tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
पापो ऽयम् अस्मात् जातेन किं देहेन मम अमुना

किंतु नाना कथा जाल स्मृति सौकर्य सिद्धये

तारक अन्तक मद् पुत्र प्राप्तये प्रहितः सुरैः

विद्याधराणां सप्तानाम् अपूर्वम् चरित अद्भुतम्

तं दृष्ट्वा संस्मरन् जातिम् यदा तस्मै कथाम् इमाम्

पुष्पदन्त प्रवक्तासि तदा शापात् विमोक्ष्यसे

अस्ति किंनर गन्धर्व विद्याधर निषेवितः

सीत्कार सीकरैः अन्याः कल्पयन् इव पातु वः

इति कोपात् परित्यक्तम् शरीरं तत् प्रिये त्वया

प्रसाद प्राप्त चन्द्र अर्धाः इव भान्ति सुर असुराः

यत् भवानी सुता भावम् त्रिजगत् जननी गता

प्रसाद वित्तकः शंभोः पुष्पदन्तो गण उत्तमः

प्रिय प्रणय हेवाकि यतो मानवती मनः

अस्ति माम् ईक्षितुम् पूर्वं ब्रह्मा नारायणः तथा

इत्थं मे पूर्व जाया त्वं किम् अन्यत् कथ्यते तव

देव मया तौ शप्तौ प्रमथ वरौ कुत्र भुवि जातौ

मन्दरो मथिते अपि अब्धौ न सुधा सित ताम् गतः

अहं तु अयत्नात् इति यो हसति इव स्व कान्तिभिः

कथां कथयितुं दिव्यां ततः कोपं मुमोच सा

जातो गुणाढ्य नामा देवि तयोर् एष वृत्तान्तः

नरवाहनदत्तस्य जननं च ततः परम्

चूडामणिषु यत् पाद नख अग्र प्रतिमा अङ्किताः

ततो नारायणो देवः स वरं माम् अयाचत

को हि वित्तं रहस्यं वा स्त्रीषु शक्नोति गूहितुम्

विद्युत् पुञ्जौ इव गणौ दृष्ट नष्टौ बभूवतुः

अवदत् च चन्द्रमौलिः कौशाम्बी इति अस्ति या महा नगरी

ततः सुरतमञ्जरी अपि अथ पद्मवती भवेत्

पिता त्वां च नियुङ्क्ते स्म शुश्रूषायै मम अतिथेः

तत् श्रुत्वा एवा ब्रवीत् ब्रह्मा पुत्रो मे ऽस्तु भवान् इति

यथा मूलं तथा एव एतत् न मनाक् अपि अतिक्रमः

सुप्रतीक अभिधः यक्षः काणभूति आख्यया स्थितः

ना इह कैश्चित् प्रवेष्टव्यम् इत्य् उक्तेन तया स्वयम्

विन्ध्य अटव्याम् कुबेरस्य शापात् प्राप्तः पिशाच ताम्

अन्यच् च माल्यवान् अपि नगर वरे सुप्रतिष्ठित आख्ये सः

इति उक्त्वा शैलतनया व्यरमत् तौ च तद् क्षणात्

श्रुत्वा अथ गत्वा भार्यायै जयायै सो अपि अवर्णयत्

तस्याः सु अल्पाम् कथाम् एवम् शिवः संप्रति अवर्णयत्

श्रुत्वा इति आनाययत् देवी पुष्पदन्तम् अति क्रुधा
प्रजां वा एष पशूंश् च गृहाणाम् अश्नाति यः पूर्वो ऽतिथेर् अश्नाति

ऊर्जां च वा एष स्फातिं च गृहाणाम् अश्नाति यः पूर्वो ऽतिथेर् अश्नाति

यावद् अतिरात्रेण इष्ट्वा सु समृद्धेन अवरुन्द्धे तावद् एनेन अव रुन्द्धे

निधनं भूत्याः प्रजायाः पशूनां भवति य एवम् वेद

यत् प्रतिशृणोति प्रत्याश्रावयत्य् एव तत्

प्रजानां प्रजननाय गच्छति प्रतिष्ठां प्रियः प्रजानां भवति य एवं विद्वान् उपसिच्य उपहरति

मध्यन्दिन उद् गायत्य् अपराह्णः प्रति हरत्य् अस्तं यन् निधनम्

एते वै प्रियाश् च अप्रियाः च ऋत्विजः स्वर्गं लोकं गमयन्ति यद् अतिथयः

स य एवं विद्वान् उदकम् उपसिच्य उपहरति

पयश् च वा एष रसं च गृहाणाम् अश्नाति यः पूर्वो ऽतिथेर् अश्नाति

यत् कशिपु उपबर्हणम् आहरन्ति परिधय एव ते

बृहस्पतिर् ऊर्जया उद् गायति त्वष्टा पुष्ट्या प्रति हरति विश्वे देवा निधनम्

तेषां न कश्चन अ होता

सर्वो वा एष जग्ध पाप्मा यस्य अन्नम् अश्नन्ति

विद्योतमानः प्रति हरति वर्षन्न् उद् गायत्य् उद्गृह्णन् निधनम्

यद् वा अतिथि पतिः अतिथीन् परिविष्य गृहान् उपोदैत्य् अवभृथम् एव तद् उपावैति

श्रियं वा एष संविदं च गृहाणाम् अश्नाति यः पूर्वो ऽतिथेर् अश्नाति

यान्य् उलूखल मुसलानि ग्रावाण एव ते

स उपहूतो देवेषु भक्षयत्य् उपहूतस् तस्मिन् यद् दिवि विश्व रूपम्

यावद् अग्निष्टोमेन इष्ट्वा सु समृद्धेन अवरुन्द्धे तावद् एनेन अव रुन्द्धे

स्रुग् दर्विर् नेक्षणम् आयवनं द्रोणकलशाः कुम्भ्यो वायव्यानि पात्राणि इयम् एव कृष्णाजिनम्

