tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
आत्म आरामाय शान्ताय कैवल्य पतये नमः

पारक्यस्य एव देहस्य बह्व्यो मे अक्षौहिणी हताः

कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनन्दनाय च

जन्म कर्म च विश्वात्मन्न् अजस्य अ कर्तुः आत्मनः

बाल द्विज सुहृद् मित्र पितृ भ्रातृ गुरु _

तत्र आसीनम् कुरु पतिम् धृतराष्ट्रं सहानुजम्

स्व मायया अवृणोत् गर्भम् वैराट्याः कुरु तन्तवे

अथ ते सम्परेतानां स्वानाम् उदकम् इच्छताम्

विपदः सन्तु ताः शश्वत् तत्र तत्र जगद्गुरो

श्री कृष्णैः कृष्णसख

दातुं स कृष्णाः गङ्गायां पुरस्कृत्य ययुः स्त्रियः

प्रयाण अभिमुखम् कृष्णम् इदम् आह पृथा सती

जन्म ऐश्वर्य श्रुत श्रीभिः एधमानम् अदः पुमान्

उपधार्य वचः तस्याः भगवान् भक्त वत्सलः

अलक्ष्यं सर्व भूतानाम् अन्तर् बहिस् अवस्थितम्

स्नेह पाशम् इमं छिन्द्धि दृढं पाण्डुषु वृष्णिषु

कामं दहतु मां नाथ मा मे गर्भो निपात्यताम्
द्वयोर् गवोः सायम् अग्निहोत्रं जुहुयात्

यदि न विरमयेद् अग्नये सुशीर्यतमो जुषस्व स्वाहा इति अपरं द्वादश रात्रम् निशायाः सायमाहुतेर् अतिपत्तिर् प्रातराशे प्रातराहुतेर् आसाद्य अग्निहोत्रम् आ तमितोर् आसीत

यस्य अन्नम् न अद्यात् तस्मै ब्राह्मणाय दद्यात् अधस्तात् समिधम् आहरेत्

यस्य उभौ अनुगतौ सूर्यो ऽभिनिम्लोचेद् अभ्युदियाद् वा अरणिम् गता वा नश्येयुर् अ समारूढाः वा प्रकृत्या एव पुनर् आदधीत

वरो दक्षिणा

यदि ह्य् अयं दिवा प्रजासु हि मन्येत सजूर् जातवेदो दिवा पृथिव्या हविषो वीहि स्वाहा इति सजूरुहो वा स्यात् सजूर् अग्नये दिवा पृथिव्या हविषो वीहि स्वाहा इति द्वादश रात्रम् अग्निहोत्रं जुहुयात्

संस्थाप्य ॐ भूर् भुवः स्वर् जनद् दोषा वस्तोः स्वाहा इति जुहुयात्

अग्नये ऽभ्युज्जुषस्व स्वाहा इति स्रुवेण गार्हपत्ये जुहुयात्

अग्निहोत्रं चेद् अन् अभ्युद्धृतम् सूर्यो ऽभ्युदियाद् इह एव क्षेम्य एधि मा प्रहासीर् माम् अमुम् आमुष्यायणम् इति शमयित्वा प्रणीय प्रवृत्त अतिपत्तौ मैत्रं चरुं निर्वपेत् सौर्यम् एक कपालम्

स्मृत अग्निहोत्री तिरश्चो दर्भान् दक्षिण अग्रान् कुर्यात्

अग्नीन् उपसमाधाय यजमानः पत्नी वा अ भुञ्जानौ वाग्यताव् अरणी पाणी सर्व अह्णम् उपासीयाताम्
आग्नेयस्य वा वारुणस्य वा वैश्वदेवम् उपालम्भ्यं कुर्वन्ति

तस्माद् ऐन्द्राग्नाः पशवः स्युर् इत्य् एतद् एकम्

ऐन्द्राग्नाः पशवः स्युर् इत्य् एक आहुः

सर्व प्राजापत्याः एव स्युर् इत्य् एतद् एकम्

सर्व ऐन्द्राः एव स्युर् इत्य् एतद् एकम्

अथ ये अन् ऐन्द्राग्नान् प्रतिपद्यन्ते यथा श्रेयसे अन् आहृत्य पापीयस आहरन्ति तादृक् तत्

आग्नेयस्य वारुणम् उपालम्भ्यं कुर्वन्ति

अथ अतस् पशु क्ﾱप्तेः एव मीमांसा

तेषां सर्व ऐकादशिनैः यतां प्रसिद्धम् एव प्रथमे ऽहनि प्रथमाम् एकादशिनीम् आलभन्ते

एकादशिना अभितो मध्य ऐन्द्राग्नाः

सर्व आग्नेयाः एव स्युर् इत्य् एतद् एकम्

अग्नेर् अयं लोको वायोर् अन्तरिक्षम् असाव् इन्द्रस्य

तथा अस्य एतानि दश मध्यमान्य् अहान्य् अन् अतिरिच्यमानाः पशवो ऽनुभवन्ति
तत ऋतु ग्रहैः चरतः

गृह्णात्य् अध्वर्युर् उपयाम गृहीतः ऽसि मधुश् च इति

न अन्यः अन्यम् अनुप्रपद्येत

आवर्तते ऽध्वर्युः

एवम् एव उत्तरैः उत्तरैर् मन्त्रैर् गृह्णीतः

उपयाम गृहीतः ऽसि माधवश् चेति प्रतिप्रस्थाता

पूर्वेण पूर्वेण अध्वर्युः उत्तरेण उत्तरेण प्रतिप्रस्थाता

प्राञ्चं यन्तं पात्रेण

द्वादश गृह्यन्त इति विज्ञायते

सह प्रथमौ सह उत्तमौ यदि चतुर्दश

वषट्कृते जुहोति

सह प्रथमौ गृह्णीतः सह उत्तमौ

सह प्रथमौ जुहुतो यदि त्रयोदश गृह्यन्ते

अध्वर्युर् एव त्रयोदशं गृह्णाति उपयाम गृहीतः ऽसि संसर्पो ऽस्य् अंहस्पत्याय त्वा इति

