tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
आ मे धनम् सरस्वती पयः स्फातिम् च धान्यम् सिनीवाली उत आ वहात् अयम् च औदुम्बरः मणिः

त्वयि पुष्टम् पुष्ट पतिः जजान

पुष्टिः असि

मयि पुष्टम् पुष्ट पतिः दधातु

देवः मणिः सपत्न हा धन साः धन सातये पशोः अन्नस्य भूमानम् गवाम् स्फातिम् नि यच्छतु

अयम् औदुम्बरः मणिः वीरः वीराय बध्यते

अहम् पशूनाम् अधिपाः असानि

रयिम् मयि धेहि

औदुम्बरेण मणिना पुष्टि कामाय वेधसा पशूनाम् सर्वेषाम् स्फातिम् गोष्ठे मे सविता करत्

स त्वम् अस्मत् सहस्व आरात् अरातिम् अमतिम् क्षुधम् च

यथा अग्रे त्वम् वनस्पते पुष्ट्या सह जज्ञिषे एव धनस्य मे स्फातिम् आ दधातु सरस्वती

पयः पशूनाम् रसम् ओषधीनाम् बृहस्पतिः सविता मे नि यच्छात्

औदुम्बर स त्वम् अस्मासु रयिम् सर्व वीरम् नि यच्छ

मह्यम् औदुम्बरः मणिः द्रविणानि नि यच्छतु

ग्रामणीः असि ग्रामणीथ्याय

यः नः अग्निः गार्हपत्यः पशूनाम् अधिपाः असत् औदुम्बरः वृषा मणिः सम् मा सृजतु पुष्ट्या

त्वयि इमे वाजाः द्रविणानि सर्वा औदुम्बर

पुष्ट्या मा सम् अङ्धि

त्वम् मणीनाम् अधिपाः वृषा असि

उप मा औदुम्बरः मणिः प्रजया च धनेन च इन्द्रेण जिन्वतः मणिः आ मा अगन् सह वर्चसा

पुष्टिम् पशूनाम् परि जग्रभा अहम् चतुष्पदाम् द्विपदाम् यत् च धान्यम्

तेजः मयि धारय अधि

यत् द्विपाद् च चतुष्पाद् च यानि अन्नानि ये रसाः गृह्णे अहम् तेषाम् भूमानम्

रयिम् च नः सर्व वीरम् नि यच्छात्

स नः सनिम् मधुमतीम् कृणोतु

करीषिणीम् फलवतीम् स्वधाम् इराम् च नः गृहे औदुम्बरस्य तेजसा धाता पुष्टिम् दधातु मे

अभिषिक्तः अभि मा सिञ्च वर्चसा

गृहमेधी गृह पतिम् मा कृणु
आपो हि ष्ठा मयोभुवः

अथ अतस् उपाकरण उत्सर्जने व्याख्यास्यामः

अग्नये काण्ड ऋषये स्वाहा

प्रजापतये काण्ड ऋषये स्वाहा

श्रवणा पक्षे ओषधीषु जातासु हस्तेन पौर्णमास्यां वा अध्याय उपाकर्म

अग्निम् उपसमाधाय व्याहृति पर्यन्तम् कृत्वा काण्ड ऋषीन् जुहोति

इति चतसृभिः

काण्ड आदीन् वा सर्वान्

ततः शुचौ देशे प्राचीन प्रवणे प्राच् अग्रैः दर्भैः उदक् अपवर्गाणि आसनानि कल्पयन्ति

स गणः प्राचीम् उदीचीम् वा दिशम् उपनिष्क्रम्य यत्र आपः सुखाः सुख अवगाहाः तद् अवगाह्य अघमर्षणेन त्रीन् प्राणायामान् कृत्वा स पवित्रैः पाणिभिः

सोमाय काण्ड ऋषये स्वाहा

हुत्वा त्रीन् आदितो अनुवाकान् अधीयते

स्वयंभुवे काण्ड ऋषये स्वाहा इति काण्ड ऋषयः काण्ड नामानि वा सावित्रीम् ऋग्वेदं यजुर्वेदं सामवेदम् अथर्ववेदम् सदसस्पतिम् इति

हिरण्य वर्णाः शुचयः पावकाः

विश्वेभ्यो देवेभ्यः काण्ड ऋषिभ्यः स्वाहा

तैषी पक्षस्य रोहिण्यां पौर्णमास्यां वा उत्सर्गः
यकारे यथावत् धर्म प्रतिवेध शब्दः

परिशेषाः शाक्याः शुद्धोदन प्रमुखाः प्रक्रामन्तः

चकारे चतुर् आर्य सत्य शब्दः

तदा आनुपूर्वेण बोधिसत्त्वेन लिपि शाला स्थितेन द्वात्रिंशत् दारक सहस्राणि परिपाचितानि अभूवन्

येन कपिलवस्तुनि महा नगरे वीथि चत्वर रथ्या अन्तरापण मुखेषु अभ्यवकीर्यते स्म अभिविश्राम्यन्ते

खकारे ख सम सर्व धर्म शब्दः

ककारे कर्म विपाक अवतार शब्दः

क्षकारे परिकीर्त्यमाने क्षण पर्यन्त अभिलाप्य सर्व धर्म शब्दः निश्चरति स्म

देव नाग यक्ष गन्धर्व असुर गरुड किन्नर महोरगाः च अर्ध कायिकाः गगन तलात् पुष्प पट्ट दामानि अभिप्रलम्बयन्ति स्म

