tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
सा धेनुः कामधुक् भूत्वा दातारम् उपतिष्ठते

तौ च ताम् ऊचतुर् भद्रे वृणीष्व वरम् ईप्सितम्

दिव्यं लिङ्गं ततो जातं तद् अगृह्णन् दिवौकसः

तत्र श्राद्धं पितृस्थाल्यां विधिवत् त्वद् कृते त्व् अहम्

मध्यंदिनं च विषुवत् तुला च एव अर्धरात्रकम्

पितृस्थाली इति नाम्ना एतत् स्थानं भवतु विश्रुतम्

एवं बहुतिथे काले गृहं दग्धं हुताशनात्

पापस्थाल्यां महाभागा स्थित्वा समचरत् तपः

पितृस्थाली महा पुण्या सर्व पाप हरा शुभा

तावद् वर्ष सहस्राणि पितरः स्वर्ग वासिनः

तत्र सर्वात्मकं धेनुर् ददर्श परमेश्वरम्

पित्रोर् मृत दिने च अपि वै धृति आदि दिनेषु वा

इति द त्वा वरं शम्भुस् तस्मिन् लिङ्गे तिरोदधे

चतुर्विंशति साहस्रम् तूष्णीं दीक्षा समन्वितः

स्नानं कृत्वा पितृस्थाल्यां वैश्येन सहितो द्विजः

स तत्र रुद्र गायत्रीम् जपन् मासेन शुद्धि अति

किम् इच्छसि वरारोहे तद् ददामि इति उवाच ताम्

सुरभिस् तु ततः सिद्धकामा उवास यथासुखम्

तस्यास् त्व् अहोरात्रम् एतन् नृणां संवत्सरं नृप

अत्र अर्थे कथयिष्ये ऽहम् इतिहासं पुरातनम्

विधूतपापस्थाली इति तस्मात् तत् स्थानम् ईर्यते

तन् नश्यति न सन्देहः प्राप्नुयाच् च परं पदम्

ब्रह्मा जगत् पतिः पूर्वं संध्या रूपी बभूव ह

आजन्म सम्भृतं पापं जानता अ जानता अपि वा

पितरः पितृलोक स्थाः वदन्त्य् आशा परायणाः

पितृस्थाल्यां सकृत् कृत्वा तत् सन्ध्या फलम् अश्नुते

स कुलीनः स च उदारः स वंश उद्धारकः पुमान्

तस्मिन् काले नृप श्रेष्ठैः पितृस्थाल्यां समाहितः

तेन दोषेण महता पिशाच त्वम् अवाप्य सः

गो बिलम् नाम तत्र अस्ते समुद्रे वरुण आलये

कुत्स उवाच

ततो अति दुःखात् बभ्राम परिपीडितः

एवं पितॄणां राज इन्द्रैः यस् त्व् आशां पूरयेद् इह

धेनोः श्वासानिल स्पर्शात् पापान्य् अपहतानि वै

ये पिशाच त्वम् आयान्ति लोके स्व कृत कर्मणा

न अतस् तत्र अस्ति यत् तेषाम् आवाहन विसर्जनम्

पितृस्थालीं गयां वा अपि गत्वा पुण्य रुचिः नरः

पितॄणां परमं क्षेत्रं मद् प्रसादात् भविष्यति

तस्य अधस्तात् गवां माता वर्तते स अमृत स्रवा

सा सन्ध्या सह पुत्रैस् तु तपस् तप्तुम् उपाक्रमत्

ब्रह्मा उवाच

चन्द्रिका नगरे पूर्वम् आस्ते वैश्यः स बान्धवः

सूत उवाच

स्थानम् एतन् महाभागे सर्व पाप हरम् भवेत्

माघ कृष्णचतुर्दश्याम् अमायां वा विशेषतः

धर्म गुप्तः इति ख्यातो धन आढ्यः कृपणश् च सः

यः सकृत् सङ्गात् वेश्यां कामतो ऽकामतो ऽपि वा

समादाय प्रतिष्ठाप्य पूजयन्ती समास्थिता

युवयोर् अत्र सान्निध्यं याचे ऽहं जगत् ईश्वरौ

तत्र स्थितान् भूत संघान् भक्षयामास नित्यशः

देवेषु तत् स्थितं लिङ्गम् अमृत उत्थम् पुरातनम्

तत्रस्थो रुद्र गायत्रीम् यो जपेद् विधि पूर्वकम्
अधीयन्ते तदा वेदान् शूद्राः धर्म अर्थ कोविदाः

