tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तत् श्रुत्वा मोदकान् राजा द्रुतम् आनाययद् बहून्

ततो अहम् अगमम् तस्य सकाशं सो ऽपि तद् क्षणम्

अभूतां मेघम् आलोक्य हंस चातकयोः इव

शिष्यान् अध्यापयन् तत्र कृत दार परिग्रहः

हसन्त्या च तया त्यक्तं सुवर्णं प्राप्य स द्विजः

पुष्पदन्तात् श्रुताम् दिव्यां शीघ्रं कथय मे कथाम्

अधिगच्छति पाण्डित्यम् एतत् मे कथ्यतां त्वया

गर्भिणी अभूत् ततो जाते दारके अस्मिन् व्यपद्यत

न भिक्षाम् अपि अदात् कश्चिद् दरिद्रस्य अलसस्य च

अयं देव भुवि ख्यातः सर्व विद्या विशारदः

स सिंहस् तत् वपुः त्यक्त्वा सद्यो अभूत् पुरुष आकृतिः

मम तु त्वद् शर आघात पर्यन्तम् तद् अनन्तरम्

अहं जानामि राज्ञो ऽस्य मन्युः मौर्ख्य अनुतापतः

इति देवी वरम् लब्ध्वा सम्प्राप्ता दिव्य ता मया

गच्छ याचस्व तं मूल्यम् इति माता अब्रवीत् च माम्

ततो जातिं निजां स्मृत्वा प्रबुद्धः सहसा भवत्

ततः स मर्त्य वपुषा माल्यवान् विचरन् वने

गुणाढ्य इति नाम अस्य यथार्थम् अतस् एव हि

लोकयात्रा सुवर्णेन वैदग्ध्याय इह शिक्ष्यताम्

इह आगत्य कृतं कान्तम् उद्यानम् तद् प्रभावतः

श्रुतं मम स्यात् क्वापि इति प्राक् उक्तम् देव मे त्वया

विदलत् पत्र तिलकाः स चक्रे वन मध्य गाः

प्रहसति अथ तत्रस्थे जने किंचिद् विचिन्त्य सः

अथ राजा स्मरन् स्वप्नम् अवतारित बालकम्

अहं तु शिक्षयामि त्वां वर्ष षट्केन तत् विभो

प्रातर् आवाम् अगच्छाव वास वेश्म महीपतेः

अन्योन्यं निज वाणिज्य कला कौशल वादिनाम्

ततस् च अवर्धयत् सा मां कृच्छ्र कर्माणि कुर्वती

उदकैः सिञ्च मा त्वं माम् इति उक्तम् हि मया तव

प्राप्तवान् राज भवनम् महा इन्द्र सदन उपमम्

वापी जले ऽवतीर्णो अभूत् क्रीडितुम् कामिनी सखः

एवं निवेदित स्वप्ने शर्ववर्मणि तद् क्षणम्

एवं विहस्य गत्वा च तेन उक्ता सा विलासिनी

आवाभ्यां राजहंस आख्यः आहूतो राज चेटकः

अब्रवीन् मा उदकैः देव परिताडय माम् इति

अथ अहम् राज कार्याणि चिन्तयन् अवसम् सुखम्

कुमारः कीर्तिसेन आख्यः नाग राजस्य वासुकेः

इति उक्त्वा सा एव मे बीजं दिव्यं प्रादात् ततस् मया

ततश् च अन्तर् प्रविष्टो ऽहं शिष्यैर् अग्रे निवेदितः

सातवाहन इति अस्य कस्मात् नाम भवत् प्रभो

तत् श्रुत्वा मम राज्ञः च विषाद प्रमदौ द्वयोः

अत्रा अन्तरे स च प्रायः पर्यहीयत वासरः

सौवर्णो मूषकः कृत्वा मया तस्मै समर्पितः

कष्टं किम् एतद् ब्रूहि इति राज्ञा पृष्टो जगाद च

अतिष्ठं चत्वरे गत्वा छायाया नगरात् बहिस्

एतेन अपि हि पण्येन कुशलो धनम् अर्जयेत्

तथा एव काष्ठिकेभ्यो अहम् अन्येद्युस् काष्ठम् आहरम्

असिञ्चत् तत्र दयिताः स हेलम् कर वारिभिः

माम् अस्त मौनः स आकूतम् अवदत् सातवाहनः

मूषको दृश्यते यो ऽयं गत प्राणः ऽत्र भू तले

ततो ऽहं शर्ववर्मा च ज्ञातवन्तौ क्रमेण ताम्

भ्रातुः पुत्रो ऽस्ति तेन अहम् दृष्टा स्नातुं गता सती

दृष्ट्वा ततस् च तां देवीम् इति संचिन्तितं मया

तत् च अति रम्यम् आलोक्य क्षिति स्थम् इव नन्दनम्

संधि मात्रम् न जानासि मा शब्द उदक शब्दयोः

स्वप्ने ततो मया दृष्टं नभसः च्युतम् अम्बुजम्
ओषधि वनस्पतीनाम् अनूक्तान्य् अ प्रतिषिद्धानि भैषज्यानाम्

अहि भये सिचि अवगूहयति

आव्रजितायै पुरोडाश प्रमन्द अलंकारान् संपातवतः प्रयच्छति

ज्या स्तुका ज्वालेन

यतो दष्टः

शीर्षक्तिम् इत्य् अभिमृशति

यः कीकसा इति पिशीलवीणा तन्त्रीम् बध्नाति

उष्णाः संपातवतीर् अ संपाताः

पायनानि

अवसिञ्चति

अङ्गाद् अङ्गाद् इत्य् आ प्रपदात्

इन्द्रस्य प्रथम इति तक्षकाय इति उक्तम्

अपचिताम् इति वैणवेन दार्भ्यूषेण कृष्ण ऊर्णा ज्येन काल बुन्दैः स्तुका अग्रैः इति मन्त्र उक्तम्

