tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
निमज्जतीनां श्वसित उद्धत स्तनः श्रमो नु तासां मदनो नु पप्रथे

समुन्नतैः काश दुकूल शालिभिः परिक्वणत् सारस पङ्क्ति मेखलैः

यथायथं ताः सहिता नभश्चरैः प्रभाभिर् उद्भासित शैल वीरुधः

उपाययुः कम्पित पाणिपल्लवाः सखी जनस्य अपि विलोकनीय ताम्

तथा न पूर्वं कृत भूषण आदरः प्रिय अनुरागेण विलासिनी जनः

अथ स्व माया कृत मन्दिर उज्ज्वलम् ज्वलत् मणि व्योमसदां सनातनम्

विभिन्न पर्यन्त ग मीन पङ्क्तयः पुरो विगाढाः सखिभिर् मरुत्वतः

विलासिनी बाहु लताः वन आलयः विलेपन आमोद हृताः सिषेविरे

यथा जल आर्द्रः नख मण्डन श्रिया ददाह दृष्टीश् च विपक्ष योषिताम्

इति प्रलीनां नलिनी वने सखीं विदांबभूवुः सु चिरेण योषितः

अ कृत्रिम प्रेम रस आहितैः मनो हरन्ति रामाः कृतकैर् अपि ईहितैः

विगाढ मात्रे रमणीभिर् अम्भसि प्रयत्न संवाहित पीवर ऊरुभिः

विपत्त्र लेखाः निरलक्तक अधराः निरञ्जन अक्षाः अपि बिभ्रतीः श्रियम्

उत्सर्पित ऊर्मि चय लङ्घित तीर देशम् औत्सुक्य नुन्नम् इव वारि पुरः प्रतस्थे

निपीयमान स्तबका शिलीमुखैर् अशोक यष्टिः चल बाल पल्लवा

उपप्लुतास् तद् क्षण शोचनीय ताम् च्युत अधिकाराः सचिवा इव आययुः

हृतस्य शेषान् इव कुङ्कुमस्य तान् विकत्थनीयान् अन्यथा स्त्रियः

नत _ मण्डयति स्म विग्रहे बलि क्रिया च अ तिलकम् तद् आस्पदम्

विलम्बमान आकुल केशपाशया कयाचिद् आविष्कृत बाहु मूलया

विडम्बयन्ती ददृशे वधू जनैः अमन्द दष्ट ओष्ठ कर अवधूननम्

निमीलत् आकेकर लोच _ प्रिय उपकण्ठम् कृत गात्र वेपथुः

स विस्मयम् रूपयतो नभश्चरान् विवेश तद् पूर्वम् इव ईक्षण आदरः

सखी इव काञ्ची पयसा घनीकृता बभार वीत उच्चय बन्धम् अंशुकम्

प्रियैः स लीलम् कर वारि वारितः प्रवृद्ध निःश्वास विकम्पित स्तनः

तीर अन्तराणि मिथुनानि रथाङ्ग नाम्नाम् नीत्वा विलोलित सरोज वन श्रियः ताः

प्रयच्छत उच्चैस् कुसुमानि मानिनी विपक्ष गोत्रम् दयितेन लम्भिता

विसारिभिः पुष्प विलोचनैः लताः

कृत आनुकूल्या सुर राज योषिताम् प्रसाद साफल्यम् अवाप जाह्नवी

निवृत्त वृत्त उरु पयोधर क्लमः

घनानि कामं कुसुमानि बिभ्रतः कर प्रचेयानि अपहाय शाखिनः

इमान्य् अमू इति अपवर्जिते शनैर् यथाभिरामं कुसुम अग्र पल्लवे

नितान्त गौराः हृत कुङ्कुमेषु अलं न लेभिरे ताः परभागम् ऊर्मिषु

अतिप्रसङ्गाद् विहित आगसः मुहुः प्रकम्पम् ईयुः स भयाः इव ऊर्मयः

इत्थं विहृत्य वनिताभिर् उदस्यमानं पीन स्तन ऊरु जघन स्थल _

संक्रान्त चन्दन रस आहित वर्ण भेदम् विच्छिन्न भूषण मणि प्रकर अंशु चित्रम्

स लीलम् आसक्त लता अन्त भूषणम् समासजन्त्या कुसुम अवतंसकम्

विपक्ष चित्त उन्मथनाः नख व्रणाः तिरोहिता विभ्रम मण्डनेन ये

न किंचिद् ऊचे चरणेन केवलं लिलेख बाष्प आकुल लोचना भुवम्

समुच्छ्वसत् पङ्कज कोश कोमलैः उपनीवि नाभिभिः

तरु प्रसूनानि अपदिश्य स आदरम् मनोधिनाथस्य मनः समाददे
तद् असुरा न अन्ववायन्

ब्रध्नस्य विष्टपं चतुस्त्रिंश इति दक्षिणतः

अन्नं वै पञ्चविंशः

यद् एव देवा अकुर्वत तद् असुरा अकुर्वत

यज्ञ मुखम् एव पुरस्ताद् दधाति

तस्मात् सव्यो हस्तयोस् तपस्वितरो बाहु कुचनम् निगच्छति

स्वर्ग एव लोके यजमानं प्रतिष्ठापयति

वाग् वा एकत्रिंशः

यज्ञ मुखम् वै चतुर्विंशः

ब्रह्मवर्चसम् असा आदित्यः

द्वौ त्रिवृतौ

योनिश् चतुर्विंश इति पुरस्तात्

प्रतूर्तिर् अष्टादश इति पुरस्तात्

असौ वा आदित्यो ब्रध्नस्य विष्टपम्

इमे वै लोकास् त्रिणवः

अन्नं वै सप्तदशः

यद् दश दश अक्षरा विराड् अन्नं विराड् विराज्य् एव अन्नाद्ये प्रतितिष्ठति

एकविंशवतीं पश्चात् प्रतिष्ठित्यै

ओज एव उत्तरात् दधाति

वर्चो द्वाविंश इति पश्चात्

अन्नम् एव दक्षिणतो ऽवरुन्द्धे

ताम् अन्यथा अनूच्य अन्यथा उपादधत

क्रतुर् एकत्रिंश इति पुरस्तात्

यद् विंशतिः द्वे विराजा अन्नं विराड् विराज्य् एव अन्नाद्ये प्रतितिष्ठति

पञ्चदशवतीम् उत्तरात्

देवाश् च वा असुराश् च समावद् एव यज्ञे ऽकुर्वत

वाचम् एव यज्ञ मुखे दधाति

तपो नवदश इत्य् उत्तरात्

देवतास्व् एव प्रतितिष्ठति

एष्व् एव लोकेषु प्रतितिष्ठति

तस्माद् उत्तराद् अभिप्रयायी जयति

संभरणस् त्रयोविंश इत्य् उत्तरात्

गर्भाः पञ्चविंश इति दक्षिणतः

ओजो वै पञ्चदशः

यज्ञ मुखम् एव पुरस्ताद् दधाति

यज्ञ मुखम् वै त्रिवृत्

स्वर्गो वै लोको नाकः

य एवं विद्वान् एतां चतुर्थीं चितिम् उपधत्ते भ्रातृव्यस्य अन् अन्ववायाय भवत्य् आत्मना परा अस्य भ्रातृव्यो भवति

