tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
निशा इष्टका जम्बीर अम्बुषु दिनम्

पारदं पल मात्रम् स्याद् अन्यूनं कुरुते भिषक्

पारदः सकल रोग नाशनः षष् रसः निखिल रोग वाहकः

पल मात्रम् रसं शुद्धं तावत् मानम् च गन्धकम्

मर्दितः कांजिकैर् धौतो नाग दोषम् रसस् त्यजेत्

द्वि पलम् शुद्ध सूतम् तु तद् अर्ध शुद्ध गन्धकम्

शुद्ध गन्धः हरेद् रोगान् कुष्ठ मृत्यु ज्वर अपहः

शुक्ल वस्त्र अन्तरे क्षिप्त्वा रसेन भावयेद् बुधः

उद्धृत उष्ण आरनालेन मृद् पात्रे क्षालयेत् सुधीः

योगवाही महा वीर्यः जरा मृत्यु निवारणः

राजवृक्षो मलं हन्ति चित्रको वह्नि दूषणम्

विशुद्धो जायते सूतः ततः कर्मणि

ऽग्नौ द्रवीकृतो दुग्ध निपातितः वा

जम्बीर द्रवैः च अपि मर्दयेत् स विशुध्यति

खल्ले निशा इष्टका चूर्णैः षोडश अंशैः रस आदीनाम्

विधिवत् कज्जलीकृत्वा न्यग्रोध अङ्कुर वारिभिः

तद् अर्धेन तद् अर्धेन तद् अर्धेन अथवा पुनः

भृङ्गराजस्य वर्षाभू द्रवम् दत्त्वा विमर्दयेत्

नाग वङ्ग मलः वह्निश् चाञ्चल्यं च विषं गिरिः

एवं संशोधितः सूतः सप्त कञ्चुक वर्जितः

निर्द्रवं मर्दितः पत्त्र रसैः भवेद् रसः

करोति विविधान्

कन्या नीरेण संमर्द्य तु भूधरे पचेत्

खल्ले दिन त्रयम्

प्रतिदोषं कला अंशेन तद् तद् चूर्णम् स च अन्यकम्

तारे गुण अशीति तद् अर्ध कान्ते वंगे रजे तद् अर्धम्

मृताश् च अमृत तुल्याः हि भवन्ति सर्व धातवः

जायते रससिन्दूरं

पञ्चभूत मय योग राजकः देह लौह करः सिद्धि दायकः

शिखण्डी पूतिकाष्ठं च एषिका फणी वल्लिका

कक्कोल मुसली तुण्डी कन्या पलाश चित्रकम्

मर्दयेद् घटिका द्वयम्

भावना त्रितयम् दत्त्वा काच कूप्याम् निधापयेत्

शस्तो ऽथ धूम्रः परिपाण्डुरश् च सूतो न योज्यो रसकर्म सिद्धौ

श्वेत अङ्कोठ जटा आकारा सूतो मर्द्यो दिन त्रयम्

हरबीजं शत पलम् खल्ल मध्ये विनिक्षिपेत्

कटुत्रयं गिरिं हन्ति अत्यग्निं च त्रिकण्टकः

विशाला अङ्कोठ चूर्णेन वङ्ग दोषम् विमुञ्चति

स दुग्ध भाण्ड अर्ध पुर स्थितः ऽयं शुद्धो भवेत् कूर्म पुटेन गन्धः

अन्तः सु नीलः बहिर् उज्ज्वलो यो मध्याह्न सूर्य प्रतिम प्रकाशः

अत्यग्निश् च अष्ट दोषाः च निसर्गात् पारदे स्थिताः

चाञ्चल्यं कृष्ण धुस्तूरः त्रिफला विष नाशिनी

म्रियते न अस्ति सन्देहः सर्व रोगेषु योजयेत्

अम्ल दाडिम तोयेन गन्ध पाद अंश संयुतः

अघोर मन्त्र उच्चारैः च षोडशेन प्रपूजयेत्

क्रमाद् अग्निं ततो दद्याद् भिषग् याम चतुष्टयम्

वन्ध्याकर्कोटिका मूल पिण्डेन म्रियते रसः

मर्दितश् च अन्धमूषायाम् सूतो भस्म त्वम् आप्नुयात्

पातयेत् पातनयन्त्रे सम्यक् शुद्धो रसो भवेत्

खल्ल मध्ये ततः स्थाप्य शोधयेच् च भिषज् वरः

संघट्टयेत् भाण्ड युग्मे रसस् तु चन्द्र समान कान्तिः

सूत नामानि सर्व रोगेषु योजयेत्

अङ्कोलं राजवृक्षश् च काञ्चनस्य द्रवैर् अपि
तद् ब्राह्मणैर् अति पूतम् अनन्तम् अक्षय्यं मे अस्तु स्वधा नमः पितृभ्यः स्वाहा

ततः सौविष्टकृतं जुहोति अग्नये कव्यवाहनाय स्विष्टकृते स्वधा नमः पितृभ्यः स्वाहा इति

वह अन्नम् जातवेदः पितृभ्यो यत्र एनान् वेत्थ निहितान् पराके

एकाष्टका तपसा तप्यमाना संवत्सरस्य पत्नी दुदुहे प्रपीना

उपस्थिते ऽन्ने ओदनस्य मांसानाम् इति समवदाय सर्पिः मिश्रस्य जुहोत्य् एकाष्टकां पश्यत दोहमानाम् अन्नम् मांसवद् घृतवत् स्वधावत्

श्वो भूते पितृभ्यो मांस शेषेण मासिश्राद्धस्य आवृता श्राद्धं करोति

पुरस्तात् स्विष्टकृत एतान् उपहोमान् जुहोति इयम् एव सा या प्रथमा व्यौच्छत् एकाष्टका तपसा तप्यमाना या प्रथमा व्यौच्छत् संवत्सरस्य प्रतिमां प्रजापत इति पञ्च
यत् अधर्म कृतः स्थानं सूचकस्य अपि तत् भवेत्

