tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
यत् पुरस् स्थित नाशः ऽपि नष्टान् शोचति नश्वरः

स्कन्द उत्पत्तिम् अयाचन्त कथां विज्ञाय भाविनीम्

सुराणां दैत्य समरे रक्षिता तिमिरे पुरा

जनकस्य अभवत् पूर्वम् आचार्य शत सेविनः

क्रव्याद जातिम् विविधां भजते पारजायिकः

स विद्धो विष दग्धेन शरेण मृग गामिना

वितृष्णया अतिपीड्यन्ते संतोषो अमृत निर्झरः

ब्रूहि यावत् क्षिपामि एनम् वह्नौ शस्त्रेण हन्मि वा

अभवं निर्भर आनन्द प्रसरत् बाष्प निर्झरः

एतत् पाण्डु सुतः श्रुत्वा पुनर् भीष्मम् अभाषत

इति पृष्टो नरेन्द्रेण व्याजहार पितामहः

अहो नु भगवन् प्राण लोभात् पापम् प्रशंससि

ऋत्विग्भिः अथ सप्तार्चिस् नियमेन प्रसादितः

ग्लानिं शरीरं न आयाति यथा न मरणं भवेत्

अनावृष्टि हते काले पुरा द्वादश वार्षिके

विलोक्य तम् अरुन्धत्या पृष्टाः तद् पुष्टि कारणम्

ततः स्तुतो मया शम्भुः मे क्षीरोदधिं ददौ

उत्तर आशा प्रणयिताम् यातः प्रायो दिवाकरः

नष्टे फले तोष _ क्षीणयोः पुण्य पापयोः

निन्दन्ति स्व अभिचरितम् बहिस् मन्त्रम् किरन्ति च

सा विह्वला शोकवती विषण्णैः परम ऋषिभिः

हरेः हिरण्यगर्भस्य श्रीपतेः विश्वकर्मणः

अविद्या ग्रन्थि भेदेन मुच्यते निर्ममः सुखम्

अनावृष्टि हते काले पुरा निर्दग्ध पादपे

वरात् निर्वेदम् आपन्नः धर्मवान् तपसे ययौ

कुतो धनं कुतो दाराः शरीरं च कुतो नृणाम्

प्रिय वाद्यैः विभिन्नानाम् संश्लेषः किल दुर्लभः

वदान्यस्य अ नृशंसस्य क्वचिद् धर्मः न लुप्यते

तथा तत्र तदा अभ्येत्य विसंवादो न दृश्यते

को नाम प्रिय संयोगात् न मन्येत अमृत उपमान्

चित्तं वात वत् उद्भ्रान्तम् भवति एव अ समर्थिनाम्

इति ब्रुवाणं नृपतिं स तत्याज निशाचरः

इति श्रुत्वा ययौ शक्रः तद् प्रज्ञान उपदेशात्

दृष्ट्वा तम् ऊचे त्रैलोक्य नाथः भूत्वा एक शासनः

पृष्टो बभाषे लोकानां दण्डधारं परायणम्

विपरीतम् इदम् सर्वं दुनोति हृदयं सताम्

तुला धरः अब्रवीत् ब्रह्मन् धर्मः हि गगन आत्मकः

तस्थौ मुनि इन्द्रः सु चिरम् स्थाणु भूतः महा तपाः

शीलम् आभरणम् राज्ञां सौजन्यं विद्वसाम् इव

मङ्गल अलंकृतः स्रग्वी भोगैः शुद्धैः मनोरमैः

घृत क्षीर अमृत जलाः दृष्टाः तत्र मया आपगाः

ददर्श शशि कर्पूर तुषार रजत प्रभान्

ते हताः स्व जनाः सर्वे गतो निष्फल ताम् श्रमः

पित्रे निवेद्य तत् पापम् मातुः स तपसे वनम्

स बभूव त्रिनेत्रस्य ब्रह्म वाक्यात् कर अग्र गः

तेषां विदुर षष्ठानाम् बभूवुः विविधाः कथाः

क्षणेन हि न गीर्यन्ते सहस्राणि भवादृशाम्

एतत् उक्त्वा नभस् गङ्गाम् कृष्णद्वैपायने गते

