम् कलां कान्तिमतीम् इव

इह एव अ लक्षित आकाराः वसामः छल रक्षिणः

निराकुलो यातुधानं लीलया समुदैक्षत

तु अङ्गत् विहंग वाचालाः मुहुर् गङ्गाम् व्यलोडयन्

जम्बुकस्य वरं श्लाघ्यं न अवज्ञातस्य जीवितम्

कालेन तद् कुले भूपा दरिद्रा द्रविण अर्थिनः

अपूपं गुरवे तं च स अमृतम् स न्यवेदयत्

तत् वचः बहु भीतिः मम विघ्नः तद् संगमात् ऋते

ददर्श तत्र जाह्नव्यां सुवर्ण कमल आवलिम्

दैत्येषु अक्षीण सैन्येषु देवैः संमन्त्र्य वृत्रहा

ललना तुल्य नयनान् तर्जयन् इषुभिः मृगान्

कुरुभ्यः पाण्डु वृत्तान्तम् तद् सुतानाम् च संभवम्

अयं दुर्योधनः श्रीमान् राजा राज इन्द्र शेखरः

दयिता निरतः नित्यं यक्ष्मणा क्षयम् आययौ

पितुः वशा अस्मि सो ऽभ्येत्य तुभ्यं मां सम्प्रदास्यति

तक्षको निवसति अत्र शक्रस्य दयितः सखा

इति उक्त्वा राज तनयः मानिनः पृथिवीभुजः

धन्या असि माद्रि यस्याः ते हृष्टेन जगतीभुजा

स्नेहस्य आयतनम् पूर्वं पश्चात् दाक्षिण्य भाजनम्

वृषपर्वाणम् अभ्येत्य सुता वृत्तान्तम् अभ्यधात्

अलुप्त कन्यका भावा सहस्रांशु वरात् ततस्

सुपर्णेन उह्यमानान् तान् दृष्ट्वा कद्रूः निजान् सुतान्

कुरु वंश शशाङ्कस्य तव तापत्य विक्रमः

अयं धर्म भृताम् ज्येष्ठो धर्म सूनुः युधिष्ठिरः

स प्रविश्य दिवं देवान् अजयत् विजय अन्वितः

प्रमतिः नाम तनयो रुरुः तस्य अभवत् सुतः

उत्तिष्ठ आलोकय गुहां गिरेः उद्दाल्य शेखरम्

अहो नु कृत वैराः ते विस्मृताः ते शत्रवः

धूम अन्धकारितम् व्योम बभूव अग्नि शिखा आकुलम्

जातः स यमुना तीरे द्वैपायन इति स्मृतः

सुतां गान्धार राजस्य सुबलस्य बलीयसः

प्ररोचन कृतः मन्युः साम्ना सरल चेतसः

दस्युभिः पाप चरितैः दुर्बलस्य बल अधिकैः

ह्रियमाणा ततस् तेन सा सृजत् पाह्लवान् रवात्

कर आकीर्ण अम्बु धाराभिः चकार हरिणी दृशाम्

भेजे विवाहं गान्धर्वं राजा कृत्वा इति संविदम्

आ बाल गर्भम् जघ्नुः तान् दृष्ट्वा गर्भेषु तद् धनम्

सुख आसीनः ऽथ शुश्राव गीतं हरिण _

दिव्य आभरण रोचिष्णु प्रभा पल्लवित आकृतिः

खिन्ना घन आज्य धूमेन प्रययुः नष्ट लोचनाः

प्रजा रञ्जनम् एव आसीत् यस्य राज्य विभूषणम्

कर्म अन्तरेषु सत्रस्य प्रणम्य ईश्वरम् अच्युतम्

तद् आनन आसक्त नेत्राम् भगिनीम् इदम् अब्रवीत्

जीर्ण ताली वन श्यामा यतो जर्जरिता क्षपा

स्व कर्म अनुगतः याति चित् मात्रः देह संगमम्

कटाक्ष रुचि रत्नेन तारुण्येन विभूषिताम्

अहं युधिष्ठिरो राज्ञ् भीमः अयम् अयम् अर्जुनः

सोढव्यो हि अपराधे ऽपि साधुना कोप पावकः

इह आस्ते विकट आकारः बको नाम निशाचरः

ततः पाण्डुः क्षणं ध्यात्वा स्मृत्वा शक्रं दिवौकसाम्

हतो ऽसौ सचिवो राज्ञाम् इति भाग्य अनुगाः श्रियः

त्वया सह कुरङ्ग अक्षे संगमो मे प्रसादनम्

तस्मात् धर्मम् समाहूय देवि पुत्रम् अवाप्नुहि

प्राह पौष्य अपर आख्यस्य सौदासस्य महीपतेः

ईश्वरं तद् सुत प्राप्तये शशास दयितां पुनः

बभूव तनय स्नेहात् किम् अपि आकुलित आशया

ययौ तद् पुण्य संस्पृष्टः तैः एव सहितो दिवम्

महा आशयः जगाद अथ सम दर्शी पितामहः

उत्सवे विश्रुते तस्मिन् वर्तमाने महाधने

पश्चात्तापं हि पुष्णाति काल हीनः मनोरथः
अपि प्राणैः पणं कृत्वा दुःखात् संतारयामि अहम्

