tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अथ आह यद् वैश्वदेवं वै तृतीयसवनम् अथ कस्माद् एतान्य् ऐन्द्राणि जागतानि सूक्तानि तृतीयसवन आरम्भणीयानि शस्यन्त इति इन्द्रम् एव एतैः आरभ्य यन्ति इति ब्रूयाद् अथ उ यज् जागतं वै तृतीयसवनं तज् जगत् काम्या एव तद् यत् किंच अतस् ऊर्ध्वं छन्दः शस्यते तत् ह सर्वं जागतम् भवत्य् एतानि चेद् ऐन्द्राणि जागतानि सूक्तानि तृतीयसवन आरम्भणीयानि शस्यन्ते

सम् इषा इति अन्नं वा इषो अन्नाद्यस्य अवरुद्ध्यै

न हि तयोः कतरश् चन पराजिग्ये

अरिष्टैर् नः पथिभिः पारयन्ता इति स्वस्ति तायै एव एतत् अहर् अहर् शंसति

अथ आह यज् जागतं वै तृतीयसवनम् अथ कस्माद् एषां त्रिष्टुभः परिधानीया भवन्ति इति वीर्यं वै त्रिष्टुब् वीर्य एव तद् अन्ततः प्रतितिष्ठन्तो यन्ति

ऐरयेथाम् ऐरयेथाम् इत्य् अछावाक उक्थ्ये ऽभ्यस्यति स हि तत्र अन्त्यः भवति

उभौ हि तौ जिग्यतुः

अथ त्रैष्टुभम् अछावाको ऽन्ततः शंसति सं वां कर्मणा इति यद् एव पनाय्यं कर्म तद् एतद् अभिवदति

अग्निष्टोमे होता अतिरात्रे च स हि तत्र अन्त्यः भवति
अजस्रं घर्मम् ईमहे

ऋतावानं वैश्वानरम् ऋतस्य ज्योतिषस् पतिम्

यज्ञस्य वय उत्तिरन्
अहर् वै देवा अश्रयन्त रात्रीम् असुरास् ते समावत् वीर्याः एव आसन् न व्यावर्तन्त सो ऽब्रवीद् इन्द्रः कश् च अहम् च इमान् इतो ऽसुरान् रात्रीम् अन्व् अवेष्याव इति स देवेषु न प्रत्यविन्दद् अबिभयू रात्रेस् तमसो मृत्योस् तस्मात् ह अपि एतर्हि नक्तं यावत् मात्रम् इव एव अपक्रम्य बिभेति तम इव हि रात्रिर् मृत्युर् इव

तान् वै प्रथमेन एव पर्यायेण पूर्वरात्राद् अनुदन्त मध्यमेन मध्यरात्राद् उत्तमेन अपररात्रात्

तान् वै पर्यायैर् एव पर्यायम् अनुदन्त यत् पर्यायैः पर्यायम् अनुदन्त तत् पर्यायाणाम् पर्याय त्वम्

अपि शर्वर्या अनुस्मसि इति अब्रुवन्न् अपिशर्वराणि खलु वा एतानि छन्दांसि इति ह स्म आह एतानि हि इन्द्रम् रात्रेस् तमसो मृत्योर् बिभ्यतम् अत्यपारयंस् तद् अपिशर्वराणाम् अपिशर्वर त्वम्
अभ्र सत्त्वम् एकम् मुक्त्वा त्यक्त्वा अन्यो ऽपरो रस पक्ष अपकर्तन समर्थः न पारद पक्ष छेत्ता न तेन सत्त्वेन सुखं यथा स्यात् तथा रसः पारदो नियम्यते पारदस्य नियमनं भवेत् इति अर्थः बध्यते च बन्धनं प्राप्यते रसो बद्धो भवति इति अर्थः

सुगम त्वात् गुण अधिक त्वात् च सत्त्वं प्रशंसति मुक्त्वा इत्यादि
इयं वै रथन्तरम्

प्राणेष्व् इदं सर्वं प्रतिष्ठितम्

तस्मात् त्रिवृद् एव स्तोमानां रथन्तरं साम्नाम् आश्विनस्य शस्त्रं प्रत्युद्यन्तुम् अर्हत इति

इमे वै लोकास् त्रिवृतः

इम इदं लोकाः सर्वं प्रत्युद्यच्छन्ति

इयम् इदं सर्वं प्रत्युद्यच्छति

प्राणा इदं सर्वं प्रत्युद्यच्छन्ति

इम इदं लोकाः सर्वं प्रति प्रति

प्राणा इदं सर्वं प्रति प्रति

वाग् वै रथन्तरम्

एष्व् इदं लोकेषु सर्वं प्रतिष्ठितम्

इयम् इदं सर्वं प्रति प्रति

तद् आहुर् यत् त्रिवृद् एव स्तोमानां लघिष्ठो रथन्तरं साम्नाम् आश्विनम् उ वै शस्त्राणां गरिष्ठम् अथ कस्मात् त्रिवृद् एव स्तोमानां रथन्तरं साम्नाम् आश्विनस्य शस्त्रं प्रत्युद्यन्तुम् अर्हत इति

वाग् इदं सर्वं प्रत्युद्यच्छति
अरण्यम् इव वा एते यन्ति ये बहिष्पवमानं सर्पन्ति

प्रजापतिर् यद् यज्ञम् असृजत तं हविर्धान एव असृजत

तम् एतद् अत्र आप्त्वा अस्तुवन्

यत्र एतत् उदञ्च इत्वा बहिष्पवमानेन स्तुवन्ति यज्ञम् एव एतत् आप्त्वा स्तुवन्ति

अथ किं यो दैव्यं वाजिनम् अ शान्तम् अ संमृष्टम् आरोहात्

अथ द्वितीयां जुहोति सूर्यो मा देवो दिव्येभ्यो रक्षोभ्यः पातु वात आन्तरिक्षेभ्यो ऽग्निः पार्थिवेभ्यः स्वाहा इति

