tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
चन्दन उदक पुष्पैः च देवाय अर्घ्यम् न्यसेत् भुवि

मार्तण्डम् उत्तरे विष्णुम् ईशाने विन्यसेत् सदा

वत्सर अन्ते अथवा कुर्यात् सर्वम् द्वादशधा नरः

द्विजाय स उदकुम्भम् च घृत पात्रम् हिरण्मयम्

पद्मं स कर्णिकम् कुर्यात् तस्मिन् आवाहयेत् रविम्

यत् अक्षयम् परे लोके सर्व काम फल प्रदम्

कर्णिकायां न्यसेत् सूर्यम् आदित्यम् पूर्वतस् ततस्

गन्ध माल्य फलैः भक्ष्यैः स्थण्डिले पूजयेत् ततस्

संवत्सर अन्ते घृत पायसेन संतर्प्य वह्निं द्विज पुंगवान् च

नमो ऽनन्त नमो धात्रे ऋच् साम यजुषाम् पते

पयस्विनीः शीलवतीः च दद्यात् धर्मैः शृङ्गैः रौप्य खुरैः च युक्ताः

नन्दिकेश्वर उवाच

गावः अष्ट वा सप्त सकांस्य दोहाः माल्य अम्बराः वा चतुरः अपि अशक्तः

न वित्त शाठ्यम् पुरुषः अत्र कुर्यात् कुर्वन् अधस् याति न संशयः अत्र

संक्रान्ति वासरे प्रातर् तिलैः स्नानं विधीयते

कुम्भान् पुनर् द्वादश धेनु युक्तान् स रत्न हैरण्मय पद्म युक्तान्

इति पठति शृणोति वा अथ भक्त्या विधिम् अखिलम् रवि संक्रमस्य पुण्यम्

तावत् सः गन्धर्व गणैः औ२ ज़ेइछेन्झ्] नाक पृष्ठे

कमलं च यथाशक्त्या कारयित्वा निवेदयेत्

रवि संक्रमणे भूमौ चन्दनेन अष्टपत्त्रकम्

पूर्वेद्युस् एकभक्तेन दन्त धावन पूर्वकम्
प्रातःसवन स्तुते एकविंशो गायत्र स्तोम मितः एक एव

कति स्वित् सवनाः संवत्सरस्य स्तोत्रियाः पद अक्षराणि कत्य् अस्य

इत्य् एते हविर्यज्ञाः

अहानि अस्य विंशति शतानि त्रीण्य् अहश् च एकम् तावद् अस्य

अग्न्याधेयम् अग्निहोत्रं पौर्णमासी अमावास्ये

इत्य् एते पाकयज्ञाः

अर्ध मासाः हविष्मन्तस् तज् जिगाति सुम्नयुः

द्वादश षोडशिनः षष्टिः षडहा वैषुवतं च

संवत्सरस्य सवनाः सहस्रम् त्रीणि च संस्तुतस्य

अग्निष्टोमो ऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः षोडशिमांस् ततः

स्तोत्रियाश् च नवति सहस्राः द्वे नियुते नवतिश् च अति षट् च

षट्षष्टिश् च द्वे च शते भवत स्तुत शस्त्राणाम् अयुतं च एकम् अस्य

संवत्सरस्य कविभिर् मितस्य एतावती मध्यमा देव मात्रा

के स्विद् देवाः प्रवोवाजाः के स्विद् देवा अभिद्यवः

अष्टौ शतान्य् अयुतानि त्रिंशच् चतुर्नवतिश् च पदान्य् अस्य

ऋतव एव प्रवोवाजा मासा देवा अभिद्यवः

इत्य् एते सुत्याः

बलिश् च पितृयज्ञश् च अष्टका सप्तमः पशुः

माध्यंदिनः सप्तदशेन क्ﾱप्तस् त्रयस्त्रिंशेन सवनं तृतीयम्

नवेष्टिश् चातुर्मास्यानि पशुबन्धो ऽत्र सप्तमः

आद्यं वषट्कारः प्रदान अन्तम् एतम् अग्निष्टोमे पर्वशः साधु क्ﾱप्तम्

कति स्विद् रात्रयः कत्य् अहानि कति स्तोत्राणि कति शस्त्राण्य् अस्य

वाजपेयो ऽतिरात्रश् च आप्तोर्यामा अत्र सप्तमः

सौभेषजं छन्द ईप्सन् यद् अग्नौ चतुःशतं बहुधा हूयते यत्

अयुतम् एकं प्रयुतानि त्रिंशद् द्वे नियुते तथा ह्य् अनुसृष्टाः
अभयं स्वर् अन्तरिक्षं नो अस्तु सप्त ऋषीणाम् हविषा अभयम् नो अस्तु

पञ्च देवा अभयस्य ईशते इन्द्रस् त्वष्टा वरुणो मित्रो अग्निः

अभयं द्यावा पृथिवी इह अस्तु नो अग्निना अमित्रान् प्रत्य् ओषत प्रतीचः

अस्मै ग्रामाय प्रदिशश् चतस्र ऊर्जं सुभूतं सविता दधातु

अ शत्रुम् इन्द्रो अभयं कृणोतु मध्ये च विशां सु कृते स्याम

मा अयम् ग्रामो दुरितम् एन आरद् अन्यत्र राज्ञाम् अभि यातु मन्युः

अभयं सोमः सविता कृणोत्व् अभयं द्यावा पृथिवी उभे
पश्चिमे नील संकाशः उत्तरे विद्रुम प्रभः

