tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
न तत्र सूर्यः प्रविभाति इह चन्द्रो न नक्षत्राणि तपनो न उत विद्युत्

मम आत्मा असौ तत् एवम् इति प्राहुः विपश्चितः

इति एतत् उक्तम् परमं रहस्यं ज्ञान अमृतम् सर्व वेदेषु गूढम्

एषा विमुक्तिः परमा मम सायुज्यम् उत्तमम्

नित्य आनन्दम् अमृतम् सत्य रूपम् शुद्धं वदन्ति पुरुषं सर्व वेदाः

अव्यक्तं कारणं यत् तत् अक्षरम् परमं पदम्

स्व आत्मनि अवस्थिताः शान्ताः परे ऽव्यक्ते परस्य तु

तस्माद् अनादि मध्य अन्तम् वस्तु एकम् परमं शिवम्

स ईश्वरो महादेवस् तं विज्ञाय विमुच्यते

अन्यथा न हि मां द्रष्टुं शक्यं वै मुनि पुंगवाः

यत् ज्ञानम् निर्मलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं यत् अव्ययम्

अत्र अन्तरम् ब्रह्म विदः ऽथ नित्यं पश्यन्ति तत्त्वम् अचलम् यत् स ईशः

तम् ॐ इति प्रणवेन ईशितारम् ध्यायन्ति वेद अर्थ विनिश्चित अर्थाः

तद् निष्ठाः शान्त संकल्पाः नित्यं तद् भाव भाविताः

भक्त्या मां सम्प्रपश्यन्ति विज्ञेयाः ते तद् आत्मकाः

पश्यन्ति तत् परं ब्रह्म यत् तत् लिङ्गम् इति श्रुतिः

जानाति योगी विजने ऽथ देशे युञ्जीत योगं प्रयतो हि अजस्रम्

न भूमिः अपः न मनो न वह्निः प्राणो ऽनिलो गगनं न उत बुद्धिः

निर्वाणं ब्रह्मणा च ऐक्यम् कैवल्यं कवयो विदुः

नित्य उदितम् संविदा निर्विकल्पं शुद्धं बृहन्तं परमं यत् विभाति

ये अपि अनेकम् प्रपश्यन्ति ते ऽपि पश्यन्ति तत् परम्

भजन्ते परम आनन्दम् सर्वगं यत् तद् आत्मकम्

स्वयम् ज्योतिः परं तत्त्वं परे व्योम्नि व्यवस्थितम्

एतत् तत् परमम् ज्ञानं केवलं कवयो विदुः

न हि तद् विद्यते ज्ञानं यतस् तत् ज्ञायते परम्

अज्ञानम् इतरत् सर्वं यस्मान् माया मयम् जगत्

तद् भासा इदम् अखिलम् भाति नित्यं तत् नित्य भासम् अचलम् सत् विभाति

ईश्वर उवाच
तेषां चतुर् वर्णानाम् मध्ये यो वज्री वज्र संज्ञकः घनः स सत्वं मुञ्चति ध्मातः सन् सत्वं त्यजति न अन्ये

वज्राभ्रं विहाय पिनाक नाग भेकाः सत्त्व मोचने असमर्थाः इति दर्शयन् आह श्वेत इत्यादि

अपरे पिनाक नाग भेक आह्वयाः ध्माताः सन्तः काच ताम् यान्ति काच आकार त्वम् आप्नुवन्ति न च सत्त्व निर्गमे इति
अथ अतस् अंशु अदाभ्ययोः एव ग्रहणम्

यत्र क्व च एव एनौ गृह्णीयाद् इत्य् एतद् अपरम्

अथ अतस् परःसाम्नाम् एव ग्रहणम्

आग्रयणं गृहीत्वा त्रीन् परःसाम्नो गृह्णाति उपयाम गृहीतः ऽसि अद्भ्यस् त्वा ओषधीभ्यः जुष्टं गृह्णामि उपयाम गृहीतः ऽसि ओषधीभ्यस् त्वा प्रजाभ्यो जुष्टं गृह्णामि उपयाम गृहीतः ऽसि प्रजाभ्यस् त्वा प्रजापतये जुष्टं गृह्णामि इति

प्रायणीये ऽदाभ्यं गृह्णीयाद् अंशुं वैषुवते ऽदाभ्यं महाव्रत उभौ प्रायणीय उभौ वैषुवत उभौ महाव्रते

समानं कर्म आ आग्रयणात् ग्रहात्
सर्वं तद् अर्बुदे त्वम् अमित्रेभ्यो दृशे कुरु उदारान् च प्रदर्शय

