tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तेन द्वारेण नायकम् आकारयेत् सा मूढदूती

प्रकृत्या सु कुमारः कदाचिद् अन्यत्र अपरिक्लिष्ट पूर्वः तपस्वी

नख दशन चिह्नितम् वा किंचिद् दद्यात्

मन्द वेग ताम् ईर्ष्यालु ताम् शठ ताम् अकृतज्ञ ताम् च असंभोग शील ताम् कदर्य ताम् चपल ताम् अन्यानि च यानि तस्मिन् गुप्तानि अस्यै अभ्याशे सति सद्भावे अतिशयेन भाषेत

विधवा ईक्षणिका दासी भिक्षुकी शिल्प कारका

साधु वादिनी सती किम् इदम् अशोभनम् अभिधत्स इति कथाम् अनुबध्नाति

आकारं च अस्याः लक्षयेत्

प्रार्थनां च अधिक स्त्रीभिः अवष्टम्भं च वर्णयेत्

आख्यानकानि नियुङ्क्ते

पत्त्र छेद्यानि दर्शयेत्

तस्या एव तु गेहे विदित निष्क्रम प्रवेशे चिन्तित अत्यय प्रतीकारे प्रवेशनम् उपपन्नं निष्क्रमणम् अविज्ञात कालम् च तन् नित्यं सुख उपायम् च इति वात्स्यायनः

असंस्तुतयोर् अपि संसृष्ट आकारयोः अस्ति इति बाभ्रवीयाः

क्व आसितम् क्व शयितं क्व भुक्तं क्व चेष्टितं किं वा कृतम् इति पृच्छति

एवं कृत परस्पर परिग्रहयोः च दूती प्रत्ययः समागमः

मम का रमनीया इति विविक्ते पर्यनुयुञ्जीत सा स्वयंदूती

पुनर् दर्शन अनुबन्धम् विसृजति

आसने च उपनिमन्त्रयते

नायकस्य अनुरागम् च पुनर् च रति कौशलम्

दौत्येन प्रहिता अन्यया स्वयम् एव नायकम् अभिगच्छेद् अ जानती नाम तेन सह उपभोगम् स्वप्ने वा कथयेत्

येन च दोषेण उद्विग्नाम् लक्षयेत् तेन एव अनुप्रविशेत्

न च निर्वदति इति

स विहसितम् दृष्ट्वा सम्भाषते

बालां वा परिचारिकाम् अदोष ज्ञाम् अदुष्टेन उपायेन प्रहिणुयात्

नायकस्य नायिकायाः च यथामनीषितम् अर्थम् उपलभ्य स्व बुद्ध्या कार्य सम्पादिनी निसृष्टार्था

सा भार्यादूती

नायकस्य शाठ्य चापल्य सम्बद्धान् दोषान् ददाति

स तु देवता अभिगमने यात्रायाम् उद्यान क्रीडायाम् जल अवतरणे विवाहे यज्ञ व्यसन उत्सवेषु अग्नि उत्पाते चौर विभ्रमे जनपदस्य चक्र आरोहणे प्रेक्षा व्यापारेषु तेषु तेषु च कार्येष्व् इति बाभ्रवीयाः

सा एनाम् शीलतो अनुप्रविश्य आख्यानक पटैः सुभगंकरण योगैः लोक वृत्तान्तैः कवि कथाभिः पारदारिक कथाभिः च तस्याः च रूप विज्ञान दाक्षिण्य शील अनुप्रशंसाभिः च तां रञ्जयेत्

असंकल्पितम् अपि अर्थम् उत्सृष्टं दोष कारणात्

तद् व्यपदेशेन स्वयम् ईर्ष्यां दर्शयेत्

सा नायकस्य चरितम् अनुलोम ताम् कामितानि च कथयेत्

प्रसृत सद्भावायाम् च युक्त्या कार्य शरीरम् इत्थं वदेत्

सा प्रगाढ सद्भावयोः संसृष्टयोः च देश काल सम्बोधन अर्थम्

न तव सुभगे दास्यम् अपि कर्तुं युक्त इति ब्रूयात्

नायिकाया एव तु विश्वास्य ताम् उपलभ्य दूती त्वेन उपसर्पयेत् प्रथम साहसायाम् सूक्ष्म भावायाम् च इति गोणिकापुत्रः

सा प्रायेण संस्तुत सम्भाषणयोः

संस्तुतयोर् अपि असंसृष्ट आकारयोः अस्ति इति गोणिकापुत्रः

निसृष्टार्था परिमितार्था पत्रहारी स्वयंदूती मूढदूती भार्यादूती मूकदूती वातदूती च इति दूती विशेषाः

तस्याः तया एव प्रत्युत्तराणि योजयेत्

एतेन एव वडबा हस्तिनी विषयः च उक्तः

गोत्र स्खलितम् भार्यां च अस्य निन्देत्

तासां मनोहराणि उपायनानि ताम्बूलम् अनुलेपनं स्रजम् अङ्गुलीयकं वासो वा तेन प्रहितं दर्शयेत्

पुनर् आवर्तयति एव दूती वचन कौशलात्

तत्र स्रजि कर्ण पत्त्रे वा गूढ लेख निधानम् नख दशन पदम् वा सा मूकदूती

प्रीति दायम् च ददाति

सुख उपायः इति गोणिकापुत्रः

तत्र सिद्धा द्वितीये अहनि वाचि वक्त्रे दृष्ट्यां च प्रसादम् उपलक्ष्य पुनर् अपि कथां प्रवर्तयेत्