जाम्बूनद सम प्रख्याः नाना वर्णाः च भोगिनः

अस्य द्वीपस्य मध्ये तु मेरुर् नाम महा गिरिः

ततः षोडश साहस्रम् योजनानि क्षित्याः अधस्

नाना देव गणैः कीर्णा मणि जाल समावृता

शराव वत् संस्थित त्वात् द्वात्रिंशत् मूर्धनि विस्तृतः

सिद्ध ईश्वरैः च भगवन्त् शैलादिः शिष्य संमतः

स्तन भार विनम्रैः च मद घूर्णित लोचनैः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे अष्टचत्वारिंशः अध्यायः

नैरृते कृष्ण वर्णा च तथा शुद्धवती शुभा

ब्रह्म विष्णु महेशानाम् तथा अन्येषाम् निकेतनम्

धत्तूर पुष्प संकाशः सर्व देव निकेतनः

स्त्री सहस्रैः समाकीर्णा च अप्सरोभिः समन्ततः

हैमीकृतो महेशस्य शुभ अङ्ग स्पर्शनेन च

तेषां तेषां विमानेषु दिव्येषु विविधेषु च

अति उच्छ्रितः सु विस्तीर्णः सर्व काल फल प्रदः

तस्य जम्बूनदी नाम मूलम् आवेष्ट्य संस्थिता

सोमस्य वरुणस्य अथ निरृतेः पावकस्य च

तस्मिन् महा भुजः शर्वः सोम सूर्य अग्नि लोचनः

चतुरशीति साहस्रम् उत्सेधेन प्रकीर्तितः

तोरणैर् हेम चित्रैः तु मणि क्ﾱप्तैः पथि स्थितैः

तत्र जम्बु फल आहाराः केचिद् च अमृत भोजनाः

ऊचुः विस्तारम् अस्य एव द्विगुणं मूलतो गिरेः

सर्व भोग युतम् पुण्यं दीर्घिकाभिः नग उत्तमम्

लक्ष योजनः आयामः तस्य एवम् तु महा गिरेः

गिरेः उपरि विप्र इन्द्राः शुद्ध स्फटिक संनिभम्

ईशान्याम् ईश्वर क्षेत्रे नित्य अर्चा च व्यवस्थिता

शैलादिनः शुभं च अस्ति तस्मिन् आस्ते गणेश्वरः

दीर्घिकाभिः विचित्राभिः फुल्ल अम्भोरुह संकुलैः

गोपुरैः विविध आकारैः हेम रत्न विभूषितैः

वैवस्वती दक्षिणे तु यमस्य यमिनां वराः

पर्वतस्य दिश् अन्तेषु शोभते दिवि सर्वदा

एवंविधैः तटाकैः च नदीभिश् च नदैः युता

नाना रत्न मयैः शृङ्गैः स्थितः स्थितिमतां वरः

वायोः च एव तु रुद्रस्य शर्व आलय समन्ततः

विराजते पुरी शुभ्रा तया असौ पर्वतः शुभः

तादृशी गन्धवन्ती च वायव्यां दिशि शोभना

प्रविष्टः षोडश अधस्तात् विस्तृतः षोडश एव तु

नीलोत्पलैः च उत्पलैः च हैमैः च अपि सुगन्धिभिः

सुयशायाः सुनेत्रायाः मातॄणां मदनस्य च

अमरावती पूर्व भागे नाना प्रासाद संकुला

संलाप आलाप कुशलैः सर्व आभरण भूषितैः

सिंहासने मणि मये देव्या आस्ते षण्मुखेन च

हरेः तद् अर्धम् विस्तीर्णं विमानं तत्र सः अपि च

योग भूमिः क्वचिद् तस्मिन् भोग भूमिः क्वचिद् क्वचिद्

सनकश् च सनन्दश् च सदृशाश् च सहस्रशः

मेरु पाद आश्रितः विप्रा द्वीपः अयम् मध्यमः शुभः

मेरोः समन्तात् विस्तीर्णम् शुभं वर्षम् इलावृतम्

मूल आयाम प्रमाणम् तु विस्तारान् मूलतो गिरेः

क्रीडा भूमिः च देवानाम् अनेक आश्चर्य संयुतः

बाल सूर्य प्रतीकाशम् विमानं तत्र शोभनम्

पूर्वतः पद्मराग आभः दक्षिणे हेम संनिभः

विस्तारात् त्रिगुणश् च अस्य परिणाहो अनु मण्डलः

नव वर्ष अन्वितः च एव नदीनद गिरि ईश्वरैः

महोदया च उत्तरे च ऐशान्यां तु यशोवती

तथा अन्यैः विविध आकारैः भूत संघैः चतुर्विधैः

तस्मिन् शक्रस्य विपुलं पुरं रम्यं यमस्य च
सा एषा अनुपूर्वम् दीक्षा

अथ उद्गात्रे सुब्रह्मण्यं दीक्षयति

अथ ब्रह्मणे पोतारं दीक्षयति

स ह एनम् अनु

एतेषां वै नवानां क्ﾱप्तिम् अन्व् इतरे कल्पन्ते

सत्त्रिणां प्रायश्चित्तम् अनु तस्य अर्धस्य योगक्षेमः कल्पते यस्मिन्न् अर्धे दीक्षन्त इति ब्राह्मणम्

