tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
यथा उक्तम् वै मघवता तथा एव मरुतो ऽभवन्

हिरण्यकशिपुश् च एव हिरण्याक्षश् च भारत

लम्बायाश् च एव घोषो ऽथ नागवीथी च जामि जा

द्वौ पुत्रौ देवलस्य अपि क्षमावन्तौ मनीषिणौ

आपो ध्रुवश् च सोमश् च धरश् च एव अनिलः ऽनलः

कर्ता शिल्प सहस्राणाम् त्रिदशानां च वर्धकिः

पूर्वं स हि समुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः

व्यङ्गः शल्यश् च बलिनौ बलश् च एव महा बलः

विश्वकर्मा महाभागस् तस्यां जज्ञे प्रजापतिः

स्थल जाः पक्षिणो अप् जाः च धरायाः प्रसवः स्मृतः

भ्रातॄणां पदवी च एव गन्तव्या न अत्र संशयः

हित अर्थम् सर्व लोकानाम् समागम्य परस्परम्

रोचयन् वै गण श्रेष्ठम् देवानाम् अमित ओजसाम्

झर्झरः शकुनिश् च एव भूतसंतापनस् तथा

ततः संचिन्त्य तु पुनः प्रजा हेतोः प्रजापतिः

तेजः संभृत्य दुर्धर्षम् अ वध्यम् अमरैः सदा

वैवस्वते तु महति वारुणे वितते क्रतौ

तांस् तु दृष्ट्वा महाभागान् संविवर्धयिषून् प्रजाः

कन्यायां नारदो मह्यं तव पुत्रो भवेद् इति

बलेः पुत्र शतम् त्व् आसीद् बाण ज्येष्ठम् नराधिप

अपत्यं कृत्तिकानां स कार्त्तिकेय इति स्मृतः

भविष्यति सुतस् ते ऽयं यद्य् एनं धारयिष्यसि

एवं देव निकायाः ते सम्भवन्ति युगे युगे

सुपर्णः पततां श्रेष्ठो दारुणः स्वेन कर्मणा

दितिर् विनष्ट पुत्रा वै तोषयामास कश्यपम्

वैशम्पायन उवाच

द्विमूर्धा शकुनिश् च एव तथा शङ्कुशिरा विभुः

दत्त्वा च वरम् अव्यग्रो मारीचस् ताम् अभाषत

मरुतो नाम देवास् ते बभूवुर् भरत ऋषभ

भृशाश्वस्य तु देवर्षेर् देव प्रहरणाः सुताः

ऋषीन् देवान् स गन्धर्वान् असुरान् अथ राक्षसान्

एवम् उक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्य अन्तरे मनोः

बाणस् तेषाम् अतिबलो ज्येष्ठः पशुपतेः प्रियः

पूर्व उक्तम् वचनं तात नारदेन एव चोदिताः

इरा वृक्ष लता वल्लीः तृण जातीः च सर्वशः

ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्याश् च सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः

ततो ऽभ्युपगमाद् दित्यां गर्भम् आधाय कश्यपः

अन्तर् ऊर्ध्वम् अधश् च एव कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः

हिरण्यकशिपोः पुत्राश् चत्वारः प्रथित ओजसः

निर्मथ्य नाशिताः सर्वे विधिना च न संशयः

तदा प्रभृति वै भ्राता भ्रातुर् अन्वेषणे नृप

स तस्यां नारदो जज्ञे भूयः शाप भयात् ऋषिः

समागता महा वीर्याः नारदस् तान् उवाच ह

षष्टिं दक्षो ऽसृजत् कन्या वैरण्याम् इति नः श्रुतम्

हर्यश्वेष्व् अथ नष्टेषु दक्षः प्राचेतसः पुनः

ततो ऽपरे महा वीर्याः दानवा अति दारुणाः

असिक्नीम् आवहत् पत्नीं वीरणस्य प्रजापतेः

नाशाय वचनं तेषां शापाय एव आत्मनः तथा

ते ऽपि तेन एव मार्गेण प्रयाताः सर्वतोदिशम्

आगच्छत द्रुतं देवा अदितिं सम्प्रविश्य वै

मानुषाश् च उपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः

वैशम्पायन उवाच

विरोचनश् च प्राह्रादिर् बलिर् जज्ञे विरोचनात्

तेन दक्षस्य पुत्रा वै हर्यश्वा इति विश्रुताः

निद्राम् आहारयामास तस्याः कुक्षिं प्रविश्य ह

योगसिद्धा जगत् कृत्स्नम् अ सक्ता विचचार ह

भूत सर्गम् इमं सम्यग् जानतो भरत ऋषभ

काद्रवेयास् तु बलिनः सहस्रम् अमित ओजसः

ह्रदस्य पुत्रो ऽप्य् आयुर् वै शिवः कालस् तथा एव च

ततो विरोधे देवानां दानवानां च भारत

संह्रादस्य तु दैत्यस्य निवात कवचाः कुले

ततो दक्षः सुतां प्रादात् प्रियां वै परमेष्ठिने

वरेण छन्दयामास सा च वव्रे वरं तदा

अ वध्याः देवतानां हि हिरण्यपुर वासिनः

जगाम पर्वताय एव तपसे संशित व्रतः

संह्रादश् च चतुर्थो अभूत् ह्राद पुत्रः ह्रदस् तथा

असिक्न्याम् अथ वैरण्यां भूयो देव ऋषि सत्तमः

अथ पुत्र सहस्राणि वैरण्यां पञ्च वीर्यवान्

हरश् च बहुरूपश् च त्र्यम्बकश् च अपराजितः

पूर्व मन्वन्तरे श्रेष्ठा द्वादश आसन् सुर उत्तमाः

देव ऋषिः प्रिय संवादः नारदः प्राब्रवीद् इदम्

अविज्ञातगतिश् च एव द्वौ पुत्राव् अनिलस्य तु

अजैकपाद् अहिर्बुध्न्यस् त्वष्टा रुद्रश् च वीर्यवान्

विनतायास् तु पुत्रौ द्वाव् अरुणो गरुडस् तथा
एकैकं सप्तधा चक्रे वज्रेण एव अरि कर्शनः

