tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
विष्णोः क्रमो ऽसि सपत्न हा दिश् संशितः मनः तेजाः

स मा जीवीत् तं प्राणो जहातु

यो व आपो ऽपाम् ऊर्मिर् अप्स्व् अन्तर् यजुष्यो देव यजनः

यद् अर्वाचीनं त्रैहायणाद् अनृतं किंच ऊदिम

अरिप्रा आपो अप रिप्रम् अस्मत्

प्रजापतेर् वो धाम्ना अस्मै लोकाय सादये

विष्णोः क्रमो ऽसि सपत्न हा औषधी संशितः सोम तेजाः

समुद्रं वः प्र हिणोमि स्वां योनिम् अपीतन

इदं तम् अति सृजामि तं मा अभ्यवनिक्षि

देवस्य सवितुर् भाग स्थ अपां शुक्रम् आपो देवीर् वर्चो अस्मासु धत्त

सप्त ऋषीन् अभ्यावर्ते

इन्द्रस्य भाग स्थ अपां शुक्रम् आपो देवीर् वर्चो अस्मासु धत्त

स मा जीवीत् तं प्राणो जहातु

आशा अनु वि क्रमे ऽहं आशाभ्यस् तं निर् भजामो यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

तन् मे द्रविणं यच्छतु तन् मे ब्राह्मण वर्चसम्

अपो दिव्या अचायिषं रसेन सम् अपृक्ष्महि

तेन तम् अभ्यतिसृजामो यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

विष्णोः क्रमो ऽसि सपत्न हा पृथिवी संशितः अग्नि तेजाः

तं वधेयं तं स्तृषीय अनेन ब्रह्मणा अनेन कर्मणा अनया मेन्या

प्रजापतेर् वो धाम्ना अस्मै लोकाय सादये

तं वधेयं तं स्तृषीय अनेन ब्रह्मणा अनेन कर्मणा अनया मेन्या

सोमस्य भाग स्थ अपां शुक्रम् आपो देवीर् वर्चो अस्मासु धत्त

परा अर्चिषा मूरदेवाꣳ छृणीहि परा असुतृपः शोशुचतः शृणीहि

विष्णोः क्रमो ऽसि सपत्न हा कृषि संशितः अन्न तेजाः

यो व आपो ऽपां अग्नयो ऽप्स्व् अन्तर् यजुष्यो देव यजनः

इयं तं प्सात्व् आहुतिः समिद् देवी सहीयसी

जिष्णवे योगाय अप्सु योगैः वो युनज्मि

पृथिवीम् अनु वि क्रमे ऽहं पृथिव्यास् तं निर् भजामो यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

स मा जीवीत् तं प्राणो जहातु

स मा जीवीत् तं प्राणो जहातु

तं वधेयं तं स्तृषीय अनेन ब्रह्मणा अनेन कर्मणा अनया मेन्या

इदं तम् अति सृजामि तं मा अभ्यवनिक्षि

अपाम् अस्मै वज्रं प्र हरामि चतुर् भृष्टिम् शीर्ष भिद्याय विद्वान्

जिष्णवे योगाय इन्द्र योगैः वो युनज्मि

तेन तम् अभ्यतिसृजामो यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

यो व आपो ऽपां हिरण्य गर्भः ऽप्स्व् अन्तर् यजुष्यो देव यजनः

पितॄणां भाग स्थ अपां शुक्रम् आपो देवीर् वर्चो अस्मासु धत्त

सो अस्य अङ्गानि प्र शृणातु सर्वा तन् मे देवा अनु जानन्तु विश्वे

तं वधेयं तं स्तृषीय अनेन ब्रह्मणा अनेन कर्मणा अनया मेन्या

सं मा अग्ने वर्चसा सृज सं प्रजया सम् आयुषा

तेन तम् अभ्यतिसृजामो यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

परा शृणीहि तपसा यातुधानान् परा अग्ने रक्षो हरसा शृणीहि

प्र अस्मत् एनो दुरितं सु प्रतीकाः प्र दुष्वप्न्यम् प्र मलं वहन्तु

यमस्य भाग स्थ अपाम् शुक्रम् आपो देवीर् वर्चो अस्मासु धत्त

ताः मे द्रविणम् यच्छन्तु ताः मे ब्राह्मण वर्चसम्

वैश्वानरस्य दंष्ट्राभ्यां हेतिस् तं सम् अधाद् अभि

तेन तम् अभ्यतिसृजामो यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

यो व आपो ऽपां अश्मा पृश्निर् दिव्यो ऽप्स्व् अन्तर् यजुष्यो देव यजनः

जिष्णवे योगाय विश्वानि मा भूतान्य् उप तिष्ठन्तु युक्ता म आप स्थ

तं वधेयं तं स्तृषीय अनेन ब्रह्मणा अनेन कर्मणा अनया मेन्या

प्रजापतेर् वो धाम्ना अस्मै लोकाय सादये

आपो मा तस्मात् सर्वस्माद् दुरितात् पान्त्व् अंहसः

तं वधेयं तं स्तृषीय अनेन ब्रह्मणा अनेन कर्मणा अनया मेन्या

यत् ते अन्नं भुवस् पत आक्षियति पृथिवीम् अनु

इन्द्रस्य ओजः स्थ इन्द्रस्य सह स्थ इन्द्रस्य बलं स्थ इन्द्रस्य वीर्यं स्थ इन्द्रस्य नृम्णं स्थ

दिशः ज्योतिष्मतीः अभ्यावर्ते

यज्ञम् अनु वि क्रमे ऽहं यज्ञात् तं निर् भजामो यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

इन्द्रस्य ओजः स्थ इन्द्रस्य सह स्थ इन्द्रस्य बलं स्थ इन्द्रस्य वीर्यं स्थ इन्द्रस्य नृम्णं स्थ