श्लाघनीय ताम् च अस्य प्रच्छन्नं संप्रयोगं भूतम् अभूत पूर्वम् वा वर्णयेत्

आत्मनः च वैचक्षण्यं प्रकाशयेत्

संदेश मात्रम् प्रापयति इति पत्रहारी

लेख पत्त्र गर्भानि कर्ण पत्त्राणि आपीडान् च तेषु स्व मनोरथ आख्यापनम्

वाससि च कुङ्कुम अङ्कम् अञ्जलिं निदध्यात्

नायक मनोरथेषु च कथ्यमानेषु स परिभवम् नाम हसति

तस्याः तया एव आकार ग्रहणम्

इष्टेषु उत्सवेषु च स्मरति
प्रति प्राभृत दाने च एनाम् नियोजयेत्

प्रविशति आशु विश्वासं दूती कार्यम् च विन्दति

स्व भार्याम् वा मूढां प्रयोज्य तया सह विश्वासेन योजयित्वा तया एव आकारयेत्

कथम् एवंविधायाः ते अयम् इत्थंभूतः पतिः इति च अनुशयम् ग्राहयेत्

चिन्तयन्ती निःश्वसिति विजृम्भते च

असंस्तुतां तु गुण कथनैः अनुराग कथाभिः च आवर्जयेत्

कार्य एक देशम् अभियोग एक देशम् च उपलभ्य शेषं सम्पादयति इति परिमितार्था

न असंस्तुत अदृष्ट आकारयोः दूत्यम् अस्ति इति औद्दालकिः

कौतुकात् च अनुरूपौ युक्ताव् इमौ परस्परस्य इति असंस्तुतयोः अपि

सा दृष्ट परस्पर आकारयोः प्रविरल दर्शनयोः

योगाञ् शिक्षयेत्

शृण्वत्यां च अहल्या विमारक शाकुन्तल आदीनि अन्यानि अपि लौकिकानि च कथयेत् तद् युक्तानि

एतया नायको अपि अन्य दूतः च व्याख्यातः

तस्याः तया एव प्रत्युत्तर प्रार्थनम्

स्वयं च अस्याम् नख दशन पदानि निर्वर्तयेत्

तस्या अपि तया एव प्रत्युत्तर प्रार्थनम् इति तासां विशेषाः
एतावत् अहे सुत्याम् इति यावत् अहे स्यात्

मेने ब्रुवाण इति च

प्रत्येकं गृह्णीयात् यजमान नामधेयानि यानि स्युः

एवं सर्वेषु उपसद् अन्तेषु

वैभक्ते च स्य आदौ वैभक्तः च एव

आतिथ्यायां संस्थितायां दक्षिणस्य द्वार बाहोः परस्तात् तिष्ठन्न् अन्तर्वेदि देशे ऽन्वारब्धे यजमाने पत्न्यां च सुब्रह्मण्या ऊम् इति त्रिर् उक्त्वा निगदं ब्रूयात्

हविर्धान प्रवर्तन अग्नीषोम प्रणयनयोः च सुब्रह्मण्या इति एके

आग्नेय्यां जार इति च

पृथक् यजति शब्देषु च

पूर्वयोः प्रणव अन्तयोः विरमेत्

अथ अवरेषाम् यथाज्येष्ठं स्त्री पुंसानाम् ये जीवेयुः

एवं त्रिस् आहूय पत्नी यजमानौ उपहवम् इच्छमानौ उपहूय यथार्थं स्यात्

इन्द्र आगच्छ हरिव आगच्छ मेधातिथेर् मेष वृषणश्वस्य मेने गौर अवस्कन्दिन् अहल्यायै जार कौशिक ब्राह्मण गौतम ब्रुवाण इति

अर्थ निर्वचनम् उच्च अन्तम्

जनिष्यमाणानाम् इति मध्ये द्वे

उच्चात् च नीचे नीचम्

प्रणव नामानि वा

यजेश् च आदिः

प्राक् च सुत्या आदेशात् नामग्राहः अग्नीषोमीय वपायाम् हुतायां परिहृतासु वसतीवरीषु प्रातरनुवाक उपक्रमण वेलायाम् असौ यजत इति

दक्षिणासु चोदितो ऽनुव्रजन् दक्षिणाः स नाम ग्राहाम् आह्वयेत्

देवा ब्रह्माण आगच्छत आगच्छत आगच्छत इति गौतमः

उपहूत इति उपहवः

अद्य इति समान अहनि

आगच्छ मघवन् इति एके

याश् च ऊर्ध्वम् उपसद्भ्यः
तस्मात् त्वं रयिमान् पुष्टिमान् असि

बस्तिस् त्व् एष आत्मन इति ह उवाच

अत्त्य् अन्नं पश्यति प्रियं भवत्य् अस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतम् एवम् आत्मानं वैश्वानरम् उपास्ते

वैयाघ्रपद्य कं त्वम् आत्मानम् उपास्स इति
कर्ता हि पुरुषो ऽधिकरणं युवतिः

तत् च अभिमान संसृष्टम् सुखम् इति अभिधीयते

तस्मात् संदिग्ध त्वात् अलक्षणम् इति

तत्र सदृश संप्रयोगे सम रतानि त्रीणि

व्यवहितम् एकम् उच्चतर रतम्

अत्र अपि तौ एव आशङ्का परिहारौ भूयः

तत्र एतत् स्यात्

तत्र अपि प्रमाण वत् एव नव रतानि

सातत्येन रस प्राप्तौ आरम्भ काले मध्यस्थ चित्त ता न अति सहिष्णु ता च

योषितः पुनर् एतद् एव विपरीतम्

तस्मात् पुरुष वत् एव योषितो ऽपि रस व्यक्तिः द्रष्टव्या

न स्त्री पुरुष वत् एव भावम् अधिगच्छति

प्राप्नुवन्ति आशु ताः प्रीतिम् इति आचार्याः व्यवस्थिताः

पुरुषः पुनर् अन्त एव

कथं हि समानायाम् एव आकृतौ एक अर्थम् अभिप्रपन्नयोः कार्य वैलक्षण्यम् स्याद् उपाय वैलक्षण्यात् अभिमान वैलक्षण्यात् च

