tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
रुद्रम् अन् उदित ललाट दृशम् ददृशुर् मिमन्थिषुम् इव आसुराः पुरीः

वपुस् इन्द्रिय उपतपनेषु सततम् असुखेषु पाण्डवः

भीम निनद पिहित उरु भ्वः परितो ऽपदिश्य मृगयां प्रतस्थिरे

विवरे ऽपि न एनम् अ निगूढम् अभिभवितुम् एष पारयन्

विरचय्य कानन विभागम् अनुगिरम् अथ ईश्वर आज्ञया

तपसा निपीडित कृशस्य विरहित सहाय संपदः

स तद् ओजसा विजित सारम् अमर दितिज उपसंहितम्

भिन्न जलधि जल नाद गुरु ध्वनयन् दिशां विवरम् अन्धक अन्तकः

स्थितम् उन्नते तुहिन शैल शिरसि भुवन अतिवर्तिना

क्लान्ति रहितम् अभिराधयितुं विधिवत् तपांसि विदधे धनंजयः

बिभरांबभूवुर् अपवृत्त जठर शफरी कुल आकुलाः

चमरी गणैः गण बलस्य बलवति भये ऽप्य् उपस्थिते

किम् उपेक्षसे कथय नाथ न तव विदितं न किंचन

न ददाह भूरुह वनानि हरि तनय धाम् दूर गम्

स अद्रि जलधि जल वाह पथम् स दिश् अश्नुवानम् इव विश्वम् ओजसा

मेघ निचयः इव संववृते रुचिरः किरात पृतना पतिः शिवः

पातुम् असुर निधनेन विभू भुवम् अभ्युपेत्य मनुजेषु तिष्ठतः

सत्त्वम् उरु धृति रजस् तमसी न हतः स्म तस्य हत शक्ति पेलवे

स धनुस् महा इषुधि बिभर्ति कवचम् असितम् उत्तमं जटाः

क्लान्त जलरुह लताः सरसीर् विदधे निदाघ इव सत्त्व सम्प्लवः

विनयं गुणा इव विवेकम् अपनय भिदम् नया इव

लोकम् अखिलम् इव भूमि भृता रवि तेजसाम् अवधिना अधिवेष्टितम्

त्रातुम् अलम् अभय दैः अर्हसि नस् त्वयि मा स्म शासति भवत् पराभवः

हन्तुम् अभिपतति पाण्डु सुतम् त्वरया तद् अत्र सह गम्यतां मया

अयम् अच्युतश् च वचनेन सरसिरुह जन्मनः प्रजाः

मरुतां पतिः स्विद् अहिमांशुर् उत पृथु शिखः शिखी तपः

हर सैनिकाः प्रतिभये ऽपि गज मद सुगन्धि केसरैः

बिभ्रद् अरुण नयनेन रुचं शिखि पिच्छ लाञ्छित कपोलभित्तिना

तरसा एव को ऽपि भुवन एक पुरुषैः पुरुषस् तपस्यति

न स्म नयति परिशोषम् अपः सु सहम् बभूव न च सिद्ध तापसैः

इति चालयन्न् अचल सानु वन गहन जान् उमापतिः

कवचं स बिभ्रद् उपवीत पद निहित सज्य कार्मुकः

इति गां विधाय विरतेषु मुनिषु वचनं समाददे

मथित अम्भसः रय विकीर्ण मृदित कदल गवेधुकाः

अनुकूलम् अस्य च विचिन्त्य गणपतिभिर् आत्त विग्रहैः

सुर कृत्यम् एतद् अवगम्य निपुणम् इति मूक दानवः

घर्म जनित पुलकेन लसत् गज मौक्तिक आवलि गुणेन वक्षसा

स्तम्भम् अनुभवति शान्त मरुत् ग्रह तारका गण युतम् नभस्तलम्

द्विषतः परासिसिषुर् एष सकल भुवन अभितापिनः

परिणाहिना तुहिन राशि विशदम् उपवीत सूत्र ताम्

अनु जानु मध्यम् अवसक्त वितत _ महा अहिना

बदरी तपोवन निवास निरतम् अवगात माम् अन्यथा

प्राप्तुम् अभवम् अभिवाञ्छति वा वयम् अस्य नो विषहितुं क्षमा रुचः

