tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
स्वस्ति नो बृहस्पतिर् दधातु

वर्जयेद् आसनं विद्वान् दारिद्र्य व्याधि दुःख दम्

स अनुस्वारान् विसर्ग आढ्यान् स अनुस्वार विसर्गकान्

अग्नि होत्रम् हुतं तेन दत्ता पृथ्वी स सागरा

मुकुल विसर रम्य रूढ रोम उद्गम समलंकृत गान वल्लरीणाम्

तद् एव क्रमदीपिका उक्त्या संवादयन् तत्र एव किंचिद् विशेषं च दर्शयति रेचयेद् इति

न्यसेच् अत्यन्ता मूर्तीः शक्तीश् च य आदिभिः

द्वारवत्याः शिला युक्ताः स वैकुण्ठे महीयते

कला व्याप्ता इति पूर्वं च सूर्य चन्द्र अग्नि मण्डलम्

न्यस्येच् च व्यापक त्वेन तान्य् अङ्गानि कर द्वये

एकादशभिर् ऐश्वर्यम् अनिरुद्धः प्रयच्छति

हयग्रीवो अङ्कुश आकारः रेखा चक्र समीप गाः

शैली दारु मया लौही लेप्या लेख्या च

आकाश वायु तेजांसि जलं पृथ्वीं च मूर्धनि

यत उक्तं श्री भगवता ब्राह्मे

दलित सकल मर्म विह्वल अङ्ग प्रविसृत दुःसह वेपथु व्यथानाम्

शालग्राम शिलाः ताश् च यदि द्वादश पूजिताः

इष्टा तु यस्य या मूर्तिः स तां यत्नेन पूजयेत्

स्थूलो दामोदरो ज्ञेयः सूक्ष्म रन्ध्रः भवेत् तु यः

स्वस्य वाम अग्रतस् शङ्खं स आधारम् स्थापयेद् बुधः

पीठ महा मनुः व्यक्तः पर्याप्तो ऽयं सपर्यासु

आग्नेये कोणे गणेशम् अर्चयेत्

तान् सर्वान् सम्परित्यज्य ताम्रं तु मम रोचते

तथा दध्नो ऽप्य् अलाभे तु क्षीरेण सह मिश्रयेत्

दन्त अग्र दष्ट परिशिष्ट तृण अङ्कुराभिः

अस्वास्थ्यं कर्बुरो दद्यान् नीलस् तु धन हानि दः

स्कान्दे श्री ब्रह्म नारद संवादे

तत्र एव च अन्यत्र

येन अर्चितः हरिश् चक्रे शालग्राम शिला उद्भवे

अव्यान् मीलत् कलाय द्युतिः अहिरिपु पिच्छा उल्लसत् केश जालः गोपी नेत्र उत्सव आराधित ललित वपूः गोप गो वृन्द वीतः

शालग्राम शिला रूपी यत्र तिष्ठति केशवः

अन्यैर् अपि च संयुक्तं कृष्णं ध्यायेद् अहर्निशम्

त्वम् एव परमेशानि अस्य अधिष्ठातृदेवता

स्कन्दपुराणे

सेव्या निज निजैः एव मन्त्रैः स्व स्व इष्ट मूर्तयः

नारदपञ्चरात्रे श्री भगवत् नारद संवादे

तीर्थ मन्त्रेण तीर्थान्य् आवाहयेच् च अर्क मण्डलम्

अन्यत्र च

प्राणायामांस् ततः कुर्यात् सम्प्रदाय अनुसरतः

कृष्णा मृत्यु प्रदा नित्यं कपिला च भय आवहा

नाग वत् कुण्डलीभूत रेखा पङ्क्तिः स शेषकः

स्मृतं संकीर्तितं ध्यातं पूजितं च नमस्कृतम्

गदां चक्रं तथा शङ्खं पद्मं वहति माधवः

तथा व्याल मुखी भग्ना विषया बद्ध चक्रिका

मूलेन पात्रेण एकेन अष्ट कृत्वस् ऽभिमन्त्रयेत्

तत्र एव

तत्र एव

पञ्चभिर् वासुदेवस् तु षड्भिः प्रद्युम्न उच्यते

वारौ द्वौ चतुरः षट् च रेच पूरक कुम्भकः

नाना वर्णः ह्य् अनन्त आख्यः नाग भोगेन चिह्नितः

श्री कृष्ण द्वार देवेभ्यः दत्त्वा पाद्य आदिकम् ततः

नानाविध मतानि एव ग्राहस् तैर् व्याप्तम्

ब्रह्म हत्या आदिकम् पापं यत् किंचित् कुरुते नरः

गीतैर् वाद्यैस् तथा स्तोत्रैः शालग्राम शिला अर्चनम्

ऊर्ध्व चक्रः त्व् अधस् चक्रः सो अभीष्ट अर्थ प्रदः ऽर्चितः

यथा लम्बा रेखा अङ्का या शिला भवेत्

शालग्राम शिला यत्र तत् तीर्थं योजन त्रयम्

वसन्ति पितरस् तस्य न सङ्ख्या तत्र विद्यते

एते त्रयः स वासुदेवाः वासुदेव सहिताः प्रत्येकं ङे अन्ताः चतुर्थी अन्ताः

अमोघा विद्युता इति एक पञ्चाशत् शक्तयो मताः

शालग्राम शिलाम् स्पृष्ट्वा सद्य एव शुचिर् भवेत्

तस्माद् भक्त्या च मद् भक्तैः प्रीति अर्थे मम पुत्रक

मण्डलानि क्रमाद् वर्णैः प्रणव अंशैः स बिन्दुकैः

पङ्कजं दक्षिणे दद्यात् पाञ्चजन्यं तथा उपरि

शालग्राम शिलायाम् तु यः श्राद्धं कुरुते नरः

पाद्मे कार्त्तिकमाहात्म्ये श्री यम धूम्रकेश संवादे

सुवर्ण अर्चा न रत्न अर्चा न शिला अर्चा सुरोत्तम

स्थण्डिले मन्त्र हृदयैः भोगैर् आत्मानम् आत्मनि

स कान्तान् पत्नी सहितान् यक्ष आदीन् च स्मरेत्

रेचक आदिषु त्रिषु क्रमेण अवधि कालम् आह कलाः षोडश

गरुडपुराणे

कुश अग्र तिल दूर्वाः च सिद्धार्थान् अपि साधकः
ततो निज तन्वम् एव पूजा पीठम् प्रकल्पयेत्

