tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
प्रतिमन्त्रम् अङ्गारेषु आवपति

सः एषः उत्तपनीयः एव

अतिहरन्ति सूतिकाग्निम्

अथ एनम् कणैः सर्षप मिश्रैः उद्धूपयति शण्डः मर्कः उपवीरः शाण्डीकेरः उलूखलः च्यवनः नश्यताद् इतस् स्वाहा आलिखन् विलिखन् अनिमिषन् किंवदन्तः उपश्रुतिः स्वाहा अर्यम्णः कुम्भी शत्रुः पात्रपाणिः निपुणिः स्वाहा आन्त्रीमुखः सर्षपारुणः नश्यताद् इतस् स्वाहा केशिनी श्वलोमिनी बजाबोजा उपकाशिनी अपेत नश्यताद् इतस् स्वाहा कौबेरकाः विश्ववासः रक्षः राजेन प्रेषिताः ग्रामान् सजातयः यन्ति ईप्सन्तः परिजाकृतान् स्वाहा एतान् हत एतान् बध्नीत इति अयम् ब्रह्मणः दूतः तान् अग्निः पर्यसरत् तान् इन्द्रः तान् बृहस्पतिः तान् अहम् वेद ब्राह्मणः प्रमृशतः कूट दन्तान् विकेशान् लम्ब स्तनान् स्वाहा नक्तंचारिणः उरस्पेशान् शूल हस्तान् कपाल पान् स्वाहा पूर्वः एषाम् पिता इति उच्चैःश्राव्यकर्णकः माता जघन्या गच्छन्ति ग्रामे विखुरम् इच्छन्ती स्वाहा नक्तंचारिणी स्वसा सन्धिना प्रेक्षते कुलम् या स्वपत्सु जागर्ति यस्यै विजातायाम् मनः स्वाहा तासाम् त्वम् कृष्णवर्त्मने क्लोमानम् हृदयम् यकृत् अग्ने अक्षीणि निर्दह स्वाहा इति

यदि अपरा न पतेत् अञ्जलिना उदकम् आदाय मूर्धानम् अस्य अवसिञ्चेत् तिलदा इव पद्यस्व न मांसम् असि न उ दलम् अवपद्यस्व स्व पथात् इति

अथ एनम् उष्ण शीताभिः अद्भिः स्नापयति क्षेत्रियै त्वा निरृत्यै त्वा द्रुहः मुञ्चामि वरुणस्य पाशात् अनागसम् ब्रह्मणे त्वा करोमि शिवे ते द्यावापृथिवी उभे इमे शम् ते अग्निः सह अद्भिः अस्तु शम् द्यावापृथिवी सह ओषधीभिः शम् अन्तरिक्षम् सह वातेन ते शम् ते चतस्रः प्रदिशः भवन्तु सूर्यम् ऋतम् तमसः ग्राह्याः यत् देवाः अमुञ्चन् असृजन् वि एनसः एवम् अहम् इमम् क्षेत्रियात् जामिशंसात् द्रुहः मुञ्चामि वरुणस्य पाशात् इति

न अस्मिन् किंचन कर्म क्रियते अन्यत्र उद्धूपनात्

अथ एनम् मातुः उपस्थे आदधाति

दर्भेण हिरण्यम् प्रबध्य तत् अन्तर्धाय उपरिष्टात् प्राञ्चम् कुमारम् धार्यमाणम् घृतम् प्राशयति भूः ऋचः त्वयि जुहोमि स्वाहा भुवः यजूंषि त्वयि जुहोमि स्वाहा सुवर् सामानि त्वयि जुहोमि स्वाहा भूः भुवः सुवर् अथर्व अङ्गिरसः त्वयि जुहोमि स्वाहा इति

ततस् पाणी प्रक्षाल्य भूमिम् आलभते यत् ते सु सीमे हृदयम् दिवि चन्द्रमसि श्रितम् तस्य अमृत त्वस्य नः धेहि मा अहम् पौत्रम् अघम् रुदम् वेद ते भूमि हृदयम् दिवि चन्द्रमसि श्रितम् तथा अमृत त्वस्य ईशानः मा अहम् पौत्रम् अघम् रुदम् इति

उपनिर्हरन्ति औपासनम्

जाते अश्मनि परशुम् निधाय उपरिष्टात् हिरण्यम् तेषु उत्तर अधरेषु उपरिष्टात् कुमारम् धारयति अश्मा भव परशुः भव हिरण्यम् अ स्तृतम् भव वेदः वै पुत्र नामा असि जीव त्वम् शरदः शतम् अङ्गात् अङ्गात् सम्भवसि हृदयात् अधिजायसे आत्मा वै पुत्र नामा असि स जीव शरदः शतम् इति
प्रस्ताव भाजिनः हि एतस्य साम्नः