प्लुत मालती सित कपालक _ उपरुद्ध मूर्धजम्

क्रान्त कुलिश कर वीर्य बलान् मद् उपासनम् महत् तपः

घ्नन्ति सहजम् अपि भूरि भ्यः समम् आगताः सपदि वैरम् आपदः

मुनयस् ततो ऽभिमुखम् एत्य नयन विनिमेष नोदिताः

प्राप मुदित हरिणी दशन क्षत वीरुधम् वसतिम् ऐन्द्रसूनवीम्

शैलपतिर् इव महा इन्द्रधनुस् परिवीत भीम गहनः विदिद्युते

प्रच्छन्नस् तरु गहनैः स गुल्म जालैः लक्ष्मीवान् अनुपदम् अस्य सम्प्रतस्थे

वंश विततिषु विषक्त पृथु प्रिय बाल वालधिभिः आददे धृतिः

अथ वासवस्य वचनेन रुचिर वदनः त्रिलोचनम्

तस्य पदवी नमितः हिमवान् गुरु ताम् नयन्ति हि गुणा न संहतिः

वल्कम् अजिनम् इति चित्रम् इदं मुनि ता विरोधि न च न अस्य राजते

न पपात संनिहित पक्ति सुरभिषु फलेषु मानसम्

ज्योतिस् अमल वपुषः ऽपि रवेर् अभिभूय वृत्र इव भीम विग्रहः

तम् उदीरित अरुण जटा अंशुम् अधिगुण शरासनम् जनाः

त्रास जननम् अपि तत्त्व विदाम् किम् इव अस्ति यन् न सुकरं मनस्विभिः

सत्त्व विहितम् अतुलं भुजयोर् बलम् अस्य पश्यत मृधे ऽधिकुप्यतः

ज्योतिर् उपरि शिरसो विततं जगृहे निजान् मुनि दिवौकसाम् पथः

चलने ऽवनिश् चलति तस्य करण नियमे स दिङ्मुखम्
तत्र महसि ददृशुः पुरुषं कमनीय विग्रहम् अयुग्मलोचनम्

व्याप नगपतिर् इव स्थिर ताम् महतां हि धैर्यम् अविभाव्य वैभवम्

स्वस्थम् अभिददृशिरे सहसा प्रतिबोध जृम्भ मुखैः मृगाधिपैः

न्यायम् अवधय इव अशरणाः शरणं ययुः शिवम् अथो महा ऋषयः

शूल परशु शर चाप भृतैः महती वनेचर चमूः विनिर्ममे

परिकीर्णम् उद्यत भुजस्य भुवन विवरे दुरासदम्

जपतः सदा जपम् उपांशु वदनम् अभितो विसारिभिः

ह्रीतम् इव नभसि वीत मले न विराजते स्म वपुर् अंशुमालिनः

विजिगीषते यदि जगन्ति युगपद् अथ संजिहीर्षति

तस्य शुचिनि शिशिरे च पयस्य् अमृतायते हि सु तपः सु कर्मणाम्

अभि रश्मि मालि विमलस्य धृत जय धृतेः अन् आशिवसः

पङ्क विषमित तटाः सरितः करि रुग्ण चन्दन रस अरुणम् पयः

महता मयूख निचयेन शमित रुचि जिष्णु जन्मना

प्रविवेश गाम् इव कृशस्य नियम सवनाय गच्छतः

तपसा कृशं वपुर् उवाह स विजित जगत्त्रय उदयम्

कच्छ अन्ते सुरसरितो निधाय सेनाम् स कतिपयैः किरात वर्यैः

महिष क्षत अगुरु तमाल नलद सुरभिः सदागतिः

पाण्डु तनय तपसा जनितं जगताम् अशर्म भृशम् आचचक्षिरे

शेषम् इव सुरसरित् पयसाम् शिरसा विसारि शशि धाम् बिभ्रतम्

धातुर् उदय निधने जगतां नरम् अंशम् आदि पुरुषस्य गां गतम्

धैर्य गुणम् अवजयन् विजयी ददृशे समुन्नततरः स शैलतः

विश्वम् इदम् अपिदधाति पुरा किम् इव अस्ति यन् न तपसाम् अ दुष्करम्

शम्भुम् उपहत दृशः सहसा न च ते निचायितुम् अभिप्रसेहिरे
यदा यदा मम अज्ञानम् अति अहंकार दूषितम्