राज्ञा सु मनसा पूर्वं कौसल्येन बृहस्पतिः

असमाप्त स्व कार्याणाम् आयुः सु अल्पम् अ मुद्रितम्

कोश अध्यक्षः स्वयं राजा परिरक्ष्यः शुचिः सदा

इति कृष्णेन कथितं श्रुत्वा भीष्म सभासदः

यासां स्मित अमृतैः कामः शिव दग्धः ऽपि जीवति

घृतेन वा कल्पयित्वा धेनुं दद्यात् सुधा आशया

जघान पापे पापानां निःशङ्कं रमते मनः

संतरन्ति च दुर्गाणि नारायण परायणाः

राज पुत्रैः कृशाम् आशाम् जहि दुःख अनुबन्धिनीम्

गृहे तेषां न वीक्षन्ते हास केलि रताः स्त्रियः

अदशत् दारुणः कर्णम् अलर्कः नाम दुःसहः

तम् अहम् मनसा यातो मान्यं सर्व मनीषिणाम्

उद्वहो नाम स ज्ञेयः सर्व सागर घस्मरः

तं दृष्ट्वा विस्मितः शक्रं पप्रच्छ स महीपतिः

प्रक्षीण वासना जालः माण्डव्यं जनको ऽब्रवीत्

इति उक्त्वा दानव पतिः यदृच्छा उपगतात् मुनेः

पर्यायेण भवन्ति एव संपदो विपदः तथा

प्रलाप मुखरम् क्ष्मापं तं विलोक्य अहम् आकुलम्

स्त्री रूपः सो ऽथ विजनं त्यक्त राज्यः तपस् वनम्

अहिंसया याति दिवं तृष्णया कष्टम् अश्नुते

नारदेन पुरा अभ्येत्य बदर्याश्रमम् ईश्वरः

शस्त्र अनले रण मखे रुधिर आज्ये धनुस् स्रवे

एवम् ईश्वर सम्बद्धाः कृत्वा अहम् मुनिना कथाः

स्नेहात् वा क्षयम् आयान्ति स्व अङ्ग जैः कृमिभिः सुतैः

इति उवाच पुरा पृष्टः शक्रेण कमलासनः
दिष्ट्या विराजसे राज्ञ् कुशली निहत अहितः

शशाप अ स्वर्ग गः भूयात् भवान् इति सुतं स्वसुः

दाशेभ्यः प्रतिजग्राह धेनुं तद् कुशले स्थितः

ऊचे शांतनवः तत्त्वम् ध्यात्वा हृदि सनातनम्

मघवा एतत् आकर्ण्य तोषात् वृक्षम् सुधा कणैः

स्थितयो न विलुप्यन्ते चातुर्वर्ण्य विभाग जाः

पश्चात्तापम् अनुप्राप्तः निजाम् आज्ञाम् अवारयत्

जेता तस्य अपि रामस्य निहतो ऽसि कथं परैः

मनुष्यः परिपूर्ण अङ्गः व्याधि व्यसन वर्जितः

एवंविधानि पापानि प्रायश्चित्तैः विना नृणाम्

जापकेन इति गदिते काम क्रोधौ विलोक्य तौ

भवन्ति काल विहतैः तैः तैः किल विपर्ययैः

प्रददौ यस्य संख्यां च यज्ञानां न प्रचक्षते

इति उक्त्वा शक्र सदनम् ययौ लक्ष्मी विहाय तम्

निरुत्साह तया भ्रष्टः किं श्रेयः संश्रयेत् इति

कृमिः त्रिस् सप्त कृत्वस् च भवति भ्रूण हा नरः

प्रजानां पालने धर्मं पूर्वं पप्रच्छ धर्मजः

व्यासो विलोक्य पप्रच्छ स स्मितम् ज्ञान लोचनः

श्रुत्वा निष्प्रतिभा कृत्या बिस रक्ष्याम् अवारयत्

संताप शमनम् नॄणाम् अस्मिन् लोके परत्र च

विधि नक्षत्र योगेषु काम्यं श्राद्धं विनिर्दिशेत्

पार्षत न्यङ्गु गवय माहिषैः वै नवैः अपि

तद् _ वैष्णवं धाम विप्लुष्ट अचल शेखरम्

एक पार्श्वेण सुप्तस्य क्षपाः तस्य एकविंशतिम्

