tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
हेमाह्वा स्वर्णक्षीरी नीलिनी अपराजिता कुठेरकः श्वेत तुलसी देवदाली

ततः पुनः प्रवाल चूर्ण कर्षेण शाण मात्र विषेण मेलयित्वा कृष्णसर्पस्य गरलैः भावयेत् दिवसम् एकम् दिनं पश्चात् स्थालिकायाम् हण्डिकायां च कुपीं निवेशयेत्

शिग्रु शोभाञ्जनम् ज्वालामुखी जयन्ती तण्डुलीयकः एभिर् गोलकं कृत्वा पुनर् वस्त्रैः घृतम् काच पात्र स्थम् लवण पूरिते भाण्डे न्यसेत्

वह्निं दद्यात्

अभ्रं अभ्रकं वङ्गं अहिः नागं सारं लोहं एते एकैक कर्षकाः
तद् व्रतं तद् व्रतम्

त्रय इमे लोकाः स प्रस्तावः

नक्षत्राणि वयांसि मरीचयः स प्रतिहारः

सर्वम् अस्मि इति

स य एवम् एतत् साम सर्वस्मिन् प्रोतं वेद सर्वं ह भवति

त्रयी विद्या हिङ्कारः

अग्निर् वायुर् आदित्यः स उद्गीथः

एतत् साम सर्वस्मिन् प्रोतम्

सर्वा दिशो बलिम् अस्मै हरन्ति
तुथो ऽसि विश्व वेदाः इति ब्राह्मणाच्छंसिनः

चात्वालाद् धिष्णियान् उपवपति

रौद्रेण अनीकेन इति एनं मन्त्रं सर्वत्र अनुषजति

अवस्युर् असि दुवस्वान् इत्य् अच्छावाकस्य

उत्तरेण होत्रीयम् उदीच इतरान्

दक्षिणेन होत्रीयं प्रशास्त्रीयं श्वात्रो ऽसि प्रचेता इति

आग्नीध्र आगारे ऽन्तर्वेद्य् आग्नीध्रीयं विभूर् असि प्रवाहण इति

उशिग् असि कविर् इति पोतुः

अपरेण सदः बिलम् पृष्ठ्यायां होत्रीयं वह्निर् असि हव्य वाहनः इति

अङ्घारिर् असि बम्भारिर् इति नेष्टुः
एवं ह चक्रे मौञ्जः साहश्रवसः

यद्य् एकस्मिन् पर्याये अ स्तुते ऽभिव्युच्छेत् पञ्चदशभिर् होत्रे स्तुयुः पञ्चभिः पञ्चभिर् इतरेभ्यः

अथ उ खल्व् आहुर् य एव अयम् वैश्वानरः प्रायणीयो ऽतिरात्रस् तेन एव यजेरन्न् इति

सर्वेभ्य एतद् अन्यत् कुर्युः

यदि सर्वेषु पर्यायेष्व् अ स्तुतेषु अभिव्युच्छेत् षड्भिर् होत्रे स्तुयुस् तिसृभिस् तिसृभिर् इतरेभ्यः

अथ या दक्षिणा ददति ताभिर् अतिप्रयुञ्जते

यदि सामि सत्त्राद् उत्तिष्ठेयुर् विश्वजिता अतिरात्रेण सर्वपृष्ठेन सर्ववेदसेन यजेरन्

तेन एव एषाम् संवत्सर आप्तो भवति

तेन एव एषाम् संवत्सर आप्तो भवति

यदि द्वयोः पर्याययोर् अ स्तुतयोः अभिव्युच्छेत् होत्रे च मैत्रावरुणाय च पूर्वे स्तुयुर् ब्रह्मणे च अच्छावाकाय च उत्तरे

संवत्सर ऋतवः
तम् अभिपद्य त्रेधा समशृणन्

तम् आरभ्य पर्यैक्षन्त

ते अब्रुवन् देवताः वै छन्दांसि इमा अस्मिन् पुरुषे प्रविष्टाः अस्मिन् वै अयम् लोके पुण्यम् जीवित्वा इष्टापूर्तेन तपसा सुकृतेन अस्मान् अन्वागमिष्यति इति

तस्मिन् देवताः छन्दांसि पुरुषे प्रविष्टाः अपश्यन्

तम् असुरान् अभ्यवृञ्जन्

सः असुरान् अपोप्य देवान् अभ्यावर्तत

ते देवाः वज्रम् क्षुर पविम् असृजन्त पुरुषम् एव

स त्रेधा संशीर्णः उद् एव अतिष्ठत्

ते वै तथा करवाम इति अब्रुवन् यथा नः न अन्वागच्छात् इति तस्मै वै पाप्मानम् अन्ववदधाम इति