इन्द्रं पुत्रो निहन्ता ते गर्भे चेच् छरदां शतम्

मारीचात् कश्यपाज् जातास् ते ऽदित्या दक्ष कन्यया

तुषिता नाम ते ऽन्योन्यम् ऊचुर् वैवस्वते ऽन्तरे

अद्य अपि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इव आपगाः

ब्रह्मर्षीन् पुरतः कृत्वा याचितः परमेष्ठिना

यः सर्वेषां विमानानि दैवतानां चकार ह

धृतराष्ट्रश् च सूर्यश् च चन्द्रमाश् च इन्द्रतापनः

प्रत्यङ्गिरस जाः श्रेष्ठा ऋचो ब्रह्मर्षि सत्कृताः

तासाम् अपत्यान्य् अभवन् दीप्तान्य् अमित तेजसाम्

अभवन् दनु पुत्राः तु शतं तीव्र पराक्रमाः

धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस् तथा

सप्तविंशति सोमाय चतस्रो ऽरिष्टनेमये

वैश्वानरः पुलोमा च विद्रावण महाशिरौ

पृथिवी विषयम् सर्वम् अरुन्धत्यां व्यजायत

अर्यमा च एव धाता च त्वष्टा पूषा तथा एव च

द्वे च एव बहुपुत्राय द्वे च एव अङ्गिरसे तथा

ऐरावतो महापद्मः कम्बल अश्वतरौ उभौ

अंशो भगश् च अति तेजाः आदित्या द्वादश स्मृताः

सर्वा नक्षत्र नाम्न्यः तु ज्योतिषे परिकीर्तिताः

क्रमशस् तानि राज्यानि पृथोः पूर्वं तु भारत

उत्पत्तिं विस्तरेण एव वैशंपायन कीर्तय

तपस्विनो महा वीर्याः प्राधान्येन निबोध तान्

ततो ऽभिसंधिं चक्रे वै दक्षस् तु परमेष्ठिना

सुतां सु तपसा युक्तां महतीं लोक धारणीम्

संकल्पायास् तु सर्वात्मा जज्ञे संकल्प एव च

विवर्धयिषवस् ते तु शबलाश्वाः प्रजास् तदा

सप्तविंशत् तु याः प्रोक्ताः सोम पत्न्यः ऽथ सुव्रताः

पुराकल्पे हि बाणेन प्रसाद्य उमापतिम् प्रभुम्

खसा तु यक्ष रक्षांसि मुनिर् अप्सरसस् तथा

तस्याश् च एव अन्तर प्रेप्सुः अभवत् पाकशासनः

जनमेजय उवाच

तयोः पुत्र सहस्राणि षष्टिं दानव सत्तमान्

इन्द्रजित् सर्वजिच् च एव वज्रनाभस् तथा एव च

पुत्र त्वे कल्पयामास स्वयम् एव पितामहः

विश्वेदेवास् तु विश्वायाः साध्या साध्यान् व्यजायत

एते युग सहस्र अन्ते जायन्ते पुनर् एव ह

स पाट्यमानो गर्भो ऽथ वज्रेण प्ररुरोद ह

वातापिर् नमुचिश् च एव इल्वलः खसृमस् तथा

पुलोमा कालका च एव वैश्वानर सुते उभे

सर्वे देव गणाः तात त्रयस्त्रिंशत् तु काम जाः

अनेक शिरसाम् तात खेचराणां महात्मनाम्

सोमस्य भगवान् वर्चा वर्चस्वी येन जायते

अरिष्टा तु महा सत्त्वान् गन्धर्वान् अमित ओजसः

विप्रचित्ति प्रधानाः ते दानवाः सु महा बलाः

यदा अस्य यतमानस्य न व्यवर्धन्त वै प्रजाः

उपदानवी हयशिराः शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

तेषां पुत्राश् च पौत्राश् च शतशो ऽथ सहस्रशः

तत्र विष्णुश् च शक्रश् च जज्ञाते पुनर् एव हि

पौलोमाः कालकेयाश् च दानवास् ते महा बलाः

पुत्रम् इन्द्र वध अर्थाय समर्थम् अमित ओजसम्

एते कश्यप दायादाः कीर्तिताः स्थाणु जंगमाः

जुह्वानस्य ब्रह्मणो वै प्रजा सर्गः इह उच्यते

देवानां दानवानां च गन्धर्व उरग रक्षसाम्

मा रोदीर् इति तं शक्रः पुनः पुनर् अथ अब्रवीत्

शङ्खश् च शङ्खपालश् च कपिलो वामनस् तथा

विवस्वान् सविता च एव मित्रो वरुण एव च

संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भारत

वृषाकपिश् च शंभुश् च कपर्दी रैवतस् तथा

तेषां प्रधानाः सततं शेष वासुकि तक्षकाः

