tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
माध्यंदिनस्य सवनस्य निष्केवल्यस्य भागस्य शुक्रवतो मन्थिवतो मधुश्चुत इति संप्रैष आदिः

न सवनीयस्य पशुपुरोडाशो विद्यत इत्य् अपरम्

ततः संप्रेष्यति होतर् वदस्व यत् ते वाद्यम् इति

तं ते भक्षयन्ति ये प्रवर्ग्यम्

रुद्रवत् गणस्य सोम देव त इत्य् एष एव माध्यंदिने सवने भक्ष मन्त्रः भवत्य् अन्यत्र नाराशंसेभ्यः

समानम् आ संप्रैषात्

अनुवषट्कृते द्वितीयं हुत्वा अवशिनष्टि

पशुपुरोडाशेन प्रचर्य सवनीयैः प्रचरति

न अ प्रवर्ग्ये दधिघर्मो विद्यत इत्य् अपरम्

अथ एतत् आग्नीध्रे ऽधिश्रयति वाक् च त्वा मनश् च श्रीणीताम्

चक्षुश् च त्वा श्रोत्रं च श्रीणीताम्

एतावन् नाना

एतावन् नाना

प्राणश् च त्वा अपानः च श्रीणीताम्

दक्षश् च त्वा बलं च श्रीणीताम्

तस्य अरण्ये ऽनुवाक्ये भक्ष मन्त्रः

माध्यंदिनस्य सवनस्य इन्द्राय पुरोडाशान् प्रस्थितान् प्रेष्य इति संप्रेष्यति

शृतो ऽसि शृतंकृतः

ओजश् च त्वा सहश् च श्रीणीताम्

आधवनीयं पूतभृत्य् अवनयति

यत्र अभिजानाति यदि श्रातो जुहोतन यद्य् अ श्रातः ममत्तन इति तत आह श्रातं हविर् इति

आत्मा च त्वा तनूश् च श्रीणीताम्

न अत्र पुरोडाश शकलम् अच्छावाकाय निदधाति

माध्यंदिनस्य सवनस्य इन्द्राय पुरोडाशानाम् अनुब्रूहि

यं मित्रम् आहुर् यम् उ सत्यम् आहुः

वषट्कृते जुहोति यम् इन्द्रम् आहुर् वरुणं यम् आहुः

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह दधिघर्मस्य यज इति

यथाचमसं चमसिनो भक्षयन्ति

ततः सवनीयान् आसादयति

पूर्व आग्नीध्राद् अच्छावाकः संयजति

तस्मै त्वा तेभ्यस् त्वा स्वाहा

आयुश् च त्वा जरा च श्रीणीताम्

व्याख्यातम् आप्यायनं सादनम्

शृताय त्वा शृतेभ्यस् त्वा इति

सर्वेषां स पशुपुरोडाशानाम् समानः स्विष्टकृत् प्रैषवान् समाना इडा
गन्धर्वान् सर्वान् ओषधे प्र णुदस्व परा णय

जाया वेद वो अप्सरसो गन्धर्वाः पतयो यूयम्

अप क्रामत पुरुषाद् अ मर्त्याः मर्त्यं मा सचध्वम्

तीक्ष्ण शृङ्गी अराटक्य् अज शृङ्गी व्य् ऋषतु

अवका आदान् अभिषाचो भित्सु द्योतयमानकान्

भीमा इन्द्रस्य हेतयः शतम् ऋष्टीर् अयस्मयीः

प्रियो दृशे भूत्वा गन्धर्वः सचते स्त्रियं तम् इतो नाशयामसि

श्वा इव एकम् कपिर् इव एकम् कुमारः सर्व केशकः

अप्सरसो रघटो याश् चरन्ति गन्धर्व पत्नीः अज शृङ्गी आ शये
महा बीज प्रभावम् दर्शयन् आह सम गर्भे इत्यादि

इह अस्मिन् शास्त्रे विधिना शास्त्र उक्त रीत्या यानि बीजानि उक्तानि तानि कर्तव्यानि सामान्येन इति भावः परं गर्भद्रुति अर्थम् अयं वार्त्तिकेन्द्रो योगः वार्त्तासु कुशला वार्तिकाः शास्त्र उपदेश रहिताः इति अर्थः अत्र भाव आदि अर्थे तेषु वार्तिकेषु इन्द्रः प्रवरो योगः तथा अनेन एव प्रकारेण एक मतः च अयम् शास्त्र उपदेशिकानाम् शास्त्र उपदेश रहितानाम् च अभिमत इत्यर्थः
उक्तं संप्रोक्षणम्

या ओषधय इत्य् अनुवाकेन संयूय अप अस्मत् एत्व् इति चतसृभिः संप्रोक्षणम्

धूर्भिर् उपधूर्भिश् च हुत्वा पुनः संप्रोक्षणम्

समुपहते ऽद्भुते वा शान्त्यै शमीं शमुकं शाम्यवाकम् अश्वत्थ प्लक्ष न्यग्रोध उदुम्बरम् दूर्वां च प्राचीन प्रसृतानि षड् दर्भ पिञ्जूलानि सुमनसश् च अपामार्गम् सर्व बीजानि सीता लोष्टम् गोमयं हिरण्यं वल्मीक वपाम् च अद्भिः संसृजति सं वः सृजामि इति द्वाभ्याम्

देव अद्भुतेषु यन् नो भयम् इत्य् अष्ट ऋचेन स्थालीपाकस्य जुहोति यद् देवा देव हेडनम् इति तिसृभिर् भद्रं कर्णेभिर् इति चतसृभिर् ऐन्द्राग्नं वर्म इति च
कामम् इतरेष्व् आयतनेषु

सायं प्रातर् यद् अशनीयस्य क्रियेत औपासने वा होमः

अथ दक्षिणतः प्राचीनावीती पितृभ्यः स्वधा नमः स्वाहा पितामहेभ्यः स्वधा नमः स्वाहा प्रपितामहेभ्यः स्वधा नमः स्वाहा इति

