tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
ततस् तुङ्गेषु भङ्ग शृङ्गेषु भङ्गिषु

दीन मन्थरम् अश्रौषं प्रमदा क्रन्दित ध्वनिम्

वंशान् पश्यथ यान् अस्याः परस्मिन् सरितस् तटे

पृष्टो ऽस्मि सत्त्र पतिना शय्या स्थः शर्वरी मुखे

कुशलं सानुदासाय श्रेष्ठिने भवताम् इति

ददाति स्म ततस् तेभ्यः स्वाः स कुल्माष पिण्डिकाः

सानुदासो ऽहम् एव इति यद्य् अस्यै कथयाम्य् अहम्

ते ऽपि प्लुतैर् उदात्तैश् च व्याहारैः परितो दिशम्

च ब्रवीति स्म हसन् स सः

तस्माद् अजात पुत्रा इव मातर् मृत सुता इव वा

एतत् स हस्त पादाय मादृशे न उपदिश्यते

अस्यै पूर्व प्रतिज्ञातम् स्व शरीरम् उपाहरम्

स्वयम् एव प्रवृत्तस् तैर् निवर्त्येत कथं ततः

स्वस्रीयः सानुदासो ऽस्य पोत भङ्गात् किल च्युतः

आवसाम नग इन्द्रस्य लोहितायति भास्वति

एतां दृष्ट्वा स पर्याणान् शार्दूल अजिन कङ्कटान्

अथवा न कला जालम् जालं वेद स केवलम्

इति संपृच्छमानाय यदा मह्यं न कश्चन

अस्मान् अपि तिरस्कृत्य श्रद्धया आराध्यताम् इति

तद् इयं स अनुराग त्वात् भवत् दर्शन काङ्क्षिणी

अ जानन् काकिनी इति अन्यो न किंचिद् इति च अपरः

प्रयुक्तास् ते नृपेण एव स च सिद्धार्थको वणिक्

स पार्थम् इव मां विष्णुः कर्म क्रूरम् अकारयत्

स माम् अलालयद् बाल नारी लालन पेशलः

युष्माकं हि सवर्णा इयम् उत्कृष्टा वा इति यन् मया

इदं ताम् उक्त्वा तस्यै तस्य अर्धम् अक्षिपम्

पीत्वा च पुष्कर मधु प्रीतया सहितस् तया

समुद्रदिन्नया सार्धम् अनुभूतं च तत्र यत्

वहन ध्वंस मुक्तानाम् समेतानां च बन्धुभिः

अवश्य भरणीयैः च रक्ष्यैश् च परवान् भवान्

त्वाम् अमी कुटिल आलापम् मन्यन्ते ताम्रलिप्तिकाः

प्रणिपत्य अब्रवीत् एहि स्व गृहम् गम्यताम् इति

तत् कोद्रव अन्नम् अस्नेह लवणम् भुक्तवान् अहम्

स च वां भागिनी भर्ता स आक्रन्दायाः पुरो मम

अहं तु पुष्कर मधु छद्मना छलितो ऽपि तैः

येन तेन एव दत्तेभ्यस् तेभ्यो हन्यां सुहृत्तमम्

सुप्रभायां तु या कन्या भरद्वाजाद् अजायत

यथा वधुकया उद्याने संगतो गङ्गदत्तया

यावद् भारुण्ड संग्रामात् यम दंष्ट्र अन्तरात् इव

अथ भीता इव सा अवोचत् स्व गृहे वर्तते भवान्

ये गुणान् न विदुस् तस्य स द्वीपात् प्राक् महोदधेः

कृत क्षौर आदि कर्मा तु लब्ध वस्त्र उत्तम अशनः

स्व कुटुम्बम् अनुकण्ठं कुरु याहि गृहान् इति

सर्वथा दुश्चिकित्सो ऽयं भवतो विनय आमयः

यच् च तद् धनम् एतस्यै त्वया दत्तं तद् एतया

अद्राक्षं पथिक आकल्पान् जल्पतो गौड भाषया

भरद्वाज सगोत्रः ऽयम् उपधानं तपस्विनाम्

यान पात्र विपत्तौ च विपन्नं लवणाम्भसि

इत्य् उक्त्वा स धन स्कन्धाम् निक्षिप्य भागिनीं मयि

आहूय आह स्म सुहृदः प्रीतांश् च परिचारकान्

न अमित्रः न अपि मध्यस्थः साधोर् यस्य भवत् भुवि

परीक्षितो ऽस्मि रत्नानि वर्जितानि परीक्षकैः

गुणवान् भागिनेयो ऽसौ गतः पोतेन सागरम्

युष्माभिश् च स नाथ त्वम् अहम् इच्छामि साधुभिः

स्फीतैः परिजनं च स्वं विभवैः समयोजयम्

गन्धर्वदत्तया सार्धं दिवसान् दत्तकेन च

अथ नौ मुनिर् आह स्म खिन्नौ स्थः पुत्रकौ चिरम्

न त्व् अपूर्ण प्रतिज्ञेन मातुर् आननम् ईक्षितुम्

कदाचित् कुञ्ज शिखरैः अचलानां स निर्झरैः

सुवर्ण आशा प्रवृत्तानाम् महान् इव विनायकः

ननु सर्व ज्ञ कल्पस्य भार्या अहम् मित्रवर्मणः

विचित्र उज्ज्वल वर्णम् च सु वेष आकार भर्तृकम्

एवं समुद्रदिन्ना च त्वद् पुत्रस्य निदर्शनम्

वंशानां ताड्यमानानां पुरः ष्ठा ष्ठा उदित स्वनः

अनुभूत जल क्रीडाः खादन्ति च पिबन्ति च

अलंकरण कर्म इदम् आशु निष्ठां व्रजत्व् इति

अथ आचेरः ऽवदत् पान्थान् अजः स्वः स्वः प्रमाप्यताम्

सर्वथा भवतां यद् यद् वृत्तं गन्धर्व संसदि

दैव पौरुष युक्तस्य श्रीर् इव श्लाघ्य जन्मनः

एकदा कृष्ण शर्वर्याम् पश्यामि स्म शिलोच्चयम्

एकस्य क्षुद्रकस्य अर्थे यः षोडश जिघांसति

सर्व रत्न परीक्षा आदि कला आकुल विशारदः
रण्डा पुत्रस्य यस्य एते श्रूयन्ते बन्दिभिर् गुणाः