आमन्त्र्य पन्नगं विप्रो विधाय च्यवनं गुरुम्

श्रुत्वा एतत् धर्मतनयः पुनर् गाङ्गेयम् अब्रवीत्

समीहितम् अहम् तुभ्यं ददानि एव अविलम्बितम्

दत्तं राज्ञा स भार्येण ददाह भृगुनन्दनः

तेषां लुण्ठक वृत्तीनाम् जृम्भा आरम्भ मृजाः जुषाम्

अन्यथा समरे हन्यात् कः तम् ऊर्जित विक्रमम्

त्वा आमन्त्र्य व्रजामि एष पुत्र लोकान् सनातनान्

ब्राह्मणान् अवमन्य अहम् प्रयातः कपि ताम् इति

गर्दभी व्यथितं दृष्ट्वा पुत्रं दुःखात् उवाच तम्

मन्दिरे पूजितः तस्थौ कुशिकस्य महीपतेः

ऊचुः चौर्येण तत् नीतम् शुचिना तव मन्त्रिणा

प्रकाश तमसोः पारे पुरुषं शाश्वतं शिवम्

सर्व आत्मना पृथक् त्वम् चेद् इति भागं विपश्यसि

दुर्गमं न अभिजानन्ति गणयन्ति न च श्रमम्

तद् वंश जैः विरोधः ऽयं भार्गवाणाम् उपस्थितः

पित्रोः शुश्रूषया किंतु मुने जातिं स्मरामि अहम्

इति पृष्टा महा इन्द्रेण सा अवदत् कमल ईक्षणा

ज्ञेयः सर्व प्रदः तस्मात् दातॄणाम् भूमि दः वरः

सा अपि तद्विधम् आसाद्य भर्तारं नारदं सती

गो प्रदाः एव गोलोकं प्रयान्ति सुकृत उज्ज्वलाः

कथं विजित लोकानाम् भयं मृत्योः निवर्तते

इह मर्त्य सहस्राणि ययुः यास्यन्ति च क्षयम्

पर उपदेशेषु अथवा सर्वो भवति पण्डितः

पुरा वने द्विजः कश्चिद् गृहीतः रक्षसा बलात्

मुनयो मनसा देवं नीलकण्ठं ववन्दिरे

एधो ब्राह्मण कोप अग्नेः बभूव एष निशाचरः

अर्जुनाय ददौ रत्न काञ्चन उदार मन्दिरम्

ततः कालेन स मुनिः वह्नि अर्थम् अरणीम् स्वयम्

निदाघ प्लोष परुषे फल पुष्प विवर्जिते

विमलं ध्यानम् आलम्ब्य विस्मयं विदधासि नः

स्वच्छ छाया फल आद्येषु वृक्षेषु विगत द्युतिः

कर्म आयत्तौ न कर्ता त्वं काल प्राप्तम् इदम् भज

मुनि इन्द्र जुष्टे सदसि ब्रह्म लोके इव अपरे

दातारो निःस्पृहाः क्षान्ताः प्रभाते घृत दर्शिणः

तं तस्य हृद् गतम् भावं गूहमानस्य लज्जया

ज्ञातव्यं ब्राह्मणेन एतत् इति उक्तः तेन दुःखितः

यत्नात् अकरवम् तीव्रं तपो वार्ष सहस्रिकम्

तद् वृत्तान्तम् अहम् श्रुत्वा प्रार्थना बहुशस् तयोः

दुःखाय बत जन्तूनां तृष्णा परिभव आस्पदम्

कुपितः त्रिपुर अरातिः आदाय भृगुनन्दनम्

किम् अपाय मयैः यज्ञैः किं तपोभिः श्रम प्रदैः

जाल निक्षिप्त नयने स शस्त्रे पाश जीविनि

मुहूर्तम् अभवत् भीष्मः दधानः प्राण धारणाम्

न अन्यतस् प्रार्थये शक्र वरम् प्राप्तम् अपि स्वयम्

सौहार्देन उपयुक्तः प्राक् ते च अहम् भवान् च मे

इति उक्त्वा वैदिकैः दिव्यैः गौण मुख्यैः च नामभिः

शक्रात् अपि स्वयं प्राप्तात् न एव ब्राह्मण्यम् आप्तवन्
सत्याय धर्म निधये क्षेत्रज्ञाय अमृत आत्मने

