tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अस्थिरे जीविते हि आस्था का धनेषु मनस्विनः

तद् क्षणम् सो ऽपि धूर्तो अभूत् शनैस् उन्मीलित ईक्षणः

उपेत्य अवसरे दत्त्वा प्राभूतं विजने च तत्

अनेन एव तद् अभ्यर्थ्य ग्राहितो ऽहं प्रतिग्रहम्

विद्युत् धाराधरस्य इव सा तु निर्मुक्त चापला

यथाकृतं शशंस एतत् माधवाय अभिनन्दते

एषो ऽपि वञ्चयित्वा त्वां विप्रो मद् प्राप्तिम् इच्छति

सम्भूय मन्त्रयामासुः पुरात् तस्य प्रवासनम्

जाता एव हि परस्य अर्थे कन्यका नाम रक्ष्यते

शनैस् च उज्जयिनीम् प्राप्य माधवः स परिच्छदः

वाचं कनकरेखा सा तद् क्षणम् समुदैरयत्

एतस्य स्तम्भको नाम गणेशः स्थापितो निजः

प्रवाद मोहितः प्रायो न विचार क्षमः जनः

दृष्टा मया च सा भोग भूमिः सु कृत कर्मणाम्

महार्घम् इति चेद् मूल्यम् यथासंभवि देहि मे

कृतदारो गृहे कुर्वन् देव पितृ अतिथि क्रियाः

सप्त कुम्भी निधानः हि कीनाशो गीयते द्विजैः

एतद् गृहीत्वा गच्छ त्वं वस्त्र युग्मम् उपायनम्

आदाय द्विज गेहेभ्यः मौनी भिक्षा त्रयम् ततः

ततस् तेन सह स्थित्वा कथा आलापैः क्षणं च सः

यौगन्धरायणो मन्त्री विजन स्थितम् अब्रवीत्

तत् श्रुत्वा स हरस्वामी स्वयं प्रत्यायन इच्छया

राज अग्रे अपि अविकल्पः सन् तथा एव च तद् अब्रवीत्

जहार आभरणैः तस्य शष्पैः इव पशोर् मनः

वदतु स तस्मै राजा ददाति तनयां च यौवराज्यं च

तद् य एष शिवो नाम शिप्रा तीरे महा तपाः

निर्गत्य च समादिश्य तद् क्षणम् राज पूरुषान्

अन्यथा मां मृतां विद्धि किंचिद् अस्ति अत्र कारणम्

स राज पुत्र छद्मा सन् स्नातुं सिप्रा तटम् ययौ

सो अपि उपायन लोभात् तत् श्रद्दधे कल्पित आयतिः

शंकरस्वामिनः पार्श्वम् इह राज पुरोधसः

अपि जानीथ जातो ऽयं कीदृक् कपट तापसः

तस्याः कनकरेखाया दुहितुर् निकटं तदा

मम तावत् शरीरे ऽस्मिन् वर्तते विषमा दशा

हन्त प्रसीद आनय तं विप्रो ना अन्यः हि तादृशः

सत्यं श्रुतं मया अपि एतत् उच्यमानं जनैः इति

येन दृष्टा च सा तस्मै विप्राय क्षत्रियाय वा

तावत् च स द्वितीयो ऽस्य सखा चार मुखेन तम्

प्रीतं वत्स ईश्वरः हृष्टः पुनः पप्रच्छ विस्मयात्

ततो ऽपि प्राप्तवान् अस्मि पुरीं वाराणसीं क्रमात्

तद् दृष्ट्वा तस्य पार्श्व स्थः धूर्त एको ऽब्रवीद् इदम्

नाम ग्राहम् समाहूय स जगाद उपरि स्थितान्

तस्यां तस्य च कालेन देव्याम् अजनि कन्यका

परिवार अनुरोधेन किल सेवा अर्थिनः वयम्

नूनं च कारण उत्पन्ना देवी इयम् का अपि मद् गृहे

हरस्वामी शिशून् नीत्वा भक्षयति अखिलान् इति

तं शिवं परम प्रह्वः निपपात अस्य पादयोः

ब्रूहि ब्रूहि पुनर् तावत् केन असि गतवान् पथा

मन्यसे यदि तत् तुभ्यं स सर्वं तत् प्रयच्छति

एवं तया उक्ते सुतया स राजा समचिन्तयत्

तेन एव च क्रमेण एव गतः कर्ण परंपराम्

मया च तद् यथा प्राप्तं कथयामि तथा शृणु

विद्या प्रभावात् एतत् च बुद्ध्वा विद्याधर अधिपाः

ततो देव अग्रतस् गत्वा कुश कूर्च करः जपन्

पैतृकं धनम् अन्यत्र चिरं न्यासीकृतं स्थितम्

भागं ददौ च काकेभ्यो भागम् अभ्यागताय च

माया प्रयोग निःशेष मुषित आढ्य जनम् पुरम्

तद् अपि एतत् प्रसङ्गेन ध्रुवं तस्माद् अवाप्स्यते

विश्वस्ते च ततस् तस्मिन् पुरोधसि चकार सः

अथ द्विजान् हरस्वामी तान् एकैकम् अधः स्थितः

क्षणात् च गत्वा राजानम् एतत् अर्थम् व्यजिज्ञपत्

नरवाहनदत्तस्य विधातव्या कदाचन

नगराद् गम्यताम् अस्माद् इति आहुः त्वाम् द्विजातयः

परिवारीकृत अनेक धूर्तौ तौ चक्रतुः चिरम्

रचितं देव दत्त्वा एव व्याज अलंकरणम् महत्

अपराह्णे च भिक्षा अर्थी कृष्णसार अजिन अम्बरः

इति तेन उदिता पित्रा राज पुत्री मनः गताम्

इति च अन्तिकम् आयान्तं प्रशशंस पुरोहितम्

अ विवेकिनि दुर्देशे रतिः का हि मनस्विनः

स च इह युष्मदीयस्य राज्ञः सेवां करिष्यति

यामे च पश्चिमे स्वैरम् आगात् स्व मठिकाम् शिवः

प्रणतं कल्पित आतिथ्यम् क्षणाद् वत्स ईश्वरः ऽथ तम्
तद् रक्षा कातरम् तं च दृष्ट्वा राजानम् एकदा

