tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
श्रुत्वा च पुनर् तेषाम् दुःख दौर्मनस्यम् उत्पन्नम् वृथा अस्माकम् आगमनम् जातम् इति

अपरैः तत्र गन्ध अभिषेकः दत्तः

एवं विरूढकः अनाथपिण्डदो गृहपतिः ऋषि दत्तः पुराणः स्थपतिः विशाखा मृगार माता अनेकानि च प्राणि शत सहस्राणि कुतूहल जातानि द्रष्टुं सम्प्रस्थितानि पूर्वकैः च कुशल मूलैः संचोद्यमानानि

अथ अनाथपिण्डदो गृहपतिः भगवन्तम् इदम् अवोचत् यदि भगवान् अनुजानीयात् अत्र महं प्रज्ञापयेयम्

एवं च चित्तम् अभिसंस्कृतम् पदाविहारस्य तावत् इयत् पुण्यम् आख्यातम् भगवता अन्यत्र

यो बुद्ध चैत्येषु प्रसन्न चित्तः पदाविहारं प्रकरोति विद्वान्

अथ भगवान् तस्य महा जन कायस्य अ विप्रतिसार संजनन अर्थम् तस्य च उपासकस्य चेतसा चित्तम् आज्ञाय गाथां भाषते

गच्छामि पश्यामि किं मम अन्तिकात् अभिरूपतरः आहोस्वित् न इति

सचेद् अस्य एवम् सम्यक् सम्प्रत्यय ज्ञान दर्शनम् प्रवर्तते एतस्मिन् प्रदेशे काश्यपस्य सम्यक्सम्बुद्धस्य अ विकोपितः अस्थि संघातः तिष्ठति इति अहम् अनेन उपक्रमेण वन्दितो भवेयम् एवम् अनेन द्वाभ्यां सम्यक्सम्बुद्धाभ्यां वन्दना कृता भवेत्

दृष्ट्वा च पुनर् अस्य एतत् अभवत् किं च अपि श्रमणो गौतमो मम अन्तिकात् अभिरूपतरः न उच्चतरः इति

अपरैः तत्र छत्र ध्वज पताका आरोपणम् कृतम्

अन्यैः अपि ब्राह्मण गृहपतिभिः कुशलम् अधिष्ठानाय भवतु इति विदित्वा कुला बद्धा

दृष्ट्वा संलक्षयति यदि भगवन्तं गौतमम् उपेत्य अभिवादयिष्यामि कर्म परिहाणिः मे भविष्यति इति

एवं चेतसा चित्तम् अभिसंस्कृतम् प्रदीपस्य भगवता इयत् पुण्यम् उक्तम्

ततस् तैः काश्यपस्य सम्यक्सम्बुद्धस्य अ विकोपित शरीर संघातः उच्छ्रापितः

सम्यक्सम्बुद्धानां न अलम् गुण पारम् अधिगन्तुम्

समं चित्तं प्रसाद्य इह न अस्ति पुण्य विशेष ता

श्रुत्वा च पुनः कुतूहल जातः सह अन्तःपुरेण कुमारैः अमात्यैः भटबलाग्रैः नैगम जानपदैः च द्रष्टुं सम्प्रस्थितः

राज्ञा प्रसेनजिता श्रुतं भगवता श्रावकाणां दर्शनाय अ विकोपितम् काश्यपस्य सम्यक्सम्बुद्धस्य शरीर संघातम् समुच्छ्रितम् इति

अथ असौ ददर्श बुद्धं भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुष लक्षणैः समलंकृतम् अशीत्या च अनुव्यञ्जनैः विराजित गात्रम् व्याम प्रभा अलंकृतम् सूर्य सहस्र अतिरेक प्रभम् जङ्गमम् इव रत्न पर्वतम् समन्ततो भद्रकम्

अपि तु न त्वया श्रुतं स सुर असुर जगत् अनवलोकित मूर्धानः बुद्धा भगवन्त इति अपि तु यदि ईप्ससि तथागतस्य शरीर प्रमाणम् द्रष्टुम् तव गृहे अग्निहोत्र कुण्डम् तस्य अधस्तात् गोशीर्ष चन्दन मयी यष्टिः उपतिष्ठते ताम् उद्धृत्य मापय

अन्यतमेन उपासकेन तस्मिन् प्रदेशे मृत्तिका पिण्डः दत्तः

एवं च चेतसा चित्तम् अभिसंस्कृतम् अस्मात् मे पदाविहारात् कियत् पुण्यं भविष्यति इति

तिष्ठन्तं पूजयेत् यः च यः च अपि परिनिर्वृतम्

तोयिका महः इति संज्ञा संवृत्ता

स निर्गतो यावत् पश्यति भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुष लक्षणैः समलंकृतम् अशीत्या च अनुव्यञ्जनैः विराजित गात्रम् व्याम प्रभा अलंकृतम् सूर्य सहस्र अतिरेक प्रभम् जङ्गमम् इव रत्न पर्वतम् समन्ततो भद्रकम्

तस्य एतत् अभवत् श्रमणो गौतमः श्रूयते ऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिक इति

भगवान् च अन्यतमस्मिन् प्रदेशे पुरस्तात् भिक्षु संघस्य प्रज्ञप्त एव आसने निषण्णो धर्मं देशयति

त्वरित त्वरित गतः अग्निहोत्र कुण्डकस्य अधस्तात् खनितुम् आरब्धः

अस्माकं गन्ध अभिषेकस्य कियत् पुण्यम् भविष्यति इति अथ भगवान् तेषाम् अपि चेतसा चित्तम् आज्ञाय गाथां भाषते

एवं न कर्म परिहाणिः न पुण्य परिहाणिः इति

ततः श्रुत्वा अनेकैः प्राणि शत सहस्रैः मृत्तिका पिण्ड समारोपणम् कृतम्

अस्माकं प्रदीप दानस्य कियत् पुण्यम् भविष्यति इति अथ भगवान् तेषाम् अपि चेतसा चित्तम् आज्ञाय गाथां भाषते

