tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
हीन अधिक अङ्गाः गुरवो ब्रह्म विक्रयिणः ऽनृताः

वाध्रीणसस्य मांसेन द्वादश अब्दम् उशन्ति च

न मन्ये ऽहं मरु तटे तप्तस्य इव वितृष्ण ता

प्रयान्ति पुरुषान् एव राग वागुरया स्त्रियः

धर्मसूनुः निशम्य एतत् भीष्मम् पप्रच्छ विस्मितः

आप्तेषु अपि न विश्वासः कर्तव्यः किल भूभुजा

पुत्राणां शतम् एकम् ते मद् वरात् अद्य जीवतु

नारायणं नमस्कृत्य नरं च एव नरोत्तमम्

तत् एव अस्य गतिं वेत्ति सर्प पादान् इव उरगः

इत्यादिभिः स्तुति शतैः दिव्यैः गुह्यैः च नामभिः

सर्वम् आत्मनि सर्वत्र तम् आत्मानम् विलोकयन्

त्रैलोक्य राज्यम् सम्प्राप्तं मया शीलवता सदा

ततो दिव्य अस्त्र विकटम् खे प्रहर्तुं समुद्यतम्

स्व कर्मभिः अयम् लोको लभते निधन उदयौ

सर्व काम दुघाम् वीरः पालयेत् न तु पीडयेत्

किं जल आहृत यन्त्रेण निर्दग्धे नगरे ऽग्निना

ते व्यास शिष्याः प्रमदात् परिषस्वजिरे शुकम्

स राजानम् उवाच इदम् आचार्य शत संनिधौ

अगस्त्येन अम्बुधौ पीते हता निःशरणाः सुरैः

गुणत्रय विनिर्मुक्तः मुनिः चरति निर्ममः

शनैः प्रतिययौ ज्ञात स्त्री वृत्तः निजम् आश्रमम्

तीर्थ यात्रा प्रसङ्गेण तम् आश्रमम् उपाययौ

भुक्त्वा सुष्वाप निश्चेष्टः सप्तरात्र त्रयम् मुनिः

नमो यज्ञाय विज्ञेय तत्त्व अनुभव शालिने

पुत्र कामः वरं प्राप दास्यामि इति महेश्वरात्

लुब्धको वृक्ष मूले अस्मिन् सुप्तः हि अस्मै यथोचितम्

लब्धो ऽवकाश इति उक्त्वा बभूव आनन्द निर्भरः

न अयज्वा न विकर्म स्थः न पापी न कुल च्युतः

कालेन यातः त्रिदिवम् स्थायिनो न हि देहिनः

रुद्रो ऽथ वीरभद्र आख्यम् ससर्ज गणम् उत्कटम्

पातकानां फल अवाप्तिः कीदृशी गतयः च काः

कान्तं पुरुषम् आलोक्य यान्ति एव सहसा आर्द्र ताम्

उच्चा नीच त्वम् आयान्ति विशीर्यन्ते च संहताः

रूप बुद्धि विहीनानाम् दासाः सु आकृतयः बुधाः

इति उक्त्वा विरते गृध्रे गोमायुः पुनर् अब्रवीत्

मूर्खो वा शास्त्र रसिकः मानी हीन कुलः ऽसि वा

गृध्रो जगाद चित्रं वो जम्बुकस्य गिरा भ्रमः

स्वेच्छा विहारी वर दः तम् बालकम् अजीवयत्

मिथिलां जनकं द्रष्टुं पुरा प्रायात् विहायसा

देवव्रतो अवदत् पुष्टः मिथिला अधिपतेः कथाम्

अंश अवतीर्णः विबुध अराति संहार तत्परः

उपरोधैः बहुविधैः अपि साध्व्यो नियन्त्रिताः

अ तृप्ति जनका प्रीतिः दद्यात् स्वस्य अन्तरम् नृणाम्

पृष्टः पुरा सुर इन्द्रेण राज नीतिम् बृहस्पतिः

बभाषे भगवन् गन्तुम् अनुजानीहि माम् इति

पपौ स च उदरे शम्भोः बभ्राम विपुले चिरम्

न विस्मयं न संतापं वा अनुरागम् भजेत च

ताः स्त्रियो लोल मतयः कथं रक्ष्या नरैः इति

तद् सम्भाषण संजात पर आनन्द मयः ऽभवम्

तस्मात् क्रम आगतम् कुर्यात् द्रष्टारम् नृपतिः हितम्

अयं पुत्रस्य ते हन्ता मया बद्धो भुजङ्गमः

निहतः स्व जनस्य अग्रे क्षत्रियः शयने यथा

नारदेन इति कथितं निशम्य व्यास नन्दनः

त्राता धर्म गतस्य अस्य यस्मात् किल नरेश्वरः

भवेत् अभावः सद्भावे भावा भ्रू भङ्ग भङ्गुराः

प्राप्य इन्द्र ताम् अपि जनः ततस् अपि आधिक्यम् ईहते

अस्मिन् अवसरे मेघा ववर्षुः सस्य संपदः

सुख त्यागः तपस् योगम् सर्व त्यागः तु शान्तये

अवस्था विपरीतेषु क्लीब कार्येषु मज्जताम्

अहंकार परित्यागात् योगी ब्रह्म मयः भवेत्

यशस् कुसुम वल्लीषु यो अभूत् संतत माधवः

क्रूराणां क्षण रागाणाम् संध्यानाम् इव योषिताम्

तडित् तरंग तरलम् चरति आरत चञ्चलम्

कामयेत् च जले यः च क्षिपेत् श्लेष्म मल आदिकम्

नेत्रे कराभ्यां पिदधे स तेन अभूत् त्रिलोचनः

वर्षासु विहितं श्राद्धं पायसे न स सर्पिषा

पिङ्गला दत्त संकेतम् कान्तं वाराङ्गना पुरा

त्यक्त्वा स्त्री त्व प्रजातेषु पुत्रेषु स्निह्यति भवान्

एवं न एव उपदेष्टा स्यात् अवराणाम् द्विजोत्तमः

देव पूजा रतः होता दाता मौनी च भोजने

इति उक्तवति गोविन्दे सभायाम् उत्सवः ऽभवत्

भूरिद्युम्नः पुरा राजा वीरद्युम्न अभिधम् सुतम्
दुःख आकुलाः न्यवर्तन्त याते ऽस्तं वासरेश्वरे