जयंश् च जिष्णुश् च अमित्राꣳ जयताम् इन्द्र मेदिनौ

उद्वेपय त्वम् अर्बुदे ऽमित्राणाम् अमूः सिचः

उत् तिष्ठत सं नह्यध्वं मित्रा देव जनाः यूयम्

सर्पा इतरजना रक्षांसि

उद्वेपय सं विजन्तां भिया अमित्रान् संसृज

ताभ्याम् इन्द्र मेदिभ्याम् अहं जितम् अन्वेमि सेनया

पतिं भ्रातरम् आत् स्वान् रदिते अर्बुदे तव

याभ्याम् अन्तरिक्षम् आवृतम् इयं च पृथिवी मही

संकर्षन्ती करूकरं मनसा पुत्रम् इच्छन्ती

अथ उ सर्वं श्वापदं मक्षिका तृप्यतु क्रिमिः

तया अर्बुदे प्रणुत्तानाम् इन्द्रो हन्तु वरं वरम्

अमित्राणां शचीपतिर् मा अमीषाम् मोचि कश्चन

तमसा ये च तूपरा अथ उ बस्त अभिवासिनः

विकेशी पुरुषे हते रदिते अर्बुदे तव

सर्वांस् ताꣳ अर्बुदे त्वम् अमित्रेभ्यो दृशे कुरु उदारान् च प्रदर्शय

मित्रा देव जनाः यूयम् इमं संग्रामं संजित्य यथालोकं वितिष्ठध्वम्

अमित्राणां सेना अभि धत्तम् अर्बुदे

श्वन्वतीर् अप्सरसो रूपका उत अर्बुदे

मा एषाम् उच्छेषि किंचन रदिते अर्बुदे तव

ये बाहवो या इषवो धन्वनां वीर्याणि च

संदृष्टा गुप्ता वः सन्तु या नो मित्राण्य् अर्बुदे

आ गृह्णीतं सं बृहतं प्राण अपानान् न्यर्बुदे

उत्तिष्ठ त्वं देव जन अर्बुदे सेनया सह

अघारिणीर् विकेश्यो रुदत्यः पुरुषे हते रदिते अर्बुदे तव

तेभिष् ट्वम् आज्ये हुते सर्वैर् उत्तिष्ठ सेनया

यथा एषाम् इन्द्र वृत्रहन् हनाम शचीपते ऽमित्राणां सहस्रशः

मुह्यन्त्व् एषां बाहवश् चित्त आकूतम् च यत् हृदि

ध्वाङ्क्षाः शकुनयस् तृप्यन्त्व् अमित्रेषु समीक्षयन् रदिते अर्बुदे तव

प्रतिघ्नानाः संधावन्तु उरः पटौराव् आघ्नानाः

उत्तिष्ठतम् आरभेताम् आदान संदानाभ्याम्

सर्वास् ता अर्बुदे त्वम् अमित्रेभ्यो दृशे कुरु उदारान् च प्रदर्शय

अलिक्लवा जाष्कमदा गृध्राः श्येनाः पतत्रिणः

ये च धीरा ये च अधीराः पराञ्चो बधिराश् च ये

निवाशा घोषाः संयन्त्व् अमित्रेषु समीक्षयन् रदिते अर्बुदे तव

उरु ग्राहैः बाहु अङ्कैः विध्य अमित्रान् न्यर्बुदे

खडूरे ऽधिचङ्क्रमां खर्विकां खर्व वासिनीम्

स्वभ्यसा ये च उद्भ्यसाः

य उदारा अन्तर्हिता गन्धर्व अप्सरसः च ये

अर्बुदिर् नाम यो देव ईशानश् च न्यर्बुदिः

पौरुषेये ऽधि कुणपे रदिते अर्बुदे तव

सर्वांस् ताꣳ अर्बुदे त्वम् अमित्रेभ्यो दृशे कुरु उदारान् च प्रदर्शय

ईशां व ऋषयश् चक्रुर् अमित्रेषु समीक्षयन् रदिते अर्बुदे तव

प्रतिघ्नाना अश्रु मुखी कृधु कर्णी च क्रोशतु

अन्तर् पात्रे रेरिहतीं रिशां दुर्णिहितैषिणीम्

अर्बुदिश् च त्रिषन्धिश् च अमित्रान् नो वि विध्यताम्

वनस्पतीन् वानस्पत्यान् ओषधीर् उत वीरुधः
दीर्घ आयुषः यथाकामं संभृत्य त्रिदिवं गताः

इति अग्निवेश कृते तन्त्रे चरक प्रतिसंस्कृते चिकित्सा स्थाने रसायन अध्याये प्राणकामीयो नाम रसायन पादः द्वितीयः

रसायन विधिः सेव्यो विधिवत् सु समाहितैः

बृहत् शरीरम् गिरिसार सारम् स्थिर इन्द्रियम् च अतिबल इन्द्रियम् च

अस्य प्रयोगाद् वर्ष शतम् अजरम् वयस् तिष्ठति इति समानं पूर्वेण

तद् प्रयोगात् वर्ष शतम् अजरम् वयस् तिष्ठति इति समानं पूर्वेण

रसायनानां संयोगाः सिद्धा भूत हित एषिणा

स्व रसाणाम् अलाभे त्व् अयं स्व रस विधिः चूर्णानाम् आढकम् आढकम् उदकस्य अहोरात्रा स्थितम् मृदित पूतम् स्व रस वत् प्रयोज्यम्

प्रयोग विधानेन सहस्र परः एव भल्लातक प्रयोगः

तस्मात् एतान् दोषान् अवेक्षमाणः सर्वान् यथा उक्तान् अहितान् अपास्य आहार विहारान् रसायनानि प्रयोक्तुम् अर्हति इति उक्त्वा भगवान् पुनर्वसुर् आत्रेय उवाच

भल्लातकानां जर्जरीकृतानां पिष्ट स्वेदनम् पूरयित्वा भूमाव् आकण्ठं निखातस्य स्नेह भावितस्य दृढस्य उपरि कुम्भस्य आरोप्य उडुपेन अपिधाय कृष्णमृत्तिका अवलिप्तम् गोमय अग्निभिः उपस्वेदयेत् तेषां यः स्व रसः कुम्भं प्रपद्येत तम् अष्ट भाग मधु सम्प्रयुक्तम् द्विगुण घृतम् अद्यात् तद् प्रयोगात् वर्ष शतम् अजरम् वयः तिष्ठति इति समानं पूर्वेण

तान्य् एकैक भल्लातक उत्कर्ष अपकर्षेण दश भल्लातकानि आ त्रिंशतः प्रयोज्यानि न अतस् परम् उत्कर्षः

भवन्ति अमृत कल्पानि प्रयुक्तानि यथाविधि

प्राण कामाः शुश्रूषध्वम् इदम् उच्यमानम् अमृतम् इव अपरम् अदिति सुत हित करम् अचिन्त्य अद्भुत प्रभावम् आयुष्यम् आरोग्य करम् वयसः स्थापनं निद्रा तन्द्रा श्रम क्लम आलस्य दौर्बल्य अपहरम् अनिल कफ पित्त साम्य करम् स्थैर्य करम् अ बद्ध मांस हरम् अन्तरग्नि संधुक्षणम् प्रभा वर्ण स्वर उत्तम करम् रसायन विधानम्