अन्तर्धास्यति
निषद्य भिक्षून् आमन्त्रयते स्म इच्छथ यूयं भिक्षवः काश्यपस्य सम्यक्सम्बुद्धस्य शरीर संघातम् अ विकोपितम् द्रष्टुम् एतस्य भगवन् कालः एतस्य सुगत समयः यं भगवान् भिक्षूणां काश्यपस्य सम्यक्सम्बुद्धस्य अ विकोपितम् शरीर संघातम् उपदर्शयेत्

स प्रसाद जातः येन भगवान् तेन उपसंक्रान्तः

तैः श्रुतम् अन्तर्हितो ऽसौ भगवतः काश्यपस्य सम्यक्सम्बुद्धस्य शरीर संघात धातुः अ विकोपितः इति

इति

तेन यथा गृहीतया एव प्रतोद यष्ट्या तत्रस्थेन एव अभिवादनम् कृतम् अभिवादये बुद्धं भगवन्तम् इति

यो बुद्ध चैत्येषु प्रसन्न चित्तः आरोपयेत् मृत्तिक पिण्डम् एकम्

तत्र भगवान् इन्द्रम् ब्राह्मणम् आमन्त्रयते अलं ब्राह्मण खेदम् आपत्स्यसे

तस्य बुद्धिः उत्पन्ना अत्रस्थ एव अभिवादनम् करोमि

गच्छामि पर्युपासितुम् इति

स ऊर्ध्वतरं प्रदेशम् आरूढः

ततो भगवता तस्य महा जन कायस्य तथाविधा धर्म देशना कृता यां श्रुत्वा अनेकैः प्राणि शत सहस्रैः महान् विशेषो ऽधिगतः

भगवान् आह गच्छ ब्राह्मण अनुज्ञातं प्रज्ञपयसि

शतं सहस्राणि सुवर्ण निष्काः जाम्बूनदा न अस्य समा भवन्ति

अन्तर्हितः

ततो भगवता आशय अनुशयम् धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशी चतुर् आर्य सत्य सम्प्रतिवेधिकी धर्म देशना कृता यथा इन्द्रेण ब्राह्मणेन विंशति शिखर समुद्गतम् सत्कायदृष्टि शैलम् ज्ञान वज्रेण भित्त्वा स्रोतापत्ति फलम् साक्षात्कृतम्

इन्द्रो ब्राह्मणः संलक्षयति एतत् अस्य आश्चर्यम् न कदाचिद् मया श्रुतम् गच्छामि पश्यामि इति

नागाः संलक्षयन्ति किं कारणं भगवता लौकिक चित्तम् उत्पादितम् इति पश्यन्ति काश्यपस्य सम्यक्सम्बुद्धस्य शरीर संघातम् अ विकोपितम् द्रष्टु कामः इति

यो बुद्ध चैत्येषु प्रसन्न चित्तः माला विहारम् प्रकरोति विद्वान्

यो बुद्ध चैत्येषु प्रसन्न चित्तः गन्ध अभिषेकम् प्रकरोति विद्वान्

ततो भगवता लौकिकं चित्तम् उत्पादितम्

शतं सहस्राणि सुवर्ण कोट्यः जाम्बूनदा न अस्य समा भवन्ति

एवं हि अचिन्तियाः बुद्धा बुद्ध धर्मा अपि अचिन्तिया

एवं च चेतसा चित्तम् आज्ञाय गाथां भाषते

अचिन्तिये प्रसन्नानां विपाको ऽपि अचिन्तियः

यो बुद्ध चैत्येषु प्रसन्न चित्तः प्रदीप दानम् प्रकरोति विद्वान्

मृत्तिका पिण्डस्य कियत् पुण्यं भविष्यति इति अथ भगवान् तस्य अपि चेतसा चित्तम् आज्ञाय भाषते

यावत् असौ अन्तर्हितः

भगवान् श्रुघ्नाम् अनुप्राप्तः

शतं सहस्राणि सुवर्ण वाहाः जाम्बूनदा न अस्य समा भवन्ति

अथ भगवान् तोयिकाम् अनुप्राप्तः

एवं भदन्त इति आयुष्मान् आनन्दः भगवतः प्रत्यश्रौषीत्

स संलक्षयति नूनं श्रमणो गौतमः सर्वज्ञः

अश्रौषीत् इन्द्रः नाम ब्राह्मणः श्रमणो गौतमः श्रुघ्नाम् अनुप्राप्तः इति

दृष्ट्वा भिक्षवः चित्तम् अभिप्रसादयिष्यन्ति

उपसंक्रम्य भगवता सार्धं संमुखं संमोदनीं संरञ्जनीं विविधां कथां व्यतिसार्य एकान्ते निषण्णः

सो ऽभिप्रसन्नः

स भगवतो मूर्धानम् अवलोकयितुम् आरब्धः यावत् न पश्यति

अपरैः तत्र मुक्त पुष्पाणि अवक्षिप्तानि एवं च चित्तम् अभिसंस्कृतम् पदाविहारस्य मृत्तिका पिण्डस्य च इयत् पुण्यम् उक्तम् भगवता अस्माकं तु मुक्त पुष्पाणाम् कियत् पुण्यं भविष्यति इति अथ भगवान् तेषाम् अपि चेतसा चित्तम् आज्ञाय गाथां भाषते

कैश्चिद् श्रावक बोधौ चित्तानि उत्पादितानि कैश्चित् प्रत्येक बोधौ कैश्चिद् अनुत्तरायाम् सम्यक्सम्बोधौ कैश्चिद् मूर्धागतानि कैश्चिद् मूर्धानः कैश्चिद् उष्णगतानि आसादितानि कैश्चित् सत्य अनुलोमाः क्षान्तयः कैश्चिद् स्रोतआपत्ति फलम् साक्षात्कृतम् कैश्चित् सकृदागामि फलम् कैश्चित् सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्कृतम् यत् भूयसा बुद्ध निम्नाः धर्म प्रवणाः संघ प्राग्भाराः व्यवस्थापिताः

