tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तम् इष्टौ संस्थितायाम् प्राश्नीयात्

तत्र एव यजमानम् वाचयेत् प्रजापतिम् त्वया समक्षम् ऋध्यासम् आ मा गम्याः अन्वाहार्यम् ददानि ब्रह्मन् ब्रह्मा असि ब्रह्मणे त्वा अ हुत अद्य मा मा हिंसीः अ हुतः मह्यम् शिवः भव इति

सर्व इष्टिषु इति शाण्डिल्यायनः

अथ अपरम् प्रजापतेः भागः असि ऊर्जस्वान् पयस्वान् अक्षितः अस्य क्षित्यै त्वा प्राण अपानौ मे पाहि समान व्यानौ मे पाहि उदान रूपे मे पाहि ऊर्ज् असि ऊर्जम् मयि धेहि इति

हृत्वा तम् अन्तर्वेदि सन्नम् तूष्णीम् आलभेत प्रजापतेः भागः असि इति वा

अवेलायाम् चेद् व्याहरेत् अयज्ञियम् वा आपद्येत एताः एव व्याहृतीः अनुप्रेक्षेत इदम् विष्णुः इति वा ऋचम्

प्रक्षाल्य प्राशित्रहरणम् तत्र निदध्यात् यथाहृतम् वा प्रतिहारयेत्

अपः आचम्य देवस्य त्वा इति प्रतिगृह्णीयात्

अङ्गुष्ठेन अनामिकया च आदाय अग्नेः त्वा आस्येन प्राश्नामि इति प्राश्नीयात्

बहुवचनात् सर्वे कर्म अन्विताः कुर्युः

व्यूह्य तृणानि पुरस्तात् दण्डम् सादयेत् पृथिव्याः त्वा नाभौ सादयामि इति

अपः आचम्य उरसि पाणिम् निदधीत इन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामि इति

अ संखादम् निगिरेत्

ब्रह्म भागम् आहृतम् अग्रतस् उपनिदधीत

हुत्वा ब्रूयात् चेष्टत अकार्ष्म प्रायश्चित्तम् इति

प्रायश्चित्तम् चेद् कर्तव्यम् स्यात् भूः स्वाहा इति गार्हपत्ये जुहुयात् भुवः स्वाहा इति दक्षिणाग्नौ आग्नीध्रीये सुत्या चेद् स्वर् स्वाहा इति आहवनीये भूः भुवः स्वाहा इति तत्र एव

अन्वाहार्यम् अन्तरेण ब्रह्माणम् यजमानम् च हरेत् स्वयम् चेद् ब्रह्मा यजमानः स्यात् पूर्वेण एनम्

अमावास्यायाम् दोहन पवित्रे मार्जयेरन् आपोहिष्ठीयाभिः
ये च अन्ये बहवो जीवा मद् मयाः सर्व एव ते

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्

प्रधानं पुरुषो हि आत्मा महान् भूतादिः एव च

येन असौ तरते जन्तुः घोरम् संसार सागरम्

मम योनिः महत् ब्रह्म तत्र गर्भं दधामि अहम्

तन्मात्राणि महाभूतानि इन्द्रियाणि च जज्ञिरे

प्रधान विनियोग ज्ञः परं ब्रह्म अधिगच्छति

एवम् हि यो वेद गुहा आशयम् परं प्रभुं पुराणं पुरुषं विश्व रूपम्

ओंकार मूर्तिः भगवन्त् अहम् ब्रह्मा प्रजापतिः

तासां माया परा योनिः माम् एव पितरं विदुः

मूलं माया अभिधानम् तु ततो जातम् इदम् जगत्

याः च योनिषु सर्वासु सम्भवन्ति हि मूर्तयः

विनश्यत् स्व विनश्यन्तम् यः पश्यति स पश्यति

ईशानः सर्व विद्यानाम् भूतानां परम ईश्वरः

तन्मात्राणि मन आत्मा च तानि सूक्ष्माणि आहुः सप्त तत्त्व आत्मकानि

सर्वज्ञ ता तृप्तिः अनादि बोधः स्वतन्त्र ता नित्यम् अलुप्त शक्तिः

एको रुद्रो मृत्युः अव्यक्तम् एकम् बीजं विश्वं देव एकः स एव

ब्रह्मा योगी परम आत्मा महीयान् व्योम व्यापी वेद वेद्यः पुराणः

एकाकी भगवन्त् उक्तः केवलः परमेश्वरः

स धीरः सर्व लोकेषु न मोहम् अधिगच्छति

ततो अण्डम् अभवत् हैमम् सूर्य कोटि सम प्रभम्

तम् एव एकम् प्राहुः अन्ये अपि अनेकम् तु एक आत्मानम् केचिद् अन्यत् तथा आहुः

न हिनस्ति आत्मना आत्मानम् ततो याति परां गतिम्

अनन्त शक्तिः च विभोः विदित्वा षड् आहुः अङ्गानि महेश्वरस्य

न मां पश्यन्ति पितरं मायया मम मोहिताः

या सा हेतुः प्रकृतिः सा प्रधानं बन्धः प्रोक्तो विनियोगो ऽपि तेन

अन्यद् गुह्यतमं ज्ञानं वक्ष्ये ब्राह्मण पुंगवाः

यो माम् एवम् विजानाति बीजिनं पितरं प्रभुम्

तस्मिन् जज्ञे महा ब्रह्मा मद् शक्त्या च उपबृंहितः

विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षष् अङ्गम् च महा ईश्वरम्

तस्या एकः परमेष्ठी परस्तात् महा ईश्वरः पुरुषः सत्य रूपः
तथा अपरे अरुष्कर कण्टकारी पुष्प त्विषः हिङ्गुल वत् त्विषः ऽन्ये

