tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
पापः पर अपमानी च नीच योनिषु जायते

इति दैत्य इन्द्र तनया श्रुत्वा भूपालम् अभ्यधात्

हस्तिनापुरम् आसाद्य स दृष्ट्वा जनमेजयम्

सुभद्रा अपि स्मरवती रममाणा किरीटिना

पितुः संतारिणी कन्या लोके हि अस्मिन् परत्र च

ततस् तद् वचसा चक्रे स पुनर् दार संग्रहम्

इति तद् वाक्यम् आकर्ण्य गाङ्गेयो मन्त्रिणां गिरा

तस्याम् अजीजनत् वीरम् अश्वत्थामानम् आत्मजम्

उक्त्वा इति उशनसा स्वैरं मानिनीं सा अथ कन्यका

कश्यपस्य पुरा यज्ञे सुर सिद्ध ऋषि चारणाः

हृष्टाः ते वारम् अन्विष्य पप्रच्छुः ब्राह्मणम् स्मयात्

सत्या अपि अपरम् बालकं पालकं क्षितेः

नृणाम् अ देश काल ज्ञाः संचारः किल वासरे

तद् अर्थम् सुन्दरी जाता स्वर्ग स्त्री सा एव भू तले

तत् श्रुत्वा उवाच बालो ऽपि गदाम् उद्यम्य पाणिना

रममाणः तया राजा गूढा बाला मृगी दृशा

पुत्रं हि तेजसां राशिं देवं सूर्यम् इव अदितिः

मातृ शाप परित्यक्ताः वासुकि प्रमुखाः ततस्

द्विजं बाष्प आकुलम् कुन्ती शुचः पप्रच्छ कारणम्

इति ब्रुवन् भीमसेनः तद् वक्षण कृतक्षणः

भर्तुः वरात् कश्यपस्य गर्भं दक्ष सुते मुने

सेव्या त्वया न शर्मिष्ठा इति अकरोत् मम संविदम्

इति पतेः वचः श्रुत्वा कुन्ती प्राह सु लोचना

शशाप कुपितः क्रुद्धो जरा जीर्णः भव इति तम्

उपसृत्य पृथु श्रोणी सा शनैस् वल्गु वादिनी

तस्य त्रिलोचन आदिष्टे यज्ञे द्वादश वार्षिके

यः काय कर्तनम् तीक्ष्णं वेत्ति शस्त्रम् अ लोह जम्

एवम् अस्तु इति तं देवः प्रीतः प्रोवाच शंकरः

माहात्म्यात् भाविनः ऽर्थस्य स स कामः ऽथ तं गिरा

विपाशः च अभवत् तेन विपाशा सा भवत् नदी

धर्म ज्ञैः जनय अपत्यम् प्रतिष्ठायै कुलस्य नः

त्रीन् शाल्वान् चतुरः मद्रान् पुत्रान् प्राप महीपतेः

तुष्टः तया अर्थितः राज्ञो विततार वरं वशी

आश्वासयामास नृपं संजयः समुदाहरन्

व्रजन् वसिष्ठ तनयम् ददर्श एक अयने पथि

साधु इति कृत्वा संनद्धौ अभूताम् तद् समीहिते

ततः कथंचिद् संप्रेष्य पृथां तनय पालने

विदुरेण स भीष्मेण संस्कृते पाण्डु विग्रहे

सरलैः स्वयम् अस्माभिः यशस् स्फटिक निर्मलम्

मह्यं देहि इति तत् श्रुत्वा प्रतिश्रुत्य जगाम सः

कस्य यूयम् इति प्राह शङ्किता भार्गव आत्मजा

यत् अत्र सांप्रतं पुत्र तत् चिन्तयितुम् अर्हसि

व्यस्य वेदान् समस्तान् च व्याप्त ताम् अगमत् विभुः

धनुषः तुलनम् तस्य मनसा अपि सु दुःसहम्

असंप्राप्त स्व संतोषः राक्षस आवृत चेतसा

अव्यक्त भाषी बालो ऽयं हृदय आनन्द निर्झरः

अ किल्बिषः हि मद् वाक्यात् न अस्मान् संत्यक्तुम् अर्हसि

तत्र तैः पूजिताः पौरैः पूजयन्तो द्विजोत्तमान्

इति दुर्योधन वचः निशम्य आकुलिते जने

ततो ऽर्धं भीमसेनाय सर्वेभ्यो ऽर्धं ददौ च सा

इदं नो विहितं धात्रा तत्र त्वं किं करिष्यसि

संशुश्राव पृथक् तेषाम् विवाहे धर्म संशयम्

वधूसरा इति विख्याता लोक किल्बिष नाशिनी

कश्चिद् एते यथा न अहम् भविष्यामि इति शङ्कितः

अयं कन्या विरुद्धः मे क्रमः कमल लोचनैः

तस्याम् अभ्येत्य यातायां पुनर् तापम् ययौ नृपः

न एवंविधेषु युक्तो ऽहं विप्रः क्षुद्रेषु कर्मसु

सोमदत्त सुताः च एते भूरिः भूरिश्रवाः शलः

इति श्रुत्वा तथा कृत्वा स ददर्श दरी गृहे

किम् एतत् इति पप्रच्छ कुन्ती तत् च युधिष्ठिरम्

बभूव रुधिर आवर्तैः पूर्यमाणम् इव अभितस्

निशम्य तद् प्रतिज्ञाम् स लज्जा नत मुखः ऽभवत्

शक्रो अपि अवादीत् मद् सूनुः एषाम् मध्ये ऽस्तु पञ्चमः

इति अश्रु गद्गद गिरः निशि पौराः प्रचुक्रुशुः

अपि अस्याम् तनयो व्यास भविष्यति कुल उचितः

भविष्यति अक्षया प्रीतिः कृष्ण पाण्डु सुतेन ते

वचः श्रुत्वा इति सत्याया भीष्मः प्राह अ विलुप्त धीः

तत्र त्रिदिव संकाशे नन्दन उद्यान सुन्दरे

कौलेयक कुल व्यस्त ग्राम अन्त विषम स्थितैः

निरस्य रक्षा भुजगौ विदार्य अथ स पञ्जरम्

ततो विधाय दलशः सायकैः दस्यु मण्डलम्