पाखण्डान् तु ततः सर्वान् निःशेषम् कृतवान् प्रभुः

वेद विक्रयिणः च अन्ये तीर्थ विक्रयिणः परे

अ क्षत्रियाः च राजानो विप्राः शूद्र उपजीविनः

युग स्वभावः च तथा विधत्ते वै तदा प्रभुः

चित्र वर्षी तदा देवो यदा प्राहुः युग क्षयम्

मण्डलानि भविष्यन्ति देशेषु नगरेषु च

एवं कष्टम् अनुप्राप्ताः अल्प शेषाः प्रजाः तदा

विनिघ्नन् सर्व भूतानि शतशस् अथ सहस्रशः

निन्दकाः च एव पतिता युग अन्तस्य च लक्षणम्

अ प्रग्रहाः ततस् ता वै लोभ आविष्टाः तु कृत्स्नशः

क्रमेण परिवृत्ता तु मनोः अन्तरम् उच्यते

गोत्रतो वै चन्द्रमसः पूर्णे कलि युगे प्रभुः

त्रेतायां वार्षिको धर्मो द्वापरे मासिकः स्मृतः

प्रमदाः केश शूलिन्यः भविष्यन्ति कलौ युगे

स संध्यांशेषु हीयन्ते युगानां धर्म सिद्धयः

आसन स्थाः द्विजान् दृष्ट्वा न चलन्ति अल्पबुद्धयः

एषा चतुर् युग आवृत्तिः सहस्राद् गुणीकृता

अनुकर्षन् स वै सेनां स वाजि रथ कुञ्जराम्

उत्पद्यन्ते तदा ते वै सम्प्राप्ते तु कलौ युगे

यथा युगानां परिवर्तनानि चिर प्रवृत्तानि युग स्वभावात्

सस्य चौराः भविष्यन्ति दृढ चैल अभिलाषिणः

तिष्ये मायाम् असूयाम् च वधं च एव तपस्विनाम्

हर्तारः पर वित्तानाम् पर दार प्रधर्षकाः

स्थितासु अल्प अवशिष्टासु प्रजासु इह क्वचिद् क्वचिद्

शूद्रा धर्मं चरिष्यन्ति युग अन्ते समुपस्थिते

स्वान् प्राणान् अन् अपेक्षन्तः निष्कारुण्याः सु दुःखिताः

प्रवृत्ते तु ततस् तस्मिन् पुनर् कृत युगे तु वै

श्रुति स्मृति उदितम् धर्मं ये चरन्ति अनसूयकाः

व्याकुलाश् च परिभ्रान्ताः त्यक्त्वा दारान् गृहाणि च

उत्सीदन्ति नराः च एव क्षत्रियाश् च विशः क्रमात्

पूर्व जन्मनि विष्णोः तु प्रमितिः नाम वीर्यवान्

अनागतेषु तद्वत् च तर्कः कार्यो विजानता

अनावृष्टि भयम् घोरं देशानां च विपर्ययः

यतयश् च भविष्यन्ति बहवः अस्मिन् कलौ युगे

न प्रेक्षन्ते गर्विताश् च शूद्रा द्विजवरान् द्विज

मानवस्य तु सः अंशेन देवस्य इह विजज्ञिवान्

एतत् एव तु सर्वेषां युगानां लक्षणं स्मृतम्

गोत्रे अस्मिन् वै चन्द्रमसो नाम्ना प्रमितिः उच्यते

ब्रह्मनः तत् अहर् प्रोक्तं रात्रिः च एतावती स्मृता

तदा सूक्ष्मो महा उदर्कः दुर्लभो दान मूलवान्

अनार्जवं जडीभावो भूतानाम् युग क्षयात्

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे चतुर्युगपरिमाणं नाम चत्वारिंशो ऽध्यायः

चित्त सम्मोहनम् कृत्वा तासां वै सुप्त मत्त वत्

पुष्पैश् च वासितैः च एव तथा अन्यैः मङ्गलैः शुभैः

भवति इह कलौ तस्मिन् शयन आसन भोजनैः

सेवा अवसरम् आलोक्य द्वारे तिष्ठन्ति वै द्विजाः

युगेषु एतानि हीयन्ते त्रीन् त्रीन् पादान् क्रमेण तु

चीर पत्त्र अजिन धराः निष्क्रिया निष्परिग्रहाः

एकपत्न्यो न शिष्यन्ति वर्धिष्यन्ति अभिसारिकाः

देवा हि अष्टविधाः ये च ये च मन्वन्तर ईश्वराः

जरा व्याधि क्षुधा आविष्टाः दुःखात् निर्वेद मानसाः

भ्रूणहत्या वीर हत्या प्रजायन्ते प्रजासु वै

न अव्याहृत क्रूर वाक्यः न आर्जवी न अनसूयकः

उत्सीदन्ति तदा यज्ञाः केवल अधर्म पीडिताः

न प्रामाण्यं श्रुत्याः अस्ति नृणां च अधर्म सेवनम्

ततो व्यतीते काले तु स अमात्यः सह सैनिकः

अधृष्यः सर्व भूतानाम् चचार अथ वसुंधराम्

तथा तु संतिष्ठति जीव लोकः क्षय उदयाभ्याम् परिवर्तमानः

चतुर् युगे यथा एकस्मिन् भवति इह यदा तु यत्

स तदा तैः परिवृतो म्लेच्छान् हन्ति सहस्रशः

योग्य कर्मणि उपरते लोके निष्क्रिय ताम् गते

अरक्षितारो हर्तारो बलि भागस्य पार्थिवाः

एषा कलि युग अवस्था संध्यांशं तु निबोध मे

इति एषा प्रतिसिद्धिः वै कीर्तिता एषा क्रमेण तु

तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयन्ति इतरे अपि च

वाहन स्थान् समावृत्य शूद्रान् शूद्र उपजीविनः

तपस् यज्ञ फलानाम् च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः

अरूप शम युक्ताः तु कलि शिष्टाः हि वै स्वयम्
काम आत्मानः दुरात्मानो हि अधमाः साहस प्रियाः