प्रकृतिः त्वम् पुमान् रुद्रः त्वयि वीर्यं समाहितम्

तदा तेजांसि सर्वाणि तस्मिन् लीनानि शाङ्करे

नमः चन्द्र अग्नि सूर्याय मुक्ति वैचित्र्य हेतवे

स मृग अर्ध शरीरेण पक्षाभ्यां चञ्चुना द्विजाः

नृसिंह रूपैः अति उग्रैः कोटिभिः परिवारितः

योगीश्वराय नित्याय सत्याय परमेष्ठिने

इदं तु मद् परम् तेजः कः पुनः श्रोतुम् इच्छति

तद् वक्त्र शेष मात्र अन्तम् कृत्वा सर्वस्य विग्रहम्

आत्त शस्त्रः जटा जूटे ज्वलत् बाल इन्दु मण्डितः

कपालिने करालाय पतये पुण्य कीर्तये

यः पठेत् शृणुयात् वा अपि स्तवं सर्वम् अनुत्तमम्

एवम् अभ्यर्थितः देवैः मतिम् चक्रे कृपा आलयः

नमो ऽनन्ताय सूक्ष्माय नमः ते मृत्यु मन्यवे

आज्ञापय जगत्स्वामिन् प्रसादः क्रियतां मयि

रजसा अधिष्ठितः स्रष्टा रुद्रः तामसः उच्यते

देवता परम अर्थ ज्ञाः मम एव परमं विदुः

पठित्वा शृणुते च एव सर्व दुःख विनाशनम्

वातो वाति च सो ऽसि त्वं मृत्युः धावति पञ्चमः

नाम्नाम् अष्टशतेन एवम् स्तुत्वा अमृत मयेन तु

संहर्तुर् न हि संहारः स्वतो वा परतस् अपि वा

उत्क्षिप्य उत्क्षिप्य संगृह्य निपात्य च निपात्य च

अतो मां शरणं प्राप्य गच्छ त्वं विगत ज्वरः

द्वे तनू तव रुद्रस्य वेद ज्ञाः ब्राह्मणा विदुः

उल्का पाते महा वाते विना वृष्ट्या अतिवृष्टिषु

वज्र अशनिः इव स्थाणोः तु एवम् मृत्युः पतिष्यति

ईदृशान् ते ऽवताराणि दृष्ट्वा शिव बहून् तमः

भैरवाय शरण्याय महाभैरव रूपिणे

वादखण्डम् अखण्डाभ्यां भ्रामयन् त्रिशिखम् मुहुः

किं किं धैर्यं कृतं तेन ब्रूहि सर्वम् अशेषतः

नमो भवाय शर्वाय शङ्कराय शिवाय ते

शिव उत्सवेषु सर्वेषु चतुर्दशी अष्टमीषु च

अहं हि सर्व शक्तीनाम् प्रवर्तक निवर्तकः

ततो देवा निरातङ्काः कीर्तयन्तः कथाम् इमाम्

विष्णु माया निरसनम् देवता परम अर्थ दम्

सूत उवाच

यद् अर्थम् अवतारः अयम् निहतः सः अपि केशव

अत्र अन्तरे महा घोरम् विपक्ष भय कारणम्

अतो ऽस्मान् पाहि भगवन् सुरान् दानैर् अभीप्सितैः

गम्यं ते न नीतव्यं परापरा

एक एव तदा विष्णुः शिव लीनः न च अन्यथा

एवं विज्ञापयन् प्रीतः शङ्करं नरकेसरी

सृष्टि अर्थेन जगन्त् पूर्वम् शङ्करं नीललोहितम्

महादेवाय महते पशूनां पतये नमः

कण्डूयमाने शिरसि कथं तत् विस्मृतम् त्वया

हर हार लता मध्ये मुग्ध कस्मात् न बुध्यसे

तदा मङ्गं वीरभद्रः क्षणात् ततस्

कथं देवो महादेवो विश्व संहार कारकः

पुच्छेन एव समाबध्य भ्रमन् एकार्णवे पुरा

गगन व्यापि दुर्धर्ष शैव तेजस् समुद्भवम्

मखेशाय वरेण्याय नमः ते वह्नि रूपिणे

पुनर् तु प्रार्थयामास नृसिंहः शरभ ईश्वरम्

सान्त्वयन् बोधय आदौ तं तेन किं न उपशाम्यति

नमः ते अध्वर राजाय वयसां पतये नमः

वामनेन बलिः बद्धः त्वया विक्रमता पुनः

स्थिति अर्थेन च युक्तः असि परेण परमेष्ठिना

श्री नृसिंहः उवाच

यदा यदा हि लोकस्य दुःखं किंचित् प्रजायते

अद्य अपि तव निक्षिप्तं कपालं कूर्म रूपिणः

दश कृत्वस् तु साहस्र कृत्वस् ते च नमः नमः

वर दाय एक पादाय नमः चन्द्र अर्ध मौलिने

यद् यद् विभूतिमत् सत्त्वं श्रीमत् ऊर्जितम् एव वा

सुर असुराः सम्प्रसूतास् त्वत्तः सर्वे महेश्वर

कल्पान्त ज्वलन ज्वालः विलसत् लोचन त्रयः

कालः असि त्वं महाकालः काल कालः महेश्वरः

नो चेद् इदानीम् क्रोधस्य महाभैरव रूपिणः

गुञ्जा गिरि वर तट अमित रूपाणि सर्वशः

पठेत् प्रतिष्ठा कालेषु शिव संनिधि कारणम्

वीरभद्रः अपि भगवान् वीर शक्ति विजृम्भितः

वक्त्रं तत् मुण्ड मालायाम् नायक त्वेन कल्पितम्

श्री नृसिंहः उवाच

अत्र अन्य उत्पात भूकम्प दवाग्नि पांसु वृष्टिषु

आगतः असि यतस् तत्र गच्छ त्वं मा हितं वद

हरिः तद् दर्शनात् एव विनष्ट बल विक्रमः

एकादश आत्मन् भगवन्त् वर्तते रूपवान् हरः

उपसंहर विश्वात्मन् त्वम् एव मम संनिधौ

तैः एव पठितव्यं च श्रोतव्यं च शिव आत्मभिः
के वयम् एव वेदने परमेश्वरः