सारङ्गकाः च चत्वारो रक्षिताः स्वयम् अग्निना

मोहात् समीहते कर्तुं तत् अधिज्यम् अयम् बटुः

तस्मिन् विस्रम्भम् आप्तेषु तेषु कुन्त्या समं शनैः

विकुण्ठो हस्तिनः सूनुः अजमीढः ततस् ऽभवत्

सान् मन्त्रि प्रणिधानेन चिरं तिष्ठन्ति भूभुजाम्

कवलीकृत्य भगवान् यावकः स्वास्थ्यम् आययौ

वासुकेः अनुजाम् जायां स नाम्नीम् एव संयमी

ततस् तौ रथिनौ गत्वा दृष्ट्वा रैवतकं गिरिम्

उवाच हास किरणैः कुर्वाणः स्फाटिकं जगत्

अथ बाहु प्रमाणाभिः धाराभिः मरुताम् पतिः

वदन् भीमः गुण शतम् भ्रामयामास राक्षसम्

मन्त्री तस्य महाकर्णिः सर्वम् आवृत्य मण्डलम्

तौ योद्धुम् उद्यतौ दृष्ट्वा चाप आचार्यः अब्रवीत् कृपः

धन्यो अस्मि इति वदन् प्रह्वः निर्ययौ मुनिना सह

उवाह राज्यं पाण्डुः तु दुष्यन्त भरत उपमः

पौष्य पौलोम वृत्त आदि शतम् अन्तर पर्वणाम्

बहिष्कृते लोकवादैः कर्मणि अस्मिन् प्रवर्तते

लीलावती मुखर नूपुर पाद पद्म पात स्फुरत् तरुण राग वशात् अशोकः

मस्तक स्थम् हि मरणं प्रजानां दुष्कृती नृपः

तस्य मूर्ध्नि सित छत्त्रम् विरराज शशि प्रभम्

तां शाप बन्ध विनियन्त्रित मानसः ऽपि पाण्डुः प्रियां नयन शुक्तिभिः आचचाम

तत् ते ऽहं वितरामि एनाम् इति दाश अधिपः ऽवदत्

अभिलाषवती रूपं चकार सु मनोहरम्

स्फुलिङ्ग निचयाः वह्नेः विचेरुः तरल त्विषः

क्षमा जलैः अ संसिक्तः शाम्येत् अपि न जन्मभिः

जहास अल्प बलान् इन्द्रः को वा लक्ष्म्या न माद्यति

अहं त्रिपथगा राज्ञ् अभवम् तव वल्लभा

स उत्साहाः तम् पुरस्कृत्य ते मात्रा सहिताः ततस्

स अनुजः बाल केलिषु निर्जितो ऽथ सुयोधनः

विस्तारितं व्यास शिष्यैः शुकेन च जगत्त्रये

देवयानी कचं प्राह भज माम् इति भामिनी

हठ विधुरित लोकः किंच संकोच्य खण्डैः विजय शर वितानैः वृष्टिम् आखण्डलस्य

तत्र एकस्मिन् अथ स्नातो जानु लग्नम् महा बलम्

पितरि उपरते तेषां धार्तराष्ट्र निवेशने

स अनुबन्धम् विनिर्जित्य द्रुपदं रण मूर्धनि

कर पल्लविनी श्यामा कटाक्ष भ्रमर आकुला

भैक्ष्येण इति उपमन्युः च प्रोवाच रचित अञ्जलिः

कृष्णयोः सदृशः शौर्ये व्यवर्धत महा बलः

इति पृष्टो अष्टकेन आरात् निजम् नाम निवेद्य सः

दृष्टिः ननाम त्रिवली लेखा पर्यन्त पातिनी

रेवतीरमणः च अयम् रौहिणेयो अरि वारणः

समादिशत् तथा आदिष्टः विश्वामित्रेण राक्षसः

धृष्टद्युम्नः ततस् अवादीत् निवार्य स्तुति वादिनाम्

बहु पुत्रः ऽपि सदृशं पुत्रं द्रोण वध ईप्सया

राजन् अन् अन्य सदृशाः प्रताप अनुगुणाः गुणाः

कृमिः तक्षक नामा असौ क्षणात् मिथ्या दशतु अयम्

अपि शल्य प्रभृतिभिः न धृतं यत् महा बलैः

स्वयम् उग्रेण तपसा स भार्यः त्रिदशेश्वरम्

हर्ष विस्तार नयनः भारद्वाजः समभ्यधात्

अर्जुनः तु तत् आकर्ण्य गत्वा गुरुम् अभाषत

चतस्रो ऽन्याः समुद्धर्तुं करुणा अब्धे त्वम् अर्हसि

एक अधिकम् शतम् अभूत् गर्भात् मुष्टि ताडनात्

जङ्घा काण्ड युगम् सु अच्छ दुगूल सलिलम् बभौ

स्मृत्वा तम् अर्धरात्रे च निजं सूदं समादिशत्

दिव्य कन्याम् असामान्य लावण्य अमृत वाहिनीम्

भीमसेनो अपि अ संभ्रान्तः भुक्त्वा आचम्य यथाविधि

पुनर् तम् अभ्यधात् क्षत्ता भ्रातुः पुत्रैः ते प्रभो

करोमि राघव त्रास स्मरणम् रक्षसां गुरुम्

किम् एतैः वा वचस् युद्धैः अभिमान ज्वरः ऽस्ति चेत्

इति पृष्टा अब्रवीत् कन्या श्रूयतां यदि कौतुकम्

निधनं तत् ययौ रक्षः तमोभिः शार्वरैः सह

भुङ्क्ते शुभ फलम् दिव्यं कला केलि कलः कृती

भक्षिते न मया आचान्तम् उच्छिष्टः अस्मि इति उवाच तम्

इदं धनुः अनाधृष्यम् लक्ष्यं च क्षिति वल्लभाः

प्रययौ यमुना तीरम् जल केलि कुतूहली

भविष्यसि मनुष्य आदः त्रासात् इति आकुल आशयः

हृष्टः शंतनुः आसाद्य गाङ्गेयम् उचितम् सुतम्

एको निष्कास्यते स्वर्गात् कामी वेश्या गृहात् इव

गङ्गा कूले पुरा पुत्र दिव्या योषित्सु अयम् मया

शंतनोः प्रातिपीयस्य यास्यामो देवि पुत्र ताम्
सुरेशं शरणं याते मन्त्र कृष्टे च तक्षके

