tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे तारितं कुलम्

ऋषय ऊचुः

योजनानां सहस्रेषु गङ्गां यः स्मरते नरः

कर्मणा मनसा वाचा सत्य धर्म प्रतिष्ठितः

गुणवान् वित्त सम्पन्नः भवति इह न संशयः

त्वरितो धर्मपुत्रः तु द्वारम् एत्य आह तत्परम्

भवता विदितं हि एतत् तत् मम ब्रूहि नमो ऽस्तु ते

कपिलां पाटला वर्णाम् यः तु धेनुं प्रयच्छति

कथय त्वं समासेन येन मुच्येत किल्बिषैः

स्व कार्ये पितृ कार्ये वा देवता अभ्यर्चने ऽपि वा

कथितुं न इह शक्नोमि बहु वर्ष शतैः अपि

मार्कण्डेयः ततस् तुष्टः प्रोवाच स युधिष्ठिरम्

यानि तीर्थानि तत्र एव विश्रुतानि महान्ति वै

ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो जम्बुद्वीप पतिः भवेत्

तत् एव स्मरते तीर्थं स्मरणात् तत्र गच्छति

तत्र देवो महादेवो रुद्रो विश्व अमर ईश्वरः

प्रयागं विशतः पुंसः पापं नश्यति तद् क्षणात्

मोदते मुनिभिः सार्धं स्व कृतेन इह कर्मणा

द्वारपालो ऽपि तं दृष्ट्वा राज्ञः कथितवान् द्रुतम्

प्रयागं स्मरमाणस्य सर्वम् आयाति संक्षयम्

मार्कण्डेय उवाच

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः

सु अल्पम् सु अल्पतरम् पापं यदा तस्य नराधिप

ऋषयो मुनयः सिद्धाः तत्र लोके स गच्छति

ततो युधिष्ठिरो राजा प्रणम्य आह महा मुनिम्

एतत् प्रजापति क्षेत्रम् त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

अपि दुष्कृत कर्मा असौ लभते परमां गतिम्

ईप्सितान् लभते कामान् वदन्ति मुनि पुंगवाः

मार्कण्डेयो द्रष्टुम् इच्छन् त्वा आस्ते द्वारि असौ मुनिः

सिद्ध चारण गन्धर्वैः पूज्यते दिवि दैवतैः

इदानीं तु प्रयागस्य माहात्म्यं ब्रूहि सुव्रत

सम्प्राप्तो हास्तिनपुरं राजद्वारे स तिष्ठति

मृत्तिका आलम्भनात् वा अपि नरः पापात् प्रमुच्यते

अद्य मे पितरः तुष्टाः त्वयि तुष्टे महा मुने

न्यग्रोधं रक्षते नित्यं शूलपाणिः महेश्वरः

तत्र ब्रह्म आदयः देवा रक्षां कुर्वन्ति संगताः

प्रयाग गमनम् श्रेष्ठं नराणां पाप नाशनम्

हिरण्य रत्न सम्पूर्णे समृद्धे जायते कुले

षष्टिः धनुः सहस्राणि यानि रक्षन्ति जाह्नवीम्

मार्कण्डेय उवाच

यमुनां रक्षति सदा सविता सप्त वाहनः

यावद् रोमाणि तस्या वै सन्ति गात्रेषु सत्तम

अस्माभिः कौरवैः सार्धं प्रसङ्गात् मुनि पुंगवैः

ततः शुभानि कर्माणि चिन्तयानः पुनः पुनः

सर्व रत्न मयैः दिव्यैर् नाना ध्वज समाकुलैः

अत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृताः ते ऽपुनर्भवाः

स्थानं रक्षन्ति वै देवाः सर्व पाप हरम् शुभम्

मृतानां का गतिः तत्र स्नातानाम् अपि किं फलम्

शृणु राजन् महाभाग यत् माम् पृच्छसि भारत

व्याधितो यदि वा दीनः क्रुद्धो वा अपि भवेत् नरः

इदानीं कथय नः सूत सर्व अर्थ विद् भवान्

गीत वादित्र निर्घोषैः प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते

सूत उवाच

तथा उपस्पृश्य राज इन्द्रैः स्वर्ग लोके महीयते

मार्कण्डेयेन कथितं कौन्तेयाय महात्मने

मुच्यते पातकात् अस्मात् तद् भवान् वक्तुम् अर्हति

अचिरेण अथ कालेन मार्कण्डेयो महा तपाः

प्रयागं स्मरमाणः तु यः तु प्राणान् परित्यजेत्

संक्षेपेण प्रवक्ष्यामि प्रयागस्य इह कीर्तनम्

युधिष्ठिरो महात्मा इति पूजयामास तं मुनिम्

शोकेन महता आविष्टाः मुमोह स युधिष्ठिरः

सिंहासनम् उपस्थाप्य पाद शौच अर्चन आदिभिः

दीप्त काञ्चन वर्ण आभैः विमानैर् भानु वर्णिभिः

गङ्गा यमुनम् आसाद्य त्यजेत् प्राणान् प्रयत्नतः

यथा युधिष्ठिराय एतत् तत् वक्ष्ये भवताम् अहम्

प्रयागस्य च माहात्म्यं यत्र देवः पितामहः

पुरा महा ऋषिभिः सम्यक् कथ्यमानं मया श्रुतम्

गङ्गा यमुनयोः मध्ये यः तु ग्रामं प्रतीच्छति

तावद् वर्ष सहस्राणि रुद्र लोके महीयते

पञ्च कुण्डानि राज इन्द्रैः येषां मध्ये तु जाह्नवी

सुवर्णम् अथ मुक्तां वा तथा एव अन्यान् प्रतिग्रहान्

शृणुध्वम् ऋषयः सर्वे विस्तरेण ब्रवीमि वः

निमित्तेषु च सर्वेषु अप्रमत्तो द्विजो भवेत्

ब्रह्म लोकम् अवाप्नोति वदन्ति मुनि पुंगवाः
स्व कर्मणा आवृतः लोको न एव गच्छति तत् पदम्

