tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
हर्म्य गवाक्ष गत अमर नारी लोचन नील सरोरुह मालम्

इति उक्तः मदनः तेन शक्रेण स्व अर्थ सिद्धये

संध्या बद्ध अञ्जलिपुटाः मुनयः अभिमुखाः रविम्

हिमवन्त् उवाच

सा अवरुह्य त्वरा युक्ता प्रासादात् अम्बर _

रक्तपाः सर्व भक्षाः च वायुपा हि अम्बु भोजनाः

अजयत् भूषयत् च अपि निःसाधारैः नग आत्मजा

समयं दैत्य सिंहस्य स शक्रस्य नु संस्थिताः

बृहस्पति मुखैः विप्रैः दिवस्पति पुरोगमैः

ऋषय ऊचुः

ततो विहाय शर्वः ताम् विश्रान्तो नर्म पूर्वकम्

क्रियते स्तिमित अक्षेण भवता विश्वतोमुख

तेषां त्वरन्ति चेतांसि किम् तु कार्यं विवक्षितम्

एवं स्तुतो विरिञ्चिः तु प्रसादं परमं गतः

नीलोत्पल दल छविः

आत्मानं स पुनर् जातम् मेने मेना पतिः तदा

दुर्लभः सत् पतिः स्त्रीणां विगुणः अपि पतिः किल

यैः अहम् तोषितः पूर्वं त एते मनुज उत्तमाः

वीरकं लोक वीर ईशम् ईशान सदृश द्युतिम्

क्रमेण आश्रम सम्प्राप्तिः ब्रह्मचारि व्रतात् अनु

स बाह्य अन्तर विद्धेन हरेण स्मर मार्गणः

हर्ष स्थाने अपि महति त्वया दुःखं निरूप्यते

न किंनरैर् अभिभवितुं हि शक्यते विभूषण चय समुद्भवः ध्वनिः

संसारस्य अतिदोषस्य दुर्विज्ञेया गतिः यतस्

स्व छायया अस्याः चरणौ त्वया उक्तौ व्यभिचारिणौ

आराध्यमान पाद अब्ज युगल त्वात् सु निर्वृतैः

तुष्टुवुः स्पष्ट वर्ण अर्थैः वचोभिः कमलासनम्

निर्वृतिं परमां याति निवेद्य अर्थम् सुहृद् जने

भवद्भिः यस्य नो दृष्टम् अन्तर् अग्रम् अथ अपि वा

शोभसे देव रूपेण जगत् आनन्द दायिना

नाना तपोभिः मुनिभिः ज्वलन अर्क सम प्रभैः

यथा प्रोक्तं तदा पादौ स्व छाया अ व्यभिचारिणौ

मानुषात् च सरीसृप्यां मनुष्य त्वेन जायते

स तया मायया आविष्टः जज्वाल मदनः ततस्

स तु तं भस्मसात्कृत्वा हर नेत्र उद्भवः अनलः

स्त्री जातिः तु प्रकृत्या एव कृपणा दैन्य भाषिणी

पातालात् अहम् उद्धृत्य सप्त लोक अधिपः कृतः

स काननानि उपाक्रम्य वनानि उपवनानि च

हरिष्यामि हरस्य अहम् तपः तस्य स्थिर आत्मनः

यस्य उपयोगि यत् रूपम् सा च तद् प्राप्तये चिरम्

या अपि स्यात् पूर्ण सर्व आढ्या पति पुत्र धन आदिभिः

जाता प्रालेयशैलस्य संकेतक निरूपणाः

अवसत् ताम् क्षपां तत्र पत्न्या सह पुर अन्तकः

नद्यः समुद्रा निखिलाः स्थावरं जङ्गमं च यत्

कथम् आराधयेत् ईशम् मादृशी तादृशं शिवम्

क्रीडा उद्यान सहस्र आढ्यम् काञ्चन अम्बुज दीर्घिकम्

धराम् आलिङ्ग्य जानुभ्यां स्थाणुं प्रोवाच केशवः

प्रकीर्ण कुसुम आमोद मत्त अलि कुल कूजितम्

संदेशेन विना शक्तिः अपकारस्य न इष्यते

असद्ग्रहस्य का प्रीतिः व्यसनस्य क्व यन्त्रणा

प्राञ्चम् एव च इह दृश्यन्ते भूतानां कार्य सम्भवाः

