tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अधुना निष्पुत्रस्य मे जीवनेन अलम्

राजा आह न एतत् शक्यम्

तत् सहसा एव दुर्ग द्वार अवरोधः क्रियताम्

अपरं च

विग्रहः करि तुरंग पत्तिभिः नो कदापि भवतान् महीभुजाम्

अन्यच् च

यतो राज धर्मः च एष

जायन्ते च म्रियन्ते च मद्विधाः क्षुद्र जन्तवः

शुकेन उक्तम् अस्तु एवम्

महत्य् अल्पे अपि उपाय ज्ञः समम् एव भवेत् क्षमः

अमात्या इति तान् राजा न अवमन्येत् कदाचन

मलय अधित्यकायाम् चेच् चित्रवर्णस् तद् अधुना किं विधेयम् मन्त्री वदति देव आगत प्रणिधि मुखात् मया श्रुतं यत् महा मन्त्रिणः गृध्रस्य उपदेशे चित्रवर्णेन अनादरः कृतः ततो ऽसौ मूढो जेतुं शक्यः

स च पुनर् मे स्वामी मां विक्रेतुं देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो वा दातुम् ईश्वरः

निक्षिप्तं हि मुखे रत्नं न कुर्यात् प्राण धारणम्

ततो ऽसाव् एव बको नियुज्यताम्

विजेतुं प्रयतेत अरीन् न युद्धेन कदाचन

ततो यावद् असौ दधि भाण्डम् भूमौ निधाय ऊर्ध्वम् तावत् तेन काक वर्तकौ दृष्टौ

बलेषु प्रमुखो हस्ती न तथा अन्यः महीपतेः

यदा च राजा स्वयं समादिशति तदा स्व गृहम् अपि याति

अदुर्गो ऽनाश्रयो राजा पोत च्युत मनुष्य वत्

अन्धा इव किं कुर्मः क्व यामः

यतः

तथा च उक्तम्

अस्त्य् उज्जयिनी वर्त्म प्रान्तरे प्लक्ष तरुः

मन्त्रिणां भिन्न संधाने भिषजां सांनिपातिके

अपरं च देव

न ह्य् औषध परिज्ञानात् व्याधेः शान्तिः क्वचिद् भवेत्

ततो दूरात् तम् अवलोक्य व्याघ्र बुद्ध्या क्षेत्र पतयः स त्वरम् पलायन्ते

तथा अनुष्ठिते सति यूथ नाथः उवाच कस् त्वम् कुतः समायातः

सम्प्रति युद्ध उद्योगः क्रियताम्

ततो मन्त्रि वचनात् वीरवराय ताम्बूलं दत्त्वा पञ्च शतानि सुवर्णानि दत्तानि

राजा पृच्छति कथम् एतत्

दाता क्षमी गुण ग्राही स्वामी दुःखेन लभ्यते

दीर्घ वर्त्म परिश्रान्तम् नदी अद्रि वन संकुलम्

वार्तां कथय

बलाध्यक्षः पुरो यायात् प्रवीर पुरुष अन्वितः

एतन् महा पुरुष लक्षणम् एतस्मिन् सर्वम् अस्ति

अथ एकदा वर्षासु नील पटैः इव जलधर पटलैः आवृते नभस्तले

साधितुं प्रयतेत अरीन् न युद्धेन कदाचन

पुरा वृत्त कथा उद्गारैः कथं निर्णीयते परः

चिराद् एतस्य भुज छायायाम् महता सुखेन विश्रान्ता

पराक्रमः परिभवे वैयात्यं सुरतेष्व् इव

महीभुजो मद अन्धस्य संकीर्णस्य इव दन्तिनः

परां श्रियम् अवाप्नोति जल आसन्न तरुः यथा

प्रमत्तं भोजन व्यग्रम् व्याधि दुर्भिक्ष पीडितम्

एकदा असौ राजहंसैः सु विस्तीर्ण कमल पर्यङ्के सुख आसीनः परिवार परिवृतः तिष्ठति

अतो ऽहं ब्रवीमि पुण्याल् लब्धं यद् एकेन इत्यादि

तद् अहं स्वकीय उत्कर्षम् किं न साधयामि इत्य् आलोच्य शृगालान् आहूय तेन उक्तम् अहं भगवत्या वन देवतया स्व हस्तेन अरण्य राज्ये सर्व ओषधि रसेण अभिषिक्तः

राजा चक्रवाकम् आलोकते

मन्त्र भेदे हि ये दोषा भवन्ति पृथिवीपतेः

ततो मया उक्तम् स एव मद् प्रभुः राजहंसो महा प्रतापः अति समर्थः

अतो वयं ब्रूमः व्यपदेशे अपि सिद्धिः स्यात् इति

राजा कथयति

दहत्य् अन्तर्गतश् च एव शुष्कं वृक्षम् इव अनलः

वयं च निमज्जन स्थान अभावात् मृताः

यतः

राजा आह स त्वरम् गत्वा सर्वम् अनुष्ठीयताम्

ततो मया उक्तम् किम् एवम् उच्यते महद् अन्तरम्

विष्णुशर्मणा उक्तम् यद् एवं भवद्भ्यो रोचते तत् कथयामि

मन्त्री ब्रूते देव सङ्ग्रामे विजयो ऽपि प्राप्तः

तद् कृतिभिर् वाचस्पत्यं प्रतीयते

तद् देव पाद आदेशात् बहिर् निःसृत्य स्व विक्रमम् दर्शयामि

पदातींश् च महीपालः पुरो ऽनीकस्य योजयेत्

ततो मद् वचनम् आकर्ण्य सर्व पक्षिणः स कोपाः बभूवुः

भवेत् स्व पर राष्ट्राणाम् कार्य अकार्य अवलोकने

अहितो देहजो व्याधिर् हितम् आरण्यम् औषधम्

राजा च स अष्टाङ्ग पातम् प्रणम्य उवाच देवि किं मे राज्येन जीवितेन वा मम किं प्रयोजनम् यद्य् अहम् अनुकम्पनीयस् तदा मम आयुस् शेषेण अपि अयं स दार पुत्रः वीरवरो जीवतु