रोगान् अतितरन्ति अन्ये रथ्या कर्दम शायिनः

हेम कोटि प्रदः दत्त्वा यातो ऽहं निर्वृतिं पराम्

विश्वासी च अतिशङ्की च सर्वथा विपदां पदम्

आत्मानम् आत्मना पश्यन् वानप्रस्थः ततस् यतिः

वैवस्वत समादिष्टैः तत्र दास्यसि मे गजम्

अरण्य गमनम् राज्ञाम् अकाले स्थिति विप्लवः

धर्म तत्त्वम् पुनः पृष्टो धर्मजेन पितामहः

तत्याज स्थितिम् आसाद्य चतुर्धा घोर दर्शना

कोश मूलम् बलं राज्ञां तस्मिन् क्षीणे यथा तथा

जनकस्य इति वचसा माण्डव्यः स्रस्त संसृतिः

कार्तिक्यां स हि दातॄणां धुर्यो दास्यति ते धनम्

रक्षिता न्यस्त शस्त्राणाम् द्विजानां योषितां तथा

विप्रेभ्यो गृहमेधिभ्यो निखर्वाणि पुरा गवाम्

स हि मे कथितः कुन्त्या भ्राता तपन सम्भवः

भर्तृ द्वेषी कपिः भूत्वा मूषिकः श्वा अपि जायते

कर्णस्य अङ्के शिरः कृत्वा सुष्वाप व्रत कर्षितः

पित्रा पृष्टो अवदत् सर्वम् दृष्टं यत् यम मन्दिरे

अत्र अन्तरे सुर मुनिः नारदः द्रष्टुम् आययौ

उषित्वा रजनीं शौरिः पार्थाः च निज वेश्मनि

बलिभिः विजितः राजा भिन्न मन्त्रः निराश्रयः

विज्ञात परमार्था अपि वसु शापे ऽपि साक्षिणी

सिद्धिं प्रकृतितो याताः सुद्युम्न प्रमुखाः नृपाः

शुद्धाः समाधि नियमैः भान्ति दान आदिकाः क्रियाः

कृपावान् त्र्यम्बकः देवः चतुर्मुखम् अयाचत

अत्र अन्तरे पृथुग्रीवो निद्रा भङ्गात् समुत्थितः

निर्वेदः तपसे तेषां तपः संसार शान्तये

इति शक्रसुतेन उक्तः धर्मसूनुः अभाषत

स आदरम् मां पितृपतिः जगाद इति पुनः पुनः

छन्दोदेव इति ख्यातः स मतंग अभिधः पुरा

प्रतिकूलेषु वर्तेत प्रतिकूलतरं धिया

त्यक्त्वा कलेवरं जन्तुः निर्मोकम् इव पन्नगः

एवं विबोधितो मात्रा तत्त्वम् अन्विष्य चारतः

शीर्ण पर्ण लव आहारः समः शान्त प्रिय अप्रियः

उक्त्वा इति तं द्विजाः चक्रुः हुंकारेण एव भस्मसात्

अन्तवत् कलयन् सर्वम् निर्वेदं परमं गतः

शून्य आकारस्य शब्देन तस्य प्रतिरवं नगाः

सृञ्जयस्य क्षितिपतेः तथा नारद पर्वतौ

उद्दालकस्य ब्रह्म ऋषेः पितुः कोपात् महा मुनिः

पुरा विकार जः क्रोधः तस्मिन् मम पुरःसरः

जेतुम् इच्छसि चेद् अस्मान् सिद्धः मानः तत् एष ते

वर्ण गोत्र आश्रम आदीनाम् विभेदात् एष संकरः

स धनः चिन्त्यते राज्ञा दस्युना स्व जनेन च

ततः प्रतिनिवृत्ताय तुभ्यं दास्यामि सुप्रभाम्

रूढिः विष अमृत स्फारैः भीमः सेव्यः च सागरः

गच्छ पापं कृतं भ्रातः स्वयं राज्ञे निवेदय

नित्यं द्विजाति मान्य त्वम् प्रजा पालन रञ्जनम्

वह्निना अथ धृतो गर्भः श्रीमान् संवत्सर अयुतम्

ऐडेन भूभुजा पृष्टः पुरा प्रोवाच मारुतः

तुला धरम् ददर्श अथ मांस विक्रय जीवितम्

धन अर्थी ब्राह्मणः कश्चिद् देवान् आराध्य निष्फलः

विवेश वह्निं तत् दृष्ट्वा व्याधो अपि अनुशयम् ययौ

दिनेश किरण उदार वासर आरम्भ विभ्रमम्

शनैः शनैस् _ कः ऽथ चिछेद स्नायु बन्धनम्

तुण्डेन राज पुत्रस्य क्रुद्धा नेत्रे व्यदारयत्

आशां निघ्नैर् निमित्तैः च हेतुभिः च तथा वदेत्

कालेन पञ्चतां यातः स च प्राप्तः शृगाल ताम्

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयम् उदीरयेत्

ततो गत्वा गयां चक्रे सहस्र अब्दम् परंतपः

आशा मम अभूत् विपुला सततं धृतराष्ट्र जे

शुक्र शोणित सम्भूताः यान्ति संसारिणः ततस्

आदधे च आश्रमे तस्मिन् संकल्पात् मम संनिधिम्

तां ताम् उत्क्रम्य मर्यादां वर्तन्ते काम चारिणः

न अ दत्त्वा पुरुषो धेनुं परम अमृतम् अश्नुते

हताः सेनाः पुनर् युद्धे राज पुत्रः निपातितः

विलोक्य तं कृपा आविष्टः दुर्गतं विनतो ऽब्रवीत्

तुष्टः तदा मे जनकः स्वप्ने प्रोवाच माम् इदम्

वेल्लत् विमान माला अङ्कम् नाकं नाकपतिः ययौ

गतासवो ऽपि जीवन्ति कदाचिद् सुप्त भौतिकाः

ब्राह्मणाः सर्वदा राज्ञा मूर्ध्नि कार्या बुभूषता

देवशर्मा मुनिः पूर्वं यज्ञ अर्थम् गन्तुम् उद्यतः

नरदेवा इति ख्याताः ततस् प्रभृति भूमिपाः