यद् उपस्तृणन्ति बर्हिर् एव तत्

एष वा अतिथिर् यत् श्रोत्रियः तस्मात् पूर्वो न अश्नीयात्

सर्वदा वा एष युक्त ग्रावा आर्द्र पवित्रः वितत अध्वरः आहृत यज्ञ क्रतुः य उपहरति

स उपहूतो ऽन्तरिक्षे भक्षयत्य् उपहूतस् तस्मिन् यद् दिवि विश्व रूपम्

या एव यज्ञ आपः प्रणीयन्ते ता एव ताः

यत् क्षत्तारं ह्वयत्य् आ श्रावयत्य् एव तत्

यजमान ब्राह्मणम् वा एतद् अतिथि पतिः कुरुते यद् आहार्याणि प्रेक्षत इदं भूया३ इदा३म् इति

स य एवं विद्वान्त् सर्पिर् उपसिच्य उपहरति

यावत् सत्त्रसद्येन इष्ट्वा सु समृद्धेन अवरुन्द्धे तावद् एनेन अव रुन्द्धे

स उपहूतः पृथिव्यां भक्षयत्य् उपहूतस् तस्मिन् यत् पृथिव्यां विश्व रूपम्

यद् आह भूय उद् हर इति प्राणम् एव तेन वर्षीयांसं कुरुते

यत् तर्पणम् आहरन्ति य एव अग्नीषोमीयः पशुर् बध्यते स एव सः

यत् पुरा परिवेषात् स्वादम् आहरन्ति पुरोडाशाव् एव तौ

तस्मा उद्यन्त् सूर्यो हिङ् कृणोति संगवः प्र स्तौति

ज्योतिष्मतो लोकान् जयति य एवं वेद

यद् अशन कृतम् ह्वयन्ति हविष्कृतम् एव तत् ह्वयन्ति

प्राजापत्यो वा एतस्य यज्ञो विततो य उपहरति

तस्मा उषा हिङ् कृणोति सविता प्र स्तौति

स उपहूतो दिवि भक्षयत्य् उपहूतस् तस्मिन् यद् दिवि विश्व रूपम्

आप्नोति इमम् लोकम् आप्नोत्य् अमुम्

निधनं भूत्याः प्रजायाः पशूनां भवति य एवं वेद

कीर्तिं वा एष यशश् च गृहाणाम् अश्नाति यः पूर्वो ऽतिथेर् अश्नाति

निधनं भूत्याः प्रजायाः पशूनां भवति य एवं वेद

यावद् द्वादश अहेन इष्ट्वा सु समृद्धेन अवरुन्द्धे तावद् एनेन अव रुन्द्धे

उप हरति प्रति हरत्य् उच्छिष्टं निधनम्

ये व्रीहयो यवा निरुप्यन्ते ऽंशव एव ते

यत् सभागयति दक्षिणाः सभागयति यद् अनुतिष्ठत उदवस्यत्य् एव तत्

यो ऽतिथीनां स आहवनीयो यो वेश्मनि स गार्हपत्यो यस्मिन् पचन्ति स दक्षिणाग्निः

तस्मा अभ्रो भवन् हिङ् कृणोति स्तनयन् प्र स्तौति

यद् आञ्जन अभ्यञ्जनम् आहरन्त्य् आज्यम् एव तत्

स य एवं विद्वान् मांसम् उपसिच्य उपहरति

स य एवं विद्वान् न द्विषन्न् अश्नीयान् न द्विषतो ऽन्नम् अश्नीयान् न मीमांसितस्य न मीमांसमानस्य

प्रजापतेर् वा एष विक्रमान् अनुविक्रमते य उपहरति

अतिथीन् प्रति पश्यति हिङ् कृणोत्य् अभि वदति प्र स्तौत्य् उदकम् याचत्य् उद् गायति
अशितावत्य् अतिथाव् अश्नीयाद् यज्ञस्य सात्म त्वाय यज्ञस्य अ विच्छेदाय तद् व्रतम्