धन धान्य आकाशे धन धान्याभ्याम् स्वाहा वैश्रवणाय स्वाहा इति

उच्छिरसि कामाय स्वाहा भगाय स्वाहा श्रियै स्वाहा विष्णवे स्वाहा इति

पार्श्वयोः धात्रे स्वाहा विधात्रे स्वाहा इति

वास्तु मध्ये वास्तोष्पतये स्वाहा पृथिव्यै स्वाहा अन्तरिक्षाय स्वाहा दिवे स्वाहा सूर्याय स्वाहा चन्द्रमसे स्वाहा नक्षत्रेभ्यः स्वाहा अद्भ्यः स्वाहा ओषधीभ्यः स्वाहा वनस्पतिभ्यः स्वाहा चराचरेभ्यः स्वाहा परिप्लवेभ्यः स्वाहा सरीसृपेभ्यः स्वाहा देशेभ्यः स्वाहा कालेभ्यः स्वाहा लोकेभ्यः स्वाहा देवेभ्यः स्वाहा ऋषिभ्यः स्वाहा वसुभ्यः स्वाहा रुद्रेभ्यः स्वाहा आदित्येभ्यः स्वाहा इन्द्राय स्वाहा बृहस्पतये स्वाहा प्रजापतये स्वाहा ब्रह्मणे स्वाहा इति

ये भूताः प्रचरन्ति नक्तं बलिम् इच्छन्तो वितुदस्य प्रेष्याः

तेभ्यो बलिं पुष्टि कामः हरामि मयि पुष्टिं पुष्टि पतिः दधातु स्वाहा इति नक्तम्

अथ दिक्षु प्राच्यै दिशे स्वाहा दक्षिणायै दिशे स्वाहा प्रतीच्यै दिशे स्वाहा उदीच्यै दिशे स्वाहा ऊर्ध्वायै दिशे स्वाहा अधरायै दिशे स्वाहा इति

स्थूणा देशे गृहाय स्वाहा गृह राजाय स्वाहा इति

एतावद् एव नाना

अथ उपनिष्क्रम्य ज्येष्ठ अवकाशे ज्येष्ठाभ्यां स्वाहा करस्कर अवकाशे करस्कराभ्यां स्वाहा इति

संक्षालनं प्राच् उदीच्याम् दिशि निनयति नमो रुद्राय भौमाय स्वाहा इति

क्षार लवण अवर अन्न संसृष्टस्य तु होमं परिचक्षते

अथ आकाशे उत्क्षिपति

अथ अवान्तर दिक्षु यमाय स्वाहा निरृत्यै स्वाहा रक्षोभ्यः स्वाहा ईशानाय स्वाहा इति

उलूखल मुसल अवकाशे उलूखल मुसलाभ्याम् स्वाहा इति

अद्भ्यः स्वाहा वरुणाय स्वाहा इति

अथ अपः उपस्पृश्य उत्तरतस् यज्ञ उपवीती नमो रुद्राय भगवते स्वाहा इति

अपरेण अग्निम् धर्माय स्वाहा अधर्माय स्वाहा इति

अवग्राहशो हस्तेन होमः अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा ध्रुवाय स्वाहा ध्रुवाय भूमाय स्वाहा ध्रुवक्षितये स्वाहा अच्युतक्षितये स्वाहा ईशानाय स्वाहा जयन्ताय स्वाहा धर्मरुचये स्वाहा धन्वन्तरये स्वाहा विद्यायै स्वाहा अम्बिकायै स्वाहा हरये स्वाहा गणेभ्यः स्वाहा गणपतिभ्यः स्वाहा परिषद्भ्यः स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा साध्येभ्यो देवेभ्यः स्वाहा सर्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा सर्वाभ्यो देवताभ्यः स्वाहा भूः स्वाहा भुवः स्वाहा सुवः स्वाहा भूः भुवः सुवः स्वाहा

ये भूताः प्रचरन्ति दिवा बलिम् इच्छन्तो वितुदस्य प्रेष्याः

अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा इत्य् उत्तर अर्ध पूर्व अर्धे

गोष्ठे वा पल्वले वा श्रियै स्वाहा पुष्ट्यै स्वाहा इति

गोष्ठे रुद्राय स्वाहा पशुभ्यः स्वाहा पशुपतये स्वाहा इति

तेभ्यो बलिं पुष्टि कामः हरामि मयि पुष्टिं पुष्टि पतिः दधातु स्वाहा इति दिवा

संवरण देशे यद् एजति जगति यच् च चेष्टति नाम्नो भागो ऽयं नाम्ने स्वाहा इति

देवता अवकाशे ऋषभाय स्वाहा रुद्राय स्वाहा रुद्राण्यै स्वाहा इति

समूहनी अवकाशे समूहन्यै देव्यै स्वाहा इति

अथ बलि हरणम्

अनसि वा रथे वा श्रियै स्वाहा विष्णवे स्वाहा इति
अ प्रमेयम् अनाद्यं च ज्ञात्वा च परमं शिवम्