अपार तिमिरे घोरे पर लोके निराश्रये

मुचुकुन्दः पुरा राजा विजित्य सकला दिशः

एतत् एव शृगालेन पृष्टः प्रोवाच वानरः

सक्तस्य शत्रुणा तस्मात् भूः ते चक्रं ग्रसिष्यति

हृदि नारायणं दृष्ट्वा शान्तिः शान्तैः अवाप्यते

शीलवान् प्राप्स्यसि सदा लक्ष्मीं पाण्डु सुत अधिकः

शूद्राय इव श्रुतिः कन्या हीनाय प्रतिपादिता

श्रूयन्ते शंकर वरात् प्राप्ताः शक्र अधिकम् पदम्

भिन्ने तथा अस्मिन् संश्लेषे पुनः प्रीतिः सु दुर्लभा

सार्गालीं योनिम् आपन्नः तेन अहम् इति सो ऽब्रवीत्

कर्मणा निधनं यातान् मा शुचः पृथिवीधरान्

उत्सेक लोभ संत्रास दैन्य क्रोध विनाकृताः

कौशिको ऽहं मुनिः प्राण रक्षायै चौर ताम् गतः

तडाक कूप दानम् च पुण्यं शर्म शरीरिणाम्

श्रूयन्ते विहिताः ते ते किं वृथा शक्र माद्यसि

ब्राह्मणान् पुरतस् कृत्वा प्रजा धर्मेण पालयेत्

इति अयम् सर्ग संक्षेपः शृणु कृत्यं द्विजन्मनाम्

ययौ अत्यक्त राज्यः ऽपि परमं धाम शाश्वतम्

दमो धृतिः दमः तेजः दमः कीर्तिः दमः रतिः

कथं प्राप्यं मनुष्येण ब्राह्मण्यम् इति भूभुजा

विद्यते नगरे कश्चिद् क्षत्र धर्मे स्थितस्य मे

लताम् इव निवात स्थाम् स कम्प करपल्लवाम्

सत्त्व साराः वहन्ति एव गण कार्यम् महा आशयाः

प्रभावं भूमिदेवानां पप्रच्छ द्युनदी सुतम्

स्नाता हुत अग्नयः च आसन् अजिताः स्त्रीभिः अर्चिताः

अनादिनिधनः शुद्धो वेद्यः सूक्ष्मो निरञ्जनः

हा पुत्र त्रिपुर अराति शिष्यस्य क्षत्रिय द्विषः

मुनिः तुल्य सुहृद् द्वेष्यः प्रयाति परमं पदम्

जायेत मादृशः को ऽन्यः सदृशो मम दुष्कृती

तरौ लता तत्र पुष्पं तस्मिन् षट्चरणाः इव

स तैः पृष्टः समुद्धर्तुम् अशक्तैः अवदत् शनैस्

उञ्छ वृत्तिः अयम् सिद्धः कापोतीं वृत्तिम् आश्रितः

आखण्डलम् अथ आसाद्य सा संजात मनोभवा

जाति स्मरौ ददृशतुः श्मशानं सुहृदौ मिथः

क एषां भृत भस्त्राणाम् चौर्यस्य उद्भासने क्षमः

विसृष्टो ऽहं भगवता पित्रा व्यासेन ते ऽन्तिकम्

मणि मौक्तिक जाल अङ्गम् ददर्श उदार मन्दिरम्

यशस् शुभ्राः प्रयान्ति एव सततं हार ताम् श्रियः

चिरं विचार्य कर्माणि स करोति यदा तदा

सहस्र संख्येभिः तुष्टाव देवं भीष्मः सनातनम्

व्यासो न्यषीदत् द्युसरित् तीरे हेम शिला तले

तस्मात् क्षत्रिय विच्छेद ध्या त्वं पीडितो मया

इति पृष्टो नरेन्द्रेण पुनः शान्तनवो ऽब्रवीत्

परस्परं शङ्किताः च चक्रिरे शपथं क्रमात्

कारणं ब्रूहि सुभगे न मिथ्या वक्तुम् अर्हसि

उत्सेको विनिपाताय संसार सरणौ सदा

विप्रः तम् ऊचे नूनं ते दूरीभूतः सुहृद् जनः

अजातशत्रुणा पृष्टः पुनः शान्तनवो ऽब्रवीत्

ज्वर उत्पत्तिम् पुनः पृष्टो भीष्मः पार्थम् अभाषत

राज्ञा तेन अर्थितः अद्य अपि माहिष्मत्यां हुताशनः

तया निवेदितां जातिं निजां ज्ञात्वा स दुःखितः

लोकाः काल कला जलैः चित्रः च अयम् भव श्रमः

लज्जा कर मतः लोके किम् अन्यत् प्राज्ञ गर्हितम्

क्षुध् क्षामैः भक्षिता ग्रीवा दीर्घा सा मण्डलीकृता

स विभुः दृश्यते युक्तैः ज्ञान निर्धूत कल्मषैः

निवृत्तं च प्रवृत्तं च धर्मं पृष्टो ऽथ भूभुजा

तेषां पुण्यैः अपर्यन्तैः दिवि लोकाः सनातनाः

किं त्वया अयम् श्रितः शाखी त्यक्त्वा एनः चर निर्वृतः

सुमेरु कूट विकटे निषण्णं कनक आसने

शरीर रक्षा प्रथमं तासां बुद्धिः च भेषजम्

अत्र अन्तरे जगन्त् सर्वम् आशासनम् अयन्त्रणम्

काले काले ररक्ष अस्मान् पतितान् वध गोचरे

असंभवे गवां यावत् सलिलेन तिलेन च

श्रुत्वा इति नागात् विप्रः अभूत् प्रहर्ष विकच आननः

स्वधर्म निरताः तस्थुः सम्यक् दण्ड भयात् प्रजाः

शोक दग्ध शरीराणाम् प्ररोहः क्व पुनः श्रियः

जायते वर्धते भुङ्क्ते प्रसूते मोदते पुनः

इति ऊचतुः तौ भक्ष्य अर्थम् क्षुध् क्षामौ गृध्र जम्बुकौ

विदुरेण कथाः चक्रे धर्म सर्वस्व वादिना

वीत मोहः भवामि एष मुनिः तुल्य प्रिय अप्रियः
नाडीजङ्घ अभिधः तूर्णम् बकः सुगत सत् व्रतः