अहो कस्य अस्ति विज्ञानं येन एतत् कृत्रिमं कृतम्

इति च इतस् ततस् तत्र नगरे दत्त विस्मयम्

कियन्तो बालकाः कस्य मया कुत्र च भक्षिताः

इति भूयस् तया पृष्टः स विप्रो अपि एवम् अब्रवीत्

ततः शिवो ऽब्रवीद् राजन्न् आ बाल्यात् तापसो ऽभवम्

तत्र एतत् रत्न तत्त्व ज्ञाः परीक्ष्य वणिजो ऽब्रुवन्

कन्या दानात् ऋते पुत्रि किं स्यात् किल्बिष शान्तये

पुरोहितं स वक्ति स्म धूर्त राजः ऽल्पया गिरा

असौ भगवता भावी भर्गेण हि भवत् गृहे

द्वितीये ऽह्नि पुनः प्रेष्य प्राभृतं वस्त्रयोर् युगम्

तत् तात मिथ्या कनकपुरीं दृष्टाम् इव ब्रुवन्

इति उक्तवत्सु सर्वेषु हरस्वामी तदा एव सः

रीति बद्धाः इमे ना एते मणयो न च काञ्चनम्

कथंचित् स हरस्वामी तत्र वस्तुम् अमन्यत

तत् श्रुत्वा यावद् अन्योन्यं विप्राः परिमृशन्ति ते

तस्मात् अगतिकः तावत् वरं मिथ्या ब्रवीमि अहम्

किरीटी कुण्डली दिव्यः खड्गी च अवातरत् पुमान्

याते कतिपय अह्ने च तं शय्या उपान्त वर्तिनम्

कुतो मम अद्य अपि धनं तत् हि अशेषम् गृहे मया

तदा तद् एव च आनीतम् मया दत्तं द्विजन्मने

ततो वणिग्भिर् विप्रैः च प्रार्थितः चरण आनतैः

प्रवादो बहुलीभावं सर्वत्र अत्र पुरे ययौ

उक्तवद्भिः च तैः साकं स प्रतीहारम् अभ्यगात्

इति अभिन्न मुख छायम् उक्तवति अत्र माधवे

इह एव वस मद् गेहे इति तेन पुरोधसा

न गृहीतं मया किंचिद् भवतो वा शिवस्य वा

सो अपि अवादीत् अहं मर्त्यो भूत्वा विद्याधर अधिपः

तस्मै माधव संदेशम् शंसति स्म यथोचितम्

एवम् उक्त्वा सु असंबद्धाम् शक्तिवेगः स संनिधौ

निजगाद राज तनया तम् अवस्थित निश्चया भूयः

तत् तातस्य अपि किं तेन कार्यं कः च अत्र वो ग्रहः

तर्हि तम् आसु गवेषय तस्मै मां देहि भाषितं हि मया

हरस्वामि कथाम् अत्र शृणु एताम् कथयामि ते

कृत्वा कृत्रिम माणिक्य मयैः आभरणैः भृतम्

मद घूर्णित वक्र उत्थैः सिन्दूरैः छुरयन् महीम्

अहं स्थितः तव अत्रा इति प्रत्यपद्यत च एष तत्

स्थितः संप्रति भाति अस्य न वा इति एतत् निरूप्यताम्

यत् च प्रतिग्रह धनम् तस्मात् प्राप्नोषि माधवात्

शक्तिदेवो मया दृष्टा सा पुरी इति अवदत् मृषा

जाल उपजीविनः धूर्ता धारायां धीवरा इव

त्वया धर्म सहायेन समुत्तीर्णो ऽहम् आपदः

शिव माधव वृत्तान्तम् तथा हि शृणु वच्मि ते

ततो राजा प्रतीहारम् आनीय आदिशति स्म सः