वेणुं गृहीत्वा हस्ताभ्यां मुखे संयोज्य संस्थितम्

रत्न आदि रचितानि एव काञ्ची मूल युतानि च

ये केचिच् च एव पाषाणा विष्णुचक्रेण मुद्रिताः

यथा तथा हरिर् व्यापी शालग्रामे प्रकाशते

पुनः कीदृशैः प्रफुल्लाभिर् नव मञ्जरीभिः ललिता मनोहरा या वल्लर्यः अग्र शाखाः लता वा ताभिर् वेष्टितैः

दक्षिणे घृत दीपम् च तैल दीपम् च वामतः

नित्यं संनिहितस् तत्र वासुदेवो जगद्गुरुः

अनन्तरं तस्य द्वारस्य अग्रे गरुडं

श्री मूर्तयः बहुविधाः शालग्राम शिलाः तथा

मत्स्यपुराणे च

शालग्राम नमस्कारे अभावेन अपि नरैः कृते

इति क्रमेण मार्ग अधिमास अधिपाः केशव आदयः द्वादश

विधिवत् पूजिता येन तस्य पुण्यं वदामि ते

गूढो ऽपि क्रमदीपिकया श्रीकेशवाचार्य विरचितया ईक्षितः दर्शितः सन्

तत् फलं कोटि गुणितम् शालग्राम शिला अर्चने

ततो अष्टादश वर्णान् च मन्त्रस्य अस्य यथाक्रमम्

वाम उपरि तथा पद्मं गदा च अधस् प्रदर्श्यते

विकार आवर्त नाभिः च नारसिंही तथा एव च

एवं हृदयं भगवान् विष्णुः सर्व अन्वितः च भूतात्मा

तिष्ठन्ति नित्यं पितरो मनुष्यास् तीर्थानि गङ्गा आदिक पुष्कराणि

नैरृते वास्तु पुरुषम् ब्रह्माणम् अपि पूजयेत्

शिवं मङ्गल रूपम् निर्बाध त्वात् परम कल्याण कर त्वात् च

सूत्राम रत्न दलित अञ्जन मेघ पुञ्ज प्रत्यग्र नील जलजन्म समान भासम्

ताम्र पात्रेण सौभाग्यं धर्मं मृण्मय सम्भवम्

एतद् वै चक्र तीर्थम् तु यत् शिला चक्र चिह्निता

श्रीवत्स आख्याम् कौस्तुभ आख्याम् बिल्व आख्याम् च मनोरमाम्

कदम्ब कुसुम आकारः रेखा पञ्चक भूषितः

द्वापरे तु पुराण उक्तः कलाव् आगम सम्भवः

तपांसि यानि तप्यन्ते व्रतानि नियमाश् च ये

वासुदेवं षकारेण परमेष्ठि युतम् च के

ध्यात्वा एवम् भगवन्तं तं संप्रार्थ्य च यथासुखम्

वाम उपरि गदा यस्य चक्रं च अधस् व्यवस्थितम्

कृष्णः प्रिय जन उपेतः चिन्तनीयो हि सर्वतः

वाम ऊर्ध्व संस्थितम् चक्रम् अधः शङ्खं प्रदर्श्यते

नैवेद्यैर् विविधैः पुष्पैर् धूपैर् दीपैर् विलेपनैः

स्पृशन् वाम शाखाम् देहलीं लङ्घयन् गुरुः

सुदर्शन अभिधः यो ऽसौ मोक्ष एक फल दायकः

पूजयन् स्थापयेद् आदौ शङ्खं सत् सम्प्रदायात्

स्तोत्रैर् वा अर्हणाभिर् वा किमु ध्यानेन कथ्यते

अपि ब्रह्म हानम् साक्षात् पुनन्त्य् अहर् अहर् कृताः

अनिरुद्धस् तु नील आभः वर्तुलश् च अति शोभनः

अनामिके कनिष्ठे च क्रमाद् अङ्गैश् च पञ्चभिः

द्वार उपरि तथा रेखा पद्म आकारा सु शोभना

अकार आदीन् क्षकार अन्तान् वर्णान् आदौ तु केवलान्

विधि हीनः ऽपि यः कुर्यात् क्रिया मन्त्र विवर्जितः

आबन्धुर उदरम् उदार गभीर नाभिम् भृङ्ग अङ्गना निकर वञ्जुल रोमराजिम्

व्याकोशं विकसितं प्रणयाद् उन्मदे उद्गत मदे अक्षिणी एव मधुकृत् माला भ्रमर पङ्क्तिः