न मम एतत् जप फलम् त्वद् दत्तम् उपयुज्यते

वीर्याय अनन्त महसे जगत् भार भृते नमः

शुभ अशुभस्य पृष्टो ऽथ पूर्वं रूपं महीभुजा

धन्य ता मानिनी मन्ये वहति त्वां वसुंधरा

उपवास व्रत जुषाम् तिथि नक्षत्र योगात्

अर्थो अपि अनर्थ ताम् याति भूभुजां जन पीडनात्

स च दाशरथी रामो दशकण्ठ कुल अन्तकः

आकाशः पूर्व सर्गः ऽयं विष्णोः व्यक्त आकृति _

उवाच विहसन् शौरिः अमृतम् विकिरन् इव

निष्कम्पः समरे कृत्त स्रस्तानाम् अभय प्रदः

अथ कालेन भगवान् धर्मः ऽभ्येत्य तम् अब्रवीत्

ततो विधाय बन्धूनां राजा श्राद्धं यथाविधि

अ स्पृष्टम् काल कलया निष्कामेण एव लभ्यते

तस्यां निवसमानायां भर्त्रा सह सुरालये

तस्थतुः तौ निराहारौ पाद संवाहने पुनः

घोरेण कलहेन आप्तः जघन्यो हि जयः स्मृतः

जहार रूपम् आस्थाय धृतराष्ट्रस्य भूपतेः

गौतमो नाम कलुषो ब्रह्मबन्धुः अभूत् पुरा

याचितः तु वरं तुष्टः पुत्रं मातुः तथा आत्मनः

निमित्तम् एतत् प्रथमम् शुभ अशुभ फलम् नृणाम्

अहं स ते परं मित्रम् उपकार वशीकृतः

परतन्त्रम् इदम् सर्वं जगन्त् स्वयम् अनीश्वरम्

उवास मद् गृहे तैः तैः सेव्यमानः प्रियैः मया

विषम स्थैः अ संनद्धैः क्षीण सैन्यैः भय अर्दितैः

सम्यक् वृत्तेन सत्येन वर्तन्ते हि गणाः सदा

विलोक्य कृपया हत्यां ययाचे शक्र मुक्तये

गणैः विजयते राजा चिन्तितैः स्व भृतैः तथा

ईषत् उन्नमित एक भ्रूः हास पल्लवित अधरा

उवाच इह परं पुण्यं परत्र त्राणम् इष्यते

अथ उपमन्युः माम् एत्य प्रकृष्टं हृष्टम् अब्रवीत्

इति उक्ते मुनिना सर्वाः प्रययुः ताः सु लोचनाः

अमित्रो मित्र ताम् याति मित्रम् आयाति अमित्र ताम्

गवि जातो द्विजवरो बभाषे धीमतां वरः

पिशुना व्रत हीनाः च वेद विद्या विवर्जिताः

अशोच्यं मा शुचः पुत्रं को ऽन्यो जायेत तद्विधः

वृद्धः प्रयाति आत्म भयात् विजने त्यज्यते शिशुः

न ऊचुः किंचिद् अमर्षेन किंतु अतप्यन्त केवलम्

ददृशुः नलिनीम् फुल्ल कमल उत्पल शालिनीम्

तां दृष्ट्वा पुत्र शोक आर्ताम् लुब्धको अर्जुनक अभिधः

गुणत्रय विमुक्तः ऽसौ क्षेत्रज्ञः शाश्वतो ऽव्ययः

तेजः तेजसि संलीनं दृष्ट्वा अस्माभिः दिवाकरः

क्षीरोद शायी भगवान् इति उक्त्वा गरुडध्वजः

सम्यक् व्यवसिते त्रातुं राज्ञि धर्म परस्मिन् प्रजाः

ऊचुः गोमायवः सर्वे निन्दन्तः तद् विचेष्टितम्

न तु एताः रक्षितुं शक्तः कश्चिद् लोल विलोचनाः

राजा रक्षेत् सत् आचारम् कथं लोकान् अ पीडयन्

न भाषते वेपते च लक्षितः क्ष्मां निरीक्षते

मदीयम् इति तत् श्रुत्वा स गत्वा करुणा कुलात्

स तान् प्रणम्य पप्रच्छ कष्टाम् आशाम् महत्तमाम्

कर्म च एषाम् बहुविधं नाम्ना सदृशम् उच्यते

प्रणयैः मानय एतेषाम् अभिनन्द्य पराक्रमम्

पर दार अभिगामी च गर दः सोम विक्रयी

एवं विवदमानौ तौ मद् सभाम् अभिजग्मतुः

यः पर्व काले विटपि छेत्ता यः च रजस्वलाम्

लभस्व तनयं कृष्ण तस्य आत्मा त्वं स वा तव