विष्णोः क्रमो ऽसि सपत्न हा आशा संशितः वात तेजाः
दिशो अनु वि क्रमे ऽहं दिग्भ्यस् तं निर् भजामो यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

तं वधेयं तं स्तृषीय अनेन ब्रह्मणा अनेन कर्मणा अनया मेन्या

इदं तम् अति सृजामि तं मा अभ्यवनिक्षि

तेन तम् अभ्यतिसृजामो यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

विष्णोः क्रमो ऽसि सपत्न हा अप्सुसंशितः वरुण तेजाः

विष्णोः क्रमो ऽसि सपत्न हा द्यौ संशितः सूर्य तेजाः

तस्य नस् त्वं भुवस् पते सम्प्रयच्छ प्रजापते

स मा जीवीत् तं प्राणो जहातु

अग्नेर् भाग स्थ अपां शुक्रम् आपो देवीर् वर्चो अस्मासु धत्त

स मा जीवीत् तं प्राणो जहातु

अरिष्टाः सर्व हायसः मा च नः किंचन अममत्

यो व आपो ऽपाम् वत्सो ऽप्स्व् अन्तर् यजुष्यो देव यजनः

स मा जीवीत् तं प्राणो जहातु

विष्णोः क्रमो ऽसि सपत्न हा यज्ञ संशितः ब्रह्म तेजाः

ब्राह्मणाꣳ अभ्यावर्ते

जितम् अस्माकम् उद्भिन्नम् अस्माकम् अभ्यष्ठां विश्वाः पृतना अरातीः

सा मे द्रविणम् यच्छतु सा मे ब्राह्मण वर्चसम्

प्राणम् अनु वि क्रमे ऽहं प्राणात् तं निर् भजामो यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

अन्तरिक्षम् अनु वि क्रमे ऽहं अन्तरिक्षात् तं निर् भजामो यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

विष्णोः क्रमो ऽसि सपत्न हा प्राण संशितः पुरुष तेजाः

प्रजापतेर् वो धाम्ना अस्मै लोकाय सादये

इन्द्रस्य ओजः स्थ इन्द्रस्य सह स्थ इन्द्रस्य बलं स्थ इन्द्रस्य वीर्यं स्थ इन्द्रस्य नृम्णं स्थ

इदं तम् अति सृजामि तं मा अभ्यवनिक्षि

प्रजापतेर् वो धाम्ना अस्मै लोकाय सादये

यम् वयं मृगयामहे तं वधै स्तृणवामहै

जिष्णवे योगाय ब्रह्म योगैः वो युनज्मि

यो व आपो ऽपां वृषभो ऽप्स्व् अन्तर् यजुष्यो देव यजनः

विष्णोः क्रमो ऽसि सपत्न हा अन्तरिक्ष संशितः वायु तेजाः

ते मे द्रविणं यच्छन्तु ते मे ब्राह्मण वर्चसम्

व्यात्ते परमेष्ठिनो ब्रह्मणा आपीपदाम तम्

विष्णोः क्रमो ऽसि सपत्न हा ऋच् संशितः साम तेजाः

ते मे द्रविणं यच्छन्तु ते मे ब्राह्मण वर्चसम्

इदं तम् अति सृजामि तं मा अभ्यवनिक्षि

यद् अग्ने अद्य मिथुना शपतो यद् वाचस् तृष्टं जनयन्त रेभाः

जिष्णवे योगाय क्षत्र योगैः वो युनज्मि

ब्रह्म अभ्यावर्ते

जिष्णवे योगाय सोम योगैः वो युनज्मि

स मा जीवीत् तं प्राणो जहातु

इदम् अहम् आमुष्यायणस्य अमुष्याः पुत्रस्य वर्चस् तेजः प्राणम् आयुर् नि वेष्टयामि इदम् एनम् अधराञ्चं पादयामि

स मा जीवीत् तं प्राणो जहातु

प्रजापतेर् वो धाम्ना अस्मै लोकाय सादये

विद्युर् मे अस्य देवा इन्द्रो विद्यात् सह ऋषिभिः

तेन तम् अभ्यतिसृजामो यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः
उत अमृत असुः व्रत एमि कृण्वन्न् असुर् आत्मा तन्वस् तत् सु मद्गुः

ऋधङ्मन्त्रो योनिं य आबभूव अमृत असुः वर्धमानः सु जन्मा

यत् सम्यञ्चाव् अभियन्ताव् अभि क्षाम् अत्रा मही रोध चक्रे वावृधेते

यस् ते शोकाय तन्वं रिरेच क्षरत् हिरण्यम् शुचयो ऽनु स्वाः

अविं वृधाम शग्मियं सखायं वरुणं पुत्रम् अदित्या इषिरम्

धास्युर् योनिं प्रथम आ विवेशा यो वाचम् अनुदितां चिकेत

दर्शन् नु ता वरुण यास् ते विष्ठा आवर्व्रततः कृणवो वपूंषि

आ यो धर्माणि प्रथमः ससाद ततो वपूंषि कृणुषे पुरूणि

अर्धम् अर्धेन पयसा पृणक्ष्य् अर्धेन शुष्म वर्धसे अमुर

अदब्ध असुः भ्राजमानो अह इव त्रितो धर्ता दाधार त्रीणि

तद् ऊ षु ते महत् पृथुज्मन् नमः कविः काव्येना कृणोमि

अत्रा दधेते अमृतानि नाम अस्मे वस्त्राणि विश एरयन्ताम्

सप्त मर्यादाः कवयस् ततक्षुस् तासाम् इद् एकाम् अभ्य् अंहुरो गात्

कवि शस्तानि अस्मै वपूंष्य् अवोचाम रोदसी सत्य वाचा

उत वा शक्रो रत्नं दधात्य् ऊर्जया वा यत् सचते हविः दाः

उत पुत्रः पितरं क्षत्रम् ईडे ज्येष्ठं मर्यादम् अह्वयन्त् स्वस्तये
यथा फेनः उदकेन ददृशानः निजस्यति एव वयम् घुणान् सर्वान् साकम् वाचा नि जासयामसि

