tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
सर्व दूषण दुष्टाः च स रक्ताः संचिता मलाः

क्षीयते बलम् अङ्गस्य श्वसिति अल्पः ऽविचेष्टितः

पाण्डु त्व मूर्छा छर्दि त्वच् दाह मोहैः च संयुतः

तत् एव उदरम् आपूर्य कुर्यात् उदर आमयम्

अजीर्ण आमयाः च अपि अन्ये जायन्ते मल संचयात्

पाका द्रवा द्रवीकुर्युः संधि स्रोतस् मुखानि अपि

भ्रमो ऽतिसारः पीत त्वम् त्वच् आदौ उदरम् हरित्

रुज् वस्ति संधौ सततं लघु अल्प भोजनैः अपि

उदरं तिमिरं स्निग्धं शुक्ल कृष्ण सिरा आवृतम्

पच्यते यकृत् आदिः च तद् छिद्रैः च सरन् बहिस्

काश श्वास अरुचि युतम् नाना वर्ण सिरा आततम्

वर्धते तु तत् एव अम्बु तद् मात्रात् बिन्दु राशेः

उदराणां निदानं च वक्ष्ये सुश्रुत तत् शृणु

वाम पार्श्व आस्थितः प्लीहा विवर्धते

क्षुध् नाशः अरुचि वत् सर्वम् स विदाहम् च पच्यते

दुर्नाम्भिः उदावर्तैः अन्यैः वा पीडितो भवेत्

अरुण आभम् विचित्र आभम् नील हारिद्र राजितम्

नाभ्याः उपरि च प्रायो गो पुच्छ आकृति जायते

पीत ताम्र सिरा आदि त्वम् स स्वेदम् सोष्म दह्यते

तोय पूर्णात् मृदु स्पर्शात् सदृश क्षोभ वेपथु

पुरुषाः स्युः प्रेत रूपाः भाविनः तस्य लक्षणम्

आध्मातम् उदरे शब्दम् अद्भुतम् वा करोति सः

गौरव अरुचि काठिन्यैः विघात भ्रम संक्रमात्

रुद्धः स्व मार्गात् अनिलः कफः च जल मूर्छितः

जन्मना एव उदरम् सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम्

उद्रिक्ते दोष रूपे च व्याप्ते च श्वास तृष् भ्रमैः

शोणितात् वा रस आदिभ्यः विवृद्धो जनयेत् व्यथाम्

छिद्रोदरम् इदम् प्राहुः परिस्रावि इति च अपरे

श्लेष्म उदरेषु सदनं स्वेद श्वयथु गौरवम्

त्रिदोष कोपने तैः तैः मलैः

हीन बलम् तथा घोरं नाड्यां स्पृष्टं च

रोगाः सर्वे ऽपि मन्द अग्नौ सुतराम् उदराणि तु

उपेक्षायां च सर्वेषां स्वस्थानां परिचालिताः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे एकषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः

कुक्षि पार्श्व उदर कटि पृष्ठ रुज् पर्व भेदनम्

गवाक्ष वत् सिरा जालैः उदरम् गुड्गुडायते

आम एव ततो अल्प अल्पः शकृत् रसः

मल असङ्गः अरुचिः छर्दिः उदरे मल मारुतः

प्राणान् अपानान् संदूष्य कुर्युः तान् मांस संधि गान्

अति अशनात् च संक्षोभाद् यान पान आदि चेष्टितैः

मारुते हृद् कटि नाभि पायु वङ्क्षण वेदनाः

स्वतन्त्र स्वतन्त्र तन्द्रा तन्द्रा अलस अलस ताः ता मल सर्गः अल्प वह्नि ता

अति अम्बु पानात् मन्द अग्नेः क्षीणस्य अति कृशस्य च

स स्यात् विकृत गन्धः ऽपि पिच्छिलः पीत लोहितः

दाहः श्वयथुः आध्मानम् अन्त्रे सलिल सम्भवे

विषय आवृत्ति बुद्धिः च शोक शोष आदयः ऽपि च

तत्र वात उदरे शोथः पाणि पाद् मुख कुक्षिषु

शेषः च आपूर्य जठरं घोरम् आरभते ततः

स्वेदे च एव तु संरुद्धे मूर्छिताः च अन्तर स्थिताः

निद्रा क्लेशो ऽरुचिः श्वासः काशः शुक्ल त्वच् आदि ता

तद् कोपात् उदरम् तृष्णा गुद स्नुति रुजा अन्वितम्

जरा जीर्णः बल भ्रंशः भवेत् जठर रोगिणः

वर्धते तद् अधस् नाभ्याः आशु च एति जल आत्म ताम्

वायुः च अत्र स रुज् शब्दम् विधत्ते सर्वथा गतिम्

धूमायते मृदु स्पर्शम् क्षैप्र पाकम् प्रदूयते

प्लीह वत् दक्षिणात् पार्श्वात् कुर्यात् यकृत् अपि च्युतम्

पृथक् दोषैः समस्तैः च

श्वास कास पिपासा आस्य वैरस्य आध्मानक ज्वरैः

नीर अति वृद्धौ कठिनं शीत स्पर्शम् गुरु स्थिरम्

वर्चस् पित्त कफान् बद्धान् करोति कुपितो ऽनिलः

तेन आर्ताः शुष्क तालु ओष्ठाः सर्व पाद कर उदराः

जीर्ण अन्नम् यो न जानाति सो ऽपथ्यं सेवते नरः

वात पित्त कफ प्लीह संनिपातः दकोदरम्

ऊर्ध्व अधस् वायवो रुद्ध्वा

नाभि मन्त्रः च विष्टभ्य वेगं कृत्वा प्रणश्यति

सो ऽष्ठीला च अति कठिनः प्रोन्नतः कूर्म पृष्ठ वत्

पक्वे भूते यकृति च सदा बद्ध मलः गुदे

क्रमेण वर्धमानः च कुक्षौ व्याततिम् आहरेत्

पक्षात् च जात सलिलम् विष्टम्भ उपद्रव अन्वितम्

बक उदरम् स्थिरं स्निग्धं नाडीम् आवृत्य जायते
सर्वत्र तोये मरणं शोचनं तत्र निष्फलम्