ये वसन्ति प्रयागे तु ब्रूहि तेषां तु किं फलम्

किमर्थं मुह्यसे विद्वन् सर्वं ज्ञात्वा अहम् आगतः

निहता बहवो युद्धे पुंसो निरपराधिनः

देश स्थः यदि वा अरण्ये विदेशे यदि वा गृहे

समास्ते भगवान् ब्रह्मा स्वयम्भुः अपि दैवतैः

अतस् तीर्थे न गृह्णीयात् पुण्येषु आयतनेषु च

यावत् न स्मरते जन्म तावत् स्वर्गे महीयते
देवाय दद्यात् अर्घ्यम् च कृष्णां गां कृष्ण वाससम्

गावः कृष्णाः सुवर्णं च वासांसि विविधानि च

ज्येष्ठे पशुपतिं च अर्चेत् आषाढे उग्रम् अर्चयेत्

पूजयेत् श्रावणे शर्वं नभस्ये त्र्यम्बकं तथा

गो भू हिरण्य वासोभिः शिव भक्तान् उपोषितः

शंकरं मार्गशिरसि शम्भुं पौषे अभिपूजयेत्

कृष्णाष्टमीम् अथो वक्ष्ये सर्व पाप प्रणाशिनीम्

गो मूत्र घृत गो क्षीर तिलान् यव कुश उदकम्

श्री भगवन्त् उवाच

हरम् आश्वयुजे मासि तथा ईशानम् च कार्त्तिके

स्थाणुं चैत्रे शिवं तद्वत् वैशाखे तु अर्चयेत् नरः

शान्तिः मुक्तिः च भवति जयः पुंसां विशेषतः

पुमान् सम्पूजितः देवैः शिव लोके महीयते

दद्यात् समाप्ते दधि अन्नम् वितान ध्वज चामरम्

मार्गशीर्ष आषाढ मासाभ्याम् द्वाभ्यां द्वाभ्याम् इति क्रमात्

न वित्त शाठ्यम् कुर्वीत कुर्वन् दोषम् अवाप्नुयात्

कृष्णाष्टमीम् उपोष्य एव सप्त कल्प शत त्रयम्

गोशृङ्ग उद शिरीष अर्क बिल्व पत्त्र दधीनि च

एकैकं दन्तपवनं वृक्षेषु एतेषु भक्षयेत्

द्विजानाम् उद कुम्भान् च पञ्च रत्न समन्वितान्

कृष्णाष्टमीषु सर्वासु शक्तः सम्पूजयेत् द्विजान्
व्रजन्ति ते अश्वाः जवनाः क्षय काले इव अनिलाः