प्रजापतेर् द्विजश्रेष्ठ श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः

एकादशा एते कथिता रुद्रास् त्रिभुवन ईश्वराः

ऊने वर्ष शते च अस्याः ददर्श अन्तरम् अच्युतः

बृहस्पतेस् तु भगिनी वर स्त्री ब्रह्मचारिणी

षट् सुताः सु महा सत्त्वाः ताम्रायाः परिकीर्तिताः

द्वे भृशाश्वाय विदुषे तासां नामानि मे शृणु

दैत्य दानव संयोगात् जातास् तीव्र पराक्रमाः

सिंहिका च अभवत् कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः

पूर्वं यत्र तु ब्रह्मर्षीन् उत्पन्नान् सप्त मानसान्

स्वर्भानोस् तु प्रभा कन्या पुलोम्नस् तु शची सुता

सरमाणस् तथा च एव शरकल्पश् च वीर्यवान्

उपस्थिते अति यशसः चाक्षुषस्य अन्त्रे मनोः

मरीचिर् मघवांश् च एव इडा गर्गशिरास् तथा

आञ्जिको नरकश् च एव कालनाभस् तथा एव च
बालिशा बत यूयं ये न अस्याः जानीत वै भुवः

बहुपुत्रस्य विदुषश् चतस्रो विद्युतः स्मृताः

यथा ससर्ज भूतानि तथा शृणु महीपते

मनसा त्व् एव भूतानि पूर्वम् एव असृजत् प्रभुः

तांश् च अपि नष्टान् विज्ञाय पुत्रान् दक्षः प्रजापतिः

कुहरः पुष्पदंष्ट्रश् च दुर्मुखः सुमुखस् तथा

महानील महाकर्णौ धृतराष्ट्र बलाहकौ

महानाभश् च विक्रान्तः कालनाभस् तथा एव च

या राजन् सोम पत्न्यः तु दक्षः प्राचेतसो ददौ

अरुन्धती वसुर् जामी लम्बा भानुर् मरुत्वती

यथा सूर्यस्य कौरव्य उदय अस्तमयौ इह

कद्रूर् मुनिश् च लोकेश तास्व् अपत्यानि मे शृणु

वैरण्याम् एव पुत्राणां सहस्रम् असृजत् प्रभुः

तां कश्यपः प्रसन्न आत्मा सम्यक् आराधितः तया

जनमेजय उवाच

चाक्षुषस्य अन्तरे पूर्वम् आसन् ये तुषिताः सुराः

वज्रपाणिस् ततो गर्भं सप्तधा तं न्यकृन्तत

श्येनी श्येनांस् तथा भासी भासान् गृध्रांश् च गृध्रिका

दक्षस्य वै दुहितरि दक्ष शाप भयात् मुनिः

तं भूयो जनयामास पिता इव मुनि पुंगवम्

एष मन्वन्तरे तात सर्गः स्वारोचिषे स्मृतः

भानोस् तु भानवस् तात मुहूर्तास् तु मुहूर्त जाः

वसवो ऽष्टौ समाख्यातास् तेषां वक्ष्यामि विस्तरम्

स हरिः पुरुषो वीरः कृष्णो जिष्णुः प्रजापतिः

गणं क्रोध वशम् विद्धि तत्र सर्वे च दंष्ट्रिणः

दक्षस्य पुत्रा हर्यश्वा विवर्धयिषवः प्रजाः

सिंहिकायाम् अथ उत्पन्नाः विप्रचित्तेः सुतास् तथा

ते तु तद् वचनम् श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतोदिशम्

असिक्न्यां जनयामास दक्ष एव प्रजापतिः

पर्जन्यस् तपनो व्यक्तस् तस्य सर्वम् इदं जगत्

प्रभासस्य तु भार्या सा वसूनाम् अष्टमस्य तु

कुम्भनाभो गर्दभाक्षः कुक्षिर् इत्य् एवमादयः

प्रजाः सृज इति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा

स मैथुनेन धर्मेण सिसृक्षुर् विविधाः प्रजाः

सर्व एते दनोः पुत्राः कश्यपाद् अभिजज्ञिरे

ये त्व् अनेके सुर गणाः देवा ज्योतिः पुरोगमाः

पितामह प्रसादेन ये हताः सव्यसाचिना

शुचिर् औदकान् पक्षि गणान् सुग्रीवी तु परंतप

ध्रुवस्य पुत्रो भगवान् कालो लोक प्रकालनः

अश्वान् उष्ट्रान् गर्दभांश् च ताम्रा वंशः प्रकीर्तितः

नहुषः शङ्खरोमा च मणिर् इत्य् एवमादयः

तथा इति अभिहितो भर्ता तया देव्या महा तपाः
स वै तिरोहितान् दृष्ट्वा महसा स्वेन दैत्य राज्

