tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
राजा तम् आहूय कथयति यदा एव लोकः कालगतः तदा त्वया कोश कोष्ठागाराणि उद्घाटितानि इति

भूत पूर्वम् भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि वाराणस्यां नगर्यां ब्रह्मदत्तो नाम राजा राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्ण बहु जन मनुष्यम् च प्रशान्त कलि कलह डिम्ब डमर तस्कर रोग अपगतम् शालि इक्षु गो महिषी सम्पन्नम् अखिलम् अकण्टकम्

इति हि भिक्षव एकान्त कृष्णानाम् कर्मणाम् एकान्त कृष्णः विपाकः एकान्त शुक्लानाम् कर्मणाम् एकान्त शुक्लः व्यतिमिश्राणां व्यतिमिश्रः

राजा पृच्छति यथा कथम् स एतत् प्रकरणं विस्तरेण आरोचयति

तस्मिन् च समये वाराणस्याम् अन्यतमः गृहपतिः आढ्यः महाधनो महा भोगः विस्तीर्ण परिवारः

इति

समनन्तर अनुबद्धम् च एतत् दुर्भिक्षम्

सा संलक्षयति मम स्वामी न परिभुङ्क्ते कथम् अहम् परिभोक्ष्य इति

पत्नी प्रणिधानं कर्तुम् आरब्धा यत् मया एवंविधे सद्भूतदक्षिणीये कारः कृतः अनेन अहम् कुशल मूलेन यदि एकस्य अर्थाय स्थालीं पचेयम् सा शतेन अपि सहस्रेण अपि न परिक्षयं गच्छेत् यावत् मया प्रयोगो अ प्रतिप्रश्रब्धः इति एवंविधानाम् च धर्माणां लाभिनी स्याम् प्रतिविशिष्टतरं च अतस् शास्तारम् आरागयेयम् मा विरागयेयम् इति

स्नुषा प्रणिधानं कर्तुम् आरब्धा यत् मया एवंविधे सद्भूतदक्षिणीये कारः कृतः अनेन अहम् कुशल मूलेन यदि एकस्य गन्धम् योजयेयम् शतं वा गन्धं घ्रास्यति तं न च परिक्षयं गच्छेयुः यावत् मया अ प्रतिप्रश्रब्धम् एवंविधानां धर्माणां लाभिनी स्याम् प्रतिविशिष्टतरं च अतस् शास्तारम् आरागयेयम् मा विरागयेयम् इति

इयं शलाका सम्बद्ध त्वात् शलाकावृत्तिः इति उच्यते

आत्मना षष्ठो व्यवस्थितः

ततस् तद् क्वाथम् पिबन्ति

स तेन गृहपतिना दृष्टः चित्त प्रासादिकः काय प्रासादिकः च

तत्र चञ्चु उच्यते समुद्गके तस्मिन् मनुष्या बीजानि प्रक्षिप्य अनागते सत्त्व अपेक्षया स्थापयन्ति मृतानाम् अनेन ते बीज कायम् करिष्यन्ति इति

त्रिविधं दुर्भिक्षं भविष्यति चञ्चु श्वेतास्थि शलाकावृत्ति च

श्वेतास्थि नाम दुर्भिक्षम् तस्मिन् काले मनुष्या अस्थीनि उपसंहृत्य तावत् क्वाथयन्ति यावत् तानि अस्थीनि श्वेतानि संवृत्तानि इति

एभिः कर्माणि कृतानि उपचितानि को ऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति न भिक्षवः कर्माणि कृतानि उपचितानि बाह्ये पृथिवी धातौ विपच्यन्ते न अप् धातौ न तेजः धातौ न वायु धातौ अपि तु उपात्तेषु एव स्कन्ध धातु आयतनेषु कर्माणि कृतानि विपच्यन्ते शुभानि अशुभानि च

यत् एभिः प्रत्येकबुद्धे कारान् कृत्वा प्रणिधानं कृतम् तस्य कर्मणो विपाकेन षड् महा पुण्याः जाताः मम अन्तिके दृष्ट सत्यानि

स पूर्वाह्णे निवास्य पात्र चीवरम् आदाय वाराणसीं पिण्डाय प्रविष्टः

भिक्षवः संशय जाताः सर्व संशय छेत्तारम् बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः किं भदन्त मेण्ढकेन मेण्ढक पत्न्या मेण्ढक पुत्रेण मेण्ढक स्नुषया मेण्ढक दासेन मेण्ढक दास्या कर्म कृतम् येन षष् अभिज्ञाताः महा पुण्याः संवृत्ताः भगवतो ऽन्तिके सत्यानि दृष्टानि भगवान् च एभिः आरागितः न विरागित इति भगवान् आह एभिः एव भिक्षवः कर्माणि कृतानि उपचितानि लब्ध सम्भाराणि परिणत प्रत्ययानि ओघवत् प्रत्युपस्थितानि अवश्यम्भावीनि

पत्न्या एकस्य अर्थाय स्थाली साधिता सर्वैस् तैः परिभुक्तं तथा एव अवस्थिता प्रातिवेश्यैः अनेकैः च प्राणि शत सहस्रैः परिभुक्तम् तथा एव अवस्थिता

यावत् अन्यतमः प्रत्येकबुद्धो जनपद चारिकाम् चरन् वाराणसीम् अनुप्राप्तः

दासः प्रणिधानं कर्तुम् आरब्धः यत् मया एवंविधे सद्भूतदक्षिणीये कारः कृतः अनेन अहम् कुशल मूलेन यदि एक हल सीरम् कृषेयम् सप्त सीराः कृष्टाः स्युः एवंविधानां धर्माणां च लाभी स्यां प्रतिविशिष्टतरं च अतस् शास्तारम् आरागयेयम् मा विरागयेयम् इति
तस्य वाग् द्वितीया आसीत्