उपासकं च मां धारय अद्य अग्रेण यावज्जीवं प्राण उपेतम् शरणं गतम्

यो बुद्ध चैत्येषु प्रसन्न चित्तः आरोपयेत् मुक्त सु पुष्प राशिम्
अथ न उपेत्य अभिवादयिष्यामि पुण्य परिहाणिः भविष्यति

आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

इदम् अवोचत् भगवान्

तत्र भगवान् भिक्षून् आमन्त्रयते स्म उद्गृह्णीत भिक्षवो निमित्तम्

एवम् अयम् पृथिवी प्रदेशः द्वाभ्यां सम्यक्सम्बुद्धाभ्यां परिभुक्तो भविष्यति यत् च काश्यपेन सम्यक्सम्बुद्धेन यत् च एतर्हि भगवता इति

अथ अन्यतमेन च उपासकेन स प्रदेशः प्रदक्षिणीकृतः

निषण्णो भगवान् प्रज्ञप्त एव आसने

धर्मता खलु यस्मिन् समये बुद्धा भगवन्तो लौकिकं चित्तम् उत्पादयन्ति तस्मिन् समये कुन्त पिपीलिकाः अपि प्राणिनो भगवतः चेतसा चित्तम् आजानन्ति

शतं सहस्राणि सुवर्ण निष्काः जाम्बूनदा न अस्य समा भवन्ति

तेषाम् अ चिन्त्यानाम् अ प्रतिहत धर्म चक्रवर्तिनाम्

स च रूप यौवन श्रुतम् अनुप्राप्तः न मम अस्ति कश्चित् तुल्य इति अतीव विकत्थते

श्रुघ्नायाम् इन्द्रः नाम ब्राह्मणः प्रतिवसति

तत्र भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते भव क्षय करः क्षणम् एष ब्राह्मणः

अस्माकं माला विहारस्य कियत् पुण्यम् भविष्यति इति अथ भगवान् तेषाम् अपि चेतसा चित्तम् आज्ञाय गाथां भाषते
अथ सावित्रीं जुहोति तत् सवितुः इत्य् एताम्

अग्ने व्रत पते अष्टाचत्वारिंशत् संमितम् सम्मितं व्रतं चरिष्यामि तत् शकेयम् तत् मे राध्यतां स्वाहा वायो व्रत पते अष्टाचत्वारिंशत् संमितम् सम्मितं व्रतं चरिष्यामि तत् शकेयम् तत् मे राध्यतां स्वाहा आदित्य व्रत पते अष्टाचत्वारिंशत् संमितम् सम्मितं व्रतं चरिष्यामि तत् शकेयम् तत् मे राध्यतां स्वाहा व्रतानां व्रत पते अष्टाचत्वारिंशत् संमितम् सम्मितं व्रतं चरिष्यामि तत् शकेयम् तत् मे राध्यतां स्वाहा इति

स प्रणवाः व्याहृतयः प्राणायाम अग्नि इन्धन भैक्ष आचरण स्थान आसन शयन उपस्पर्शन सुमनसः निवेदनानि च

एतेन धातृ अन्तर शैव बहुरूप पार्षद स्कन्द इन्द्राणाम् व्रतानां समापनं ब्रह्म अभ्यसेत् ऋक् साम यजुर् वा छन्दसाम् अनुसवनं लभेत कामम् इति ह स्म आह बोधायनः

अष्टाचत्वारिंशत् संमितम् सम्मितम् इत्य् आचक्षते

सर्वाः सम्मित देवताः तर्पयति ब्रह्माणं तर्पयामि प्रजापतिं तर्पयामि परमेष्ठिनं तर्पयामि स्थाणुं तर्पयामि शिवं तर्पयामि शर्वं तर्पयामि बहुरूपं तर्पयामि स्कन्दं तर्पयामि इन्द्रं तर्पयामि यमं तर्पयामि ऋषींस् तर्पयामि पितॄंस् तर्पयामि सर्वाः सम्मित देवताः तर्पयामि इति प्रसंख्याय समाप्नुयात्

अपि वा यो ऽनूचानः श्रोत्रियः स द्वादश रात्रम् पराकं वा व्रतं चरेन् न त्व् एव अ संमिती स्यात्

स एष चरति दश पूर्वान् दश अपरान् आत्मानं च एकविंशतिम् पङ्क्तिं च पुनाति

तत् संवत्सरम् अनुव्याख्यास्यामः

कामं मातरम् उपाध्यायिनीं भगिनीं च

अथ काण्ड ऋषिम् जुहोति स्वयम्भुवे काण्ड ऋषये स्वाहा इति

व्रत समाप्तौ वेद समाप्तौ वा गुरु दक्षिणाम् आहरेद् धार्मिको यथाशक्ति

सर्वतो वा उग्रतः शूद्रतो ऽप्य् आचार्य अर्थम् स्याद् आहरणं धार्म्यम् इत्य् एके

गुरोः समान वृत्तिषु गुरु वृत्तिः स्यात्

अथ चतस्र औदुम्बरीः समिधो अ परिशुष्क अग्राः घृत अन्वक्ताः अभ्याधापयन् वाचयति

भैक्षं वा तद् कालम् भुञ्जीत

विषम गते त्व् आचार्य उग्रतः शूद्रतो वा आहरेत्

अथ यथोपदेशं प्रधान आहुतीः जुहोति याज्ञिकीभ्यो देवताभ्यः संमितीभ्यः स्वाहा इति चतस्रः