वंश प्रतिष्ठाम् आधत्स्व कुरु वा दार संग्रहम्

स्व पुत्र निर्विशेषौ तु पाल्यौ मे तनयौ त्वया

मम दौहित्र जननीम् कथं त्यक्तुम् अहम् क्षमः

अन् अपेतः सत् आचारात् शापस्य अर्हः ऽस्मि नो तव

स गत्वा हिमवत् पार्श्वम् दृष्ट्वा अगस्त्य तटम् तथा

प्रसाद्यतां देवयानी मम मन्युः न विद्यते

नाना राज ऋषि वंशेषु विष्णुम् एव अनु अवातरन्

गुरुः एत्य तदा चक्रे तं निज ज्ञान भाजनम्

असूत तनयं कान्तं काले कमल लोचनम्

सूतो अयम् इति विज्ञाय भीमः स्मित मुखः ऽब्रवीत्

भीष्मस्य इति वचः श्रुत्वा प्राह सत्यवती शनैः

बभौ केलि परिश्रान्ताः कान्ता निर्वापयन् इव

पप्रच्छ स्व कुलम् पूर्वं स च पृष्टो ऽभ्यभाषत

घटोत्कचो ऽपि प्रययौ पार्थैः प्रीत्या अभिनन्दितः

चिक्षेप अम्भसि मूर्खाणां दोषाय प्रभविष्णु ता

अंशा धर्म अनिल इन्द्राणाम् पाण्डु पुत्राः तथा अश्विनोः

कुरुष्व तूर्णं विप्राय मांस भोजनम् इति असौ

सत्य संधैः प्रतिज्ञा एषा तव तावत् अनश्वरा

स सुभद्रा आदिभिः कामं कान्ताभिः कमल ईक्षणः

कृष्णाजिन युतम् काले सायक अङ्कम् अजायत

युधिष्ठिरे पुर आयाते यमाभ्यां सह धीमति

तस्य अपत्यम् पदः श्रीमान् ऋक्षः तस्य आत्मजः ऽभवत्

ते कचात् प्राप्य तां विद्यां तुष्टाः तस्मै वरं ददुः

तेन आहतः अपि अ व्यथितः स्व पक्षम् शत योजनम्

अश्रु बिन्दु उद्भवा तस्या बभूव सरित् आश्रमे

बभूव पाण्डर मुखा भग्न संविग्न मानसा

बभूव गर्भिणी सा अथ कृष्टा कालेन धीवरैः

अम्बालिका तथा पाण्डुं यशस् कर्पूर पाण्डुरम्

राज इन्द्र कुञ्जर घटा तुरंग रथ संकुलम्

प्रताप सदृशम् न अस्ति त्वद् कार्य क्षमम् आयुधम्

परे ऽह्नि संहताः पौरा निहतं ददृशुः बकम्

अतो ऽन्यथा क्षत्रियाः च न अस्मि शाप क्षये क्षमः

क्षिप्रं प्रयाते नृपतौ कण्वो ऽभ्येत्य शकुन्तलाम्

ततो अर्जुन शर आसार शकलीकृत विग्रहान्

कर्मणः तस्य पाको ऽयं तत् आकर्ण्य अवदत् मुनिः

कदाचिद् अथ राजानं शर्मिष्ठा स्तबक स्तना

ततो गन्धर्वम् आमन्त्र्य हृष्टाः पाण्डु सुताः ययुः

एलपत्रः ततस् प्राह वासुकिं धीमतां वरः

भीतैः चौरैः समुत्सृष्टं ददृशुः पुर रक्षिणः

मुनिः उद्दालकः इति प्रथितः तेन सो ऽभवत्

व्रजन् अवाप जनकं कश्यपं तेजसां निधिम्

ऊचे कथा अन्ते पाञ्चाले स्वस्ति श्रीमान् नरेश्वरः

कृतकृत्यस्य च पुनर् विवाहः मे विडम्बना

अनलः सलिलात् जातः कार्तिकेयो ऽपि वह्नितः

शुष्यत् सुखेषु कालेषु त्यागो हि अमृत निर्मरः

भ्रातृ भेदः त्वया राज्ञ् रक्षणीयः प्रयत्नतः

न भेतव्यम् इति क्षिप्रम् अवदत् कार्मुक उन्मुखः

ज्येष्ठाम् अम्बा अभिधाम् तासां तत्याज ज्वलिताम् इव