अपरे ऽह्नि च नीत्वा तं माधवं स परिच्छदम्

तस्मै तथा एव च अशंसत् तद् पुरी दर्शनम् मृषा

एवम् एव भवत् गेहे भोक्ष्यते च कियन् मया

सु अच्छानि आहृत्य पुष्पाणि पुरारिं पर्यपूजयत्

दृष्ट एवा अवतीर्णः ऽस्मि यद् रोगम् अति दुस्तरम्

इति त्वया स विनयम् स च वाच्यः पुरोहितः

रात्रौ रात्रौ च मन्त्राय शिवेन समगच्छत

पुरोग आवेदितः च एनम् अभ्यगात् स पुरोहितम्

प्रतिगृह्य च तत् सर्वं हस्ते अस्य एव मया अर्पितम्

क्रमात् नियुक्ताः च अन्ये ऽपि पौराः तत्र तथा एव तत्

सम्पन्नः शक्तिवेग आख्यः प्रभूताः च मम अरयः

पुरोधाः तम् अपश्यत् च रचित ध्यान निश्चलम्

वत्से कदा विवाहं ते द्रक्ष्यामि इति उदिता मया

अहो सत्यं महा ब्रह्मन् दृष्टा सा नगरी त्वया

स्याद् एवं च कदाचिद् मे राज पुत्र्या समागमः

सो ऽहं प्रभावाद् विज्ञाय भावि अस्मद् चक्रवर्तिनम्

अन्येद्युस् आस्थान गतः जगाद स च पार्श्वगान्

धृत कार्पटिक आकारैः राज पुत्र अपदेशिभिः

स्नान उत्थितः अर्क अभिमुखः तस्थौ ऊर्ध्वम् चिरं च सः

इति उक्तः स तया राजा दुहित्रा धीमतां वरः

शिवेन मम सर्व स्वम् अ जानानस्य भक्षितम्

अभवद् वर्धमान आख्ये पुरे भू तल भूषणे

गताः पाप इच्छवः क्षोभं हृदयैः असहिष्णवः

न तावद् अस्मै सामान्यो विप्रः प्रायेण रोचते

गृह्णीष्व स्वान् अलंकारान् तत् मे देहि निजं धनम्

कः त्वम् किम् इह ते कार्यम् इति अपृच्छत् स कौतुकम्

ना अन्यथा तात मिथ्या एव कर्तव्या मे कदर्थना
स च प्रभात कालेषु घनया अङ्गम् मृदा आलिपत्

अन्तरा च तद् उद्घाट्य तैः तैः व्याज अर्ध दर्शितैः

एवं शिवे समाप्त उक्तौ उवाच स च माधवः

आदरेण अनुजग्राह वृत्तिं च अस्य प्रदिष्टवान्

किं न जानासि धूर्ता यद् वञ्चयन्ते जनान् ऋजून्

सरित् तोये च स चिरं निमज्ज्य आसीत् अवाङ्मुखः

तावत् सर्वे ऽपि सर्वेषां जीवन्तो बालकाः स्थिताः

तद् विदित्वा च देवेन रक्षा अर्थम् शशिमौलिना

इति संचिन्त्य गत्वा तान् स राज पुरुषान् तदा

किं सत्यम् आह विप्रो असौ इति पित्रा अपि अपृच्छ्यत

विप्रः क्षत्र युवा वा कनकपुरीं यो ऽत्र दृष्टवान् नगरीम्

मया कनकरेखा च यौवराज्यं च दीयते

मन्त्रयामासतुः शेषं कर्तव्यं यद् अतः परम्

ततस् च गत्वा तद् कालम् स मूढः शिवम् अभ्यधात्

यो विप्रः क्षत्रियो वा ननु कनकपुरीं दृष्टवान् सो ऽभिधत्ताम् तस्मै राजा किल स्वां वितरति तनयां यौवराज्येन साकम्

