tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
भान्ति मेरु प्रभाः सर्वे नराः श्रीवत्स लाञ्छनाः

सहस्र मात्र अनुचरः निशाम् एकाम् अथ अनयत्

अ दर्प शिक्षा गुरुणा गुरुणा तेन सो ऽपतत्

शनैस् निद्रायमाणस्य शीर्ष अन्ते तत्र कौरवः

अत्यजं भारत कुले कलङ्क परिहार धीः

अगमं शर संघानाम् मध्ये क्षणम् अदृश्य ताम्

भगवन्त् अथ सम्प्राप्य पाण्डवान् कैटभान्तकः

भावी पुमान् असौ कन्या भगवान् इति अभाषत

एतत् आकर्ण्य कौन्तेयः पुनः केशवम् अब्रवीत्

जप अन्ते तां समालोक्य कर्णो विरचित अञ्जलिः

अज्ञात समय उत्तीर्णा मन्ये शत्रु पराभवम्

दृष्टं तत् ह उपयात्रायाम् गोग्रहे च स्वयं त्वया

सर्व अस्त्र शस्त्र कुशलः यक्ष तुल्य पराक्रमः

प्रस्थितं मां ततो दृष्ट्वा निर्जित अशेष भूमिपम्

पुरा सुरपतेः सूतो मातलिः दुहित्र्याः पतिम्

न यस्य चिन्तयित्वा अपि किंचिद् पश्यामि किल्बिषम्

बत भीत परित्राता परिभ्राम्यसि भू तले

वदन उद्गीर्ण रुधिरः सुप्त पक्षः अति मूर्त्याः

गते तस्मिन् मधुरिपुः वृष्णि वीरैः सह अपरैः

स वयस्यं समभ्येत्य गरुडं पततां वरम्

वध एक भेषजे शत्रौ यत् स्निह्यति मनो नृणाम्

तस्य दन्त अंशु निवहाः शुभ्राः क्षणम् असूचयन्

गच्छ कौरव्य कौन्तेयं ब्रूहि भूमिपाल संसदि

यावत् पाण्डव दोस् दण्ड पीडाम् न आयाति गाण्डिवम्

इति यक्ष वचः श्रुत्वा शिखण्डी स्व पुरम् ययौ

युधिष्ठिरेण विनयात् पूजितः सो अभ्यधात् पुनर्

उवाच ज्ञान वृत्तान्तः ताम् अस्रु लुलित ईक्षणाम्

तस्मिन् वने महत् वेश्म ददर्श मणि वेष्टितम्

उवाच भूमिपान् सर्वान् अनुजान् च हरेः पुरः

स्फुरत् कङ्कण रत्न अंशु नखराः ते चकाशिरे

जनकः ते सहस्रांशुः न सूतः पृथु तेजसः

रुद्रस्य तेजसा युक्तो द्रौणिः शतगुणो रथः

इष्टेभ्यो दत्त सर्व स्वः कुरुष्व प्रिय संगमान्

प्राप्तः तावत् भवान् पूर्वम् चरमः श्वेतवाहनः

अभिमन्योः परिणये संगतान् एक बान्धवाः

अर्हो ऽसि मम बाण अग्रे क्षत्रिय आचार संगरे

तेन मे युध्यमानस्य निष्कम्पस्य दिन त्रयम्

कुन्तिभोजः चेकितानः पञ्च वीराः च केकयाः

सहस्रं श्याम कर्णानाम् ऋचीक तपसा पुरा

जनार्दनो अरि दलनात् दमात् दामोदरः च यः

विबभुः ते मरकत स्तम्भ श्यामे सभा तले

तस्य राज समुद्रस्य स उत्साहम् परिसर्पतः

इति अर्थितः कौरवेण व्याजहार पितामहः

छन्दांसि तत्र एव निवारयन्ति न तीर्थ सेवा न तपो न यज्ञः

पुरुषः कत्थनो नीचः कर्ण एव रथ उत्तमः

याति पश्चात् विधाय आशु तमः कश्मल कज्जलैः

उपेक्षितो दहेत् लोकान् वेणु संघट्ट वह्नि वत्

जन्मनि उदस्ते यत् उपैति मृत्युः पृष्टे च शुक्र उच्चरितः प्रकाशे

प्रह्रादः पुत्रम् अवदत् न सत्यं हर्तुम् उत्सहे

नाम नागो ऽयं कान्तः कन्दर्प विग्रहः

अथ कुरु कुल वृद्धान् तूर्णम् आमन्त्र्य कृष्णो विदुर शिबिरम् आपद् भक्ति मात्र एक तोषः