तदा उमा सहितः देवो विजहार भग अक्षि हा

ततो गते भगवति नीललोहिते सह उमया रतिम् अलभत् न भूधरः

हरो गिरौ चिरम् अनुकल्पितम् तदा विसर्जिता अमर निवहः अविशत् स्वकम्

वियत् चराः वियति किम् अस्ति कान्तकं प्रयात नो धरणिधर अविदूरात्

अपि तुष्टि कृतः श्रुत काम फलाः विहिता द्विज नायकैः देव गणाः

उदय अस्ते पुरोभावी यो हि च आस्ते अवनीधरः

ततस् ताम् संनिर्वाय आह वाम हस्त अग्र संज्ञया

आनन्द अश्रु परीत अक्षाः सस्वजुः ताम् तपस्विनीम्

अनेक प्राणि रूपाः च ज्वाला आस्याः कृष्ण पिङ्गलाः

सौम्या भीमाः स्मित मुखाः कृष्ण पिङ्ग जटा सटाः

त्वम् एव च एकः विविध अकृत क्रियः किल इति वाचा विधुरैर् विभाष्यते

ततो हरो हिमगिरि कन्दर आकृतिम् सितं कशा मृदु हतिभिः प्रचोदयत्

वन्दितो हिमशैलेन निर्गतेन पुरो मुनिः

वितेनुः नयन अन्तःस्थाः शम्भोः सूर्य अनल इन्दवः

रुद्राः त्रिशूलिणः सन्तो वदध्वं बहु शूलताम्

सुर असुरैः अ निर्णीतम् परम अर्थ क्रिया आश्रयम्

ये अन्ये सूक्ष्माः सन्ति तेभ्यः अभिगीतः स्थूला भावाः च आवृतारः च तेषाम्

ततो देवैः च मुनिभिः प्रोक्ता देवी तु इदम् वचः
देवदेव अनुगम् वीरकं लक्षणा प्राह देवी वनं पर्वता निर्झराणि अग्नि देव्यानि अथो भूतपा निर्झर अम्भस् निपातेषु निमज्जत

सः अपि निर्वर्त्य सर्वान् गणान् सस्मयम् आह बाल त्व लीला रस आविष्ट धीः

भू भङ्ग संज्ञया तेषां प्रवेश आज्ञाम् ददौ तदा

जग्मुः तम् प्रणिपत्य ईशम् यथायोगं दिवौकसः

त्वया मात्रा कृतार्थः अस्तु वीरकः अपि सुमध्यमे

अनुभूय उत्सवम् देवा जग्मुः स्वान् आलयान् मुदा

जगन्ति अभूत् तुमुलः इव आकुलीकृतः पिनाकिना त्वरित गतेन भूधरः

तुतोष दोषाकर खण्ड धारी उवाच च एनाम् मधुरं निरीक्ष्य

इति उक्तः तु तदा रत्या शैलः सम्भ्रम भीषितः

निःशब्द अक्षोभ सलिल प्रपातम् सर्वतोदिशम्

जगुः गन्धर्व मुख्याः च ननृतुः च अप्सरस् गणाः

इत्थं स्तुतः शंकर ईड्य ईशो वृषाकपिः मन्मथ कान्तया तु

एष स पद्म भवः अयम् उपेत्य प्रांशु जटा मृग चर्म निगूढः

यामो न एक अभ्युपायने तम् अभ्यर्थयितुम् वयम्

नाना मृग गण आकीर्णम् भ्रमर उद्घुष्ट पादपम्

स गत्वा शक्र भवनम् अमर ईशम् ददर्श ह

मुनीनां देवतानां च स्वयम् कर्ता अपि कल्मषम्

पाषाण शकल उत्तान कांस्यताल प्रवर्तकः

प्रातर् ते शंकरः पाणिम् एष पुत्रि ग्रहीष्यति

शैलदुहित्री उवाच

यो दैत्य इन्द्र कुलम् हत्वा मां रक्तैः तर्पयिष्यति

अनेक कुसुम आपीडाः नाना व्याल विभूषणाः

सरितः सागराः च एव समाजग्मुः च सर्वशः

जगाम शुभ योगेन तदा सम्पूर्ण मानसः

नाना आश्चर्य गुणाः धारः गणेश्वर गण अर्चितः

पुष्प जाल अवनद्धेषु धाम्सु अपि प्रोत्तुङ्ग नाना अद्रि कुञ्जेषु अनुगर्जन्तु हेम आरुत आस्फोट संक्षेपणात् कामतः