तस्मात् देवाः अबिभयुः

तस्मै एतम् पाप्मानम् अन्ववादधुः
भुङ्क्ते वाचा उप च एनाम् जीवति य एवं वेद

तस्यै द्वे अक्षरे द्योतयति

त्रिष्टुभं गायति

तस्यै द्वे अक्षरे व्यतिषजति

अपि पराङ् यन् पश्चाद् वदतः शृणोति

स यन् निरुक्तम् एव गायेद् वदेयुर् एव प्रजा न तूष्णीम् आसीरन्

षड् वा ऋतवः

श्रोत्रं वै जगती

यस्मान् निरुक्तं च अनिरुक्तम् च पदे गायति तस्मात् प्रजा वदन्ति च तूष्णीं च आसते

तस्यै षड् अक्षराणि द्योतयति

वाच्य् एव तद् ब्रह्मन् प्रतितिष्ठति

पशवो वा इडा

तस्यै निरुक्तं च अनिरुक्तम् च पदे गायति

पङ्क्तिं गायति

अनुष्टुभं गायति

जगतीं गायति

तस्मात् प्राण अपानौ व्यतिषक्तौ प्रजा अनुसंचरत आ च परा च अयातयामानौ

चक्षुष्य् एव तत् प्रतितिष्ठति

तस्मात् समानत्र सन् सर्वा अनुदिशः शृणोति

ज्योतिर् इति निधनं करोति

ताम् अर्वाचीम् अभिनुदन् गायति वाचो अन् अपक्रमाय

वाग् इति निधनं करोति

श्रोत्रे द्वे परिश्रवणे द्वे

श्रोत्रम् एव तद् दधाति

वाग् वा अनुष्टुप्

प्राण अपानौ एव तद् व्यतिषजति

निरुक्तेन वै वाचो भुञ्जते ऽनिरुक्तम् अस्या उपजीवनीयम्

इडा इति निधनं करोति

प्राणो वै सत्

यत् पराचीम् अपनुदन् गायेद् वाचं प्रधमेद् वाग् अस्माद् अपक्रामुका स्यात्

सद् इति निधनं करोति

तस्माद् युक्ते इव चक्षुषी

तां यद् अर्वाचीम् अभिनुदन् गायत्य् आत्मन्न् एव तद् वाचं प्रतिष्ठापयति

पशुष्व् एव तत् प्रतितिष्ठति

गायत्रीं गायति

ऋतवो वै पङ्क्तिः

चक्षुर् वै ज्योतिः
याः सोम आहुतीः अन्वायत्ता अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादश आदित्याः इन्द्रो द्वात्रिंशः

उपहूता देवा अस्य सोमस्य पवमानस्य विचक्षणस्य भक्ष उप मां देवा ह्वयन्ताम् अस्य सोमस्य पवमानस्य विचक्षणस्य भक्षे मनसा त्वा भक्षयामि वाचा त्वा भक्षयामि प्राणेन त्वा भक्षयामि चक्षुषा त्वा भक्षयामि श्रोत्रेण त्वा भक्षयामि इति

तथा ह अस्य असौ सोमो राजा विचक्षणश् चन्द्रमा भक्षो भक्षितो भवति यम् अमुं देवा भक्षं भक्षयन्ति

याश् च सोम पाः देवताः याश् च पशु भाजनाः त्रयस्त्रिंशद् वै सोम पाः देवताः

उदक पेयम् इव हि स्याद् यद् एष न आलभ्येत

अथ यद् एनेन तृतीयसवने प्रचरन्ति तेन तृतीयसवनं तीव्रीकृतम्

प्रजापतिस् त्रयस्त्रिंशः

स एष देवैः समुपहवः

ता उभय्यः प्रीता भवन्ति यद् एष आलभ्यते

त्रयस्त्रिंशत् पशु भाजनाः

यत् श्रपयन्ति यत् पशुपुरोडाशेन चरन्ति तेन माध्यंदिनं सवनं तीव्रीकृतम्

सोम एव एष प्रत्यक्षं यत् पशुः

तद् यद् वपया चरन्ति तेन प्रातःसवनं तीव्रीकृतम्

अथ पशुः

सवनान्य् एतेन तीव्रीकरोति

स स्तुते पवमान एतं जपं जपेत्
तत्र यो द्रव्य धर्मः हेतुः स प्रभाव इति अर्थः

अथ प्रभावः

प्रभावं लक्षयति रस आदि साम्ये इति
वासः दक्षिणा

न्यग्रोध शुङ्गम् फलाभ्याम् उपहितम् शुक्ल रक्ताभ्याम् सूत्राभ्याम् ग्रथित्वा कण्ठे धारयेत्

घृते चरुम् श्रपयित्वा पृषदाज्यम् _ स्थालीपाक वत् संस्कृत्य पुरुषसूक्तेन जुहुयात्

माषौ च यवम् च पुल्लिङ्गम् कृत्वा दधि द्रप्सेण एनाम् प्राशयेत् प्रजापतिः पुरुषः परमेष्ठी सः मे पुत्रम् ददातु आयुष्मन्तम् यशस्विनम् सह पतिना जीवसूः भूयासम् इति

पुंसवनम् तृतीये मासि अन्यत्र गृष्टेः

ध्रुव कुमाराय इति आचक्षते
सरस्वत्यै पच्यस्व

एताभ्यो ह्य् एषा देवताभ्यः पच्यते

स्वाद्वीं त्वा स्वादुना तीव्रां तीव्रेण देवीं देवेन शुक्रां शुक्रेण अमृताम् अमृतेन सृजामि