मन्त्रिणः सूतपुत्रस्य सर्वेषां च महीभुजाम्

एषो ऽहं तव सेना नीः योत्स्ये पाण्डु सुतान् इति

कल्प अन्ते जृम्भमाणस्य वह्नेः इव दिधक्षतः

गज स्थः भगदत्तो वा तुल्यं मन्ये रणे न वा

उलूक काल पक्वः ऽसौ प्रातर् द्रष्टा सुयोधनः

गुण अनुरागः विनतिः विवेकः साधु संगमः

गर्भ वास विनिर्मुक्ताः इव न एते स्मरन्ति तम्

विविक्तं काननं वव्रे वरं तीर्थ तपस् ध्या

अर्थो गरीयाः सततम् मूल त्वात् धर्म कामयोः

उक्त्वा इति उदग्र दुःख अग्नि धूमेन इव आकुल ईक्षणा

इति अभूत् भूमिपालानाम् को ऽपि कौतुक विभ्रमः

स पश्यन् विविध आश्चर्यान् नागान् गगन सङ्गिनः

विदुरेण इति अभिहिते निःश्वस्य उवाच भूपतिः

इति उक्तवति संरम्भाद् विश्वक्सेने युधिष्ठिरः

अहं जेष्यामि पार्थानां विपुलं बलम् आगतम्

शल्यः च शत्रु शल्य आभः जयत्सेनः च मागधः

अभिमन्युः पितुः तुल्यः देवस्य च सुरद्विषः

कुतो वा दीन दर्पाणाम् आक्रान्ति विकटाः गिरः

मया अपि निहता दैत्या जातो अहम् अपि कश्यपात्

वन वास अवधिः पूर्णः छन्न वासः ऽतिवाहितः

आयातः स स्मितः अवादीत् नूनम् लज्जा नत आननम्
निर्विकारं सह अस्माभिः यथा प्रशमम् इच्छति