ये रथा ये गजाः च एव याः स्त्रियो वसु यत् च नः

ब्रह्म वध्या च गो वध्या बाल वध्या प्रजा भयाः

तत् नः व्यपहृतं दैत्यैः संशयो जीविते पुनः

देवेषु आह देवदेवो लोकनाथस्य धूर्गतान्

रथ चक्रे तु रक्षेते रुद्रस्य प्रिय काङ्क्षिणः

अवतस्थुः शरा भूत्वा नाना जाति शुभ आननाः

आननं हि अग्निः अभवत् शल्यम् सोमः तमोनुदः

वासुकेः कुल जाः ये च ये च रैवत वंश जाः

भगवन्त् तैः तपः तप्तम् रौद्रं रौद्र पराक्रमैः

चरामि महत् अति उग्रम् यत् च अपि परमं तपः

धृतराष्ट्राः च ये नागाः ते च वेश्या आत्मकाः कृताः

सदृशः सूत इति उक्त्वा च आरुरोह रथं हरः

तेजसः समवायः अथ च इषोः तेजः

तं मेरु शिखर आकारम् त्रैलोक्य रथम् उत्तमम्

ततः सिंह रवः भूयो बभूव रथ भैरवः

अनुजग्मू रथं शार्वं नक्रा इव महा अर्णवम्

भो देवाः स्वागतं वः अस्तु ब्रूत यत् वः मनोगतम्

लोक अधिपतिम् अभ्येत्य इदं वचनम् अब्रुवन्

भगवान् अपि विश्वेशो रथ स्थे वै पितामहे

कम्बल अश्वतराभ्याम् च नागाभ्यां सम वेष्टितम्

त्रिनेत्र एवम् उक्तः तु देवैः शक्र पुरोगमैः

कृत्वा देवा रथं च अपि दिव्यं दिव्य प्रभावात्

रुद्रम् आहुः महाभागम् भाग अर्हाः सर्व एव ते

महादेवस्य देवः अन्यः को नाम सदृशो भवेत्

ते सर्पा दर्प सम्पूर्णाः चाप तूणेषु अनून गाः

तत् युगम् युग संकाशम् रथ शीर्षे प्रतिष्ठितम्

रथम् औपयिकम् मह्यं सज्जयध्वं किम् आस्यते

ऐरावत आद्याः अपहृता देवतानां महेश्वर

शनैश्चरः तथा च अत्र सर्वे ते देव सत्तमाः

प्रशस्य देवान् साधु इति रथं पश्यति शंकरः

पद्म द्वयम् तक्षकः च कर्कोटक धनंजयौ

देवो दृष्ट्वा अथ वेदान् तान् भयात्

ऋतुभिः च कृतः षड्भिः धनुः संवत्सरः अभवत्

अवदाताः पताकाः तु बभूवुः पवन ईरिताः

नन्दीश्वरः च भगवन्त् शूलम् आदाय दीप्तिमान्

ततो देवैः स गन्धर्वैः सिंह नादः महान् कृतः

उवाच देवान् देवेशः वर दः वृषवाहनः

कृतं द्विजिह्व नयनम् त्रिवेणुं शातकौम्भिकम्

ध्वज उच्छ्रय विनिर्माणे ध्वज यष्टिम् अनुत्तमाम्

धुरि युक्ता इव उक्षाणः घटन्त इव पर्वतैः

प्रतोद हस्तम् सम्प्रेक्ष्य ब्रह्माणं सूत ताम् गतम्

गङ्गा सिन्धुः शतद्रुः च चन्द्रभागा इरावती

जय शब्दः च देवानां संबभूव अर्णव उपमः

मुक्त्वा चक्र आयुधम् देवं सः अपि अस्य इषुम् समाश्रितः

कृष्णपक्षं शुक्लपक्षं पक्ष द्वयम् अपि ईश्वराः

मयूरं शत चन्द्रम् च कूजन्तं किंनरं यथा

रथ नेमि द्वयम् चक्रुः देवाः ब्रह्म पुरःसराः

भार्गवः च अङ्गिराः च एव बुधः अङ्गारकः एव च

व्रजति रथ वरः ऽतिभास्वरो हि अशनि निपात पयोद निःस्वनः

यज्ञ उपवाहानि एतानि तस्मिन् लोक रथे शुभे

पृष्ठात् च अपि पार्श्वाभ्यां लोकस्य क्षय कृत् यथा

तानि आसन् वाजिनाम् तेषां भूषणानि सहस्रशः

नागा बभूवुः एव एते हयानां वाल बन्धनाः

युगं कृत युगम् च अत्र चातुर्होत्र प्रयोजकाः

प्रमथ गणाः परिवार्य देव गुप्तम् रथम् अभितस् प्रययुः स्व दर्प युक्ताः

सुरसा सरमा कद्रुः विनता शुचिः एव च

स्वयम्भूः प्रययौ वाहान् अनुमन्त्र्य यथा जवम्

एवम् उक्ताः तु देवेन प्रेम्णा स ब्रह्मकाः सुराः

भृगुः भरद्वाज वसिष्ठ गौतमाः क्रतुः पुलस्त्यः पुलहः तपोधनाः

स इषुः विष्णु सोम अग्नि त्रि दैवत मयः अभवत्

ग्रसमाना इव आकाशम् मुष्णन्त इव मेदिनीम्

तस्मिन् च वीर्य वृद्धि अर्थम् वासुकिः नाग पार्थिवः

तेषाम् अभावः संपाद्यो युष्माकं भव एव च

उद्यानानि च भग्नानि नन्दन आदीनि यानि च

अधिष्ठानं शिरो मेरोः अक्षः मन्दर एव च

मुहुर् दृष्ट्वा रथं साधु साधु इति उक्त्वा मुहुर् मुहुर्

तत् आश्रित्य पुरं दुर्गं दानवा वर निर्भयाः