तान् ईश्वरो रक्षो वा हन्तोर् अन्या वा नंष्ट्रा

यज्ञो वाव दैव्यो वाजी

यो वै दैव्यं वाजिनं वेद वाजी भवति

स सृष्ट उदङ् प्राद्रवत्
सहस्व मन्यो अभिमातिम् अस्मे रुजन् मृणन् प्रमृणन्न् आ इहि शत्रून्

एको बहूनाम् असि मन्यव् ईडिता पशून् पशून् युद्धाय सं शिशाधि

आभूत्या सहसा वज्र सायक सहो बिभर्ष्य् अभिभूत उत्तरम्

क्रत्वा नो मन्यो सह मेद्य् एधि महा धनस्य पुरु हूत संसृजि

अ कृत्त रुच् त्वया युजा वयं द्युमन्तं घोषं विजयाय कृण्महे

विजेष कृत् इन्द्र इव अन् अवब्रवः अस्माकं मन्यो अधिपा भव इह

भियो दधाना हृदयेषु शत्रवः पराजिता यन्तु परमां परावतम्

अग्निर् इव मन्यो तरसा सहस्व सेना नीः नः सहुरे हूत एधि

संसृष्टं धनम् उभयं समाकृतम् अस्मभ्यं दत्तं वरुणश् च मन्यो

त्वया मन्यो स रथम् आरुजन्तो हर्षमाणासो हृषिता मरुत्वन्
अधस् ते अश्मनो मन्युम् उपास्यामसि यो गुरुः

यथा अवशः न वादिषो मम चित्तम् उपायसि

अभि तिष्ठामि ते मन्युं पार्ष्ण्या प्रपदेन च

अव ज्याम् इव धन्वनो मन्युं तनोमि ते हृदः

यथा संमनसौ भूत्वा सखायाव् इव सचावहै
य उदानेन उदनिति स त आत्मा सर्व अन्तरः

याज्ञवल्क्यैः इति ह उवाच यत् साक्षाद् अपरोक्षाद् ब्रह्म य आत्मा सर्व अन्तरः तं मे व्याचक्ष्व इति

न मतेर् मन्तारं मन्वीथाः

यः प्राणेन प्राणिति स त आत्मा सर्व अन्तरः

अतो ऽन्यद् आर्तम्

एष त आत्मा सर्व अन्तरः

एष त आत्मा सर्व अन्तरः

यद् एव साक्षाद् अपरोक्षाद् ब्रह्म य आत्मा सर्व अन्तरः तं मे व्याचक्ष्व इति

न श्रुतेः श्रोतारं शृणुयाः

न दृष्टेर् द्रष्टारं पश्येः

एष त आत्मा सर्व अन्तरः

स ह उवाच उषस्तः चाक्रायणः यथा वै ब्रूयाद् असौ गौर् असाव् अश्व इत्य् एवम् एव एतत् व्यपदिष्टं भवति

यो व्यानेन व्यनिति स त आत्मा सर्व अन्तरः

अथ ह एनम् उषस्तश् चाक्रायणः पप्रच्छ

एष त आत्मा सर्व अन्तरः

ततो ह उषस्तः चाक्रायण उपरराम
वायो यत् ते शोचिस् तेन तं प्रति शोच यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

वायो यत् ते तेजस् तेन तम् अतेजसं कृणु यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

वायो यत् ते तपस् तेन तं प्रति तप यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

वायो यत् ते हरस् तेन तं प्रति हर यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

वायो यत् ते ऽर्चिस् तेन तं प्रत्य् अर्च यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः
तत् पुरुषम् अभ्यत्यनयत्

स मन एव हिङ्कारम् अकरोद् वाचम् प्रस्तावम् प्राणम् उद्गीथं चक्षुः प्रतिहारं श्रोत्रं निधनम्

स्वाहाकार वषट्कारौ एव सप्तमाव् अकरोत्

ते ऽब्रुवन्न् अत्र वा एनत् तद् अकर् यत्र उपजीविष्यामः इति

ते ऽब्रुवन् नेदीयो न्वाव एतर्हि

तत्र एव कुरु यत्र उपजीवाम इति

रेतश् च एव प्रजां च सप्तमाव् अकरोत्

जीमूतान् प्रस्तावं स्तनयित्नुम् उद्गीथं विद्युतम् प्रतिहारं वृष्टिं निधनम्
शं नो देवीर् अभिष्टय आपो भवन्तु पीतये

शिवा नः सन्तु वार्षिकीः

अप्सु मे सोमो अब्रवीद् अन्तर् विश्वानि भेषजा

शं न आपो धन्वन्याः शम् उ सन्त्व् अनूप्याः

आपः पृणीत भेषजं वरूथं तन्वे मम

शं योर् अभि स्रवन्तु नः

ज्योक् च सूर्यं दृशे
त्रिफला प्रसिद्धा

तिल्वक रम्यक कम्पिल्लक पाटली त्वचः

क्षीर मस्तु मद्य धान्याम्ल मूत्राणि च इति विरेचन उपयोगीनि

पूतीक त्वच् फल पत्त्राणि

शम्याकः आरग्वधः

स्नुक् स्नुही

विरेचन गणम् आह निकुम्भ कुम्भ इति

गवाक्षी श्वेत पुष्प इन्द्रवारुणी

चतुरङ्गुल फल पत्त्राणि

निकुम्भो दन्ती

कुम्भः त्रिवृत्

तिल्वको रोध्रः

अर्क क्षीरम् उष्ण उदकम् च इति उभय आत्मकानि
इष्टी वा एतेन यद् यजते अथ उ वा एतेन पूर्ती य एष ओदनः पच्यते