अथ यत् प्रथम अस्तमिते तत् निधनम्

माम् _ माम् _ इति सर्वेण समः

अथ यत् सम्प्रति मध्यंदिने सः उद्गीथः

हिङ्कार भाजिनः हि एतस्य साम्नः

तस्मात् तान् निदधति

तत् अस्य गर्भाः अन्वायत्ताः

तत् अस्य वयांसि अन्वायत्तानि

तत् अस्य मनुष्याः अन्वायत्ताः

तस्मात् ते सत्तमाः प्राजापत्यानाम्

तत् अस्य पशवः अन्वायत्ताः

अथ खलु अमुम् आदित्यम् सप्तविधम् साम् उपासीत

तेन साम्

तस्मिन् इमानि सर्वाणि भूतानि अन्वायत्तानि इति विद्यात्

तत् अस्य पितरः अन्वायत्ताः

अथ यत् ऊर्ध्वम् मध्यंदिनात् प्राक् अपराह्णात् सः प्रतिहारः

सर्वदा समः

तस्य यत् पुरा उदयात् सः हिङ्कारः

तस्मात् ते पुरुषम् दृष्ट्वा कक्षम् श्वभ्रम् इति उपद्रवन्ति

अथ यत् संगव वेलायाम् सः आदिः

तत् अस्य देवाः अन्वायत्ताः

उद्गीथ भाजिनः हि एतस्य साम्नः

तस्मात् ते प्रस्तुति कामाः प्रशंसा कामाः

अथ यत् ऊर्ध्वम् अपराह्णात् प्राक् अस्तमयात् सः उपद्रवः

तस्मात् ते प्रतिहृताः न अवपद्यन्ते

तस्मात् ते हिंकुर्वन्ति

अथ यत् प्रथम उदिते सः प्रस्तावः

एवम् खलु अमुम् आदित्यम् सप्तविधम् साम् उपास्ते

तेन साम्

तस्मात् तानि अन्तरिक्षे अन् आरम्भणानि आदाय आत्मानम् परिपतन्ति
तन् नाकसदां नाकसद् त्वम्

पुरीषं वा आत्मनो मध्यम्

ताजक् प्रधन्वति

यद् एत उपधीयन्ते प्रजननाय

यद् एत उपधीयन्ते स तेजसम् एव अग्निम् चिनुते

ब्रह्मवर्चसम् एव दक्षिणतो ऽवरुन्द्धे

ओजो वै षोडशः

षोडशस् स्तोम इत्य् उत्तरात्

अथ एताः विराजः

तानि इमानि छन्दांसि यान्य् अ यज्ञ वाहानि

प्रजापतिः प्रजा असृजत

यद् एव किंच पृष्ठा नाम इष्टकाः यद् एव किंच पृष्ठानां तेजस् तद् अवरुन्द्धे य एवं विद्वान् एता उपधत्ते

ता एता अभ्रातृव्या नाम इष्टकाः

ओज एव उत्तरात् दधाति

ब्रह्मवर्चसं वै चतुश्चत्वारिंशः

अग्ने जातान् प्रणुदा नस् सपत्नान् इति पुरस्ताद् उपदधाति

यद् एते दक्षिणत उदञ्च उपधीयन्ते यज्ञस्य प्रत्युत्तब्ध्यै

यं द्विष्यात् तं ब्रूयाद् अमुं वो जम्भे दधामि इति

तानि इष्टकाभिः निरमिमत

तास् स्तोमभागैर् एव असृजत

तनूपानीर् वा एता यजमानस्य

पश्चात् प्राचीम् एकाम् उपदधाति

तस्माद् उत्तराद् अभिप्रयायी जयति

देवा वै स्वर्गं लोकं यन्तस् तेषां यानि छन्दांस्य् अनिरुक्तानि स्वर्याण्य् आसंस् तैस् सह स्वर्गं लोकम् आयन्

चतुश्चत्वारिंशस् स्तोम इति दक्षिणत उपदधाति

त्रैष्टुभश् चतुश्चत्वारिंशः

यान्य् एव देवानां छन्दांस्य् अनिरुक्तानि स्वर्ग्याणि तैस् सह स्वर्गं लोकम् एति य एवं विद्वान् एता उपधत्ते

बृहस्पतिर् वा एतां यज्ञस्य प्रतिष्ठाम् आहरत्

अप्सरसो वा एताः

यन् नाकसत्सु पञ्चचूडा उपदधाति नाक एव यजमानं प्रतिष्ठापयति

षोडशस् स्तोम इत्य् उत्तरात्

एताभ्य एव एनम् देवताभ्य आवृश्चति

दक्षिणतो वै देवानां यज्ञो ऽव्लीयत

स आत्मानम् एव अग्निम् चिनुते

तस्मात् पश्चात् प्राची पत्न्य् अन्वास्ते

ता एतास् सर्वपृष्ठा नाम इष्टकाः

न वा अमुं लोकं जग्मुषे किं चन अकम्

अथ एताः नाकसदः

तं स्तोमभागैः प्रत्युदस्तभ्नुवन्

सहसा जातान् इति पश्चात्

एता वै देवता अभिचरणीयाः

यजमान आयतनम् वै पत्न्यः

य एव अस्य पश्चाद् भ्रातृव्यस् तं तया अपनुदते

अथ एते स्तोमभागाः

ताभिर् एव स्वर्गं लोकम् एति

तस्मात् पशुमान् उत्तमां वाचं वदति

सर्वम् आयुर् एति य एवं विद्वान् एता उपधत्ते

वज्रो वै षोडशः

अथ एताः पञ्चचूडाः

सप्त सप्त उपदधाति स वीर्य त्वाय त्रीन् मध्ये प्रतिष्ठित्यै

य एव एनम् पूर्वो ऽतिक्रान्तो भ्रातृव्यस् तं तया प्रणुदति

दश दश उपदधाति सयत्वाय

विराजम् एव पशुषु उत्तमाम् दधाति

नाकसद्भिर् वै देवास् स्वर्गं लोकम् आयन्

प्र श्रेयांसं भ्रातृव्यं नुदते प्रति पापीयांसं नुदते

न अस्य भ्रातृव्यो भवति य एवं विद्वान् एता उपधत्ते

सव्य अपग्रहणः वज्रो दक्षिणा विसर्जनः

यद् एत उपधीयन्ते यज्ञस्य प्रतिष्ठित्यै
अग्निर् यज्ञं त्रिवृतं सप्त तन्तुम् देवो देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन्