अनुवाक्यायाश् चत्वार्य् अक्षराणि याज्याम् अभ्यत्यूहेत्

अन्व् एनं स्वास् सम्भवन्ति

व्यतिषजेद् याज्या अनुवाक्याः

यद् अनुष्टुब् अनुवाक्या भवति पङ्क्तिर् याज्या

सा एषा सर्वपृष्ठा नाम इष्टिः

इन्द्राय बार्हताय अनुब्रूहि इति

तान्य् एनम् ईश्वराण्य् अनायतनानि निर्मृजः

रुद्रो ऽग्निः

सर्वाणि वा एतानि इन्द्रियाणि वीर्याणि यत् पृष्ठानि

तेन वै स तानि इन्द्रियाणि वीर्याण्य् अवारुन्द्ध

स एतम् ऐन्द्रम् अपश्यद् द्वादश कपालम्

प्रजननम् अपिहन्यात्

सा गर्भम् अधत्त

रथन्तरस्य ऋचम् अनूच्य बृहत ऋचा यजेत्

चरुम् एव करोति

पृष्ठम् एव समानानां भवति य एवं विद्वान् एतया यजते

प्रजापतिर् वा इदम् आसीत्

सा इमाः प्रजा असृजत

इन्द्राय रैवताय अनुब्रूहि इति

अपशुस् स्यात्

शान्त्यै

बृहत्या वा इदम् अनु अयातयाम त्वम् प्रजाः प्रजायन्ते

रुद्राय पशून् अपिदध्यात्

एतैर् एव इन्द्रियैः वीर्यैस् समन्तम् आत्मानम् अभितः पर्यूहते

वैश्वदेव त्वाय

तत एनं देवा अनुसमभवन्

अ निर्मार्गाय

वाग् वा अनुष्टुप्

पाङ्क्तस् संवत्सरः

संवत्सरः प्रजापतिः

ततो वै सो ऽभवत्

इन्द्राय वैरूपाय अनुब्रूहि इति

सो ऽस्मै मिथुनं करोति

इन्द्राय वैराजाय अनुब्रूहि इति

एतया यजेत यम् अ जघ्निवांसम् अभिशंसेयुः

एतैर् एव इन्द्रियैः वीर्यैर् आत्मानम् अभ्यतिषजति

सा अस्मात् अपाक्रामत्

सा प्रजापतिम् एव पुनः प्राविशत्

यत् सर्वपृष्ठया यजते

एतान्य् एव इन्द्रियाणि वीर्याण्य् अवरुन्द्धे

भवत्य् एव

अस्तृत्यै

तथा ते पङ्क्तिश् च अनुष्टुभ् च सम्पद्येते

शक्वरीम् अनूच्य रेवत्या यजेत्

अ निर्दाहाय

सर्व देवत्यानि पृष्ठानि

एतेन यजेत बुभूषन्न् ऐन्द्रेण द्वादश कपालेन

तद् इन्द्रो ऽपि न उपैत्

अनुष्टुब् अनुवाक्या स्यात् पङ्क्तिर् याज्या प्रजा कामस्य वा पशु कामस्य वा

देवता एव अस्य अन्नम् आदयति

तस्माद् अपि यम् अनृतम् अभिशंसेयुस् तस्य अन्नम् न अद्यात्

तस्य पूतस्य स्वदितस्य मनुष्या अन्नम् अदन्ति

तेषां वीर्याण्य् अपाक्रामन्न् अग्ने रथन्तरम् इन्द्राद् बृहद् विश्वेभ्यो देवेभ्यो वैरूपं सवितुर् वैराजं मरुतां शक्वरी त्वष्टू रेवती

