tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
दाक्षिण्यं स्वर्ग ललना सक्तः यत् माम् उपेक्षसे

आलिलिङ्ग ततो राजा प्रज्ञाचक्षूः युधिष्ठिरम्

इदं ते वदनं कान्तं कमला कमल उपमम्

युयुत्सुः च गिरा तस्य तेषाम् अन्त्य विधौ ययुः

अयं ते दयितः पुत्रो लक्ष्मणः शत्रुणा हतः

कुसुमायुध तुल्यस्य कुसुमायुध ता एव ते

ते अपि अनुचितः को ऽपि वध हेतुः भविष्यति

नूनं रणे अभूत् त्वा वीराः सेहिरे कथम् अन्यथा

हत नागाम् हत अश्वाम् च सुयोधन वधूः इयम्

शिव आकृष्टे विरौति इव दोष्णि ते कङ्कण आवलिः

केकयो धृष्टकेतुः च जयत्सेनः च मागधः

सत्य संधः कथं कणः कर्ण शेषीकृतः खगैः

प्रहृतं त्वद् शरीरे यैर् धिक् तान् दग्ध विलोचनान्

षड्विंशे वत्सरे प्राप्ते वृष्णीनां समरे मिथः

वृद्धः च राजा द्रुपदः स अमात्य सुत बान्धवः

आदिदेश नृप स्त्रीणाम् क्रियायै पटमण्डपान्

गाण्डीवधन्वनः पुत्रः चक्रपाणेः स्वसुः सुतः

ताम् उवाच हसन् कृष्णः स्व इच्छा सृष्ट लय उदयः

भूमिम् आलिङ्ग्य किं शेषे प्रियाम् अद्य विहाय माम्

प्रवरं भूरि यशसम् भूरिश्रवसम् आत्मना

स अनुजः स सुत अमात्यः विराट नृपतिः हतः

अवश्य भाविनि शुचं क्षये अस्मिन् मा वृथा कृथाः

रोचिष्णुः इह विभ्रष्टः स्पृष्टः कान्ति परिक्षयात्

क्ष्मां सपत्नीम् इव आलोक्य पश्य मूर्छाम् उपागता

इति तेषां गिरा क्षिप्रं स मोहम् कौरव ईश्वरम्

गान्धारीं भर्तृ सादृश्यात् सदा वस्त्र आवृत ईक्षणाम्

स च यातः तथा कृत्वा कः त्वम् तस्य स कः ते

दारयन्ति कुच आभोगम् वृषसेनस्य मातरः

भ्राजिष्णु रत्न वलये दोष्णि कर्पूर पाण्डुरे

धृष्टद्युम्न सुताः दीप्त हेम माला विभूषिताः

भयात् पराङ्मुखाः ये च ते यक्ष त्वम् उपागताः

अस्मिन् नरपते सुप्ता रक्त क्षीबा कथं शिवा

सत्यं भू भार शान्ति अर्थम् अजायत सुयोधनः

चिता अनलेषु निहिताः स्व प्रतापम् इव आविशन्

लक्ष्मी करेणुका आलाने भू भार भुजग ईश्वरे

संस्कारः क्रियते विप्रैः क्रिमीन् उत्सार्य मूर्छितान्

रण मध्यम् प्रतिययुः गान्धारी च स्नुषा आकुला

वधूभिः आवृतः भूमौ दिवि इव अप्सरसाम् गणैः

मिथः कण्ठ विलग्नानाम् करुणो रोदन ध्वनिः

धन्य अभिमानि ता इव एका कीर्तिः त्वद् अनुयायिनी

अप्रहृष्टा हता ये च ते गन्धर्व पुरम् गताः

एषा एव उक्तवती पूर्वं जये धर्मो निबन्धनम्

शोचन्ति याः पुरा दृष्टा न सूर्येण न च इन्दुना

ददाह अङ्गुष्ठ युगलम् दृष्टि कोप अनल आकुलः

सौभद्र शर निर्भिन्नम् राज पुत्रम् बृहद्बलम्

एषा द्रोण शर छिन्नम् सु _ भर्तुः आननम्

इतः सुभद्रा सौभद्रं पुत्रकं पुत्र वत्सला

राधेयस्य एष विदधे युधि तेजस् वधम् यया

पृथिवी क्षपिता क्षिप्रं क्षुद्रैः कर्ण अन्त गामिभिः

भान्ति एते द्रोण निहताः भ्रष्टा विद्याधरा इव

नारायणं नमस्कृत्य नरं च एव नरोत्तमम्

स जीवः इव वक्तुं त्वं न अथ किंचिद् समीहते

पश्य अन्तःपुर चारीभिः अप्सरोभिः इव आवृतः

ये तु अखण्डित सत्त्व स्थाः ते ब्रह्म भुवनम् श्रिताः

प्रवराः पार्थिवाः च अन्ये हता वीराः सहस्रशः

केयूर कान्ति कलिकाम् कर्णपूरीकरिष्यति

अयं ते मौलिः उचितः चिरम् मूर्ध्नि सुख उषितः

अभावः प्राक् च पश्चात् च देहिनां सततं स्थितः

इति उक्तवति दाशार्हे धृतराष्ट्रो युधिष्ठिरम्

गतिं पप्रच्छ वीराणां परिमाणं च संक्षये

क्रव्याद लुप्त अवयवम् पश्य कर्णं वधू जनः

इतः पूर्वम् अनेन अक्षैः इतस् बाणैः किरीटिना