रत्यै भोगा विमूढानां सा दुःखाय वियोगिनाम्

चिरम् अप्सरसाम् नृत्तैः गीतैः गन्धर्व योषिताम्

अतीत शान्तये स्नेहैः समं जडम् अनागतैः

उवाच मम साचिव्यं शुद्ध आत्मा भजतां भवान्

एकस्य हि वधेन एव ते भार्या पुत्र बान्धवाः

शासनात् ते भीता अहम् किंतु वक्ष्यामि तत्त्वतः

धैर्य अब्धयः ते त्रिदिवे स्पर्धन्ते विबुध अधिपम्

उभयोः संगमः सिद्ध्यै वियोगो निष्फलो ऽनयोः

यशस् शरीरम् अविशत् सः अम्बरीषः च पार्थिवः

इक्ष्वाकु वंश जः राजा माहिष्मत्याम् अभूत् पुरा

अनुत्सेक इव आढ्यानाम् आर्जवम् हरिणीदृशाम्

अथ कालेन यातो ऽहं धर्मराज निकेतनम्

निर्व्यञ्जनं निर्गुणं च ब्राह्मं तेजः समाविशत्

आपात रमणीयान् तान् भावान् साधुः न चिन्तयेत्

अकामयत काम आर्ता विलास ललित आकृतिम्

कुल द्वयम् दहति एव तस्मात् पात्रम् विचारयेत्

बिलं तत्याज कालेन दृष्टं धूर्तेन शत्रुणा
कारणं परमं विष्णुं भूतानां प्रभव अप्यये

वियोग सारे संसारे सत्यात् न अन्यत् परायणम्

यथा हि शोच्यः त्यक्त अर्थः न तथा त्यक्त जीवितः

एतत् श्रुत्वा अवदत् राजा नरकं यान्ति नास्तिकाः

जनकेन पुरा पृष्टो जगाद ब्राह्मणो ऽश्मकः

वीतहव्यस्य नृपतेः ब्राह्मण्यम् श्रूयते किल

अहंकार विकारेषु मूल छेद विधायिनाम्

किरन्तं मधुर उदार निर्वाण अमृत वाहिनीम्

गुप्त उद्यानेषु देव अर्थि भृत्य स्व जन वर्जिताः

पशु प्राणैः यजन्ति एते काम आत्मानः फल ईप्सवः

त्वम् अश्वत्थम् समालिङ्ग्य तव माता अपि उदुम्बरम्

कीर्तनैः अनुतापैः च प्रायश्चित्तैः महा बलैः

यस्य शासनम् अम्लानम् नृपा माल्यम् इव अवहन्

स्पर्श आधिक्यम् किमु स्त्रीणां नृणां वा संगमेषु इति

पुत्र संसार मरणौ सरताम् अ विवेकिनाम्

यस्य धारा निपातेन पुनर्जन्म न देहिनाम्

याता मृत्यु वशम् तेषां को मृत्युः इति पाण्डवः

राजसूये श्रियं दृष्ट्वा तव द्वेष विष आकुलः

उवाच शान्त मनसः सत्यं जातम् इदम् मम

शोचन् दरिद्रम् आत्मानम् निश्चयं निधने व्यधात्

सह भोक्तव्यम् इति उक्त्वा जग्राह नृपतिः फलम्

तस्मात् स्वधर्म निरतः स्पृहणीयः कुल उद्गतः

तत् रेणु तत् स्थितम् च अन्नम् मोहात् मम भक्ष्य ताम् ययौ

जड व्याध विमुञ्च एनम् हतः कालेन मे सुतः

तेन अलम् सुर राज्येन किं मोक्षेण अपि तेन मे

प्रथमं सु कृतम् एतत् शरण आगत रक्षणम्

श्रुत्वा इति अवाप्त निर्वेदः शुकः त्यक्त्वा स्वम् आश्रयम्

पुत्री सत्यवती नाम तस्य अभूत् मृग लोचना

दुर्दिन अभिहते काले कदाचिद् तस्य जम्बुकैः

एतत् बुद्ध्वा एव निखिलं ननु सेवेत सत् जनम्

न पुक्कसो न चाण्डालो न कुष्ठी न जडो ऽसि वा

प्रष्टुं समुद्यते साक्षात् बृहस्पतिः अथ आययौ

पदा स्पृशतु गां वह्निम् अप्सु श्लेष्मा अभियच्छतु

स भित्त्वा मण्डलं भानोः तेजसि एव समाविशत्

आशा विफल ताम् नीता सा तेन मम संवृता

सहस्र युग पर्यन्तेषु अव्यक्तः व्यक्त ताम् गतः

ततस् तस्य कर छेदम् आदिदेश महीपतिः