हयग्रीव अङ्कुश आकारे रेखाः पञ्च भवन्ति हि

शालग्राम शिला अग्रे तु यः करोति मम अर्चनम्

सेव्या ध्यान अनुरूपैः च मूर्तिः कृष्णस्य दैवतैः

स्कान्दे कार्त्तिकमाहात्म्ये श्री शिव स्कन्द संवादे

वाराहं शक्ति लिङ्गे च चक्रे च विषमे स्मृते

रेखा त्रयम् तु तद् द्वारि पृष्ठं पद्मेन लाञ्छितम्

तद् दक्षिणतस् मुनि निकरम् दृढ धर्म वाञ्छम् आनाय परम्

वाम ऊर्ध्वे संस्थितं चक्रं कौमुदी तद् अधस् स्थिता

एभिश् च अच्युत रूपः ऽसौ फलम् ऐन्द्रं प्रयच्छति

वाम हस्तम् तथा उत्तानम् अधो दक्षिण बन्धितम्

ऊर्वोर् वैराग्यम् ऐश्वर्यं तथा एव अधर्मम् आनने

कीदृशं द्रुमैः शिशिरितं शीतलीकृतम्

या शिला कृष्ण संज्ञा सा धन धान्य सुख प्रदा

विष्णुं भास्वत् किरीट अङ्गद वलय कला कल्प हार उदर अङ्घ्रि श्रोणी भूषम् स वक्षस् मणि मकर महा कुण्डल आमृष्ट गण्डम्

शङ्ख इन्दु कुन्द धवलम् सकल आगम ज्ञम् सौदामनी तति पिङ्ग जटा कलापम्

सर्व पुण्य प्रदम् वैश्य सर्वेषाम् अपि मुक्ति दम्

आदौ सम्पूजयेत् सर्वैर् उपचारैश् च मानसैः
कपोत शुक शारिका परभृत आदिभिः पत्रिभिर् विराणितम् इतस् ततो भुजग शत्रु नृत्य आकुलम्

क्षेत्रज्ञं सर्व भूतेषु सम त्वेन यजेत माम्

मेधा आयुस् स्मृति धृति कीर्ति कान्ति लक्ष्मी सौभाग्यैः चिरम् उपबृंहितो भवेत् सः

शुद्ध स्फटिक संकाशम् कुर्याद् वै निर्मलं बुधः

श्री विष्णुः कुम्भके ज्ञेयो ध्यान स्थानम् गुरोर् मुखात्

दक्षिण अधस् स्थितम् चक्रं गदा यस्य उपरि स्थिता

जठर आननयोः न्यसेन् मातृका अर्णान् यथाक्रमम्

अशक्तो बहिर् अर्चायाम् अर्पयेज् जपम् आचरेत्

पूजनीया प्रयत्नेन शिला च एतादृशी शुभा

न्यस्यन्ति च षष् अङ्गानि हृदय आदीनि तद् मनोः

आरक्तः पद्मनाभ आख्यम् पङ्कज छत्त्र संयुतम्

ब्रह्माण्ड गम् वाम पादम् दक्षिणं शेष पृष्ठ गम्

एवं ॐ नमो भगवते विष्णवे सर्व भूत आत्मने वासुदेवाय सर्व आत्म संयोग योग पद्म पीठ आत्मने नम इति सिद्धम्

ऊर्ध्वे द्वार श्रियम् च इष्ट्वा द्वार्य् एतान् युग्मशो ऽर्चयेत्

तत् त्रयं प्राणायाम त्रयम् इति सङ्ख्या

तत्र श्रीधर स्वामि पादाः

पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम्

मुख्याः श्रेष्ठाः उर्वशी आद्याः अप्सरसश् च स्मरेत्

कोणेषु विघ्नं दुर्गां च वाणीं क्षेत्रे समर्चयेत्

तथा एव शङ्खम् एव अर्घ्य पात्रम् इच्छन्ति केचन

सनातनः

नानाविध श्रुति गण अन्वित सप्त राग ग्राम त्रयी गत मनोहर मूर्छनाभिः

सुर असुर मनुष्यैः च स्थावरैः पन्नगैर् अपि

न्यसेन् नेत्र द्वये वक्त्रे हृद् गुह्य अङ्घ्रिषु च क्रमात्

देहे च व्यापक त्वेन न्यसेत् तान्य् अखिले पुनः

काभिः नानाविधः षट्त्रिंशत् भेद आत्मकः यः श्रुति गणः नाद समूहः तेन अन्विताः ये सप्त रागाः निषाद आदि स्वराः मेघनाद वसन्त आदि रागाः वा तेषु वा ग्राम त्रयी तत्र ग्रामाणां त्रयाणां समाहारस् तस्यां गताः प्राप्ता या मनोहरा मूर्छनास् ताभिः