ततः प्रोवाच गन्धर्वः पार्थे प्रणत शेखरः

मम शङ्का आस्पदम् तात लक्ष्मी रक्षा विधीयताम्

मया बाल्ये कृतं हि एतत् बालाः यस्माद् अ पातकाः

प्रदाय पूरवे तुष्टो वानप्रस्थो अभवत् मुनिः

एतौ न जेतुं समरे शक्यौ शक्र शतैः अपि

निर्दग्धुम् उद्यतः लोकान् कोप अग्निः तेन तद् गिरा

मेने यथेष्ट करण प्रत्याख्यान अवधि प्रियम्

क्षणेन कानने तस्मिन् गृहीते चित्रभानुना

वितीर्य कश्यपाय उर्वीम् व्रजन्तं जलधेः तटीम्

तत् आकर्ण्य नृपः प्राह तु अयुक्तम् महत् अद्भुतम्

स्व निश्चिताम् समादाय मुनिः कन्यां न्यवेदयत्

सुन्द उपसुन्दौ असुरौ निर्जित अमर मण्डलौ

मृग अनुसारी विपिने बभ्राम वसुधाधिपः

ततस् तद् विस्मितम् रक्षः कोपात् एत्य वृकोदरम्

पृष्टः प्रोवाच कुटिलो भवन् भोगम् निवेष्टयन्

ततः कनक ताल आभः श्रीमान् रुचिर मण्डलः

समेत्य च पुनः प्राह प्रणाम रचित अञ्जलिम्

उच्चचार बहिस् घोषः भुज आस्फालन सम्भवः

वैलक्ष्यम् अगमन् सर्वे सुराः क्षणम् अवाङ्मुखाः

इति उद्ययौ वचः तस्मिन् जाते गगन चारिणाम्

उत्कण्ठितं मम मनः तद् संगम सुधा रसे

इति कृष्णस्य मन्त्रेण दाशार्हाः तूर्णम् अत्यजन्

बभूवुः यशसे तस्य मान्याः च विनय आहृताः
प्रमाणीक्रियते सद्भिः वैर पार तितीर्षया

इति द्विजवरात् श्रुत्वा व्यथिताः पाण्डु नन्दनाः

अद्य मद् पुण्य निवहैः प्राप्तो नाथ महीम् इमाम्

पौष्येण आमन्त्रितः श्राद्धे दृष्ट्वा अन्नम् तं शशाप सः

तं समेत्य महीपालं छन्नाः स्वस्ति इति वादिनः

उपायैः अधि अशक्याः ते जाने जेतुं नरेश्वराः

ययौ ययाति शर्याति नृग नाभाग तुल्य ताम्

इतस् ततस् प्रेक्षमाणा न लेभे कर्म निश्चयम्

तेन आदिष्टः नृपं चक्रे राक्षसं क्रूर चेष्टितम्

सुरान् प्रदक्षिणीकृत्य जगाम गज गामिनी

उद्धृत्य कन्दुकं प्रादात् तेषाम् विस्मय शालिनाम्

तस्याः पञ्चगुणां वाचं निशम्य गिरिजापतिः

कौरव्यः सोमदत्तो ऽयं शंतनोः भ्रातुः आत्मनः

अयं मया अङ्ग विषये कृतः कर्णो महीपतिः

गत्वा शुक्रं समभ्येत्य चिरम् एव अव्रतः ऽभवत्

शास्त्रेषु च अभवत् वीरः प्रियो राका इन्दु सुन्दरः

धत्ते निषेध विषये परम अनुबन्धम् आज्ञा हि काम नृपतेः अनुकूल वामा

मम अ निवेद्य न अर्हः ऽसि भक्ष्यं भोक्तुं यत व्रतः

स पृष्ट्वा करुणा सिन्धुः कुशलं पाण्डु नन्दनान्

प्रतिगृह्य तया दत्ते रुचिरे मणि कुण्डले

वसून् विषण्ण वदनान् ददर्श व्योम गामिनी

यथा उचित कृत आतिथ्याम् हृष्टां स्वागत वादिनीम्

पाण्डव अभ्युदयम् श्रुत्वा दुःशासन पुरोगमाः

तेषां मध्ये बभौ स्रग्वी किरीटी भोग कुण्डलः