अपि अयुद्ध रुचः यावत् ग्रामैः पञ्चभिः अर्थिनः

ध्यात मात्रः च सो ऽभ्येत्य पृष्टः प्रोवाच भूभुजम्

भेदः संरक्ष्यते अस्माभिः येन कर्ण न हन्यसे

बन्दिभिः गीयमानाः ते यशस् विक्रम लाञ्छनैः

तेषु प्राप्त आसन अर्घ्येषु भेजे हरिः अथ आसनम्

द्वे भागे विदिते तुल्ये गृहाण अक्षौहिणीम् अतस्

वैतस्तेन प्रवाहेन हृतं शत चतुष्टयम्

ततस् तद् अस्त्र वलय ज्वाला वलयित अम्बरे

भीष्म कर्ण कृप द्रोण शल्य बाह्लिक सेविताम्

संरक्षितो भगवता दया आर्द्रेण धृतिं ययौ

ततस् तस्याम् स कालेन जयन्तम् इव वासवः

दुस्तरे रुधिर आवर्ते भीमं द्रक्ष्यसि संगरे

ततो मुरारेः वचसा पुरोहितम्

किं तु भुक्तं च पीतं च विस्रब्धं यस्य मन्दिरे

अक्षौहिण्या वृतः श्रीमान् विजित अखिल भूमिपः

हंस रूपः पुरा आत्रेयः साध्यैः पृष्टो महीश्वरः

जामदग्न्य वचः श्रुत्वा कण्वो ऽपि मुनिः अब्रवीत्

इति उक्ते धर्मराजेन बभाषे कमलाधवः

भू पीडिताः इव व्यालाः पाताल विवर उत्थिताः

शुशुभे स्फाटिक सभा भित्तिषु प्रतिबिम्बितः

दारुक प्रेरितैः अश्वैः जगाम गरुडध्वजः

पुनर् आरोपितः स्वर्गे पुत्र्या च तपसा तया

तिष्ठन्ति विभवेषु एव राज्ञां धूर्ताः प्रियंवदाः

भगवन् सर्वम् एव अहम् जाने सम्भवम् आत्मनः

संगमे सर्व वीराणाम् महा रथ रथ अन्तरम्

प्रवृत्त दर्पाः वैर अक्ताः पाण्डवा मानिनो भुवि

तदा एव कुरवः सर्वे न स्युः भीम अर्जुन क्रुधा

उच्चैः कृतो ऽसि मिथ्या एव किं कुर्मो भीष्म भूभुजा

अभिधाय इति तं क्षत्ता सस्मार ध्यानम् आस्थितः

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च ख्यातौ अतिरथौ भुवि

नर नारायणौ एतौ विरिञ्चि प्रेरितैः सुरैः

कुरुक्षेत्रम् अथ आसाद्य स कृष्णाः पाण्डु नन्दनाः

स्तोक आवलिम् इव सु अच्छाम् श्वेतद्वीप निवासिनाम्

मा विलम्बस्व समरे दीर्घ दीर्घ पर आश्रयः

कुम्भि कुम्भ स्तनाम् खड्गाः वेणिकाम् चामर स्मिताम्

अस्मिन् क्षणे नृप गिरा कृप सौमदत्ति मद्र अधिनाथ भगदत्त जयद्रथ आद्याः

तं समामन्त्र्य भगवान् जगाम गरुडध्वजः

मेघानाम् इव पापानां विभूतिः अचिरद्युतिः

अपि उद्यत अस्त्रः स्त्री रूपम् एकम् मुक्त्वा शिखण्डिनम्

दिष्ट्या शम अर्थिनः पार्था दिष्ट्या न इच्छन्ति संगरम्

अवदं नः कुले न इयम् उचिता भाव दूषिता

वैडूर्य हेम रुचिराम् चक्राते स्व अंशुभिः सभाम्

मद् कथाम् न एव वाच्यो ऽसौ ज्ञात्वा मां भ्रातरं हि सः

बहिश्चरं जीवितं च न त्याज्यो मम कौरवः

त्वद् विसृष्टा परित्यक्ता शाल्वेन अपि दुरात्मना

वृत एव मया पुत्र्यै सुमुखः सदृशो वरः

अत्र अन्तरे धर्मसुतो व्याजहार हरेः पुरः

तम् आमन्त्र्य ययौ गूढं विदुर आवसथम् पृथा

वाञ्छन्ति असृज् नदी स्नानम् भीष्म द्रोण कृपाः ध्रुवम्

सोमेन राज्ञा सम्प्राप्तं त्रैलोक्य जय शालिना

निर्ययौ पृथिवीं कुर्वन् ध्वज छत्त्र मयाम् इव

सहितो ऽभ्येत्य विनयात् देवव्रतम् अभाषत

अघातयत् तपस्यन्तम् उग्रम् तद् व्रत शङ्कितः

अ मानिते गते कृष्णे कुरु पाण्डव संगरे

गत्वा तत् धार्तराष्ट्राय राज मध्ये न्यवेदयत्

क्षीरोद इव शीतांशु कलाः दन्त अंशुभिः क्षिपन्

गुरु अर्थ चिन्ता विधुरः न धृतिं प्रत्यपद्यत

भुञ्जानः पायसं स्वप्ने स घृतम् धवल अम्बरः

उत्ससर्ज ततः स्वस्थो ब्रह्महत्याम् अन् आकुलः

उवाच संपदां पात्रं धीरा विजित मन्यवः

तत् एव मतम् नः क्व विना साम सिद्धयः

ततस् तम् अब्रवीत् तार्क्ष्यः माम् आरुह्य मुने दिशः

विरोधो बलवद्भिः च विपदः प्रथम अङ्कुरः

तस्मिन् गते समभ्यायात् पाण्डवान् भीष्मक आत्मजः

रूपं तस्य उग्रम् आलोक्य मुमुहुः पृथिवीश्वराः

श्रूयतां सुहृदां मध्ये किरीटी मां यत् अभ्यधात्

महा रथाः महा उत्साहाः चरिष्यन्ति बले तव

एतत् श्रुत्वा अग्रजैः उक्तम् सहदेवो ऽभ्यभाषत

प्रशान्त वैर रजसाम् अवन्ध्या रजनी नृणाम्

ततो मुनि रथम् कृत्वा व्रजन् नहुष देव राज्
इति फल्गुन संदेशे संजयेन निवेदिते

अथ मन्थ अवसान अब्धि मूके तस्मिन् सभा तले

श्रुत्वा एतत् गाढ संरम्भः जगाद धृतराष्ट्र जः

उवाच अभ्येत्य कुटिलं दुर्योधन विचेष्टितम्

न चापम् एतत् इति एताम् विद्धि मे युधि संविदम्

यत्ता भवन्तः तिष्ठन्तु शक्यते न स हेलया

गाढ अवलेखिना शाण कोण घृष्टम् इव अकरोत्

किंतु युद्ध समारम्भ भीतान् अस्मान् स मन्यते

गज वाजि रथ उद्धूत सार्द्र धूलि कदम्बकैः

द्रक्ष्यसि क्षत्रिये क्षिप्रं निहत अरि कुल स्त्रियः

ययातिः अथ कालेन यज्वा प्राप्य सुरालयम्

यस्य दुःखेन लोको ऽयं निःश्वस्य ऊर्ध्वम् उदीक्षते

आवर्तमानं ब्रह्माण्डे मूर्तं

इति उक्तः मृगशावाक्ष्या तया शाल्व महीपतिः

पाण्डवान् प्राप्य शनकैः सभा भवनम् आविशत्

प्रवर्धमान विभवैः भुक्त्वा कीर्तिम् अहापयन्

मुहूर्तात् च समाश्वस्य पुनर् भूपालम् अभ्यधात्

रामो माम् आगतम् दृष्ट्वा पूजाम् आदाय स अनुगः

इति संविदम् आदाय विसृष्टा तेन सा ययौ

भुवि सन्ति गजा न एव हयाः च वन कुञ्जराः

श्रुत्वा एतत् संजयः राज्ञः प्रसन्न मधुराः गिरः