अवापुः महतीम् चिन्तां कथं कार्यम् इति ब्रुवन्

आदि द्वयम् पक्ष यन्त्रम् यन्त्रम् एताः च देवताः

तत् अहम् त्रिपुरं धक्ष्ये क्रियतां यत् ब्रवीमि तत्

वितस्ता च विपाशा च यमुना गण्डकी तथा
वरूथं गगनं चक्रुः चारु रूपम् रथस्य ते

धृतराष्ट्रेण नागेन बद्धं बलवता महत्

निश्वसन्तः सुराः सर्वे कथम् एतत् इति ब्रुवन्

कृष्णानि अथ च पीतानि श्वेत माञ्जिष्ठकानि च

भार्गव अङ्गिरसौ देवौ दण्ड हस्तौ रवि प्रभौ

मणि मुक्ता इन्द्रनीलैः च वृतं हि अष्ट मुखैः सुरैः

आक्रम्य नन्दी वृषभः तस्थौ तस्मिन् शिव इच्छया

एताः सरित् वराः सर्वा वेणु संज्ञा कृता रथे

मणि मुक्ता प्रवालैः तु भूषितानि सहस्रशः

जाताः च दानवानां ते रथ योग्याः तुरंगमाः

मयो नाम दितेः पुत्रः त्रिनेत्रैः कलह प्रियः

संस्कृतः अयम् रथः अस्माभिः ते दानव शत्रु जित्

तेजस् संवसन अर्थम् वै मुमोच अतिविषः विषम्

वेदाश् चत्वार एव एते चत्वारः तुरगाः अभवन्

योक्त्राणि आसन् तुरंगाणाम् अपसर्पण विग्रहाः

ये च इन्द्र रथ प्रमुख्याः च हरयः अपहृताः असुरैः

वराः च अप्सरसः सर्वा रम्भा आद्याः दनुजैः हृताः

करि गिरि रवि मेघ संनिभाः सजल पयोद निनाद नादिनः

द्रविणाधिपतिः व्यालम् सुराणाम् अधिपः द्विपम्

स्वयम्भुवा चोद्यमानाः चोदितेन कपर्दिना

युष्माकं नितरां शं वै कर्ता अहम् विबुध ऋषभाः

उपद्रवाः प्रतीकाराः पशुबन्ध इष्टयः तथा

अजरा ज्या अभवत् च अपि सा अम्बिका धनुषो दृढा

सगर्भं त्रिपुरं येन दग्धवन् सः त्रिलोचनः

अन्न दान पुरोगाणि यानि दानानि कानिचित्

बाधन्ते अस्मान् महादेवैः प्रेष्यम् अस्वामिनम् यथा

इदम् आपद् परित्राणम् देवान् स इन्द्र पुरोगमान्

प्रमथाः च अग्नि वर्ण आभाः स अग्नि ज्वालाः इव अचलाः

असुरैः वध्यमानाः स्म वयं त्वां शरणं गताः

शेषः च भगवान् नागः ऽनन्तो अनन्त करः

चतुर् वर्णाः सलीलाः च बभूवुः स्वर्ण कुण्डलाः

सिनीवाली कुहू राका तथा च अनुमतिः शुभा

मुखेभ्यः ससृजुः श्वासान् उच्छ्वसन्तः इव उरगाः

तस्मात् उमा कालरात्रिः धनुषः ज्या अजरा अभवत्

यदि इच्छत मया दग्धुं तत् पुरम् सहमानवम्

ब्रह्म आद्यैः स्तूयमानः तु देवैः देवः महेश्वरः

ऋग्वेदः सामवेदः च यजुर्वेदः तथा परः
अथ यद् वायुं यजति

अथ यन् नव प्रयाजा नव अनुयाजाः अष्टौ हवींषि स्विष्टकृन् नवमः

अथ यत् शुनासीरौ यजति

अथ यत् सौर्य एक कपालः

अथ यत् स्वैर् अग्निभिर् यजमानं संस्कुर्वन्ति

एतावान् वै संवत्सरो यद् एष त्रयोदशो मासः

तद् अत्र एव सर्वः संवत्सर आप्तो भवति

एतम् एव तत् प्रीणाति

स यद्य् अग्निर् मथ्यते यद् वैश्वदेवस्य तन्त्रं तत् तन्त्रम्

तयोर् उक्तं ब्राह्मणम्

स्वस्त्ययनम् एव तत् कुर्वते

अथ यत् शुनासीरौ यजति

प्रतिष्ठा वै पौर्णमासं प्रतिष्ठित्या एव

प्राणो वै वायुः

सु कृताम् यत्र लोकः सु कृताम् यत्र लोकः

अथ यत् श्वेता दक्षिणा

एतम् एव तत् प्रीणाति

यजमानस्य च भिषज्यायै

समानानि तु एव पञ्च संचराणि हवींषि भवन्ति पौष्ण अन्तानि वैश्वदेविकानि

प्राणम् एव तद् आत्मन् धत्ते

देव रथः वा अग्नयः

अथ यत् प्रायश्चित्त प्रतिनिधीन् कुर्वन्ति यद् आहुतीर् जुह्वति

असौ वै सूर्यो यो ऽसौ तपति

तेषाम् उक्तं ब्राह्मणम्

एतस्य एव तद् रूपं क्रियते

शान्तिर् वै भेषजं शुनासीरौ
राष्ट्रे कोलाहलं जातं विषादेन सह एव नः

किंच पुत्र शतम् तस्य तत्र एव क्षिप्तवान् असौ

राज्यं ना एव स्थिरं मन्ये शकटाले पद स्थिते

ततो निरुत्तरः सर्वं स वणिक् तत् प्रपद्यत

उपकोशा अपि भूपेन प्रेषिता गृहम् आगमत्

तद् करङ्कैः वृतः जीवन् अतिष्ठत् स च केवलः

अतः श्यालः स ते किंचिद् त्वत् गुणैः समवाप्यते