अ नाष्ट्रम् नः पितरस् तत् कृणोतु यूपे बद्धं प्रमुमुचिमा यद् अन्नम्

धीरासस् त्वा कवयः सं मृजन्त्व् इषम् ऊर्जं यजमानाय मत्स्व

यद् आज्यं प्रतिजग्रभ यांश् च व्रीहीन् अजं चन्द्रेण सह यज् जघास

यौ ते दंष्ट्रौ सुदिहौ रोपयिष्णू निर् ह्वयेते दक्षिणाः सं च पश्यतः

प्रमुच्यमानं भुवनस्य गोपः पशुं नो अत्र प्रति भागम् एतु

यन् नो अग्रं हविष आजगाम अन्नस्य पात्रम् उत सर्पिषो वा

अग्निर् न एतत् प्रति गृह्णातु विद्वान् बृहस्पतिः प्रत्य् एतु प्रजानन्

यद् वा अवि यूथम् सह वृष्ण्या नो अग्निष् टद् धोता सु हुतम् कृणोतु

यन् नः शालां विश्व भोगाम् इमां ददुर् गृहं वा योक्त्रं सह कृत्त्या उत

यन् नो ददुर् वराहम् अ क्षितम् वसु यद् वा तल्पम् उपधानेन नः सह

प्रतिग्रहीत्रे गोतमो वसिष्ठो विश्वामित्रो ददुषे शर्म यच्छात्

ऋषिभिष् ट्वा सप्तभिर् अत्रिणा अहम् प्रति गृह्णामि भुवने स्योनम्

अ ह्रस्तः त्वम् अ विदुष्टः परा इहि इन्द्रस्य गोष्ठम् अपि धाव विद्वान्

जमदग्निः कश्यपः स्वाद्व् एतद् भरद्वाजो मध्व् अन्नं कृणोतु

यद् वा हर उपनाहेन देवा अग्निष् टद् धोता सु हुतम् कृणोतु
अर्धे अर्धाः

उभय शब्दस्य तयप् प्रत्यय अन्तस्य गणे पाठान् नित्या सर्वनाम सञ्ज्ञा इह अपि जस् कार्यम् प्रति विभाषा

अल्पे अल्पाः

विभाषा जसि इति वर्तते

नेमे नेमाः

शिष्टानि प्रातिपदिकानि

चरमे चरमाः

कतिपये कतिपयाः

तत्र नेम इति सर्व आदिषु पठ्यते तस्य प्राप्ते विभाषा अन्येषाम् अ प्राप्ते

द्वन्द्वे इति निवृत्तम्

प्रथम चरम तय अल्प अर्ध कतिपय नेमः इत्य् एते जसि विभाषा सर्वनाम सञ्ज्ञाः भवन्ति
तेन हि सम्पद्य महिमानम् गच्छति

ऋतून् एव तत् प्रीणाति

ऋतवः वै प्रयाजाः

इडः यजति वर्षाः एव

वसन्ते वै इदम् सर्वम् समिध्यते

यत् वाचा अन्वाह वाचा यजति तेन उ ह एव अस्य स्वः महिमा इष्टः भवति

वर्षाभिः हि ईडितम् अन्नाद्यम् उत्तिष्ठति

अथ यत् स्रुच् आदापनेन स्रुचौ आदापयति देव रथम् एव तत् युनक्ति देवेभ्यः हविः प्रदास्यन्

शरदि हि बर्हिष्ठाः ओषधयः भवन्ति

हेमन्ते वै इदम् सर्वम् स्वाहाकृतम्

तनूनपातम् यजति ग्रीष्मम् एव

यत् एव चतुर्थे प्रयाजे समानयति तत् एनम् इतरेषु अनुविभजति

बर्हिः यजति शरदम् एव

सः एतेन देव रथेन स्वस्ति स्वर्गम् लोकम् समश्नुते

आवह च जातवेदः देवान् सयुजा च देवताः यज इति एव एनम् तत् आह

प्रयाजान् यजति

तत् आहुः यत् पञ्च प्रयाजाः षट् ऋतवः क्व एतम् षष्ठम् ऋतुम् यजति इति
यशसः भक्षः असि महसः भक्षः असि श्री भक्षः असि श्रियम् मयि धेहि इति त्रिस् पिबेत् तूष्णीम् चतुर्थम्

यशसः यशः असि इति मधुपर्कम् प्रतिगृह्णीयात्

षट् अर्घ्य अर्हाः भवन्ति आचार्यः ऋत्विज् स्नातकः राजा विवाह्यः प्रियः अतिथिः इति

यशः असि इति आचमनीयम् आचामेत्

पूर्वम् अन्यम् अपरम् अन्यम् इति उभौ शेषेण

कुरुत इति अधियज्ञम्

याः ओषधीः इति उदञ्चम् विष्टरम् आस्तीर्य अध्युपविशेत्

यतस् देवीः इति अपः प्रेक्षेत

उत्तरतस् गाम् बद्ध्वा उपतिष्ठेरन् अर्हणा पुत्रः उवास सा इति

इदम् अहम् इमाम् पद्याम् विराजम् अन्नाद्याय अधितिष्ठामि इति प्रतितिष्ठमानः जपेत् यत्र एनम् अर्हयिष्यन्तः स्युः यदा वा अर्हयेयुः