अतस् त्वम् उग्र कलया मृत्योः मृत्युः भविष्यसि

स अहंकारम् इदम् श्रुत्वा हरेर् अमित विक्रमः

भिषक्तमाय मुण्डाय दण्डिने योग रूपिणे

य इदं परम् आख्यानम् पुण्यं वेदैः समन्वितम्

क्रीडद्भिश् च महा धीरैः ब्रह्म आद्यैः कन्दुकैः इव

स अट्टहासैः गण वरैः उत्पतद्भिर् इतस्ततः

स्थाणवे कृत्ति वासाय नमः पञ्चार्थ हेतवे

यदि सिंह महेशानं स्व पुनर् भूतैः मन्यसे

नम उग्राय भीमाय नमः क्रोधाय मन्यवे

मेघवाहाय देवाय पार्वतीपतये नमः

सूत उवाच

एष एव नृसिंह आत्मा स दर्पः च महा बलः

शक्तिमान् अभितस् त्वम् च हि अनलः त्वम् च मोहितः

ततो दुःस्वप्न शमनम् सर्व भूत निवारणम्

ततो व्यक्तो महा तेजाः व्यक्ते सम्भवात् ततस्

श्री भगवन्त् उवाच

ततस् तम् बोधयामास वीरभद्रो हरो हरिम्

स्पष्ट दंष्ट्रः अधर उष्ठः च हुङ्कारेण युतो हरः

द्यावापृथिव्या इन्द्र अग्नि यमस्य वरुणस्य च

न अधिकः त्वद् समः अपि अस्ति हरे शिव परायणैः

एक द्वि त्रि चतुर् पञ्च कृत्वस् ते ऽस्तु नमः नमः

वाराह विग्रहः ते ऽद्य स आक्रोशम् तारकारिणा

सहसा एव भयात् विष्णुम् विहगश् च यथा उरगम्

महा पाश ओघ संहर्त्रे विष्णु माया अन्त कारिणे

उवाच वाक्यम् ईशानः पिता पुत्रम् इव औरसम्

नमो रुद्राय शर्वाय महाग्रासाय विष्णवे

जगत् सुखाय भगवन्न् अवतीर्णः असि माधव

श्री वीरभद्रः उवाच

यत् तेजः तु नृसिंह आख्यम् संहर्तुं परमेश्वरः

रुद्र साधारणम् च एव चिह्नितं विकृत आकृति

कृतानि येन केन अपि कथा शेषः भविष्यति

अहं नियन्ता सर्वस्य मद् परम् न अस्ति दैवतम्

त्रिगुणाय त्रिशूलाय गुण अतीताय योगिने

वर दाय अवताराय सर्व कारण हेतवे

विस्मृतं किं तद् अंशेन दंष्ट्र उत्पातन पीडितः

हरिं हरन्तं वृषभं विश्व ईशानम् तम् ईश्वरम्

ननु अशक्तः भवान् विष्णो जीवितान्तं पराजितः

निद्रा परवशः शेषे स कथं सात्त्विको भवान्

मृत्युञ्जयाय शर्वाय सर्वज्ञाय मख अरये

त्वद् नाभि पङ्कजात् जातः पञ्चवक्त्रः पितामहः

अव्यक्ताय विशोकाय स्थिराय स्थिर धन्विने

तद् तेजसः अपि माहात्म्यं युवां द्रष्टुं न हि क्षमौ

उपसर्गेषु सर्वेषु त्रायस्व अस्मान् गणाधिप

नील मेघ अञ्जन आकार भीषण श्मश्रुः अद्भुतः

अरि चक्र प्रशमनम् सर्व आधि प्रविनाशनम्

बिभर्षि कूर्म रूपेण वाराहेन उद्धृता मही

आत्मनो भैरवं रूपं महाप्रलय कारकम्

आजगाम पुरा सद्यो गणानाम् अग्रतस् हसन्

किं न जानासि विश्वेशं संहर्तारं पिनाकिनम्

विस्मय उत्फुल्ल नयनाः जग्मुः सर्वे यथागतम्

इति उक्तः वीरभद्रेण नृसिंहः क्रोध विह्वलः

तावद्भिर् अभितो वीरैः नृत्यद्भिः च मुदा अन्वितैः

यथा जले जलं क्षिप्तं क्षीरं क्षीरे घृतं घृते

न तत् हिरण्मयम् सौम्यं न सौरं न अग्नि सम्भवम्

शेष लोकस्य सोपानं वाञ्छित अर्थ एक साधनम्

ननाद तनु वेगेन तं गृहीतुं प्रचक्रमे

जगत् संहार कारेण प्रवृत्तो नरकेसरी

ते मया सकला लोका गृहीताः त्वम् पयोनिधौ

त्वम् एव सर्व भूतानाम् प्रभावः प्रभुर् अव्ययः

ललाटे चिन्तयामास तपसि उग्रे व्यवस्थितः

अहंकार अवलेपेन गर्जसि त्वम् अतन्द्रितः

तद् अर्थम् स्मृतवान् रुद्रो वीरभद्रं महा बलम्

कुलाल चक्र वत् शक्त्या प्रेरितः असि पिनाकिना

ततो मद् परमम् भावं भैरवं संप्रदर्शय

महा घ्राणाय जिह्वाय प्राण अपान प्रवर्तिने

न विद्धि परमं धाम रूप लावण्य वर्णने

अकाले भयम् उत्पन्नम् देवानाम् अपि भैरव

नमः नमः नमो भूयः पुनर् भूयस् नमः नमः

इदं तु शरभ आकारम् परं रूपं पिनाकिनः

कैवर्ताय किराताय महा व्याधाय शाश्वते

दक्ष यज्ञे शिरः छिन्नम् मया ते यज्ञ रूपिणः

भवता हि जगन्त् सर्वम् व्याप्तं स्वेन एव तेजसा

निर्जितः त्वम् दधीचेन संग्रामे स मरुत् गणः

सर्वात्मने नमः ते नमः सर्वेश्वराय ते

इति आदिष्टः गणाध्यक्षः प्रशान्त वपुः आस्थितः

तुष्टाव परमेशानं हरिः तम् ललित अक्षरैः
ब्रह्मा च इन्द्रो विष्णुश् च यम आद्याः न सुर असुरान्