तत् च न

सातत्यात् तु अस्याः पुरुषेण कण्डूतिर् अपनुद्यते

संयोगे योषितः पुंसा कण्डूतिर् अपनुद्यते

अभियोक्ता अहम् इति पुरुषो ऽनुरज्यते

न तत्र कारक भेदः इति चेद् इह अपि न वस्तु भेदः इति

सा पुनर् आभिमानिकेन सुखेन संसृष्टा रस अन्तरम् जनयति

तर शब्द अङ्किते द्वे कनिष्ठे

तस्मिन् सुख बुद्धिः अस्याः

यस्य संप्रयोग काले प्रीतिर् उदासीना वीर्यम् अल्पं क्षतानि च न सहते स मन्द वेगः

एतावद् एव युक्तानां व्याख्यातं सांप्रयोगिकम्

तेन उभययोः अपि सदृशी सुख प्रतिपत्तिः इति

यो यथा वर्तते भावः तम् तथा एव प्रयोजयेत्

व्यवहितम् एकं नीचतर रतम् च

अन्यथा हि कर्ता क्रियां प्रतिपद्यते अन्यथा च आधारः

एतद् उपपन्नतरम्

तस्मात् च उपाय वैलक्षण्यात् सर्गाद् अभिमान वैलक्षण्यम् अपि भवति

प्रत्यक्षा लोकतः सिद्धा या प्रीतिर् विषय आत्मका

विपर्ययेण विषमाणि षट्

हेतुमद् उपाय वैलक्षण्यम्

रसो रतिः प्रीतिर् भावो रागो वेगः समाप्तिर् इति रति पर्यायाः

तेषु समानि श्रेष्ठानि

तेषु तेषु च विज्ञेया चुम्बन आदिषु कर्मसु

शशो वृषो ऽश्व इति लिङ्गतो नायक विशेषाः

मन्दानाम् अवबोध अर्थम् विस्तरो ऽतः प्रवक्ष्यते

अन्ते च विराम अभीप्सा इति एतत् उपपन्नम् इति

विपर्यये पुनर् द्वे नीच रते

न हि असत्याम् भाव प्राप्तौ गर्भ सम्भवः इति बाभ्रवीयाः

सदृश त्वस्य सिद्ध त्वात् काल योगीनि अपि भावतो ऽपि कालतः प्रमाण वत् एव नव रतानि

तत्र एतत् स्याद् उपाय वैलक्षण्य वत् एव हि कार्य वैलक्षण्यम् अपि कस्मान् न स्याद् इति

प्रधान फलवत् त्वात् सा तद् अर्थाः च इतराः अपि

मृदु त्वात् उपमृद्य त्वात् निसर्गात् च एव योषितः

जातेर् अभेदाद् दंपत्योः सदृशं सुखम् इष्यते

तत्र स्त्रियां विवादः

संकल्पात् जायते प्रीतिर् या सा स्याद् आभिमानिकी

आकृतेर् अभेदाद् इति

न अन्यः ऽयम् इति यत्र स्याद् अन्यस्मिन् प्रीति कारणे

ततः क्रमेण अधिकः राग योगः शरीरे निरपेक्ष त्वम्

चिर वेगे नायके स्त्रियो ऽनुरज्यन्ते शीघ्र वेगस्य भावम् अन् आसाद्य अवसाने ऽभ्यसूयिन्यो भवन्ति

तत्र कर्तृ आधारयोः भिन्न लक्षण त्वात् अहेतुमत् कार्य वैलक्षण्यम् अन्याय्यं स्यात्

पृथक् पृथक् स्व अर्थ साधकौ पुनर् इमौ तद् अयुक्तम् इति

अनभ्यस्तेषु अपि पुरा कर्मस्व् अविषय आत्मका

धातु क्षयात् च विराम अभीप्सा इति

धातु क्षयात्

तत्र एतत् स्यात्

तत् च न

सातत्याद् युवतिर् आरम्भात् प्रभृति भावम् अधिगच्छति

तत्र एतत् स्यात्

साम्ये अपि उच्च अङ्कम् नीच अङ्कात् ज्यायः

तस्माद् अनाक्षेपः

युगपद् अनेक अर्थ सिद्धिः अपि दृश्यते

नायिका पुनर् मृगी वडवा हस्तिनी च इति

उपाय वैलक्षण्यम् तु सर्गाद् इति तद् अभिहितं पुरस्तात्

तत् च न

विषमेषु अपि पुरुष आधिक्यम् चेद् अनन्तर संप्रयोगे द्वे उच्च रते

पुरुष प्रतीत्याः च अनभिज्ञ त्वात् कथं ते सुखम् इति प्रष्टुम् अशक्य त्वात्

तद् विपर्ययौ मध्यम चण्ड वेगौ भवतः तथा नायिका अपि
सामान्ये अपि भ्रान्ति संस्कारे कुलाल चक्रस्य भ्रमरकस्य वा भ्रान्ताव् एव वर्तमानस्य प्रारम्भे मन्द वेग ता ततस् च क्रमेण पूरणम् वेगस्य इति उपपद्यते

अति बहु त्वात्

तद्वत् कालतो ऽपि शीघ्र मध्य चिर कालाः नायकाः

यथा मेषयोर् अभिघाते कपित्थयोर् भेदे मल्लयोर् युद्ध इति

शेषाणि मध्यमानि

तत् सर्वं भाव प्राप्त्याः अप्राप्त्याः च लक्षणम्

तत् च न

इति प्रमाणतो नव रतानि

तेषु तर्काद् उपचारान् प्रयोजयेद् इति वात्स्यायनः

प्राक् च स्त्री धातु क्षयात् पुरुष धातु क्षयः इति प्रायोवादः

कथम् एतद् उपलभ्यत इति चेत् पुरुषो हि रतिम् अधिगम्य स्व इच्छया विरमति न स्त्रियम् अपेक्षते न तु एवम् स्त्री इति औद्दालकिः