नाकष् षट्त्रिंश इत्य् उत्तरात्

यद् द्वे द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्यै

आशुस् त्रिवृद् इति पुरस्ताद् उपदधाति

अन्नं वै सविंशः

अन्नम् एव दक्षिणतो ऽवरुन्द्धे

व्योमा सप्तदश इति दक्षिणतः

अभिपूर्वम् एव यज्ञ मुखे दधाति
अर्यम्णे तु धनं विन्द्यात् फाल्गुन्यां पाप नाशनम्

षट् मासान् छाग मांसेन पार्षतेन अथ सप्त वै

पिप्पलीं क्रमुकं च एव तथा च एव मसूरकम्

शस्य अपाक श्राद्ध कालाः नित्याः प्रोक्ता दिने दिने

अष्टम्याम् अपि वाणिज्यं लभते श्राद्ध दः सदा

एतत् पञ्चविधं श्राद्धं मनुना परिकीर्तितम्

व्रीहिभिः च यवैः माषैः अद्भिर् मूल फलेन वा

शश कूर्मयोः मांसेन मासान् एकादश एव तु

स्वर्गं च लभते कृत्वा कृत्तिकासु द्विजोत्तमः

शुद्धये सप्तमं श्राद्धं ब्रह्मणा परिभाषितम्

पुनर्वसौ तथा भूमिं श्रियं पुष्ये तथा एव च

त्रयोदशी मघा युक्ता वर्षासु तु विशेषतः

सर्वान् कामान् तथा सार्पे पित्र्ये सौभाग्यम् एव च

नक्षत्रेषु च सर्वेषु कार्यं काम्यं विशेषतः

पशून् क्षुद्रान् चतुर्थ्याम् तु पञ्चम्याम् शोभनान् सुतान्

ज्ञाति श्रैष्ठ्यम् तथा हस्ते चित्रायां च बहून् सुतान्

केदारे फल्गुतीर्थे च नैमिष अरण्ये एव च

ज्ञाति श्रैष्ठ्यम् त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तु

तस्माद् भोग अपवर्ग अर्थम् श्राद्धं कुर्युः द्विजातयः

नदीनां च एव तीरेषु तुष्यन्ति पितरः सदा

दद्यात् श्राद्धे प्रयत्नेन तत् अस्य अक्षयम् उच्यते

अमावास्या अष्टकाः तिस्रः पौष मास आदिषु त्रिषु

चतुर्दशीं वर्जयित्वा प्रशस्ता हि उत्तरोत्तराः

स्यात् नवम्याम् एक खुरम् दशम्यां द्वि खुरम् बहु

श्राद्धं तथा जन्म दिनेषु अपि

कालशाकं महाशल्कं खड्ग लोह आमिषम् मधु

एवमादिषु च अन्येषु तीर्थेषु पुलिनेषु च

पञ्चदश्यां सर्व कामान् आप्नोति श्राद्ध दः सदा

अपत्यम् अथ रोहिण्यां सौम्ये तु ब्रह्मवर्चसम्

तारिताः पितरः तेन स याति परमां गतिम्

षष्ट्यां द्यूतं कृषिं च अपि सप्तम्यां लभते नरः

नैमित्तिकं तु कर्तव्यं ग्रहणे चन्द्र सूर्ययोः

रेवत्यां बहवो गावो हि अश्विन्याम् तुरगान् तथा

तस्मात् श्राद्धम् न कर्तव्यं चतुर्दश्यां द्विजातिभिः

एकोद्दिष्ट आदि विज्ञेयं वृद्धिश्राद्धं तु पार्वणम्

कुरुक्षेत्रे च कुब्जाम्रे भृगुतुङ्गे महालये

राजमाषान् तथा क्षीरं माहिषं च विवर्जयेत्

देशानां च विशेषेण भवेत् पुण्यम् अनन्तकम्

एकादश्यां तथा रूप्यं ब्रह्म वर्चस्विनः सुतान्

आनन्त्याय एव कल्पन्ते मुनि अन्नानि च सर्वशः

आम्रान् पाने रतान् इक्षून् स दाडिमान्

कुसुम्भ पिण्डमूलम् वै तण्डुलीयकम् एव च

यात्रायां षष्ठम् आख्यातम् तत् प्रयत्नेन पालयेत्

अयने विषुवे च एव व्यतीपाते अपि अनन्तकम्

विद्याम् अभीष्टां जीवे तु धनं वै भार्गवे पुनः

द्वौ मासौ मत्स्य मांसेन त्रीन् मासान् हारिणेन तु

मूले कृषिं लभेद् यान सिद्धिम् आप्ये समुद्रतः

तेषां तु समवेतानां यदि एकः ऽपि गयां व्रजेत्

नर्मदायां कुशावर्ते श्रीशैले भद्रकर्णके

गङ्गायाम् अक्षयम् श्राद्धं प्रयागे ऽमरकण्टके

गङ्गाद्वारे प्रभासे च बिल्वके नीलपर्वते

श्यामाकैः च यवैः शाकैर् नीवारैः च प्रियङ्गुभिः

अजैकपादे कुप्यं स्याद् अहिर्बुध्न्ये गृहं शुभम्

श्रविष्ठायां तथा कामान् वारुणे च परं बलम्

वर्जयेत् सर्व यत्नेन श्राद्ध काले द्विजोत्तमः

प्रतिपद् प्रभृति हि अन्याः तिथयः कृष्ण पक्षके

सर्वान् कामान् वैश्वदेवे श्रैष्ठ्यं तु श्रवणे पुनः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे विंशो ऽध्यायः

गायन्ति पितरो गाथां कीर्तयन्ति मनीषिणः

दैविकं च अष्टमम् श्राद्धं यत् कृत्वा मुच्यते भयात्

तिस्रः च अन्वष्टकाः पुण्या माघी पञ्चदशी तथा

गौधूमैः च तिलैः मुद्गैः मासम् प्रीणयते पितॄन्

अष्टौ एणस्य मांसेन रौरवेण नव एव तु

वराहपर्वते च एव गङ्गायां वै विशेषतः

दद्यात् श्राद्धे प्रयत्नेन शृङ्गाटक कशेरुकान्

कूष्माण्ड अलाबु वार्ताकान् भूस्तृणं सुरसं तथा

पुत्र जन्म आदिषु श्राद्धं पार्वणं पर्वणि स्मृतम्

पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं क्षीणे राजनि शस्यते

द्वादश्यां जातरूपं च रजतं कुप्यम् एव च
काम्यानि च एव श्राद्धानि शस्यन्ते ग्रहण आदिषु

वाराणस्यां विशेषेण यत्र देवः स्वयं हरः

याम्ये ऽथ जीवनं तत् स्यात् यदि श्राद्धं प्रयच्छति

कोद्रवान् कोविदारान् च पालक्यान् मरिचान् तथा

संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन तु

एष्टव्या बहवः पुत्राः शीलवन्तो गुण अन्विताः

शस्त्रेण तु हतानां वै तत्र श्राद्धं प्रकल्पयेत्

क्रीत्वा लब्ध्वा स्वयं वा अथ मृतान् आहृत्य वा द्विजः

अथ श्राद्धम् अमावास्याम् प्राप्य कार्यं द्विजोत्तमैः

द्रव्य ब्राह्मण सम्पत्तौ न काल नियमः कृतः

वाणिज्य सिद्धिम् स्वातौ तु विशाखासु सुवर्णकम्

वेत्रवत्यां विपाशायां गोदावर्यां विशेषतः

विदार्याः च भरण्डाः च श्राद्ध काले प्रदापयेत्
स य एतद् एवं वेद आभक्तः एव देवेषु भवत्य् आभक्तो मनुष्येषु

न अस्मात् देवता अपक्रामन्ति

देवा अन्यां वर्तनिम् अध्वरस्य मानुषास उपजीवन्त्य् अन्यां तस्माद् यन्ति पवमानाः पराञ्चस् तस्माद् उक्थ्याः पुनर् अभ्याकनिक्रदति इति ह प्रत्यूचुः

गच्छति तं लोकं यत्र देवाः

साम वै देवाः

अथ यद् अभ्यावर्तिष्व् ऋचं निवेष्टमानां साम अनुनिवेष्टते तेन उ मनुष्या देवेष्व् आभक्ताः

पृथुर् ह वैन्यो दिव्यान् व्रात्यान् पप्रच्छ

गच्छति तं लोकं यत्र देवाः

यज्ञस्य धाम परमं गुहायां निर्मितं महतो ऽन्तरिक्षात् कस्माद् यन्ति पवमानाः पराञ्चः कस्माद् उक्थ्याः पुनर् अभ्याकनिक्रदति इति

प्रजाः पृष्ठ उक्थानि

तद् यत् पवमान सामानि पराञ्च्य् एव भवन्त्य् अथ इयम् ऋग् अनुनिवेष्टते तेन देवा मनुष्येष्व् आभक्ताः