तेन संहार दक्षेण क्षणात् संक्षयम् एष्यसि

उड्डीय उड्डीय भगवान् पक्ष आघात विमोहितम्

मद् अंशाः शक्ति सम्पन्नाः ब्रह्म शक्र आदयः सुराः

शरभ आख्यम् महा घोरम् विकृतं रूपम् आस्थितः

नीयमानः पर वशः दीन वक्त्रः कृताञ्जलिः

स्वयं विज्ञापयामास किम् अत्र स्मृति कारणम्

सहस्र बाहुः जटिलः चन्द्र अर्ध कृत शेखरः

अत्यन्त घोरम् भगवन्त् नरसिंहैः वपुः ते

तदा तदा अवतीर्णः त्वम् करिष्यसि निरामयम्

प्रकाशितव्यं भक्तेषु चिरेषु उद्यमितेषु च

संसाराय प्रवाहाय महा यन्त्र प्रवर्तिने

नमो नृसिंह संहर्त्रे काम काल पुरारये

तत् तत् विद्धि गणाध्यक्ष मम तेजस् विजृम्भितम्

ते अन्योन्य अवताराणि कानि शेषाणि सांप्रतम्

धन्यं यशस्यम् आयुष्यम् आरोग्यं पुष्टि वर्धनम्

सूक्ष्मं सूक्ष्मेण संहृत्य स्थूलं स्थूलेन तेजसा

ज्वलितः स नृसिंह अग्निः शमय एनम् दुरासदम्

त्वद् आदि स्तम्ब पर्यन्तम् रुद्र शक्ति विजृम्भितम्

योग सिद्धि प्रदम् सम्यक् शिव ज्ञान प्रकाशकम्

युगान्त उद्यत जीमूत भीम गम्भीर निःस्वनः

परात्पराय विश्वाय नमः ते विश्वमूर्त्तये

उपहस्ता ज्वरं भीमो मृग पक्षि हिरण्मयः

स रुद्र त्वम् समासाद्य रुद्रस्य अनुचरः भवेत्

जीविताः स्मो वयं देवाः पर्जन्येन इव पादपाः

वाञ्छा सिद्धि प्रदम् च एव ऋद्धि प्रज्ञा आदि साधनम्

त्वया धर्माश् च वेदाश् च शुभे मार्गे प्रतिष्ठिताः

समं कुपित वृत्त अग्नि व्यावृत्त नयन त्रयः

कण्ठे कालो महा बाहुः चतुष्पाद् वह्नि सम्भवः

वक्त्रम् आनय कृत्तिं च वीरभद्र मम आज्ञया

इति उक्तः वीरभद्रेण नृसिंहः शान्तया गिरा

अपश्यन् सर्व भूतानाम् तत्र एव अन्तरधीयत

ततो जगाम गगनं देवैः सह महा ऋषिभिः

सूत उवाच

महा प्रचण्ड हुंकार बधिरीकृत दिङ्मुखः

अथ विभ्रम्य पक्षाभ्यां नाभि पादे

न त्वं स्रष्टा न संहर्ता न स्वतन्त्रो हि कुत्रचित्

उवाच तान् सुरान् देवः महा ऋषीन् च पुरातनान्

पादौ आबध्य पुच्छेन बाहुभ्यां बाहु मण्डलम्

इह अस्मान् पाहि भगवन् नित्य अहत महा बलः

शास्ता अशेषस्य जगतो न त्वं न एव चतुर्मुखः

अति तीक्ष्ण महा दंष्ट्रः वज्र तुल्य नख आयुधः

पराय परमेशाय परात्परतराय ते

न तडित् चन्द्र सदृशम् अन् औपम्यम् महेश्वरम्

ब्रह्म विष्णु इन्द्र चन्द्र आदि वयं च प्रमुखाः सुराः

मद् प्रसादेन सकलं स मर्यादम् प्रवर्तते

ध्वान्त उदरे शशाङ्कस्य जनित्वा परमेश्वरः

विष ग्रह क्षय करम् पुत्र पौत्र आदि वर्धनम्

सूत उवाच

विहस्य उवाच स अवज्ञम् ततो विस्फुरित अधरः

एकाय नीलकण्ठाय श्रीकण्ठाय पिनाकिने

एवं रक्षो विदार्य एव त्वं शक्ति कलया युतः

घोरा अपि अन्या शिवा अपि अन्या ते प्रत्येकम् अनेकधा

सर्व विघ्न प्रशमनम् सर्व व्याधि विनाशनम्

चोर व्याघ्र अहि सिंह अन्तकृतः राज भयेषु च

बाल इन्दु द्वितय आकार तीक्ष्ण दंष्ट्र अङ्कुर द्वयः

उपकारो हि असाधूनाम् अपकाराय केवलम्

वीरभद्रस्य तत् रूपम् तद् क्षणात् एव दृश्यते

स्थिरधन्वा क्षयो वीरो वीरो विश्व अधिकः प्रभुः

एतावत् उक्त्वा भगवन्त् वीरभद्रः महा बलः
एवम् उक्त्वा अथ संतप्ता विवशा सा पतिव्रता