समन्तं पर्यूहं पुरोडाशस्य अवद्येत्

वाच्य् एव संवत्सरं वृषाणम् अपिसृजति

तस्य देवैः परिवृज्यमानस्य मनुष्या अन्नं न अदन्ति

रेवतीम् अनूच्य शक्वर्या यजेत्
अथ संग्राम मध्ये तु यत्र नाडी सदा वहेत्

तनु स्थः पृच्छते यः तु तत्र सिद्धिः न संशयः

चरे स्थिरे तद् विमार्गे तादृशे तादृशे क्रमात्

निर्गमे तु भवेत् वामा प्रवेशे दक्षिणा स्मृता

रिक्तायां तु द्वितीयः तु कथयेत् तत् अशङ्कितः

जायते न अत्र सन्देहो नाडी मध्ये तु लक्षयेत्

दक्ष वात प्रवाहे तु यदि नाम सम अक्षरम्

यां दिशं वहते वायुः ताम् दिशं यावत् आजयः

दक्ष नाडी प्रवाहे तु शनिः भौमः च स ऐहिकः

चक्र वत् च स्थिताः ताः तु सर्वाः प्राण हराः स्मृताः

जीवो जीवति जीवेन यत् शून्यम् भवेत्

तत् सर्वम् पूर्ण नाड्याम् तु जायते निर्विकल्पतः

घोरे घोराणि कार्याणि सौम्ये वै मध्यमानि च

मध्ये तु पृथिवी ज्ञेया नभः सर्वत्र सर्वदा

यत् किंचित् कार्यम् उद्दिष्टं जय आदि शुभ लक्षणम्

वामे वामा शुभे च एव दक्षिणे दक्षिणा शुभा

भोजने मैथुने युद्धे पिङ्गला सिद्धि दायका

युद्ध आदि भोजने घाते स्त्रीणां च एव तु संगमे

हरेः श्रुत्वा हरो गौरीं देह स्थम् ज्ञानम् अब्रवीत्

विष वत् तम् तु जानीयात् संस्मरेत् तु विचक्षणः

उच्चाट मारण आद्येषु कर्मसु एतेषु पिङ्गला

न दातुं जायते सो ऽपि न अत्र कार्या विचारणा

यः तु पृच्छति तत्रस्थः स साधुर् जयति ध्रुवम्

वामे वा दक्षिणे वा अपि यत्र संचरते शिवम्

जायते न अत्र यदि अग्रतस् स्थितः

वामा सोम आत्मका प्रोक्ता दक्षिणा रवि संनिभा

प्रस्थिते भागतो हंसे द्वाभ्यां वै सर्व वाहिनी

पिङ्गला अन्तर्गते प्राणे शमनीय आहवम् जयेत्

कृत्वा तत् पदम् आप्नोति यात्रा संतत शोभना

तदा मृत्युं विजानीयात् योगी योग विशारदः

अग्रतो वामिका श्रेष्ठा पृष्ठतो दक्षिणा शुभा

मैथुने च एव संग्रामे भोजने सिद्धि दायका

देह मध्ये स्थिता नाड्यो बहु रूपाः सु विस्तराः

वामा हि अमृत रूपा च जगत् आप्यायने स्थिता

गुरुः शुक्रः तथा सौम्यः चन्द्रः च एव चतुर्थकः

सौम्य आदि शुभ कार्येषु लाभ आदि जय जीविते

ऊर्ध्वे अग्निः अधस् अपः च तिर्यञ्च् संस्थः प्रभञ्जनः

जीव अजीवाय यत् पृच्छेत् न सिध्यति च मध्यमा

तत्र तत्र समं वातस्य उदयनम् सदा

तत्र भागे स्थितः पृच्छेत् सिद्धिः भवति निष्फला

वाम आचार समः वायुः जायते कर्म सिद्धि दः

वाम नाडीम् तु मध्य स्थाम् कारयेत् आत्मनः तथा

इला युक्तः तदा कर्म समाचरेत्

मेषी आद्याः दश या नाड्यो दक्षिणा वाम संस्थिताः

द्विसप्तति सहस्राणि नाभि मध्ये व्यवस्थिते

शशि सूर्य प्रवाहे तु सति युद्धं समाचरेत्

स्थान सेवाम् तथा ध्यानं वाणिज्यं राज दर्शनम्

ऊर्ध्वे मृत्युः अधस् शान्तिः तिर्यञ्चम् च उच्चाटयेत् सुधीः

अन्यानि शुभ कर्माणि कारयेत प्रयत्नतः

कारयेत् क्रूर कर्माणि प्राणे पिङ्गल संस्थिते

वामे वा दक्षिणे वा अपि पञ्चतत्त्व स्थितः शिवे

प्रवृत्ते दक्षिणे मार्गे विषमे विषम अक्षरम्

द्वाभ्यां च एव प्रवाहे च क्रूर सौम्य विवर्जने

सा दिशा जयम् आप्नोति शून्ये भङ्गं विनिर्दिशेत्

निर्गमे निर्गमं याति संग्रहे संग्रहं विदुः

जात चारे जयं विद्यात् मृतके मृतम् आदिशेत्

नाभ्याः अधस्तात् यः कन्दः तु अङ्कुराः तत्र निर्गताः

तदा असौ जयम् आप्नोति योधः संग्राम मध्यात्

यावत् षष्ठा तु पृच्छायां पूर्णायां प्रथमो जयेत्

गमन आगमने च एव वामा सर्वत्र पूजिता

शोभनेषु च कार्येषु यात्रायां विष कर्मणि

सूत उवाच

तासां मध्ये त्रयः श्रेष्ठा वाम दक्षिण मध्यमाः

यत्र यत्र स्थितः पृच्छेत् वाम दक्षिण सम्मुखः

वामदेवः तु यदा वहति च आत्मनि

पृच्छकस्य वचः श्रुत्वा घण्टा आकारेण लक्षयेत्

शुभ अशुभानि कार्याणि लाभ अलाभौ जय अजयौ

वायु संस्था स्थितः राहुः दक्ष रन्ध्र अवभासकः

दक्षिणा रौद्र भागेन जगन्त् शोषयते सदा

मध्यमा च भवेत् अग्निः फलन्ती काल पूरिणी

प्रशस्ता दक्षिणा नाडी प्रवेशे क्षुद्र कर्मणि
पुनर् अपि अपरा सूक्ष्मा नालिका सप्त अङ्गुला सप्त अङ्गुल परिमाणा सु दृढा मनोहर कठिना कार्या यथा मध्ये षष् अङ्गुल नालिका अन्तर् प्रविशति तद्वत् तथा कार्या

पूर्ववत् दीर्घाम् धूर्त कुसुम संकाशाम् धत्तूर पुष्प संकाशाम् पूर्व यन्त्र नलिकायाः स्थाने एवंविधां षष् अङ्गुलाम् नलिकां कुर्याद् इति व्यक्तिः

सा च मृदा मृत्स्नया लेप्या

इति कृते सति रसः सरति हेम्ना मिलति न संदेहः नियतम् इति अर्थः

किंभूता दृढ मुखा दृढं मुखं यस्याः सा एवंरूपा तस्मिन् संसिद्धे यन्त्रे सारण तैल अन्वितः सूतः क्षिप्तः सन् मदन रुद्ध मुखः कार्यः मदनेन सिक्थकेन रुद्धं मुद्रितं मुखं यस्य सः

तस्मिन् यन्त्रे मध्ये अन्तर् नलिका अग्रम् नलिकायाः सप्त अङ्गुलायाः अग्र भागम् क्षिप्त्वा अधोमुखीं कुर्यात् पुनर् ऊर्ध्वम् भार आक्रान्ताम् कुर्यात्

तदनु तद् पश्चात् हेम कोष्ठिकया हेम्नो या कोष्ठी एव कोष्ठिका तया हेम स्वर्णं प्रद्राव्य द्रावयित्वा तत्र क्षिपेत् इति अध्याहार्यम्
नागदन्त अवसक्ता वीणा

एते वेश्यानां नागरकाणां च मन्त्रिणः संधि विग्रह नियुक्ताः

पूर्वाह्ण एव सु अलंकृताः तुरग अधिरूढाः वेश्याभिः सह परिचारक अनुगताः गच्छेयुः

सुवसन्तकः

एतेन रचित उद्ग्राह उदकानाम् ग्रीष्मे जल क्रीडा गमनम् व्याख्यातम्

गोष्ठ्या सहचरन् विद्वाः लोके सिद्धिं नियच्छति

वैहासिको वा

दिवाशय्या च

एकचारिणः च विभव सामर्थ्यात् गणिकाया नायिकायाः च सखीभिर् नागरकैः च सह चरितम् एतेन व्याख्यातम्