विप्राः च आरुरुहुः त्रासात् तं दृष्ट्वा एव मठ उपरि

राजा अपि निश्चयं ज्ञातुं ब्राह्मणं तं विसृष्टवान्

तस्मात् कनकपुरी आख्याम् नगरीं तां गतो ऽभवम्

मया सा नगरी दृष्टा इति एवम् पटह घोषकान्

रोग उपशान्तिम् वक्ति स्म महा दान प्रभावतः

उपाविशत् च तस्य अग्रे ततः कृत्वा प्रदक्षिणम्

प्रार्थयन्ते ऽपि तपसा यं सुर असुर कन्यकाः

तत् च अनेकविधम् विद्या खड्ग माला आदि साधनम्

शिव माधव संज्ञौ च धूर्तौ तत्र बभूवतुः

शिव माधव धूर्तौ तु पुरात् प्रययतुः ततस्

सत्यं यदि न तत् स्वर्णं न च रत्नानि तानि तत्

एकदा द्वौ च तौ एवम् मन्त्रं विदधतुर् मिथः

मा एवम् आदिश मान्यः त्वम् अपराधो मम अत्र कः

इति तस्मिन् वदति एव मन्त्रिणि व्योम मध्यतः

गृहीत्वा वसतिं च अत्र दूरे देवकुल अन्तरे

कृत पूजः च भूयो ऽपि मिथ्या जप परः ऽभवत्

मान्द्यम् अल्पतर आहार कृशीकृत तनुः मृषा

शिवो ऽपि यातेषु दिनेषु अवादीत् तं पुरोहितम्

इदानीं च एव साहाय्यं परं जानात् यतस् प्रभुः

राज पुत्रस्य वेषेण तस्थौ ग्रामे क्वचिद् बहिः

तस्माद् विशल्ययितुम् इच्छसि मां यदि त्वं वत्से तद् उन्मिषति नूतन यौवने ऽस्मिन्

तेन अपि सत्कृत्य ततो राज अन्तिकम् अनीयत

राज पुत्रः पराभूतो माधवो नाम गोत्र जैः

सम्पन्न शुद्धिः नगराद् गन्तुं प्रववृते ततः

जपन्न् आवर्तयामास चिरं मिथ्या अक्ष मालिकाम्

न पुनः कश्चिद् एको ऽपि मया दृष्टा इति अभाषत

विद्याधर त्वम् प्राप्येत कथं कीदृग्विधं च तत्

इति उक्तः स पुरोधाः च तेन दान उपजीवकः

नाम्ना परोपकारी इति पुरा राजा परंतपः

यदा तस्य अशकन् वक्तुं दूतान् विससृजुः तदा

अद्या एव नर्मणा सा हि कृत कृत्रिम पुत्रका

अन्योन्य लिखितम् हस्ते गृहीत्वा स पुरोहितः

को ऽयं मोहो ऽद्य वो विप्रा ना अवेक्षध्वम् परस्परम्

अङ्गीकृतम् इदं पूर्वं मया चिन्ता तव अत्र का

निर्वासिते ययौ च अस्मिन् पितुः पार्श्वं तदा एव सा

अस्ति तर्हि सुता कन्या विनयस्वामिनी इति मे

एवं करोमि इति आह स्म सो अपतत् च अस्य पादयोः

नृपो ऽपि माधवं दृष्ट्वा राज पुत्र उपम आकृतिम्

तत् श्रुत्वा सुख भोग्यम् च मत्वा तस्य तथा धनम्

दृष्टा कनकपुरी आख्या पुरी युष्मासु केनचित्

अहो तपस्वी शान्तो ऽयम् इति ख्यातिः च सर्वतः

इति उक्तवन्तम् तं दृष्ट भविष्यत् चक्रवर्तिनम्

कालेन भुक्तम् इति तं शिवो ऽपि प्रत्यभाषत

तत् श्रुत्वा तद् अनर्घं च मत्वा तद् निष्क्रयम् ददौ

आनीय आभरणम् गेहात् कृत्स्नं तेषाम् अदर्शयत्

त्वम् एवम् आत्थ कन्या तु न इच्छति उद्वाहम् एव सा

तेन त्वद् दर्शनाय अहम् प्रेषितो यशसां निधे

तद् गौरवेण राजा अपि तत् तथा प्रत्यपद्यत

ग्रसेत कुपितः सो ऽस्मान् इति साक्षाद् भयात् न ते

तदा एव भाषितं च अस्य मुग्धेन अपि सता मया

न स्वेच्छम् अर्हसि चिरं खलु कन्यका त्वम् आसेवितुं सुलभ दुर्जन दुष्प्रवादम्

निर्व्याज हृदय त्वेन दाने च प्रत्ययो मम

ततः प्रणम्य तं प्रह्वः स उवाच पुरोहितः
स्वयं च अपि अकरोत् बुद्ध्वा तद् धनं स्व धन अधिकम्