तस्यास् भवन्ति तोयेषु च पद्मरागाः

दोष उपसृष्टम् मणिम् अप्रबोधाद् बिभर्ति यः कश्चन कंचिद् एव

न ते प्रशस्ता मणयो भवन्ति समानतो जाति गुणैः समस्तैः

कामं चारुतराः पञ्च प्रतिरूपकाः

प्रभाव काठिन्य गुरु त्व योगैः प्रायः समानाः स्फटिक उद्भवानाम्

श्रीपूर्णकं दीप्ति विना कृत त्वात् विजाति लिङ्ग आश्रयः एव भेदः

ये कर्कर छिद्र मल उपदिग्धाः प्रभा विमुक्ताः परुषा विवर्णाः

तुल्य प्रमाणस्य च तुल्य जातेः यः वा गुरु त्वेन भवेत् तु तुल्यः

सौगन्धिक उत्थाः कुरुविन्द जाः च महा गुणाः स्फाटिक सम्प्रसूताः

ततः प्रभृति सा गङ्गा तुल्य पुण्य फल उदया

वर्ण आधिक्यम् गुरु त्वम् च स्निग्ध ता सम ता अच्छ ता

लाक्षा रसस्य अपि समान वर्णः

स्नेह प्रदिग्धः प्रतिभाति यः च यो वा प्रघृष्टः प्रजहाति दीप्तिम्

जेत्रा सुराणां समरेषु अजस्रम् वीर्य अवलेप उद्धत मानसेन

अप्रणश्यति सन्देहे शाणे तु परिलेखयेत्

तथा अपि नाना करण अर्थम् एव भेद प्रकारः परमः प्रदिष्टः

पार्श्वानि सर्वाणि अनुरञ्जयन्ति स्फटिक प्रसूताः

गुण उपपन्नेन सह अवबद्धः मणिर् न धार्यो विगुणो हि जात्या

ततः प्रभृति एव च शर्वरीषु कूलानि रत्नैः निचितानि तस्याः

गुणैः समुत्तेजित चारु रागम् यः पद्मरागं प्रयतो बिभर्ति

न पद्मरागस्य महा गुणस्य भर्तारम् आपद् स्पृशति इह काचित्

अथो मणीन् भूरि गुण उपपन्नान् शक्नोति विप्लावयितुं विजात्यः

आक्रान्त मूर्धा च तथा अङ्गुलिभ्याम् यः कालिकां पार्श्व गताम् बिभर्ति

असृक् गृहीत्वा चरितुं प्रतस्थे निस्त्रिंश नीलेन नभस् स्थलेन

यः ताम्रिकाम् पुष्यति पद्मरागो योगात् तुषाणाम् इव पूर्ण मध्यः

विजातयः प्रयत्नेन विद्वाः तान् उपलक्षयेत्

अन्ये पुनः सन्ति च पुष्पितानां तुल्य त्विषा कोकनद उत्तमानाम्

ये तु रावणगङ्गायां जायन्ते कुरुविन्दकाः

लङ्का अधिपेन अर्ध पथे समेत्य स्वर्भानुना इव प्रसभं निरुद्धः

श्रीपूर्णकाः च सदृशा विजातयः पद्मरागाणाम्

न जायन्ते हि ये केचिद् मूल्य लेशम् अवाप्नुयुः

तद् सिंहली चारु नितम्ब बिम्ब विक्षोभित अगाध महा ह्रदायाम्

अर्चिष्मत् ता महा ता च मणीनां गुण संग्रहः

सपत्न मध्ये ऽपि कृत अधिवासम् प्रमाद वृत्तौ अपि वर्तमानम्

जात्यस्य सर्वे ऽपि मणेः न जातु विजातयः सन्ति समान वर्णाः

नाम्ना रावणगङ्गा इति प्रथिमानम् उपागता

आनील रक्त उत्पल चारु _ सौगन्धिक उत्थाः मणयो भवन्ति

पूग द्रुम आबद्ध तट द्वयायाम् मुमोच सूर्यः सरित् उत्तमायाम्

सु जातक समुत्थेन लिखित्वा अपि परस्परम्

वर्ण अनुयायिनः तेषाम् आन्ध्र देशे तथा अपरे

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे पद्मरागपरीक्षणं नाम सप्ततितमो ऽध्यायः

तथा एव स्फाटिक उत्थानाम् देशे तुम्बुरु संज्ञके

सान्द्रे ऽपि रागे प्रभया स्वया एव भान्ति स्व लक्ष्याः स्फुट मध्य शोभाः

दोष उपसर्ग प्रभवाः च ये ते न उपद्रवाः तम् समभिद्रवन्ति

पद्मराग घनम् रागं बिभ्राणाः स्फटिक _

भ्राजिष्णवो दाडिम बीज वर्णाः तथा अपरे किंशुक पुष्प _

अन्तर् बहुलाः भवन्ति प्रभाववन्तो ऽपि नतैः समस्तैः

तुष उपसर्गात् कलश अभिधानम् आताम्र भावात् अपि तुम्बुरु उत्थम्

प्राप्य अपि रत्न आकर जा स्व जातिम् गुरु त्वेन गुणेन विद्वान्

कार्ष्ण्यात् तथा सिंहल देश जातम् मुक्ता अभिधानम् नभसः स्वभावात्

सुवर्ण नाराच शतैः इव अन्तर् बहिस् प्रदीप्तैः निशितानि भान्ति

कुसुम्भ नील व्यतिमिश्र राग प्रत्युग्र रक्त अब्ज तुल्य _

तत् पद्मरागस्य महा गुणस्य तद् माष कल्प आकलितस्य मूल्यम्

सूत उवाच

तं शोक चिन्ता आमय मृत्यु वित्त नाश आदयः दोष गणाः भजन्ते
मारितो देह शुद्धि अर्थम् मूर्छितो व्याधि नाशनः