अंहः लिङ्गाभिः

अग्नाविष्णू सोम रुद्रा सिनीवालि वि ते मुञ्चामि शुम्भनी इति मौञ्जैः पर्वसु बद्ध्वा पिञ्जूलीभिर् आप्लावयति

नमो रूराय इति शकुनीन् इव ईषीका अञ्जि मण्डूकम् नील लोहिताभ्याम् सूत्राभ्यां स कक्षम् बद्ध्वा

आकृति लोष्ट वल्मीकौ परिलिख्य

उत्तमाभ्याम् आदित्यम् उपतिष्ठते

तिरश्चिराजेर् इति मन्त्र उक्तम्

अवसिञ्चति

अप्सु त इति वहन्त्योर् मध्ये विमिते पिञ्जूलीभिर् आप्लावयति

पूर्वस्य पुत्र काम अवतोकयोः उदक अन्ते शान्ता अधिशिरो ऽवसिञ्चति

तन्त्र्या क्षितिकाम्
तथा तपति असौ सूर्यः तेषाम् इद्धः तु तेजसा

तथा एव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु

सर्पा वहन्ति वै सूर्यं यातुधाना अनुयान्ति च

विश्वावसु उग्रसेनौ च वरुणश् च रथस्वनः

एलापत्रस् तथा सर्पः शङ्खपालश् च तौ उभौ

ब्रह्मोपेतस् तथा रक्षो यज्ञोपेतश् च यः स्मृतः

ग्रथितैः स्वैः वचोभिः तु स्तुवन्ति मुनयो रविम्

रक्षोहेतिः प्रहेतिश् च पौरुषेयो वधस् तथा

सौरः तु ब्रह्मणा सृष्टो रथः तु अर्थ वशेन सः

गन्धर्वैः अप्सरोभिः च

नभः नभस्यौ विप्र इन्द्राः इषः च ऊर्जः तथा एव च

सुबाहु नामा रथचित्रश् च तौ उभौ

उद्वेष्टयन् स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति

स्थान अभिमानिनाम् एतत् स्थानम् मन्वन्तरेषु वै

अतीत अनागतानाम् वै वर्तन्ते सांप्रतं च ये

मेनका सहजन्या च गन्धर्वौ च हाहा _

एते देवा वसन्ति अर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु

इति एष एक चक्रेण सूर्यः तूर्णम् रथेन तु

ग्रहाणाम् इतरेषां च यथा गच्छति च अम्बुपः

कीले सक्ता यथा रज्जुः भ्रमते सर्वतोदिशम्

हाहा _ मुनि श्रेष्ठाः विश्वावसुः अनुत्तमः

एते द्वादश मासाः तु वर्षं वै मानुषं द्विजाः

प्रम्लोचा च एव विख्याता अनुम्लोचा च ते उभे

शुभ आनना शुभ श्रोणिः दिव्या वै पुञ्जिकस्थला

वर्धेते दक्षिणे च एव भ्रमता मण्डलानि तु

सूर्यम् आप्याययन्ति एते तेजसा तेज उत्तमम्

नागाः च अश्वतर अन्ताः तु वासुकि प्रमुखाः शुभाः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे सूर्यरथनिर्णयो नाम पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः

अंशुः भगः च द्वौ एतौ कश्यपश् च क्रतुः सह

अशीति मण्डल शतम् काष्ठयोः अन्तरम् द्वयोः

ताण्डवैः सरसैः सर्वाः च उपासन्ते यथाक्रमम्

अनुम्लोचा घृताची च विश्वाची च उर्वशी तथा

प्रयान्ति यज्ञोपेत अन्ताः रक्षोहेति मुखाः सह

पूर्वचित्तिः इति ख्याता देवी साक्षात् तिलोत्तमा

ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनर् एव तु

काद्रवेयौ तथा नागौ कम्बल अश्वतरौ उभौ

उर्वशी पूर्वचित्तिश् च तथा एव अप्सरसौ उभे

द्वादश एव महा देवम् वहन्ति एवम् यथाक्रमम्

एते वसन्ति वै सूर्ये द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु

अहोरात्रं रथेन असौ एक चक्रेण तु भ्रमन्

ततः शैशिरयोः च अपि मासयोर् निवसन्ति वै

सर्पा वहन्ति वै सूर्यं यातुधाना अनुयान्ति वै

नव योजन साहस्रः विस्तार आयामात् स्मृतः

वासन्तिकस् तथा ग्रैष्मः शुभो वै वार्षिकस् तथा

चक्र पक्षे निबद्धा अस्तु ध्रुवे च अक्षः समर्पितः

तिलोत्तमा अप्सराः च एव देवी रंभा मनोहरा

मधुश् च माधवः च एव शुक्रश् च शुचिः एव च

हरितैः अक्षरैः अश्वैः सर्पते ऽसौ दिवाकरः

युग अक्ष कोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य हि

गोपायन्ति इह भूतानि सर्वाणि दिवम् अनु क्षयात्

धाता अर्यमा अथ मित्रश् च वरुणः च इन्द्रः एव च

ग्रथितैः स्वैः वचोभिः तु स्तुवन्ति मुनयो रविम्

धृतराष्ट्रः सूर्यवर्चा देवी साक्षात् कृतस्थला

सौवर्णः सर्व देवानाम् आवासः भास्करस्य तु

सूत उवाच

एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च

जमदग्निः कौशिकश् च वासुकिः कङ्कणीकरः

भूतानाम् अशुभम् कर्म व्यपोहन्ति इह कीर्तिताः

भ्रमन्तम् अनुगच्छन्ति ध्रुवं रश्मी च तौ उभौ

द्विगुणः अपि रथोपस्थात् ईषा दण्डः प्रमाणतः

धातृ आदि विष्णु पर्यन्ताः देवा द्वादश कीर्तिताः

चित्रसेनश् च गन्धर्व ऊर्णायुः च एव तौ उभौ

नभः नभस्ययोः एष गणो वसति भास्करे

ऋषयो देव गन्धर्व पन्नग अप्सरसाम् गणाः

सर्पो व्याघ्रः पुनर् च अपः वातो विद्युत् दिवाकरः

धृतराष्ट्रः स गन्धर्वः सूर्यवर्चाः तथा एव च

वर्षन्तश् च तपन्तश् च ह्लादयन्तश् च वै द्विजाः

इति एते वै वसन्ति इह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे

दुरितं सु प्रचाराणाम् व्यपोहन्ति क्वचित् क्वचित्

सौरं संक्षेपतो वक्ष्ये रथं शशिन एव च

स्थान अभिमानिनः हि एते गणा द्वादश सप्तकाः

असङ्गैः तु हयैः युक्तः यतस् चक्रम् ततः स्थितैः

वालखिल्या नयत्यः तम् परिवार्य उदयात् रविम्
च तथा यक्षा यातुधानाश् च मुख्यतः

एते वसन्ति वै सूर्ये मासयोः शुचि शुक्रयोः

वसिष्ठः च अङ्गिराः च एव भृगुः बुद्धिमताम् वरः

सहस् सहस्यौ च तथा तपस्यश् च तपः पुनः

स्थान अभिमानिनः हि एते गणा द्वादश सप्तकाः

मानवानां शुभं हि एते हरन्ति च दुरात्मनाम्

युग अक्ष कोटि सम्बद्धौ द्वौ रश्मी स्यन्दनस्य तु

पर्जन्यः च एव पूषा च भरद्वाजो ऽथ गौतमः

ब्रह्मोपेतश् च रक्ष इन्द्रः यज्ञोपेतः तथा एव च

उग्रसेनो ऽथ सुरुचिरन्यः च एव परावसुः

रथजित् सत्यजित् च एव लोक विश्रुतौ

ततः सूर्ये पुनर् च अन्याः निवसन्ति इह देवताः

पौरुषेयो वधः च एव यातुधानौ उदाहृतौ

धनञ्जयो महापद्मस् तथा कर्कोटकः स्मृतः

भारद्वाजो गौतमश् च कश्यपश् च क्रतुस् तथा

कृतस्थला अप्सराः च एव तथा वै पुञ्जिकस्थला

चित्रसेनो महा तेजाः च ऊर्णायुः च एव सुव्रताः

वालखिल्या नयत्यः तम् परिवार्य उदयात् रविम्

कुर्वते अभीषु संग्रहम्

सहे च एव सहस्ये च वसन्ति एते दिवाकरे

वाजिनः तस्य वै सप्त छन्दोभिर् निर्मिताः तु ते

धाता अर्यमा पुलस्त्यश् च पुलहश् च प्रजापतिः

सप्त द्वीप समुद्र अङ्गाम् सप्तभिः सर्पते दिवि

भुजङ्गश् च महापद्मः सर्पः कर्कोटकस् तथा

तक्षकश् च तथा नाग एलापत्रस् तथा द्विजाः

आप्याययन्ति च आदित्यम् तेजोभिर् भास्करं शिवम्

शारदश् च हिमः च एव शैशिर ऋतवः स्मृताः

स्थान अभिमानिनः हि एते गणा द्वादश सप्तकाः

रथकृत् च एव रथौजाः च एव तौ उभौ

द्वादशा अस्य क्रमेण एव कुर्वते अभीषु संग्रहम्

कम्बलो अश्वतरः च एव तुम्बुरुः नारदः तथा

धनञ्जय इरावांश् च सुरुचिः स परावसुः

हैमन्तिकौ तु द्वौ मासौ वसन्ति च दिवाकरे

इन्द्रः च एव विवस्वांश् च अङ्गिरा भृगुः एव च

स आयुधाः द्वादश एव एते राक्षसाः च यथाक्रमम्

यथायोगं यथामन्त्रं यथाधर्मं यथाबलम्