इष्टं च वा एष पूर्तं च गृहाणाम् अश्नाति यः पूर्वो ऽतिथेर् अश्नाति

एतद् वा उ स्वादीयो यद् अधिगवं क्षीरं वा मांसं वा तद् एव न अश्नीयात्

स्रुचा हस्तेन प्राणे यूपे स्रुक्कारेण वषट्कारेण
सायम् अग्निहोत्रम् जुहुयात्

यत् यजुषा च मनसा च तत् मिथुनम्

आयुः मे यच्छ वर्चः मे यच्छ प्रजाम् मे यच्छ इति

प्र प्रजया प्र पशुभिः जायते यस्य एवम् अग्निहोत्रम् हूयते

ताः पशवः न अलिशन्त

तस्मात् अग्निहोत्रम् वैश्वदेवम् उच्यते

एतम् वै प्रजायमानम् प्रजाः अनुप्रजायन्ते

यत् निरुक्तम् च अ निरुक्तम् च तत् मिथुनम्

तस्मात् एका

सूर्यः ज्योतिः

तत् आहुः

मिथुनया वाचा गर्भम् दधाति

यत् न उपसादयेत् पराचीः प्रजाः इयुः

या पूर्वा आहुतिः ताम् अतिहाय जुहुयात्

प्र एव जनयति

ताभ्यः देवाः प्रायश्चित्तिम् ऐच्छन्

ज्योतिः अग्नौ इति

एकः हि प्रजापतिः

तम् एव परिवृणक्ति

उभे आहुती समिद्धे जुहवानि इति

ताः अग्निना उपासृजत्

यत् समिधम् आदधाति इध्मम् एव एतम् अग्निहोत्रस्य करोति

ताः अग्निः अस्वदयत्

यत् जुहोति तत् देवानाम्

यत् उद्दिशति तेन रुद्रम् शमयति

सूर्यः प्रजनयिता

यत् निमार्ष्टि तत् पितॄणाम्

गर्भम् एव दधाति

एतस्याम् वै आहितायाम् अग्निहोत्रिणे वीरुधः स्वदन्ति

एका एव कार्या

सकृत् हि एव सर्वस्मै यज्ञाय समिध्यते

स प्रजापतिः अब्रवीत् वार्यम् वृणै अहम् वः एताः स्वदयिष्यामि इति

तम् गर्भिण्या वाचा मिथुनया प्रातर् प्रजनयति

स्वदितम् अस्य अन्नम् भवति यः एवम् वेद

अभिक्रामम् एव होतव्यम्

रुद्रः ओषधीः विषेण अलिम्पत्

सः एताम् समिधम् अवृणीत

सृष्टिः वै एतत् यत् अग्निहोत्रम्

यत् उपसादयति तस्मात् इदम् प्रजाः यताः तस्मात् उपतिष्ठन्ते

इध्मः वै एषः अग्निहोत्रस्य यत् समिध्

तत् अजामि

गर्भिण्या वाचा गर्भम् दधाति
यस्मान् मासा निर्मितास् त्रिंशत् अराः संवत्सरो यस्मान् निर्मितो द्वादश अरः

अहोरात्रा यं परियन्तो न आपुः तेन ओदनेन अति तराणि मृत्युम्

अव बाधे द्विषन्तं देव पीयुम् सपत्ना ये मे ऽप ते भवन्तु

ज्योतिष्मतीः प्रदिशो यस्य सर्वास् तेन ओदनेन अति तराणि मृत्युम्

यो लोकानां विधृतिर् न अभिरेषात् तेन ओदनेन अति तराणि मृत्युम्

यम् ओदनं प्रथम जाः ऋतस्य प्रजापतिस् तपसा ब्रह्मणे ऽपचत्

येन अतरन् भूत कृतः ऽति मृत्युं यम् अन्वविन्दन् तपसा श्रमेण

ब्रह्मौदनं विश्व जितम् पचामि शृण्वन्तु मे श्रद्दधानस्य देवाः

यं पपाच ब्रह्मणे ब्रह्म पूर्वं तेन ओदनेन अति तराणि मृत्युम्

यस्मिन् वेदा निहिता विश्व रूपाः तेन ओदनेन अति तराणि मृत्युम्
अभूमिर् वर्जभूमिः च श्रमिष्ठः श्रवणः तथा