तत्र बोधिसत्त्व अधिस्थानेन तेषां दारकाणां मातृकां वाचयतां यदा अकारं परिकीर्तयन्ति स्म तदा अनित्यः सर्व संस्कार शब्दः निश्चरति स्म

ओकारे ओघ उत्तर शब्दः

फकारे फल प्राप्ति साक्षात्क्रिया शब्दः

ऊकारे ऊन सत्त्वम् जगत् इति

तत्र एष शिक्षितः लिपि शालाम् उपागतः

अयं हेतुः अयम् प्रत्ययो यत् शिक्षितः ऽपि बोधिसत्त्वो लिपि शालाम् उपागच्छति स्म

समनन्तर प्रवेशितः च बोधिसत्त्वो लिपि शालाम्

हकारे हत क्लेश विराग शब्दः

दकारे दान दम संयम सौरभ्य शब्दः

झकारे झषध्वज बल निग्रहण शब्दः

बकारे बन्धन मोक्ष शब्दः

वकारे वर यान शब्दः

सर्वे च शाक्य गणाः शुद्धोदनं राजानं पुरस्कृत्य बोधिसत्त्वस्य पुरतो गच्छन्ति स्म

ङकारे अङ्ग विशुद्धि शब्दः

एकारे एषणा समुत्थान दोष शब्दः

डकारे डमर मार निग्रहण शब्दः

गकारे गम्भीर धर्म प्रतीत्यसमुत्पाद अवतार शब्दः

छकारे छन्द राग प्रहाण शब्दः

उकारे उपद्रव बहुलम् जगत् इति

भकारे भव विभव शब्दः

अष्टाभिः च तूर्य शत सहस्रैः प्रघुष्यमाणैः महता च पुष्प वर्षेण अभिप्रवर्षता वितर्दि निर्यूह तोरण गवाक्ष हर्म्य कूटागार प्रासाद तलेषु कन्या शत सहस्राणि सर्व अलंकार भूषिताः स्थिता अभूवन्

अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तानि उत्पादितानि द्वात्रिंशत् दारिका सहस्राणि

अथ बोधिसत्त्व उरगसारचन्दन मयम् लिपि फलकम् आदाय दिव्य आर्ष सुवर्ण तिरकम् समन्तात् मणि रत्न प्रत्युप्तम् विश्वामित्रम् आचार्यम् एवम् आह कतमां मे भो उपाध्याय लिपिं शिक्षा पयसि

टकारे पट उपच्छेदन शब्दः

अथ विश्वामित्रो दारक आचार्यः विस्मितः प्रहसित वदनः निहत मान मद दर्पः इमां गाथाम् अभाषत

तं तथा प्रपतितं दृष्ट्वा शुभाङ्गो नाम तुषित कायिकः देवपुत्रो दक्षिणेन कर तलेन परिगृह्य उत्थापयति स्म

अष्टौ च मरुत् कन्या सहस्राणि विगलित अलंकार आभरण अलंकृतानि रत्न भद्रंकरेण गृहीतानि मार्गं शोधयन्त्यो बोधिसत्त्वस्य पुरतो गच्छन्ति स्म

णकारे रेणु क्लेशाः इति

ञकारे ज्ञापन शब्दः

लकारे लता छेदन शब्दः

बोधिसत्त्वं प्रेक्षमाणाः कुसुमानि च क्षिपन्ति स्म

थकारे थाम बल वेग वैशारद्य शब्दः

धकारे धन मार्याणाम् सप्तविधम् इति

घकारे घन पटल अविद्या मोह अन्धकार विधमन शब्दः

षकारे षष् आयतन निग्रहण अभिज्ञ ज्ञान अवाप्ति शब्दः

इति उक्त्वा स देवपुत्रो बोधिसत्त्वं दिव्यैः कुसुमैः अभ्यर्च्य तत्र एव अन्तर्दधे

अंकारे अमोघ उत्पत्ति शब्दः

सकारे सर्वज्ञ ज्ञान अभिसंबोधन शब्दः

तदा माङ्गल्य शत सहस्रैः लिपि शालाम् उपनीयते स्म दशभिः दारक सहस्रैः परिवृतः पुरस्कृतः दशभिः च रथ सहस्रैः खादनीय भोजनीय स्वादनीय परिपूर्णैः हिरण्य सुवर्ण परिपूर्णैः च

नकारे नाम रूप परिज्ञा शब्दः

आश्चर्यं शुद्ध सत्त्वस्य लोके

इति हि भिक्षवः तेषाम् दारकाणां मातृकां वाचयतां बोधिसत्त्व अनुभावेन एव प्रमुखानि असंख्येयानि धर्म मुख शत सहस्राणि निश्चरन्ति स्म

