tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
आत्मजं जनयित्वा एकम् दास्यामि एनाम् पुनर् ते

दिशन् भुवन संनाहम् गज गण्ड अलि खण्डलैः

इति पृष्टो विषण्णेन मुनिना विनता आत्मजः

विकारं को हि विस्मृत्य पराक्रम धरः नरः

अजातशत्रुः यस्य आज्ञा वीरैः मूर्धना अभिनन्द्यते

श्लिष्ट अञ्जलि पुट स्पृष्ट किरीटम् विकट द्युतिम्

अहो नु वल्लभो मन्त्री हितम् आभाषसे प्रभोः

अत्र अन्तरे कुरु पतिः सहस्रैः भूभुजाम् वृतः

विसृज्य वासरस्य अन्ते प्रविशति अम्भसाम् निधिम्

चित्रं न इच्छसि सौहार्दम् अपि दृष्टः पराक्रमः

कृत अभिवादनम् पृष्ट्वा कुशलं सव्यसाचिनम्

एवं नाम अशनिः दर्पः कौरव ईश्वरम् आगमः

तस्मिन् दिव्य रथ आरूढे दीप्त अस्त्रे भासुर त्विषि

पूरिताम् इव तद् वक्त्रैः बिम्बितैः मणि भित्तिषु

अयम् सलिल भक्षः अग्निः

निज प्रभा वितानेन सेव्यमाना इव अग्निना

समये अस्मिन् न मे वक्तुं युज्यते क्षमम् आत्मनः

ततः कृष्णं समामन्त्र्य कृष्णः च श्वेतवाहनः

जम्भारिः अपि नो यस्य समरे गणना आस्पदम्

प्रसीद भगवन् न एतत् वक्तुम् अर्हसि असांप्रतम्

सहस्ररश्मेः तनयः कर्णो ऽहं कथम् अच्युतैः

साक्षात् अभ्यागतम् ज्ञात्वा मुनिं मान्यं दिवौकसाम्

क्षमते विस्मृत क्रोधः निकारं यः कृत आगसाम्

स श्रुत्वा पूजितः कन्या कथाम् तां होत्र वाहिनीम्

भोक्तुं तेन निमन्त्रितः प्रणयि ताम् मिथ्या दधानेन स भुक्तिः प्रीति पुरःसरा विपदि का प्रौढा उक्तिः इति अब्रवीत्

नृणां मरण रूढानाम् प्रथमं समरे

भुङ्क्ष्व वीर महीं कृत्स्नां मा पापान् कौरवान् भज

वहामि पक्ष प्रान्तेन त्रैलोक्यं विष्णुना सह

भ्रष्ट उभय पदाः नूनं पैशुन्य एकान्त वृत्तयः

भ्रान्त्वा दिशः ताः ऋषभः प्रांशुं भूधरम् आप्तवन्

कृष्णौ एक रथे को नु द्रष्टुम् उत्सहते पुमान्

धारयन्ति दिशः सर्वाः चतस्रः कामधेनवः

महेन्द्र पर्वते पुत्रि रामो भृगुकुलोद्वहः

लोक संहार चकितः न एवम् तत् अभिभाषसे

सदा भक्त परित्यागः स्व जनेषु नृशंस ता

लक्ष्मणः ते पुत्रः च भ्राता दुःशासनः च ते

व्यसन अनिल पाते तु तूल वत् यान्ति ते दिशः

एतान् सर्वान् अहम् योत्स्ये गुप्तान् गाण्डीवधन्वना

म्लानीकरोति निःश्वासैः कीर्ति मुक्ता आवलिम् मुहुः

तत् श्रुत्वा मातलिः प्रीतः तम् राजीव विलोचनम्

भीष्म योत्स्ये तदा इति उक्त्वा निर्ययौ अङ्ग भूपतिः

यथा अस्य सा हृता न एव तत् वक्तुम् मतम् एति नः

दाने विषय भोगे च धन हीनः करोति किम्

अन्तःपुरं विविशतुः शौरेः केलि गृहम् श्रियः

अ निन्द्यम् कुरुते यः च स विद्वाः इति गण्यते

लक्ष्मीपतिं सभा आसीनम् निर्निमेष दृशः नृपाः

उवाच पाण्डव बले रथानां सार फल्गु ताम्

तत्र शष्प अङ्कुर आहार मृग सब्रह्मचारिणी

ननाद इव मही क्लिष्टा शङ्ख दुन्दुभि निःस्वनैः

इति उक्त्वा कौशिके याते गालवं भृश दुःखितम्

अहो स्व जन वैरेण विनष्टं भारतं कुलम्

भ्रुवा इव दृश्य रूपाणाम् उपालम्भाय याचितः

दृष्ट्वा शिखण्डिनं यक्षो विषण्ण वदनः ऽवदत्

ततस् चिर आर्तौ कलहे जाते चञ्चु नख आयुधे

पाञ्चजन्यस्य किरणान् निपीतान् विकिरन् इव

ततः शक्र पदे राजा नहुषो वासव अधिकः

उदतिष्ठत् कुरुक्षेत्रे वीरः समर सम्मुखः

साम्ना सख्यं समादाय स वृत्रेण तरस्विना

दक्षिणां च ततः प्रायात् पितरः यत्र सोमपाः

तत् एव उवाच भूपाल मध्ये भीम अर्जुन अग्रजम्

दुर्निमित्त एक पिशुनः तनयः शलभः ते

अग्रेसरं त्रिपथगा तनयम् विधाय युद्ध अङ्गणम् विविशुः आशु विमुक्त धाम्

भविष्यन्ति कुरु स्त्रीणाम् व्यक्तं वैधव्य साक्षिणः

अनुशास्य विधास्यामि दक्षिणं त्वद् समीहिते

अजायत सुतां पूर्वं द्रुपदस्य ईश्वर इच्छया

तप्त हेम अङ्गद छाया व्याप्तः स वपुषा अजयत्

किम् अन्यत् अर्जुन शरैः निरुद्धे व्योम मण्डले

पाश बद्धौ खगौ पूर्वं पश्यतः पाश जीविनः

स पतन् एव दौहित्रैः स्व पुण्येन अष्टक आदिभिः

वीर वक्त्र अब्ज पतिताः सौभद्रस्य शिलीमुखाः

कुशस्तूलम् अथ आमन्दीम् वारणाह्वम् अपि स्थलम्
विना तु शत्रु कान्त अस्त्रैः न तद् क्रोध अग्नि निर्वृतिः