इति अन् अन्य धीनाम् राज्ञ् सतीनाम् दैवतं पतिः

माद्रीं च मद्र राजस्य सुतां लावण्य वाहिनीम्

पृथ्वी रक्षामणेः यस्य मूल्यम् अल्पम् नरेन्द्र ता

बभूव सर्व शस्त्र अस्त्र विद्या विक्रम शालिनः

ययौ दुर्योधनः कर्णं लीलया आलम्ब्य पाणिना

जटा वल्कलिनः छन्नाः व्रजन्तः पाण्डु नन्दनाः

शाकुन्तलः स दौष्यन्तिः नृपः भारत वंश कृत्

निमन्त्रितः ततस् तेन राजा स बल वाहनः

धृतराष्ट्रः क्षणं ध्यात्वा धीमान् वक्तुम् प्रचक्रमे

ततो यथागते याते कृष्णे लाङ्गलिना सह

प्राप्त विद्येषु सर्वेषु राज राजन्य सूनुषु

प्राप्तं वर्ष सहस्रेण कचं प्रत्युद्ययुः सुराः

कथं त्वयि स्थिते वीर दौहित्रो मे नृपो भवेत्

इति श्रुत्वा अवदत् द्रोणः सूतपुत्र हता ध्रुवम्

शोभते सख्य सम्बन्धः हासाय तु विपर्यये

मानी च कृत वैरः च दृष्ट सारः च विक्रमे

नरेन्द्र चन्द्राः कर्पूर पूर शुभ्र यशस् _

आकृष्यमाणं शूल अग्रम् यदा तस्य न निर्ययौ

किंतु कर्म क्षमम् न अस्ति कार्मुकं समर उचितम्

वञ्चयित्वा स्वयं विष्णुः स्त्री रूपेण महा असुरान्

पाण्डौ प्रयाते त्रिदिवं शतशृङ्ग निवासिनः

वेश श्रियम् समाधाय विवाह सदृशा क्षणात्

तत् श्रुत्वा लज्जिता बाला तम् उवाच कृताञ्जलिः

राम अभिरामः सहसा विद्धा लक्ष्यम् अपातयत्

अश्वमेध कृतः च अस्य सहस्रानीक भूपतिः

ऐषीक मुष्टिना द्रोणो विद्ध्वा श्रेणीकृतेन तम्

मयो ऽपि पावकं वीक्ष्य पश्चात् क्रुद्धम् अभिद्रुतम्

तम् आज्ञा कारिणम् दक्षं पौत्रम् अङ्गिरसः मुनेः

पृथु वेपथु शिञ्जान मणि नूपुर मेखला

ततः कालेन शिष्यो अभूत् वेदस्य अपि तद् आश्रमे

ते दिव्य धिष्ण्यैः आरूढाः त्रिदिवम् पञ्च पार्थिवाः

मन्दपाल सुतान् बालान् परिवर्ज्य अथ शार्ङ्गिकान्

मांसं क्षणेन संस्कृत्य ददौ विप्राय भोजनम्

देहि मे क्षेत्रजं पुत्रं कुले नः त्वम् परायणम्

एवम् एतत् यथार्थम् त्वं धन्या कमल लोचने

व्रजन् भवति देश ज्ञः दिशो जानाति तारकैः

भेजे स्वेद अम्बु संसृष्ट कपोल अधर पल्लवाम्

स गत्वा पुण्य तीर्थानि सेवमानः सह द्विजैः

राज्ञ् समय विभ्रंशात् स्वस्ति गच्छामि अहम् वनम्

इति आह शुक्रः साधूनां कोपो हि विनय अवधिः

मनोः वैवस्वतस्य आसीत् इडः नाम पुरा सुतः

आस्तीकेन द्विजेन एव रक्षिताः कृपया तदा

आनृशंस्येन बन्धु प्रीत्या कुल अधिकाः

इति उक्त्वा प्रययौ गङ्गा तूर्णम् आदाय तं शिशुम्

भार्या अस्ति दमयन्ती आख्या तस्याः त्वम् मणि कुण्डले

यामिनी कामिनी कर्णपूर चण्यक कोरकैः

उन्मूलित इव अभ्येत्य मन्मथेन प्रमाथिना
दिव्य प्रभावम् आलोक्य तत्र आश्चर्यम् किरीटिनः