याज्ञिकानां वा वृक्षाणाम् अन्यतमस्य

अथ वेद आहुतीः जुहोति ऋग्वेदाय स्वाहा यजुर्वेदाय स्वाहा सामवेदाय स्वाहा अथर्ववेदाय स्वाहा अथर्व अङ्गिरोभ्यः स्वाहा इतिहास पुराणेभ्यः स्वाहा सर्प देव जनेभ्यः स्वाहा सर्व भूतेभ्यः स्वाहा इति

अथ यद्य् अ ब्रह्मचारी स्यात् केश श्मश्रु लोम नखानि वापयित्वा तीर्थं गत्वा स्नात्वा अपः आचम्य सुरभिमत्या अब्लिङ्गाभिः वारुणीभिर् हिरण्यवर्णाभिः पावमानीभिर् व्याहृतिभिर् इति मार्जयित्वा अन्तर् जल गतः ऽघमर्षणेन षोडश प्राणायामान् धारयित्वा उत्तीर्य वासः पीडयित्वा अन्यत् प्रयतं वासः परिधाय अपः आचम्य देवयजनम् उदानयति

प्रेषितस् तद् एव प्रतिपद्येत अन्यत्र पातकात्

अधोनाभ्य् उपरिजान्व् आच्छाद्य त्रिषवणम् उदकम् उपस्पृशन् अन् अग्नि पक्व वृत्तिः अ छाया उपयोगः न आगारम् प्रविशेद् अन्यत्र गुरु नियोगात्

अथ सदसस्पतिं जुहोति सदसस्पतिम् इति

यस्मा उपदिशति यस्याम् उपविशति यस्मै ददाति यस्माच् च प्रतिगृह्णाति तत् सर्वं पुनाति

अथ देवयजन उल्लेखन प्रभृति आ अग्नि मुखात् कृत्वा अथ अव्रत्य प्रायश्चित्तम् जुहोति न अहम् करोमि कामः करोति कामः कर्ता कामः कारयिता एतत् ते काम कामाय स्वाहा न अहम् करोमि मन्युः करोति मन्युः कर्ता मन्युः कारयिता एतत् ते मन्यो मन्यवे स्वाहा इति
ताम् शाखा विशाखयोः काष्ठयोः अवसज्य अभ्युक्ष्य श्रपयेत्

स्थालीपाक आवृता अन्यत्

प्राच् शिरसम् उदक्पदीम् देव देवत्ये दक्षिणा शिरसम् प्रत्यक्पदीम् पितृ देवत्ये

चतुर् अष्टकः हेमन्तः

शृतान् अभिघार्य उदक् उद्वास्य प्रत्यभिघारयेत्

ताः सर्वाः स मांसाः चिकीर्षेत् इति कौत्सः

पुष्टि कर्म

त्रि अष्टकः इति औद्गाहमानिः तथा गौतम वार्कखण्डी

प्रश्च्युतितायाम् विशसत इति ब्रूयात् यथा न प्राक् अग्नेः भूमिम् शोणितम् गच्छेत्

अथ एनाम् उदक् उत्सृप्य संज्ञपयन्ति

स्थालीपाक आवृता अन्यत्

शृताम् अभिघार्य उदक् उद्वास्य प्रत्यभिघारयेत्

स्थालीपाक आवृता अन्यत्

तैष्याः ऊर्ध्वम् अष्टम्याम् गौः

ताम् सन्धिवेला समीपम् पुरस्तात् अग्नेः अवस्थाप्य उपस्थितायाम् जुहुयात् यत् पशवः प्र ध्यायत इति

स्थालीपाक आवृता तण्डुलान् उपस्कृत्य चरुम् श्रपयति अष्टौ च अपूपान् कपाले अ परिवर्तयन् एक कपालान्

या ऊर्ध्वम् आग्रहायण्याः तामिस्र अष्टमी ताम् अपूपाष्टका इति आचक्षते

पीत शेषम् अधस्तात् पशोः अवसिञ्चेत् आत्तम् देवेभ्यः हविः इति

पत्नी च उदकम् आदाय पशोः सर्वाणि स्रोतांसि प्रक्षालयेत्

अग्रेण नाभिम् पवित्रे अन्तर्धाय अनुलोमम् आकृत्य वपाम् उद्धरन्ति

संज्ञप्तायाम् जुहुयात् यत् पशुः मायुम् अकृत इति

यवमतीभिः अद्भिः प्रोक्षेत् अष्टकायै त्वा जुष्टाम् प्रोक्षामि इति

उल्मुकेन परिहरेत् परि वाज पतिः कविः इति

स्थालीपाक आवृता अवदाय चरोः च अपूपानाम् च अष्टकायै स्वाहा इति जुहोति

अष्टका रात्रि देवता
अमुष्मै त्वा जुष्टम्

अनु त्वा माता मन्यताम् अनु पिता अनु भ्राता सगर्भ्यो ऽनु सखा स यूथ्यः

नाथं मह्यम्

देवान् देवायते यजमानाय

स्वर् विद् असि

उप उ देवान् दैवीर् विशः प्रागुर् वह्नय उशिजः

देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् आददे

देव त्वष्टर् वसु रणे

लोकं वित्त्वा लोकम् इहि

पाशात् पशुं प्रमुञ्चत बन्धाद् यज्ञपतिं परि

ये बध्यमानम् अनु बध्यमाना अन्वैक्षन्त मनसा चक्षुषा च

सु आत्तम् सत् हविः आपो देवीः स्वदन्तु

घृतेन अक्तौ पशून् त्रायेथाम्

गातुं पशुभ्यः

अपां पेरुर् असि

इषे त्वा

गातुं वित्त्वा गातुम् इहि

न वा एतन् म्रियसे न उत रिष्यसि देवं इद् एषि पथिभिः शिवेभिः

वर्षीयो वर्षीयसो यज्ञं यज्ञपतौ धाः

त्मना अस्य हविषो यज सम् अस्य तन्वा भव

ऋतस्य त्वा देव हविः पाशेन प्रतिमुञ्चामि

शमितार उपेतन यज्ञं देवेभिर् अन्वितम्

स्वर् वित्त्वा स्वर् इहि

हव्या ते स्वदम्

लोकं पशुभ्यः

धर्षा मानुषाः

गातु विद् असि

नाथं वित्त्वा नाथम् इहि

उपावीर् असि

लोकं मह्यम्

बृहस्पते धारया वसूनि

लोक विद् असि

स्वर् मह्यं

अदितिः पाशान् प्रमुमोक्त्व् एतान् पशोः पाशान् पशुपतेर् अधि

रेवति प्रेधा यज्ञपतिम् आविश उरो अन्तरिक्ष सजूर् देवेन वातेन
कृष्ण पौत्रम् द्वारकातो दुहिता बाण मन्त्रिणः