सहकार भञ्जिका अभ्यूषखादिका बिसखादिका नवपत्त्रिका उदकक्ष्वेडिका पाञ्चालानुयानम् एकशाल्मली कदम्बयुद्धानि ताः ताः च मा हि मान्यः देश्याः च क्रीडा जनेभ्यो विशिष्टम् आचरेयुः

तस्य बहिः क्रीडा शकुनि पञ्जराणि

कर्मसु च साहाय्येन च अनुगृह्णीयात्

भोजन अनन्तरम् शुकसारिकाप्रलापन व्यापाराः

परस्पर भवनेषु च आपानकानि

पीठमर्द विट विदूषक आयत्ताः व्यापाराः

पर हिंसा आत्मका या च न ताम् अवतरेद् बुधः

गोष्ठीः च प्रवर्तयेत्

तत्र मधुमैरेय सुरासवान् विविध लवण फल हरित शाक तिक्त कटुक अम्ल उपदंशान् वेश्याः पाययेयुर् अनुपिबेयुः च

तैर् भिक्षुक्यः कला विदग्धाः मुण्डा वृषल्यो वृद्ध गणिकाः च व्याख्याताः

द्वितीयकम् उत्सादनम्

आगन्तूनां च कृत समवायानाम् पूजनम् अभ्युपपत्तिः च

चतुर्थकम् आयुष्यम्

उपकारयेत् च

इति नागरक वृत्तम्

अविभवः तु शरीर मात्रः मल्लिका फेनक कषाय मात्र परिच्छदः पूज्याद् देशाद् आगतः कलासु विचक्षणः तद् उपदेशेन गोष्ठ्यां वेश उचिते च वृत्ते साधयेद् आत्मानम् इति पीठमर्दः

ततो यथाश्रद्धम् एषां दर्शनम् उत्सर्गो वा

तस्य शिरस् भागे कूर्च स्थानम् वेदिका च

न अतिदूरे भूमौ वृत्त आस्तरणम् समस्तकम्

प्रतिशय्यिका च

तस्याम् उज्ज्वला लोक कान्ताः पूज्याः

तृतीयकः फेनकः

तत्र च एषाम् काव्य समस्या कला समस्या वा

घटा निबन्धनम् गोष्ठी समवायः सम आपानकम् उद्यान गमनम् समस्याः क्रीडाः च प्रवर्तयेत्

लोक चित्त अनुवर्तिन्या क्रीडा मात्र एक कार्यया

आगतानां च मनोहरैर् आलापैर् उपचारैः च स सहायस्य उपक्रमाः

पक्षस्य मासस्य वा प्रज्ञाते अहनि सरस्वत्या भवने नियुक्तानां नित्यं समाजः

कथां गोष्ठीषु कथयन् लोके बहु मतः भवेत्

यात्रा वशात् वा

द्वितीये अहनि तेभ्यः पूजा नियतं लभेरन्

वर्ष प्रमृष्ट नेपथ्यानाम् दुर्दिन अभिसारिकाणाम् स्वयम् एव पुनर् मण्डनम् मित्र जनेन वा परिचरणम् इति आहोरात्रिकम्

पूर्वाह्ण अपराह्णयोः भोजनम्

कुरण्टक मालाः च

सातत्यात् च संवृत कक्ष स्वेद अपनोदः

एतेन उद्यान गमनम् व्याख्यातम्

कुशीलवाः च आगन्तवः प्रेक्षणकम् एषां दद्युः

ताः ताः च कला क्रीडाः

संगत्या जनम् अनुरञ्जयेत्

एतेन तं तं देवता विशेषम् उद्दिश्य संभावित स्थितयः घटा व्याख्याताः

बाह्ये च वासगृहे सु श्लक्ष्णम् उभय उपधानम् मध्ये विनतं शुक्ल उत्तरच्छदम् शयनीयं स्यात्

चित्र फलकम्

कौमुदीजागरः

स्थण्डिल पीठिका च स कुसुमा इति भवन विन्यासः

प्रदोषे च संगीतकानि

आकर्ष फलकम् द्यूत फलकम् च

इति गण धर्मः

भुक्त विभवः तु गुणवान् स कलत्रः वेशे गोष्ठ्यां च बहु मतः तद् उपजीवी च विटः

सु आस्तीर्णा प्रेङ्ख दोला वृक्ष वाटिकायाम् स प्रच्छाया

वर्तिका समुद्गकः

व्यसन उत्सवेषु च एषाम् परस्परस्य एक कार्य ता

सायं चारायणस्य

स प्रातर् उत्थाय कृत नियत कृत्यः गृहीत दन्त धावनः मात्रया अनुलेपनम् धूपं स्रजम् इति च गृहीत्वा दत्त्वा सिक्थकम् अलक्तकं च दृष्ट्वा आदर्शे मुखम् गृहीत मुख वास ताम्बूलः कार्याणि अनुतिष्ठेत्

इति सम्भूय क्रीडाः

यः कश्चित् पुस्तकः

प्रीति समानाः च आहारिताः

ग्राम वासी च सजातान् विचक्षणान् कौतूहलिकान् प्रोत्साह्य नागरक जनस्य वृत्तं वर्णयञ् श्रद्धां च जनयन् तत् एव अनुकुर्वीत

गृहीत विद्यः प्रतिग्रह जय क्रय निर्वेश अधिगतैः अर्थैर् अन्वय आगतैः उभयैर् वा गार्हस्थ्यम् अधिगम्य नागरक वृत्तम् वर्तेत
आनूपो विपरीतो ऽस्मात् समः साधारणः स्मृतः