वने कुरङ्ग मातंगाः न तु दृष्टा दिवं गताः

ब्रह्म ऋषिः च भवान् मे उपदेशम् व्यधात् सकृत्

तस्मात् अति प्रियाः प्राणा यैः त्यक्ताः सम्मुखैः युधि

आत्म यज्ञ आप्त पुण्यानाम् आत्म तीर्थ एक सेविनाम्

सांख्य योग प्रतिष्ठाय नमो मोक्ष एक हेतवे

निमीलित अक्षम् जगदुः प्रसीद भगवन् इति

लब्ध प्रशमनम् चक्रे चक्रायुध मते स्थितः

विसृष्टान् विशिखान् भर्त्रा रेणुका तत्र तद् गिरा

समाना भीरवः शूरा दुर्बला बलिनः तथा

इति गृध्रस्य वचसा निवृत्तान् वीक्ष्य बान्धवान्

उवास पूतना नाम विहगी जीव जीविका

तस्मात् कनकम् आसाद्य बहुलं तूर्णम् आगतः

एतत् श्रुत्वा मुनि वचः द्वारकाम् एत्य केशवः

अधिकं प्रीयते किं स्वित् साम्ना दानेन वा जनः

नरा व्यामिश्र कर्माणः प्रयान्ति यम मन्दिरम्

श्रुत्वा एतत् लुब्धक वचः विविग्ना प्राह गौतमी

आपूर्य व्योम षष् कोशम् प्रकाशेण अन्तरम् नभः

इति साधारणैर् दोषैर् भूभुजाम् एव दुःखिता

वेतसं न तु पश्यामि कस्मात् अत्र तट उद्भवम्

शक्रः शृगाल रूपेण कृपया वक्तुम् आययौ

कुन्त्याः सदृश पादः असौ इति मार्दवम् आययौ

न अराजकेषु राष्ट्रेषु हव्यं वहति पावकः

हेम पङ्कजिनी तीर लसत् कल्पलता वनम्

यस्य आसन् भुवि गीर्वाणाः स इन्द्राः यज्ञ सभासदाः

संन्यासो दीर्घसूत्राणाम् आलस्यम् अभिधीयते

स्थानात् च्युतः त्वम् दैत्य इन्द्रैः हताः ते बान्धवा मया

स वीतहव्य तनयान् सर्वान् अभ्येत्य संगरे

क्षय उदय व्यय आयासैः न चेतः परिभूयते

उवाच कोप ताम्र अक्षः क्षणम् आलोकयन् क्षितिम्

कथयित्वा इति गाङ्गेये मुहूर्तं मौनम् आस्थिते

एतत् श्रुत्वा पुनर् भीष्मम् अपृच्छत् पाण्डु नन्दनः

गच्छ शान्तनवं भीष्मं स ते धर्मान् प्रवक्ष्यति

भीष्मो अब्रवीत् एतत् एव पुरा कैलास शेखरे

अ विक्रियम् निराहारं स राजानं वधू सखम्

आघ्राय पुण्यम् आमोदम् तस्य कारुण्य शालिनः

कामस्य सारं सुरतं रतस्य स्पर्श अमृतम् तत् च सु लोचनानाम्

भयम् आकम्पनम् तीव्रं देहिनां देह संक्षये

ददर्श निर्गतां शक्रो दृष्ट्वा अपृच्छत् च विस्मितः

अष्टादश आत्मकः स ऊष्मा संगतः पाञ्चभौतिकः

विलोक्य लक्ष्मीं पप्रच्छ विकासि कमल आननाम्

अ परित्यक्त मर्यादः प्राप सिद्धिम् अनुत्तमाम्

ततो युधिष्ठिर मुखाः ताम् समामन्त्र्य स अनुगाः

इति ब्रुवाणं मार्जारं दृष्ट्वा भक्षण दीक्षितम्

अनाहूतः चकार अथ दक्ष यज्ञ क्षये मतिम्

पृष्टो ऽथ योषितां राज्ञा सत् आचारः पितामहः

निधानं गुण रत्नानाम् शेखरं शौर्य शालिनाम्

जनकं राज्य विमुखम् यियासुं काननं पुरा

श्रुत्वा एतत् बालकम् त्यक्त्वा शनैस् तान् गन्तुम् उद्यताम्

तथा अपि यदि ते वाञ्छा स्वे राज्ये शत्रुणा हते

व्यथितो धर्मतनयो न क्वापि लभते धृतिम्

विरक्तः स्व जनः यासि तेन वा परिशुष्यसि

अहो नु तव नीरन्ध्राः पत्त्र पुष्प फल श्रियः

प्रवादः किल सत्यो ऽयं यत् आत्म अर्थे महीं त्यजेत्

स्पर्धा कथा एव का नित्यम् आकिंचन्य अमृत आशिभिः

आदाय केलि संसक्तम् चकार गत जीवितम्

प्रहृष्टः तनयाम् प्रादात् प्राप्य तद् संनिधिम् मखे

सृष्ट्वा चतुर्मुखं चक्रे जगन्त् निखिलम् ईश्वरः

पवन आघट्टित अम्भोज वन पर्यन्त लम्बिनाम्

धनं भूरि जहार आशु तत् च दुःखात् धनाधिपः

यथार्थं काञ्चनष्ठीवी न सेहे तं शतक्रतुः

पुत्र शोक आकुलम् कश्चिद् ज्ञात्वा अभ्येत्य अवदत् द्विजः

पृष्टः प्राह हरेः अग्रे रुक्मिणीं श्रीः पुरा अभ्यधात्

गुरु पूजा रताः क्षान्ता भवन्ति इह शत आयुषः

इति आकर्ण्य वचो राजा जनको मिथिलां पुरा

ते ते त्रैलोक्य जयिनः सुकेशि प्रमुखाः पुरा

प्रभञ्जनं महा वेगम् धीमान् स्वयम् अशीर्यत

त्यक्त मोह भय द्वेषः चरामि आजगरम् व्रतम्

स कदाचिद् मृग प्रेप्सुः वाजिना विपिने व्रजन्

वने कलेवरं त्यक्त्वा त्रिदिवं प्रययौ कृती

दातृ प्रतिग्रहीतॄणाम् विशेषं जगतीभुजा

श्रुत्वा इति भीष्मं पप्रच्छ य एते पृथिवीश्वराः
अ कङ्कणम् अ हारम् च शय्यायां वर्तते वपुः