प्रीतीर् एताः परामृश्य शास्त्रतः शास्त्र लक्षणाः

धातु क्षय निमित्ता च विराम इच्छा उपजायते

शब्द आदिभ्यः बहिस् भूता या कर्म अभ्यास लक्षणा

विषयेभ्यः च तन्त्र ज्ञाः प्रीतिम् आहुः चतुर्विधाम्
या त ऊतिर् अवमा या परमा इति सूक्तं जहि वृष्ण्यानि कृणुही पराच इति वृषण्वद् द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्य अह्नः रूपम्

ते हि द्यावापृथिवी विश्व शम्भुवा इति द्यावापृथिवीयं सु जन्मनी धिषणे अन्तर् ईयत इत्य् अन्तर्वद् द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्य अह्नः रूपम्

तद् उ शार्यातम् अङ्गिरसो वै स्वर्गाय लोकाय सत्रम् आसत ते ह स्म द्वितीयं द्वितीयम् एव अहर् आगत्य मुह्यन्ति तान् वा एतच् छार्यातो मानवो द्वितीये ऽहनि सूक्तम् अशंसयत् ततो वै ते प्र यज्ञम् अजानन् प्र स्वर्गं लोकं तद् यद् एतत् सूक्तं द्वितीये ऽहनि शंसति यज्ञस्य प्रज्ञात्यै स्वर्गस्य लोकस्य अनुख्यात्यै

पृक्षस्य वृष्णो अरुषस्य नू सह इत्य् आग्निमारुतस्य प्रतिपद् वृषण्वद् द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्य अह्नः रूपम्

जातवेदसे सुनवाम सोमम् इति जातवेदस्या अच्युता

तक्षन् रथं सुवृतं विद्मना अपसः इत्य् आर्भवं तक्षन् हरी इन्द्र वाहा वृषण्वसू इति वृषण्वद् द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्य अह्नः रूपम्

उद् उ ष्य देवः सविता हिरण्यया इति सावित्रम् ऊर्ध्ववद् द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्य अह्नः रूपम्

वृष्णे शर्धाय सु मखाय वेधस इति मारुतं वृषण्वद् द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्य अह्नः रूपम्

विश्वो देवस्य नेतुस् तत् सवितुर् वरेण्यम् आ विश्व देवम् सत् पतिम् इति वैश्वदेवस्य प्रतिपद् अनुचरौ बार्हते ऽहनि द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्य अह्नः रूपम्
बलेन वै पृथिवी तिष्ठति बलेन अन्तरिक्षम् बलेन द्यौर् बलेन पर्वता बलेन देव मनुष्याः बलेन पशवश् च वयांसि च तृण वनस्पतयः श्वापदान्य् आ कीट पतंग पिपीलकम्

बलम् उपास्स्व इति

तन् मे भगवान् ब्रवीत्व् इति

स यो बलम् उपास्ते

यावद् बलस्य गतं तत्र अस्य यथाकाम चारः भवति यो बलं ब्रह्म इति उपास्ते

अपि ह शतं विज्ञानवताम् एको बलवान् आकम्पयते

अस्ति भगवो बलाद् भूय इति

उत्तिष्ठन् परिचरिता भवति

बलं वा अव विज्ञानाद् भूयः

बलेन लोकस् तिष्ठति

परिचरन्न् उपसत्ता भवति
आ वा उपांशु अन्तर्यामयोः होमात्

निःसर्पत्सु अन्वारभेत

दीक्षितः चेद् सर्वा इडा अन्वारभेत

आत्तेषु प्राङ् उत्क्रम्य प्रसव्यं परीत्य अनुगच्छेत् पूर्वेण चेद् गतः स्यात्

आज्येषु एव ग्रहीष्यमाणेषु अत्र उपविशेत् इति शाण्डिल्यः

वसतीवरीषु परिह्रियमाणासु दक्षिणा उत्क्रम्य तिष्ठेद् अ दीक्षितः चेद् आ तासां परिहरणात्

दीक्षितश् चेत् तत्र एव संविशेत्

अपररात्र आज्यानि ग्रहीष्यतः पूर्वेण गत्वा अग्निम् च पश्चिमेन वा यजुषा उपविशेत्

तस्य प्रस्तोत्रा समानं कर्म प्राक् उपवेशनात्

आस्तावं प्राप्य अन् आसन्नः यजुषा उपविशेत् प्रस्तोतारं प्रति

अ दीक्षितः चेद् आ तयोर् होमात्

प्रवेशितेषु उपविशेत्

आ वा परिधानीयायाः

अध्वर्युणा उक्तः वाचं यच्छेद् आ तृतीयं प्रातरनुवाकस्य
एक धातोः द्वादश अंशात् आरभ्य यावत् समक द्विगुण त्रिगुण भागाः समाप्यन्ते तावत् पुटः वहेत् इति व्यक्तिः

वङ्ग शस्त्र आदीन् वङ्गं त्रपुषं शस्त्रं तीक्ष्णं ते आदिः येषाम् ते तान्

कुतः चारण जारण मात्रात् पुनः पुटित धातूनाम् चारणं च जारणं जीर्णम् करणम् च तद् मात्रात् वा चारणस्य द्रव्यस्य जारणं तद् मात्रात् उभयोः पक्षयोः एकः एव अर्थः पर मुक्ति विशेषः

उक्त धातुः गर्भितम् रसं रक्त स्नेह निषेकैः रक्तो रक्तवर्गः स्नेहः कङ्गुणी आदीनाम् अनयोः निषेकाः सिञ्चनानि तैः शेषं धातु वर्जितम् कुर्यात् इयं रसस्य कृष्टिः रसस्य गुण आकर्षणम् पुनर् इयम् कृष्टिः रसेन्द्रं इन्द्रगोप निभम् कुरुते अतिरिक्त वर्णम् कुरुते
यथा न इन्द्रः केवलीर् विशः संमनसस् करत्