न तथा बहुभिर् दत्तैर् द्रविणैर् अपि भूपते
गूढ चारः च यो जले स्थले च चरति

अनेन सदृशो लोके न भूतो न भविष्यति

स्व देश जः ऽसौ

तृतीयश् च खड्गः

ततः क्षीण पापः ऽसौ स्वप्ने दर्शनं दत्त्वा भगवत् आदेशात् यक्षेश्वरेण आदिष्टः यत् त्वम् अद्य प्रातः क्षौरं कारयित्वा लगुड हस्तः सन् स्व गृह द्वारि निभृतं स्थास्यसि ततो यम् एव आगतम् भिक्षुकं प्राङ्गणे पश्यसि तं निर्दक्षं लगुड प्रहारेण हनिष्यसि

पयः अन्यत् अन्यच्

देशश् च असौ कर्पूरद्वीपः स्वर्ग एक देशः राजा च द्वितीयः स्वर्गपतिः कथं वर्णयितुं शक्यते

अनन्तरं शान्ते पानीय वर्षे तैर् वानरैर् वृक्षम् आरुह्य सर्वे नीडा भग्नाः तेषाम् अण्डानि च अधस् पातितानि

अल्प उपायात् महा सिद्धिः एतत् मन्त्र फलम् महत्

ततस् तेन स्व ज्ञातिभिः आवृतेन आधिक्यम् साधितम्

स्व राज्यम् वासयेद् राजा पर देश अपहरणात्

इत्य् आलोच्य सर्वे सर्वमङ्गलायाः स्थानं गताः

अपरं च

अथ पर सुखम् असहिष्णुः स्वभाव दौर्जन्येन स काकस् तस्य मुखे पुरीष उत्सर्गम् कृत्वा पलायितः

चक्रवाकः पृच्छति कथम् एतत्

अन्यच् च

भगवता चन्द्रेण भवत् अन्तिकम् प्रेषितः

अस्ति कर्पूरद्वीपे पद्मकेलि नामधेयम् सरः

अथ प्रभाते वीरवरो द्वार स्थः पुनर् भूपालेन पृष्टः सन्न् आह देव सा रुदती माम् अवलोक्य अदृश्या अभवत्

कृत्वा अपि पापं शत लक्षम् अप्य् असौ पतिं गृहीत्वा सुर लोकम् आप्नुयात्

वीरवरो ब्रूते यत्र अपायः सम्भवति तत्र उपायः ऽप्य् अस्ति

गृध्रो ब्रूते युज्यते

ख्यातः सर्व रसाणाम् हि लवणो रस उत्तमः

राजा आह ततः शुक एव व्रजतु

भर्तृ भक्ताः कृतज्ञाश् च ते नराः स्वर्ग गामिनः

किंच

ततस् तद् अनुष्ठानम् बलाबलं च जानीमः

इत्य् उक्त्वा पुत्रस्य शिरश् चिछेद

ततो मया अपि स्व विक्रमः दर्शितः

राजा विमृश्य उवाच प्राप्तस् तावन् मया उत्तमः प्रतिनिधिः

अथ प्रहित प्रणिधिना बकेन आगत्य हिरण्यगर्भस्य कथितं देव सु अल्प बलः एव अयम् राजा चित्रवर्णो गृध्रस्य वचन उपस्तम्भात् आगत्य दुर्ग द्वार अवरोधम् करिष्यति

अपि दूर स्थिताः तेषां वैरिणो

अयम् अपि स परिवारः राज पुत्रः जीवतु

ततः शब्दाद् अभिज्ञाय स व्याघ्रेण हन्तव्यः

अतो ऽहं ब्रवीमि न स्थातव्यम् इति

अन्यच् च

दीर्घमुखः कथयति

तदा मया उक्तम् स्व दूतः ऽपि प्रस्थाप्यताम्

वीरवरो ऽपि यथा आज्ञापयति देवः इत्य् उक्त्वा चलितः

सर्वज्ञो राजानं काकं च सान्त्वयन् ब्रूते भद्र मा मा एवम्

राजा आह का ते सामग्री

नो चेद् अवस्थातुं स्थान अन्तरम् परिचिन्तय

जीवन अन्ते अपि तव राज भङ्गः न अस्ति

तावत् कालम् वसेत् स्वर्गे भर्तारं यो ऽनुगच्छति

त्यज्यते किं पुनर् न अन्यैः यश् च अपि आत्मम्भरिर् नरः

अति शीतलम् अप्य् अम्भः किं भिनत्ति न भूभृतः

मद् देशे गम्यताम्

श्रूयताम्

भर्ता हि परमं नार्या भूषणं भूषणैर् विना

त्वं गन्तुम् अधुना अपि समर्थः

संतापयन्ति कम् अपथ्य भुजम् न रोगाः

श्रूयताम्

तत्र हिरण्यगर्भो नाम राजहंसः प्रतिवसति

ततस् तं शब्दम् आकर्ण्य जाति स्वभावात् तेन अपि शब्दः कर्तव्यः

हिरण्यगर्भः सारसम् आह सेनापते सारस मम अनुरोधात् आत्मानं कथं व्यापादयसि

विद्वान् एव उपदेष्टव्यः न अ विद्वान् तु कदाचन

तद्वद् भर्तारम् आदाय स्वर्ग लोके महीयते

ततो निर्भर निद्रा सुखिना पान्थेन मुख व्यादानम् कृतम्

एतत् सर्वं परिज्ञाय यथाकर्तव्यम् अनुसंधीयताम्

स्व देश जम् कुल आचार विशुद्धम् उपधा शुचिम्

ततो वीरवरः स पुत्र दारः प्राप्त जीवनः स्व गृहम् गतः

अन्यच् च

किन्तु तत् अनुष्ठितम् एव फल प्रदम्

वीरवरो ब्रूते द्वौ बाहू

चक्रवाको ब्रूते देव अस्त्य् एवं

किंच केनचित् सह तस्य विश्वास कथा प्रसङ्गेण एतत् इङ्गितम् अवगतं मया

अन्तर् प्रकोपणम् कुर्याद् अभियोक्ता स्थिर आत्मनः

फल्गु सैन्यं च यत् किंचिन् मध्ये व्यूहस्य कारयेत्

रामम् आसाद्य लङ्कायां लेभे राज्यं विभीषणः
स कथं पृथिवीं शास्ति राज्यं वा तस्य किम् त्वं च कूप मण्डूकः