मुहूर्तम् अपि लभ्यन्ते न एते मेरु शतैः अपि

गङ्गा तीरे द्विजः कश्चिद् अतिथिम् गृहम् आगतम्

वितत तरल तार स्फार तेजस् प्रकार प्रसृत मरुत् उदञ्चत् मध्य नाडि क्रमेण

तिल प्रदानम् विज्ञेयं श्राद्धं मधु घृत आप्लुतम्

मन्त्र शरावम् अकार्यम् च कोश लोपम् च मन्त्रिणाम्

त्वद् मातुः ब्राह्मणः पुत्रः क्षत्र आत्मा ते भविष्यति

त्यक्त्वा रजः सप्तविधं सत्त्वं च उत्सृज्य केवलम्

श्रीकण्ठं न हि अन् आराध्य लभ्यते ऽभिमतं क्वचित्

बभाषे शोक विवशः चिन्तयन् बान्धव क्षयम्

निवास अर्थम् पुरा गावः प्रार्थिता बहुशः श्रिया

धाम्नि शीतमयूखस्य सहस्रकिरणस्य वा

विमानितः त्वया वस्तुं न उत्सहे त्यक्त _

इति उक्त्वा तेन संजात सौहार्दाः मुनयो वने

नयम् एवंविधं ज्ञात्वा राज दण्डेन गाम् इमाम्

संभाषिताः चेद् मधुरम् स स्मितम् चेद् विलोकिताः

तस्मात् कोशः च मन्त्रः च रक्षणीयः प्रयत्नतः

वराकः पन्नगो न अयम् अज्ञानात् वधम् अर्हति

उदतिष्ठत् नभस् श्यामा रक्त अम्बर विभूषणा

एक एव शुकः तस्थौ सतां प्रीतिर् अ चञ्चला

समभ्येत्य अथ पप्रच्छ पुनर् भीष्मम् युधिष्ठिरः

वस्त्र यज्ञ सदस्यैः यः श्वेतद्वीपे पुरा स्तुतः

पूज्यमानः सुरैः दाता स्थित्वा तत्र युधिष्ठिरः

मूलं च जीवो धर्मस्य तस्मिन् न आपत्सु रक्ष्यते

अवश्यं विधि दौरात्म्यात् विपद् अन्ताः हि संपदः

धर्मराजः स विदुरः चक्रे वैमानिकं स्वयम्

बहु पुत्राः पुरा मत्स्या न्यवसन् सलिलाशये

नमः ते जगत् सर्ग स्थिति संहार कारिणे

यूयं प्रमाणं धर्माणां शुचिः गच्छ वरात् मम

स सूर्यः स च शीतांशुः सो ऽहं स च चतुर्मुखः

ममन्थ अप्सरसम् पश्यन् घृताचीम् अग्र चारिणीम्

गात्रे निधाय वासांसि ह्रिया संकोचम् आययुः

कान्तः सुदर्शनो नाम गुण रत्न महोदधिः

जाम्बवत्याः ततस् श्रीमान् वंश मुक्तामणिः सुतः

स्फीत फेन सित छत्त्राः तरंगिन्यः विभूतयः
इति उक्तः धर्मराजेन सहितः फल्गुणेन च

कथा अन्ते नारदः पृष्टः प्रस्ताव उचितम् अभ्यधात्

मार्जारम् अवदत् नील काच काचर लोचनम्

तम् अब्रवीत् शृगालः ऽथ स्वस्ति गच्छामि अहम् विभो

याजिने छन्दसां धाम्ने शुद्धाय ब्रह्मचारिणे

अमात्या न सहन्ते तं गोप्तारं कोश हारिणः

अथ ज्योतिस् तडित् पिञ्जर अंशु शत आचितम्

स्तुतो नाम सहस्रेण मोक्ष दः गरुडध्वजः

वैशम्पायन मुख्येषु समामन्त्र्य मही तलम्

प्रजानां पालनं सम्यक् स्वधर्मः ते महीपते

दृष्ट नष्टैः बहुविधैः माया चटुल विभ्रमैः

विश्वामित्रो निशम्य एतत् तम् ऊचे दुर्बल स्वरः

यावत् शुभ अशुभ आक्रान्तः न हृष्यसि विरौषि वा

इति उक्त्वा निजम् आस्थाय रूपं सप्तर्षिभिः सह

सिषेवे कुण्डधार आख्यम् भक्त्या ज्ञान धरम् चिरम्

अवश्यं विप्रयोगो हि तैः परैः च नृणां सदा

श्रोतारः साधु वचसाम् भेत्तारो धन हारिणाम्

पुनः पुनर् इमाम् हुत्वा वह्नौ पातकिनीं तनुम्

भ्रू मध्य निहित ज्योतिः उद्घाट्य ब्रह्म सम्पुटम्