शूद्राश् च ब्राह्मण आचाराः शूद्र आचाराः च ब्राह्मणाः

अट्ट शूलाः जनपदाः शिव शूलाः चतुष्पथाः

अधर्म अभिनिवेशि त्वात् तमस् वृत्तम् कलौ स्मृतम्

यथाक्लेशं चरन् प्राज्ञः तद् अह्ना प्राप्नुते कलौ

साधयन्ति नराः तत्र तमसा व्याकुल इन्द्रियाः

अहोरात्रात् तदा तासां युगं तु परिवर्तते

नीचस्य इव तदा वाक्यं वदन्ति विनयेन तम्

गोप्तारः च अपि अगोप्तारः सम्भविष्यन्ति अशासनाः

नष्टे श्रौते स्मार्त धर्मे परस्पर हताः तदा

वनानां प्रथमं वृष्ट्या तेषां मूलेषु संभवः

प्रनष्ट चेष्टनाः पुंसो मुक्त केशाः च शूलिनः

वर्ण आश्रम प्रतिष्ठानः जायते नृषु सर्वतः

ताडयन्ति द्विज इन्द्रान् च शूद्रा वै सु अल्पबुद्धयः

ज्ञात्वा न हिंसते राजा कलौ काल वशेन तु

वदामि देवी पुत्र त्वम् पद्मयोनेः समासतः

अनृतं ब्रुवते लुब्धाः तिष्ये जाताश् च दुष्प्रजाः

तस्मात् आयुः बलम् रूपं कलिं प्राप्य प्रहीयते

न अत्यर्थम् धार्मिका ये च तान् सर्वान् हन्ति सर्वतः

तदा तु अल्पेन कालेन सिद्धिं गच्छन्ति मानवाः

तुल्य अभिमानिनः सर्वे नाम रूपैः भवन्ति उत

समाः स विंशतिः पूर्णाः पर्यटन् वै वसुंधराम्

श्वापद प्रबल त्वम् च गवां च एव परिक्षयः

परस्पर निमित्तेन कोपेन आकस्मिकेन तु

दुःख प्रभूतम् अल्प आयुः देह उत्सादः स रोग ता

बहु याजनकः लोको भविष्यति परस्परम्

केचिद् धर्म व्यवस्था अर्थम् तिष्ठन्ति इह युग क्षये

एवं वर्ण आश्रमाणाम् तु प्रविभागो युगे युगे

सर्वे वणिज् जनाः च अपि भविष्यन्ति अधमे युगे

कलि दोषान् विनिर्जित्य प्रयान्ति परमं पदम्

सेवन्ते ब्राह्मणाः तत्र स्तुवन्ति स्तुतिभिः कलौ

अतीत अनागतानाम् हि सर्व मन्वन्तरेषु वै

ब्रह्म क्षत्र विशः शूद्रा बीज अर्थम् ये स्मृता इह

दुःखेन अभिप्लुतानाम् च परम आयुः शतं तदा

श्रौत स्मार्त कृतानाम् च धर्मे सप्तर्षि दर्शिते

स्त्री बाल गो वधम् कृत्वा हत्वा च एव परस्परम्

जनाः षोडश वर्षाः च प्रजायन्ते युग क्षये

उत्पन्नाः कलि शिष्टाः तु प्रजाः कार्तयुगाः तदा

राज वृत्ति स्थिताः चौराः चौर आचाराः च पार्थिवाः

उत्साद्य पार्थिवान् सर्वान् म्लेच्छान् च एव सहस्रशः

विप्राणां कर्म दोषेण प्रजानां जायते भयम्

तथा कल्पा युगैः सार्धं भवन्ति सह लक्षणैः

शूद्रा वै ज्ञानिनः सर्वे ब्राह्मणैः अभिवन्दिताः

चौराः चोर स्व हर्तारः हर्तुः हर्ता तथा अपरः

काषायिणो अपि अनिर्ग्रन्थाः कापाली बहुलाः तु इह

प्रजाः ताः वै ततः सर्वाः परस्पर भय अर्दिताः

वर्ण आश्रमाणाम् ये च अन्ये पाषण्डाः परिपन्थिनः

निन्दन्ति वेद विद्याम् च द्विजाः कर्माणि वै कलौ

हित्वा पुत्रांश् च दारांश् च विवाद व्याकुल इन्द्रियाः

कलौ प्रमादको रोगः सततं क्षुध् भयानि च

नष्टे धर्मे प्रतिहताः ह्रस्वकाः पञ्चविंशकाः

पुरुष अल्पम् बहु स्त्रीकम् युग अन्ते समुपस्थिते

शूद्रान् अभ्यर्चयन्ति अल्प श्रुत भाग्य बल अन्विताः

इति एतत् लक्षणम् प्रोक्तं युगानां वै समासतः

दृश्यन्ते न च दृश्यन्ते वेदाः कलि युगे ऽखिलाः

अरक्षितारो हर्तारः पार्थिवाश् च शिलाशन

शुक्ल दन्त अजिन अक्षाः च मुण्डाः काषाय वाससः

वर्ण आश्रम परिभ्रष्टाः संकटं घोरम् आस्थिताः

कीट मूषक सर्पाः च धर्षयिष्यन्ति मानवान्

अनावृष्टि हताः च एव वार्त्ताम् उत्सृज्य दूरतः

मन्वन्तर अधिकारेषु तिष्ठन्ति मुनयः तु वै

मधु मांसैः मूल फलैः वर्तयन्ति सु दुःखिताः

तदा सु अल्प फला भूमिः क्वचिद् च अपि महा फला

उपहिंसन्ति च अन्योन्यम् प्रणिपत्य परस्परम्

तथा कार्तयुगानां तु कलि जेषु इह संभवः

दुरिष्टैः दुरधीतैः च दुराचारैः दुरागमैः

प्रजासु ब्रह्महत्या आदि तदा वै सम्प्रवर्तते

सप्त सप्तर्षिभिः च एव तत्र ते तु व्यवस्थिताः

ये तं विप्रा निषेवन्ते येन केन अपि शङ्करम्

तिष्ठन्ति च इह ये सिद्धा अदृष्टा विचरन्ति च
चतुर् युगानाम् सर्वेषाम् अनेन एव तु साधनम्