विष्टर पाद्य अर्घ्य आचमनीय मधुपर्कान् एकैकशस् त्रिस् त्रिस् वेदयेरन्

माता रुद्राणाम् इति अनुमन्त्रयेत अन्यत्र यज्ञात्

आचान्त उदकाय गौः इति नापितः त्रिस् ब्रूयात्

द्वौ चेद् पृथक् ऋग्भ्याम्

पादयोः अन्यम्

मुञ्च गाम् वरुण पाशात् द्विषन्तम् मे अभिधेहि इति तम् जहि अमुष्य च उभयोः उत्सृज गाम् अत्तु तृणानि पिबतु उदकम् इति ब्रूयात्

दक्षिणम् पादम् अवनेनिजे इति दक्षिणम् पादम् प्रक्षालयेत्
दधि सक्तून् पालाशं दण्डम् अहते वसने शुद्धम् आज्यं शान्ता ओषधीर् नवम् उद कुम्भम्

प्रतिष्ठाप्य स्रुवं दधि सक्तून् प्राश्य आचम्य उदकम् उपसमारभन्ते

ततो ऽभयैर् अपराजितैर् गण कर्मभिः विश्व कर्मभिः आयुष्यैः स्वस्त्ययनैर् आज्यं जुहुयात्

पश्चाद् अग्नेर् दधि सक्तून् जुहोति अग्नये ब्रह्म प्रजापतिभ्याम् भृगु अङ्गिरोभ्यः उशनसे काव्याय

न अन्यतस् आगताञ् शिष्यान् परिगृह्णीयात् पर संदीक्षित त्वात्

मा नो देवा अहिर् वधीद् अरसस्य शर्कोटस्य इन्द्रस्य प्रथमो रथो यस् ते सर्पो वृश्चिकस् तृष्ट दंश्मा नमस् ते अस्तु विद्युत आरे ऽसाव् अस्मद् अस्तु यस् ते पृथु स्तनयित्नुर् इति संस्थाप्य होमान्

परिसमुह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य बर्हिर् उद पात्रम् उपसाद्य परिचरणेन आज्यम् परिचर्य

पौषस्य अपरपक्षे त्रि रात्रम् न अधीयीत

अव्यचसश् च इति जपित्वा सावित्रीं ब्रह्म जज्ञानम् इत्य् एकां त्रिषप्तीयं च पच्छो वाचयेत्

रसेषु संपातान् आनीय संस्थाप्य होमान्

यो यो भोगः कर्तव्यो भवति तं तं कुर्वते

यस्मात् कोशाद् उदभराम वेदं तस्मिन्न् अन्तर् अव दध्म एनम्

यो यो भोगः कर्तव्यो भवति तं तं कुर्वते

तृतीयस्याः प्रातः समासं संदिश्य यस्मात् कोशाद् इत्य् अन्तः

यो यो भोगः कर्तव्यो भवति तं तं कुर्वते

बाह्यतः शान्त वृक्षस्य इध्मम् प्राञ्चम् उपसमाधाय

तत एतान् प्राशयति रसान् मधु घृतान् शिष्यान्

त्रि रात्र ऊनान् चतुरः मासान् शिष्येभ्यः प्रब्रूयाद् अर्धपञ्चमान् वा

शेषम् अनुवाकस्य जपन्ति

यथाशक्ति अपररात्रे दुष्परिमाणो ह पादः

ये परिमोक्षं कामयन्ते ते परिमुच्यन्ते

स खल्व् एतं पक्षम् अपक्षीयमाणः पक्षम् अधीयान उपश्राम्येत आ दर्शात्

अभिजिति शिष्यान् उपनीय श्वो भूते संभारान् संभरति

पादं पूर्वरात्रे ऽधीयानः पादम् अपररात्रे मध्यरात्रे स्वपन्

अधीतम् इष्टं ब्रह्मणो वीर्येण तेन मा देवास् तपसा अवत इह इति
ऋच एव आवाहयेत्

त्रिस् त्रिर् एकैकाम् अन्वाह

अन् अवानम् अनुब्रूयात् प्राणानां संतत्यै

इमान् एव तत् लोकान् आप्नोति

इमान् एव तत् लोकान् ज्योतिष्मतः करोति

न आवाहयेत् चन इति ह एके आहुः

न एतम् निगदं ब्रूयाद् य एष सामिधेनीषु

अग्निम् आवह सोमम् आवह विष्णुम् आवह इति

ताः समनूक्ता नव सम्पद्यन्ते

संतता इव हि इमे प्राणाः

उत्सृज्यन्ते ह निगदाः
अपि वा एकैकम् आत्म आशिषः दातारं वाचयति

याथाकामी वा

समिद्धो अग्न इति समिध्यमानम्

शकलान् वा

इयं मही इति चर्म आस्तृणाति प्राक् ग्रीवम् उत्तर लोम

समिधो ऽभ्यादध्यात्

पत्नी मन्त्रं संनमयति

अथ देवयजनम्

उद हृत् संप्रैष वर्जम्

पर आशिषः ऽनुमन्त्रणम् अ निर्दिष्ट आशिषः च

संवत्सरं तु प्रशस्तम्

प्रति कुम्भं गृभाय इति प्रतिगृह्णाति

तद् आपस् पुत्रास इति स अपत्यौ अनुनिपद्येते

अहर् रात्रौ वा

तौ यथालिङ्गम् अनुमन्त्रयते

दातारौ कर्माणि कुरुतः

ऋषि प्रशिष्टा इति उद पात्रम् चर्मणि निदधाति

तस्मिन् देव हेडनेन आज्यम् जुहुयात्

उत्तिष्ठ नारि इति पत्नीं संप्रेष्यति

उभय लिङ्गैः उभौ पुम् लिङ्गैः दातारं स्त्री लिङ्गैः पत्नीम्

यजमानश् च

औपासनौ च उभौ हि विज्ञायेते

तद् यत् समं स मूलम् अ विदग्धम् प्रतिष्ठितं प्राच् उदक् प्रवणम् आकृतिलोष्ट वल्मीकेन आस्तीर्य दर्भैश् च लोमभिः पशूनाम्