उपलम्भः सदालम्भो वृकलो वीर्य एव च

अस्माकं तु मतिः हि आसीत् प्रसेनः तु त्वया हतः

कैकेयस्य सुता भार्या दश सत्राजितः शुभाः

अनमित्र अन्वयः ह्य् एष व्याख्यातो वृष्णि वंश जः

सत्यभामा वरा स्त्रीणां व्रतिनी च दृढ व्रता

तुष्टाव एनम् तदा ऋक्षः कर्मभिः वैष्णवैः प्रभुम्

ऋक्षः प्रसेनं च तथा ऋक्षं च एव

यदृच्छया च गोविन्दो बिलस्य अभ्याशम् आगमत्

माद्री युधाजितं पुत्रं ततो वै देवमीढुषम्

अक्रूरः सुषुवे तस्मात् सदा यज्ञः अति दक्षिणः

इमां मिथ्या अभिशस्तिम् यो वेद कृष्णात् अपोहिताम्

शब्दं श्रुत्वा तु गोविन्दः खड्ग पाणिः प्रविश्य सः

जाम्बवन्त् उवाच

सूत उवाच

पृथिव्यां सर्व रत्नानाम् राजा वै सो अभवत् मणिः

रत्ना कन्या च शैब्यस्य अक्रूरः ताम् अवाप्तवन्

अश्विन्यां च ततः पुत्राः पृथुर् विपृथुः एव च

अनमित्रं शिबिं च एव पञ्चमं कृतलक्षणम्

गान्धारी च एव माद्री च वृष्णि भार्ये बभूवतुः

हन्मि च एनम् दुराचारं शत्रु भूतम् हि वृष्णिषु

अथ व्रतवती तस्मात् भङ्ग कारात् तु पूर्वजात्

ख्यातिमन्तो महा वीर्याः भङ्ग कारः तु पूर्वजः

द्युम्नेः युगंधरः पुत्र इति शैन्याः प्रकीर्तिताः

सुषुवे सुकुमाराः तु तिस्रः कमल लोचनाः

हृदि कृत्वा तु बहुशो मणिं तम् अभियाचितः

अनमित्रात् शिनिः जज्ञे कनिष्ठात् वृष्णि नन्दनात्

सदा यज्ञः अतिवीरः च श्रुतवान् अतिथि प्रियः

देववन्त् उपदेवः च जज्ञाते देव संनिभौ

असङ्गो युयुधानस्य द्युम्निः तस्य आत्मजः ऽभवत्

अक्रूराद् उग्रसेनायां सुतौ द्वौ कुल वर्धनौ

अनमित्र सुतः निघ्नो निघ्नस्य अपि तु द्वौ सुतौ

ततः प्रविश्य स बिलं प्रसेनो ह्य् ऋक्षम् ऐक्षत

गान्धारी जनयामास सुमित्रं मित्र नन्दनम्

तेन मिथ्या अपवादेन संतप्तः अयम् जनार्दनः

अश्वत्थामा सुबाहुः च सुपार्श्वक गवेषणौ

कदाचिद् मृगयाम् यातः प्रसेनः तेन भूषितः

कृतकर्मा महा बाहुः स कन्यम् मणिम् आहरत्

कन्या च इयम् मम शुभा भर्तारं त्वा अवाप्नुयात्

सवीतरः सदापक्षः शत्रुघ्नो वा अरिमेजयः

तं दृष्ट्वा स हतः तेन गोविन्दः प्रत्युवाच ह

अन्यौ तु तनयौ वीरौ वृषभः क्षत्र एव च

सत्यकः तस्य पुत्रः तु सात्यकिः तस्य च आत्मजः

पुत्रान् उत्पादयामास एकादश महा बलान्

सत्यवन्त् युयुधानः तु शिनेः नप्ता प्रतापवान्

स्यमन्तकः प्रसेनस्य मणि रत्नम् अनुत्तमम्

धर्मभृत् धर्मवर्मणौ धृष्टमानः तथा एव च

तं दृष्ट्वा तु महा शब्दम् स चक्रे ऋक्ष राज् बली

अथ दीर्घेण कालेन मृगयां निर्गतः पुनः

अदृष्टः तु हतः तेन अन्तर् बिल गतः तदा

ददौ सत्राजिताय एनम् सर्व सात्वत संसदि

ततस् तूर्णम् हृषीकेशः तम् ऋक्ष पतिम् अञ्जसा

ततः स जाम्बवन्तं तं हत्वा चक्रेण वै प्रभुः

तथा पद्मावती च एव ताः च कृष्णाय सो ऽददात्

अपश्यत् जाम्बवन्तम् तम् ऋक्ष राजम् महा बलम्

गोविन्देन हतो व्यक्तं प्रसेनो मणि कारणात्

हत्वा ऋक्षः प्रसेनं तु ततस् तम् मणिम् आददात्
गणः तथा परो रौद्रो मेघ नाम अङ्कुश आयुधः