ब्राह्म एव

वाम ऊर्ध्वे नलिनं यस्य अधः शङ्खं विराजते

शालग्राम शिला रूपी यत्र तिष्ठति केशवः

यतः स एव तत्त्वानि सर्वं तस्मिन् प्रतिष्ठितम्

निर्वाणं द्वादश आत्मा असौ सौख्य दः च सु पूजितः

शालग्रामे शिला चक्रे वज्रकीट विनिर्मिते

नारायण आख्या सा मूर्तिः स्थापिता भुक्ति मुक्ति दा

प्रणमिता येन स्नापिता पूजिता तथा

रक्षा च उद्वेग दा नित्यं वक्रा दारिद्र्य दायिका

सिद्धार्थसंहितायाम्

ऋषि आदीन् सप्त भागान् च न्यसेद् अस्य मनोः क्रमात्

अतः क्रमदीपिका उक्त अनुसारेण लेख्य इति भावः

वायौ मुख्य धिया तोये द्रव्यैस् तोय पुरःसरैः

रमा उमा क्लेदिनी क्लिन्ना वसुदा वसुधा परा

तथा च उक्तम्

बृहत् मुखी बृहत् चक्रा लग्न चक्रा अथवा पुनः

ततश् च आ पादम् आ केशान् न्यसेद् दोर्भ्याम् इमं मनुम्

एवं श्री भगवन्त् सर्वैः शालग्राम शिला आत्मकः

अतो अधिष्ठान वर्गेषु सूर्य आदिषु इव मूर्तिषु

पठेन् मङ्गल शान्तिम् तां या अर्चने संमता सताम्

शालग्राम शिला यत्र तत् तीर्थम् योजन त्रयम्

एकान्तिभिश् च भगवान् सर्व देव मयः प्रभुः

अनुज्ञां देहि भगवन् बहिर् योगे मम प्रभो

प्राप्यते न विना पुण्यैः कलि काले विशेषतः

नारदेन वशिष्ठेन विश्वामित्रेण धीमता

कर प्रक्षालन अर्थम् च पात्रम् एकं स्व पृष्ठात्

घृतं दधि तथा क्षौद्रं मधुपर्को विधीयते

पातकं तु महद् यच् च तथा क्षुद्र उपपातकम्

चक्रे च रेखा लम्बा एका स च दामोदरः स्मृतः

सिद्ध गन्धर्व यक्षैः च अप्सरोभिर् विहङ्गमैः

यः कुर्यात् तत्त्व विन्यासम् स पूतो भवति ध्रुवम्

दत्तं देवेन तुष्टेन स्व स्थानम् मम भक्तितः

ज्ञान आत्मानम् च भुवनेश्वरी बीजेन संयुतम्

सनातनः

कुड्मलत् मुकुलायमानं पक्ष्मलं च उत्कृष्ट पक्ष्म युक्तम् अक्षि द्वय सरसिरुहम् यासाम्

मुक्तिं याति नरो वैश्य शालग्राम शिला अर्चनात्

नीलोत्पल दल श्यामम् हृदि मध्ये प्रतिष्ठितम्

गोष्पदेन तु चिह्नेन जनुस् तेन समाप्यते

प्राणायामः स विज्ञेयस् तर्जनी मध्यमे विना
वासुदेवः स विज्ञेयः शुक्ल आभः च अति शोभनः

आपूर्ण शारद गत अङ्क शशाङ्क बिम्ब कान्त आननम् कमल पत्त्र विशाल नेत्रम्

अनिरुद्धश् चक्र गदा शङ्ख पद्म लसत् भुजः

मुक्ता बद्ध इति वा पाठः

दुःख दा सा तु विज्ञेया सुख दा न कदाचन

तान् श्री कृष्ण द्वार देवान् प्रणव आदि चतुर्थी अन्तम् देव नाम् नमस् अन्तकम् इत्य् अग्रे लेख्य त्वात् अत्र एवम् प्रयोगः श्री कृष्ण द्वार देवताभ्यः नमः

पितरस् तस्य तिष्ठन्ति तृप्ताः कल्प शतम् दिवि

देवीपुराणे

अपसर्पन्तु ते भूता ये भूता भुवि संस्थिताः

यथोक्तं पञ्चभिः पुष्प अञ्जलिभिः च अभिपूज्य तम्

दन्ते ललाटे भ्रू मध्ये कर्णयोर् नेत्रयोर् द्वयोः

ताम्र अतिरिक्तम् इच्छन्ति मधुपर्कस्य भाजनम्

ब्राह्मे

द्वि भुजा जलद श्यामा त्रि भङ्गी मधुर आकृतिः

संहता भुग्न सज्जिताः

आसन स्थः यजेत् तांस् तान् अन्यत्र भगवत् गृहात्

यत उक्तं श्री विष्णुधर्मे

क्रम उदितेन विधिना तस्य तुष्याम्य् अहं मुने

निक्षिपेद् विष्णुपत्रीं च इति एवं द्रव्य चतुष्टयम्

द्राघिष्ठो अति दीर्घः श्वासन समीरणः श्वास वायुः तेन अभितापः सन्तापस् तेन प्रम्लानीभवन् अरुण उष्ठ पल्लवः यासाम्

यज्ञ कोटि समम् पुण्यं गवां कोटि फलम् लभेत्

तारा स्थाने कदम्ब माला

सुवर्ण रेखा बहुलम् स्फटिक द्युति शोभितम्

कपिला कर्बुरा भग्ना बहु चक्र एक चक्रिका

शोषणो मोहनः सन्दीपनस् तापन मादनौ

अन्यत्र च

गारुडे

ब्रह्माणं रक्त गौर अङ्गम् चतुर्वक्त्रं पितामहम्

नेत्रमन्त्रेण वीक्ष्य अन्तर् कवचेन अवगुण्ठयेत्

सौवर्णं राजतं कांस्यं येन दीयते भाजनम्

प्रफुल्ल नव मञ्जरी ललित वल्लरी वेष्टितैः स्मरेत् शिशिरितम् शिवं सित मतिः तु वृन्दावनम्