ध्रुवं ध्रुवेण हविषा अव सोमं नयामसि
सर्व दोष हरम् हृद्यं कूष्माण्डं वस्ति शोधनम्

मागधी मधुरा पक्वा श्वास पित्त हरा परा

दोष घ्नम् पद्मपत्रं च त्रिपुटं वात कृत् परम्

नाडीचः कफ पित्त घ्नः चुञ्चुर् मधुर शीतलः

विष्टम्भि वातलं बिल्वं प्रियालं पवन अपहम्

माषो बहु बलः वृष्यः पित्त श्लेष्म हरः गुरुः

पक्व आम्रम् वात कृत् मांस शुक्र वर्ण बल प्रदम्

स बिल्वाः कफ पित्त घ्नाः क्रिमि घ्नाः लघु दीपकाः

तद्वत् प्रियङ्गु नीवार कोरदूषाः प्रकीर्तिताः

कफ पित्त अस्र जित् मुद्गः कषायो मधुरो लघुः

कुष्ठ मेह ज्वर श्वास कास पित्त कफ अपहम्

कुलत्थः श्वास हिक्का हृत् कफ गुल्म अनिल अपहः

कफ पित्त करम् बालम् आपूर्णम् पित्त वर्धनम्

वात घ्नम् दाडिमं ग्राहि नागरङ्ग फलम् गुरु

सर्व दोष हरम् हि अद्यम् कण्ठ्यं तत् पक्वम् इष्यते

द्राक्षा मधूक खर्जूरम् कुङ्कुमं वात रक्त जित्

शीतो गुरुः त्रिदोष घ्नः प्रायशो गौर षष्टिकः

भुक्त प्ररोचका पुण्या हरीतकी अमृत उपमा

त्रपुसी उर्वारुके वात श्लेष्मले पित्त वारणे

गुल्म वात कफ श्वास कास घ्नम् बीजपूरकम्

रक्त पित्त ज्वर उन्माथी शीतो ग्राही मकुष्ठकः

तद्वत् एव च कौसुम्भं राजिका वात पित्तला

अवृष्यः श्लेष्म पित्त घ्नः राजमाषो अनिल आर्ति _

मूलकं दोष कृत् शामम् स्विन्नं वात कफ आपदम्

केशरं मातुलुङ्गं च दीपनं कफ वात नुद्

कर्कोटकं स वार्ताकम् कारवेल्लकम्

स्रंसनी कफ वात घ्ना हि अक्षः तद्वत् त्रिदोष जित्

वृक्षाम्लं कफ वात घ्नम् जम्बीरं कफ वात नुद्

चित्रक इङ्गुद नालीकाः पिप्पली मधुशिग्रवः

हित अहित विवेकाय अनुपान विधिम् ब्रुवे

वात पित्त हरः माषः त्वच् स्निग्ध उष्ण अनिल अपहः

वृष्यः शीतो गुरुः स्वादुः गोधूमः वात नाशनः

शुक्र मांस कराणि आहुः स्वादु स्निग्ध गुरूणि च

बहुवारः सकृत् शीतः श्लेष्म पित्त हरः यवः

वात श्लेष्म हरम् तु अम्लम् स्रंसनं तिन्तिडीफलम्

अतसी पित्तला ज्ञेया सिद्धार्थः कफ वात जित्

बल घ्नाः रूक्षलाः शीता विविधाः सस्य जातयः

चाङ्गेरी कफ वात घ्ना सर्षपः सर्व दोष दम्

तिक्त रसः स्यात् एरण्डः काकमाची त्रिदोष _

कपित्थं ग्राहि दोष घ्नम् पक्वं गुरु विष अपहम्

तिन्दुकं कफ वात घ्नम् बदरं वात पित्त हृत्

मसूरो मधुरः संग्रही कफ पित्त हा

कलिङ्ग अलाबुनी पित्त नाशिनी वात कारिणी

तद्वत् सर्व गुण आढ्यः च कलायः च अति वातलः

चव्य आचरण निर्गुण्डी तर्कारी काश मर्दकाः

रक्तशालि त्रिदोष घ्नम् तृष्णा मेदस् निवारकम्

राजादन फलम् मोचं पनसं नारिकेल जम्

सरम् आमलकम् वृष्यं मधुरं हृद्यम् अम्ल कृत्

शुण्ठी मरिच पिप्पल्यः कफ वात जितः मताः
तद् यन् मरुत्वच् च त्रिणिधनं च मध्यंदिनान् न अन्तरेति यदि च मद्वद् अन्धस्वद् यदि च ऐडम् मध्येनिधनम् आर्भवान् न अन्तरेति तथा ह अस्य एतानि सर्वाण्य् अन् अन्तरितानि भवन्ति

न वा ऋक्तो न सामतो ऽन्त्यम् एकर्चाय तत् स्थानम् न आर्भवस्य गायत्री न अग्निष्टोम साम

त्रिणिधनं बृहत्याम् उत्तमं करोति

यद् एव अत्र यज्ञस्य विधुरं भवति तद् एव तेन शमयति

न उ हि वाचः प्रमयो ऽस्ति

तेन हि स रूपी तेन वीर्यवान्

वाच् निधनम् यज्ञायज्ञीयम् अन्ततः क्रियते

तद् एतत् सर्वं यज्ञं समिष्टं वाच्य् एव संनिधत्ते

ऐडं मध्येनिधनम् अनुष्टुभ्य् अ कामः एव एते त्रिवृति स्तोम एकर्चयोः कुर्यात्

गायत्रीषु रथन्तर साम्नः कुर्यात् त्रिष्टुप्सु बृहत्साम्नः

यद् एव अत्र यज्ञस्य विधुरं भवति तद् एव तेन शमयति

तेन हि स रूपी तेन वीर्यवान्

ऐडं मध्येनिधनम् अनुष्टुभ्य् उत्तमं करोति
नमो ऽप्सुषदे वात इषवे रुद्राय नमो रुद्राय अप्सुषदे इति नदीम् उदन्वतीम् अवगाह्य जपति