पान्थः कश्चित् क्वचित् सत्रे प्रवृत्तिं कथयेद् इति

तया उक्तम् स्पृहयन्ति स्म यस्मै त्रिदश योषितः

उद्भ्रान्त उद्भ्रान्त दिक्क त्वात् भ्रान्तवान् सिन्धु रोधसि

त्वदीयस् तात वृत्तान्तः सर्वः संविदितो मम

अथ सा मद् वियोगेन मद् दुःखेन च कर्शिता

पर्ण शाला अन्तर आस्तीर्णे शयानः पर्ण संस्तरे

उपाध्यायैश् च स उत्साहैः विनीतः स तथा यथा

ज्वलति ज्वलने क्षिप्तो निर्घृणैर् द्रविडैर् इति

गृहीत्वा यान पात्रेण सिन्धुर् उत्तार्यताम् इति

तयोर् गुणवतोः पुत्रं गुणवन्तम् अविन्दतोः

यः शक्तः पुरुषस् तस्य श्लाघ्यम् एकस्य जीवितम्

हृत अर्थ जन दारिद्र्यात् त्वद् प्रसादात् सह स्नुषा

मूलम् एतद् उपादाय वर्धन्तां ते विभूतयः

धूर्तं तादृग्विधैर् एव सुहृद्भिः परिवारितम्

सानुदासः स एव अहम् सर्व स्वम् मे तया हृतम्

इत्यादि तौ प्रशस्ताय प्रादिशातां स सम्मदौ

तद् ब्रवीमि समाश्वस्य गङ्गदत्तां स मातृकाम्

स इन्द्रचापात् इव अम्भोदात् क्रान्तात् सौदामनी लता

दरिद्र वाटकम् पृष्टः कुत्र इति स मया पुनः

ततः श्रुत पितृ क्षेमा सा शोक उज्झित मानसा

न हि वेदम् अधीयानः शूद्रः सद्भिः प्रशस्यते

अम्बाम् अथ अर्घ जल पात्र भृतम् निरीक्ष्य दूराद् अपासरद् असौ जनता विहस्ता

आपन्न प्रिय दाराणाम् न एष धर्मः सताम् इति

समुद्रदिन्नया सार्धम् उच्छ्रिते संभ्रमान् मयि

हत स्व पान्थ सार्थ त्वात् अनाथो माम्

संकल्पजन्मना अनल्पम् संकल्पं कारिता त्वयि

मम त्व् आसीद् अयं शैलो हिरण्मय शिलः स्फुटम्

न हि वानर शावस्य युक्ता स्यन्दन धुर्य ता

अपूर्व पुरुष आक्रान्तम् स्व गृह द्वारम् आगमम्

शाटक अन्ते च ता बुद्ध्वा दृढया ग्रन्थि मालया

कस्य वा सानुदासो ऽसाव् इति तेन उदितम् ततः

यस् तु तेषां प्रतीहारः स राजा अंशम् प्रकल्पिताम्

गोलाङ्गूल आदि विक्रान्त विशीर्ण कुसुमेषु च

अगच्छन् कंचिद् अध्वानम् अचेतित पथ क्लमम्

तत्र वाणिजम् अद्राक्षं महा द्रविण भाजनम्

त्रातारौ जगतो वन्दे पार्वती परमेश्वरौ

अपि भूषणम् एतन् मे कोटि मूल्यम् भवेद् इति

जन्म अन्तर सुख प्राप्तये यश् च धर्मं निषेवते

नष्ट अश्व दग्ध रथ वत् योगः श्लाघ्यो ऽयम् आवयोः

पुष्करिण्यां ततः स्नात्वा पिबन्ति इव विषाणकाः

अनुभूता त्वया तात यान पात्र विपत्तयः

स दोषम् यदि पानं च स्वयं मा स्म पिबस् ततः

ततस् तद् सहितः गत्वा पुर उपवन पद्मिनीम्

अथ एकः दूरम् आरूढश् छिन्न वेत्र लता शिखः

कच्चित् सागरदत्तस्य भवन्तौ तनयाव् इति

उद्धृतास् ते विशेषेण दारिद्र्य निरयात् मया

तेन अति विनयेन अस्य लोक बाह्येन पार्थिवः

धर्म अर्थयोः फलं येन सुखम् एव निराकृतम्

भोः साधो मा भवत् ते भीर् न अहम् नक्तंचर अङ्गना

तरंग पाणिना आकृष्य हृता पापेन सिन्धुना

पतितः सरसि क्वापि शोभा विस्मित मानसे

गत्वा पश्य सुहृद् गोष्ठीम् मद अतिशय विह्वलाम्

सीदत् गुरुतर अर्थानाम् कः कालो नाम कार्यिणाम्

गङ्गदत्ता च तैर् एव योजिता भवता सह

प्रमोद गद्गद आलापः प्रमृष्ट अक्षाम् अभाषत

छागेन सानुदासस्य मया अन्यः परिवर्तितः

मम त्व् आसीत् प्रतिज्ञायाः कियत् सम्पादितम् मया

सागरेण च या कन्या सानुदासाय कल्पिता

प्रशस्ते तिथि नक्षत्रे बोहित्थम् अमुचद् वणिक्

तया संचरमाणश् च मन्थरं दूरम् अन्तरम्

त्वादृशः स्थिर सत्त्वस्य मादृश आदेश कारिणः

नरेन्द्र परिवारेण प्रतीतेन आवृतः ततः

तच् च सम्प्राप्त देशीयम् अतो मा विषदद् भवान्

आगमिष्यति तद् देवि मुञ्च कातर ताम् इति

इति विस्मारितस् ताभिः पितृ शोकम् अहं तदा

तस्मान् निहन्तु माम् एष वराकः प्रिय जीवितः

यदि पीतं न वा पीतं स्व दार सहितैः मधु

विज्ञात साङ्ग वेद अर्थः कः पठेन् मातृकाम् इति

अ स्पृशन्तः करैर् एनां पर स्त्रियम् उप नौकया

येन अङ्गणेन यामि स्म वा

आदाय नलिनी पत्त्र पुटम् केन अपि पूरितम्
न च मद्यम् इति श्रुत्वा पीतवान् अस्मि तन् मधु