यथोक्तं धृतराष्ट्रेण हृष्टः सर्वं निवेद्य सः

अतीत रमणीया इयम् विध्वस्त गुण मण्डला

अस्त्र अभ्यासम् स्वयं चक्रे येन अभूत् धन्विनाम् वरः

इतः समय भङ्गः मे धर्म हानिः अतस् परा

शतम् एक उत्तरम् राज्ञः कुमाराणां महा ओजसाम्

सूतस्य इति वचः श्रुत्वा शौनको भृगु वंश जः

हेम आसने कृत उष्णीषम् अभिषिच्य नृपं व्यधात्

बलवान् सर्वदमनः मृगेन्द्र दमनात् अभूत्

अत्र अन्तरे नरपतिर् ययातिर् मृगया रसात्

ददर्श हर्ष विकसत् लोचनः तत्र फल्गुणः

अग्निवेशात् मुनेः प्राप यो अस्त्रम् आग्नेयम् उत्तमम्

न सत्यं गण्यते सद्भिः सत्यं साक्षिषु शस्यते

द्रोणो अभवत् महा प्राज्ञः गुरुः सर्व धनुष्मताम्

सु अच्छ अंशुकाम् सुधा फेन धवलाम् कमलाम् इव

श्रीखण्ड सलिलैः सिक्तो विषैः पश्चात् इव उक्षितः

शिखाभिर् लिह्यमानानाम् आक्रन्दः ककुभाम् इव

कटाक्ष भ्रमरम् शुद्ध दन्त दीधिति केसरम्

चक्षूंषि तद् गिरा प्राप्य ययुः भग्न पराक्रमाः

न मद् नाम्नीम् विना भार्यां भजिष्यामि इति सर्वदा

ततः कालेन स प्राप्य नर नारायणौ भुवि

नियतैः इतिहास ज्ञैः सहितो ब्रह्म वादिभिः

कर्मणः कस्य पाको ऽयं मम शूल अधिरोपणम्

शोके बन्धुः इव स्निग्धः कुतो वा लभ्यते बुधः

प्रभवामो वयं रात्रौ जात अधिक बल उत्कटाः

तस्य अभूत् शुनकः सूनुः शौनकः तद् सुतः भवान्

अन्येद्युस् उत्सव उदारम् नगरं वारणावतम्

निरीक्षमाणः तनयम् कन्यां च अग्रे द्विजोत्तमः

पृष्ठे जघान स आक्षेपः भीमसेनं क्षपाचरः

भवनात् तक्षकस्य अथ मयं दैत्य इन्द्रम् उत्थितम्

शंतनुः शान्त वयसः ब्रह्म शापात् महातिथिः

आस्थितः तु परं यत्नं धनुर्विद्या अर्जने ऽर्जुनः

दोस् दर्पात् कलयन्तः अन्तर् वराकम् सर्व राजकम्

अहम् इति एतत् आकर्ण्य धौम्यः प्राह कृपा आकुलः

संगमो हि सुत उत्पत्ति पर्यन्तः व्योमचारिणाम्

भ्रातृभिः सह संरम्भ शिञ्जान मणि कङ्कणः

न अवज्ञाताः भविष्यामो यथा तत् कर्तुम् अर्हसि

प्रार्थितेन इति तेन एव शाप मुक्तिः उदाहृता

ददर्श तत्र तटिनीं मालिनीं हंस मालिनीम्

स तैः पृष्टो अब्रवीत् द्रोण शिष्यः अहम् इति स स्मितः

श्वेतकिः नाम राजा अभूत् इक्ष्वाकु कुल नन्दनः

अ लौल्येन ते अनेन प्रीतो ऽहं पतग ईश्वरः

भविष्यतः चिता वह्नेः विज्ञातुम् सार ताम् इव

पुरोधसा मन्त्रवता संयुक्तः त्रिजगत् जयी

युवां वदान्यौ सम्प्राप्तः श्रुत्वा इति द्विज भाषितम्

ततो हिडिम्बा तनयं विकट आस्यम् घटोत्कचम्

तातैः एवम् एतद् अर्थेन सर्वः पर वशः जनः

इति उक्तवति गाङ्गेये भारद्वाजो ऽभ्यभाषत

अवमान अग्नि संताप प्रोन्मिषत् स्वेद बिन्दवः

तत् ज्ञेयम् इति अनेन उक्तम् इति धर्मात्मजो ऽब्रवीत्

खाण्डवं स्वयम् अभ्येत्य ददर्श जलदैः वृतः

बभूव विदुरो गूढं तान् ध्या एव ररक्ष च

धृष्टद्युम्नो अनल अंशः च कर्णो अंशः चण्डदीधितेः

व्यावल्गि कुण्डल छाया रचित इन्द्रायुध त्विषि

अहंपूर्विकया सर्वे ससृपुः धनुषः ऽन्तिकम्

राज्यं विचित्रवीर्याय ततो देवव्रतो ददौ

अ विश्रान्तम् निपीय आज्यम् जाड्यं यत् प्राप पावकः

अवाप्य यज्ञ वसुधाम् द्वाःस्थैः आवेदितः ऽविशत्

विचित्रवीर्यः तद् सूनुः ततस् पाण्डुः महीपतिः

नृत्यत् शिखण्डि वलय च्युतैः इव शिखण्डकैः

हारिणा स्तन युग्मेन रेजे अम्बु कण मालिना

पुत्र अर्थिनी चिर धृते गर्भे सा जात मत्सरा

यदुं च तुर्वसुं च इति काले कुवलय ईक्षणा

तं चक्रे दृश् त्रि भागेन क्षणात् काष्ठम् इव अचलम्

इति उक्त्वा विदुरः प्रायात् तूर्णम् उद्बाष्प लोचनः

द्रौपदीं च पुरो दृष्ट्वा ततो भ्राजिष्णु भूषणाम्

मत्स्य राजः विराटो ऽयं काम्बोजो ऽयं सुदक्षिणः

चकार तिलशः पार्थो जात ज्वाला शिलम् शरैः

पत्यौ स्नानाय निर्याते पुलोमा नाम राक्षसः

समाहूय स्व संकल्पम् विवाहाय न्यवेदयत्

वसु भार्या निशम्य इति तं प्राह दयितं प्रिया
तत् श्रुत्वा प्रययौ द्रोणः तम् निषाद पतेः सुतम्