नष्ट चेष्ट बल आहाराः कुक्षयः

अस्थि आदि शल्यैः अन्यैः च विद्धे च एव उदरे तथा
शयन गतौ एव ऊरु व्यत्यासम् भुज व्यत्यासम् च स संघर्षम् इव घनं संस्वजेते तत् तिलतण्डुलकम्

इह अपि तद् अर्थ सम्बन्धात्

पृथक् काल त्वात् भिन्न प्रयोजन त्वात् असाधारण त्वात् न इति वात्स्यायनः

सुवर्णनाभस्य तु अधिकम् एक अङ्ग उपगूहन चतुष्टयम्

सर्वत्र संज्ञा अर्थेन एव कर्म अतिदेशः

आदरेण एव ते अपि अत्र प्रयोज्याः सांप्रयोगिकाः

तद् उभयं स्थित कर्म

सम्मुख आगतायाम् प्रयोज्यायाम् अन्य अपदेशेन गच्छतो गात्रेण गात्रस्य स्पर्शनं स्पृष्टकम्

शास्त्रम् एव इदम् चतुःषष्टिर् इति आचार्य वादः

लता इव शालम् आवेष्टयन्ती चुम्बन अर्थम् मुखम् अवनमयेत्

उद्धृत्य मन्द शीत्कृता तम् आश्रिता वा किंचिद् रामणीयकं पश्येत् तत् लतावेष्टितकम्

प्रयोज्यं स्थितम् उपविष्टं वा विजने किंचिद् गृह्णती पयोधरेण विध्येत्

तत् उभयम् राग काले

मुखे मुखम् आसज्य अक्षिणी अक्ष्णोर् ललाटेन ललाटम् आहन्यात् सा ललाटिका

पञ्चाल सम्बन्धात् च बह्वृचैर् एषा पूजा अर्थम् संज्ञा प्रवर्तिता इति एके

कलानां चतुःषष्टि त्वात् तासां च संप्रयोग अङ्ग भूत त्वात् कला समूहः वा चतुःषष्टिर् इति

चतुःषष्टि प्रकरण त्वात्

उपगूह विधिम् कृत्स्नं रिरंसा जायते नृणाम्

तद् उभयम् अवगत परस्पर आकारयोः

रागा अन्धौ अन् अपेक्षित अत्ययौ परस्परम् अनुविशत इव उत्सङ्ग गतायाम् अभिमुख उपविष्टायाम् शयने वा इति क्षीरजलकम्

स्तनाभ्याम् उरः प्रविश्य तत्र एव भारम् आरोपयेद् इति स्तन आलिङ्गनम्

लतावेष्टितकं वृक्षाधिरूढकं तिलतण्डुलकं क्षीरनीरकम् इति चत्वारि संप्रयोग काले

आलिङ्गन चुम्बन नख छेद्य दशन छेद्य संवेशन शीत्कृत पुरुषायित औपरिष्टकानाम् अष्टानाम् अष्टधा विकल्प भेदात् अष्ट अष्टकाः चतुःषष्टिः इति बाभ्रवीयाः

तद् एव कुड्य संदंशेन स्तम्भ संदंशेन वा स्फुटकम् अवपीडयेद् इति पीडितकम्

ये अपि केचित् संयोगा राग वर्धनाः

तमसि जन सम्बाधे विजने वा अथ शनकैर् गच्छतोर् न अति ह्रस्व कालम् उद्धर्षणं परस्परस्य गात्राणाम् उद्धृष्टकम्

चरणेन चरणम् आक्रम्य द्वितीयेन ऊरु देशम् आक्रमन्ती वेष्टयन्ती वा तद् पृष्ठ सक्त एक बाहुः द्वितीयेन अंसम् अवनमयन्ती ईषत् मन्द शीत्कृत कूजिता चुम्बन अर्थम् एव अधिरोढुम् इच्छेद् इति वृक्षाधिरूढकम्

शास्त्राणां विषयः तावत् यावन् मन्द रसाः नराः

यथा सप्त पर्णः वृक्षः पञ्च वर्णः बलिर् इति वात्स्यायनः

तत्र असमागतयोः प्रीति लिङ्ग द्योतन अर्थम् आलिङ्गन चतुष्टयम्

संप्रयोग अङ्गम् चतुःषष्टिर् इति आचक्षते

संवाहनम् अपि उपगूहन प्रकारम् इति एके मन्यन्ते संस्पर्श त्वात्

रति चक्रे प्रवृत्ते तु न एव शास्त्रं न च क्रमः
रुद्रो रौद्रेण रूपेण त्वं देवि रक्ष रक्ष मां ह्रूं मां ह्रूं फ फ फ ठठः स्कन्द मेखला बाल ग्रह शत्रु विष हारी ॐ शाले माले हर हर हां हां शवरि हुं शवरि कौल वेग ईशे सर्वे सर्व नाग आदि विष हरणम्

सूत उवाच

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे नागादिविविधविषहरमन्त्रनिरूपणं नाम सप्तविंशो ऽध्यायः