लोभो ऽनृतं चौर्यम् अनार्यम् अंहो ज्येष्ठा च माया कलहः च दम्भः

अत्र अनुरूपम् राजर्षे विमृश स्व मनीषया

वृषस्य नष्टान् त्रीन् पादान् तपः शौचं दयाम् इति

न जातु कौरव इन्द्राणाम् दोस् दण्ड परिरम्भिते

न वर्तितव्यं भवता कथञ्चन क्षेत्रे मदीये त्वम् अधर्म बन्धुः

तपः शौचं दया सत्यम् इति पादाः कृते कृताः

राजा उवाच

विवत्साम् अश्रु वदनाम् क्षामां यवसम् इच्छतीम्

त्वं वा मृणाल धवलः पादैः न्यूनः पदा चरन्

वृषं मृणाल धवलम् मेहन्तम् इव बिभ्यतम्

धर्मं ब्रवीषि धर्म ज्ञ धर्मो ऽसि वृष रूपधृक्

इदानीं धर्म पादः ते सत्यं निर्वर्तयेत् यतस्

त्वां वर्तमानं नरदेव देहेषु अनुप्रवृत्तः ऽयम् अधर्म पूगः

आत्म वैरूप्य कर्तारम् पार्थानां कीर्ति दूषणम्

यस्य राष्ट्रे प्रजाः सर्वाः त्रस्यन्ते साध्वि असाधुभिः

चेतसो वचसः च अपि भूतानाम् इति निश्चयः

तस्य मत्तस्य नश्यन्ति कीर्तिः आयुः भगः गतिः

तत्र गो मिथुनम् राजा हन्यमानम् अनाथ वत्

ततो ऽनृतं मदं कामं रजो वैरं च पञ्चमम्

एतत् वः पाण्डवेयानां युक्तम् आर्त अभयम् वचः

अमूनि पञ्च स्थानानि हि अधर्म प्रभवः कलिः

अत एनं वधिष्यामि भूत द्रुहम् असत्तमम्

कामान् अ मोघान् स्थिर जङ्गमानाम् अन्तर् बहिस् वायुः इव एषः आत्मा

अ प्रतर्क्यात् अ निर्देश्यात् इति केषु अपि निश्चयः

श्रीमद्भिः तद् पद न्यासैः सर्वतः कृत कौतुका

कलिः उवाच

तं जिघांसुम् अभिप्रेत्य विहाय नृप लाञ्छनम्

न वयं क्लेश बीजानि यतः स्युः पुरुष ऋषभ

को ऽवृश्चत् तव पादान् त्रीन् सौरभेय चतुष्पद

राजा उवाच

सूत उवाच

गां च धर्मदुघां दीनां भृशं शूद्र पद हताम्

वृष रूपेण किं कश्चिद् देवः नः परिखेदयन्

आख्याहि वृष भद्रं वः साधूनाम् अकृत आगसाम्

धर्म उवाच

पतितं पादयोः वीरः कृपया दीन वत्सलः

नरदेवो ऽसि वेषेण नट वत् कर्मणा अद्विजः

यस्य पालयतः क्षौणीं यूयं सत्राय दीक्षिताः

विशेषतो धर्म शीलः राजा लोक पतिः गुरुः

राज्ञो हि परमो धर्मः स्वधर्म स्थ अनुपालनम्

अ ब्रह्मण्याः नृप व्याजाः शूद्रा भोक्ष्यन्ति माम् इति

इत्थम् भूत अनुभावः ऽयम् अभिमन्यु सुतः नृपः

शासतो ऽन्यान् यथाशास्त्रम् अनापदि उत्पथान् इह

द्यूतं पानं स्त्रियः सूना यत्र अधर्मः चतुर्विधः

तन् मे धर्म भृताम् श्रेष्ठ स्थानं निर्देष्टुम् अर्हसि

यत्र क्व वा अथ वत्स्यामि सार्वभौम तव आज्ञया

केचिद् विकल्प वसनाः आहुः आत्मानम् आत्मनः

यः त्वम् कृष्णे गते दूरं सह गाण्डीवधन्वना

भू तले अनुपतन्ति अस्मिन् विना ते प्राणिनां शुचः

यस्मिन् हरिः भगवान् इज्यमान इज्या आत्म मूर्तिः यजताम् शं तनोति

अनागःसु इह भूतेषु य आगस्कृन् निरङ्कुशः

शरण्यो न अवधीत् श्लोक्यः आह च इदम् हसन्न् इव

सूत उवाच

स एष एतर्हि अध्यास्ते आसनं पार्थिव उचितम्

एष राज्ञां परो धर्मो हि आर्तानाम् आर्ति निग्रहः

शोचति अश्रु कला साध्वी दुर्भगा इव उज्झिता सती

इयं च भूमिः भगवता न्यासिता उरु भरा सती

मा सौरभेय अत्र शुचो व्येतु ते वृषलात् भयम्

अधर्म अंशैः त्रयः भग्नाः स्मय सङ्ग मदैः तव

मा रोदीर् अम्ब भद्रं ते खलानां मयि शास्तरि

औत्तरेयेण दत्तानि न्यवसत् तद् निदेश कृत्

वेपमानं पदा एकेन सीदन्तं शूद्र ताडितम्

लक्षये तत्र तत्र अपि त्वाम् आत्त इषु शरासनम्