वैशाख मास द्वादश्याम् पुंसो भर्ता भविष्यति

अवधीत् कालयवनं मुचुकुन्देन पूजितः

ताम् आह गौरी भर्ता ते निशि सुप्ता इति दर्शनात्

सत्यभामा समायुक्तः गरुडे नरक अर्दनः

नमस्कृतो महा इन्द्रेण गोविन्दो अथ अर्जुनः ऽर्पितः

इन्द्र उत्सवः तु तुष्टेन भूयः कृष्णेन कारितः

कृष्ण अष्टम्याम् च नभसि अर्धरात्रे चतुर् भुजः

वसुदेवं देवकीं च भक्त विप्रान् च सो ऽर्चयत्

भौमं तु नरकं हत्वा तेन आनीताः च कन्यकाः

हृता न तस्य पत्नी त्वं माया ज्ञः शम्बरं जहि

तं मत्स्यं शम्बराय अदात् मायावत्यै च शम्बरः

राम कृष्णौ च मथुरां त्यक्त्वा गोमन्तम् आगतौ

अनिरुद्धस्य बाणेन युद्धम् आसीत् स दारुणम्

चक्रे चाणूर मल्लेन मुष्टिकेन बलो ऽकरोत्

जरासन्धस्य ते पुत्र्यौ जरासंधः तद् ईरितः

हरिवंशं पठेत् यः स प्राप्त कामः हरिं व्रजेत्

द्रुह्यं च अनुम् च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

सह रामेण माला भृत् मालाकारे वरं ददौ

शक्र उत्सवम् परित्यज्य कारितो गोत्र यज्ञकः

बाणो बलि सुतः तस्य सुता उषा शोणितं पुरं

रजकं च अप्रयच्छन्तम् हत्वा वस्त्राणि च अग्रहीत्

शिवेन क्रीडतीं गौरीं दृष्ट्वा उषा स स्पृहा पतौ

वारितो ऽपि स देवक्या मृत्युः गर्भः ऽष्टमो मम

अग्निर् उवाच

श्रुत्वा अशरीरिणीम् वाचं मत्तो गर्भाः तु मारिताः

श्रुत्वा तु नारदात् कृष्णः प्रद्युम्न बल भद्रवान्

गोपीभिः अनुरक्ताभिः क्रीडिताभिर् निरीक्षितः

पारिजातं समानीय सत्यभामा गृहे ऽकरोत्

किं मया क्षिप्तया कंस जातो यः त्वा वधिष्यति

भद्रा क्षेम्या क्षेमकरी न एक बाहुः नमामि ताम्

पुरीं च द्वारकां कृत्वा न्यवसद् यादवैर् वृतः

गौः युक्ता हर्षिता च उषा गृहे सुप्ता ददर्श तं

ब्रह्मणो अत्रिः ततस् सोमः सोमात् जातः पुरूरवाः

देवक्या वसुदेवेन स्तुतो बालो द्वि बाहुकः

चक्रे यादव राजानम् च कंस गे

आवयोर् न अस्ति भेदो वै भेदी नरकम् आप्नुयात्

वसुदेवः कंस भयात् यशोदा शयने ऽनयत्

देव गन्धर्व यक्षाणाम् ता उवाच जनार्दनः

नन्दि विनायक स्कन्द मुखाः तार्क्ष आदिभिः जिताः

अनिरुद्ध आत्मजः वज्रो मार्कण्डेयात् तु सर्व विद्

मथुरा अधिपतिम् कंसं हत्वा तद् पितरम् हरिः

हरिवंशं प्रवक्ष्यामि विष्णु नाभि अम्बुजात् अजः

हिरण्यकशिपोः पुत्राः षष् गर्भाः योगनिद्रया

विष्णुना जीवितो बाणो द्वि बाहुः प्राब्रवीत् शिवम्

बलभद्रः प्रलम्बघ्नो यमुना कर्षणः ऽभवत्

जरासन्धं विजित्य आजौ पौण्ड्रकं वासुदेवकं

तपसा शिव पुत्रः ऽभूत् मायूर ध्वज पातितः

त्वया यत् अभयम् दत्तं बाणस्य अस्य मया च तत्

हरी रेमे अनेक मूर्तः रुक्मिणी आदिभिः ईश्वरः

कुम्भाण्डस्य अनिरुद्धः ऽगाद् रराम ह्य् उषया सह

मणिशैलं च इन्द्रं जित्वा हरिः दिवि

तस्मात् आयूः अभूत् तस्मात् नहुषो ऽतो ययातिकः

शिव आद्यैः पूजितो विष्णुः सो ऽनिरुद्ध उषा आदि युज्

राम कृष्णौ चेरतुः तौ गोभिः गोपालकैः सह

बाण ध्वजस्य सम्पातै रक्षिभिः स निवेदितः

चक्रे स मथुरा रोधम् यादवैर् युयुधे शरैः

त्रिसन्ध्यं यः पठेत् नाम् सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्