भीता निलिल्यिरे देवास् तार्क्ष्य त्रस्ताः इव अहयः

मुहुः परिधयो ऽभूवन् सराह्वोः शशि सूर्ययोः

ताव् आदिदैत्यौ सहसा व्यज्यमान आत्म पौरुषौ

आराधयिष्यत्य् असुर ऋषभे हि तं मनस्विनो यं गृणते भवादृशाः

सृगाल उलूक टङ्क अरैः प्रणेदुर् अशिवं शिवाः

गावो ऽत्रसन्न् असृग्दोहास् तोय दाः पूय वर्षिणः

सह अचलाः भुवश् चेलुर् दिशः सर्वाः प्रजज्वलुः

प्रजापतिर् नाम तयोर् अकार्षीद् यः प्राक् स्व देहात् यमयोर् अजायत

संगीत वत् रोदन वत् उन्नमय्य शिरोधराम्

वैजयन्त्या स्रजा जुष्टम् अंस न्यस्त महा गदम्

ततः सर्वे न्यवर्तन्त त्रिदिवाय दिवौकसः

दृष्ट्वा अन्यान् च महा उत्पातान् अ तद् तत्त्व विदः प्रजाः

अहन्यमाना अपि तस्य वर्चसा प्रधर्षिता दूरतरं प्रदुद्रुवुः

विजित्य लोके अखिल दैत्य दानवान् यद् राजसूयेन पुरा अयजत् प्रभो

स वर्ष पूगान् उदधौ महा बलः चरन् महा ऊर्मीन् श्वसन ईरितान् मुहुः

दितिस् तु भर्तुर् आदेशाद् अपत्य परिशङ्किणी

व्यरुदन् देवलिङ्गानि द्रुमाः पेतुर् विना अनिलम्

ववृधाते ऽश्मसारेण कायेन अद्रिपती इव

गदा पाणिः दिवं यातो युयुत्सुर् मृगयन् रणम्

घोषे ऽरण्ये च पशवः शकृत् मूत्रम् अकुर्वत

दिविस्पृशौ हेम किरीट कोटिभिः निरुद्ध काष्ठौ

तत्र उपलभ्य असुर लोकपालकम् यादस् गणानाम् ऋषभं प्रचेतसम्

स्मयन् प्रलब्धुं प्रणिपत्य नीच वत् जगाद मे देह्य् अधिराज संयुगम्

अन्तर् ग्रामेषु मुखतो वमन्त्यो वह्निम् उल्बणम्

रुदन्तो रासभ त्रस्ताः नीडाद् उदपतन् खगाः

चक्रे हिरण्यकशिपुर् दोर्भ्यां ब्रह्म वरेण च

पूर्णे वर्ष शते साध्वी पुत्रौ प्रसुषुवे यमौ

ब्रह्म पुत्रान् ऋते भीता मेनिरे विश्व सम्प्लवम्

स एवम् उत्सिक्त मदेन विद्विषा दृढं प्रलब्धो भगवान् अपां पतिः

मौर्व्या अभिजघ्ने गदया विभावरीम् आसेदिवांस् तात पुरीं प्रचेतसः

खार्कार रभसाः मत्ताः पर्यधावन् वरूथशः

दिवि भुव्य् अन्तरिक्षे च लोकस्य उरु भय आवहाः

चुक्रोश विमना वार्धिर् उदूर्मिः क्षुभित उदरः

तस्मिन् प्रविष्टे वरुणस्य सैनिका यादस् गणाः सन्न धियः स साध्वसाः

तं वै हिरण्यकशिपुं विदुः प्रजा यं तं हिरण्याक्षम् असूत साग्रतः

स उदपानाः च सरितश् चुक्षुभुः शुष्क पङ्कजाः

तं वीरम् आराद् अभिपद्य विस्मयः शयिष्यसे वीरशये श्वभिर् वृतः

पश्यामि न अन्यम् पुरुषात् पुरातनाद् यः संयुगे त्वां रण मार्ग कोविदम्

निशम्य _ गीतं कारणं शङ्कया उज्झिताः

ववौ वायुः सु दुःस्पर्शः फूत्कारान् ईरयन् मुहुः

उन्मूलयन् नगपतीन् वात्या अनीकः रजस् ध्वजः

यस् त्वद्विधानाम् असतां प्रशान्तये रूपाणि धत्ते सत् अनुग्रह इच्छया

स इन्द्रान् देव गणान् क्षीबान् अपश्यन् व्यनदद् भृशम्

मैत्रेय उवाच

तं वीक्ष्य दुःसह जवम् रणत् काञ्चन नूपुरम्

विजगाहे महासत्त्वो वार्धिं मत्त इव द्विपः

गां कम्पयन्तौ चरणैः पदे पदे कट्या सु काञ्च्या अर्कम् अतीत्य तस्थतुः

खराश् च कर्कशैः क्षत्तः खुरैर् घ्नन्तो धरा तलम्

उत्पाता बहवस् तत्र निपेतुर् जायमानयोः
अभिप्लवो द्वि अहः

चत्वारो हि स्तोमा भवन्ति त्रिवृत् पञ्चदशः सप्तदश एकविंश एव

अभिप्लवः चतुर् अहः

षड् हि अहानि भवन्ति ज्योतिर् गौर् आयुर् गौर् आयुर् ज्योतिः

स सप्तमो ऽग्निष्टोमः

द्वे हि एव सामनी भवतो बृहत् रथन्तरे एव

त्रि आवृत्तिः ज्योतिर् गौर् आयुः

अभिप्लवः पञ्चाहः

चतुर्णाम् उक्थ्यानां द्वादश स्तोत्राणि अतिरिच्यन्ते

अभिप्लव एक अहः

एक अहस्य हि स्तोमैस् तायते

ॐ अभिप्लवः षष् अहः
पार्श्वेन वसा होमम् प्रयौति श्रीर् अस्य् अग्निस् त्वा श्रीणात्व् इति

अथ एनाम् एतेन एव पार्श्वेन अपिदधाति स्वाहा ऊष्मणः अ व्यथिष्यै इति

ततः संप्रेष्यति इन्द्र अग्निभ्याम् छागस्य हविषो अनुब्रूहि इति

अत्र नारिष्ठान् हुत्वा जुह्वा पृषदाज्यस्य सकृत् उपहत्य आह वनस्पतये अनुब्रूहि इति

वषट्कृते हविर् जुहोति

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह वनस्पतये प्रेष्य इति

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह इन्द्र अग्निभ्याम् छागस्य हविषः प्रेष्य इति

प्रत्याक्रम्य आयतने स्रुचौ सादयित्वा

वषट्कृते जुहोति

हुत्वा अवशिनष्टि

वसा होम उद्रेकेण दिशः प्रतियजति दिशः स्वाहा प्रदिशः स्वाहा इति एतैः प्रतिदिशम्

स्वाहा दिग्भ्यो नमो दिग्भ्य इति प्राचीनम् अन्ततो जुहोति

याज्याया अर्धर्चे प्रतिप्रस्थाता वसा होमम् जुहोति घृतं घृत पावानः पिबत इति

वषट्कृते जुहोति

अपुनर् अतिक्रामन् संप्रेष्यति अग्नये स्विष्टकृते अनुब्रूहि इति
हुते रभस्व हुत भागे एधि मृड अस्मभ्यम् मा उत हिंसीः पशून् न इति