साधूनां भद्रम् एव स्यात् असाधु दमने कृते

शोच्यो असि अशोच्यान् रहसि प्रहरन् वधम् अर्हसि

येषां गुण गणैः कृष्णो दौत्य आदौ भगवान् कृतः

तद् पाद मूलम् शिरसा समगात् भय विह्वलः

समाहितेन मनसा विखेदः पर्यचष्ट तम्

परीक्षिता एवम् आदिष्टः स कलिः जात वेपथुः

पितामहेन उपन्यस्तम् राज्ञा अरण्यम् विविक्षता

अथवा देव मायायाः नूनं गतिः अगोचरा
भविष्यन्ति कलौ भक्तैः परिहार्याः प्रयत्नतः

तेषां विनश्यति क्षिप्रं ये निन्दन्ति पिनाकिनम्

द्विषन्तो देवम् ईशानम् युष्माकं वंश सम्भवाः

सूत उवाच

परात् परतरं यान्ति नारायण परायणाः

प्रद्युम्नस्य अपि अभूत् पुत्रो हि अनिरुद्धः महा बलः

स्थापयित्वा जगत् कृत्स्नं लोके धर्मान् च शाश्वतान्

विनिन्द्य देवम् ईशानम् स याति नरक अयुतम्

भविष्यन्ति जनाः सर्वे हि अस्मिन् पाप अनुवर्तिनः

आजग्मुः द्वारकाम् द्रष्टुं कृत कार्यम् सनातनम्

ये ब्राह्मणा वंश जाताः युष्माकं वै सहस्रशः

शप्ताः च गौतमेन उर्व्याम् न संभाष्या द्विजोत्तमैः

ये मां जनाः संस्मरन्ति कलौ सकृत् अपि प्रभुम्

आसनेषु उपविष्टान् वै सह रामेण धीमता

स तान् उवाच विश्वात्मा प्रणिपत्य अभिपूज्य च

तस्मात् सा परिहर्तव्या निन्दा पशुपतौ द्विजाः

तेषां नारायणे भक्तिः भविष्यति कलौ युगे

येन इमे कलि जैः पापैः मुच्यन्ते हि द्विजोत्तमाः

विजित्य लीलया शक्रं जित्वा बाणं महा असुरम्

चक्रे नारायणो गन्तुं स्व स्थानम् बुद्धिम् उत्तमाम्

ॐ इति उक्त्वा ययुः तूर्णम् स्वानि स्थानानि सत्तमाः

तेषां नश्यतु तत् पापं भक्तानां पुरुषोत्तमे

इति एष वः समासेन राज्ञां वंशो ऽनुकीर्तितः

इति एवम् उक्ताः कृष्णेन सर्व एव महा ऋषयः

कर्मणा मनसा वाचा तद् भक्तेषु अपि यत्नतः

ध्यानं होमं तपः तप्तम् ज्ञानं यज्ञ आदिकः विधिः

सर्व पाप विनिर्मुक्तः स्वर्ग लोके महीयते

एतस्मिन् अन्तरे विप्रा भृगु आद्याः कृष्णम् ईश्वरम्

यो मां समाश्रयेत् नित्यम् एकान्तम् भावम् आश्रितः

इदं कलि युगम् घोरं सम्प्राप्तम् अधुना अशुभम्

न शक्यो विस्तराद् वक्तुं किं भूयः श्रोतुम् इच्छथ

न ते तत्र गमिष्यन्ति ये द्विषन्ति महेश्वरम्

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे षड्विंशो ऽध्यायः
स ह उवाच श्रद्धा मा अविदत् ऋत्विजो मे ह्वयन्त्व् इति

एतासु ह सुचित्तश् शैलनो जनकं वैदेहं समूदे

तेषु ह आगतेषु शैलनो बिभयांचकार आगच्छन् ब्राह्मणा इव उदन्ताः यान् वा अयम् इह न लघूयेद् इति

दिवम् एव तृतीयस्य तृचस्य प्रथमया स्तोत्रियया जयत्य् आदित्यं द्वितीयया नक्षत्राणि तृतीयया

क्ﾱप्तं ह वै लोकं यजमानो ऽभिजायते

तस्मै ह कुरु पञ्चालान् ऋत्विज ऊहुः

नव एताः बहिष्पवमान्यो भवन्ति नव देव लोकाः

अन्तरिक्षम् एव द्वितीयस्य तृचस्य प्रथमया स्तोत्रियया जयति वायुं द्वितीयया प्राणं तृतीयया

ता एतास् तिस्रो विराजो दैवी यज्ञिया मानुषी

स उ एव पुनर्मृत्योर् अतिवोढा य एवं वेद इति

तिस्रो वा इमा विराजो अ तृष्यन्तीः सर्व कामाः अन्न अभिधानाः

तान् एव एताभिः आप्नोति

तासु स्म त्वा यो ऽन्तर् अवदधाति तं स्म एव उद्गातारम् वृणीष्व

स ह उवाच संराड् वाक्यं मे अस्ति इति

पशून् एव प्रथमस्य तृचस्य प्रथमया स्तोत्रियया जयति भूमिं द्वितीयया अग्निम् तृतीयया