इत्य् अवेध्य विभाग अर्थम् प्रति अङ्गम् वर्णिताः सिराः

इति सर्व गुण उपेते शरीरे शरदां शतम्

क्षुत् तृष् दुःख क्लेश घर्मैः अतप्तो बुद्ध्या युक्तः सात्त्विकः सत्य संधः

अधन्या मत्सर आध्माताः स्तेनाः प्रोद्बद्ध पिण्डिकाः

रसो जलं च देहे ऽस्मिन्न् एकैक अञ्जलि वर्धितम्

युगपत् सर्वतो ऽजस्रं देहे विक्षिप्यते सदा

षट्पञ्चाशन् नयनयोर् निमेष उन्मेष _

ग्रीवायां पृष्ठ वत् तासां नीले मन्ये कृकाटिके

तीक्ष्णो वह्निः पचेच् छीघ्रम् असम्यग् अपि भोजनम्

विमार्गतो वा गमनं स्रोतसां दुष्टि लक्षणम्

व्याघ्र ऋक्ष कपि मार्जार यक्ष अनूकाः च पैत्तिकाः

विधुरे मातृकाश् च अष्टौ षोडश इति परित्यजेत्

यथास्वं ते च पुष्णन्ति पक्वा भूत गुणान् पृथक्

किट्टं सारश् च तत् पक्वम् अन्नं सम्भवति द्विधा

पृष्ठ वत् जठरे तासां मेहनस्य उपरि स्थिते

रसाद् रक्तं ततो मांसं मांसान् मेदस् ततो ऽस्थि च

रोमराजीम् उभयतो द्वे द्वे शस्त्रेण न स्पृशेत्

पित्त अभिमूर्छिते तीक्ष्णो मन्दो ऽस्मिन् कफ पीडिते

षोडश द्विगुणाः श्रोण्यां तासां द्वे द्वे तु वङ्क्षणे

त्वच् रक्त आदीनि सत्त्व अन्तानि अग्र्याण्य् अष्टौ यथोत्तरम्

राजसं बहु भाषि त्वम् मान क्रुध् दम्भ मत्सरम्

सारैर् उपेतः सर्वैः स्यात् परं गौरव संयुतः

जिह्वा रक्त आयता तन्वी मांसलं चिबुकं महत्

मध्य आयुषः मध्य बलाः पिण्डिताः क्लेश भीरवः

शस्त्रेण ताः परिहरेच् चतस्रो मांस रज्जवः

तत्र अच्छम् किट्टम् अन्नस्य मूत्रं विद्याद् घनम् शकृत्

गौर्यः स्निग्धाः स्थिराः शीताः संसृष्टं लिङ्ग संकरे

द्रवैर् विभिन्न संघातम् नीतं स्नेहेन मार्दवम्

स्रोतांसि नासिके कर्णौ नेत्रे पायु आस्य मेहनम्

अल्प वित्त बल जीवित निद्राः सन्न सक्त चल जर्जर वाचः

आदौ षष् रसम् अप्य् अन्नं मधुरीभूतम् ईरयेत्

गर्भाशयो ऽष्टमः स्त्रीणां पित्त पक्वाशय अन्तरे

अनुत्सेकम् अदैन्यं च सुखं दुःखं च सेवते

अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्रं शुक्राद् गर्भः प्रजायते

शीत द्विषः चल धृति स्मृति बुद्धि चेष्टा सौहार्द दृष्टि गतयः अतिबहु प्रलापाः

द्वाव् अञ्जली तु स्तन्यस्य चत्वारो रजसः स्त्रियाः

सहजं काल जम् युक्तिकृतं देह बलम् त्रिधा

अल्प व्याहार क्रोध पान अशन ईहः प्राज्य आयुस् वित्तः दीर्घ दर्शी वदान्यः

उदरं दक्षिण आवर्त गूढ नाभि समुन्नतम्

पित्तम् आमाशयात् कुर्याच् च्यवमानं च्युतं पुनः

स्तनरोहित तद् मूल हृदये तु पृथग् द्वयम्

आयाम ज्ञान विज्ञानैः वर्धमानं शनैः शुभम्

स्मृतिमान् अभियोगवान् विनीतो न च बाल्ये ऽप्य् अतिरोदनो न लोलः

श्लेष्मा सोमः श्लेष्मलस् तेन सौम्यो गूढ स्निग्ध श्लिष्ट संधि अस्थि मांसः

सर्व आरम्भेषु च आशावान् सहिष्णुः सन्मतिः स्थिरः

तामसं भयम् अज्ञानं निद्रा आलस्यम् विषादि ता

मृद्व् अत्र मातृ जम् रक्त मांस मज्ज गुद आदिकम्

अस्थ्नां शतानि षष्टिश् च त्रीणि दन्त नखैः सह

रक्त अन्त सु स्निग्ध विशाल दीर्घ सु व्यक्त शुक्ल असित पक्ष्मल अक्षः

सु स्निग्धाः मृदवः सूक्ष्मा न एक मूलाः स्थिराः कचाः

दोष धातु मल आदीनाम् ऊष्मा इति आत्रेय शासनम्

तनु रक्त उन्नत नखम् स्निग्धम् आताम्र मांसलम्

मन्दस् तु सम्यग् अप्य् अन्नम् उपयुक्तं चिरात् पचेत्

तत्र एकैकम् च शाखायां शतं तस्मिन् न वेधयेत्

तद् अधिष्ठानम् अन्नस्य ग्रहणाद् ग्रहणी मता

क्षिप्यमाणः ख वैगुण्यात् रसः सजति यत्र सः

अन्नस्य पक्ता सर्वेषां पक्तॄणाम् अधिको मतः

तत्र श्याव अरुणाः सूक्ष्माः पूर्ण रिक्ताः क्षणात् सिराः

शरीरम् अनुगृह्णन्ति पीडयन्त्य् अन्यथा पुनः

नासा नेत्र आश्रिताः षष्टिर् ललाटे स्थपनी श्रिताम्

ग्रीवा ह्रस्वा घना वृत्ता स्कन्धाव् उन्नत पीवरौ

बिसानाम् इव सूक्ष्माणि दूरं प्रविसृतानि च

संधुक्षितः समानेन पचत्य् आमाशय स्थितम्

द्वे च वाचः प्रवर्तिन्यः नासायां चतुर् उत्तरा
तानि दुष्टानि रोगाय विशुद्धानि सुखाय च