जुहोति एतया ऋचा

वैश्वदेवीम् इति वत्सतरीम् आलम्भयति

समया खेन जुहोति

आसीना इत्य् आसीनाम् अनुमन्त्रयते

सूर्याय स्वाहा प्रजापतये स्वाहा इति प्रातः

विश्वप्स्न्या विश्वतस् परि

संवत्सरतम्यां शान्त्युदकं कृत्वा

ता अधराद् उदीचीर् इत्य् अनुमन्त्रयते

आनडुहेन शकृत् पिण्डेन अग्नि आयतनानि परिलिप्य

द्वादश रात्रे ऽग्निं पशुना यजेत

अग्नौ अनुगते जायमाने

आ रोहत आयुः इत्य् आरोहति

पश्चाद् अग्नेर् वाग्यतः संविशति

स्थालीपाकेन वा उभयोः विरिष्यति

होम्यम् उपसाद्य

अथ प्रातर् उत्थाय अग्निम् निर्मथ्य यथास्थानं प्रणीय यथापुरम् अग्निहोत्रं जुहुयात्

सायमाश प्रातराशौ यज्ञाव् ऋत्विजौ

तिरो मृत्युम् इत्य् अश्मानम् अतिक्रामति

आयुः दावा धन दावा बल दावा पशु दावा पुष्टि दावा प्रजापतये स्वाहा इति

इमं जीवेभ्य इति द्वारे निदधाति

तान् उल्लप्य

प्राण अपानाभ्याम् स्वाहा समान व्यानाभ्याम् स्वाहा उदान रूपाभ्याम् स्वाहा इति आत्मन्य् एव जुहुयात्

संवत्सरम् अग्निं न उद्वायात् न हरेत् न आहरेयुः

अनड्वाहम् अहोरात्रे इति तल्पम् आलम्भयति

इमम् इन्द्रम् इति वृषम्

दश दक्षिणा

सायं प्रातर् व्रीहीन् आवपेद् यवान् वा अग्नये स्वाहा प्रजापतये स्वाहा इति सायम्

पुनर् ऊर्जा ववृत्स्व पुनर् अग्न इषा आयुषा

यद्य् उद्वायाद् भस्मना अरणिम् संस्पृश्य तूष्णीं मथित्वा उद्दीप्य

पूर्णहोमं हुत्वा

अग्ने ऽभ्यावर्तिन्न् अभि न आ ववृत्स्व

पिञ्जूलीर् आञ्जनं सर्पिषि पर्यस्य इमाः नारीर् इति स्त्रीभ्यः प्रयच्छति

निस्सालाम् इति शाला निवेशनम् सम्प्रोक्ष्य

स्थालीपाकाभ्याम् अग्निं च अग्निषोमौ च पौर्णमास्याम्

उत्तरतो गर्त उदक् प्रस्रवणे ऽश्मानं निदधात्य् अन्तर् छिन्नम्

द्वादश रात्रे इत्य् एके

संनतिभिर् आज्यं जुहुयाद् व्याहृतिभिर् वा

संसृष्टे च एवम् जुहुयात्

ऊर्जं बिभ्रद् इति प्रपादयति

सह रय्या नि वर्तस्व अग्ने पिन्वस्व धारया

अधा पुष्टस्य ईशानः पुनर् नो रयिम् आ कृधि

आयुषा वर्चसा सन्या मेधया प्रजया धनेन

षष् संपातम् माता पुत्रान् आशयते

इमे जीवा अ विधवाः सु जामयः इति पुंभ्य एकैकस्मै तिस्रस् तिस्रस् ता अध्य् अध्य् उद धानम् परिचृत्य प्रयच्छति
द्वापरस्य तु या चेष्टा ताम् अपि श्रोतुम् अर्हसि