उच्चैः क्रियन्ते स्तुतिभिः सर्वदा पाण्डवाः त्वया

इति उक्ते धार्तराष्ट्रेण स खेदः विदुरो ऽवदत्

तया एव संविदा प्रायात् दिवोदासाय भूभुजे

हर्यश्वं नाम स नृपं वीरं मतिमतां वरम्

तपो व्रत इज्या नियम अ निबन्धः पर अक्षरस्य अधिगमेन मोक्षः

इति उक्त्वा चरण अग्रेण संरम्भात् मणि कुट्टिमम्

हनिष्यामि रणे पार्थान् गिरम् कर्णो ब्रवीति यत्

न तत् चित्रम् इदम् मन्ये रथ संख्या यत् उच्यते

अक्षौहिणी च वृष्णीनाम् अ योद्धा च अस्मि भूपते

जग्मतुः केशवं तुल्यं साहाय्यं याचितुं रणे

दैवं हि जन्म लिखित अलिक पट्ट लेखाम् दृष्ट्वा मुहुर् मुहुर् उदेति शुभ अशुभेषु

संदेश शिक्षा गुरु ताम् कः ते याति जगद्गुरोः

न अभ्यनन्दत् पृथु बलम् कथयन् सव्यसाचिनम्

यत् भुज्यते न निज वत् बान्धवैः स सुहृद् जनैः

पतीन् सप्तसु सेनासु सप्त शक्र पराक्रमान्

हिरण्यवर्मा विज्ञाय द्रुपदं योद्धुम् आययौ

तौ शयानं ददृशतुः तत्र केशिनिसूदनम्

भग्नं कर्ण रथम् दृष्ट्वा मनोरथम् इव आत्मनः

क्रोध स्पृहा शोक तृषा अभिमान लोभ अभ्यसूयाः स जुगुप्सित ईर्ष्याः

विषण्णः तद् कथाम् श्रुत्वा बभाषे होत्रवाहनः

राजन् निज यशस् चन्द्र संक्षय असित पक्ष ताम्

ज्वलिष्यतः शत्रु वह्नेः धूम उत्पीडायितम् पुरः

इति मात्रा अर्थितः कर्णः तत् एव उदीरितम् दिवः

राज्ञ् सुयोधन स्नेहात् किल्बिषे मा मनः कृथाः

को हि हस्त अवचेयेषु पद्मेषु परशुं क्षिपेत्

विवेक अलंकृतम् चेतो रूपं गुण विवर्धितम्

धीमतो विबुधस्य अपि किं ते व्यसनम् आगतम्

हता सभा वृद्ध हीना वृद्धाः च अधर्म वादिनः

हेम आसन अधिरूढेषु तेषु भ्राजिष्णु मौलिषु

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयम् उदीरयेत्

हयानां श्याम कर्णानाम् देहि तेन नृप आत्मजाम्

विरोधं यावत् एनम् ते प्रसादम् अहम् अर्थये

का अपि मन्त्र कथा स्वैरं राधेयेन सह भवत्

इति उक्त्वा मोहम् अगमत् संजयः विह्वल आशयः

उवाच आरम्भ विमुखम् न राज आभरणम् क्षमा

न अवसानेषु दृश्यन्ते सुख कानन बर्हिनः

देवेन रविणा कुन्त्यां जातः त्रैलोक्य चक्षुषा

युयुत्सुं जाह्नवी देवी माता अभ्येत्य जगाद माम्

ततो महा अस्त्र निवहैः अहम् शिष्यं पिनाकिनः

स शचीं प्रार्थयामास नव ऐश्वर्य विमोहितः

विकारो लक्ष्यते येन न संपत्सु विपश्चिता

मद् वचः न गृह्णाति पथ्यं बाल इव आतुरः

स्त्री रूपः एव पाप त्वं नरः तु अस्तु शिखण्डिनी

विधातृ दिष्टया तस्मिन् जृम्भया विनत आनने

वैचित्रवीर्यः श्रुत्वा एतत् विषण्णः पुनर् अब्रवीत्

निर्ययौ निःश्वसन् भीष्मः संरम्भ शिथिल अंशुकः

गालवः ताम् समादाय विसृज्य गरुडं ययौ

दिव्यं प्रेम्णा मुदा युक्तौ रक्षतः पृथु संचयौ

धृतराष्ट्रः क्षणं ध्यात्वा विवक्षुम् अथ संजयम्

किं वक्ष्यति इति स उत्केषु भूपालेषु जगद्गुरुः

यदृच्छा संगतेन अथ नारदेन सुर ऋषिणा

यथा यथा मतिः पुंसां कल्याण अभिनिवेशिनी

राज्ञ् भरत वंशे अस्मिन् यातः ऽसि क्षय केतु ताम्

चन्द्रकान्त मयम् हारि धारागृहम् इव श्रियः

लोभात् प्रवासात् दैन्यात् वा यदि एषाम् अस्मि विस्मृता

इन्द्रनील मणि स्तम्भान् घट्टयन् देह कान्तिभिः

इति उक्त्वा शिष्य सहितः ताम् समादाय भार्गवः

कस्मिन् समये मातर् ते पुत्रान् विना अर्जुनम्

न दुःखितो ऽपि संतापं भजते यः स पण्डितः

येन मद् अर्थम् विपुलाः पतिताः संनिपातिताः

आपो गाण्डीव यतता यतस् तत् गाण्डिवम् धनुः

संरम्भ स्रस्त वस्त्र अग्र नियम आलोल दोस् द्रुमः

बन्धु युद्ध विरक्त आत्मा द्रष्टुं तीर्थानि अगात् कृती

स्व राज्य दानेन शमं पुत्र स्नेहात् न वाञ्छति

अभिधा मात्र भेदः वा मन्ये पाप दरिद्रयोः

विशन् इव आशये प्रीत्या कौस्तुभे प्रतिबिम्बितः

शय्या उपधान लग्न अंसम् अपश्यत् च सुयोधनम्

चरितं विक्रम उदारम् गायन्ति त्रिदश अङ्गनाः

त्यागः च कङ्कणं येषां किं तेषां जड मण्डनैः
भूरिश्रवा रथ अग्र्याणाम् प्रवरो यूथप अधिपः