घुणानाम् मध्यतः ज्येष्ठः कनिष्ठः उत मध्यमः हताः वः सर्वे ज्ञातयः

गन्धर्वः परि अब्रवीत्

घुणान् हन्तु आयती

तावत् नः अधि संहितम्

घुणान् पिनष्टि पिंषती

हता माता

प्रतिबुद्धाः अभूतन प्रदोषम् तस्कराः इव

तेन वो वृत्र हा सूर्यो नि जम्भ्याꣳ घुणाः

उद्यन् रश्मीन् आ तनुष्व

सूर्यः निम्रोचन् रश्मिभिः हन्तु

घुणाः न किम् चन इह वः

उद्यन् आदित्यः घुणान् हन्तु

बाणवद्भिः सम् अर्पय
अ क्रोधनः क्रोधनेभ्यो विशिष्टः तथा तितिक्षुर् अ तितिक्षोः विशिष्टः

तदा राज्यं सम्प्रदाय एव तस्मै त्वया किम् उक्तः कथय इह सत्यम्

आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं च अस्य विन्दति

सद्भिः पुरस्तात् अभिपूजितः स्यात् सद्भिः तथा पृष्ठतो रक्षितः स्यात्

यया अस्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदेत् रुशतीम् पाप लौल्याम्

गङ्गा यमुनयोः मध्ये कृत्स्नः अयम् विषयः ते

पूज्यान् सम्पूजयेत् दद्यात् न अभिशापम् कदाचन

अवसत् पृथिवी पालः दीर्घ कालम् इति श्रुतिः

शौनक उवाच

पूजितः त्रिदशैः साध्यैः मरुद्भिः वसुभिः तथा

आक्रुश्यमानो न आक्रोशेत् मन्युम् एव तितिक्षति

मध्ये पृथिव्याः त्वम् राजा भ्रातरः अन्ते अधिपाः ते

परस्य नो मर्मसु ते पतन्ति तान् पण्डितः न अवसृजेत् परेषु

सदा सताम् अतिवादान् तितिक्षेत् सतां वृत्तं पालयन् साधु वृतः

विद्याद् जनानां मुखे निबद्धं निरृतिं वहन्तम्

ययातिः उवाच

शक्र उवाच

कथा अन्ते तत्र शक्रेण पृष्टः स पृथिवीपतिः

न अरुन्तुदः स्यात् न नृशंस वादी न हीनतः परम् अभ्याददीत

यदा स पूरुः ते रूपेण राज्ञ् जराम् गृहीत्वा प्रचचार लोके

वाच् सायकाः वदनात् निष्पतन्ति यैर् आहतः शोचति वा त्रि अहानि

तस्मात् सान्त्वम् सदा वाच्यं न वाच्यं परुषं क्वचित्

अ मानुषेभ्यः मानुषः च प्रधानो विद्वांस् तथा एव अ विदुषः प्रधानः

स्वर् गतः तु स राज इन्द्रः न्यवसत् देव सद्मनि
त्रयो हि प्राणो ऽपानो व्यानः

एको ह्य् एव एष पुत्रो यत् प्राणः

एक पुत्रः इति चैकितानेयः

स उ एव षष् पुत्रः इति

आ ह अस्य एकः वीरो वीर्यवाञ् जायते य एवं वेद

एतं ह स्म वै तद् उद्गीथं विद्वांसः पूर्वे ब्राह्मणाः काम आगायिनः आहुः कति ते पुत्रान् आगास्याम इति

षष् हि प्राणो ऽपानो व्यानः समानो ऽवान उदानः

द्वौ हि प्राण अपानौ

स उ एव द्वि पुत्रः इति

स उ एव पञ्च पुत्रः इति

सप्त शीर्षण्याः प्राणा द्वौ अवाञ्चौ नाभ्यां दशमः

एतस्य हि इयम् सर्वाः प्रजाः

पञ्च हि प्राणो ऽपानो व्यानः समानो ऽवानः

स उ एव चतुर् पुत्रः इति

चत्वारो हि प्राणो ऽपानो व्यानः समानः

स उ एव बहु पुत्रः इति

एको ह्य् एव एष वीरो यत् प्राणः
मध्ये च अपराजितायाम् च दिशि इति सायम्

अथ अपि उदाहरन्ति कामम् गृह्ये अग्नौ पत्नी जुहुयात् सायम् प्रातर् होमौ गृहाः पत्नी गृह्यः एष अग्निः भवति इति

प्रदक्षिणम् अग्निम् परिक्रम्य अपाम् शेषम् निनीय पूरयित्वा चमसम् प्रतिष्ठाप्य यथार्थम्

अथ हविष्यस्य अन्नस्य अग्नौ जुहुयात् कृतस्य वा अ कृतस्य वा

समिधम् आधाय अनुपर्युक्ष्य तथा एव उदक अञ्जलीन् प्रसिञ्चेत्

एवम् अतस् ऊर्ध्वम् गृह्ये अग्नौ जुहुयात् _ हावयेत् वा आ जीवित अवभृथात्

अ कृतम् _ प्रक्षाल्य जुहुयात् प्रोदकम् कृत्वा

अथ _ दधि पयः यवागूम् _ कंसेन _ चरुस्थाल्या _ स्रुवेण _ एव

तूष्णीम् एव उत्तराम् मध्ये च एव अपराजितायाम् च एव दिशि

तूष्णीम् उत्तराम्

देवैः सवितर् प्रसुव इति प्रदक्षिणम् अग्निम् पर्युक्षेत् सकृत् _ त्रिस् _

अग्नये _ इति पूर्वाम्

अग्निम् उपसमाधाय परिसमुह्य दक्षिण जानु अक्तः दक्षिणेन अग्निम् अदिते अनुमन्यस्व इति उदक अञ्जलिम् प्रसिञ्चेत्