ॐ भूत हारिणि फणि विषिणि उमे दह दह हस्ते चण्डे रौद्रे माहेश्वरि महा मुखे ज्वालामुखि शङ्कु कर्णे शुक मुण्डे शत्रुं हन हन सर्व नाशिनि स्वेदय सर्व अङ्ग शोणितम् मनसा देवि संमोहय संमोहय रुद्रस्य हृदये जाता रुद्रस्य हृदये स्थिता
एवा मे प्राण मा बिभेः

यथा सत्यं च अनृतम् च न बिभीतो न रिष्यतः

एवा मे प्राण मा बिभेः

यथा अहर् च रात्री च न बिभीतो न रिष्यतः

यथा सूर्यश् च चन्द्रश् च न बिभीतो न रिष्यतः

एवा मे प्राण मा बिभेः

एवा मे प्राण मा बिभेः

एवा मे प्राण मा बिभेः

यथा द्यौश् च पृथिवी च न बिभीतो न रिष्यतः

यथा ब्रह्म च क्षत्रं च न बिभीतो न रिष्यतः

एवा मे प्राण मा बिभेः
ब्रह्मचारिणः शव कर्मणा व्रत आवृत्तिः अन्यत्र माता पित्रोः आचार्याच् च

कृच्छ्रद्वादशरात्रेण स्त्री त्रि रात्रेण शुध्यति इति

चरित्वा अपः पयो घृतं मधु लवणम् इत्य् आरब्धवन्तं ब्राह्मणा ब्रूयुश् चरितं त्वया इति

तिस्रो वैश्यस्य

हंसः शुचिषद् इति

अथ अतस् प्रायश्चित्तानि

ऋषयो निष्कृतिं तस्य वदन्त्य् अमति पूर्वके

स यदा गदी स्यात् तद् उत्थाय आदित्यम् उपतिष्ठेत

सगोत्रां चेद् अमत्या उपगच्छेत् मातृ वत् एनां बिभृयात्

अपि वा अमावास्यायाम् निश्य् अग्निम् उपसमाधाय दार्विहोमिकीं परिचेष्टां कृत्वा द्वे आज्य आहुती जुहोति

लिङ्गं वा स वृषणम् परिवास्य अञ्जलौ आधाय दक्षिणा प्रतीच्योः दिशोर् अन्तरेण गच्छेद् आ निपतनात्

दिवा रेतः सिक्त्वा त्रिर् अपो हृदयंगमाः पिबेद् रेतस्याभिः

परिवित्तः परिवेत्ता दाता यश् च अपि याजकः

एताभ्यां जुहुयात्

एतया

अश्वमेधेन गोसवेन अग्निष्टुता वा यजेत

स्तेनः प्रकीर्य केशान् सैध्रकम् मुसलम् आदाय स्कन्धेन राजानं गच्छेद् अनेन मां जहि इति

तस्मान् न एव अपगुरेत न च कुर्वीत शोणितम् इति

यन् म आत्मनो मिन्दा अभूत्

पुनर् अग्निश् चक्षुर् अदाद् इति

स चेद् व्याधीयीत कामं गुरोर् उच्छिष्टं भैषज्य अर्थे सर्वं प्राश्नीयात्

सं मा सिञ्चन्तु मरुतः सम् इन्द्रः सं बृहस्पतिः

अथ अस्य ज्ञातयः परिषद्य् उद पात्रम् निनयेयुर् असाव् अहम् इत्थंभूत इति

सं मा अयम् अग्निः सिञ्चत्व् आयुषा च बलेन च आयुष्मन्तम् करोतु मा इति

ॐ इति इतरः प्रत्याह

नव समा राजन्यस्य

अमत्या वारुणीं पीत्वा प्राश्य मूत्र पुरीषयोः

गुरु तल्प गः तप्ते लोह शयने शयीत

अनेन शाधि मां राजन् क्षत्र धर्मम् अनुस्मरन्

सप्त अगाराणि भैक्षं चरन् स्व कर्म आचक्षाणः तेन प्राणान् धारयेत्

हुत्वा प्रयत अञ्जलिः कवातिर्यङ्ङ् अग्निम् अभिमन्त्रयेत

नैरृतः पशुः पुरोडाशश् च रक्षः देवतः यम देवतः वा

तेन एनम् हन्यात्

काम अवकीर्णः ऽस्म्य् अवकीर्णो ऽस्मि काम कामाय स्वाहा

अपगूर्य चरेत् कृच्छ्रम् अतिकृच्छ्रं निपातने

चरित निर्वेशम् सवनीयं कुर्युः

भ्रूण हा द्वादश समाः

वपन व्रत नियम लोपः च पूर्व अनुष्ठित त्वात्

एतद् एव अ संस्कृते

शासने वा विसर्गे वा स्तेनो मुच्येत किल्बिषात्

अ शासनात् तु तद् राजा स्तेनाद् आप्नोति किल्बिषम् इति

अथ अपि उदाहरन्ति

अ लब्ध्वा उपवासः

काम अभिद्रुग्धः ऽस्म्य् अभिद्रुग्धो ऽस्मि काम कामाय स्वाहा इति

अमत्या ब्राह्मणं हत्वा दुष्टो भवति धर्मतः

परिवित्तः परिवेत्ता या च एनम् परिविन्दति

येन इच्छेत् तेन चिकित्सेत्

सूर्मिं वा ज्वलन्तीं श्लिष्येत्

यो ब्रह्मचारी स्त्रियम् उपेयात् सो ऽवकीर्णी

अमत्या पाने कृच्छ्र अब्द पादम् चरेत् पुनर् उपनयनम् च

ब्राह्मण वत् आत्रेय्याः

कृच्छ्रं चान्द्रायणं च एव लोहितस्य प्रवर्तने
न एनम् अग्निर् अदहत्

तद् एतद् गातु विद् नाथ विद् साम

तं ह बाहू परामृशन्न् उवाच ब्राह्मणा एष वो यज्ञस् तेन यं कामयध्वे तं याजयत अनेन न्वा अहं तं शातयिष्य इति