निशि तस्याम् अभूत् निद्रा तद् बिम्ब उष्ठ पिपासया

अथा एत्य योग नन्दस्य व्याडिना क्रन्दितं पुरः

शूद्रीभूतो ऽस्मि विप्रो ऽपि किं श्रिया स्थिरया अपि मे

वर्ष उपवर्षौ तत् बुद्ध्वा साध्वीं ताम् अभ्यनन्दताम्

विवाहे निश्चिते गत्वा व्याडिः आनयति स्म ताम्

अग्रहीत् अथ सा अपि एनम् अवोचत् प्रतिभावती

तत् एतत् कुरु भद्रे त्वं तां सखीं मां च जीवय

निष्कृष्टाः ते ऽपि पुरुषाः तमः पिण्डाः इव त्रयः

हस्ते हिरण्यगुप्तस्य विधाय वणिजो निजम्

अङ्गीकुर्वन् स तत् मूढः चेटिकाभिः प्रवेशितः

देह दाहात् स्थिरे तस्मिन् जाते निर्गत्य मे ददौ

इति आख्याय कथां मध्ये विन्ध्य अन्तर् काणभूतये

अथ तस्मिन् महा वेषः वसन्त उत्सव वासरे

यावत् स पश्चिमे यामे वणिज् तत्र आगतः ऽभवत्

प्रतिपद् चन्द्र लेखा इव जन लोचन हारिणी

चेल खण्डम् तम् एकम् च दत्त्वा अन्तर्वाससः कृते

न स्वेच्छं व्यवहर्तव्यम् आत्मनो भूतिम् इच्छता

कम्बु कण्ठी प्रवाल आभ रदनच्छद शोभिनी

वदति स्म शरीरिणी च साक्षान् मम कार्याणि सरस्वती सदा एव

निचिक्षिपुः अथा अबध्नन् अर्गलेन बहिस् च ताम्

उपकोशा अवदत् देहि तत् मे भर्त्रा अर्पितम् धनम्

तस्मान् मधूत्सव आक्षिप्त पौर लोके गृहं मम

तस्य दत्त्वा अर्गलम् ताभिः स्नान व्याजात् प्रवेश्य सः

योग नन्दः मया तत्र हेम कोटिम् स याचितः

कर्तव्यां सा स्व चेटीनाम् संविदं स्वैरम् अब्रवीत्

तत् श्रुत्वा योग नन्दस्य का अपि अवस्था भवत् शुचा

अवोचत् इन्द्रदत्तः ऽथ तद् क्षणम् योग सिद्धिमान्

इति च अभिननन्दुः ताम् उपकोशाम् सभासदः

आययौ प्रथमे यामे कुमार सचिवः निशि

निश्चित्य एतत् स तद् कालम् शवान् सर्वान् अदाहयत्

अथा गत्य समाख्यातं तत् सख्या मद् निबन्धनम्

तत्र एकः पाणिनिः नाम जड बुद्धि तरः ऽभवत्

तत्र तीव्रेण तपसा तोषितात् इन्दुशेखरात्

उद्गाढम् उपकोशायाः नव अनङ्ग विजृम्भितम्

प्रविश्य स्वस्तिकारं च विधाय गुरु दक्षिणाम्

तत् श्रुत्वा साक्षि रहिताम् मत्वा भर्तृ धन स्थितिम्

अचिन्त्यं शील गुप्तानाम् चरितं कुल योषिताम्

तावत् द्वितीये प्रहरे स पुरोधा उपागमत्

स्व वाचा पुरतस् तासाम् अनेन अङ्गीकृतम् धनम्

इति उक्त्वा कृत संधा सा तेन क्षिप्ता विधेः वशात्

उपवर्ष सुता सा इयम् उपकोशा इति सो ऽब्रवीत्

राज्ञा पृष्टा सती सर्वम् उपकोशा शशंस तत्

तद् लिप्ताः चेल खण्डाः च चत्वारो विहिताः तया

अगच्छत् तपसे खिन्नो विद्या कामः हिमालयम्

मित्त्रं वररुचेः प्राप्तः किम् अपि एष पुरोहितः

अभ्येत्य एव च सो अवादीत् चिरम् राज्यं सखे ऽस्तु ते

वरं हि मृत्युर् न अकीर्तिः तत् सखी हृदयम् तव

जिहीर्षति इति विज्ञप्तस् तत्र राजा तया स्वयम्

भोगाय काणभूते मद् सहितः सकल सैन्य युतः

तद् आगमन जात् च एव चेटीभिः सहसा भयात्

त्वम् एव शक्तो भुङ्क्ष्व एतत् इति पुत्राः तम् अब्रुवन्

तेन प्रणष्टम् ऐन्द्रं तद् अस्मद् व्याकरणम् भुवि

तस्याम् एव अत्र संकेतं रात्रौ तस्य अपि पश्चिमे

सुवर्ण कोटिम् एतस्मै दापय इति समादिशत्

स तत्त्वं ज्ञातवान् मन्त्री किम् अज्ञेयम् हि धीमताम्

तत् संप्रति अत्र रक्षामि तस्य देहम् अपि ईदृशम्

चेल खण्ड धरः तावत् चेटिकाभिः विमोहितः

कथम् एवम् प्रवर्तेय पश्येत् कः अपि कदाचन

अन्य वत् विप्रलब्धः अभूत् चेल खण्ड एक कर्पटः

सर्वः च विस्मय स्मेरः पुरे तत्र अभवत् जनः

तद् दर्शन भयम् दत्त्वा क्षिप्तो दण्ड अधिपः अपि अथ

एवं व्याडि इन्द्रदत्ताभ्याम् सह तत्र वसन् क्रमात्

मृतस्य जीवितं दृष्ट्वा सद्यस् च प्राप्तिम् अर्थिनः
इति संचिन्तयन्ती च स्मरन्ती मां निनाय सा