निष्ठिते सायमाश प्रातराशे भूतम् इति प्रवाचयेत्

अथ प्रातर् सूर्याय _ इति पूर्वाम्
स तत्र आजगाम यत्र इतरः बभूव

तं ह उवाच दुरधीयानं तं वै भवान् मौद्गल्यम् अवोचत्

शान्तिं करिष्यामि इति

तस्मा एतत् प्रोवाच वेदांश् छन्दांसि सवितुर् वरेण्यम्

त्वं मा यं प्रश्नम् अप्राक्षीर् न तं व्यवोचम्

त्वाम् उपैष्यामि

भर्गो देवस्य कवयो ऽन्नम् आहुः कर्माणि धियः

तं ह उपेत्य पप्रच्छ किं स्विद् आहुर् भोः सवितुर् वरेण्यं भर्गो देवस्य कवयः किम् आहुर् धियो विचक्ष्व यदि ताः प्रवेत्थ

शान्तिं करिष्यामि इति

तम् उपसंगृह्य पप्रच्छ अधीहि भोः कः सविता का सावित्री

दुरधीयानं वा अहं मौद्गल्यम् अवोचम्

स त्वा यं प्रश्नम् अप्राक्षीन् न तं व्यवोचः

स ह मैत्रेयः स्वान् अन्तेवासिन उवाच यथार्थं भवन्तो यथागृहं यथा मनः विप्रसृज्यन्ताम्

किमर्थम् इति

अथ उ ऽयं मम कल्याणः

स मा यं प्रश्नम् अप्राक्षीन् न तं व्यवोचम्

स ह न प्रतिपेदे

तेन याहि इति

उपायामि तु एव भवन्तम् इति

तम् उपैष्यामि

दुरधीयानं वा अहं भवन्तम् अवोचम्

तं हा उपेयाय

तं ह पप्रच्छ
ताम् तस्याम् एव आहुतौ हुतायाम् ब्राह्मणाय ददति यम् संवत्सरम् अन् अभ्यागमिष्यन्तः भवन्ति अवृत्तिम् अस्मिन् पाप्मानम् निवेशयामः इति वदन्तः

आयुः यज्ञ पतौ अधात् इति आयुः एव अस्मिन् तत् दधति

ताम् उ ह एके यजुषा उत्थापयन्ति

इन्द्राय कृण्वती भागम् इति इन्द्रियम् एव अस्मिन् तत् दधति

इमाम् एव अस्मै तत् उत्थापयन्ति

तत् आहुः एतस्य दीर्घ सत्त्रिणः अग्निहोत्रम् जुह्वतः अग्निहोत्री दुह्यमाना उपविशेत् किम् तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिः इति

अवृत्तिम् वै एषा यजमानस्य पाप्मानम् प्रतिदृश्य उपविशति यस्य अग्निहोत्री दुह्यमाना उपविशति

प्राण अपानौ एव अस्मिन् तत् दधति

ताम् उत्थापयन्ति उद् अस्थात् देवी अदितिः इति

इयम् वै देवी अदितिः

मित्राय वरुणाय च इति
तद् उ यथा मध्येन पुरुषः सु हितः वा स्याद् अशनायेद् वा तथा तत्

तानि यत्र क्व च अनुपरिप्लवेरन् तानि तृचेष्व् एव कल्पयेन् न एकर्चेषु

अथ उ यद् एव ऋक्साम हिंकारस् तेन अस्य तृचाः कृता भवन्ति

अथ उ यद् एव प्रस्तावः प्रतिहारो निधनं तेन उ एव तृचेभ्यो न एति

या हि भूयसी गव्यूतिर् भूयस्य् ऋद्धिस् तां तृचेन ऋध्नोति

त्रीणि ह वै यज्ञस्य उदराणि गायत्री बृहत्य् अनुष्टुप्

अथ यथा इतराणि अङ्गानि स्थितान्य् एवम् अन्यानि स्तोत्राणि स्थितान्य् एव

अत उद्धरन्ति

इमे हि लोकास् तृचः

चत्वार्य् उ ह वै सामान्य् एकर्चेभ्यो अ तद् स्थानानि बृहत् रथन्तरे वामदेव्यं यज्ञायज्ञीयम् इति

अवच्छिन्न इव वा अयम् आभ्यां लोकाभ्याम्

एतस्मात् ह वा इदं भूयस्वी कनीयस्विनम् अतिमन्यते

एक ऋचः ह त्वाव तृचाज् ज्यायान्

वीर्य संतततरः इव तृचः

त्रयो वा इमे लोकाः

त्रयो वा एकस्माद् वीर्यवत्तराः

यो ह त्वाव एतानि ऋक् तृचान् च अक्षर तृचान् च वेद उभये मे तृचाः कृता भवन्ति इति उभे ह एव अस्य तृचाः कृता भवन्ति

अथ या कनीयसी गव्यूतिः कनीयस्य् ऋद्धिस् ताम् एकर्चेन ऋध्नोति
सा तत्र प्रायश्चित्तिः