न अस्मात् देवता अपक्रामन्ति
संपुटक प्रयुक्त यन्त्रेण एव दृढम् ऊरू पीडयेद् इति पीडितकम्

पृष्ठं परिष्वजमानायाः पराङ्मुखेण परावृत्तकम् आभ्यासिकम्

तत्र अपसारम् दद्यात्

राग काले विशालयती एव जघनं मृगी संविशेद् उच्च रते

भूमौ वा चतुष्पद वत् आस्थिताया वृष लीलया अवस्कन्दनम् धेनुकम्

एको धारयेद् एनाम् अन्यो निषेवेत

वार्त्तं तु तत्

शिरो विनिपात्य ऊर्ध्वम् जघनम् उत्फुल्लकम्

तद् एकस्मिन् प्रसारिते अर्धपीडितकम्

पार्श्वेण तु शयानो दक्षिणेन नारीम् अधिशयीत इति सार्वत्रिकम् एतत्

एकः शिरस उपरि गच्छेद् द्वितीयः प्रसारित इति शूलचितकम् आभ्यासिकम्

ग्राम नारी विषये स्त्री राज्ये च बाह्लीके बहवो युवानो अन्तःपुर सधर्माणः एकैकस्याः परिग्रह भूताः

स्त्रीणां स्नेहः च रागः च बहु मानः च जायते

तत्र पृष्ठम् उरस् कर्माणि लभते

न्याय्यो यत्र योगः तत्र सम पृष्ठम्

पशूनां मृग जातीनाम् पतङ्गानां च विभ्रमैः

ऊरू व्यत्यस्येद् इति वेष्टितकम्

उत्फुल्लकं विजृम्भितकम् इन्द्राणिकं च इति त्रितयं मृग्याः प्रायेण

वडबा इव निष्ठुरम् अवगृह्णीयाद् इति वाडवकम् आभ्यासिकम्

तद् सात्म्यात् देश सात्म्यात् च तैः तैः भावैः प्रयोजितैः

सौवर्णनाभाः तु

एतेन नीचतर रते अपि हस्तिन्याः

पार्श्वयोः समम् ऊरू विन्यस्य पार्श्वयोर् जानुनी निदध्याद् इति अभ्यास योगात् इन्द्राणी

मिश्रीकृत सद्भावाभ्याम् द्वाभ्यां सह संघाटकं रतम्

च सह गोयूथिकम्

तेषाम् एकैकशो युगपद् च यथा सात्म्यम् यथायोगं च रञ्जयेयुः

पायौ अपि दाक्षिणात्यानाम्

एतेन एव योगेन शौनम् ऐणेयं छागलं गर्दभाक्रान्तं मार्जारललितकं व्याघ्रावस्कन्दनं गजोपमर्दितं वराहघृष्टकं तुरगाधिरूढकम् इति यत्र यत्र विशेषो योगो अपूर्वः तत् तद् उपलक्षयेत्

इति संवेशन प्रकाराः बाभ्रवीयाः

अपद्रव्याणि च स विशेषम् नीच रते

अन्यो जघन मुखम् अन्यो मध्यम् अन्य इति वारं वारेण व्यतिकरेण च अनुतिष्ठेयुः

जले च संविष्ट उपविष्ट स्थित आत्मकान् चित्रान् योगान् उपलक्षयेत्

चरणाव् ऊर्ध्वं नायको ऽस्या धारयेद् इति जृम्भितकम्

इति चित्र रतानि

शिष्टैर् अपस्मृत त्वात् इति वात्स्यायनः

संपुटकं पीडितकं वेष्टितकं वाडवकम् इति

ऊर्ध्व स्थितयोः यूनोः परस्पर अपाश्रययोः कुड्य स्तम्भ अपाश्रितयोः वा स्थितरतम्

तैः तैः उपायैः चित्त ज्ञः रति योगान् विवर्धयेत्

आभ्यां वडवा व्याख्याता

तत्र जघनेन नायकं प्रतिगृह्णीयात्

तया उच्चतर रतस्य अपि परिग्रहः

कुड्य अपाश्रितस्य कण्ठ अवसक्त बाहु पाशायाः तद् हस्त पञ्जर उपविष्टायाः ऊरु पाशेन जघनम् अभिवेष्टयन्त्या कुड्ये चरण क्रमेण वलन्त्या अवलम्बितकं रतम्

अथ चित्र रतानि

अनीचे सक्थिनी तिर्यग् अवसज्य प्रतीच्छेद् इति विजृम्भितकम्

एतया गोष्ठी परिग्रहा वेश्या राज योषा परिग्रहः च व्याख्यातः

संपुटेन प्रतिग्रहो नीच रते

पुरुषोपसृप्तकानि पुरुषायिते वक्ष्यामः

नायकस्य अंसे एको द्वितीयकः प्रसारित इति पुनः पुनर् व्यत्यासेन वेणुदारितकम्

तत् कुञ्चितौ उत्पीडितकम्

संकुचितौ स्व वस्ति देशे निदध्याद् इति कार्कटकम्

ऋजु प्रसारितौ उभौ अपि उभययोः चरणौ इति संपुटः
तस्मात् पर्वत रूपेण पाहि संसार सागरात्