अथ ह एनम् आसस्रुर् यजमानस्य वै त उद्गातुः पुत्रौ पुत्रम् अमीमरताम् अन्तकधृतिं सौव्रतिं नकिरश् च शकपूतश् च इति

तौ ह

नार्मेधं नाथ कामः कुर्वीत

अपि ह तच् छुल्बकं प्रददाह येन अनुवेष्टितः आस

तेन अस्तुत

सो अकामयत उद् इत इयां गातुं नाथं विन्देय न मा अयम् अग्निर् दहेद् इति

तं ह औदुम्बर्याम् अनुवेष्ट्य शण शलाकाभिः उपादीपयांचकार

नृमेधश् च वै सुव्रतश् च भ्रातरौ

ततो वै स गातुं नाथम् अविन्दत

स ह नृमेधः सुव्रतस्य उज्जगौ

तत् ह यज्ञायज्ञीयेन एव अ स्तुतम् आस

स एतत् साम अपश्यत्
पुटे संपुटे पुट त्रयम् देयम्

इत्य् अभ्रक मारणम्

बला प्रसिद्धा

स्पष्टम् अन्यत्

अथ अन्य प्रकारः
मार्जयन्ते

अन्व् अपो ऽनु वेदेन ब्रह्मभागम्

उद्वासयन्त्य् एतत् हविः उच्छिष्टम्

परि प्राशित्रं हरन्ति

द्वितीयम् अवदानानि संभिद्य अवदधाति

अथ कंसं वा चमसं वा इडा उपहवनम् याचति

द्विर् ध्रुवा आज्यात् अवद्यति द्विर् उत्तरस्य पुरोडाशस्य द्विः शृतस्य द्विर् दध्नः

अथ यत्र होतुर् अभिजानात्य् उपहूतो ऽयं यजमान इति तर्हि यजमानो होतारम् ईक्षमाणो वायुं मनसा ध्यायेद् इति

उपस्तृणात्य् आदधात्य् अभिघारयत्य् उपस्तृणात्य् आदधात्य् अभिघारयति

प्राश्नन्ति

अथ होतुर् द्विर् अङ्गुलाव् अनक्ति

चतुर् अवान्तरेडाम् अवद्यति

उपस्तृणाति

अथ आह ब्रह्मणे प्राशित्रं परिहर इति

उपहूतायाम् इडायाम् अग्नीध आदधाति षडवत्तम्

द्विर् आदधाति

तम् अन्तर्वेदि निधाय तस्मिन्न् उपस्तीर्य दक्षिणस्य पुरोडाशस्य दक्षिण अर्धात् प्ररुज्य अवदधाति मनुना दृष्टां घृतपदीम् मित्रावरुण समीरिताम् दक्षिण अर्धात् अ सम्भिन्दन् अवद्याम्य् एकतोमुखाम् इति