सर्वस्य जगतः पालौ गोपालौ तौ बभूवतुः

मत्तं कुवलयापीडं द्वारि रङ्गं प्रविश्य च

द्वारकां तु गतो रेमे उग्रसेन आदि यादवैः

यशोदा पति नन्दाय वसुदेवेन च अर्पितौ

जित्वा पञ्चजनं दैत्यं यमेन च सु पूजितः

इति उक्त्वा सा च शुम्भ आदीन् हत्वा इन्द्रेण च संस्तुता

सांदीपनेश् च शस्त्र अस्त्रम् ज्ञात्वा तद् बालकम् ददौ

मायावत्या ययौ कृष्णं कृष्णो हृष्टो ऽथ रुक्मिणी

कृष्णः च उलूखले बद्धो दाम्ना व्यग्र यशोदया

क्षेमं ताल वनम् चक्रे हत्वा धेनुक गर्दभम्

आत्मना संगतं ज्ञात्वा तद् सख्या चित्रलेखया

पूतना स्तन पानेन सा हता हन्तुम् उद्यता

सा क्षिप्ता बालिका कंसम् आकाश स्था अब्रवीत् इदम्

मायावती मत्स्य मध्ये दृष्ट्वा स्वं पतिम् आदरात्
वृन्दावन गतः कृष्णः कालियं यमुना ह्रदात्

द्विविदस्य कपेः भेत्ता कौरव उन्माद नाशनः

भुवो भार अवतार अर्थम् देवक्यां वसुदेवतः

चाणूर मुष्टिकौ ताभ्यां हतौ मल्लौ तथा अपरे

अभूत् च सप्तमो गर्भो देवक्या जठराद् बलः

समर्पिताः तु देवक्या विवाह समय ईरिताः

पुत्रान् उत्पादयामास तु असंख्यातान् स यादवान्

यमल अर्जुन मध्ये ऽगाद् भग्नौ च यमल अर्जुनौ

कंस आदीनाम् पश्यतां च मञ्च स्थानाम् नियुद्धकं

यदुं च तुर्वसुं तस्माद् देवयानी व्यजायत

प्रद्युम्नाद् अनिरुद्धो ऽभूद् उषापतिर् उदार धीः

तच् छ्रुत्वा शम्बरं हत्वा प्रद्युम्नः सह भार्यया

रथ स्थः मथुरां च अगात् कंस उक्त अक्रूर संस्तुतः

अरिष्ट वृषभम् हत्वा केशिनं हय रूपिणम्

दत्त अनुलेपनाम् कुब्जाम् ऋजुं चक्रे ऽहनद् गजं
मधुकस्य सारः

राजादन मज्जा

तार्क्ष्यशैलं रसाञ्जनम्

अर्क अलर्क पुष्प मूलानि

तालीश तमाल तर्कारी हरीतक वर्ग पत्त्राणि

मेदस् मज्ज वसा सर्पींषि च स्नैहिक धूम उपयोगीनि

इति

शिरोविरेक द्रव्याणि गन्ध द्रव्याणि च तीक्ष्णानि मनोह्वा हरितालं च इति तीक्ष्ण धूम उपयोगीनि

तेजस्विनी मेषशृङ्गी वराङ्ग इङ्गुद बृहती द्वय त्वचः

शिरीष बृहती शिग्रूणाम् बीजम्

क्षौद्र लवण मद्यानि गो आदि शकृत् मूत्र पित्तानि एवंविधानि च इन्द्रिय उपशमनीयानि अन्यानि अपि

सर्व गन्ध द्रव्याणि च कुष्ठ तगर वर्ज्यानि प्रायोगिक धूम उपयोगीनि

तथा स्नेहाः क्षारं रक्तं मांस रसः धान्य रसः तोयम् इति शिरस् विरेचन उपयोगीनि

हरिद्रा मूलक लशुन नागर कन्द पत्त्राणि

रोध्र मदन सप्तपर्ण बिम्ब पीलु बीजानि

सुराला श्रेष्ठः सर्जरसः

शाल ताल मधूक दार्वी साराः

नावन गणम् आह वेल्ल अपामार्ग इति

मुरङ्गी मातुलुङ्ग लवंग पुष्पाणि

पृथ्वीका बाष्पिका

संग्रहे त्व् अधिकम् उक्तम्
चक्षुर् असि इति अनुबध्नीयात्

गो युक्तम् रथम् उपसंक्रम्य पक्षसी कूबर बाहू वा अभिमृशेत् वनस्पते वीडु अङ्गः हि भूया इति

येन स्त्रियम् अकृणुतम् इति च

नेत्र्यौ स्थो नयतं माम् इत्य् उपानहौ

स्वयम् इव तु

उपोत्थाय आदित्यम् उपतिष्ठेत उद्यन् भ्राज भृष्टिभिः इत्य् एतद् प्रभृतिना मन्त्रेण

मातुर् असपिण्डान्

तत्र प्राच् अग्रेषु दर्भेषु उदङ् आचार्यः उपविशति

उपोपविश्य मुख्यान् प्राणान् संमृशन्न् ओष्ठ अपिधाना नकुली इति

ब्रह्मचारी वेदम् अधीत्य

सर्व ओषधि विफाण्टाभिः अद्भिर् गन्धवतीभिः शीत उष्णाभिः आचार्यो ऽभिषिञ्चेत्

उत्तरतः पुरस्ताद् वा आचार्य कुलस्य परिवृतं भवति

अथ आप्लवनम्

यद् अपां घोरं यद् अपां क्रूरं यद् अपाम् अशान्तम् इति च

तूष्णीं चतुर्थम्

ब्राह्मणान् भोजयित्वा स्वयं भुक्त्वा केश श्मश्रु रोम नखानि वापयीत शिखा वर्जम्

यो रोचनस् तम् इह गृह्णामि इति आत्मानम् अभिषिञ्चति

आस्थाता ते जयतु जेत्वानि इति आतिष्ठति

उपयाताय अर्घ्यम् इति कौहलीयाः

स्नात्वा अलंकृत्य अहते वाससी परिधाय स्रजम् आबध्नीत श्रीर् असि मयि रमस्व इति

आचार्यं स परिषत्कम् अभ्येत्य आचार्य परिषदम् ईक्षते यक्षम् इव चक्षुषः प्रियो वो भूयासम् इति