स वाव तेषां कामानाम् अभिवोढा य एतासु कामाः
प्रब्रूह्य् अस्मा इति

ते ह ऊचुः

तप्तो ब्रह्मचारी कुशलं नः पर्यचारीत्

प्रतिपूर्णो ऽस्मि

तं जाया उवाच तप्तो ब्रह्मचारी कुशलम् अग्नीन् परिचचारीत्

किम् नु न अश्नासि इति

तस्य ह द्वादश अग्नीन् परिचचार

यद् एव खं तद् एव कम् इति

अथ ह अग्नयः समूदिरे

हन्त अस्मै प्रब्रवाम इति तस्मै ह ऊचुः

प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म इति

विजानाम्य् अहं यत् प्राणो ब्रह्म

तम् आचार्य जाया उवाच ब्रह्मचारिन्न् अशान

स ह उवाच बहव इमे ऽस्मिन् पुरुषे कामा नाना अत्यायाः

प्राणं च ह अस्मै तद् आकाशं च ऊचुः

उपकोसलो ह वै कामलायनः सत्यकामे जाबाले ब्रह्मचर्यम् उवास
सौम्यश् श्यामाकश् चरुः

वैश्वदेवश् चरुः

धेनुर् दक्षिणा

हिरण्यं दक्षिणा

अनड्वान् वामनो दक्षिणा

आग्नेयो ऽष्टाकपालः

अग्नीषोमीय एकादश कपालः

आदित्येभ्यो भुवद्वद्भ्यो घृते चरुः

वरो दक्षिणा

इदम् अहम् अमुष्य आमुष्यायणस्य क्षेत्रियम् अपिदधामि इति अपिदधाति

तयोर् नैरृतेन पूर्वेण प्रचरन्ति

ऐन्द्राग्न एकादश कपालः

इदम् अहम् अमुष्य आमुष्यायणस्य क्षेत्रियम् अवयजे स्वाहा

ऋषभो ऽनड्वान् दक्षिणा

ता उभौ सह शृतौ कुर्वन्ति

य उदञ्चो ऽवशीयन्ते तान् उदङ् परेत्य वल्मीक वपाम् उद्धत्य जुहोति

वत्सः प्रथम जः दक्षिणा

द्यावापृथिव्य एक कपालः

बभ्रुः पिङ्गलो दक्षिणा

आग्नावैष्णव एकादश कपालः

ऐन्द्राग्नो द्वादश कपालः

अनुमत्या अष्टाकपालः
यद् ऋक्समे सह कुर्यात् पत्नी वा अस्य प्रमायुका स्याद् अन्त्यो वा मृत्युर् यजमानं हन्यात्

एष ह वा अन्त्यो मृत्युर् यद् अहंनंष्ट्रः

न स्वारे सह कुर्यात्

प्राणेन तत् प्राणं समर्पयेत्

महा संग्रामः तस्मिन्न् अर्धे संनिधीयेत

यन् निधने सह कुर्याद् वज्रो वै निधनं वज्रेण तद् वज्रं समर्पयेत्

तान्य् एतानि निधनानि न समर्पयेत्

अवृत्तिं यजमानो नीयात्

सर्व ज्यानिम् उद्गाता जीयेत

प्राणः स्वरः

महादेवस् तस्य अर्धस्य पशून् शमयेत्

प्रमायुको यजमानः स्यात्

दण्ड उद्गातारम् ऋच्छेद् इषुर् यजमानम्
स ह उवाच पुनर् मे पुत्रं दीक्षयत

तम् उ ह महावृषाणां दूता आसस्रुर् आगच्छ समितिर् वा इयम् इति

तम् उ ह पुनर् दीक्षयांचक्रुः

तत् ह प्रधावयन्न् उवाच उद्गातर् एतं ते पुत्रं परिददानि इति

पुरुषात् ह वै यज्ञस् तायते पुरुषे प्रतितिष्ठति

तस्य ह स्वयम् एव उज्जगौ

पुरश् चक्रं पथो बिले तं चक्रम् अभिवर्तते यो अ सम्पन्नेन यजते ऽपाको यज्ञेन देवैर् यद् ददाति तद् एव अस्य न लोकम् अभिगच्छति इति

अथ ह हृत्स्वाशया आल्लकेयो माहावृषो राजा पुत्रं दीक्षयांचकार

स यत् प्रत्यवक्ष्यद् यजमान एव यज्ञं प्रत्यतिष्ठिपं यजमानं वामदेव्ये रथन्तरे ऽस्य पशून् इति

स ह उवाच उद्गातर् क्व यज्ञं प्रत्यतिष्ठिपः क्व यजमानं क्व अस्य पशून् इति

न वै विद्म यत्र मे पुत्रम् इति

पाकाः सन्तो अ विजानन्तः अ देवायतः इति ह एनान् तद् उवाच ये विराजम् अत्ययजध्वम् इति

यत एव एनम् अतसि इति ब्रूयात् तद् एव एनम् प्रत्यतिष्ठिपम् इति

तद् आहुः कुतो यज्ञम् अतथाः क्व एनम् प्रत्यतिष्ठिप इति
तारः रौप्यम् इति पित्तलो नागः सीसकः सीसकं तीक्ष्णलोहम्