जिघ्रेण भक्षयित्वा

अभिघारयति
कृष्णसर्पेण तुल्यः स्यात् नाना स्युः मिश्र जातयः

गूढ सम्पादितम् वृत्तं पीडितं लम्बित अर्पितम्

क्लीबः त्रसति अधस् दृष्टिः स्वर हीनः प्रकम्पते

व्यामिश्र लिङ्गैः एतैः तु क्लीब दष्टम् नरं वदेत्

त्रयो यथाक्रमं वात पित्त श्लेष्म प्रकोपणाः

विषं यथाक्रमं तेषां तस्मात् वात आदि कोपनम्

इति एतत् उक्तम् सर्पाणां स्त्री पुंस् क्लीब निदर्शनम्

पीता वाम उत्तरा दंष्ट्रा रक्त श्यावा अधर उत्तरा

स वर्णाः तद् कृताः दंशा बहु उत्तर विषाः भृशाः

सर्पाणाम् एव विष् मूत्रात् कीटाः स्युः कीट संमताः

येन केन अपि सर्पेण संभवः सर्व एव च

दर्वीकर कृतः दंशः सूक्ष्म दंष्ट्र पदः ऽसितः

बिन्दु लेख विचित्र अङ्गः पन्नगः स्यात् तु राजिमान्

पाण्डु वक्त्रः तु गर्भिण्या शून ओष्ठः अपि असित ईक्षणः

स विशेष चिकित्सितम् एव आदौ तत्र उच्यते तु सर्पाणाम्

विशेषात् रूक्ष कटुकम् अम्ल उष्णम् स्वादु शीतलम्

दूषीविषाः प्राण हराः इति संक्षेपतो मताः

तरुणाः कृष्णसर्पाः तु गोनसाः स्थविराः तथा

राजिमन्तो वयस् मध्ये भवन्ति आशीविष उपमाः

पीत आभः पीत रक्तः च सर्व पित्त विकार कृत्

न सिध्यन्ति नरा दष्टाः पाषण्ड आयतनेषु च

एक द्वि त्रि चतुर् वृद्ध विष भाग उत्तरोत्तराः

सर्पो गौधेरको नाम गोधायां स्यात् चतुष्पदः

निरुद्ध रक्तः कूर्म आभः वात व्याधि करः मतः

वाम अधरायाम् दंष्ट्रायां तद् मात्रम् स्याः दहेः विषम्

वृत्त भोगः महा कायः श्वसन् ऊर्ध्व ईक्षणः पुमान्

स्निग्धः पाण्डुः च सान्द्र _ श्लेष्म व्याधि समीरणः

दर्वीकरः फणी ज्ञेयो मण्डली मण्डला फणः

सर्पितं च भृश आबाधम् दंशा ये ऽन्ये न ते भृशाः

स्त्रिया दष्टो विपर्यस्तैः एतैः पुंसा नरो मतः

पृथु अर्पितः स शोथः च दंशो मण्डलिना कृतः

इह दर्वीकरः सर्पो मण्डली राजिमन्त् इति

दृष्टि श्वास मल स्पर्श विषैः आशीविषैः तथा
त्रिस् उक्तायाम् प्रवर्तयन्ति प्राची प्रेतम् अध्वरं कल्पयन्ती ऊर्ध्वं यज्ञं नयतं मा जीह्वरतम् इति

प्राचीं च प्रतीचीं च द्वारौ कुर्वन्ति

दक्षिणतश् च उत्तरतस् च परिश्रयन्ति

औदुम्बर्यै कालाद् अभ्रिम् आदत्ते

एवम् अपरे द्वार् बाहू निस्तिष्ठति

विष्णोर् ध्रुवम् असि इति ग्रन्थिं करोति

अथ एनाम् स्पन्द्यया सु उपनिबद्धाम् उपनिबध्नात्य् एतेन एव मन्त्रेण

एवम् एव उत्तरम् द्वार् बाहुम्

ताव् उभाव् उत्तरेण अन्यम् गर्तं खानयति

अथ अध्वर्युः प्रदक्षिणम् आवृत्य प्रत्यङ्ङ् आद्रुत्य शालामुखीयाच् छङ्कोर् अनुस्पन्द्यं षट् प्राचः प्रक्रमान् प्रक्रामति दक्षिणा सप्तमम्

हविर्धानाभ्यां प्रवर्त्यमानाभ्याम् अनुब्रूहि इति

एवम् एव प्रतिप्रस्थाता उत्तरस्य हविर्धानस्य उत्तरतस् मेथीं निहन्ति

अथ एतौ अञ्जसा उपसंक्रामतः ऽध्वर्युश् च प्रतिप्रस्थाता च

तं तदानीम् एव विस्रस्य आह अ कुर्वन्तः ग्रन्थीन् हस्त कौशलैः निस्तिष्ठत इति

तेषु प्राचीन कर्णाः स्थूणा उच्छ्रयन्ति

अथ दक्षिणाद् युग अन्तात् प्राञ्चं बाहुं मीत्वा लोके न्यस्य गर्तं खानयति

अध्यस्यन्ति पुरस्ताद् रराटीं विष्णो रराटम् असि इति

एवम् अपरतः

अथ दक्षिणे द्वार् बाहौ कुश हस्तम् उपनिगृह्य दर्भणं प्रवयति दर्भणे स्पन्द्याम् विष्णोः स्यूर् असि इति

अथ एनत् अभिमृशति वैष्णवम् असि विष्णवे त्वा इति

अथ एनाम् स्पन्द्यया सु उपनिबद्धाम् उपनिबध्नाति विष्णोर् नु कं वीर्याणि प्रवोचम् इति
उत्तरत एतद् धूपायितं शतं तिष्ठति रथश् च

तद् अध्वर्यवे ददाति

तद् यजमानं प्राञ्चम् उपवेश्य सुवर्ण रजताभ्याम् रुक्माभ्यां पर्युपास्य अभिषिञ्चति अपां यो द्रवणे रसस् तेन अहम् इमम् आमुष्यायणं तेजसे ब्रह्मवर्चसाय अभिषिञ्चामि इति पर्ण मयेन

अपां यो मध्यतो रसस् तेन अहम् इमम् आमुष्यायणं पुष्ट्यै प्रजननाय अभिषिञ्चामि इति आश्वत्थेन

अथ रथस्य पक्षसी संमृशत्य् अङ्कौ न्यङ्काव् अभितो रथं याव् इति

अथ एतत् छतं त्रिः प्रदक्षिणं परियाय पुरस्कृत्य आयाति

अपां यो मध्यतो रसस् तम् अहम् अस्मा आमुष्यायणाय पुष्ट्यै प्रजननाय गृह्णामि इति आश्वत्थेन

यावद् एव अत्र अध्वर्युः चेष्टति तावद् एष प्रतिप्रस्थाता औदुम्बरे द्रोणे चतुष्टयीर् अपः समवनीय चतुरो ग्रहान् गृह्णात्य् अपां यो द्रवणे रसस् तम् अहम् अस्मा आमुष्यायणाय तेजसे ब्रह्मवर्चसाय गृह्णामि इति पर्ण मयेन

अथ एतत् रोहितं चर्म आनडुहम् प्राचीन ग्रीवम् उत्तर लोम उपस्तृणाति

समुन्मृष्टे समुत्क्रोशन्ति इति समानम् आ मुखस्य विमार्जनात्

अपां यो यज्ञियो रसस् तेन अहम् इमम् आमुष्यायणम् आयुषे दीर्घ आयु त्वाय अभिषिञ्चामि इति औदुम्बरेण