आमलक सहस्रम् पिप्पली सहस्र सम्प्रयुक्तम् पलाश तरुण क्षारोदक उत्तरम् तिष्ठेत् तद् अनुगत क्षारोदकम् अनातप शुष्कम् अनस्थि चूर्णीकृतं चतुर्गुणाभ्यां मधु सर्पिर्भ्याम् संनीय शर्करा चूर्ण चतुर् भाग सम्प्रयुक्तम् घृत भाजन स्थम् षष् मासान् स्थापयेत् अन्तर् भूम्याः

तस्य उत्तर कालम् अग्नि बल समाम् मात्रां खादेत् पौर्वाह्णिकः प्रयोगो न आपराह्णिकः सात्म्य अपेक्षः च आहार विधिः

भल्लातक तैल पात्रम् स पयस्कम् मधुकेन कल्केन अक्ष मात्रेण शत पाकम् कुर्यात् इति समानं पूर्वेण

भल्लातकान्य् अन् उपहतानि अनामयान्य् आपूर्ण रस प्रमाण वीर्याणि पक्व जाम्बव प्रकाशाणि शुचौ शुक्रे वा मासे संगृह्य यव पल्ले माष पल्ले वा निधापयेत् तानि चतुर् मास स्थितानि सहसि सहस्ये वा मासे प्रयोक्तुम् आरभेत शीत स्निग्ध मधुर उपस्कृत शरीरः

यथा उक्त गुणानाम् आमलकानाम् सहस्रम् आर्द्र पलाश द्रोण्याम् स पिधानायाम् बाष्पम् अनुद्वमन्त्याम् आरण्य गोमय अग्निभिः उपस्वेदयेत् तानि सुस्विन्न शीतानि उद्धृत कुलकानि आपोथ्य आढकेन पिप्पली चूर्णानाम् आढकेन च विडङ्ग तण्डुल चूर्णानाम् अध्यर्धेन च आढकेन शर्कराया द्वाभ्यां द्वाभ्याम् आढकाभ्यां तैलस्य मधुनः सर्पिषः च संयोज्य शुचौ दृढे घृत भाविते कुम्भे स्थापयेद् एकविंशति रात्रम् अत ऊर्ध्वं प्रयोगः अस्य प्रयोगात् वर्ष शतम् अजरम् आयुस् तिष्ठति इति समानं पूर्वेण

भवति अपत्यम् विपुलं स्थिरं च समश्नतो योगम् इमम् नरस्य

संवत्सर प्रयोगात् अस्य वर्ष शतम् अजरम् वयः तिष्ठति इति समानं पूर्वेण

पूर्वं दश भल्लातकानि आपोथ्य अष्टगुणेन अम्भसा साधु साधयेत् तेषां रसम् अष्ट भाग अवशेषम् पूतं स पयस्कम् पिबेत् सर्पिषा अन्तर् मुखम् अभ्यज्य

निर्दिष्टाः प्राणकामीये सप्तत्रिंशत् महा ऋषिणा

बला अतिबला चन्दन अगुरु धव तिनिश खदिर शिंशपा असन स्वरसाः पुनर्नवा अन्ताः च ओषधयः दश नागबलया व्याख्याताः

एते दशविधाः तु एषाम् प्रयोगाः परिकीर्तिताः
भल्लातक सर्पिः भल्लातक क्षीरम् भल्लातक क्षौद्रम् गुड भल्लातकम् भल्लातक यूषः भल्लातक तैलम् भल्लातक पललम् भल्लातक सक्तवः भल्लातक लवणम् भल्लातक तर्पणम् इति भल्लातक विधानम् उक्तम् भवति

अस्य प्रयोगात् वर्ष शतम् वयः अजरम् तिष्ठति श्रुतम् अवतिष्ठते सर्व आमयाः प्रशाम्यन्ति अ प्रतिहत गतिः स्त्रीषु अपत्यवान् भवति इति

अथ अतस् प्राणकामीयं रसायन पादम् व्याख्यास्यामः

आमलक चूर्ण आढकम् एकविंशति रात्रम् आमलक स्वरस परिपीतम् मधु घृत आढकाभ्याम् द्वाभ्याम् एकीकृतम् अष्ट भाग पिप्पलीकम् शर्करा चूर्ण चतुर्भाग सम्प्रयुक्तम् घृत भाजन स्थम् प्रावृषि भस्म राशौ निदध्यात् तद् वर्ष अन्ते सात्म्य पथ्य आशी प्रयोजयेत् अस्य प्रयोगाद् वर्ष शतम् अजरम् आयुस् तिष्ठति इति समानं पूर्वेण

विडङ्ग तण्डुल चूर्णानाम् आढकम् आढकम् पिप्पली तण्डुलानाम् अध्यर्ध आढकम् सितोपलायाः सर्पिस् तैल मधु आढकैः षड्भिर् एकीकृतं घृत भाजन स्थम् प्रावृषि भस्म राशौ इति सर्वं समानं पूर्वेण यावद्

जीर्णे च स सर्पिषा पयसा शालि षष्टिक अशनम् उपचारः प्रयोग अन्ते च द्विस् तावत् पयसा एव उपचारः

अनेन च्यवन आदयः महा ऋषयः पुनर् युव त्वम् आपुर् नारीणां च इष्टतमाः बभूवुः स्थिर सम सुविभक्त मांसाः सु संहत स्थिर शरीराः सु प्रसन्न बल वर्ण इन्द्रियाः सर्वत्र अ प्रतिहत पराक्रमाः क्लेश सहाः च

रसायनैः शिवैर् एतैर् बभूवुर् अमित आयुषः

अधृष्यम् अन्यैः अतिकान्त रूपम् च

यं न भल्लातकं हन्यात् शीघ्रम् मेधा अग्नि वर्धनम्

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः
भार्या वो ऽस्तु महाभागा सोम वंश विवर्धिनी