उपनिष्क्रम्य अध्वर्युः अत्याक्रम्य आश्राव्य आह ऋतुना प्रेष्य इति

वषट्कृते जुहोति

प्रत्यञ्चं यन्तम् अध्वर्युं प्रतिप्रस्थाता ग्रहेण परिप्रगृह्णाति

दक्षिणम् ऋतु पात्रम् अध्वर्युर् आदत्त उत्तरं प्रतिप्रस्थाता

त्रयोदश इति एकेषाम्

उपनिष्क्रम्य प्रतिप्रस्थाता अत्याक्रम्य आश्राव्य आह ऋतुना प्रेष्य इति

चतुर्दश इति एकेषाम्
तस्मात् हि इमौ प्राण अपानौ सह सन्तौ नाना इव

तौ वा एतौ प्राण अपानौ एव यद् उपांशु अन्तर्यामौ

तं हूयमानम् अनुप्राण्यात् प्राणं मे पाहि प्राणं मे जिन्व स्वाहा त्वा सु भव सूर्याय इति

न ह वै ता आहुतयो देवान् गच्छन्ति या अ वषट्कृताः वा अ स्वाहाकृताः वा भवन्ति

अन्तर्यामो ऽपान एव

इमाव् एव तत् प्राण अपानौ वितारयति

यद् व् एव उदिते ऽन्यम् अन् उदिते ऽन्यं जुह्वति अहर् रात्राभ्याम् एव तद् असुरान् अन्तरयन्ति

न ह वै ता आहुतयो देवान् गच्छन्ति या अ वषट्कृताः वा अ स्वाहाकृताः वा भवन्ति

तयोर् वा उदिते ऽन्यम् अन् उदिते ऽन्यं जुह्वति

अथ वा उपांशुः प्राण एव

उभयतो हि अमुम् आदित्यम् अहर् रात्रे पाप्मानं वा यजमान इति ह स्म आह

यस्य एव एतौ यथायथं हूयेते स सोम याजी

स एव तस्य वषट्कारः स स्वाहाकारः

इति न्वा उपांशु अन्तर्यामयोः
यदि वा पुरा तृणं भवति तस्मिन्न् एव जुहोति

न आर्षेयम् वृणीते न होतारम्

यज इति उत्तरम्

तृणं प्रास्य अग्नेः अनीकम् अप आ विवेश इति स्रुच्यम् आघारम् आघारयति

ततः संप्रेष्यत्य् अग्नीद् अपः सकृत् संमृड्ढि इति

एतावान् प्रवरः

समानम् आ प्रवरात्

सह शिरसौ स्नातो यजमानः पत्नी च

आपो वाज जितः वाजं वः सस्रुषीर् वाजं जिग्युषीर् वाजिनीर् वाज जितः वाज जित्यायै संमार्ज्म्य् अपो अन्नादीर् अन्नाद्याय इति अपः संमार्ष्टि

ऋजीषस्य स्रुचं पूरयित्वा अप्सु उपमारयति समुद्रे ते हृदयम् अप्स्व् अन्तर् इति

आश्राव्य आह तिष्ठ होतर् इति

अप एव आग्नीध्रः सकृत् संमार्ष्टि

सर्वं पुरोडाशम् अवदाय अग्नीवरुणौ स्विष्टकृतौ यजति

अवभृथं संप्रकिरत्य् अवभृथ निचङ्कुण इति

अपबर्हिषश् चतुरः प्रयाजान् यजति
सः अग्निम् एव अग्रे असृजत

यज्ञस्य यज्ञस्य वै आशीः अस्ति यत् अग्निम् उपतिष्ठते

संप्रदायम् ह वै एनम् देवाः अन् अपक्रामन्तः गोपायन्ति यः एवम् विद्वान् अग्निम् उपतिष्ठते

प्राण अपानौ वै इन्द्र अग्नी

अशित्रम् वै एतत् अग्नेः यत् अग्निम् उपतिष्ठते

ताभ्याम् एव एनम् परिददाति

तौ एनम् अन् अपक्रामन्तौ गोपायतः

तौ एनम् अन् अपक्रामन्तौ गोपायतः

सायम् उपतिष्ठते न प्रातर्

अग्निः वै प्रयुक्तिम् अभ्यकामयत यथा अश्वः रथकाम्यति

इन्द्र अग्न्योः वै एतत् भागधेयम् यत् अमावस्या

प्राण अपाना एव एतया दधाति

प्रजापतिः प्रजाः असृजत

यत् अग्निम् उपतिष्ठते प्र एव एनम् युङ्क्ते कामम् अस्य ऋध्नोति

ताभ्याम् एव एनम् परिददाति

क्ﾱप्ता ह वै अस्य प्रजा जायते यः एवम् विद्वान् अग्निम् उपतिष्ठते

तस्मात् सायम् अतिथये प्रत्येनसः न उत तथा प्रातर्

अग्नये एव एतत् अशित्रम् क्रियते

उप इति सम्भवति एव एतया

अयम् इह प्रथमः धायि इति गर्भम् एव एतया दधाति

अस्य प्रत्नाम् अनु द्युतम् इति ऊधर् एव एतया करोति

अयम् ते योनिः ऋत्वियः इति जनयति च एव एतया वर्धयति च

अग्नीषोमाः एव एनम् पूर्वपक्षाय परिदत्तः इन्द्र अग्नी अपरपक्षाय

मनुष्यस्य इद् नु यः कामम् ऋध्नोति स वसीयान् भवति

अग्निहोत्रस्य एव एताम् आशिषम् आशास्ते

ऐन्द्राग्न्या अपरपक्षे

ऋध्नोति वसीयान् भवति यः एवम् विद्वान् अग्निम् उपतिष्ठते
अथ महावेद्या उत्तराद् अंसीयात् शङ्कोः वेदि अन्तेन द्वादश प्रतीचः प्रक्रमान् प्रक्रामत्य् उदञ्चं त्रयोदशम्