स ह एनम् अनु

अथ तम् अन्यः स्नातको वा ब्रह्मचारी वा दीक्षयति

नव वै प्राणाः

अथ होत्रे ग्रावस्तुतं दीक्षयति

अथ अध्वर्यवे नेष्टारम् उन्नेता दीक्षयति

अथ अध्वर्यवे प्रतिप्रस्थातारं नेष्टा दीक्षयति

न पूतः पावयेद् इत्य् आहुः

अथ ब्रह्मणे ब्राह्मणाच्छंसिनं दीक्षयति

तद् य एवं दीक्षन्ते दीक्षिष्यमाणा एव ते सत्त्रिणां प्रायश्चित्तं न विन्दन्ते

अथ उद्गात्रे प्रस्तोतारं दीक्षयति

अथ ब्रह्मण आग्नीध्रं दीक्षयति

अथ होत्रे ऽच्छावाकं दीक्षयति
उष्णेन आप्लावयति दक्षिणात् केश स्तुकात्

पुम् नामधेये कुमारः

छिद्यमानासु संशयः

संवर्तमानेषु कुमारः

इह मम इति मूलम् उपयच्छति

चत्वारि उमा फलानि पाणाव् अद्भिः श्चोतयते

एक सरे अन् उपलीढे कुमारः

एवं ह

दर्भेण परिवेष्ट्य केशेषु उपचृतति

स्रजो नाम असि प्रजापतिः त्वाम् अखनद् आत्मने शल्य स्रंसनम्

द्विपाद् चतुष्पाद् अस्माकं मा रिषद् देव्य् ओषधे

मा ते रिषन् खनिता यस्मै च त्वा खनामसि

प्रतीचीर् इषीकाः

शालान् ग्रन्थीन् विचृतति

स्रजेन ओषधि खननम् व्याख्यातम्

तां त्वा वयं खनामस्य् अमुष्मै त्वा शल्य स्रंसनम् इत्य् अस्तमिते छत्त्रेण वा अन्तर्धाय फालेन खनति

उभयतः पाशं योक्त्रम् आबध्नाति
प्र इति प्रथमे ऽहनि प्रथमस्य अह्नः रूपम्

अग्निर् वै देवता प्रथमम् अहर् वहति त्रिवृत् स्तोमो रथंतरं साम गायत्री छन्दः

पिबा सुतस्य रसिन इति सामप्रगाथः पिबवान् प्रथमे ऽहनि प्रथमस्य अह्नः रूपम्

प्र वा इन्द्राय बृहत इति मरुत्वतीयः प्रगाथः प्र इति प्रथमे ऽहनि प्रथमस्य अह्नः रूपम्

आ यात्व् इन्द्रो ऽवस उप न इति सूक्तम् आ इति प्रथमे ऽहनि प्रथमस्य अह्नः रूपम्

त्यम् ऊ षु वाजिनं देव जूतम् इति तार्क्ष्यम् पुरस्तात् सूक्तस्य शंसति स्वस्त्ययनं वै तार्क्ष्यः स्वस्ति तायै

उपप्रयन्तो अध्वरम् इति प्रथमस्य अह्नः आज्यम् भवति

इन्द्र नेदीय आ इद् इहि इति इन्द्र निहवः प्रगाथः प्रथमे पदे देवता निरुच्यते प्रथमे ऽहनि प्रथमस्य अह्नः रूपम्

वायव् आ याहि दर्शत इति प्रौगम् आ इति प्रथमे ऽहनि प्रथमस्य अह्नः रूपम्

यद् वावान पुरुतमम् पुराषाﾱ इति धाय्या वृत्र हा इन्द्रः नामान्य् अप्रा इत्य् आ इति प्रथमे ऽहनि प्रथमस्य अह्नः रूपम्

यद् वा आ इति च प्र इति च तत् प्रथमस्य अह्नः रूपं यद् युक्तवद् यद् रथवद् यद् आशुमद् यत् पिबवद् यत् प्रथमे पदे देवता निरुच्यते यद् अयं लोको ऽभ्युदितो यद् राथंतरं यद् गायत्रं यत् करिष्यद् एतानि वै प्रथमस्य अह्नः रूपाणि

अग्निर् नेता त्वं सोम क्रतुभिः पिन्वन्त्य् अप इति धाय्याः प्रथमेषु पदेषु देवता निरुच्यन्ते प्रथमे ऽहनि प्रथमस्य अह्नः रूपम्

यथादेवतम् एनेन यथास्तोमं यथासाम यथाछन्दसं राध्नोति य एवं वेद

स्वस्त्ययनम् एव तत् कुरुते स्वस्ति संवत्सरस्य पारम् अश्नुते य एवं वेद

प्रैतु ब्रह्मणस्पतिर् इति ब्राह्मणस्पत्यः प्र इति प्रथमे ऽहनि प्रथमस्य अह्नः रूपम्
अग्निहोत्रं च दर्शश् च पौर्णमासश् च पूर्ववत्