आरोपयत बोहित्थम् इत्य् अवोचाव वाहकान्

सरित् तट उपकण्ठे च कदल कानन आवृतम्

सानुदासश् च रूपेण स्मरेण सदृशः किल

श्रूयताम् इति भाषित्वा तयोर् वृत्तम् अवर्तयत्

गत्वा नरेन्द्रम् अद्राक्षं सुर इन्द्रम् इव भास्वरम्

तच् च मुक्ता प्रवाल आदि गुरु मूल्यम् यद् आहृतम्

सुवर्ण प्राप्तये प्राप्ता या विपत् संपद् एव सा

तिष्ठन्तु तावद् अकलङ्क कुटुम्बि दाराः शीतांशु भास्वत् अनिलैः अपि ये न दृष्टाः

धिग् धिग् एव सुवर्णं तत् प्राप्यं प्राणि वधेन यत्

अथ अवोचत् असौ स्मित्वा हर्ष अश्रु कलुष ईक्षणा

मादृशां हि प्रमत्तानाम् अप्रमत्ता विपत्तयः

ज्वलनो ज्वाल्यतां रात्रौ तुङ्गे सागर रोधसि

मम मातुर् विवाहे त्वं लब्धा ज्ञाति कुलात् किल

सर्वम् अर्पितम् आवाभ्यां तुभ्यं तत् परिगृह्यताम्

यस्मै दत्ता अस्मि युष्माभिस् तम् अद्राक्षं विपद् गतम्

उपलभ्यस् ततो लोकात् कर्पासो गुणवान् इति

गृहं हि गङ्गदत्तस्य न पृच्छन्ति यथास्थिताः

भाण्डागारे तव न्यस्तम् अशेषं कृत लेखकम्

अथ गत्वा तम् उद्देशम् अपश्यं माधवी गृहे

इत्यादि यत् तया पृष्टं वृत्तं वृत्तं मया अखिलम्

सुहृद्भिर् धूर्त चित्त ज्ञैः दास्या संगमितः सह

जीवत्य् एव मृता तात माता मित्रवती तव

तडागम् इव रिक्तकम्

आत्मानम् अथ निर्निद्रो जातरूप अङ्ग पञ्जरम्

भोः साधो गङ्गदत्तस्य गृहम् आख्यायताम् इति

मूल शिखरम् फुल्लास् तिलक अशोक किंशुकाः

भिन्न पोतवणिज् वृत्तम् अर्यपुत्र समाचर

मांस पिण्ड ध्या ते ऽस्मान् नभसा आदाय चञ्चुभिः

तया च स्वीकृत स्वस्य गच्छतो मातुल आलयम्

पश्यामि स्म च वैदेशाञ् जर्जर छत्त्र पादुकान्

तस्माद् अधिकम् ऊनं वा क्रेतृ विक्रायक इच्छया

प्रायं पूरित सर्व इच्छाम् चिन्तामणि शिलाम् इव

त्वादृश् नाथः ह्य् अनाथो ऽपि मुख्यो नाथवताम् इति

नराणां हि विपन्नानां शरणं मातृ बान्धवाः

अथ अमानुषम् अश्रौषं

देव द्विज गुरून् तत्र स दुर्गत वनीपकान्

सकलश् च अयम् आरम्भः सुवर्ण प्राप्तये तव

अधुना निरनुक्रोशा सा प्रविष्टा अनिवारिता

तरुणीनां हि कन्यानां चेतस् ज क्षुण्ण _

तद् आत्मानं परित्यज्य स्वामिनो भवत अनृणाः

वामन उभय रोधस्काम् अगम्भीर अम्भसम् नदीम्

प्रश्न आदि ग्रन्थ सार ज्ञः चित्तं बुद्ध्वा तयोर् असौ

मादृशीं मातरं दीनां त्यक्त्वा यद् उपचीयते

अथ देव द्विज गुरून् अर्चित्वा मङ्गल उज्ज्वले

सा अथ प्रसारयत् स्विन्नं स्फुरन्तं दक्षिणं करम्

अथ अम्बया विहस्य उक्तम् अकाल ज्ञा इति मा

तस्मिंश् च क्षीण एव अन्या गन्त्री ते द्रव्य संहतिः

न च अपि स्व अर्थ सिद्धि अर्थम् मया त्वं विप्रलभ्यसे

गङ्गदत्तो गुणान् यस्य न न वेद भवान् अपि

अ निवृत्त दिदृक्षः च काननं परितो भ्रमन्

अर्वाक् कूलम् नुदत्य् एनान् पटुः पर तट अनिलः

तत्र अकरोत् अखेदं मां अङ्ग अभ्यङ्ग असन आदिभिः

दुःश्रवं श्रावितो मात्रा पितुः स्वर्ग अधिरोहणम्

बाधते मां पिपासा इति शनैर् ध्रुवकम् अब्रुवम्

विफलीकृत धर्म अर्थात् पाप कर्मा कुतस् ततः

निश्चल स्निग्धया दृष्ट्या सुष्ठु दृष्टम् इदं त्वया

वैराग्य वचन अम्भोभिः निर्वापयति स क्षमः

पिता मे ध्रियते भर्ता भृत्यान् आत्तेन किं मम

सानुदासः सुहृद् मध्ये विचरन् पुण्यवान् इति

अतः परम् अशेषा एव नटत् नट पुरःसरा

हर्ष आर्द्राः समकूर्दन्त ताल क्षोभित काननाः

सहस्रगुण लाभम् तद् आवाभ्यां परिवर्तितम्

आप्तैर् अकारयद् भृत्यैश् चक्षुस् रक्षितम् आदृतैः

गङ्गदत्तेन तन् मह्यं संततैर् लेख हारिभिः

मया उक्तम् सानुदास आख्यः वणिक् तत्र न विद्यते

विद्याधर पतेः च इयम् भाविनो भागिनी प्रिया

तत्र अपश्यम् स्त्रियं गौरीं सित असित शिरोरुहाम्

सद्यः पुत्रेण संयुक्ता स्वामिना च विनाकृता

तथा हि भीमसेनस्य वाक्यम् आकर्ण्यतां यथा

गो अश्व अज एडक आकार पाषाण कुल संकुलाम्
श्लिष्ट पट्टाम् अथ अद्राक्ष्व तरन्तीं रुदतीं स्त्रियम्