आतिष्ठ मित्र वर्धनः तुभ्यं देवा अधि ब्रवन्न् इति

तद् अभिप्रैत्य् अभिप्रेहि वीरयस्व उग्रश् चेत्ता सपत्न हा

स एष ओदनसवो राज्ञो वा ब्राह्मणस्य वा वैश्यस्य वा पुष्टि कामस्य यज्ञः

रथम् आतिष्ठत्य् आतिष्ठ वृत्र हन् इति प्रतिपद्य आ अयम् पृणक्तु रजसी उपस्थम् इत्य् आ अतस्
नित्यो विशुद्धो बुद्धश् च निष्कलः परमेश्वरः

सर्वं तु खलु इदम् ब्रह्म सर्वो वै रुद्र ईश्वरः

प्रधानपुरुष ईशानम् याथातथ्यं प्रपद्यते

विना आकाशम् जगन्त् न एव विना क्ष्मां वायुना विना

आग्नेयं सौरम् अमृतम् बिम्बं भाव्यं तत उपरि

विश्व अधिकः च विश्वात्मा विश्वरूप इति स्मृतः

सूर्ये वह्नौ च सर्वेषां सर्वत्र एवम् विचारतः

सर्वं रुद्र इति प्राहुः मुनयः तत्त्व दर्शिणः

मनश् च पञ्च भूतानि शिवः षड्विंशकः ततस्

सु निष्ठा इति अत्र कथिता रुद्रं रौद्री न संशयः

कर्मेन्द्रियाणि पञ्च एव तथा बुद्धीन्द्रियाणि च

कर्मणा तस्य च एव इह जगन्त् सर्वम् प्रतिष्ठितम्

भानुना शशिना लोकः तस्य एताः तनवः प्रभोः

कान्ता अर्ध रूढ देहम् च पूजयेत् ध्यान विद्यया

गुणत्रयं च हृदये तथा च आत्म त्रयम् क्रमात्

तेजसा वारिणा च एव यजमानं तथा विना

स्मरेत् तत् न अन्यथा जातु बुध्यते पुरुषस्य ह

विना यथा हि पितरं मातरं तनयाः तु इह

एवं विभुः विनिर्दिष्टः ध्यानं तत्र एव चिन्तनम्

चतुर्विंशकम् अव्यक्तं महत् आद्याः तु सप्त च

आभ्यन्तरं समाख्यातम् एवम् अभ्यर्चनम् क्रमात्

यस्य न अस्ति सु तृप्तस्य तस्य ब्राह्मी न च अन्यथा

आभ्यन्तर अर्चकाः पूज्या नमस्कार आदिभिः तथा

कालः करोति सकलं कालं कलयते सदा

यतो वाचो निवर्तन्ते अ प्राप्य मनसा सह

पुरे शेते पुरं देहं तस्मात् पुरुषः उच्यते

विरूपा विकृताः च अपि न निन्द्या ब्रह्म वादिनः

आभ्यन्तर अर्चकाः सर्वे न परीक्ष्या विजानता

पुरुषो वै महादेवो महेशानः परः शिवः

त्याज्यं ग्राह्यम् अलभ्यं च कृत्यं च अकृत्यम् एव च

सः एव अहम् सः अहम् इति एवम् द्विधा संस्थाप्य भावतः

विभूतयश् च रुद्रस्य मत्वा सर्वत्र भावतः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे शिवार्चनतत्त्वसंख्यादिवर्णनं नाम अष्टाविंशः ऽध्यायः