जनमेजय उवाच

राजसूय अभिषिक्तानाम् आद्यः स वसुधाधिपः

स सृष्ट्वा मनसा दक्षः पश्चाद् असृजत स्त्रियः

तपस् तेपे महा राज प्रार्थयन् सु महत् यशः

अपचारेण वेनस्य प्रकोपः सु महान् अभूत्

अग्निष्टुद् अतिरात्रश् च सुद्युम्नश् च इति ते नव

तस्य अभिमानम् ऋद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य च

देव असुराणाम् आचार्यः श्लोकम् अप्य् उशना जगौ

स वै स्वायंभुवस् तात पुरुषो मनुर् उच्यते

आपवस्य महिम्ना तु दिवम् आवृत्य तिष्ठतः

काम्या नाम महा बाहो कर्दमस्य प्रजापतेः

पृथु पुत्रौ तु धर्म ज्ञौ जज्ञाते अन्तर्धि पालिनौ

संकल्पाद् दर्शनात् स्पर्शात् पूर्वेषां सृष्टिर् उच्यते

वैशम्पायन उवाच

उत्तानपादो ऽजनयत् सूनृतायां प्रजापतिः

अङ्गुष्ठाद् ब्रह्मणो जातो दक्षश् च उक्तः त्वया अनघ

उत्तानपादं जग्राह पुत्रम् अत्रिः प्रजापतिः

प्रजावान् आयुर् उत्तीर्णः स्वर्ग लोके महीयते

स इमां दग्ध भूयिष्ठाम् युष्मद् तेजः मयेन वै

ऊरुः पूरुः शतद्युम्नस् तपस्वी सत्य विद् कविः

हविर्धानान् महा राज येन संवर्धिताः प्रजाः

अहो यस्य तपसो वीर्यम् अहो श्रुतम् अहो व्रतम्

एतं मे संशयं विप्र व्याख्यातुं त्वम् इह अर्हसि

सवर्णा अधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः

तपश् चरत्सु पृथिवीं प्रचेतःसु महीरुहः

तं दृष्ट्वा मुनयः प्राहुर् एष वै मुदिताः प्रजाः

गन्धर्व अप्सरसः च एव जज्ञिरे ऽन्याश् च जातयः

श्लिष्टेर् आधत्त सुच्छाया पञ्च पुत्रान् अकल्मषान्

ऋषयो ऽत्र न मुह्यन्ति विद्यावन्तश् च ये जनाः

अचलम् च एव पुरतः सप्तर्षीणां प्रजापतिः

पुत्रान् उत्पादयामास सोम वंश विवर्धनान्

तान् अग्निर् अदहद् घोर एवम् आसीद् द्रुम क्षयः

न अशकत् मारुतो वातुं वृतं खम् अभवद् द्रुमैः

प्रजापतेर् आत्मजायां वीरणस्य महात्मनः

दश वर्ष सहस्राणि न शेकुश् चेष्टितुं प्रजाः

कन्यायां भरत श्रेष्ठ वैराजस्य प्रजापतेः

सर्पैः पुण्यजनैश् च एव वीरुद्भिः पर्वतैस् तथा

रिपोर् आधत्त बृहती चाक्षुषम् सर्वतेजसम्

अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुम् आङ्गिरसं शिवम्

महतस् तपसः पारे सवर्णायां महीपतिः

स धन्वी कवची जातस् तेजसा निर्दहन्न् इव

ध्रुवो वर्ष सहस्राणि त्रीणि दिव्यानि भारत

मारिषा नाम नाम्ना एषा वृक्षाणाम् इति निर्मिता

धर्मेण एव महा राज शतरूपा व्यजायत

तद् उपश्रुत्य तपसा युक्ताः सर्वे प्रचेतसः

तस्मात् श्लिष्टिम् च मान्यं च ध्रुवात् शम्भुः व्यजायत

प्रजानां वृत्ति कामेन देवैः स ऋषि गणैः सह

समुद्र तनयायाम् तु कृत दारः ऽभवत् प्रभुः

तस्य एकसप्तति युगम् मन्वन्तरम् इह उच्यते

ध्रुवं च कीर्तिमन्तं च अपि अयस्मन्तम् अयस्पतिम्

तासु देवाः खगा गावो नागा दितिज दानवाः

ऊरोर् अजनयत् पुत्रान् षट् आग्नेयी महा प्रभान्

मुखेभ्यो वायुम् अग्निं च ते ऽसृजञ् जात मन्यवः

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश

यम् अद्य पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः

अचरांश् च चरांश् च एव द्विपदो ऽथ चतुष्पदः

सा तु वर्ष अयुतम् तप्त्वा तपः परम दुश्चरम्

ततस् प्रभृति राज इन्द्र प्रजा मैथुन संभवाः

अ पृथक् धर्म चरणाः ते ऽतप्यन्त महत् तपः

करिष्यति महा तेजाः यशश् च प्राप्स्यते महत्

दौहित्रश् च एव सोमस्य कथं श्वशुर ताम् गतः

युगे युगे भवन्त्य् एते सर्वे दक्ष आदयः नृप

वेनस्य पाणौ मथिते संबभूव महान् ऋषिः

कथं प्राचेतस त्वम् स पुनर् लेभे महा तपाः

स सृष्टासु प्रजास्व् एवम् आपवो वै प्रजापतिः

सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः

अ रक्ष्यमाणाम् आवव्रुर् बभूव अथ प्रजा क्षयः

ततः सोमस्य वचनाज् जगृहुस् ते प्रचेतसः

वैराजात् पुरुषाद् वीरं शतरूपा व्यजायत

संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम्

भर्तारं दीप्त तपसम् पुरुषं प्रत्यपद्यत

अग्निना अग्नि समः भूयः प्रजाः संवर्धयिष्यति

प्राचीनबर्हिर् भगवान् महान् आसीत् प्रजापतिः
प्रादाद् यथा ईप्सितम् क्षीरं तेन प्राणान् अधारयन्