य एष ओदनः पच्यते दक्षिणा एषा दीयते यज्ञस्य ऋद्ध्यै

एष ह वा इष्टापूर्ती य एनं पचति
एतस्य सूत्रस्य राद्धान्त सूत्रम् दर्शयति

अनेन वाक्येन अति आवश्यक तया तादृश् व्यापारस्य पुरस्तात् तादृश् निर्वेशनम् सम्पाद्य तद् पुरस्तात् सप्ततन्तोः कर्म अधिकारे अधिकारि ता इतरथा निमित्त कारणे उत्साह शक्ति भ्रंशात् साकल्येन नर्म व्यापार ध्वंसः भवति इति अर्थः

पाशिनः आत्मजया सह अति प्रीति उपचयेन तादात्म्य भावम् गमिते सति निमित्त कारणस्य अति उपकारक तया तद् द्वारा स्वकीय आनन्दस्य अनिर्वचनीय आह्लादे प्रयोजकीभूतं भवति इति अर्थः

उदञ्जि अभ्युत्थाने इति
पुनः किंविशिष्टो मदनः रस आचार्यः रस विद्या जनकः इति अर्थः

किंविशिष्टा रस विद्या सकल मङ्गल आधारा सकलानि च तानि मङ्गलानि उत्तम रूपाणि तेषाम् आधारः आश्रयो यस्यां सा

पुनः रस विद्या श्रेयसे मुक्तौ परम उत्कृष्टो हेतुः कारणम्

किंविशिष्टः किरात नाथः किराताः भिल्लाः तेषाम् स्वामी

श्री मदनः मदन अभिधः राजा जयति सर्व उत्कर्षेण वर्तते

पुनः किंविशिष्टः शीतांशुवंश सम्भव हैहय कुल जन्म जनित गुण महिमा शीतांशुवंशे चन्द्रवंशे संभव उत्पत्तिः यस्य तत् एवंविधं यत् हैहय कुलम् तत्र कुले जन्मना उद्भवेन जनितो गुणानां महिमा येन स तथा उक्तः

अथ च अस्य कारयितुर् गुण वर्णनम् आह यस्य इत्यादि
सप्त क्षरन्ति शिशवे मरुत्वते पित्रे पुत्रासो अप्य् अवीवृतन्न् ऋतानि

उभे इद् अस्य उभे अस्य राजत उभे यतेते उभे अस्य पुष्यतः

यद् आशसा वदतो मे विचुक्षुभे यद् याचमानस्य चरतो जनाꣳ अनु
सुगमम् अन्यत्

टङ्कणं सौभाग्यं भर्जितं च
पृथिवी वायुर् आकाश आपो ज्योतींषि इति एष वा आत्मा उक्थम् पञ्चविधम् एतस्मात् हि इदम् सर्वम् उत्तिष्ठत्य् एतम् एव अप्येति

तेषां य उभयतस् दन्ताः पुरुषस्य अनु विधां विहितास् ते अन्न आदाः अन्नम् इतरे पशवस् तस्मात् त इतरान् पशून् अधि इव चरन्त्य् अधि इव ह्य् अन्ने अन्न आदः भवति

आपश् च पृथिवी च अन्नम् एतद् मयानि ह्य् अन्नानि भवन्ति ज्योतिश् च वायुश् च अन्न आदम् एताभ्यां हि इदम् सर्वम् अन्नम् अत्त्य् आवपनम् आकाश आकाशे हि इदम् सर्वं समोप्यते

आवपनं ह वै समानानां भवति य एवं वेद

तस्मिन् यो ऽन्नं च अन्न आदम् च वेद आह अस्मिन् अन्न आदः जायते भवत्य् अस्य अन्नम्

अधि इव ह समानानां जायते य एवं वेद

ओषधि वनस्पतयः ऽन्नं प्राणभृतो अन्न आदम् ओषधि वनस्पतीन् हि प्राणभृतो ऽदन्ति
यो ह एतस्यै देवतायै लोकः स ह एवंविदः लोकः

यो ह एतस्यै देवतायै लोकः स ह एवंविदः लोकः

वायुर् एव स

स ह सा एव देवता भूत्वा एतम् आस्तावम् आसीदति

अथ आर्भवः पवमानः

स ह सा एव देवता भूत्वा एतम् आस्तावम् आसीदति

स ह सा एव देवता भूत्वा एतम् आस्तावम् आसीदति

दिशो ह वै व्युत्क्रामन्तीः पाप्मा न सिषाय

स ह स धनजिद् एव स्तोमः

स ह सा एव देवता भूत्वा एतम् आस्तावम् आसीदति

अथ कालेयम्

आप एव ताः

स ह स सर्वच्छन्दा एव स्तोमः

स ह सा एव देवता भूत्वा एतम् आस्तावम् आसीदति

यो ह एतस्यै देवतायै लोकः स ह एवंविदः लोकः

आदित्य एव सः

दिश एव ताः

अथ नौधसं वा श्यैतं वा ब्रह्म साम

स हि इदम् प्राणो भूत्वा सर्वं धनम् अजयत्

अन्नम् एव तत्

न ह एनम् पाप्मा सिनोति य एवं वेद

एते ह वै स्तोमानाम् इन्द्रियावन्तः

यो ह एतस्यै देवतायै लोकः स ह एवंविदः लोकः

यो ह एतस्यै देवतायै लोकः स ह एवंविदः लोकः

स ह सा एव देवता भूत्वा एतम् आस्तावम् आसीदति

यत् ह वा इमां पृथिवीम् अग्निर् वैश्वानरो ददाह तं ह अद्भिः एव शमयांचक्रुः

स ह सो ऽसित एव स्तोमः

उभा उ ह वा एतौ वैश्वानरौ यन् निदाघश् च शिशिरश् च

स ह सा एव देवता भूत्वा एतम् आस्तावम् आसीदति

इन्द्रियावान् भवत्य् अपित्व्य् अस्मिन् सर्वस्मिन् भवति य एवं वेद

स ह स नाक एव स्तोमः

यो ह एतस्यै देवतायै लोकः स ह एवंविदः लोकः

एतत् ह वै स्तोम इन्द्रियम्

स ह स शान्तिर् एव स्तोमः

स यो ह अन्नस्य रसस्य लोकः सो ऽस्य लोको भवति य एवं वेद

अथ वामदेव्यम्

स ह स रस एव स्तोमः

एष हि न कस्मै च नाकम् उदयति

यो ह एतस्यै देवतायै लोकः स ह एवंविदः लोकः
अग्निम् आतिथ्ये मन्थन्त्य् अग्निं चातुर्मास्येष्व् आतिथ्यम् एव अनु चातुर्मास्यान्य् अग्निष्टोमम् अपियन्ति