मदिरा मन्दिरात् मद्यम् आहरन्ति स्म संततम्

स शोकस् तासु दृष्टासु यत् सत्यम् अभवत् तनुः

क्रन्दत् परिजना कृच्छ्रात् परिसंस्थापिता मया

स्व दारान् एव स व्रीडः पर दारान् अमन्यत

आख्यायिका कथा काव्य नाटकेषु अपि तादृशी

तरुणौ सकलौ स्वस्थौ वार्त्ता विद्या विशारदौ

तां च आरूढाम् अपृच्छाम पर स्त्री इति पराङ्मुखौ

तेन च प्रविशन्न् एव पूर्व अभ्यासात् अशङ्कितः

विश्रम्य रजनीम् अत्र प्रातर् गन्तासि ताम् इति

अमी छागाः प्रमाप्यन्तां ततस् तत् मांसम् अद्यताम्

तान् अहं सुहृदः स्फीतैस् तोषयामि धनैर् इति

तौ तं वाणिजम् अब्रूतां रत्न तत्त्व विदा त्वया

निर्धार्य इति सुवर्ण आशा पाश यन्त्रित चेतसा

ततस् तत् तादृशं दुःखं पोत भङ्ग आदि हेतुकम्

तच् च आवास गृहम् दृष्ट्वा कुसुम स्थगित क्षिति

त्वया एकेन प्रतिज्ञायाः साफल्यम् उपपाद्यताम्

तच् च वैशसम् आकर्ण्य सानुदासस्य दुःश्रवम्

छागानां पुरुषाणां च धीराणाम् अपि सादकः

ततस् तं पृष्टवान् अस्मि सानुदासेन किं तव

हेम गर्ध ग्रह ग्रस्तैः तथा एव तद् अनुष्ठितम्

वीणा परिचय व्यग्राम् आसीनां सुप्रभा सुताम्

दयावन्तः पर्ण पुष्प जल अनिलान्

अथ तैः स स्पृहैः पृष्टं मथुरायां त्वया यदि

आत्मना आयासितेन इति प्राग् अभूस् त्वम् उपेक्षकः

मातुलाद् धनम् आदाय यो जीवति स मातृकः

यां यथासुखम् आसीनाम् अश्नन्तीं च स्त्रियं प्रति

अम्बा दूरम् अनुव्रज्य हितं मह्यम् उपादिशत्

तथा कथितवन्तस् ते ताम् आलोक्य एव डिण्डिकाः

अतः परं मद् आदेशात् मदीयाः परिचारिकाः

स्व शरीर प्रदानेन मह्यं पूर्व उपकारिणे

तेषाम् एकं कृशाद् वंशाद् विशीर्णाद् अपतत् ततः

ततो दुर्भग निह्रादैः पाण्डु छविभिः अण्डजैः

तृष्णा दासी विधेयाः हि किं न कुर्वन्ति पातकम्

उत्थितः पुरुषः को ऽपि सरसः स रसः ततः

अनुशासतम् इति आदि गङ्गदत्तम् अथ अवदम्

ततः स मन्त्रिणा राज्ञा संमन्त्र्य गुरुभिश् च ते

याश् च ताः शिरसि न्यस्ता मुक्ताः पोते निमज्जति

आगच्छन् म्लेच्छ पृतना छाग पूग पुरःसरा

दुष्पूरं पूरयामि स्म राज्ञस् तृष्णा रसातलम्

शाटकं पाटयित्वा अहम् अर्धं तस्यै वितीर्णवान्

स्मरता च सत् आचारम् सपत्नी जन संनिधौ

यद् अनन्तम् अकुप्यं च द्रविणं मम पश्यसि

अधुना गङ्गदत्ताया बाल ता लोल ताम् गता

अपुत्रान् आत्मनः पौराः स पुत्रान् अपि मेनिरे

माम् इह एकाकिनम् दृष्ट्वा प्राप्ता नक्तंचर अङ्गना

विद्या वृत्तैः ततो विप्रैर् गङ्गदत्तः स्वयं च माम्

परिमण्डल ग्रहपति प्रभा प्रभैः गुण केसर अंशु विसरः च राजसे

विमुक्तस् त्वम् इह प्राप्तः सर्वं तद् विदितं मम

यच् च उक्तम् मामकैर् अर्थैः कुटुम्बं जीव्यताम् इति

कदाचिन् नाविकः कश्चिद् आलोक्य अवान्तरम् द्वयोः

पित्रा च इयम् प्रतिज्ञाता तेन व्यर्था विचारणा

आवसाम कृत अपुण्याः चण्डां वैतरणीम् इव

तेन उक्तम् पाण्ड्य देशः ऽयम् अनु दक्षिण सागरम्

श्रद्दधाति स्म दुःसाध्यां मयि सर्वज्ञ ताम् अपि

जायन्ते हि सु पुण्यानाम् उत्सवा व्यसनेष्व् अपि

अथ एकेन द्वि भाषेण गृहं नीत्वा कुटुम्बिना

अथवा न एव शोच्यो ऽयम् अविपन्न महा धनः

रथ्याभिर् विशिखाभिश् च श्रेणि श्रेणि पुरःसरः

स्थूल उदर वली लेखाम् शुद्ध सूक्ष्म अम्बर आवृताम्

एका तु न गता तासाम् अङ्कम् आरोप्य तां मुनिः

माता तु गङ्गदत्ताया गृहीत चषका अवदत्

चम्पायां सानुदासस्य गृहम् अम्ब व्रजेर् इति

इति पृष्टस्य मे चित्तम् इति चित्तम् अभूत् तया

प्रवृत्तः सहसा हासः सलिल ओघः इव उल्बणः

दिन स्तोकेषु यातेषु सार्थेन सहितो मया

वाते मन्थर ताम् याते मस्करात् तुङ्ग ताम् गतात्

याम त्रयम् त्रियामाया यापयित्वा प्रसुप्तवान्

मां च अवोचन् वयं सर्वे भवतः परिचारकाः

मम खट्वा तले तस्मिन् शयितम् गङ्गदत्तया

पर्यायेण अहम् आकृष्टश् चञ्चोश् चञ्चौ पतत्रिणोः
इति संमन्त्रयन्ते स्म विषाद क्षाम वाचकाः