पकारे परम अर्थ शब्दः

आकारे परिकीर्त्यमाने आत्म पर हित शब्दः निश्चरति स्म

इकारे इन्द्रिय वैकल्य शब्दः

मकारे मद मान उपशमन शब्दः
जुषमाणश् च तान् कामान् दुःख उदर्कान् च गर्हयन्

निगमेन अपवादः च भिदाया इति ह भ्रमः

सत्त्व सम्पन्नया बुद्ध्या मन आत्म वशम् नयेत्

नैरपेक्ष्यं परं प्राहुर् निःश्रेयसम् अनल्पकम्

गुण दोष भिदा दृष्टिः निगमात् ते न हि स्वतः

भव अप्ययौ अनुध्यायेन् मनो यावत् प्रसीदति

साधूनां समचित्तानां बुद्धेः परम्

अस्मिंल् लोके वर्तमानः स्वधर्म स्थः ऽनघः शुचिः

निर्विण्णस्य विरक्तस्य पुरुषस्य उक्त वेदिनः

अहोरात्रैश् छिद्यमानं बुद्ध्वा आयुः भय वेपथुः

मया अनुकूलेन नभस्वन्ता ईरितम् पुमान् भव अब्धिम् न तरेत् स आत्म हा

तस्मान् मद् भक्ति युक्तस्य योगिनो वै मद् आत्मनः

न नरः स्वर्गतिं काङ्क्षेन् नारकीं वा विचक्षणः

न इमम् लोकं च काङ्क्षेत देह आवेशात् प्रमाद्यति

हृदय ज्ञत्वम् अन्विच्छन् दम्यस्य इव अर्वन्तः मुहुः

सांख्येन सर्व भावानाम् प्रतिलोम _

मम अर्चा उपासनाभिः वा न अन्यैः योग्यं स्मरेन् मनः

एवम् एतान् मया दिष्टान् अनुतिष्ठन्ति मे पथः

भिद्यते हृदय ग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्व संशयाः

न किंचित् साधवो धीरा भक्ता ह्य् एकान्तिनो मम

ज्ञानं कर्म च भक्तिश् च न उपायः ऽन्यो ऽस्ति कुत्रचित्

एष वै परमो योगो मनसः संग्रहः स्मृतः

धार्यमाणं मनो यर्हि भ्राम्यद् आश्व् अनवस्थितम्

एतद् विद्वान् पुरा मृत्योर् अभवाय घटेत सः

योगेन दान धर्मेण श्रेयोभिर् इतरैर् अपि

मनोगतिं न विसृजेज् जित प्राणः जित इन्द्रियः

श्रेयस् त्व् अन् उपलब्धे ऽर्थे साध्य साधनयोः अपि

मद् कथा श्रवण आदौ वा श्रद्धा यावन् न जायते

निर्विण्णानां ज्ञान योगः न्यासिनाम् इह कर्मसु

अभ्यासेन आत्मनः योगी धारयेद् अचलं मनः

कर्मणां जाति अशुद्धानाम् अनेन नियमः कृतः

न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेद् इह

यदृच्छया मद् कथा आदौ जात श्रद्धः तु यः पुमान्

वर्ण आश्रम विकल्पम् च प्रतिलोम अनुलोम जम्

यदा आरम्भेषु निर्विण्णो विरक्तः संयत इन्द्रियः

श्री भगवन्त् उवाच

तेष्व् अनिर्विण्ण चित्तानाम् कर्म योगः तु कामिनाम्

यम आदिभिः योग पथैः आन्वीक्षिक्या च विद्यया

क्षीयन्ते च अस्य कर्माणि मयि दृष्टे ऽखिलात्मनि

वेद दुःख आत्मकान् कामान् परित्यागे ऽप्य् अनीश्वरः

मुक्त सङ्गः परं बुद्ध्वा निरीह उपशाम्यति

अवेक्षते अरविन्द अक्षैः गुणं दोषं च कर्मणाम्

योगेन एव दहेद् अंहो न अन्यत् तत्र कदाचन

पितृ देव मनुष्याणाम् वेदश् चक्षुस् ते ईश्वरैः

स्वर्ग अपवर्गम् मद् धाम् कथंचिद् यदि वाञ्छति

गुण दोष विधानेन सङ्गानां त्याजन इच्छया

ततो भजेत मां प्रीतः श्रद्धालुर् दृढ निश्चयः

योगास् त्रयो मया प्रोक्ता नॄणां श्रेयस् विधित्सया

विधिश् च प्रतिषेधश् च निगमो हि ईश्वरस्य ते

द्रव्य देश वयस् कालान् स्वर्गं नरकम् एव च

क्षेमं विन्दन्ति मत् स्थानम् यद् ब्रह्म परमं विदुः

यत् कर्मभिर् यत् तपसा ज्ञान वैराग्यतः च यत्

गुण दोष भिदा दृष्टिम् अन्तरेण वचस् तव

ज्ञानं विशुद्धम् आप्नोति मद् भक्तिम् वा यदृच्छया

न याति स्वर्ग नरकौ यद्य् अन्यन् न समाचरेत्

कामा हृदय्या नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते

न निर्विण्णो न अतिसक्तः भक्ति योगः ऽस्य सिद्धि दः

स्वर्गिणो ऽप्य् एतम् इच्छन्ति लोकं निरयिणस् तथा

तस्मान् भक्तिर् निरपेक्षस्य मे भवेत्
याग हेतुना इति

तथा च अयम् अर्थः वाजपेये तु ग्रहण मात्रस्य एव अभ्यनुज्ञानम् प्राशन अभ्यनुज्ञानम् तु तृतीय वर्णस्य एव तथा च आनुश्रविक वाक्यम् विमाथं कुर्वते वाजसृत इति

सार्वकालिक अभ्यनुज्ञानम् तु रस अधिपतीनाम् एव न अन्येषाम् जनानाम् इति प्रकरण अर्थम् उपसंहरति