न्यसेत् प्रदक्षिण त्वेन धर्म ज्ञाने ततो ऽंसयोः

किंच श्री भगवद्गीतासु

तत्र एव रथ चक्र अङ्क भेद नामानि मे शृणु

न्यसेद् एक एक पत्त्र अन्ते स बिन्दु एकैकम् अक्षरम्

भूर् आत्मा सर्व भूतानि भद्र पूजा पदानि मे

तारं शिरसि विन्यस्य पञ्च मन्त्र पदानि च

यो ददाति शिलां विष्णोः शालग्राम समुद्भवाम्

पूजायाः क्रमो विधिः

मत्त भ्रमत् भ्रमर जुष्ट विलम्बमान संतानक प्रसव दाम परिष्कृत अंसम्

तत्र दानं च होमश् च सर्वं कोटि गुणम् भवेत्

ब्राह्मे तत्र एव

तेन नम्राः शाखा येषां तैः

सदा एव पूज्यो ऽतो लेख्यः प्राय आगमिको विधिः

शङ्खं चक्रं गदां पद्मं वामनो वहते सदा

सनातनः

तद् अति मधुर चारु वेणु वाद्य अमृत रस पल्लवित अङ्गज अङ्घ्रिपाणाम्

मन्द्र उच्च तार पट गान परैः विलोल दोस् वल्लरी ललित लास्य विधान दक्षैः

अथवा सर्वदा पूज्यो वासुदेवो मुमुक्षुभिः

कृते श्रुति उक्त मार्गः स्यात् त्रेतायां स्मृति भावितः

लेख्या ये बहिस् अर्चायाम् उपचारा विभागशः

यः पूजयति गोविन्दं शालग्रामे सदा नरः

बर्हि पत्त्र कृत आपीडम् वन्य पुष्पैः अलंकृतम्

कनिष्ठा अङ्गुष्ठकौ सक्तौ करयोर् इतरेतरम्

प्रत्यग्र शृङ्ग मृदु मस्तक सम्प्रहार संरम्भ वल्गन विलोल खुर अग्र पातैः

लिख्यते अर्चा विधिः गूढः क्रमदीपिकया ईक्षितः

शङ्खं कौमोदकीं चक्रम् उपेन्द्रः पद्मम् उद्वहेत्

पुत्र पौत्र धन ऐश्वर्य सुखम् अत्यन्तम् उत्तमम्

वारांस् त्रीन् व्यापक त्वेन न्यसेच् च प्रणवं सकृत्

सप्त धातून् प्राण जीवौ क्रोधम् अप्य् आत्मने अन्तकान्

रुद्रस् तु रेचके ब्रह्मा पूरके ध्येय देवता

सनातनः

परं च सर्वं लिखितम् एव

तद् मुग्ध आनन पङ्कज प्रविगलत् माध्वी रस आस्वादिनीम् बिभ्राणं प्रणय उन्मद अक्षि मधुकृत् मालाम् मनोहारिणीम्

हर केयूर कटक कुण्डलैः परिमण्डितम्

गदां सरोजं चक्रं च शङ्खं धत्ते अच्युतः सदा

पुनर् आपूर्य कृष्ण अग्रे न्यसेद् आचारतः सताम्

तत्र तेषु प्राणायामेषु पूर्वं रेचक आदिषु संख्या उक्ता

कूर्मस् तथा उन्नतः पृष्ठे वर्तुल आवर्त पूरितः

यः पूजयेत् हरिम् चक्रे शालग्राम शिला उद्भवे

सनक आद्यैः मुनि इन्द्रैः च ब्रह्म लोक गतैः अपि
ब्राह्मणस्य एव पूज्यो ऽहं शुचेर् अप्य् अशुचेर् अपि

नरकजित् हरिः कृष्णः सत्यः सात्वत एव च

अत एव अमुं श्री कृष्णम् महती आख्यया कच्छपिकया स्वकीय वीणया प्रीणयन्तम्

ॐ अष्टादश अक्षर मन्त्रस्य श्री नारदः ऋषिर् गायत्री छन्दः सकल लोक मङ्गलः नन्द तनयः देवता ह्रीं बीजं स्वाहा शक्तिः कृष्णः प्रकृतिर् दुर्गा अधिष्ठात्री देवता अभिमता अर्थे विनियोगः

वाच् पाणि पायु उपस्थानि स्व स्व पदे तथा

त्रिके अज्ञानम् अवैराग्यम् अनैश्वर्यं च पार्श्वयोः

तद् आत्मना अनुप्रविश्य भगवान् इह तिष्ठति

मन्त्र अर्णैः स्वर हंस आद्यैः भूषणेषु प्रभोः क्रमात्

चक्री गदी तथा शार्ङ्गी खड्गी शङ्खी हली तथा

यश् च एवम् परया भक्त्या सकृत् कुर्यान् महामते

यतः संनिहितस् तत्र भगवान् मधुसूदनः

ऊर्ध्वं मुखं विजानीयात् द्वारे च हरि रूपिणम्

शालग्राम शिला लग्नम् सर्वं याति पवित्र ताम्

आपः क्षीरं कुश अग्राणि दधि अक्षत तिलः तथा

तस्मात् प्रविगलितो माध्वी रसस्य मकरन्दस्य आस्वादन शीलाम्

अन्येषु बहु चक्रेषु अनन्तः परिकीर्तितः

ततश् च भगवान् इति विष्णुर् इति च

उपरि अधस् च चक्रे द्वे न अति दीर्घम् मुखे बिलम्

ब्राह्मे

नाना तन्त्र विधानेन इति कलौ तन्त्र मार्गस्य प्राधान्यं दर्शयति इति

कटिसूत्रेण अङ्गुलीयकैः च अलंकृतम्

स्मृत्वा ऋषि आदिकाम् वर्णान् मूर्तिभिः केशव आदिभिः

सौभाग्यं केशवो दद्यात् चतुष्कोणो भवेत् तु यः

ते च उक्ताः

मोहनं सर्व गोपीनाम् सर्वासां च गवाम् अपि

उज्झिततरो नितरां परित्यक्तो ऽन्यस्मिन् भक्ति व्यतिरिक्ते समस्ते सङ्ग आसक्तिर् येन तम्

यथाशोभं यथालाभं तथा पात्राणि कारयेत्

भक्त्या वा यदि वा अभक्त्या चक्र अङ्कम् पूजयेन् नरः

अव्यय ब्रह्म सम्पर्कात् भूतशुद्धिर् इयं मता

प्रद्युम्नस्य हि भेदो ऽयं श्रीधर इति प्रकीर्त्यते

कूर्म आकारा च चक्र अङ्का शिला कूर्मः प्रकीर्तितः

सप्तभिर् बलभद्रो ऽसौ गोत्र कीर्ति विवर्धनः

युक्तं चतुर् भुजम् शान्तं ध्यायन्न् अर्चेत् समाहितः

स्कान्दे कार्त्तिकमाहात्म्ये श्री शिव स्कन्द संवादे

बृहत् मुखी बृहत् चक्रा लग्न चक्रा अथवा पुनः

हत्यां हन्ति यत् अङ्घ्रि सङ्ग तुलसी स्तेयं च तोयं पदे नैवेद्यं बहु मद्य पान दुरितम् गुरु अङ्गना सङ्ग जम्