हुत्वा शरीरं चण्डालः प्राप पुण्यं पुनर् गतिम्

तं प्राप्तं परमां सिद्धिं देव गन्धर्व योषितः

प्रयत्नैः अपि न प्राप विधि वैमुख्य हेलया

किल्बिष अज्ञान शेषाणाम् पुनः पुण्य फलम् कुतः

इति ब्रुवाणो विप्रेण अभ्यर्थितः ऽपि सकृत् नृपः

क्षत्र अभिधानात् प्रभ्रष्टम् शत्रुं ज्ञात्वा प्रतर्दने

स ददर्श रुचिं चारु लोचनाम् अचलाम् पुनः

सो ऽयं नारायणः कृष्णः संबन्धी तव पाण्डव

वासना क्षौद्र पटले नाना भाव रस आहृते

आर्जवं न तु कोशेषु प्रशंसन्ति अर्थ दर्शिणः

कान्ता वपूः अभूत् नित्यम् तेषु च अत्यन्त वत्सलः

तद् बाहु बलम् आश्रित्य जहार धृतराष्ट्र जः

शृणु पुत्र यथा राज्ये विराजन्ते नरेश्वराः

निर्धनः सुखितो नित्यं यथा अवाप्त कृत क्रियः

अलसा बुद्धि हीनाः च सर्वथा विपदां पदम्

विप्रलब्धो जनः सर्वो यया शोचति अहर्निशम्

स आदरम् पूजितः तेन राज्ञा वैश्रवणेन सः

प्रविश्य च मनः प्रीत्या प्रिय वादी यथा तथा

भुङ्क्ष्व इति तैः अभिहितः सो अवदत् विमल आशयः

लोभ अन्धम् पतितं धिङ् माम् अस्मिन् किल्बिष संकटे

चौरो भूपाल भीतस्य वृद्धि अर्थम् पाप कारिणः

निःष्यन्द मीन मकरा क्षणं मन्दाकिनी बभौ

गृह आश्रमे केन मृत्युः वर्तमानेन धर्मतः

अ स्पृशती वपुः ते ऽहं प्रविष्टा यदि योगतः

विप्रो ऽथ तद् गिरा भूत्वा स ययौ परमां गतिम्

न कश्चिद् दृश्यते ऽत्येतुं स्थावरेषु चरेषु च

अन् इच्छताम् संततिं च जायन्ते बहवः सुताः

हैहयो राज पुत्रः प्राक् सुमित्रः नाम कानने

भ्रातरौ प्राञ्च् मुनि वरौ श्रुति स्मृति विशारदौ

कण्टकेन अपि संस्पृष्टा यान्ति काम् अपि विक्रियाम्

स्त्री रूपम् तु परित्यज्य पुरुषो भव मद् वरात्

चन्द्रभागा वितस्ता च कश्मीर सरितः तथा

सो ऽयं विराजते वीरः तेजसा कृत मण्डलः

वीत रागम् शुकं दृष्ट्वा तस्थुः विस्मय निश्चलाः

तां चण्डकिरण स्फार संताप आयास मूर्छिताम्

कृतघ्नेषु नृशंसेषु कुटिलेषु अलसेषु च

कीर्त्यमानो ऽपि तद् पुत्रः तथा एव तपसे गतः

एवम् उक्त्वा शम मयम् निष्कामः पूज्य गौरवात्

ततः शोक समाक्रान्तम् तम् अपि ज्ञान भास्करम्

अवाप पुत्रं रुक्मिण्यां स्व इच्छा सृष्ट जगत्त्रयः

किम् अन्यत् पेशल ध्या खेलन्ते राज वल्लभाः

विश्वसेत् न च सर्वत्र न च शङ्केत पार्थिवः

विप्र वेषम् विधाय आशु जामदग्न्य आश्रमम् ययौ

यातः पर्यन्त पदवीम् गीयमान गुणः सुरैः

कदाचिद् पास्यति पिता सु कृती पर लोक गः

धिया न चिन्तये किंचिद् मौनी विगलित आग्रहः

कदाचिद् अथ यातेषु कृष्णद्वैपायनं गुरुम्

स्व पुत्रम् राज पुत्रम् च बाल्ये ऽपि बलिनौ व्यधात्

इति द्वैपायनेन उक्तः कृष्णेन च विबोधितः

प्राप्ता न अद्य अपि शयनं प्राप्तः च त्वं गृह अधिपः

वृक्षाणां मानुषाणां च समानं पाञ्चभौतिकम्

विपुलं मत्स्य संघातम् तद् मध्ये ददृशुः मुनिम्

प्राज्ञस्य ते न शृण्वन्ति साधुः वा वञ्च्यसे खलैः

वेद द्वेषी नास्तिकः च पाप योनिम् इमाम् श्रितः

वृथा तत् अधुना जातं यत् त्वया उक्तम् नरेश्वर

अ लब्ध भैक्षः क्षुध् क्षामः हरामि एनाम् श्व जाघनीम्

नर अन्तरम् प्रयान्ति एताः निम्नानिम्नम् इव आपगाः

मनः शुद्धि कृतम् सर्वं प्रमाणं कर्म देहिनाम्

इति शप्तः स विप्रेण दह्यमान इव अनिशम्

चीन अंशुके वल्कले च समानः किल मुच्यते

ऐश्वर्य सौरभ भरान् गुण भृङ्ग सङ्गान् कान्ता लता वलयितान् अभिमान वृक्षान्

दया दानम् अ कामः च पटुः स्याद् अ कटुः गिराम्

स्व कर्म मुद्रितः लोकः प्राप्नोति एव भव अभवम्

यद् अर्थम् राज्यम् ईहन्ते राजानो हत कण्टकम्

हेम्नि इव कटक आदि त्वम् काष्ठे वा शालभञ्जिका

ययुः मिथस् प्रशंसन्तः पुण्य संतोष शील ताम्

हन्तुं शिखण्डिनः शक्तिः विना कालात् बलीयसः

भुञ्जानो अपि उपवासी स्यात् युक्त आहारः नरः सदा

फुल्ल उल्लसत् समुत्साह शक्ति व्याप्त जगत्त्रयाम्

अर्जुनः पृथिवीं वीरो रक्षतु अस्मे गौरवात्
तौ गत्वा चक्रतुः यज्ञम् बहु द्रव्यम् प्रजापतेः