शब्दाक्षरं परं ब्रह्म यस्मिन् क्षीणे यद् अक्षरम्

तावद् एव निरोद्धव्यं यावत् हृदि गतं क्षयम्

पक्षपात विनिर्मुक्तम् ब्रह्म सम्पद्यते तदा

एक एव आत्मा मन्तव्यो जाग्रत् स्वप्न सुषुप्तिषु

तद् विद्वान् अक्षरं ध्यायेद् यदि इच्छेत् शान्तिम् आत्मनः

भिन्ने तमसि च एकत्वम् एकम् एव अनुपश्यति

ॐ मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं च अशुद्धम् एव च

तद् एव निष्कलं ब्रह्म निर्विकल्पं निरञ्जनम्

पलालम् इव धान्य अर्थी त्यजेद् ग्रन्थम् अशेषतः

तद् ब्रह्म अहम् इति ज्ञात्वा ब्रह्म सम्पद्यते ध्रुवम्

शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्म अधिगच्छति

घृतम् इव पयसि निगूढं भूते भूते च वसति विज्ञानम्

न एव चिन्त्यं न च अचिन्त्यम् अचिन्त्यं चिन्त्यम् एव च

ज्ञान नेत्रम् समादाय चरेद् वह्निम् अतः परम्

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्ध मोक्षयोः

घट वत् विविध आकारम् भिद्यमानं पुनः पुनः

निष्कलं निर्मलं च शान्तं तद् ब्रह्मा अहम् इति स्मृतम्

यतो निर्विषयस्य अस्य मनसो मुक्तिर् इष्यते

सर्व अनुग्राहक त्वेन तद् अस्म्य् अहं वासुदेव तद् अस्म्य् अहं वासुदेव

एतज् ज्ञानं च मोक्षं च अतो ऽन्यो ग्रन्थ विस्तरः

शब्द माया आवृतः यावत् तावत् तिष्ठति पुष्करे

यदा यात्य् उन्मनीभावं तदा तत् परम मदम्

अशुद्धं काम संकल्पम् शुद्धं काम विवर्जितम्

सर्व भूत अधिवासम् च यद् भूतेषु वसत्य् अधि

निर्विकल्पम् अनन्तं च हेतु दृष्टान्त वर्जितम्

सततं मन्थयितव्यं मनसा मन्थान भूतेन

घट संभृतम् आकाशं लीयमाने घटे यथा

तत् भग्नम् न च जानाति स जानाति च नित्यशः

एकधा बहुधा च एव दृश्यते जल चन्द्र वत्

न मुमुक्षा न मुक्तिश् च इत्य् एषा परम अर्थ ता

ग्रन्थम् अभ्यस्य मेधावी ज्ञान विज्ञान तत्त्वात्
जघास त्वा लोमकर्णः

प्रक्रीः असि

उर्व्याः उरु क्षितः तुरायाः अ तुरस्य च भूम्याः हि जग्रभ नाम विषम् वारयताम् इति विषम् दूषयतात् इति

अदन्ति त्वा कक्कटासः कुरुङ्गाः अधि सानुषु

पितुम् त्वा पितु कृत् कृणोतु उत उ निषद्य पातवे अथ उ ऊर्ध्वाय तिष्ठते

तत् भैमीः चक्रिरे स्रजः सर्वम् महिषदः विषम्

पापी जग्ध प्रसूः असि

खनन्ति त्वा तैमाताः दासाः अरस बाहवः

प्र रोपीः अस्य पातय सूर्यः पूर्वाः इव उषसः

सिन्धुः पश्चात् परिहितः सूर्यस्य उदयनम् पुरस्

उत्खातम् अरसम् विषम्

अव ज्याम् इव धन्वनः शुष्मम् तनोमि ते विष
क्षुल्ल सुख आवहानाम् तेषाम् ऋते कृष्ण कथा अमृत ओघात्

यः कर्ण नाडीम् पुरुषस्य या अतस् भव प्रदाम् गेह रतिम् छिनत्ति

हरेः पद अनुस्मृति निर्वृतस्य समस्त दुःख अप्ययम् आशु धत्ते

त्वं नः स्व चक्षुः परिदेहि शक्त्या देव क्रिया अर्थे यद् अनुग्रहानाम्

आत्मानं व्यकरोद् आत्मा विश्वस्य अस्य सिसृक्षया

नानात्वात् स्व क्रिया अनीशाः प्रोचुः प्राञ्जलयो विभुम्

स वा एष तदा द्रष्टा न अपश्यत् दृश्यम् एकराट्

यद् अस्मिन् भव ईश जीवास् ताप त्रयेण अभिहताः न शर्म

जनस्य कृष्णाद् विमुखस्य दैवाद् अधर्म शीलस्य सु दुःखितस्य

ज्योतिषा अम्भः ऽनुसंसृष्टं विकुर्वद् ब्रह्म वीक्षितम्

यच् छ्रद्धया श्रुतवत्या च भक्त्या संमृज्यमाने हृदये ऽवधाय

द्वारि द्युनद्या ऋषभः कुरूणां मैत्रेयम् आसीनम् अगाध बोधम्

क्षिणोति देवो ऽनिमिषस् तु येषाम् आयुर् वृथक् वाद गति स्मृतीनाम्

सर्वे वियुक्ताः स्व विहार तन्त्रम् न शक्नुमस् तत् प्रतिहर्तवे ते

तथा अपरे च आत्म समाधि योग बलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम्