स्तुत्वा नागान् ददर्श अग्रे विचित्रं भुजग आलये

ते हि धाता विधाता च

दत्त अभिषेकः भीष्मेण ततस् चित्राङ्गदः युवा

रक्ष वा समयं नाथ जीवितं वा प्रयच्छ मे

ससर्ज वीर्यं तत् च आशु बबन्ध तरु पर्णके

पुरा अस्माभिः कृतः पार्थ समयो दर्शनात् मिथस्

अकाण्ड प्रलय आरम्भ शङ्का अभूत् त्रिदिवौकसाम्

सो ऽपि तद् दर्शनात् क्षिप्रम् वस्त्र आवृत कुच स्थलाः

दिवा समागमः कार्य इति तां संविदा अभजत्

दुर्योधनो धार्तराष्ट्रो जातो यस्मिन् दिने बली

तुल्य आननान् समालोक्य कान्ति लिप्त दिगन्तरान्

याजिनो ऽपि गतिः स्वर्गे ब्रह्म पुत्रस्य सुन्दरी

कृत कृत्ये गते तस्मिन् उपमन्युः अथ अपरः

लुब्धानां सत्य संकोचात् संकुचन्ति एव संपदः

परीक्षित् तस्य तनयः ततस् त्वम् जनमेजयः

तद् तुरंग गुद द्वारे तद् गिरा समुपाधमत्

सुदर्शनं च कृष्णाय चक्रं कौमोदकीं तथा

संदेह दोलन तुलाम् आरोप्य भुज विक्रमम्

तपस् वनेषु मुनिभिः कृत राज्य उचित व्रतैः

तद् तीर्थ सलिलात् साक्षात् गङ्गा कान्ति तरंगिता

कदाचिद् आययौ विप्र गेहम् अभ्यागतः द्विजः

पुंनाग केसर अशोक चूत किञ्जल्क पिञ्जरे

ततस् चटचटा रावः बभूव आघट्टित अम्बरः

प्रगल्भाः किल सर्वे हि पर दोष अनुदर्शने

इति शप्तो मुनि इन्द्रेण पाण्डुः दुःख अनल आहतः

अपत्यानां पदम् एतत् वामम् तु दयिता आस्पदम्

उवाह गर्भं गान्धारी संवत्सर युगम् सती

स जातः पूर्ण चन्द्राः कल्पवृक्ष इव उद्गतः

भवामि तनय उत्सङ्गा तव संकल्प सिद्धये

प्रत्याख्याता इति सा तेन कोप कम्प आकुला अवदत्

जहार बाल कदल कन्दली सुन्दर श्रियः

दैत्य पुत्र्याम् प्रयातायां ययातिः नाहुषः नृपः

विष अग्नि धूम श्यामानाम् स्फुलिङ्ग _

आरुरोह दिवं राजा मख सोपान पङ्क्तिभिः

इति दुर्योधनेन उक्ते वीरः तपन सम्भवः

युध्यस्व किं ते अनेन न मे जीवन् गमिष्यसि

तम् ऊचे भगवान् सूर्यः मम एव अभूत् अयम् चिरम्

युधिष्ठिरो ऽपि तत् ज्ञात्वा प्रोवाच अकीर्ति शङ्कितः

स्थित्वा संपूर्णिताः तत्र कंचिद् कालम् सुखेन ते

पृथु काञ्चन मुद्राभिः संभृता इव बभ्रमुः

रममाणः तया तन्व्या मन्दार कृत शेखरः

आदाय जननीं स्कन्धे दोर्भ्यां पार्थ युधिष्ठिरौ

अहो दुर्योधनः च इति प्रशंसन् प्रययौ जनः

जाने सह एतैः त्वम् अपि प्रयाता यम मन्दिरम्

क्वचिद् मधुकर आपात कृत सीत्कार विभ्रमम्

संयुक्तो ऽपि भवत् कार्ये सज्ज एव अस्मि केवलम्

इति अव्यक्तम् शिशोः श्रुत्वा रुरुदुः गृह योषितः

अलंकृताः ततस् सर्वे विविशुः वारणावतम्

यत्नैः बहुविधैः पार्था भवद्भिः क्षपिता अपि

तां देवतां मन्यमानः तथा इति प्रत्यपद्यत

स्नेह विस्फारित दृशः पाञ्चाल्याः केशव स्वसा

स मेरु शृङ्गात् तत्याज तनुं नागात् च पञ्चताम्

अहो नु निर्भया यूयं यत् अकाण्डे महीम् इमाम्

कथं तापत्य ता नः ब्रूहि गन्धर्व भूपते

ब्रह्माण्ड स्फुटन आरम्भ ग्रन्थि भेदः इव उत्कटः

तिस्रो वसन्त सुभगा आनिनाय समाः समा

स सारम् इव दुर्लक्ष्यं बिलं सु पिहितम् व्यधात्

सुभद्रां तत्र पूर्ण इन्दु वदनाम् मदन अरणिम्

दृशा एव राज संघानाम् जहार सहसा दृशः

स्वयं प्रणयिना तेन प्रार्थिता अथ घन स्तना

दिव्य अश्व सदृश स्थामा सो ऽश्वत्थामा ततो ऽभवत्

स कनीयाः गुण ज्येष्ठः पाण्डु भ्राता मम अभवत्

ततः समेत्य भगवान् कृष्णद्वैपायनः मुनिः

भ्रू भङ्गेन अपि यः चक्रे गत भ्रू भङ्ग विभ्रमाः

तं प्रणम्य अभ्यनुज्ञाताः तेन ते विविशुः पुरम्

पाञ्चाल्यं द्रुपदं प्रायात् धन अर्थी पृषत आत्मजम्

क्रीडा शिखण्डक छायाम् इव काम शिखण्डिनः

इति उक्त्वा हीन ता दुःखात् प्ररुरोद मनस्विनी

स ध्यात मात्रः भगवान् साक्षात् ताम् एत्य सुन्दरीम्

कचः प्रोवाच शुक्रो मे सुभ्रु मान्यो गुरुः पिता

शक्रः सहस्र नेत्रः च मुनयः च शत आननाः

स भीष्म प्रमुखान् वृद्धान् आनाय्य नय कोविदान्
निर्दग्ध भुजग व्रात वसा विपुल कर्दमाः