पञ्चदश प्रायणीये सामिधेनीर् अन्वाह पञ्चदश दर्श पूर्णमासयोः प्रायणीयम् एव अनु दर्श पूर्णमासौ अग्निष्टोमम् अपीतः

दीक्षणीय इष्टिः तायते ताम् एव अनु याः काः च इष्टयः ताः सर्वा अग्निष्टोमम् अपियन्ति

इﾱआदधो नाम यज्ञ क्रतुः तं दध्ना चरन्ति दध्ना दधि घर्मे दधि घर्मम् एव अनु इﾱआदधो ऽग्निष्टोमम् अप्येति

सायम् प्रातर् अग्निहोत्रं जुह्वति सायम् प्रातर् व्रतम् प्रयच्छन्ति स्वाहाकारेण अग्निहोत्रम् जुह्वति स्वाहाकारेण व्रतम् प्रयच्छन्ति स्वाहाकारम् एव अनु अग्निहोत्रम् अग्निष्टोमम् अप्येति

पयसा प्रवर्ग्ये चरन्ति पयसा दाक्षायणयज्ञे प्रवर्ग्यम् एव अनु दाक्षायणयज्ञो ऽग्निष्टोमम् अप्येति
स विशः अनुव्यचलत्

तम् सभा च समितिः च सेना च सुरा च अनुव्यचलन्
ॐ तथा इति प्रतिवचनम्

पर्जन्यो देवो दैव उद्गाता स म उद्गाता उद्गातर् उद्गातारं त्वा वृण इत्य् उद्गातारम्

ॐ तथा इति प्रतिवचनम्

अग्निर् देवो दैवो होता स ते होता तेन अनुमतः कर्म एव अहम् करिष्यामि इति

ॐ तथा इति प्रतिवचनम्

ॐ तथा इति प्रतिवचनम्

ॐ तथा इति प्रतिवचनम्

चन्द्रमा देवो दैवो ब्रह्मा स मे ब्रह्मा ब्रह्मन् ब्रह्माणं त्वा वृण इति ब्रह्माणम्

चन्द्रमा देवो दैवो ब्रह्मा स ते ब्रह्मा तेन अनुमतः कर्म एव अहम् करिष्यामि इति

ॐ तथा इति प्रतिवचनम्

आदित्यो देवो दैवो ऽध्वर्युः स ते ऽध्वर्युस् तेन अनुमतः कर्म एव अहम् करिष्यामि इति

अग्निर् देवो दैवो होता स मे होता होतर् होतारं त्वा वृण इति होतारम्

आकाशो देवो दैवः सदस्यः स मे सदस्यः सदस्य सदस्यं त्वा वृण इति सदस्यम्

आपो देव्यो दैव्या होत्राशंसिन्यस् तास् ते होत्राशंसिन्यस् ताभिर् अनुमताः कर्म एव वयं करिष्याम इति

रश्मयो देवा दैवाश् चमसाध्वर्यवस् ते ते चमसाध्वर्यवस् तैर् अनुमताः कर्म एव वयं करिष्याम इति

ॐ तथा इति प्रतिवचनम्

वृतो वृतो जपति महन् मे ऽवोचो यशो मे ऽवोचो भगो मे ऽवोचो भर्गो मे ऽवोचस् तपो मे स्तोमं मे ऽवोचः क्ﾱप्तिं मे ऽवोचो भुक्तिं मे ऽवोचो विश्वं मे ऽवोचः सर्वं मे ऽवोचः सर्वं मे कल्याणम् अवोचस् तन् मा अवतु तन् मा आविशतु तन् मा जिन्वतु तेन भुक्षिषीय देवो देवम् एतु सोमः सोमम् एतु इति

आकाशो देवो दैवः सदस्यः स ते सदस्यस् तेन अनुमतः कर्म एव अहम् करिष्यामि इति
सा तत्र प्रायश्चित्तिः

अथ यत्र एतत् दैवतानि नृत्यन्ति च्योतन्ति हसन्ति गायन्ति वा अन्यानि वा रूपाणि कुर्वन्ति य आसुरा मनुष्या मा नो विदन् नमो देव वधेभ्यः इति अभयैर् जुहुयात्
कुतः यज्ञात् अश्वमेध आदेः न केवलं यज्ञात् पुनर् दानात् धनस्य अर्पणात् पात्रेषु पुनर् तपसः पुनर् वेद अध्ययनात् वेदानाम् अध्ययनं पाठा क्रमः ततस् पुनर् दमात् वेदान्त अनुसारेण दमः तावत् बाह्य इन्द्रियाणाम् तद् व्यतिरिक्त विषयेभ्यः मनसा निर्वर्तनं तद् व्यतिरिक्तम् श्रवण आदि व्यतिरिक्तम् ततः पुनः सदाचारात् ब्राह्ममुहूर्तम् आरभ्य प्रातर् संगव मध्याह्न अपराह्ण सायाह्न आदिषु शयन पर्यन्तम् वेद बोधितः विधिः सदाचारः ततस् इति समुदायः श्रेयस्करो न आत्म संवित्ति करः पुनर् आत्म संवित्तिः ब्रह्म वेदनम् योग वशात् एव स्यात् योगः पूर्वम् उक्तः