पित्र्यं बहु गृहीत्वा अर्थम् आगतो दक्षिणापथात्

मा एवम् वादीर् महा ब्रह्मन् किं न वेत्स्य् आश्रम क्रमम्

जीवन्ति बालाः सर्वेषां तत् कस्य अनेन भक्षिताः

तत् श्रुत्वा स शनैर् मुक्त मौनः किल शिवो ऽब्रवीत्

लब्ध अवकाशः तम् अगात् स्वयं द्रष्टुं पुरोहितम्

रजन्याम् अद्वितीयः च स तस्थौ मठिका अन्तरे

भाण्डं च स्थापयामास तदीये कोष वेश्मनि

भर्तृ लाभः कथं वत्से स निषिद्धः किल त्वया

ते दृष्ट्वा तद्वद् एव अस्य सर्वं कृत्रिमम् एव तत्

उदपद्यत तत्र अस्य भक्ति नम्रे ऽखिले जने

वर्धमाना सह एवा एतद् समान उद्वाह चिन्तया

तात राजा अपि भूत्वा त्वम् अ विचार्य एव चेष्टसे

भूयो ऽपि तम् उपागच्छत् पुरोहितम् उवाच च

मद् वियोगः न च आदिष्टः कन्या एव अस्मि सु शोभना

केन मार्गेण तत्र त्वं गतवान् कीदृशी च सा

तत्र तु श्रूयते राज्ञः पुरोधाः सु महाधनः

दिष्ट्या उद्वाहस्य तत् तावत् प्रसङ्गो ऽङ्गीकृतो ऽनया

स भैक्ष वृत्तिः विप्रो ऽत्र गङ्गा तीर कृत उटजः

आस्त पद्मासन आसीनः स दम्भ चतुराननः

शक्तिदेवे स हासम् सा व्याजहार नृप आत्मजा

इति आकर्ण्य स सम्पन्न यथेष्ट अर्थः शिवो ऽब्रवीत्

एतत् च क्षिप्रम् अभ्येत्य नारदो मे न्यवेदयत्

असकृत् हि मया दृष्टः तीर्थानि एष भ्रमन्न् इति

यदी एवम् तात तद् येन विप्रेण क्षत्रियेण वा

तस्य उन्नतिमतः च अभूत् महिषी कनकप्रभा

कु कर्म जाम् इव अभ्यस्यन् भविष्यन्तीम् अधोगतिम्

एतद् प्रभावात् एतत् मे शरीरम् इति कीर्तयन्

काच स्फटिकयोः खण्डै रीति बद्धैः सु रञ्जितैः

इति एवम् च अवदन् पौराः श्रुत्वा तां तत्र घोषणाम्

द्यूत हारित निःशेष वित्तस्य मम न अधुना

निजां शिवाय संपत्तिम् इव मूढ त्व हारिताम्

मिथ्या वदन्ति दोषं हि दुर्जना गुण मत्सराः

तात न एव ईप्सितः तावत् विवाहो मम सांप्रतम्

तपः प्रकर्षात् लोकस्य गौरव आस्पद ताम् ययौ

अनेन एव अर्भकाः सर्वे नगरे ऽमुत्र भक्षिताः

पुरोहितः सो ऽथ ययौ हारित अर्थः विलज्जितः

दृष्टा कनकपुरी आख्या नगरी कृतिना किल

उद्वेजिनी परस्य अपि श्रूयमाणा एव कर्णयोः

नीत्वा स स्थापयामास तत् निजे कोष वेश्मनि

ततस् च ब्राह्मणाः तत्र संतति क्षय भीरवः

अनिमेष ईक्षण आस्वाद्य शोभा शक्र पुरी यथा

तत् श्रुत्वा विह्वलो गत्वा स पुरोधाः तदा एव तत्

एतत् शिव वचः श्रुत्वा परितुष्टः तथा इति तम्

जानीहि यदि केन अपि दृष्टा सा नगरी न वा

अचिन्तयद् राज सुता प्रदान आकर्णन उन्मनाः

तत् श्रुत्वा च द्वितीयो ऽत्र तत्र अवोचत तादृशः

संनिवेश्य च तत्र एनम् शिव आख्यम् अशिवं ततः

कन्या रत्नम् च तस्य अस्ति विप्रस्य एकम् इति श्रुतम्

जहास मन्त्रि सहितः राजा तस्मै तुतोष च

ततो ऽलंकारणाद् एकं विक्रेतुं कटकं ययौ

सर्व विद्याधर अधीश चक्रवर्ती विनिर्मितः

नाना अनर्घ महा रत्न मय अलंकरण उज्ज्वलम्

बलदेव तनूजः ताम् अशृणोत् तत्र घोषणाम्

परोपकारी स पुनर् एवम् एताम् अभाषत

तत् किं त्वम् एव मूल्येन गृह्णासि आभरणम् न तत्

तद् अर्थम् च स्व हस्तेन जीवं लेख्यम् अकारयत्

प्रकाशम् एव चक्रे च शिवेन सह मित्र ताम्

तेन अपि अभ्युद्गम आनन्द स्वागतैः अभ्यनन्द्यत

एवं विरचित उक्तौ च धूर्ते तस्मिन् द्विजन्मनि

अनुज्ञातः शिवेन एवम् तम् अवादीत् पुरोहितः

विद्याधर पदम् धीरा लभन्ते तद् अनुग्रहात्

पृथग् आसीत् पृथक् सो ऽपि शिवो भेजे गृह स्थितिम्

या वृद्धैः अपि न अस्माभिः दृष्टा जातु न च श्रुता

तत्र अध्युवास सिप्राया मठिकां तीर सीमनि

ततः सो ऽपि शिवो ऽवादीत् कुतो मे दार संग्रहः

सा तत् श्रुत्वा एव स आक्षेपम् एवं मां प्रत्यवोचत

इयत् कथं विजानाति बाला भूत्वा अन्यथा हि असौ

इति उक्ता नरपतिना पित्रा प्रायेण कनकरेखा सा

किंचित् किं पुनर् आप्नुवन्ति यदि ते तत्र अवकाशम् मनाग् द्रष्टुं तत् ज्वलिते ऽनले निपतितः प्राज्य आज्य धारा उत्करः
अहो विमूढैः अस्माभिः साधुर् मिथ्या एव दूषितः