सव अग्नि सेना अग्नी तादर्थिकौ निर्मथ्यौ वा भवतः

आ इमाः अगुर् इत्य् आयतीम् अनुमन्त्रयते

अग्नीन् आधास्यमानः सवान् वा दास्यन् संवत्सरं ब्राह्मौदनिकम् अग्निं दीपयति

परेहि नारि इति उद हृतम् संप्रेष्यति अनुगुप्ताम् अलंकृताम्

अग्ने ऽजनिष्ठा इति जातम्
गृहीतान् समाहर्ता पौर जानपदानाम् दर्शयेत् चोर ग्रहणीम् विद्याम् अधीते राजा तस्य उपदेशात् इमे चोरा गृहीताः भूयस् च ग्रहीष्यामि वारयितव्यो वः स्व जनः पाप आचारः इति

सत्त्रि प्रयोगात् ऊर्ध्वं सिद्ध व्यञ्जनाः माणवान् माणव विद्याभिः प्रलोभयेयुः प्रस्वापन अन्तर्धान द्वार अपोह मन्त्रेण प्रतिरोधकान् संवदन मन्त्रेण पारतल्पिकान्

कृत लक्षण द्रव्येषु वा वेश्मसु कर्म कारयेयुः

प्रस्वापन मन्त्रेण प्रस्वापयित्वा रक्षिणः शयाभिर् माणवैः संचारयेयुः

गृहीत लोप्त्र भारान् आयत गत परिश्रान्तान् प्रस्वपतः प्रहवणेषु योग सुरा मत्तान् वा ग्राहयेयुः

सर्वज्ञ ख्यापनम् राज्ञः कारयन् राष्ट्र वासिषु

कृत लक्षण द्रव्य क्रय विक्रय आधानेषु योग सुरा मत्तान् वा ग्राहयेयुः

अनुप्रविष्टा वा एकत्र ग्राहयेयुः

पूर्ववत् च गृहीत्वा एनान् समाहर्ता प्ररूपयेत्

गृहीतान् पूर्व अपदान सहायान् अनुयुञ्जीत

यं च अत्र अपसर्प उपदेशेन शम्या प्रतोद आदीनाम् अपहर्तारं जानीयात् तम् एषां प्रत्यादिशेद् एष राज्ञः प्रभावः इति

अन्तर्धान मन्त्रेण जाग्रताम् आरक्षिणां मध्येन माणवान् अतिक्रामयेयुः

अभियोगे गूढ बलैः घातयेयुः मदन रस युक्तेन वा पथि अदनेन

संवदन मन्त्रेण भार्या व्यञ्जनाः परेषां माणवैः संमोदयेयुः

पुराण चोर व्यञ्जनाः वा चोरान् अनुप्रविष्टाः तथा एव कर्म कारयेयुर् ग्राहयेयुः च

पुराण चोर गोपालक व्याध श्व गणिनः च वन चोर आटविकान् अनुप्रविष्टाः प्रभूत कूट हिरण्य कुप्य भाण्डेषु सार्थ व्रज ग्रामेषु एनान् अभियोजयेयुः

ततो द्वार अपोह मन्त्रेण द्वाराणि अपोह्य प्रविश्यताम् इति ब्रूयुः
यथासंप्रैषं ते कुर्वन्ति

पश्चाद् द्वि देवत्य पात्राणि अन्वञ्चि ऐन्द्र वायव पात्रम् मैत्रावरुण पात्रम् आश्विन पात्रम्

प्रातर्यावभ्यो देवेभ्यो होतर् अनुब्रूहि ब्रह्मन् वाचं यच्छ सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्याम् आह्वय अग्नीध् सवनीयान् निर्वप प्रतिप्रस्थातः खरे पात्राणि युङ्धि इति

पश्चाद् आग्रयण स्थालीम्

उत्तरस्य हविर्धानस्य अग्रेण उपस्तम्भनम् अन् उपोप्ते ध्रुव स्थालीम्

अथ अध्वर्युः सं वा विशति कर्माणि वा अनुप्रेक्षमाणः आस्ते

निर्वपत्य् एष आग्नीध्र ऐन्द्रान् एकादश कपालान् सवनीयान्

तस्याम् आहुतायां ब्रह्मा वाचं विसृजते

आह्वयति सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्याम्

पश्चाच् छुक्रामन्थिनोः प्रबाहुग् दक्षिणं शुक्र पात्रम् उत्तरं मन्थि पात्रम्

उपोद्यच्छन्ते यवान्

उत्तरस्यां खर श्रोण्याम् उक्थ्य स्थालीम् स उपशयाम्

अन्तरेण पूतभृत् आधवनीयौ चमसान्

पूर्व अर्धे खरस्य दक्षिणा शिरसम् उपांशुसवनं निदधाति दक्षिणत उपांशु पात्रम् उत्तरतो अन्तर्याम पात्रम् उपसंस्पृष्टे