द्यूते कृष्णा परिक्लेशम् वन वास आदि यत् नॄणाम्

एवं कुरूणां भेदेन विनाशो अयम् उपस्थितः

अतृप्ता दर्शने तस्य पार्थाः संस्तम्भ्य मानसम्

कालिकेय वधे यस्य स्वर्ग उद्यान शिखण्डिषु

यस्मात् तस्मात् नृपः तस्याः ख्यापयामास पुत्र ताम्

तत् अभूत् भूमिपालानाम् कपोल पुलक द्युतिः

तृष्णा मुखम् सुखं दुःखं त्यज्यतां महतां कुले

भूयात् मान विहीनायाः जन्म भीष्म वधाय मे

मा गमः स्व कुले क्षिप्रं विनाश आतङ्क केतु ताम्

उक्त्वा इति भास्वर आकारः पीयूष किरण आननः

अक्षौहिण्यः सप्त तेषाम् एकादश मम स्थिताः

यातो ददर्श स्त्री रूपम् तं ह्रिया न उद्गतम् पुरः

प्रवरो रथ यूथानाम् सात्यकिः सत्य विक्रमः

विजय उद्योग सक्तानाम् मूलम् अर्थाः महीभुजाम्

विदुरेण इति कथिते पाराशर्यः स्वयं मुनिः

विद्वस् भोगः च सूक्तीनां सततं नव यौवनम्

विचेरुः भूभुजाम् हेम नाराच निचयाः इव

भगवन् भूभुजाम् मध्ये तत् तत् ब्रूयाः सुयोधनम्

कौस्तुभ अग्र रुचि बाल पल्लवम् गात्र दीधिति पलाश भूषितम्

प्रातिवेश्य अभिमानेन दरिद्राणाम् इव उत्सवः

इति ब्रुवाणं राजानम् अवदत् मधुसूदनः

ध्रुवं प्रवृत्ते निखिला पृथिवी न भविष्यति

अथ अवदत् घनश्यामः कौस्तुभ अंशु तडित् घनः

उवाच साधु सर्वत्र वर्तते कौरव ईश्वरः

ततः कोप अनल ज्वालाः जटाभिः इव पूरयन्

ततः सकल भूपाल धवल उष्णीष हासिनीम्

अत्र अन्तरे पाण्डु सुतान् आययौ गरुडध्वजः

बद्ध्वा एनम् तान् समेष्यामि गूढो ऽयं मे मनोरथः

अप्रभुः कोप कटुकः मूढः कैः न विडम्ब्यते

सात्यकिः द्रुपदः शैब्यः शिखण्डी पञ्च केकयाः

योद्धा अहम् सारथिः कृष्णो गाण्डीवं धनुः ऊर्जितम्

नीलरत्न अंशुभिः व्याप्तं धूप धूम शिखायितैः

पुरा विरोचनो दैत्यः सुधन्वा च अङ्गिरस् सुतः

सात्यकिः शौर्य सदृशम् धन्यं किं वा प्रभाषताम्

उवाच प्रातर् आगन्ता रामः स्वयम् इदम् वनम्

प्रविश्य लेभे सत्कारं राज सिंह गुहाम् सभाम्

द्रौपदः सत्यजित् वीरः मतो मे ऽष्टगुणो रथः

अभ्यधात् भगवान् एव प्रमाणं संशये पुनः

तुष्टो ऽस्य विजितं पुत्रं सुधन्वा स्वयम् अत्यजत्

वीरो युद्धं च येन अस्य विपुलो बल संग्रहः

योगि इन्द्र दृश्ये अमृतम् आप्नुवन्ति तस्मात् न मृत्युः कुरु पुंगवैः अस्ति

विजिताः च अनुकम्प्याः च याचन्ते यदि पाण्डवाः

पप्रच्छ चारैः अन्विष्य चरितं कैटभद्विषः

तथा तथा प्रतिपदं सूते निखिल संपदः

तत् कः सहेत विषमां मर्म विच्छेदिनीम् गिरम्

स्व धने कथम् नः धर्म्ये युक्तम् उपेक्षणम्

कृपो मास द्वयेन इति द्रौणिः च दशभिः दिनैः

समाज राज सिंहानाम् पश्यन् स उत्साहम् अभ्यधात्

इति वादिनि गाङ्गेये प्रज्ञाचक्षूः नरेश्वरः

न तेषां रज्जु दीर्घा इयम् प्रसक्ता अनुप्रसक्तिका

प्राग्ज्योतिषो बहुगुणो भगदत्तो रथ अधिपः
अत्र अन्तरे धर्मसूनोः साहाय्ये शल्यम् आगतम्

अपाराः पार्थ मन्ये ऽहं कुरुराज वरूथिनीः

तस्मिन् सु विपुल अनीके प्रत्यासन्ने तरस्विनि

कृतवर्म मुखैः गुप्ताम् तम् आदाय वरूथिनीम्

विमोह काम अञ्जलिना जन ओघम् पिबन् अशेषम् मरणं न मृत्युः

विचित्य श्याम कर्णान् तान् अश्वान् गुरु अर्थम् आप्नुहि

अवदन् लोक संहार चकिलाः कमलाधवम्

निर्गत्य कर्ण प्रमुखैः संमन्त्र्य पुनर् आविशत्

गत्वा त्वं युक्तिम् आस्थाय ब्रूहि तं मन्मथ अन्तरम्

निवेदित अन्वयम् पश्चात् प्रणतम् करुण आकुला

स निर्घोषाः ववुः वाताः चकम्पे च वसुंधरा

सुशर्मा स अनुजः वीरो रथो वीरतरो मम

इति शांतनवेन उक्ते श्वसन् वैकर्तनः ऽब्रवीत्

सुत कुशल कथाभिः स्वैरम् आश्वास्य कुन्तीं पुनर् अविशत् उदग्रम् धाम दुर्योधनस्य

रण लक्ष्मी कटाक्षैः ते यावत् कर्ण अन्त गामिभिः

करिष्यतः ते सेनासु यम विक्रीडितम् यमौ

शतक्रतु _ तेन शङ्कितः को नु राजते

इति यौधिष्ठिरं विप्रः संदेशं विनिवेद्य सः

तमो हि मरणात् ऊर्ध्वम् लम्बमानम् अन् ऐशिकम्

कृष्ण मद् वयसा वाच्यः त्वया धर्मसुतो घृणी

ग्रहीष्यति परित्यक्ताम् अपि त्वां मा शुचं कृथाः

कथं मे वृत्ति विच्छेदः भवद्भ्यां क्रीडया कृतः

बान्धवानां स सुहृदाम् संग्रहो धनम् उच्यते

सर्व अवस्थासु यस्य अहम् बन्धुः स्वामी गुरुः सुहृत्

विराट द्रुपदौ वृद्धौ दृष्ट सारौ महा रथौ

तत् वृथक् एव अनुभूताः किं वन वास आदि यन्त्रणाः

अभिधाय इति कुपिते याते वैश्रवणे स्वयम्

रथो गान्धार नृपतिः शकुनिः मातुलः ते

शुद्ध माल्यः महा उत्साहः स एव आलोकितः पुनः

द्वारम् एत्य पृथु रत्न तोरणम् द्रष्टुम् आशु धृतराष्ट्रम् आविशत्

इनो बभूव तेषां च धृष्टद्युम्नः तरस्विणाम्

लोक संहार पिशुनौ तुल्यौ सूर्यौ इव उद्यतौ

कुर्वन् सित उत्तरीयस्य पुनः पुनर् उदञ्चनम्

न हि विस्मार संसार विकाराः प्रभविष्णवः

इतो दीप्तं हयशिरः समुद्गच्छति पर्वसु

किरीट पद्मराग अंशु वलयैः कलयन् दिवि

स्व बन्धु वध लब्धा श्री प्रवृत्ता अपि न शोभते

कर्णाट अश्वक रूषिक अधिपतयः मत्स्य अङ्ग वङ्ग अधिपाः शैलाः सैन्धव शाल्व मालव शक प्राग्ज्योतिष क्ष्माधराः