नग्निका तु श्रेष्ठा

अत्र एनम् आचार्यो ऽर्हयेत्

यशसे तेजस इति च

ये अप्स्व् अन्तर् अग्नयः प्रविष्टा इत्य् अपाम् अञ्जलिम् अवसिञ्चति

मन्त्र वर्णः भवति

अनुज्ञातो दारान् कुर्वीत

असगोत्रान्

मेखलाम् अवमुञ्चत उद् उत्तमं वरुण पाशम् इति
काम्पिल्ये नगरे ते तु ब्रह्मदत्त पुरोगमाः

करिष्यामो विधानं ते येन त्वं वर्तयिष्यसि

एतावद् उक्त्वा ते सर्वे पूजयित्वा च तं गुरुं

ते जाताः श्रोत्रिय कुले सु दरिद्रे सहोदराः

यथा अस्य आसीत् पक्षि भावे संकल्पः पूर्व चिन्तितः

तस्य संकल्प आसीच् च तेषाम् अन्यतरस्य वै

पाञ्चाल कण्डरीकाभ्याम् तस्य संविद् अभूत् तदा

वेद अध्ययन सम्पन्नाः चत्वारो अ छिन्न दर्शिनः

योग भ्रष्टाः त्रयश् च एव देहन्यास कृतः ऽभवन्

छिद्रदर्शी सुनेत्रश् च तथा बाभ्रव्य वत्सयोः

पाञ्चालो बह्वृचस् त्व् आसीद् आचार्य त्वम् चकार ह

ते योग धर्म निरताः सप्त मानसचारिणः

प्रीत आत्मा दास्यति स ते ग्रामान् भोगांश् च पुष्कलान्

आमन्त्र्य पितरं तात पिता तान् अब्रवीत् तदा

शेषास् तु चक्रवाका वै काम्पिल्ये सहचारिणः

स्वतन्त्रस् त्व् अणुहाज् जज्ञे ब्रह्मदत्तो महा यशाः

पूर्व जाति कृतेन आसन् धर्म काम अर्थ कोविदाः

जाताः सप्त महात्मानः सर्वे विगत कल्मषाः

वायु अम्बु भक्षाः सततं शरीराण्य् उपशोषयन्

स तान् अबुध्यत् खचरान् योग धर्म आत्मकान् बुधः

राजा विभ्राजमानस् तु वपुषा तद् वनं तदा

अधर्म एष युष्माकं यन् मां त्यक्त्वा गमिष्यथ

यत्र ते शकुना राजंश् चत्वारो योग धर्मिणः

अभिषिच्य तदा राज्ये परां गतिम् अवाप्तवान्

सा ह्य् उद्दिष्टा पुरा भीष्म पितृ कन्या मनीषिणा

सरस् तच् च कुरुश्रेष्ठ वैभ्राजम् इति शब्दितम्

योग धर्मम् अनुप्राप्य परमां निर्वृतिं ययुः

स वै तत्र निराहारो वायुभक्षो महा तपाः

निर्वेदाच् च तम् एव अर्थम् अनुध्यात्वा पुरं ययौ

त्यक्त्वा कामांस् तपस् तेपे सरसस् तस्य पार्श्वतः

प्रायात् सरस् तपश् चर्तुं यत्र ते सहचारिणः

ततो विभ्राजितं तेन वैभ्राजम् इति तद् वनम्

सत्य धर्म भृताम् श्रेष्ठा दुर्विज्ञेया अकृतात्मभिः

अणु धर्म रतिः नित्यम् अणुहो ऽध्यगमत् पदम्

अणुहस् तु नृप श्रेष्ठः ब्रह्मदत्तम् अकल्मषम्

अणुहो नाम तस्य आसीत् पुत्रः परम धार्मिकः

यथा ईप्सितान् च सर्व अर्थान् गच्छ तात यथासुखम्

महा तपाः स विभ्राजो विरराज अंशुमान् इव

तेषां संविदथा उत्पन्ना पूर्व जाति कृता तदा

शुश्रूषाम् अ प्रयुक्त्वा च कथं वै गन्तुम् अर्हथ

विभ्राजस् त्व् अणुहं राज्ये स्थापयित्वा नरेश्वरः

सनत्कुमारेण तदा संनिधौ मम शोभना

मार्कण्डेय उवाच

सत्त्व शील गुण उपेताम् योग धर्म रताम् सदा

प्रादात् कन्यां शुकस् तस्मै कृत्वीं पूजित लक्षणाम्

योगा च योगपत्नी च योगमाता तथा एव च

दारिद्र्यम् अन् अपाकृत्य पुत्र अर्थान् च एव पुष्कलान्

जातौ श्रोत्रिय दायादौ वेद वेदाङ्ग पारगौ

असितस्य योग दुर्धर्षा संनतिर् नाम भारत

द्वि वेदः कण्डरीकस् तु छन्दोगो ऽध्वर्युर् एव च

ते तम् ऊचुर् द्विजाः सर्वे पितरं पुनर् एव हि

ते ग्राम्यधर्म निरताः कामस्य वश वर्तिनः
अभिनव जलद श्यामम् पीत दुकूलम् विदेह ज आरामम्