अथ आदत्ते धनुर् बाणवच् चतुरो ऽश्मन इति

इदम् एव प्रसिद्धम्

अथ प्रायणीयेन चरति

एतत् समादाय जघनेन दक्षिणेन अग्निम् परीत्य अग्रेण यूपावटीयं शङ्कुं तिष्ठन् धनुर् अधिज्यं कृत्वा आयत्य अन्तर् शर्करम् इषुं निहन्ति

प्रायणीयेन चरित्वा पदेन चरति

अथ उपनिष्क्रम्य संप्रैषम् आह सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्याम् आह्वय त्रि स्तन व्रतम् प्रयच्छत इति

आतिथ्येन प्रचर्य प्रथमाभ्यां प्रवर्ग्य उपसद्भ्याम् प्रचरति

स पुच्छाद् एव अग्रे चतुरः प्रतीचः प्रक्रमान् प्रक्रामति दक्षिणा पञ्चमम्

पूर्वं परिग्राहं परिगृह्णाति

करणं जपति

स उपरवाणां कालः

तत् स्फ्यं निदधाति

अथ कार्ष्णाजिनीर् उपानह उपमुञ्चन्ते चिते त्वा इति अध्वर्युर् आचिते त्वा इति प्रतिप्रस्थाता मनः चिते त्वा इति ब्रह्मा तपः चिते त्वा इति यजमानश् चिते त्वा चिते त्वा इति एव वा सर्वे

तद् आग्नीध्र उपसीदति

आह्वयति सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्याम्

यद् आग्नीध्रस् त्रिर् हरत्य् अथ अग्रेण शालां तिष्ठन् संप्रैषम् आह वेदि काराः वेदिं कल्पयत इति

पौरोडाशिकं त्रिर् यजुषा तूष्णीं चतुर्थम्

अथ उपरवाणाम् कालात् स्तम्बयजुर् हरति

यथा संप्रैषम् ते कुर्वन्ति

अपि वा तूष्णीम् एव अथ याचति धनुर् बाणवच् चतुरो ऽश्मन ऐन्द्रीम् इष्टकां विभक्तिम् उद पात्रम् दर्भ स्तम्बम् दूर्वाम् आज्य स्थालीम् स स्रुवाम् इति

उद्धताद् आग्नीध्रस् त्रिर् हरति

स्वयंचितिं जपति यास् ते अग्ने समिधो यानि धामा इति

स उत्करस्य कालः
यद् अग्नये पावकाय

तस्य या पवमाना तनूर् आसीत् पशूंस् तया प्राविशत्

स तनूः एव एतत् स तेजाः आधीयते

एषा वा अस्य सा तनूर् यया अपः प्राविशद् यद् इदं घृते हुते शोणम् इव अर्चिः उज्ज्वलति

ता एव अस्य एतत् तन्वस् संभरति

नाना बर्हींषि भवन्ति

स यद् इमं लोकम् उपावर्तत या अस्य यज्ञियास् तन्व आसंस् ताभिर् उदक्रामत्

या शुचिर् अमुम् आदित्यं तया

पशून् एव अस्मै तेन यच्छति

यत् हस्ता अवनिज्य स्नात्वा श्रद् इव धत्ते

यद् अग्नये शुचये

प्राणो वै पवमानः

रुच एव

स पशुम् एव एनम् पावयति

नाना हि इमे लोकाः प्रतिष्ठिताः

एषा वा अस्य सा तनूर् यया अपः प्राविशद् यद् इदम् अप्सु परि इव ददृशे

ता एताः पवमाना पावका शुचिः

या पावका अपः तया

यद् अस्मिन्न् आमं मांसं पचन्ति यत् पुरुषं दहन्ति यत् स्तेयं पचन्ति तद् अभि इमम् लोकं न उपाकामयत

यद् अग्नये पवमानाय

एषा वा अस्य सा तनूर् यया अमुम् आदित्यं प्राविशद् यद् इदं घृते हुते सुवर्णम् इव अर्चिः उज्ज्वलति

यद् एतानि हवींषि निरुप्यन्ते

प्राणेन पशवो यताः

श्लोकाय एव
दिक्षु च अन्तर्देशेषु च तृप्तेषु यानि दिक्षु च अन्तर्देशेषु च भूतान्य् अन्वायत्तानि तानि तृप्यन्ति

यो ह वा एवं विद्वान् अश्नाति च पिबति च मनस् तेन तृप्यति

दिवि तृप्तायां यानि दिवि भूतान्य् अन्वायत्तानि तानि तृप्यन्ति

पृथिव्यां तृप्तायां यानि पृथिव्यां भूतान्य् अन्वायत्तानि तानि तृप्यन्ति

यो ह वा एवं विद्वान् अश्नाति च पिबति च वाक् तेन तृप्यति

एवं चेन् न अवक्ष्यः मूर्धा ते व्यपतिष्यद् इति

आदित्ये तृप्ते द्यौस् तृप्यति

सदा इष्टम् सदा हुतं सदा आशितम् पायितम् अग्निहोत्रं भवति य एवं वेद यश् च एवम् विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति इति ब्राह्मणम्

अग्नौ तृप्ते पृथिवी तृप्यति

यो ह वा एवं विद्वान् अश्नाति च पिबति च श्रोत्रं तेन तृप्यति

वाचि तृप्तायाम् अग्निस् तृप्यति

अन्तरिक्षे तृप्ते यान्य् अन्तरिक्षे भूतान्य् अन्वायत्तानि तानि तृप्यन्ति

सव्य उपभृत्

प्राणे तृप्ते वायुस् तृप्यति

यो ह वा एवं विद्वान् अश्नाति च पिबति च तस्य अयम् एव दक्षिणः पाणिर् जुहूः

अन्नं हविः

चक्षुषि तृप्त आदित्यस् तृप्यति

श्रोत्रे तृप्ते दिशश् च अन्तर्देशाः च तृप्यन्ति

एवम् एव एतत् भो भगवन् यथा भवान् आह

मनसि तृप्ते चन्द्रमास् तृप्यति

उपयामि तु एव भवन्तम् इति

यो ह वा एवं विद्वान् अश्नाति च पिबति च प्राणस् तेन तृप्यति

प्राणा ज्योतींषि

यो ह वा एवं विद्वान् अश्नाति च पिबति च चक्षुस् तेन तृप्यति

चन्द्रमसि तृप्त आपस् तृप्यन्ति
ययोः संख्याता वरिमाणि पार्थिवा याभ्यां रजो गुपितम् अन्तरिक्षम्