लब्ध्वा स्मितं तस्य मुख अरविन्दात् द्रुम आलय स्थाः तम् अथ अन्वयुः ताः

परीक्षा अर्थम् जगन्नाथः श्रद्धया क्रीडया च सः

पर्ण वृत्त्या पयस् वृत्त्या फल वृत्त्या अपि वा यतिः

दृष्टः अस्माभिः महादेवो निन्दितो यस् त्व् अ निन्दितः

हृष्टो ऽथ दर्शयामास स्वात्मानं धर्मराट् स्वयम्

अज्ञानात् शाप जा शक्तिः कुण्ठित आस्य निरीक्षणात्

त्वया वै न अवमन्तव्याः गृहे हि अतिथयः सदा

श्रूयते ऋषि शापेन ब्रह्मनः तु महात्मनः

को भवान् इति च आहुः तम् आस्यताम् इति च अपराः

कथं दारु वनम् प्राप्तो भगवन्त् नीललोहितः

किं प्रवृत्तं वने तस्मिन् रुद्रस्य परमात्मनः

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा श्रुति सार विदाम् वरः

उवाच सत्वरं ब्रह्मा मुनीन् दारु वन आलयान्

स्व धनम् सकलं च एव ब्राह्मणेभ्यो विशङ्कया

पतिम् आह रुदन्ती च किम् उक्तम् भवता प्रभो

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा ब्रह्मणो ब्राह्मण ऋषभाः

बहुना अत्र किम् उक्तेन भाग्य हीनाः द्विजोत्तमाः

धर्मः च एव तथा शप्तो माण्डव्येन महात्मना

भार्यया तु अनया सार्धं मैथुन स्थः अहम् अद्य वै

किंचिद् विस्रस्त वसनाः स्रस्त काञ्ची गुणाः जगुः

अतीव परुषं वाक्यं जजल्पुः ते मुनि ईश्वराः

सनत्कुमार उवाच

देयं सर्वं शिवाय आर्ये शिव एव अतिथिः स्वयम्

आदौ वेदान् अधीत्य एव श्रद्धया च गुरोः सदा

ब्रह्मानम् अभिवन्द्य आर्ताः प्रोचुः आकुलित ईक्षणाः

एवं जीवन्मृतो नो चेत् षष् मासात् वत्सरात् तु वा

इष्ट्वा एवम् जुहुयात् अग्नौ यज्ञ पात्राणि मन्त्रतः

इन्द्रस्य अपि च धर्म ज्ञैः छिन्नं स वृषणम् पुरा

भृगोर् अपि च शापेन विष्णुः परम वीर्यवान्

शुभं वा अपि अशुभम् वा अपि न उक्तवन् परमेश्वरः

प्रतिज्ञाम् अकरोत् जायाम् भार्याम् आह पतिव्रताम्

वक्तुम् अर्हसि तत्त्वेन देवदेवस्य चेष्टितम्

संप्रोक्ष्य नारी वृन्दम् वै मुहुर् मुहुर् अनङ्ग हा

मया च एषा न संदेहः श्रद्धां ज्ञातुम् इह आगतः

शेषाम् इव आज्ञाम् आदाय मूर्ध्ना सा प्राचरत् तदा

सा च लज्जा आवृता नारी स्मरन्ती कथितं पुरा

मुनयो दारु गहने तपः तेपुः सु दारुणम्

किंच इति आह पुनर् तम् वै धर्मे चक्रे च सा मतिम्

भ्रू विलासम् च गानं च चकार अतीव सुंदरः

निवृत्ति लक्षण ज्ञान प्रतिष्ठा अर्थम् च शङ्करः

विलास बाह्याः ताः च अपि भ्रू विलासम् प्रचक्रिरे

अहो अस्य तपसो वीर्यम् इति उक्त्वा प्रययौ च सः

सद्यो ऽपि लभते मुक्तिं भक्ति युक्तः दृढ व्रताः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे एकोनत्रिंशो ऽध्यायः

शैलादिः उवाच

निषिक्तेन स्वयं देवः क्षीरेण मधुसूदनः

शिलाद सूनुः भगवान् प्राह किंचिद् भवम् हसन्

अन्योन्यं स स्मितम् प्रेक्ष्य च आलिलिङ्गुः समन्ततः

एषा न भुक्ता विप्र इन्द्रैः मनसा अपि सु शोभना

विकृतं रूपम् आस्थाय च ऊर्ध्वरेताः दिगम्बरः

दृष्ट्वा काश्चिद् भवम् नार्यो मद घूर्णित लोचनाः

तस्मात् सर्वे पूजनीयाः सर्वे अपि अतिथयः सदा

सेचयित्वा अथ भगवन्त् ब्रह्मना मुनिभिः समम्

युष्मान् प्राप्त निधनान् महा निधिम् अनुत्तमम्

व्रतेन अनशनेन अपि तोय वृत्त्या अपि वा पुनः

एहि एहि क्व गता भद्रे तम् उवाच अतिथिः स्वयम्

एते च अन्ये च बहवो विप्राणां वशम् आगताः

उत्थाय प्राञ्जलिः भूत्वा प्रणिपत्य भवाय च

मुनिः द्वादश वर्षम् वा वर्ष मात्रम् अथ अपि वा

प्रादुर्भावान् दश प्राप्तो दुःखितश् च सदा कृतः

त्यागेन वा किं विधिना अपि अनेन भक्तस्य रुद्रस्य शुभैः व्रतैः च

गत्वा विज्ञापयामासुः प्रवृत्तम् अखिलम् विभोः

प्रवृत्ति लक्षणम् ज्ञानं ज्ञातुं दारु वनौकसाम्

सर्व एव स्वयं साक्षात् अतिथिः यत् पिनाकधृक्

वने तं पुरुषं दृष्ट्वा विकृतं नीललोहितम्

गृहस्थो ऽपि पुरा जेतुं सुदर्शन इति श्रुतः

निषेदुः गज वत् च अन्या प्रोवाच द्विज पुंगवाः

वक्तुम् अर्हसि देवेश संन्यासं वै क्रमेण तु
शाखा विचित्रान् विटपान् प्रसिद्धान् मद अन्विताः बन्धु जनान् तथा अन्याः