यम उपमः स विज्ञेयो मर्त्यानां मृत्यु रूपधृक्

द्रवे ऽप्य् अनुक्ते जलम् अत्र देयं काले ऽप्य् अनुक्ते दिवसस्य पूर्वम्

निर्यासो दशमं वर्षं तद् ऊर्ध्वम् न प्रशस्यते

प्रदर गल बलास श्वास कासान् निहन्ति

अनिर्दिष्टः प्रमाणानां प्रमाणम् इदम् ईरितम्

शुष्कस्य तावद् गुरु तीक्ष्ण सत्त्वात् तद् अर्ध भागः परिकल्पनीयः

सामुद्रेण सह एतानि पञ्च स्युर् लवणानि च

अहोरात्रं स्थितं वा अपि स्वरसो द्विविधो मतः

हिक्का कास आध्मान बद्ध उदराणि श्वासं वह्नेर् मान्द्यम् आम आदि दोषान्

केश्यम् वृष्यम् आशु विनिहन्ति

साङ्ग त्वेन महा अर्णव आदि विदिताम् तद् निष्क्रियाम् साम्प्रतम्

शुष्क द्रव्यम् उपादाय स्वरसानाम् असंभवे

कर्ष प्रमाणम् कल्कं स्याद् गुञ्जा मात्रम् रस औषधम्

शुक्र प्रमेह शमनम् लघु कण्ठ विशुद्धि जननम् च

सिक्थकै रहितो मण्डः पेया सिक्थ समन्विता

द्रव्याणां रस वीर्य कार्यम् अखिलं ज्ञाता दयालुः सदा निर्णेता ऋतु काल देश वयसाम् मात्रा अधिकारी भिषक्

माधव लक्षणानाम् क्रमं विहाय आशु विबोधन अर्थम्

पलान्य् अष्टौ शोधित आर्द्रात् पलं षोडशकं तथा

चातुर्जातं तथा देयं पृथक् कर्ष क्रिया अन्वितम्

क्षार पारद कस्तूरी शशि काश्मीरजन्मनाम्

कृष्ण रेखा अङ्कुरः यस् तु दग्धहस्तः स उच्यते

क्षुण्णं द्रव्य पलम् सम्यक् तप्त नीरे चतुर्गुणे

वारि प्रस्थे च विपचेत् तद् द्रवः यूष उच्यते

लवणे सैन्धवं दद्यान् मूत्रे गो मूत्रम् इष्यते

जीवक ऋषभक अभावे गुडूची वंशलोचने

कटुकं शीतं कफ कास विनाशनम् स्वर्यम्

पञ्च वैद्या न पूज्यन्ते धन्वन्तरि समाः यदि

रन्ध्रे च कर्ण युगले गण्डूषम् आस्ये रसः

कषायं च दशगुणं पाचनं द्वादशम् भवेत्

जल जीर्णाम् अग्नि कवलितम् अकाल रूक्ष कृमि च शरीरम्

केचिद् द्वादशभिः प्राहुः पलैर् लोह मृद् अश्मनाम्

पानीये षोडश पले क्षुण्णं द्रव्य पलम् क्षिपेत्

वैद्यं रसम् औषधम् रोगी अकाले

गन्धाढ्या कृमि नाशिनी कफ हरा संशोधिनी स्रोतसाम्

कर्पूर आदि त्रिकम् प्राहुः कर्पूर मद कुङ्कुमम्

गुञ्जः स्यात् त्रि यवैः च रक्ति युगलम् वल्लश् च तद् पञ्चकैः निगदितं शाणश् च शान द्वयम्

उन्मीलनी बुद्धि बल इन्द्रियाणाम् विनाशिनी पित्त कफ अनिलानाम्

शुष्कं नवीनं सकलेषु योज्यम् द्रव्यं तथा आर्द्रम् द्विगुणं प्रयोज्यम्

विभीतकः कटुस् तिक्तः कषाय उष्णः कफ अपहः

अन्नं पञ्चगुणे साध्यं विलेपी तु चतुर्गुणे

कटु क्लेद विष अपहा स कटुका पुण्या अङ्गरागे हिता

द्राक्षा अभावे तु काश्मीर्यं वृक्षाम्लं दाडिमे ऽसति

भवत्य् अर्ध अवशिष्टम् च तद् उष्णोदकम् उच्यते

जीर्णे पथ्य अजीर्णे पथ्या जीर्ण अजीर्णे पथ्य अपथ्या

कषाये लेपने प्रायो युज्यते रक्तचन्दनम्

पद्म अङ्कुश लसत् पादः

मधु अभावे जीर्ण गुडः क्षीर अभावे च मुद्गकः

यदि भवति च रक्तं तत् जलम् पीत वर्णम् न भवति मृगनाभिः कृत्रिमो ऽसौ विकारः

कर्ष मानेन तत् चूर्णम् घृत आदि द्विगुणं क्षिपेत्

मानतो द्विगुणं प्रोक्तं तत् द्रव्यम् तत्त्व दर्शिभिः

एकस्य च ओषधेः योगो यत् तत्र पुनर् उच्यते

जाता विधिना अपि हृताः औषध्यः सिद्धि दाः न स्युः

तेषु मुख्यं सैन्धवं स्यात् सर्व भावेषु क्षेपयेत्

अथ अतस् स्वरसः कल्कः क्वाथश् च हिम फाण्टकौ

याम मध्ये रस उत्पत्तिः याम युग्मात् बल क्षयः

गुञ्जाभिः पञ्चभिश् च एक माषकः परिकीर्तितः

द्रवेण यावद् वा द्रव्यम् एकीभूय आर्द्र ताम् व्रजेत्

पत्रकं लघु तिक्त उष्णम् विष अनिल कफ अपहम्

फलं तु दाडिम आदीनाम् पटोल आदेः छदस् तथा

नरो नरक पाती स्यात् तस्य सम्भाषणाद् अपि

माषः शाण पिचुः पलं च कुडवः प्रस्थस् तथा च आढकः द्रोणो चतुर्गुण तया निर्धारिताः स्युः क्रमात्

चिन्तामणेः प्रथमतः किरणैश् चतुर्भिः द्रव्यस्य मानम् अखिलस्य रसस्य शुद्धिः

मण्डश् च चतुर्गुणे यवागूः षड्गुणे ऽम्भसि