युवं वायो सविता च भुवनानि रक्षथस् तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

तव व्रते नि विशन्ते जनासस् त्वय्य् उदिते प्र ईरते चित्र भानो

प्र सुमतिं सवितर् वाय ऊतये महस्वन्तं मत्सरं मादयेथाम्

स्तौमि देवं सवितारं च वायुं तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

अ यक्ष्म ताम् महो अस्मासु धत्तं तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

उप श्रेष्ठा न आशिषो देवयोर् धामन्न् अस्थिरन्

ययोः प्रयां न अनु कश् चन आनशे तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

रयिं मे पोषं सविता उत वायुस् तनू दक्षम् आ सुवतां सु शेवम्

सं ह्य् ऊर्जा सृजथः सं बलेन तौ नो मुञ्चतम् अंहसः
तेना ते तन्वे शं करं पृथिव्यां ते निषेचनं बहिष् टे अस्तु बाल् इति

एवा ते मूत्रं मुच्यतां बहिर् बाल् इति सर्वकम्

विषितं ते वस्ति बिलम् समुद्रस्य उदधेः इव

विद्मा शरस्य पितरं चन्द्रं शत वृष्ण्यम्

एवा ते मूत्रं मुच्यतां बहिर् बाल् इति सर्वकम्

तेना ते तन्वे शं करं पृथिव्यां ते निषेचनं बहिष् टे अस्तु बाल् इति

तेना ते तन्वे शं करं पृथिव्यां ते निषेचनं बहिष् टे अस्तु बाल् इति

एवा ते मूत्रं मुच्यतां बहिर् बाल् इति सर्वकम्

विद्मा शरस्य पितरं वरुणं शत वृष्ण्यम्

विद्मा शरस्य पितरं पर्जन्यं शत वृष्ण्यम्
एतानि वाव सर्वाणि छन्दांसि गायत्रं त्रैष्टुभं जागतम् आनुष्टुभम् अन्व् अन्यान्य् एतानि हि यज्ञे प्रतमाम् इव क्रियन्ते

एतैर् ह वा अस्य छन्दोभिर् यजतः सर्वैश् छन्दोभिर् इष्टम् भवाति य एवं वेद

अनुमत्यै चरुं या अनुमतिः सा गायत्री

तद् वै यद् इदम् आहुः सुधायां ह वै वाजी सु हितः दधाति इति छन्दांसि वै तत् सुधायां ह वा एनं छन्दांसि दधति

सिनीवाल्यै चरुं या सिनीवाली सा जगती कुह्वै चरुं या कुहूः सा अनुष्टुभ्

इति नु देविकानाम्

अन् अनुध्यायिनम् लोकं जयति य एवं वेद

राकायै चरुं या राका सा त्रिष्टुप्

धात्रे पुरोﾱआशं द्वादश कपालम् यो धाता स वषट्कारः

यदि ह वा अपि बह्व्य इव जायाः पतिर् वाव तासाम् मिथुनं तद् यद् आसां धातारम् पुरस्ताद् यजति तद् आसु सर्वासु मिथुनं दधाति

छन्दांसि वै देवेभ्यो हव्यम् ऊढ्वा श्रान्तानि जघन अर्धे यज्ञस्य तिष्ठन्ति यथा अश्वः वा अश्वतरः वा ऊहिवान् तिष्ठेद् एवं तेभ्य एतम् मैत्रावरुणम् पशुपुरोﾱआशम् अनु देविका हवींषि निर्वपेत्
आर्धधातुके इति किम् त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति इति

इ कः इत्य् एव रागः

लोलूय आदिभ्यः य ṅ अन्तेभ्यः विहिते य ङः अ चि च इति य ङः कृते तम् एव अ चम् आश्रित्य ये गुण वृद्धी प्राप्ते तयोः प्रतिषेधः

सार्वधातुके मा भूत्

धातु ग्रहणम् किम्

धातु एक देशः धातुः तस्य लोपो यस्मिन् आर्धधातुके तद् आर्धधातुकं धातु लोपम् तत्र ये गुण वृद्धी प्राप्नुतः ते न भवतः

पर्णं न

पोपुवः

बहुव्रीहि सम आश्रयणम् किम् क्नोपयति प्रेद्धम्

मरीमृजः
ज्योतिस् तद् यद् देवता

उद्गातः किं स्तुतं स्तोत्रं होता प्रातरनुवाकेन अन्वशंसीत् इति

एतानि वा अहम् ज्योतींष्य् अगासिषं युष्मान् एव तमसा पाप्मना विध्यानि इति

ज्योतिस् तद् यत् साम

अकर्म वयं तद् यद् अस्माकं कर्म इति ब्रूयाद् अगासिष्म यद् अत्र गेयम् इति

होतः किं स्तुतं स्तोत्रं प्रातरनुवाकेन अन्वशंसीः इति

अकर्म वयं तद् यद् अस्माकं कर्म इति आह होतारं पृच्छत इति

तद् आहुर् अध्वर्यो किं स्तुतं स्तोत्रं होता प्रातरनुवाकेन अन्वशंसीत् इति

अकर्म वयं तद् यद् अस्माकं कर्म इति आह उद्गातारम् पृच्छत इति

तं यदि ब्रूयुस् तमांसि वा अगासीर् न ज्योतींषि इति ज्योतींष्य् एव अहम् अगासिषम् इति ब्रूयान् न तमांसि इति