वाजपेये सुरा ग्रहान् गृह्णाति सौत्रामण्यां सुरा ग्रहान् गृह्णाति इति वाक्य द्वयेन प्रथम वर्णिकस्य यथा वाचनिकम् एव ग्रहण प्राशनेषु आधिकारिको विधिः
गृह शुश्रूषणम् मह्यं दास वत् यद् अमायया

लभते मयि सत् भक्तिम् मद् स्मृतिः साधु सेवया

कामैर् अहत धीः दान्तो मृदुः शुचिर् अकिञ्चनः

युक्तं चतुर्भुजं शान्तं ध्यायन्न् अर्चेत् समाहितः

इष्टापूर्तेन माम् एवं यो यजेत समाहितः

श्री भगवन्त् उवाच

गुणस्य माया मूल त्वात् न मे मोक्षो न बन्धनम्

भक्तिस् त्वय्य् कीदृशी सद्भिर् आदृता

धिष्ण्येष्व् इत्य् एषु मद् रूपम् शङ्ख चक्र गदा अम्बुजैः

यात्रा बलि विधानम् च सर्व वार्षिक पर्वसु

प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान् नानात्वाद् विनिवर्तते

सूर्ये तु विद्यया त्रय्या हविषा अग्नौ यजेत माम्

साधुस् ते उत्तमश्लोकैः मतः कीदृश् विधः प्रभो

उद्यान उपवन आक्रीड पुर मन्दिर कर्मणि

अर्च्यते वा क्वचित् तत्र न व्यतिक्रियते बुधः

वैष्णवे बन्धु सत्कृत्याः हृदि खे ध्यान निष्ठया

मोक्ष बन्ध करा आद्ये मायया मे विनिर्मिते

सत् सङ्ग लब्धया भक्त्या मयि मां स उपासिता

वदतो गुण दोषाभ्याम् वर्जितः समदृङ् मुनिः

आत्मानम् अन्यं च स वेद विद्वान् अपिप्पलादो न तु पिप्पल आदः

विद्या अविद्ये मम तनू विद्ध्य् उद्धव शरीरिणाम्

अपि दीप अवलोकम् मे न उपयुञ्ज्यात् निवेदितम्

वैशारदया ईक्षया असङ्ग शितया छिन्न संशयः

इन्द्रियैर् इन्द्रिय अर्थेषु गुणैर् अपि गुणेषु च

यद्य् अनीशो धारयितुं मनो ब्रह्मणि निश्चलम्

शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात् परे यदि

न कुर्यान् न वदेत् किंचिन् न ध्यायेत् साध्व् असाधु वा

एकस् तयोः खादति पिप्पल अन्नम् अन्यो निरन्नो ऽपि बलेन भूयान्

श्री उद्धवः उवाच

न तथा बध्यते विद्वान् तत्र तत्र आदयन् गुणान्

कृपालुर् अकृत द्रोहः तितिक्षुः सर्व देहिनाम्

त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुषः प्रकृतेः परः

यस्य आत्मा हिंस्यते हिंस्रैर् येन किंचिद् यदृच्छया

लीलावतार ईप्सित जन्म वा स्याद् वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान् न धीरः