भगवान् प्रजा संयमनः यमः

विश्व स्थिति उद्भव अन्त अर्थाः वर्णयाम्य् अनुपूर्वशः

यथा पुनः स्वे ख इदं निवेश्य शेते गुहायां स निवृत्त वृत्तिः

त्वाम् एव धीराः पुरुषं विशन्ति तेषां श्रमः स्यान् न तु सेवया ते

साधु पृष्टं त्वया साधो लोकान् साध्व् अनुगृह्णता

मेने ऽसन्तम् इव आत्मानम् सुप्त शक्तिः असुप्तदृक्

अहम् तत्त्वात् विकुर्वाणान् मनो वैकारिकाद् अभूत्

पुंसां सुदूरं वसतो ऽपि पुर्यां भजेम तत् ते भगवन् पद अब्जम्

आत्मन् लभन्ते भगवंस् ते अङ्घ्रि छायाम् सविद्याम् अत आश्रयेम

काल माया अंश योगेन भगवत् वीक्षितम् नभः

यस्य अघ मर्ष उद सरिद्वरायाः पदं पदं तीर्थ पदः प्रपन्नाः

श्री शुकः उवाच

नारायणो विश्वसृग् आत्मयोनिर् एतच् च नो वर्णय विप्र वर्यैः

विन्देत भूयस् तत एव दुःखं यद् अत्र युक्तं भगवान् वदेन् नः

विदुर उवाच

करोति कर्माणि कृत अवतारः यान्य् आत्मतन्त्रो भगवांस् त्र्यधीशः

स विश्व जन्म स्थिति संयम अर्थे कृत अवतारः प्रगृहीत शक्तिः

यस्य ज्ञान उपदेशाय माम् आदिशत् भगवान् व्रजन्

कस् तृप्नुयात् तीर्थ पदः ऽभिधानात् सत्त्रेषु वः सूरिभिर् ईड्यमानात्

आधत्त अम्भः रस मयम् काल माया अंश योगात्

पानेन ते देव कथा सुधायाः प्रवृद्ध भक्त्या विशद आशयाः ये

हृदि स्थितो यच्छति भक्ति पूते ज्ञानं सतत्त्व अधिगमम् पुराणम्

येन प्रजानाम् उत आत्म कर्म रूप अभिधानाम् च भिदां व्यधत्त

चकार कर्माण्य् अतिपूरुषाणि यानि ईश्वरः कीर्तय तानि मह्यम्

अनिलो ऽपि विकुर्वाणो नभसा उरु बल अन्वितः

उद्धृत्य पुष्पेभ्य इव आर्त बन्धो शिवाय नः कीर्तय तीर्थ कीर्त्याः

क्रीडन् विधत्ते क्षेमाय कर्माण्य् अवतार भेदैः

मुनिर् भगवत् गुणानाम् सखिः अपि ते भारतम् आह कृष्णः

ततो ऽभवन् महत् तत्त्वम् अव्यक्तात् काल चोदितात्

तैजसानि इन्द्रियाणि एव ज्ञान कर्म मयानि च

स एवं भगवान् पृष्टः क्षत्त्रा कौषारवो मुनिः

तान् वै ह्य् असद्वृत्तिभिर् अक्षिभिर् ये पराहृत अन्तर्मनसः परेश

अनुग्रहाय इह चरन्ति नूनं भूतानि भव्यानि जनार्दनस्य

सा वा एतस्य संद्रष्टुः शक्तिः सदसत् _

श्री शुकः उवाच

कीर्तिं वितन्वता लोके आत्मनो अधोक्षज आत्मनः

यैस् तत्त्व भेदैः अधिलोकनाथो लोकान् अलोकान् सह लोकपालान्

आत्म इच्छा अनुगतौ आत्मा नाना मति उपलक्षणः

त्वं देव शक्त्यां गुण कर्म योनौ रेतस् त्व् अजायां कविम् आदधे ऽजः

वैकारिकस् तैजसश् च तामसश् च इति अहं त्रिधा

यस्मिन् नृणां ग्राम्य सुख अनुवादैः मतिर् गृहीता नु हरेः कथायाम्

काल वृत्त्या तु मायायां गुण मयायाम् अधोक्षजः

पुरुषेण आत्म भूतेन वीर्यम् आधत्त वीर्यवान्

विज्ञान आत्म आत्म देह स्थम् विश्वं व्यञ्जंस् तमोनुदः

तेषां पर अनुसंसर्गात् यथा संख्यं गुणान् विदुः

ज्ञानेन वैराग्य बलेन धीरा व्रजेम तत् ते अङ्घ्रि सरोज पीठम्
अनिलेन अन्वितम् ज्योतिर् विकुर्वत् पर वीक्षितम्