दक्षिणस्य हविर्धानस्य पश्चाद् अक्षं द्रोणकलशं दशापवित्रे इति निदधाति

तेषां व्रीहिष्व् एव हविष्कृतम् उद्वादयति

दक्षिणस्यां खर श्रोण्याम् आदित्य स्थालीम् स उपशयाम्

अथ प्रतिप्रस्थाता खरे पात्राणि युनक्ति

यच्छति ब्रह्मा वाचम्

प्रतिपद्यत एष होता प्रातरनुवाकम्
सुवर्ण स्तैन्यम् अव्रत्यम् अयाज्यस्य च याजनम्

आत्मनि जुहुयात्

अलक्ष्मीं कालकर्णीं च सर्वं पुनीत मे यवाः

चोरस्य अन्नम् नवश्राद्धं सर्वं पुनीत मे यवा इति

अ शृतम् श्रप्यमाणं शृतं च अभिमन्त्रयेत

यवो ऽसि धान्यराजो ऽसि वारुणो मधु संयुतः

निर्णोदः सर्व पापानाम् पवित्रम् ऋषिभिः स्मृतम्

गण अन्नम् गणिका अन्नम् च शूद्र अन्नम् श्राद्ध सूतकम्

महापातक संयुक्तम् दारुणं राज किल्बिषम्

घृतं यवा मधु यवा आपो वा अमृतं यवाः

त्रि रात्रम् मेधा अर्थी

ये देवा मनः जाताः मनः युजः सु दक्षाः दक्ष पितारः ते नः पान्तु ते नो ऽवन्तु तेभ्यो नमस् तेभ्यः स्वाहा इति

एकादश रात्रम् पीत्वा पूर्वपुरुष कृतम् अपि पापं निर्णुदति

ब्रह्मा देवानाम् इति द्वाभ्याम्

षष् रात्रम् पीत्वा पाप कृत् शुद्धः भवति

न च अत्र बलि कर्म

सर्वं पुनीत मे पापं यन् मया दुष्कृतं कृतम्

द्यौः शान्ता

बाल वृद्धम् अधर्मं च सर्वं पुनीत मे यवाः

अपि वा गो निष्क्रान्तानाम् यवानाम् एकविंशति रात्रम् पीत्वा गणान् पश्यति गण अधिपतिम् पश्यति विद्यां पश्यति विद्या अधिपतिम् पश्यति इति आह भगवान् बौधायनः

कृणुष्व पाजः प्रसितिं न पृथ्वीम् इत्य् एतेन अनुवाकेन
तन् न प्रथम यज्ञे प्रवृञ्ज्यात्