गायन्न् अनुस्मरन् कर्म जन्म च अभिनयन् मुहुः

सुगोप्यम् अपि वक्ष्यामि त्वं मे भृत्यः सुहृत् सखा

वायौ मुख्य ध्या तोये द्रव्यैस् तोय पुरःसरैः

गृह्यमाणेष्व् अहं कुर्यान् न विद्वान् यस् त्व् अ विक्रियः

भूर् आत्मा सर्व भूतानि भद्र पूजा पदानि मे

प्रणताय अनुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम्

श्री भगवन्त् उवाच

श्रद्धालुर् मद् कथाः शृण्वन् सु भद्राः लोक पावनाः

उपारमेत विरजं मनो मय्य् अर्प्य सर्वगे

वैदिकी तान्त्रिकी दीक्षा मदीय व्रत धारणम्

अ मानी मानदः कल्यो मैत्रः कारुणिकः कविः

मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्षः समाचर

अथ एतत् परमं गुह्यं शृण्वतो यदुनन्दन

यस्यां न मे पावनम् अङ्ग कर्म स्थिति उद्भव प्राण निरोधम् अस्य

बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः

आतिथ्येन तु विप्र अग्र्ये गोष्व् अङ्ग यवस आदिना

सम्मार्जन उपलेपाभ्याम् सेक मण्डल वर्तनैः

लभते निश्चलां भक्तिं मय्य् उद्धव सनातने

स वै मे दर्शितं सद्भिर् अञ्जसा विन्दते पदम्

एतन् मे पुरुष अध्यक्षैः लोक अध्यक्षैः जगत्प्रभो

तत् तन् निवेदयेन् मह्यं तद् आनन्त्याय कल्पते

भजन्त्य् अनन्य भावेन ते मे भक्ततमा मताः

अ मानि त्वम् अ दम्भि त्वम् कृतस्य अपरिकीर्तनम्

सर्व लाभ उपहरणम् दास्येन आत्मनिवेदनम्

सुपर्णाव् एतौ सदृशौ सखायौ यदृच्छया एतौ कृत नीडौ च वृक्षे

एवं जिज्ञासया अपोह्य नानात्व भ्रमम् आत्मनि

सत्य सारः अनवद्य आत्मा समः सर्व _

दर्शन स्पर्शन घ्राण भोजन श्रवण आदिषु

स्वप्नो यथा आत्मनः ख्यातिः संसृतिर् न तु वास्तवी

वर्तमानो ऽबुधस् तत्र कर्ता अस्मि इति निबध्यते

न उपायः विद्यते सम्यक् प्रायणं हि सताम् अहम्

एवं विरक्तः शयन आसन अटन मज्जने

ज्ञात्वा अ ज्ञात्वा अथ ये वै मां यावान् यश् च अस्मि यादृशः

श्रमस् तस्य श्रम फलः ह्य् अधेनुम् इव रक्षतः

गीत ताण्डव वादित्र गोष्ठीभिः मद् गृह उत्सवः

मम अर्चा स्थापने श्रद्धा स्वतः संहत्य च उद्यमः

दैव अधीने शरीरे ऽस्मिन् गुण भाव्येन कर्मणा
शोक मोहौ सुखं दुःखं देह आपत्तिः च मायया

मद् अर्थे धर्म काम अर्थान् आचरन् मद् अपाश्रयः

वृत्तयः स विनिर्मुक्तो देह स्थः ऽपि हि तद् गुणैः

देह स्थः ऽपि न देह स्थः विद्वान् स्वप्नाद् यथा उत्थितः

क्षेत्रज्ञं सर्व भूतेषु समत्वेन यजेत माम्

विरुद्ध धर्मिणोः तात स्थितयोर् एक धर्मिणि

यो ऽविद्यया युक् स तु नित्य बद्धः विद्या मयः यः स तु नित्य मुक्तः

परिचर्या स्तुतिः प्रह्व गुण कर्म अनुकीर्तनम्
एकम् एव पुरस्ताद् विषुवतो ऽतिरात्रम् उपयन्त्य् एकम् उपरिष्टात्

विंशति शतम् एव पुरस्ताद् विषुवत उक्थ्यान् उपयन्ति विंशति शतम् उपरिष्टात्

षड् एव पुरस्ताद् विषुवतः षोडशिन उपयन्ति षड् उपरिष्टात्

त्रिंशद् एव पुरस्ताद् विषुवतः षडहान् उपयन्ति त्रिंशद् उपरिष्टात्

त्रिपञ्चाशतम् एव पुरस्ताद् विषुवतो ऽग्निष्टोमान् उपयन्ति त्रिपञ्चाशतम् उपरिष्टात्

संवत्सरस्य समता वेदितव्या इति ह स्म आह वास्युः
जय आशीः वचनैः त्व् एते वर्धयन्ति दिवौकसः