अत्यन्तं श्रेय इति अधिकतर कल्याणम् सर्व उपद्रव निवारण आत्मकम् भवेद् इति अध्याहारः
अधीयन्न् उपहन्याद् अन्यं विवक्तारम् इच्छेत् तम् एव तद् सेतुम् कृत्वा तरति

तस्माद् आग्निमारुते न व्युच्यम् एष्टव्यो विवक्ता

वैश्वानरीयेण आग्निमारुतम् प्रतिपद्यते वैश्वानरो वा एतद् रेतः सिक्तम् प्राच्यावयत् तस्माद् वैश्वानरीयेण आग्निमारुतम् प्रतिपद्यते

यज्ञा यज्ञा वो अग्नये देवो वो द्रविणः दाः इति मध्ये योनिं च अनुरूपम् च शंसति तद् यन् मध्ये योनिं च अनुरूपम् च शंसति तस्मान् मध्ये योनिर् धृता

मारुतं शंसति मरुतो ह वा एतद् रेतः सिक्तं धून्वन्तः प्राच्यावयंस् तस्मान् मारुतं शंसति

अन् अवानम् प्रथमा ऋच् शंस्तव्या अग्नीन् वा एषो ऽर्चींष्य् अ शान्तान् प्रसीदन्न् एति य आग्निमारुतं शंसति प्राणेन एव तद् अग्नींस् तरति
महाबीजानां बीजानां च विशेष विधानम् आह एवम् इत्यादि

एवम् उक्त विधानेन बीजं विधाय रञ्जन विधिना रञ्जन विधानेन सु रञ्जनम् कार्यम्
पुनर् माक्षिक कान्त कनकम् माक्षीकं ताप्यं कान्तं कान्तपाषाणं कनकं स्वर्णम्

पुनर् तीक्ष्ण शुल्ब अभ्रकम् तीक्ष्णं सारं शुल्बं ताम्रं अभ्रकं गगनम्

माक्षिक तीक्ष्ण शुल्बम् माक्षिकं ताप्यं तीक्ष्णं सारलोह जातिः शुल्बं ताम्रम्

चतुर्णां प्रत्येकं महाबीज संज्ञा इति

पुनः कनक अरुण माक्षिकम् कनकं स्वर्णं अरुणं ताम्रं माक्षिकं स्वर्णमाक्षिकं च इति चतुष्टयं महाबीजं प्रवर बीजम् इत्यर्थः

तत् च आह माक्षिक इत्यादि
ब्रह्मा उवाच

भोजयेत् च द्विजान् सप्त वर्षं कृत्वा तु सर्व भाज्

पञ्च वर्ण समायुक्तम् हेम रौप्य समन्वितम्

शूद्र स्त्री आदिः अनेन एव त्यजेत् धान्यम् फलं रसम्

काश पुष्प मयाम् कुम्भे प्रदोषे कृत जागरः

दधि अक्षत आद्यैः सम्पूज्य उपोष्य फल पुष्पकैः

अगस्त्यः खनमान इति मन्त्रेण अर्घ्यम् प्रदापयेत्

मित्र वारुणयोः कुम्भयोने नमो ऽस्तु ते

दद्यात् द्विजातये कुम्भं स हिरण्यम् स दक्षिणम्
तद् आश्रया तद् विषया अनाद्य विद्या इति वेदान्त वचनात्

किंविशिष्टो हर जः अ ग्राह्यः हरः कथम् अपि न गृह्यते ऽनवयवत्वात् हर जः तद् गुणः एव कारण अनुरूपम् कार्यम् इति न्यायात्

इति श्रीमत् कुरल वंश पयोधि सुधार मिश्र महेश आत्मज चतुर्भुज विरचितायाम् मुग्धावबोधिन्यां रसहृदय टीकायाम् तृतीयो ऽवबोधः

पुनर् अक्षयः न क्षयो यस्य इति अक्षयः सर्वदा भाव रूपत्वात्

पुनर् _ देह लोह आदेः व्यापक त्वात्

पुनः किंविशिष्टो निर्लेपः वैकारिकैर् दोष गुणैः न लिप्यत इति दोष गुण निवृत्त्याः
दश दक्षिणा

त्वष्टा रूपाणां रूप कृत् रूप पतिः रूपेण पशून् अस्मिन् यज्ञे मयि दधातु स्वाहा इति

सहस्रवत्यौ वा नू नो रास्व सहस्रवत् तोकवत् पुष्टिमद् वसु द्युमद् अग्ने सु वीर्यम् वर्षिष्ठम् अन् उपक्षितम् उत नो ब्रह्मन्न् अविष उक्थेषु देव हूतमः शं नः शोचा मरुत् वृधः अग्ने सहस्र सातमः इति

विराजौ संयाज्ये
अहतेन वाससा अमात्यान् संप्रच्छाद्य वाससो ऽन्तं स्रुच् दण्डे उपनियम्य जुहोति वैसर्जनानि त्वं सोम तनू कृद्भ्यः इति

शालामुखीयं गार्हपत्य कर्मभ्यः ऽन्ववस्यन्ति

संह्वयन्ति यजमानस्य अमात्यान्

अग्ने गृहपत उप मा ह्वयस्व इति एतद् आदि शालामुखीये कुरुत आ गार्हपत्य अभिमन्त्रणात्

त्रयोविंशति दारुम् इध्मं करोति

उपस्थे ब्रह्मा राजानं कुरुते

शालामुखीये पाशुकान्य् आज्यानि गृह्णाति

प्लक्ष शाखाम् आतिथ्या बर्हिषि उपसंनह्यति

प्राची पत्नी पूर्वम् अग्निम् अभ्युदैति प्रैतु ब्रह्मणस् पत्नी इति

आ सोमं ददत आ ग्राव्ण आ वायव्यान्य् आ द्रोणकलशम् उत् पत्नीम् आनयन्त्य् अन्व् अनांसि प्रवर्तयन्ति