सः अपि संचिन्त्य मनसा क्षणात् एव पितामहः

अन्यथा न अस्ति संतर्तुं गृहस्थैश् च द्विजोत्तमैः

वृष्णयः च एव कृष्णेन दुर्वास आद्यैः महात्मभिः

स्नात्वा आहृत्य च दारान् वै पुत्रान् उत्पाद्य सुव्रतान्

सुदर्शनः ततस् प्राह सु प्रहृष्टः द्विजोत्तमः

तेषां प्रवृत्तम् अखिलम् पुण्ये दारु वने पुरा

कुत्र इति अथ प्रसीद इति जजल्पुः प्रीत मानसाः

त्यक्त्वा च अतिथि पूजाम् ताम् आत्मनः भुवि शोधनम्

भुङ्क्ष्व च एनाम् यथाकामं गमिष्ये ऽहं द्विजोत्तम

धर्मो द्विजोत्तमो भूत्वा जगाम अथ मुनेः गृहम्

प्रददौ च ईप्सितम् सर्वं तम् आह च महा द्युतिः

क्षीर भुज् संयुतः शान्तः सर्वान् सम्पूजयेत् सुरान्

गर्भ वासः वसूनां च शापेन विहितस् तथा

पुरा भूमौ द्विजाग्र्येण जितो हि अतिथि पूजया

युष्माभिर् विकृत आकारः स एव परमेश्वरः

एवं हि मोहिताः तेन न अवबुध्यन्त शङ्करम्

अनङ्ग वृद्धिम् अकरोत् अतीव मधुर आकृतिः

द्रष्टुं वै देवदेवेशम् उग्रम् भीमं कपर्दिनम्

श्रद्धया परया युक्तो देह आश्लेष अमृतेन वै

एवम् उक्ता तदा भर्त्रा भार्या तस्य पतिव्रता

क्षीरोदश् च समुद्रो ऽसौ निवासः सर्वदा हरेः

स्त्रियः पतिव्रताः च अपि तम् एव अन्वयुः आदरात्

पूजयेत् परमात्मानं प्राप्य अरण्यम् विभावसौ

मन्द स्मितम् च भगवान् स्त्रीणां मनसिज उद्भवम्

तुष्टो रुद्रो जगन्नाथः चेकितानः वृषध्वजः

न अपेक्षितम् महाभाग जीवितं विकृताः स्त्रियः

निरुध्य मार्गं रुद्रस्य नैपुणानि प्रचक्रिरे

यः तु दारु वने तस्मिन् लिङ्गी दृष्टः अपि अलिङ्गिभिः

परीक्षितुं तथा श्रद्धां तयोः साक्षाद् द्विजोत्तमाः

तस्मात् तथा पूजनीयाः सर्वे हि अतिथयः सदा

वृत्तिभिः च अनुरूपाभिः तान् विभज्य सुतान् मुनिः

विचार्य अर्थम् मुनेः धर्मान् प्रतिज्ञाय द्विजोत्तमाः

शप्तश् च सर्वगः शूली पिनाकी नीललोहितः

अग्निष्टोम आदिभिः च इष्ट्वा यज्ञैः यज्ञेश्वरम् विभुम्

गृह द्वारम् गतो धीमान् ताम् उवाच महा मुनिः

इदानीं श्रोतुम् इच्छामि पुरा दारु वने विभो

ग्रहण अन्तम् हि वा विद्वाः अथ द्वादश वार्षिकम्

सम्पूजितः तया तां तु प्राह धर्मो द्विजः स्वयम्

दृष्ट्वा नारी कुलम् विप्राः तथाभूतम् च शङ्करम्

यज्ञैश् च दानैः विविधैः च होमैः लब्धैः च शास्त्रैः विविधैः च वेदैः

पितामहं महात्मानम् आसीनम् परम आसने

द्वितीयः च अमृत आधारः हि अपेयः ब्राह्मणैः कृतः

अविमुक्तेश्वरं प्राप्य वाराणस्यां जनार्दनः

काचिद् तदा तं न विवेद दृष्ट्वा विवासना स्रस्त महा अंशुका च

तम् एव शरणं तूर्णं गन्तुम् अर्हथ शङ्करम्

अन्नाद्यैः अलम् अद्य आर्ये स्वं दातुम् इह च अर्हसि

तस्मात् अतिथये दत्त्वा आत्मानम् अपि पूजय

मुग्धो द्वि हस्तः कृष्ण अङ्गः दिव्यं दारु वनम् ययौ

सुदर्शन महाभाग किं कर्तव्यम् इह उच्यताम्

तस्याः तत् वचनम् श्रुत्वा पुनः प्राह सुदर्शनः

अति उग्र वचनम् प्रोचुः च उग्रः अपि अन्तरधीयत

एतस्मिन् अन्तरे भर्ता तस्या नार्याः सुदर्शनः

विपरीता निपेतुः वै विस्रस्त अंशुक मूर्धजाः

काश्चिद् तदा तं विपिने तु दृष्ट्वा विप्र अङ्गनाः स्रस्त नव अंशुकम् वा

वर्जयित्वा विरूपाक्षं देवदेवम् उमापतिम्

सुरत अन्तः तु विप्र इन्द्रैः संतुष्टो ऽहं द्विजोत्तम

सुदर्शनेन मुनिना काल मृत्युः अपि स्वयम्

ऋषीणां च एव शापेन नहुषः सर्प ताम् गतः

देवदारु वन स्थानाम् प्रवृत्ति ज्ञान चेतसाम्

ऋषिणा गौतमेन उर्व्याम् क्रुद्धेन विनिपातितम्

काश्चिद् जगुः तम् ननृतुः निपेतुः च धरा तले

क्षीरेण च अभिषिच्य ईशम् देवदेवं त्रियंबकम्

समृद्ध श्रेयसाम् योनिः यज्ञाः वै नाशम् आप्तवन्

सूत उवाच

स्वान् स्वान् विचित्रान् वलयान् प्रविध्य मद अन्विताः बन्धु जनान् च जग्मुः

पक्ष द्वादशकम् वा अपि दिन द्वादशकम् तु वा

पञ्चभिर् जुहुयाद् अप्सु भूः स्वाहा इति विचक्षणः
धूर्जटिः परमेशानो भगवन्त् नीललोहितः