यत् शुक्रात् ब्रह्म महा प्रकाशम् याते मृते द्यौर् विदिशो दिशः च

राज्ञा दूता विसृज्यन्तां कृतकं साम च अर्थ्यताम्

भीमात् भयम् मे न अन्यस्मात् तनयानाम् भविष्यति

जगन्निवास लोकानाम् उद्यतस्य अनुकम्पया

रथौ मम मतौ वीरौ युधामन्यु उत्तमौजसौ

पाण्डवाः पावकात् जातम् सेनापतिम् अकल्पयत्

यज्ञ व्ययीकृत अशेष धनम् अश्वान् अयाचत

एतत् श्रुत्वा अवदत् क्षत्ता राज्ञ् किम् परितप्यसे

स प्रविश्य अथ पातालं दृष्ट्वा देवम् उमापतिम्

अथ प्रभाते विपुलां रत्न आसनवतीम् सभाम्

संनिविष्टे कुरुक्षेत्रे राजभिः सह पाण्डवे

अथ संध्या समाधि स्थम् शक्रो विष्णोः अनुज्ञया

वर्ज्यो युधि मया नित्यम् इति मे क्षत्रिय व्रतम्

न पश्चात्ताप जननम् विबुधाः कर्म कुर्वते

इति वैचित्रवीर्येण गावल्गानेर् उदार धीः

वक्तुं गुह्य विदाम् गुह्यं श्रुति गर्भम् अवैदिकः

विनाशो भूमिपालानां भ्रातॄणाम् अयम् उत्थितः

आयासो जीवितं येषां निधनं च प्रिय आशिषः

करोमि तव साहाय्यं समरे अस्मिन् विशङ्कटे

लुब्धः सुयोधनो राज्यं न अयुद्धेन प्रदास्यति

न्यवेदयत् असंरम्भात् कृष्णाय अकृष्ण कर्मणे

भग्ने महा रथ घटा बन्धे सात्यकि सायकैः

अवश्यंभाविनो भावा भवन्ति एव अनिवर्तिनः

पूर्वं पूर्वा दिशः प्राप देवानां पूर्वम् आलयम्

लब्ध्वा महत् पदम् मूर्खाः सेवन्ते नाशम् आत्मनः

कबन्ध ताण्डव उच्चण्डाम् निजां द्रक्ष्यसि अनीकिनीम्

इति भर्त्रा समादिष्टा पौलोमी छन्न चारिणी

शारद्वतः कृपो वीरो यूथपानां तु यूथपः

पाण्डित्यम् एतत् उचितम् शुक पाठः ततस् ऽन्यथा

अ विबन्धेन यावत् न सैन्यम् आयाति पूर्ण ताम्

स्पृहणीया वरं वन्ध्या न माता शान्त तेजसाम्
शवे अपि आस्थाम् जनो दत्ते न पुनर् धन वर्जिते