उत्तर उत्तर सुक्षेत्रम् वपुर् गर्भ आदि नीरुजम्

अवेध्यास् तत्र कार्त्स्न्येन देहे ऽष्टानवतिस् तथा

भिद्यन्ते तास् ततः सप्त शतानि आसां भवन्ति तु

सारस् तु सप्तभिर् भूयो यथास्वं पच्यते ऽग्निभिः

संतता भोज्य धातूनाम् परिवृत्तिस् तु चक्र वत्

यः स्याद् दोषो ऽधिकस् तेन प्रकृतिः सप्तधा उदिता

धमन्यो न अभिसंबद्धाः विंशतिश् चतुर् उत्तरा

चतुर्दश अस्थि संघाताः सीमन्ता द्विगुणा नव

प्रसाद किट्टौ धातूनां पाकाद् एवं द्विधा ऋच्छतः

शब्दः स्पर्शश् च रूपं च रसो गन्धः क्रमाद् गुणाः

गौर उष्ण अङ्गः ताम्र हस्त अङ्घ्रि वक्त्रः शूरो मानी पिङ्ग केशः अल्प रोमा

विहार आहार जनितम् तथा ऊर्जस्कर योग जम्

श्व शृगाल उष्ट्र गृध्र आखु काक अनूकाः च वातिकाः

बल प्रमाण ज्ञान अर्थम् साराण्य् उक्तानि देहिनाम्

स्रोतांसि दीर्घाण्य् आकृत्या प्रतान सदृशाणि च

चैतनं चित्तम् अक्षाणि नाना योनिषु जन्म च

केचिद् आहुर् अहोरात्रात् षडहाद् अपरे परे

गूढ वंशम् बृहत् पृष्ठं निगूढाः संधयो दृढाः

स्वभाव जम् स्थिरं सत्त्वम् अविकारि अपि

स्पर्श उष्णाः शीघ्र वाहिन्यः नील पीताः कफं पुनः

सत्त्ववांस् तप्यमानस् तु राजसो न एव तामसः

अतिप्रवृत्तिः सङ्गो वा सिराणां ग्रन्थयो ऽपि वा

ताः सप्त सप्त च आधाराः रक्तस्य आद्यः क्रमात् परे

धातु आशय अन्तर क्लेदः विपक्वः स्वं स्वम् ऊष्मणा

स्थिता पक्वाशय द्वारि भुक्त मार्ग अर्गला इव सा

द्वाराणि स्रोतसां देहे रसो यैर् उपचीयते

दश मूल सिराः हृद् स्थाः ताः सर्वं सर्वतो वपुः

स्वं स्वं हस्त त्रयम् सार्धं वपुः पात्रं सुख आयुषोः

षडङ्गम् अङ्गं प्रत्यङ्गं तस्य अक्षि हृदय आदिकम्

बलवत्य् अबला त्व् अन्नम् आमम् एव विमुञ्चति

औदर्यो ऽग्निर् यथा बाह्यः स्थाली स्थम् तोय तण्डुलम्

कोष्ठ अङ्गानि स्थितान्य् एषु हृदयं क्लोम फुप्फुसम्

आयुर् ऐश्वर्यम् इष्टाश् च सर्वे भावाः प्रतिष्ठिताः

न दृढा न जित इन्द्रियाः न च आर्याः न च कान्ता दयिताः बहु प्रजाः वा

द्वे द्वे अपाङ्गयोर् द्वे च तासां षड् इति वर्जयेत्

तत्र खात् खानि देहे ऽस्मिन् श्रोत्रं शब्दो विविक्तता

स्रोतस् विद्धम् अतो वैद्यः प्रत्याख्याय प्रसाधयेत्

जीवित आयतनानि अन्तः स्रोतांस्य् आहुस् त्रयोदश

स्थूल मूलाः सु सूक्ष्म अग्राः पत्त्र रेखा प्रतान वत्

दीर्घ अच्छिद्र अङ्गुलि महत् पाणि पादम् प्रतिष्ठितम्

अ रोमश असित स्थूल दीर्घ त्वैः स विपर्ययैः

रस आत्मकम् वहन्त्य् ओजस् तत् निबद्धम् हि चेष्टितम्

स्तनौ रक्तपथश् च इति नारीणाम् अधिकं त्रयम्

पालयेत् प्रयतस् तस्य स्थितौ ह्य्

द्वे द्वे तत्र ऊर्ध्व गामिनीः न शस्त्रेण परामृशेत्

श्लेष्म प्रकृतयः तुल्यास् तथा सिंह अश्व गोवृषैः

तिक्तं कषायं कटुक उष्ण रूक्षम् अल्पं स भुङ्क्ते बलवांस् तथा अपि

द्वादश द्विगुणाः पृष्ठे पृष्ठवंशस्य पार्श्वयोः

आवासः पलित तरंग नीलिकानाम् भुङ्क्ते ऽन्नं मधुर कषाय तिक्त शीतम्

समो ऽग्निर् विषमस् तीक्ष्णो मन्दश् च एवम् चतुर्विधः

मेधावी प्रशिथिल संधिबन्ध मांसः नारीणाम् अन् अभिमतः अल्प शुक्र कामः

गूढाः सम स्थिताः स्निग्धा रोहिण्यः शुद्ध शोणितम्

तत्र एकाम् द्वे तथा आवर्तौ चतस्रश् च कच अन्तगाः

मासेन याति शुक्र त्वम् अन्नं पाक क्रम आदिभिः

प्रलम्ब बाहुः पृथु पीन वक्षाः महा ललाटः घन नील केशः

वृष्य आदीनि प्रभावेण सद्यः शुक्र आदि कुर्वते

भुक्तम् आमाशये रुद्ध्वा सा विपाच्य नयत्य् अधः

आप्या जिह्वा रस क्लेदाः घ्राण गन्ध अस्थि पार्थिवम्

अपस्तम्भ आख्ययोः एकां अपि

उन्नत अग्रा महा उच्छ्वासा पीना ऋजुः नासिका समा

पच्यमानात् प्रजायन्ते क्षीरात् संतानिका इव

तस्मात् तं विधिवद् युक्तैर् अन्न पान इन्धनैः हितैः

अग्निना शोषितं पक्वं पिण्डितं कटु मारुतम्

भौम अप्य आग्नेय वायव्याः पञ्च ऊष्माणः सनाभसाः
संकीर्णा ग्रथिताः क्षुद्रा वक्राः संधिषु च आश्रिताः