रत्न आदिषु अनभिज्ञस्य प्रमाणं मे भवान् इति

एकदा यौवन स्थायाम् तस्यां राजा स तद् पिता

हेरम्बः पातु वो विघ्नान् स्व तेजोभिः दहन्न् इव

कदाचिद् च अत्र तं दृष्ट्वा दूराद् भिक्षा विनिर्गतम्

धूर्तैः अनेक आकाराः च क्रियन्ते भुवि वञ्चनाः

श्रुता अपि ना एव सा अस्माभिः दर्शने देव का कथा

तेन त्वम् आश्रितो अस्माभिः अर्थ मात्रा अस्ति नः पुनः

रात्रौ मिलित्वा च एकत्र भुक्त्वा पीत्वा च तौ उभौ

शिवस् त्व् अ विकलम् कृत्वा वर्णि वेषम् विवेश ताम्

किं निमित्तम् इति प्रोक्ता विस्मितेन अथ तेन ते

यस्मै दास्यामि सर्व स्वम् इह अमुत्र च शर्मणे

तदा तं राज पुत्री सा चेटीभिर् निरवासयत्

जगाद च जनस्य अग्रे ना अस्ति ईदृश् तापसो ऽपरः

स च तिष्ठति अलक्ष्यः सन् रक्षन्न् एतं सुतं तव

इह स्थितो दाक्षिणात्यो राज पुत्रः महाधनः

को ऽस्याः समः स्याद् इति मे देवि चिन्ता गरीयसी

माधवो अपि अपतत् तस्य शिवस्य उत्थाय पादयोः

स दण्ड अजिनकः चक्रे त्रिः सत्यम् इव खण्डशः

विप्राणां निकटं तेषां भीति नश्यत् जनः ययौ

स्नात्वा स अनुचरः दृष्ट्वा देव अग्रे जप तत्परम्

तत् श्रुत्वा स यदा धार्ष्ट्यं शक्तिदेवो ऽकरोत् पुनः

आस्कन्दी दक्षिण अर्धस्य स तत्र भ्रुकुटी मुखः

ब्रह्मन् भिक्षा अशनस्य अर्थैः को ऽर्थो मे ब्रह्मचारिणः

अपि सूक्ष्माणि लोकस्य मर्म स्थानानि चिन्तयन्

देव्या वासवदत्तायाः कथाम् आख्यातवान् इमाम्

अ तर्क्य तपसम् वन्दे त्वाम् इत्य् अ वितथम् वदन्

ततो विवदमानौ तौ पार्श्व अवस्थित माधवम्

रूप दर्प उपशान्त्यै या लक्ष्म्या धातृ एव निर्मिता

तत् श्रुत्वा माधवो ऽवादीत् कृत आर्तिः तम् पुरोहितम्

एवं स माधवेन उक्त्वा धूर्तः संप्रेषितः तदा

राजन्न् इह एव पूर्वे वा जन्मन्य् आराध्य शंकरम्

न हि अहम् परिणेष्यामि कुलाद् यादृश तादृशात्

इति उक्त्वा राज कन्या सा व्याजहार कथाम् इमाम्

वृतः पार्श्वचरैः आत्त काष्ठ खण्डक लाञ्छनैः

ततस् च स शिवः सो ऽपि माधवः संगतौ उभौ

तस्मै त्वया अहम् दातव्या स मे भर्ता भविष्यति

ततो ऽनेन गृहीतं तत् स्वेच्छं मूल्येन मे प्रभो

एवं प्रतिदिनं कुर्वन् कष्टं व्याज मयम् तपः

अतः संप्रति गच्छामो वस्तुम् उज्जयिनीं पुरीम्

स्थिता अस्मि तावत् कन्या एव पश्यामो भविता अत्र किम्

रीति स्फटिक काचानाम् प्रदानाद् अस्तु मे फलम्

नरवाहनदत्तं तम् एक पुत्रम् विवर्धयन्

यशसे न न धर्माय जायेत अनुशयाय तु

बध्नात्य् आर्य परीवादम् खल संवाद शृङ्खला

स्थान प्राप्ति विहीना हि गीति वत् कुल कन्यका

विद्यते च आवयोः अत्र स्व हस्त लिखितम् मिथः

सो अर्थितः च अभवत् लोभात् उपचार उपजीविना

तत् श्रुत्वा दृढ निश्चयाम् विगणयन् जातिस्मराम् तां सुतां ना अस्याः च अन्यम् अभीष्ट भर्तृ घटने पश्यन्न् उपाय क्रमम्

तत्र अधिगत विद्यः च कालेन अहम् इह अगमम्

मालव स्त्री विलासानाम् यास्यामो ऽत्र रसज्ञ ताम्

तया च स प्रतीहार मुखात् ज्ञात्वा अन्तिक आगतः

विद्याधरः शक्तिवेगः तम् एवं प्रत्यवोचत

तद् अघोष्यत सर्वत्र पटह अनन्तरम् वचः

शिवः तु तं विलोक्य अपि दम्भ स्तम्भित कंधरः

प्रत्यपद्यन्त सर्वे ऽपि स विप्र वणिजः ऽब्रुवन्

ततो ऽत्र सेवमानः तम् नृपं तस्थौ स माधवः

का इयम् पुरे ऽस्मिन् कनकपुरी नामा अद्य घोष्यते

विज्ञाय माधवो अपि एतद् नगरीम् प्रविवेश ताम्

दत्त अवधानः कुसृतिषु इव ध्यानं ततान सः

बाढं मया सा नगरी दृष्टा विद्यार्थिना सता

परितुष्ट नृप अवाप्त प्रसाद सुखितौ चिरम्

पुरोहित अर्थान् भुञ्जानौ यथेच्छं तत्र तस्थतुः

ऊचिरे च स तत् श्रुत्वा वज्र आहतः इव अभवत्

तदा एव च ददौ तस्मै सुतां क्लेश विवर्धिताम्

उत्तमस्य विशेषेण कलङ्क उत्पादकः जनः

ततः सहचरैः साकं तस्य एव आशिश्रियत् गृहम्

शूल अधिरोपण औचित्यम् आत्मनो दर्शयन्न् इव

अति रूपवती सा च तां च तुभ्यं ददामि अहम्
मूढो निनाय गेहं स्वं तथा एव स पुरोहितः

त्वया च तत् कथं प्राप्तम् एतत् कथय नः सखे

ततः प्रत्यागते तस्मिन् धूर्ते ऽन्येद्युः स माधवः

हेम रत्न स्वरूपे तु मुग्ध एवा अस्मि तापसः

मा मा एवम् अम्ब दातव्या ना एव कस्मैचिद् अपि अहम्

एवं सूत्र शतैः तैः तैः जिह्वा जालानि तन्वते

कासां हि ना आपदाम् हेतुः अति लोभ अन्ध बुद्धि ता

तत् श्रुत्वा वचनं राज्ञः स तदा विनय आनतः

सर्वत्र अघोष्यत एवम् पुनर् अपि पटह अनन्तरम् च अत्र शश्वन् न तु एकः कः अपि तावत् कृत कनकपुरी दर्शनः लभ्यते स्म