उवाच साधु युष्माभिः उक्तम् कीर्त्यै कुलस्य नः

शचीपति प्रेरितः ऽथ वायुः तस्याः वर अंशुकम्

पार्थो अब्रवीत् तम् भगवन् दिव्य अस्त्राणि हि सन्ति मे

व्रजन् पथि ददर्श अथ पुरुषं वृष वाहनम्

स ध्यात मात्रः भगवान् आययौ अञ्जन द्युतिः

पुनर् न दृश्यते तात कचः कमल लोचनः

विकलः करणैः हीनः निःश्वास आलक्ष्य जीवितः

देवव्रत अभिधानः अभूत् यः देवैः विहित व्रतः

प्रभुं न इच्छन्ति सचिवा यत् ततस् अन्यत् किम् अद्भुतम्

आरोपित महा चापे जाते तेषां रण उद्यमे

ततः कदाचिद् गङ्गायाम् ग्राहः कुञ्जर संनिभः

महताम् अपि दुर्लङ्घ्या वियोग विषमा विपत्

चरन् मृगव्यम् सस्मार ताम् एव आयत लोचनाम्

प्रदीपैः काञ्चन छाये संजाते राज वर्त्मनि

छिन्नो ऽयं शंतनोः वंशः कालेन क्रूर कारिणा

ददृशुः तेजसाम् राशिं कृष्णद्वैपायनं पथि

प्रविष्टो दहनं मेने स तुषार चय उपमम्

ततः कदाचिद् सा बाला मल्लिका कलिका आकुलम्

ताम् अ दृष्ट्वा नृपं प्राह त्वद् भार्या किं न दृश्यते

आमुक्त हेम कवचे पर्याणित तुरंगमे

अभूतां तपसा अ जय्यौ प्रजापति वर ऊर्जितौ

ततः क्रोध अनल आक्रान्ता तद् राज चरितम् रहः

प्रीतिः समागम अभ्यासात् कस्य नाम न जायते

तं विलोक्य महीपालं पतितं गगन स्थिता

कीर्तिमन्तो दिवं प्रापुः मान्धातृ नहुष उपमाः

ततः सा सुर कार्य अर्थम् दैत्यान् लोभयितुम् शनैः

कर्मणा विस्मितः तेन समेत्य अथ सुरेश्वरः

इति मातुः गिरा गन्तुं जात उद्योगेषु तेषु तु

सत्यम् उत्तम सत्त्वानाम् दाक्षिण्यं कीर्ति शालिनाम्

तत् श्रुत्वा लज्जिता बाला सा नमत् वदन अम्बुजा

ततः सत्यां समभ्येत्य पुनः पृष्टो अब्रवीत् मुनिः

तद् भार्या शोक विवशा मां शशाप प्रलापिनी

स कर्ण सौबल सखः तद् पराभव दीक्षितः

लेभे रति सनाथस्य श्रियं भीमो मनोभुवः

दिव्य दृष्टिः ततस् स्मृत्वा विद्यां संजीवनीं क्षणात्

शृङ्गार मारुत आधूताम् स्फुरित अधर पल्लवाम्

निवृत्ते सर्व नागानाम् शेषाणाम् उत्सवः ऽभवत्

प्रौढा च अभ्यर्थिता तेन सा प्रीतिम् अधिकाम् ययौ

तेन भवत् प्रेक्षकाणाम् द्वार अग्र न्यस्त _

_ अस्य पुत्रो अभूत् _ अस्य सुतः ततस्

भेजे मनसिज क्रीडाम् वर्षाणाम् अधिकम् शतम्

शुश्राव तस्मात् गोः अस्य पुरीषं भक्षय इति च

बाल चूत निकुञ्जेषु विजहार स्मर उपमः

इति आकर्ण्य वचः तस्याः प्राह मारुतसंभवः

दृष्ट्वा तौ मधु संमत्तौ तां कुरङ्ग विलोचनाम्

स मन्द दीधितिः क्षीणो जाड्यात् अरुचिम् आश्रितः

द्रुपदो नाम स पुरा द्रोण शिष्यैः जितः रणे

अजीजनत् ततस् काले सुतं कुन्ती महा प्रभम्

भासम् अति उच्छ्रितम् लक्ष्यं कदाचिद् कुम्भसम्भवः

गुरु गो रक्षण व्यग्रम् जहुः संमन्त्र्य तं रहः

ददर्श कान्ति सर्व स्व कोशम् कुसुमधन्वनः

क्वचिद् विरचित उत्काराः क्वचिद् वल्ली विलासिनः

इति उच्चचार वचनं गगनात् तत् च भूपतिः

अङ्के च माद्री तनयौ प्रययौ भीम विक्रमः

तक्षकः तापस आकारान् सर्पान् राज्ञे व्यसर्जयत्

पुत्री च मातुलेयी च गृहे सा तस्य कन्यका

वसुः चेदिषु राजा अभूत् सार्वभौमः सखा हरेः

स कृपः पाण्डु पुत्राणाम् कुरूणां च अभवत् गुरुः

प्रहर्ष विस्मय उत्फुल्ल लोचनः जगतीपतिः

स ताम् अ पश्यन् उच्छ्वास परिम्लान मुख अम्बुजः

ऊचे हर्ष क्षणे को ऽयं युष्माकं कोप विप्लवः

ततो दुर्योधनः प्राह गुरो युक्तं न भाषसे

वर्धितौ कृपया राज्ञा

व्रजन्तीं वीचि निचयैः क्षणम् आवर्त नर्तिताम्

सहामहे कथं नाम सत् आचार विपर्ययम्

शीत शत्रौ प्रवृद्धे ऽपि न भयं बिल वासिनाम्

दिवः पतन्तं तं घोरा राक्षसा गृध्र गो मुखाः

दृष्ट्वा तान् कम्पितः शक्रो बभूव उद्भ्रान्त मानसः

ततो अक्ष केलि पर्यन्ते तां स बाष्पाम् स्त्रियं रहः

अनुजग्मुः स विदुराः निन्दन्तो वसुधाधिपम्

विनिर्जितो रणे राजा मत्वा द्रोणं सु दुर्जयम्

पराशर आख्यः तेन अभूत् सः शक्तेः सदृशः सुतः
न एतत् मम उचितम् राज्ञ् त्वद् अन्यम् मनसा अपि अहम्