शुभे दारु वने तस्मिन् मुनयः क्षीण चेतसः
एते हि इदम् सर्वं रोदयन्ति

चतुश्चत्वारिंशत् अक्षरा त्रिष्टुप्

गायत्रं प्रातःसवनम्

स ह षोडशं वर्ष शतम् अजीवत्

चतुर्विंशति अक्षरा गायत्री

प्राणा

स किं म एतद् उपतपसि यो ऽहम् अनेन न इति

तं चेद् एतस्मिन् वयसि किंचिद् उपतपेत् स ब्रूयात्

तं चेद् एतस्मिन् वयसि किंचिद् उपतपेत् स ब्रूयात्

तत एत्य् अगदो ह एव भवति

एते हि इदम् सर्वं वासयन्ति

तत एत्य् अगदो ह भवति

तद् अस्य रुद्रा अन्वायत्ताः

तद् अस्य आदित्याः अन्वायत्ताः

प्राणा आदित्या इदं मे तृतीयसवनम् आयुर् अनुसंतनुत इति मा अहम् प्राणानाम् आदित्यानां मध्ये यज्ञो

अथ यानि चतुश्चत्वारिंशत् वर्षाणि तन् माध्यंदिनं सवनम्

एतत् ह स्म वै तद् विद्वान् आह महिदास ऐतरेयः
कृता च कलुषा बुद्धिर् उपधाभिः चतुर्विधा

इति अर्थ उपधा

तस्माद् बाह्यम् अधिष्ठानं कृत्वा कार्ये चतुर्विधे

कदाचिद् हि प्रदुष्टस्य भेषजम्

तत्र धर्म उपधा शुद्धान् कर्मसु स्थापयेत् अर्थ उपधा शुद्धान् समाहर्तृ संनिधातृ निचय कर्मसु काम उपधा शुद्धान् बाह्य अभ्यन्तर विहार रक्षासु भय उपधा शुद्धान् आसन्न कार्येषु राज्ञः

शौच हेतोः अमात्यानाम् एतत् कौटिल्य दर्शनम्

सर्व उपधा शुद्धान् मन्त्रिणः कुर्यात्

प्रत्याख्याने शुचिः

सेनापतिर् असत् प्रग्रहेन अवक्षिप्तः सत्त्रिभिर् एकैकम् अमात्यम् उपजापयेत् लोभनीयेन अर्थेन राज विनाशाय सर्वेषाम् एतद् रोचते कथं वा तव इति

इति भय उपधा

अधिकुर्याद् यथा शौचम् इति आचार्याः व्यवस्थिताः

प्रत्याख्याने शुचिः

न तु एव कुर्याद् आत्मानं देवीं वा लक्ष्यम् ईश्वरः

न दूषणम् अदुष्टस्य विषेण इव अम्भसः चरेत्

इति काम उपधा

तेन उद्वेगेन राजा तान् अवरुन्ध्यात्

पुरोहितम् अयाज्य याजन अध्यापने नियुक्तम् अमृष्यमाणं राजा अवक्षिपेत्

शौच अशौचम् अमात्यानां राजा मार्गेत सत्त्रिभिः

परिव्राजिका लब्ध विश्वास अन्तःपुरे कृत सत्कारा महामात्रम् एकैकम् उपजपेत् राज महिषी त्वां कामयते कृत समागम उपाया महान् अर्थः च ते भविष्यति इति

त्रिवर्ग भय संशुद्धान् अमात्यान् स्वेषु कर्मसु
कच्छपयन्त्रे यत् विहितम् तत् आह स्वेदनत इत्यादि

पुनर् तद् कुड्य अन्तर्गत घट खर्परम् अङ्गारैः पूर्णं किंविशिष्टैः करीष तुष मिश्रैः करीषो गोमयस्य चूर्णं तुषाः शालि आदेः धान्यस्य तैर् मिश्रितैः इति

कुत्र कुड्ये मृदा विनिर्मिते विशाल मुखे लघु लोह कटोरिकया अति लघुः या लोहस्य मुण्ड आदेः कटोरिका पात्र विशेषः तया विड आवृतम् सूतं आच्छाद्य समन्तात् संरुध्य

जल पूर्ण पात्र मध्ये इति जल पूर्णम् यत् पात्रम् तस्य मध्ये सु विस्तीर्णम् सुन्दर आयतम् घटखर्परं कुम्भ खण्डम् दत्त्वा तद् उपरि खर्पर उपरि विड मध्य गतः सूतः स्थाप्यः

कुतः स्वेदनतः वह्नौ परितापतः

कच्छपयन्त्रम् आह जल इत्यादि

ततो अग्नि बलेन एव सर्व लोहानाम् स्वर्ण आदीनाम् अस्मिन् अन्तराले गर्भद्रुतिः भवति अत्र अग्नि बलम् एव मुख्यं