पश्यामि इव पुनः प्राप्तं पुत्राणां निधनं रणे

इति पृष्टो नृपतिना संजयः प्रत्यभाषत

मणि कुट्टिम नील अंशु श्रिया आश्रित पदः बभौ

उपाविशत् फल्गुनः ऽपि चरण अम्बुजयोः पुरः

कल्पित अर्पित यथार्ह सत्कृतिः सादरः स नृपतेः पुरोधसा

क्रूर कर्म अजिता स्थित्वा श्रीः शिखा इव आशुशुक्षणेः

दिनैः एव अस्थि शेषः अभूत् चिन्ता शोक परायणः

भरतस्य कुरोः पूर्वं जातो ऽसि नृप सत् कुले

पितामह पितृव्यैः नः वृत्तिः स्व अंशेन कल्प्यताम्

स पाप विपरीत आत्मा गत्वा अति विपुलम् सरः

शोभां पीत अंशुक उदारैः बभार श्यामलैः भुजैः

प्रविश्य सहसा तस्थौ निराहारा चिरं शुचा

नलिनी वन सत् छाये राजहंसा विलासिनः

धृतराष्ट्रो ऽविशद् भीष्म कृप द्रोण आदिभिः सह

किं तैः विवेक रहितैः निपतद्भिः पदे पदे

कुर्वता सूतपुत्रस्य तेजस् वध विगर्हणाम्

एते क्रोध अग्नि संताप जात तृष्णाः शरा मम

सूतः ते मातलिः शक्र रक्ष्यो ऽस्य तनया पतिः

कनक प्रविबद्ध अन्त वैडूर्य स्तम्भ विभ्रमैः

धर्मः च सत्य रहितः सत्यं च कलि संश्रयम्

इच्छा मात्रम् इदम् यस्य जगन्त् सर्वम् चराचरम्

पर्यन्त काले दीपस्य बहुलीभवति श्रुतिः

दत्त्वा स्थान द्वये पादौ विचिन्त्य एकम् समाश्रयेत्

मागधः पार्षतः च इति तद् सेनापतयः ऽभवन्

यक्षः च वीक्ष्य तां श्रुत्वा तद् वृत्तान्तम् अभाषत

नारदो मातलि गिरा समभ्येत्य अवदत् ततस्

निर्धना निर्धना एव भ्रष्ट ऐश्वर्यः तु शोच्यते

किम् उच्यते कालरात्र्याः प्रत्यासन्नो महा उत्सवः

पुरजित् चन्द्रसेनः च श्रेणिमन्त् च महा रथाः

स्त्रियं दुःख अर्दिता पित्रे दूत्या सर्वं न्यवेदयत्

तथा इति अथ प्रतिश्रुत्य शल्यः प्रायात् कुरून् प्रति

अर्जुनो ऽपि हरिं लब्ध्वा वचसा त्यक्त संगरम्

जयं धर्म अनुजम् जाने किंतु त्याज्यो न मे सुतः

कोप आञ्चित मुख आलोल गण्ड ताण्डवि कुण्डलः

ततः प्रबुद्धो भगवान् ददर्श अग्रे धनंजयम्

मित्र द्रोह परीवाद कलङ्काम् कामये श्रियम्

दुर्योधन वृथा दर्पं मा कृथा व्यसन उदयम्

जगन्त् विभूष्यते तेन वसन्तेन इव काननम्

धन्या बन्धु गृह उद्याने परस्परम् अ यन्त्रिताः

कथं नु क्षत्रियो भूत्वा राज्यं निज भुज अर्जितम्

निनाय पूर्ण ताम् शुक्लपक्षः चन्द्र कलाम् इव

गालव आख्यः मुनिः शिष्यो विश्वामित्रं गुरुं पुरा

यैः एव पात्यते मुग्धः स्वामी दुर्नय संकटे

अपि मिथ्या स्तुति पदैः क्रियन्ते भीरवो भटाः

प्रियौ शिष्यौ सदा मत्वा शनैस् तम् देशम् आययौ

काशि राज सुताम् ऊचे किंचिद् आभुग्न कंधरः

स्थास्यन्ति ते कथं नाम येषां युद्धम् उपस्थितम्

कृष्णा परिभव क्षान्ति स्फूर्जत् लज्जा रजस् जुषः

आख्यानम् इन्द्र विजयम् श्रुत्वा इदम् विजय उद्यमे

विधातृ विहितम् नाम को अतिवर्तितुम् ईश्वरः

सर्व देव मये तस्य शरीरे भास्वर _

रथ उद्भूत रजस् पुञ्जैः प्रसर्पत् महिषौ इव

धनेन लभ्यते सर्वं तत् च शक्र धनाधिपौ

मूर्खो ऽपि प्रतिभा उद्भेदम् धनेन लभते नरः

सततं पाप कटुकं भाषमाणो न लज्जसे

स पृष्ट्वा अनामयम् सर्वान् क्रम अवाप्त वचस् क्रमः

सेव्यमान इव स्फार तार हारः व्यराजत

शैब्यः च काशिराजः च मताः सर्वे रथ उत्तमाः

एतत् गुरोः निशम्य अहम् वचनं करुणा निधेः

मन्यमानो ऽधिकं भागं वृष्णि सेनाम् सुयोधनः

अथ प्रभाते कंसारिः श्रीमान् भ्राजिष्णु कौस्तुभः

मात्स्य द्रुपद शैनेय धृष्टकेतु शिखण्डिनः

शस्त्र अस्त्र वर्ष गहना कं नाम न विमोहयेत्

निजा श्रीर् अ परित्याज्या रक्षणीयाः च बान्धवाः

नियता आराध्य वर दम् वरं प्राप मनोगतम्

देहान्ते कुटिल आचारा वत्स देशे भविष्यसि

स पाञ्चजन्य पूर्ण इन्दु प्रीत्या तारक पङ्क्तिभिः

विष्णोः भृत्यः अहम् इति एषा नूनम् अस्ति विमानना

अथ आह शङ्ख नादेन परिपूर्य दिशो दश

ततो निर्बन्ध कुपितः विश्वामित्रः तम् अब्रवीत्

न अ पीत्वा निर्वृतिं यान्ति शोणितं कौरव उरसाम्
इति आम्बिकेये वदति प्रौढ अमर्षः सुयोधनः