नारदं प्रत्युवाच अथ स अश्रु कण्ठः महा गिरिः

पिनद्ध उत्पल स्रज् दामा सु कान्तः मधुर आकृतिः

कान्तिः सर्वेषु भावेषु ऋद्धिः च अभवत् आकुला

अभवत् पृथिवी देवी शालि माला आकुला अपि च

कदाचिद् गन्ध तैलेन गात्रम् अभ्यज्य शैलजा

रम्यं प्रियं मनोहारि मा रूपं तपसा दह

संस्मृतः तु तदा क्षिप्रं सहस्राक्षेण धीमता

त्वम् एवम् एकः भुवनस्य नाथो दयालुः उन्मूलित भक्त भीतिः

ततः सस्मार भगवान् मुनीन् सप्त शतक्रतुः

मुक्ता जाल परिष्कारम् ज्वलित औषधि दीपितम्

एवम् एतत् ते अपि अत्र प्रभवो नाक संपदाम्

सुर असुराणाम् नमतां किरीट मणि कान्तिभिः

श्मशान वासिनः रौद्र प्रमथ अनुगात् सति

वन आश्रिताः च ओषधयः स्वादुवन्ति फलानि च

नमः अस्तु भक्त्या अभिमत प्रदाय नमः अस्तु सर्व आर्ति हराय तुभ्यम्

अथ विष्णु मुखैः देवैः श्वसनः प्रतिबोधितः

वृक आनन आयुध धराः नाना कवच भूषणाः

व्याघ्र इभ वदनाः केचिद् केचिद् मेष अज रूपिणः

नारद उवाच

नाथो यज्ञभुजाम् अस्ति तथा इन्द्रः पाकशासनः

ईषत् कोप समाविष्टः धैर्यम् आलम्ब्य धूर्जटिः

अहो धन्यः असि शैल इन्द्रैः यस्य ते कन्दरं हरः

स्व कर्मणा एव जायन्ते विविधा भूत जातयः

बबन्ध प्रणय उदार विस्फारित विलोचनः

नमः अस्तु शर्वाय नमः शिवाय नमः अस्तु सिद्धाय पुरातनाय

गतेषु तेषु देवः अपि शंकरः पर्वतात्मजाम्

तत् यथा शीघ्रम् एव एषाम् योगं यायात् पिनाकिना

व्यजृम्भत तथा लोके क्रमाद् वैभावरं तमः

गणेशाः कति संख्याताः किंनामानः किमात्मकाः

ब्रह्मणः सिद्ध सर्व अर्थम् ऐश्वर्यम् लोक कर्तृताम्

सोढुं क्लेश स्व रूपस्य तपसः सौम्य दर्शने

तत् सर्वम् हिमशैलस्य महिमानम् अवर्धयत्

विभावरि महा कायम् विबुधानाम् उपस्थितम्

भुजग आभरणम् गृह्य सज्जं शंभोः पुरस् अभवत्

अत्यद्भुता असि अहो पुत्रि ज्ञान मूर्तिः इव अमला

कृत वासुकि पर्यङ्क नाभिमूल निवेशितम्

तत्र आसीनाम् महा हर्म्ये रत्न भित्ति समाश्रयाम्

प्रभावं प्रभवं च एष तेषाम् अपि न वेत्थ किम्

न प्राप्यते विना पुण्यैः पतिः नार्या कदाचन

इति उक्त्वा पूजिता याता मुनयो गिरि कन्यया

प्रसुप्त प्राय पुरुषे निद्रा भूत उपचारिके

तत्र अपि जातौ श्रेष्ठायां धर्मस्य उत्कर्षणेन तु

यतो निःसाधनो धर्मः परिमाण उज्झिता रतिः
अनुयाता दुहित्रा तु सु अल्प आलि परिचारिका

पुष्प वृष्टिम् प्रमुमुचुः तस्मिन् तु हिम भूधरे

न तु वेत्सि चराचर भूत गतम् भव भावम् अतीव महान् उच्छ्रितः प्रभवः

देवी उवाच

शर्वस्य पाणिग्रहणम् अग्नि साक्षिकम् अ क्षतम्

एवं श्रुत्वा तु शैलेन्द्रो नारदात् सर्वम् एव हि

एतत् दौर्भाग्यम् अतुलम् असंख्यम् गुरु दुःसहम्

यक्ष कुङ्कुम किञ्जल्क पुञ्ज पिङ्ग जटा सटम्

सचराचर निर्मथने किम् इति कितवः तु कृतो विहितो भवता

प्रकृतौ तु तृतीयायां मधुद्विष् जनन क्रिया

क्रमेण रूप सौभाग्य प्रबोधैः भुवन त्रयम्

गृहीत अर्घम् मुनि वरम् अपृच्छत् श्लक्ष्णया गिरा

शक्रः प्रोवाच शृण्वन्तु भगवन्तः प्रयोजनम्

भाविनः अवश्य भावि त्वात् भवित्री भूत भाविनी

का अपि अखिलीकृत मण्डन भूषा त्यक्त सखी प्रणया हरम् ऐक्षत्

यथा इष्टम् स्थीयताम् एभिः गृहम् मे भुवन त्रयम्

प्रोचुः ताम् मुनयः स्निग्धं संमान्य पथिनम् आगतम्

निष्पन्न आभरणम् देवं प्रसाध्य ईशम् प्रसाधनैः

चराचराणि भूतानि सुर असुर वराणि च

शशिमौलि सित ज्योत्स्ना शुचि पूरित गोचरः

निकुञ्जेषु विद्याधरैः गीत शीलः पिनाकी इव लीला विलासैः स लीलः

लब्ध प्रवेशाः कृच्छ्रेण वयं तस्य अमर द्विषः

प्रकृत्या एव दुराधर्षं तपस्यन्तं तु संप्रति

स्त्रिया विरहिता सृष्टिः जन्तूनाम् न उपपद्यते

एहि वीरक चापल्यात् त्वया देवः प्रकोपितः

स्तोक कालम् प्रतीक्षध्वं निर्विशङ्केन चेतसा

तयोः संयुक्तयोः तस्मात् सुरत आसक्ति कारणे

सु रक्त हृदयः देव्या मकराङ्क पुरःसरः

देवी उवाच

भविता हिमशैलस्य दुहिता लोक भाविनी

द्रष्टुम् अभ्यन्तरे नाक वास ईश्वरैः इन्दुमौलिं प्रविष्टेषु कक्ष अन्तरम्

उपविष्टाः श्रम उन्मुक्ताः ततस् प्रक्ष्यथ माम् अतस्

यो जायते हि यद् बीजः जनितुः स हि असार्थकः

तनुः ते वरुणैः उच्छुष्का परीतस्य इव वह्निना

त्वं च उक्तवन् सुतायाः मे शरीरे दोष संग्रहम्

नाना पुष्प समाकीर्णम् नानाविध फल अन्वितम्
स त्वां स्वर्ग्यं स्वर् अगाम् इति

तस्माद् उ ह एवंविदम् एव उद्गापयेत

तं ह आह यस् त्वम् असि सो ऽहम् अस्मि यो ऽहम् अस्मि स त्वम् अस्य् एहि इति

तस्मा उ ह एतेन प्रब्रुवीत को ऽहम् अस्मि सुवस् त्वम्

एवंविद् इह एव उद्गातर् इति हूतः प्रतिशृणुयात्

स यथा अण्डम् प्रथम निर्भिण्णम् एवम् एव

तस्मिन् ह आत्मन् प्रतिपत्

तस्य ह अहोरात्रे लोकम् आप्नुतः

स यो ह नाम्ना वा गोत्रेण वा प्रब्रूते तं ह आह यस् ते ऽयम् मय्य् आत्मा अभूत् एष ते स इति