जल बुद्बुद वत् सर्वे कर्म योगेन जन्तवः

विलप्य करुणं तत्र विह्वला सुबल आत्मजा

उत्सङ्गे माम् इव आदाय रत्न अंशुकवतीम् गदाम्

जम्भारिः अभवत् यस्य वर्म कुण्डल याचकः

मेरु पार्श्वम् प्रयाताः ते ये पद्भ्यां वाहनैः हताः

संमुखं निहतः शूरो भग्न ऊरुः तनयः मम

इति प्रलापिनी वक्ति विह्वला कमल ईश्वरम्

अधो निपतितः तस्याः पादयोः धर्मनन्दनः

तेषु मध्य विकारेषु कः स्नेहं कर्तुम् अर्हसि

वदनं बाष्प धाराभिः प्रक्षाल्य परिपृच्छति

रण यज्ञ मही यूपे यूप ध्वज भुजे तव
ननु अनङ्ग तया अनङ्गः त्वयि अभूत् न उपम आस्पदम्

अर्थि कल्पद्रुमे दोष्णि छिन्ने अस्मिन् शत्रु योषिताम्

न ते कनक पर्यङ्के विलास शयने वृता

भ्रात्रे दुःखात् ददौ तस्मै बाष्प मिश्राम् जल अञ्जलिम्

वीराणां गणना अर्हानाम् अस्मिन् आयोधने हताः

चन्द्रिका आभरणे हर्म्ये त्वद् प्रेम आभरणाः स्त्रियः

तम् अब्रवीत् धर्मराजः लक्षणा मधुरम् रणे

विलोक्य तारं क्रोशन्ती रुद्धा सख्या इव मूर्च्छया

इति उक्त्वा धर्मतनयो हतानां जगतीभुजाम्
यमाय अङ्गिरस्वते पितृमते स्वधा नम इति द्वितीयाम्

अत्र एव नाम आदेशम् अवाचीन पाणिः दक्षिण अपवर्गान् त्रीन् पिण्डान् निदधात्य् एतत् ते तत ये च त्वाम् अन्व् इत्य् एतैर् मन्त्रैः

तूष्णीं मेक्षणम् आदधाति

दक्षिणाग्नेर् एक उल्मुकम् निरूहति

यजमानः सव्यं जान्व् आच्य प्राचीनावीती त्रीन् उदक अञ्जलीन् एकस्फ्यायाम् उपनिनयत्य् असाव् अवनेनिङ्क्ष्व इति पितरम् असाव् अवनेनिक्ष्व इति पितामहम् असाव् अवनेनिङ्क्ष्व इति प्रपितामहम्

ये मेक्षणे तण्डुलास् तान् अग्नये कव्य वाहनाय स्विष्टकृते स्वधा नम इति तृतीयाम्

अपि वा एकैकस्मिन् पिण्डे द्वौ द्वाव् उपलक्षयेत्

अथ यदि जीव पिता स्यात् पितामहाय प्रपितामहाय च दद्यात्

अध्वर्युर् यज्ञ उपवीती दक्षिणं जान्व् आच्य मेक्षणेन स्थालीपाकस्य उपहत्य अभिघार्य जुहोति सोमाय पितृ पीताय स्वधा नम इति प्रथमाम्

होम अन्तम् एव कुर्वीत

परापुरो निपुरो ये हरन्त्य् अग्निः तान् लोकात् प्रणुदात्व् अस्माद् इति

ये रूपाणि प्रतिमुञ्चमाना असुराः सन्तः स्वधया चरन्ति

अथ यदि द्वि पिता स्यात् प्रतिपूरुषं पिण्डान् दद्यात्
आरग्वध आदिः अर्क आदिः मुष्कक आद्यः असन आदिकः

चल कफ मेदस् पीनस गुल्म ज्वर शूल _

जीवन्ती काकोल्यौ मेदे द्वे मुद्ग माषपर्ण्यौ च

कफं कण्डूं प्रमेहं च दुष्ट व्रण विशोधनः

वत्सक मूर्वा भार्गी कटुकाः मरीचं घुणप्रिया च गण्डीरम्

प्रतिश्याय अरुचि श्वास कास घ्नः व्रण शोधनः

त्रयस्त्रिंशद् इति प्रोक्ता वर्गास् तेषु त्व् अलाभतः

आरग्वध आदिः जयति छर्दि कुष्ठ विष ज्वरान्

स शिलाजतु कृच्छ्र अश्म गुल्म मेदस् कफ अपहम्

असन तिनिश भूर्ज श्वेतवाह प्रकीर्याः खदिर कदर भण्डी शिंशपा मेषशृङ्ग्यः

गुल्म मेह अश्मरी पाण्डु मेदस् अर्शस् कफ शुक्र जित्

यष्टी परूषकं हन्ति दाह पित्त अस्र तृष् ज्वरान्

त्रिहिम तल पलाशाः जोङ्गकः शाक शालौ क्रमुक धव कलिङ्ग छागकर्ण अश्वकर्णाः

वेल्ल अपामार्ग व्योष दार्वी सुराला बीजं शैरीषं बार्हतं शैग्रवं च

प्लक्ष आम्र वञ्जुल पियाल पलाश नन्दी कोली कदम्ब विरला मधुकम् मधूकम्

सुरस युग फणिज्जम् कालमाला विडङ्गं खर बुस वृषकर्णी कट्फलम् कासमर्दः

वचा हरिद्रा आदि गणौ आम अतीसार नाशनौ

एला युग्म तुरुष्क कुष्ठ फलिनी मांसी जल ध्यामकम् स्पृक्का चोरक चोच पत्त्र तगर स्थौणेय जातीरसाः