तत्र च अर्थ परे सर्वे प्राणिनो रजसा हताः

भूत्वा सूर्यः चक्षुषी च आददानः भूत्वा वायुः प्राणिनां प्राण जालम्

द्वाभ्यां धर्मः स्थितः पद्भ्याम् अधर्मः त्रिभिः उत्थितः

चातुर्वर्ण्यस्य वैकृत्यात् यान्ति दौर्बल्यम् आश्रमाः

एतत् कार्तयुगम् वृत्तं सर्वेषाम् अपि पार्थिव

कामिनः तपसा हीना जायन्ते तत्र मानवाः

एषा त्रेता युग गतिः विचित्रा देव निर्मिता

यत्र अधर्मः चतुष्पादः स्यात् धर्मः पाद विग्रहः

तिर्यग्योनि गतानाम् च सत्त्वानां कृमिणां तथा

मत्स्य उवाच

महाभूत पतिः पञ्च हृत्वा भूतानि भूतकृत्

दैत्यानां दानवानां च यक्ष राक्षस पक्षिणाम्

तस्य तावच्छती संध्या द्विगुणा परिकीर्त्यते

नास्तिका ब्रह्म भक्ताः वा जायन्ते तत्र मानवाः

सर्वे नैष्कृतिकाः क्षुद्रा जायन्ते रविनन्दन

विप्राः स्थिता धर्म परे राज वृत्तौ स्थिता नृपाः

न एव अतिसात्त्विकः कश्चिन् न साधुः न च सत्य वाच्

तस्य तावच्छती संध्या द्विगुणा रविनन्दन

अहंकार गृहीताः च प्रक्षीण स्नेह बन्धनाः

कृषौ अभिरताः वैश्याः शूद्राः शुश्रूषवः स्थिताः

शरीर निर्वृतिम् दृष्ट्वा लोक संहार बुद्ध्याः

यत्र सत्यं च सत्त्वं च त्रेता धर्मः विधीयते

तथा वर्ष सहस्रम् तु वर्षाणां द्वे शते अपि

द्वापरं द्वे सहस्रे तु वर्षाणां रविनन्दन

भूत्वा वह्निः निर्दहन् सर्व लोकान् भूत्वा मेघो भूय उग्रः अपि अवर्षत्

यत्र धर्मः चतुष्पादः तु अधर्मः पाद विग्रहः

विप्राः शूद्र समाचाराः सन्ति सर्वे कलौ युगे

प्राणिनां धर्म सङ्गानाम् अपि वै नीच जन्मनाम्

विपर्ययात् शनैस् धर्मः क्षयम् एति कलौ युगे

द्वाभ्याम् अधर्मः पादाभ्यां त्रिभिः धर्मः व्यवस्थितः

वर्णानां च एव संदेहो युग अन्ते रविनन्दन

स्वधर्म निरताः सन्तो जायन्ते यत्र मानवाः

संध्यया सह संख्यातं क्रूरं कलि युगम् स्मृतम्

पर्वतानां नदीनां च पशूनां च एव सत्तम

आश्रमाणां विपर्यासः कलौ सम्परिवर्तते

सद्भिः आचरितम् कर्म क्रियते ख्यायते च वै

विद्यात् द्वादशसाहस्राम् युग आख्याम् पूर्व निर्मिताम्

गन्धर्वाणाम् अप्सरसाम् भुजंगानां च पार्थिव

व्रत उपवासाः त्यज्यन्ते द्वापरे युग पर्यये

एवं सहस्र पर्यन्तम् तत् अहर् ब्राह्मम् उच्यते

त्रेतायां विकृतिं यान्ति वर्णाः तु एते न संशयः

देवतानां च सर्वासां ब्रह्म आदीनाम् महीपते
इति

वधूः जजान नवकं जनित्री त्रय एनां महिमानः सचन्तां स्वाहा

अथ स्विष्टकृतः

वह वपां जातवेदः पितृभ्यो यत्र एनान् वेत्थ सुकृतस्य लोके

अन्ये च क्रतवो देवा ऋषयः पितरः तथा

ऋतवः सर्व भूतानि शिवाः शान्ताः च मे सदा

सन्तु मे अपूप कृताम् अष्टके नमः ते सुमनामुखि स्वाहा

श्वो ऽन्वष्टक्यां पिण्डपितृयज्ञ आवृता गो पशुः अज स्थालीपाकः वा गो ग्रासम् आहरेत् अपि वा कक्षम् उ दहेद् एषा मे अष्टका इति

आहुः ते ग्रावाणो दन्तान् ऊधर् पवमानः

उत्तमायाम् अपूपान् जुहोति

ऊर्ध्वम् आग्रहायण्यास् तिस्रो अष्टमीषु अष्टकासु अपरपक्षेषु

मध्यमायां माघ्या वर्षे च महाव्याहृतयः चतस्रः जुहोति ये तातृषुः इति चतस्रो ऽनुद्रुत्य वपां जुहुयात्

इति

मेदसः कुल्या उपस्रुताः स्रवन्ति सत्याः सन्तु यजमानस्य कामाः स्वाहा

अद्भिः सर्वस्य भर्तृभिः अन्यतस् पितुः दधे अमुष्मै स्वाहा

अन्तर्हिता ऋतवो अहर् रात्राः सु सन्धिकाः

इयम् एव सा या प्रथमा व्यौच्छद् अन्तर् अस्याम् चरति प्रविष्टा

अष्टका सर्वतोमुखी सा मे कामान् अतीतृपत्

अर्ध मासान् च मासान् च अङ्गानि नमः ते सुमनामुखि स्वाहा

दिवा दिग्भ्यः च सर्वाभिर् अन्यम् अन्तर्दधे पितृभ्यः अमुष्मै स्वाहा

यत् मे माता प्रलुलोभ चरत्य् अ पतिव्रता

इति समानं स्विष्टकृत्

इति

न तु एव न कुर्वीत न तु एव न कुर्वीत

अन्तर्हिता गिरयो ऽन्तर्हिता पृथिवी मही मे
स यथा तत्र न आदाह्येत

सो अनृत अभिसंधः अनृतेन आत्मानम् अन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति

स न दह्यते

तत् सत्यम्

अथ यदि तस्य अकर्ता भवति

पुरुषं सोम्यैः उत हस्त गृहीतम् आनयन्ति

तत एव सत्यम् आत्मानं कुरुते

अथ हन्यते

तत् त्वम् असि श्वेतकेतो इति

अथ मुच्यते

स यदि तस्य कर्ता भवति तत एव अनृतम् आत्मानं कुरुते

एतद् आत्म्यम् इदं सर्वम्

स दह्यते

स आत्मा

स सत्य अभिसंधः सत्येन आत्मानम् अन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति
शर आसनानि वज्राणि गुरूणि मुसलानि च