नमः तद् सदे वात इषवे रुद्राय नमो रुद्राय तद् सदे इति चित्रं देशं देवयजनं वनस्पतिं वा आक्रम्य जपति

इति अन् अभिप्रेतम् शकुनं प्रतिजपति

नमो अन्तरिक्ष सदे वात इषवे रुद्राय नमो रुद्राय अन्तरिक्ष सदे इति जपेद् यद्य् एनं संवर्त वातः आगच्छेत्

इति वयसा अधिक्षिप्तः जपति तद् अन्येन हस्तात् प्रमृज्य अद्भिः प्रक्षालयीत

इति जपेद् यदि एनम् अ विज्ञातः ऽपां स्तोको ऽभिच्छादयेत्

इति जपेद् यदि एनम् अ विज्ञातम् फलम् अभिपतेत्

एते ते वायवः

दिवो नु मा बृहतो अन्तरिक्षाद् अपां स्तोको अभ्यपतत् शिवाय

नमः सर्प सदे वात इषवे रुद्राय नमो रुद्राय सर्प सदे इति सर्प सृप्ते

सूर्य अभ्युदितः ऽहनि न अश्नीयात् वाग्यतो अहर् तिष्ठेत्

एष ते वायो

ये पक्षिणः पतयन्ति बिभ्यतो निरृतैः सह

इति ब्रूयाद् यदि द्वौ

नवो नवो भवति जायमानः

इति

अग्ने अग्निना संवदस्व मृत्यो मृत्युना संवदस्व

यदि एकम् उपस्पृशेत्

इत्य् अप उपस्पृश्य

द्विषतो नः परावद तान् मृत्यो मृत्यवे नय

दर्शे चन्द्रमसं दृष्ट्वा अपः आचम्य अपः धारयमाणः

आ प्यायस्व

तस्य तन्तुम् आच्छिद्य मुख वातेन प्रध्वंसयेत्

मयि दक्ष क्रतू

न यूपम् उपस्पृशेत्

नमः पशुषदे वात इषवे रुद्राय नमो रुद्राय पशुषद इति शकृद्धतौ

सं ते

यद्य् उपस्पृशेद् दुरिष्टं यज्ञस्य प्रतिमुञ्चीत

स्वस्ति नः शकुने अस्तु शिवो नः सु मनाः भव

यत् एतत् भूतानि अन्वाविश्य दैवीं वाचं वदसि

यदि वृक्ष अग्रात् अभ्यपतत् फलं यद् वा अन्तरिक्षात् तद् उ वायुः एव

ते मा शिवेन शग्मेन तेजसा उन्दन्तु वर्चसा

नमः पथिषदे वात इषवे रुद्राय नमो रुद्राय पथिषद इति चतुष्पथम् अवक्रम्य जपति

अ निहूतम् परिहूतं परिष्टुतं शकुनै रुदितं च यत्

इति जञ्जभ्यमानो जपति

इति एतेन अनुवाकेन

अथ अस्मै उभयत आदीप्तम् उल्मुकं तां दिशं प्रति निरस्यति

यत्रा वृक्षः तनुवै यत्र वास आपो बाधन्तां निरृतिं पराचैः

एतौ ते वायू

अथ एनम् उपतिष्ठते

इति एकसृकम्

सिग् असि नसि वज्रो नमः ते अस्तु मा मा हिंसीः

उद्गाता इव शकुने साम गायसि ब्रह्म पुत्रः इव सवनेषु शंससि

मृगस्य शृतम् अक्ष्णया तत् द्विषद्भ्यः भयामसि इति अध्वानम् अभिप्रव्रजन् जपति

सम् इन्द्रियेण मनसा अहम् आगाम् ब्रह्मणा गुप्तः सुकृता कृतेन
देवा मनुष्या ऋषयो ऽमित्रान् नो वि विध्यतु

आरात् शरव्याः अस्मद् विषूचीर् इन्द्र पातय

मा नो विदन् विव्याधिनो मा उ अभिव्याधिनो विदन्

रुद्रः शरव्यया तान् अमित्रान् नो वि विध्यतु

विष्वञ्चो अस्मत् शरवः पतन्तु ये अस्ता ये च अस्याः

सबन्धुश् च अ सबन्धुः च यो न इन्द्र अभिदासति
जघनेन दक्षिणेन हविर्धाने परीत्य दक्षिणेन मार्जालीयं धिष्णियं स्फ्येन उद्धत्य अवोक्ष्य दक्षिण अग्रम् बर्हि स्तीर्त्वा अद्भिः मार्जयति मार्जयन्तां पितरो मार्जयन्तां पितामहा मार्जयन्तां प्रपितामहा इति

अथ आहवनीये शाकलैश् चरन्ति देव कृतस्य एनसः ऽवयजनम् असि स्वाहा मनुष्य कृतस्य एनसः ऽवयजनम् असि स्वाहा पितृ कृतस्य एनसः ऽवयजनम् असि स्वाहा इति

अथ तिस्रो धाना ददात्य् एतत् ते तत असौ ये च त्वाम् अन्व् एतत् ते पितामह असौ ये च त्वाम् अन्व् एतत् ते प्रपितामह असौ ये च त्वाम् अन्व् इति

अथ एनाः निनीय उपोत्थाय आदित्यम् उपतिष्ठन्ते

अथ अभिपर्यावृत्य तथा एव अद्भिः मार्जयित्वा एतेन एव यथेतम् एत्य आग्नीध्रीये द्वे स्रुव आहुती जुहोति यन् म आत्मनो मिन्दा अभूत् पुनर् अग्निश् चक्षुर् अदाद् इति द्वाभ्याम्