सेनजित् च सुषेणश् च च तौ

ऋषिः अत्रिः वसिष्ठः च तक्षको नाग एव च

शङ्खपालस् तथा च अन्यः तु ऐरावतः इति स्मृतः

विमाने च स्थिता दिव्ये काम गे वात रंहसि

भ्राम्यतः तस्य रश्मी तु मण्डलेषु उत्तरायणे

उरगो वासुकिः च एव कङ्कणीकश् च तौ उभौ

तार्क्ष्यः च अरिष्टनेमिः च क्षतजित् सत्यजित् तथा

तार्क्ष्यः च अरिष्टनेमिः च च तौ

सह अश्व चक्रः भ्रमते सह अक्षः भ्रमते ध्रुवः

यातुधानास् तथा सर्पो व्याघ्रः च एव तु तौ उभौ

आदित्यं परमं भानुं भाभिः आप्याययन्ति ते

कृतस्थला आद्याः रम्भा अन्ताः दिव्याः च अप्सरसः रविम्

ध्रुवेण प्रगृहीते वै विचक्र अश्वे च रज्जुभिः

तुम्बुरुर् नारदः च एव गन्धर्वौ गायतां वरौ

संवत्सरस्य अवयवैः कल्पितश् च द्विजर्षभाः

गन्धर्व अप्सरसः च एव नृत्य गेयैः उपासते

क्रमेण तुम्बुरु प्रमुख अम्बुपम्

एते देव आदयः सर्वे वसन्ति अर्के क्रमेण तु

अक्षः सह एक चक्रेण भ्रमते ऽसौ ध्रुव ईरितः

घृताची च अप्सरस् श्रेष्ठा विश्वाची च अति शोभना

दिव्याः सत्यजित् अन्ताः च रथकृत् मुखाः

ध्रुवेण भ्रमते रश्मि निबद्धः स युग अक्षयोः

एते देवा वसन्ति अर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु

त्वष्टा विष्णुः पुलस्त्यश् च पुलहः च अत्रिः एव च

त्वष्टा विष्णुः जमदग्निः विश्वामित्रः तथा एव च

द्वादश एव स्तवैः भानुम् स्तुवन्ति च यथाक्रमम्

एतेषाम् एव देवानां यथा तेजो यथा तपः

यजन्ति सततं देवं भास्करं भवम् ईश्वरम्

आकृष्येते यदा ते वै ध्रुवेण अधिष्ठिते तदा

स रथः अधिष्ठितः देवैः आदित्यैः मुनिभिः तथा
तत्र एनम् उत्तानम् आदधीत ईजानः चितम् आरुक्षद् अग्निम् इति

उद् ईर्ष्व इति उत्थापयति

अथ उभयोः अप इत ददामि इति शान्त्युदकं कृत्वा संप्रोक्षणीभ्यां काम्पील शाखायाः दहनं सम्प्रोक्ष्य

प्र च्यवस्व इति त्रिः संहापयति यावत्कृत्वश् च उत्थापयति

प्राण अपानौ अवरुद्ध्यै निधनाभिर् जुहुयात्

अप इमम् इत्य् अग्निषु जुहोति

ताः पृथग् अग्निभिः संतापयन्त्य् आ शकृत् आदीपनात्

अथ अस्य सप्तसु प्राणेषु सप्त हिरण्य शकलानि अवास्यत्य् अमृतम् अस्य् अमृत त्वाय अमृतम् अस्मिन् धेहि इति

उद् ईरताम् इत्य् उद्धत्य अभ्युक्ष्य लक्षणं कृत्वा पुनर् अभ्युक्ष्य प्राच् दक्षिणम् एधश् चिन्वन्ति

ताः शकृदा अभ्यन्तरम् लिम्पन्ति शुष्केण वा पूरयन्ति

तस्यां यथादेवतं पुरस्ताद्धोम संस्थित होमान् उद्धृत्य

प्रजानत्य् अघ्न्य इति जघन्यां गाम् एधम् अग्निं परिणीय

एवम् एव कूदीं जघने निबध्य

मन्त्र उक्तौ अनुमन्त्रयते

स्रजो ऽभिहरन्ति

दण्डं हस्ताद् इति मन्त्र उक्तम् ब्राह्मणस्य आदापयति

इमौ युनज्मि इति गावौ युनक्ति पुरुषौ वा

तेषु यथोक्तं करोति

अष्ट्राम् इति वैश्यस्य

वसनं पञ्चमम्

अथ पितृ मेधम् व्याख्यास्यामः

इयं नारी इति पत्नीम् उपसंवेशयति

आप्लावयन्ति

इदं त इत्य् अग्निम् अग्रतः

उखाः कुर्वन्ति

स्योना अस्मै भव इति उत्तरतो ऽग्नेः शरीरं निदधाति

शान्त्युदक उदकेन केश श्मश्रु रोम नखानि संहारयन्ति

हिरण्यं षष्ठम्

दर्श पूर्णमासयोः कृष्णक तण्डुलानाम् तस्या आज्येन न अन्तम् न बहिः

अन्यं चेष्टन्तम् अनुमन्त्रयते

तिल्पिञ्ज्या इध्माः

आज्यं च पृषदाज्यं च अजम् च गां च

स्वर्गं यत इति दक्षिणं हस्तं निर्मार्जयति

अथ विदेशे प्रेतस्य आ रोहत जनित्रीं जातवेदस इति पृथग् अरणीषु अग्नीन् समारोपयन्ति

धनुर् हस्ताद् इति क्षत्रियस्य

प्राण अपानौ अवरुद्ध्यै निधनाभिर् जुहुयात्

अपि वा अन्य वत्सायाः वा संधिनी क्षीरेण एक शलाकेन वा मन्थेन अग्निहोत्रम् जुहोत्य् आ दहनात्

दहन निधान देशे परिवृक्षाणि निधान काले इति ब्राह्मण उक्तम्

शान्त्युदकं करोत्य् अ सकलम् चातनानां च अन्वावपते

प्राच्यां त्वा दिशि इति प्रतिदिशम्

उत् तिष्ठ प्र इहि प्र च्यवस्व उदन्वति इतस् एते ऽग्नीषोमा इदं पूर्वम् इति हरिणीभिर् हरेयुर् अति द्रव इति अष्टभिः

शरीरं न अन्वालभते

आहिताग्नौ प्रेते संभारान् संभरति

तेषां हरण अनुपूर्वम् आहवनीयं प्रथमं ततो दक्षिणाग्निं ततो गार्हपत्यम्

एवं स्नातम् अलंकृतम् अहतेन अवाच् दशेन वसनेन प्रच्छादयत्य् एतत् ते देव एतत् त्वा वासः प्रथमं न्व् आगन्न् इति

ग्रहान् आज्यभागौ पुरस्ताद्धोम संस्थित होमान् उद्धृत्य

अध्वर्यव इष्टिं निर्वपन्ति
निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः हता घोरेण तेजसा