वर्ण व्यत्यास जाताः च ये च तान् अनुजीविनः

युगानां परिमाणं ते कथितं हि प्रसङ्गतः

कलौ देवो महादेवः शङ्करो नीललोहितः

शक्र उवाच

अल्प उदका च अल्प फला भविष्यति वसुंधरा

आस्ये निधाय वै हस्तं कर्णं शूद्रस्य वै द्विजाः

स हत्वा सर्वशस् च एव राज्ञः तान् शूद्र योनि जान्

ततस् तेषु क्रियावत्सु वर्धन्ते वै प्रजाः कृते

मन्वन्तरेण च एकेन सर्वाणि एव अन्तराणि च

पञ्चविंशत् परिमिताः न न्यूना न अधिकाः तथा

प्रगृहीत आयुधैः विप्रैः शतशस् अथ सहस्रशः

ऋषयो मनवः च एव सर्वे तुल्य प्रयोजनाः

कृत्वा बीज अवशेषाम् तु पृथिवीं क्रूर कर्मणः

मानवस्य तु सः अंशेन पूर्वं स्वायम्भुवे अन्तरे

एवं युगात् युगस्य इह संतानं तु परस्परम्

युग स्वभावाः संध्याः तु तिष्ठन्ति इह तु पादशः

कौशिकीं प्रतिपत्स्यन्ते देशान् क्षुध् भय पीडिताः

नृप शून्या वसुमती न च धान्य धन आवृता

सुभिक्षं क्षेमम् आरोग्यम् सामर्थ्यं दुर्लभं तदा

मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीत अनागतेषु इह

तथा च अन्येषु भवति पुनर् तत् वै यथाक्रमम्

धन्या धर्मं चरिष्यन्ति युग अन्ते द्विजसत्तमाः
रसानाम् इति रूपाणि कर्माणि मधुरो रसः