अथ याचति स्फ्यम् उद पात्रम् बर्हिर् इति

अथ अप्सुषोमान् पर्युपविश्य अवघ्रेण भक्षयन्त्य् अप्सु धौतस्य सोम देव ते नृभिः सुतस्य इष्ट यजुषः स्तुत स्तोमस्य शस्त उक्थस्य यो भक्षो अश्व सनिः यो गो सनिः तस्य ते पितृभिर् भक्षंकृतस्य उपहूतस्य उपहूतः भक्षयामि इति

निवपन्न् एव यजमानस् तिस्रो धानाः सचते

अत्र पितरो यथाभागं मन्दध्वम् इत्य् उक्त्वा उदङ् पर्यावृत्य अत्र षड्ढोतारं व्याचष्टे

अथ एनाः निर्णिज्य उत्तरवेद्याम् संनिवपन्त्य् आपूर्या स्थ आ मा पूरयत प्रजया च धनेन च इति

एतत् समादाय आह एहि यजमान इति
एवंसारणिके पतन्ति च सुधा धाराः पुनः षण्मुखगान्धारा अपि अथ तद् कलाप मथनम् नाडी मुख उज्जृम्भणम्

जिह्वा अग्रम् त्व् अथ राजदन्त विवरम् नीत्वा ततो घण्टिकां संस्थाप्य प्रतिजिह्वपर्व शशिनो मार्गे कलां च क्षिपेत्
पृष्ठतः कक्ष्या विभागे स्त्री निवेशः गर्भ व्याधि संस्था वृक्ष उदक स्थानम् च

मानुषेण अग्निना त्रिर् अपसव्यं परिगतम् अन्तःपुरम् अग्निर् अन्यो न दहति न च अत्र अन्यः ऽग्निर् ज्वलति वैद्युतेन भस्मना मृद् संयुक्तेन करक वारिणा अवलिप्तम् च

अतो ऽन्यथा वा विकल्पयेत् सहाध्यायि भयात्

मयूर नकुल पृषत उत्सर्गः सर्पान् भक्षयति

स्व भूमौ च वसेत् सर्वः पर भूमौ न संचरेत्

जीवन्ती श्वेता मुष्कक पुष्प वन्दाकाभिः अक्षीवे जातस्य अश्वत्थस्य प्रतानेन गुप्तं सर्पा विषाणि वा न प्रभवन्ति

इति एवम् अग्नि विष सर्पेभ्यः प्रतिकुर्वीत

बहिः कन्या कुमार पुरम्

लाजान् मधुना इति विषेण पर्यस्य देवी काशिराजम् विष दिग्धेन नूपुरेण वैरन्त्यम् मेखला मणिना सौवीरम् जालूथम् आदर्शेन वेण्यां गूढं शस्त्रं कृत्वा देवी विदूरथं जघान

अशीतिकाः पुरुषाः पञ्चाशत्काः स्त्रियो वा माता पितृ व्यञ्जनाः स्थविर वर्षधर आभ्यागारिकाः च अवरोधानाम् शौच अशौचम् विद्युः स्थापयेयुः च स्वामि हिते

निर्गच्छेद् अभिगच्छेद् वा मुद्रा संक्रान्त भूमिकम्

न च बाह्येन संसर्गं कश्चिद् आभ्यन्तरो व्रजेत्

अन्तर्गृह गतः स्थविर स्त्री परिशुद्धाम् देवीं पश्येत्

मुण्ड जटिल कुहक प्रतिसंसर्गम् बाह्याभिः च दासीभिः प्रतिषेधयेत्

रूपाजीवाः स्नान प्रघर्ष शुद्ध शरीराः परिवर्तित वस्त्र अलंकाराः पश्येयुः

कक्ष्या अन्तरेषु अन्तर्वंशिक सैन्यम् तिष्ठेत्

सर्वं च अवेक्षितम् द्रव्यं निबद्ध आगम निर्गमम्

न च एनाः कुल्याः पश्येयुः अन्यत्र गर्भ व्याधि संस्थाभ्यः

क्रौञ्चो विष अभ्याशे माद्यति ग्लायति जीवंजीवकः म्रियते मत्त कोकिलः चकोरस्य अक्षिणी विरज्येते

वास्तुक प्रशस्ते देशे स प्राकार परिखा द्वारम् अनेक कक्ष्या परिगतम् अन्तःपुरं कारयेत्

देवी गृहे लीनो हि भ्राता भद्रसेनं जघान मातुः शय्य अन्तर्गतः च पुत्रः कारूषम्
मरुत्वाꣳ इन्द्र मीढ्व इति पर्यासो न इति न प्र इति पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्य अह्नः रूपम्

यत् हि एव द्वितीयम् अहस् तद् एतत् पुनर् यत् पञ्चमम्

यद् वै न इति न प्र इति यत् स्थितं तत् पञ्चमस्य अह्नः रूपम्

यद् ऊर्ध्ववद् यत् प्रतिवद् यद् अन्तर्वद् यद् वृषण्वद् यद् वृधन्वद् यन् मध्यमे पदे देवता निरुच्यते यद् अन्तरिक्षम् अभ्युदितम्

आ नो यज्ञं दिविस्पृशम् आ नो वायो महे तने रथेन पृथु पाजसा बहवः सूर चक्षसः इमा उ वां दिविष्टयः पिबा सुतस्य रसिनो देवं देवं वो ऽवसे देवं देवम् बृहद् उ वच इति बार्हतम् प्रौगम् पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्य अह्नः रूपम्

अवितासि सुन्वतो वृक्त बर्हिषः इति सूक्तम् मद्वत् पाङ्क्तम् पञ्च पदम् पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्य अह्नः रूपम्