प्राग्ज्योतिष पुरे च अपि नरकं साधु तर्कये

गो ब्राह्मण परित्राणात् परित्रातं जगद् भवेत्

क्षयो भुवि मया दृष्टः शक्र लोके च सत्क्रिया

यस् त आत्मा देवता गावो या गावः स त्वम् अव्ययम्

इत्य् अम्बु पतिना प्रोक्तो वरुणेन अहम् अच्युत

उवाच भगवन् गावो गुरुणा मे हृता इति

वसुदेव इति ख्यातो गोषु तिष्ठति भू तले

देवकी रोहिणी च एव वसुदेवस्य धीमतः

वैनतेय भयात् विप्र सर्पम् अ ज्ञात रूपिणम्

यत्र देशे यथा जातो येन वेषेण वा वसन्

छादयित्वा आत्मना आत्मानम् मायया योग रूपया

येन अंशेन हृता गावः कश्यपेन महात्मना

त्वद् भक्ताः पुण्डरीक अक्ष तव चित्त वश अनुगाः

जानामि कंसं सम्भूतम् उग्रसेन सुतम् भुवि

विदितो मे खरश् च एव प्रलम्बश् च महा असुरः

तस्य सम्यक् प्रवृत्तस्य श्रूयताम् उत्तरं वचः

अमीषाम् अमर इन्द्राणाम् हन्तव्या रिपवो युधि

लोकानां त्वद् प्रवृत्तानाम् एकं गो ब्राह्मणम् स्मृतम्

कस् ता धर्षयितुं शक्तो मम गाः कश्यपाद् ऋते

विनिश्चयो हि प्राग् एव नारद अयम् कृतो मया

अदितिः सुरभिश् च उभे द्वे भार्ये कश्यपस्य तु

स्थापयिष्यसि मर्यादां नृणां तन् मे निशामय

यदि प्रभवतां दण्डो लोके कार्यम् अ जानताम्

या च सा सुरभिर् नाम या अदितिः च सुर अरणिः

जहार यज्ञिया गावः पयः दाः च महा मखे

वयम् अप्य् आलयं स्वं गच्छामो मधुसूदन

आत्मानं योजयामास वसुदेव गृहे प्रभुः

निवासं तु न मे ब्रह्मा विदधाति पितामहः

जगाम विष्णुः स्वं देशं क्षीरोदस्य उत्तराम् दिशम्

तांश् च असुरान् समुत्साद्य वंशं कृत्वा आत्मनः महत्

अक्षयं याः क्षरन्त्य् अग्रं पयो देव अमृत उपमम्

गाश् च ते रक्षतो विष्णो वनानि परिधावतः

नारदस्य वचः श्रुत्वा स स्मितम् मधुसूदनः

देवकीं रोहिणीं च एव गर्भाभ्यां परितोषय

गोप कन्या सहस्राणि रमयंश् चर मेदिनीम्

पुरा हि कश्यपो विष्णो वरुणस्य महात्मनः

वन माला परिक्षिप्तम् धन्या द्रक्ष्यन्ति ते वपुः

नारायण इमम् सिद्धार्थम् उपायं शृणु मे विभो

सा च मे विदिता विप्र पूतना दुहिता बलेः

त्रैलोक्यस्य हित अर्थाय यन् मा वदसि नारद

तत्र अवतर लोकानां भवाय मधुसूदन

हस्तिनं च उत्पलापीडम् मल्लौ चाणूर मुष्टिकौ

यस् त्वया तात इत्य् उक्तः पुत्र इत्य् एव वक्ष्यति

त्वया नियम्याः सर्वे वै त्वं हि नः परमा गतिः

सम्प्राप्य पार्थिवं लोकं मानुष त्वम् उपागतः

कंस आदीन् च अपि तान् सर्वान् वधिष्यामि महा असुरान्

गिरिर् गोवर्धनो नाम मथुरायास् त्व् अदूरतः

प्रदीयमाना गास् तास् तु न ऐच्छताम् वरुणस्य वै

तस्य भार्या द्वयम् च एव अदितिः सुरभिस् तथा

प्रभुर् वा व्युत्थितो ब्रह्मन् गुरुर् वा यदि वा इतरः

सुर देव ऋषि गन्धर्वैः एतच् च अनुमतम् मम

तेन तेन विधानेन येन यः शान्तिम् एष्यति

अन्ववर्तत भार्ये द्वे अदितिं सुरभिं तथा

यादवानां महत् वंशम् अखिलं धारयिष्यसि

वैशम्पायन उवाच

त्रिभिस् तस्य एव विक्रान्तैर् नित्यं पर्वसु पूजिता

तत्र त्वं शिशुर् एव आदौ गोपाल कृत लक्षणः

यथा वा अस्तु तथा वा अस्तु कर्तव्ये भगवान् प्रभुः

अनुप्रविश्य योगेन तास् ता हि गतयो मम

ततो मां वरुणो ऽभ्येत्य प्रणम्य शिरसा आनतः

बाले त्वयि महा बाहो लोको बाल त्वम् एष्यति

तद् अस्य कश्यपस्य अंशः तेजसा कश्यप उपमः

केशिनं च अपि जानामि दैत्यं तुरग विग्रहम्

तत्र असौ गोषु निरतः कंसस्य कर दायकः

स देवान् अभ्यनुज्ञाय विविक्ते त्रिदिव आलये

कालियं च अपि जानामि यमुना ह्रद गोचरम्

तेषां पुरुष देहानाम् अ परावृत्ति वर्तिनाम्

यां यां तनुं समास्थाय दैत्यः पुष्यति विग्रहम्

सम्प्रवेक्ष्याम्य् अहं योगम् आत्मनश् च परस्य च

भुवि यस् ते जनयिता जननी च भविष्यति

न विद्यते लोक गुरो न स्युर् वै लोक सेतवः

मम गावः प्रतीयन्तां ततो गन्तास्मि सागरम्

अथ वा कस्य पुत्र त्वम् गच्छेरन् यत्र कश्यपात्
आत्मानम् आत्मना हि त्वम् अवतार्य मही तलम्

जीवितं वसुदेवस्य भविष्यति सु जीवितम्
श्रुत्वा एतत् देवः राजवाहनः सत् मितम् अवादीत् पश्यत पारतल्पिकम् उपधि युक्तम् अपि दुष्ट अमित्र प्रमापण अभ्युपाय तया राज्य उपलब्धि मूल तया च पुष्कलाव् अर्थ धर्मौ अप्य् अरीरधत्

अतः परं भर्तृदारकः प्रमाणम् इति

इति श्री दण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते उपहारवर्मचरितं नाम तृतीय उच्छ्वासः

न चेद् अनेन रूपेण मद् सपत्नीः अभिरमयिष्यसि ततस् त्वयि इदम् रूपं संक्रामयेयम् इति

गृहपतिः च मम अन्तरङ्ग भूतः जनपद महत्तरः शतहलिर् अलीक वाद शीलम् अवलेपवन्तं दुष्ट ग्रामण्यम् अनन्त सीरम् जनपद कोपेन घातयेयम् इति दण्डधरान् उद्धार कर्मणि मद् प्रयोगात् नियोक्तुम् अभ्युपागमत्

रुदित अन्ते च सा सार्थ घाते स्व हस्त गतस्य राज पुत्रस्य किरात भर्तृ हस्त गमनम् आत्मनः च केन अपि वनचरेण व्रण विरोपणम् स्वस्थायाः च पुनर् तेन उपयन्तुम् चिन्तिताया निकृष्ट जाति संसर्ग वैक्लव्यात् प्रत्याख्यान पारुष्यम् तद् अक्षमेण च अमुना विविक्ते विपिने स्व शिरस् कर्तन उद्यमम् अनेन यूना यदृच्छया दृष्टेन तस्य दुरात्मनो हननम् आत्मनः च उपयमनम् इति अकथयत्