स्वर्ण आदयः एते सप्त धातवो विज्ञेयाः तान् बुधः तद् दोष निःसारण अर्थम् शोधयेत्

अथ धातु शोधनम्
तत् इदम् श्रोतुम् इच्छामो गदितुं यदि मन्यसे

उवास कतिचिन् मासान् सुहृदां प्रिय काम्यया

पितामह समः साम्ये प्रसादे गिरिश उपमः

जम्बूद्वीप आधिपत्यम् च यशः च त्रिदिवं गतम्

तस्य जन्म महाबुद्धेः कर्माणि च महात्मनः

राज ऋषीणाम् जनयिता शास्ता च उत्पथ गामिनाम्

ब्रूहि नः श्रद्दधानानां यस्य ज्ञानम् अदात् शुकः

ददर्श पुरुषं कंचिद् दह्यमानः अस्त्र तेजसा

हिरण्यं गां महीं ग्रामान् हस्ति अश्वात् नृपतिः वरान्

मृगेन्द्र इव विक्रान्तो निषेव्यो हिमवान् इव

तक्षकात् आत्मनः मृत्युं द्विज पुत्र उपसर्जितात्

ययौ द्वारवतीं ब्रह्मन् स अर्जुनः यदुभिः वृतः

सर्व सत् गुण माहात्म्ये एष कृष्णम् अनुव्रतः

इति राज्ञ उपादिश्य विप्रा जातक कोविदाः

तद् अभिप्रेतम् आलक्ष्य भ्रातरो अच्युत चोदिताः

उत्तराया हतो गर्भ ईशेन आजीवितः पुनः

जिज्ञासित आत्म याथार्थ्यः मुनेः व्यास सुतात् असौ

पूर्वं दृष्टम् अनुध्यायन् परीक्षेत नरेषु इह

किं ते कामाः मुकुन्द मनसः द्विजाः

तितिक्षुः वसुधा इव असौ सहिष्णुः पितरौ इव

निग्रहीता कलेः एष भुवो धर्मस्य कारणात्

तस्य प्रीत मनाः राजा विप्रैः धौम्य कृप आदिभिः

लब्ध अपचितयः सर्वे प्रतिजग्मुः स्वकान् गृहान्

ब्राह्मणा ऊचुः

हुताश इव दुर्धर्षः समुद्र इव दुस्तरः

मिषतो दश मासस्य तत्र एव अन्तर्दधे हरिः

अपि एष वंश्यान् राज ऋषीन् पुण्य श्लोकान् महात्मनः

धन्विनाम् अग्रणीः एष तुल्यः च अर्जुनयोः द्वयोः

तम् ऊचुः ब्राह्मणाः तुष्टाः राजानं प्रश्रय अन्वितम्

रन्तिदेव इव उदारः ययातिः इव धार्मिकः

विधमन्तं सन्निकर्षे पर्यैक्षत क इति असौ

आश्रयः सर्व भूतानाम् यथा देवो रमाश्रयः

निःस्पृहः सर्व कामेभ्यः कृष्ण पाद अनुसेवया

क्षतज अक्षम् गदा पाणिम् आत्मनः सर्वतो दिशम्

रातो वो अनुग्रह अर्थाय विष्णुना प्रभविष्णुना

ततो राज्ञा अभ्यनुज्ञातः कृष्णया सह बन्धुभिः

अङ्गुष्ठ मात्रम् अमलं स्फुरत् पुरट मौलिनम्

न सन्देहो महाभाग महा भागवतः महान्

स एष लोके विख्यातः परीक्षित् इति यत् प्रभुः

यक्ष्यमाणो ऽश्वमेधेन ज्ञाति द्रोह जिहासया

अपीपलत् धर्मराजः पितृ वत् रञ्जयन् प्रजाः

जातकं कारयामास वाचयित्वा च मङ्गलम्

ब्रह्मण्यः सत्य संधः च रामो दाशरथिः यथा

निधनं च यथा एव आसीत् स प्रेत्य गतवान् यथा

तेन संभृत सम्भारः धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

सूत उवाच

एष हि अस्मिन् प्रजा तन्तौ पुरूणां पौरव ऋषभ

परिभ्रमन्तम् उल्का आभाम् भ्रामयन्तं गदां मुहुः

स राज पुत्रः ववृधे आशु शुक्ल इव उडुपः

श्रीमत् दीर्घ चतुर् बाहुम् तप्त काञ्चन कुण्डलम्

एष दाता शरण्यः च यथा हि औशीनरः शिबिः

प्रपत्स्यत उपश्रुत्य मुक्त सङ्गः पदं हरेः

अश्वत्थाम्ना उपसृष्टेन ब्रह्म शीर्ष्णा उरु तेजसा

विधूय तत् अमेय आत्मा भगवान् विभुः

श्यामं तडित् वाससम् अच्युतम्

आहर्ता एषः ऽश्वमेधानां वृद्धानां पर्युपासकः

प्रादात् सु अन्नम् च विप्रेभ्यः प्रजा तीर्थे स तीर्थ विद्

तस्मान् नाम्ना विष्णुरात इति लोके भविष्यति

अस्त्र तेजः स्व गदया नीहारम् इव गोपतिः
एक श्रुति विधानात् मन्त्रान् कर्माणि च उद्गाता एव कुर्याद् अनादेशे

तद् अभावे महा वृक्षः उदपानो महापथो वा

विपर्यस्य अभिचरणीयेषु

उत्तर आदिः पूर्व अन्त लक्षणम्

यावत् यजुः अन् आदिष्ट अन्तान् मन्त्रान्

पुरस्ताच् च अस्य अपः स्युः

अथ विधि अ व्यपदेशे सर्व क्रतु अधिकारः

दूरं व्रजित्वा विहाय दौष्कृत्यम्

ऋत्विग् आर्षेयो ऽनूचानः साधु चरणः वाग्म्य् अ न्यून अङ्गः अन् अतिरिक्त अङ्गः द्वय सतः च अन् अति कृष्णः अन् अति श्वेतः

यजुः अन्तरये ऽन्वाहारं धानंजय्यः

याज्यः च प्रथमैः त्रिभिः गुणैः व्याख्यातः

प्राच् उदक् प्रवणम् देवयजनं लोमशं समम्

उदङ्ङ् एव तु गृहेभ्यः प्रथमं देवो देवम् एत्व् इति

देवयजन मात्रम् च पुरस्तात्

स्थलाद् अन्यद् देवयजन मात्रात् च

महन् मे वोच इति करिष्यन् प्रतिमन्त्रयेत

स्वयं व्रजेत् क्रय उपवसथ्ये वा

आवसथं सोमप्रवाकाय लवणम् अन्नं दध्ना आहारयेत्

ऋचश् च आदि ग्रहणेन

तन् न जह्याद् अ प्रोक्ते ऽपि करिष्यामि इति विदित्वा

बद्वा नाम असि इति पन्थानम् आपद्य उत्तरम् वेदि अन्तम् आक्रम्य दक्षिणम् ईक्षमाणः पितरो भूर् इति
तस्य अपसार प्रतिसंधाने शुद्धः स्यात् अन्यथा कर्म प्राप्तः

पूर्व कृत अपदानम् प्रतिज्ञाय अपहरन्तम् एक देश दृष्ट द्रव्यम् कर्मणा रूपेण वा गृहीतं राज कोशम् अवस्तृणन्तं कर्म वध्यम् वा राज वचनात् समस्तं व्यस्तम् अभ्यस्तं वा कर्म कारयेत्