तम् ऋतवः गृहीतम् अपकर्षन्ति

तदा तं ह वा एवंविद् उद्गाता यजमानम् ॐ इत्य् एतेन अक्षरेण आदित्यम् देव लोकम् गमयति

स यथा अण्डम् विदिग्धं शयीत अन्नाद्यम् अ लभमानम् एवम् एव विदिग्धः शेते ऽन्नाद्यम् अ लभमानः

तस्य ऊर्ध्वम् अन्नाद्यम् उत्सीदति स्तनाव् अभि

यद् उ ह वा अस्मिंल् लोके मनुष्या यजन्ते यत् साधु कुर्वन्ति तद् एषाम् ऊर्ध्वम् अन्नाद्यम् उत्सीदति

स एतम् एव सुकृत रसम् प्रविशति

वाग् इत्य् अस्मा उत्तरेण अक्षरेण चन्द्रमसम् अन्नाद्यम् अक्षितिम् प्रयच्छति

तं ह आगतम् पृच्छति कः त्वम् असि इति

को ह वै प्रजापतिर् अथ ह एवंविद् एव सुवर्गः

अथ यस्य एतत् अ विद्वान् उद्गायति न ह एव एनम् देव लोकम् गमयति न उ एनम् अन्नाद्येन समर्धयति

तद् अमुं चन्द्रमसम् मनुष्य लोकम् प्रविशति

स यज्ञेन एव जायते

स हि सुवर् गच्छति

अ जातः ह वै तावत् पुरुषो यावन् न यजते

स यद् आजायते अथ अस्मै माता स्तनम् अन्नाद्यम् प्रयच्छति

तस्य इदम् मानुष निकाशनम् अण्डम् उदरे ऽन्तः सम्भवति
अपरे अपि आहुः तत् अपि अप्रतिरूपम्

एकैक एव मन्यते अहं राजा अहं राजा इति

स इमां महा पृथिवीम् स सागर पर्यन्ताम् अखिलाम् अकण्टकाम् अ दण्डेन अ शस्त्रेण अभिनिर्जित्य अध्यासयति

ये च दश दिश् संनिपतिताः बोधिसत्त्वाः स भाग चरिताः बोधिसत्त्वस्य देव पुत्राः च ते ऽपि तं प्रासादम् अभिरुह्य यथाप्रत्यर्हेषु सिंहासनेषु स्वक स्वकेषु निषीदन्ति स्म अपगत अप्सरः गणाः अपगत प्राकृत देव पुत्राः समान अध्याशय परिवाराः अष्टषष्टि कोटि सहस्र परिवाराः

स्थूल भिक्षम् च तत् कुलम् भवति

यदा क्षत्रिय गुरुकः लोको भवति तदा क्षत्रिय कुले उपपद्यन्ते

कथंरूपेण राजा चक्रवर्ती मणि रत्नेन समन्वागतो भवति इह राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य पूर्ववत् मणि रत्नम् उत्पद्यते शुद्ध नील वैडूर्यम् अष्ट अंशम् सु परिकर्म कृतम्

अपर आहुः इयं मिथिला नगरी अतीव रमणीया मैथिलस्य राज्ञः सुमित्रस्य निवास भूमिः

अपरे तु आहुः इदं पुनः कौशल कुलम् महा वाहनम् च महा परिवारम् च महा धनम् च

शीतल काले च अस्याः उष्ण संस्पर्शानि गात्राणि भवन्ति उष्ण काले च शीत संस्पर्शानि

इष्वस्त्र शिक्षासु च पारमिं गता न च अपरम् जीवित अर्थम्

सर्वे महानग्न बलैः उपेताः विस्तीर्ण हस्ती नव रत्नवन्ति

तेन सा अपि अप्रतिरूपा

अनीर्षुका च अपि अ शठा अ माया त्याग अनुरक्ता सह मैत्र चित्ता

स राजा प्रभूत हस्ति अश्व रथ पदाति बलकाय समन्वितः प्रभूत हिरण्य सुवर्ण मणि मुक्ता वैडूर्य शङ्ख शिला प्रवाल जातरूप रजत वित्त उपकरणः सर्व सामन्त राज अभीत बल पराक्रमः मित्रवान् धर्म वत्सलः

अपरे तु आहुः इदं वंश राज कुलम् ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च

एवं च अवलोक्य तूष्णीम् अभूत्

अवन्ध्य शिल्प निवेशनम् च तत् कुलम् भवति भोगान् परिभुनक्ति

ते ऽपि तं शब्दं श्रुत्वा विहायसा सप्त ताल मात्रम् अत्युद्गम्य तेजः धातुम् समापद्य उल्का इव परिनिर्वान्ति स्म