न्यग्रोध आदिः पद्मक आदिः स्थिरे द्वे पद्मं वन्यं सारिवा आदिः च पित्तम्

विदुल दहन चित्राः कोशवत्यौ करञ्जः कण लवण वचा एला सर्षपाः छर्दनानि

गणौ प्रियङ्गु अम्बष्ठा आदी पक्वातीसार नाशनौ

भद्रदारु नतं कुष्ठं दशमूलं बला द्वयम्

शुक्तिर् व्याघ्रनखो ऽमराह्वम् अगुरुः श्रीवासकः कुङ्कुमं चण्डा गुग्गुलु देवधूप खपुराः पुंनाग नागाह्वयम्

ऊषकस् तुत्थकं हिङ्गु कासीस द्वय सैन्धवम्

युञ्ज्यात् तद्विधम् अन्यच् च द्रव्यं जह्याद् अयौगिकम्

कुष्ठं त्रुटी हैमवती च योनि स्तन्य आमय घ्नाः मल पाचनाः च

न्यग्रोध आदिः गणो व्रण्यः संग्राही भग्न साधनः

अश्मरी शर्करा मूत्रकृच्छ्र आघात रुजा हरः

मदन कुटज कुष्ठ देवदाली मधु कवच दशमूल दारु रास्नाः

अञ्जनं फलिनी मांसी पद्म उत्पल रसाञ्जनम्

लोध्र शाबरक लोध्र पलाशाः जिङ्गिनी सरल कट्फल युक्ताः

पद्मक पुण्ड्रौ शृङ्ग्य् अमृता दश जीवन संज्ञाः

हरिद्रा द्वय यष्ट्याह्व कलशी कुटजोद्भवाः

विदारी आदिः अयं हृद्यो बृंहणो वात पित्त हा

एते वर्गा दोष दूष्य आदि अपेक्ष्य कल्क क्वाथ स्नेह लेह आदि युक्ताः

एला आदिकः वात कफौ विषं च विनियच्छति

द्वि बृहती द्वि करञ्ज जया द्वयम् बहलपल्लव दर्भ रुजाकराः

वेल्लन्तर अरणिका बूक वृष अश्मभेद गोकण्टक इत्कट सहाचर बाण काशाः

कण्डूकरी जीवन ह्रस्व संज्ञे द्वे पञ्चके गोपसुता त्रिपादी

पटोल कटुरोहिणी चन्दनम् मधुस्रव गुडूची पाठा अन्वितम्

जीरक हिङ्गु विडङ्गम् पशुगन्धा पञ्चकोलकं हन्ति

मानद्रुमो मोचरसः समङ्गा पुंनाग शीतम् मदनीयहेतुः

प्रत्यक्पुष्पी पीततैला उदकीर्या श्वेता युग्मम् तापसानां च वृक्षः

मेदस् पित्त अस्र तृष् दाह योनिरोग निबर्हणः

राजाह्वं दाडिमं शाकं तृष् मूत्र आमय वात जित्

मेदस् कफ आढ्य पवन स्तन्य दोष निबर्हणौ

न्यग्रोध पिप्पल सदाफल लोध्र युग्मम् जम्बु द्वय अर्जुन कपीतन सोमवल्काः

गुडूची पद्मक अरिष्ट धानका रक्तचन्दनम्

स्तन्य कराः घ्नन्ति ईरण पित्तम् प्रीणन जीवन बृंहण वृष्याः

भूनिम्ब सैर्यक पटोल करञ्ज युग्म सप्तच्छद अग्नि सुषवी फल बाण घोण्टाः

सुरस आदिः गणः श्लेष्म मेदस् कृमि निषूदनः

लोध्रं धातकी बिल्व पेशिके कट्वङ्गः कमल उद्भवम् रजः

सुरस आदिः वत्सक आदिः बलास जित्

सारो माधूकः सैन्धवं तार्क्ष्यशैलं त्रुट्यौ पृथ्वीका शोधयन्त्य् उत्तमाङ्गम्

मुस्ता वचा अग्नि द्वि निशा द्वि तिक्ता भल्लात पाठा त्रिफला विष आख्याः

दूर्वा अनन्ता निम्ब वासा आत्मगुप्ताः गुन्द्रा अभीरुः शीतपाकी प्रियङ्गुः

बस्तान्त्री व्याधिघातो बहल बहुरसः तीक्ष्णवृक्षात् फलानि

अयम् अर्क आदिकः वर्गः कफ मेदस् विष अपहः
वृक्षादनी नल कुश द्वय गुण्ठ गुन्द्रा भल्लूक मोरट कुरण्ट करम्भ पार्थाः