द्रुम क्षयम् अथ उ बुद्ध्वा किंचिच् छिष्टेषु शाखिषु

मनोर् अजायन्त दश नड्वलायां महा ओजसः

पृथुर् वैन्यस् तदा च इमाम् ररक्ष क्षत्र पूर्वजः

लेभे वै पुरुषः पत्नीं शतरूपाम् अ योनि जाम्

प्राचीनबर्हेर् अभवन् पृथिवी तल चारिणः

वृक्ष शून्या कृता पृथ्वी शाम्येताम् अग्नि मारुतौ

शिष्टाः सोमाय राज्ञे तु नक्षत्र आख्याः ददौ प्रभुः

तेषु तेषु च पात्रेषु दुह्यमाना वसुंधरा

ज्यैष्ठ्यं कानिष्ठ्यम् अप्य् एषां पूर्वं न आसीत् जनाधिप

काम्या पुत्राः च चत्वारः सम्राट् कुक्षिर् विराट् प्रभुः

उत्पत्तिश् च निरोधश् च नित्यौ भूतेषु भारत

हविर्धानात् षट् आग्नेयी धिषणा जनयत् सुतान्

भविष्यं जानता तात धृता गर्भेण वै मया

धर्मस्य कन्या सु श्रोणी सूनृता नाम विश्रुता
वर्तमानः पर्युषितो अन्य जातः च आयः

विक्षेप व्याधित अन्तर आरम्भ शेषम् च व्यय प्रत्यायः

एवं कुर्यात् समुदयं वृद्धिं च आयस्य दर्शयेत्

तयोर् उत्पन्नो नित्य उत्पादिकः लाभ उत्पादिकः इति व्ययः

समाहर्ता दुर्गं राष्ट्रं खनिं सेतुं वनं व्रजं वणिक्पथं च अवेक्षेत

दिवस अनुवृत्तः नित्यः

गो महिषम् अजाविकं खर उष्ट्रम् अश्व अश्वतरम् च व्रजः

शुल्कं दण्डः पौतवं नागरिको लक्षण अध्यक्षः मुद्रा अध्यक्षः सुरा सूना सूत्रं तैलं घृतं क्षारः सौवर्णिकः पण्य संस्था वेश्या द्यूतं वास्तुकं कारु शिल्पि गणः देवता अध्यक्षः द्वार बाहिरिक आदेयम् च दुर्गम्

संजाताद् आय व्यय विशुद्धा नीवी प्राप्ता च अनुवृत्ता च

स्थल पथः वारि पथः च वणिक्पथः

ह्रासं व्ययस्य च प्राज्ञः साधयेत् च विपर्ययम्

सीता भागो बलिः करो वणिक् नदी पालः तरः नावः पत्तनं वि विचितम् वर्तनी रज्जुः चोर रज्जुः च राष्ट्रम्

विक्रिये पण्यानाम् अर्घ वृद्धिः उपजा मान उन्मान विशेषः व्याजी क्रय संघर्षे वा अर्ध वृद्धिः इति आयः

नष्ट प्रस्मृतम् आयुक्त दण्डः पार्श्वं पारिहीणिकम् औपायनिकं डमर गतक स्वम् अपुत्रकं निधिः च अन्य जातः

सुवर्ण रजत वज्र मणि मुक्ता प्रवाल शङ्ख लोह लवण भूमि प्रस्तर रस धातवः खनिः

इति आय शरीरम्

पशु मृग द्रव्य हस्ति वन परिग्रहः वनम्

कोश अर्पितम् राज हारः पुर व्ययः च प्रविष्टं परम संवत्सर अनुवृत्तम् शासनम् उक्तम् मुख आज्ञप्तम् च आपातनीयम् एतत् सिद्धम्

परम सांवत्सरिकः पर प्रचार संक्रान्तः वा पर्युषितः

करणीयं सिद्धं शेषम् आय व्ययौ नीवी च

पक्ष मास संवत्सर लाभः लाभः

दिवस अनुवृत्तः वर्तमानः

सिद्धि कर्म योगः दण्ड शेषम् आहरणीयं बलात् कृत प्रतिष्टब्धम् अवमृष्टं च प्रशोध्यं एतत् शेषम् असारम् अल्प सारम् च

नित्यो नित्य उत्पादिकः लाभो लाभ उत्पादिकः इति व्ययः

संस्थानं प्रचारः शरीर अवस्थापनम् आदानं सर्व समुदय पिण्डः संजातं एतत् करणीयम्
सम्पूर्ण दीर्घ मूषायाम् गोस्तन आकारायाम् तप्त तैले कोष्ण सारण तैले सूतं क्षिपेत्

सम कालम् एक कालम् यथा स्यात् तथा बीजं मूषा अन्तर् निक्षिप्य ततस् अनन्तरम् मूषा वक्त्रम् स्थगयेत् आच्छादयेत्

सूते मिलति बद्धो ज्ञेयः बीजैः सह मिलितो बद्धो भवति इति अर्थः

केन तैल आर्द्र पटेन सारण तैल आर्द्र वस्त्रेण

सिद्ध तैल कृत्यम् आह पट इत्यादि

किं कृत्वा बीजं समं सम भागम् रस तुल्यम् यत् भाव्यम् महाबीजं तत् भावितं कृत्वा इति अर्थः

अक्षीयमाणो मिलति न क्षीयत इति अर्थः

सारण यन्त्रस्य विधानम् आह मूषा इत्यादि
पत्नी च अपरेण

आसृज ग्राव्ण इति च आह

हविर्धानं प्रविशन्त्य् अध्वर्यु यजमान प्रतिप्रस्थातृ अग्नीध् उन्नेतारः

दध्ना श्रीणात्य् एनं पश्चिमे ऽन्ते मध्ये वा यज्ञो देवानाम् इति

एहि यजमान इति आह

आदित्येभ्यो अनुब्रूहि इति

प्रैष अनुवाचनयोः अन्यतरस्मिन्न् आह प्रियेभ्यः प्रिय धामभ्यः प्रिय व्रतेभ्यः मह स्वसरस्य पतिभ्य उरोर् अन्तरिक्षस्य अध्यक्षेभ्यः इति