दंपतिभ्याम् असौ ताभ्यां क्रीताभ्यां प्रीणितस् तथा

सु सत्कार प्रयुक्तौ तौ यथागतम् अगच्छताम्

अनुज्ञातस्य पथिकैः प्रविष्टस्य गृहं मम

अनयत् पाणिना आकृष्य गृह अभ्यन्तर मण्डपम्

गृहे पुष्कर मधु अस्या दुष्प्रापं मानुषैर् इति

इतश् च पाण्ड्य मथुरा ग्रामान् मृदुनि योजने

अथ रौद्रम् अभूद् युद्धं गृध्रयोः स्व अर्थ गृद्धयोः

असौ च अलीक पाण्डित्यात् लोक वृत्त पराङ्मुखः

आर्द्र शुष्कैः अरण्यानी स धूमा क्रियताम् इयम्

सा तु सुप्रभया नीत्वा पित्र्यं विश्वावसोः पुरम्

प्रस्थितश् चिन्तयित्वा च सा च माम् इत्य् अभाषत

मुक्त्वा समुद्रदिन्न आशाम् अर्थ आशाम् च महा अश्रुषु

पिबतश् च मधु प्रीत प्रिया कर तल अर्पितम्

तं वन्दितुम् उपासर्पम् उत्सर्पत् सौम्य चन्द्रिकम्

भद्रे कस्य असि का वा इति ताम् अपृच्छम् अवाङ्मुखः

ततस् तत् तादृशं दुःखं बाधितं नो बुभुक्षया

मित्रवत्य् एव तत् सर्वं माता ते कथयिष्यति

यावनी नामका यस्य जाया यवन देश जा

ततस् तत्र वसत्य् अर्थं यं यं याचे स्म कंचन

इति विस्मृत दुःखः ऽपि सुख आस्वादैः अमानुषैः

अथ सांयात्रिकं कंचिद् गमिष्यन्तं महा उदधिम्

तस्य कैलास कूट आभान् सप्त कूटान् अकारयम्

प्रत्यग्रैस् तर्पयिष्यामो महिष छाग शोणितैः

ततः संमीलिते दृष्ट्वा तया नेत्रे मम अभवत्

ननु मानुष योषा एव वराक्य् एषा निरम्बरा

वाचा प्रत्यभिजानामि चिरम् अभ्यस्तया युवाम्

धिक् कर्पास कथाम् तुच्छां सर्वथा मूषकेण ते

तारं मङ्गल वादिनाम्

अतिगाहत च अध्वानम् काल भ्रू दण्ड भङ्गुरम्

अन्तर् कक्ष अन्तर स्थाय मातुलाय न्यवेदयत्

ये मे शोणितम् आयान्ति गृहीत्वा दक्षिणापथात्

जनन्यै गङ्गदत्तायाः कथितो भूभृता एव सः

प्रातिष्ठे सह सार्थेन तेन सिद्धार्थकेन च

क्वचिद् वसन्त रागम् च वेणु तन्त्री रुत अन्वितम्

वधूः समुद्रदिन्ना ते गुरु सारम् च तत् धनम्

तस्माद् इति ब्रवीमि इति विनिश्चित्य इदम् अब्रवम्

एवं च वसतस् तत्र मम इयम् अभवन् मतिः

तस्माद् इयम् अपि स्नेहम् अङ्गेषु निदधात्व् इति

समुद्रदिन्नया सार्धं स्यालौ प्राविशतां ततः

ताम् एव आश्वासयामि स्म मा स्म भीरुर् भवेर् इति

अकाल ज्ञा हि माता अपि पुत्रेण परिभूयते

भागिनेयैः अर्थये यत् त्वां तद् अनुष्ठातुम् अर्हसि

आस्ते मित्रवती यत्र तद् अयं पृच्छ्यताम् इति

स्त्रियं साक्षाद् इव आसीनाम् माधवी वन देवताम्

अयम् आगत एव असि त्यज निष्ठुर ताम् इति

त्याज्यास् तु निज शत्रु त्वात् प्राज्ञेन पितृ बान्धवाः

पश्यामि स्म ततः सिन्धौ बोहित्थं स्थिरम् अस्थिरे

ननु तातस्य दाराः स्थ सुमेरु गुरु चेतसः

तस्मै तद् मृत्यु वृत्तान्तम् कथं शक्ष्यथ शंसितुम्

सारे ऽर्थे दृढ निर्बन्धम् मा मां व्याहत मातुल

न पुष्कर मधु प्राप्तं त्वया अनर्थः ऽयम् अर्जितः

भोः पुष्कर मधु प्राप्तं मया इति च मुदा अवदत्

यथा असुर बिलम् बालः शासनान् मन्त्र वादिनः