व्यृद्धस्य अतिपवितस्य एतया पुनीयात्

उपयाम गृहीतः ऽसि

सं सोमेन

वारेण शश्वता तना

एकधा एव अस्मिन् वीर्यं दधाति

इन्द्राय त्वा सुत्राम्णे

तिस्रो हि रात्रीस् सोमः क्रीतो वसति

अच्छिद्रां त्वा अच्छिद्रेण सरस्वत्यै जुष्टां गृह्णामि

स्वाद्वीं त्वा स्वादुना इति

अच्छिद्रां त्वा अच्छिद्रेण अश्विभ्याम् जुष्टां गृह्णामि

इन्द्राय सुत्राम्णे पच्यस्व

उपयाम गृहीतः ऽसि

कुविद् अङ्ग यवमन्तो यवं चिद् यथा दान्त्य् अनुपूर्वं वियूय

तिस्रो रात्रीस् संसृष्टा वसति

इह इह एषाम् कृणुत भोजनानि ये बर्हिषो नमोवृक्तिं न जग्मुः

अनिरुक्तः प्रजापतिः

अश्विभ्यां त्वा

प्रजापतिम् एव आप्नोति

अश्विभ्यां पच्यस्व

उपयाम गृहीतः ऽसि

एष ते योनिः

एका पुरोरुक्
एवं ह स्म वै तत् पूर्वे ब्राह्मणा ब्रह्मचर्यं चरन्ति

तस्मात् तान्तवं न वसीत ब्रह्म वर्धतां मा क्षत्रम् इति

यस् तान्तवं वस्ते क्षत्रं वर्धते न ब्रह्म

तं ह स्म तद् पुत्रम् भ्रातरं वा उपतापिनम् आहुर् उपनयेत एनम् इति

अथ आह जघनम् आहुः स्नापयेत एनम् इत्य् आ समिध् हारात्

यत् हृदयेन तेन शूराणाम्

तैश् चेत् स्त्रियं पराहरत्य् अनग्निर् इव शिष्यते

तेषां ह स्म वा एषा पुण्या कीर्तिर् गच्छत्य् आ ह वा अयं सो ऽद्य गमिष्यति इति

न उपरि आसीत

स्वर्गे लोके पितॄन् निदधाति

पञ्च ह वा एते ब्रह्मचारिण्य् अग्नयो धीयन्ते

न ह्य् एतानि व्रतानि भवन्ति

स यद् दक्षिणेन पाणिना स्त्रियं न स्पृशति तेन अहर् अहर् याजिनां लोकम् अवरुन्द्धे

तं चेच् छयानम् आचार्यो ऽभिवदेत् स प्रतिसंहाय प्रतिशृणुयात्

अध एव आसीत अधस् शयीत अधस् तिष्ठेद् अधो व्रजेत्

तान्तवं न वसीत

यन् मुखेन तेन अग्नि प्रस्कन्दिनाम्

तं चेच् छयानम् उत्थाय तं चेद् उत्थितम् अभिप्रक्रम्य तं चेद् अभिप्रक्रान्तम् अभिपलायमानम्

धाय्या एव प्रतिधीयते

स यद् अहर् अहर् आचार्याय कुले ऽनुतिष्ठते सो ऽनुष्ठाय ब्रूयाद् धर्म गुप्तो मा गोपाय इति

यद् उपर्य् आस्ते प्राणम् एव तदा आत्मनः ऽधरं कुरुते यद् वातो वहति

आ समिध् हारात् स्वर् एष्यन्तो ऽन्नम् अद्यात्

धर्मो ह एनम् गुप्तो गोपायति
वसतीवरीभिर् होतृ चमसम् पूरयित्वा निग्राभ्यासु यजमानं वाचयति यथा प्रातःसवने

आ उरोः अन्तरिक्षात्

परमस्याः परावतः

य एव आग्रयण स्थाल्याम् राजा तम् अन्यस्मिन् पात्रे पर्यासिच्य द्वितीयां धारां कुरुते

विकारान् अनुक्रमिष्यामः

अथ उत्तमम् पर्यायं राधयन्त इव अभिषुण्वन्ति इह आभ्यः इह इह आभ्यः इह इति

अधिषवण चर्मणि सर्वं राजानं न्युप्य ग्रावस्तुत उष्णीषं प्रयच्छति

समानम् आ ग्रह कालात्

आ सु भूतम् असुषवुः

उत्तमे पर्याये ऽभिषुतो राजा भवत्य् अ संभृतः ऽथ प्रतिप्रस्थाता ग्राव्णो ऽनुमोदते देवा ग्रावाण इन्दुर् इन्द्र इति अवादिषुः

अ संप्रेषितः ग्रावस्तोत्रीया अन्वाह

उक्थ्यस्य आवृता उक्थ्यम् गृहीत्वा

शुक्रामन्थिनाव् एव अग्रे गृह्णाति

इह आभ्यः इह इति अभिषुण्वन्ति

ब्रह्मवर्चसं म आसुषवुः

अपहतं ब्रह्मज्यस्य इति

आ अस्मात् सधस्थात्

एतावन् नाना

तस्य प्रातःसवनेन कल्पो व्याख्यातः

आग्रयणं तिसृभ्यो धाराभ्यो गृह्णाति

ततः संप्रेष्यति प्रतिप्रस्थातः सवनीयान् निर्वप इति

माध्यंदिनं सवनं व्याख्यास्यामः
अथ यत् क्षीर आहुतिम् जुहोति जयति एव एनम् तेन

ते सोम आहुतिम् अजुहवुः

ते अब्रुवन् सोम आहुतिम् जुहवाम तया एनम् जिगीषाम इति

तथा इति

ते सोमेन अयजन्त

अथ यत् सोम आहुतिम् जुहोति यथा जित्वा प्रजयेत् तादृश् तत्

तस्मात् यत्र सोम आहुतिम् जुह्वति अङ्गाराः एव भवन्ति
आ धेनवः पयसा तूर्णि अर्थाः इति

यद् यज्ञे अभिरूपं तत् समृद्धं यज्ञस्य एव समृद्ध्यै

आपो हि इदम् सर्वं धिन्वन्ति

अपो हि यतीः स्तौति

प्रत्युक्तो होता एतम् निगदं प्रतिपद्यते

अम्बयो यन्त्य् अध्वभिर् इति

आपो वै धेनवः

आपो वा अम्बयः

ऊर्ग् वै रसो निगदः

ऐषीर् यज्ञम् इत्य् एव एनम् तद् आह

सम् अन्या यन्त्य् उपयन्त्य् अन्या इति समायतीषु

उत ईम् अनन्नमुर् इति प्रत्याह

हिनोता नो ऽध्वरं देव यज्या इति

अविदाम तद् यद् आ अप्सु अप्स्व् ऐषिष्म अनंसत तस्मा इत्य् एव एनम् तद् आह

प्रति यद् आपो ऽदृश्रम् आयतीर् इति प्रतिख्यातासु

ऊर्जम् एव तद् रसं निगदेन हविषि दधाति

आवर्वृततीर् अध नु द्वि धाराः इत्य् आवृत्तासु

आग्मन्न् आप उशतीर् बर्हिर् आ इदम् इत्य् आगतवत्या परिदधाति

अभिरूपा अन्वाह
तुभ्यम् एव जरिमन् वर्धताम् अयं मा एनम् अन्ये मृत्यवो हिꣳसिषुस् त्वत्

त्वम् ईशिषे पशूनां पार्थिवानां ये जाता उत ये जनित्वाः

तद् अग्निर् होता वयुनानि विद्वान् विश्वानि देवो जनिमा विवक्ति

मा इमम् प्राणो हासीन् मा उ अपानो मा एनम् मित्रा वधिषुर् मा उ अमित्राः

द्यौष् टे पिता पृथिवी माता जरां मृत्युं कृणुतां दीर्घम् आयुः

यथा जीवा अदित्या उपस्थे प्राण अपानाभ्याम् गुपितः शतं हिमाः
दिशः प्रदिश आदिशो विदिश उद्दिशो दिशः