सा च सु भ्रूः सुषीम कामा शनैस् उपेत्य तत्र माम् अ दृष्ट्वा बलवद् अव्यथिष्ट

स तु पृष्टो मैथिल इन्द्रस्य एव को ऽपि सेवकः कारण विलम्बी तद् मार्ग अनुसारि जातः

किम् अनया

अमुष्य वसन्त उत्सवे सह सखीभिर् नगर उपवन विहारिणी रतिः इव विग्रहिणी यदृच्छया दर्शन पथम् गता असि

तद् शव आकर्षिणः च व्याघ्रस्य असून् इषुर् इष्वसन यन्त्र मुक्तः क्षणाद् अलिक्षत्

क्वचिद् ईदृशम् अपि रूपं दैव शक्त्या सम्भवेत्

अस्ति च अयम् अर्थ राशिः

किन्तु पर कलत्र लङ्घनात् धर्म पीडा भवेत् सा अपि अर्थ कामयोः द्वयोर् उपलम्भे शास्त्र कारैः अनुमता एव इति

इति आकर्ण्य तम् इयत् ते आयुः

अशुष्यत् च ज्योतिष्मतः प्रभा मयम् सरः

त्वरस्व प्रस्तुते कर्मणि इति

अवसितः च पशुः असौ

अतो ऽमुना पुरुषेण मम अद्य उद्यान माधवी गृहे समागमय

प्रतिबुध्य च प्रीति युक्तः तत् अहर् अपि प्रिया संकेत व्यतिकर आदि स्मरणेन अहम् अनैषम्

अथ एनाम् इह एव कुरण्टक गुल्म गर्भे तिष्ठ यावत् अहम् निर्गत्य साधयेयं साध्यं सम्यक् इति विसृज्य ताम् उपसृत्य होम अनल प्रदेशम् अशोक शाखा अवलम्बिनीम् घण्टाम् अचालयम्

तेन तु मे पादयोः निपत्य अभिहितम् रम्भा ऊरो सहस्व मद् कृतानि दुश्चरितानि

स नियतम् अभ्युपैष्यति

स तदा एव देव्या एव इयम् न उपधिः इति स्फुट उपजात सम्प्रत्ययः प्रावर्तत शपथाय

एवं सुन्दरो हि त्वम् अप्सरसाम् अपि स्पृहणीयो भविष्यसि किम् उत मानुषीणाम्

त्वं पुनः प्रगाढायां प्रदोष वेलायाम् आलपिष्यसि कर्णे कृत नर्म स्मिता विकटवर्माणम् धूर्तो ऽसि त्वम् अकृतज्ञः च

ताम् अवोचम् उपसर्प एनाम् मद् प्रयुक्तैः गन्ध माल्यैः

अवसित अर्थाम् च आरक्त वलित ईक्षणाम् ईषत् स्वेद रेखा उद्भेद जर्जरित कपोल मूलाम् अनर्गल कलकल प्रलापिणीम् अकरुण दशन कररुह अर्पण व्यतिकराम् अत्यर्थ परिश्लथ अङ्गाम् आर्ताम् इव लक्षयित्वा मानसीं शारीरीं च धारणां शिथिलयन् आत्मानम् अपि तया समान अर्थम् आपादयम्

का एव कथा प्रमादस्य

अहं च तया मे धात्र्या सर्वम् इदम् मम आचेष्टितम् रहसि पित्रोः अवगमय्य प्रहर्ष काष्ठ अधिरूढयोः तयोः पाद मूलम् अभजे

श्रुत्वा एव संकेत गृहात् निर्गत्य रक्त अशोक स्कन्ध पार्श्व व्यवहित अङ्गयष्टिः स्थितो ऽस्मि

सा च कदाचिन् मद् विलोडन असहिष्णुः माम् अशपत् एहि मर्त्य त्वम् इति

अभ्यर्थितः च अनया एक पूर्वा पुनर् त्वा एव उपचर्य यावज्जीवं रमेयम् इति

अपि तु एतत् आकर्ण्य देवो राजवाहनः सुहृदो वा किं नु वक्ष्यन्ति इति चिन्ता पर अधीनः एव निद्रया परामृश्ये

देवी च बन्धनं गमिता

श्रुत्वा इदम् त्वद् वचः स यत् वदिष्यति तत् मे एकाकिनी उपागत्य निवेदयिष्यसि ततः परम् अहम् एव ज्ञास्यामि

तयोः च सतोः न दायादा नरेन्द्रस्य प्रसह्य कारिणः भवेयुः इति प्रमन्युर् अभिरुरोद
कथय कानि ते रहस्यानि

उषसि स्नात्वा कृत मङ्गलः मन्त्रिभिः सह समगच्छे

तस्मिन् एव च समये मालवेन मगध राजस्य महत् जन्यम् अजनि

एषो ऽस्मि पर्यटन् एकदा गतो विदेहेषु

अतिष्ठत् च तद् मते स दुर्मतिः

सा तथा इति राज कुलम् उपसंक्रम्य प्रतिनिवृत्ता माम् एकान्ते न्यवेदयत् वत्स दर्शितो ऽसौ चित्र पटः तस्यै मत्तकाशिन्यै

समुपविश्य मुहूर्तं विश्रान्तः परिमलम् अतिशयवन्तम्

अतः स्थान एव त्वां दुनोति मीनकेतुः

भिल्ल दारकैः स बालो ऽपाहारि

आलिङ्ग्य च मां स स्मितम् समभ्यधत्त धूर्त सिद्धं ते

अथ च विस्तीर्णा इयम् अर्णवनेमिः

ताभ्यां पुनर् अजात अपत्याभ्याम् एव कृतः समयो ऽभूत् आवयोः पुत्रमत्याः पुत्राय दुहितृमत्या दुहिता देया इति