चोरेण अभिशस्तः वैर द्वेषाभ्याम् अपदिष्टकः शुद्धः स्यात्

आप्त दोषम् कर्म कारयेत् न तु एव स्त्रियं गर्भिणीं सूतिकां वा मास अवर प्रजाताम्

स्त्रियाः तु अर्ध कर्म वाक्य अनुयोगः वा

व्यावहारिकं कर्म चतुष्कम् षड् दण्डाः सप्त कशाः द्वाव् उपरि निबन्धौ उदक नालिका च

तुल्य शील पुंश्चली प्रापाविक कथा अवकाश भोजन दातृभिः अपसर्पयेत्

शुद्धं परिवासयतः पूर्वः साहस दण्डः

तान् च अपदेशैः प्रतिसमानयेत्

ब्राह्मणस्य सत्त्रि परिग्रहः श्रुतवतः तपस्विनः च

एवम् अतिसंदध्याद् यथा वा निक्षेप अपहारे व्याख्यातम्

दृश्यते हि अ चोरः ऽपि चोर मार्गे यदृच्छया संनिपाते चोर वेष शस्त्र भाण्ड सामान्येन गृह्यमाणः चोर भाण्डस्य उपवासेन वा यथा आणिमाण्डव्यः कर्म क्लेश भयात् अ चोरः चोरो ऽस्मि इति ब्रुवाणः

कुर्यान् निर्विषयं राजा वासयेद् आकरेषु वा

ब्राह्मणं पाप कर्माणम् उद्घुष्य अङ्क कृत व्रणम्

त्रि रात्रात् ऊर्ध्वम् अ ग्राह्यः शङ्कितकः पृच्छा अभावात् अन्यत्र उपकरण दर्शनात्

तस्मात् समाप्त करणम् नियमयेत्

तस्य अतिक्रमे उत्तमो दण्डः कर्तुः कारयितुः च कर्मणा व्यापादनेन च

शङ्का निष्पन्नम् उपकरण मन्त्रि सहाय रूप वैयावृत्य करान् निष्पादयेत्

तस्य उपकरणम् प्रमाणं प्रहरणं प्रधारणम् अवधारणं च खर पट्टात् आगमयेत्

अ चोरम् चोर इति अभिव्याहरतः चोर समः दण्डश् चोरं प्रच्छादयतः च

एतेषां कारणानाम् अनभिसंधाने विप्रलपन्तम् अ चोरम् विद्यात्

सर्व अपराधेषु अ पीडनीयः ब्राह्मणः

दिवस अन्तरम् एकैकं च कर्म कारयेत्

ततः पूर्वस्य अह्नः प्रचारं रात्रौ निवासं च ग्रहणाद् इति अनुयुञ्जीत

मुषित संनिधौ बाह्यानाम् अभ्यन्तराणां च साक्षिणाम् अभिशस्तस्य देश जाति गोत्र नाम कर्म सार सहाय निवासान् अनुयुञ्जीत
प्राणान् एव अस्मिन् तद् अदधात्

सा ह इयम् स्त्री श्रद्धाय देव ऋषी मा मन्त्र कृतौ अवोचताम् इत्य् अर्वीष उपोवाप

पौरुमीढं दक्षोणिधनम् आयुः कामः कुर्वीत

को नाम कुमार इति

अग्निम् ईडिष्व अवसे गाथाभिः शीर शोचिषम् अग्निं राये पुरुमीढ श्रुतं नरः

स तान्तो निरवर्तत

तौ ह अ साधु इव कृत्वा मेनाते

सुदीतिर् नाम इति

तेन अस्तुत

तद् एतद् गातु विद् नाथ विद् साम

तौ ह पुनर् आयन्तौ पर्येत्य उवाच यं वै कुमारम् अवोचतम् अर्वीष उपवप इति अयं वै सो ऽर्वीष उपोप्तः शेत इति

ताव् अकामयेताम् उद् इत इयाव गातुं नाथं विन्देवहि सम् अयं कुमारो जीवेद् इति

तरन्त पुरुमीढौ वै वैतदश्वी माहेयौ मह्या आर्चनानस्यै पुत्रौ

तौ ह यन्तौ स्त्री पर्येत्य उवाच पुत्रस्य वै त्यस्या उपतपति त्यस्यै मे चिकित्सतम् इति

तं वा अर्वीष उपवप इति

यद् उ पुरुमीढो ऽपश्यत् तस्मात् पौरुमीढं दक्षोणिधनम् इत्य् आख्यायते

विन्दते गातुं नाथं य एवं वेद

तौ ह क्रुध्यन्ताव् इव ऊचतुः कथं नाव् इत्थं ब्रूयाद् इति
यः वः शुष्मः हृदये यः बाह्वोः यः च चक्षुषि जिह्वायाः अग्रे यः मन्युः तम् वः वि नयामसि

अग्निम् सामित्यम् उप सम् सदेम वाचा प्रियम् मधुमत्या वदन्तः

ताम् राजानः कवयः हृत्सु केतैः अ राजानः च वदनैः पुनन्ति

आगन्म इमाम् समितिम् विश्व रूपाम् यस्याम् पूर्वम् अवदत् देवः एकः
तं द्विविधम् आम प्रदोषम् आचक्षते भिषजः विसूचिकाम् अलसकं च

नाभि स्तन अन्तरम् जन्तोः आमाशयः इति स्मृतः

अथ अतस् त्रिविधकुक्षीयम् विमानं व्याख्यास्यामः

यो हि मूर्तानाम् आहार जातानाम् सौहित्यं गत्वा द्रवैः तृप्तिम् आपद्यते भूयस् तस्याम् आशय गताः वात पित्त श्लेष्माणः अभ्यवहारेण अतिमात्रेण अति प्रपीड्यमानाः सर्वे युगपत् प्रकोपम् आपद्यन्ते ते प्रकुपिताः तम् एव आहार राशिम् अपरिणतम् आविश्य कुक्षि एक देशम् अन्न आश्रिताः विष्टम्भयन्तः सहसा वा अपि उत्तर अधराभ्याम् मार्गाभ्यां प्रच्यावयन्तः पृथक् पृथक् इमान् विकारान् अभिनिर्वर्तयन्ति अतिमात्र भोक्तुः

अशितं खादितं पीतं लीढं च अत्र विपच्यते

अन्यः च यः कश्चिद् इह अस्ति मार्गो हित उपयोगेषु भजेत तं च

भवति च अत्र

तत्र मात्रावत् त्वम् पूर्वम् उद्दिष्टम् कुक्षि अंश विभागेन तत् भूयस् विस्तरेण अनुव्याख्यास्यामः