योनि दोष हरः स्तम्भी वर्ण्यो विष विनाशनः

विदारि पञ्चाङ्गुल वृश्चिकाली वृश्चीव देवाह्वय शूर्पपर्ण्यः

कृमि कुष्ठ प्रशमनः विशेषाद् व्रण शोधनः

सा एला मधुक नागाह्वम् विष अन्तर्दाह पित्त _

यव मिशि कृतवेधनम् कुलत्था मधु लवणं त्रिवृता निरूहणानि

श्यामा आद्यः हन्ति गुल्मं विषम रुचि कफौ हृद्रुजं मूत्रकृच्छ्रम्

एला पाठा अजाजिः कट्वङ्ग फल अजमोद सिद्धार्थ वचाः

संधानीयौ हितौ पित्ते व्रणानाम् अपि रोपणौ

शोष गुल्म अङ्गमर्द ऊर्ध्वश्वास कास हरः गणः

आढ्यवातं शिरस् शूलम् गुल्मं च अन्तर् स विद्रधिम्

ऋषभक जीवक मधुकम् च इति गणो जीवनीय आख्यः
ॐ गुरून् स्वधा नमस् तर्पयामि

ॐ सखि पत्नीः स्वधा नमस् तर्पयामि

ॐ पितामहान् स्वधा नमस् तर्पयामि

ॐ ज्ञाति पत्नीः स्वधा नमस् तर्पयामि

ॐ ज्ञातीन् स्वधा नमस् तर्पयामि

ॐ अमात्य पत्नीः स्वधा नमस् तर्पयामि

ॐ मातुः पितामहीः स्वधा नमस् तर्पयामि

ॐ मातुः प्रपितामहान् स्वधा नमस् तर्पयामि

ॐ सखीन् स्वधा नमस् तर्पयामि

ॐ अमात्यान् स्वधा नमस् तर्पयामि

न एक वस्त्रः न आर्द्र वासाः दैवानि कर्माण्य् अनुसंचरेत्

पितृ संयुक्तानि च इति एकेषाम्

ॐ प्रपितामहान् स्वधा नमस् तर्पयामि

ॐ प्रपितामहीः स्वधा नमस् तर्पयामि

ॐ मातुः प्रपितामहीः स्वधा नमस् तर्पयामि

ॐ आचार्यान् स्वधा नमस् तर्पयामि

ॐ मातामहान् स्वधा नमस् तर्पयामि

ऊर्जं वहन्तीर् अमृतं घृतं पयः कीलालं परिस्रुतम्

ॐ पितॄन् स्वधा नमस् तर्पयामि

ॐ आचार्य पत्नीः स्वधा नमस् तर्पयामि

ॐ सर्वान् स्वधा नमस् तर्पयामि

ॐ मातुः पितामहान् स्वधा नमस् तर्पयामि

स्वधा स्थ तर्पयत मे पितॄन्

तृप्यत तृप्यत तृप्यत इति

अथ प्राचीनावीती

अनु तीर्थम् अप उत्सिञ्चति

ॐ सर्वाः स्वधा नमस् तर्पयामि इति
जीमूतैः वेष्टितः ऽसौ यदि भवति रविः गम्यमानः अस्त शैले तावत् पर्यन्तम् एव प्रगलति जलदो यावत् अस्तम् तुलायाः

तदा स्यात् शोभना प्रावृड् भवेत् सस्यवती मही

भाद्रे च जल सम्पूर्णम् धान्यं विविध बाधकैः

समुद्रे दश भागान् च षष् भागान् अपि पर्वते

आज्ञया हि सुषेणस्य राघवस्य पृथोः अपि

समृद्धिं च परां कुर्यात् ततो लक्ष्मीं प्रपूजयेत्

बीजे यत्नम् अतस् कुर्याद् बीज मूलाः फल श्रियः

आषाढ्यां पौर्णमास्यां सुरपति ककुभः वाति वातः सु वृष्टिः शस्य ध्वंसम् प्रकुर्यात् दहन दिशि गतः मन्द वृष्टिः यमेन

ततो दद्यात् च नैवेद्यं घृत पूर्णम् प्रदीपकम्

नैरुज्यं सु प्रचारः च सुभिक्षं क्षिति मण्डले

प्रणमेद् वासवं देवं मन्त्रेण अनेन कर्षकः

बीजस्य वपनं कृत्वा मयिकां तत्र दापयेत्

ग्रहानाम् उदये च अस्ते तथा वक्र अतिचारयोः

वाह पीडा अर्जितम् शस्यं फलितं च चतुर्गुणम्

ततो गन्धैः च माल्यैः च धूपैः च सु मनोहरैः

अथ सद्यस् वृष्टि ज्ञानम्

श्लेष्मातक आम्र पुंनाग कृतम् आढकम् उत्तमम्

सिंह गेहे कृता सा एव गो नाशम् कुरुते ध्रुवम्

अन्योन्यं लेपनं कुर्युः तैलैः पक्वैः सुगन्धिभिः

आत्म पोषण मात्रम् तु द्वि हलेन च सर्वदा

वपनं रोपणं च एव बीजं स्यात् उभय आत्मकम्

न च सार प्रदानम् तु तृण मात्रम् तु शोधयेत्

अलक्ष्म्या गृह्यते सः अपि प्रार्थना लाघव अन्वितः

कृषाण सार केदार नृप नीरद संचयाः

सन्ध्यायां तु गवां स्थाने दीपो यत्र न दीयते

हले प्रवाहमाणे तु शकृत् मूत्रम् भवेद् यदा

शाकं त्रि गुणितम् कृत्वा द्वि युतम् मुनिना हरेत्

प्रतिपदि मधु मासे भानुवारः सितायां यदि भवति तदा स्यात् चित्तला वृष्टिः अब्दे

न च वन्ध्यावति गेहे बीज स्थापनम् आचरेत्

सिंहे सर्प भयम् च एव कुम्भे चौर भयम् तथा

अथ पाक विहीनम् हि धान्यं फलति माष वत्

शुक्ल आषाढ्याम् नवम्याम् उदयगिरि तटी निर्मल त्वम् प्रयाति स्वीयं कायं विधत्ते खर तनु किरणः मण्डल आकार योगम्