स्वस्ति नस् तार्क्षो ऽरिष्टनेमिः

तथा एव आचमनीय अर्थम् पात्रे द्रव्य त्रयम् बुधः

शालग्राम शिलायाम् तु एकेन अपि हि तद् भवेत्

मया सह महासेन लीनं तिष्ठति सर्वदा

तथा च क्रमदीपिकायाम्

शालग्राम शिला यत्र तत् तीर्थम् तत् तपोवनम्

संयोग योग इति उक्त्वा च तथा पीठ आत्मने पदम्

सनातनः

स्थितो वा अपि उपविष्टो वा स अनुरागः विलासवान्

कल्प कोटि सहस्राणि रमते विष्णु सद्मनि

केचिच् च ताम्र पात्रेषु गव्य आदेः योग दोषात्

षड्भिः प्रद्युम्न एव असौ लक्ष्मीं कान्तिं ददाति सः

दक्षिणे च अस्य मुनि निकरम् स्मरेत्

नव चक्रः नृसिंहस् तु फलं यच्छत्य् अनुत्तमम्

यत्र दानं जपो होमः सर्वं कोटि गुणम् भवेत्

तद् धाम विलसत् मुक्ता बद्ध हार उपशोभितम्

भू चक्रम् तेन दत्तं स्यात् स शैल वन काननम्

चतस्रो यत्र दृश्यन्ते रेखाः पार्श्व समीप गाः

तत्र एव अर्घ्य आदि पात्राणि न्यस्येच् च द्वारि भागशः

हृदये मति अहंकार मनांसि इति त्रयं ततः

गोपैः समान गुण शील वयस् विलास वेशैः च मूर्छित कल स्वन वेणु वीणैः

सन्तो न्यस्यन्ति तार आदि नमः ऽनन्तांस् तान् स बिन्दुकान्

संकर्षण आख्यः विज्ञेयो रक्ताभिश् च अति शोभनः

कृष्णः समुद्धरेत् तस्य पितॄन् एतान् स्व लोक ताम्

पाद्मे च तत्र एव

नासयोर् वदने कण्ठे हृदि नाभौ कटि द्वये

धरण्यां दुःख सम्भूतिम् दौर्भाग्यं दारव आसने

लक्ष्मी नृसिंहः विख्यातो भुक्ति मुक्ति फल प्रदः

त्रिविक्रमस् तथा देवः श्याम वर्णः महा द्युतिः

पृथिवी आदीनि तत्त्वानि तस्मिन् लीनानि भावयेत्
न अत्र किंशुक होमः

नमो विष्णवे गौराय दिश्यानाम् अधिपतये स्वाहा इति

अथ उपकल्पयते अ क्षत धानाः अ क्षत लाजान् सक्तून् किंशुकानि आञ्जन अभ्यञ्जने आज्यम् इति

न परिषेचनं विद्यते

जग्धा विचष्टिर् जग्धो मशको जग्धो व्यध्वरः

किंशुकानि आज्येन संयुज्य जुहोति

दर्व्याम् उपस्तीर्य एतेषाम् एव अन्नानाम् समवदाय सर्पिः मिश्रस्य जुहोति

जग्धो व्यध्वरो जग्धा विचष्टिर् जग्धो मशकः

न वै श्वेतस्य अभ्याचरेण अहिः जघान कंचन

अत्र अञ्जन अभ्यञ्जने दत्त्वा उपतिष्ठते

ये दिश्याः

समीची नाम असि प्राची दिक्

इति एतैः मन्त्रैः

नमो अस्तु सर्पेभ्यः

उद कुम्भम् आदाय त्रिः प्रदक्षिणम् आवसथम् परिषिञ्चन् परिक्रामेत् यावता कामयेत एतावता मे सर्पा न अवक्रामेयुः इति

नमः सूर्याय रोहिताय दिव्यानाम् अधिपतये स्वाहा

अथ अतस् श्रवणाकर्म

नमो ऽग्नये पार्थिवाय पार्थिवानाम् अधिपतये स्वाहा

सप्त च मानुषीर् इमाः तिस्रः च राज बन्धवैः

श्वेताय वैदर्वाय नमो नमः श्वेताय वैदर्वाय

नमो वायवे विभुमत आन्तरिक्षाणाम् अधिपतये स्वाहा

अप श्वेत पदा जहि पूर्वेण च अपरेण च

य आन्तरिक्षाः

निरवदास्यन् निरवदास्यन्

उद कुम्भम् दर्भ मुष्टिम् च आदाय प्राच् मुखः निष्क्रम्य प्राचो दर्भान् संस्तीर्य तेषु चतुरो बलीन् हरति

इति

नित्यम् अतस् ऊर्ध्वं बलिं हरत्य् आ मार्गशीर्ष्याः

इति एतैः मन्त्रैः प्रतिदिशम्

जग्धो मशको जग्धा विचष्टिर् जग्धो व्यध्वरः

ये पार्थिवाः सर्पाः तेभ्यः इमं बलिं हरामि

इति

इति अन्ततस् बलीन् हरति

तत् या पौर्णमासी श्रवणेन युञ्ज्यात् तस्याम् उपरिष्टात् सायम् अग्निहोत्रस्य दक्षिणाग्निम् उपसमादधात्य् औपासनम् अनाहिताग्निः
भगवान् उवाच शृणु अग्निवेशैः सर्व लोकम् आत्मनि आत्मानम् च सर्व लोके समम् अनुपश्यतः सत्या बुद्धिः समुत्पद्यते