अतिष्ठत् प्रत्यहम् स्नान्ती गङ्गायां नियत व्रता

ना अशकत् संमुखे स्थातुं कष्टो हि अविनय क्रमः

तेन तच् च परिज्ञातुं तत्र एवा आनायितः वणिक्

अन् इच्छन् गलहस्तेन ताभिर् निर्वासितस् ततः

क्षणं प्रतीक्षताम् एष विप्रो यावत् ददामि अहम्

गुरुभिः यदि बुध्येत तत् कदाचिद् शिवम् भवेत्

अयोध्या स्थम् अगच्छाम त्रयः सब्रह्मचारिणः

ततो ऽहं द्विगुणीभूत तापः ताम् एवम् अब्रवम्

ततः सुत शतम् तस्य पश्यतः तत् व्यपद्यत

दैवात् तेन अपि निर्मुक्ता स कम्पा गृहम् आगता

स च उवाच ततः पुत्रान् अमीभिः सक्तुभिः सुताः

आराधितो मया देवो वर दः पार्वतीपतिः

तथा एव हृत वस्त्र आदिः तैल कज्जल मर्दनैः

पुनर् वररुचिः तस्मै प्रकृत अर्थम् अवर्णयत्

तत् श्रुत्वा योग नन्दः तम् बाष्प कण्ठः अपि अभाषत

अङ्गीकृत्य गुरोः वाक्यम् तौ च माम् इति अवोचताम्

उक्त्वा तत् च उपकोशायै गतवान् अस्मि शंकरम्

कन्याम् एकाम् अपश्याम कामस्य अस्त्रम् अ सायकम्

शकटालस्य तत्र अन्तर् स पुत्रस्य न्यधीयत

अ ब्रह्मण्यम् अन् उत्क्रान्त जीवः योग स्थितः द्विजः

स्मर भूपति सौन्दर्य मन्दिरा इव इन्दिरा अपरा

गुरुः वर्षः ऽब्रवीत् स्वर्ण कोटिः मे दीयताम् इति

यत् उक्तम् वणिजा अनेन ततो यात निजं गृहम्

इत्य् उक्त्वा च एव निर्वाप्य दीपं सो ऽप्य् अन्य वत् वणिज्

उपकोशा अपि अथ प्रातश् चेटिका अनुगता गता

तत् श्रुत्वा शून्यम् आलोक्य गृहं सो अपि अवदत् शठः

राज्ये मे भुङ्क्ष्व भोगान् त्वम् भुक्त्वा मां मा स्म गा इति

नन्दस्य तनयो बालो राज्यं च बहु शत्रुमत्

कथंचिद् लब्ध निद्रः अहम् अपश्यम् रजनी क्षये

अथ उपकोशा वक्ति स्म सत्यं वदत देवताः

उपकोशा हि मे श्रेयः काङ्क्षन्ती निज मन्दिरे

तस्मात् संभक्षयतु एकः प्रत्यहं स जलान् अमून्

कुमार सचिवम् नग्नं मञ्जूषायां स संभ्रमम्

इति उक्त्वा एव स तद् कालम् तपसे निश्चितो ययौ

स्नातुं त्रिपथगां यान्ती दृष्टा राज पुरोधसा

सा सखीभिः च मां ज्ञात्वा प्रीति पेशलया दृशा

ततस् च ध्रुवम् अश्रेयः त्वया सह भवेत् मम

अथ मातुर् गुरूणां च कृत पाद अभिवन्दनः

वर्ष आचार्य निदेशेन कौशाम्ब्या जननीं मम

संकेतकं त्रियामायां तृतीये प्रहरे व्यधात्

यावत् तृतीये प्रहरे दण्ड अधिपतिः आगमत्

प्राणेभ्यो ऽपि हि धीराणां प्रिया शत्रु प्रतिक्रिया

एतत् हिरण्यगुप्तस्य वचः शृणुत देवताः

ताम् आनाय्य इह मञ्जूषां पृच्छ्यन्तां देवताः त्वया

प्रातर् ब्राह्मण पूजा अर्थम् व्यसर्जि वणिजः तया

सदसि उद्घाटिता तत्र मञ्जूषा स्फोटित अर्गला

जीवन् द्विजः ऽमुना दग्ध इति दोष अनुकीर्तनात्

ततः सा अकारयत् भूरि चेटीभिः कुण्डक स्थितम्

ततः स शकटालः तैः प्रत्यहं सक्तु वारिभिः

दण्ड अधिपतिना च एव कुमार सचिवेन च

अथ चीर एक वसनः मषी लिप्तः पदे पदे

न तु रूप आरमत् लोक लोचनापात पात्र ता

अहं सदा शरीर अन्तर् वासिनी ते सरस्वती

इति च अचिन्तयत् तत्र शकटालो अन्धकूप गः

राज्ञा निर्वासिता देशात् अशीलम् कस्य भूतये

शून्ये देवगृहे देहम् इन्द्रदत्तस्य रक्षितुम्

भगिनी मे त्वम् इति उक्त्वा दत्त्वा प्रीत्या धनं बहु

एतद् बुद्ध्या भवेत् राज्यम् स्थिरं दिव्य अनुभावया

ततो ऽहं गृहम् आगच्छम् अज्ञात अध्व परिश्रमः

आगत्य सो ऽपि ताम् एवम् एकान्ते वणिज् अब्रवीत्

संकेतकं द्वितीयस्मिन् प्रहरे पर्यकल्प्यत

गृहीत्वा तत्र तस्य अन्तर् वस्त्राणि आभरणानि च

अभ्यन्तर गृहम् गुप्तम् अन्धकार मयम् ततः

अ बुद्ध्वा चित्तम् अ प्राप्य विस्रम्भं प्रभविष्णुषु

इति निश्चित्य नन्दस्य भूपतेः कटकं वयम्

वाचा तेन उपकोशा च प्राक् धर्मभगिनी कृता

यावत् किंचिद् गता तावत् निरुद्धा सा पुरोधसा

कस्तूरिका आदि संयुक्तम् कज्जलं तैल मिश्रितम्

त्वरमाणम् अथ आह स्म शकटालो विचारयन्

तेन भ्रातुः च वर्षस्य तेन तत् च अभिनन्दितम्
बहु तत्र दिने दिने द्युसिन्धुः कनकं मह्यम् अदात् तपः प्रसन्ना