धूलिभिः एव धवलीकृतम् अन्तरिक्षं विद्युत् छटा आच्छुरित वारुण दिश् विभागम्

वट आदीनाम् अभावे तु कार्या स्त्री नाम धारिका

त्रिषु उत्तरेषु रोहिण्यां सिनीवाली चतुर्दशी

धान्य छेदम् प्रशंसन्ति मूले श्रवण वासरे

क्षणेन एकेन सीदन्ति मुहूर्तम् अनवेक्षणात्

पुष्येण उपचितान् मेघान् स्वातिः एका व्यपोहति

वृषे मीने च कन्यायां युग्मे धनुषि वृश्चिके

त्रि शृङ्गम् सर्व कोणेषु पर्वतं तत्र दापयेत्

स्त्री नाम्ना कर्षकैः कार्यो मेधिर् वृश्चिक भास्करे

अथ राज आनयनम्

मेधिः कार्यो नरैः न एव यदि इच्छेत् आत्मनः शुभम्

मकरे शस्य नाशः स्यात् तुलायाम् प्राण संशयः

कर्कटे रोहिणी कक्षे यदि वृष्टिः न जायते

एतेषु शुभ लग्नेषु कुर्यात् हल प्रसारणम्

गणयेत् मासिकाम् वृष्टिम् अवृष्टिम् वा अनिल क्रमात्

ईशान आदि दक्षिण अङ्कान् स लिखेद् अनल आदेः

माघे मासि निरन्तरं यदि भवेत् प्रालेय तोय आगमः वाता वान्ति च फाल्गुने जलधरैः चित्रे च छन्नं नभः

उत्तर अभिमुखः भूत्वा क्षीरेण अर्घ्यम् निवेदयेत्

शेषं मेघं विजानीयात् आवर्त आदि यथाक्रमम्

तस्मात् सर्वं परित्यज्य कृषिं यत्नेन कारयेत्

ज्यैष्ठ आदौ सित पक्षे च आर्द्र आदि दश ऋक्षके

नित्यं दश हले लक्ष्मी नित्यम् पञ्च हले धनम्

तासु एव श्रावणे मासि यदि वर्षति वासवः

भाद्रे च अर्ध फल प्राप्तिः फल आशा न एव च आश्विने

स्वस्ति हिमगिरि शिखर शङ्ख कुन्द इन्दु धवल शिला तटात् नन्दन वन सम आयतनात् विजयिनः समुद्र तटे अनेक शत सहस्र वानर गण मध्ये खर नखर चरण ऊर्ध्व लाङ्गूलम् पवनसुतं वात वेगम् पर चक्र प्रमथनम् श्रीमत् हनुमन्तम् आज्ञापयान्त कुशलम् अन्यस्य अमुक गोत्रस्य श्री अमुकस्य क्षेत्र खण्ड मध्ये वाता शाङ्खी गान्धी पाण्डर मुण्डी धूलि शृङ्गारी कुमारी मडक आदयः

उत्तरा त्रय मूल इन्द्र मैत्र पैत्र इन्दु धातृषु

व्यतीपाते च भाद्रे च रिक्तायां वैधृतौ तथा
भ्रामयेयुः वृषम् मुख्यं ग्रामे गो विघ्न शान्तये

अथ कृषि अवेक्षणम्

स्पृष्ट्वा न किम् अपि क्वापि व्रजेत् मौनेन मन्दिरम्

शुक्ल पुष्प समायुक्तम् दधि क्षीर समन्वितम्

दशमी एकादशी च एव द्वितीया पञ्चमी तथा

रोपणं सर्व शस्यानाम् कन्यायां चतुर् अङ्गुलम्

गत वत्सर वत् वारि वन्या च एव समे भवेत्

भौम आर्कि बुध वारेषु मुष्टि संग्रहणम् त्यजेत्

बीजं विधान्य सम्मिश्रम् फल हानि करम् परम्

हल प्रसारणम् कार्यं कृषकैः शस्य वृद्धये

अर्चितो गन्ध पुष्पाभ्याम् मेधिः शस्य सुख प्रदः

वैशाखे करकाः पतन्ति सततं ज्यैष्ठे प्रचण्ड आतपाः तावत् वर्षति वासवो रविः असौ यावत् तुलायाम् व्रजेत्