नव उग्रसेनस्य सुताः कंसः तेषाम् तु पूर्वजः

स्वाह पुत्रः ऽभवद् राजन् रुषङ्गुर् वदतां वरः

तस्यां विदर्भो अजनयत् शरान् रण विशारदान्

संयोज्य मन्त्रम् एव अथ पर्णाशा जलम् अस्पृशत्

कपोतरोमा तस्य अथ तैत्तिरिः तस्य च आत्मजः

तस्य भार्ये भगिन्यौ द्वे बहून् सुतान्

आत्मनो विपुलं वंशं प्रजावान् आप्नुते नरः

रूपवान् सु महा तेजाः श्रुत वीर्य धरः तथा

एवम् उक्ता अब्रवीत् एनम् कस्य च इयम् स्नुषा इति च

अन्तरस्य सुयज्ञस्य सुयज्ञः तनयः अभवत्

तेभ्यः प्रव्राजितो राज्यात् ज्यामघः तु तद् आश्रमे

धन्विनो विविधैः बाणैः अवाप्य पृथिवीम् इमाम्

अश्वमेधे ददौ राजा ब्राह्मणेभ्यः तु दक्षिणाम्

धृष्टस्य पुत्रो धर्म आत्मा निर्वृतिः पर वीर हा

ज्ञापयामास राजानं ताम् इयेष महा व्रतः

रक्षिता स तु राजर्षिः प्रजानाम् इति नः श्रुतम्

आदित्यो द्विज रूपेण कार्तवीर्यम् उपस्थितः

सूत उवाच

तेषां स्वसारः सप्त आसन् वसुदेवाय ता ददौ

इमान् च उदाहरन्ति अत्र श्लोकान् प्रति तम् आहुकम्

तस्मात् सा तपसा उग्रेण कन्यायाः सम्प्रसूयत

आसीत् पुरवसात् पुत्रः पुरुद्वन्त् पुरुष उत्तमः

क्रोष्टोः शृणुत राजर्षेर् वंशम् उत्तम पौरुषम्

कल्याण त्वात् नरपतेः तस्मै सा निम्नगा उत्तमा

वृजिनीवन्तः च पुत्रः अभूत् स्वाहो नाम महा बलः

अनुवंशे पुराण ज्ञा गायती इति परिश्रुतम्

यज्ञे तु रुक्मकवचः कदाचिद् पर वीर हा

ग्रामान् तथा आश्रमान् च एव घोषाणि नगराणि च

रुक्मेषुः अभवत् राजा पृथुरुक्मः तद् आश्रयः

अथ चैत्ररथि वीरः जज्ञे विपुल दक्षिणः

तृप्तिम् एकाम् प्रयच्छस्व आदित्यः अहम् नरेश्वर

यज्ञे देवावृधो राजा बन्धूनां मित्र वर्धनः

आहुकस्य भृतिं प्राप्ता इति एतत् वै तत् उच्यते

जीमूत पुत्रः विमलः तस्य भीमरथः सुतः

तस्य च आसीत् दृढरथः शकुनिः तस्य च आत्मजः

न शक्याः स्थावराः सर्वे तेजसा च बलेन च

राजा उवाच

न्यग्रोधः च सुनामा च कङ्कः शङ्कुः च भूयसः

जन्तुः जज्ञे अथ वैदर्भ्यां भद्रसेन्यां पुरुद्वतः

न अ शुचिः न अपि अ विद्वान् हि यो भोजेषु अभ्यजायत

तस्य मध्ये अतिरात्रस्य सभा मध्यात् समुत्थितः

अथ भूत्वा कुमारी सा बिभ्रती परमं वपुः

यस्य अन्ववाये सम्भूतो विष्णुः वृष्णि कुल उद्वहः

ततो ददाह सम्प्राप्तान् स्थावरान् सर्वम् एव च

तस्य आसीत् पुत्र मिथुनम् बभूव अविजितम् किल

राजा उवाच

अश्वमेधं च पुत्र अर्थम् आजहार नर उत्तमः

आदित्य उवाच

अत्र अनुवंश श्लोकः अयम् गीतस् तस्मिन् पुरा अभवत्

किम् अर्थम् तत् वनम् दग्धम् आपवस्य महात्मनः

पुत्रः तु रुक्मकवचो विद्वाः कम्बलबर्हिषः

ते बाह्यकायां सृञ्जय्यां भजमानाद् विजज्ञिरे

न अधिगच्छामि अहम् नारीं यस्याम् एवंविधः सुतः

शशबिन्दोः तु पुत्राणां शतानाम् अभवत् शतम्

सः उपासङ्ग अनुकर्षाणाम् स ध्वजानाम् वरूथिनाम्

ख्यायते तस्य नाम्ना स नन्दनो दर दुन्दुभिः

परिघं च हरिं च एव विदेहे अस्थापयत् पिता

कुकुरं भजमानं च शशिं कम्बलबर्हिषम्

ऋषय ऊचुः

भार्याम् उवाच संत्रासात् स्नुषा इयम् ते शुचि स्मिते

राजाधिदेवस्य सुतौ जज्ञाते देव संमितौ

दाशार्हात् च एव व्योमात् तु पुत्रो जीमूत उच्यते

न असत्य वादी न अतेजाः न अयज्वा न असहस्रदः

गुणान् देवावृधस्य अपि कीर्तयन्तो महात्मनः

आसीत् मरुत्त तनयौ वीरः कम्बलबर्हिषः

कार्तवीर्य उवाच

एते अमृत त्वम् सम्प्राप्ता बभ्रोर् देवावृधात् नृपैः

प्रजावान् एति सायुज्यं राज्ञः सोमस्य धीमतः

देव गर्भ समः जज्ञे देव नक्षत्र नन्दनः

एवं प्राञ्चम् अन्वदहत् ततस् सर्वां स दक्षिणाम्

भजमानस्य पुत्रः अथ रथिमुख्यो विदूरथः

पृथुश्रवाः पृथुयशाः पृथुधर्मा पृथुंजयः

सृञ्जयस्य सुते द्वे तु बाह्यकाः तु तदा अभवन्

रथानां मेघ घोषाणाम् सहस्राणि दश एव तु

उग्रसेनः सहापत्यो व्याख्यातः कुकुर उद्भवः

जज्ञिरे पञ्च पुत्राः तु महा वीर्याः धनुर्भृतः
मरुत्तः तस्य तनयो राजर्षीणाम् अनुत्तमः