हिते वर्तेत भूतानाम् अहंकारम् परित्यजेत्

अश्मकेन इति कथितं कथयित्वा मुनि ईश्वरः

न चिन्तयामि सत्त्व स्थः लाभ अलाभौ सुख असुखे

स्वस्ति पुण्याह वादेषु नृपो जातिस्मरः सताम्

प्रीणामि निर्भरं चेतः तम् इति ऊचे पिता ततः

क्रोध अन्धः हन्तु कामः तम् व्याघ्रः संरम्भम् आययौ

पुरा अहम् रौक्मिणेयेन पृष्टः शक्तिं द्विजन्मनाम्

शोचन्ति अन्यत्र विधवा गत भार्याः तथा क्वचित्

तस्मात् वैपुल्यम् आयाताः तद् भङ्गे दुःसहाः शुचः

याजिनां तीर्थ पूतानाम् विदुषां सत्य वादिनाम्

अन्न दान समम् लोके न अस्ति इति प्राह नारदः

यथार्थम् इति तेन उक्तम् निशम्य विबुध अधिपः

विश्वामित्रेण सम्प्राप्तं ब्राह्मण्यं दुर्लभं कथम्

पिण्डो मया कुशेषु एव तं विलोक्य समर्पितः

श्रुत्वा एतत् ऊचे कौन्तेयः केन सृष्टम् इदम् जगत्

सर्व देव मयः शौरिः कंस केशि निषूदनः

धृतराष्ट्रेण कृष्णेन भेजे रत्न उज्ज्वल आसनम्

बत देव जडस्य इव बुद्धिः ते दुर्ग्रहे दृढा

तस्य ऊरुम् दक्षिणं मन्त्रैः ते निर्मथ्य महा ऋषयः

बहु दान अर्जितान् लोकान् दिव्यान् अश्रौषम् आत्मनः

राज देयम् हरन्तः च लज्जन्ते निज कर्मसु

तथा मन्ये न शोच्यः श्वा मृतो विष् मूत्र कर्दमे

श्रुति स्मृति कृतैः तेभिः तेभिः प्रायश्चित्तैः शरीरिणाम्

स भित्त्वा मण्डलं भानोः तेजसि एव समाविशत्

प्रापतुः च ईश्वर दृशा कुशलं गृध्र जम्बुकौ

वितीर्य सागर द्वीप संजातम् सा फल द्वयम्

श्रुत्वा च गुरु वृद्धेभ्यः पुराणम् अपि विस्मृतम्

स्वस्रीयः पर्वतः क्षिप्रं बुबुधे ज्ञानचक्षुषा

व्यानः च तस्य तनयः ख्यातो अपानः च तद् सुतः

गत्वा ब्राह्मण्य कामः अभूत् स्थाणु भूतः शतं समाः

व्यक्तं त्यागी दरिद्रो ऽसि गुणैः नूनम् न पूज्यसे

तिर्यञ्चाम् अपि बाले अस्मिन् जायते करुणा कणः

एतत् उक्त्वा हृषीकेशं स्तुत्वा मूर्ध्ना प्रणम्य च

नदीषु हंस हासासु राजत् राज रणेषु च

ह्रियमाणः सदा अम्भोभिः विनमति एव वेतसः

सा तम् ऊचे सुकृतिनो न प्रयान्ति विषण्ण ताम्

मेने च वैतसीं वृत्तिं श्रेयसे देश कालयोः

सर्व उपाय विहीनम् च तूष्णीं दण्डेन योजयेत्

रूक्षाः कृशा मल आदिग्धाः विपिने कष्ट वृत्तयः

निशाचरः तम् अवदत् वञ्चनाय वध उद्यतः

पुरा योगि ईश्वरः शुक्रो भृगु सूनुः धन प्रभोः

रथस्य चक्रं वारेण बलेन वहता मया

इमां वसुमतीं राज्ञ् मान्धातृ नहुष उपमः

उतथ्येन इति कथिते मांधाता पृथिवीपतिः

भगवान् जनकम् पूर्वं वसिष्ठो यत् अभाषत

कैकेयी सुमना नाम सुर लोक स्थिताम् पुरा

गूढ निर्वचनैः तेभिः तेभिः नामानि अस्यै न्यवेदयन्

श्री विहीनम् पुरा शक्रो नमुचिं नाम दानवम्

सत्य प्रतिज्ञैः दोषे ऽपि न स वाच्यो ऽन्यथा पुनः

मुनिः तम् वृषभो नाम बभाषे स स्मित आननः

मित्र द्रुहः कृतघ्नान् च वर्जयेत् कुटिल आशयान्

बोधितो धर्मतनयः शोक आर्तः पुनर् अब्रवीत्
विवेकं मद कल्लोलैः हरन्ति च नृणां श्रियः