तदा आपतन्तम् सम्प्रेक्ष्य रौद्रं रुद्र बलम् महत्

तेभिः एव सार्धं भवनैः पपात शब्दं महान्तं जनयन् समुद्रे

एका पुत्रम् उपादाय बालकं दानव अङ्गना

पूज्यमानं च भूतेशं सर्वे तुष्टुवुः ईश्वरम्

कपर्दि सैन्ये प्रबभुः समन्ततो निपात्यमाना युधि वज्र संनिभाः

दग्धानि दग्धानि गृहाणि तत्र पतन्ति रक्षा अर्थम् इव अर्णव ओघे

वज्र आहताः पतन्ति अन्ये बाणैः अन्ये विदारिताः

क्षुद्राणां गजयोः युद्धे यथा भवति संक्षयः

विरराम सहस्राक्षः पूजयामास च ईश्वरम्

तथा स्त्री वक्त्र पद्मानि च अदहत् त्रिपुरे अनलः

वायु नुन्नः स च तरुः शीर्ण पुष्पः महा रवः

तेन मुक्तेन बाणेन बाण पुष्प सम प्रभम्

ततो बाणं त्रिधा देवः त्रि दैवत मयम् हरः

मुमोच त्रिपुरे तूर्णं त्रिनेत्रः त्रि पथ अधिपः

रोषम् आहारयत् तीव्रम् नन्दीश्वरः सुविग्रहः

विद्युन्मालिनम् उद्दिश्य चिक्षेप

दह्यन्ते दानव इन्द्राणाम् अग्निना हि अपि ताः स्त्रियः

शशाप तत् गृहम् च अपि मयस्य अदितिनन्दनः

हस्तेन वृक्षम् उत्पाट्य चिक्षेप गज राज् इव

द्रक्ष्यन्ति त्रिपुरं खण्डं तत्र इदम् नाश गाः जनाः

इदं श्रुत्वा पठित्वा च यान्ति रुद्र सलोकताम्

उवाच शतपत्त्र अक्षा कृताञ्जलिः

गृह प्रतापैः क्वथितं समन्तात् तदा अर्णवे तोयम् उदीर्ण वेगम्

शिवः सृष्ट्वा गृहं प्रादात् मयाय एव गृह अर्थिने

तस्य नो गतिम् आख्याहि मयस्य चमस उद्भवैः

रमणैः उपगूढाः च रमन्त्यो रमणैः सह

दुद्राव हन्तुं स क्रूरं महिषं गज राज् इव

तत् देवेशः वचः श्रुत्वा इन्द्रो वज्र धरः तदा

आजघान तदा शक्त्या शैलादिं समवस्थितम्

वातायन गताः च अन्याः च आकाशस्य तलेषु च

अन्ये विदारिताः चक्रैः पतन्ति हि उदधेः जले

स गोपुरः मन्दर पाद कल्पः प्राकार वर्यः त्रिपुरे च सः अथ

धूमायन्तो ज्वलद्भिः च आयुधैः चन्द्र वर्चसैः

वित्रासयामास तिमीन् सनक्रान् तिमिङ्गिलान् तद् क्वथितान् तथा अन्यान्

श्रुत्वा तत् नन्दि वचनम् दृढ भक्तः महेश्वरे

वक्षसः स शरः तस्य पपौ रुधिरम् उत्तमम्

वज्र शूल ऋष्टि पातानाम् पट्टिशानां च सर्वतः

दह्यन्ते दहन आभानि दहनेन सहस्रशः

हर्षाद् ववल्गुर् जहसुः च देवा जग्मुः ननर्दुः तु विषक्त हस्ताः

यथा दहति शैल अग्निः स अम्बुजम् जलज आकरम्

काश्चिद् प्रियान् परित्यज्य पीडिता दानव अङ्गनाः

मुक्त्वा त्रि दैवत मयम् त्रिपुरे त्रिदशः शरम्

नागं तु नागाधिपतेः शताक्षं मयो विदार्य इषु वरेण तूर्णम्

पितामहं वन्द्य ततो महेशं प्रगृह्य चापं प्रविमृज्य भूतान्

सम्पूज्यमानं त्रिदशैः समीक्ष्य गणैः गणेश अधिपतिम् तु मुख्यम्

भविष्यति मय गृहम् नित्यम् एव यथा अनलः

वै समया दिति नन्दनाः

प्रयुध्य युद्ध कुशलाः परस्पर कृत आगसः

आयुधैः त्रस्त नक्षत्रः क्रियते संक्षयो महान्

प्रदह्यमानेन पुरेण तेन जगत् स पाताल दिवम् प्रतप्तम्

बभूव काञ्ची गुण नूपुराणाम् आक्रन्दितानाम् च रवः अतिमिश्रः

ताम् एव तु विनिष्क्रम्य शक्तिं शोणित भूषिताम्

शक्तो हन्तुं किम् आत्मानम् जाति दोषात् विबृंहसि

बिभेद एक इषुणा दैत्यः करेण अर्कः इव अम्बुदम्

शर तेजस् परीतानि पुराणि द्विज पुंगवाः

मेरु कैलास कल्पानि मन्दर अग्र निभानि च

बभूव तत् बलम् दिव्यं वनं प्रचलितं यथा

तम् आपतन्तम् वेगेन वेगवान् प्रसभम् बलात्

मयम् असुर वीर सम्प्रवृत्तम् विविधुः शस्त्र वरैः हत अरयः

चक्रन्दुः त्रिपुरे नार्यः पावक ज्वाल वेपिताः

तेन एव गृह मुख्येन त्रिपुराद् अपसर्पितः

माम् इति चक्रन्द कष्टं कष्टम् इति ब्रुवन्

यमं च वित्ताधिपतिं च विद्ध्वा ररास मत्त अम्बुद वत् तदानीम्

प्रगृह्य कोप रक्त अक्षाः स पक्षाः इव पर्वताः

त्रिधा इव हुताशः च सोमो नारायणः तथा

ततः शशाङ्क तिलकः कपर्दी परम आर्त वत्

अन्तरात् निर्गतः च एव मायया स दितेः सुतः

यदि तावत् मया पूर्वं हतः असि पशु वत् यथा

यस्य यस्य तु देशस्य भविष्यति पराभवः
सहस्र शृङ्गैः भवनैर् यदा आसीत् सहस्र शृङ्गः स इव अचल ईशः