गन्ध अभ्रक प्रवेशेण पक्षछिन्नो ऽचलो भवेद् इति भावः

इति

रस भस्म क्वचिद् रोगे देह अर्थे मूर्छितं क्वचित्

बद्धं द्वाभ्यां प्रयुञ्जीत शास्त्र दृष्टेन कर्मणा

येन उपदेशेन गन्ध अभ्रक प्रवेशनम् गन्ध पाषाण संयोगात् यत् अभ्र प्रवेशेण भवति अभ्रस्य पारद अन्तर् प्रवेशः भवति तम् उपदेशम् अहम् कविर् वक्ष्यामि कथयिष्ये

उपदेश विधानम् आह तम् इत्यादि
पयांसि

मग्नः

स्थानेयोग प्रत्यय पर त्वस्य अयम् अपवादः

अ चाम् संनिविष्टानाम् अन्त्याद् अ चः परो म् इत् भवति

म् इत् प्रदेशाः श्नम् इत्य् एवमादयः

मङ्क्तुम्

विरुणद्धि

मग्नवान्

मुञ्चति

अ चः इति निर्धारणे षष्ठी
अथ आश्रावयति श्रावय अस्तु श्रौषट् सीद होतर् इत्य् एतावान् प्रवरः

इदम् एव प्रसिद्धं पौरोडाशिकम्

अथ स्फ्यम् आददान आह अग्नीध् मदन्तीर् अधिश्रय हविर् अधिश्रय एहि उपसीद इति

अथ प्रवरं प्रवृणीते

अथ एतस्य एव बर्हिष स्तीर्णस्य पर्यवलोपम्

प्रसूतः स्रुचाव् आददान आह

पूर्वं परिग्राहं परिगृह्णाति

एकविधं बर्हि स्तीर्त्वा प्रस्तर पाणिः प्राङ् अभिसृप्य कार्ष्मर्य मयान् परिधीन् परिदधाति

बर्हिः प्रोक्षति

आज्यम् अधिश्रयति

वेदिं प्रोक्षति

आज्य स्थाल्याम् तृतीयाम् उत्प्रदाय मदन्तीभिर् उपोत्तिष्ठति

बर्हिर् आसन्नं प्रोक्ष्य उपनिनीय पुरस्ताद् आश्ववालं प्रस्तरं गृह्णाति

उद्धताद् आग्नीध्रस् त्रिर् हरति

करणं जपति

न समिधं परिशिनष्टि

यद् आग्नीध्रस् त्रिर् हरत्य् अथ उत्तरम् परिग्राहं परिगृह्य योयुपित्वा तिर्यञ्चं स्फ्यं स्तब्ध्वा संप्रैषम् आह मदन्तीर् आसादय इध्माबर्हिः उपसादय स्रुवं च स्रुचौ च संमृड्ढि हविषा उदेहि इति

प्रस्तरे जुहूम्

हविषा उदेति

प्रसवम् आकाङ्क्षति

स्तम्बयजुर् हरति

ऊर्ध्वे समिधाव् आदधाति

विधृत्योर् आश्ववालं प्रस्तरम्

सीदति होता

त्रिर् यजुषा तूष्णीं चतुर्थम्

अथ एतेन एव यथेतम् एत्य अथ इध्मात् समिधम् आददान आह अग्नये समिध्यमानाय अनुब्रूहि इति

इध्मं प्रोक्षति

वेदेन उपवाजयति

एते असदताम् इति समभिमृश्य प्रदक्षिणम् आवृत्य प्रत्यङ्ङ् आद्रुत्य जघनेन गार्हपत्यम् उपविश्य देव पत्नीः व्याचष्टे

तत् हविः

बर्हिषि इतरे
मन्थम् उपहूय होता अध्वर्युः ब्रह्मा अग्नीध् अवघ्रायं निदधति

अग्निष्वात्तेभ्यो दक्षिणतो मन्थ पुरोडाश धानानाम्

मनो न्व् आह्वामह इति गार्हपत्यं तिसृभिः

सर्वेभ्यो ऽवद्यति यथापूर्वं सोमवद्भ्यो मध्यात् सकृत् सकृत्

हविर्भिश् चरिष्यन्तः प्रतिविपर्यन्ति

उत्तर पूर्वस्याम् पाणी निमृष्टे ऽत्र पितर इति

शम्यु अन्तम् भवति

प्राश्यं वा

सर्वे प्राश्नन्ति वा

हविः उच्छिष्टम् च

स स्विष्टकृत्

यज्ञ उपवीतिनः सर्वे निष्क्रम्य उदञ्चः ऽक्षन्न् अमीमदन्त इति आहवनीयम् उपतिष्ठन्ते द्वाभ्याम्