तथा परिवहः श्रीमान् उत्पात भय शंसिनः

हेम पुष्कर संछन्नम् तेन वैखानसं सरः

तदा अश्म ओघैः दैत्य गणाः पुनः सिंहम् अरिंदमम्

गृहीतो राहुणा चन्द्र उल्काभिः अभिहन्यते

भ्राजमानः अर्क सदृशैः जातरूप मयैः द्रुमैः

प्रतिमाः सर्व देवानाम् वेदयन्ति महत् भयम्

रक्त तोयः महा भीमः लौहित्यो नाम सागरः

रराज भग्ना सा शक्तिः मृगेन्द्रेण मही तले

महता तोय वर्षेण शमयामास पावकम्

दिशो दश विकीर्णा वै खद्योत प्रकराः इव

नीलोत्पल पलाशानाम् माला इव उज्ज्वल दर्शना

भवान् कर्ता विकर्ता च लोकानां प्रभवः अव्ययः

स गर्जित्वा यथान्यायं विक्रम्य च यथासुखम्

सः असृजत् दानवः मायाम् अग्नि वायु समीरिताम्

चन्द्रमाः च स नक्षत्रैः ग्रहैः सह तमोनुदः

सुराष्ट्राः च स वाह्लीकाः शूर आभीराः तथा एव च

रराज सु महा शृङ्गैः गगनं विलिखन् इव

न प्रकाशन्ति च दिशो रक्त रेणु समाकुलाः

जातरूप मयैः शृङ्गैः अप्सरस् गण नादितम्

विद्युतां यत्र संपाता निपात्यन्ते नग उत्तमे

परं परस्य अपि परं च भूतं त्वा आहुः अग्र्यम् पुरुषं पुराणम्

चन्द्र सूर्य अंशु संकाशैः सागर अम्बु समावृतैः

उन्मीलन्ति निमीलन्ति हसन्ति च रुदन्ति च

महा ग्राह मुखाः च अन्ये दानवा बल दर्पिताः

सिद्ध चारण संघः च विप्रकीर्णं मनोहरम्

षष्टिस् तत्र सहस्राणि पर्वतानां द्विज उत्तमाः

स विस्फुलिङ्गा ज्वलिता महा उल्का इव दिवः च्युता

ईहामृग मुखाः च अन्ये वराह मुख संस्थिताः

जीमूत घन निर्घोषः जीमूत इव वेगवान्

देवा ऊचुः

स्तुत्वा नारायणं देवं ब्रह्म लोकम् गतः प्रभुः

तदा क्रुद्धेन महता कम्पितानि समन्ततः

पौराणं रूपम् आस्थाय प्रययौ गरुडध्वजः

क्षीरोदस्य उत्तरम् कूलं जगाम हरिः ईश्वरः

तत् सैन्यम् उत्सारितवन् तृण अग्राणि इव मारुतः

त्रिशृङ्ग पर्वतः च एव कुमारी च सरित् वरा

नद्यः च प्रतिकूलानि वहन्ति कलुष उदकाः

उशीरबिन्दुः च गिरिः चन्द्रप्रस्थः तथा _

नागाः तेजस् धराः च अपि पाताल तल चारिणः

परं च धर्मं परमं च विश्वं त्वा आहुः अग्र्यम् पुरुषं पुराणम्

एवं भूयो ऽपरान् घोरान् असृजन् दानव ईश्वराः

तानि सर्वाणि चक्राणि मृगेन्द्रेण महात्मना

जीमूत घन संकाशः जीमूत घन निःस्वनः

दैत्य इन्द्रस्य विनाशाय दृश्यन्ते काल निर्मिताः

त्रि शिखाम् भ्रुकुटीं च अस्य ददृशुः दानवाः रणे

ततस् चक्राणि दिव्यानि दैत्याः क्रोध समन्विताः

मेघ उदर दरीषु एव चन्द्र सूर्य ग्रहाः इव

दीप्तानि अन्तर् जल स्थानि पृथिवीधरणानि च

ऋषभः पर्वतः च एव श्रीमान् वृषभ संज्ञितः

ऊर्ध्व गः भीम वेगः च सर्व एव अभिकम्पिताः

नर्मदा शुभ तोया च तथा वेत्रवती नदी

एलामुखः कालियः च महापद्मः च वीर्यवान्

सुवर्ण वेदिकः श्रीमान् मेघ पङ्क्ति निषेवितः

तस्मिन् क्रुद्धे तु दैत्य इन्द्रे तमस् भूतम् अभूत् जगन्त्

परं परस्य अपि परं निधानं परं परस्य अपि परं पवित्रम्

आवृत्य सर्वतो व्योम दिशः च _ तथा

गदी शूली करालः च हिरण्यकशिपुः तदा

स्व तेजसा परिवृतो दिवाकर इव आबभौ

विवर्ण ताम् च भगवान् गतः दिवि दिवाकरः

तथा एव औण्ड्राः च पौण्ड्राः च वामचूडाः स केरलाः

वासुकिः तक्षकः च एव कर्कोटक धनंजयौ

गोमती गो कुल आकीर्णा तथा पूर्व सरस्वती

सग्रहः सह नक्षत्रैर् अरिंदमः

विष ज्वाला आकुलैः वक्त्रैः विमुञ्चन्तः हुताशनम्

तुषार चय संछन्नः मन्दरः च अपि पर्वतः

तरुण आदित्य संकाशः मेरुः तत्र महा गिरिः

वायु वेगेन हन्यन्ते भज्यन्ते प्रणमन्ति च

अर्ध चन्द्र अर्ध वक्त्राः च अग्नि दीप्त मुखाः तथा

ग्रस्तानि उदीर्णानि तदा पावक अर्चिस् समा वै

ततस् अश्म वर्षम् दैत्य इन्द्राः व्यमृजन्त नभस् गताः

अयोगात् च अपि अचरत् मार्गम् निशि निशाचरः

ताम् आपततीम् सम्प्रेक्ष्य मृगेन्द्रः शक्तिम् उज्ज्वलाम्

ते दानव शराः घोरा दानव इन्द्र समीरिताः

अपतन् गगनात् उल्काः विद्युत् रूपाः महा स्वनाः
तथा भोगवती च अपि दैत्य इन्द्रेण अभिकम्पिता