विपापं विरजः शान्तं परम् अक्षरम् अव्ययम्

तम् उवाच भगवान् आत्रेयः अपरिसंख्येया लोक अवयव विशेषाः पुरुष अवयव विशेषाः अपि अपरिसंख्येयाः तेषां यथास्थूलं कतिचिद् भावान् सामान्यम् अभिप्रेत्य उदाहरिष्यामः तान् एकमनाः निबोध सम्यक् उपवर्ण्यमानान् अग्निवेशैः

मुनयः प्रशमं जग्मुः वीत मोह रजस् स्पृहाः

तस्य पुरुषस्य पृथिवी मूर्तिः आपः क्लेदः तेजो ऽभिसंतापः वायुः प्राणः वियत् सुषिराणि ब्रह्म अन्तरात्मा

न आत्मनः करण अभावात् लिङ्गम् अपि उपलभ्यते

शुद्ध सत्त्व समाधानम् सत्या बुद्धिः च नैष्ठिकी

ब्रह्म भूतस्य संयोगो न शुद्धस्य उपपद्यते

विचये पुरुषस्य उक्ता निष्ठा च परम ऋषिणा

तत्र एवम् जाति रूप वित्त वृत्त बुद्धि शील विद्या अभिजन वयस् वीर्य प्रभाव सम्पन्नः अहम् इति अहंकारः यन् मनस् वाच् काय कर्म न अपवर्गाय स सङ्गः कर्म फल मोक्ष पुरुष प्रेत्यभाव आदयः सन्ति वा न इति संशयः सर्व अवस्थासु अनन्यः अहम् अहम् स्रष्टा स्वभाव संसिद्धः अहम् अहम् शरीर इन्द्रिय बुद्धि स्मृति विशेष राशिः इति ग्रहणम् अभिसंप्लवः मम मातृ पितृ भ्रातृ दार अपत्य बन्धु मित्र भृत्य गणः गणस्य च अहम् इति अभ्यवपातः कार्य अकार्य हित अहित शुभ अशुभेषु विपरीत अभिनिवेशः विप्रत्ययः ज्ञ अज्ञयोः प्रकृति विकारयोः प्रवृत्ति निवृत्त्योः च सामान्य दर्शनम् अविशेषः प्रोक्षण अनशन अग्निहोत्र त्रिषवण अभ्युक्षण आवाहन याजन यजन याचन सलिल हुताशन प्रवेश आदयः समारम्भाः प्रोच्यन्ते हि अनुपायाः

यया भिनत्ति अतिबलम् महा मोह मयम् तमः

स प्रयोजनम् उद्दिष्टम् लोकस्य पुरुषस्य च

ग्रह अम्बुद रजस् धूम नीहारैः असमावृतम्

यया न आलम्बते किंचित् सर्वं संन्यस्यते यया

निवृत्तिः अपवर्गः तत् परं प्रशान्तं तत् तद् अक्षरम् तत् ब्रह्म स मोक्षः

तस्य हेतुः सर्व लोक सामान्य ज्ञानम्

याति ब्रह्म यया नित्यम् अजरम् शान्तम् अव्ययम्

एवम् अयम् अधी धृति स्मृतिः अहंकार अभिनिविष्टः सक्तः स संशयः अभिसंप्लुत बुद्धिः अभ्यवपतितो अन्यथा दृष्टिः अविशेष ग्राही विमार्ग गतिः निवास वृक्षः सत्त्व शरीर दोष मूलानाम् सर्व दुःखानाम् भवति

सामान्यं मूलम् उत्पत्तौ निवृत्तौ मार्ग एव च

एतैर् अविमलं सत्त्वं शुद्धि उपायैः विशुध्यति

तत्र श्लोकौ

तद् जाः हि अहंकार सङ्ग संशय अभिसंप्लव अभ्यवपात विप्रत्यय अविशेष अनुपायाः तरुणम् इव द्रुमम् अति विपुल शाखाः तरवः ऽभिभूय पुरुषम् अवतत्य एव उत्तिष्ठन्ते यैः अभिभूतः न सत्ताम् अतिवर्तते

तस्य हेतुः उत्पत्तिः वृद्धिः उपप्लवः वियोगः च

अथ अग्निवेशः उवाच क मूलाः भगवन् प्रवृत्तिः निवृत्तौ च क उपाय इति

ऽपुरुषो ऽयं लोक संमितः इति उवाच भगवान् पुनर्वसुः आत्रेयः

तत्र संयोग अपेक्षी लोक शब्दः

मृज्यमान इव आदर्शः तैल चेल कच आदिभिः

पर अवर _ शान्तिर् ज्ञान मूला न नश्यति

प्रवृत्तिः दुःखम् निवृत्तिः सुखम् इति यज् ज्ञानम् उत्पद्यते तत् सत्यम्

यावन्तो हि लोके मूर्तिमन्तो भाव विशेषाः तावन्तः पुरुषे यावन्तः पुरुषे तावन्तो लोके इति एवंवादिनम् भगवन्तम् आत्रेयम् अग्निवेशः उवाच न एतावता वाक्येन उक्तम् वाक्य अर्थम् अवगाहामहे भगवता बुद्ध्या भूयस्तरम् अतस् ऽनुव्याख्यायमानं शुश्रूषामह इति

एतत् तत् सौम्य विज्ञानं यत् ज्ञात्वा मुक्त संशयाः

एतत् प्रयोजनम् सामान्य उपदेशस्य इति

सर्व लोकम् हि आत्मनि पश्यतो भवति आत्मा एव सुख दुःखयोः कर्ता न अन्यः इति

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

कर्म आत्मक त्वात् च हेतु आदिभिः युक्तः सर्व लोकः अहम् इति विदित्वा ज्ञानं पूर्वम् उत्थाप्यते अपवर्गाय इति