राजा स कोपम् आह आः सभायाम् अस्माकं न को ऽपि विद्यते य एनं गलहस्तयति तत उत्थाय मेघवर्णो ब्रूते देव आज्ञापय हन्मि च एनम् दुष्ट शुकम्

ताम् आख्यातु कामः एव स त्वरम् आगतो ऽहम्

स्यान् निष्कारण बन्धुः वा किं वा विश्वास घातकः

कः सुधीः संत्यजेद् भाण्डं शुक्रस्य एव अति साध्वसात्

अपरं च

स च देव पादान् द्रष्टुम् इच्छति

ततस् तेन असौ राज दर्शनम् कारितो ब्रूते देव यदि मया सेवकेन प्रयोजनम् अस्ति तदा मद् वर्तनम् क्रियताम्

वर्ण आकार प्रतिध्वानैः नेत्र वक्त्र विकारात्

अन्यच् च

राजा आह यद्य् एवं तथा अपि दृश्यतां तावद् अयं दूराद् आगतः

ततो ऽसौ रथकारः अहम् अन्यं ग्रामं गच्छामि इति उक्त्वा चलितः

न साहस एकान्त रस अनुवर्तिना न च अपि उपाय उपहत अन्तरात्मना

अन्यच् च

न शक्यास् ते समाधातुम् इति नीति विदाम् मतम्

किन्तु जारेण समं स्व चक्षुषा न एक स्थाने पश्यति

सदा एव अ वध्य भावेन यथार्थस्य हि वाचकः

तत् श्रुत्वा स आनन्दः शक्तिधरो ब्रूते धन्यो ऽहम् एवम्भूतः

बलम् अश्वश् च सैन्यानां प्राकारो जङ्गमो यतः

तत्र हंस काकौ निवसतः

अप्य् ऊहन्ति मनो धीरास् तस्माद् रहसि मन्त्रयेत्

वीरवरो नाम राज पुत्रः कुतश्चिद् देशाद् आगत्य राजद्वारम् उपगम्य प्रतीहारम् उवाच अहं तावद् वर्तन अर्थी राज पुत्रः

ततो राजा काकश् च स्वां प्रकृतिम् आपन्नौ

यतः

प्रसादं कुरुते पत्युः सम्पत्तिं न अभिवाञ्छति

यतः

विषाण उल्लिखित स्कन्धम् काचिद् एव गवां पतिम्

शृणु देव

तथा च उक्तम्

सारस द्वितीयः चित्रवर्णस्य सेनापतिना कुक्कुटेन आगत्य वेष्टितः

यतः

तपस्वि व्यञ्जन उपेतैः स्व चरैः सह संवसेत्

तद्वन् नीतिर् इयं देव चिरात् फलति न क्षणात्

तथा च उक्तम्

यत एकान्त मृदुः कर तल स्थम् अप्य् अर्थं रक्षितुम् अक्षमः

पश्य

न एतत् उचितम्

राजा उवाच कथम् एतत्

राज पुत्रैः उक्तं श्रुत्वा सुखिनो भूता वयम्

येषां राज्ञा सह स्याताम् उच्चय अपचयौ ध्रुवम्

स यन्त्रम् स जलम् शैल सरित् मरु वन आश्रयम्

राज आदेशः च अन् अतिक्रमणीयः इति यथाश्रुतं निवेदयामि शृणु देव

प्रत्यूहः सर्व सिद्धीनाम् उत्तापः प्रथमः किल

राजा आह मन्त्रिन् मम उत्साह भङ्गम् सर्वथा मा कृथाः

गृध्रो वदति देव सर्वं भविष्यति

अतः शुको ऽप्य् आनीय प्रस्थाप्यताम्

एकदा भगवतो गरुडस्य यात्रा प्रसङ्गेण सर्वे पक्षिणः समुद्र तीरम् गताः

तस्माद् उत्थापयेद् यत्नाद् दायादं तस्य विद्विषः

त्वया स्व बल उत्साहम् अवलोक्य साहस एक रसिकेण तेष्व् अपि मन्त्रेष्व् अनवधानं वाच् पारुष्यम् च कृतम्

प्रियं ब्रूयाद् अ कृपणः शूरः स्याद् अ विकत्थनः

किन्तु एतद् अपि सु गुप्तम् अनुष्ठातव्यम्

चितौ परिष्वज्य विचेतनं पतिं प्रिया हि या मुञ्चति देहम् आत्मनः

द्वीपि चर्म परिच्छन्नः वाच् दोषात् गर्दभो हतः

ततो वानरांश् च तरु तले अवस्थितान् शीत आकुलान् कम्पमानान् अवलोक्य कृपया पक्षिभिर् उक्तं भो भो वानराः शृणुत

यतः

न स्थातव्यं न गन्तव्यं दुर्जनेन समं क्वचित्

एवम्भूतं महीपालः पर सैन्यम् विघातयेत्

यतो ऽसौ गृध्रो महा मन्त्री

गृध्रो ऽवदद् देव शृणु

अन्यदा भूषणं पुंसः क्षमा लज्जा इव योषितः

अनन्तरं शिलीमुखो नाम शशकश् चिन्तयामास अनेन गज यूथेन पिपासा आकुलितेन प्रत्यहम् अत्र आगन्तव्यम्