हुत्वा प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छति शेषौ

अत्र सर्पणम् आदित्यग्रहस्य प्राक् तृतीयसवन श्रुतेः

उपांशुसवनम् उन्नेत्रे प्रयच्छति

अपिहित द्वारे आदित्य पात्रम् आदाय संस्रवांश् च उपरि पूतभृतस् तत आदित्यग्रहं गृह्णाति संस्रवेभ्यः कदा चन इति

आधवनीये चमसे वा सोमवति ग्राव्णो ऽवधाय स्थाने निदधाति
तासां स्वादवः सोमा आ याहि इति एताम् उद्धृत्य न हि अन्यं बल करम् इत्य् एतां प्रत्यवदधाति

गायत्री तृच अशीतिः

महाꣳ इन्द्रो य ओजसा इति तिस्र उत्तमा उद्धरति

प्र कृतान्य् ऋजीषिण आ घा ये अग्निम् इन्धत आ तू न इन्द्र क्षुमन्तम् इति सूक्ते

पुरोडाशं नो अन्धस इति तिस्रः

उद् घ इद् अभि श्रुतामघम् इत्य् उत्तमाम् उद्धरति

पुरु हूतम् पुरुष्टुतम् इति शेषः

सूददोहाः

जज्ञानो नु शतक्रतुर् इत्य् एका
इन्द्र अग्नी त्वा ब्रह्मणा वावृधानौ आयुष्मन्तौ उत्तमम् त्वा कराथः

तत्र जुहुयात्

यद् गोमायू वदतो जातवेदो ऽन्यया वाचा अभिजञ्जभातः

अथ ह गोमायू नाम मण्डूकौ यत्र वदतस् तद् यत् मन्यन्ते मां प्रति वदतो मां प्रति वदत इति तद् एवम् आशङ्क्यम् एव भवति

रथंतरं बृहच् च साम एतत् द्विषन्तम् एताव् अभिनानदैताम्

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

रथंतरेण त्वा बृहत् शमयामि बृहता त्वा रथन्तरं शमयामि

इन्द्र अग्निभ्याम् स्वाहा इति हुत्वा

दिव्यो गन्धर्व इति मातृनामभिर् जुहुयात्
अथ यद् अन्न अदनम् आसीत् स तित्तिरिर् अभवत्

तद् यत् सोम पानम् आसीत् स कपिञ्जलो ऽभवत्

स इन्द्र ईक्षांचक्रे अस्मात् चेद् वै मा यज्ञाद् अन्तरेत्य् अन्तरितो वै तथा यज्ञाद् भवानि हन्त एनम् हनानि इति

तस्माद् उ तस्य वृश्चिकश् शङ्कुलिष्ठ इत्य् एतद् अन्नम्

तस्य ह वज्रेण शीर्षाणि प्रचिछेद

तस्मात् स बभ्रुर् इव

बभ्रुर् इव हि सोमः

तस्मात् स बहु रूपः इव

स त्वष्टा हत पुत्रः अप इन्द्रम् सोमम् आजह्रे

बहु रूपम् इव ह्य् अन्नम्
तैर् अस्तुवत

इमम् एव लोकम् आग्नेयेन आजयन् अन्तरिक्षं मैत्रावरुणेन अमुम् ऐन्द्रेण दिश एव ऐन्द्राग्नेन

ते देवा अकामयन्त इमान् लोकाञ् जयेम जयेम असुरान् स्पर्धां भ्रातृव्यान् इति

तैर् इमान् लोकान् आजयन्

त एतान्य् आज्यानि स्तोत्राण्य् अपश्यन्

ते ऽब्रुवन्न् आजिम् एषाम् अयाम गिरिं काष्ठां कृत्वा इति

ते देवा अब्रुवन् वि इमानि भजामहा इति

तद् यद् इमान् लोकान् आजयंस् तद् आज्यानाम् आज्य त्वम्

यद् अब्रुवन्न् आजिम् एषाम् अयाम इति तद् एषां द्वितीयम् आज्य त्वम्

तेषां ह विभागे न समपादयन्

आ इमान् लोकाञ् जयति जयति स्पर्धां द्विषन्तं भ्रातृव्यं य एवं वेद

यद् उ गिरिं काष्ठाम् अकुर्वंस् तस्माद् असौ गिरिः काष्ठो नाम
अष्टादश दारुम् इध्मं संनह्यति इति एकेषां

इति परिस्तरणानां दर्भाणाम् अधिनिधानी आच्छेदनी संनहनी इति एताः आम्नाता भवन्ति

तासां पर्व राध्यासं परिस्तरम् आहरन्

यत् कृष्णो रूपं कृत्वा प्राविशः त्वम् वनस्पतीन्

देव पुरश् चर सघ्यासं त्वा इति पुरस्तात् प्रत्यञ्चं ग्रन्थिम् उपगूहति

अथ उ खादिरा बैल्वा औदुम्बरा वैकङ्कता रौहितका वा इति विज्ञायते

अथ एनम् अन् अधस् सादयित्वा प्रज्ञातानि इध्मप्रव्रश्चनानि निदधाति

या जाता ओषधयो देवेभ्यस् त्रि युगम् पुरा

कृष्णो ऽस्य् आखरेष्ठः

त्रीन् परिधींस् तिस्रः समिधो यज्ञ आयुः अनुसंचरान्

त्रयः परिधयः

द्वे आघार समिधौ

इति संनह्यति

एनो मा नि गां कतमत् चन अहम् पुनर् उत्थाय बहुला भवन्तु

अनूयाज समिध् एकविंशी

पञ्चदश सामिधेनी दारूणि भवन्ति

तस्मिन्न् इध्मं संभरति

उपवेषं मेक्षणं धृष्टिं संभरामि सु संभृता

अपां मेध्यं यज्ञियं स देवम् शिवम् अस्तु मे
एतत् तृतीयम् स्थानम्

वायुः भूत्वा धूमः भवति

एष सोमः राजा

अथ ये इह कपूय चरणाः अभ्याशः ह _ ते कपूयाम् योनिम् आपद्येरन् श्व योनिम् _ सूकर योनिम् _ चण्डाल योनिम् _