ज्योतिस् तद् यद् ऋक्
उत्तमां हुत्वा ब्राह्मणान् अन्नेन परिवेषयेत्

कुप्त्वां कपोत उपावेक्षीत्

मध्वागार उपावेक्षीत्

जुहोम्य् अन्नानां रसम् अछिद्रा कीर्तिर् अस्तु मे स्वाहा

पशूनां विश्व रूपाणाम् यथा अहम् सु मते वसानि स्वाहा

सो अहर् क्षान्तः प्रयत वस्त्रः ब्राह्मण संभाषः ऽस्तमित आदित्ये ऽन्तरागारे ऽग्निम् उपसमाधाय जय अभ्यातानान् राष्ट्रभृत इति हुत्वा एताः आहुतीर् जुहोति पूर्णा पश्चाद् इमं मे वरुण तत् त्वा यामि त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्ने त्वम् अग्ने अयास्य् अयाश् च अग्ने ऽस्य् अन् अभिशस्तीः च यद् अस्य कर्मणो ऽत्यरीरिचं प्रजापत इति

सहस्रम् एतु प्रथमं यशसा सह

अग्नाव् अग्निश् चरति प्रविष्ट ऋषीणां पुत्रो ऽधिराजा एषः

अथ एतानि अद्भुत प्रायश्चित्तानि भवन्ति

देवानां संभृतो रसः प्राजापत्यं यशो महत्

स्वाहाकृत्य ब्रह्मणा ते जुहोमि मा देवानां मिथुया कर् भागधेयम्

अथ एव पयसि स्थालीपाकः पौत्र्यः पशव्यः स्वर्ग्य आयुष्यः स्वयम् भोज्यः तेन यजेत सर्वेषु पर्वस्व् औदुम्बरम् इध्मम् अभ्याधाय औदुम्बर्या दर्व्या उपस्तीर्ण अभिघारितम् स्थालीपाकं जुहोति

दिशो दिशो जातवेदो मह्यं जीवनम् आवह

वल्मीक उदेति
अग्निर् नस् तेन नयतु प्रजानन् वैश्वानरः पथिकृद् विश्वक् ऋष्टिः

गुहा ये ऽन्ये सूर्याः स्वधाम् अनु चरन्ति ते

आतप्ता पितॄन् विद्म दस्यून् निष्टप्ता वयम्

महि ज्योतिर् निहितं मर्त्येषु येन देवासो अतरन्न् अरातीन्

सप्त सूर्या दिवम् अनुप्रविष्टास् तान् पथा वा अन्व् एति दक्षिणावान्

आतपन् क्षयति नीचा दास व्याधी निष्टपन्

तेन इमम् सेतुम् अति गेष्म सर्वे वैश्वानरं ज्योतिर् अमी इव देवाः

द्यौः सचते ऽपराञ् जनासः पञ्च अन्ये परो दिव आ क्षियन्ति

उद् वयं तमसस् परि ज्योतिष् पश्यन्त उत्तरम्

येन पथा वैवस्वतो यमो राजा इतस् ययौ

मा विदन् पर्यायिणो ये दक्षिणाः परिमुष्णन्ति दत्तम्

अध आयत् पत्रः सूर्य उद् एति बृहतीर् अनु

तां ब्रह्म दिवं बृहद् आ विवेश यस् तान् प्रवेद प्रतरम् अतीर्यत

यमो वैवस्वतान् राजा सर्वान् रक्षतु शेवधीन्

सुगेन तान् पथा सर्वान् यमो राजा अति नेषति

यो ददाति यो ददते यो वा निधीन् श्रद्दधानो निधत्ते

देवं देवत्रा सूर्यम् अगन्म ज्योतिर् उत्तमम्

ते ऽस्मै सर्वे घृतम् आ तपन्त्य् ऊर्जं दुहाना अन् अपस्फुरन्तः

आरोको भ्राजः पटरः पतङ्गः स्वर्णरो ज्योतिषीमान् विभासः
कृष्णविषाणया कण्डूयते

न न्यङ् शयीत न उत्तानः

एवं दण्डात्

अभिवृष्यमाणो जपत्य् उन्दतीर् बलं धत्त ओजः धत्त बलं धत्त मा मे दीक्षां मा तपो निर्वधिष्ट इति

न अग्नेः अपपर्यावर्तेत

न पचति न ददाति न कांचन आहुतिम् जुहोत्य् अन्यत्र सोम अङ्गेभ्यः

न पुरा दक्षिणाभ्यो नेतोः कृष्णविषाणाम् अवचृतेत्

अपिगृह्य स्मयते

यथर्तु निष्क्रामति इति विज्ञायते

न पुरा सोमस्य क्रयाद् अपोर्ण्वीत

न एनम् अन्यत्र दीक्षित विमितात् सूर्यो ऽभ्युदियान् न अभ्यस्तम् इयात्

यथर्तु स्मयेत्

अपो मुञ्चामि न प्रजाम् अंहः मुचः स्वाहाकृताः पृथिवीम् आविशत इति मूत्रं विसृजति

कृष्णाजिनान् न छिद्येत

अमेध्यं दृष्ट्वा जपत्य् अ बद्धम् मनो दरिद्रं चक्षुः सूर्यो ज्योतिषां श्रेष्ठो दीक्षे मा मा हासीर् इति

यथाकालं ब्रुवते

न दीक्षित विमितात् प्रवसेत्

कर्शेद् आत्मानं यावद् अस्य कृष्णम् अक्ष्योर् नश्यति
तस्मात् शोभनम् वासः भर्तव्यम् इति श्रुतिः

द्वि वस्त्रः अतस् ऊर्ध्वम्

अ दत्त हरणम् प्रतिषिद्धम् अपरया द्वारा निःसरणम् मलवत् वाससा सह संभाषा रजः वाससा सह शय्या गुरोः दुरुक्त वचनम् अस्थाने स्मयनम् सरणम् गायनम् नर्तनम् तस्य च ईक्षणम्