आपस् त्वा समरिण्वन्

अग्निष् ट्वा श्रीणातु

देवत्रा यन्तम् अवसे सखायो अनु त्वा माता पितरो मदन्तु

ऐन्द्रो व्यानो अङ्गे अङ्गे विबोभुवत्

ऐन्द्रः प्राणो अङ्गे अङ्गे निदीध्यत्

देव त्वष्टर् भूरि ते सत् समेतु सलक्ष्म यद् विषुरूपं बभूव

घृतं घृत पावानः पिबत

रेड् असि

वसां वसा पावानः पिबत

अन्तरिक्षस्य हविर् असि

ऐन्द्रो ऽपानो अङ्गे अङ्गे निबोभुवत्

जुष्टं देवेभ्यो हव्यं घृतावत्

वातस्य त्वा ध्राज्यै पूष्णो रंह्या ऊष्मणो अ व्यथिषे ऽपाम् ओषधीनां रसः
स उपासङ्ग पताकः तु शुक्रस्य अपि रथो महान्

आकाश सम्भवैः अश्वैः शबलैः स्यन्दनं युतम्

पञ्च अन्यानि तु स अर्धानि स्यन्दनस्य वृषध्वज

पूषा च सुरुचिः धाता गौतमो ऽथ धनञ्जयः

धाता क्रतुस्थला च एव पुलस्त्यो वासुकिः तथा

रथचित्रः तथा शुक्रो वसन्त्य् आषाढ संज्ञिते

रथः चन्द्रसुतस्य च

क्रतुः भर्गः तथा ऊर्णायुः स्फूर्जः कर्कोटकः तथा

पद्मराग अरुणैः अश्वैः संयुक्तो वह्नि सम्भवैः

मित्रो अत्रिः तक्षकः रक्षः पौरुषेयो ऽथ मेनका

विवस्वन्त् उग्रसेनः च भृगुः आपूरणः तथा

नृत्यन्त्यो ऽप्सरसो यान्ति सूर्यस्य अनु निशाचराः

अरिष्टनेमिः च एव अन्या

विश्वामित्रः तथा रक्षो यज्ञापेतो हि फाल्गुने

पिशङ्गैस् तुरगैः युक्तः सो अष्टभिः वायु वेगिभिः

सुषेणो ऽन्यो घृताची च वसन्ति आश्वयुजे रवौ

वरुणो वसिष्ठो रम्भा सहजन्या कुहूः बुधः

प्रहेतिः कच्छनीरः च नारदः च एव माधवे

प्रम्लोचा च नभसि एते सर्पाः च अर्के तु सन्ति वै

चित्रसेनः तथा विद्युत् मार्गशीर्ष अधिकारिणः

विश्वाची सेनजित् चापः कार्तिके च अधिकारिणः

विष्णुः अश्वतरः रम्भा सूर्यवर्चाः च सत्यजित्

वहन्ति पन्नगा यक्षैः क्रियते अभीषु संग्रहः

सवितुः मण्डले ब्रह्मन् विष्णु शक्ति उपबृंहिताः

सकृत् युक्ताः तु भूतेश वहन्ति अविरतम् शिव

वक्ष्ये प्रमाण संस्थाने सूर्य आदीनाम् शृणुष्व मे

वालखिल्यास् तथा एव एनम् परिवार्य समासते

ह्रस्वो अक्षः तद् युग अर्धेन ध्रुव आधारे रथस्य वै

अनुष्टुभ् पङ्क्तिः इति उक्ताः छन्दांसि हरयो रवेः

हरिः उवाच

स वरूथः स अनुकर्षः युक्तो भूमि भवैः हयैः

त्वष्टा अथ जमदग्निः च कम्बलो ऽथ तिलोत्तमा

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे भुवनकोशनिरूपणं नाम अष्टपञ्चाशत्तमः ऽध्यायः

चत्वारिंशत् सहस्राणि द्वितीयो ऽक्षो विवस्वतः

इन्द्रो विश्वावसुः स्रोत एलापत्त्रः तथा अङ्गिराः

योजनानां तु तस्य अक्षः तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्

अष्टाभिः पाण्डरैः युक्तैः वाजिभिः काञ्चने रथे

अनुम्लोचा शङ्खपालौ व्याघ्रो भाद्रपदे

स्वर्भानोः तुरगाः हि अष्ट भृङ्ग आभाः धूसरं रथम्

अंशुः च काश्यपः तार्क्ष्यः महापद्मः तथा उर्वशी

रथकृद् ग्रामणीर् हेतिस् तुम्बुरुश् चैत्र मासके

हाहा रथस्वनः च एव ज्येष्ठे भानो रथे स्थिताः

ब्रह्मापेतो ऽथ ऋतजित् धृतराष्ट्रः च सप्तमः

रथो भूमिसुतस्य अपि तप्त काञ्चन संनिभः

अक्ष प्रमाणम् उभययोः प्रमाणं तु युग अर्धयोः

संवत्सर मये कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम्

ईषा दण्डः तथा एव अस्य द्विगुणो वृषभध्वज

सार्ध कोटिः तथा सप्त नियुतानि अधिकानि च

तथा केतु रथस्य अश्वाः अष्टौ ते वात रंहसः

रथः त्रि चक्रः सोमस्य कुन्द आभाः तस्य वाजिनः

पौष मासे वसन्ति एते सप्त भास्कर मण्डले

स्तुवन्ति मुनयः सूर्यं गन्धर्वैर् गीयते पुरः

विश्वावसुः भरद्वाजः पर्जन्य ऐरावतौ तदा
तद् आहुर् एकस्मिन् वाव एतस्य छन्दस्य् एकस्मिन् कामे स्तुतं भवति य एवं स्तुते