ताम् एव ध्यातवान् अस्मि सिन्धु भङ्ग अग्र तारणाम्

तारितश् छाग नागेन हन्यां तं निर्घृणः कथम्

तेन उक्तम् कच्चिद् आयुष्मान् सानुदासो भवान् इति

तेन विज्ञापयाम्य् एतत् प्रीतश् चेद् वरम्

हृष्टः प्रत्युदगच्छन् मां मातुलः स्फीत डम्बरः

द्रष्टुं शक्नोति यस् तस्य क्षुद्रकान् धिग् असून् इति

सानुदासः पुनः पोतम् आरुह्य गतवान् इति

मूर्तं पुण्यम् इव अद्राक्षम् विमानं मेरु भास्वरम्

या असौ समुद्रदिन्ना इति कन्या निन्दित लक्षणा

यद् ब्रवीमि तद् आकर्ण्य त्वम् अनुष्ठातुम् अर्हसि

तेन चम्पाम् इयं नीत्वा देया ते चक्रवर्तिने

दैवात् फलकम् आलम्ब्य प्रापं तोयनिधेस् तटम्

कटैः कृत परिक्षेपाम् जरत् विरल वीरणैः

अथवा गङ्गदत्ता एव क्षेत्रं दानस्य पूजितम्

गहन अन्तम् दिन अन्तेन वन अन्त ग्रामम् आसदम्

इत्य् अवस्थित निर्बन्धः प्रणम्य जननीम् अहम्

तं च अहम् अति सत्कारम् अमन्ये अति विडम्बनाम्
तेन मन्यत एव अयम् सप्तमः सु रसः रसः

गृहं विक्रीय निःसारम् अनाथा जननी तव

असिपत्त्रवन अपेतः संचरन्न् इव नन्दने

इति चिन्ता आतुरम् सा मां हर्ष त्याजित धीर ता

उचितं भूषणस्य अस्य मूल्यम् आख्यायताम् इति

न यास्यामि न धास्यामि दारैः सह सभाम् इति

शिला पिहित पूर्व अर्धे दरी द्वारे ततः क्वचित्

सा तु निष्क्रम्य संभ्रान्ता माम् आलिङ्ग्य तथाविधम्

सा हि हि माम् आह्वयत्य् एव परित्रायस्व माम् इति

तिष्ठत् दौवारिक द्वारम् अशङ्कः प्रविशेर् इति

स्फीतैर् हेम अतिसर्गैः च पौर श्रेणिम् अवर्धयम्

ततस् तां पृष्टवान् अस्मि भीरु किं क्रियताम् इति

ताम्रलिप्त्यां पुरे भ्रान्तस् त्वत्तो धूर्ततरो जनः

निश्चय आत्मकया सद्यः प्रज्ञया इव निवर्तितः

ततः क्षार अम्बुधेः भीमात् प्रत्याहृत मनाः तया

अभाषत च हा तात हा मम अम्बा प्रिय आत्मजा

तद् एहि गृहम् अस्माकं सत्यं मन्त्रयसे यदि

तद् भवत् भर्तृके तत्र वर्गे प्रोषित भर्तृके

स्व देशम् आनयेद् आवां धर्मो ऽयं वणिजाम् इति

दरिद्र वाटक आद्यैः त्वं पथिकैः सह निर्गतः

आसीन् मे यन् मया दत्त्वा शरीरं पुण्यम् अर्जितम्

पौरैर् हर्ष कृत उत्साहैः न क्षुण्णः कथम् अप्य् अहम्

गन्धेन पुष्कर मधु प्रभवेन अधिवासितम्

संकोचित जगत् छाये प्रतापेन विसारिणा

इदं पुष्कर मधु एष सानुदासः पिबत्व् इति

यद् एतद् द्रविणं नाम प्राणा ह्य् एते बहिश्चराः

सानुदासो ऽयम् आनीतः स दारः दृश्यताम् इति

जीविते ऽपि निराशेन यान पात्रे निमज्जति

यावत् मात्रेण विक्रीतं द्रविणेन तद् अम्बया

अनागत सुख आशा च न एष बुद्धिमतां नयः

तास् तु प्रातः शिला दृष्ट्वा पृष्टो गन्धर्वदत्तया

न ईक्ष्यते प्रतिषेधात् सा कथम् एवं विडम्ब्यते

सागरेण निरस्ता च मन्दभाग्या अहम् एव सा

बहु सत्त्व उपकारिन्यः शाखा इव वनस्पतेः

एवं च परिशेषेभ्यः क्रमाच् चित्रकर आदिभिः

तस्याः करुणया नेत्रे मार्जता संतत अश्रुणी