यदृच्छया उपपन्न अन्नम् अद्याच् छ्रेष्ठम् उत अपरम्

देहम् उद्दिश्य पशु वत् वैरं कुर्यान् न केनचित्

यस् त्व् एतत् कृच्छ्रतश् चीर्णं तपो निःश्रेयसं महत्

ग्रीष्मे तप्येत पञ्च अग्नीन् वर्षास्व् आसार साह् जले

स एव मद् भक्ति युतः निःश्रेयस करः परः

न हि तस्य विकल्प आख्या या च मद् वीक्षया हता

श्री भगवन्त् उवाच

बन्ध इन्द्रिय विक्षेपः मोक्ष एषां च संयमः

ब्रह्मचर्यं तपः शौचं संतोषो भूत सौहृदम्

विभज्य पावितं शेषं भुञ्जीत अशेषम् आहृतम्

बुधो बालक वत् क्रीडेत् कुशलो जड वत् चरेत्

न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत वन आश्रमी

यथा इन्दुः उदपात्रेषु भूतान्य् एक आत्मकानि च

ज्ञान वैराग्य रहितः त्रिदण्डम् उपजीवति

न उद्विजेत जनाद् धीरो जनं च उद्वेजयेत् न तु

न ह्य् एते यस्य सन्त्य् अङ्ग वेणुभिर् न भवेद् यतिः

यदा असौ नियमे ऽकल्पो जरया जात वेपथुः

उलूखल अश्म कुट्टः वा दन्त उलूखलः एव वा

मौनानि इह अनिल आयामाः दण्डा वाच् देह चेतसाम्

सलिङ्गान् आश्रमांस् त्यक्त्वा चरेद् अविधि गोचरः

भक्त्या उद्धवैः अनपायिन्या सर्व लोक महेश्वरम्

इष्ट्वा यथोपदेशं मां दत्त्वा सर्व स्वम् ऋत्विजे

शुष्कवादविवादे न कंचित् पक्षं समाश्रयेत्

एकश् चरेन् महीम् एतां निःसङ्गः संयत इन्द्रियः

सत्य पूताम् वदेद् वाचं मनस् पूतम् समाचरेत्

इति स्वधर्म निर्णिक्त सत्त्वः निर्ज्ञात मद् गतिः

सुरान् आत्मानम् आत्म स्थम् निह्नुते मां च धर्म हा

आत्मानं चिन्तयेद् एकम् अभेदेन मया मुनिः

आ कण्ठ मग्नः शिशिर एवं वृत्तस् तपश् चरेत्

इति मां यः स्वधर्मेण भजेन् नित्यम् अनन्य भाज्

मां तपस् मयम् आराध्य ऋषि लोकात् उपैति माम्

सर्वं माया इति तर्केण स्वस्थस् त्यक्त्वा न तत् स्मरेत्

ज्ञान निष्ठः विरक्तो वा मद् भक्तः वा अनपेक्षकः

ज्ञान विज्ञान सम्पन्नः नचिरात् समुपैति माम्

कामाय अल्पीयसे युञ्ज्याद् बालिशः को ऽपरस् ततः

संसिध्यत्य् आश्व् असंमोहः शुद्ध सत्त्वः शिलान्धसा

अन्यांश् च नियमाञ् ज्ञानी यथा अहम् लीलया ईश्वरः

अन्वीक्षेत आत्मनः बन्धं मोक्षं च ज्ञान निष्ठया

पुण्य देश सरित् शैल वन आश्रमवतीम् महीम्

कन्द मूल फलैः वन्यैर् मेध्यैर् वृत्तिं प्रकल्पयेत्

पुर ग्राम व्रजान् सार्थान् भिक्षा अर्थम् प्रविशंश् चरेत्

विरागो जायते सम्यङ् न्यस्त अग्निः प्रव्रजेत् ततः

अतिवादांस् तितिक्षेत न अवमन्येत कंचन

यद् एतद् आत्मनि जगन् मनस् वाच् प्राण संहतम्

अग्नि पक्वम् समश्नीयात् काल पक्वम् अथ अपि वा

आदेहान्तात् क्वचित् ख्यातिस् ततः सम्पद्यते मया

सर्व भूतेषु मद् भावः मद् भक्तिम् विन्दते दृढाम्

बिभृयाच् चेन् मुनिर् वासः कौपीन आच्छादनम् परम्

विप्रस्य वै संन्यसतो देवा दार आदि रूपिणः

बहिर् जलाशयं गत्वा तत्र उपस्पृश्य वाग्यतः

देश काल बल अभिज्ञः न आददीत अन्यत् आहृतम्

मुनिं गुरुम् उपव्रजेत्

तस्मान् नियम्य षड्वर्गं मद् भावेन चरेन् मुनिः

स्वयं संचिनुयात् सर्वम् आत्मनो वृत्ति कारणम्

आत्म क्रीडः आत्म रतः आत्मवान् समदर्शनः

एवं चीर्णेन तपसा मुनिर् धमनिसंततः

वनं विविक्षुः पुत्रेषु भार्यां न्यस्य सह एव वा

गृहिणो भूत रक्षा इज्या द्विजस्य आचार्य सेवनम्

अविपक्व कषायः ऽस्माद् अमुष्माच् च विहीयते

वन एव वसेच् छान्तस् तृतीयं भागम् आयुषः

लब्ध्वा न हृष्येद् धृतिमान् उभयं दैव तन्त्रितम्

विघ्नान् कुर्वन्त्य् अयं ह्य् अस्मान् आक्रम्य समियात् परम्

अ लब्ध्वा न विषीदेत काले काले ऽशनं क्वचित्

वसीत वल्कलं वासस् तृण पर्ण अजिनानि वा

वदेद् उन्मत्त वत् विद्वान् गोचर्यां नैगमश् चरेत्

एक एव परो ह्य् आत्मा भूतेष्व् आत्मन्य् अवस्थितः

वर्ण आश्रमवताम् धर्म एष आचार लक्षणः

गृहस्थस्य अपि ऋतौ गन्तुः सर्वेषां मद् उपासनम्

यस् त्व् असंयत षड्वर्गः प्रचण्ड इन्द्रिय सारथिः
आत्मन्य् अग्नीन् समारोप्य मद् चित्तः ऽग्निं समाविशेत्