प्रतिष्ठा वा अनुष्टुप्

अयम् एव लोको रथन्तरम् अन्तरिक्षं वामदेव्यम् असाव् एव बृहत्

प्रजापतिम् एव तत् स्वरम् अन्तत उपयन्ति प्रजननाय

गायत्री च जगती च ते द्वे बृहत्यौ

प्रतिष्ठा वै रथन्तरम्

बृहद् अश्नुते श्रियं गच्छति स्वर्गं लोकं य एवं वेद

तस्माद् एवम् एव कार्यम् एषां लोकाणां समारोहाय इति

पशवो वै जगती

ककुप्सु पुरुष कामः

विराट्स्व् अन्नाद्य कामः

यज्ञो वै पङ्क्तिः

पङ्क्तिषु यज्ञ कामः यः कामयेत पुनर् मा यज्ञ उपनमेद् इति

तद् आहू रथन्तरम् एव प्रथमे तृचे स्याद् वामदेव्यं द्वितीये बृहत् तृतीय एषां लोकानां समारोहाय इति

श्रीर् वै स्वर्गो लोकः

अथ एतस्य सर्वेषु छन्दस्सु सर्वेषु कामेषु स्तुतं भवति यो बृहतीषु स्तुते

पशवो वा उष्णिक्

ओजो वै वीर्यं त्रिष्टुप्

ब्रह्म वै गायत्री

बृहता श्री कामः स्वर्ग कामः स्तुवीत

उष्णिक् च त्रिष्टुप् च ते द्वे बृहत्यौ

अन्नं वै विराट्

ओजस्व्य् एव वीर्यवान् भवति

पशुमान् एव भवति

प्रत्य् एव तिष्ठति

अथ यः कामयेत प्रजा मत् श्रेयसी स्याद् इति रथन्तरम् एव प्रथमे तृचे कुर्याद् वामदेव्यम् उत्तरयोः

तस्माद् एवम् एव कार्यं प्राण व्यान उदानानाम् संतत्या अ व्यवच्छेदाय इति

पुरुषो वै ककुप्

बृहतीं ह्य् एव एतानि सर्वाणि छन्दांस्य् अभिसंपद्यन्त इति

रथन्तरेण प्रतिष्ठा कामः स्तुवीत

प्राण व्यान उदानाः ह खलु वा एतानि सामानि

अनुष्टुप्सु प्रतिष्ठा कामः

बृहत्य् एव बृहती

प्रत्य् एव तिष्ठति

अथ उ ह भ्रातृव्य लोकम् एव न अवजहाति

पुनर् एव एनम् यज्ञ उपनमति

प्रजापतिर् वै वामदेव्यम्

अन्न आदः एव भवति
अपात्तानाम् अंशूनां द्वाभ्यां प्रतिप्रस्थाता उपांशु पात्रम् अपिधाय उत्तरतस् उपयच्छति

उपरिष्टाद् ग्रावा भवत्य् अधस्ताद् अंशवः

अपि वा एकादश कृत्वस् द्वितीयम् अभिषुणुयाद् द्वादश कृत्वस् तृतीयम्

अथ होतृ चमसे प्रदक्षिणं परिप्लावयन् निग्राभम् उपैति प्राग् अपाग् उदग् अधराक् तास् त्वा दिश आधावन्त्व् अम्ब नि स्वर इति

अष्टौ कृत्वो ऽग्रे ऽभिषुत्य पुनर् एव निग्राभम् उपैति

चतुर् निग्राभम् उपैति

एवं विहिताव् अपरौ द्वाव् अभिषवौ भवतः

मा भेर् मा सं विक्था इति ग्रावाणम् उद्यम्य वदन्ति

एतया एव अतस् ऊर्ध्वम् अभिषुणुयात्

षड् अंशून् उपयच्छति

द्विर् आदितो ऽन्ततो वा

अधिषवण फलके अभिमन्त्रयते धिषणे वीडू सती वीडयेथाम् इति

त्रिर् उदचनेन संभृत्य उदञ्चति इति विज्ञायते

श्वात्रा स्थ वृत्र तुरः इत्य् आप्याय्य अभिमन्त्रयते यत् ते सोम दिवि ज्योतिर् इति

आर्द्राः सन्तो अ संश्लिष्टाः भवन्ति
पत्नीसंयाज अन्तः संतिष्ठते

समानम् आ वपाया होमात्

अपराह्णे वसतीवरीर् गृह्णाति वहन्तीनां प्रतीपं तिष्ठन्

अनूबन्ध्यायाम् एव जुहोति

कुम्भम् उपमारयति हविष्मतीर् इमा आप इति

न अन्तमाः वहन्तीर् अतीयात्

ऋचा स्तोमं समर्धय इति एताभ्याम्

समानम् आ इडायाः

वरं दत्त्वा गृह्णीयाद् इत्य् एकेषाम्

यो वा ब्राह्मणो बहु याजी तस्य कुम्भ्यानां गृह्णीयात्

न अत्र अनूयाज अन्ते स्वरुं जुहोति

प्रवृतः प्रवृतो जुहुयाद् इत्य् एकम्

अथ एनाः अपरेण गार्हपत्यम् उपसादयत्य् अग्नेर् वो अ पन्न गृहस्य सदसि सादयामि इति

वृक्षस्य वा आत्मनः वा छायायाम्

प्रतिप्रस्थाता उपयजति

शामित्राद् आग्नीध्राद् वा अङ्गारान् आहृत्य आग्नीध्रः होत्रीये निवपति

ततः संप्रेष्यत्य् अग्नीद् औपयजान् अङ्गारान् आहर इति

हृदयशूलेन चरित्वा न यूपम् उपतिष्ठते

अध्वर्युर् एव जुहुयाद् इत्य् अपरम्

यस्य अ गृहीताः अभिनिम्रोचेज् ज्योतिषा वा गृह्णीयात् हिरण्यम् वा अवधाय

अनूबन्ध्यायाम् एव चरन्ति इति एकेषाम्

न सवनीये

छायायै च आतपतः च सन्धौ गृह्णाति
यत् किं च वेदिम् अन्ववहरिष्यन् स्याद् एतेन एव अन्ववहरेत्