विदूषित मधु स्पर्शाः प्रव्रजन्ति मुमुक्षवः

अवोचच् च पुरा अभूम स नाथाः मित्रवर्मणा

तद् तटे क्षणम् आसित्वा निषद्य च गत श्रमः

न वर्तते सकृत् पातुम् अतस् त्रिः पीयताम् इति

प्रयुक्त अर्घ्य आदि सत्कारौ क्षणं तौ गमित श्रमौ

तस्मै क्रुद्धस् तरंगाय महा मोहम् अहं गतः

क्व पुष्कर मधु क्व अत्र दुर्लभा यक्ष कन्यका

एक शेष अस्मदीया या सप्तम प्रमुखा स्थिता

सह पौत्रेण वध्वा च कुत्र अपि अन्यत्र तिष्ठति

स दोषम् अपि न त्याज्यं सहजं कर्म साधुभिः

दुर्विदग्ध जन आलापः ग्राम्य नागरकः भवान्

चन्दन अगरु कर्पूर लवंग लवली वनैः

सा अपराङ्मुखयोः जङ्घे बाहुभ्यां गाढम् आश्लिषत्

चित्र चीन अंशुक आस्तीर्णम् अम्बरं सु अच्छ कुट्टिमे

श्वश्रूस् त्वाम् आह रूक्षो ऽसि गात्रम् अभ्यज्यतां तव

धावित्वा च त्रियामा अर्धम् अहर् अर्धम् च रंहसा

तच् च मौक्तिकम् आनीय पोतस् तेन प्रपूरितः

अथ माम् अवशास्ति स्म किम् उदास्यते

कदाचित् सानुदासस्य पोत अपेतस्य जीवतः

अत्र अन्तरे निषण्णा इयम् मद् खट्वा तल भू तले

न स जानाति धूर्तो वा गङ्गदत्तस्य मन्दिरम्

समर्थस् तादृग् एको ऽपि हन्तुं पर परम्पराम्

निरुप्य च जलं तस्मै तत्र एव अनेष्महि क्षपाम्

आसीच् च मम हा कष्टं हन्त नष्टो ऽस्मि संप्रति

छागान् विक्रेतुम् आयान्ति किराताः परितो दिशः

रन्ध्रेषु प्रहरन्ति इति यत् तन् माम् इदम् आगतम्

इति इदम् वचनं विष्णोः सा अपि संमानयत्व् इति

वन्दनाय ततो दूराद् धरणीम् अहम् आश्लिषम्

तया तु कथितं पित्रे माम् आहूय स च अवदत्

कदा पश्यामि जननीम् इति च आकुल ताम् त्यज

खण्डचर्मा इति मे नाम मुण्डाः पाशुपता वयम्

शृणोमि स्म प्रचण्डानां डिण्डिकानां विकत्थिताम्

इत्य् असूयन्न् अहं तस्मै लज्जा वर्जित कंधरः

गोणीभिर् हेम पूर्णाभिः पूर्णं पट कुटी कुलम्

एवंप्राये च वृत्तान्ते दौवारिक निवेदितौ

अथ कण्ठ गत प्राणान् अस्मान् आदाय खं खगाः
अथ अंशुमति शीतांशौ प्रशान्त प्रबल श्रमः

इति चिन्ता विनोदा अहम् इह आसे प्रिय जीविता

वयं तु दुर्गमान् मार्गात् प्रक्षीण सु अल्प सैनिकाः

इति तत् क्षण संक्षिप्तम् क्षिप्त्वा स क्षणदम् दिनम्

ततः शतगुणेन अपि क्रेतुर् निष्क्रेतुम् अर्हसि

एतन् मनसि कृत्वा अर्थम् अकाले ऽप्य् अहम् आगता

सत्कृत्य आज्ञापयत् पुत्र जननी दृश्यताम् इति

उक्तश् च अस्मि पुनर् यावद् दारिकाया मुहूर्तकम्

पान्थ संहात सम्बाधम् अपश्यं सत्त्र मण्डपम्

अत्यन्त अन् उपपन्नम् तु दृष्ट्वा तस्याः समागमम्

व्रजे पुत्र यत्र आस्ते मातुलस् तव

यदा न अशकत् आक्रष्टुम् अब्दैर् बहुतिथैर् अपि

विहायस् तलम् आक्रामन्न् इन्दोर् इव मरीचयः

इति च इति च निश्चित्य त्रास आस्वादित चेतसा

भूमेर् अन्यत्र सर्वत्र सद् पात्र आदौ निधीयताम्

प्रवर्त्यो गुरुभिः कार्ये यत्र बालो बलाद् अपि

अचिरात् संविधास्यामि तत् त्यज आकुल ताम् इति

पुत्रि गन्धर्वदत्ते ऽयं सानुदासः पिता त्वया