तत्र साध्यम् आमम् प्रदुष्टम् अलसीभूतम् उल्लेखयेद् आदौ पाययित्वा स लवणम् उष्णम् वारि ततः स्वेदन वर्ती प्रणिधानाभ्याम् उपाचरेद् उपवासयेत् च एनम्

विमुक्त आम प्रदोषस्य पुनः परिपक्व दोषस्य दीप्ते च अग्नौ अभ्यङ्ग आस्थापन अनुवासनम् विधिवत् स्नेह पानम् च युक्त्या प्रयोज्यं प्रसमीक्ष्य दोष भेषज देश काल बल शरीर आहार सात्म्य सत्त्व प्रकृति वयसाम् अवस्था अन्तराणि विकारान् च सम्यक् इति

विसूचिकायां तु लङ्घनम् एव अग्रे विरिक्त वत् च आनुपूर्वा

न च खलु केवलम् अतिमात्रम् एव आहार राशिम् आम प्रदोष करम् इच्छन्ति अपि तु खलु गुरु रूक्ष शीत शुष्क द्विष्ट विष्टम्भि विदाहि अशुचि विरुद्धानाम् अकाले च अन्न पानानाम् उपसेवनं काम क्रोध लोभ मोह ईर्ष्या ह्री शोक मान उद्वेग भय उपतप्त मनसा वा यद् अन्न पानम् उपयुज्यते तद् अपि आमम् एव प्रदूषयति

आमाशय गतः पाकम् आहारः प्राप्य केवलम्

अमात्रस्य तथा लिङ्गं फलं च उक्तम् विभागशः

न च केवलं मात्रावत् त्वात् एव आहारस्य कृत्स्नम् आहार फल सौष्ठवम् अवाप्तुं शक्यं प्रकृति आदीनाम् अष्टानाम् आहार विधि विशेष आयतनानाम् प्रविभक्त फल त्वात्

तत्र विषूचिकाम् ऊर्ध्वम् च अधस् च प्रवृत्त आम दोषाम् यथा उक्त रूपाम् विद्यात्

अपि च आम प्रदोष आहार औषध विभ्रमः अतिबल त्वात् उपरत काय अग्निम् सह सः एव आतुरम् अबलम् अतिपातयेत्

तस्य मात्रावतो लिङ्गं फलं च उक्तम् यथायथम्

आम प्रदोषेषु तु अन्न काले जीर्ण आहारम् पुनर् दोष अवलिप्त आमाशयम् स्तिमित गुरु कोष्ठम् अनन्न अभिलाषिणम् अभिसमीक्ष्य पाययेद् दोष शेष पाचन अर्थम् औषधम् अग्नि संधुक्षण अर्थम् च न तु एव अजीर्ण अशनम् आम प्रदोष दुर्बलः हि अग्निः न युगपद् दोषम् औषधम् आहार जातम् च शक्तः पक्तुम्

अशितं खादितं पीतं लीढं च क्व विपच्यते

सर्व विकाराणाम् अपि च निग्रहे हेतु व्याधि विपरीतम् औषधम् इच्छन्ति कुशलाः तद् अर्थ कारि वा

अतिमात्र प्रदुष्टाः च दोषाः प्रदुष्टाम् अ बद्ध मार्गाः तिर्यञ्च् गच्छन्तः कदाचिद् एव केवलम् अस्य शरीरं दण्ड वत् स्तम्भयन्ति ततस् तम् दण्डालसकम् असाध्यं ब्रुवते

तत् यथा कुक्षेर् अप्रपीडनम् आहारेण हृदयस्य अनवरोधः पार्श्वयोर् अविपाटनम् अनतिगौरवम् उदरस्य प्रीणनम् इन्द्रियाणां क्षुध् पिपासा उपरमः स्थान आसन शयन गमन उच्छ्वास प्रश्वास हास्य संकथासु सुख अनुवृत्तिः सायं प्रातर् च सुखेन परिणमनं बल वर्ण उपचय कर त्वम् च इति मात्रावतो लक्षणम् आहारस्य भवति

तत्र श्लोकः

तत्र अयम् तावद् आहार राशिम् अधिकृत्य मात्रा मात्रा फल विनिश्चय अर्थः प्रकृतः

अमात्रावत् त्वम् पुनर् द्विविधम् आचक्षते हीनम् अधिकं च

विरुद्ध अध्यशन अजीर्ण अशन शीलिनः पुनर् आम दोषम् आमविषम् इति आचक्षते भिषजः विष सदृश लिङ्ग त्वात् तत् परम् असाध्यम् आशुकारि त्वात् विरुद्ध उपक्रम त्वात् च इति

चिन्ता शोक भय क्रोध दुःख शय्या प्रजागरैः
एतावान् एव हि आहार राशि विधि विकल्पः यावत् मात्रावत् त्वम् अमात्रावत् त्वम् च

आचचक्षे ततस् तेभ्यः यत्र आहारः विपच्यते

भवति च अत्र

एतत् त्वा धीर पृच्छामः तत् नः आचक्ष्व बुद्धिमन्

तत्र हीन मात्रम् आहार राशिम् बल वर्ण उपचय क्षय करम् अतृप्ति करम् उदावर्त करम् अनायुष्य वृष्यम् अनौजस्यं शरीर मनस् बुद्धि इन्द्रिय उपघात करम् सार विधमनम् अलक्ष्मी आवहम् अशीत्याः च वात विकाराणाम् आयतनम् आचक्षते अतिमात्रं पुनः सर्व दोष प्रकोपणम् इच्छन्ति कुशलाः

इति अग्निवेश प्रमुखैः शिष्यैः पृष्टः पुनर्वसुः

आहार विधि आयतनानि च अष्ट सम्यक् परीक्ष्य आत्म हितम् विदध्यात्

तत्र वातः शूल आनाह अङ्गमर्द मुख शोष मूर्छा भ्रम अग्नि वैषम्य पार्श्व पृष्ठ कटि ग्रह सिरा आकुञ्चन स्तम्भनानि करोति पित्तं पुनर् ज्वर अतीसार अन्तर्दाह तृष्णा मद भ्रम प्रलपनानि श्लेष्मा तु छर्दि अरोचक अविपाक शीतज्वर आलस्य गात्र गौरवाणि
अपरं च आह अथवा इत्यादि