शकधूमं नक्षत्राणि इति एतेन सूक्तेन जुहुयात्

राहू राजानं त्सरति स्वरन्तम् आ एनम् इह हन्ति पूर्वः

चन्द्राय स्वाहा इति हुत्वा
पुराणं विषमं मध्ये विच्छिन्नं यत् च शुक्रकम्

पक्व जम्बु निभम् किंचिन् निम्नं च क्षतशुक्रकम्

अपाङ्गे वा कनीने वा कण्डू ऊषा पक्ष्म पोटवान्

शुष्क असृज् पिण्ड वत् श्यावम् यन् मांसं बहलं पृथु

कफेन शोफस् तीक्ष्ण अग्रः क्षार बुद्बुदक उपमः

वर्त्म संधि आश्रया शुक्ले पिटिका दाह शूलिनी

अशोफ अश्रु उपदेहम् च सिरोत्पातः स शोणितात्

शोणित अर्म समं श्लक्ष्णं पद्म आभम् अधिमांसकम्

वायुः क्रुद्धः सिराः प्राप्य जल आभम् जल वाहिनीः

शुक्लार्म शोफस् तु अरुजः स वर्णः बहलो ऽमृदुः

शङ्ख शुक्लम् कफात् साध्यं न अति _ शुद्धशुक्रकम्

तत् कृच्छ्र साध्यम् याप्यं तु द्वितीय पटल व्यधात्

आताम्र पिच्छिल अस्र स्रुत् आताम्र पिटिका अति _

शस्त्रेण साधयेत् पञ्च स _ आस्रवांस् त्यजेत्

कफात् शुक्ले समं श्वेतं चिर वृद्धि अधिमांसकम्

पित्तं कुर्यात् सिते बिन्दून् असित श्याव पीतकान्

पूय आस्रावी कृमिग्रन्थिर् ग्रन्थिः कृमि युतः ऽर्तिमान्

नीरुक् श्लक्ष्णो ऽर्जुनं बिन्दुः शश लोहित लोहितः

तेन नेत्रं स रुज् राग शोफम् स्यात् स जलास्रवः

अनिमित्त उष्ण शीत अच्छ घन अस्र स्रुत् च तत् त्यजेत्

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

कनीनस्य अन्तर् अलजी शोफो रुज् तोद दाहवान्

तृतीय पटल छेदात् असाध्यं निचितं व्रणैः

नव उत्थम् तद् अपि द्रव्यैः अर्म उक्तम् यत् च पञ्चधा

कुर्यात् स अस्रम् सिराहर्षं तेन अक्षि उद्वीक्षण अक्षमम्

कृष्ण आसन्नाः सिरा संज्ञाः पिटिकाः सर्षप उपमाः

सिराशुक्रं मलैः स अस्रैः तत् जुष्टम् कृष्ण मण्डलम्

महान् अपाकः कण्डूमान् उपनाहः स नीरुजः

रोगो ऽयं शुक्तिका संज्ञः स शकृद्भेद तृष् ज्वरः

साधयेद् औषधैः षट्कं शेषं शस्त्रेण सप्तकम्

यस्य वा लिङ्गनाशो ऽन्तः श्यावं यद् वा स लोहितम्

स तोद दाह ताम्राभिः सिराभिः अवतन्यते

कफात् कफ आस्रवे श्वेतं पिच्छिलं बहलं स्रवेत्

रक्ताद् रक्त आस्रावे ताम्रं बहु उष्णम् च अश्रु संस्रवेत्

तत्र तोद आदि बाहुल्यम् सूचि विद्ध आभ कृष्ण ता

पाकात्ययेन तत् शुक्रम् वर्जयेत् तीव्र वेदनम्

अति उत्सेध अवगाढम् वा स अश्रु नाडीव्रण आवृतम्

छित्त्वा त्वचं जनयति तेन स्यात् कृष्ण मण्डलम्

उपनाह कृमिग्रन्थि पूयालसक पर्वणीः

अजा विष् सदृश उच्छ्राय कार्ष्ण्या वर्ज्या असृजाजका

उपेक्षितः सिरोत्पातो राजीस् ता एव वर्धयन्

दोषैः स अस्रैः सकृत् कृष्णं नीयते शुक्ल रूप ताम्

पञ्च इति उक्ताः गदाः कृष्णे साध्य असाध्य विभागात्

शुक्ति हर्ष सिरोत्पात पिष्टक ग्रथित अर्जुनम्

पृथु मूल बलः स्निग्धः स वर्णः मृदु पिच्छिलः

अति तीव्र रुजा राग दाह श्वयथु पीडितम्

अश्रु स्रावयते वर्त्म शुक्ल संधेः कनीनकात्

ताम्रा मुद्ग उपमा भिन्ना रक्तं स्रवति पर्वणी

कनीन संधौ आध्मायी पूय आस्रावी स वेदनः

बिन्दुभिः पिष्ट धवलैः उत्सन्नैः पिष्टकं वदेत्

अधिमांसार्म तद् दाह घर्षवत्यः सिरा आवृताः

मृदु आशु वृद्धि अरुज् मांसम् प्रस्तारि श्याव लोहितम्

सिराजाले सिरा जालम् बृहद् रक्तं घन उन्नतम्
मया उपक्ﾱप्त अखिल लोक संयुतः विधत्स्व वीर अखिल लोक रक्षणम्