एतस्मिन्न् एव अतस् ऊर्ध्वं गार्हपत्य कर्माणि क्रियन्ते

अग्नीषोमीयस्य पशोस् तन्त्रं प्रक्रमयति
तद् एतद् एकविंशं साम

दिशो ऽवान्तरदिश आकाश एष प्रतिहारः

तस्य त्रय्य् एव विद्या हिङ्कारः

श्रद्धा यज्ञो दक्षिणा एष उद्गीथः

इम एव लोका आदिः

चन्द्रमा नक्षत्राणि पितर एतन् निधनम्

अग्निर् वायुर् असाव् आदित्य एष प्रस्तावः
अथ यत् पञ्चमम् अमृतं तत् साध्या उपजीवन्ति ब्रह्मणा मुखेन

न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्ति

स यावद् आदित्य उत्तरत उदेता दक्षिणतो ऽस्तम् एता द्विस् तावद् ऊर्ध्वम् उदेता अर्वाक् अस्तम् एता साध्यानाम् एव तावद् आधिपत्यं स्वाराज्यं पर्येता

त एतद् एव रूपम् अभिसंविशन्ति

स य एतद् एवम् अमृतं वेद साध्यानाम् एव एकः भूत्वा ब्रह्मना एव मुखेन एतत् एव अमृतम् दृष्ट्वा तृप्यति
वाक्य द्वयस्य इति

किंच

शक्ति उपासनावताम् एव अयम् नियमः यत् घस्र द्वये ऽप्य् अनुवर्तनं तद् इतरेषाम् जनानां प्रलम्बघ्न मत अनुयायिनाम् तु यथाकाल उपदेशः इति न घस्र द्वये परिसंख्यानम् इत्य् अर्थः
अमुतो वै पर्जन्यः स्कन्दति इह ओषधयः वनस्पतयो जायन्ते

यद्य् उ नीची स्थाली स्याद् अपि वा भिद्येत किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति

स्कन्न प्रायश्चित्त्या एव अभिमृश्य अस्कन्न् अधित इत्य् अथ यद् अन्यद् विन्देत् तेन जुहुयात्

एता वै व्याहृतयः सर्व प्रायश्चित्तयः

योन्याम् एव एतत् रेतः प्रतिष्ठापयति

यदा वै स्कन्दत्य् अथ धीयते

तत इदं सर्वं प्रजातम्

तद् आहुर् यद् एतस्य दीर्घ सत्त्रिणः ऽग्निहोत्रं जुह्वतो ऽग्निहोत्रं दुह्यमानं स्कन्देत् किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति

यद् एव तत्र स्थाल्यां परिशिष्टं स्यात् तेन जुहुयात्

रेतो वै पयो योनिर् इयम्
सूर्य आत्मा जगतस् तस्थुषश् च इति

तद् वा इदं बृहती सहस्रम् सम्पन्नं तस्य वा एतस्य बृहती सहस्रस्य सम्पन्नस्य षट्त्रिंशतम् अक्षराणां सहस्राणि भवन्ति तावन्ति शत संवत्सरस्य अह्नाम् सहस्राणि भवन्ति व्यञ्जनैर् एव रात्रीर् आप्नुवन्ति स्वरैर् अहानि

तद् वा इदं बृहती सहस्रम् सम्पन्नं तस्य वा एतस्य बृहती सहस्रस्य सम्पन्नस्य परस्तात् प्रज्ञा मयः देवता मयः ब्रह्म मयः अमृत मयः सम्भूय देवता अप्येति य एवं वेद

तद् वा इदं बृहती सहस्रम् सम्पन्नं तस्य तानि व्यञ्जनानि तत् शरीरम् यो घोषः स आत्मा य ऊष्माणः स प्राणः

एतद् उ ह एव उपेक्षेत उपेक्षेत

तद् यो ऽहं सो ऽसौ यो ऽसौ सो ऽहम्

एतत् ह स्म वै तद् विद्वान् वसिष्ठो वसिष्ठो बभूव तत एतन् नामधेयं लेभे

तद् उक्तम् ऋषिणा
कुतः नाना अर्थ योगयोः वशाद् अर्थः प्रयोजनम् योगो योजना नानाविधाव् अर्थ योगौ नाना अर्थ योगौ तयोः

यत् एकेन योगेन न उपयुज्यते तद् एव अन्येन उपयुज्यते

एवम् उक्तेन प्रकारेण तस्य तस्य द्रव्यस्य तद् तद् गुण योगत्वात् जगति न किंचिद् द्रव्यम् अनौषधम् विद्यते सर्वम् एव द्रव्यम् औषधम्

एतत् उक्तम् भवति यत् एकस्मिन् अर्थे न उपयुज्यते तद् एव अन्यस्मिन् उपयुज्यते

यथा अत्यन्त अनुपयुक्तः अपि खर मेष आदि विष् रसः बिन्दुशः श्वास कास आदौ अत्यन्त अपथ्यः अपि माष इण्डुरी कृतः सनवनीतो अर्दित आदौ
दैवीं वाचं दुन्दुभ आ गुरस्व वेधाः शत्रूणाम् उप भरस्व वेदः