एक स्तनम् मध्यंदिने व्रतयति

यत् प्राग् उत्तरस्मात् परिग्रहात् तत् कृत्वा अपरेण यूप अवट देशम् शम्यया उत्तरवेदिम् परिमिमीते शम्या मात्रीम् युग मात्रीम् वा

सर्वतो वा दश पदाम्

सु अपराह्णे आपराह्णिकीभ्यां प्रचरन्ति

संतिष्ठन्त उपसदः

द्वि स्तनम् मध्यरात्रे व्रतयति

त्रि स्तनम् मध्यंदिने व्रतयति

अपरेण उत्करम् च षट्स्व् आग्नीध्रः

अन्तरेण चात्वालं च आग्नीध्रम् च इति एकेषाम्

उत्तरवेद्या आवृता उत्तरवेदिम् उपोप्य प्रोक्ष अन्ताम् कृत्वा औदुम्बर शाखाभिः छन्नां परिवासयति

तदानीम् एव आपराह्णिकीभ्याम् प्रवर्ग्य उपसद्भ्याम् प्रचरन्ति

अपरेण चात्वालं द्वादशसु प्रक्रमेषु तावत्य् उदग् उत्करः

एताम् उत्तरस्माद् वेदि अंसात् उदञ्चं प्रक्रमं प्रक्रम्य शङ्कुं निहन्ति

अन्तरेण चात्वाल उत्करौ संचरो भवति

हराशयाम् अत्र उपसदम् जुहोति

स चात्वालो भवति
त्रिंशद् धामा वि राजति वाक् पतङ्गो अशिश्रियत्

अन्तश् चरति रोचना अस्य प्राणाद् अपानतः

आ अयम् गौः पृश्निर् अक्रमीद् असदन् मातरम् पुरः

पितरम् च प्रयन्त् स्वः
अनन्तराणि समानानि युक्तानि

प्रतिदिशम् उपतिष्ठते

यत् त्वा शिक्वः इति प्रक्षालयति

इह एव ध्रुवाम् आ इह यातु यमो मृत्युः सत्यं बृहत् इति अनुवाकः वास्तोष्पतीयानि

विषये यथा अन्तरम्

दधि घृतं मधु उदकम् इति रसाः

शान्ताः

पुरस्तात् होमवत्सु निशा कर्मसु पूर्वाह्णे यज्ञ उपवीती समूहयति उपवत्स्यत् भक्तम् अशित्वा स्नातो अहत वसनः प्रयुङ्क्ते

चिति प्रायश्चित्ति शमी शमका सवंशा शाम्यवाका तलाश पलाश वाशा शिंशपा शिम्बल सिपुन दर्भ अपामार्ग आकृतिलोष्ट वल्मीक वपा दूर्वा प्रान्त व्रीहि यवाः शान्ताः

अधिकृतस्य सर्वम्

अरातीयोः इति तक्षति

दिव्यो गन्धर्वः इमं मे अग्ने यौ ते माता इति मातृनामानि

सर्वत्र अधिकरणम् कर्तुर् दक्षिणा

व्रीहि यवाः गोधूम उपवाक तिल प्रियङ्गु श्यामाकाः इति मिश्र धान्यानि

स्वस्त्ययनेषु च

यथार्थम् उदर्कान् योजयेत्

सीस नदीसीसे अयः रजांसि कृकलास शिरः

शान्तं संभारम्
पूर्व उक्त गुणान् आह सरति इत्यादि

पूर्व विधाना सूतः सरति सारितः सूतो मुखं न दहति हस्त पाद आदि च अङ्ग विभागम् न एव दहति
अग्निः वै अहम् अस्मि इति अब्रवीत् जातवेदाः वै अहम् अस्मि इति

ब्रह्म ह देवेभ्यः विजिग्ये

तत् न शशाक दग्धुम्

तस्मिन् त्वयि किम् वीर्यम् इति

अपि इदम् सर्वम् दहेयम् यत् इदम् पृथिव्याम् इति

वायुः वै अहम् अस्मि इति अब्रवीत् मातरिश्वा वै अहम् अस्मि इति

ताम् ह उवाच किम् एतत् यक्षम् इति

तत् उपप्रेयाय सर्व जवेन

स ततस् एव निववृते न एनत् अशकम् विज्ञातुम् यत् एतत् यक्षम् इति

तत् अभ्यद्रवत्

स तस्मिन् एव आकाशे स्त्रियम् आजगाम बहु शोभमानाम् उमाम् हैमवतीम्

तत् अभ्यद्रवत्

स ततस् एव निववृते न एनत् अशकम् विज्ञातुम् यत् एतत् यक्षम् इति

तत् ह एषाम् विजज्ञौ

अथ वायुम् अब्रुवन् वायो एतत् विजानीहि किम् एतत् यक्षम् इति

तस्य ह ब्रह्मणः विजये देवाः अमहीयन्त

तस्मात् तिरोदधे

तम् अभ्यवदत् कः असि इति

तम् अभ्यवदत् कः असि इति

ते ऐक्षन्त अस्माकम् एव अयम् विजयः अस्माकम् एव अयम् महिमा इति

ते अग्निम् अब्रुवन् जातवेदः एतत् विजानीहि किम् एतत् यक्षम् इति
प्रजापतिर् वै यज्ञः

नमो नम इति

तत एतं प्रजापतिं यज्ञं प्रपद्यते नमो नम इति

तान्त् सदः प्रस्रप्स्यन् नमस्करोति

तस्मिन्त् सर्वे कामाः सर्वा इष्टीः सर्वम् अमृत त्वम्

न हि नमस्कारम् अति देवाः

तस्य ह एते गोप्तारो यत् धिष्ण्याः

न हि नमस्कारम् अति देवाः
तम् अहम् पुत्रम् इव उपस्थे आधिषि

नसोः अधि प्रमन्दनम्

माम् इद् किल त्वम् वावनः शाखाम् मधुमतीम् इव

अक्ष्यौ मे मधु संकाशे

दत्सु मे सारघम् मधु

मधुमत् मम निंसनम्

इदम् आञ्जनम् आनजे आकनिक्रदम्

जघनम् मधुमत् मम

जिह्वा मे मधु वादिनी

अभि मा चक्रन्द भगः ऋषभः वाशिताम् इव
तस्य कृष्णे भोजन आच्छादने भवते इति एके

उद्यम्य कांसम् अपः अभिवीक्षे इति वीक्षेत् स्वर् अभिवीक्षे इति आदित्यम् ज्योतिः अभिवीक्षे इति अग्निम् पशुम् अभिवीक्षे इति वत्सम्