तत् श्रुत्वा भीत भीताः ते मञ्जूषा स्थाः बभाषिरे

पूर्ण चन्द्र मुखी नील नीरज उत्तम लोचना

आमन्त्रितो ऽसि गच्छामि तपः तप्तुम् अहम् क्वचित्

व्याडौ स्थिते गतो अभूवम् अहम् राजकुलं तदा

योग नन्दः अन्धकूप अन्तर् शकटालं तम् अक्षिपत्

तत्र उपकोशा परिचर्यमाणः समुद्वहन् मन्त्रि धुराम् च तस्य

ततः प्रकाशितं स्वामिकुमारेण एव तस्य तत्

तद् इच्छा अनुग्रहात् एव मया पूर्णीकृतं च तत्

उपकोशाम् अथ अभ्यर्थ्य राज्ञा तु अति कुतूहलात्

सा अपि तस्मिन् दिने स्नान्ती कथम् अपि अकरोत् चिरम्

पूर्व नन्द सुतम् कुर्याच् चन्द्रगुप्तं हि भूमिपम्

तत् श्रुत्वा सा गता सख्या मातुः सर्वं न्यवेदयत्

तत्र दास जनस्य अपि तां प्रक्षालयतो मषीम्

तस्मात् वररुचिम् मन्त्रि मुख्य त्वे कुरु येन ते

एकः शरावः सक्तूनाम् एकः प्रत्यहम् अम्भसः

वर्षो ऽथ मद् मुखात् ऐच्छत् श्रोतुम् व्याकरणं नवम्

तेन मे परमां भूमिम् आत्मनि आनन्द विस्मयौ

उत्सव आक्षिप्त चित्तः ऽयं सर्वः परिजनः स्थितः

अर्थी वररुचिः मे ऽस्तु दास्यामि अस्मै च काञ्चनम्

वणिजं पापम् आलोक्य खेद अमर्ष कदर्थिता

आगन्तव्यं ध्रुवं रात्रेः प्रथमे प्रहरे त्वया

अनाथ शवः इति अद्य बलात् दग्धः तव उदये

मद् हस्ते किंचिद् अप्य् अस्या देव न अस्ति इति अभाषत

दण्ड अधिपः ऽपि तत्र एव तावत् कज्जल मर्दनैः

अभ्यङ्ग भङ्ग्या पापस्य न्यस्तं घनम् अपश्यतः

व्याडिं विधूय तत् दग्धम् इन्द्रदत्त कलेवरम्

तत् श्रुत्वा आश्वास्य तं व्याडिः काल उचितम् अभाषत

ते च त्रयो अन्धतामिस्र वास अभ्यास उद्यताः इव

मुक्तां कथंचित् तेन अपि प्रयातां किंचिद् अन्तरम्

तत् इह प्रविश इति उक्त्वा चेट्यः ताः तम् तथाविधम्

तस्य अपि तत्र एव दिने तद्वत् एव तया निशि

ततो व्याडि इन्द्रदत्ताभ्याम् विज्ञप्तो दक्षिणां प्रति

दत्त्वा अथ दीपं गेहे ऽत्र वणिजं तं प्रवेश्य सा

तनयानां क्षुधा आर्तानाम् पश्यन् प्राण उद्गम व्यथाम्

शेषे पतिव्रता यामे सा अकरोत् अथ सो ऽगमत्

मृणाल नाल ललित भुजा पीन स्तन उज्ज्वला

व्याडिः अभ्याययौ तं च गुरवे दत्त दक्षिणः

ज्ञातो ऽसि शकटालेन तत् एनम् चिन्तय अधुना

अतिष्ठन् मर्दयन्त्यः तद् प्रत्यङ्गम् यावत् अस्य ताः

तस्मात् नाशय युक्त्या एनम् इति मन्त्रे मया उदिते

अथ गच्छ गता रात्रिर् इत्य् उक्तः स निशा क्षये

अथ तस्य अपि दिवसे तस्मिन्न् एव तथा एव सा

कंचिद् इच्छति अतस् चिन्ता पुत्र कार्या अत्र न त्वया

सुवर्ण कोटिम् स ततः शकटालो महामतिः

मञ्जूषायां भिया अन्योन्यम् स्पर्शं लब्ध्वा अपि न अलपन्

इन्द्र उत्सवम् कदाचिद् च प्रेक्षितुं निर्गता वयम्

ततः प्रबुद्धो जात आस्थः गत्वा अतिष्ठम् अहम् शनैः

शिरः पादम् अङ्गेषु ताभिः तद् तैल कज्जलम्

सत्यं समक्षम् अस्माकम् अनेन अङ्गीकृतम् धनम्

अभिप्रेतम् इदम् भद्र यथा तव यथा मम

अस्नातं न स्पृशामि त्वां तत् स्नाहि प्रविश अन्तरम्

एवंप्रायेष्व् असारेषु धीमान् को नाम मज्जति

शोचन्ती स्वं वपुः साध्वी निराहारा एव तां निशाम्

एकदा सा मधौ प्राप्ते क्षामा पाण्डुः मनोरमा

गच्छामो न अन्यतस् अस्माभिः इयत् काञ्चनम् आप्यते

जिताः पाणिनिना सर्वे मूर्खीभूता वयं पुनः

नो चेद् ददामि अहम् युष्मान् सदसि उद्घाटयामि वा

योग नन्दः च साम्राज्ये बद्ध मूलः अभवत् ततस्

प्रत्युज्जीवति भूपे च राष्ट्रे तत्र उत्सवः ऽभवत्

तत् एव तेन शास्त्रं मे पाणिनीयं प्रकाशितम्

चेटी हिरण्यगुप्तस्य किंचिद् मार्गयितुम् धनम्

अष्टमे ऽह्नि मया तस्मिन् जिते तद् समनन्तरम्

दयिता मन्दिर आसन्न बाल चूत तरोः अधस्

उपकोशा अपि मञ्जूषां श्रावयन्ती ततो ऽब्रवीत्

अथा उक्तः स मया राजा ब्राह्मण्ये हारिते ऽपि ते

सर्व विद्या मुखम् तेन प्राप्तं व्याकरणं नवम्

कर्षन्ती मद् मनः कृच्छ्रात् अगच्छत् भवनम् निजम्
एको ऽपि कृच्छ्राद् वर्तेत बहूनां तु कथा एव का

तदा एव आनीय दत्ता मे योग नन्देन मन्त्रि ता

भजस्व मां ततो भर्तृ स्थापितम् ते ददामि तत्

मञ्जूषायां स चेटीभिः दत्तम् च बहिस् अर्गलम्

तपोभिः आराधयितुम् निराहारो हिमालयम्
श्रोतव्यम् इति तच् छ्रुत्वा निवृत्तो ऽस्मि नराधिप