स शतेन एव एनम् शत योजनम् अध्वानं समश्नुते

तद् अत्र एव यजमानः सर्वासां देवतानां सलोकतां सायुज्यम् आप्नोति

तद् असौ वै महावीरो यो ऽसौ तपति

शिरो वा एतद् यज्ञस्य यत् महावीरः

आत्मा वै स यज्ञस्य

एतम् एव तत् प्रीणाति

उपनामुक एव एनम् उत्तरो यज्ञो भवति यः प्रथम यज्ञे न प्रवृणक्ति

यम् एतम् आदित्ये पुरुषं वेदयन्ते

स इन्द्रः स प्रजापतिस् तद् ब्रह्म

आत्मना एव तद् यज्ञं समर्धयति

कामं तु यो ऽनूचानः श्रोत्रियः स्यात् तस्य प्रवृञ्ज्यात्

तम् एतम् आत्मानं यजमानो ऽभिसंभवति
हनु संधि समुद्भूतः ताभ्याम् पाषाणगर्दभः

पाणि पाद तले संधौ जत्रु ऊर्ध्वम् वा उपचीयते

विदारी कन्द कठिना विदारी कक्ष वङ्क्षणे

दुष्ट कर्दम संस्पर्शात् कण्डू क्लेद अन्वित अन्तराः

कृष्णो ऽभिघाताद् रूक्षः च खरः च कुनखो नखः

प्रोक्ताः षट्त्रिंशद् इति एते क्षुद्ररोगा विभागशः

ते पद्मकण्टका ज्ञेया यैः पद्मम् इव कण्टकैः

शोफो अपाकः तनुः ताम्रः ज्वर कृत् जालगर्दभः

शाल्मली कण्टक आकाराः पिटिकाः स रुजः घनाः

घर्म स्वेद परीते ऽङ्गे पिटिकाः स रुजः घनाः

कक्षा इति कक्ष आसन्नेषु प्रायो देशेषु स अनिलात्

श्यामलं मण्डलं व्यङ्गं वक्त्राद् अन्यत्र नीलिका

ग्रन्थिः कील वत् उत्सन्नो जायते कदरं तु तत्

कक्ष भागेषु जायन्ते ये अग्नि आभाः सा अग्निरोहिणी

शोक क्रोध आदि कुपितात् वात पित्तात् मुखे तनु

पञ्च अहात् सप्त रात्रात् वा पक्षाद् वा हन्ति जीवितम्

भिन्नो वसा आज्य मधु आभम् स्रवेत् तत्र उल्बणः ऽनिलः

कृच्छ्रान् निर्गच्छति व्याधिः अयम् रुद्धगुदो मतः

त्रिलिङ्गा पिटिका वृत्ता जत्रु ऊर्ध्वम् इरिवेल्लिका

चिप्यम् अक्षतरोगं च विद्याद् उपनखं च तम्

रुज् दाह कण्डू क्लेद आढ्यैः वल्मीको ऽसौ समस्त जः

मण्डलानि अति कण्डूनि रागवन्ति बहूनि च

तादृशी महती तु एका गन्धनामा इति कीर्तिता

पित्ताद् भवन्ति पिटिकाः सूक्ष्मा लाज उपमाः घनाः

परुषं परुष स्पर्शम् व्यङ्गं श्यावं च मारुतात्

ग्रन्थयः पञ्च वा षड् वा कच्छपी कच्छप उन्नताः

असम्यक् वमन उदीर्ण पित्त श्लेष्म अन्न निग्रहैः

वेग संधारणात् वायुः अपानः अपान संश्रयम्

ततः कष्टतराः स्फोटा विस्फोट आख्याः महा रुजाः

पिटिका कफ वाताभ्याम् बालानाम् अजगल्लिका

गात्रेषु अन्तर् च वक्त्रस्य दाह ज्वर रुजा अन्विताः

शर्करा उन्मथिते पादे क्षते वा कण्टक आदिभिः

या पद्म कर्णिक आकारा पिटिका पिटिका आचिता

दोषैः पित्त उल्बणैः मन्दैर् विसर्पति विसर्प वत्

अल्प कण्डूः अविक्लेदा सा प्रसुप्तिः प्रसुप्तितः

स्निग्धा स वर्णा ग्रथिता नीरुजा मुद्ग संनिभा

यवप्रख्या यव प्रख्या ताभ्यां मांस आश्रिता घना

उत्कोठः सो अनुबद्धः तु कोठ इति अभिधीयते

कर्णस्य ऊर्ध्वम् समन्ताद् वा पिटिका कठिन उग्र रुज्

चीयते नीरुजैः श्वेतैः शरीरं कफ वात जैः

तां स्रावयन्ति निचितां विद्यात् तत् शर्करार्बुदम्

मलैः पित्त उल्बणैः स्फोटा ज्वरिणो मांस दारणाः

शालूक आभा पनसिका शोफः तु अल्प रुजः स्थिरः

तथाविधो जतुमणिः सहजो लोहितः तु सः

कृष्णान् अवेदनान् त्वच् स्थान् माषान् तान् एव च उन्नतान्

अथ अतस् क्षुद्ररोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः

राजिका वर्ण संस्थान प्रमाणाः राजिका आह्वयाः

मेदस् अनिल कफैः ग्रन्थिः स्नायु मांस सिरा आश्रयैः

मांसं विशोष्य ग्रथितां शर्करां उपपादयेत्

मसूरी मात्राः तद् वर्णाः तद् संज्ञाः पिटिका घनाः

मण्डला विपुल उत्सन्ना स राग पिटिका आचिता

दुर्गन्धं रुधिरं क्लिन्नं नाना वर्णम् ततो मलाः

पित्तेन पिटिका वृत्ता पक्व उदुम्बर संनिभा

मेदस् गर्भाः मुखे यूनां ताभ्यां च मुखदूषिकाः

पित्तात् ताम्र अन्तम् आनीलं श्वेत अन्तम् कण्डुमत् कफात्

वल्मीक वत् शनैस् ग्रन्थिः तद्वत् बहु अणुषु मुखैः
तम् आदाय अन्तरेण चात्वाल उत्करौ उदङ्ङ् उपनिष्क्रम्य यत्र आपः तद् यन्ति

अथ पशुपुरोडाशं निर्वपति

अथ एनाः आदाय प्रदक्षिणम् आवृत्य सव्ये ऽंसे निधाय एतेन एव यथेतम् एत्य उत्तरेण आग्नीध्रीयम् परीत्य उत्तरेण सदः परीत्य पूर्वया द्वारा शालां प्रपाद्य जघनेन गार्हपत्यम् औपसदायां वेद्यां संस्पृष्टाः सादयत्य् अग्नेर् वो अ पन्न गृहस्य सदसि सादयामि सुम्नाय सुम्निनीः सुम्ने मा धत्त इति

अथ यूपस्य आवृता यूपम् उच्छ्रयति

पत्नीसंयाज अन्तः पशुः

न अन्तमाः वहन्तीर् अत्येति

हृदयशूल अन्तः इत्य् एके

छायायै च आतपतः च संधौ गृह्णाति हविष्मतीर् इमा आपो हविष्मान् देवो अध्वरो हविष्माꣳ आविवासति हविष्माꣳ अस्तु सूर्य इति

प्रतीपं तिष्ठन् गृह्णाति

न स्थावराणां गृह्णाति
आ वाससः परिधानाद् बृहस्पतिर् विश्वे देवा अभिरक्षन्तु पश्चात् स्वाहा

यानि कानि च पापानि सर्व अङ्गेषु ते अभवन्

ताभ्याम् अनुज्ञातो जायां विन्देत अनग्निकाम् समान जातीयाम् अ सगोत्राम् मातुर् अ सपिण्डाम् ज्यायसः कनीयसीम्

ताः त्वा देवीर् जरसा संव्ययन्त्व् आयुष्मती इदम् परिधत्स्व वास इति

शीर्ष्णः स्रजम् इव उन्मुच्य द्विषद्भ्यः प्रतिमुञ्चामि पाशं स्वाहा

पुरस्ताद् अग्नेर् ब्राह्मणो वाग्यतः प्रत्यक् मुखः उद कुम्भम् धारयन् तिष्ठेत्

अ शून्य उपस्था जीवताम् अस्तु माता पौत्रम् आनन्दम् अभि प्रबुध्यताम् इयम् इति

द्यौः ते पृष्ठं रक्षतु वायुर् ऊरू अश्विनौ च स्तनं धयतः ते पुत्रान् सविता अभिरक्षतु