संवत्सरम् इति एके पित्रा _ श्रुताः महानाम्न्यः

रात्रिम् आसीत वाग्यतः

नावा न प्रस्नायात्

_ वर्षम् निष्क्रामेत्

वर्षम् न अन्तर्दधीत छत्त्रेण

अपि _ गाः पाययेत् पशु उक्ताः शक्वर्यः इति

गौः दक्षिणा

इति आचार्यम् स परिषट्कम् भोजयेत्

अरण्यम् गत्वा शैवल मिश्राणाम् अपाम् कांसम् पूरयित्वा तम् उपवेश्य समनुपरिगृह्य निमीलितम् तिस्रः स्तोत्रियाः उपगायेत् स पुरीषाः

द्वादश महानाम्निकाः संवत्सराः नव षष् त्रयः इति विकल्पाः

शुक्लम् च एव परिदध्यात् राग दोषात् न कृष्णम्

तिष्ठेत् दिवा अथ आसीत नक्तम्

प्राण संशये तु उपस्पृशेत् उभयतस्

श्वस् भूते अरण्यम् गत्वा अग्निम् उपसमाधाय वत्सम् उपान्वानीय वासः उद्वेष्टयेत्

अहतेन वाससा मुखम् अस्य परिणह्येत् प्रदक्षिणम्

सर्वासु अप्सु उपस्पृशेत् अप् उक्ताः शक्वर्यः इति

उद पात्रम् धारयन् तिष्ठेत् अहर् शेषम्

संवत्सरम् ब्रह्मचर्यम् चरेत् शुक्ल एक वासाः
अपाम सोमम् अमृता अभूम अदर्श्म ज्योतिर् अविदाम देवान्

अथ प्रतिप्रस्थाता पत्नीम् उदानयति सा चात्वाले शङ्कुं प्रास्यति तूष्णीम्

अथ आग्नीध्रम् द्रुत्वा आग्नीध्रे दधि द्रप्सान् भक्षयन्ति दधिक्राव्णो अकारिषम् इति

यद्य् उ वा अस्तमित आदित्यो भवत्य् आहवनीयम् एव एतेन यजुषा उपतिष्ठन्ते

त्रीणि यजूंषि यज्ञ यज्ञं गच्छ एष ते यज्ञो यज्ञपते देवा गातु विदः इति

सत्यस्य धर्मणस्पते वि सख्यानि सृजामह इति

अथ सख्य वैसर्जनम् जपन्त्य् उभा कवी युवाना सत्या ता धर्मणस्पती

एतस्मिन् काले चात्वाले यजमानः कृष्णविषाणां प्रास्यति इन्द्रस्य योनिर् असि यज्ञस्य त्वा योनौ सादयामि इति वा तूष्णीं वा

अथ स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा आयुः दाम् दशमीं जुहोत्य् आयुः दाः अग्ने हविषो जुषाण इति

किम् अस्मान् कृणवद् अरातिः किम् उ धूर्तिर् अमृत मर्त्यस्य इति
तद् यद् एतत् स्त्रियां लोहितं भवत्य् अग्नेस् तद् रूपं तस्मात् तस्मान् न यद् एतत् पुरुषे रेतो भवत्य् आदित्यस्य तद् रूपं तस्मात् तस्मान् न

तद् आहुर् यद् अनेन रूपेण अमुम् लोकम् अभिसंभवती३ं अथ केन रूपेण इमम् लोकम् आभवती३ं

सो ऽयम् आत्मा इमम् आत्मानम् अमुष्मा आत्मने सम्प्रयच्छत्य् असाव् आत्मा अमुम् आत्मानम् इमस्मा आत्मने सम्प्रयच्छति ताव् अन्योन्यम् अभिसंभवतो अनेन अह रूपेण अमुम् लोकम् अभिसंभवत्य् अमुना उ रूपेण इमम् लोकम् आभवति
कालेन यावता उपैति विग्रहः शुद्धिम् आत्मनः

काम्यानां कर्मणां योग्यस् तथा आधान आदि कर्मणाम्

ब्राह्मणा ऋजवस् तस्माद् यद् यद् इच्छन्ति चेतसा

विप्रो भवति पूत आत्मा निर्दग्ध वृजिन इन्धनः

पावमान्यश् च कूश्माण्ड्यो वैश्वानर्य ऋचश् च याः

क्ष्मापवित्रः सहस्राक्षो मृगारो अंहः मुचौ गणौ

एभिर् यन्त्रैर् विशुद्ध आत्मा त्रि रात्र उपोषितः ततः

तत् तद् आसादयन्त्य् आशु संशुद्धा ऋजु कर्मभिः

यो विप्रस् तस्य सिध्यन्ति विना यन्त्रैर् अपि क्रियाः

एवम् एतानि यन्त्राणि तावत् कार्याणि धीमता

गो भूमि तिल हेमानि भुक्तवद्भ्यः प्रदाय च

वृद्ध त्वे यौवने बाल्ये यः कृतः पाप संचयः

पूर्व जन्मसु च अज्ञानात् तस्माद् अपि विमुच्यते

घृत ओदनेन ता जुह्वत् सप्त अहम् सवन त्रयम्

भोजयित्वा द्विजान् अन्ते पायसेन स सर्पिषा

निवृत्तः पाप कर्मभ्यः प्रवृत्तः पुण्य कर्मसु
यदि गर्भे रस उदरे घन सत्त्वम् अभ्रक सारम् न पतति न प्राप्नोति वा गर्भे बीजानि अस्मिन् अध्याये अभिहितानि माक्षिक कान्त शुल्ब आदीनि यावत् नो द्रवन्ति च पुनर् बाह्यद्रुतिः तस्याः योगो रसे द्रुति मेलनम् न स्यात् तत् तस्मात् हेतोः सूत इह अस्याम् क्रियायाम् असत्याम् कथं बध्यते घन त्वम् धत्ते