तद् कामधेनु निर्दिष्टान् दिव्यान् भोगान् अवाप्तवन्

उत्तङ्को अथ अब्रवीत् पौष्यम् त्वद् उक्तम् मा न बाधते

व्यस्ता बभूवुः कालेन बालकाः कान्त वर्चसः

त्रिवर्ग शासनम् शास्त्रं सूचयन् इव रश्मिभिः

दानेन तपसा कीर्त्या सत्येन क्षमया तथा

डिम्ब केलिषु विक्रान्तं न सेहे मारुतात्मजम्

आदाय अम्भः समायातः सुतान् सुप्तान् व्यलोकयत्

अस्मिन् अवसरे तस्मिन् वने सतत संनिधिः

तम् अहम् मायया पापं वञ्चयामि भजस्व माम्

जन अनुराग संध्या अङ्कः क्वापि राज शशी ययौ

ततस् तपस् वनम् दृष्ट्वा पुत्रैः विरहितम् मुनिः

आपन्न त्राण विमुखम् चरितं न महात्मनाम्

ततस् च मतिनार आख्यः तस्य तंसुर् अभूत् सुतः

शर्मिष्ठा अनुगताम् प्राप्य देवयानीं महीपतिः

पितुः वचनम् आकर्ण्य प्राह दुर्योधनः पुनः

प्राज्य आज्य वर्धमानस्य कृशानोः श्रियम् उद्वहन्

तयोः प्रवृत्ते समरे कम्पमाने मही तले

उक्त्वा ऊचक अभिधे तीर्थे देवलस्य अनुजः मुनिः

दर्प जृम्भा अभिरामाणाम् भुज स्तम्भ अवलोकिनाम्

ततो विमृश्य सा आह्वानम् अश्विनोः अकरोत् समम्

नृप भीमौ प्रणम्य अथ यमाभ्याम् अभिवादितः

निर्वैरो निर्ममः शान्तः प्रयाति परमं पदम्

तरल अलि कुल काण वाचाल उत्फुल्ल पादपे

तक्षको ऽर्थयते नित्यम् इमे सत् कुण्डले द्विज

राज पुत्रः सखा पूर्वं मम अभूत् पृषत आत्मजः

तद् वाक्यात् विरतः सत्त्रात् यज्ञ वह्निम् पराशरः

त्रैलोक्य गामिनी गङ्गा समस्त जन पावना

पप्रच्छ सुत संकल्पे युक्त अयुक्त विनिश्चयम्

अथ शुक्रो अब्रवीत् मोहात् यः पास्यति सुरां द्विजः

अस्याः सुतो मे भविता राज्ये वंश विवर्धनः

हिरण्य धन्वनः श्रीमान् निषाद अधिपतेः सुतः

रममाणः तया तत्र त्रस्त सारङ्ग नेत्रया

गन्धर्व राजः गङ्गायाः कूले वनम् इदम् मम

निमेष दोष शून्येन चक्षुषा समुदैक्षत

भोजनं दिश मे तात न तृप्तो अस्मि इति अथ अभ्यधात्

ततो ययातिः ताम् आह सुन्दरीं कथित अन्वयाम्

इति उक्त्वा भक्षयित्वा तं घोरो रुधिर संप्लुतः