दुहिता तु मम हत जीविता आकृष्टा विकटवर्म महा देवीम् कल्पसुन्दरीं किल अशिश्रियत्

प्रावर्तिषि च अहम् अगुरु चन्दन प्रमुखानि होतुम्

स्मित्वा पुनर् मया उक्तम् किं वा शपथेन

तया इदम् आलेख्य रूपम् पुरस्कृत्य अहम् उक्ता सो ऽस्ति तादृशो मन्त्रो येन त्वम् उपोषिता पर्वणि विविक्तायां भूमौ पुरोहितैः हुत मुक्ते सप्तार्चिषि नक्तम् एकाकिनी शतं चन्दन समिधः शतम् अगुरु समिधः पट्टवस्त्राणि च प्रभूतानि हुत्वा भविष्यसि एवम् आकृतिः

सा भृशं रुरोद

चित्रीयमाणा च असौ भुवनम् इदम् सनाथीकृतं यत् देवे ऽपि कुसुमधन्वनि न ईदृशा वपुस् श्रीः संनिधत्ते

चित्रम् एतत् चित्रतरम्

प्रशान्ते च सहसा धूम उद्गमे तस्मिन् अहम् अविशम्

तातः तु मां जातां प्रनष्ट अपत्या प्रियंवदा इति प्रार्थयमानाय विकटवर्मणे दैवात् दत्तवन्

अयोग्यः च पुमान् अवज्ञातम् च प्रवृत्तः

गुरु जन बन्ध मोक्ष उपाय संधिना मया च एष व्यतिक्रमः कृतः तत् अपि पापं निर्हृत्य कियत्या अपि धर्म कलया मां समग्रयेद् इति

ततस् च गहनतरम् उदर उपचित रत्न वेदिकम् माधवी लता मण्डपम् ईषत् विवृत समुद्गक उन्मिषित भासा दीप वर्त्या न्यरूपयम्

स्वस्मिन् एव अन्तःपुर उपवने स्व अग्रमहिष्या एव संपाद्यः किल अयम् अर्थः

अनुरूप भर्तृ _ च वासवदत्ता आदीनाम् वर्णनेन ग्राहय अनुशयम्

अथ स्त्री स्वभावात् ईषत् विह्वलाम् हृदय वल्लभाम् समाश्वास्य हस्त किसलये ऽवलम्ब्य गत्वा तद् गृहम् अनुज्ञया अस्याः सर्वाणि अन्तःपुराणि आहूय सद्य एव सेवां दत्तवान्

तेन च तम् अर्थम् तथा एव अन्वतिष्ठताम्

अभूत् च असौ भस्मसात्

प्रत्यहं च यत् यत्र वृत्तं तत् अस्मि त्वया एव बोध्यः मद् उक्ता पुनर् इयम् उदर्क स्वादुनः मद् कर्मणः प्रसाधनाय छाया इव अनपायिनी कल्पसुन्दरीम् अनुवर्तताम् इति

प्रतिब्रूहि एनाम् यदि स्यात् ततस् किम् इति

ततस् तस्याः एव सकाशाद् अन्तःपुर निवेशम् अन्तर्वंशिक पुरुष स्थान् प्रमद वन प्रदेशान् अपि विभागेन अवगम्य अस्त गिरि कूट पात क्षुभित शोणितः इव शोणीभवति भानु बिम्बे पश्चिम अम्बुधि पयस् पात निर्वापित पतंग अङ्गार धूम सम्भारे इव भरित नभसि तमसि विजृम्भते पर दार परामर्श उन्मुखस्य मम आचार्यकम् इव कर्तुम् उत्थिते गुरु परिग्रह श्लाघिनि ग्रहाग्रेसरे क्षपाकरे कल्पसुन्दरी वदन पुण्डरीकेण इव मद् दर्शन अति राग प्रथम उपनतेन स्मयमानेन चन्द्र मण्डलेन संधुक्ष्यमाण तेजसि भुवन विजिगीषा उद्यते देवे कुसुमधन्वनि यथोचितं शयनीयम् अभजे

तद् क्षण विमुक्त संगतौ रत अवसानकम् विधिम् अनुभवन्तौ चिर परिचितौ इव अतिरूढ विश्रम्भौ क्षणम् अवातिष्ठावहि

तत्र लेशतो ऽपि दुर्लक्ष्यां गतिम् अगमत् मगध राजः मैथिल इन्द्रः तु मालव इन्द्र प्रयत्न प्राणितः स्व विषयम् प्रतिनिवृत्तो ज्येष्ठस्य संहारवर्मणः सुतैर् विकटवर्म प्रभृतिभिः व्याप्तं राज्यम् आकर्ण्य स्वस्रीयात् सुह्म पतेः दण्डावयवम् आदित्सुर् अटवी पदम् अवगाह्य लुब्धक लुप्त सर्वस्वः ऽभूत्

का एव हि मानुषी मां परिभविष्यति

अश्रु मुखा तु सा यदि प्रायासि नाथ प्रयातम् एव मे जीवितं गणय

वार्त्ता इयम् अति महती