भ्रातुः क्षेत्रे भुजिष्यायां जातः सत्यवती सुतात्

अथ ते भगवत् लीलाः योगमाया उरु बृंहिताः

देवा ऊचुः

अथो न पश्यन्त्य् उरुगाय नूनं ये ते पदन्यास विलास लक्ष्याः

महत् तत्त्वात् विकुर्वाणाद् अहम् तत्त्वम् व्यजायत

ससर्ज रूप तन्मात्रम् ज्योतिर् लोकस्य लोचनम्

पर अवराणाम् भगवन् व्रतानि श्रुतानि मे व्यास मुखात् अभीक्ष्णम्

वैकारिकाश् च ये देवा अर्थ अभिव्यञ्जनम् यतः

तत् ते वयं लोक सिसृक्षया आद्यैः त्वया अनुसृष्टाः त्रिभिर् आत्मभिः स्म

वैराग्य सारम् प्रतिलभ्य बोधं यथा अञ्जसा अन्वीयुः अकुण्ठ धिष्ण्यम्

कार्य कारण कर्तृ आत्मा भूत इन्द्रिय मनस् मयः

सुखाय कर्माणि करोति लोको न तैः सुखं वा अन्यत् उपारमम् वा

पुंसां निःश्रेयस अर्थेन तम् आह बहु मानयन्

एते देवाः कला विष्णोः काल माया अंश लिङ्गिनः

तामसो भूत सूक्ष्म आदिः यतः खं लिङ्गम् आत्मनः

विश्वस्य जन्म स्थिति संयम अर्थे कृत अवतारस्य पद अम्बुजम् ते

यत् ते मुख पद्म नीडैः छन्दस् सुपर्णैः ऋषयो विविक्ते

तान् शोच्य शोच्यान् अविदो हरेः कथायां विमुखान् अघेन

भूतानां नभस् आदीनाम् यद् यद् भव्य अवरावरम्

तत् साधु वर्यैः आदिश वर्त्म शं नः संराधितो भगवान् येन पुंसाम्

मैत्रेय उवाच

गृहीतो अनन्य भावेन यत् त्वया हरिर् ईश्वरः

यत् सानुबन्धे ऽसति देह गेहे मम अहम् इत्य् ऊढ दुराग्रहानाम्

योगेश्वर अधीश्वरः एक एतद् अनुप्रविष्टो बहुधा यथा आसीत्

नमाम ते देव पद अरविन्दम् प्रपन्न ताप उपशम आतपत्रम्

अचीक्ﾱपद् यत्र हि सर्व सत्त्व निकाय भेदः ऽधिकृतः प्रतीतः

क्षत्ता उपसृत्य अच्युत भाव सिद्धः पप्रच्छ सौशील्य गुण अभितृप्तः

सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिम् अन्यत्र करोति पुंसः

मनो न तृप्यत्य् अपि शृण्वतां नः सुश्लोक मौलेः चरित अमृतानि

व्रजेम सर्वे शरणं यद् ईश स्मृतं प्रयच्छत्य् अभयं स्व पुंसाम्

नभसो ऽनुसृतं स्पर्शं विकुर्वन् निर्ममे ऽनिलम्

यत् मूल केताः यतयो अञ्जसा उरु संसार दुःखम् बहिर् उत्क्षिपन्ति
ऊषान् एव असौ अमुतो ऽस्यै शुल्कम् अकरोद् धूमम् इत इयम् अमुष्यै

तस्माद् आहुर् न मेनामेनं व्यूह्यम् इति

बृहत् रथन्तरयोः ह वा एष विवाहम् अभ्यारोहति

वर्षम् एव असौ अमुतो ऽस्यै शुल्कम् अकरोद् देवयजनम् इत इयम् अमुष्यै

मेनामेनं वाव ते तद् व्यवहेताम्

ताभ्यां व्यवहेताम्

इतस् प्रदानात् हि देवा जीवन्त्य् अमुतस् प्रदानात् मनुष्याः

ते देव मनुष्याः आशनायन्

श्यैतं ह वा अग्रे रथन्तरस्य प्रिया तनूर् आस नौधसं बृहतः

स ईश्वरः पराभवितोः

तयोर् न किंचन समपतत्
त्रैविद्यकम्

उक्तं व्रत उपायन विमोचनम्

आचार्यस्य विधिः
अथ एनम् परिदद्यात् अन्तक प्रभृतिभिः

तस्य आ चतुर्विंशात्

तस्य आ द्वाविंशात्

अष्टमे वर्षे ब्राह्मणम् उपनयेत्

एकादशे क्षत्रियम्

सव्येन सव्यम् देवाय त्वा इति

त्रि रात्रम् क्षार लवण दुग्धम् इति वर्जयेत्

आचार्याय भैक्षम् निवेदयेत्

कः नाम असि इति उक्तः देवता आश्रयम् नक्षत्र आश्रयम् वा अभिवादनीयम् नाम ब्रूयात् असौ अस्मि इति

पच्छस् अर्धर्चशः सर्वाम् इति सावित्रीम् वाचयेत् महाव्याहृतीः च एकैकशस् ओंकारम् च

सूर्यस्य इति प्रदक्षिणम् आवर्तयेत्

द्वादशे वैश्यम्

मातरम् अग्रे अथ अन्याः सुहृदः

दक्षिणम् अंसम् अन्ववमृश्य अनन्तर्हिताम् नाभिम् आलभेत् प्राणानाम् इति

तिष्ठेत् आ अस्तमयात् तूष्णीम्

तस्मै अन्वाह सावित्रीम्

उत्सृज्य अपः देवस्य ते इति दक्षिण उत्तराभ्याम् हस्ताभ्याम् अञ्जलिम् गृह्णीयात् आचार्यः

स्वयम् च उपरि कुर्यात्

कुशलीकृतम् अलंकृतम् अहतेन आच्छाद्य हुत्वा अग्ने व्रत पते इति उत्तरतस् अग्नेः प्रत्यक् मुखम् अवस्थाप्य अञ्जलिम् कारयेत्

दक्षिणम् अंसम् प्रजापतये त्वा इति

तस्य आ षोडशात् अन् अतीतः कालः
अंशो भगो वरुणो मित्रो अर्यमा अदितिः पान्तु मरुतः

त्वष्टा मे दैव्यं वचः पर्जन्यो ब्रह्मणस् पतिः

द्यौष् पितर् यावय दुच्छुना या

धिये सम् अश्विना प्रावतं न उरुष्या ण उरु ज्मन् अप्रयुच्छन्

पुत्रैर् भ्रातृभिर् अदितिर् नु पातु नो दुष्टरं त्रायमाणं सहः

अप तस्य द्वेषो गमेद् अभिह्रुतो यावयत् शत्रुम् अन्ति तम्
चण्डोग्रा चण्डनायिका चण्डा चण्डवती क्रमात्

दुर्गा आसनम् च तद् मूर्तिम् ह्रीं दुर्गे रक्षणे इति च

असिताङ्गो रुरुश् चण्डः क्रोध उन्मत्तभैरवः

कपाली भीषणः च एव संहारः च अष्ट भैरवाः

वक्ष्ये गण आदिकाः पूजाः सर्वदा स्वर्ग दाः पराः

चामुण्डा चण्डिका पूज्या भैरव आख्यान् ततस् यजेत्

लक्ष जप्यात् च होमात् च त्रिपुरा सिद्धि दा भवेत्

वटुकं दुर्गया विघ्न राजः गुरुः च क्षेत्रपः

गाम् आदि हृदय आदि अङ्गम् दुर्गाया गुरु पादुकाः

ऐं क्लीं सौः त्रिपुरायै नमः

सदाशिव महाप्रेत पद्मासनम् अथ अपि वा

हृद् आदिकम् नव शक्त्यो रुद्रचण्डा प्रचण्डया

पीठ अम्बुजे तु ब्रह्माणी च महेश्वरी

ॐ ह्रां ह्रीं क्षें क्षैं स्त्रीं स्कीं रों स्फें स्फीं शां पद्मासनं च मूर्तिं च त्रिपुरा हृदय आदिकम्