तावत् परिचरेद् भक्तः श्रद्धावान् अनसूयकः

वन्यैश् चरु पुरोडाशैः निर्वपेत् काल चोदितान्

भिक्षां चतुर्षु वर्णेषु विगर्ह्यान् वर्जयंश् चरेत्

यथा स्वधर्म संयुक्तः भक्तो मां समियात् परम्

शौचम् आचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत्

अ सक्त चित्तः विरमेद् इह अमुत्र चिकीर्षितात्

चातुर्मास्यानि च मुनेर् आम्नातानि च नैगमैः

आहार अर्थम् समीहेत युक्तं तद् प्राणधारणम्
एतेन ह वा इन्द्रो ऽसुरान् प्रत्यजयत्

एतेन ह वा इन्द्रो विराजम् अभ्यजयत्

तद् उ ह एके एकादश अन्वाहुः

राष्ट्री ह भवति

दश अक्षरा विराड् वैराजं वा एतेन यजमानो भ्रातृव्यं वृङ्क्ते

संग्रामे जुहुयाद् अप्रति ह भवति

अथ ह एतत् अप्रतिरथम् इन्द्रस्य बाहू स्थविरौ वृषाणौ इति

अप्रति ह भवत्य् एतेन यजमानो भ्रातृव्यं जयति

यद् ब्रह्मा अप्रतिरथम् जपन्न् एति यज्ञस्य अभिजित्यै रक्षसाम् अपहत्यै रक्षसाम् अपहत्यै

एतेन ह वै भरद्वाजः प्रतर्दनं समनह्यत्

दश एव अन्वाह

वज्रेण एव एतत् रक्षांस्य् अपसेधति
उत्क्लेशो गौरवं दैन्यं भङ्गो ऽङ्गानां विजृम्भणम्

पाकलो गजेषु अभितापः वाजिषु अलर्कः कुक्कुरेषु

सर्वथा विकृति ज्ञाने प्राक् असाध्यः उदाहृतः

रस रक्त आश्रयः साध्यो मांस मेदस् गतः च यः

इति ज्वरो ऽष्टधा दृष्टः समासाद् द्विविधः तु सः

कफो वसन्ते तम् अपि वातपित्तं भवेत् अनु

निदान उक्तः ऽनुपशयो विपरीत उपशायि ता

इति अग्निवेशस्य मतं हारीतस्य पुनः स्मृतिः

मलं ज्वर उष्ण धातून् वा स शीघ्रं क्षपयेत् ततस्

सन्तः सततः तेन विपरीतो विपर्ययात्

विसंज्ञो स क्रोधः इव वीक्षते

पक्वानाम् अविपर्यासात् सप्त रात्रम् च लङ्घयेत्

तापयन्तः तनुम् सर्वां तुल्य दृष्टि आदि वर्धिताः

हृद् व्यथा मल संसर्गः प्रवृत्तिः वा अल्पशस् ऽति वा

आमाशये यत् आत्म स्थे श्लेष्म पित्ते हि अधस् स्थिते

प्रलापो ग्लानिः अरुचिः अस्थि गे तु अस्थि भेदनम्

न विजीर्णं न च म्लानिः ज्वरस्य आमस्य लक्षणम्

ज्वरः पञ्चविधः प्रोक्तो मल काल बल अबलात्

अरोचको वमिः श्वासः सर्वस्मिन् रस गे ज्वरे

धन्वन्तरिः उवाच

आसन्न विकृत आस्य त्वात् स्रोतसां रस वाहिनाम्

चतुर्धा तु कृतः स्वेदो दाह आद्यैः अभिघात जः

क्षुध् क्षाम ता लघु त्वम् च गात्राणां ज्वर मार्दवम्

कृशानां व्याधि युक्तानाम् मिथ्या आहार आदि सेविनाम्

स विक्षेपः ज्वरं कुर्यात् विषम क्षय वृद्धि भाज्

हृल्लासः छर्दनम् कासः स्तंभः शैत्यं त्वच् आदिषु

उष्ण त्वम् तेन देहस्य शीत त्वम् कर पादयोः

प्रायो ऽनुयाति मर्यादां मोक्षाय च वधाय च

यथा स्व लिङ्गम् संसर्गे ज्वर संसर्ग जः ऽपि वा

ताप हानि अरुचि पर्व शिरस् रुज् ष्ठीवन श्वसन कास विवर्णाः

उत्तरोत्तर दुःसाध्याः पञ्च अन्ये तु विपर्यये

याति देहं च न अशेषम् संताप आदीन् करोति अतस्

अरुचिः च अविपाकः च स्तम्भम् आलस्यम् एव च

ज्वर उपद्रव तीक्ष्ण त्वम् मन्द अग्निः बहु मूत्र ता

स दाह मूर्छा ग्रस्तस्य प्रत्यहं वर्धते ज्वरः

वस्तिर् दोषाणाम् अप्रवर्तनम्

कोष्ठानां श्याव रक्तानाम् मण्डलानां च दर्शनम्

प्राकृतो वैकृतः साध्यो ऽसाध्यः सामो निरामकः

वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्त श्लेष्म अन्वितम् ज्वरम्

हृद् दाहः च विपाकः च तन्द्रा च आलस्यम् एव च

यथोत्तरं मन्द गतिः मन्द शक्तिः यथायथम्

शरीरे नियतं वातात् ज्वरः स्यात् पौर्वरात्रिकः

लीन त्वात् कार्श्य वैवर्ण्य जाड्य आदीनाम् दधाति सः

न प्रवृत्तिः न विजीर्णा न क्षुध् साम ज्वर आकृतिः

दोषो रक्त आदि मार्गेषु शनैस् अल्पः चिरेण यत्

कुप्यति आप्त बलम् भूयः काल दोष विषम् तथा

निवर्तते पुनर् च एव प्रत्यनीक बल अबलः

संनिपात ज्वरौ घोरौ तौ असह्यतमौ मतौ

तद् संतापः मोह मयः संताप आत्म अपचार जः

सदा वा न एव वा निद्रा महा स्वेदः हि न एव वा

स दोषम् उष्णं च सदा शकृत् मुञ्चति वेगवत्

परिदग्धा खरा जिह्वा गुरुः त्रस्त अङ्ग संधि ता

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे ज्वरनिदानादिकं नाम सप्तचत्वारिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः

तद्वत् वात कफे शीतं दाह आदिः दुस्तरः तयोः

धातु मूत्र शकृत् वाहि स्रोतसाम् व्यापिनो मलाः

दोषो रक्त आश्रयः प्रायः करोति संततं ज्वरम्

पूर्वं देहः ततस् विस्फोट दिग्भ्रमैः

बहिस् एव बहिस् वेगे तापो ऽपि च स साधितः

रक्त निष्ठीवनम् तृष्णा रूक्ष उष्णम् पीडक उद्यमः

तीक्ष्णो ऽथवा दिवा मन्दो जायते रात्रि जः ज्वरः

मल प्रवृत्तिः उत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम्

क्षीण दोषः ज्वरः सूक्ष्मो रस आदिषु एव लीयते

दिवाकर अर्पित बले व्यायामात् च विशोषिते

द्विगुणा सप्तमी या च नवमी एकादशी तथा

कोपात् कोपे ऽपि पित्तस्य यौ तु शाप अभिचार जौ

लाला प्रसेकः हृल्लासः क्षुत् नाशः रस दम् मुखम्

श्रमात् च तस्मिन् पवनः प्रायो रक्तं प्रदूषयन्

दोषः प्रवर्तते तेषां स्वे काले ज्वरयन् बली

वेगं कृत्वा विषं यद्वत् आशये नयते बलम्

जीर्ण ताम् अविपर्यासात् सप्त रात्रम् च लङ्घनम्
दोष पाकः चिरम् तन्द्रा प्रततं कण्ठ कूजनम्