सूत बन्धने हेतून् आह न इत्यादि

गर्भद्रुति बाह्यद्रुतिभ्याम् सूतो बध्यते नियतम् इति अभिप्रायः
उदरेण अशनयाम् वेद इति वेद

त्वचा संस्पर्शान् वेद इति वेद

कर्म इति गार्हपत्यः शम इत्य् आहवनीयो दम इत्य् अन्वाहार्यपचनः

श्रोत्रेण शब्दान् वेद इति वेद

प्राणेन गन्धान् वेद इति वेद

शिश्नेन रामान् वेद इति वेद

अथ यत्र एते सप्ता ऋषयः तद् दिवो मध्यम्

मनसा परीक्ष्याणि वेद इति वेद

मनो नरको वाङ् नरकः प्राणो नरकश् चक्षुर् नरकः श्रोत्रं नरकस् त्वङ् नरको हस्तौ नरको गुदं नरकः शिश्नं नरकः पादौ नरकः

नमो अतिसामाय एतुरेताय धृतराष्ट्राय पार्थुश्रवसाय ये च प्राणं रक्षन्ति ते मा रक्षन्तु

हस्ताभ्यां कर्माणि वेद इति वेद

स य एवम् एते द्यावापृथिव्योर् मध्ये च हृदये च वेद न अकामः अस्मात् लोकात् प्रैति

अथ यद् एतत् कृष्णं चन्द्रमसि तद् दिवो हृदयम्

वाचा रसान् वेद इति वेद

स्वस्ति
हेममाक्षिक सत्त्व जारितस्य रूप्य पत्त्र लेपेन कनकं स्यात् इति व्यक्त अर्थः

माक्षिक सत्त्व चारणात् रसे गुण उत्कर्षम् आह माक्षिक सत्त्वम् इत्यादि

केन विधानेन पत्त्र लेपनेन पत्रं कण्टक भेदि तत्र यः असौ लेपः वह्नि योगात् इति शेषः तेन

माक्षिक सत्त्वम् वह्नि औषध योग द्रुतम् यत् हेममाक्षिक सारम् हेम्ना कनकेन सह सूते पारदे पूर्वं पुनः पाद आदिक जारितम् पाद आदिक विभागेन पाद अर्ध सत्त्वेन निःशेष ताम् आप्तम् सत् अयं सूतः तारारिष्टं तारं रूप्य आदि अरिष्टं शुभं वर कनकम् कुरुते पूर्ण वर्णम् इति अर्थः
एकस्मिन् आश्रये द्वयोः अवस्थानम् साहचर्यम्

अत एक आश्रय त्वात् साहचर्यम् तेन उपचारः अ विद्यमानस्य अपि आश्रय आश्रयीभावस्य आरोपः

द्रव्यं हि गुरु आदीनाम् इव रसानाम् अपि आश्रयः

ननु किम् एतत् रसात् व्यतिरिक्तम् द्रव्यं नाम इति अतस् आह पृथिवी आदौ इति

गुरु आदीनाम् रस आश्रय त्वात् द्रव्यस्य अ सर्व धर्म त्वे प्राप्ते परिहारम् आह गुरु आदयः इति
उपद्रवं गन्धर्व अप्सरोभ्यः

स पुरोवातम् एव हिङ्कारम् अकरोत्

तत्र इदम् कुरु यत्र उपजीवाम इति

स वसन्तम् एव हिङ्कारम् अकरोद् ग्रीष्मम् प्रस्तावं वर्षाम् उद्गीथं शरदम् प्रतिहारं हेमन्तं निधनम्

ते ऽब्रुवन् नेदीयो न्वाव एतर्हि

निधनम् पितृभ्यस् तस्माद् उ ते निधन संस्थाः

तद् यद् एष सर्वैर् लोकैः समस् तस्माद् एष एव साम

तद् यद् एभ्यस् तत् साम प्रायच्छद् एतम् एव एभ्यः तद् आदित्यम् प्रायच्छत्

तस्मात् त उपद्रवं गृह्णन्त इव चरन्ति

मास अर्ध मासौ एव सप्तमौ अकरोत्

ते ऽब्रुवन् दूरे वा इदम् अस्मत्

स ह वै साम विद् स साम वेद य एवं वेद

स एष सर्वैर् लोकैः समः
अथ यत् उद्गायति रेतः एव तेन सिक्तम् संभावयति

स यः एवम् एताम् ऋक् साम्नोः प्रजातिम् वेद प्र ह एनम् ऋच् सामनी जनयतः

प्रजावान् भवति यः एवम् वेद

अथ यत् प्रस्तौति आ एव तेन प्लवते

अथ यः सः अपानः आसीत् स बृहस्पतिः अभवत्

अथ वै अतस् ऋक् साम्नोः एव प्रजातिः

अथ यत् आदिम् आदत्ते रेतः एव तेन सिञ्चति

अथ यः स प्राणः आसीत् स प्रजापतिः अभवत्

अथ यत् तत् श्रोत्रम् आसीत् ताः इमाः दिशः अभवन्

अथ यत् प्रतिहरति रेतः एव तेन सम्भूतम् प्रवर्धयति

सा एषा ऋक् साम्नोः प्रजातिः

अथ यत् उपद्रवति रेतः एव तेन प्रवृद्धम् विकरोति

तत् उ ह उवाच शाट्यायनिः ततस् एतम् अर्हति प्रत्यक्षम् गातुम् यत् वाव वाचा करोति तत् एतत् एव अस्य कृतम् भवति इति

तस्य स्वरः एव प्रजाः

स यत् हिंकरोति अभि एव तेन क्रन्दति

सः एष पुत्री प्रजावान् उद्गीथः यः प्राणः