निरुद्धा शर जालेन मुहूर्तात् सव्यसाचिना

पुत्राणां प्राप्स्यसि शतं विशाल बल तेजसाम्

ततः कीलाल कल्लोल विवलत् गल गर्जितम्

अस्तु जन्म अन्तरे मातः स्वस्ति वा दर्शनं पुनः

ततः समामन्त्र्य ययौ भीमं सा क्षणदाचरी

दोष्णा जय द्विप आलान शोभिनाम् बन्दिनां गिरः

अस्मद्विधानां युद्धे ऽस्मिन् अलं दुःशासन आदिभिः

रहः संगच्छ सुभगे तनयान् समवाप्स्यति

तद् अन् आदृत्य स यदा तस्थौ काष्ठम् इव अचलः

हृष्टा ललास शर्मिष्ठा तनया वृषपर्वणः

ततः कदाचिद् विप्राणाम् गृहे तेषां सुख उषिता

कृष्णा ततः कटाक्ष अंशु नील उत्पल विराजितम्

स एष भगवान् व्यासः कृष्णः सत्यवती सुतः

स्मर संताप कम्पानाम् क्रीडा कन्दुक ताम् इव

निर्दग्धे नृपतौ तस्मिन् तद् पुत्रः जनमेजयः

क्रमेण जगृहुः पाणिं कृष्णायाः पाण्डु नन्दनाः

ताम् अञ्चलेन परिधाय निवार्य चेतः शाप उपशान्ति नियमात् दृढम् आलिलिङ्ग

प्राप्य विद्यां चिरात् गन्तुम् आमन्त्र्य गुरुम् उद्यतम्

अ पृष्टः विदुरः प्राह प्रतीपं गन्तुम् उद्यतः

अनीकिनीं दश गुणाम् आहुः अक्षौहिणीम् बुधाः

प्राह यायावर आख्यानाम् कुले जातो महा द्विजः

विफलं न उत्सहे कर्तुं यद् अर्थम् तद् समागमम्

न अहम् कातर वत् सुभ्रु सुख सुप्तान् भयात् इव

प्रतिपं पृथिवीपालं तट अन्ते चिर जापिनम्

साक्षिणो अन्तर् शरीर स्थाः यस्य पञ्च सह अपरैः

असूत राज महिषी दुःख आतङ्क मयाम् इव

पौराणाम् अभवत् कः ऽपि तद् कीर्ति गणना आदरः

ताम् एव अनुसमायान्तम् जायां सान्त्वयितुं नृपम्

ते प्राप्य हृष्टः तेन एव वाजिना प्रययौ गुरुम्

ऊरुं दक्षिणम् आरुह्य सा उवाच भज माम् इति

प्रसीद करुणा सिन्धो क्षम्यतां बाल चापलम्

तं प्रणम्य प्रभा पुञ्ज पिञ्जरीकृत दिङ्मुखम्

तेन अर्थितः अब्रवीत् सः ऽपि प्रहृष्टो रचित अञ्जलिः

चकार अर्जुन दिव्य अस्त्र निर्विशेषम् अवज्ञया
येन अभवत् पुलकितः कुसुम क्रमेण तत्र प्रमाणपुरुषो भगवान् अनङ्गः