व्यसुः मुहूर्तम् निधनो निर्धनः तु सदा मृतः

अभक्ष्यं भक्षयित्वा अपि विमुक्तः प्राण संशयात्

सुवेर राजः श्रुत्वा एतत् भारद्वाजेन भाषितम्

यौवन आभरणम् रूपं दधती सा सुमध्यमा

प्रेयस्या वचनं श्रुत्वा लुब्धकं विहगो ऽब्रवीत्

कृता महाभूत मया छाया इव आकाश दर्शिणी

शुक्रम् एकाकिनम् प्रीत्या नारदः समुपाययौ

विवाह धर्मम् पृष्टो ऽथ राज्ञा भीष्मो अब्रवीत् पुनर्

मांसैः विवृद्ध्या मासानां क्रमात् संवत्सरम् सदा

ते विहाय रथान् तूर्णम् प्रणिपत्य पितामहम्

दृष्ट्वा तां विस्मितः शक्रः प्रायात् विपुल तर्जितः

ततस् तपस् वनम् प्राप्य दृष्ट नष्टे मृगे पुनः

स्व कर्मणि प्रवृत्तानाम् अपवर्गः विवेकिनाम्

श्रुत्वा एतत् नारदेन उक्तम् तथा इति हरिः अभ्यधात्

अपश्यन् वैन्यम् उदितम् स आयुधम् शक्र विक्रमम्

आशा श्रद्धा धृतिः क्षान्तिः कान्तिः वृत्तिः जितिः मतिः

ये मां स्मरन्ति सततं देहत्यागे स्मरामि तान्

प्रजा हितः अप्रमत्तः च राजा राज्ये विराजते

बालां परिचरन्तीं तां हरिणी हारि लोचनाम्

इदं दहति मे चेतो यत् कर्णः विनिपातितः

अहो सु कृतिनाम् राजा त्वं यत् मानुष योनि जः

आपदं काल दौरात्म्यात् देव दोषेण वा बुधः

सृञ्जयस् तद् सपर्यायै कन्यां लावण्य भूषणाम्

देव्या कथा अन्ते भगवन्त् ऊचे धर्म अर्थ निर्णयम्

विपरीत विचाराणाम् अधर्मः याति धर्म ताम्

माष मत्स्य ऐड शशक छाग वाराह शाकुनैः

गृहाण मे धनं विप्र पात्रं त्वद् सदृशः ऽस्ति कः

निवृत्त धर्माय गुरुः शिष्याय इति न्यवेदयत्

पुत्रे मृते वा नष्टे वा पितुः एक आत्मजस्य वा

आलिङ्ग्यमानः स तया तस्थौ काष्ठम् इव अचलः

निशम्य एतत् सहस्राक्षः विरतो अमर्ष साहसात्

अ मुण्डित स्पृहाः मुण्डा बहिस् अन्तर् कषायिणः

स्वयम् अनिग्रहात् मृत्युः अभ्येत्य तम् अभाषत

वीज्यमानः चिताम् प्राप श्रीखण्ड अगुरु कल्पिताम्

अत्र अन्तरे कृमिः तीक्ष्ण दंष्ट्र उष्ठ चरणः कृशः

यस्मात् तस्मात् भविष्यन्ति छिन्न सत्त्वाः सदा स्त्रियः

जातं ब्राह्मणतः क्षत्त्रं सलिलात् च हुताशनः

वरं गृहाण तुष्टो ऽहं तव प्रणय सेवया

स्मृत्वा ववन्दे स आनन्दः पुण्यां मन्दाकिनीं मुनिः

उवाच भगवन् भीष्मः त्वद् संदर्शनम् अर्हति

स्थाविरे जीर्ण कायानाम् ताः कृशा अपि दुःसहाः

नभस् चरः दिव्य दृष्टिः सो अभवत् तपसा कृती

दानैः तीर्थ अभिषेकैः च पापानाम् अस्ति निष्कृतिः

अत्र अन्तरे समभ्येत्य विप्र रूपी शतक्रतुः

स्मृति मात्रेण मुष्णन्ति किल्बिषं किल देहिनाम्

शोचन्त्य् अ लुब्धम् वाञ्छन्तः प्राप्तं शोचन्ति दुर्भगम्

न शोचामि स्व सत्त्व स्थः निस्तरङ्ग इव उदधिः

आकाश धुनी फेनैः च जीवितं प्राप खेचरः

बभ्रमुः नष्ट संकेताः निर्दग्ध आश्रम काननाः

को हि जन्म सहस्र उक्ताम् वासना अभ्यास जाम् निजाम्

लभन्ते शाश्वतं वीरा यशः स्वर्गं च भूमिपाः

जल मध्यात् समुत्तस्थौ जाह्नवी स अश्रु लोचना

उवाच सततं स्त्रीणां सत् आचारः सती व्रतम्

उवाच पत्नी प्रणयात् मधुरम् धर्म वादिनी

बभूवतुः भुग्न मुखौ बलवत् प्रीति शङ्कितौ

प्राप्तुम् इच्छामि संकल्पः पूर्यताम् एष मे त्वया

पुरा अस्मिन् व्याघ्रपादस्य महा ऋषेः पितुः आश्रमे

संतोष द्रविणम् त्यक्त्वा निरायासम् अनश्वरम्

पुनः पृष्टो नृपतिना गतिं ब्रह्म स्व हारिणाम्

तेभिः तेभिः तपोभिः उचितैः यत् फलम् शान्त तेजसाम्

शोच्या इयम् पृथिवी शून्या वीर रत्न विनाकृता

वैन्यः च यो धनुष्कोट्या पर्वतान् करोत् पृथक्

आश्वासयन् निजम् चेतो जगाद धृति सागरः

श्रुत्वा एतत् ऊचे दर्प अन्धः शल्मलिः स्कन्द बन्धुरः

हृद् कुशेशय कोश श्री समुन्मेष विधायिने

दैवं स पौरुषम् राज्ञा भीष्मः पृष्टो अब्रवीत् पुनर्

क्षत्र आचारः तु मे पौत्रो मा पुत्र इति मूर्छिता

सूकरः कृकवाकुः च जम्बुकः श्वा स जायते

इति उक्तम् अङ्ग राजेन मांधाता पृथिवीपतिः
निषेधात् एव नारीणाम् अभिलाषः विवर्धते