पद्मगर्भे मण्डले च त्रिकोणे चिन्तयेत् हृदि

शुक्लां वर द अक्षसूत्र पुस्त अभय समन्विताम्
दक्षिणम् अधि अधि कुम्भ्याम् आसक्तायां शतातृण्णायां सुरा शेषेषु आसिच्यमानेषु उपतिष्ठेरन्

अभ्युक्षण प्रभृति अतस् ऊर्ध्वम्

पदाय पदाय स्तोभेत्

सौत्रामण्यां सुरा कर्मसु आव्राजम् आसीत

श्रवस इति स्थाने जित्या इति क्षत्रियस्य पुष्ट्या इति वैश्यस्य इति एके

ब्रह्म तेन पुनीहि मा इति

द्वे सौत्रामण्यौ कौकिली चरकसौत्रामणी च

सप्त सोम संस्थाः अग्निष्टोमो ऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः षोडशी वाजपेयो ऽतिरात्रो ऽप्तोर्याम इत्य् अप्तोर्याम इति

पूर्णाहुतौ हूयमानायाम् आसित्वा हुतायां यथार्थं स्यात्

तत्र द्वौ अग्नी अतिप्रणयन्ति तयोर् दक्षिणत आसीत

सक्तु होमान् चेद् जुहुयुः आसीत आ तेषां होमात्

सं त्वा हिन्वन्ति इति एतेषाम् पूर्वः पूर्वः स्तोभ उत्तरम् उत्तरम् निधनम्

निधनानि उपयन्तः यजमानस्य मूर्धानम् आलभेरन्

अश्विनोर् ग्रहस्य भक्षयेद्

यत् ते पवित्रम् अर्चिषि अग्ने विततम् अन्तरा
घृतेन सीता इति सीतायज्ञस्य

त्रातारम् इन्द्रम् इति द्वे पर्ययणस्य

सं वरत्रान् हिरण्य कोशम् अवटम् इति कूप यज्ञस्य

विमुच्यध्वम् इति विमोचनीयस्य

देवेभ्यो वनस्पत इति वनस्पति यज्ञस्य

शुनं सु फालाः इति प्रदक्षिणं द्वे कृषति

धन्वना गा इति द्वाभ्यां धनुः यज्ञस्य

मध्यमया फालम्

या ओषधय इति बीज वपनीयस्य

लाङ्गलं पवीरवम् इत्य् अपरे द्वे

एवं प्रथम उद्वपनस्य

प्र वां दंसांसि इति मण्डपानाम्

रात्री व्यख्यद् इति द्वाभ्यां रात्रि यज्ञस्य
अपाने अमृतम् अधाम् स्वाहा इति जुहोति

अथ स्रुचम् अभिमृशति हृदयम् प्रेतिः मनः संततिः चक्षुः आनतिः श्रोत्रम् उपनतिः वाच् आगतिः प्रतीतम् देवेभ्यः जुष्टम् हव्यम् अस्थात् अमृते माम् अधात् आ माम् प्राणाः विशन्तु भूयसे सुकृताय इति

अथ उ ह एनम् अमुष्मिन् लोके न पापी वाच् आगच्छति यः एवम् विद्वान् अग्निहोत्रम् जुहोति