अथ ह यः एतान् पञ्च अग्नीन् वेद न सह तैः अपि आचरन् पाप्मना लिप्यते

अथ ये इमे ग्रामे इष्टापूर्ते दत्तम् इति उपासते ते धूमम् अभिसंभवन्ति धूमात् रात्रिम् रात्र्याः अपरपक्षम् अपरपक्षात् यान् षट् दक्षिणा एति मासान् तान्

न एते संवत्सरम् अभिप्राप्नुवन्ति मासेभ्यः पितृ लोकम् पितृ लोकात् आकाशम् आकाशात् चन्द्रमसम्

शुद्धः पूतः पुण्य लोकः भवति यः एवम् वेद यः एवम् वेद

तस्मात् जुगुप्सेत

तत् ये इह रमणीय चरणाः अभ्याशः ह _ ते रमणीयाम् योनिम् आपद्येरन् ब्राह्मण योनिम् _ क्षत्रिय योनिम् _ वैश्य योनिम् _

तेन असौ लोकः न संपूर्यते

अभ्रम् भूत्वा मेघः भवति

तस्मिन् यावत् संपातम् उषित्वा अथ एतम् एव अध्वानम् पुनर् निवर्तन्ते आकाशम् आकाशात् वायुम्

अथ एतयोः पथोः न कतरेण चन तानि इमानि क्षुद्राणि असकृत् आवर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्व इति

स्तेनः हिरण्यस्य सुराम् पिबन् च गुरोः तल्पम् आवसन् ब्रह्म हा च एते पतन्ति चत्वारः पञ्चमः च आचरन् तैः इति

तत् ये इत्थम् विदुः ये च इमे अरण्ये श्रद्धा तपः इति उपासते ते अर्चिषम् अभिसंभवन्ति अर्चिषः अहर् अह्नः आपूर्यमाणपक्षम् आपूर्यमाणपक्षात् यान् षट् उदञ्च् एति मासान् तान् मासेभ्यः संवत्सरम् संवत्सरात् आदित्यम् आदित्यात् चन्द्रमसम् चन्द्रमसः विद्युतम्

यः यः हि अन्नम् अत्ति यः रेतः सिञ्चति तत् भूयस् एव भवति

तत् पुरुषः अ मानवः

तत् देवानाम् अन्नम्

अतस् वै खलु दुर्निष्प्रपतरम्

ते इह व्रीहि यवाः ओषधि वनस्पतयः तिल मासाः इति जायन्ते

तम् देवाः भक्षयन्ति
इन्द्र एतम् अदीधरत् ध्रुवं ध्रुवेण हविषा

इह एव एधि मा अप च्योष्ठाः पर्वत इव अ विचाचलत्

तस्मै सोमो अधि ब्रवद् अयं च ब्रह्मणस्पतिः

विशस् त्वा सर्वा वाञ्छन्तु मा त्वद् राष्ट्रम् अधि भ्रशत्

आ त्वा अहार्षम् अन्तर् अभूर् ध्रुवस् तिष्ठ अ विचाचलत्

इन्द्र इव इह ध्रुवस् तिष्ठ इह राष्ट्रम् उ धारय
अथ उ यत् अद्य एषाम् हृदि तत् एषाम् परि निः जहि