हुंकारेण एव रौद्रेण बभञ्ज भगवान् तदा

महानदं च लौहित्यं शैल कानन शोभितम्

मृगेन्द्र प्रतिरूपस्य स्थितस्य युधि मायया

भोजाः पाण्ड्याः च वङ्गाः च कलिङ्गाः ताम्रलिप्तकाः

कैलासः च एव शैल इन्द्रः दानव इन्द्रेण कम्पितः

शृङ्गाणि शनकैस् घोराः युग अन्त आवर्तिनः ग्रहाः

हिरण्यकशिपुः दैत्यः भूयः प्रासृजत् ऊर्जिताम्

ततः प्रज्वलितः क्रोधात् प्रदहन् इव तेजसा

नग मात्रैः शिला खण्डैः गिरि शृङ्गैः महा प्रभेभिः

सप्त धूम्र निभाः घोराः सूर्या दिवि समुत्थिताः

लताः च सफलाः सर्वा ये च आहुः दैत्यनाशनम्

जम्बूद्वीपं रत्न वटम् सर्व रत्न उपशोभितम्

नदी भागीरथी च एव सरयूः कौशिकी तथा

सूत उवाच

बाह्यतो ववृषुः वर्षम् न उपरिष्टात् च ववृषुः

अपराह्ण गते सूर्ये लोकानां युग संक्षये

चराचर विनाशाय रोहिणीं न अभ्यनन्दत

खराः खर मुखाः च एव मकर आशीविष आननाः

खेचराः च सती पुत्राः पाताल तल वासिनः

हिरण्यकशिपुः दैत्यः तदा संस्पृष्टवन् महीम्

हंस कुक्कुट वक्त्राः च व्यादित आस्याः भय आवहाः

एते च अन्ये च गिरयो देशा जनपदाः तथा

कुञ्जरः पर्वतः श्रीमान् यत्र अगस्त्य गृहम् शुभम्

तमसा संवृते लोके दैत्येषु आत्त आयुधेषु च

सिंह आस्याः लेलिहानाः च काक गृध्र मुखाः तथा

मही कालमही च एव तमसा पुष्पवाहिनी

परं शरीरं परमं च ब्रह्म परं च योगं परमां च वाणीम्

परां च सिद्धिं च परं च देवं परं च मन्त्रं परमं हविः च

अकाले च द्रुमाः सर्वे पुष्पन्ति च फलन्ति च

अगस्त्य भवनम् च एव यत् अगम्यम् कृतं पुरा

फलैः फलानि अजायन्त पुष्पैः पुष्पं तथा एव च

नद्यः स सागराः सर्वाः सः अकम्पयत दानवः

अष्ट चक्रेण यानेन भूत युतेन भास्वता

विचित्र नाना विहगम् सु पुष्पित महा द्रुमम्

देवाभ्र पर्वतः च एव तथा वै रेणुको गिरिः

ततस् अश्म वर्षे विहते जल वर्षम् अनन्तरम्

शेषः अनन्तः महाभागो दुष्प्रकम्प्यः प्रकम्पितः

कपिलः च महीपुत्रो व्याघ्रवन्त् च एव कम्पितः

अ वध्यस्य मृगेन्द्रस्य न व्यथां चक्रुः आहवे

यदा च सर्व भूतानाम् छाया न परिवर्तते

ततः सर्वासु मायासु हतासु दिति नन्दनाः

मेघः च पर्वत श्रेष्ठः मेघ गम्भीर निःस्वनः

प्राञ्च् ज्यौतिष पुरम् च अपि जातरूप मयम् शुभम्

परं परस्य अपि परं रहस्यं परं परस्य अपि परं महत्त्वम्

सहस्र शीर्षाः नागो वै हेम ताल ध्वजः प्रभुः

परं रहस्यं परमां गतिं च त्वा आहुः अग्र्यम् पुरुषं पुराणम्

न च तं चालयामासुः दैत्य ओघाः देव सत्तमम्

एते च अन्ये च बहवो घोर उत्पाताः समुत्थिताः

शैल संवर्ष्मणः तस्य शरीरे शर वृष्टिभिः

हते अश्म वर्षे तुमुले जल वर्षे च शोषिते

नद्यः च शैलाः च महा अर्णवाः च गताः प्रसादं दिति पुत्र नाशात्

दृश्यन्ते विविध उत्पाताः घोरा घोर निदर्शनाः

विद्युत्वन्त् सर्वतस् श्रीमान् आयतः शत योजनम्

भवनं वैनतेयस्य दैत्य इन्द्रेण अभिकम्पितम्

द्वि जिह्वकाः वक्र शीर्षाः तथा उल्कामुख संस्थिताः

ललाट स्थाम् त्रिशूल अङ्काम् गङ्गां त्रिपथगाम् इव

चतुर् शीर्षाः पञ्च शीर्षाः सप्त शीर्षाः च पन्नगाः

समं समधिरोहन्तः सर्वे ते गगनेचराः

उत्थितः सागरं भित्त्वा विश्रामः चन्द्र सूर्ययोः

मेदिन्यां कम्पमानायां दैत्य इन्द्रेण महात्मना

मही च कालः च शशी नभः च ग्रहाः च सूर्यः च दिशः च सर्वाः

विशालाक्षः च दुर्धर्षः सर्पाणाम् आलयः पुरी

न स्पृशन्ति च ता देवं निपतत्यः अनिशम् भुवि

धारा दिवि च सर्वत्र वसुधायां च सर्वशः

हेमगर्भो महा शैलः तथा हेमसखो गिरिः

यक्ष राक्षस गन्धर्वैः नित्यं सेवित कन्दरः

सुह्मा मल्ला विदेहाः च मालवाः काशि कोसलाः

ये ग्रहाः सर्व लोकस्य क्षये प्रादुर्भवन्ति वै

छादयांचक्रिरे मेघा धाराभिः इव पर्वतम्

आरण्यैः सह संसृष्टा ग्राम्याः च मृग पक्षिणः

आवहः प्रवहः च एव विवहः अथ हि उदावहः

संदष्ट ओष्ठ पुटः क्रोधात् वाराहः इव पूर्वजः
कैलास शिखर आकारम् यत् कृतम् विश्वकर्मणा