किन्त्व् एतद् मध्य द्वीपे द्रव्य संग्रहः क्रियताम्

व्यपदेशे अपि सिद्धिः स्याद् अति शक्ते नराधिपे

अथ मन्त्रिभिर् उक्तं देव दिन चतुष्टयस्य वर्तनं दत्त्वा ज्ञायताम् अस्य स्वरूपम्

राज्ञा विहस्य उक्तम् सर्वम् एतद् विशेषतश् च उच्यते

पश्चात् तेन जारेण समं तस्मिन् पर्यङ्के निर्भरं क्रीडन्ती पर्यङ्क तल स्थितस्य भर्तुः किंचिद् अङ्ग स्पर्शात् स्वामिनं मायाविनं विज्ञाय मनसि सा विषण्णा अभवत्

राजा उवाच क्रन्दन अनुसरणम् क्रियताम्
कं स्त्री कृताः न विषयाः परितापयन्ति

ततो मया उक्तम् भ्रातः शुक किम् एवं ब्रवीषि मां प्रति यथा श्रीमत् देव पादाः तथा भवान् अपि

यतः

विशेषतश् च

ततः क्षम्यताम्

स्पृशन्न् अपि गजो हन्ति जिघ्रन्न् अपि भुजङ्गमः

यो ऽकार्यं कार्य वत् शास्ति स किं मन्त्री नृप इच्छया

वायसो ब्रूते देव स्वयं गत्वा दृश्यतां युद्धम्

शतं शत सहस्राणि तस्माद् दुर्गं विशिष्यते

ततो राज्ञः पुरो मां प्रदर्श्य तैः प्रणम्य उक्तम् देव अवधीयताम्

राज पुत्राः ऊचुः कथम् एतत् विष्णुशर्मा कथयति

ततः शूद्रकेण अपि स्व शिरः छेत्तुं खड्गः समुत्थापितः

ततः सूर्य तेजसा तद् मुखम् व्याप्तम् अवलोक्य तद् वृक्ष स्थितेन पुण्य शीलेन शुचिना राजहंसेन कृपया पक्षौ प्रसार्य पुनस् तद् मुखे छाया कृता

दूतो म्लेच्छो ऽप्य् अ वध्यः स्याद् राजा दूत मुखः यतः

प्रजां संरक्षति नृपः सा वर्धयति पार्थिवम्
विष रूप आशुकारि त्वात् विरुद्ध उपक्रम त्वात्