सप्त एवम् वर्जयेत् तासां कर्णयोः षोडश अत्र तु

एक एकाम् पृथग् उत्क्षेप सीमन्त अधिपति स्थिताम्

फेनीभूतं कफं यातं विदाहाद् अम्ल ताम् ततः

स्वातन्त्र्याद् बहु रोग त्वात् दोषाणां प्रबलो ऽनिलः

धन्वन्तरिस् तु त्रीण्य् आह संधीनां च शत द्वयम्

मधुर अम्ल पटु उष्ण सात्म्य काङ्क्षाः कृश दीर्घ आकृतयः स शब्द याताः

ललाटम् उन्नतं श्लिष्ट शङ्खम् अर्ध इन्दु संनिभम्

अन्नस्य पक्ता पित्तं तु पाचक आख्यम् पुरा ईरितम्

स्नेहो अक्षि त्वच् _ ओजो धातूनां क्रमशो मलाः

स्व धातु सम वर्णानि वृत्त स्थूलानि अणूनि च

जिह्वायां हनु वत् तासाम् अधो द्वे रस बोधने

न च यद् युक्तम् उद्रिक्तैर् अष्टाभिर् निन्दितैर् निजैः

आहारश् च विहारश् च यः स्याद् दोष गुणैः समः

दूषिते ऽग्नाव् अतो दुष्टा ग्रहणी रोग कारिणी

नेत्रे व्यक्त असित सिते

ग्रहण्या बलम् अग्निर् हि स च अपि ग्रहणी बलः

ऋजुर् विपश्चित् सुभगः सुलज्जो भक्तो गुरूणां स्थिर सौहृदः च

पैतृकं तु स्थिरं शुक्र धमनि अस्थि कच आदिकम्

रसायनानि मैत्री च पुण्य आयुस् वृद्धि कृत् गणः

यद् अन्नं देह धातु ओजस् बल वर्ण आदि पोषणम्

विभु त्वात् आशुकारि त्वात् बलि त्वात् अन्य कोपनात्

सात्त्विकं शौचम् आस्तिक्यं शुक्ल धर्म रुचिः मतिः

वातात् स्पर्श त्वच् उच्छ्वासाः वह्नेर् दृश् रूप पक्तयः

उन्मीलितानि इव भवन्ति सुप्ते शैल द्रुमान् ते गगनं च यान्ति

पञ्च आहार गुणान् स्वान् स्वान् पार्थिव आदीन् पचन्त्य् अनु

स्वप्ने स पद्मान् स विहंग मालान् तोयाशयान् पश्यति तोयदांश् च

व्यधे तु स्रोतसां मोह कम्प आध्मान वमि ज्वराः

तासां शतानां सप्तानां पादो ऽस्रं वहते पृथक्

प्रस्पन्दिन्यश् च वात अस्रम् वहन्ते पित्त शोणितम्

षट् कूर्चाः सप्त सीवन्यो मेढ्र जिह्वा शिरस् गताः

प्राण धातु मल अम्भस् अन्न वाहीनि अहित सेवनात्

विभव साहस बुद्धि बल अन्वितः भवति भीषु गतिर् द्विषताम् अपि

तस्मिन् विकारं कुरुते खे वर्षम् इव तोयदः

अन्न भौतिक धातु अग्निकर्म इति परिभाषितम्

ख अनिल अग्नि अप् भुवाम् एक गुण वृद्धि अन्वयः परे

यकृत् प्लीह उण्डुकम् वृक्कौ नाभि डिम्ब अन्त्र वस्तयः

हन्वोः षोडश तासां द्वे संधिबन्धन कर्मा

ताभिः परिवृता नाभिश् चक्र नाभिः इव अरकैः

नास्तिका बहु भुजः सविलासा गीत हास मृगया कलि लोलाः

शौच आस्तिक्य आदिभिः च एवम् गुणैर् गुण मयाः वदेत्

उरस्य् आसां चतुर्दश न वेधयेत्

तनूनि पिङ्गानि चलानि च एषाम् तनु अल्प पक्ष्माणि हिम प्रियाणि

पृथक् स्व प्रसृतम् प्रोक्तम् ओजस् मस्तिष्क रेतसाम्

कण्ठो ऽस्रं हृदयं नाभिर् वस्तिः शुक्र ओजसी गुदम्

सम धातोः इदं मानं विद्याद् वृद्धि क्षयौ अतः

धर्म आत्मा वदति न निष्ठुरं च जातु प्रच्छन्नं वहति दृढं चिरं च वैरम्

द्वे शङ्ख संधि गे तासां मूर्ध्नि द्वादश तत्र तु

दश उत्तरम् सहस्रे द्वे निजगाद अत्रिनन्दनः

घर्म द्वेषी स्वेदनः पूति गन्धिः भूरि उच्चार क्रोध पान अशन ईर्ष्यः

तत्र सत्त्व शरीर उत्थम् प्राकृतं सहजं बलम्

सा एव धन्वन्तरि मते कला पित्त धर आह्वया

समः समाने स्थान स्थे विषमो ऽग्निर् विमार्ग गे

द्वे शब्द बोधने शङ्खौ सिरास् ता एव च आश्रिताः

तत्र अग्निः हेतुर् आहारान् न ह्य् अपक्वाद् रस आदयः

दश जीवित धामानि शिरस् रसन बन्धनम्

इति भूत मयः देहस् तत्र सप्त त्वचो ऽसृजः

महद् आस्यं घना दन्ताः स्निग्धाः श्लक्ष्णाः सिताः समाः

ब्रह्म रुद्र इन्द्र वरुण तार्क्ष्य हंस गज अधिपैः

ओष्ठौ रक्ताव् अनुद्वृत्तौ महत्यौ न उल्बणे हनू
आ नो धेहि भेषजम्

तांस् ते यज्ञस्य मायया सर्वान् अपयजामसि