असृजत् तनयम् ज्ञान भास्करम् भास्कर द्युतिः

शकुनेः अनुजाम् लेभे गान्धारीम् अम्बिकासुतः

कृपण इति निषिद्धो ऽसौ धौम्येन अशनम् अत्यजत्

दृष्ट्वा एव च प्रसव पल्लवित अनुरागः तस्य अभवत् कुसुमितः मदनः स वाणः

विश्रान्तिं प्रापतुः बालैः कदल पल्लव अनिलैः

स्व वृत्तान्तम् मिथः पृष्ट्वा तस्थतुः प्रेम निर्भरौ

श्रुतम् एतत् मया पूर्वं बालेन भुजग अधिपैः

भीष्मः पारशवीं कन्यां देवकस्य महीपतेः

भृगोः मुनि वरस्य आसीत् पुलोमा दयिता जिताः

ब्राह्मणाय ददौ पार्थो गो धनम् यशसां निधिः

चकार राज्य हरणे मनो लोभेन मोहितः

तेजसा सह नश्यन्ति स्त्री जितानाम् हि बुद्धयः

शत योजन विस्तीर्णा शाखा स्पृष्टा एव तद् पदा

यदा एव न्यपतत् बाणः तस्मिन् लक्ष्ये किरीटिनः

आयातु काल पक्वः ऽसौ वराको रजनीचरः

अथ कालेन स प्राप विधि दिष्टात् अ याचकः

तं ध्यान परम् एकान्ते पुत्रो देवव्रतः स्वयम्

दृष्ट्वा अब्रवीत् मुनीन् शापम् मानयामि इति युक्तितः

दीन अवलोकिनीम् त्यक्तां मुनि इन्द्रेण क्षमावता

तपो घोरतरं चक्रे येन तौ अत्ति पर्वसु

द्रुपदो ऽपि तत् आकर्ण्य प्रोवाच उत्कम्पित आशयः

विदुरः शूद्र कर्मा अभूत् स्व कर्म हि कुलं महत्

ब्रुवाणः क्रोध ताम्र अक्षः धिक् क्रूरान् राक्षसान् इति

सा अहम् कण्वेन मुनिना सुता वत् परिपालिता

विश्वामित्रो मुनि वरैः ययाचे निचयैर् गवाम्

असूत तनयं कर्णं भास्वत् कनक कुण्डलम्

फुल्ल उत्पल वनानि इव यद् दृशा ककुभो बभुः

विकर्ण दुःशल मुखाः दुःशला एका च कन्यका

भगवन् न अपराधः मे मुक्तकेशैः उपाहृतम्

अभूत् चटचटा रावः गिरीणां स्फुटताम् इव

ततः स्फूर्जत् विष ज्वाला वलयेन स मन्दिरम्

चित्रं कणा उद्धृतम् भीमो बत कौतुकम् अर्जुनः

पाण्डवा विविशुः वेश्म रचितं जतु सर्पिषा

सकृत् आह्वान फल दः ते अयम् इति च अभ्यधात्

गृहाण चाक्षुषीं विद्यां प्राण दः त्वम् सखा मम

इङ्गित ज्ञैः स्वयं विद्धि मम भावं भवत् गतम्

दृष्ट्वा तम् अरविन्द अक्षम् प्रत्यक्षम् इव मन्मथम्

कृष्ण आदिभिः परावृत्ताः ते हि कालेन दुर्जयाः

स सूतेन आधिरथिना समाप्तः काञ्चनैः सह

द्रोण हन्तारम् इच्छामि त्वद् प्रभावात् सुतम् द्विज

तेभ्यः सहस्र वंशेभ्यः कुरु वंश आदयः नृपाः

स च उपसृत्य शनकैः स्वस्ति वादम् विधाय च

प्राप्तं युधिष्ठिरो यत्नात् स अनुजः जिह्मया धिया

नकुलः सहदेवः च इति अभिधा अक्षर मालिकाम्

दीर्घ वैरम् द्विजो भूत्वा मा कृथा भुजगान् प्रति

उत्तङ्को नाम तपसा महसां स्वम् इव आश्रयः

द्विजो ऽपि दिव्य दृश् ज्ञात्वा तत् अभक्ष्यम् क्रुधा अन्वितः