किमर्थं च एव भवता निहतस् तद् ब्रवीहि मे

पृथुषेणस्य पारस् तु पारान् नीपो ऽथ जज्ञिवान्

बभौ शुकस्य जामाता कृत्वी भर्ता महा यशाः

पर दार अभिलाषेण सद्यस् तात निवर्तितम्

ब्रह्मदत्तस्य पौराणं पौरवस्य महात्मनः

तस्य अन्ववाये महति महान् पौरव नन्दनः

आसीत् सुधर्मणः पुत्रः सार्वभौमः प्रजेश्वरः

आज्ञप्तवान् वै संग्रामे सेना अध्यक्षान् च सर्वशः

नीपा इति समाख्याता राजानः सर्व एव ते

पृथोस् तु सुकृतो नाम सु कृतेन इह कर्मणा

भल्लाटश् च कुमारो ऽभूद् राधेयेन हतः पुरा

मार्कण्डेयेन कथितास् तद् भवान् प्रब्रवीतु मे

स दर्प पूर्णः हत्वा आजौ नीपान् अन्यांश् च पार्थिवान्

युधिष्ठिर उवाच

शत्रवो विद्रवन्त्य् आजौ दर्शनाद् एव भारत

अद्य त्वं जननीं भीष्म गन्धकालीं यशस्विनीं

ब्रह्मदत्तो ऽभवद् राजा यस् तेषां सप्तमो द्विजः

योग आत्मा तस्य तनयो विष्वक्सेनः परंतपः

न त्व् अहं तस्य जाने वै निवृत्तं चक्रम् उत्तमम्

दण्डसेन आत्मजः शूरो महात्मा कुल वर्धनः

अधः प्रस्तार शयने शयानस् तेन चोदितः

अहिच्छत्रं स काम्पिल्यम् द्रोणाय अथ अपवर्जितम्

रुत ज्ञः सर्व भूतानाम् सर्व भूत हिते रतः

जाति अन्तरेषु सर्वेषु सहायाः सर्व एव ते

ब्रह्मदत्तो महा राजः योगी राजर्षि सत्तमः

यथा च वर्तमानास् ते संसारेषु द्विजातयः

एतस्मिन्न् अन्तरे तात काम्पिल्यात् पृषतो ऽभ्ययात्

प्रतीपस्य स राजर्षे तुल्य कालः नराधिपः

स गालवस्य चरितं कण्डरीकस्य च एव ह

एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं विस्तरेण महा द्युते

हतं स्व कर्मणा तत् तु पूर्वं सद्भिश् च निन्दितम्

एष ते द्रुपदस्य आदौ ब्रह्मदत्तस्य च एव ह

ब्रह्मदत्तस्य चरितं तद् भवान् वक्तुम् अर्हति

उग्रायुधः स च उत्सिक्तः मया विनिहतो युधि

सखा हि गालवो यस्य योग आचार्यः महा यशाः

ते वयं साम पूर्वं वै दानं भेदं तथा एव च

बभूव येन विक्रम्य पृषतस्य पितामहः

कन्यां प्रदद्याद् योग आत्मा कृत्वीं कीर्तिमतीं प्रभुः

अतस् ते वर्तयिष्ये ऽहम् इतिहासं पुरातनम्

त्रि अहम् उन्मत्त वत् युद्धं देव असुरम् इव अभवत्

द्रुपदस्य पिता राजन् मम एव अनुमते तदा

प्रवृत्त चक्रः पापो ऽसौ त्वं च आशौच गतः प्रभो

ततः संसर्गम् आगम्य बलेन अस्त्र बलेन च

प्रदीप्त चक्रः बलवान् नीप अन्त करणः ऽभवत्

मार्कण्डेय उवाच

आशौचे वर्तमानेन वृद्धानाम् इति शासनम्

सत्यजित् तस्य तनयो विश्वजित् तस्य च आत्मजः

भीष्म उवाच

अजमीढस्य दायादो विद्वान् राजा यवीनरः

तत् निबोध महा राज सप्त जातिषु भारत

कथं च सप्तमस् तेषां संबभूव नराधिपः

यथा उवाच महा तेजाः मार्कण्डेयो महा तपाः

अस्त्राणि न प्रयोज्यानि न प्रवेश्यश् च संगरः

हते नीप ईश्वरे च एव हते च उग्रायुधे नृपे

पुरुमित्रस्य दायादो राजा बृहदिषुर् नृप

युधिष्ठिर उवाच

ततो ऽहं तस्य दुर्बुद्धेर् विज्ञाय मतम् अच्युत

ब्रह्मदत्तस्य तनयो विष्वक्सेन इति श्रुतः

सार्वभौम इति ख्यातः पृथिव्यां एकराट् तदा

स च अपि उग्र आयुधः तात दुर्बुद्धिर् वैर कृत् सदा

शिक्षां उत्पाद्य तपसा क्रमो येन प्रवर्तितः

जज्ञे सर्व गुण उपेतः विभ्राजस् तस्य च आत्मजः

उग्रायुधः कस्य सुतः कस्मिन् वंशे ऽथ जज्ञिवान्

अनुनीयमानो दुर्बुद्धिर् अनुनेतुं न शक्यते

ऋत्विग्भिर् देव कल्पैः च सुहृद्भिर् नर पुंगव

कृत स्वस्त्ययनः विप्रैर् हुत्वा अग्नीन् वाच्य च द्विजान्

तस्मिन्न् अन्तर्हिते देवे वचनात् तस्य वै विभो

शुकस्य कन्या कृत्वी तं जनयामास पार्थिवम्

भीष्म उवाच

ततस् तैः स क्रमः सर्वः प्रयुक्तः शास्त्र कोविदैः

एवं राज्यं च ते स्फीतं बलानि च न संशयः

कृत शौचः शर आवापी रथी निष्क्रम्य वै पुरात्

काम्पिल्यं द्रुपदाय एव प्रायच्छद् विदितं तव

मन्त्रिण ऊचुः

सप्त जातिषु सप्त एव बभूवुर् अमित ओजसः

काम्पिल्ये समरो नाम स च इष्ट समरः ऽभवत्