महत्तम अन्तर् हृदयात् मुख च्युतः विधत्स्व कर्ण अयुतम् एष मे वरः

भक्त्या गृहीत चरण अम्बुजः

समः समान उत्तम मध्यम अधमः सुखे च दुःखे च जित इन्द्रिय आशयः

उदासीनम् इव अध्यक्षम् द्रव्य ज्ञान क्रिया आत्मनाम्

भजन्ति अथ त्वाम् अतस् एव साधवो व्युदस्त माया गुण विभ्रम उदयम्

वाचा नु तन्त्या यदि ते जनो अ सितः कथं पुनः कर्म करोति मोहितः

मैत्रेय उवाच

ह्रस्वेन कालेन गृह उपयातान् द्रष्टासि सिद्धान् अनुरक्त लोकः

अतः कायम् इमम् विद्वान् अविद्या काम कर्मभिः

न अभिद्रुह्यन्ति भूतेभ्यो यर्हि न आत्मा कलेवरम्

अदृष्टाय नमस्कृत्य नृपः संदर्शित आत्मने

शान्तिं मे समवस्थानं ब्रह्म कैवल्यम् अश्नुते

पुरुषा यदि मुह्यन्ति त्वादृशा देव मायया

दिष्ट्या ईदृशी धीः मयि ते कृता यया मायां मदीयां तरति स्म दुस्त्यजाम्

यशः शिवं सु श्रवः आर्य सङ्गमे यदृच्छया च उपशृणोति ते सकृत्

पदा स्पृशन्तं क्षितिम् अंसे उन्नते विन्यस्त हस्त अग्रम् उरङ्ग विद्विषः

य एवं सन्तम् आत्मानम् आत्म स्थम् वेद पूरुषः

मैत्रेय उवाच

वरान् विभो त्वद् वर द ईश्वरात् बुधः कथं वृणीते गुण विक्रिया आत्मनाम्

यः स्वधर्मेण मां नित्यं निराशीः श्रद्धया अन्वितः

श्रम एव परं जातो दीर्घया वृद्ध सेवया

स्पृशन्तं पादयोः प्रेम्णा व्रीडितं स्वेन कर्मणा

सर्वगो ऽनावृतः साक्षी निरात्मा आत्मा आत्मनः परः

मन्ये गिरं ते जगतां विमोहिनीं वरं वृणीष्व इति भजन्तम् आत्थ यत्

कूटस्थम् इमम् आत्मानम् यो वेद आप्नोति शोभनम्

करोषि फल्गु अपि उरु दीन वत्सलः स्व एव धिष्ण्ये ऽभिरतस्य किं तया

स इत्थं लोकगुरुणा विष्वक्सेनेन विश्वजित्

अव्यक्ताय च देवानां देवाय स्व पुरम् ययौ

असंसक्तः शरीरे अस्मिन् अमुना उत्पादिते गृहे

यज्ञेश्वर धिया राज्ञा वाच् वित्त अञ्जलि भक्तितः

अथ आभजे त्वा अखिल पूरुष उत्तमम् गुण आलयम् पद्मकरा इव लालसः

अथ अवमृज्य अश्रु कलाः विलोकयन् अ तृप्त दृश् गोचरम् आह पूरुषम्

पूजितो अनुगृहीत्वा एनम् गन्तुं चक्रे ऽच्युतो मतिम्

अपि आवयोः एक पति स्पृधोः कलिः न स्यात् कृत त्वद् चरण एकतानयोः

अनुशासित आदेशं शिरसा जगृहे हरेः

न कामये नाथ तत् अपि अहम् क्वचिद् न यत्र युष्मत् चरण अम्बुज आसवः

प्रस्थान अभिमुखः अपि एनम् अनुग्रह विलम्बितः

देव ऋषि पितृ गन्धर्व सिद्ध चारण पन्नगाः

ये नारकाणाम् अपि सन्ति देहिनां तान् ईश कैवल्य पते वृणे न च

क्षमापयत आत्मानम् अमुष्य क्षन्तुम् अर्हसि

भजते शनकैस् तस्य मनो राजन् प्रसीदति

इति आदिराजेन नुतः स विश्व दृश् तम् आह राजन् मयि भक्तिः अस्तु ते

एवं द्विजाग्र्य अनुमत अनुवृत्त धर्म प्रधानः ऽन्यतमो अविता अस्याः

आरब्ध इति न एव अस्मिन् प्रतिबुद्धः ऽनुषज्जते

पश्यन् पद्म पलाश अक्षः न प्रतस्थे सुहृद् सताम्

स उत्तमश्लोक महत् मुख च्युतः भवत् पद अम्भोज सुधा कणा अनिलः

वरं च मद् कंचन मानवेन्द्र वृणीष्व ते ऽहं गुण शील यन्त्रितः

भगवान् अपि वैकुण्ठः साकं मघवता विभुः

यथा चरेत् बाल हितम् पिता स्वयं तथा त्वम् एव अर्हसि नः समीहितुम्