देशे तत्र ततः प्रभृति अनुदिनम् प्रष्टुं नव आगन्तुकान् भूयो भूमिपतिः स नित्य पटह प्रोद्घोषणाम् आदिशत्

न अहम् वेद्मि त्वम् एव एतत् वेत्सि इति उक्त्वा समर्पयत्

ददौ च तस्मै विधिवत् कोष आगारात् तत् आहृतम्

तदा कनकरेखा सा निजगाद नृप आत्मजा

पुनः स सर्व पापानि निजानि गणयन्न् इव

तथा इति तस्मै सर्व स्वम् शिवाय स पुरोहितः

तत् कस्मै दीयते हि एषा मया नृपतये सुता

जन मध्ये जगाद एकः तत् गुण अ सहनः खलः

न चेत् कुप्यसि तत् किंचित् प्रभो विज्ञापयामि अहम्

शिवो ऽपि प्रतिगृह्य एतत् तस्य हस्ते पुरोधसः

उत्थाय दिन कर्तव्यम् स चकार महीपतिः
पृथिवीम् उपरेण दृंह इति

मा मा हासीर् इति

ब्रह्म दृंह क्षत्रं दृंह प्रजां दृंह रयिं दृंह रायस्पोषं दृंह सजातान् यजमानाय दृंह इति

मय्य् ऊर्जम् अन्नाद्यं धेहि इति

अथ एनाम् ऊर्ध्व अग्रैः तृणैः प्रदक्षिणं परिवेष्टयति

अथ एनाम् वाससा परिदधात्य् अ नग्न त्वाय

अथ एनाम् दीक्षित दण्डेन दृंहति

अथ एनाम् आज्येन अभिजुहोति

नमः समुद्राय नमः समुद्रस्य चक्षसे

अग्राद् उपक्रम्य आ मूलात् संतन्वन्न् इव घृतेन द्यावापृथिवी आप्रीणीथां सु पिप्पलाः ओषधीः कृधि स्वाहा इति

यदा धिष्ण्यान् निवपन्त्य् अथ आज्य स्थालीम् स स्रुवाम् आदाय उत्तरेण आग्नीध्रम् च सदश् च परीत्य अपरया द्वारा सदः प्रपद्य औदुम्बरीम् अन्वारभते

अथ एनाम् हस्ताभ्यां परिगृह्णाति

अथ एनाम् त्रिः प्रसली पुरीषेण पर्यूहति

अथ एनाम् उच्छ्रयति उद् दिवं स्तभान अन्तरिक्षम् पृण

अथ एनाम् मिनोति

आयोः त्वा सदने सादयाम्य् अवतश् छायायां समुद्रस्य हृदये

ब्रह्म वनिम् त्वा क्षत्र वनिम् सु प्रजा वनिम् रायस्पोष वनिम् पर्यूहामि इति
आयुष्मान् अहम् अस्मिञ् जने भूयासम् इति

इन्द्र अग्नी वै देवानां घर्माजठरौ

तद् आह आयुः वै मधु

चक्षुर् एव आत्मन् धत्ते

घर्माजठरा अन्न आदम् मा अस्मिन् जने कुरुतम् अन्न आदः ऽहम् अस्मिञ् जने भूयासम् इति

ऊर्जस्वान् भवति

एते वै देवानां व्रत पतयः

पितरामातरा श्रोत्रवन्तं मा अस्मिन् जने कुरुतं

औ१ लेत्तेरौस्झ्झ्] वै

पुष्टिवान् अहम् अस्मिञ् जने भूयासम् इति

चक्षुष्मान् अहम् अस्मिञ् जने भूयासम् इति

ता आयुष ईशाते

तेभ्य एव प्रोच्य अवान्तरदीक्षाम् उपैति

ता अस्मै श्रोत्रं प्रयच्छतः

पृथिवी समिद् इति यथायजुः

ज्योतिर् भा अस्य् अपाम् ओषधीनां रस इति घृतेन द्वितीयम्

यद् आह आयुर् मयि धेहि इति आयुर् एव आत्मन् धत्ते

पुष्टिवान् भवति य एवं वेद

ज्योतिर् असि वनस्पतीनां रस इति मधुना प्रथमम् पूरयति

वनस्पतीनां वा एष पुष्प फलानाम् रसो यन् मधु

औ१ लेत्तेरौस्झ्झ्] इति

श्रोत्रवान् भवति य एवं वेद

श्रोत्रवान् अहम् अस्मिञ् जने भूयासम् इति

आयुर् अग्नौ प्रदध्यात् प्रमायुकस् स्याद् इति

ऊर्जम् एव आत्मन् लेत्तेरौस्झ्झ्]