न जायन्ते तथा सोमं विना न अस्ति जगत्त्रयम्

चतुर् व्यूहेन मार्गेण विचार्य आलोक्य सुव्रत

तस्मात् सेव्याः नमस्कार्याः सदा ब्रह्म विदः तथा

स एव भर्ता कर्ता च विधेः अपि महेश्वरः

शैलादिः उवाच

चिन्ता बहुविधा ख्याता सा एकत्र परमेष्ठिना

ततो बहुविधं प्रोक्तं चिन्त्यं तत्र अस्ति चेद् यतस्

न भेतव्यं तथा तस्मात् ज्ञात्वा आनन्दम् पिनाकिनः

कर्ता यदि महादेवः परमात्मा महेश्वरः

निन्दका एव दुःख आर्ताः भविष्यन्ति अल्प चेतसः

चतुर् व्यूहः समाख्यातः चिन्तकस्य इह योगिनः

यथा दारु वने रुद्रं विनिन्द्य मुनयः पुरा

तथा कारयिता च एव कुर्वतो अल्प आत्मनः तथा

एवं ब्रह्म मयम् ध्यायेत् पूर्वं विप्र चराचरम्

भक्तः असौ न अस्ति यः तस्मात् चिन्ता ब्राह्मी न संशयः

तस्य उपरि महादेवं निष्कलं सकल आकृतिम्

चराचर विभागम् च त्यजेत् अभिमतम् स्मरन्

हिरण्यगर्भं रुद्रो ऽसौ जनयामास शङ्करः

चिन्तकस्य ततस् चिन्ता अन्यथा न उपपद्यते

ऐन्द्री च इन्द्रे तथा सौम्या सोमे नारायणे तथा

आनन्दं ब्रह्मणो विद्वाः न बिभेति कुतश्चन

वर्ण आश्रम विनिर्मुक्ताः वर्ण आश्रम परायणैः

शैलादिः उवाच

ध्येयो महेश्वरो ध्यानं चिन्तनं निर्वृतिः फलम्

त्वया उक्तः मुक्ति दः किं वा निष्कलः चेद् करोति किम्

इह षड्विंशको ध्येयो ध्याता वै पञ्चविंशकः

विचारात् तु रुद्रस्य स्थूलम् एतत् चराचरम्

नमस्कारेण सततं गौरवात् परमेष्ठिनः
उदानः उदयनीयः

तस्मात् आदित्यः चरुः प्रायणीयः भवति आदित्यः उदयनीयः

स्वर्गम् वै एतेन लोकम् उप प्रयन्ति यत् प्रायणीयः

कल्पते यज्ञः अपि

तस्यै जनतायै कल्पते यत्र एवम् विद्वान् होता भवति

पथ्याम् हि एषः अनुसंचरति

प्राणः वै प्रायणीयः

अग्निम् यजति

यत् सोमम् यजति तस्मात् प्रतीच्यः अपि आपः बह्व्यः स्यन्दन्ते

तत् प्रायणीयस्य प्रायणीय त्वम्

समानौ हि प्राण उदानौ प्राणानाम् क्ﾱप्त्यै प्राणानाम् प्रतिप्रज्ञात्यै

सा तथा इति अब्रवीत् सा वै वः वरम् वृणै इति

मया एव प्राचीम् दिशम् प्रजानाथ अग्निना दक्षिणाम् सोमेन प्रतीचीम् सवित्रा उदीचीम् इति

यत् पथ्याम् यजति तस्मात् असौ पुरस् उदेति पश्चा अस्तम् एति

सर्वाः दिशः कल्पन्ते

सवितारम् यजति

तथा इति

वर वृतः हि अस्याः

यत् अग्निम् यजति तस्मात् दक्षिणतस् अग्रे ओषधयः पच्यमानाः आयन्ति

पाङ्क्तः यज्ञः

ते देवाः न किंचन अशक्नुवन् कर्तुम्

वृणीष्व इति

पञ्च देवताः यजति

पथ्याम् यजति

ते अब्रुवन् अदितिम् त्वया इमम् यज्ञम् प्रजानाम इति

उत्तमाम् अदितिम् यजति

यज्ञः वै देवेभ्यः उदक्रामत्

न प्राजानन्

यत् उत्तमाम् अदितिम् यजति तस्मात् असौ इमाम् वृष्ट्या अभ्युनत्ति अभिजिघ्रति
सूरिर् असि वर्चः धाः असि तनूपानो ऽसि