हर्ता अन्यथा हृत पुण्यः प्रजानाम् अरक्षिता कर हारः अघम् अत्ति

भवत् पद अनुस्मरणात् ऋते सतां निमित्तम् अन्यत् भगवन् न विद्महे

जगत् जनन्याम् जगदीश वैशसं स्यात् एव यत् कर्मणि नः समीहितम्

सभाजिता ययुः सर्वे वैकुण्ठ अनुगताः ततस्

स आदिराजो रचित अञ्जलिः हरिम् विलोकितुं न अशकत् अश्रु लोचनः

किन्नर अप्सरसः मर्त्याः खगा भूतानि अनेकशस्

श्री भगवान् उवाच

दृष्टासु संपत्सु विपत्सु सूरयो न विक्रियन्ते मयि बद्ध सौहृदाः

भिन्नस्य लिङ्गस्य गुण प्रवाहः द्रव्य क्रिया कारक चेतना आत्मनः
प्राग् वहतेष् ठक्

निर्वृत्ते अक्ष द्यूत आदिभ्यः

अण् कुटिलिकायाः

सोमम् अर्हति यः

ओजसो ऽहनि यत् खौ

लवणाल् लुक्

वशं गतः

दूतस्य भाग कर्मणी

असुरस्य स्वम्

चूर्णात् इनिः

विध्यति अ धनुषा

शक्ति यष्ट्योः ईकक्

कुसीद दश एकादशात् ष्ठन् ष्ठचौ

ढश् छन्दसि

सञ्ज्ञायां जन्याः

अद्भिः संस्कृतम्

आक्रन्दाट् ठञ् च

प्राक् हितात् यत्

प्रहरणम्

सभायाः यः

श्व गणात् ठञ् च

सञ्ज्ञायां धेनुष्या

कुलत्थ क उपधात् अण्

पदम् अस्मिन् दृश्यम्

अगार अन्तात् ठन्

परिषदो ण्यः

अपमित्य याचिताभ्याम् कक् कनौ

सेनाया वा

तद् अस्य पण्यम्

आवसथात् ष्ठल्

शलालुनो ऽन्यतरस्याम्

तत् वहति रथ युग प्रासङ्गम्

वेतन आदिभ्यः जीवति

बर्हिषि दत्तम्

परिपन्थं च तिष्ठति

धर्म पथि अर्थ न्यायात् अन् अपेते

छन्दसो निर्मिते

उरसो 'ṇ च

समुद्र अभ्रात् घः

अध्यायिन्य् अ देश कालात्

भस्त्रा आदिभ्यः ष्ठन्

गुड आदिभ्यः ठञ्

वेशन्त हिमवद्भ्याम् अण्

अण् महिषी आदिभ्यः

गृहपतिना संयुक्ते ञ्यः

तुग्राद् घन्

तस्य धर्म्यम्

शिव शम् अरिष्टस्य करे

रक्षः यातूनाम् हननी

अश्विमान् अण्

लवणाट् ठञ्

उञ्छति

व्यञ्जनैर् उपसिक्ते

ओजः सहः अम्भसा वर्तते

शिल्पम्

संस्कृतम्

अन्नाण् णः

मायायाम् अण्

ṛ तः ऽञ्

अस्ति न अस्ति दिष्टम् मतिः

पाथः नदीभ्याम् ड्यण्

बन्धने च ऋषौ

अवक्रयः

वस्न क्रय विक्रयात् ठन्

चरति

धन गणम् लब्धा

नक्षत्राद् घः

सर्व देवात् तातिल्

हरत्य् उत्सङ्ग आदिभ्यः

रेवती जगती हविष्याभ्यः प्रशस्ये

तेन दीव्यति खनति जयति जितम्

भवे छन्दसि

निकटे वसति

सहस्रेण संमितौ घः

परिषदो ण्यः

मुद्गाद् अण्

श्राणा मांस ओदनात् टिठन्

मये च

भक्ताण् णः

समान उदरे शयित ओ च उदात्तः

शकटाद् अण्

मधोः

प्रयच्छति गर्ह्यम्

छत्र आदिभ्यः णः

तत्र साधुः

माथ उत्तर पद पदवी अनुपदम् धावति

हृदयस्य प्रियः

मूलम् अस्य आबर्हि

कथा आदिभ्यः ठक्

विभाषा विवध वीवधात्

प्रतिकण्ठ अर्थ ललामम् च

मधोर् ञ च

तत्र नियुक्तः

सोदराद् यः

भक्ताद् अण् अन्यतरस्याम्

कठिन अन्त प्रस्तार संस्थानेषु व्यवहरति

वयस्यासु मूर्ध्नो मतुप्

परश्वधाट् ठञ् च

वेशः यश आदेः भगाद् यल्

तद् अस्मै दीयते नियुक्तम्

गो पुच्छात् ठञ्

एकधुराल् लुक् च

प्रतिजन आदिभ्यः खञ्

मड्डुक झर्झरात् अण् अन्यतरस्याम्

खः सर्वधुरात्

स्रोतसो विभाषा ड्यट् ड्यौ

परिमुखं च

नौ वयः धर्म विष मूल मूल सीता तुलाभ्यः तार्य तुल्य प्राप्य वध्य आनाम्य सम समित संमितेषु