पण्डितैः वैरम् उत्पाद्य न निःशङ्कः सुखं चरेत्

शशंस पुण्यं चरितं वर आराधन दैवतम्

श्रुत्वा एतत् सत्य वाच् दैत्यः ददानि इति तम् अब्रवीत्

अनाथान् दुर्बलान् रक्षेत् कृपणान् च अनुलेपयेत्

तुषैः कल्पित वृत्तिः यत् प्रयातः स्वर ताम् अहम्

उत्तरे हिमवत् पार्श्वे फल भूमिः निरामया

भगवन्त् पुण्डरीकाक्षः केशवो नाभि पङ्कजात्

भवन्ति यद् भयात् सर्वे कायस्था भिन्न संहताः

सत्यं संक्षय निष्ठानाम् जरा मरण धर्मिणाम्

चक्र वत् पशु कोटीनाम् लिप्तो भ्राम्यति योनिषु

पाद संवाहनम् तस्य निराहारो वधू सखः

श्रोतुम् अर्हसि मे पार्थ हित्वा ग्राम्य सुख स्पृहाम्

ततः प्राप्ताः कुबेरेण दत्तां वसुमतीं नृपः

आराध्य रामं ब्रह्मास्त्रम् अवाप विपुल श्रमः

ज्ञात्वा रुचिं शरीर अन्तर् प्रविश त्वं समीर वत्

सहसा संत्यजेत् पापम् न कुर्यात् अनुताप दम्

निजं जग्राह पाणिभ्यां निन्दन्ती जन्म दुःखिता

उत्थान उपहताः तेन प्रभवन्ति न ताः किल

परिवार्य उपविविशुः सेव्यमानं महा ऋषिभिः

निगद्य चपला असि इति प्रददुः न प्रतिश्रयम्

विच्छाय ताप ज्वलिताः पर लोके हि भूमयः

आस्ते सदा संनिहितः क्षपयन् सर्व विप्लवान्

दैवात् अवाप्तः विपदं न शोचेत् वसुधाधिपः

अर्थमानो ऽपि स यदा ततो लोभेन किंचन

समेत्य आश्वास्य विदधे वीत शोकम् शिवः स्वयम्

मद्य मांस विरक्तानाम् स्वर्ग मार्गः निरर्गलः

एतत् पृष्टः नृपतिना प्राह शंतनु नन्दनः

गीतं विचरव्नुना पूर्वं धर्मे ऽस्मिन् एव भूभुजा

अनिर्विण्णः प्रहृष्टः च ज्ञाता मौनी च मुच्यते

शूलिनं जटिनं देवं वीक्ष्य चन्द्र कला धरम्

ते ऽपि शस्त्र निकृत्तस्य पशोः अश्नन्ति विग्रहम्

शुक्ल तीक्ष्ण अग्र दशनम् श्मश्रु सूचि चित आननम्

ब्राह्मणः च त्वम् उदितः त्वत्तः धन्यतरो ऽस्ति कः

ब्रह्म स्व शल्यम् हि नृणां तीव्र पातम् प्रचक्षते

भेदिता न अधुना वैरम् आपन्ने त्वयि मे नृप

अहो बत अहम् संसारे धुर्यः किल्बिष कारिणाम्

असितो देवलः पूर्वं जैगीषव्यम् अभाषत

अथवा यदि निर्बन्धात् तत् करोमि भवत् वचः

मया एव इह बिस स्तैन्यम् कृतं वो हित कारिणा

माया इयम् जगत् उत्पत्ति स्थिति संहार कारिणी

अज्ञात नामधेयानाम् न इह मद् संनिधौ गतिः

भूत्वा अहम् त्रिदिवं प्राप्ता मनस् वाच् कर्मभिः सती

तं सहस्र आयुषम् चक्रे जीवयित्वा कृपा निधिः

फुल्ल अरविन्द वृन्देषु शरद् चन्द्र करेषु च

तं विलोक्य प्रणम्य अहम् पूजाम् आदाय तद् कृताम्

नकुल उलूक भीतः ऽहं मार्जारं बलिनां वरम्

सर्व आत्मना सर्व गतम् सर्व आकारम् अनामयम्

सर्व अन्तरात्म ताम् यातः सर्वज्ञ पदम् आस्थितः

अजीर्ण रोग ग्रस्तस्य ष्ठीविनो भोज्य काङ्क्षिणः

धिक् ताम् कृशतराम् आशाम् काय शोष विधायिनीम्

उवाच अध्ययनम् कृत्वा ब्रह्मचारी ततो गृही

निक्षेप हर्ता दुःखाय भ्रान्त्वा योनि शतम् शनैः

त्रिशङ्कुः इव मध्य स्थः न दिवं न भुवं श्रितः

ततः प्रातः शकलित अशेष शाखा समाकुलम्

इति उक्तः स वदन्येन प्रतस्थे तां दिशं शनैः

नाम्नां सहस्रं मुनयो यस्य गायन्ति मुक्तये

आपद् काले घृणां त्यक्त्वा कृत स्नेहेषु गौरवैः

तत् श्रुत्वा दुःखितो ऽभ्येत्य गुरवे स न्यवेदयत्

ब्रह्म सृजति शब्दात् तु व्योम आदि क्ष्मा अन्त पञ्चकम्

युधिष्ठिर मुखाः चक्रुः स अश्रु नेत्राः जलक्रियाम्

सर्वथा न भवति एव कारुण्यम् इव पापिनाम्

तं काम कञ्चुक उत्तीर्णम् ताः समुन्मुक्त कञ्चुकाः

उपानहौ च प्रददौ प्रीतये वासर ईश्वरः

तद् दर्शन आनन्द सुधाम् दन्त कान्त्या किरन् इव

दर्पवान् मलिन आचारः वेद अध्यापन वर्जितः

तस्मिन् स्निग्ध तरु छाये प्रसन्न हरि कुञ्जरे

सुराणां शक्तिमान् आसीत् सेना नीः तारकान्तकः

श्रीमान् सुयोधनः नाम स्मर इन्द्र धनद उपमः

वाच् गमी गम्भीरम् अवदत् गाङ्गेयः पाण्डव अग्रजम्

आशा दहति गात्राणि सा कृशा अपि महीयसी
ततः प्रजापतिः पूर्वं देव अहित विनाशकम्