कार्तवीर्येण विक्रम्य सूत प्रब्रूहि तत्त्वतः

शंसन्ति च पुराण ज्ञाः पृथुश्रवसम् उत्तमम्

पृथुकीर्तिः पृथुमना राजानः शशबिन्दवः

शमी च देवशर्मा च निकुन्तः

पुत्रं सर्व गुण उपेतम् बभ्रुं देवावृधात् नृपात्

मधुः नाम महा तेजाः मधोः पुरवसस् तथा

निहत्य रुक्मकवचः परान् कवच धारिणः

ऐक्ष्वाकी च अभवत् भार्या जन्तोः तस्याम् अजायत

जायेत तस्मात् अद्य अहम् भवामि अथ सहस्रशः

आहुकः च अपि अवन्तीषु स्वसारं च आहुकीम् ददौ

राष्ट्रपालः च युद्धमुष्टिः सुमुष्टिदः

तस्य आसीत् तनुजः सर्पो विद्वाः पुत्रः नलः किल

क्रोधात् शशाप राजर्षिं कीर्तितं वो यथा मया

शशबिन्दुः इति ख्यातः चक्रवर्ती बभूव ह

कुन्तेः धृष्टः सुतो जज्ञे रणधृष्टः प्रतापवान्

तद् एकः निर्वृतेः पुत्रो नाम्ना स तु विदूरथः

देवक्षत्रः अभवत् राजा दैवरातिर् महा यशाः

दश वर्ष सहस्राणि तत्र आस्ते स महान् ऋषिः

कुकुरस्य सुतो वृष्णिः वृष्णेः तु तनयो धृतिः

तुष्टः ते ऽहं शरान् दद्मि अक्षयान् सर्वतोमुखान्

देववन्त् उपदेवः च सुदेवो देवरक्षितः

राजपुत्र्यां च विद्वाः सः स्नुषायां क्रथ कैशिकौ

दशार्हः तस्य वै पुत्रो व्योमः तस्य च वै स्मृतः

निर्दग्धुं तपतां श्रेष्ठ तेन त्वां प्रणमामि अहम्

आविष्टा मम तेजोभिः शोषयिष्यन्ति स्थावरान्

एतस्मिन् एव काले तु आपवो जलम् आस्थितः

स कथं रक्षिता भूत्वा अदहत् तत् तपोवनम्

शुष्कान् भस्मीकरिष्यन्ति तेन तृप्तिः नर अधिपैः

यज्वा दान पतिः वीरो ब्रह्मण्यः च दृढ व्रतः

पुत्रः सर्व गुण उपेतः मम भूयात् इति स्पृहन्

तेन तृप्तो भवेयं वै सा मे तृप्तिः हि पार्थिव

चिन्तया अथ परीत आत्मा जगाम अथ विनिश्चयम्

ज्यामघस्य अभवत् भार्या चैत्रा परिणता सती

चित्रः चित्ररथः च अस्य पुत्रः कर्मभिः अन्वितः

निमिं च कृमिलं च एव वृष्णिं परपुरंजयम्

सात्वतः सत्त्व संयुक्तः सात्वतां कीर्ति वर्धनः

प्रतिक्षेत्रः सुतो भोजो हृदीकः तस्य च आत्मजः

कैशिकस्य चिदिः पुत्रस् तस्मात् चैद्याः नृपाः स्मृताः

तेषां स्वसारः पञ्च आसन् कंसा कंसवती तथा

सो अपश्यत् आश्रमम् दग्धम् अर्जुनेन महा मुनिः

तदा उपस्पर्शनात् तस्य चकार प्रियम् आपगा

शमि पुत्रः प्रतिक्षत्रः प्रतिक्षत्रस्य च आत्मजः

षष्टिः च पूर्वपुरुषाः सहस्राणि च सप्ततिः

अपुत्रो न्यवसत् राजा भार्याम् अन्याम् न विन्दत

नर्मदां नृप एकाकी केवलं वृत्ति कामात्

हृदीकस्य अभवन् पुत्राः दश भीम पराक्रमाः

सुतो भीमरथस्य आसीत् स्मृतो नवरथः किल

अपुत्रः तु अभवत् राजा चचार परमं तपः

तपोवनानि रम्याणि वनानि उपवनानि च

क्रथो विदर्भ पुत्रः तु कुन्तिस् तस्य आत्मजः ऽभवत्

धीमतां च अभिरूपाणाम् भूरि द्रविण तेजसाम्

भजमानस्य सृञ्जय्यां बाह्यकायां च बाह्यकाः

पूर्णे व्रते महा तेजाः उदतिष्ठन् तपोधनः

कीदृशं भोजनं दद्मि हुत्वा तु विदधामि अहम्

देवार्हस्य सुतो विद्वाः जज्ञे कम्बलबर्हिषः