ॐ स्वधा इति अस्तु स्वधा इति वा आश्रुत प्रत्याश्रुते

द्विर् अभिघारणम्

वेदिं त्रिः परिषिञ्चत्य् उद पात्रेण अध्वर्युः यजमानो वा

उपस्पृश्य परिधीन् न अनुप्रहरति

न प्रस्तरम् आदत्ते

बर्हिः परिधि अग्नौ प्रास्यति

स्रक्तिषु पितृ अवनेजनम् परिषिच्य परिषिच्य पूर्ववत्

सोमाय वा पितृमते

पुरस्ताद् अग्नये कव्यवाहनाय यथापूर्वम्

एवं बर्हिषद्भ्य उत्तरतो धाना मन्थ पुरोडाशानाम्

उत्तर अपरस्याम् प्रथमम्

षड् वा नमस्कारान्

तूष्णीम् आत्मानं संस्पृशति

सह अवदधाति

प्राशित्रम् अवदाय इडाम् वा

ब्रह्मा आमन्त्रण आदि प्राक् स्रुच् व्यूहनात् प्रयाज वत् यज्ञ उपवीति विपर्ययम् कृत्वा

अन् अतिक्रमणम् च
अथ सदसो द्वारि तिष्ठन्न् औदुम्बरीम् उपतिष्ठत ऋत धाम असि सुवर् ज्योतिः इति

एतत् समादाय आह एहि यजमान इति

नीड एतच् चर्म उत्सादयति

अष्टौ न्यवाप्सीद् इति

अङ्घारिर् असि बम्भारिर् इत्य् उत्तरतो नेष्टुः

अहिर् असि बुध्निय इति यं प्रहास्यन्तो भवन्ति

अथ दक्षिणे वेदि अन्ते मार्जालीयं धिष्णियं निवपति शुन्ध्यूर् असि मार्जालीय इति

अथ अष्टौ अनुदिशति

अवस्युर् असि दुवस्वान् इत्य् उत्तरतो ऽच्छावाकस्य

परिषद्यो ऽसि पवमान इत्य् आस्तावम्

श्वात्रो ऽसि प्रचेता इति दक्षिणतो मैत्रावरुणस्य

अ संमृष्टः ऽसि हव्य सूदः इति पशुश्रपणम्

सम्राड् असि कृशानुर् इत्य् आहवनीयम् उपतिष्ठते

अथ अन्तःसदसम् धिष्णियान् निवपति होतुः प्रथमं वह्निर् असि हव्य वाहनः इति

सर्वेष्व् एव रौद्रम् अनुवर्तयति

अथ एनम् सिकताभिर् आभ्राशिनं करोति

अथ याचति स्फ्यम् उद पात्रम् चात्वालात् पुरीषम् सिकता इति

अथ दक्षिणस्य हविर्धानस्य अग्रेण उपस्तम्भनम् बर्हिः मुष्टिम् उपनिबध्नाति स्तोत्रेभ्यः

तं परिमण्डलं धिष्णियं करोति

अथ अत्र एव तिष्ठन् गार्हपत्यम् उपतिष्ठते ऽजो ऽस्य् एक पाद् इति

तुथो ऽसि विश्व वेदाः इत्य् उत्तरतो ब्राह्मणाच्छंसिनः
मेदस्वता यजमानाः स्रुचा आज्यानि जुह्वतः

आदित्यास् तस्मान् नो यूयम् ऋतस्य ऋतेन मुञ्चत

ऋतस्य ऋतेन आदित्याः यजत्रा मुञ्चत इह नः

यज्ञं यद् यज्ञ वाहसः शिक्षन्तो न उपशेकिम

अकामा विश्वे वो देवाः शिक्षन्तो न उप शेकिम

यद् देवा देव हेडनम् देवासश् चकृम वयम्
अथ उ रुद्रो वै स्विष्टकृत्

एष ह वै देवेभ्यो हविः प्रयच्छति

प्रतिष्ठे वा इन्द्र अग्नी प्रतिष्ठित्या एव

तस्माद् एनम् अन्ततो यजति

यो वा अन्नं विभजत्य् अन्ततः स भजते

अथ यद् अग्निं स्विष्टकृतम् अन्ततो यजति

अथ यद् ओष्ठौ अन्तरेण तद् इदम् अन्तरिक्षम्

उत्तरम् उत्तर ओष्ठे

शान्तिर् एव एषा भेषजं यज्ञे क्रियते

अथ यत् प्रदेशिन्याम् इडायाः पूर्वम् अञ्जनम् अधर ओष्ठे निलिम्पते

अथ यद् अ संनयन् पुरोडाशौ अन्तरेण उपांशु आज्यस्य यजत्य् अजामितायै

वषट्कृत्य अपः उपस्पृशति

असौ लोक उत्तर ओष्ठः

अथ यत् संनयन्न् इन्द्रं यजति इन्द्रं वा

तस्य तद् छन्दसौ याज्या पुरोनुवाक्ये निगदो व्यवैति

शान्तिर् वै भेषजम् आपः

अथ यद् अमावास्यायाम् इन्द्र अग्नी यजति

अन्त भाज् वा वा एषः

न हि अत्र चन्द्रो दृश्यते

इमान् एव तत् लोकान् अनुसंतन्वन् प्रीणाति
अहर्गणे सुब्रह्मण्यायाः सर्व उपलक्षणम् प्रकृति वत्