अवगाह्य उत्तरात् समुद्रात् प्रत्युत्तरति

बहु स्त्रीकम् च तत् कुलम् भवति

सा राजानं चक्रवर्तिनं मुक्त्वा न अन्यस्मिन् मनसा अपि रागं करोति किं पुनः कायेन

एवंरूपेण राजा चक्रवर्ती स्त्री रत्नेन समन्वागतो भवति

प्रभूत हिरण्य सुवर्ण मणि मुक्ता जातरूप रजत वित्त उपकरणम् च तत् कुलम् भवति

तद् कुलम् प्रतिरूपम् अस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भ प्रतिसंस्थानाय इति

इदं प्रतिरूपम् अस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भ स्थानम् इति

सदृशी क्षत्रिया न अति दीर्घा न अति ह्रस्वा न अति स्थूला न अति कृशा न अति गौरी न अति कृष्णा अभिरूपा प्रासादिका दर्शनीया

अथ तर्हि कुल द्वये एव उपपद्यन्ते ब्राह्मण कुले क्षत्रिय कुले च

कतमं कुलं एवंगुण समन्वागतम् भवेद् यावद्विधम् अनेन सत् पुरुषेण निर्दिष्टम् तेषां चिन्ता मनस्कार प्रयुक्तानाम् एतत् अभूत् इदं खलु अपि शाक्य कुलम् ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च रमणीयं च आकीर्ण बहु जन मनुष्यम् च

बहु पुरुषम् च तत् कुलम् भवति

तेषां चिन्ता मनस्कार प्रयुक्तानाम् ज्ञानकेतुध्वजो नाम देव पुत्रः अ वैवर्तिकः बोधाय कृत निश्चयः अस्मिन् महायाने

अस्ति असौ राजा सुमित्र एवंगुण युक्तः किंतु अति वृद्धः न समर्थः प्रजाम् उत्पादयितुम् अति बहु पुत्रः च

कृतज्ञं च कृत वेदितम् च तत् कुलम् भवति

ततो बोधिसत्त्वः तम् महान्तं बोधिसत्त्व गणम् देव गणम् च व्यवलोक्य एतत् अवोचत् चतुष्षष्टि आकारैः मार्षाः सम्पन्न कुलम् भवति यत्र चरमभविको बोधिसत्त्वः प्रत्याजायते

कतमैः चतुष्षष्टि आकारैः तत् यथा

एतर्हि भिक्षवः क्षत्रिय गुरुकः लोकः

कुल श्रेष्ठम् च तत् कुलम् भवति

श्रुतं खलु मया यस्य किल राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य तत् एव पोषधेयं पञ्चदश्यां शिरः स्नातस्य उपवास उषितस्य उपरि प्रासाद तल गतस्य स्त्री आगार परिवृतस्य पूर्वस्यां दिशि दिव्यं चक्र रत्नम् प्रादुर्भवति स भवति राजा चक्रवर्ती

दृढ मित्रम् च तत् कुलम् भवति
तत् कस्मात् तथा हि तत् न मातृ शुद्धम् पितृ शुद्धम् अप्लुतं चञ्चलम् अनवस्थितम् परित्त पुण्य अभिष्यन्दितम् न विपुल पुण्य अभिषिक्तम् सत् कुल प्रदेश उपचारम् न उद्यान सरः तडाग आकीर्णम् कर्वटम् इव प्रत्यन्त वासम्

तत्र यदा ब्राह्मण गुरुकः लोको भवति तदा ब्राह्मण कुले उपपद्यन्ते

उत्तरां दिशं विजित्य उत्तर समुद्रम् अवगाहते

सर्व अर्थ सिद्धम् च तत् कुलम् भवति

एवम् उक्ते राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तः त्राता तान् राज्ञो मण्डलिन एतत् अवोचत् कारयन्तु भवन्तः स्वकानि राज्यानि धर्मेण

अपर आहुः सा अपि अप्रतिरूपा

अ क्षुद्र अन् उपघाति च तत् कुलम् भवति

हन्त भवन्तो मा प्राणिनं घातयिष्यथ मा कामेषु मिथ्या चरिष्यथ मा मृषा वक्ष्यथ यावत् मा मे विजिते अधर्मम् उत्पद्यते मा अधर्म चारिणः रोचेथ

भवति च अस्य पुत्र सहस्रम् शूराणां वीराणां वर अङ्ग रूपिणाम् पर सैन्य प्रमर्दकानाम्

अन्यत्र देव्या अति गुण अन्वितायाः दश नाग साहस्र बलम् हि यस्याः

तेन तत् अपि अप्रतिरूपम् अस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भ प्रतिसंस्थानाय इति

एभिः मार्षाः चतुष्षष्टि आकारैः समन्वागतं च तत् कुलम् भवति यस्मिन् चरमः भविको बोधिसत्त्व उत्पद्यते

अ भीतम् च तत् कुलम् भवति

शुद्ध शरीराणि एव भूमौ प्रापतन्

प्रदेश राज्ञाम् अपि च अप्रचारः विवर्धते यशः च पार्थिवे

द्वात्रिंशता मार्षा गुण आकारैः समन्वागता सा स्त्री भवति यस्याः स्त्रियाः चरमभविकः बोधिसत्त्वः कुक्षौ अवक्रामति