प्रत्यग् अग्नेर् एरकां तेजनीं वा अन्यत् वा एवंजातीयम् संवेष्ट्य निदध्याद् यथा प्रसार्यमाणं पश्च अर्धम् बर्हिषः प्राप्नोति

या तिरश्ची निपद्यसे ऽहं विधरणी इति

अ जपत्याम् स्वयं जपेत् प्र अस्याः इति

पाणिग्रहणे ऽग्निम् आह्रियमाणम् अनुमन्त्रयते ऽग्निर् ऐतु प्रथमो देवतानां सो ऽस्यै प्रजां मुञ्चतु मृत्यु पाशात्

अनु अद्य नो ऽनुमतिर् यज्ञं देवेषु मन्यताम्

मा त्वं विकेशा उरः आवधिष्ठा जीव पत्नी पति लोके विराज प्रजां पश्यन्ती सुमनस्यमाना स्वाहा

पूर्णाहुतिभिर् आज्यस्य सर्वाणि तानि अशीशमम् स्वाहा

तद् अधीनः स्यात्

दक्षिणत एरकायां भार्याम् उपवेश्य उत्तरतस् पतिः

प्रजापत इति एका

संपातं प्रथमया मूर्धनि आसिञ्चेत्

प्र मे पति यानः पन्थाः कल्पताम् इति

स्वयम् उच्चैर् जुहुयात् जायायाम् अन्वारब्धायाम्

सम् अर्यमा सं भगो नो ऽनुनीयात् सं जास्पत्यं सुयमम् अस्तु देवा इति

तद् अयं राजा वरुणो ऽनुमन्यतां यथा इयम् स्त्री पौत्रम् अघं न रोदाद् इति

मातुर् अभावे तद् मात्री

मा ते गृहे निशि घोष उत्थाद् अन्यत्र त्वद् रुदत्यः संविशन्तु

तां त्वा घृतस्य धारया संराधा राधयामसि संराधायै स्वाहा

महाव्याहृतिभिर् हुत्वा या तिरश्ची इति सप्तभिर् जुहोति

अग्निः च हव्यवाहनः तत् करोतु समृध्यतां स्वाहा
एवं पारायण समाप्तौ दूर्वा रोपण उदधि धावन वर्जम्

काण्ड आदीन् वा सर्वान्

अमुष्मै स्वाहा अमुष्मै स्वाहा

प्रत्येत्य अपूपैः सक्तुभिः ओदनेन इति ब्राह्मणान् तर्पयन्ति

इति गन्ध पुष्प धूप दीपैः

अमुं तर्पयामि अमुम् तर्पयामि इति फल उदकेन

नित्यम् एव अद्भिः देवान् ऋषीन् पितॄन् च तर्पयन्ति तर्पयन्ति

अमुष्मै नमो ऽमुष्मै नमः

अमुष्मै नमो ऽमुष्मै नमः

वैशम्पायनाय पलिङ्गवे तित्तिराय उखाय आत्रेयाय पद काराय कौण्डिण्याय वृत्ति काराय सूत्र कारेभ्यः सत्याषाढाय प्रवचन कर्तृभ्यः आचार्येभ्य ऋषिभ्यो वानप्रस्थेभ्य ऊर्ध्वरेतोभ्य एकपत्नीभ्य इति

या शतेन

हुत्वा प्रथमेन अनुवाकेन अधीयते

इति अन्नेन

यथास्वं पितृभ्यो मातामहेभ्यः च कल्पयन्ति

इति उपस्थाय

काण्डात् काण्डात्

इति द्वाभ्याम् उदक अन्ते दूर्वा रोपयन्ति

स्विष्टकृत् अन्तम् कृत्वा त्रि अहम् एक अहम् वा क्षम्य यथा अध्यायम् अध्येतव्यम् इति वदन्ति
दशमम् अहर्

अथ अतिरात्रः

तस्य अहानि ज्योतिः अतिरात्रः

अष्टौ ज्योतींष्य् उक्थ्याः

उक्तो द्वादश अहः

पृष्ठ्यः षडहः

स भरतद्वादशाह इत्य् एक आहुः

अन्वहं सहस्रं सहस्रं ददाति

त्रयश् छन्दोमाः

तस्य अहानि ज्योतिः अतिरात्रः

तस्य अहानि अभ्यासङ्ग्यः षडहः

अथ अतिरात्रः

दशमं च अहर् अतिरात्रं च महाव्रतं व्यवदधाति

ज्योतिः अग्निष्टोमः

ज्योतिर् एव अतिरात्रः

तस्य अपरिमिताः दीक्षा द्वादश उपसदः

अथ अयम् पौण्डरीक एकादश रात्रः अयुत दक्षिणः अश्व सहस्र दक्षिणः

दीक्षते

त्रयश् छन्दोमाः

तस्य अपरिमिताः दीक्षा द्वादश उपसदः

स उव् एव त्रयोदश रात्रः

अथ अतस् ज्योतिरयनम् इत्य् आचक्षते

दशमम् अहर्

अथ अतिरात्रः
न माम् अपश्य आगतं सतीनं विष दूषणम्

सर्वा विषस्य धामान्य् उद्ना इव अग्निम् अवीवरे

ते सर्वे अप्य् अपातयन्न् आहेयम् अरसं विषम्

असितस्य तैमातस्य बभ्रोर् अपोदकस्य च

यत् तालव्ये दति संसिसिक्षे विषं त्वम्