छन्दसि अर्थान् बुद्ध्वा स्नास्यन् गाम् कारयेत् आचार्यम् अर्हयेत्

अथ अस्य स्नानम्

न तस्य स्नानम्

प्रतिष्ठे स्थः देवते मा मा हिंसिष्टम् इति वाराह्यौ उपानहौ प्रतिमुञ्चते

श्रोत्रियः अन्यः वेद अध्यायी

या अग्निं गर्भं दधिरे विरूपास् ता न आपः शं स्योना भवन्तु

वैणव दण्ड धारी नित्यम् छत्र धारी अ पन्थ दायी

हिरण्य वर्णाः शुचयः पावका विचक्रमुर् हित्वा अवद्यम् आपः शतं पवित्रा वितता ह्य् आसां ताभिर् मा देवाः सविता पुनात्व् इति शं न इति च द्वाभ्याम्
गर्भ अष्टमेषु ब्राह्मणम् उपनयीत गर्भ एकादशेषु राजन्यं गर्भ द्वादशेषु वैश्यम्

यद् अजिनं धारयेद् ब्रह्मवर्च वृध् वासो धारयेत् क्षत्रं वर्धयेत्

आपूर्यमाणपक्षे पुण्ये नक्षत्रे विशेषेण पुम् नामधेयः आशितस्य कुमारस्य केशान् वापयित्वा स्नातम् अलंकृतम् अहतं वासः परिधाप्य प्राचीन प्रवणे उदीचीन प्रवणे समे वा देशे स्थण्डिलम् उद्धत्य अवोक्ष्य अग्निम् मथित्वा लौकिकं वा आहृत्य न्युप्य उपसमादधाति

वसन्ते ब्राह्मणम् उपनयीत ग्रीष्मे हेमन्ते वा राजन्यं शरदि वैश्यं वर्षासु रथकारं शिशिरे वा सर्वान्

सादय आचारिकम् कर्म इति विज्ञायते

उभयं धार्यम् उभयोर् वृद्ध्या इति विज्ञायते

स पुरस्तात् एव संभारान् उपकल्पयते पालाशम् इध्मं खादिरम् औदुम्बरं वैकङ्कतं वा

एतद् वृक्षीयाम् एव दर्वीं करोति त्वच् बिलाम् मूल दण्ड अरत्नीम्

वासांसि समामनन्ति ऐणेयम् ब्राह्मणो वसीत रौरवं राजन्यो बस्त अजिनम् वैश्यः

चतुर् अङ्गुलम् बिलं करोति

गर्भ नवमेषु ब्राह्मणम् इत्य् अपरम्
अप उपस्पृश्य द्वादश प्रायश्चित्त आहुतीः जुहोति आकूतये स्वाहा

आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतः तस्थुषः च स्वाहा

मध्यम् आज्ये ऽन्तरिक्षे अङ्क्ष्व इति

समृद्ध्यै स्वाहा

समुद्रं वः प्रहिणोमि इति अपो निनीय समुद्रं वः प्रहिणोमि अक्षिताः स्वां योनिम् अपि गच्छत

घृतेन अक्ताः समिध आदधाति समृद्ध्यै स्वाहा इति

प्रजापते न त्वद् एतानि अन्यः विश्वा जातानि परि ता बभूव

ऋचा स्तोमं समर्धय गायत्रेण रथंतरं बृहद् गायत्र वर्तनि स्वाहा

दर्भान् परिधीन् च अग्नौ आधाय वामदेव्येन शान्तिं कृत्वा त्रिः पर्युक्षेत् स हविष्कम् प्रदक्षिणम् अन्वमंस्थाः प्रासावीर् इति मन्त्रान् संनमयेत्

यद् कामाः ते जुहुमः तत् नः ऽस्तु वयं स्याम पतयो रयीणां स्वाहा

देवं देवत्रा सूर्यम् अगन्म ज्योतिर् उत्तमं स्वाहा

मूलानि हविषि पृथिव्याम् अङ्क्ष्व इति

कामाय स्वाहा

यथाश्रद्ध दक्षिणाः पाकयज्ञाः पूर्ण पात्रम् वा

प्रस्तरम् अग्नौ अनुप्रहरति अग्नये ऽनुमतये स्वाहा इति

चित्रं देवानाम् उदगाद् अनीकं चक्षुर् मित्रस्य वरुणस्य अग्नेः

स पवित्रम् प्रस्तरम् आदत्ते तस्य अग्राणि स्रुवे ऽनक्ति दिवि अङ्क्ष्व इति

भूः स्वाहा

अरिष्टा अस्माकं वीराः सन्तु मा परासेचि नः स्वम् इति

उद् वयं तमसस् परि स्वः पश्यन्तो ज्योतिर् उत्तरम्

पूर्ण पात्रम् उपनिहितं सा दक्षिणा

अथ आस्तीर्णान् दर्भान् आनीय प्रणीतानां च स्रुवस्य च उपरिष्टात् कृत्वा अपस्रावयन् जपति सद् असि सत् मम भूयाः सर्वम् असि सर्वं मे भूयाः पूर्णम् असि पूर्णं मे भूया अक्षितम् असि मा मे क्षेष्ठा इति

भुवः स्वाहा

उद् उ त्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः

भूर् भुवः स्वः स्वाहा इति

स्वः स्वाहा

प्रतिदिशम् अप उत्सिञ्चति प्राच्यां दिशि देवा ऋत्विजो मार्जयन्ताम् इति प्राचीनावीती दक्षिणस्यां दिशि मासाः पितरो मार्जयन्ताम् इति यज्ञ उपवीती भूत्वा अपः उपस्पृश्य प्रतीच्यां दिशि गृहाः पशवो मार्जयन्ताम् इति उदञ्चि दिशि अपः ओषधयो वनस्पतयो मार्जयन्ताम् इति ऊर्ध्वायाम् दिशि यज्ञः संवत्सरो यज्ञपतिर् मार्जयन्ताम् इति