न अ दरिद्रः भवेत् पापी न अ पापी निर्धनो भवेत्

श्रुतं कथयतोः गूढम् कर्ण केशवयोः मया

उवाच गरुडो ध्यात्वा तस्य कार्यस्य निश्चयम्

स युधिष्ठिरम् अभ्येत्य कृष्ण भीम धनंजयैः

निर्जित्य भार्गवं यत्नात् युद्धे श्लथ मनोरथम्

अत्र अन्तरे समाजग्मुः नारद आद्याः महा ऋषयः

उवाच भीष्म कन्या इयम् हृता त्यक्ता च किं त्वया

गरुडेन इति अभिहिते गालवः तान् तुरंगमान्

उद्भूत कालकूटस्य बिभ्राणो रूपम् अम्बुधेः

मनसा पूजितां सभ्यैः श्रुत्वा अभाषत भार्गवः

अयत्न साध्यम् शंसत्सु यान्ति निर्वाच्य ताम् बुधाः

लक्ष्मीपति क्षण निरीक्षण लालसानि प्रापुः मुखानि वलभीषु भुजङ्गमानाम्

समाददे महा मेघ गर्जित आडम्बराम् गिरम्

भगदत्तः स च इन्द्रस्य दैत्य संग्राम बान्धवः

श्याम कुञ्जर कपोल संमिलत् लोल भृङ्ग वलय अन्धकारितम्

शक्तः अहम् इति तेन उक्ते तत् एव गुरुः अभ्यधात्

न विनाशयितुं शक्यो बलात् कमल लोचने

रथेन मेघ नादेन प्रययौ गरुडध्वजः

अमीषां भूमिपालानां कृत्स्नस्य च कुलस्य नः

निर्बन्धात् दुर्ग्रह अन्धानाम् दुःख आतङ्क विष द्रुमाः

सह यास्याव इति उक्तः पातालं तद् सखः ऽविशत्

हृष्टो जामातरं दृष्ट्वा दाशार्णः प्रीति शालिनम्

अलोभ आभरणाः एव शोभन्ते त्वादृशां श्रियः

पुरा न मृत्युः अस्ति इति श्रुतं गूढं वचो मया

हंसा इव विमानेन श्रोतुं प्राप्तं चतुर्मुखम्

अर्थितौ पार्थ गोविन्दौ जातौ भू भार शान्तये

श्रुतं संजय कंसारेः व्रजतो नय शालिनः

पार्थान् द्रक्ष्यसि वैकुण्ठ वीरान् विजय शालिनः

सा गत्वा तद् गिरा दूरम् उपसृत्य प्रदर्शितम्

तस्मात् समर सम्मर्दात् विरतः विस्मितो ऽथ सः

समरे वज्रिणं वीरं कवलीकृत्य हेलया

कुरुक्षेत्रं ययौ तेजस् पुञ्जैः आपूरयन् दिशः

भवद्भिः स्व इच्छया दत्ताम् अपि पार्थः कृशां श्रियम्

शमम् इच्छति अभिन्नः ऽसौ धर्मराजो युधिष्ठिरः

तस्मिन् गते शङ्कमानो विनिद्रो अनुशय आकुलः

इति उक्ता स्वर्गसरिता कालेन वृषभध्वजम्

न हि एकम् अनयोः पक्षम् अहम् पश्यामि निर्मलम्

विश्वात्मनः ते विभो यत् अग्रे किंचिद् उच्यते

सुहृद् बन्धु वृता लक्ष्मी लक्षणम् पुण्य कर्मणाम्

प्रज्ञानयन तां सत्यां कुरु राज्ञ् इतस् दिशम्

पर स्व हरणाय एते हन्यन्ते किं महीधराः

असत्य मलिना वाणी कार्पण्य मलिनम् मनः

कृतक स्मेर किरणैः कुर्वन् अपर चामरे

स नील मणि पीठ अग्र न्यस्त पादः व्यराजत

दर्शयन् कालियस्य इव पुनर् च रण गौरवम्

युधिष्ठिरः कुरुक्षेत्रं प्रतस्थे विपुलैः बलैः

ध्रुवम् अभ्युदयः तत्र यत्र देवो जनार्दनः

पलायमाने न्यस्त अस्त्रे मुक्त केशे विवर्मणि

अचिन्तयत् सदा रन्ध्रं गूढं तस्य निपातने

अत्र अन्तरे हलधरः तुल्यः भीम सुयोधनौ

मया जिते ऽथवा शत्रौ यशः त्वा प्रतिपद्यते

अनुनीतो ऽपि बहुशो मुमूर्षुः धृतराष्ट्र जः

महति अस्मिन् रण आरम्भे वाहिनीनां विभुः भवान्

अथ तस्मात् समादाय ययाति तनयाम् मुनिः

न अकामाम् अबलाम् वीर बलात् माम् हर्तुम् अर्हसि

ददर्श रुचिरं सद्म दैत्य दानव भोगिनाम्

यशः खाण्डव तुष्टः अग्निः यस्य बन्दी इव गायति

राज्ञ् स्वयम् मधुरिपुः पाण्डव अर्थे समुद्यतः

इति पृष्टो नृपतिना बभाषे शक्रनन्दनः

ये च अ निमित्त पिशुनाः ये च दोष अवलोकिनः

कृतार्थं पुनर् आयातम् द्रक्ष्यामः त्वा अनामयम्

सदसि अभ्याययौ शौरिः पुरःसर सुयोधनः

मतिमान् एकः एव असौ पाण्डवानां परायणम्

भुजङ्गमो ऽथ लब्ध आयूः गुणकेशीम् अवाप्तवन्

सत्यम् एव हि पाथेयं संसार विषम अध्वनि

यदृच्छया समभ्यायात् तम् देशं मुनि सेवितम्

सा सेना पाण्डु पुत्राणाम् मत्त द्विरद दुर्गमा

ततः कर्ण अन्त संसर्पि च अमरः मद मन्थरः

इति कर्ण वचः श्रुत्वा भीष्मः स्मित मुखः ऽब्रवीत्

व्रजन्तो बल रूपेण पुनर् जाताः नरेश्वराः

अहो बत न जानीषे नव राजन्य वंश जः

स्मयमानो मुहुः पश्यन् समाजम् जगतीभुजाम्
भारतीं भारत हिताम् अकृष्णाम् कृष्ण भाषिताम्

कल्याण शीलाः संघर्ष हर्ष क्रोधेन च उज्झिताः

विद्वाः अपि निराचारो भवति एव अधनः नरः

जनयित्वा इन्द्र सदृशम् गालवाय एव तां ददौ

स्पृशन् करि कर आकारम् ऊरुम् ऊरीकृत अनयः

इति उक्तम् मद्र राजेन निशम्य विजय एषिणा

मूर्ति ताण्डव विस्फूर्जत् मुरज ध्वान मन्थराम्

अपि संजय वैर अग्नेः प्रवृद्धस्य शम अम्बुषु

उवाच राज्ञ् कन्या इयम् त्वया शुल्केन गृह्यताम्

अस्तु नः शक्तिमान् वीरः कार्तिकेय इव अपरः

मित्र बन्धु क्षयात् प्राप्तः जयो अपि अत्र पराजयः

मातलिः सुर राज्यस्य युद्धेषु दयितः सखा

वज्र गर्भेन फेनेन सो अवधीत् वृत्रम् उत्कटम्

अथवा मन्युना व्याप्तो वर्तसे यदि निष्कृपः

अतो ऽन्यथा तु गाण्डीव निःसृतैः शर मण्डलैः

हृता अन्येन इति तां मानी न जग्राह कुल उद्गतः

विस्मर्तव्या तु न इयम् मे वेणी मन्यु निकेतनम्

वाणी च सत्य आभरणा न हि नाम अकृतात्मनाम्

गत्वा त्रायस्व पितरं निजं रूपं प्रयच्छ मे

विचार्य माधवी तत्र सुरान् सिद्ध ऋषि भूमिपान्

पुण्ये भार्गव भिन्न भूप निधने क्षेत्रे ततः कौरवे कौन्तेयस्य समन्तपञ्चक तटे सेना निवेशः बभौ