मित्रावरुणा वै देवानाम् अर्कासधस्था

ता अस्मा अन्नाद्यम् प्रयच्छतः

ता अस्मै पुष्टिम् प्रयच्छतः

चक्षुष्मान् भवति

ता अस्मै चक्षुः प्रयच्छतः

एतद् वा एतस्य प्रियं धाम तेन एव एनम् समर्धयति यद् आह ऊर्जम् मयि धेहि इति

अर्कासधस्था चक्षुष्मन्तम् मा अस्मिन् जने कुरुतम्

तौ श्रोत्रस्य ईशाते

आयुष्मान् भवति

चक्षुष्मान् भवति य एवं वेद

कवीमातरिश्वाना पुष्टिवन्तं मा अस्मिन् जने कुरुतम्

तेन एव एनम् समर्धयति

तौ पुष्टेर् ईशाते

एतद् वा एतस्य प्रियं धाम तेन एव एनम् समर्धयति यद् आह चक्षुर् मयि धेहि इति

ता अन्नाद्यस्य ईशाते

द्यावापृथिवी वै देवानां पितरामातरौ

यमश् च एव वरुणश् च देवानां यम अङ्गिरसौ
वरयामास नृपतिं ताम् इयेष च स प्रभुः

सुतनू राष्ट्रपाली च कङ्का च एव वर अङ्गना

देवकी शान्तिदेवा च सुदेवा देवरक्षिता

आत्मनो विपुलं वंशं प्रजावान् आप्नुते नरः

कल्याण त्वात् नरपतेस् तस्य सा निम्नगा उत्तमा

अथ भूत्वा कुमारी सा बिभ्रती परमं वपुः

कुकुरस्य सुतो धृष्णुर् धृष्णोस् तु तनयस् तथा

एषां स्वसारः पञ्च आसन् कंसा कंसवती तथा

न अ पुत्रवान् न अ शत दः न अ सहस्र शत आयुधः

कुकुराणाम् इमं वंशं धारयन्न् अमित ओजसाम्

षष्टिश् च षट् च पुरुषाः सहस्राणि च सप्त च

अन्धकात् काश्य दुहिता चतुरो अलभत आत्मजान्

तावन्त्य् एव सहस्राणि उत्तरस्यां तथा दिशि

पुत्रः सर्व गुण उपेतः मम स्याद् इति निश्चितः

राष्ट्रपालो ऽथ सुतनुर् अनाधृष्टिश् च पुष्टिमान्

आ भूमिपालान् भोजान् स्वान् अतिष्ठन् किंकिणीकिनः

भजिनं भजमानं च दिव्यं देवावृधं नृपम्

श्वेतेन परिवारेण किशोर प्रतिमः महान्

आहुकश् च आहुकी च एव ख्यातौ ख्यातिमतां वरौ

पूर्वस्यां दिशि नागानां भोजस्य इति अनुमोदनम्

यथा एव अग्रे श्रुतं दूराद् अपश्याम तथा अन्तिकात्

कुमार्यः सप्त च अपि आसन् वसुदेवाय ता ददौ

पुत्रं सर्व गुण उपेतम् बभ्रुं देवावृधान् नृपात्

यज्वा दान पतिः धीमान् ब्रह्मण्यः सु दृढ आयुधः

आहुकस्य तु काश्यायां द्वौ पुत्रौ संबभूवतुः

तेषां विसर्गाश् चत्वारो विस्तरेण इह ताञ् शृणु

संयुज्य आत्मानम् एवं स पर्णाशाया जलं स्पृशन्

देवकस्य अभवन् पुत्राश् चत्वारस् त्रिदश उपमाः

देववान् उपदेवश् च सुदेवो देवरक्षितः

अशीति चर्मणा युक्तो न आहुकः प्रथमं व्रजेत्

नव उग्रसेनस्य सुतास् तेषां कंसस् तु पूर्वजः

भजमानस्य सृञ्जय्यौ बाह्यका च उपबाह्यका

कपोतरोमा तस्य अथ तैत्तिरिस् तनयो ऽभवत्

वृकदेव्य् उपदेवी च सुनाम्नी च एव सप्तमी

कुकुरं भजमानं च शमिं कम्बलबर्हिषम्

निमिश् च क्रमणश् च एव विष्णुः शूरः पुरंजयः

उपबाह्यक सृञ्जय्याम् भजमानाद् विजज्ञिरे

देवकश् च उग्रसेनः च देव गर्भ समौ उभौ

बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर् देवावृधः समः

गुणान् देवावृधस्य अथ कीर्तयन्तो महात्मनः

यज्वा देवावृधो राजा चचार विपुलं तपः

न अ शुद्ध कर्मा न अयज्वा यो भोजम् अभितो व्रजेत्

जाया इद् तस्मात् स्वयं हन्त भवाम्य् अस्य सहव्रता

न्यग्रोधश् च सुनामा च कङ्कु शङ्कु सुभूमयः

अन्धकं च महा बाहुम् वृष्णिं च यदु नन्दनम्

वैशम्पायन उवाच

तस्य वै पुत्र मिथुनम् बभूव अभिजितः किल

अथ सा दशमे मासि सुषुवे सरितां वरा

जज्ञे पुनर् वसुस् तस्माद् अभिजित् तु पुनर् वसोः

एते अमृत त्वम् सम्प्राप्ता बभ्रोर् दैवावृधाद् इति

इमाश् च उदाहरन्ति अत्र गाथाः प्रति तम् आहुकम्

सत्वतः सत्त्व सम्पन्नान् कौसल्या सुषुवे सुतान्

सदा उपस्पृशतः तस्य चकार प्रियम् आपगा

एते बाह्यक सृञ्जय्याम् भजमानाद् विजज्ञिरे

चिन्तया अभिपरीता सा जगाम एक विनिश्चयम्