सर्वेषां वात रोगाणाम् हेतुतां च प्रपद्यते

शाक अवर अन्न भूयिष्ठम् अति उष्ण लवणम् त्यजेत्

इष्टम् इष्टैः सह अश्नीयात् शुचि भक्त जन आहृतम्

एवम् अन्यान् अपि व्याधीन् स्व निदान विपर्ययात्

उपतप्तेन भुक्तं च शोक क्रोध क्षुध् आदिभिः

पानं त्यजेयुः सर्वश् च भाष्य अध्व शयनम् त्यजेत्

द्विष्ट विष्टम्भि दग्ध आम गुरु रूक्ष हिमा अशुचि

शान्तिर् आम विकाराणाम् भवति त्व् अपतर्पणात्

दोष शेषस्य पाक अर्थम् अग्नेः संधुक्षणाय च

सूचीभिर् इव गात्राणि विध्यति इति विषूचिका

सुनिषण्णक जीवन्ती बालमूलक वास्तुकम्

गुरूणाम् अर्ध सौहित्यम् लघूनां न अति तृप्त ता

विविधैर् वेदना उद्भेदैः वायु आदि भृश कोपात्

आम सन्नः ऽनलो न अलम् पक्तुं दोष औषध अशनम्

गरीयसो भवेल् लीनाद् आमाद् एव विलम्बिका

बिस इक्षु मोच चोच आम्र मोदक उत्कारिका आदिकम्

अधर उत्तर मार्गाभ्याम् सहसा एव अजितात्मनः

अनुबन्धे तु सति हेतु विपर्ययम्

स्वेदनं फलवर्तिं च मल वात अनुलोमनाम्

विद्याद् अध्यशनं भूयो भुक्तस्य उपरि भोजनम्

गीत भाष्य प्रसङ्गे च स्वरभेदे च तत् हितम्

दण्डकालसकं नाम तं त्यजेद् आशु कारिणम्

काले सात्म्यं शुचि हितं स्निग्ध उष्णम् लघु तन्मनाः

पथ्या आमलक मृद्वीका पटोली मुद्ग शर्कराः

प्रयाति न ऊर्ध्वम् न अधस्तात् आहारो न च पच्यते

अद्याद् द्रव्यं गुरु स्निग्धं स्वादु मन्दं स्थिरं पुरः

पीत्वा भुक्त्वा आतपम् वह्निं यानं प्लवन वाहनम्

शयीत किंचिद् एव अत्र सर्वश् च अनाशितः दिवा

तद् अर्थ कारि वा पक्वे दोषे त्व् इद्धे च पावके

आमेन अन्नेन दुष्टेन तद् एव आविश्य कुर्वते

तथा अग्नौ उद्रिक्ते विशद करणे देहे च सुलघौ

तत् अहर् च उपवास्य एनम् विरिक्त वत् उपाचरेत्

निहन्याद् अपि च एतेषाम् विभ्रमः सहसा आतुरम्

पित्ताद् विदग्धं तृष् मोह भ्रम अम्ल उद्गार दाहवत्

त्रिविधं त्रिविधे दोषे तत् समीक्ष्य प्रयोजयेत्

यान्तस् तिर्यक् तनुं सर्वां दण्ड वत् स्तम्भयन्ति चेत्

न ऊर्ध्वजत्रु गद श्वास कास उरःक्षत पीनसे

भोजनं तृण केश आदि जुष्टम् उष्णीकृतं पुनः

व्याधि औषध अध्व भाष्य स्त्री लङ्घन आतप कर्मभिः

शीलयेच् शालि गोधूम यव षष्टिक जाङ्गलम्

स्नातः क्षुद्वान् विविक्त स्थः धौत पाद कर आननः

कफाच् छर्दि अङ्ग गुरुता वाक्सङ्ग ष्ठीवन आदयः

स्वास्थ्य अनुवृत्ति कृत् यच् च रोग उच्छेद करम् च यत्

प्रसृष्टे विष् मूत्रे हृदि सु विमले दोषे स्व पथ गे

अकाले बहु च अल्पम् वा भुक्तं तु विषम अशनम्

विष्टम्भयन्तो ऽलसकं च्यावयन्तो विषूचिकाम्

त्रीण्य् अप्य् एतानि मृत्युं वा घोरान् व्याधीन् सृजन्ति वा

नाम्यमानानि च अङ्गानि भृशं स्विन्नानि वेष्टयेत्

विदग्धे वमनं यद् वा यथावस्थं हितं भवेत्

अथ आमम् अलसीभूतं साध्यं त्वरितम् उल्लिखेत्

सद्यस् भुक्तः इव उद्गारः प्रसेक उत्क्लेश गौरवम्

पीत्वा सः उग्रा पटु फलम् वार्य् उष्णं योजयेत् ततः

मात्रा आशी सर्वकालं स्यान् मात्रा ह्य् अग्नेः प्रवर्तिका

अनुपानं करोत्य् ऊर्जां तृप्तिं व्याप्तिं दृढ अङ्गताम्

षष् रसम् मधुर प्रायम् न अतिद्रुत विलम्बितम्

अश्रद्धा हृद् व्यथा शुद्धे ऽप्य् उद्गारे रस शेषात्

अतिमात्रं पुनः सर्वान् आशु दोषान् प्रकोपयेत्

तर्पयित्वा पितॄन् देवान् अतिथीन् बालकान् गुरून्

अजीर्णं च कफाद् आमं तत्र शोफो अक्षि गण्डयोः

स्वप्याद् अजीर्णी संजात बुभुक्षः ऽद्यान् मितं लघु

मात्रा प्रमाणम् निर्दिष्टं सुखं यावद् विजीर्यति

पीडितं मारुतेन अन्नम् श्लेष्मणा रुद्धम् अन्तरा

त्रिफलां मधु सर्पिर्भ्याम् निशि नेत्र बलाय च

त्यक्त्वा यथायथं वैद्यो युञ्ज्याद् व्याधि विपर्ययम्

घृत दिव्योदक क्षीर क्षौद्र दाडिम सैन्धवम्

अनुपानं हिमं वारि यव गोधूमयोः हितम्

आम दोषम् महा घोरम् वर्जयेद् विष _

कफ वात अनुबद्ध आम लिङ्गा तद् सम साधना
अन्न संघात शैथिल्य विक्लित्ति जरणानि च

शोषे मांस रसः मद्यं मांसे सु अल्पे च पावके

मिश्रं पथ्यम् अपथ्यं च भुक्तं समशनं मतम्

विशेषाद् दुर्बलस्य अल्प वह्नेः वेग विधारिणः

विपरीतं यद् अन्नस्य गुणैः स्याद् अविरोधि च

माष निष्पाव शालूक बिस पिष्ट विरूढकम्

पित्ताज् ज्वर अतिसार अन्तर्दाह तृष् प्रलय आदयः

तत्र अल्पे लङ्घनं पथ्यं मध्ये लङ्घन पाचनम्

विपरीतम् अतश् च अन्ते मध्ये अम्ल लवणोत्कटम्

हितम् अभ्यञ्जन स्नेह पान वस्ति आदि युक्तितः

जीर्ण अशने तु भैषज्यं युञ्ज्यात् स्तब्ध गुरु उदरे

न च अतिमात्रम् एव अन्नम् आम दोषाय केवलम्

विदाहि शुष्कम् अति अम्बु प्लुतम् च अन्नम् न जीर्यति

सो ऽलसो अत्यर्थ दुष्टाः तु दोषा दुष्ट आम बद्ध खाः

अन्नेन कुक्षेर् द्वाव् अंशौ पानेन एकम् प्रपूरयेत्

विष्टब्धम् अनिलाच् शूल विबन्ध आध्मान साद कृत्

आमाशये ऽलसीभूतस् तेन सो ऽलसकः स्मृतः

क्षीणे वृद्धे च बाले च पयः पथ्यं यथा अमृतम्

अनुपानं समासेन सर्वदा तत् प्रशस्यते

भोजनं हीन मात्रम् तु न बल उपचय ओजसे

तत्र शूल भ्रम आनाह कम्प स्तम्भ आदयः ऽनिलात्

विशुद्धे च उद्गारे क्षुध् उपगमने वाते ऽनुसरति

लङ्घनं कार्यम् आमे तु विष्टब्धे स्वेदनं भृशम्

प्रक्लिन्न देह मेह अक्षि गल रोग व्रण आतुराः
सर्वाभ्यो वा एतं सप्तभ्यो होत्राभ्य इन्द्रो वज्रं निरमिमीत तिस्रस् तिस्र एव होत्रायै