आर्जवं ब्रह्म सुलभम् न ते क्षत्रिय शोभते

ततो नर धनुस् दण्ड प्रचण्ड इषीक खण्डितः

जहार कौरवः तुल्य छन्न सत् मान भोजनैः

मया इति अभिहितः रामः कोपात् आकुलितः ऽवदत्

संकोचित अङ्गः सहसा निर्ययौ त्रिदशेश्वरः

घटोत्कचो बहुगुणो यूथप प्रवरः रथः

अतः पूज्यतरः को ऽसौ धर्म आत्मा स्नेह यन्त्रितः

मया हते फल्गुने वा हते पार्थेन वा मयि

साक्षात् देवेन रविणा शुश्राव विपुल आशयः

चैद्येन कुन्तिभोजेन मत्स्येन द्रुपदेन च

कृष्णे प्रयाते विदुरः कुन्तीं तनय वत्सलाम्

तं वृत्तान्तम् अथ ज्ञात्वा कुपितो भुजगान्तकः

अयाचत रणं मूढा न हि शाम्यन्ति अ पातिताः

पुरा त्रिशिरसं शक्रः सुतं त्वष्टुः प्रजापतेः

सुरैः स सिद्ध मुनिभिः वृतः शून्ये सुरालये

ये नृत्यन्ते यथाकामं यन्त्रपुत्रक वत् सदा

आदिष्टः पाण्डु तनयान् प्रययौ स पुरोहितः

दुर्योधनो अवदत् प्रातर् प्रणिपत्य पितामहम्

मुनीन् ययाचे प्रव्रज्यां स्व वृत्तान्तम् निवेद्य तम्

यदि दुर्योधनो राजा सहते कार्य गौरवात्

इति अहम् तद् वचः श्रुत्वा पुनः पुनर् उदीरितम्

तमस् प्रसादनम् घोरं प्रपद्यन्ते न पण्डिताः

शङ्ख कान्ति कुसुमम् पदे पदे कान्ति वृक्षम् अवरोपयन् इव

पुरा विचित्रवीर्यस्य भ्रातुः अर्थे मया पुरः

रथेन घन घोषेण भास्वत् गरुड लक्ष्मणा

कुल अभिमान आभरणाः शोभन्ते हि सतां श्रियः

दुर्योधन न जानीषे घोरं व्यसनम् आगतम्

शिखण्डी इति कृत अभिख्यः सा कन्या कूट पुत्रकः

घोरः कहकहः शब्दः श्रूयते यस्य गर्जितः

इति आभाष्य ददौ कन्याम् अर्थि भङ्ग भयात् नृपः

नर्तयन् भवन उद्यान नीलकण्ठान् इव अच्युतः

आसाद्य मद् _ ब्रूहि येन सौहार्दम् इच्छति

स्वयं व्रजामि अहम् तत्र श्रेयसे सर्व भूभुजाम्

पुत्रं वसुमनस् संज्ञम् वसु वीर्यम् अजीजनत्

आमन्त्र्य द्रुपदं प्रायात् वितीर्य द्रविणं बहु

तद् सहस्र गुणाः सन्ति देशे देशे महा रथाः

गम्यतां तत्र कुन्ती तु समाश्वास्या त्वया प्रभो

प्रत्यग्र भग्न वलयाः कृष्णाः ताम् इति अथ अब्रवीत्

वृत्ति हीनः ऽपि न अकार्यम् न दर्पं बलवान् अपि

सुमुखस्य वयः किं तु प्रतिज्ञातो गरुत्मता

अ विस्मृत निकाराणाम् न हि माम् असमर्थ ता

आर्जुनिः द्रौपदेयाः च स्थिता वीरा युयुत्सवः

बाल आतप जुषः लक्ष्मीम् इन्द्र नील महीभृतः

उपप्लव विनष्टान् सः रथेन जव शालिना

श्रुत्वा एतत् विदुरेण उक्तम् कुन्ती चिन्ता आकुल आशया

इति वादिनम् उद्दर्पं तं हसन् विष्णुः अभ्यधात्

पूजाम् अतस् ऽधिकां तात सत्यम् अर्हति केशवः

बद्ध प्रतिज्ञम् सारथ्ये पृथ्वी लाभम् अमन्यत

अथ आह न्यून ताम् केन त्वद् अभ्यर्थकः गतः

इति उक्त्वा विदधे धीमान् कृष्णस्य अनुमते नृपः

रेजे चतुर्मुख उत्पत्ति कमलम् कल्पयन् इव

स रथः तूर्णम् आयातः वार्यतां यदि शक्यते

कथं तत् अपि मे क्षत्तः संशयं छेत्तुम् अर्हति

दृष्टाः च धवल उष्णीषाः द्रौणि हार्दिक्य गौतमाः

जन्मान्तरे अपि असुख दम् घोरम् आयति दर्शिणः

प्रशंसन् मनसा देवं ववन्दे गरुडध्वजम्

रथः सुदक्षिणो राजा सैन्धवो द्विगुणो रथः

भवितव्य तया आदिष्टम् सत्यं न न भविष्यति

तौ द्वारकां समासाद्य रत्नैः भ्राजिष्णु मन्दिराम्

उक्ते वैकर्तनेन इति मुहुः कम्पित मानसा

अस्मिन् अवसरे राजा धृतराष्ट्रः सुत प्रियः

संनिधौ पितुः अग्रे च श्रावयेथाः सुयोधनम्

स्व योग्य मास सम्पूर्णम् न गेहं पक्कणं हि तत्

स्व प्रभा भास्वरैः दिव्यैः जनैः युक्तम् रसातलम्

पीयूषं दीयताम् अस्मै देवो ऽयं क्रियतां वरात्

दृश्यन्ते दुर्निमित्तानि यथा घोराणि केशव

यशस् सित जटा भाराः पृषङ्क नख दन्तुराः

अश्व सम्पूरणम् कन्यां देहि एनाम् गुरवे सखे

उपस्थितं न अतिदूरात् युद्धम् शान्तनवेन वः

श्रीमान् सुयोधनो मत्तः कुञ्जर इन्द्रः इव आविशत्

तं व्रजन्तं समेत्य आहुः मुनयः भार्गव आदयः

एकः त्वम् धीमतां धुर्यो यदि जानासि कथ्यताम्
अनुक्तम् अपि तत् व्यक्तम् प्रयाति पुनरुक्त ताम्