प्राणाय त्वा इति समिधम् अभ्यादधाति
भूतादिः आदि प्रकृतिः नियोगे मम वर्तते

यो ऽन्तकः सर्व भूतानाम् रुद्रः काल आत्मकः प्रभुः

क्षोभयामि च सर्ग आदौ प्रधान पुरुषौ उभौ

अहं हि भगवन्त् ईशः स्वयम् ज्योतिः सनातनः

वहिष्यन्ति सदा एव आज्ञाम् परस्य परमात्मनः

हिरण्यगर्भो मार्तण्डः सो ऽपि मद् देह सम्भवः

सर्व लोक एक संहर्ता सर्व आत्मा अहम् सनातनः

सा अपि विद्या महेशस्य नियोग वशवर्तिनी

मध्ये च अन्तर् स्थितं सर्वं न अहम् सर्वत्र संस्थितः

सो अपि ईश्वर नियोगेन कुबेरो वर्तते सदा

प्रवृत्तानि पदार्थ ओघैः सहितानि समन्ततः

ईशानः किल भक्तानां सो ऽपि तिष्ठन् मम आज्ञया

संहरामि एक रूपेण द्विधा अवस्था मम एव तु

यः च सर्व जगत् पूज्यः वर्तते विघ्न कारकः

पातालानि च सर्वाणि भुवनानि च शासनात्

दत्तवन् आत्म जान् वेदान् कल्प आदौ चतुरो द्विजाः

मद् नियोगात् असौ देवो वर्तते निरृतिः सदा

हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्य आशिनाम् अपि

पार्वती परमा देवी ब्रह्म विद्या प्रदायिनी

सर्वेषाम् एव वस्तूनाम् अन्तर्यामी पिता हि अहम्

अन्याः च देवताः सर्वा मद् शास्त्रेण एव धिष्ठिताः

सो ऽहं कालो जगत् कृत्स्नं प्रेरयामि कला आत्मकम्

या अशेष पुरुषान् घोरात् नरकात् तारयिष्यति

सा अपि ईश्वर नियोगेन चोदिता सम्प्रवर्तते

माया विवर्तते नित्यं सा अपि ईश्वर नियोगात्

चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च

ताभ्यां संजायते विश्वं संयुक्ताभ्यां परस्परम्

मद् आज्ञया असौ सततं संहरिष्यति मे तनुः

ईश्वर उवाच

यो ऽग्निः संवर्तको नित्यं वडबा रूप संस्थितः

ऋतवः पक्ष मासाः च स्थिताः शास्त्रे प्रजापते

मम एव परमा मूर्तिः करोति परिपालनम्

यः प्रशास्ता हि असाधूनाम् वर्तते नियमात् इह

गन्धर्वा गरुडा ऋक्षाः सिद्धाः साध्याः च चारणाः

विधूय मोह कलिलम् यया पश्यति तत् पदम्

पत्नी नारायणस्य असौ वर्तते मद् अनुग्रहात्

यो ऽपि नारायणो ऽनन्तो लोकानां प्रभव अव्ययः

पिबति अखिलम् अम्भोधिम् ईश्वरस्य नियोगतः

बहुना अत्र किम् उक्तेन मम शक्ति आत्मकम् जगत्

ये चतुर्दश लोके ऽस्मिन् मनवः प्रथित ओजसः

यमो वैवस्वतो देवो देवदेव नियोगात्

भूत्वा चतुर्मुखः सर्गं सृजति एव आत्मसम्भवः

मया एव प्रेर्यते कृत्स्नं मयि एव प्रलयं व्रजेत्

वाचं ददाति विपुलां या च देवी सरस्वती

आदि मध्य अन्त निर्मुक्तः माया तत्त्व प्रवर्तकः

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतः च तथा अश्विनः

पालयन्ति प्रजाः सर्वाः ते ऽपि तस्य नियोगतः

यो ऽपि संजीवनो नॄणां देवानाम् अमृत आकरः

रक्षको योगिनां नित्यं वर्तते ऽसौ मद् आज्ञया

सावित्री संस्मृता देवी देव आज्ञा अनुविधायिनी

परे च एव परार्धाः च काल भेदाः तथा परे

यो अनन्त महिमा अनन्तः शेषो अशेष अमर प्रभुः

स सर्व लोक निर्माता मद् नियोगेन सर्व विद्

ये च पतयो मरीचि आद्याः महा ऋषयः

वैश्वानरो अग्निः भगवान् ईश्वरस्य नियोगतः

भुक्तम् आहार जातम् च पचते तत् अहर् निशम्

मम एषा हि उपमा विप्रा मायया दर्शिता मया

या च श्रीः सर्व भूतानाम् ददाति विपुलां श्रियम्

या अपि ध्याता विशेषेण सा अपि मद् वचन अनुगा

वक्ष्यामि ईशस्य माहात्म्यं यत् तत् वेद विदः विदुः

ब्रह्माण्डानि भविष्यन्ति सह वस्तुषु आत्म गैः

ज्ञात्वा विमुच्यते जन्तुः जन्म संसार बन्धनात्

यो अन्तर् तिष्ठति भूतानां बहिस् देवः प्रभञ्जनः

एक अंशेन जगत् कृत्स्नं करोमि मुनि पुंगवाः

यो अशेष जगन्ताम् योनिः मोहिनी सर्व देहिनाम्

यया इदम् चेष्टते विश्वं तद् स्वभाव अनुवर्ति च

यः सर्व रक्षसाम् नाथः तामसानाम् फल प्रदः

यक्ष रक्षस् पिशाचाः च स्थिताः शास्त्रे स्वयंभुवः

यो हि सर्व जगत् साक्षी कालचक्र प्रवर्तकः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे ईश्वरगीतासु षष्ठो ऽध्यायः

प्रेरयामि जगत् कृत्स्नं क्रिया शक्तिः इयं मम

ब्रह्माण्डानि च वर्तन्ते सर्वाणि एव स्वयंभुवः

स मद् नियोगात् देवो ब्रह्मा मद् भाव भावितः
यो अपि अशेष जगत् शास्ता शक्रः सर्व अमर ईश्वरः

यो वै देहभृतां देवः पुरुषः पठ्यते परः

परं ब्रह्म मत्तो हि अन्यत् न विद्यते

मम तिष्ठन्ति शासने

महत् आदि क्रमेण एव मम तेजो विजृम्भते

शृणुध्वम् ऋषयः सर्वे यथावत् परमेष्ठिनः

भूमिः अपः ऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिः एव च

यो ऽपि सर्व अम्भसाम् योनिः वरुणः देव पुंगवः

तस्मै दिव्यं स्वम् ऐश्वर्यम् ज्ञान योगम् सनातनम्

इति एतत् परमं ज्ञानं युष्माकं कथितं मया

सर्वेषाम् एव भावानाम् अन्तरा समवस्थितः
स यथा श्रेयांसम् अभ्यायन्न् एवं शिक्षन्न् इव उपनमस्यन् इव संसिद्धैश् शक्नुवन्न् उपहन्यमान उद्गायेत्

तद् यत् पवमानान् पावमानीभिर् एव अनुप्रतिपद्येरन् पराञ्च एव प्राणान् निर्मृज्युर् इति

अतिहार्या ह वा एषा यत् पवमानाः

तद् आहुर् यद् अन्यानि स्तोत्राणि स्तोत्रिय प्रतिपदः ऽथ कस्मात् पवमाना अ स्तोत्रिय प्रतिपदः इति

प्राणा उ पावमान्यः

यो वा अतिहार्याम् अ संवीतः ऽतिगाहते मृदा वै स लिप्यते न आयति वै

यथा आयन्तम् आमीवेद् यथा यद् याचेत् तद् दद्यात् तादृक् तत्

दैवीं ह वा एष संसदम् एति यः पवमानैर् उद्गायति

एवम् इव वै पवमाना उपचर्याः

अथ यः संवीतो ऽतिगाहते न मृदा लिप्यते न न आयति

तद् उ ह अत्र एव यज्ञस्य समृद्धं च व्यृद्धं च विज्ञायते
तृणानि अत्तम्

विभिन्दन् यासि कन्याः इव एनान्

भिन्द्धि शिरः कृमेः जायान्यस्य

प्रति वाम् अभुत्सि

प्रति वाम् अभुत्सि

त्वम् दर्भ असि पतिः ओषधीनाम्

स्तायत् एयथुः

ब्रह्मणा वाम् परितृह्य समन्तम् वि छेत्स्यामि नकुलः इव सर्पम्

यः कीकसा स्थः विरदात् परूंषि यस्य उद्धारः उष्णिहाः ताः हि वव्रे हनिष्यामि वाम् निः अतस्