स चित्तानि मोहयतु परेषां निर्हस्तांश् च कृणवज् जातवेदाः

अयम् अग्निर् अमूमुहद् यानि चित्तानि वो हृदि

अप्वे परेहि

वि वो धमत्व् ओकसः प्र वो धमतु सर्वतः

अग्नेर् वातस्य ध्राज्या तान् विषूचो वि नाशय

अग्निर् नो दूतः प्रत्येतु विद्वान् प्रतिदहन्न् अभिशस्तिम् अरातिम्

व्य् आकूतय एषाम् इत अथ उ चित्तानि मुह्यत

ताम् विध्यत तमसा अपव्रतेन यथा एषाम् अन्यो अन्यं न जानात्

अमीषाम् चित्तानि प्रतिमोहयन्ती गृहाण अङ्गानि

अभि प्रेहि

इन्द्र चित्तानि मोहयन्न् अर्वाङ् आकूत्या चर

असौ या सेना मरुतः परेषाम् अस्मान् ऐत्य् अभ्य् ओजसा स्पर्धमाना
देवेभ्यः शुम्भस्व

चरित्रान् अस्य मा हिंसीः

श्रोत्रम् अस्य मा हिंसीः

यत् ते क्रूरं यद् आस्थितं तद् एतेन शुन्धस्व

चक्षुर् अस्य मा हिंसीः

शुद्धा वयं सु परिविष्टाः परिवेष्टारो वो भूयास्म

प्राणम् अस्य मा हिंसीः

पृथिव्यै त्वा

नमस् त आतान

देवीर् आपः शुद्धा यूयं देवान् युयुध्वम्

ऊर्जे त्वा

इषे त्वा

गात्राण्य् अस्य मा हिंसीः

ओषधे त्रायस्व एनम् स्वधिते मा एनम् हिंसीः

नाभिम् अस्य मा हिंसीः

वायोः स्तोकानां प्रयुता द्वेषांसि

इदम् अहं रक्षो ऽवबाधे

इदम् अहं रक्षो ऽधमं तमो नयामि

घृतेन द्यावापृथिवी प्रोर्णुवाताम् अमुष्मै त्वा जुष्टं नमः सूर्यस्य संदृशे

पायुम् अस्य मा हिंसीः

प्रत्युष्टं रक्षः

अनर्वा प्रेहि यजमानाय घृतस्य कुल्याम् अनु सह रायस्पोषेण

रक्षसां भागो ऽसि

स्वाहा ऊर्ध्व नभसम् मारुतं देवं गच्छतम्

शम् अद्भ्यः

देवेभ्यः शुन्धस्व
पृथया इत्थम् कल पदैः परिणूत अखिल उदयः

तर्हि एव अथ मुनि श्रेष्ठैः पाण्डवाः पञ्च सायकान्

स्त्रीणां मद् हत बन्धूनाम् द्रोहो यो ऽसाव् इह उत्थितः

सूत उवाच

गोविन्द गो द्विज सुर आर्ति हर अवतारैः योग ईश्वर अखिल गुरो भगवन् नमः ते

केचिद् आहुः अजम् जातं पुण्यश्लोकस्य कीर्तये

अजः त्वम् अस्य क्षेमाय वधाय च सुरद्विषाम्

वक्त्रं निनीय भय भावनया स्थितस्य सा मां विमोहयति भीर् अपि यत् बिभेति

श्रवण स्मरण अर्हानि करिष्यन्न् इति केचन

सुदर्शनेन स्व अस्त्रेण स्वानां रक्षां व्यधात् विभुः

तत् यशः पावनं दिक्षु शतमन्योः इव अतनोत्

गोप्य् आददे त्वयि कृत आगसि दाम तावद् या ते दश अश्रु कलिल अञ्जन सम्भ्रम अक्षम्

उत्तरा उवाच

अभिद्रवति माम् ईश शरः तप्त अयसः विभो

न यस्य कश्चिद् दयितः ऽस्ति कर्हिचिद् द्वेष्यः च यस्मिन् विषमा मतिर् नृणाम्

ते निनीय उदकम् सर्वे विलप्य च भृशं पुनः

प्राकृतेन आत्मना विप्राः स्नेह मोह वशम् गतः

सीदन्त्या भूरि भारेण जातो ह्य् आत्म भुवा अर्थितः

यथा हृषीकेश खलेन देवकी कंसेन रुद्धा अतिचिरम् शुचा अर्पिता

व्यास आद्यैः ईश्वर ईहा ज्ञैः कृष्णेन अद्भुत कर्मणा

भवे ऽस्मिन् क्लिश्यमानानाम् अविद्या काम कर्मभिः

तथा परमहंसानां मुनीनाम् अमल आत्मनाम्

वैष्णवं तेज आसाद्य समशाम्यत् भृगूद्वहैः

भूतेषु कालस्य गतिं दर्शयन् न प्रतिक्रियाम्

भक्तियोग विधान अर्थम् कथं पश्येम हि स्त्रियः

इति मे न तु बोधाय कल्पते शासनं वचः

यथा पङ्केन पङ्क अम्भः सुरया वा सुरा कृतम्

भवतो ऽदर्शनं यर्हि हृषीकाणाम् इव ईशितुः

अपरे वसुदेवस्य देवक्यां याचितो ऽभ्यगात्

याजयित्वा अश्वमेधैः तम् त्रिभिः उत्तम कल्पकैः

के वयं नाम रूपाभ्याम् यदुभिः सह पाण्डवाः

गन्तुं कृतमतिः ब्रह्मन् द्वारकां रथम् आस्थितः

न इयम् शोभिष्यते तत्र यथा इदानीम् गदाधर

नन्द गोप कुमाराय गोविन्दाय नमो नमः

द्वैपायन आदिभिः विप्रैः पूजितैः प्रतिपूजितः

सूत उवाच

त्वद् पदैः अङ्किता भाति स्व लक्षण विलक्षितैः

माया जवनिका आच्छन्नम् अज्ञ अधोक्षजम् अव्ययम्

अपाण्डवम् इदं कर्तुं द्रौणेः अस्त्रम् अबुध्यत

आमन्त्र्य पाण्डु पुत्रान् च शैनेय उद्धव संयुतः

नमो अकिञ्चन वित्ताय निवृत्त गुणवृत्तये

न मे स्यान् निरयान् मोक्षो ह्य् अपि वर्षा युत अयुतैः

ब्रह्म तेजस् विनिर्मुक्तैः आत्मजैः सह कृष्णया

भवतो दर्शनं यत् स्यात् अपुनर्भव दर्शनम्

त्वयि मे अनन्य विषया मतिः मधुपते ऽसकृत्

त एव पश्यन्ति अचिरेण तावकं भव प्रवाह उपरमम् पद अम्बुजम्

न अन्यम् त्वत् अभयम् पश्ये यत्र मृत्युः परस्परम्

यादःसु तत् अत्यन्त विडम्बनम्

यदि अपि अस्त्रम् ब्रह्मशिरस् त्व् अ मोघम् च अ प्रतिक्रियम्

विषान् महा अग्नेः पुरुषात् अदर्शनात् असत् सभायाः वनवास कृच्छ्रात्

नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कज मालिने

सान्त्वयामास मुनिभिः हत बन्धून् शुचा अर्पितान्

भूत हत्याम् तथा एव एकाम् न यज्ञैर् मार्ष्टुम् अर्हति

प्रबोधितो अपि इतिहासैः न अबुध्यत शुचा अर्पितः

स्त्रियाः च स्व पुरम् यास्यन् प्रेम्णा राज्ञा निवारितः

कर्मभिः गृहमेधीयैः न अहम् कल्पो व्यपोहितुम्

भारावतारणाय अन्ये भुवो नाव इव उदधौ

अन्तःस्थः सर्व भूतानाम् आत्मा योगेश्वरो हरिः

मन्ये त्वां कालम् ईशानम् अनादिनिधनं विभुम्

सूत उवाच

समं चरन्तं सर्वत्र भूतानां यन् मिथः कलिः

न वेद कश्चिद् भगवन्त् चिकीर्षितम् ते ईहमानस्य नृणां विडम्बनम्

पाहि पाहि महायोगिन् देवदेव जगत्पते

अपि अद्य नः त्वम् स्व कृत ईहितैः प्रभो जिहाससि स्वित् सुहृदो ऽनुजीविनः

येषां न च अन्यत् भवतः पद अम्बुजात् परायणं राजसु योजिता अंहसाम्

आत्मनो ऽभिमुखान् दीप्तान् आलक्ष्य अस्त्राणि उपाददुः

यदोः प्रियस्य अन्ववाये मलयस्य इव चन्दनम्

न एनः राज्ञः प्रजा भर्तुः धर्म युद्धे वधो द्विषाम्

न लक्ष्यसे मूढ दृशा नटो नाट्य धरः यथा