अन्तरे यच् च ते वृत्तं सार्थ ध्वंस आदि भीषणम्

परिसंस्थापयन्तौ ताम् अतराव महा उदधिम्

अथ कूर्म अङ्गना इव अङ्गैः अङ्गे अलीना अपि लज्जया

अनुभूत समीकेन पङ्क्तेः प्रस्थीयतां पुरः

प्रवृद्ध प्रमदा उन्मादा चम्पा तं सार्थम् आवृणोत्

इदं संरम्भ गाम्भीर्यम् शङ्काम् इव करोति सः

विष मूर्छा परीता इव भर्तुर् भार्या विडम्बना

प्रत्युपस्थित कालस्य सुखस्य परिवर्जनम्

पुनश् च भिन्न पोतः च पाण्ड्य पुर्याम् च यत् तव

तस्मै च कथयामि स्म प्रकृष्टान् आत्मनो गुणान्

स छागे निहते हि अस्मिन् जीविताः स्युश् चतुर्दश

अमृता एव जनः कश्चिच् चिरात् कश्चिद् उदश्वसत्

स्मृत्वा मिथ्या तिरस्कारम् न तिरस्कारम् अर्हति

प्रातश् च पाण्ड्य मथुराम् आश्चर्य शत शालिनीम्

स्तुवन्तो देवताः स्वाः स्वाः पर्यक्रामन् प्रदक्षिणम्

तन् मे भगवता धैर्यात् सौभाग्यं दुर्भगीकृतम्

अथवा पुत्र एव असि मम इति उक्त्वा अनयत् गृहम्

तेन दत्तं तु तत् पीत्वा स्वभाव अपोढ मानसः

एकदा तं महात्मानम् अभितः प्राप्तम् अम्बरात्

नीलरत्न शिला उत्सङ्गे वितान आवृत भास्करे

प्रविशेद् अपि नाम इयम् दुर्घटो ऽयं मनोरथः

भरद्वाज अर्जितस्य इदम् तपस् कल्पतरोः फलम्

याते क्वचित् काले पिता वाम् इत्थम् आदिशत्

नारिकेल आदिभिः च अङ्गम् अपुषाव उपबृंहिभिः

श्रेष्ठि पुत्रैः प्रवीणो ऽसि त्वत्तो लज्जामहे वयम्

दास्या च प्रत्यभिज्ञाय मित्रवत्यै निवेदितम्

स्नान शाटकम् आनीय स्थूलं तैल मलीमसम्

सुवर्णभूमये यान्तम् अनन्तैः सह वाणिजैः

शक्र शस्त्र शिखा कृत्त पत्त्र चक्रः इव अभवत्

अपाक्रामन् परित्यक्त शस्त्र लज्जा यशस् धनाः

अपि नाम लभेय अहम् इदं कोट्या इति चेतसि

आसीच् च मम दिव्या इयम् इति संप्रति निश्चितम्

न हि सागर जन्मा श्रीः श्रीपतेर् अन्यम् अर्हति

समुद्रदिन्नया पादौ वाणिजस्य च वन्दितौ

प्रमीतो हिमवत्य् अस्मिन् स प्रयाति परां गतिम्

अनन्त पटल छिद्र प्रविष्ट आतप चन्द्रिकाम्

साधु धर्म अर्थ सर्व अर्थः सार्थवाहो ऽस्ति सागरः

दुर्गाद् उत्क्रम्य सुप्तो ऽहं वट मूले महा श्रमः

अथ पान्थ आस्थिता दीर्घा प्रस्थिता छाग संततिः

सर्वम् एक पदे नष्टं साधाव् अपकृतं यथा

हृदयाद् व्यावृताद् येन क्वापि प्रियतमा गता

ताश् च विज्ञापयामि स्म परस्मिन् मम जन्मनि

अथ इत्थम् कथयामि स्म सानुदासस् तपस्विकः

आसनेन अचल आभेन चलता चलितः किल

इति विचिन्तितवन्तं माम् आस्थित आदिष्ट विष्टरम्

मया उक्तम् अथ स असूयम् किं च मित्रवती मृता

वाच् मात्रेण अपि यत् सत्यं न सा संमानिता मया

ततः क्षीर ओदन प्रायम् भुक्त्वा

वर्ण्यमाना अपि न अस्माभिः कदाचित् प्रमदा श्रुता

तौ मां निश्चलया दृष्ट्या दृष्टवन्तम् अपृच्छताम्

प्रविश्य त्वरया आलिङ्गत् अङ्गैस् तुङ्ग तनूरुहम्

पित्र्यं श्रेष्ठि पदम् कृत्वा गृहं याहि इति अभाषत

ततः सुमेरु सारेण रत्न काञ्चन राशिणा