स्तायत् एयथुः

अयम् यः आस्ते जठरेषु अन्तर् मर्त्यस्य हनिष्यामि वाम् निः अतस्

शरीरम् भिन्द्धि उत भिन्द्धि अस्थि
उच्यते परम अर्थेन महादेवो महेश्वरः

वदन्ति अव्यक्त शब्देन प्रकृतिः च परां तथा

सर्वज्ञो हि असि भूतानाम् अधिनाथ महा गुणैः

शिवं महेश्वरं केचिद् मुनयः तत्त्व चिन्तकाः

अपरं ब्रह्म निर्दिष्टं परं ब्रह्म चित् आत्मकम्

अपर ब्रह्म रूपम् तं पर ब्रह्म आत्मकम् शिवम्

विधाता सर्व लोकानाम् धाता च परमेश्वरः

शङ्करस्य परस्य एव शिवात् अन्यत् न विद्यते

वदन्ति केचिद् आचार्याः शिवं परम कारणम्

परमात्मा परं ज्योतिः भगवन्त् परमेश्वरः

शिव माहात्म्यम् एकाग्रः शृणु वक्ष्यामि ते मुने

धाता विधाता लोकानाम् आदिदेवः महेश्वरः

अवापुः मुनयः योगात् केचिद् आगम वेदिनः

ब्रह्मणी ते महेशस्य शिवस्य अस्य स्वयंभुवः

क्षेत्र क्षेत्रज्ञ रूपी च शिवः कैश्चिद् उदाहृतः

क्षर अक्षर आत्मकम् प्राहुः क्षर अक्षर परम् तथा

बहुभिः बहुधा शब्दैः कीर्तितं मुनि सत्तमैः

रूपे ते शंकरस्य एव तस्मात् न पर उच्यते

भूत इन्द्रिय अन्तर् करण प्रधान विषय आत्मकम्

तयोः परः शिवः शान्तः क्षर अक्षर परः बुधैः

उक्तम् अक्षरम् अव्यक्तम् व्यक्तं क्षरम् उदाहृतम्

भ्रान्तिः विद्या परं च इति शिव रूपम् अनुत्तमम्

भूयो ऽपि शिव माहात्म्यम् समाचक्ष्व महामते

सनत्कुमार उवाच

समस्त व्यक्त रूपम् तु ततः स्मृत्वा स मुच्यते

उच्यते योग शास्त्र ज्ञैः समष्टि व्यष्टि कारणम्

विद्या अविद्या स्वरूपी च शङ्करः कैश्चिद् उच्यते

चतुर्विंशति तत्त्वानि समष्टि व्यष्टि कारणम्

तं शिवं मुनयः केचिद् प्रवदन्ति च सूरयः

तृतीय रूपम् ईशस्य न अन्यत् किंचन सर्वतः

समष्टि व्यष्टि रूपम् तु समष्टि व्यष्टि कारणम्

कथयन्ति ज्ञ शब्देन पुरुषं गुण भोगिनम्

रूपे ते गदिते शंभोर् न अस्ति अन्यत् वस्तु सम्भवम्

विकल्प रहितम् तत्त्वं परम् इति अभिधीयते

प्रपञ्च जातम् अखिलम् ते स्वरूपे स्वयंभुवः

तयोः पति त्वात् च शिवः सत् असत् पतिः उच्यते

समष्टिं विदुः अव्यक्तम् व्यष्टिं व्यक्तं मुनि ईश्वराः

शैलादिः उवाच

क्षेत्र _ एते रूपे तस्य स्वयंभुवः

न किंचिद् च शिवात् अन्यत् इति प्राहुः मनीषिणः

तत् त्रयम् शाङ्करं रूपं न अन्यत् किंचिद् अशाङ्करम्

तयोः कारण भावेन शिवो हि परमेश्वरः

आत्म आकारेण संवित्तिः बुधैः विद्या इति कीर्त्यते

अर्थेषु बहु रूपेषु विज्ञानं भ्रान्तिः उच्यते

विद्या इति च तम् एव आहुः अविद्या इति मुनि ईश्वराः

सत् असत् रूपम् इति आहुः सत् असत् पतिः इति अपि
मा नो हिंसीर् महतो मा हिंसीर् मह्यस् त्वम्

न त्वा स्त्रियः कामयन्ते न पुमांसः कतमे चन

अन्य क्षेत्रे न रमते सहस्र अक्षः ऽमर्त्यः

तक्मन् पर्वता इमे हिमवन्तः सोम पृष्ठाः

अभूद् उ प्रार्थस् तक्मा स उ नो मृडयिष्यति

ते तक्मानम् अधराञ्चं न्यञ्चं दश आह्नम् अस्यन्त्व् अधि दूरम् अस्मत्

यः साकम् उत्पातयसि बलासं कासम् उद्र जम्

द्यौश् च नः पिता पृथिवी च माता अग्निः च नृ चक्षाः जातवेदाः

न इह तक्म काम्या अल्पः रोदिति न उ महान्

तक्मन् न त इह अश्वाः न गावो न इह ते गृहाः

वातं दूतं भिषजं नो अक्रन् नश्य इतस् मरटाꣳ अभि

कुमारान् बभ्रो मा हिंसीर् मा नो हिंसीः कुमार्यः

तक्मन् यं ते क्षेत्र भागम् अपाभजं पृथिव्याः पूर्वे अर्धे

भीमास् ते तक्मन् हेतयस् ताभि ष्म परि वृङ्धि नः