गार्हस्थ्य लक्षणः धर्मो यज्ञ अङ्गः हि अखिल आश्रयः

इष्ट्वा दत्त्वा च तप्त्वा च प्राप्तो ऽहं त्वद् पुरीम् इमाम्

द्रौपदी धर्म तनयम् बभाषे वल्गु वादिनी

बुभुजे भुवम् अम्लान यशस् विक्रम शासनाम्

कृकलासं महा कायम् ददृशुः सर्व वृष्णयः

नित्य आनन्दम् पुरा विप्रम् ऊचे स्वच्छन्द चारिणाम्

वितीर्णो ऽद्य त्वया कामात् अहम् शील अभिधः गुणः

चामरैः लोलयन्ति एव छत्त्रैः आच्छादयन्ति च

अभूतां शङ्ख लिखितौ आचार निशित व्रतौ

कृत्त प्राणि वसा विस्रम् शुष्क मांस अस्थि मालिकम्

फल्गुनेन इति कथिते देव स्थाने प्रशंसति

मर्यादा संपदां धाम मूढ ता _ इव

सुखं किम् इति पार्थेन भीष्मः पृष्टो अब्रवीत् पुनर्

कृतघ्न ता समम् राज्ञ् न हि पश्यामि पातकम्

अ क्लीब चरितः राज्ञ् राज्यम् निज भुज अर्जितम्

इति व्यास आदिभिः सार्धं कृष्णेन आश्वासिता शनैः

गते व्योम आदि विलयं प्रयाति अव्यक्त संज्ञके

त्वम् इमाम् गतिम् आपन्नः कथं शोच्यां न शोचसि

पूज्यमानः प्रकृतिभिः गीयमानः च मागधैः

सतां भोग वियोगेषु निर्वेदो नाम जायते

प्रतीक्षां क्षमते कालः कार्य शेषेषु देहिनाम्

शुद्ध प्रवृत्त धर्माणाम् धर्म काम अर्थ संश्रयाः

इन्द्रः तु प्राह धन्यो ऽस्तु स हृतं येन पुष्करम्

अपि अनुत्सृष्ट मर्यादः दस्युः स्यात् न विशृङ्खलः

अशौच उच्छिष्ट सूदैः च विहितं भक्षयन्ति ते

प्रजापतिः मनुः पूर्वम् एतत् ऊचे बृहस्पतिम्

ब्राह्मणाः ते क्रुधा आविष्टाः जज्ञिरे ज्ञान चक्षुषः

धुर्यो अहम् अस्मि सुखिनाम् एकः एव अर्थ वर्जितः

इति उक्त्वा कुञ्जरं तस्मै दत्त्वा दिव्यां तथा गतिम्

इति अर्थितौ तेन यदा तौ विमोहात् न जग्मतुः

ईजे यः सो ऽपि भरतः कालेन त्रिदिवं गतः

आलीय तस्थुः गात्रेषु मत्स्या वलय लीलया

कोसल अधिपतेः पूर्वं नगरे क्षेमदर्शिनः

इति पृष्टः क्षितिभुजा गाङ्गेयः पुनर् अब्रवीत्

निर्जित अखिल गीर्वाण गन्धर्वाः दानवाः पुरा

स तेन मूर्धनि उपाघ्राय पृच्छ माम् इति चोदितः

प्राण अपान आदि रूपेण वायुना सहितो ऽनलः

तस्मिन् अन्तर्हिते राजा निराहारो अति मूर्छितः

न विद्यते जनः कश्चिद् आशया यो न हीयते

व्यपाद्यत निषादेन लगुडैः जर्जरीकृतः

निज उद्भव विलीन इच्छः संविद् विकच मानसः

क्षय उदयेषु भूतानां न दुःखं न सुखं भजे

उल्लङ्घन आक्रमेण एव ग्रन्थि बन्धान् विमुच्य सः

तस्मिन् सः सहसा स्नातः पाययित्वा तुरङ्गमम्

षड्विंशो मुच्यते व्यक्तं प्रलीनं पञ्चविंशके

राजधानीं समासाद्य विवेश रुचिरां सभाम्

तं तूर्णं तूर्णम् इति ऊचे मार्जारः चिरकारिणम्

एतद् तुल्यानि पापानि यज्ञैः विपुल दक्षिणैः

स्मेर पुष्प लता वृक्षम् दृशा शीतांशु शेखरः

पुनः क्षितिभुजा पृष्टः किम् अध्यात्म इति सर्व विद्

अन्त्र स्नायु मया तन्त्री कृष्टा इव आयाति दीर्घ ताम्

आयात् कृष्णः कुरुक्षेत्रं तान् पश्यन् भार्गव ह्रदान्

शत्रुं हन्यात् प्रिय आलापैः कुरङ्गम् इव लुब्धकः

नासिकेत अभिधः प्राणान् तत्याज अभिहतः दृशा

दध्यौ शान्तनवः स अस्रैः स्तूयमानो महा ऋषिभिः

पैशुन्यं लौल्यम् आलस्यम् रात्रि चर्याम् च वर्जयेत्

राज पुत्रैः कृशाम् आशाम् जहि दुःख अनुबन्धिनीम्

क्षीण कोश सहायानाम् वृत्तिं पप्रच्छ भूभुजाम्

इति उक्ते मुनिना राजा कुत्सित आचार कूणितः

अन् अवच्छिन्न रूपाय व्यापिने विश्वमूर्तये

मित्र बन्धु वियोग उग्र ग्राह संसार वारिधिम्

अकस्मात् एव नारीणां सती त्वम् जायते क्वचित्

इति ब्रुवाणे चार्वाके विषण्णे च युधिष्ठिरे

यान्ति मूर्खाः च वैदुष्यं दौर्भाग्यं सुभगाः तथा

इन्द्रात् अवाप देव त्वम् न तु ब्राह्मण्यम् उत्तमम्

कः त्वम् न असि द्विजो नूनं क्षत्रः तीव्र व्यथा सहः

पुनर् अन्तर्हितः भूत्वा पुनः कृत्वा अस्य संनिधिम्

द्रुमाणाम् इव जायन्ते मिथो नित्यं गम आगमाः

अस्थि मात्रे यया स्पृष्टे नृणां स्वर् गतिः अक्षया