पञ्चदशो वै वज्रः

तद् आहुस् त्रिवृद् एव स्तोमः कार्य इति

स इन्द्रेण वज्रेण वृत्रं पाप्मानं हनानि इति

अथ उ आहुः पञ्चदश एव कार्य इति

प्रजापतिर् एव सप्तदशः

स एकविंशः षोडशी समपद्यत

स इन्द्रेण ह एव वज्रेण द्विषन्तं पाप्मानं भ्रातृव्यं हन्ति य एवं वेद

अथो आहुः षोडश एव कार्य इति

वज्रः षोडशी

वज्रः षोडशी

इन्द्रो वज्रस्य उद्यन्ता षोडशः

अथ उ आहुः सप्तदश एव कार्य इति

सो ऽनुष्ठाता सो ऽभिगोप्ता सो ऽभिवादयिता प्रहर जहि मा अपक्रमीः इति

पञ्चदशो वै वज्रः

त्रिवृद् वै वज्रः

इन्द्रो वज्रस्य उद्यन्ता षोडशः

पञ्चदशो वै वज्रः

वैराजो वै षोडशी

हन्ति द्विषन्तं भ्रातृव्यं य एवं वेद

तद् उ ह उवाच यामनो भ्रातलायनो विराजो वा एष सम्पदे षोडशी

अथ उ आहुर् एकविंश एव कार्य इति

तेन इन्द्रः वृत्रम् अहन्
तेषां निवापे दत्तं हि तद् कुलीनैः तु बान्धवैः

एतासां द्वि लवः कालः कुहू मात्रा कुहूः स्मृता

सौम्या बर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्ता इति त्रिधा

ब्रह्मचर्येण तपसा यज्ञेन प्रजया भुवि

कालेन अधिष्ठितः तेषु चन्द्रमाः स्रवते सुधाम्

तम् उपास्य ततः सोमं कला अपेक्षी प्रतीक्षते

विस्तरेण आनुपूर्व्यात् च भूयः किं कथयामि वः

निर्मुच्यमानयोः मध्ये तयोः मण्डलयोः तु वै

आर्तवा ऋतवः अथ अब्दाः देवाः तान् भावयन्ति हि

तद् काल संज्ञिता हि एषा अमावास्या कुहूः स्मृता

ऐलः पुरूरवाः सूत तर्पयेत कथं पितॄन्

चन्द्र भूरि अव्यतीपाते समे वै पूर्णिमे उभे

सिनीवाली प्रमाण अल्प कुहू मात्र व्रत उदये

दशभिः पञ्चभिः च एव स्वधा अमृत परिस्रवैः

अष्टका पतयः काव्याः पञ्च अब्दान् तु निबोधत

यद् आहाराः भवन्ति एते तासु तासु इह योनिषु

सनत्कुमारः प्रोवाच पश्यन् दिव्येन चक्षुषा

एवं सा सूर्य वीर्येण चन्द्रस्य आप्यायिता तनुः

समासात् कीर्तितः ते सर्ग एष सनातनः

असिपत्त्रवने च एव पात्यमानाः स्व कर्मभिः

इति एष पितृमान् सोमः स्मृतः तद् वसुधा आत्मकः

स्वायम्भुवस्य देवस्य एष सर्गो मया ईरितः

क्षुध् पिपासा अभिभूताः ते विद्रवन्ति तु इतस्ततस्

स तदा अन्वाहुत्याः कालो दर्शस्य च वषट्क्रियाः

ततः स्वधा भृतम् तत् वै पितॄणां सोम पायिनाम्

यथा गोषु प्रनष्टासु वत्सो विन्दति मातरम्

कृष्ण पक्षः तु अहर् तेषाम् शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी

तेभ्यः अपरे तु ये तु अन्ये संकीर्णाः कर्म योनिषु

इति एष पर्वसंधीनां कालो वै द्वि लवः स्मृतः

स्व कर्माणि अनुशोचन्तः यातना स्थानम् आगताः

तस्मात् आप्यायते नक्तं पौर्णमास्यां निशाकरः

अमावास्याम् अमावास्याम् मातामह पितामहौ

प्रतिपद् प्रतिपन्नः तु पर्वकालो द्वि मात्रकः

एवम् आप्यायते सोमः क्षयिते च पुनः पुनः

सूर्यपुत्राय च उवाच यथा तत् मम निबोधत

प्राप्तान् तु तर्पयन्ति एव प्रेत स्थानेषु अधिष्ठितान्

पर्वणां तुल्य कालः तु तुल्य आहुति वषट्क्रियाः

सौम्या बर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्ताः तथा एव च

सोमस् त्विष् वत्सरः च एव वायुः च एव अनुवत्सरः

स्थानेषु पात्यमाना ये यातना स्थेषु तेषु वै

अमा वसेताम् ऋक्षे तु यदा चन्द्र दिवाकरौ

प्रजावतां प्रसिद्धा एषा उक्ता श्राद्ध कृताम् च वै

दिवा तत् ऊर्ध्वम् रात्र्यां तु सूर्ये प्राप्ते तु चन्द्रमाः

एतत् पितृ महत्त्वम् हि पुराणे निश्चयं गतम्

मत्स्य उवाच

तेषां गतिं च सत्त त्वम् प्राप्तिं श्राद्धस्य च एव हि

न मृतानां गतिः शक्या ज्ञातुं वा पुनर् आगतिः

आप्यायते सुषुम्नेन सोमं तु सोम पायिनम्

मास श्राद्धम् हि भुञ्जानाः ते अति एते सोम लौकिकाः

सुषुम्न आप्यायमानस्य भागं भागम् अहर् क्रमात्

कलाः क्षीयन्ति कृष्णाः ताः शुक्ला हि आप्याययन्ति च

पश्चात् ये स्थावर अन्ते वै भूत अनीके स्व कर्मभिः

तस्मात् तु पर्वणो हि आदौ प्रतिपदी आदि संधिषु

चन्द्र आदित्यः अपराह्णे तु पूर्ण त्वात् पूर्णिमा स्मृता

उद्दिश्य ताम् अमावास्याम् यदा दर्शं समागतौ

द्वौ द्वौ लवौ अमावास्याम् स कालः पर्वसंधिषु

सिनीवाली प्रमाणम् तु क्षीण शेषः निशाकरः

एवम् आप्यायितः सोमः शुक्लपक्षे अपि अहर् क्रमात्

पूर्णमास व्यतीपातौ यदा पश्येत् परस्परम्

इति एते पितरो देवा देवाः च पितरः च वै

इति एष सोम सूर्याभ्याम् ऐलस्य च समागमः

पौर्णमास्याः तु यो भेदो ग्रन्थयः संधयः तथा

दिवा पर्व तु अमावास्याम् क्षीण इन्दौ धवले तु वै

पीतं पञ्चदश अहम् तु रश्मिणा एकेन भास्करः

ततः पीत सुधम् सोमं सूर्यः असौ एक रश्मिणा

एते मनुष्याः पितरो मास श्राद्ध भुजः तु वै

एतत् तत् अमृतम् सोमम् अवाप मधु च एव हि

तदा स गच्छति द्रष्टुं दिवाकर निशाकरौ

द्वि लवम् कुहू मात्रम् च तौ उभौ तु निधाय सः

अवाप्तिं श्रद्धया च एव पितॄणां च एव तर्पणम्

कान्तः पञ्चदशैः सार्धं सुधा भृत परिस्रवैः
तस्मात् ह्रसन्ति वै कृष्णाः शुक्ला हि आप्याययन्ति च