मध्यमः स्यात् तद् अर्धेन चतुर्भिः अधमः स्मृतः

ईश्वर उवाच

तद्वत् हेम मयान् सर्वान् लोकपालान् निवेशयेत्

प्रियं च शिवयोः नित्यम् तस्मात् शान्तिम् प्रयच्छ मे

अनेन विधिना यः तु दद्यात् लवणपर्वतम्

सौभाग्य सरः सम्भूतो यतस् अयम् लवणो रसः

कुर्यात् जागरणम् च अपि दान मन्त्रान् निबोधत

विष्णु देह समुद्भूतम् यस्मात् आरोग्य वर्धनम्

यस्मात् अन्न रसाः सर्वे न उत्कटाः लवणं विना

उमा लोके वसेत् कल्पम् ततो याति परां गतिम्

सरांसि काम देव आदीन् तद्वत् अत्र अपि कारयेत्

तद् दान कर्तृकत्वेन त्वं मां पाहि नग उत्तमैः

विधानं पूर्ववत् कुर्यात् ब्रह्म आदीनाम् च सर्वदा

उत्तमः षोडश द्रोणैः कर्तव्यो लवणाचलः

चतुर्थ अंशेन विष्कम्भ पर्वतान् कारयेत् पृथक्
प्रमाद दग्ध वत् सर्वं दुर्दग्ध अत्यर्थ दग्धयोः