प्रधान द्रव्य व्यापत्तौ स अङ्ग आवृत्तिः तद् आदेशात्

एक द्रव्ये कर्म आवृत्तौ सकृत् मन्त्र वचनम् कृत त्वात्

आवृत्ति सामन्तेषु प्रदक्षिणम्

फल कर्म देश काल द्रव्य देवता गुण सामान्ये

न निमित्त भेदात्

उपवीतिनः

यूपः

अ प्रधान कालम् सकृद् अ संनिपातात्

विपर्यस्य पित्र्येषु तु सकृद् दक्षिणा च

प्राञ्च्य् उदग् वा

शेषम् इतरे यथाख्यम्

तन्त्र काल कर्म प्रत्यहम् अविधानात्

कर्मणां युगपद् भावः तन्त्रम्

स्वरुश् च संस्था वचनात्

स्वप्न नदी तरण अववर्षण अमेध्य दर्शन प्रयाणेषु तु सकृत् काल द्रव्य एक अर्थ त्वात्

कर्मणि पुरुषाणाम्

वचनाद् आज्ये

न ग्रहण लवन स्तरण आज्य ग्रहणेषु तु

पुरुष योगि मन्त्र संस्कारयोः त्यागे सामर्थ्यात्

प्रधानं स्वामी फल योगात्
तं यदा अध्वर्युः संप्रेष्यति प्रस्तोतः साम गाय इति स पदाय पदाय स्तोभम् आह

स यज्ञोपवीतं कृत्वा अपः आचम्य तद् एव अनपगः भवति

तेन रक्षांस्य् अपाघ्नत

स हिंकृत्य वार्षाहरं त्रिर् गायति

यदा द्वितीयम् अपः परिषिञ्चत्य् अथ एनम् आह प्रस्तोतः साम गाय इति

देवान् वा एतस्मिन् काले रक्षांस्य् अन्वसचन्त

त्रयो वा इमे लोकाः

तद् यत् सर्वे निधनम् उपयन्ति रक्षसाम् एव अपहत्यै

त्रिः प्रतिष्ठापं हरन्ति

अत्र एव तिष्ठन् हिंकृत्य इष्टाहोत्रीयम् त्रिर् गायति

स एतद् अग्नी रक्षः हा साम अपश्यत्

श्यैतं प्रत्याव्रजन् गायेत्

अपरेण अस्मिन् तिष्ठति प्रवर्ग्यं युञ्जन्ति

प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठिते गायति

एषां लोकानां विधृत्यै

अथ एतत् प्रस्तोता वास आदत्ते येन पत्न्य् आवृता भवति
ॐ इति इन्द्रः वाग् इति सर्वे देवाः

ऋतं सत्यं विज्ञानं विवाचनम् अ प्रतिवाच्यम्

एतेन वै संसवे परस्य इन्द्रम् वृञ्जीत

एतेन ह वै तद् बको दाल्भ्य आजकेशिनाम् इन्द्रं ववर्ज

गायत्रं साम ब्रह्म उ गायत्री

बहुर् भूयस् सर्वं सर्वस्माद् उत्तरं ज्योतिः

सर्वम् इदम् अपि धेनुः पिन्वते पराग् अर्वाक्

ॐ इति प्राणो वाग् इत्य् एव वाक्

अष्टाशफाः पशवस् तेन उ पशव्यम्

तद् एतद् इन्द्रम् एव सर्वे देवा अनुयन्ति

ॐ इत्य् एतद् एव अक्षरम्

तान्य् एतान्य् अष्टौ

तद् आहुर् यद् ओवा ओवा इति गीयते क्व अत्र ऋच् भवति क्व साम इति

तद् उ ब्रह्म अभिसंपद्यते

ॐ इत्य् एतेन एव आनिनाय

तस्य एतानि नामानि इन्द्रः कर्म अक्षितिः अमृतं व्योम अन्तः वाचः
व्यापन्नम् आज्यम् अ व्यापन्नम् अन्तर्हितम् अन् आज्ञात प्रायश्चित्तम् यज्ञ समृद्धीः जुहोति

मण्डूक सर्प मूषिक मार्जार अन्तर् आगमने प्रायश्चित्तं पञ्चहोतारं च अनुख्याम् च जुहोति

अन्तर् आगमने प्रायश्चित्तं दशहोतारं च अनुख्याम् च जुहोति

अन् आदिष्टम् सर्वप्रायश्चित्तं व्याख्यातं वारुणीम् इति निर्दिशेत्

विकृत रूपे विकृत शब्दे विस्फुटे प्रायश्चित्तं शंयुवाकं च अनुख्याम् च जुहोति

मक्षिकैर् मशकैर् वा रोमभिः पिपीलिकैर् वा व्यापद्येत प्रजापतये होमं कुर्यात्

सर्वत्र पाकयज्ञानां सदस्येभ्यो धेनुम् ऋषभम् अनड्वाहं दद्यात्

संस्कार अन्ते ऽग्नाव् उत्सन्ने तद् भस्म समारोपणम् समिधं वा यदि न उपविन्देत् याज्ञिकं वा प्रायश्चित्तं महाव्याहृतीः प्रणवं मनस्वतीं च जुहोति

अन्वाहतेषु कर्मस्व् अग्निम् उपसमाधाय संपरिस्तीर्य यत्र यत्र दर्वी होमम् कुर्यात् तत्र तत्र चरुं समवदाय जुहोति

हुतः प्रहुत आहुतः शूलगवो बलि हरणम् प्रत्यवरोहणम् अष्टका होमः इति सप्त पाकयज्ञानाम् न प्रयाजा इज्यन्ते न अनूयाजाः न सामिधेनीः