गोग्रहे वा सखा कश्चिद् कः भवेत् मम भवद्विधः

उवाच शक्रं वात्सल्यात् विष्णुः कारुण्य निर्भरः

तद् दीर्घ संभृतस्य अन्तर् मन्यु वेगस्य जृम्भितम्

वर्तन्ते यदि अयुद्धेन भवान् संतोषम् एष्यति

रोचमानः च तद् तुल्यः वसुदानः च स आत्मजः

मित्र बन्धु विपक्षाणाम् जड संग्रह कारिणाम्

युधिष्ठिरेण संगम्य भ्रात्रा विनय शालिना

एकाकी स कुटुम्बः ऽपि कुले जातो अपि अ विश्रुतः

नारदेन इति कथितं धृतराष्ट्रः सुयोधनम्

मद् सुतः ऽद्य समभ्येत्य त्वद् वाक्यम् प्रतिभाषताम्

सह जालेन पतितौ गृहीतौ तेन धीमता

विश्रान्ते युध्यमाने वा का नाम अस्याः रणे त्वयि

निवृत्त बान्धव गणाः लुब्धानां ज्वलिताः श्रियः

वराद् अ भ्रष्ट कौमाराम् ददौ पद्म सम आननाम्

इति पृष्टो नरेन्द्रेण संजयः प्रत्यभाषत

स बदर्याश्रमं प्राप्य नर नारायणौ नृपः

ततो विदित वृत्तान्तः कुबेरः तम् अभाषत

कृष्णां तत् तत् ब्रवीथाः त्वम् यथा संधिः न नो भवेत्

अधुना क्षत्त्रियः शिष्यो मया वर्ज्य इति ब्रुवन्

येषां शान्तनवो गोप्ता द्रोणः च स सुतः युधि

प्रतिष्ठितं न क्वचिद् इद् सुतारा सूर्य अग्नि तोयात् परम अक्षरम् तत्

स अनुगः कौरव पतिः शोण माल्य अनुलेपनः

न शक्ताः समरे स्थातुं न च इच्छन्ति शमं खलाः

आत्मानं कारणं मत्वा ययौ एकाकिनी वनम्

एवं न स्त्री न पुरुषः स्त्री पूर्वः द्रुपद आत्मजः

जलसंधो रथ वरः मागधो ऽतिरथः स्मृतः

गणना नृप मध्ये अस्मिन् न शक्या कौरव आगसाम्

कृष्ट चापम् प्रणम्य अहम् तं गुरुं सर्व धन्विनाम्

विमृष्य उवाच विनयात् अनुमान्य पितामहम्

राज्य अंशम् निजम् नः तथा त्वं कर्तुम् अर्हसि

क्षत्र कन्द अग्निना पुत्र मा कृथा भृगुसूनुना

वैचित्रवीर्य भीष्मेण द्रोणेन च विवेच्यताम्

विदितः सर्व वीराणाम् यादृशः फल्गुनो रथः

कोपात् महा मुनेः तस्य शापेन पतितो ऽथ सः

हार तारकम् अवेक्ष्य योषिताम् उल्ललास विललास मानसम्

तेषां तत् इङ्गितम् ज्ञात्वा सात्यकिः धीमताम् वरः

ततः काशि पतेः पुत्री मन्यु दुःख अनल आकुला

दुर्लभाः किल लोके अस्मिन् प्रिय वाचः विपश्चितः

तान् विना ध्रुवम् अस्मे कृतान्तो विचरिष्यति

तद् पूर्व शर पात अर्थी मुहूर्तं निश्चलो ऽभवम्

स धीमान् धर्मतनयः तद् तद् वाच्यः त्वया उचितम्

दिवाकर कर स्पृष्ट रत्न आभरण रोचिषः

दिन अन्ते अध्व परिश्रान्तः द्वाःस्थेन आवेदितः ऽविशत्

वैडूर्य मण्डित गवाक्ष विभक्त _ शेवाल जाल वलित अम्बुज पुञ्ज शोभाम्

एवंविधा मुनि वधूः योग्या ब्रह्म निकेतने

सहस्र पादे प्रासादे भ्रातृभिः परिवारितः

दुर्योधनस्य तस्य अहम् द्रोहेण सुहृदो विभोः

क्षत्र जातिः अति क्रूरा गुरुं मां न अभिमन्यते

सा शोक आर्ता निराहारा स्थूणाकर्णेन पालिता

शङ्ख आदयः मत्स्य पुत्राः वारक्षेमः च भूपतिः

यत् राजति खे विवस्वन्त् सनातनः योगि वरैः स मृग्यः

अस्मिन् दोला अचले कार्ये प्रमाणं नो जनार्दनः

जीवितं पणम् आदाय ततस् तौ जात मत्सरौ

मात्सर्य मलिना दृष्टिः न भवति अ दुरात्मनाम्

संजयेन इति अभिहिते धर्मसूनुः अभाषत

केशवेन अभ्यनुज्ञातः स ययौ हस्तिनापुरम्

इति उक्ते जामदग्न्यस्य ज्येष्ठः शिष्यः कृतव्रतः

यास्यति एव अरि गहने शिखण्डी धूमकेतु ताम्

अन्ये तु अर्धरथाः वीराः पार्थिवाः पाण्डु नन्दनाः

अनुमान्य मुहुः कर्णम् इदम् ऊचे जनार्दनः

केकया धृष्टकेतुः च कुन्तिभोजः च भूपतिः

तु अङ्गत् तुङ्ग तुरंग कुञ्जर घटा व्यालोलित क्ष्मा तटी घृष्ट व्याकुल शेष मस्तक मणि ज्वाला निभैः आयुधैः

नृ सिंहाः हि महा राजैः नृप भीम धनंजयाः

प्रत्यागतः पाण्डवेभ्यः किं नु वक्ष्यति संजयः

मित्राणि साधवो यस्य शत्रुः पुत्रो अपि अनात्मवान्

उक्त्वा इति सात्यकिः तूर्णम् बभूव भ्रकुटि मुखः

धिक् तान् मूर्खान् मद क्रोध लोभ मोह मनोभवैः

रथः तु अष्टगुणः भीमः शूरो रथ शत अधिपः
तत् श्रुत्वा दुर्लभान् मत्वा गालवः तद्विधान् हयान्