मध्येषु एषु एव मध्यो ऽन्यः पित्त अस्र गुदजन्मसु

सु दग्धम् घृत मधु अक्तम् स्निग्ध शीतैः प्रदेहयेत्

शुक्तीः क्षीरपकं शङ्खनाभीः च आयस भाजने

योज्यस् तीक्ष्णो अनिल श्लेष्म मेदस् जेषु अर्बुद आदिषु

भीरु गर्भिणी ऋतुमती प्रोद्वृत्त फल योनिषु

निर्भुज्य पिचुना आच्छाद्य कृष्ण भागम् विनिक्षिपेत्

सु दग्धम् घृत मधु अक्तम् तत् पयस् मस्तु काञ्जिकैः

तुच्छस्य अग्नि प्रतपनम् कार्यम् उष्णं च भेषजम्

बल अर्थम् क्षीण पानीये क्षार अम्बु पुनर् आवपेत्

मुष्कक उत्तरम् आदाय प्रत्येकं जल मूत्रयोः

सार्द्रान् स मूल शाखा आदीन् खण्डशः परिकल्पितान्

स्वर्जिका कनकक्षीरी हिङ्गु पूतिक पल्लवाः

तस्य लिङ्गं स्थिते रक्ते शब्दवत् लसिका अन्वितम्

याति आशु स्वादु ताम् तस्माद् अम्लैर् निर्वापयेत्तराम्

दुःख अवचार्य शस्त्रेषु तेन सिद्धिम् अयात् सु च

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

भगंदर अर्बुद ग्रन्थि दुष्ट नाडी व्रण आदिषु

अग्निः क्षाराद् अपि श्रेष्ठस् तद् दग्धानाम् असंभवात्

पक्व ताल कपोत आभम् सु रोहम् न अतिवेदनम्

स बाष्पैः च यदा उत्तिष्ठेत् बुद्बुदैर् लेह वत् घनः

अतिदग्धे स्रवेद् रक्तं मूर्छा दाह ज्वर आदयः

पच्यमाने ततस् तस्मिंस् ताः सुधा भस्म शर्कराः

स स्फोट दाह तीव्र ऊषम् दुर्दग्धम् अति दाहात्

देशे अल्प मांसे वृषण मेढ्र स्रोतस् नख अन्तरे

सर्व शस्त्र अनुशस्त्राणाम् क्षारः श्रेष्ठो बहूनि यत्

क्षारं शलाकया दत्त्वा प्लोत प्रावृत देहया

परितः सुतरां च अतस् दर्व्या तम् अवघट्टयेत्

यदि च स्थिर मूल त्वात् क्षार दग्धम् न शीर्यते

चतुष्पाद् पक्षि पित्त आल मनोह्वा लवणानि च

अन्तर् शल्य _ भिन्न कोष्ठान् भूरि व्रण आतुरान्

त्वच् दाहः वर्ती गोदन्त सूर्यकान्त शर आदिभिः

स्त्याने ऽस्रे वेदना अत्यर्थम् विलीने मन्द ता रुजः

पुंस्त्व उपघातः मृत्युर् वा गुदस्य शातनात् ध्रुवम्

शस्त्र क्षार अग्नयः यस्मान् मृत्योः परमम् आयुधम्

भवेत् च विषय अज्ञानम् तद्वत् श्रोत्र आदिकेषु अपि

क्षारं प्रमार्जनेन अनु परिमृज्य अवगम्य च

त्वचि मांसे सिरा स्नायु संधि अस्थिषु स युज्यते

प्रति आदित्यम् निषण्णस्य समुन्नम्य अग्र नासिकाम्

अजीर्णे ऽन्ने शिशौ वृद्धे धमनि संधि मर्मसु

छेद्य भेद्य आदि कर्माणि कुरुते विषमेषु अपि

श्लक्ष्णं शकृद् दक्ष शिखि गृध्र कङ्क कपोत जम्

क्षार साध्ये गदे छिन्ने लिखिते स्राविते ऽथवा

विष अग्नि शस्त्र अशनि मृत्यु तुल्यः क्षारो भवेद् अल्पम् अति प्रयुक्तः

मात्रा शतम् उपेक्षेत तत्र अर्शःसु आवृत आननम्

अर्शस् भगंदर ग्रन्थि नाडी दुष्टव्रण आदिषु

तिल कल्कः स मधुकः घृत अक्तः व्रण रोपणः

समाप्यते स्थानम् इदं हृदयस्य रहस्य वत्

निर्वाप्य अपनयेत् तीक्ष्णे पूर्ववत् प्रतिवापनम्

गुदे विशेषाद् विष् मूत्र संरोधः अति प्रवर्तनम्

अति कृच्छ्रेषु रोगेषु यत् च पाने ऽपि युज्यते

यावत् पिच्छिल रक्त अच्छः तीक्ष्णो जातस् तदा च तम्

मांस दाहः मधु स्नेह जाम्बवौष्ठ गुड आदिभिः

वर्त्म रोगात् ऋते अक्षिणोः च शीत वर्ष उष्ण दुर्दिने