सव्येतरं वह सखे बाहुं मे बलिनां वर

निरत्ययं निर्वृति धाम शोक हर्ष अतिरिक्त अति गुण त्रयम् ये

पितामहस्य द्रोणस्य कृपस्य कृतवर्मणः

अवश्यं पृथिवीं कृत्स्नाम् अवाप्स्यति युधिष्ठिरः

मन्ये ऽहं जातवन् कश्चिद् न तदा मादृशो जनः

इति उक्तः विष्णुना शक्रः तम् चकार गिरा अमरम्

अद्य अपि यस्य गेहेषु हिरण्यपुर वासिनाम्

मया इति उक्ते गुरुः गर्वात् तेजस्वी भृगुनन्दनः

हरणं कौरव इन्द्रेण व्याज समान भोजनैः

तम् ऊचतुः क्रुधा ताम्र नेत्रौ कृष्ण धनंजयौ

कृष्णस्य अनुमते वीरं धृष्टद्युम्नं महा भुजम्

कृत कार्या च न चिरात् पुनर् योषा भविष्यसि

पुत्राणां कुशलं श्रुत्वा बभाषे स अश्रु लोचना

याचे वदामि विहरामि हरामि शत्रून् प्रेम्णा भजे ननु परान् इति मूढ वाञ्छा

आश्रमेषु महा ऋषीणाम् चक्रे घोरतरं तपः

गाण्डीवधन्वा भगवान् वाच्यः तत् रक्षण उचितम्

सर्पैः इति चरण अग्रेण त्वरितो अगस्त्यम् अस्पृशत्

माधवी नाम ताम् एव वितीर्य आप्नोतु वाजिनः

परिखा परिरूढानि शिबिराणि नरेश्वराः

वरं कण्टकवान् वृक्षः न शमी सरल आशया

महा अस्त्र दर्शी सततं हन्तु मासेन तत् बलम्

स कौस्तुभम् प्रभा चक्रम् बिभ्राणः पल्लव अरुणम्

ततः सिद्धां ददृशतुः शाण्डिलीं नाम भासुराम्

यदि धर्मः प्रमाणं ते न स्यात् सरल चेतसः

अपि अस्मान् बन्धु भावेन वीक्षमाणो ऽम्बिकासुतः

अमात्यैः कौरवस्य इव समन्तात् अभिराजिताम्

शृणु सेना निवेशे अस्मिन् परेषाम् आत्मनः तथा

इति पाञ्चाल राजेन विसृष्टः स कुरून् ययौ

हरिः यत् आह रामः च स एव अद्य सतां क्रमः

अप्रशस्तान् खलान् कः तान् घूकान् इव विसर्जयेत्

आत्मनः च गुणान् वक्तुम् प्रगल्भन्ते न मादृशः

रुक्मिणी रमण शारद अम्बरम् शुभ शङ्ख शशि बिम्ब चुम्बितम्

उपदेष्टा सतां वृत्ते गुरुः इति उच्यते बुधैः

मूर्खः सर्व ज्ञ ता मानी वित्त हीनः महा आशयः

सा यौवनवती दृष्ट्वा शय्यायां तां शिखण्डिनीम्

एक आसन गतौ तत्र जनार्दन युधिष्ठिरौ

जडो अयम् इति तैः एव दूर स्थैः उपहस्यते

न सेव्या धनिनो नीचा न अनुगम्याः मद उद्धताः

अवाप सर्प ताम् एव यः त्वया मोचितः पुरा

यान्ति भुक्त उत्तरा स्थाने सुन्दरी नर्म साक्षि ताम्

नदी स्त्री वृक्ष शैलेषु गुरु वाक्यात् पुरंदरः

अस्थि संचयम् आरूढः मया दृष्टो युधिष्ठिरः

क्षत्तुः मन्दिरम् एत्य निर्वृति पदम् भुक्त्वा प्रिय अर्हः अनयत् तेन एव अखिल धर्म नीति विद्वसा कुर्वन् कथाः शर्वरीम्

स आकारम् ओजसा राशिं द्रुपदो निजम् अब्रवीत्

सारथिः यस्य भगवान् स्वयम् कैटभसूदनः

मेरु कूट उपविष्टेषु राजसु त्रिदशेषु इव

वसुभिः ब्राह्मण आकारैः जाह्नव्या च मुहुर् मुहुर्

कृत आतिथ्यौ तया तत्र भुक्त्वा निद्राम् अवापतुः
गच्छ पाञ्चाल्य न इदम् मे स्त्री रूपम् युज्यते स्वयम्