शनैः स्तोक तमस् व्याप्ते याते संध्या अरुणे दिने

अ शिक्षितः अपि अर्थनाम् स ययाचे चित्रवाहनम्

ते बद्ध रत्न मुकुटाः चारु केयूर कुण्डलाः

श्येनात् अन्य खग आकृष्टम् अपतत् यमुना अम्भसि

इति द्विजन्मनः श्रुत्वा पूत् कृतम् क्षिप्रम् अर्जुनः

सो अब्रवीत् स आत्मना एव आत्मा पुरा विहितम् अश्नुते

युधिष्ठिरः श्रियं पूर्णां प्राप्स्यति इति कृपा जुषा

वध्यो ऽयं द्रुपदः कन्यां यो ऽस्मै दातुं समुद्यतः

वेद नामा तृतीयो ऽथ धुरि गौः इव सहितः

लीलया परिसर्पन्ती सा ददर्श नरेश्वरान्

प्राप्तं तद् विजितः निद्रां न लेभे दुःखितो हि अहम्

किम् एतत् इति उन्मुखानाम् को ऽपि कौतुक विभ्रमः

दिवौकसा वरो धर्मः तद् मयाः प्रवर आननाः

अ स्पृष्ट भूमिः सत् सङ्गात् अनुभूतम् अभाषत

किंतु इयम् त्वद् पुरा इति उक्त्वा यत् किम् उक्तेन तेन वा

तद् पुरीषः च पीयूषं त्वया धन्येन भक्षितम्

विपाटयन् इव जगत् दंष्ट्र ज्वाल घट अवटैः

पुरा राम हते क्षत्त्रे द्विजैः जाताः नराधिपाः

विधाय शिष्यान् अवदत् भवद्भिः दृश्यते ऽत्र किम्

इति तस्या मृग दृशः श्रुत्वा प्रणयि वत्सलः

कानीनः तनयः मे ऽस्ति मुनिः जातः पराशरात्

देवयानी तम् आलोक्य द्वितीयम् इव मन्मथम्
यज्वनः तस्य तनयः तपत्याम् अभवत् कुरुः

बलभद्र प्रभृतिभिः पूजितो वृष्णि पुंगवैः

कृत्वा तपस्विनो विघ्नं तद् शापात् ग्राह ताम् गताः

प्रदीप्त श्मश्रु केशानाम् रक्षसाम् उपमा क्षमम्

अन्तर्हिते भगवति व्यासे ते कुरु नन्दनाः

तत् एव धनुः आकृष्य पार्थिवात् समुपाद्रवत्

पञ्चानां मानुषे लोके जन्म भू भार शान्तये

किंचिद् कालम् नरपते पाण्डवान् वारणावतम्

द्वंद्व युद्ध समारम्भे बभूव अभिनवः रसः

गन्धर्व अधिपतेः अंशः धृतराष्ट्रो जनाधिपः

वंश प्रतिष्ठाम् आधत्ताम् ब्राह्मणः कश्चिद् एत्य नः

अवमानेन महता प्रहर्ष क्रोध विस्मयैः

उवाच विदुरे याते पितरं मन्यु मूर्छितः

दत्त्वा द्रोणाय राज्य अर्धम् अन्तर् कोपात् अतप्यत

खाण्डवे वर्तमानेषु स सुतेषु महा मुनिः

अत्र अन्तरे विजय मन्मथ राज मन्त्री सम्भोग भङ्गि नव नाटक सूत्रधारः

न तुल्यो असि इति मे चक्रे न्यक्कारं मद विप्लुतः

आखण्डल उज्झिता वृष्टिः शशाम दहन ऊष्मणा

पृष्ठे जानुं समादाय धनुस् वामम् अनामयत्

उक्त्वा इति तूर्णं प्रययौ व्रजतः तस्य वर्त्मनि

ऊचुः धर्म आदयः देवाः सन्तु नो जनका इति

उद्दिष्टं तत्र राज्य अर्धम् ते प्राप्य व्यवसायिनः

शरीर मात्र शेषः ऽहं गृहाण अस्त्राणि दक्षिणाम्

वितीर्णाम् अथ पुत्रेण प्राप्य सत्यवतीं नृपः