न तु उभयः ऽपि योक्तव्यः पित्ते रक्ते चले ऽबले

आचूषन्न् इव संरम्भाद् गात्रम् आपीडयन्न् इव

हस्तेन यन्त्रं कुर्वीत वर्त्म रोगेषु वर्त्मनी

योज्यः साक्षान् मष श्वित्र बाह्य अर्शस् कुष्ठ सुप्तिषु

ताम्र ता तोद कण्डू आद्यैः दुर्दग्धं तं पुनर् दहेत्

गृहीत्वा क्षार निस्यन्दम् पचेल् लौह्यां विघट्टयन्

धान्याम्ल बीज यष्ट्याह्व तिलैः आलेपयेत् ततः

न अति तीक्ष्ण मृदुः श्लक्ष्णः पिच्छिलः शीघ्र गः सितः

अतिदग्धे द्रुतं कुर्यात् सर्वं पित्त विसर्प वत्

नासायां नासिका वंश दरण आकुञ्चन उद्भवः

कोशातकीः चतस्रः च शूकं नालं यवस्य च

निवाते निचयीकृत्य पृथक् तानि शिला तले

कर्म कृत्वा गत रुजः स्वयम् एव उपशाम्यति
कृत्वा अग्निवर्णान् बहुशः क्षार उत्थे कुडव उन्मिते

तरुण अस्थि सिरा स्नायु सेवनी गल नाभिषु

अत्र अर्थाः सूत्रिताः सूक्ष्माः प्रतन्यन्ते हि सर्वतः

विशेषाद् अत्र सेको ऽम्लैर् लेपो मधु घृतं तिलाः

शिखरी सुख निर्वाप्यः न विष्यन्दी न च अति रुज्

अवतार्य तदा शीतो यव राशौ अयस् मये

अथ अतस् क्षाराग्निकर्मविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

प्रक्षिप्य मुष्कक चये सुधा अश्मानि च दीपयेत्

पक्व जम्बु असितम् सन्नं सम्यक् दग्धम् विपर्यये

लिम्पेत् स आज्य अमृतेभिः ऊर्ध्वम् पित्त विद्रधि वत् क्रिया

इन्द्रवृक्ष अर्क पूतीक नक्तमाल अश्वमारकान्

गालयेद् अर्ध भारेण महता वाससा च तत्

मष अङ्ग ग्लानि मूर्ध आर्ति मन्थ कील तिल आदिषु

सर्वतो ऽनुसरन् दोषान् उन्मूलयति मूलतः

अश्वकर्ण महावृक्ष पलाश आस्फोत वृक्षकान्

त्वग् विवर्णा उष्यते ऽत्यर्थं न च स्फोट समुद्भवः

तालपत्त्री विडं च इति सप्त रात्रात् परं तु सः

काकजङ्घाम् अपामार्गम् अग्निमन्थ अग्नि तिल्वकान्

क्षारो दश गुणः शस्त्र तेजसोः अपि कर्म कृत्

ततस् तिलानां कुतलैर् दग्ध्वा अग्नौ विगते पृथक्

तिमिरे कृत संशुद्धौ श्वयथौ सर्व गात्र गे
यत्र स्निग्धेषु अपि माद्यत् भृङ्गे सति परिमले मङ्गलाय प्रसूनम्

तस्य एव अग्रे सत् अयम् अबला लून सून प्रवाले बाल उद्याने क्वचन विहरन् मार्ग खेदम् विजह्याः

यत्र आश्लिष्टः वर युवतिभिः चुम्बति स्विन्न गण्डम् चूर्णी वातः प्रिय इव रति श्रान्तम् आस्य अरविन्दम्

आकीर्ण अस्य आमलक निकरैः श्रोणि विभ्रंशि काञ्चीम् मन्ये दीनां विरह दशया प्रेयसीं मे ऽनुयायात्

त्वा आनिन्युः सुभग शयितं लीलया नील केशाः द्रष्टुं देवं वरुण पुरात् संपतन्त्यो विमानैः

दृष्ट्वा वातायन विनिहितैः लोचन अब्जैः तरुण्यः वल्गत् वक्षोरुहम् उपचितैर् हस्त तालैः हसेयुः

ताम् आयान्तम् स्तन भर परित्रस्त भुग्न अवलग्नाम् स्वेद छेद छुरित वदनाम् श्रोणि भारेण खिन्नाम्

मौलौ यस्य द्रुहिण शिरसाम् मण्डलं मण्डप अन्तर् क्ष्मा देवानाम् श्रुति पद जुषाम् संशयान् उच्छिनत्ति

व्यर्थं कर्णे नव कुवलयम् विद्यमाने कटाक्षे भारो हारः स्तन कलशयोः भासुरे मन्द हासे

सेव्यं शम्भोर् अरुणम् उरसः ताडनात् दण्डपाणेः पाद अम्भोजम् शिखरि तनया पाणि संवाह योग्यम्