मतु अर्थे मास तन्वोः

धुरो यत् ढकौ

मतौ च

संसृष्टे

रक्षति

अग्राद् यत्

समान तीर्थे वासी

प्रतिपथम् एति ठंश् च

कर्म अध्ययने वृत्तम्
आदित्य देवत्याः हि तर्हि भवन्ति

तान् स्तुति शस्त्रैः त्रिर् वर्धयन्तो ऽभिशृण्वन्तो यन्ति

स ब्रूयान् मनुष्या भूता दीक्षन्ते देवा भूत्वा उत्तिष्ठन्ति इति

तद् आहुः के भूत्वा उत्तिष्ठन्ति इति

त एतद् ऋक् रेतसम् यजुः रेतसम् ब्रह्मणि योनौ रेतो दधतो यन्ति

तस्माद् उ स्त्री दुर्हृदिनी वि इव ग्लायति

आदित्यो हि देवानाम् उत्थितानां श्रेष्ठः

अग्निर् हि देवानाम् आसीनानां श्रेष्ठः

अग्नाव् एव तद् आहुतीभिर् अभिजुह्वतो यन्ति

तस्माद् दीक्षितान् सत आहुर् आसत इति यद्य् अपि ते शयीरन्न् अथ उत्तिष्ठेयुः

स ब्रूयाद् अग्निं देवतानां दीक्षमाणा अनुनिषीदन्त्य् आदित्यम् अनूत्तिष्ठन्ति इति

तद् आहुः कां देवतां दीक्षमाणा अनुनिषीदन्ति काम् अनूत्तिष्ठन्ति इति

तस्माद् गर्भा अन् अश्नतः सम्भवन्ति

अग्नि देवत्याः हि तर्हि भवन्ति
त्रि अहम् उष्णाः पिबेत् आपः

वायुभक्षः परम् त्रि अहम्

बृहस्पतेः तु कूर्चस्य एषः एव विधिः स्मृतः

तप्तकृच्छ्रम् व्याख्यास्यामः

यवागूम् यावकम् शाकम् पयः सर्पिः कुश उदकम् त्रि अहम् त्रि अहम् तु प्राश्नीयात्

वायुभक्षः परम् त्रि अहम्

त्रि अहम् उष्णम् पयः पिबेत्
तस्मै वै ते राजन् इति ह उवाच

तम् वै नः ब्राह्मण ब्रूहि इति

वेत्थ ब्राह्मण त्वम् तम् भक्षम्

यत्र इन्द्रम् देवताः पर्यवृञ्जन् विश्वरूपम् त्वाष्ट्रम् अभ्यमंस्त वृत्रम् अस्तृत यतीन् सालावृकेभ्यः प्रादात् अरुर्मघान् अवधीत् बृहस्पतेः प्रत्यवधीत् इति तत्र इन्द्रः सोम पीथेन व्यार्ध्यत

वेद हि इति

तत् व्यृद्धम् अद्य अपि क्षत्रम् सोम पीथेन

स यः तम् भक्षम् विद्यात् यः क्षत्रस्य सोम पीथेन व्यृद्धस्य येन क्षत्रम् समृध्यते कथम् तम् वेदेः उत्थापयन्ति इति

इन्द्रस्य अनु व्यृद्धिम् क्षत्रम् सोम पीथेन व्यार्ध्यत अपि इन्द्रः सोम पीथे अभवत् त्वष्टुः आमुष्य सोमम्
यत् प्रैरत नामधेयं दधाना इति वाचा हि नामधेयानि धीयन्ते

यद् एषां श्रेष्ठं यद् अरिप्रम् आसीद् इत्य् एतत् हि एव श्रेष्ठम् एतद् अरिप्रम्

तथा एव एतत् कुमारः प्रथम वादी वाचं व्याहरत्य् एक अक्षर द्वि अक्षराम् तत इति तात इति

प्रेणा तद् एषां निहितं गुहा आविस् इति इदम् उ ह गुहा अध्यात्मम् इमा देवता अद उ आविर् अधिदैवतम् इत्य् एतत् तद् उक्तं भवति

एतां वाव प्रजापतिः प्रथमां वाचं व्याहरद् एक अक्षर द्वि अक्षराम् तत इति तात इति
सामान्य वत् वैपरीत्यस्य अपि सत्त्वात्

तत्र द्रव्ये कश्चिद् धर्मः सद्यो व्यक्तः कश्चिद् अव्यक्तः कश्चिद् ईषद् व्यक्तः कश्चिद् अन्ते व्यक्तः

वैपरीत्यम् अपि क्वचित् प्रयोजकम् इति चेन् न सर्व दोष कोपन त्व नियम व्याघातात्

सर्वेषां सर्व धर्म त्वात् अविशेषे प्राप्ते तद् निरास अर्थम् धर्म तारतम्यम् आह तत्र व्यक्त इति

तद् असत्

तुल्य न्यायत्व प्रसङ्गात् सर्वेषां रोगाणां सर्व दोष ज त्वम् आह न एक दोषाः इति

सर्व दोष कोपनानाम् नियम इति चेन् न द्वि एक दोष कोपन द्रव्य अभाव प्रसङ्गात्

इत्यादि

सामान्यं _ इति चेन् न दोष घ्न द्रव्य भेद अभाव प्रसङ्गात्

भूत संघातम् विना न दोष संघातः तं विना न रोग उत्पत्तिः इति अतः सर्वे रोगाः त्रि दोष जाः

कुतः तत एव हेतोः रोगाणाम् अपि भूत संघात सम्भवात्

सिद्धान्ते अपि सर्वेषां सर्व धर्म त्व स्वीकारात् न दोष घ्न आदि विभागैः इति चेत् न तस्य तस्य धर्मस्य तत्र तत्र प्रयोजक त्वात्

तेषु आद्यः रस आख्यः इतरे त्रयो अनुरस आख्याः

तथा च वक्ष्यति

केचित् तु सर्व द्रव्याणाम् सर्व रस त्वेन सर्व दोष सामान्यात् सर्व दोष कोपन त्वम् ततो रोगा न एक दोषाः इति व्याचक्षते

वायु आकाश धातुभ्याम् वायुः आग्नेयं पित्तम् अम्भस् पृथिवीभ्याम् श्लेष्मा

गुण अन्तरेण वीर्येण प्रभावेन एव किंचन

बाहुल्येन एवम् व्यपदेश इति चेन् न

तस्मात् पूर्वम् एव व्याख्यानं युक्तम्
ब्रह्म विदः इव सोम्य मुखं भाति

आचार्यस् तु ते गतिं वक्ता इति

ब्रवीतु मे भगवान् इति

इमे नूनम् ईदृशा अन्यादृशा इति इह अग्नीन् अभ्यूदे

तस्मै ह उवाच

तम् आचार्यो अभ्युवाद उपकोसल इति

ते ह ऊचुः

अहं तु ते तद् वक्ष्यामि यथा पुष्कर पलाशे आपो न श्लिष्यन्त एवम् एवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यत इति

भगव इति ह प्रतिशुश्राव

आजगाम ह अस्य आचार्यः

को नु त्वा अनुशशास इति

इदम् इति ह प्रतिजज्ञे
इत्यादि पूर्व उक्तम् तु पुनः गगन सत्त्व योगेन अभ्रक सत्त्वेन सार्धं माक्षिक योगात् अन्यं योज्यं अभ्र सत्त्वेन सह माक्षीकं न स्यात् इति व्यक्तिः

सङ्करबीजानाम् अपि विधानं कर्तव्य अर्थ उपदेशः इति यावत्