क्षीरशुक्ला तुगाक्षीरी क्षीरिण्यौ काश्मरी सहे

भेदास् त्रिका विंशतिर् एकम् एव द्रव्यं षष् आस्वादम् इति त्रिषष्टिः

वर्गः कषायः पथ्या अक्षम् शिरीषः खदिरो मधु

दीपनः पाचनो रुच्यः शोधनो ऽन्नस्य शोषणः

दाडिमं रजतं तक्रं चुक्रं दधि

व्रण अवसादनः स्नेह मेदस् क्लेद उपशोषणः

प्रियः पिपीलिक आदीनाम् अम्लः क्षालयते मुखम्

कटुर् गल आमय उदर्द कुष्ठ अलसक शोफ जित्

क्षीर इक्षु गोक्षुर क्षौद्र द्राक्षा आदिः मधुरो गणः

कुरुते अति उपयोगेन स मेदस् श्लेष्म जान् गदान्

स्नेहनः स्वेदनस् तीक्ष्णो रोचनश् छेद भेद कृत्

क्लेद मेदस् वसा मज्ज शकृत् मूत्र उपशोषणः

मेदे चतस्रः पर्णिन्यो जीवन्ती जीवक ऋषभौ

तिक्तो विशदयत्य् आस्यं रसनं प्रतिहन्ति च

उद्वेजयति जिह्वा अग्रम् कुर्वंश् चिमिचिमां कटुः

छिनत्ति बन्धान् स्रोतांसि विवृणोति कफ अपहः

तृष् कुष्ठ विष वीसर्पान् जनयेत् क्षपयेद् बलम्

मुद्गाद् गोधूमतः क्षौद्रात् सिताया जाङ्गल आमिषात्

पाठा अपामार्ग कांस्य अयस् गुडूची धन्वयासकम्

कदम्ब उदुम्बरम् मुक्ता प्रवाल अञ्जन गैरिकम्

तिक्तः स्वयम् अरोचिष्णुर् अरुचिं कृमि तृष् विषम्

पटु अम्ल मधुराः स्निग्धाः सृष्ट विष् मूत्र मारुताः

आयुष्यो जीवनः स्निग्धः पित्त अनिल विष अपहः

स्थौल्य अग्निसाद संन्यास मेह गण्ड अर्बुद आदिकान्

करोति शीलितः सो ऽति विष्टम्भ आध्मान _

कषायो जडयेज् जिह्वां कण्ठ स्रोतस् विबन्ध कृत्

द्रव्यम् एकं षष् आस्वादम् असंयुक्ताश् च षड् रसाः

सम्भवन्ति गणनां समतीता दोष भेषज वशात् उपयोज्याः

ते रस अनुरसात् रस भेदाः तारतम्य परिकल्पनया च

पञ्चमूलं महद् व्याघ्र्यौ विशाला अतिविषा वचा

तिक्तः पटोली त्रायन्ती वालक उशीर चन्दनम्

भूनिम्ब निम्ब कटुका तगर अगुरु वत्सकम्

रसाः कटु अम्ल लवणाः वीर्येण उष्णाः यथोत्तरम्

मधुरं श्लेष्मलं प्रायो जीर्णाच् शालि यवात् ऋते

तृष् कार्श्य पौरुष भ्रंश स्रोतस् रोध मल ग्रहान्

वरं सौवर्चलं कृष्णं विडं सामुद्रम् औद्भिदम्

लघुर् अम्लः कटुस् तस्मात् तस्माद् अपि च तिक्तकः

द्वय उल्बणैः क्रमाद् भूतैर् मधुर आदि रस उद्भवः

ऋते अमृता पटोलीभ्याम् शुण्ठी कृष्णा रसोनात्

लवणः स्यन्दयत्य् आस्यं कपोल गल दाह कृत्

बालं कपित्थं खर्जूरं बिस पद्म उत्पल आदि च

तिक्तः कटुः कषायश् च रूक्षा बद्ध मलाः तथा

तेषां विद्याद् रसं स्वादुं यो वक्त्रम् अनुलिम्पति

संयोगाः सप्तपञ्चाशत् कल्पना तु त्रि षष्टिधा

मधूकं मधुकं बिम्बी विदारी श्रावणा युगम्

स्रावयत्य् अक्षि नासा आस्यम् कपोलं दहति इव च

तिक्तं कटु च भूयिष्ठम् अवृष्यं वात कोपनम्

आजन्म सात्म्यात् कुरुते धातूनां प्रबलं बलम्

कुष्ठ मूर्छा ज्वर उत्क्लेश दाह पित्त कफान् जयेत्

कषायं प्रायशः शीतं स्तम्भनं च अभयाम् विना

रसानां यौगिकत्वेन यथास्थूलं विभज्यते

सो अति युक्तः अस्र पवनम् खलतिं पलितं वलीम्

लघुर् मेध्यो हिमो रूक्षः स्तन्य कण्ठ विशोधनः

पटोः कषायस् तस्माच् च मधुरः परमं गुरुः

अपथ्यं लवणं प्रायश् चक्षुषो ऽन्यत्र सैन्धवात्

आस्वाद्यमानो देहस्य ह्लादनो अक्ष प्रसादनः

कुरुते सो ऽतियोगेन तृष्णां शुक्र बल क्षयम्

उष्ण वीर्यः हिम स्पर्शः प्रीणनः क्लेदनो लघुः

आम संस्तम्भनः ग्राही रूक्षो ऽति त्वच् प्रसादनः

नक्तमाल द्वि रजनी मुस्ता मूर्वा आटरूषकम्

अम्लो

चतुष्केषु दश स्वादुश् चतुरो ऽम्लः पटुः सकृत्

आम्रम् आम्रातकं भव्यं कपित्थं करमर्दकम्

कण्डू पाण्डु त्व वीसर्प शोफ विस्फोट तृष् ज्वरान्

प्रायो ऽम्लं पित्त जननम् दाडिम आमलकात् ऋते

कषायः पित्त कफ हा गुरुर् अस्र विशोधनः

कटुको हिङ्गु मरिच कृमिजित् पञ्चकोलकम्

धातुक्षय अनिल व्याधीन् अतियोगात् करोति सः

प्रशस्तो बृंहणः कण्ठ्यः स्तन्य संधान कृत् गुरुः

तिक्तः कषायो मधुरस् तद्वद् एव च शीतलाः

बाल वृद्ध क्षत क्षीण वर्ण केश इन्द्रिय ओजसाम्
दृष्टः किं कः अपि युष्माभिः इह अपूर्वः पुमान् इति