आहुकात् काश्य दुहित्री द्वौ पुत्रौ समसूयत

इमां विसृष्टिं विज्ञाय ज्यामघस्य महात्मनः

अन्धकं च महाभोजं वृष्णिं च यदुनन्दनम्

यथा एव शृणुमो दूराद् तथा अन्तिकात्

तेषां तु सर्गाश् चत्वारो विस्तरेण एव तत् शृणु

यः ते जनिष्यते पुत्रः तस्य भार्या भविष्यति

अथ सा नवमे मासि सुषुवे सरितां वरा

अन्धकानाम् इमम् वंशं यः कीर्तयति नित्यशः

प्रशान्तः च आश्रम स्थः च ब्राह्मणेन अवबोधितः

देवकः च उग्रसेनः च देव गर्भ समौ उभौ

आदित्य उवाच

देवकस्य सुता वीरा जज्ञिरे त्रिदश उपमाः

अतस् तु विद्वाः कर्म ज्ञः यज्वा दाता पुनर्वसुः

पुत्रं विदर्भं सुभगा चैत्रा परिणता सती

क्रोष्टोः एव अभवत् पुत्रः वृजिनीवान् महा रथः

लोमपादं तृतीयं तु पुत्रं पर धार्मिकम्

अथ कङ्कस्य दुहिता सुषुवे चतुरः सुतान्

तितिक्षुः अभवत् पुत्रैः औशनः शत्रु तापनः

देवकी श्रुतदेवी च मित्रदेवी यशोधरा
श्रीदेवी सत्यदेवी च सुतापी च इति सप्तमी

अजातो वनजातः च कनीयक करम्भकौ
उदरं ब्रह्म इति शार्कराक्ष्या उपासते हृदयं ब्रह्म इति आरुणयो ब्रह्म अह एव ता३इ

तद् अशीर्यत अशारि इति तच् छरीरम् अभवत् तत् शरीरस्य शरीर त्वम्

तं देवा अब्रुवंस् त्वम् उक्थम् इति त्वम् इदं सर्वम् असि तव वयं स्मस् त्वम् अस्माकम् असि इति

मन उदक्रामन् मीलित इव अश्नन् पिबन्न् आस्त एव

वाग् उदक्रामद् अ वदन् अश्नन् पिबन्न् आस्त एव

चक्षुर् उदक्रामद् अ पश्यन् अश्नन् पिबन्न् आस्त एव

ता अब्रुवन् हन्त इदम् पुनः शरीरं प्रविशाम तद् यस्मिन् नः प्रपन्न इदं शरीरम् उत्थास्यति तद् उक्थं भविष्यति इति

श्रोत्रं प्राविशद् अशयद् एव

तं प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्म इमम् पुरुषं यत् प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्म इमम् पुरुषं तस्मात् प्रपदे तस्मात् प्रपदे इत्य् आचक्षते शफाः खुरा इत्य् अन्येषां पशूनाम्

ता एताः शीर्षन् श्रियः श्रिताश् चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् प्राणः

शीर्यते ह वा अस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यः परा अस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद

चक्षुः प्राविशद् अशयद् एव

ता अहिंसन्त एव अहम् उक्थम् अस्म्य् अहम् उक्थम् अस्मि इति

तद् अप्य् एतद् ऋषिणा उक्तम्

उर्व् एव मे कुर्व् इत्य् अब्रवीत् तद् उरो ऽभवत्

ता अब्रुवन् हन्त अस्मात् शरीरात् उत्क्रामाम तद् यस्मिन्न् उत्क्रान्त इदं शरीरं पत्स्यति तद् उक्थं भविष्यति इति

श्रोत्रम् उदक्रामद् अ शृण्वन् अश्नन् पिबन्न् आस्त एव

वाक् प्राविशद् अशयद् एव

मनः प्राविशद् अशयद् एव

तद् एतद् उक्था३ं प्राण एव

प्राण उदक्रामत् तत् प्राण उत्क्रान्ते ऽपद्यत

त्वम् अस्माकं तव स्मसि इति

प्राणः प्राविशत् तत् प्राणे प्रपन्न उदतिष्ठत् तद् उक्थम् अभवत्
पितृ दैवत भृत्यानाम् माता पित्रोः गुरोस् तथा