सर्वत्र स्कन्ने भिन्ने छिन्ने क्षामे विपर्यासे उद्दाहे ऊन अतिरिक्ते पवित्र नाशे पात्र भेदे द्वे मिन्दाहुती जुहोति

अथ अतस् सप्त पाकयज्ञानाम् प्रायश्चित्त समुच्चयम् व्याख्यास्यामः
तथा अयम् उद्गाता उदगासीत् इति विद्यात्

ते रूपेण वर्चसा व्यृध्यन्ते

स्तुत्वा उद्द्रवन्ति

अथ उ अरण्ये हतं ग्रामम् अभ्यवहरन्ति

दिशो वै प्रजापतिः

यजमानम् एव तत् स्वर्गे लोके समादधति

एक रूपासु स्तुवन्ति

यद्य् एताः प्रजा दोद्रुवा इव स्युर् दोद्रुवो योगक्षेमो भविष्यति

एषा उ ह विज्ञा

प्रजापतिं कल्पयित्वा उद्गायेत्

एतद् आयतनाः वा आरण्याः पशवः

कल्पते ऽस्मै य एवं वेद

तस्माद् आरण्याः पशवो ऽरण्याद् एव अरण्यम् अभिप्रेरते

तस्माद् आरण्याः पशव एक रूपाः

स य एतद् एव अन्यः उत्तिष्ठेत् तम् उत्तिष्ठन्तम् आरभ्य अनूत्तिष्ठेत्

प्रजापतिम् एव तत् कल्पयित्वा उद्गायति

यजमानम् एव तत् स्वर्गं लोकं गमयन्ति

न रूपेण वर्चसा व्यृध्यते न आर्तिम् आर्च्छति

बहिष्पवमानम् उपसन्नेषु ब्रूयाद् यं ब्राह्मणं शुचिम् इव मन्येत् आहर हस्तम् इति

तेन समुपहूय अथ अनुमन्त्रयेत यो देवानाम् इह सोम पीथः ऽस्मिन् यज्ञे बर्हिषि वेद्यां तस्य इदम् भक्षयामसि इति

बाहून् उद्गृह्णन्ति

भविष्यद् विजानीयात्

यद्य् शान्ता इव स्युः शान्तो योगक्षेमो भविष्यति
तद् अग्नौ देव योन्याम् रेतो ब्रह्म मयम् धत्ते प्रजननाय

यत् कर्म क्रियमाणम् ऋग् यजुर् वा अभिवदति स्वस्ति तस्य यज्ञस्य पारम् अश्नुते य एवं वेद

तद् एतद् देव मिथुनम् इत्य् आचक्षते

सवितृ प्रसूत तायै

कामं तु यो ऽनूचानः श्रोत्रियः स्यात् तस्य प्रवृञ्ज्यात्

एतद् वै यज्ञस्य समृद्धं यद् रूप समृद्धम्

अश्विनौ वै देवानां भिषजौ

स एभ्यो विहृतो न प्रबभूव

तस्माद् अन्तर्धाय प्रचरन्ति

न इति देवा अब्रुवन्न् अन्नम् एव नो भविष्यसि इति

अन्तर्हिता वै मिथुनं चरन्ति इति

हन्त इमम् संभराम इति

तस्मात् प्रवर्ग्यवता एव याजयेन् न अ प्रवर्ग्येण

अपशिरसा ह वा एष यज्ञेन यजते यो अ प्रवर्ग्येण यजते

यौ शफौ ताव् आण्ड्यौ

तद् अप्य् एषा अभ्यनूक्ता चत्वारि शृङ्गा इति

तं संजभ्रुः

या उपयमनी ते श्रोणिकपाले

तं देवा विमेथिरे

घर्मं तपामि ब्रह्म जज्ञानम् इयं पित्र्या राष्ट्र्य् एत्व् अग्र इति घर्मं ताप्यमानम् उपासीत शस्त्र वत् अर्धर्चश आहाव प्रतिगर वर्जम् रूप समृद्धाभिः

तस्य यो घर्मस् तत् शिश्नम्

आत्मा वै स यज्ञस्य इति विज्ञायते

न वै न इत्थं विहृतो ऽलं भविष्यति

तस्माद् अध्वर्यू घर्मं संभरतः

यज्ञो वै देवेभ्य उदक्रामन् न वो ऽहम् अन्नं भविष्यामि इति

ब्रह्म ह इदम् प्रसवानाम् ईशे

ब्रह्म प्रसूताः हि प्रचरन्ति

तद् आहुर् न प्रथम यज्ञे प्रवर्ग्यं कुर्वीत अन् उपनामुकाः ह वा एनम् उत्तरे यज्ञ क्रतवः भवन्ति इति

सो ऽग्निर् देव योनिः ऋक् मयः यजुः मयः साम मयः ब्रह्म मयः अमृत मयः आहुति मयः सर्व इन्द्रिय सम्पन्नः यजमान ऊर्ध्वः स्वर्गं लोकम् एति
केन वा कारणेन एव तिष्ठन्ते लोक सत्तमाः