अथ कस्मात् अन् आलोच्य शङ्कसे न पराभवम्

तस्या वृत्तान्तम् आकर्ण्य सो अवदत् सरल आशयः

अवोचं किंचिद् उद्भिन्न कोप स्वेद आर्द्र विग्रहः

न अ कृतार्थः लभेत् निद्राम् कामी इव अ दुर्लभ अङ्गनः

तपसा येन विजिताः सुराः शर्म न लेभिरे

सुहृद् बन्धु जनैः गोष्ठी पुण्य कल्पतरोः फलम्

उलूकं शकुनेः सूनुम् आदिदेश सुयोधनः

दन्त त्विषा प्रकटयन् सु अच्छम् निजम् इव आशयम्

पुत्र दत्त्वा निजं राज्यं पार्थेभ्यो रक्ष जीवितम्

योद्धारः तत्र के प्राप्ताः कियत् च विपुलं बलम्

क्षमा वर वधू हाराः कुरवो गत किल्बिषाः

वीरा भय प्रणामेषु भरता न हि शिक्षिताः

उद्वेग मूर्छितः प्रायात् अर्ध मीलित लोचनः

कुलेषु न भविष्यामो वाच्याः सत् धर्म वर्तिनः

सूर्य उदये प्रसन्न आत्मा हेमन्त आरम्भ वासरे

इति उक्ते सहदेवेन कृष्णा कृष्णम् अभाषत

इति ब्रुवाणे गाङ्गेये कर्णः कोपात् अभाषत

पुरा यमेन गुरवे दक्षिणायै निवेदिताम्

चिन्ता ज्वरेण स्पृश्यन्ते न हि नाम मनीषिणः

यशः सुधा सुधा अम्भोधौ कमला कमल आकरे

न विकाराः च कटुका भवन्ति अमल चेतसाम्

एकं च अन्यम् अपि ज्ञातं ग्रामान् पञ्च ददातु नः

त्यक्तं शापात् धनपतेः मद् रूपम् त्वं च रक्षिता

भीष्मः ततस् नदन् मेघ गम्भीराम् गिरम् आददे

उत्तरां दिशम् आस्थाय पापात् उत्तीर्यते यया

मणि कनक वितान अलंकृते राजमार्गे वपुः अमृत मनोज्ञम् कैटभारेः बभासे

प्रत्याख्यातो ऽपि बहुशस् तत् एव स यदा अवदत्

सु अच्छ स्फटिक पर्यङ्के क्षीरार्णव इव अपरे

रसवन्ति विभक्तानि शिबिराणि अभजन् नृपाः

तस्मिन् हते समाक्रान्तो घोरया ब्रह्महत्यया

निर्घोषो वाहिनी संघ संघर्ष प्रभवः ऽभवत्

स गत्वा हास्तिनपुरं धृतराष्ट्रस्य मन्दिरम्

सु अच्छ अम्बर सुहृद् फेन राज सागरगामिनीम्

अस्मिन् विधातृ विहिते क्षत्र क्षेत्र क्षये युधि

मन्त्रिणो वर्त्मनि हरिं प्रत्युद्यन्तु मद् आज्ञया

प्रोवाच प्रतिभा उन्मेष निर्विशङ्क मतिः द्विजः

परावृत्य अवदत् देवः कौरव अभिमुख आननः

द्रुपदः चिन्तया आविष्टः न लेभे कार्य निश्चयम्

अथ तद् वचन आस्वाद लोल मौलिषु राजसु

तस्य उपरि परिद्रष्टा पार्थो अभूत् कृष्ण पालितः

अलग्न ओष्ठ अक्षराः वाचो न शृण्वन्ति रण प्रियाः

कृष्णस्य अनुमते दूता विसृष्टाः च ययुः नृपान्

स पक्षम् शाण्डिली चक्रे तं दृशा बलवत्तरम्

अपि वीक्ष्य न तादृशि वा इति आयूंषि वहन्ति असौ

कर्णं जप परम् प्रायात् स्थितम् भागीरथी तटे

श्रेयः शांतनवेन उक्तम् सत्यम् आयति दर्शिणा

प्रातर् वक्तास्मि तत् वाक्यम् इति उक्त्वा स्व गृहम् ययौ

न सत्यं पृथिवीपाल भूमि अर्थे हातुम् अर्हसि

शनैः प्रवृद्ध सैन्येषु पाण्डवेषु परेषु च

इति ब्रुवाणं राजानं प्रशंसति पितामहे

तस्मिन् प्रयाते बलयोः आरम्भः विपुलो ऽभवत्

अनन्तम् अ प्रमेयम् तत् विश्व रूपम् अधोक्षजः

विषण्णं पितरं दृष्ट्वा मातरं च शिखण्डिनी

तत् श्रुत्वा विदुरो अवादीत् शूद्रः ऽहं कथम् ईश्वरः

दूतैः अथ आगतम् ज्ञात्वा धृतराष्ट्रः स्वयं हरिम्

ततो विहस्य स उत्प्रासम् भीष्मः कर्णं विगर्हयन्

दृष्ट्वा तीव्र तपस् क्षामाम् ताम् उवाच सुरापगा

मृणाल बाल निलयः बभूव अनुशय आकुलः

मात्रा विदुरया इति उक्तः संजयो नाम भूपतिः

बलिनौ जग्मतुः तूर्णम् कृत्वा जालं विहायसा

रथो गान्धार तनयौ भ्रातरौ वृषक अचलौ

ततः प्रभाते विस्रस्त पक्षः शीर्ण कर आननः

एतत् आकर्ण्य सहसा ताम् अहम् ज्वलिताम् इव

कुल एक नाश पिशुने न पुत्र वचने स्थितः

जाने मम वचो राजा कुरुवृद्धः करिष्यति

प्रभा इव सहस्रांशुः सरित्पतिः इव आपगाः

अन् आकृष्ट असि चापानाम् विस्मृत प्रथित आगसाम्

जन्म एव मृत्युः स यतो ऽस्ति तस्मिन् जन्मनि अपेते न हि मृत्युः अस्ति

सत् पक्ष पात सक्तानाम् जगन्ति सुहृदः सताम्

भीमसेन गदा घात निर्भिन्न भुज वक्षसाम्