गतिः शक्या परिच्छेत्तुं न हि अद्भुत विधेः विधेः

प्रसुप्ते च जने क्षिप्रात् अपावृत कपाटकम्

उपाविशत् च तत्र एव स पुनर् दीर्घिका तटे

अकस्मात् च महा घोरम् ददर्श द्वारि राक्षसम्

दाह प्रवादम् स उत्कण्ठाः इव काश्चिद् बभाषिरे

ववर्ष राज जलदः कनकं सो ऽनुजीविषु

प्रव्राजकस्य चिछेद खड्गेन स विदूषकः

अकरोद् आ दिन अन्तम् च देवी तावत् महा उत्सवम्

इतो देशात् त्वया एकैकः क्रमाद् एकैकतो गृहात्

विदूषकः ततस् अवादीत् तर्हि आगच्छ मया सह

सम्भवति अभिजातानाम् अभिमानो ह्य् अ कृत्रिमः

तत् श्रुत्वा स अनुतापः सन् सः ऽश्वो जातिस्मरः तदा

विदूषकस्य सत्त्व ज्ञः तत् श्रुत्वा स महीपतिः

जीर्ण वासाः रजः लिप्तः भूत्वा देवी गृहात् ततस्

साम्राज्ये पौरुष अधीने पश्यन् देशम् अकारणम्

साधु देव कुरु प्राच्यां तर्हि पूर्वं जय उद्यमम्

रक्षस् अधिरूढः च ततः स प्रतस्थे प्रिया सखः

दिष्ट्या न लज्जिता देवी सपत्न्या सखि तुल्यया

गताः सु बहवः च एवम् अत्र साहसिकाः क्षयम्

तथा एव गत्वा राज्ञे च स समग्रं न्यवेदयत्

यवस आदि प्रदानेन चकार विगत श्रमम्

स्नानेन भोजनैः वस्त्रैः नीत्वा गृहम् उपाचरत्

प्रातर् च भद्रया साकम् अवतीर्य उदयाद्रेः

न अन्यत्र दातुं शक्या च देवो हि प्रभुर् ईदृशः

विद्याधरैर् अन् आक्रम्यः तत्र त्वं गच्छ सांप्रतम्

विदूषकस्य अपि ततस् तिष्ठतः तत्र तां प्रियाम्

विदूषकस्य रात्रि अन्त समये सा तिरोदधे

तत्र तां देवसेनस्य सुतां राज्ञः चिर उत्सुकाम्

तथा इति तेन वणिजा तद् वचसि अभिनन्दिते

इति पद्मावतीं वीक्ष्य वयस्या जगदे ऽन्यया

तत् मया अपि आशु तत्र एव गन्तव्यं तद् अवाप्तये

सेनापति नियुक्तेन किंकरेण समं ययौ

दिनैः कतिपयैः प्राप कौशाम्बीं वितत उत्सवाम्

विदूषकस्य दोषो ऽयं येन यूयम् उपेक्षिताः

ददर्श राज कार्याणि न यथा सु महन्ति अपि

मा मां वधीः सु सत्त्वः त्वम् तत् कुरुष्व कृपाम् इति

इमाम् एकाम् निशाम् अद्य भविष्यति अम्बरे गतिः

श्रूयतां कथयामि एतत् इति उक्त्वा पुनर् अब्रवीत्

न अवसन्न प्रजा आक्रन्दैः तस्य आक्रष्टुम् अशक्यत

उज्जयिन्याः समीपं तं राजानं वाजि सत्तमः

वत्स राजः स कौशाम्बीं प्रतस्थे दयिता अन्वितः

अथ अभियोक्तुम् उत्सिक्तम् सामन्तं कंचिद् एकदा

तत्र ते पिहित द्वार कृत प्राकार गुप्तयः

एकदा च निशि स्वैरं ततः प्रायात् प्रिया उत्सुकः

निशा अतिवाह योग्यम् च तं स दृष्ट्वा मठं नृपः

एवं कृते त्वम् नः स्वामी नियम एष नः

एवं तया सो ऽनुगतः सायं राज सुता गृहम्

भाजनं सर्व रत्नानाम् अम्बुराशिः इव अम्भसाम्

तत्र एव देवी भवने सो अन्तरिक्षात् अवातरत्

प्रविश्य च अन्तरे सो ऽत्र दिव्यम् आवासम् ऐक्षत

इति उक्ते राज सुतया राजा तत्र स्वयं ययौ

पौरोहित्ये च चक्रे तं प्रदत्त छत्त्र वाहनम्

उत्पपात नभो बिभ्रत् राज पुत्रीम् विदूषकः

किंनामा त्वं च का इयम् च तव चेष्टा इति तेन सः

जित अर्क तेजः प्रीतेन सेव्यमान इव इन्दुना

अद्य विद्या प्रयोगाः च संमोह्य प्रेरिता मया

विचित्रां संनिधौ देव्योः इमाम् अकथयत् कथाम्

तत् श्रुत्वा तद् क्षणम् द्वित्रान् वष्टभ्य आनाय्य भूपतिः

आगन्तव्यं महा वीर विस्मर्तव्यम् इदम् न ते

ततस् तत् दुष्करम् मत्वा ते ऽपि मूढाः तम् अब्रुवन्

प्रहर्ष मुक्त नादा इव रराज उज्जयिनी पुरी

कृतार्थ मानी स तया साकम् उज्जयिनीम् ययौ

छिन्न दक्षिण बाहु त्वात् प्रसारित भुज अन्तरम्

ध्यात उपनतम् आग्नेयम् खड्गं बिभ्रत् करेण सः

गत्वा अम्बुधेः तटे प्राप पापं तं वणिजं च सः

ब्राह्मणी समुपेत्य एवम् स अन्तर् दुःखा जगाद तम्

तत् महाभाग मा गाः त्वम् देहि मे जीवितं पुनः

पूर्व जैः अपि हि प्राची प्रक्रमेण जिता दिशः

तथा एव राक्षस आरूढः स प्रतस्थे पुरात् ततस्

जामातुः निज राज्य अर्धम् प्रदत्तं कार्य वेदिना
चकार गुणवर्माणं परितुष्य आत्मनः समम्