गौर् वै देवता पञ्चमम् अहर् वहति त्रिणवः स्तोमः शाक्वरं साम पङ्क्तिश् छन्दो यथादेवतम् एनेन यथास्तोमं यथासाम यथाछन्दसं राध्नोति य एवं वेद

यद् दुग्धवद् यद् ऊधवद् यद् धेनुमद् यत् पृश्निमद् यन् मद्वद् यत् पशु रूपम् यद् अध्यासवद् विक्षुद्रा इव हि पशवो यज् जागतं जागता हि पशवो यद् बार्हतम् बार्हता हि पशवो यत् पाङ्क्तम् पाङ्क्ता हि पशवो यद् वामं वामम् हि पशवो यत् हविष्मत् हविः हि पशवो यद् वपुष्मद् वपुर् हि पशवो यत् शाक्वरम् यत् पाङ्क्तं यत् कुर्वद् यद् द्वितीयस्य अह्नः रूपम् एतानि वै पञ्चमस्य अह्नः रूपाणि

इमम् ऊ षु वो अतिथिम् उषर्बुधम् इति पञ्चमस्य अह्नः आज्यम् भवति जागतम् अध्यासवत् पशु रूपम् पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्य अह्नः रूपम्

इन्द्र इत् सोम पाः एक इन्द्र नेदीय आ इद् इह्य् उत् तिष्ठ ब्रह्मणस्पते ऽग्निर् नेता त्वं सोम क्रतुभिः पिन्वन्त्य् अपो बृहद् इन्द्राय गायत इति द्वितीयेन अह्ना समान आतानः पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्य अह्नः रूपम्

ता उ गायत्र्यो गायत्र्यो वा एतस्य त्रि अहस्य मध्यंदिनं वहन्ति तद् वै तच् छन्दो वहति यस्मिन् निविद् धीयते तस्माद् गायत्रीषु निविदं दधाति

इत्था हि सोम इन् मद इति सूक्तम् मद्वत् पाङ्क्तम् पञ्च पदम् पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्य अह्नः रूपम्

इन्द्र पिब तुभ्यं सुतो मदाय इति सूक्तम् मद्वत् त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठित पदेन सवनं दाधार आयतनात् एव एतेन न प्रच्यवते
श्रुति सामर्थ्यात्

अवत्त नाशे अन्यत् गुण अनुग्रहात्

न परार्थ त्वात्

स्विष्टकृत् वत् आनुपूर्व्य योगात्

सत्त्रिषु तु श्रुतेः

वैश्य राजन्ययोः गार्हपते

स तद् धर्मा कर्म योगात्

अह्नां वा अशक्य त्वात्

कामं देवताम्

प्रकृति अनुग्रहात् च

एक कल्पानाम् अ वैगुण्यात्

स्वामी फल योगात्

सत्त्राणि ब्राह्मणानाम् ऋत्विज् श्रुतेः

न देवता अग्नि शब्द क्रियाः परार्थ त्वात्

तस्य च कार्य त्वात्

न अ दर्शनात्

गुणेषु प्रतिनिधिः परार्थ त्वात्

प्रतिषिद्धं प्रत्यवायात्
ताम् त्वा अच्छावदामसि

इदम् खनामि भेषजम् मांपश्यम् अभिरोरुदम् परायतः निवर्तनम् आयतः प्रतिनन्दनम्

अहम् वदामि न इद् त्वम्

प्रतीची सोमम् असि प्रतीची उत सूर्यम् प्रतीची विश्वान् देवान्

येन निचक्रे आसुरी इन्द्रम् देवेभ्यः परि तेन नि कुर्वे त्वाम् अहम् यथा ते असानि सु प्रिया

यदि वा असि तिरोजनम् यदि वा नद्यः तिरस् इयम् ह मह्यम् त्वाम् ओषधिः बद्ध्वा इव न्यानयत्
जरायुणा एव एनम् तत् प्रोर्णुवन्ति

अद्भिः अभिषिञ्चन्ति

आञ्जन्ति एनम्

सह एव वाससा अभ्यवैति

मुष्टी वै कृत्वा गर्भः अन्तर् शेते

तस्मात् सह एव उल्बेन कुमारः जायते

उल्बम् वै एतत् दीक्षितस्य यत् वासः

दीक्षित विमितम् प्रपादयन्ति

तस्मात् ध्रुवात् योनेः गर्भाः धीयन्ते च प्र च जायन्ते

आयुतम् पितॄणाम्

पुनर् वै एतम् ऋत्विजः गर्भम् कुर्वन्ति यम् दीक्षयन्ति

तस्मात् दीक्षितम् न अन्यत्र दीक्षित विमितात् आदित्यः अभ्युदियात् वा अभ्यस्तम् इयात् वा अपि वा अभ्याश्रावयेयुः

तत् यत् मुष्टी कुरुते यज्ञम् च एव तत् सर्वाः च देवताः मुष्ट्योः कुरुते

उत्तरम् वै उल्बात् जरायु

कृष्णाजिनम् उत्तरम् भवति

नवनीतेन अभ्यञ्जन्ति

योनिः वै एषा दीक्षितस्य यत् दीक्षित विमितम्

मुष्टी कुरुते

स तेजसम् एव एनम् तत् कृत्वा दीक्षयन्ति

उन्मुच्य कृष्णाजिनम् अवभृथम् अभ्यवैति

तत् आहुः न पूर्व दीक्षिणः संसवः अस्ति परिगृहीतः वै एतस्य यज्ञः परिगृहीताः देवताः न एतस्य आर्तिः अस्ति अपर दीक्षिणः एव यथा तथा इति

स रेतसम् एव एनम् तत् कृत्वा दीक्षयन्ति

आज्यम् वै देवानाम्

एकविंशत्या दर्भ पिञ्जूलैः पावयन्ति

योनिम् एव एनम् तत् स्वाम् प्रपादयन्ति

नवनीतम् गर्भाणाम्

तस्मात् ध्रुवात् योनेः आस्ते च चरति च