प्रभूत हस्ति अश्व उष्ट्र गवेडकम् च तत् कुलम् भवति

एवं हि ते देव सुताः महात्मा संबोधि सत्त्वाः च विशाल प्रज्ञा

एभिः सप्त रत्नैः समन्वागतो भविष्यति

अ लुब्धम् च तत् कुलम् भवति

शीलवत् च तत् कुलम् भवति

इति हि भिक्षवः ते देव पुत्राः बोधिसत्त्वस्य अन्योन्यम् परिपृच्छन्ति स्म कतमस्मिन् कुल रत्ने कियत् रूपायाम् जनन्यां बोधिसत्त्वः

कथंरूपेण राजा चक्रवर्ती चक्र रत्नेन समन्वागतो भवति इह राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य तत् एव पोषधेयं च पञ्चदश्यां शिरः स्नातस्य उपवास उषितस्य उपरि प्रासाद तल गतस्य स्त्री आगार परिवृतस्य पूर्वस्यां दिशि दिव्यं चक्र रत्नम् प्रादुर्भवति

अन्वेति राजा चक्रवर्ती सार्धं चतुर् अङ्गेण बलकायेन

किं कारणं भिक्षवो बोधिसत्त्वः काल विलोकितम् विलोकयति स्म न बोधिसत्त्व आदि प्रवृत्ते लोके सत्त्व संवर्तनी काल समये मातुः कुक्षिम् अवक्रामति अथ तर्हि यदा व्यक्तो लोकः सु स्थितः भवति प्रज्ञायते जरा प्रज्ञायते प्रज्ञायते मरणं प्रज्ञायते तदा बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षिम् अवक्रामति

सर्व शाक्य विषये च एक राजा पूजितो मानितः श्रेष्ठि गृहपति अमात्य पारिषद्यानाम् प्रासादिको दर्शनीयो न अति वृद्धः न अति तरुणः ऽभिरूपः सर्व गुण उपेतः शिल्प ज्ञः काल ज्ञः आत्म ज्ञः धर्म ज्ञः तत्त्व ज्ञः लोक ज्ञः लक्षण ज्ञः धर्म राजः धर्मेण अनुशास्ता अवरोपित कुशल मूलानाम् च सत्त्वानां कपिलवस्तु महा निलयः

अन्य ऊचुस् तत् अपि अप्रतिरूपम्

ऋषि पूजकम् च तत् कुलम् भवति

किं कारणम् तथा हि ते चण्डाः च चपलाः च रौद्राः च परुषाः च साहसिकाः च न च कर्म दर्शिनः

सहस्र अरम् स नेमिकम् स नाभिकम् सुवर्ण वर्ण कर्म अलंकृतम् सप्त तालम् उच्चैस् समन्ताद् दृष्ट्वा अन्तःपुरम् राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य तत् दिव्यम् चक्र रत्नम् एव भवति

अभय दत्ताः च तस्मिन् मृगाः प्रतिवसन्ति इति तद् अग्रेण मृगदावस्य मृगदाव इति संज्ञा उदपादि

यत् तेषाम् पित्त श्लेष्म मांस अस्थि स्नायु रुधिरम् च अभूत् तत् सर्वम् तेजसा पर्यवदानम् अगच्छत्

चक्रवर्ति कुलम् च तत् कुलम् भवति

कुल वशिता प्राप्तम् च तत् कुलम् भवति

अनुत्तर परिवारम् च तत् कुलम् भवति

तस्याः शुभ कर्म निष्ठया
साधु इति ते सर्वे कृत अञ्जलि पुटाः बोधिसत्त्वम् उपसंक्रम्य पर्यप्राक्षुः कीदृश् गुण सम्पन्ने सत् पुरुष कुल रत्ने चरमभविको बोधिसत्त्वः प्रत्याजायत इति

पूर्व कुशल मूल सहाय उपचितम् च तत् कुलम् भवति

किं कारणम् तथा हि वंश राज कुलम् प्राकृतं च चण्डं च न च उज्ज्वलित तेजसम् पर पुरुष जन्म आवृतम् च न मातृ पितृ स्व तेजः कर्म अभिनिर्वृत्तम् च

तत् प्रतिरूपम् अस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भ प्रतिसंस्थानाय इति

अथ तर्हि बोधिसत्त्वा मध्यमेषु एव जनपदेषु उपपद्यन्ते

परुष कार मति च तत् कुलम् भवति

प्रभूत धन धान्य कोष कोष्ठागारम् च तत् कुलम् भवति

न सो ऽस्ति मानुषो वा यो राग चित्तेन प्रेक्षितुम्

अथ राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्त एक अंसम् उत्तरासङ्गम् कृत्वा दक्षिण जानु मण्डलम् पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य दक्षिणेन पाणिना तत् दिव्यम् चक्र रत्नम् प्रार्थयेत् एवम् च आवेदयेत् प्रवर्तयस्व भट्ट दिव्यं चक्र रत्नम् धर्मेण मा अधर्मेण