हलम् अष्टगवम् प्रोक्तं षड्गवं व्यवहारिकम्

एकैकं पञ्च दण्डेन मासस्य दिवसो मतः

समर्थेन कृषिः कार्या लोकानां हित काम्यया

जलं शत आढम् हरि कार्मुके ऽर्धं वदन्ति कन्या मृगयोः अशीतिम्

आबद्धो मण्डल आकारः चतुष्पञ्चाशत् अङ्गुलः

तद् अर्थ मन्त्रः

द्वादश अङ्गुल मानौ तौ शौलो रत्नि प्रमाणकः

सु दृढम् पुटकं कृत्वा तृणं छिन्द्याद् विनिर्गतम्

बीज उपरि भ्रमेण अपि कृषको न एव कारयेत्

दिनकरे तु तद् अर्ध शस्यम् ऐश्वर्य भोगम् अतुलम् खलु च अर्धरात्रे

अथ फाल्गुन वृष्टि ज्ञानम्

भोजयेयुः जनाः सर्वे यथा वृद्ध पुरःसराः

वृष्टिः मन्दा सदा भौमे चन्द्रजे वृष्टिः उत्तमा

प्रविश्य स्थापयेत् तत्र पूर्व भागे सु पूजितम्

तथा च गार्ग्यः

विलब्धिं गोमयस्य अपि रवि भौम शनेः दिने

न बन्ध्या गर्भिणी च एव न च सद्यस् प्रसूतिका

गो शकृत् मूत्र लिप्त अङ्गाः वाहा यत्र दिने दिने

धान्यस्य लवनं कुर्यात् स अर्ध मुष्टि द्वयम् शुचिः

कपित्थ बिल्व वंशानाम् तृणराजस्य च एव हि

अहेः क्रोडे वाम पार्श्वे कुर्यात् हल प्रसारणम्

पृथिवीं ग्रह संयुक्ताम् पृथुं च एव प्रजापतिम्

रौद्रे संशोष्य तत् सर्वं कृत्वा गुण्डक रूपिणम्

स्मर्तव्यो वासवः शुक्रः पृथु रामः पराशरः

निर्योलः पाशिका च एव अड्डचल्लः तथा एव च

पृथिव्यां चतुरो भागान् सदा वर्षति वासवः

युग्म अज गो मत्स्य गते शशाङ्के रविः यदा कर्कटकं प्रयाति

हलं प्रवहमाणं तु कूर्मम् उत्पाटयेत् यदि

बिडाला नकुलाः सर्पा ये च अन्ये वा बिलेशयाः

द्वादश अङ्गुलकैः मानैः आढकः परिकीर्तितः

बीजं न वापयेत् तत्र जनः पापाद् विनश्यति

यथा वृष्टि फलम् प्रोक्तं वत्सर ग्रह भूपतौ

कृत्वा तु वपनं क्षेत्रे कृषकान् घृत पायसैः

शोषयेत् आतपे सम्यक् न एव अधस् विनिधापयेत्

उद्यम्य लगुडं हस्ते गोपालाः कृत भूषणाः

शस्य वृद्धि करः मार्गे पौषे शस्य क्षय प्रदः

ॐ धनदैः अथ सर्व लोक हिताय देहि मे धनं स्वाहा

तदा संवत्सरो धन्यो बहु शस्य फल प्रदः

एका जय करा रेखा तृतीया च अर्थ सिद्धि दा

अ छिन्न तृणके हि अस्मिन् कृषिः स्यात् तृण पूरिता

न मुष्टि ग्रहणम् कुर्यात् कदाचिद् धट पौषयोः

छिन्न रेखा न कर्तव्या यथा प्राह पराशरः

अथ चैत्र वृष्टि ज्ञानम्

वर्जनीयं सदा बीजं यत् गर्तेषु पिधापितम्

कृषिर् कृषिः मेध्या जन्तूनां जीवनं कृषिः

पूजयित्वा नलं तत्र पूजयेत् धान्य वृक्षकान्

देव असुर मनुष्याः च सर्वे च अन्न उपजीविनः

हस्त अन्तरम् कर्कटे च सिंहे हस्त अर्धम् एव च

एक देशेन च आवर्तः संवर्तः सर्वतो जलम्

अथ गो यात्रा प्रवेशौ

ततः स्वातिं समासाद्य महा मेघान् विमुञ्चति

वाहाः क्वचिद् न सीदन्ति सायं प्रातर् च चारणात्

प्रजापतिं नमस्कृत्य कृषि कर्म विवेचनम्

वृक्ष अग्र आरोहणम् च अहेः सद्यस् वर्षण लक्षणम्

वारि पूर्णाम् महीं कृत्वा पश्चात् संचरते गुप्तः

कुर्यात् शस्य अन्विताम् पृथ्वीं नैरुज्यं च अपि मानवे

नित्यं तु त्रि हले भक्तं नित्यम् एक हले ऋणम्

दृढा पच्चनिका ज्ञेया लौह आभा वंश सम्भवा

गमने गो विनाशः स्यात् प्रवेशे गृहिणो वधः

वाह पीडा अर्जितम् शस्यं गर्हितं सर्व कर्मसु

उपवासः तथा अपि स्यात् अन्न अभावेन देहिनाम्
एवं सम्यक् प्रयुञ्जानः शस्य वृद्धिम् अवाप्नुयात्

सप्तम्यां स्वाति योगे यदि पतति जलं माघ पक्षे ऽन्धकारे वायुः वा चण्ड वेगः स जल जलधरः गर्जितो वासवो वा