अथवा इति विधान अन्तरम् दर्शयति

तद् विधानम् आह मृदु इत्यादि

यथा वटकः पाच्यः तथा आह पाक इत्यादि

अपरं च आह एवम् इत्यादि

अत्र किम् अवधिः तद् कर्तव्यः यावत् श्लक्ष्णा स्पष्टा पिष्टी एक शरीर ता भवेत् रस बीजयोः इति शेषः

इति

जारण भेदाः तु

माष चूर्णित जातम् क्रामण पिण्डम् तावत् सुपक्वं कर्तव्यं यावत् दग्धम् न भवेत्

एवं अमुना प्रकारेण गर्भे रस उदरे जरति निःशेष त्वम् रस उदरे प्राप्नोति च पुनर् गर्भद्रुत्या रहितं द्रवेण वर्जितं बीजवरं विडैः जरति द्रुत बीज मारण समर्थः बिड इति अर्थः

बीजस्य अस्य पिष्टी करणम् आह एवम् इत्यादि

शिलया दृषद् मयया निघृष्ट बीजम् निघृष्टं घर्षितं यत् बीजम् नाग आख्यम् तत् सूतेन इति शेषः अखिलं समस्तं यथा स्यात् तथा पिष्टिः भवति इति

प्रकारा यन्त्राणां इति शेषः

विधि अन्तरम् आह तैलेन इत्यादिना

इति त्रिरूपा निर्दिष्टा जारणा वर वार्त्तिकैः

एवं अमुना प्रकारेण विधिना अर्थात् उपदेशेन पक्वं यत् बीजवरम् तथा पूर्व संस्कृतः सूतराट् पारदः अम्लेन जम्बीर आदिना संस्वेद्यः स्वेद आख्यः विधिः कर्तव्यः

कियत् कालम् यावत् गर्भे रस उदरे पिष्टी द्रवति तावत् विड अन्तरे पिण्ड अन्तरे क्षेप्य इति तात्पर्य अर्थः

अथवा इति प्रकार अन्तरे

किं कृत्वा क्रामण पिण्डे क्षिप्त्वा विड पिण्ड मध्ये स्थाप्य च पुनर् माषैः अन्न विशेषैः दृढ पिण्ड त्वम् स्यात् माष चूर्ण वेष्टितम् क्रामण पिण्डम् दृढं भवेत् इति व्यक्तिः

केन सु पक्वम् मृदु अग्निना कोमल वह्निना पुटः तद् पिण्डात् शेषं शिष्टं तं निर्मल पारदम् आकृष्य गृहीत्वा पिण्डम् अन्यस्मिन् पिण्डे तथा पूर्व प्रकारेण पाच्यम् इति

तेन पूर्व उक्तेन विधिना वध विधानेन तिल तैलेन स्विन्ना स्वेदिता सती पिष्टिः भवति वह्नौ इति शेषः

जारणा इति उच्यते तस्याः प्रकाराः सन्ति कोटिशः
पुनर् बलिवसया बल मुख्या या जलौका मण्डूक आदीनाम् वसा यथा च

इति

रञ्जनं च एव कुरुते मणि मूषा विधि क्रमात्

विड अन्तरम् आह सर्व इत्यादि

बलिवसया शतं शत वारम् क्षार भूतम् भस्म भाव्यं पुनः तत् शत भाव्यम् औषधं तद् क्षणात् तद् कालात् हेम स्वर्णं जार्यते रसो ग्रास भूतम् हेम जरति इति विड योगात् इति भावः

एका बलिवसा सम्यक् सूतस्य बन्धिनी परम्

सर्व अङ्ग दग्ध मूलक भस्म प्रतिगालितम् इति सर्व अङ्गेन मूल त्वच् पत्त्र पुष्प फलेन सह दग्धं भस्म ताम् प्राप्तं यत् मूलक कन्दम् तद् भस्म सुरभि मूत्रेण गो जलेन गालितं कार्यं क्षारो ग्राह्य इति अर्थः
रसानां क्रमेण शोधनम् आह स्विन्नम् इत्यादि

स क्षार अम्लैः वैक्रान्तकम् स्विन्नं दोला अभिधानेन स्वेदितं कुर्यात् तत् स्विन्नं वैक्रान्तं हठात् प्राबल्यात् ध्मातं सत् द्रवति सारं मुञ्चति द्रुत मात्रम् सत्त्व निर्गम मात्रम् एव शुध्यति पूर्व सम्बन्धात् द्रवति
तान् ओंकारेण आग्नीध्रीयात् देवा असुरान् पराभावयन्त

साम्नि साम

ब्राह्मणे ब्राह्मणम्

ते देवा देव यजनस्य उत्तर अर्धे ऽसुरैः संयत्ता आसन्

ते तम् अब्रुवन्

वसोर् धाराणाम् ऐन्द्रं नगरम्

श्लोके श्लोकः

त ओंकारं ब्रह्मणः पुत्रं ज्येष्ठं ददृशुः

यजुषि यजुः

तद् यत् पराभावयन्त तस्माद् ओंकारः पूर्वम् उच्यते

स ह उवाच

यो ह वा एतम् ओंकारं न वेद अवशी स्याद् इत्य् अथ य एवं वेद ब्रह्म वशी स्याद् इति

सूत्रे सूत्रम्

किं मे प्रतीवाहो भविष्यति इति

तथा इति

भवता मुखेन इमान् असुराञ् जयेम इति

यदि वदेयुर् अब्रह्म तत् स्याद् इति

न माम् अन् ईरयित्वा ब्राह्मणा ब्रह्म वदेयुः

वृणा इति

वरं वृणीष्व इति