बलवन्तम् उवाच एवम् अन्तरिक्षात् सरस्वती

क्ﾱप्त उपचारः तद् सख्या योगेश्वर्या विदूषकः

प्रविश्य अन्तःपुरम् प्राप सुप्तां निशि नृप आत्मजाम्

प्रविश इति अशृणोद् वाचम् अन्तः केन अपि उदीरिताम्

विश्रान्तस्य च दासीभिर् धूत अध्व रजसः क्षणात्

बबन्धुः कर्णधाराः तम् रज्जु बन्धेन कक्षयोः

अयं स पर्वतः श्रीमान् उदय आख्यः पुरस् ते

उपमा नृपतेः तस्य गज इन्द्र स्थस्य गच्छतः

यमदंष्ट्र अभिधानस्य मम अभूताम् सुते इमे

प्रतिपन्न आश्रया सा च कृत आतिथ्या क्षण अन्तरे

उदतिष्ठत् सः च उत्ताल वेताल अधिष्ठितः शवः

तत् न राज सुता सद्म तत् मृत्योः विवृतम् मुखम्

अनुराग परायत्ताः कुर्वते किं न योषितः

प्रताप निलयस्य एक चक्रवर्ति तया रथः

स संभ्रमाः च गत्वा एव राजानं तं व्यजिज्ञपन्

जाह्नवीं याति च प्राचीं तेन प्राची प्रशस्यते

भासयति उच्छ्रिते व्योम यत् छत्त्रे तुहिन त्विषि

गते त्वयि मम प्राणाः त्रास आक्रान्ताः प्रयान्ति अमी

तान् प्रशास्य च गोपालान् वत्स ईशः स्व पुरीम् ययौ

रक्षामि अहम् शरीरं ते तत् सुखम् स्वपिहि प्रभो

तस्थौ च सेवमानः तम् राजानं स तद् आश्रितः

अति पीडनात् स्नेहः सस्यन्दे चिर संभृतः

अस्ति भू तल विख्याता या इयम् उज्जयिनी पुरी

पान आदि लीलया राजा दिन शेषम् निनाय सः

तस्य च स्कन्धम् आरुह्य निर्यत् वक्त्र अनल _

क्षणात् प्रव्राजकस्य अधस् फूत्कारं मुक्तवाञ् शवः

तद् स्वरूप परिज्ञान स उत्सुकम् सा तम् अब्रवीत्

कृतघ्ना धन लोभ अन्धाः न उपकार ईक्षण क्षमाः

तं जगाद अश्व जाति ज्ञः राजा वर तुरंगमम्

देशेषु अपि च विन्ध्य अद्रि हिमवत् मध्य वर्तिषु

आसीत् महा अटवी दत्त दिश् मोहः विह्वल आकुलः

इति आप्त राज्य विभवः क्रमशः स कृत्स्नां जित्वा महीम् अखिल राजक पूजित अङ्घ्रिः

ततो रक्षस् रथ आरूढः ताम् आनीय वणिज् सुताम्

सायं च प्रापयामास स योजन शत अन्तरम्

_ उत्थापयामास वेतालं मुक्त फूत्कृतिम्

निरगात् अरि वर्गस्य हृदयात् तु रुजा ज्वरः

बलैः असमय उद्वेल जल राशि जलैः इव

प्रतीहारः च गत्वा अन्तर् तत्र अपश्यत् विदूषकम्

गन्तुं राज सुता आवासम् इयेष प्रिय साहसः

प्रातश् च तस्य नृपतेः प्रबुद्धस्य एव स स्वयम्

ददृशुः तत् नृप आनीतम् हेम सिंहासनम् जनाः

विदूषकः तु दृष्ट्वा तम् अवतीर्य आशु राक्षसात्

ययौ च स तया रात्र्या दुर्गमां षष्टि योजनाम्

दृष्ट्वा व्यचिन्तयच् च असौ हन्त सो ऽयं निशाचरः

काम अग्निना इव संतप्तः स्विन्नो विगलति स्म सः

त्वं मे प्राणा गुण क्रीता दासी च अहम् तव प्रभो

तस्मात् युक्तिम् करोमि इह कार्यं सिध्यति मे यथा

अत्र अन्तरे प्रबुद्धा सा राज पुत्री निशा क्षये

असृजन् इव नाराच पञ्जराणि मनोभुवः

ततस् तद् मातरि स्नेहात् संभ्रान्तायाम् क्रमेण तत्

पप्रच्छ च यथावृत्तं स राजा तम् उपागतम्

ततो ऽस्य पृथ्वी राज्ये च वाञ्छा राज आत्मजासु च

प्रतस्थे सप्तमे च अहनि प्राप कार्कोटकं पुरम्

तां च तेजस्वतीं राज्ञीं समारूढ करेणुकाम्

लक्ष्मी रभस आकर्षण सिद्ध महा आमोद मन्त्र त्वम्

देवी मुख जितस्य इन्दोः सैन्यैः सेवा आगतैः इव

समुच्छ्रित सित छत्त्रः विधूत उभय चामरः

निष्कम्प एव खड्गेन सो ऽपि प्रतिजघान तान्

इत्य् उक्तो मन्त्रिणा राजा कृत्वा गोपालकान् पुरः

वेताल धिष्ठिताः तस्मिन् प्रहरन्ति स्म मुष्टिभिः

आगतो ऽसि कथं भूमिम् इमाम् इति च भद्रया

प्रातर् च तीर्त्वा शीतोदाम् अ लङ्घ्याम् मानुषैः नदीम्

प्रणम्य नृपम् अभ्यागात् नृपः अपि अभिननन्द तम्

देवी द्वय अनुयातः च स राजा प्रविवेश ताम्

स्थिरया यदि कृत्यं वो धुर्य रक्षितया श्रिया

वीरो भद्रां प्रति स्वैरं स प्रतस्थे विदूषकः

तद् कालम् तस्य सा का अपि

तावत् आकृष्ट खड्गः ऽत्र प्रविवेश विदूषकः

तत् गृहाण यतो ना अस्ति जीवितं मम सांप्रतम्

सूचयद्भिर् इव अशेष भूपाल उपायन आगमम्