जल स्थः जल हस्तः वा निकटे ऽथ जलस्य वा

एका तिस्रः तथा पञ्च हल रेखाः प्रकीर्तिताः

स अर्धम् दिन द्वयम् मानं कृत्वा पौष आदिना बुधः

न भोजनं पुनः कुर्युः तस्मिन् अहनि ते जनाः

मृत् सुवर्ण समा माघे कुम्भे रजत संनिभा

आचम्य च ततस् तत्र चन्दनैः च चतुर् समैः

ॐ सिद्धिः इति मन्त्रेण मन्त्रयित्वा शत द्वयम्

आरोपणीयो यत्नेन तत्र मेधिः शुभे ऽहनि

जीवे सौम्ये भृगोः वारे निधने क्रूर वर्जिते

हल प्रवाह मात्रम् तु गौः एकः नर्दते यदा

चक्षूरोगो ज्वर अरिष्टम् सर्व उपद्रवः एव च

मूषिकाणां भयं भौमे मन्दे शलभ कीटयोः

फाल अग्रम् स्वर्ण संयुक्तम् कृत्वा च मधु लेपनम्

अङ्गारको यदा सिंहे तदा अङ्गार मया मही

स एव विपरीतः तु पर्वतान् अपि प्लावयेत्

प्रायो वर्षन्ति हि घना नृपाणाम् उद्यमेषु च

नासा लीढाम् प्रकुर्वीत तदा शस्यं चतुर्गुणम्

शेषे नीचैस् न वा अत्यर्थम् क्ष्मा मध्ये बहु वर्षिणी

पुष्य श्रवण हस्तासु कुर्यात् हल प्रसारणम्

आघात वात दुष्टानाम् नॄणाम् अङ्गे व्यथा यदि

तद् आदौ सप्तमे मासि वारि पूर्णा भवेत् मही

संग्रामो वात वृष्टिः च रोग उपद्रवः एव च

भक्षयेयुः ततस् ऽन्योन्यं परिधाय नव अम्बरम्

माघे गोमय कूटम् तु सम्पूज्य श्रद्धया अन्वितः

तप्त लौहम् दिने तस्मिन् गवाम् अङ्गेषु दापयेत्

गोषु च आत्म समम् दद्यात् स्वयम् एव कृषिं व्रजेत्

रोपण अर्थम् तु बीजानां शुचौ वपनम् उत्तमम्

असमर्थो हि कृषको भिक्षां प्राप्नोति मानवः

ॐ सिद्धिः श्री गुरु पादेभ्यः नमः

निपातः

एकविंशति शल्यः तु विद्धकः परिकीर्तितः

प्रातर् उत्थाय सहसा तद् अङ्कम् तु निरूपयेत्

अथ गोमय कूट उद्धारः

आश्विने कार्तिके च एव धान्यस्य जल रक्षणम्

चित्तला अर्के नृपे वृष्टिः वृष्टिः उग्रा निशापतौ

आषाढस्य सिते पक्षे नवम्यां यदि वर्षति

अथ श्रावण वृष्टि लक्षणम्

नैरुज्य अर्थम् हि धान्यानां जलं भाद्रे विमोचयेत्

तृणैः अपि तु सम्पूर्णं तत् धान्यम् द्विगुणं भवेत्

स एव रविणा युक्तः समुद्रम् अपि शोषयेत्

नव हस्ता तु मदिका प्रशस्ता सर्व कर्मसु

पक्षयोः शोषणं रौद्रे खगानाम् अम्बु चारिणाम्

मेष लग्ने पशुं हन्यात् कर्कटे जलजात् भयम्

हिंसा आदि दोष युक्तः ऽपि मुच्यते तिथि पूजनात्

कुलीर भाद्रयोः मध्ये यत् धान्यम् निस्तृणं भवेत्

कृषि भङ्गः भवेत् तस्य पीडा वा अपि शरीर जा

चैत्रे ताम्र समा प्रोक्ता धान्य तुल्या तु माधवे

राजा दैत्यगुरुः कुर्यात् सर्व शस्यम् रसातलम्

अथ जल रक्षणम्

समं च एव अधिकम् न्यूनं भविष्यत् जल काङ्क्षया

निपाते कर्षकस्य अपि कष्टं स्यात् राज मन्दिरे

वितन्द्रः सर्व शस्य आढ्यः कृषको न अवसीदति

पुष्य यात्राम् न कुर्वन्ति ये जना धन गर्विताः

सप्तपद्यां ततः पादं दत्त्वा मुख्य निकेतने

उत्तिष्ठति अण्डम् आदाय यदा च एव पिपीलिका

ताडिता नल दण्डेन सर्वे स्युः सम पुष्पिताः

सौम्य वारुणयोः वृष्टिः अवृष्टिः पूर्व याम्ययोः

यथा कुल अर्थी कुरुते कुल स्त्री परिरक्षणम्

गृहिणी म्रियते तस्य तथा च अग्नि भयम् भवेत्

मिश्रितं बीजं भ्रान्त्या न निर्वपेत् क्वचित्

निस्तृणा हि कृषाणानां कृषिः कामदुघा भवेत्

चतुर्थी कीट जनना पतिं हन्ति चतुर्दशी

गो मूत्र जालकेन एव यत्र अवस्कर मोचनम्

माघे वा फाल्गुने मासि सर्व बीजानि संहरेत्

तस्मात् आदौ प्रयत्नेन वृष्टि ज्ञानम् समाचरेत्

हल प्रसारणम् न एव कृत्वा यः कर्षणं चरेत्

मुख पार्श्वौ तयोः लेप्यौ नवनीतैः घृतेन वा

अथ हल सामग्री कथनम्

अथ गो पर्व कथनम्

चतुर्गवं द्विगवं तु गो आशिनाम्

भाग शिष्टः नृपो ज्ञेयो नृप मन्त्री चतुर्थकः

विज्ञेया मासिकी वृष्टिः कृत्वा यत्नम् अहर् निशम्

धान्य वृद्धिः यशस् वृद्धिः प्रवृद्धिः दार पुत्रयोः
कांस्यं कांस्य उदकम् च एव तप्त मण्डम् झष उदकम्