विद्युन्माली अपतत् भूमौ वज्र आहतः इव अचलः

सहस्रनयनो देवः ततस् शक्रः पुरंदरः

ययुः सिंह रवैः घोरैः वादित्र निनदैः अपि

तत्र अपि देवताः सन्ति सुर उत्तमाः

सजलानि सम आख्यानि सावलोकनकानि च

तात पुत्रैः इति माता इति मातुलैः इति च विह्वलम्

सूर्यः तु आत्म प्रभावेन नदी अर्णव जलम् यथा

सजवानां दानवानां स धूमानाम् रवि _

ततो वादित वादित्रैः च आतपत्रैः महा द्रुमैः

गृहाणि तस्मिन् त्रिपुरे दानवानाम् उपद्रवे

प्रवृद्ध वेगैः तेभिः तत्र सुर असुर कर ईरितैः

आयुधानां महान् ओघः सागर ओघे पतति अपि

अनेन एव गृहेण त्वम् अपक्राम ब्रवीमि अहम्

देव असुर गणैः तद्वत् तिमि नक्र क्षयः अभवत्

इति एवम् वादिनम् तत्र नन्दिनं तद् निभः बले

हव्यवाहन भार्या अहम् परस्य पर तापनैः

तत्र अशक्तम् ततो गन्तुं तं च एकम् पुरम् उत्तमम्

यदि तु इदानीम् मे जीवन् मुच्यसे नन्दिकेश्वर

नन्दिना सादिते दैत्ये विद्युन्मालौ हते मयः

परेण प्रैहि मुक्त्वा इदम् गृहं च दयितं हि मे

हुताशन समीप स्था इति उवाच हुताशनम्

ऋषय ऊचुः

किम् इदम् तु इति पप्रच्छ शूलपाणिं महेश्वरम्

सप्रासादानि रम्याणि कूटागार उत्कटानि च

गिरि शृङ्ग उपलानाम् च प्रेरितानां प्रमन्युभिः

तत् एतत् अद्य अपि गृहं मयस्य आमय वर्जितम्

स मयं प्रेक्ष्य गणपः प्राह काञ्चन संनिभः

नदत् देव बलम् कृत्स्नं युगान्त इव सागरः

इषुभिः गाढ विद्धाः च पतन्ति प्रमथ अर्णवे

सकपाट गवाक्षाणि बलिभिः शोभितानि च

दृश्यते दृश्यते यत्र ध्रुवः तत्र मय आस्पदम्

पुरः प्रियस्य पञ्चत्वं गता अग्नि वदने क्षयम्

मोदमानाः समासेदुः देव देवैः सुरारयः

सः अपि मां शक्नुयात् न एव चक्षुर्भ्यां समवेक्षितुम्

नाम अवशेषम् त्रिपुरं प्रजज्ञे हुताशन आहार बलि प्रयुक्तम्

शायितं च मया देव शिवया च शिव प्रभैः

दुष्पुत्र दोषात् दह्यन्ते कुलानि ऊर्ध्वम् यथा तथा

ददाह प्रमथ अनीकम् वनम् अग्निः इव उद्धतः

तिमि नक्र गणे च एव पतन्ति प्रमथाः सुराः

विनाशः त्रिपुरस्य अस्य प्राप्तो मय सु दारुणः

विलम्बित अश्वः विशिरो भ्रमितः च रणे रथः

आकाशं स्वर्ण संकाशम् कृतं सूर्येण रञ्जितम्

शरे त्रिपुरम् आयाति त्रिपुरं प्रविवेश सः

काचिद् प्रियम् परित्यज्य अशक्ता गन्तुम् अन्यतस्

अथ दैत्य पुर अभावे पुष्य योगः बभूव ह

विगर्जन्त इव अम्भोदाः अम्भोद सदृश त्विषः

सूत उवाच

ते नानाविध रूपाः च प्रमथ अति प्रमाथिनः

छिन्न स्रग्दाम हाराः च प्रमृष्ट अम्बर भूषणाः

बालः अयम् दुःख लब्धः च मया पावक पुत्रकः

न अर्हसि एनम् उपादातुम् दयितं षण्मुख प्रियैः

शर कण्टकित अङ्गः वै शैलादिः सः अभवत् पुनर्

पपात मुनि शापेन सः आदित्यः अर्क रथः यथा

तम् एवम् वादिनम् दैत्यं नन्दीशः तपताम् वरः

युद्ध आकाङ्क्षी तु बलवान् विद्युन्माली अहम् आगतः

ते च असीन् पट्टिशान् शक्तीः शूल दण्ड परश्वधान्

गृहैः पतद्भिः ज्वलन अवलीढैः आसीत् समुद्रे सलिलं प्रतप्तम्

अनन्तं तस्य पुण्यं स्यात् सर्व यज्ञ फल प्रदम्

तथा एव सः अग्निः त्रिपुर अङ्गनानाम् ददाह वक्त्र ईक्षण पङ्कजानि

भगवन् सः मयो येन गृहेण प्रपलायितः

वृक्षम् आलोक्य तं छिन्नं दानवेन वर इषुभिः

बद्ध ध्वज पताकानि स्वर्ण रौप्य मयानि च

साधु साधु इति च उक्त्वा ते पूजयन्त उमापतिम्

उवाच प्रहरन् तत्र वाक्य अलंकार कोविदः

देव द्विष् तु मयः च अतस् स तदा खिन्न मानसः

दग्ध अर्धचन्द्राणि स वेदिकानि विशीर्ण हर्म्याणि स तोरणानि

उवाच नन्दिनं भक्तः स मयो ऽद्य विनङ्क्ष्यति

दानवा धर्म कामानाम् न एष अवसरः इति उत

इदानीं वा कथं नाम न हिंस्ये क्रतु दूषणम्

प्रासाद अग्रेषु रम्येषु वनेषु उपवनेषु च

संक्षोभो दानव इन्द्राणाम् समुद्र प्रतिमः बभौ

निपतन्ति अर्णव जले

विद्युन्माली शर शतैः पूरयामास नन्दिनम्

विद्युन्मालिनि निहते सिद्ध चारण किंनराः
वैधुर्यं दैवतं दृष्ट्वा शैलादिः गज वत् गतः

सः उद्यम्य करम् आरावे रवि शक्र कर प्रभम्

स तेन सुप्रहारेण प्रथमं च अतिरोपितः

तुषार राशिः कमल आकराणाम् यथा दहति अम्बुजकानि शीते

गदानां मुसलानां च तोमराणां परश्वधानाम्