स्रक्त्यो ऽसि प्रतिसरो ऽसि प्रत्यभिचरणो ऽसि

आप्नुहि श्रेयांसम् अति समं क्राम

आप्नुहि श्रेयांसम् अति समं क्राम

आप्नुहि श्रेयांसम् अति समं क्राम

प्रति तम् अभि चर यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

शुक्रो ऽसि भ्राजो ऽसि स्वर् असि ज्योतिर् असि

आप्नुहि श्रेयांसम् अति समं क्राम

दूष्या दूषिर् असि हेत्या हेतिर् असि मेन्या मेनिर् असि

आप्नुहि श्रेयांसम् अति समं क्राम
भवन्तः प्रतिजानन्तु पूरू राज्ये अभिषिच्यताम्

ज्येष्ठं यदुम् अतिक्रम्य राज्यं पूरोः प्रदास्यसि

शर्मिष्ठायाः सुतो द्रुह्युस् तथा अनुः पूरुः एव च

यः पुत्रो गुण सम्पन्नः माता पित्रोः हितः सदा

न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति

एतत् संबोधयामः त्वा स्वधर्मम् अनुपालय

ययातिः पालयामास साक्षात् इन्द्रः इव अपरः

अतिथीन् अन्न पानैः च विशः च प्रतिपालनैः

सर्वं सो ऽर्हति कल्याणं कनीयाः अपि स प्रभुः

दत्त्वा च पूरवे राज्यं वनवासाय दीक्षितः

स राजा सिंह विक्रान्तः युवा विषय गोचरः

ब्राह्मण प्रमुखाः वर्णा इदं वचनम् अब्रुवन्

ज्येष्ठो यदुः ते सुतः तुर्वसुः तद् अनन्तरम्

इदं वर्ष सहस्रात् तु राज्यं कुरु कुल आगतम्

यदुना अहम् अवज्ञातः तथा तुर्वसुणा अपि वा

माता पित्रोः वचन कृत् हितः पथ्यः च यः सुतः

पुरात् सः निर्ययौ राजा ब्राह्मणैः तापसैः सह

दीनान् अनुग्रहैः इष्टैः कामैः च द्विज सत्तमान्

कालं वर्ष सहस्र अन्तम् सस्मार मनुज अधिपः

स सम्प्राप्य शुभान् कामान् तृप्तः खिन्नः च पार्थिवः

हविषा कृष्णवर्त्मा इव भूय एव अभिवर्धते

ब्राह्मण प्रमुखाः वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः

मम कामः स च कृतः पूरुणा पुत्र रूपिणा

कथं शुक्रस्य दौहित्रं देवयान्याः सुतं प्रभो

ययातिः उवाच

ज्येष्ठं प्रति यतो राज्यं न देयं मे कथंचन

अभिषिच्य ततः पूरुं राज्ये स्व सुतम् आत्मजम्

एवम् उक्तः स राजर्षिः काव्यं स्मृत्वा महा व्रतम्

अभिषेक्तु कामम् च नृपं पूरुं पुत्रं कनीयसम्

पूरुणा मे कृतं वाक्यं मानितं च विशेषतः

प्रकृतय ऊचुः

पौरवेण अथ वयसा ययातिः नहुषात्मजः

यदोः तु यादवा जातास् तुर्वसोः यवनाः सुताः

यथाकामं यथा उत्साहम् यथा कालम् यथासुखम्

अर्हं पूरोः इदम् राज्यं यः प्रियः तव

पूरो प्रीतः अस्मि भद्रं ते गृहाण इदम् स्व यौवनम्

सेविता विषयाः पुत्र यौवनेन मया तव

स पुत्रः पुत्र वत् यः च वर्तते पितृ मातृषु

शुक्रेण च वरो दत्तः काव्येन उशनसा स्वयम्

शौनक उवाच

यथासुखं यथा उत्साहम् यथाकामम् अरिंदमैः

मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो न अनुपालितः

यौवनं प्रतिपेदे स पूरुः स्वं पुनर् आत्मनः

परिचिन्त्य स काल ज्ञः कला काष्ठाः च वीर्यवान्

पौर जानपदैः तुष्टैः इति उक्तः नाहुषः तदा

प्रतिपेदे जरां राजा ययातिः नाहुषः तदा

शौनक उवाच

अविरोधेन धर्मस्य चचार सुखम् उत्तमम्

शौनक उवाच

यत् पृथिव्याम् व्रीहि यवम् हिरण्यं पशवः स्त्रियः

द्रुह्युणा च अनुना च एवम् अपि अवज्ञा कृता भृशम्

देवान् अतर्पयद् यज्ञैः श्राद्धैः अपि पितामहान्

पूर्णम् मत्वा ततः कालं पूरुं पुत्रम् उवाच ह

धर्म अविरुद्धान् राज इन्द्रः यथा अर्हति स एव हि
प्रजापतिर् वै सर्वा देवताः

छन्दोभिर् एव एनान् अभिभवन्ति

पूर्वो वाचं पूर्वो देवताः पूर्वश् छन्दांसि वृङ्क्ते

एता वै सर्वा देवता यद् वसतीवर्यः

सर्वा एव एषाम् देवता वृञ्जते

संवेशाय उपवेशाय त्रिष्टुभे छन्दसे ऽभिभूत्यै स्वाहा इति माध्यंदिने सवने जुहुयात्

यदि सोमौ संसुतौ स्यातां महारात्रे प्रातरनुवाकम् उपाकुर्यात्

पूर्वो वसतीवरीर् जिग्रहयिषेत्

सर्वा एव एषाम् देवता वृञ्जते

प्रजापतेर् ऋग्भिर् होतव्यम्

अग्निर् वै सर्वा देवताः

छन्दोभिर् वै देवा असुरान् अभ्यभवन्

सर्वा उ एव तद् देवताः पश्यन्तो यजन्ते छन्दोभ्यो ऽभिभूत्यै

संवेशाय उपवेशाय जगत्यै छन्दसे ऽभिभूत्यै स्वाहा इति तृतीयसवने जुहुयात्

सु समिद्धे होतव्यम्

संवेशाय उपवेशाय गायत्र्यै छन्दसे ऽभिभूत्यै स्वाहा इति प्रातस्सवने जुहुयात्

सपत्नायन्ति इव एते ये संसुन्वन्ति
वारुणः पुरोडाशो नित्याः पुरस्ताद्धोमाः

मैत्रः पुरोडाशो नित्याः पुरस्ताद्धोमाः

अथ यस्य प्रातर् अ कृतम् अग्निहोत्रं सायम् आदित्यो अभि अस्तम् इयात् का तत्र प्रायश्चित्तिः

सूर्यो ज्योतिः ज्योतिः सूर्य इति प्रातः

अथ यस्य आहवनीयम् अभ्युद्धृतम् आदित्यो ऽभ्युदियात् का तत्र प्रायश्चित्तिः

उद्ध्रियमाण उद्धर पाप्मनो मा यद् अ विद्वान् यच् च विद्वांश् चकार

अह्ना यद् एनः कृतम् अस्ति पापं सर्वस्माद् एनस उद्धृतो मुञ्च तस्माद् इति सायम्

अथ यस्य प्रातर् अ हुतम् अग्निहोत्रम् आदित्यो ऽभ्युदियात् का तत्र प्रायश्चित्तिः

हिरण्यम् अन्तर् धारयेत्

अग्निर् ज्योतिर् ज्योतिर् अग्निर् इति सायम्

आहुती वा एताभ्याम् ऋग्भ्यां जुहुयात्

अथ यस्य आहवनीयम् अभ्युद्धृतम् आदित्यो अभि अस्तम् इयात् का तत्र प्रायश्चित्तिः

रात्र्या यद् एनः कृतम् अस्ति पापम् इति प्रातः

संस्थित होमेषु मित्रः पृथिव्या अध्यक्ष इति मध्यत ओप्य संस्राव भागैः संस्थापयेत्

आर्षेयस् तत् पश्यन्न् आहवनीयम् अभ्युद्धरेत्

नित्याः पुरस्ताद्धोमाः संस्थित होमेषु मित्रः पृथिव्या अध्यक्ष इति मध्यत ओप्य संस्राव भागैः संस्थापयेत्

दर्भेण हिरण्यं बद्ध्वा पश्चाद् धारयेत्

वाचा त्वा होत्रा प्राणेन अध्वर्युणा चक्षुषा उद्गात्रा मनसा ब्रह्मणा श्रोत्रेण आग्नीध्रेण एतैः त्वा पञ्चभिर् ऋत्विग्भिर् दैव्यैर् अभ्युद्धरामि

आर्षेयस् तत् पश्यन्न् अग्निम् आहवनीयम् अभ्युद्धरेत्

अथ यस्य सायम् अ हुतम् अग्निहोत्रं प्रातर् आदित्यो ऽभ्युदियात् का तत्र प्रायश्चित्तिः

अमृत आहुतिम् अमृतायां जुहोम्य् अग्निं पृथिव्या अदित्या उपस्थे