सूत उवाच

कालः कुहू सिनीवाल्योः द्वि लवः स्मृतः

कथं गच्छति अमावास्याम् मासि मासि दिवं नृपः

तस्मात् सोमस्य विप्रैः उक्तः पञ्चदश्यां मया क्षयः

तेषां ते धर्म सामर्थ्यात् स्मृताः सायुज्य गाः द्विजैः

स्वधा अमृतेन सौम्येन तर्पयामास वै पितॄन्

सोमे पर्वकालः कलाः स्मृताः

इति एते पितरो देवाः सोमपाः सोम वर्धनाः

रुद्रः तु वत्सरः तेषाम् पञ्च अब्दाः ये युग आत्मकाः

अन्ये च अत्र प्रसीदन्ति श्रद्धा युक्तेषु कर्मसु

तस्मात् पञ्चदशे सोमे कला वै न अस्ति षोडशी

ऋतुः अग्निः स्मृतो विप्रैः ऋतुम् संवत्सरं विदुः

निवापेषु अथ दत्तेषु पित्र्येण विधिना तु वै

तेषु संवत्सरो हि अग्निः सूर्यः तु परिवत्सरः

भिन्ने देहे दुरापन्नाः प्रेत भूताः यम क्षये

सायाह्ने अनुमत्याः च द्वौ लवौ काल उच्यते

तस्माद् अनुमतिः नाम पूर्ण त्वात् पूर्णिमा स्मृता

अ प्राप्ताः यातना स्थानम् प्रभ्रष्टा ये च पञ्चधा

यथा पर्वाणि आवृत्तात् इक्षु वेणु वत्

अन्योन्य पितरः हि एते देवाः च पितरो दिवि

लवौ द्वौ एव राकायाः कालो ज्ञेयः अपराह्णिकः

वैरूप्यं येन तत् सर्वम् कथितं तु एक देशिकम्

स्मृता बर्हिषदः ते वै पुराणे निश्चयं गताः

सद्यस् अभिक्षरता तेन सौम्येन मधुना च सः

प्राप्नुवन्ति अन्नम् आदत्तम् यत्र यत्र अवतिष्ठते

एवं ह्य् अ विकलम् श्राद्धं श्रद्धा दत्तम् मनुः ब्रवीत्

एतत् ऋतु मुखम् ज्ञेयम् अमावास्याम् तु पार्वणम्

कुहा इति कोकिलेन उक्तम् यस्मात् कालात् समाप्यते

यदि वा आश्रम धर्मेण प्रज्ञानेषु व्यवस्थितान्

स्वधा अमृतम् तु सोमात् वै वसन् तेषाम् च तृप्तये

समागम्य लवौ द्वौ तु मध्याह्नात् निपतन् रविः

अमावास्या विशति अर्कम् सिनीवाली तदा स्मृता

एते स्मृता देव कृत्याः सोमपाः च ऊष्मपाः च ये

अग्नि आधान क्रियाः यस्मात् नीयन्ते पर्वसंधिषु

एका पञ्चदशी रात्रिः अमावास्या ततः स्मृता

ऐलः पुरूरवा विद्वाः मासि श्राद्ध चिकीर्षया

तौ तु वै प्रतिपद् यावत् तस्मिन् काले व्यवस्थितौ

तत्रस्थानां तु तेषां वै दुःखितानाम् अशायिनाम्

एतत् इच्छामहे श्रोतुं प्रभावं तस्य धीमतः

अत्र देवान् पितॄन् च एते पितरो लौकिकाः स्मृताः

स च एव सत्क्रिया कालः षष्ठः कालो ऽभिधीयते

पिता पितामहः च एव तथा एव प्रपितामहः

तस्य च अहम् प्रवक्ष्यामि प्रभावं विस्तरेण तु

यस्मात् प्रसूयते सोमो मासि मासि विशेषतः

निःशेषा वै कलाः पूर्वा युगपद् व्यापयन् पुरा

सरित् सरस् तडागानि पुष्करिण्यः च सर्वशः

पितामहाः तु ऋतवो हि अमावास्या अब्द सूनवः

पूर्ण इन्दुः पूर्ण पक्षे तु रात्रि संधिषु पूर्णिमा

सायाह्ने प्रतिपदि एष स कालः पौर्णमासिकः

काले न्याय आगतम् पात्रे विधिना प्रतिपादितम्

जज्ञिरे ऋतवः तस्मात् ऋतुभ्यः हि आर्तवाः अभवन्

स्वर् गताः दिवि मोदन्ते पितृमन्त उपासते

तेषां लोक अन्तर स्थानाम् बान्धवैः नाम गोत्रात्

अभिवाद्य तु तौ तत्र काल अपेक्षः स तिष्ठति

तथा श्राद्धेषु दृष्ट अन्तः मन्त्रः प्रापयते तु तम्

अमावास्यां निवसत एकस्मिन् अथ मण्डले

यदा अन्योन्यवतीम् पाते पूर्णिमां प्रेक्षते दिवा

एते तु पितरो देवा मनुष्याः पितरः च ये

तपसा हि प्रसिद्धेन किं पुनर् मांसचक्षुषा

इति एष विषयः प्रोक्तः पितॄणां सोम पायिनाम्

रञ्जनात् च एव चन्द्रस्य राका इति कवयो विदुः

प्रपितामहाः स्मृता देवाः पञ्च अब्दाः ब्रह्मणः सुताः

नाना रूपासु जातीनां तिर्यग्योनिषु मूर्तिषु

यदा चन्द्रः च सूर्यः च नक्षत्राणां समागतौ

श्राद्धेन विद्यया च एव च अन्न दानेन सप्तधा

प्रतिपद् शुक्ल पक्षस्य चन्द्रमाः सूर्य मण्डलात्

ततः स दिवि सोमं वै हि उपतस्थे पितॄन् अपि

व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेखात् ऊर्ध्वम् युगान्तरम्

तथा अब्द मासाः पक्षाः च शुक्लाः कृष्णाः तु वै स्मृताः

पर्वणां च एव यः कालो यातना स्थानम् एव च
गृहमेधिनः च यज्वानो हि अग्निष्वात्त आर्तवाः स्मृताः

अशक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धेयं भूतिम् इच्छता

एतत् एव तु पप्रच्छ मनुः स मधुसूदनम्

अर्ध मासस्य पर्वाणि द्वितीया प्रभृतीनि च

कर्मसु एतेषु ये सक्ता वर्तन्त्य् देह पातनात्

प्रकृतिः कृष्णपक्षस्य काले अतीते ऽपराह्णिके

सौम्या बर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्ताः तथा एव च

अतः परं प्रवक्ष्यामि पर्वणां संधयः च याः

देवैः पीत सुधम् सोमं पुरा पश्चात् पिबेत् रविः

तान् तेन तर्पयामास यावत् आसीत् पुरूरवाः

शाल्मल्यां वैतरण्यां च कुम्भीपाक इद्ध वालुके

अतः परं प्रवक्ष्यामि पितॄन् श्राद्ध भुजः तु ये
तस्मै इन्द्रः स्तूयमानः प्रीतः मनसा हिरण्य रथम् ददौ

तम् इन्द्रः उवाच अश्विनौ स्तुहि अथ त्वा उत्स्रक्ष्यामः इति

स प्रजापतिम् एव प्रथमम् देवतानाम् उपससार कस्य नूनम् कतमस्य अमृतानाम् इति एतया ऋचा

तम् सविता उवाच वरुणाय वै राज्ञे नियुक्तः असि तम् एव उपधाव इति

स विश्वान् देवान् तुष्टाव नमः महद्भ्यः नमः अर्भकेभ्यः इति एतया ऋचा

तस्मै अपरम् शतम् ददुः

तम् स नियुयोज

कनीयः ऐक्ष्वाकस्य उदरम् भवति

स वरुणम् राजानम् उपससार अतस् उत्तराभिः एकत्रिंशता

अगदः ऐक्ष्वाकः आस

सः उषसम् तुष्टाव अतस् उत्तरेन तृचेन

अथ ह शुनःशेपः ईक्षांचक्रे अमानुषम् इव वै मा विशसिष्यन्ति हन्त अहम् देवताः उपधावानि इति

तस्मै अपरम् शतम् ददुः

तस्य ह विश्वामित्रः होता आसीत् जमदग्निः अध्वर्युः वसिष्ठः ब्रह्मा अयास्यः उद्गाता

स ह उवाच अजीगर्तः सौयवसिः मह्यम् अपरम् शतम् दत्त अहम् एनम् नियोक्ष्यामि इति

तम् विश्वे देवाः ऊचुः इन्द्रः वै देवानाम् ओजिष्ठः बलिष्ठः सहिष्ठः सत्तमः तम् नु स्तुहि अथ त्वा उत्स्रक्ष्यामः इति

सः इन्द्रम् तुष्टाव यत् चित् हि सत्य सोम पाः इति च एतेन सूक्तेन उत्तरस्य च पञ्चदशभिः

तम् एतया प्रतीयाय शश्वत् इन्द्रः इति

सः अश्विनौ तुष्टाव अतस् उत्तरेण तृचेन

तम् अग्निः उवाच विश्वान् नु देवान् स्तुहि अथ त्वा उत्स्रक्ष्यामः इति

सविता वै प्रसवानाम् ईशे तम् एव उपधाव इति

तम् प्रजापतिः उवाच अग्निः वै देवानाम् नेदिष्ठः तम् एव उपधाव इति

सः असिम् निःश्यानः एयाय

तस्य ह स्म ऋचि ऋचि उक्तायाम् वि पाशः मुमुचे

तम् वरुणः उवाच अग्निः वै देवानाम् मुखम् सुहृदयतमः तम् नु स्तुहि अथ त्वा उत्स्रक्ष्यामः इति

स सवितारम् उपससार अभि त्वा देव सवितर् इति एतेन तृचेन

सः अग्निम् तुष्टाव अतस् उत्तराभिः द्वाविंशत्या

तस्मै उपाकृताय नियुक्ताय आप्रीताय पर्यग्निकृताय विशसितारम् न विविदुः

तम् अश्विनौ ऊचतुः उषसम् नु स्तुहि अथ त्वा उत्स्रक्ष्यामः इति

तस्मै उपाकृताय नियोक्तारम् न विविदुः