दौर्गन्ध्यं गात्र विक्षेपः मांस स्थे मेदसि स्थिते

गम्भीर धातु चारि त्वात् संनिपातेन सम्भवात्

क्रोधात् कम्पः शिरस् रुज् च प्रलापो भय शोक जे

संनिपात ज्वरः ऽसाध्यः कृच्छ्र साध्यः ततस् ऽन्यथा

अङ्गेषु च समुद्भूताः पिडकाः च कफ उद्भवे

आगन्तुर् अभिघात अभिषङ्ग शाप अभिचारात्

अन्तर् दाहः बहिः शैत्यं श्वासो हिक्का हि मज्ज गे

स वै हारिद्रको नाम ज्वर भेदः ऽन्तकः स्मृतः

वायुना कण्ठ रुद्धेन पित्तम् अन्तर् सु पीडितम्

ओषधी गन्ध जे मूर्छा शिरस् रुज् वमथुः क्षयः

व्यवायि त्वात् च सौख्यात् च बहिर् मार्गं प्रपद्यते

पूर्वं शरीरे तापो मनसि मानसे

बलाबलेन दोषाणाम् अन्य चेष्टा आदि जन्मनाम्

तन्त्र आभिचारिकैः मन्त्रैर् दूयमानं च तप्यते

तद् अर्धम् शीतलं देहे हि अर्धम् च उष्णम् प्रजायते

ष्ठीवनं रक्त पित्तस्य लोठनं शिरसो अति तृष्

अन्यत्र संनिपात उत्थम् यत्र पित्तं पृथक् स्थितम्

नित्यं मन्द ज्वरः रूक्षः शीत कृच्छ्रेण गच्छति

महा निद्रा दिवा जागरणं निशि

पित्ते शान्ते ऽथ वै मूर्छा मदः तृष्णा च जायते

बलिनो गुरवः तस्य अविशेषेण रस आश्रिताः

अक्षिणी पिण्डिका पार्श्व शिरः पर्व अस्थि रुज् भ्रमः

वर्षा शरद् वसन्तेषु वात आद्यैः प्रकृतः क्रमात्

एवं ज्वराः प्रवर्तन्ते विषमाः सतत आदयः

वक्ष्ये ज्वरनिदानं हि सर्व ज्वर विबुद्धये

उन्निद्र ता सम्भ्रम रोमहर्षाः जृम्भा अति वाच् त्वम् पवनात् स पित्तात्

शीत जाड्य तिमिर भ्रमि तन्द्रा श्लेष्म वात जनित ज्वर लिङ्गम्

सूक्ष्म ज्वरेषु एषु दूराद् दूरतरेषु च

संततः सततो अन्येद्युस् तृतीयक चतुर्थकौ

मज्जा स्थः एव हि अपरः प्रभावम् अनुदर्शयेत्

काये पित्तं यदा न्यस्तं श्लेष्मा च अन्ते व्यवस्थितः

कफ वातौ समौ यत्र हीन पित्तस्य देहिनः

चतुर्थक विपर्ययः

स पृष्ठस्य अनिल कफात् सः च एक अह अन्तरः स्मृतः

शीत आदौ तत्र पित्तेन कफे

ग्रह आवेश ओषधि विष क्रोध भी शोक काम जः

ज्वरः स्यात् मनसः तद्वत् कर्मणः च तदा तदा

स अश्रुणी कलुषे रक्ते भुग्ने लुलित पक्ष्मणी

स व्यथा शोक वैवर्ण्यम् स _ कुरुते ज्वरम्

सर्व आकारम् रस आदीनाम् शुद्ध्या अशुद्ध्या अपि वा क्रमात्

ग्राही पित्त अनिलान् मूर्धनः त्रिकस्य कफ पित्तात्

ज्वरो रोग पतिः पाप्मा मृत्यु राजः ऽशनो ऽन्तकः

दोषे विवृद्धे नष्टे ऽग्नौ सर्व सम्पूर्ण लक्षणः

प्रलिम्पन् इव गात्राणि श्लेष्मणा गौरवेण च

दाह राग भ्रम मद प्रलापः रक्त संश्रिते

तेन हारिद्र नेत्र त्वम् संनिपात उद्भवे ज्वरे

सु अच्छम् उष्ण गुरु त्वम् च गात्राणां बहु मूत्र ता

ग्रह आदौ सन्निपातस्य रूप आदौ मरुतः तयोः

काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिः वृद्धिः एव वा

तद् प्रकृत्या विसर्गात् च तत्र न अनशनात् भयम्

अङ्कुराय यथा बीजं दोष बीजम् भवेत् तथा

कुर्यात् च पित्तं शरदि तस्य च अनुचरः कफः

दोष प्रवृत्तिः उद्बोधः श्वास अङ्ग क्षेप कूजनम्

चतुर्थको मलैः मेदस् मज्ज अस्थि अन्यतरस्मिन् स्थितः

दाह आदौ पुनर् अन्तेषु तन्द्रा आलस्ये वमिः क्रमात्

स प्रत्यनीको विषमं यस्मात् वृद्धि क्षय अन्वितः

भूमौ स्थितं जलैः सिक्तं कालं न एव प्रतीक्षते

सर्वजो लक्षणैः सर्वैः दाहः ऽत्र च मुहुर् मुहुर्

मन्द ज्वर प्रलापः तु स शीतः स्यात् प्रलेपकः

इन्द्रमदो जलदेष्व् अप्सु नीलिका ज्योतिस् ओषधीषु भूमौ ऊषरः नाम

विषमो विषम आरम्भः क्षपा काल अनुसारवान्

प्रायशः सन्निपातेन भूयसाम् उपदिश्यते

शीत स्तम्भ स्वेद दाह अव्यवस्थाः तृष्णा कासः श्लेष्म पित्त प्रवृत्तिः

सततं निष्प्रतिद्वन्द्वा ज्वरं कुर्युः सु दुःसहम्

त्वचि कोष्ठे च वा दाहं विदधाति पुरो ऽनु वा
अन्धः पङ्गुः दरिद्रः वा विरक्तः संन्यसेद् द्विजः

तत्र एव संन्यसेद् विद्वान् अन् इष्ट्वा अपि द्विजोत्तमः

कर्मणा क्षीयते पापम् ऐहिकम् पौर्विकं तथा

अ विद्वान् अपि कुर्वीत कर्म आप्नोति अचिरात् पदम्

न्याय आगत धनः शान्तो ब्रह्म विद्या परायणः

ब्रह्मनि आधाय कर्माणि निःसङ्गः काम वर्जितः

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन त्यक्त्वा कर्म आश्रितम् फलम्

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन तत्र तत्र आश्रमे रतः

कर्मणाम् एतत् अपि आहुः ब्रह्मार्पणम् अनुत्तमम्

एतद् वः कथितं सर्वं चातुराश्रम्यम् उत्तमम्

मनः प्रसादम् अन्वेति ब्रह्म विज्ञायते ततः

कर्मणा सहितात् ज्ञानात् सम्यग् योगो ऽभिजायते

उत्पन्न ज्ञान विज्ञानः वैराग्यं परमं गतः

ऋषय ऊचुः

प्रव्रजेत गृही विद्वान् वनाद् वा श्रुति चोदनात्

वानप्रस्थ आश्रमम् गत्वा न गृहं प्रविशेत् पुनः

ब्रह्मणा दीयते देयं ब्रह्मणे सम्प्रदीयते

पतति एव अविरक्तः यः संन्यासं कर्तुम् इच्छति

न संन्यासी वनं च अथ ब्रह्मचर्यं न साधकः

प्रकर्तुम् असमर्थः ऽपि जुहोति यजति क्रियाः

एतद् ब्रह्मार्पणं प्रोक्तम् ऋषिभिः तत्त्व दर्शिभिः

कार्यम् इति एव यत् कर्म नियतं सङ्ग वर्जितम्

अन्यथा विविधैः यज्ञैः इष्ट्वा वनम् अथ आश्रयेत्

यजेत् उत्पादयेत् पुत्रान् विरक्तो यदि संन्यसेत्

प्राजापत्यां निरूप्य इष्टिम् आग्नेयाम् अथवा द्विजः

वीक्षते परमात्मानं परं ब्रह्म महेश्वरम्

नित्य आनन्दम् निराभासं तस्मिन् एव लयं व्रजेत्

न अहम् कर्ता सर्वम् एतत् ब्रह्मा एव कुरुते तथा

करोति सततं बुद्ध्या ब्रह्मार्पणम् इदम् परम्

अथ वैराग्य वेगेन स्थातुं न उत्सहते गृहे

न गार्हस्थ्यं गृही त्यक्त्वा संन्यसेद् बुद्धिमान् द्विजः

क्रियते विदुषा कर्म तत् भवेत् अपि मोक्ष दम्

इदानीं क्रमम् नः आश्रमाणाम् वद प्रभो

ब्रह्मचारी गृहस्थः च वानप्रस्थो यतिः तथा

सम्प्राप्य परमं ज्ञानं नैष्कर्म्यं तद् प्रसादात्

तृप्तये परमेशस्य तत् पदं याति शाश्वतम्

ब्रह्म एव दीयते च इति ब्रह्मार्पणम् इदम् परम्

न हि एतत् समतिक्रम्य सिद्धिं विन्दति मानवः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे तृतीयो ऽध्यायः