तां दृष्ट्वा सम्भ्रम आलोल क्वणत् वलय मेखलाम्

बभौ मनोभव आभोग विभाग सुभगम् वपुः

तैः समभ्यर्चितः तत्र चूडा चुम्बित भू तलैः

प्रविश्य राज पुत्राः ते लाघवेन अस्त्र विद्यया

अथ रैवतकं यात्रा महा उत्सव विभूषितम्

उवास अर्जुन सौहार्दात् स्वयम् तत्र एव केशिहा

ततः प्रभृति लोके असौ अणीमाण्डव्यः इति अभूत्

लग्नः ते तदा कण्ठे यस् तप्तबडिशायते

खिन्ना विलोक्य तां कुन्ती मिथः संतति शालिनः

दमयन्तीं तद् आदिष्टः भेजे निःसङ्ग मानसः

चौरं द्विष्टं वधूं यातां शत्रुं वित्रासितं कृतम्

देहि द्रोण अन्तकम् पुत्रं गो धनम् ते ददामि अहम्

ततः प्रभृति दर्भाणां पूत ताम् हव्य कव्ययोः

ततस् तीव्रेण तपसा वरान् प्राप्य पितामहात्

तत् श्रुत्वा भूपतिः प्राह दत्त्वा शुक्रः सुतां पुरा

रथं ततः समारुह्य महा भूत निनादितम्

मुमोह कुन्ती गूढ अर्थ सुत वृत्तान्त कोविदा

शोक पावक दग्धानाम् शङ्के वह्निः निरर्थकः

शृणु पार्थ मया येन युष्माकं धर्षणा कृता

विद्या शिष्येषु साफल्यं धर्म _ मम एष्यति

स धीवर निवासः ऽपि न भ्रष्टो निज धर्मात्

ततः सत्यवती काले सुषुवे राज दारकम्

ततः प्रयाते देव ऋषौ कदाचिद् शक्र सम्भवः

जरत्कारुः इति ख्यातो ब्रह्मचारी पुरा व्रजन्

क्षिप्रं निज उत्तरीयेण सरसो हंस सूचितात्

अत्र अन्तरे समभ्येत्य सह अमात्यैः सुयोधनः

सा अपि तं ज्ञास्यसि इति उक्त्वा जगाम गज गामिनी

न सहन्ते प्रकृतयः पार्थ द्रोहम् न बान्धवाः

चण्डांशुम् इव दुष्प्रेक्ष्यम् अनाधृष्टम् इव अचलम्

जङ्गमा इव समाप्ता भ्रेजिरे रोहणाचलाः

न नः प्रगल्भते वाणी युष्माकं गुण वर्णने

असंशयं मद् विनाशे वृत्ति छेदात् विनश्यति

ततः प्रवृत्ते भूतानां मेदसा विमले तले

इति पृष्टो मुनिः प्राह तनयो ऽस्यां भविष्यति

त्वं कर्तुम् उद्यता मातः शान्तम् एतत् असांप्रतम्

अश्व अधिरूढः पर्जन्यः तुरगः स च पावकः

निर्दीपे निशि भुञ्जानो मुखं दीपम् अमन्यत

एतत् कुन्त्याः वचः श्रुत्वा पाण्डुः पुनर् अभाषत

मार्गणेन निवार्य आशु फल्गुनः तस्य मार्गणान्

ऐरावत कुले जाता चकर्ष स्मर मोहिता

शम्बरं शङ्क्यमाने च साम्बे अम्बर विलोकिनि

निज वृत्तान्तम् आवेद्य याचिता तेन सा ददौ

तपस्यतो भगवतः कौशिकस्य मुनेः पुरा

तत् श्रुत्वा विप्रियं राजा स बाष्पः तम् अभाषत

अथ अन्धम् अम्बिका असूत धृतराष्ट्रं धिया निधिम्

महातिथिः तु तां दृष्ट्वा रम्भा गर्भ निभ प्रभाम्

चरणाभ्यां समादाय तौ जगाम महा जवः

आरक्त नयन अम्भोज व्यञ्जितः अर्जित मन्यवः

याता गङ्गा तटे प्रापुः तीर्थम् सोमश्रवायनम्