शुद्ध शरीराणि एव भूमौ प्रापतन्

किं कारणं बोधिसत्त्वो द्वीप विलोकितम् विलोकयति स्म न बोधिसत्त्वाः प्रत्यन्त द्वीपाः उपपद्यन्ते न पूर्वविदेहे न अपरगोदानीये न च उत्तरकुरौ

सर्व श्वेतम् सप्त अङ्ग सु प्रतिष्ठितम् स्वर्ण चूडकम् स्वर्ण ध्वजम् स्वर्ण अलंकारम् हेम जाल प्रतिच्छन्नम् ऋद्धिमन्तं विहायसा गामिनं विकुर्वणा धर्मिणम् यत् उत बोधिः नाम नाग राजा

तस्मात् बोधिसत्त्वाः क्षत्रिय कुले उपपद्यन्ते

तस्य खलु पुनर् मणि रत्नस्य आभया सर्वावन्तं चतुर् अङ्ग बलकायम् अवभासेन स्फुटीभवति सामन्तेन योजनम्

कथंरूपेण राजा चक्रवर्ती स्त्री रत्नेन समन्वागतो भवति इह राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य पूर्ववत् स्त्री रत्नम् उत्पद्यते

अमात्य अवेक्षितम् च तत् कुलम् भवति भोगान् परिभुनक्ति

किं कारणं भिक्षवो बोधिसत्त्वो देश विलोकितम् विलोकयति स्म न बोधिसत्त्वाः प्रत्यन्त जनपदेषु उपपद्यन्ते येषु मनुष्या अन्ध जात्याः जडा एड मूक जातीयाः अभव्याः सुभाषित दुर्भाषितानाम् अर्थम् ज्ञातुम्

या च इयम् कुल परिशुद्धिः बोधिसत्त्वेन उदाहृता सा शाक्य कुले एव संदृश्यते

ये ऽपि तत्र उपपन्नाः ते ऽपि तद् स्वभावाः एव

ऋद्धं च स्फीतं च निराकुलं च स गौरवम् सत् जन धार्मिकम् च

अपरे अपि आहुः अयं हस्तिनापुरे महा नगरे राजा पाण्डव कुल वंश प्रसूतः शूरो वीर्यवान् वर अङ्ग रूप सम्पन्नः पर सैन्य प्रमर्दकानाम् तद् कुलम् प्रतिरूपम् अस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भ प्रतिसंस्थानाय इति

सचेद् अगारम् अध्यावसति राजा भवति चक्रवर्ती चतुर् अङ्गः विजितवान् धार्मिको धर्म राजः सप्त रत्न समन्वागतः

इदं प्रतिरूपम् अस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भ स्थानम्

यैः समन्वागतस्य द्वे गती भवतो न तृतीया

अभिजात पुरुष युग सम्पन्नम् च तत् कुलम् भवति

बोधिसत्त्व कुल कुल उदितम् च तत् कुलम् भवति

अथ शुद्धावास कायिकाः देव पुत्राः जम्बुद्वीपम् आगत्य दिव्यं वर्णम् अन्तर्धाप्य ब्राह्मण वेषेण ब्राह्मणान् वेदान् अध्यापयन्ति स्म

तेन तत् अपि अप्रतिरूपम्

किं कारणम् तथा हि स राजा मिथ्यादृष्टि कुल वंश प्रसूतः दस्यु राजा

मनोरमा बिम्बं सा उच्यति मायादेवी

पूर्व वत् एवम् दक्षिणां दिशं विजयति

अद्य अपि च तानि ऋषि पदानि एव संज्ञायन्ते

अ मोह गामिनम् च तत् कुलम् भवति

सा बोधिसत्त्वस्य बभूव माता

शुद्ध सत्त्वः सु धर्म सिंह आसनि संनिषण्णः

अथ ये ते भवन्ति पूर्वस्यां दिशि राजानो मण्डलिनः ते रूप्य पात्रीम् वा सुवर्ण चूर्ण परिपूर्णाम् आदाय स्वर्ण पात्रीम् वा रूप्य चूर्ण परिपूर्णाम् आदाय राजानं चक्रवर्तिनं प्रत्युत्तिष्ठन्ति एहि देव स्वागतं देवाय इदं देवस्य राज्यम् ऋद्धम् च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च रमणीयं च आकीर्ण बहु जन मनुष्यम् च

महा परिवारम् च तत् कुलम् भवति

नूनम् अहम् राजा चक्रवर्ती यत् नु अहम् दिव्यं चक्र रत्नम् मीमांसयेयम्

पश्यन्ति मातां दुहितां च सर्वे
किं कारणम् तथा हि पाण्डव कुल प्रसूतैः कुल वंशः अति व्याकुलीकृतः युधिष्ठिरो धर्मस्य पुत्र इति कथयति भीमसेनो वायोः अर्जुन इन्द्रस्य नकुल सहदेवौ अश्विनोः इति

समा कुतो सा वै जननी महा ऋषेः

अभेद्य परिवारम् च तत् कुलम् भवति

देवता पूजकम् च तत् कुलम् भवति

कथंरूपेण राजा चक्रवर्ती गृहपति रत्नेन समन्वागतो भवति इह राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य पूर्ववद् गृहपति रत्नम् उत्पद्यते पण्डितो व्यक्तो मेधावी दिव्य चक्षुः