पञ्च योजन विस्तीर्णम् प्रयागस्य तु मण्डलम्

कथं सर्वम् इदम् प्रोक्तं प्रयागस्य महा मुने

रक्षन्ति मण्डलं नित्यं पाप कर्म निवारणात्

प्रयागे निवसन्ति एते ब्रह्म विष्णु महेश्वराः

युधिष्ठिर उवाच

यत्नेन अनेन तिष्ठन्ति ते यान्ति परमां गतिम्

वेणीमाधव रूपी तु भगवन्त् तत्र तिष्ठति

एतत् नः सर्वम् आख्याहि यथा हि मम तारयेत्

मार्कण्डेय उवाच

युधिष्ठिर उवाच

उत्तरेण प्रतिष्ठानात् छद्मना ब्रह्म तिष्ठति

ईश्वरः सर्व भूतानाम् यः पश्यति स पश्यति

तानि एतानि परं लोके विष्णुः संवर्धते प्रजाः

आख्याहि मे यथातथ्यं यथा एषा तिष्ठति श्रुतिः

ततो देवाः स गन्धर्वाः सिद्धाः च परम ऋषयः

स्व राज्यम् कुरु राज इन्द्रैः भ्रातृभिः सहितः अनघैः

तिष्ठन्ति रक्षणाय अत्र पाप कर्म निवारणात्

कारणं तत् प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वं युधिष्ठिर

यस्मिन् जुह्वन् स्वकम् पापं नरकं च न पश्यति

शृणु राज्ञ् प्रयागे तु प्रोक्तं सर्वम् इदम् जगत्

एतत् पुण्यम् पवित्रं वै प्रयागं च युधिष्ठिर

कल्प अन्ते तत् समग्रम् हि रुद्रः संहरते जगत्

मार्कण्डेय उवाच

एवं ब्रह्मा च विष्णुः च प्रयागे स महेश्वरः

ये च अन्ये बहवः सर्वे तिष्ठन्ति च युधिष्ठिर
लाजान् परिवाप इति

भ्राष्ट्रान् लाजान् अभिघार्य उद्वासयति

समानम् आ कपाल उपधानात्

उत्पुनाति

पाण्योर् उदूखल मुसल मन्त्राः क्रियेरन्

समानम् आ अवहननात्

धाना अर्थम् कपालम् उपधाय पुरोडाश कपालानि उपदधाति

अपि वा सर्वत्र एकादश कपालम्

यवान् ओप्य लाज अर्थम् कपालम् उपधाय तस्मिन्न् अर्धं व्रीहीणां यजुः उत्पूताभिः अद्भिः संयुत्य आवपति

काल एव अलंकरोति

आवपन्न् अधिश्रयण मन्त्रम् जपत्य् उद्वपन्न् उद्वासन मन्त्रम्

आमिक्षां करोति

तत्र आवपन मन्त्रः अवहनन मन्त्रः उद्वपन मन्त्रः निष्पवन मन्त्रः इति क्रियन्ते

व्याख्यातः संस्कारः

यवान् अवहृत्य पाणिभ्यां लाजान् वितुषान् करोति

नाना पात्रेषु हवींषि संवपति

ततः सवनीयान् निर्वपति इन्द्राय हरिवते धाना इन्द्राय पूषण्वते करम्भं सरस्वत्यै भारत्यै परिवापम् इन्द्राय पुरोडाशम् अष्टाकपालं प्रातःसवन एकादश कपालम् माध्यंदिने सवने द्वादश कपालम् तृतीयसवने
बिभ्रन् कमण्डलुम् पूर्णम् अमृतेन समुत्थितः

बहूनि अब्द प्रमाणानि ततो देवा भयं ययुः

तं तथा व्याधितं भार्या पतिं देवम् इव अर्चयत्

पथि शूले तदा प्रोतम् अचौरम् चौर शङ्कया

अवतीर्णो वराहो ऽथ हिरण्याक्षं जघान ह

पतिव्रताया माहात्म्यात् न उद्गच्छति दिवाकरः

तस्य च अनुदयात् हानिः मर्त्यानाम् भवतां तथा

निर्भर्त्सिता अपि भर्तारं तम् अमन्यत दैवतम्

पुत्रो दशरथात् जज्ञे रामः च भरतो ऽनुजः

दैत्यान् निहतवन् वेद धर्म आदीन् अभ्यपालयत्

रावणं च अनुजम् तस्य लङ्का पुर्याम् विभीषणम्

शृङ्गवेरं चित्रकूटं दण्डक अरण्यम् आगतः

धर्म संरक्षणम् चक्रे हि अश्वमेध आदिकान् क्रतून्

ब्रह्माणं शरणं जग्मुः ताम् ऊचे पद्मसम्भवः

राज्यं चकार देव आदीन् पालयामास स प्रजाः

पतिव्रताया माहात्म्यं शृणु त्वं कथयामि अहम्

मत्स्यो भूत्वा हयग्रीवं दैत्यं हत्वा आजि कण्टकम्

तैः सा प्रसादिता गत्वा हि अनसूया पतिव्रता

कौशिको ब्राह्मणः कुष्ठी प्रतिष्ठाने अभवत् पुरा

आयुर्वेदम् अथ अष्टाङ्गम् सुश्रुताय स उक्तवान्

विंश आदीन् पालयामास हि अवतीर्णः हरिः प्रभुः

रावणस्य गृहे सीता स्थिता भेजे न रावणम्

लक्ष्मणः च अथ शत्रुघ्नो राम भार्या च जानकी

पृथिवीं धारयामास पालयामास देवताः

पत्नी स्कन्ध समारूढः चालयामास कौशिकः

लक्ष्मणेन अनुकूलेन हि अयोध्याम् स्व पुरीम् गतः

त्रिस् सप्त कृत्वस् पृथिवीं चक्रे निःक्षत्त्रियां हरिः

सूर्य उदये मृतिः तस्य येन अहम् चालितः पदा

तत् श्रुत्वा प्राह तद् भार्या सूर्यो न उदयम् एष्यति

कार्तवीर्यं जघान आजौ कश्यपाय महीं ददौ

सा महीपतिना रेमे रामेण एव यथासुखम्

नरसिंहो ऽवतीर्णो ऽथ हिरण्यकशिपुं रिपुम्

रामः च पितृ सत्य अर्थम् मातृभ्यो हितम् आचरन्

आरुह्य पुष्पकं सार्धं सीतया पति भक्तया

हत्वा स राक्षसं सीता अपहारि रजनीचरम्

नासां शूर्पणखायाः च छित्त्वा अथ खर दूषणम्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे नाम द्विचत्वारिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः

ततो रामो भविष्णुः च चतुर्धा

प्रशाम्यते तेजसा एव तपः तेजः तु अनेन वै

वेदान् आनीय मनु आदीन् पालयामास केशवः

मन्दरं धारयामास कूर्मो भूत्वा हिताय च

कृत्वा आदित्य उदयम् सा च तं भर्तारम् अजीवयत्

दैत्य धर्मस्य नाश अर्थम् वेद धर्म आदि गुप्तये

पतिव्रता तु सा सीता हि अनसूया यथा एव तु

रक्षस् राज्ये च संस्थाप्य

ततः परशुरामो अभूत् जमदग्नेः जगत्प्रभुः

मत्स्य आदिक स्वरूपेण तु अवतारम् करोति अजः

अमृतं पाययामास स्त्री रूपी च सुरान् हरिः

माण्डव्यम् अति दुःख आर्तम् अन्धकारे ऽथ स द्विजः

कर्मणा मनसा वाचा सा गता राघवं सदा
द्वादश इमे पुरुषे प्राणा इति

षड्विंशो ऽयं पुरुषः

सप्त च ह वै शतानि विंशतिश् च संवत्सरस्य अहानि च रात्रयश् च इति

त्रीणि च ह वै शतानि षष्टिश् च संवत्सरस्य अहोरात्राणि इति

अत्र तत् समम्

सप्त वा ऋतवः संवत्सरस्य

अत्र तत् समम्

षड् इमे पुरुषे प्राणा इति

चतुर्दश च ह वै शतानि चत्वारिंशच् च संवत्सरस्य अर्ध अहाः च अर्ध रात्रयः च इति

एतावन्त एव पुरुषस्य स्नावा बन्ध्या इति

यावन्तः प्राणाः पञ्चदश कृत्वस् तावन्तो ऽपानाः

शतं शतानि परिवत्सराणाम् अष्टौ च शतानि संवत्सरस्य मुहूर्तान् यान् वदन्त्य् अहोरात्राभ्यां पुरुषः समेन कति कृत्वः प्राणिति च अपानिति च

अष्टाविंशतिश् च ह वै शतान्य् अशीतिश् च संवत्सरस्य पाद अहाः च पाद रात्रयः च इति

अत्र तत् समम्

यावन्त्य् एतर्हीणि तावन्ति स्वेदायनानि

एतावन्त एव पुरुषस्य अस्थीनि च मज्जानश् च इति

दश च ह वै सहस्राण्य् अष्टौ च शतानि संवत्सरस्य मुहूर्ता इति

सप्त इमे पुरुषे प्राणा इति

अत्र तत् समम्

यावन्ति क्षिप्रायणानि तावन्तो रोमकूपाः

द्वाव् इमौ पुरुषे प्राणाव् इति

तद् एतत् क्रोश शतिकम् परिमाणम्

पुरुषो वाव संवत्सरः

प्रतिष्ठे षड्विंशे इति

द्वे अहोरात्रे संवत्सरस्य

अत्र तत् समम्

यावन्तो व्यानाः पञ्चदश कृत्वस् तावन्तः समानाः

यावन्तः समानाः पञ्चदश कृत्वस् तावन्त उदानाः

त्रय इमे पुरुषे प्राणा इति

यावन्त्य् एतादीनि तावन्त्य् एतर्हीणि

संवत्सर इत्य् एकम्

त्रयोदश मासाः संवत्सरस्य

श्रमाद् अन्यत्र परिवर्तमानश् चरन् वा आसीनः यदि वा स्वपन्न् अपि

यावन्तो रोमकूपाः पञ्चदश कृत्वस् तावन्तो वर्षतो धाराः

द्वादश मासाः संवत्सरस्य

चतुर्विंशो ऽयं पुरुषः

अत्र तत् समम्

अत्र तत् समम्

तद् अपि एतत् ऋचा उक्तम्

षड् वा ऋतवः संवत्सरस्य

अत्र तत् समम्

एतावन्त एव पुरुषस्य पेशशमरा इति

पुरुष इत्य् एकम्

यावन्तो मुहूर्ताः पञ्चदश कृत्वस् तावन्तः प्राणाः

यावन्तो ऽपानाः पञ्चदश कृत्वस् तावन्तो व्यानाः

चतुर्विंशतिर् अर्ध मासाः संवत्सरस्य

यावन्त उदानाः पञ्चदश कृत्वस् तावन्त्य् एतादीनि

अत्र तत् समम्

अत्र तत् समम्

त्रयोदश इमे पुरुषे प्राणा इति

एतावन्त एव पुरुषस्य स्थूरा मांसानि इति

अत्र तत् समम्

अहोरात्राभ्यां पुरुषः क्षणेन कति कृत्वः प्राणिति च अपानिति च

षड्विंशतिर् अर्ध मासाः संवत्सरस्य

एतावन्त एव पुरुषस्य प्राणा इति