पश्चात् तृणम् अनुप्रहरति द्विषन्तं मे ऽभिधेहि तं च एव प्रदह स्वाहा इति
श्री देवदेवः उवाच

पिता पुत्र महेशान जगतां च जगद्गुरो

शिलाद आत्मज त्वम् गते मयि उपेन्द्रः ससर्ज अथ वृष्टिं सु पुष्प ओघ मिश्राम्

भगवन्त् देवदेवेशैः त्रियंबक मम अव्ययैः

मम एव सफलं लोके जन्म वै जगतां प्रभो

श्रावयेत् वा द्विजान् भक्त्या मया सार्धं स मोदते

पुत्र त्वम् एव नन्दीश मत्वा यत् कीर्तितम् मया

अथ तस्य एवम् अनिशम् तत्परस्य द्विजस्य तु

ददामि पुत्रं सर्वज्ञं सर्व शास्त्र अर्थ पारगम्

लक्ष्मीः साक्षात् शची ज्येष्ठा देवी च एव सरस्वती

हर्ष गद्गदया वाचा स उमम् सोम विभूषणम्

गते पुण्ये च वर दे सहस्राक्षे शिलाशनः

प्रीत्या प्रणम्य पुण्य आत्मा तुष्टाव इष्ट प्रदम् सुतम्

एष नन्दी यतो जातो यज्ञ भूमौ हिताय मे

मुनि ईश्वरान् च सम्प्रेक्ष्य शिलाद उवाच सु व्रतः

पिता भविष्यसि मम पितुः वै जगतां मुने

शिलाद उवाच

त्र्यक्षं चतुर् भुजम् बालं शूल टङ्क गदा धरम्

शिलाद उवाच

ऋषयो मुनि शार्दूलैः ऋच् यजुस् साम सम्भवैः

अवतीर्णे सुते नन्दिन् रक्षा अर्थम् मे ईश्वरैः

तद् अङ्गणात् अहम् शम्भोः तनुजः तस्य च आज्ञया

सूत उवाच

स उमः सोम उपमः प्रीतः तत्र एव अन्तरधीयत

प्रसीद पितरौ मम अद्य रुद्र लोकम् गतौ विभो

जीवः च इन्दुः महा तेजाः भास्करः पवनः अनलः

नन्दा भद्रा च सुरभी सुशीला सुमनास् तथा

तुष्टः ते इति अथ उवाच स गणः च उमया सह

अयोनि जम् मृत्यु हीनम् पुत्रम् इच्छामि सत्तम

तुभ्यं नमः सुरेशान नन्दीश्वर नमः अस्तु ते

निर्मांस रुधिर त्वच् वै निर्लेपः कुड्य वत् स्थितः

तपसा च अवतार अर्थम् मुनिभिश् च सुर उत्तमैः

शिलादः अपि मुनिः दृष्ट्वा पिता मे तादृशं तदा

भगवन्त् देवदेवेशैः त्रिपुर अर्दनैः शङ्कर

ततः प्रणम्य देवेशं स्तुत्वा उवाच शिलाशनः

एवम् उक्त्वा मुनिं प्रेक्ष्य प्रणिपत्य स्थितं घृणी

मन्त्रैः माहेश्वरैः स्तुत्वा सम्प्रणेमुः मुदा अन्विताः

रक्षको जगतां यस्मात् पिता मे पुत्र सर्वग

एवं स्तुत्वा सुतं बालं प्रणम्य बहु मानात्

वज्र कुण्डलिनम् घोरं नीरद उपम निःस्वनम्

यज्ञ अङ्गणम् महत् प्राप्य यज्ञ अर्थम् यज्ञ वित्तमः

ईशानो निरृतिः यक्षः यमो वरुण एव च

मां दृष्ट्वा कालसूर्य आभम् जटा मुकुट धारिणम्

अदितिश् च दितिः च एव श्रद्धा लज्जा धृतिस् तथा

अयोनि जैः नमः ते जगद्योने पितामह

तव पुत्रो भविष्यामि नन्दि नाम्ना तु अयोनि जः

पुत्र पाहि महा बाहो देवदेव जगद्गुरो

तदा एव मुनि शार्दूलः च उत्ससर्ज क्लमं द्विजः

मद् समः कः पुमान् लोके देवो वा दानवः अपि वा

ब्रह्मा हरिश् च रुद्रश् च शक्रः साक्षात् शिव अम्बिका

वज्रिणं वज्र दंष्ट्रम् च वज्रिणा आराधितम् शिशुम्

नेदुः समन्ततः सर्वे ननृतुः च अप्सरस् गणाः

त्वया तत् क्षम्यताम् वत्स स्तव स्तव्यैः सुर असुरैः

संजातः पूर्वम् एव अहम् युगान्त अग्नि सम प्रभः

तस्मात् नन्दय मां नन्दिन् नमामि जगत् ईश्वरम्

अस्थि शेषः अभवत् पश्चात् तम् अमन्यत शङ्करः

वत्स वत्स महाभाग पाहि मां परमेश्वर

लब्ध पुत्रः पिता रुद्रात् प्रीतः मम महा मुने

पूर्वम् आराधितः विप्र ब्रह्मना अहम् तपोधन

यः पठेत् शृणुयात् वा अपि मम पुत्र प्रभाषितम्

शिलादं ब्रह्मणा रुद्रः प्रीत्या परमया पुनः

तपतः तस्य तपसा प्रभुः तुष्ट अथ शङ्करः

पश्यध्वं मुनयः सर्वे महा भाग्यम् मम अव्ययः

त्वया अहम् नन्दितो यस्मात् नन्दी नाम्ना सुरेश्वर

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे नन्दिकेश्वरोत्पत्तिर् नाम द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः

आवृत्य मां तथा आलिङ्ग्य तुष्टुवुः मुनि सत्तमैः

यदा स्पृष्टो मुनिः तेन करेण च स्मरारिणा

सूत उवाच
इति विशेषो ग्रन्थ अन्तरात्

अथ पथ्यान् आह शालेः इत्यादि

पाने अक्षारं जलं मिष्ट जलम् प्रयोज्यं पुनः यानि कानि मिष्टानि द्रव्याणि अत्र अनुक्ततमानि प्रशस्तानि श्रेष्ठानि पुनः चतुर्जातक कर्पूर आमोद मुदित मुखम् यथा स्यात् तथा द्रव्यं पेयं पातव्यं चतुर्जातकं त्वच् पत्त्र एला नागकेसरम् कर्पूरं घनसारं एषाम् आमोदेन परिमलेन मुदितं यत् मुखम् वासित मुखम् इति अर्थः

युवत्या जल्पनं कार्यं युवत्या च अङ्ग मर्दनम्
सूत सूत महाभाग वद नो वदतां वर

असंपन्न इव आभाति ब्रह्म वर्चस्यैः सत्तमः

इतिहास पुराणम् च पञ्चमो वेद उच्यते

भारत व्यपदेशेन ह्य् आम्नाय अर्थः च प्रदर्शितः

किं वा भागवता धर्मा न प्रायेण निरूपिताः

कथं वा पाण्डवेयस्य राजर्षेः मुनिना सह

सर्व वर्ण आश्रमाणाम् यद् दध्यौ हितम् अमोघदृक्

तम् अभिज्ञाय सहसा प्रत्युत्थाय आगतम् मुनिः

कुतः संचोदितः कृष्णः कृतवान् संहितां मुनिः

त एव वेदा दुर्मेधैः धार्यन्ते पुरुषैः यथा

तस्य एवम् खिलम् आत्मानं मन्यमानस्य

परावर ज्ञः स ऋषिः कालेन अव्यक्त रंहसा

वितर्कयन् विविक्त स्थः इदं च उवाच धर्म विद्

अभिमन्यु सुतम् सूत प्राहुः भागवत उत्तमम्

इति भारतम् आख्यानं कृपया मुनिना कृतम्

एवं प्रवृत्तस्य सदा भूतानां श्रेयसि द्विजाः

कथं स वीरः श्रियम् अङ्ग अहो सह असुभिः

मानिता निर्व्यलीकेन गृहीतं च अनुशासनम्

शौनक उवाच

तत्र ऋग्वेद धरः पैलः सामगो जैमिनिः कविः

इति ब्रुवाणं संस्तूय मुनीनां दीर्घ सत्त्रिणाम्

जीवन्ति न आत्म अर्थम् असौ पर आश्रयम् मुमोच निर्विद्य कुतः कलेवरम्

पूजयामास विधिवन् नारदं सुर पूजितम्

स गोदोहन मात्रम् हि गृहेषु गृहमेधिनाम्

भौतिकानां च भावानां शक्ति ह्रासम् च तद् कृतम्

तत् सर्वं नः समाचक्ष्व पृष्टो यत् इह किंचन

दृश्यते यत्र धर्म आदि स्त्री शूद्र आदिभिः अपि उत

वेदाश् चत्वार उद्धृताः

कस्मिन् युगे प्रवृत्ता इयम् स्थाने वा केन हेतुना

स सम्राट् कस्य वा हेतोः पाण्डूनां मान वर्धनः

संवादः समभूत् तात यत्र एषा सात्वती श्रुतिः

प्रियाः परमहंसानां त एव ह्य् अच्युत प्रियाः

त एत ऋषयो वेदं स्वं स्वं व्यस्यन्न् अनेकधा

एवं चकार भगवान् व्यासः कृपण वत्सलः

वैशम्पायन एव एकः निष्णातो यजुषाम् उत

अवेक्षते महाभागस् तीर्थीकुर्वंस् तद् आश्रमम्

तत् वीक्ष्य पृच्छति मुनौ जगदुः ते अस्ति स्त्री पुंस् _ न तु सुतस्य विविक्त दृष्ट्याः

कृष्णस्य नारदो ऽभ्यागाद् आश्रमं प्राग् उदाहृतम्

व्यदधात् यज्ञ संततये वेदम् एकं चतुर्विधम्

कर्म श्रेयसि मूढानां श्रेय एवं भवेत् इह

कथम् आलक्षितः पौरैः सम्प्राप्तः कुरु जाङ्गलान्

न अति प्रसीदत् हृदयः सरस्वत्याः तटे शुचौ

नमन्ति यत् पादनिकेतम् आत्मनः शिवाय ह आनीय धनानि शत्रवः

सर्वात्मकेन अपि यदा न अतुष्यत् हृदयम् ततः

शिष्यैः प्रशिष्यैः तद् शिष्यैः वेदाः ते शाखिनो ऽभवन्

चातुर्होत्रं कर्म शुद्धं प्रजानां वीक्ष्य वैदिकम्

प्रायोपविष्टो गङ्गायाम् अन् आदृत्य अधिराज् श्रियम्

स्त्री शूद्र द्विजबन्धूनाम् त्रयी न श्रुति गोचरा

दृष्ट्वा अनुयान्तम् ऋषिम् आत्मजम् अपि अनग्नम् देव्यो ह्रिया परिदधुः न सुतस्य चित्रम्

शिवाय लोकस्य भवाय भूतये य उत्तमश्लोक परायणाः जनाः

सूत उवाच

तस्य जन्म महा आश्चर्यम् कर्माणि च गृणीहि नः

इतिहास पुराणानाम् पिता मे रोमहर्षणः

वृद्धः कुलपतिः सूतं बह्वृचः शौनको ऽब्रवीत्

तस्य पुत्रो महायोगी समदृङ् निर्विकल्पकः

तथा अपि बत मे दैह्यो ह्य् आत्मा च एव आत्मना विभुः

व्यास उवाच

कथां भागवतीं पुण्यां यदा आह

जातः पराशरात् योगी वासव्यां कलया हरेः

विविक्त एक आसीन उदिते रवि मण्डले

अ श्रद्दधानान् निःसत्त्वान् दुर्मेधान् ह्रसित आयुषः