यत् त्वया विहितं देव नारसिंहम् इदम् वपुः

देव अरिः दितिजः वीरो नृसिंहं समुपाद्रवत्

अमुञ्चत् च अर्चिषाम् वृन्दं भूमि वृत्तिः विभावसुः

शालैः तालैः तमालैः च कर्णिकारैः च पुष्पितैः

कम्पितं मानसं च एव हंस कारण्डव आकुलम्

महा इन्द्रः तोयदैः सार्धं सहस्राक्षो महा द्युतिः

परावहः संवहः च महा बल पराक्रमाः

कमल प्रभवः च एव शोणो मणि निभ उदकः

क्रौञ्चः सप्तर्षि शैलः च धूम्रवर्णः च पर्वतः

चक्रुः सु भैरवम् तत्र महा युद्धम् उपस्थितम्

वामे तु दक्षिणे च एव स्थितौ शुक्र बृहस्पती

सुवर्ण प्रकटम् च एव सुवर्ण आकर मण्डितम्

ततः प्रमुदिता देवा ऋषयः च तपोधनाः

तेभिः आसीत् गगनम् चक्रैः संपतद्भिः इतस्ततस्

मृगेन्द्रस्य उपरि क्रुद्धा निःश्वसन्त इव उरगाः

तमाल वन गन्धः च पर्वतो मलयः शुभः

एवम् उक्त्वा तु भगवन्त् सर्व लोक पितामहः

प्रजापति गिरिः च एव तथा पुष्कर पर्वतः

यमुना तु अथ कावेरी कृष्णवेणा च निम्नगा

तदा हिरण्यकशिपोः दैत्यस्य उपरि वेश्मनः

धाराभिः अक्ष मात्राभिः प्रादुरासीत् समन्ततः
त उन्नेतर्य् उपहवम् इष्ट्वा एकैकाम् अन्वस्यन्ते

अथ अध्वर्युः पृषदाज्यं विहत्य जुह्वां समानीय अत्याक्रम्य आश्राव्य आह देवेभ्यः प्रेष्य इति

वषट्कृते जुहोति प्रेष्य प्रेष्य इति

तान् अग्रेण होतारं निवपति

अपोद्धृत्य बर्हिषी अथ एनम् आदाय उपोत्तिष्ठन् आह इन्द्राय हरिवते धाना सोमानाम् अनुब्रूहि इति

बर्हिषी अन्तर्धाय धानाभिः श्रीणाति हरी स्थ हर्योर् धाना इति

शंयुना प्रस्तर परिधि संप्रकीर्य संप्रस्राव्य स्रुचौ विमुच्य उन्नेतारम् आह उन्नेतर् ग्रहस् ते प्रचर इति

एकादश अनूयाजान् इष्ट्वा उदङ् अत्याक्रम्य यथायतनं स्रुचौ सादयित्वा वाजवतीभ्यां स्रुचौ व्यूहति

मनसा संबाधते

आहरन्त्य् एतान् आग्नीध्राद् औपयजान् अङ्गारान्

उपसीदत्य् उपयष्टा गुद तृतीयेन

अथ संप्रैषम् आह अग्नीध् औपयजान् अङ्गारान् आहर उपयष्टर् उपसीद ब्रह्मन् प्रस्थास्यामः समिधम् आधाय अग्नीध् अग्नीन् सकृत् सकृत् संमृड्ढि इति

अनुवषट्कृते हुत्वा हरति भक्षम्
नारीणां च नदीनां च स्वच्छन्दा ललिता गतिः

चलति एकेन पादेन तिष्ठति एकेन बुद्धिमान्

योनिः क्लिद्यति नारीणां सत्यं सत्यं हि शौनक

आपद् अर्थे धनं रक्षेत् दारान् रक्षेत् धनैः अपि

स्त्रीणां द्विगुण आहारः प्रज्ञा च एव चतुर्गुणा

अति क्लेशेन ये अपि अर्थाः धर्मस्य अतिक्रमेण च

पृथक् शय्या तु नारीणां ब्राह्मणस्य अनिमन्त्रणम्

धनस्य यस्य राजतो भयं न च अस्ति चौरतः

सत् भावेन हि तुष्यन्ति देवाः सत् पुरुषाः द्विजाः

न पण्डितः तृप्यति भाषितेन तृप्तं न चक्षुः नृप दर्शनेन

मृतं च यत् न मुच्यते समर्जयस्व तत् धनम्

यस्मिन् कर्मणि सिद्धे ऽपि न दृश्येत फल उदयः

आकारैर् इङ्गितैः गत्या चेष्टया भाषितेन च

विपत्तौ च महत् दुःखम् तद् बुधः कथम् आचरेत्

नरकात् क्षीयते पापः कुगृहात् न निवर्तते

अर्थ नाशम् मनस् तापम् गृहे दुश्चरितानि च

नद्यः च नार्यः च सम स्वभावाः स्वतन्त्र भावे गमन आदिके च

अर्थेन किं कृपण हस्त गतेन केन ज्ञानेन किं बहु शठ अग्रह संकुलेन

उदीरितो ऽर्थः पशुना अपि गृह्यते हयाः च नागाः च वहन्ति दर्शितम्

दर्शयन्ति इह लोकस्य अदातुः फलम् ईदृशम्

हीन दुर्जन संसर्गः अत्यन्त विरह आदरः

न स्वप्नेन जयेत् निद्राम् न कामेन स्त्रियं जयेत्

लुब्धम् अर्थ प्रदानेन श्लाघ्यम् अञ्जलि कर्मणा

वृक्षं क्षीण फलम् त्यजन्ति विहगाः शुष्कं सरः सारसा निर्द्रव्यं पुरुषं त्यजन्ति गणिका भ्रष्टं नृपं मन्त्रिणः

वञ्चनं च अपमानम् च मतिमान् न प्रकाशयेत्

ताडिता मार्दवं यान्ति न ते सत्कार भाजनम्

न तृप्तिः अस्ति शिष्टानाम् इष्टानाम् प्रिय वादिनाम्

शनैः कामं च धर्मं च पञ्च एतानि शनैः शनैः

ये बाल भावे न पठन्ति विद्यां काम आतुराः यौवन नष्ट वित्ताः

हृद्यं हि पुरुषं दृष्ट्वा योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रियाः