अद्भिर् वा सायम्

अश्नन्त एव सिध्यन्ति न एषाम् सिद्धिर् अन् अश्नताम् इति

अथ अपि उदाहरन्ति

केवल अघः भवति केवल आदी

प्रायश्चित्ते तद् एव विधानम्

एवम् आचरन् ब्रह्म भूयाय कल्पते

भुज्यमानो न जानाति न स भुङ्क्ते स भुज्यते

यथा हि तूलम् ऐषीकम् अग्नौ प्रोतं प्रदीप्यते

आहिताग्निर् अनड्वांश् च ब्रह्मचारी च ते त्रयः

मोघम् अन्नं विन्दते अप्रचेता इति

तद्वत् सर्वाणि पापानि दह्यन्ते ह्य् आत्म याजिनः

बाल वृद्धान् तथा दीनान् व्याधितांश् च विशेषतः

त्रेता अग्निहोत्र मन्त्रान् तु द्रव्य अलाभे यथा जपेद् इति

अग्रे भोजयेद् अतिथीन् अन्तर्वत्नीर् अनन्तरम्

गृहस्थो ब्रह्मचारी वा यो अन् अश्नन् तु तपश् चरेत्

स एवम् एव अहर् अहर् सायं प्रातर् जुहुयात्

प्राण अग्निहोत्र मन्त्रान् तु निरुद्धे भोजने जपेत्

अथ अपि उदाहरन्ति

अष्टौ ग्रासा मुनेर् भक्ष्याः षोडश अरण्य वासिनः

द्वात्रिंशत् तु गृहस्थस्य अमितम् ब्रह्मचारिणः

अन्यत्र प्रायश्चित्तात्
कदाचित् कुपिता मह्यं येन केन अपि हेतुना

इदानीं निहतो असि इति सा भ्रातरम् अभाषत

तेन उक्तम् अलम् एतेन ग्रहेण भवताम् इति

तैश् च अधीत त्रयी विद्यैः गुरुर् विज्ञापितः किल

आसीना च आसने स्वस्मिन् सखीभिः परिवारिता

चिन्तयामास क्षणम् उत्तार कारणम्

हर्ष दुन्दुभि वृन्दैः तु नदद्भिर् वृत्रशत्रवे

देव्याः निष्क्रमितः स्वस्माद् अहम् अन्तःपुराद् इति

मूर्ध्नि च अञ्जलिम् आधाय लज्जा दीनम् अभाषत

आज्ञा तु प्रथमं दत्ता कर्तव्या एव अनुजीविना

अथ अंसयोः समासज्य नतयोर् असि चर्मणी

न हि स्व अर्थेषु मुह्यन्ति बुद्धयस् त्वादृशाम् इति

जलम् अत्र अस्ति न अस्ति इति संदेह विनिवृत्तये

तस्मात् पाताल गम्भीरात् अवटाद् उत्थितस् त्रितः

तेन अपि त्वरितेन अहम् अभ्र मध्ये निपातितः

अवेहि मन्त्रि पुत्रैः इति भार्यया भर्त्सितः स्पृशन्

अहं वेगवती वृत्तम् तद् वर्णितम् अवर्णयम्

इति च इति च निर्धार्य स्मृत्या अमितगतिम् गतः

इदानीम् एव देवीभ्यां देवो विज्ञापितो यथा

रमणीय विपाकम् च वाक्यं नः क्रियताम् इति

एवं सह सुहृद् दारैः सुहृदः शुद्ध बुद्धयः

तपन्तकस् तु मागध्या प्रेषितः प्रेक्षितुं वधूम्

तथा अहम् अपि ताम् इष्टिं किं न कुर्यां मनस् मयाम्

प्राप्ताश् चण्डेश्वर आसन्नाः चण्ड अर्क किरणाः स्थलीः

प्रीति स्निग्ध विशाल अक्षः स प्रणामम् अभाषत

प्रोषित अम्भसि गम्भीरे पतितः कूप सागरे

ज्ञाताः किल कुबेरेण कौवेरीं प्रस्थिता दिशम्

स स्वेदान् अम्भोरुह रुचः करान्

मरुभूतिक भार्या तु समुपेत्य तपन्तकम्

माता जामातृकस्य एव महा कार्मण कारका

तेन उक्तम् स्व गृहान् गत्वा कृत्वा दार परिग्रहम्

विद्याधर कुमारीणाम् प्रवृत्ता आवर्तनी इति ते

राजा वेगवतीम् आह प्रत्यासन्न करग्रहाः

कूप एव त्रितं त्यक्त्वा स गो यूथौ पलायितौ

तस्माद् अस्माद् उपायेन केन उत्तिष्ठेयम् इत्य् अहम्

अमर असुर गन्धर्व पिशाच प्रेत राक्षसाम्

आज्ञा सम्पत्ति मात्रेण भृत्याद् भर्ता हि भिद्यते

एका एव मम बाला इयम् आयाचित शत अर्जिता

उत्तार्य उत्तार्य पानीयं कृताः स्नापित पायिताः

हस्त पाद अस्त्र मित्रस्य पङ्गोर् इव मुधा वधः

वर्धयन्त्याश् चिरं पुत्रं तस्याः कार्मण मालया

ततस् तस्य परिव्राजः शुचि ताम्र घट अरुणम्

दुग्ध गर्ध अन्ध बुद्धि त्वात् प्रमापयितुम् इच्छतः

निपतन्ति न निस्त्रिंशाः शूराणां त्वादृशाम् इति

प्रष्टव्याव् अपि न क्षुद्रौ द्रष्टव्याव् अपि न त्वया

बभञ्ज स च संदेहः पथिकानां न्यवर्तत

दुष्करा क्षिप्त वेला अपि वधूका भूमिका कृता

त्रितस् तु घटम् आलोक्य रज्ज्वा एव सह पातितम्

तम् अहं गुरवे दत्त्वा दक्षिणाय उपकारिणे

वन्द्य अवन्द्य विचारे हि पण्डिताः सम दर्शिणः

नीतो ऽहं चित्र विन्यास रत्न मङ्गल मण्डलम्

सहस्रं मे दत्त स्थात च मा चिरम्

शनैः शनैर् महीं यायात् तथा अयम् नीयताम् इति

पर्याप्तम् इति तेन उक्ते प्रीतः शक्रो दिवं ययौ

ताम् अनेक गुणाम् प्रापञ् ज्येष्ठा अम्बा प्रेषिताः चराः

एकतस् तु त्रितं दृष्ट्वा तूष्णीम् आसीनम् उक्तवान्

को नु मा नयति इति आसं संदेह अधीन मानसः

अथ अन्तःपुरम् अम्बायाः पद्मावत्याः सुहृद् वृतः

यदि सम्बन्ध योग्यान् नो मन्यते राज दारिका

तस्माद् गुरु नियोगः ऽयम् अ लङ्घ्यः क्षम्यताम् इति

वात मण्डलिका उत्क्षिप्तम् यथा पत्त्रं भ्रमद् भ्रमत्

गोमुखस् त्व् अचिरात् प्राप्तः प्रथमं माम् अवन्दत

भार्यया गोमुखस्य उक्तम् यदि लभ्यः स्वयंग्रहः

या समृद्धिस् तदा दृष्टा वत्स राज कुले मया

बभूवुर् भ्रातरः केचित् त्रयो ब्राह्मण दारकाः

जातं विकसित ज्योतिः किरीट आभरणम् शिरः

याता यस्य यथा रात्रिः स तथा वर्णयत्व् इति

न दृष्टाव् एवम् आकारौ स गो यूथौ द्विजाव् इति

वरं ब्रूहि इति तेन उक्तः त्रितस् तुष्टस् तम् अब्रवीत्

कार्यं चेन् मह्यम् आत्मीयम् अंशम् आर्यः प्रयच्छतु

अन्यद् उच्चलिताः स्थानं विहाय इमाम् पुरीम् इति