वृषा इव यूथे सहसा विदानो गव्यन्न् अभि रुव संधनाजित्

संजयन् पृतना ऊर्ध्व मायुः गृह्या गृह्णानो बहुधा वि चक्ष्व

अच्युत च्युत् समदो गमिष्ठो मृधो जेता पुरएता आयोध्यः

वाचं क्षुणुवानो दमयन्त् सपत्नान्त् सिंह इव जेष्यन्न् अभि तंस्तनीहि

धीभिः कृतः प्र वदाति वाचम् उद् धर्षय सत्वनाम् आयुधानि

अन्तरा इमे नभसी घोषो अस्तु पृथक् ते ध्वनयो यन्तु शीभम्

दुन्दुभेर् वाचं प्रयतां वदन्तीम् आशृण्वती नाथिता घोष बुद्धा

अंशून् इव ग्रावा अधिषवणे अद्रिर् गव्यन् दुन्दुभे अधि नृत्य वेदः

श्रियो वयुनानि विद्वान् कीर्तिम् बहुभ्यो वि हर द्वि राजे

श्रेयः केतो वसु जित् सहीयान्त् संग्राम जित् संशितो ब्रह्मणा असि

पूर्वो दुन्दुभे प्र वदासि वाचं भूम्याः पृष्ठे वद रोचमानः

इन्द्र मेदी सत्वनो नि ह्वयस्व मित्रैर् अमित्राꣳ अव जङ्घनीहि

सिंह इव अस्तानीत् द्रुवयो विबद्धो ऽभिक्रन्दन्न् ऋषभो वासिताम् इव

वृषा त्वं वध्रयस् ते सपत्ना ऐन्द्रस् ते शुष्मो अभिमातिषाहः

उच्चैर्घोषो दुन्दुभिः सत्वनायन् वानस्पत्यः संभृत उस्रियाभिः

अभि क्रन्द स्तनय उत्पिपानः श्लोक कृत् मित्र तूर्याय स्वर्धी

शत्रूषाण् नीषाद् अभिमातिषाहो गवेषणः सहमान उद्भित्

नारी पुत्रं धावतु हस्त गृह्य आमित्री भीता समरे वधानाम्

अमित्र सेनाम् अभिजञ्जभानो द्युमद् वद दुन्दुभे सूनृतावत्
इन्द्रस्य सदो असि इति दक्षिणानि

यदि कामयेत वर्षुकः पर्जन्यः स्याद् इति नीचैस्तरां मिनुयात्

अन्तर्वर्तान् परिश्रयणं सांकाशिनं परिषीवणं ग्रन्थि करणम् अभिमर्शनम् इति

यदि कामयेत अ वर्षुकः स्याद् इत्य् उच्चैस्तराम्

पर्यूहणं परिदृंहणं परिषेचनम् इति यूपे व्याख्यातम्

ऐन्द्रम् असि इति एकैकं मध्यमानि छदींष्य् अधिनिदधाति

नव छदि तेजः कामस्य मिनुयाद् इति काम्याश् छदिः कल्पाः ब्राह्मण व्याख्याताः

अथ अस्याः अन्तरेण कर्णौ हिरण्यं निधाय अभिजुहोति घृतेन द्यावापृथिवी आपृणेथां स्वाहा इति

ऐन्द्रा एते मन्त्रा भवन्ति

पञ्चदश छदि उक्थ्यस्य

प्राचीन कर्णाम् सह उद्गात्रा उच्छ्रयति उद् दिवं स्तभान अन्तरिक्षम् पृण इति

एतावन् नाना

आ अन्तम् अन्ववस्रावयति

औदुम्बरीम् अभि संमुखानि भवन्ति

नाभि दघ्न पर्यन्ताम् मिन्वन्ति इति विज्ञायते

दक्षिणान्य् उत्तराणि करोति

नव छदि पञ्चदश छदि वा षोडशिनः

प्राचीन कर्णाम् सह उद्गात्रा मिनोति द्युतानस् त्वा मारुतो मिनोत्व् इति

यजमान मात्री औदुम्बरी वर्षिष्ठा स्थूणानां भवति

विश्व जनस्य छाया इति उत्तराणि

यथा सुष्ठु पर्यन्ताम् मिन्वन्ति

नव छदि अग्निष्टोमस्य मिनुयात्
वाजिनम् इव हि एनम् सन्तम् परिणयन्ति

तत् आहुः यत् अध्वर्युः होतारम् उपप्रेष्यति अथ कस्मात् मैत्रावरुणः उपप्रैषम् प्रतिपद्यते इति

तत् मनसा ईरितया वाचा देवेभ्यः हव्यम् सम्पादयति

वाजी सन् परि नीयते इति

मनः वै यज्ञस्य मैत्रावरुणः

एष हि रथीः इव अध्वरम् परियाति

याम् हि अन्य मनाः वाचम् वदति असुर्या वै सा वाच् अ देव जुष्टा

अग्निः होता नो अध्वरे इति तृचम् आग्नेयम् गायत्रम् अन्वाह पर्यग्नि क्रियमाणे

एष हि वाजानाम् पतिः

अतस् उपप्रेष्य होतर् हव्या देवेभ्यः इति आह अध्वर्युः

तत् यत् मैत्रावरुणः उपप्रैषम् प्रतिपद्यते मनसा एव तत् वाचम् ईरयति

स्वया एव एनम् तत् देवतया स्वेन छन्दसा समर्धयति

पर्यग्नये क्रियमाणाय अनुब्रूहि इति आह अध्वर्युः
प्रोक्षणीनाम् आवृता प्रोक्षणीः संस्कृत्य ब्रह्माणम् आमन्त्र्य वेदिं बर्हिर् इति त्रिः प्रोक्षति यथा दर्श पूर्णमासयोः

अपरेण वेदिम् अभितः प्राग्वंशं हविर्धाने समावर्तयन्ति प्रक्षालिते विषित ग्रन्थिनी नद्ध युगे अवहित शम्ये छदिष्मती

मित्रावरुणाभ्याम् इत्य् आमिक्षायाम् उपलक्षयेद् इन्द्रं दधिघर्मे

न परिगृहीताम् अभिचरन्त्य् आ प्रोक्षणात्

प्रवर्ग्यम् उद्वास्य अग्नेः आवृता अग्निम् प्रणीय आमिक्षायै दधिघर्माय इति वत्सान् अपाकरोति

ततः संप्रेष्यति

इत्य् एताम् एके स्तरणीं समामनन्ति

एवम् एव उत्तरस्य उपानक्ति

आ घा ये अग्निम् इन्धते स्तृणन्ति बर्हिर् आनुषक्

पत्नी पद तृतीयेन दक्षिणस्य हविर्धानस्य दक्षिणाम् अक्ष धुरम् प्राचा हस्तेन त्रिः पराचीनम् उपानक्त्य् आ नो वीरो जायतां कर्मण्य इति