अश्वम् उत्तेजयामास तेजस्वत्याः प्रदर्शयन्

वार क्रमेण गेहेभ्यो नयति एव नरान् इह

तत् मे त्वम् एव शरणं शिवेन नय मां पथा

अयं प्रिया आगमे मार्गः ते इति ब्रुवतीम् इव

श्रीमता निर्मितं राज्ञा तत्रत्येन आर्यवर्मणा

सो अश्वः तद् पार्ष्णि घातेन यन्त्रेण इव ईरितः शरः

स्व मन्दिरम् स देवीकः प्राविशत् कृत मङ्गलः

तत्र अरुण मणि ग्राव किरण प्रसरैः प्रभोः

आदित्यस्य इव यस्य इह न चस्खाल किल क्वचित्

चचाल च प्रवहणं रोध मुक्तम् तदा एव तत्

तत् दृष्ट्वा एव वणिज् पापः छेदयामास तस्य तत्

आदित्यसेनो निरगात् श्वशुरः ऽस्य तदा पुरः

ततो लावाणकात् तस्माद् अन्येद्युः सचिवैः सह

तथा इति परिणिन्ये तां गान्धर्व विधिना तदा

जित्वा एव इमाम् समुद्र अन्ताम् पृथ्वीं पृथु विभूषणाम्

उत्सारिता इव अभूवन् नगर्याः तद् क्षणम् शुचः

एवं गोपालको ऽरण्ये राज्यं स कुरुते प्रभो

अथ उपरि स्थितः तस्य महा कायस्य रक्षसः

शरीरं सुन्दर मया कुरु पाणिग्रहं मम

यान् च प्राप नृपात् ग्रामान् तान् सर्वान् सः महा आशयः

उच्चचार पुनर् तावत् अन्या नभसि भारती

कथं राज सुता अनेन हन्यते मयि जीवति

यत् एका सहसा एव स्त्री तासां मध्यात् उवाच तम्

उक्त्वा च तस्य तत् युक्त्या दत्त्वा च स्व अङ्गुलीयकम्

उपहारीकुरुष्व इह ततः प्राप्स्यसि वाञ्छितम्

तत् गृहाण एतदीयान् त्वम् सर्षपान् वीरैः येन ते

ततः प्रभाव तुष्टेन तेन तस्य महीभृता

कञ्चुकात् इव निर्गन्तुम् ईषतुस् तद् दिदृक्षया

इत्य् उक्त्वा राक्षसे तस्मिन् प्राप्त अनुज्ञे तिरोहिते

ततो दिव्य प्रभावाय तस्मै प्रीतः स पार्थिवः

सामन्ताः परितो भ्रेमुः ध्रुवम् ग्रह गणाः इव

आदित्यसेनः प्रारेभे प्रवेष्टुं श्रान्त वाहनः

यदी एवम् अम्ब तर्हि त्वं मा स्म विक्लव ताम् कृथाः

प्रव्राजको ऽपि सम्पूज्य तत्र देवीं व्यजिज्ञपत्

तेजस्वती कल आलाप कीलिता इव किल श्रुतिः

मोघा हि नाम जायेत महत्सु उपकृतिः कुतः

कदर्याणां पुरे प्राणाः प्रायेण हि अर्थ संचयाः

सहप्रयायिनीं चक्रे सैन्यस्य इव अधिदेवताम्

या सा अन्तर् जल सुप्तस्य पुंसः तस्य न्यकृत्यत

श्री भुवौ अनुरागेण साक्षात् अनुगते इव

आययौ राज भवनम् स राजा सचिव अन्वितः

विलसत् सत्त्व संरम्भम् स्व पौरुषम् इव अम्बुधिम्

स्व लोभस्य इव महतः पारम् अम्बुनिधेः ययौ

इति संचिन्त्य तद् कालम् जङ्घां ताम् आरुरोह सः

परितुष्य इव सामग्रीं घटयति उपयोगिनीम्

ताः च तत् जलम् आदाय ययुः भद्रा गृहम् स्त्रियः

तद् क्षणात् च स राजा अभूत् विप्रः भूत्वा विदूषकः

क्षिपन्त्यः प्रमद उत्फुल्ल लोचन इन्दीवर स्रजः

इति उक्त्वा विरते तत्र तस्मिन् यौगंधरायणे

मुमोच कामचाराय राक्षसं स विदूषकः

नासाः तेषाम् निशि छित्त्वा यः सु सत्त्वः इह आनयेत्

ददौ तस्मै च ताम् एव तदा एव तनयां निजाम्

तत्र आर्यवर्मणा राज्ञा स्वयं दृष्ट्वा अभिनन्दितः

विभिन्नैः सप्त संख्याकैः एक स्थान आश्रयैः मिथस्

नूनं निधान आदि युतम् तत् स्थानम् यद् प्रभावात्

राज्ञः प्रवृत्तिं चिन्वन्तः तस्थुः आश्वासित प्रजाः

विमुक्ते च प्रवहणे तद् क्षणम् वारि मध्यतस्

उद्धर्तव्यो ऽस्मि युष्माभिः अवलम्बन रज्जुभिः

तत् श्रुत्वा नायक त्वम् ते सर्वे ऽप्य् ऐच्छन् यदा आत्मनः

हर्षं तस्य अकरोत् कन्या प्रतापं च जिगीषु ता

काले गच्छति च अन्ये ते सर्वे प्राधान्यम् इच्छवः

दृष्ट्वा आर्यवर्म नृपतिम् स्वां भार्यां मार्गति स्म सः

तत्र चक्रे स केन अपि वणिजा सह संगतिम्

यक्षः तिरस् ऽभूत् खाते च महान् आविरभूत् निधिः

सर्वांश् चक्रधर उपेतान् पृष्ट्वा तद् मूल कारणम्

स्व सुता अन्तःपुर द्वारि स्थितः छिन्न च्युतः भुजः

तावत् तस्याः तत् उत्सङ्गे निपपात अङ्गुलीयकम्

यस्य बाहुर् मया छिन्नो नगरे पौण्ड्रवर्धने

ततो राज्ञि परावृत्ते निराशां तां नृप आत्मजाम्

वातायन गताः च अन्याः पश्यन्त्यो अनिमिष ईक्षणाः