तत् कदर्य परिरक्षितम् धनं चोर पार्थिव गृहे प्रयुज्यते

पठने भोजने चित्तं न कुर्यात् शास्त्र सेवकः

कदर्यस्य धनं याति तु अग्नि तस्कर राज्सु

शिक्षयन्ति च याचन्ते देहि इति कृपणा जनाः

नग्ना व्यसनिनो रूक्षाः कपाल अङ्कित पाणयः

खाद्य पानेन मान दानेन पण्डिताः

ते वृद्ध भावे परिभूयमानाः संदह्यमानाः शिशिरे यथा अब्जम्

सु दूरम् अपि विद्या अर्थः व्रजेत् गरुड वेगवान्

धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः

मित्रम् आपदि काले च भार्यां च विभव क्षये

त्यजेत् कृपण राजानम् मित्रं माया मयम् त्यजेत्

ते शोचनीया इह जीव लोके मनुष्य रूपेण मृगाः चरन्ति

जानीयात् प्रेषणे भृत्यान् बान्धवान् व्यसन आगमे

न देवेभ्यो न विप्रेभ्यो बन्धुभ्यो न एव च आत्मने

केन न व्यसनं प्राप्तं श्रियः कस्य निरन्तराः

दुर्जनाः शिल्पिनो दासा दुष्टाः च पटहाः स्त्रियः

शनैस् विद्या शनैः पर्वतम् आरुहेत्

तस्करस्य वधो दण्डः कु मित्रस्य अल्प भाषणम्

कस्य दोषः कुले न अस्ति व्याधिना पीडितः

सु वेषम् पुरुषं दृष्ट्वा भ्रातरं यदि वा सुतम्

न अन्तकः सर्व भूतानाम् न पुंसां वामलोचनाः

शाश्वतं स गुणा विद्या सुहृद् मित्रम् च शाश्वतम्

अर्थात् भ्रष्टः तीर्थ यात्राम् तु गच्छेत् सत्यात् भ्रष्टः रौरवं वै व्रजेत् च

नीचं सु अल्प प्रदानेन समं तुल्य पराक्रमैः

सूत उवाच

अदृष्ट पूर्वे बहवः सहायाः सर्वे पद स्थस्य भवन्ति मित्राः

योगात् भ्रष्टः च गच्छेत् राज्यात् भ्रष्टः मृगयायां व्रजेत् च

संचितं क्रतु शतैः न युज्यते याचितं गुणवते न दीयते

वस्त्रैः मनोरमैः माल्यैः कामः स्त्रीषु विजृम्भते

कृतं च यत् दुष्कृतम् अर्थ लिप्सया तत् एव दोष उपहतस्य यौतुकम्

ग्रामं जनपदस्य अर्थे आत्म अर्थे पृथिवीं त्यजेत्

कः कालस्य न गोचर अन्तर गतः को ऽर्थो गतो गौरवं को वा दुर्जन वागुरा निपतितः क्षेमेण यातः पुमान्

अवस्थेयम् अदानस्य मा भूत् एवम् भवान् अपि

यत् अर्जितम् प्राण हरैः परिश्रमैः मृतस्य तं वै विभजन्ति रिक्थिनः

उत्तमं प्रणिपातेन शठं भेदेन योजयेत्
मूर्खं छन्द अनुवृत्त्या च याथातथ्येन पण्डितम्

तोयैः च दोषैः च निपातयन्ति नद्यो हि कूलानि कुलानि नार्यः

नदी पातयते कूलं नारी पातयते कुलम्

स मांसैः भोजनैः स्निग्धैः मद्यैः गन्ध विलेपनैः

को ऽर्थं प्राप्य न गर्वितो भुवि नरः स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को नाम राज्ञां प्रियः

नदीनां च नखीनां च शृङ्गिणां शस्त्र पाणीनाम्

न दानेन न मानेन न आर्जवेन न

राजा न तप्तो धन संचयेन न सागरः तृप्तिम् अगात् जलेन

वरं हि नरके वासो न तु दुश्चरिते गृहे

मनस् अनुकूलाः प्रमदा रूपवत्यः सु अलंकृताः

रूपेण किं गुण पराक्रम वर्जितेन मित्रेण किं व्यसन काल पराङ्मुखेन

न च विद्या आगमः कश्चिद् तम् देशं परिवर्जयेत्

न परीक्ष्य परं स्थानं पूर्वम् आयतनम् त्यजेत्

विश्वासो न एव गन्तव्यः स्त्रीषु राज कुलेषु च

यस्मिन् देशे न संमानं न प्रीतिः न च बान्धवाः

स्नेहो अन्य गेह वासः च नारी सत् शील नाशनम्

प्रासाद पृष्ठेषु स्वर्गः स्यात् शुभ कर्मणः

व्याधीनां भोजनं जीर्णं शत्रोः घातः प्रपञ्च ता

षड्गुणो व्यवसायः च कामः च अष्टगुणः स्मृतः

स्व कर्म धर्म अर्जित जीवितानाम् शास्त्रेषु दारेषु सदा रतानाम्

न च इन्धनैः जयेत् वह्निम् न मद्येन तृषां जयेत्

संचितं निहितं द्रव्यं परामृश्यं मुहुर् मुहुर्

त्यजेद् एकं कुलस्य अर्थे ग्रामस्य अर्थे कुलं त्यजेत्