एतस्मिन्न् एव अतस् ऊर्ध्वम् आहवनीय कर्माणि क्रियन्ते

अथ अध्वर्यवः महा वेदिकम् बर्हिः प्रभूतम् आहरन्ति यथा दर्श पूर्णमासयोः

तत औत्तरवेदिक आहुतिं जुहोति युञ्जते मन इति

येषाम् इन्द्रो युवा सखा

उभयत उपानक्ति इति एकेषाम्

न उत्तराम्
तस्माद् यदि यज्ञ ऋक्त आर्तिः स्याद् यदि यजुष्टो यदि सामतो यद्य् अ विज्ञाता सर्व व्यापद् वा ब्रह्मण एव निवेदयन्ते तस्माद् यदि यज्ञ ऋक्त आर्तिर् भवति भूर् इति ब्रह्मा गार्हपत्ये जुहुयाद् यदि यजुष्टो भुव इत्य् आग्नीध्रीये ऽन्वाहार्यपचने वा हविर्यज्ञेषु यदि सामतः स्वर् इत्य् आहवनीये यद्य् अविज्ञाता सर्व व्यापद् वा भूर् भुवः स्वर् इति सर्वा अनुद्रुत्य आहवनीये एव जुहुयात्

यज्ञस्य ह एष भिषग् यद् ब्रह्मा यज्ञाय एव तद् भेषजं कृत्वा हरति

स यद् आह इन्द्रवन्तः स्तुध्वम् इत्य् ऐन्द्रो वै यज्ञ इन्द्रो यज्ञस्य देवता स इन्द्रम् एव तद् उद्गीथं करोति इन्द्रात् मा गाद् इन्द्रवन्तः स्तुध्वम् इति एव एनान् तद् आह तद् आह

स प्रस्तोता उपाकृते स्तोत्र आह ब्रह्मन् स्तोष्यामः प्रशास्तर् इति स भूर् इति ब्रह्मा प्रातःसवने ब्रूयाद् इन्द्रवन्तः स्तुध्वम् इति भुव इति माध्यंदिने सवने ब्रूयाद् इन्द्रवन्तः स्तुध्वम् इति स्वर् इति तृतीयसवने ब्रूयाद् इन्द्रवन्तः स्तुध्वम् इति भूर् भुवः स्वर् इत्य् उक्थे वा अतिरात्रे वा ब्रूयाद् इन्द्रवन्तः स्तुध्वम् इति

अथ उ यद् भूयिष्ठेन एव ब्रह्मणा छन्दसां रसेन आर्त्विज्यम् करोति यद् ब्रह्मा तस्माद् ब्रह्मा अर्ध भाज् ह वा एष इतरेषाम् ऋत्विजाम् अग्र आस यद् ब्रह्म अर्धम् एव ब्रह्मण आस अर्धम् इतरेषाम् ऋत्विजाम्
पिण्ड स्थैर्यम् यद् अस्माद् भवति बत महा मृत्यु रोगाः द्रवन्ते दौर्भाग्यं याति नाशं हरति विष जराम् याति काले भ्रमित्वा

नृत्यन् नित्य ऊर्ध्व जिह्वः यदि पिबति पुमान् वक्त्रधारा अमृत ओघम् सु स्वादम् शीतल अङ्गम् दुरित भय हरम् क्षुध् पिपासा विनाशि
अथ एनाः आदाय दक्षिणया द्वारा उपनिर्हृत्य सव्ये ऽंसे निधाय दक्षिणेन सदः परीत्य दक्षिणेन मार्जालीयं धिष्णियं पर्याहृत्य दक्षिणतो यूपेन संस्पृष्टाः सादयति इन्द्र अग्न्योः भागधेयी स्थ इति

अथ एनाः आदाय उदङ् आवृत्य दक्षिणे ऽंसे निधाय एतेन एव यथेतम् एत्य जघनेन गार्हपत्यम् औपसदायां वेद्यां संस्पृष्टाः सादयति मित्रावरुणयोर् भागधेयी स्थ इति

अथ एनाः आदाय प्रदक्षिणम् आवृत्य सव्ये ऽंसे निधाय एतेन एव यथेतम् एत्य जघनेन आग्नीध्रीयम् धिष्णियं संस्पृष्टाः सादयति यज्ञे जागृत इति

अथ एनाः आदाय पूर्वया द्वारा उपनिर्हृत्य दक्षिण एव अंसे निधाय उत्तरेण सदः परीत्य उत्तरेण आग्नीध्रीयम् धिष्णियं पर्याहृत्य उत्तरतस् यूपेन संस्पृष्टाः सादयति विश्वेषां देवानां भागधेयी स्थ इति

यजमान आयतने यजमान उपविशति
इदानीं सूत्र चतुष्टयस्य साकल्येन कृत्स्नं तात्पर्यार्थं संगृह्य अव्यभिचरितं सर्व सूत्राणाम् राद्धान्त वाक्यम् संप्रदर्शयति

प्रयोज्यस्य उदञ्जेः प्राधान्य कर्तृ त्वम् अभ्युत्थाने सति सम्पद्यते तद् अभावे अभ्युत्थान अभावे निमित्त अपाये नैमित्तिकस्य अपि अपाय इति न्यायेन रति तन्त्रम् लुप्यते कुतः

निमित्त कारणस्य अभावात् यथा तुरी वेम आदि सत्त्वे पट कार्यस्य उत्पत्तिः न इतरथा तथा अभ्युत्थान सत्त्वे तन्त्र विधानस्य उत्पत्तिः

अनेन वाक्येन अति आवश्यक त्वेन अनुतर्ष स्वीकरणम् सम्पाद्य तद् पुरस्तात् निधुवन व्यापारे प्रवृत्तिर् विधेया इति भावः

प्रयोज्य प्राधान्ये इति