श्रद्धावान् आश्रमे युक्तः सो अमृत त्वाय कल्पते

श्री कूर्मः उवाच

अन् इष्ट्वा विधिवद् यज्ञैर् अन् उत्पाद्य तथा आत्मजम्

ज्ञानं च कर्म सहितम् जायते दोष वर्जितम्

एकस्मिन् अथवा सम्यग् वर्तेत आमरणम् द्विजः

यत् वा फलानां संन्यासं प्रकुर्यात् परमेश्वरे

क्रमेण एव आश्रमाः प्रोक्ताः कारणात् अन्यथा भवेत्

दारान् आहृत्य विधिवत् अन्यथा विविधैः मखैः

कर्माणि ईश्वर तुष्टि अर्थम् कुर्यात् नैष्कर्म्यम् आप्नुयात्

स्वधर्म पालकः नित्यं सो अमृत त्वाय कल्पते

अ कृत्वा फल संन्यासम् बध्यते तद् फलेन तु
अथ ह अस्य वेदम् उपशृण्वतस् त्रपु जतुभ्याम् श्रोत्र प्रतिपूरणम् उदाहरणे जिह्वा छेदः धारणे शरीर भेदः

स्तेनः प्रकीर्ण केशः मुसली राजानम् इयात् कर्म आचक्षानः

भुक्त आधिः न वर्धते

दित्सतो ऽवरुद्धस्य च

अज अविषु द्वौ द्वौ

पञ्च माषा गवि

आसन शयन वाच् पथिषु सम प्रेप्सुः दण्ड्यः

गो अग्नि अर्थे तृणम् एधान् वीरुध् वनस्पतीनाम् च पुष्पाणि स्व वत् आददीत फलानि च अपरिवृतानाम्

पाल संयुक्ते तु तस्मिन्

चक्र काल वृद्धिः

ब्राह्मण राजन्य वत् क्षत्रिय वैश्यौ

षड् उष्ट्र खरे

पशु भूमि स्त्रीणाम् अनतिभोगः

न अतिसांवत्सराम् एके

पशु पीडिते स्वामि दोषः

फल हरित धान्य शाक आदाने पञ्च कृष्णलम् अल्पम्

सर्व विनाशे शदः

अश्व महिष्योः दश

द्विगुण उत्तराणि इतरेषाम् प्रतिवर्णम्

अध्यर्धं वैश्यः

च

न शारीरो ब्राह्मण दण्डः

शिष्ट अकरणे प्रतिषिद्ध सेवायाम् च नित्यं चैल पिण्डात् ऊर्ध्वं स्व हरणम्

अनुज्ञानं वा वेद विद् समवाय वचनात् वेद विद् समवाय वचनात्

प्रातिभाव्य वणिज् शुल्क मद्य द्यूत दण्डाः पुत्रान् न अभ्याभवेयुः

अप्रवृत्तौ प्रायश्चित्ती सः

निधि अन्वाधि याचित अवक्रीत आधयः नष्टाः सर्वान् अ निन्दितान् पुरुष अपराधेन

अजडा पौगण्ड धनम् दश वर्ष भुक्तम् परैः संनिधौ भोक्तुः

चोर समः सचिवो मति पूर्वे

अष्टापाद्यं स्तेय किल्बिषम् शूद्रस्य

कुसीद वृद्धिः धर्म्या विंशतिः पञ्च माषिका मासम्

न शूद्रे किंचित्

पूतो वध मोक्षाभ्याम्

पथि क्षेत्रे ऽनावृते पाल क्षेत्रिकयोः

दण्ड पारुष्ये द्विगुणम्

न

तद् अर्धम् वैश्ये

आर्य स्त्री अभिगमने लिङ्ग उद्धारः स्व हरणम् च

गोप्ता चेद् वधो ऽधिकः

ब्राह्मणस् तु क्षत्रिये पञ्चाशत्

विदुषो ऽतिक्रमे दण्ड भूयस् त्वम्
रायस्पोषाय त्वा इति प्रतिगृह्णाति

अथ शुल्क देयायाः

हिरण्यं व्यतिहरतः

प्रजाभ्यस् त्वा इति प्रददाति

कंसे हिरण्यं समुप्य हिरण्य वर्णाः इति चतसृभिः समवमृशन्ते
यत् अवग्राहम् अनुब्रूयात् जीमूत वर्षी ह प्रजाभ्यः पर्जन्यः स्यात्

संतत वर्षी ह प्रजाभ्यः पर्जन्यः भवति यत्र एवम् विद्वान् एतत् संततम् अन्वाह

तस्मात् ह अपि एतर्हि परिसारकम् इति आचक्षते यत् एनम् सरस्वती समन्तम् परिससार

तेन एव तत् सर्वम् संततम् अनूक्तम् भवति

ते कवषम् ऐलूषम् सोमात् अनयन्

तम् उपहूय एतत् अपोनप्त्रीयम् अकुर्वत प्र देवत्रा ब्रह्मणे गातुः एतु इति

ते वै ऋषयः अब्रुवन् विदुः वै इमम् देवाः उप इमम् ह्वयामहै इति

दास्याः पुत्रः कितवः अ ब्राह्मणः कथम् नः मध्ये अदीक्षिष्ट इति

तेन अपाम् प्रियम् धाम उपागच्छन् उप देवानाम्

तम् उपाह्वयन्त

स बहिस् धन्व उदूढः पिपासया वित्तः एतत् अपोनप्त्रीयम् अपश्यत् प्र देवत्रा ब्रह्मणे गातुः एतु इति

तस्य त्रिस् प्रथमाम् संततम् अन्वाह

भवति

तत् संततम् अनुब्रूयात्

तस्मात् तत् संततम् एव अनूच्यम्

तम् सरस्वती समन्तम् पर्यधावत्

तम् आपः अनूदायन्

अत्र एनम् पिपासा हन्तु सरस्वत्याः उदकम् मा पात् इति