ज्वलति आत्मनि संरुद्धं तत् सत्त्वं संवृत अयने

यया न उपैति अहंकारम् न उपास्ते कारणं यया

विद्या सिद्धिः मतिः मेधा प्रज्ञा ज्ञानं च सा मता
षष् धातवः समुदिताः पुरुष इति शब्दं लभन्ते तत् यथा पृथिवी अपः तेजः वायुः आकाशम् ब्रह्म च अव्यक्तम् इति एत एव च षष् धातवः समुदिताः पुरुष इति शब्दं लभन्ते

अमृतं ब्रह्म निर्वाणं पर्यायैः शान्तिः उच्यते

एवंवादिनं भगवन्तम् आत्रेयम् अग्निवेशः उवाच एवम् एतत् सर्वम् अनपवादम् यथा उक्तम् भगवता लोक पुरुषयोः सामान्यम्

एवम् अहंकार आदिभिः दोषैः भ्राम्यमाणः न अतिवर्तते प्रवृत्तिं सा च मूलम् अघस्य

यथा खलु ब्राह्मी विभूतिः लोके तथा पुरुषे अपि आन्तरात्मिका विभूतिः ब्रह्मणो विभूतिः लोके प्रजापतिः अन्तरात्मनः विभूतिः पुरुषे सत्त्वं यः तु इन्द्रः लोके स पुरुषे ऽहङ्कारः आदित्यः तु आदानम् रुद्रो रोषः सोमः प्रसादः वसवः सुखम् अश्विनौ कान्तिः मरुत् उत्साहः विश्वेदेवाः सर्व इन्द्रियाणि सर्व इन्द्रिय अर्थाः च तमो मोहः ज्योतिः ज्ञानम् यथा लोकस्य सर्ग आदिः तथा पुरुषस्य गर्भाधानं यथा कृत युगम् एवम् बाल्यं यथा त्रेता तथा यौवनं यथा द्वापरः तथा स्थाविर्यं यथा कलिः एवम् आतुर्यम् यथा युग अन्तः तथा मरणम् इति

भगवान् उवाच मोह इच्छा द्वेष कर्म मूला प्रवृत्तिः

योगं यया साधयते सांख्यः सम्पद्यते यया

तत्र हेतुः उत्पत्ति कारणम् उत्पत्तिः जन्म वृद्धिः आप्यायनम् उपप्लवो दुःख आगमः षष् धातु विभागः वियोगः स जीव अपगमः स प्राण निरोधः स भङ्गः स लोक स्वभावः

भवन्ति च अत्र

सर्व भाव स्वभाव ज्ञः यया भवति निःस्पृहः

स सर्व करण अयोगात् मुक्तः इति अभिधीयते

तत्र लोक दोष दर्शिणः मुमुक्षोः आदितस् एव आचार्य अभिगमनम् तस्य उपदेश अनुष्ठानम् अग्नेः एव उपचर्या धर्म शास्त्र अनुगमनम् तदा अर्थ अवबोधः तेन अवष्टम्भः तत्र यथा उक्ताः क्रियाः सताम् उपासनम् असतां परिवर्जनम् असंगतिः जनेन सत्यं सर्व भूत हितम् अ परुषम् अनतिकाले परीक्ष्य वचनं सर्व प्राणिषु च आत्मनि इव अवेक्षा सर्वासाम् अ स्मरणम् अ संकल्पनम् अ प्रार्थनम् अन् अभिभाषणम् च स्त्रीणां सर्व परिग्रह त्यागः कौपीनं प्रच्छादन अर्थम् धातु राग निवसनम् कन्था सीवन हेतोः सूचि पिप्पलकम् शौच आधान हेतोः जल कुण्डिका दण्ड धारणम् भैक्ष चर्या अर्थम् पात्रं प्राणधारण अर्थम् एक कालम् अग्राम्यः यथा उपपन्नः ऽभ्यवहारः श्रम अपनयन अर्थम् शीर्ण शुष्क पर्ण तृण आस्तरण उपधानम् ध्यान हेतोः काय निबन्धनम् वनेषु अनिकेत वासः तन्द्रा निद्रा आलस्य आदि कर्म वर्जनम् इन्द्रिय अर्थेषु अनुराग उपताप निग्रहः सुप्त स्थित गत प्रेक्षित आहार विहार प्रत्यङ्ग चेष्टा आदिकेषु आरम्भेषु स्मृति पूर्वका प्रवृत्तिः सत्कार स्तुति गर्हा अवमान क्षम त्वम् क्षुध् पिपासा आयास श्रम शीत उष्ण वात वर्षा सुख दुःख संस्पर्श सह त्वम् शोक दैन्य मान उद्वेग मद लोभ राग ईर्ष्या भय क्रोध आदिभिः असंचलनम् अहंकार आदिषु उपसर्ग संज्ञा लोक पुरुषयोः सर्ग आदि सामान्य अवेक्षणम् कार्य काल अत्यय भयम् योग आरम्भे सततम् अनिर्वेदः सत्त्व उत्साहः अपवर्गाय धी धृति स्मृति बल आधानम् नियमनम् इन्द्रियाणाम् चेतसि चेतस आत्मनि आत्मनः च धातु भेदेन शरीर अवयव संख्यानम् अभीक्ष्णम् सर्वं कारणवत् दुःखम् अस्वम् अनित्यम् इति अभ्युपगमः सर्व प्रवृत्तिषु अघ संज्ञा सर्व संन्यासे सुखम् इति अभिनिवेशः एष मार्गो ऽपवर्गाय अतो ऽन्यथा बध्यते इति उदयनानि व्याख्यातानि

लोके विततम् आत्मानम् लोकं च आत्मनि पश्यतः