तिर्यग्योनि गत प्राण अन् उपरोध करम् च तत् कुलम् भवति

जाति सम्पन्नम् च तत् कुलम् भवति

अ दीन अ लीनम् च तत् कुलम् भवति

अभिलक्षिताया अच्छिद्र उपचारायाः जाति सम्पन्नायाः कुल सम्पन्नायाः रूप सम्पन्नायाः नाम सम्पन्नायाः आरोह परिणाह सम्पन्नायाः अप्रसूतायाः शील सम्पन्नायाः त्याग सम्पन्नायाः स्मित मुखायाः प्रदक्षिण ग्राहिण्याः व्यक्ताया विनीताया विशारदाया बहु श्रुतायाः पण्डिताया अ शठायाः अ मायाविन्याः अ क्रोधनायाः अपगत ईर्ष्यायाः अ मत्सरायाः अ चञ्चलायाः अ चपलायाः अ मुखरायाः क्षान्ति सौरभ्य सम्पन्नायाः ह्री अपत्राप्य सम्पन्नायाः मन्द राग द्वेष मोहायाः अपगत मातृग्राम दोषायाः पतिव्रतायाः सर्व आकार गुण सम्पन्नायाः स्त्रियाः कुक्षौ चरमभविको बोधिसत्त्वो ऽवक्रामति

दुष्प्रधर्षं च तत् कुलम् भवति

सचेद् अगारात् अनगारिकाम् प्रव्रजिष्यति वान्त छन्द रागः नेता अनन्य देवः शास्ता देवानां च मनुष्याणां च इति

अपरे अपि आहुः इयं वैशाली महा नगरी ऋद्धा च स्फीता च क्षेमा च सुभिक्षा च रमणीया च आकीर्ण बहु जन मनुष्या च वितर्दि निर्यूह तोरण गवाक्ष हर्म्य कूटागार प्रासाद तल समलंकृता च पुष्प वाटिका वन राजि संकुसुमिता च अमर भवन पुर प्राकाश्या

उच्छेद वादी च तत्र राजा

तेन न तत् प्रतिरूपम्

तस्य इमानि सप्त रत्नानि भवन्ति

कतमानि चत्वारि तत् यथा काल विलोकितम् द्वीप विलोकितम् देश विलोकितम् कुल विलोकितम्

त्याग अधिमुक्तम् च तत् कुलम् भवति

एवंरूपेण राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तः चक्र रत्नेन समन्वागतो भवति

दान अधिमुक्तम् च तत् कुलम् भवति

तत् यथा चक्र रत्नम् हस्ति रत्नम् अश्व रत्नम् स्त्री रत्नम् मणि रत्नम् गृहपति रत्नम् परिणायक रत्नम् एव सप्तमम्

पूर्वं समुद्रम् अवतीर्य सम्यक् एव ऋद्ध्या विहायसा दक्षिणेन व्रजति

न च कस्यचिद् शिष्य त्वम् अभ्युपगच्छति न धर्म त्वम्

यत्र प्रदेशे शय्या गता च क्रमणं च तस्याः

एवं पञ्चदश्यां पूर्णायां पूर्णिमायां पुष्य नक्षत्र योगे पोषध परिगृहीतायाः मातुः कुक्षौ चरमभविको बोधिसत्त्वो ऽवक्रामति

तेन तत् अपि कुलम् अप्रतिरूपम् अस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भ संस्थानाय इति

ये खलु पुनर् तस्य मणि रत्नस्य सामन्तके मनुष्याः प्रतिवसन्ति ते तेन अवभासेन अस्फुट समाना अन्योन्यं संजानन्ति अन्योन्यं पश्यन्ति अन्योन्यम् आहुः उत्तिष्ठ भद्र मुखाः कर्म अन्तानि कारयत प्रसारयत दिवा मन्यामहे सूर्यम् अभ्युद्गतम्

चिन्ता कतमत् कुलम्

यथा दक्षिणाम् एवम् पश्चिमाम् उत्तराम् दिशं विजयति

तथा अन्ये ऽपि देव पुत्राः जम्बुद्वीपम् आगत्य प्रत्येकबुद्धेभ्य आरोचयन्ति स्म रिञ्चत मार्षा बुद्धक्षेत्रम्

अनवद्यं च तत् कुलम् भवति सर्व जाति वाद दोषैः स देवके लोके स मारके स ब्रह्मके स श्रमण ब्राह्मणिकायाम् प्रजायाम्

अन्वेति राजा चक्रवर्ती सार्धं चतुर् अङ्गेण बलकायेन

अभिलक्षित पुरुष युग सम्पन्नम् च तत् कुलम् भवति

महेशाख्यं च तत् कुलम् भवति

स भाग देवैः ऋषिः महा यशोभिः

न युज्यते चरमभविकस्य बोधिसत्त्वस्य मिथ्यादृष्टि कुले उपपत्तुम्

सा तिष्ठति तापसी इव सह धर्मचारिणी

अ दोष गामिनम् च तत् कुलम् भवति

तेन सा अपि अप्रतिरूपा

कुल ज्येष्ठम् च तत् कुलम् भवति

पिता च तत्र तत्र तस्मात् जननी गुण अन्विता

पूर्व पुरुष युग सम्पन्नम् च तत् कुलम् भवति

अपर एवम् आहुः इदम् अपि अप्रतिरूपम्