हले प्रवाहमाणे तु वृषो धावन् यदा व्रजेत्

कुज पृष्ठ गतः भानुः समुद्रम् अपि शोषयेत्

कृषिं च तादृशीं कुर्यात् यथा वाहान् न पीडयेत्

वपने रोपणे च एव वार युग्मम् विवर्जयेत्

सर्वा गो जातयः सुस्था भवन्ति एतेन तद् गृहे

गन्धैः पुष्पैः च नैवेद्यैः धूपैः च धान्य वृक्षकान्

सर्वे ते प्रशमं यान्तु पुष्य यात्रा प्रभावात्

बहु विघ्न करा षष्ठी कुहूः कर्षक नाशिनी

कुतस् तस्य कृषाणस्य फल आशा कृषि कर्मणि

यस्मिन् संवत्सरे च एव चन्द्रो राजा भवेद् ध्रुवम्

पञ्चमी आदिषु पञ्चसु कुम्भे ऽर्के यदि भवति रोहिणी योगाः

अन्नं हि धान्य संजातम् धान्यं कृपया विना न च

अथ धान्य कट्टन विधिः

तद् आदौ सप्तमे मासि तद् तिथौ प्लवते मही

अथ आवाह वृष्टि लक्षणम्

इन्द्रं चित्ते समाधाय स्वयं मुष्टि त्रयम् वपेत्

निरामिषैः तथा दिव्यैः स हिङ्गु मरीच अन्वितैः

चित्रा मध्य गते जीवे भिन्न भाण्डम् इव स्रवेत्

वैशाखे वपनं श्रेष्ठं ज्यैष्ठे तु मध्यमं स्मृतम्

अथ हल प्रसारणम्

कुर्वन्ति गृहमेधिन्यः तत्र का वाह वासना

एते शुभ प्रदाः नित्यं गवां यात्रा प्रवेशयोः

तद्वद् वृष्टि फलम् ज्ञेयं विज्ञैः वत्सर मन्त्रिणि

दधिभिः च तथा दुग्धैः आज्य पायस पानकैः

पूजयित्वा यथान्यायम् ईशाने लवनं चरेत्

कृषि गावः वणिज् विद्याः स्त्रियो राज कुलानि च

आषाढे च अधमम् प्रोक्तं श्रावणे च अधम अधमम्

हस्ता हरि त्रये पुष्ये रेवत्यां च प्रजापतौ

मेधेर् गुणेन कृषकः शस्य वृद्धिम् अवाप्नुयात्

अजा चटक शुक शूकर मृग महिष वराह पतंग आदयः च सर्वे शस्य उपघातिनः यदि त्वदीय वचनेन तत् क्षेत्रं न त्यजन्ति तदा तान् वज्र लाङ्गूलेन ताडयिष्यसि इति ॐ लिखित्वा अलक्तकेन अपि मन्त्रं शस्येषु बन्धयेत्

केदार ईशान कोणे च स पत्त्रम् कृषकः शुचिः

न्यग्रोधः सप्तपर्णः च गम्भारी शाल्मली तथा

फाल उत्पाटे च भग्ने च देश त्यागः भवेत् ध्रुवम्

कृत्वा गो नाशम् आप्नोति तत्र अज बन्धनात् ध्रुवम्

यस्मिन् अब्दे गुरू राजा सर्वा वसुमती मही

एक रूपम् प्रयत्नेन तस्मात् बीजम् समाचरेत्

तथा च पराशरः

यत्र अब्दे चन्द्रजो राजा सर्व शस्या च मेदिनी

शस्य हानिः भवेत् तत्र नित्यं रोगः च मानवे

हल प्रवाह काले तु गौः एकः प्रपतेत् यदि

श्रावणे मासि रोहिण्यां न भवेत् वर्षणम् यदि

धान्य वृद्धिम् परां प्राप्य नन्दन्ति कृषका जनाः

अर्चिताः तेन देवाः च स एव पुरुषोत्तमः

अखण्डिते ततो धान्ये पौषे मासि शुभे दिने

कार्पास शोधनम् च एव गो स्थाने गो विनाश कृत्

असमा वन्ध्य पुष्पाः च तेषां स्युः धान्य जातयः

पशवः तस्य नश्यन्ति ये च अन्ये तृण चारिणः

वाम आवर्तेन सुख दम् धान्य वृद्धि करम् परम्

चराचर धृते देवि देहि मे वाञ्छितं फलम्

अथ ग्रह संचारे वृष्टि ज्ञानम्

निष्पन्नम् अपि यत् धान्यम् न कृतं तृण वर्जितम्

इति पराशर मुनि विरचितम् कृषिपराशर नाम् पुस्तकं समाप्तम्

द्वि वारम् आश्विने मासि कृत्वा धान्यं तु निस्तृणम्

अदृढ अयुक्त माना या सामग्री वाहनस्य च

ततो वाद्यैः च गीतैः च मण्डयित्वा अम्बर आदिभिः

स अर्ध द्वादश मुष्टिः वा कार्या वा नव मुष्टिका

पुरा पराशरेण इयम् कृता सर्व अर्थ साधिनी

सम पुष्प त्वम् आसाद्य शीघ्रं फलन्तु निर्भरम्

तथा अपि प्रार्थयन्ति एव कृषकान् भक्त तृष्णया

परमान्नं च तत्र एव व्यञ्जनैः मत्स्य मांसकैः

यदा पौषे सिते पक्षे नभो मेघ आवृतम् भवेत्

क्षेत्रे च अखण्डित धान्ये पुष्य यात्रा प्रभावात्

आढकस्य भवेत् मानम् मुनिभिः परिकीर्तितम्

वृषो वर्ज्यश् छिन्न लाङ्गूल कर्णकः

जलनिधिः अपि शोषं याति वारे च शौरेः भवति खलु धरित्री धूलि जालैः अदृश्या

सार्ध मुष्टि द्वयम् मार्गे यो अ छित्त्वा लवनं चरेत्

पूर्व अर्धे वासरी वृष्टिः उत्तर अर्धे च नैशिकी

नलं तु घट संक्रान्तौ क्षेत्रे न आरोपयन्ति ये