दुर्जयो युधि गाङ्गेयः किं करोमि नृप आत्मजे

मृदवः सुहृदाम् अग्रे मानिनी प्रणये नताः

न्यवेदयत् कौरवाणाम् अभिप्रायम् दुरन्तरम्

दर्शयित्वा मुनीन् सर्वान् समामन्त्र्य विनिर्ययौ

त एव प्रणताः शत्रौ लभन्ते न वराटिकाम्

तस्मिन् व्रजति दुर्वार रजस् पिहित दिङ्मुखाः

गाण्डीव ध्वनिः उच्चण्ड ताण्डव आचार्य ताम् गतः

सो अब्रवीत् अर्थितः तेन शुल्क देया अस्ति मे सुता

ययातिः च अति मानेन निपपात मही तलम्

दक्षिण आशाम् व्रजन् दृष्टः मया गर्दभ वाहनः

माद्यत् गज घटा आभोग विस्तीर्णाम् श्रियम् आत्मनः

गम्भीर घोष गर्भः किं प्रहर्षः ते पितामह

रत्न प्रतिमित अशेष लोकम् जगन्त् इव अपरम्

ततो मातलि वृत्तान्ते नारदेन निवेदिते

सो अभवत् मौक्तिक स्मेर केयूर किरण अङ्कुरैः

वासुकि प्रमुखाः यत्र भासन्ते भोगिनां वराः

बन्धु भोगः विभूतीनां प्रिय भोगः मृगी दृशाम्

विश्वामित्रस् ततस् तस्याम् तुर्यं तनयम् अष्टकम्

प्रणनाम निजं नाम संजयः परिकीर्तयन्

कमला लालन व्यग्राः फुल्लाः कमलिनीः इव

त्यक्त्वा विराट निर्दिष्टाम् भजेत् नम्र आननः श्रियम्

नगरं कुरु राजस्य रत्नाकर इव आविशत्

विश्वकर्म कृताम् मायां भूत संघे बिभर्ति यः

कृतवर्मा तु अर्धरथः धृष्टद्युम्न सुतः शिशुः

लक्षाणि अक्षौहिणीनाम् वा दीप्तानां शस्त्र _

अपूजयन् सुराः सर्वे विक्रमं पुष्प वर्षिणः

रथ उत्तमौ महा वीरान् उग्रायुध बृहद्बलौ

पप्रच्छ संजयं चेष्टां कुरु पाण्डव सेनयोः

उद्योगं बान्धव गिरा चक्रिरे बल संग्रहे

राधेय घोष यात्रायाम् गोग्रहे च स्वयं त्वया

मुहूर्तात् न भविष्यन्ति यदि कुर्युः असांप्रतम्

सा हि अन् आयासित उदग्र खड्गानाम् अति भीरु ता

मन्ये काल कटाक्षेण लक्षिताः क्षिति वल्लभाः

जय उद्योग कृत उत्साहः चकार अरि निबर्हणम्

जाने न एतत् वचः प्रातः सभायां किं नु वक्ष्यति

ज्योत्स्ना आवलि प्रियम् प्राप यं पुत्री संमत द्विषः

तदा यत् संजयः ऽभ्येत्य बहु अर्थम् सु अल्पम् उक्तवन्

साध्यान् साम्ना परान् हत्वा लक्ष्मी मण्डन दर्पणम्

निजं राज्यम् अवाप्य इन्द्रः ननन्द दयिता सखः

आनीयतां धृष्टकेतुः सेनाबिन्दुः च भूपतिः

महेन्द्रं प्रययौ रामः स्व पुरम् च अहम् आविशम्

तस्या एव अथ राज ऋषिः तत्र मातामहः स्थितः

वक्तुं त्वम् एव जानीषे विचित्रं लघु सारवत्

इति वैचित्रवीर्येण पृष्टः प्रोवाच संजयः

प्राप्तं विवाह शुल्क अर्थम् वा अरुणम् हयतो ऽर्थतः

धृतराष्ट्रः ततस् ध्यात्वा पुनः संजयम् अब्रवीत्

लक्ष्मीः कमलिनीः भृङ्गा राज्य चन्दन भोगिनः

सत्यश्रवा रथ उदारः वृषसेनो महा रथः

श्रुत्वा एतत् ऊचे हलभृत् कैलास धवल छविः

प्रत्युद्गतो ऽहं सहसा पुरस्कृत्य पुरोधसम्

संजयः कुरुराजस्य प्रविश्य उपाविशत् पुरस्

त्वां कौरव सभा आसीनम् द्रक्ष्यामः कौतुकात् इति

गालवः शुभ कृत्यः ऽथ तनयां तां ययातये

ररक्ष धर्म मर्यादाम् प्रह्लादः सत्य भूषणः

पाण्डोः त्वम् तनयः कर्णः क्षेत्रजो धर्मज अग्रजः

तत् नः किम् आयातम् न्यक्कारं यत् क्षमामहे

विनय आभरणा लक्ष्मी आर्जव आभरणम् मनः

कथं कुल कलङ्काय गृह्णामि एनाम् भवत् _

श्रुत्वा युधिष्ठिरात् दुःखम् कथा अन्ते मद्रपो ऽवदत्

गच्छ संजय राजानं धर्म आत्मानम् युधिष्ठिरम्

इति उक्ते रौहिणेयेन सात्यकिः सत्य पौरुषः

सूचि अग्र परिमाणे ऽपि किम् अन्यत् मम न भागिनः

विदुरा स्व सुतम् पूर्वं राजानं शत्रुभिः जितम्

ततः शरणम् अभ्येत्य विष्णुं जिष्णुं सुरद्विषाम्

बभासे सा सभा वीरैर् द्यौर् इव अमर शेखरैः

इति कर्णेन कथिते स्वैरं विनय शालिना

सुह्म क्राथ किरात चीन यवनाः गौडेत्र पर्यन्त जाः कृच्छ्रेण क्षितिपाल लक्ष निबिडम् तत्र अन्तरम् लेभिरे

यस्या विष्णु पदम् पुण्यं मरुत्तं मख भूः तथा

उवाच असि व्रण लुठत् मुक्ता हारे ऽथ वक्षसि

दुर्बलो बलिना आक्रान्तः चौरः वा गणित अन्तरः
पञ्च पुत्रा एव भवती किम् अन्यत् विचरिष्यति