जीवानां कर्म बन्धानाम् तिष्ठतां पाञ्चभौतिके

विप्रयोगे महान् शोषः ताप कृत् यैः प्रजायते

पतितः क्षणम् आश्वास्य विवेश स्व गृहम् पुनः

चामरे सत्त्व धवले भीमसेन अर्जुनौ अपि

राज्ञ् न पश्चिम वयाः सर्व त्यागी न शोभसे

समैः युक्त समाचारैः विशुद्ध गगन प्रभम्

समभ्यधात् कथम् जन्तुः वीत शोकः चरेत् इति

ज्ञानेन गृह्यते ज्ञानं गजेन इव वने गजः

सत्यम् एव परं पुण्यं श्रेयः क्रोध अभिनिग्रहः

इति उक्त्वा तां समादाय ययौ तूर्णं श्व जाघनीम्

सृष्टो ऽत्रिणा शीतकरः शक्रं च च्यवनो ऽजयत्

स यातः परमं धाम स्वच्छन्द निधनः स्वयम्

धन्यो ऽसि यस्य ते राज्ञ् कमला वल्लभः विभुः

अपृच्छत् ऐहिकम् श्रेयः पृष्टः तेन स च अब्रवीत्

अराजकाः प्रजाः पूर्वं निमग्नाः स्थिति विप्लवे

अनया सर्व गामिन्या कियन्तो न विडम्बिताः

ततो नानाविधं भोज्यं राज योग्यम् स्वयं कृतम्

तथा शशास यशसा यथा जीवन् इव स्थितः

उदेति सोमः सूर्यः च प्रयाति च समीरणः

गच्छन्ति काष्ठ वत् त्यक्त्वा पुत्रकं यत्र मानुषाः

राज्ञ् धर्म गतिः सूक्ष्मा किम् एते दस्यवः त्वया

मोहात् आलम्ब्य धैर्य घ्नाम् विजयं न अभिनन्दसि

अथ उत्थाय बिस आहार सादराः ते श्रम आकुलाः

धन्यः सुयोधनः तातैः धिङ् मां पुण्यैः निराकृतम्

किमर्थम् असि निष्क्रान्ता दैत्य अधिपति विग्रहात्

सर्व त्यागः परा शान्तिः कामिनां तु अन्यथा अखिलम्

मन्मथ प्रेरिता नारी विमर्षं भजते कथम्

न त्यजामि तनुं पापा योनयः सन्ति अतस् ऽधिकाः

अधीयानः परं ब्रह्म व्यस्तं व्यासेन धीमता

अकस्मात् संगतः नाम यदि अकस्मात् विनश्यन्ति

अहो धन्यो ऽसि यत् न आखुः न मण्डूको न कुक्कुटः

प्राप्त ज्ञः दीर्घदर्शी च दीर्घसूत्रः च स अनुगाः

कृपया अजीवयम् तस्य स्वर्णष्ठीविनम् आत्मजम्

सा अथ तं स्पर्श विमुखम् प्रणयात् मञ्जु वादिनी

दूतो भूत्वा स्वयं संधौ तस्य शत्रु मयः ऽजयत्

पञ्जरे काकम् आदाय सा राजा सर्व पक्षिणाम्

अतः परं ब्राह्मणानां प्रभावं केशवो विभुः

भुक्त्वा प्रहृष्टः प्रोवाच कथा अन्ते तपसां निधिः

इदं राज्यम् अपर्यन्तम् तिष्ठतः ते विमुक्त ता

अ निवेद्य महीं तस्मात् विप्रेभ्यः पृथिवीपतिः

अन्तर्दधे स भार्येण नृपेण अनुसृतः पथि

नरः कर्म फले कर्ता किं न वेत्ति क्षमाभुजा

गया कूपे वट तले छायायां कुञ्जरस्य वा

उक्तं सेनजिता राज्ञा पुरा राज्ञ् विवेकिना

गत क्रोधस्य तस्य अथ छत्त्रम् आतप वारणम्

तुष आशिनम् बलिं को वा _ न एव पीड्यते

भजस्व विजय उत्थानाम् न क्लीबाः संपदां पदम्

इति आकर्ण्य द्विजः तत्र स्यूमरश्मिः प्रविश्य गाम्

वेपमानाः स्व वृत्तान्तम् नहुषाय न्यवेदयन्

परिच्छिन्न आशिनः किं ते कोटिभिः भूमि संचयैः

भेदात् प्रयाते निधनं युधि पुत्र शत द्वये

अपश्यं तेजसां राशिम् उपमन्युम् निज आश्रमे

क्रियन्ते यदि न प्राज्ञैः उपरि उपरि चिन्तकाः

निवेद्य निज वृत्तान्तम् राज्ये पुत्र शतम् व्यधात्

नहुषस्य पुरा सौरे सत्त्रे गां यूप संगताम्

चिरं निदध्यौ संदेह दोला विश्लथ मानसः

न शरीराणि चेतांसि स्थिराणि न हि देहिनाम्

क्रोधो मृत्युः कु जन्तूनाम् स्व सुखात् यदि निर्गतः

मुक्तकेशी कृशा घोरा मल दिग्धा कपालिनी

मन्ये तव परं मित्त्रं वायुः येन असि रक्ष्यसे

स पूजितो मुनि वरैः भीष्मेण विदुरेण च

मान अवमानयोः तुल्याः न स्निग्धा न च वैरिणः

जित क्रोधः सुखं शेते ग्रस्त राग आदि बन्धनः

हरये नमः

प्रियं वदेद् अ दैन्यः च विक्रान्तश् च अ विकत्थनः

मनसा पुण्डरीकाक्षं नत्वा विष्णुम् अनामयम्

सर्व अङ्ग सङ्गम् कुरुषे सती भूत्वा न लज्जसे

दंष्ट्री चतुर् भुजः दीप्तः श्याम उष्ठ चरणः जटी

अहिंसा नाम परमं व्रतम् अत्यक्त भोजनम्

सो अब्रवीत् धर्मजम् राज्ञ् वच्मि त्वां ब्राह्मण आज्ञया

स्मृत्वा दुर्योधन कथाम् निःश्वस्य उवाच धर्मजः

पर दार परिष्वङ्ग शङ्का सक्त चित आशयः