तावत्कालं तव च हृदयं तान्तिम् एति इति शङ्के दीन आपन्न प्रणय घटने दीर्घसूत्रैः इतरस्य

वेला वाताः चरम जलधेः वीचिम् आन्दोलयन्तः स्तोक उन्निद्रैः कुमुद मुकुलैः पीत मुक्ताः सरस्सु

आस्ते शात त्रिशिख शिखया दारुकं जघ्नुषी सा यस्य अदूरे मृगपति शिरस् तस्थिवाः भद्रकाली

क्रीडन्तीनां मुखरित लता मन्दिरम् खेचरीणां भूषा नादैः भुवन विदितम् सह्य शैलम् श्रयेथाः

गायन्तीनां क्वचिद् अपि सखे कोमलान् किन्नरीणां वीणा रावान् उपशृणु भवत् कूजितेन अ विशिष्टान्

तत्रत्यानां किम् इह बहुना सर्वम् एतत् पठन्तः शृङ्गे शृङ्गे गृह विटपिनाम् स्पष्टयिष्यन्ति कीराः

विद्युत्वन्तं नव जलधरम् मन्यमानाः स लीलम् नर्तिष्यन्ति प्रिय सखैः चलत् पिञ्छ भाराः मयूराः

देशात् देशम् व्रजसि कुतुक उत्तान मुग्ध आननानाम् वाम अक्षाणाम् नयन चुलकैः सादरं पीयमानः

सा वैदग्धी श्रुतिषु स पुनः सर्व शास्त्र अवगाहः तत् च अ म्लान प्रसर सरसम् निष्कलङ्कं कवि त्वम्

पद्म उपान्तात् उषसि रमणे प्राप्नुवति एव पार्श्वं मध्ये मार ज्वर परवशाम् वीक्षमाणो रथाङ्गीम्

दूर प्राप्त्या प्रशिथिलम् इव त्वां सखे काव्य कल्पम् धीमान् पश्येत् स यदि ननु ते शुद्ध एव प्रचारः

तत्रत्याः त्वा कुसुम कलिका शीथु धाराम् वमन्तो नीरन्ध्रेषु स्खलित गतयः निर्झरी शीकरेषु

शैवाल ओघ छुरित कमला सैकत स्रंसि हंसा नीता कार्श्यं तपन किरणैः वासरेषु एषु सिन्धुः

तुल्य छाया स्मृत नव तमाल आवलि वास सौख्यः मन्ये लोकैः क्षणम् इव पृथक् नः त्वम्

बाल उद्यानैः स मद महिला भुक्त वल्ली निकुञ्जैः केलि हंस क्षुभित नगर भ्रान्त भृङ्गैः सरोभिः

स्पष्ट आलक्ष्यः त्वयि पिक समालम्बमाने अम्बर अन्तम् काञ्ची देशः किम् अपि वसुधां भूषयन् गौरवेण

प्राप्तव्यः ते यदि कृत महः वाङ्मयी तीर वासी देवो दक्ष अध्वर विमथन उड्डामरः चन्द्रचूडः

कूले ऽम्भोधेः क्रमुक कलिलाम् केरल क्षोणिम् अग्रे पश्य स्फीतां भृगुसुत भुज अ विक्रम उपक्रमम् या

धूम स्तोमैः सवन जनितैः धूसर उपान्त वृक्षाः प्रौढ श्लाघ्यैः मुखरित मठाः पावनैः ब्रह्मघोषैः

द्वार उपान्त स्थिति कृत् अणिम अपाङ्ग दत्त ईहित अर्थैः आशापालैः निबिडित बहिस् प्राङ्गणम् सेवमानैः

दृष्ट्वा दूराद् उष्ण शीतैः समीरैः संदिग्धायां विपदि सहसा आवृत्तिः आर्तिम् हि सूते

पुण्यान् अस्याः तट भुवि पुरी खर्वट ग्राम रुद्धान् उद्यान द्रु प्रसव सुरभीन् होसलान् गाहमानः

दिव्य ऐश्वर्यम् दिशसि भजतां वर्तसे भिक्षमाणो गौरीम् अङ्के वहसि भसितं पञ्चबाणं चकर्थ

तं कूजन्तं कल मधुरया पञ्चम स्वान भङ्ग्या कान्ता आलाप स्मरण विवशः किंचिद् आरात् उपेत्य

वन्दस्व आरात् प्रिय सखैः पुनर् दर्शनाय अत्र शौरेः काञ्ची भर्तुः करिगिरि तटे पुण्यम् एनम् विमानम्
पार्श्वात् अस्य प्रचलितवतः पावनान् आहरन्तः कुन्द सु अच्छान् वृषपति मुख आसक्त रोमन्थ फेनान्

पुत्रस्य असौ प्रिय सखः इति प्रीति गर्भैः कटाक्षैर् दृष्टः तस्याम् पुरि विहरता रुक्मिणी वल्लभेन

रम्यां हर्म्य ध्वज पट मरुत् वीजित ब्रध्न युग्याम् अग्रे पश्य अञ्जन खल पुरीम् आश्रिताम् शङ्करेण

श्री कामाक्ष्याः विनतम् अमरैः उत्सवम् फाल्गुन आख्यम् दृष्ट्वा यान्त्यः स्व भवनम् उपारूढ नाना विमानाः