मन्त्रे मतिः भये धैर्यं व्यवहारे प्रगल्भ ता

किरीटी त्वद् सहायः च पाण्डुर द्विप मूर्धनि

इति दत्तं कृपा आविष्टैः भुञ्जते न हि मानिनः

व्याधो ऽपि तौ अनुययौ दूरम् आलोकयन् नभः

निशायाम् इति अभिहिते भीष्मेण नृप संसदि

अ शूराः ते पुरा सर्वे निहताः क्षत्रियाः त्वया

अथ सो ऽपि सुत स्नेह मोहात् उत्पथम् एष्यति

प्रविशत् राज मुकुट प्रभा शक्रायुध आकुलम्

शेषं सम्प्राप्ति उपाये मे सौहार्दात् चिन्त्यताम् त्वया

प्रौढ अरि षड्वर्ग मयः अन्तर स्थः मृत्युः नराणाम् शमनो न मृत्युः

मा गमः पार्थ कोप अग्नौ मोहात् बाल पतंग वत्

जायते न अम्बिका सूनोः अद्य अपि विमलं मनः

इति वादिनि गाङ्गेये धार्तराष्ट्रेन स आदरम्

मित्रस्य चक्रम् इव असृजत्

चक्रिरे रुधिर आवर्त पूर्णाम् इव नभस् तटीम्

हता अपि न शक्ष्यन्ति मन्ये गन्तुं दिवं नृपाः

रत्न उज्ज्वलाः विराटस्य विविशुः पाण्डवाः सभाम्

आमन्त्र्य पाण्डु तनयान् मात्स्यम् च द्वारकां ययौ

तत् श्रुत्वा विप्रियं राज्ञि कम्पमाने ऽम्बिकासुते

गुणानां किल साम्राज्ये कुलम् एव प्रतिष्ठितम्

गुणकेश्याः समुचितं द्रष्टुं बभ्राम भू तलम्

इति उक्तः पक्षिराजेन तम् एव आरुह्य गालवः

अजातशत्रौ अचिरात् मित्रे अभ्युदय शालिनि

शाल्व राजः मया पूर्वं मनसा दयितो वृतः

नारायणं नमस्कृत्य नरं च एव नरोत्तमम्

स्व शक्ति प्रणत आकारान् दिक्पतीन् प्रविशन् इव

अति उच्च गिरि शृङ्ग स्थः दृष्टः श्रीमान् वृकोदरः

राज्ञां हित अवधानेषु प्रमाद्यन् सः ऽपराध्यति

कुरु राज सभाम् धीरो विवेश स पुरोहितः

शक्तः क्षपयितुं किं वा द्रोणः कर्णः कृपो ऽथवा

तम् अब्रवीत् तुरंगाणाम् मया आप्तानि शतानि षट्

गूढ अभिपातैः विषमम् लक्ष्मी सोपान विभ्रमैः

अच्छ अच्छ निर्झर स्यन्दि छत्त्रम् एतत् जल प्रभोः

इति मात्रा अपि अभिहितः न अत्यजम् स्व कुल व्रतम्

कृपया रक्षितः तेन निर्मदः समपद्यत

आ पृष्ठ तापात् उद्यन्तं तं भास्करम् उपस्थितम्

पञ्चभिः दिवसैः कर्णः प्रतिजज्ञे रिपु क्षयम्

कुशलं बान्धव कुले पृष्ट्वा उवाच ततो नृपः

अम्बा अम्बिका अम्बालिका च ता नरेन्द्र प्रमाथिनः

दत्तं विनिमयात् तेन सा रूपं प्राप्य पौरुषम्

वृद्धिं यत् याति सहसा मूढानां विद्धि तत् गतम्

एक एव ईश्वरः राजा ययातिः अमित अनुगः

पिता अस्य दिश् चरः नाम वैनतेयेन भक्षितः

विन्द अनुविन्दौ नीलः च प्रख्याताः स्यन्दन उत्तमाः

अज्ञात परम अर्थानाम् व्यवहार पराङ्मुखम्

मा कृथाः संशयं राज्ञ् मयि न असौ प्रगल्भते

अस्मिन् प्रविष्टः शीतांशुः क्षीणः क्षीणः अभिवर्धते

द्रोणः च रथ यूथानाम् प्रणेता त्रिगुणो रथः