अप इतस् एतु निरृतिर् न इह अस्याः अपि किंचन

अयासा मनसा कृतो ऽयास् सन् हव्यम् ऊहिषे

अथ यत्र एतत् कुलं कलहि भवति तन् निरृति गृहीतम् इत्य् आचक्षते

ये ते शतं वरुण ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः

स्वाहा इति अग्नौ हुत्वा

तत्र जुहुयात्

तत्र एव एतान् होमाञ् जुहुयात्

वरम् अनड्वाहम् इति समानम्

ब्रह्म उपद्रष्टा सु कृतस्य साक्षाद् ब्रह्म अस्मत् अपहन्तु शमलं तमश् च

परः सेधाम एषाम् यत् तमः प्राणं ज्योतिश् च दध्महे

इन्द्र अग्नी त्वा ब्रह्मणा वावृधानाव् आयुष्मन्ताव् उत्तमं त्वा कराथः

इन्द्र अग्निभ्याम् स्वाहा इति हुत्वा

आराद् अग्निं क्रव्य अदम् निरूहञ् जीवातवे ते परिधिं दधामि

अप अस्याः सत्वनः पाशान् मृत्यून् एक शतम् नुदे

अयाश् च अग्ने ऽस्य् अन् अभिशस्तिः च सत्यम् इत् त्वम् अया असि

ये ते पाशा एक शतम् मृत्यो मर्त्याय हन्तवे

आराद् अरातिम् इति द्वे
यम् एव अमुम् पुरस्ताद् विषुवतो ऽतिरात्रम् उपयन्ति तेन इति ब्रूयात्

तद् आहुः कति संवत्सरस्य पराञ्च्य् अहानि भवन्ति कत्य् अर्वाञ्चि

अथ यानि पुनर् पुनर् उपयन्ति तान्य् अर्वाञ्चि इति एव एनानि उपासीरन्

तद् यानि सकृत् सकृत् उपयन्ति तानि पराञ्चि

षडहयोर् ह्य् आवृत्तिम् अन्वावर्तन्ते
अथ यत् मनसा उत्तराम् यत् एव रात्र्या पापम् करोति तस्मात् एव तया व्यावर्तते

अथ यत् मनसा उत्तराम् यत् एव अह्ना पापम् करोति तस्मात् एव तया व्यावर्तते

वाचम् अनु आत्मा

अथ यत् प्रातराहुत्योः वाचा पूर्वाम् आहुतिम् जुहोति यत् एव रात्र्या पापम् करोति तस्मात् एव तया व्यावर्तते

मनः वै अनु प्राणाः

स यत् सायमाहुत्योः वाचा पूर्वाम् आहुतिम् जुहोति यत् एव अह्ना पापम् करोति तस्मात् एव तया व्यावर्तते
तस्य एतस्य वसनस्य अन्तमायाम् दशायां हिरण्य शल्कः प्रग्रथितो भवति

अथ आग्नीध्रम् द्रुत्वा स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा वसनस्य एव अन्तम् स्रुच् दण्डे उपसंगृह्य नयवत्या ऋचा आग्नीध्रे जुहोत्य् अग्ने नय सु पथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान्

अथ एनाः विभजति तुथो वो विश्व वेदाः विभजतु वर्षिष्ठे अधि नाक इति

अथ सदो ऽभ्यैत्य् एतत् ते अग्ने राध ऐति सोम च्युतम् तन् मित्रस्य पथा नय ऋतस्य पथा प्रेत चन्द्र दक्षिणाः यज्ञस्य पथा सुविता नयन्तीर् इति

दृशे विश्वाय सूर्यं स्वाहा इति

आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस् तस्थुषश् च स्वाहा इति

उत्तरेण आग्नीध्रीयम् परीत्य उत्तरेण सदः परीत्य पूर्वया द्वारा शालां प्रपाद्य समन्वारब्धेष्व् अपिव्रतेषु संप्रच्छन्नेषु गार्हपत्य आज्यं विलाप्य उत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा वसनस्य अन्तम् स्रुच् दण्डे उपसंगृह्य सौरीभ्याम् ऋग्भ्यां गार्हपत्ये जुहोत्य् उद् उ त्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः

युयोध्य् अस्मज् जुहुराणम् एनो भूयिष्ठां ते नमौक्तिं विधेम स्वाहा इति

सृज्यन्ते दक्षिणा दक्षिणापथेन अन्तरेण सदश् च गार्हपत्यं च अन्तरेण सदश् च आग्नीध्रम् च अन्तरेण चात्वाल उत्करौ

अथ दाक्षिणानि होष्यन् याचत्य् आज्य स्थालीम् स स्रुवाम् स्रुचं वासः

अथ दिवं गच्छ सुवः पत इति हिरण्यं हुत्वा उद्गृह्णाति

ताः प्रदक्षिणं कृत्वा अभ्यैति रूपेण वो रूपम् अभ्यैमि वयसा वय इति

एतत् समादाय आह एहि यजमान इति

अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा गार्हपत्य एव जुहोति चित्रं देवानाम् उद् अगाद् अनीकं चक्षुर् मित्रस्य वरुणस्य अग्नेः