आकर्षन्तः प्रतिनव लता पुष्प गन्ध उपहारान् आसिञ्चन्तः सरणिम् अभितस् शीतलैः शीथु लेशैः

श्यामा वर्णे वचसि मधुरा चञ्चला दृश् विलासे वाम उत्सङ्गे लसति करुणा का अपि कामं दुहाना

लुम्पेः तस्य श्रमजल कणान् कोमलैः पक्ष वातैः भूयात् प्रीत्यै लघु च समये सेवनं हि प्रभूणाम्

धूत आरामम् मुकुट तटिनी मारुतैः तत्र शम्भोः सम्पद् ग्रामम् यदि न भजसे जन्मना किं भृतेन

कृत्स्नं व्याप्य स्फुरसि भुवनं मृग्यसे च आगम अन्तैः कः ते तत्त्वं प्रभवति परिच्छेत्तुम् आश्चर्य सिन्धो

ईष्टे तेषां स्तुतिषु न गुरुः का कथा अल्पीयसाम् नो भ्रातर् भूयस् शृणु परिमितं प्रस्तुत आद्य अवशेषम्

त्वद् सम्पर्कम् सुभग नियतं काङ्क्षते ऽसौ विलोला लोलम्ब अक्षा चल किसलयैः आह्वयती स रागा

ध्वाङ्क्ष भ्रान्त्या यदि परिजनाः त्वा समुत्सारयेरन् कूजां किंचित् कुरु ननु गिरा व्यज्यते सन् असान् च

उत्थास्यन्ति भ्रमर तरुणाः सिक्त देहाः मरन्दैर् उद्यान श्री प्रहित सजल अपाङ्ग भङ्ग अनुकाराः

सा च प्रेक्ष्या सरित् अनुपदम् यत्र कल्माषितायां

नावा क्षेत्र प्रणयि रमया आक्रान्त दोस् मध्यम् आस्ते कूले यस्याः कुवलय दल श्यामलम् धाम किंचित्

ब्रह्म अभ्यास प्रशमित कलीन् प्राप्य दीप्रान् प्रकाशान् श्वेत अरण्यम् व्रज बहु मतम् धाम मृत्युञ्जयस्य

मेघ श्यामः भुजग शयनः मेदिनी हार यष्ट्याः मध्ये यस्या मरतक इव प्रेक्ष्यते रङ्गनाथः

भूषा भोगि श्वसित पवनैः फाल नेत्रे प्रदीप्ते स्विन्नस्य इन्दोः अमृत पृषतैः ऊर्जितम् निर्गलद्भिः

कोलानेलावन सुरभिलान् याहि यत्र प्रथन्ते वेला अतीत प्रथित वचसः शंकर आद्याः कवि इन्द्राः

दूरं प्राप्ते मयि विधि वशात् दूयमानाम् सखीं ते स्मारं स्मारं द्विगुण गमन उत्साहः एव ध्रुवं स्याः

पूर्वो भागः स्तन भर नतः प्रेक्ष्यते चेद् चल अक्षः पश्चात् भागः ललित चिकुरः दृश्यते नो नितम्बी

कृष्ट्वा दृष्टिं कथम् अपि ततः कौतुकानां निदानाद् उड्डीयेथाः पथि विटपिनां पुष्प माध्वीम् लिहानः

नासा मुक्ता आभरण किरण उन्मिश्र मन्द स्मितानाम् वेश स्त्रीणाम् भवति विवशो विभ्रमैः दर्पकः ऽपि

पारे चूर्ण्याः परिसर समासीन गोविन्द वक्षस् लक्ष्मी वीक्षा विवलन सुधा शीतलः केरलेषु

तद् विस्रब्ध द्विज परिवृते निष्कुट अद्रौ निषण्णः कोकूयेथाः स खलु मधुरां सूक्तिम् आकर्ण्य तुष्येत्

भूयो गच्छन् जनपदम् इमम् स त्वम् उल्लङ्घ्य चोलान् आलोकेथास् तरल हरिणी नेत्र तापिञ्छितानि

वीचि वेग प्रचलत् असित अम्भोजिनी गुच्छ बुद्ध्या कूजं कूजं मधुरम् अलयः कोकिल व्यालपेरन्

तीरं तस्याः प्रति गतवतो दक्षिणं तद् क्षणम् ते देशः सर्व अतिशयि विभवः दृश् पथिना इतस् प्रथेत

तद् सौध अग्रेषु अरुण _ सान्द्र सिन्दूर कल्पम् तेजस् पुञ्जम् किसलय ध्या चर्वितुं मा आरभेथाः

अध्वानं ते हितम् उपदिशामि अ श्रमेण एव गन्तुं स्निग्ध छायैः तरुभिः अभितस् शान्त घर्म प्रचारम्

कुर्यात् प्रीतिं तव नयनयोः कुक्कुटक्रोड नाम् प्रासाद अग्र उल्लिखित गगनम् पत्तनं तत् प्रतीतम्

दत्त्वा नेत्र अञ्जलि पुट भृतैः अर्घ्यम् अश्रु प्रवाहैः जात आश्वासः स्फुटम् इति गिरा श्राव्यया संदिदेश

युद्धे येषाम् अहित हतये चण्डिका संनिधत्ते तेषाम् एषाम् स्तुतिषु न भवेत् कस्य वक्त्रं पवित्रम्

श्री नन्दि भ्रू नियमित मिथस् रोधम् आबद्ध सेवान् ब्रह्म इन्द्र आद्यान् क्वचन विबुधान् सादरं वीक्षमाणः