हीन जन्मा अपि अभिजनम् जरा जीर्णः ऽपि यौवनम्

पश्यतु एष सुराधीशं सो ऽस्य श्रेयो विधास्यति

पुरा दम्भोद्भवो नाम मद अन्धः राज कुञ्जरः

उद्वेजयन्ति हृदयं श्मशान अग्नि शिखाः इव

प्रक्लिन्न मांस कूट आभः बभूव भृश विह्वलः

वासुदेवो हृद् आवासः विष्णुः वशि तया च यः

व्यधात् पाद नख द्योतैः पुनः स्वर्गापगाम् इव

प्रतर्दन अभिधेयस्य जाते पुत्रे पुनर् मुनिः

पापान् पाप सहायान् च किं न जानासि कौरवान्

अभ्यर्थितो ऽत्र त्रिदशैः गुरु वाक्यात् अकल्मषः

राज्ञो हृताः काशि पतेः तिस्रः कन्याः स्वयंवरे

इति प्रतिसमादिष्टः ताभ्याम् गान्धार नन्दनः

केकया भ्रातरः पञ्च युधामन्यु उत्तमौजसौ

सो अब्रवीत् वज्रिणम् वीरो विष्णुं च सुर संनिधौ

सुरभीनाम् अयम् लोको रुद्राणां यत्र मातरः

मिथो विभेदात् पतनम् शङ्कमानः तयोः भुवि

पूर्वं भीष्मेण नो युद्धं भविष्यति महा ओजसा

सो अवदत् प्रणतः कुन्तीं मातर् जाने त्वया उदितम्

कर्तव्यम् इति यत् कृत्यम् संक्षेपेण समाप्यते

अम्बिकासुतम् अवाप्य स अनुगः श्वो भविष्यति कथा इति अभाषत

यथा आत्थ भगवन् सत्यम् शृणोति यदि कौरवः

प्रतिष्ठां छादित भ्या हित व्याजात् शम एषिणाम्
शङ्खेन शाम्यति प्रौढ गाण्डीव निबिड ध्वनिः

उवाच अभ्येत्य कारुण्यात् गान्धारीम् च सुयोधनम्

श्रुत्वा एतत् अर्जुनः ऽवादीद् अ संरम्भः स्मित उत्तरम्

तम् अर्थम् अनुवेद्य अस्मै शुशोच अनुशय आकुलः

तद् जीव अवधि मद् वाक्यात् इति अस्तु व्यत्ययः चिरम्

अ शिक्षित प्रणामानाम् पृथ्वी मूल्यम् मनस्विनाम्

उवाच बत वृद्धो ऽपि भीष्म बालायसे धिया

सा तं बभाषे वात्सल्यात् कनीनः त्वम् सुतो मम

प्रतीकार परः राजा साम ज्येष्ठः हि उपक्रमः

अभिषिक्ते जगन्त् कृत्स्नम् चकम्पे स अशनि स्वनम्

चेकितानो जयत्सेनो युधामन्यु उत्तमौजसौ

अवाप तद् वध उपाये मन्त्रं बलनिसूदनः

जयन्ति विप्रा मरणं न नाम शुष्क क्रिया मात्र निषण्ण चित्ताः

कालेन कियता सैन्यं पाण्डूनां सागर उपमम्

धृष्टकेतुः क्षत्रदेवो जयन्तश्

एतत् दण्डम् महत् दीप्तम् काल वह्निः यत् अन्तरे

तेन अपि मानिना त्यक्तः स जगाम निजां पुरीम्

कुरुषे तत् अहम् जाने परैः न्यस्तः ऽसि भेदकः

प्रतीक्षमाणा सा तस्थौ प्रौढ ताप क्लम अर्दिता

हेम आसने संनिविष्टैः वृष्णि पाञ्चाल पुंगवैः

प्राप्यन्ते द्रविणेन एव श्याम कर्णाः तुरंगमाः

कुल अन्तकम् त्यज सुतं मा स्वधर्मात् व्यनीनशः

दिष्ट्या गाण्डीव दहनम् न प्रविष्टा महा रथाः

इति शौरेः वचः श्रुत्वा स अनुजस्य च भूपतेः

अहो दूर परिभ्रष्ट मानम् मसृणम् उच्यते

शोणैः नयन कोण अंशु निवहैः विदधे मुहुः