श्रुत्वा इति उत्तङ्कः प्रोवाच भूत्वा अन्धः दृष्टिम् आप्स्यसि

गूढं हि महतां जन्म परिच्छेत्तुं क ईश्वरः

बभूव भारते वंशे पुरा संवरणो नृपः

पितुः स्मृत्वा वचः प्राह रम्भोरु भज माम् इति

अवाप धर्म पवन सुर इन्द्र अश्वि समुद्भवान्

विस्मय स्मर कम्पानाम् क्रीडा मण्डप ताम् अगात्

किंतु अहम् द्वादश समा ब्रह्मचर्य प्रदीक्षितः

तां ब्राह्मणः प्रत्युवाच मातर् दुःखम् अ भेषजम्

उपाध्यायो अवदत् पृष्टः वयन्त्यौ पुत्र योषितौ

तव राज्ञ् इति ततः शुश्राव द्रुपदो दिवः

पाण्डवैः सहिता जग्मुः भीष्म द्रोण कृप आदयः

वीक्ष्य वीरो ऽपि नृपतेः ताम् आयत विलोचनाम्

अहो निन्द्यम् असत् सेव्यम् धर्म ज्ञः अपि अभिभाषसे

करेण आदाय लोल अक्षाम् पुनर् विष्णुः इव अवनिम्

इति शप्त अवशिष्टेन मोचिताः सप्त ते मया

क्वचिद् बाल अनिल आलोल दुगूल चलन आकुलम्

कक्षेषु अवाप्तवन् क्षिप्रम् पूर्णा इव तिल आहुतीः

प्रभाव सदृश आकारम् कर्णो वीक्ष्य किरीटिनः

शृणु प्रभावं वीरस्य तस्य शान्त आत्मनः मुनेः

पाण्डु पुत्राः ततस् स्वैरं गुरून् आमन्त्र्य शङ्किताः

सो ऽपि भुञ्जान एव अन्नम् कुल अचलः इव अचलः

यात्रा महा उत्सवम् द्रष्टुं गम्यताम् इति अभाषत

तत् अनायासम् अमृतम् बत कस्य न रोचते

ते समुच्चित्य जगृहुः क्ष्माप योग्यम् उपायनम्

_ धृत धामा च शिबिः शान्तः तथा अपरः

न भक्त त्यागिनः विद्या तव दर्पात् फलिष्यति

समन्तपञ्चके क्षेत्रे कथा पृष्टो अब्रवीत् च सः

फलानि स्वयम् आदातुम् स निर्यातः पिता मम

प्रीत्या रत्या च सहितो मनोभव इव आबभौ

अहं त्वया सहायेन पृथिवीं व्यस्त कण्टकाम्

द्वि भैक्ष्यम् उपरोधाय परेषां तत् न ते क्षमम्

धर्मो माण्डव्य शापेन स बालः शूद्र ताम् गतः

तूर्णं बद्ध्वा समानीय द्रोणाय एत्य न्यवेदयन्

ते दिव्य कुण्डले तस्मै प्रभा मण्डल मण्डिते

लिलिहुः दीर्घ जिह्वा अग्राः येन प्रापुः द्विजिह्व ताम्

स हि द्रोणाय राज्य अर्धम् आहि छत्त्र पुरम् ददौ

ततः स्पर्श सुख आस्वाद मीलित अर्ध विलोचनः

अथ आपाण्डु मुखा काले दिश् प्राञ्च् इव सुधाकरम्

सुधा आर्द्राम् इव चक्राते तौ बालौ नव संगमात्

सिंहासन स्थम् पुरुषं कान्तं प्रणयिनी सखम्

पौष्यः कल्माषपाद आख्यः सौदासः कुपितः ततस्

मार्ताण्ड शत संवीतः सुमेरुः इव जंगमः

ललाट तल संसक्त प्रणाम अञ्जलि पल्लवाः

स प्रविश्य अथ पातालं तक्षक अन्वेषण उद्यतः

क्व स्थितो भगवान् कण्वः मुनिः सु भ्रूः महा यशाः

इति उक्तः भास्करः कुन्त्या प्रोवाच अमोघ दर्शनः

अहो नु लोचन उल्लेह्यम् किम् अन्येषाम् रसायनम्

स्मरणीय सुखः कालः कलुषो अयम् उपस्थितः

मा क्रुधः पुत्र स पिता पूर्ण आयूः ते दिवं गतः

सत्त्व उचिता मतिः मातर् ते हर्षाय नः परम्

निर्जितेन सुरेन्द्रेण सख्यं कृत्वा जगाद तम्

इति उक्त्वा नृपम् आमन्त्र्य प्रतस्थे पाण्डु नन्दनः

आलिङ्ग्य तां पुलक पीन कपोल भागाम् उन्निद्र नील नलिन आयत चारु नेत्राम्

भयात् मात्रा परित्यक्तान् स्वयम् च स्थिति कारिणः

अहो मद् अधिकः शिष्यो भवतो ऽस्ति धनुर्धरः

प्रोषित अराति निःश्वासैः यद् प्रताप अग्निः उद्गतः

अद्रिका नाम तद् कृत्ता प्रययौ त्रिदशालयम्

परीक्षितेन भगवान् पृष्टः सत्यवती सुतः

तद् कोपात् तान् वसून् एत्य वशिष्ठः सहसा अशपत्

भ्रातुः द्वैपायनः क्षेत्रे पुत्रान् मातुः अनुज्ञया

एक पुत्र क्रमेण एव द्विः प्रसृतिः न विद्यते

भीष्मो द्रोणः च यत् वक्ति श्रेयसे सु नय उचितम्

अर्थिनां न ददौ होता कामधेनुं महा मुनिः

पर लोक गतम् शक्ता त्यक्तुम् एकाकिनम् सती

एकस्य अपि निकारेण सर्वः सार्थो विनश्यति

इति पीयूष संसिक्तम् श्रुत्वा यौधिष्ठिरं वचः

स्नुषाभ्यां सहिता लेभे तपस् योगात् परम् पदम्

वह्निः वृतः अनिलेन इव भ्रकुटि धूम विभ्रमैः

लक्ष्मी निरीक्षिताः क्षिप्रं भजन्ते चक्रवर्ति ताम्