द्विगुणः तस्य विस्ताराद् विस्तारः शशिनः स्मृतः

वक्रः तु भार्गवात् ऊर्ध्वम् वक्रात् ऊर्ध्वम् बृहस्पतिः

ज्योतिषां चक्रम् आदाय देवदेवः प्रजापतिः

लक्षे दिवाकरस्य अपि मण्डलं शशिनः स्मृतम्

पञ्च अन्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य द्विजोत्तमाः

बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारात् मण्डलात् तथा

सर्वात्मा सर्व लोक ईशः महादेवः प्रजापतिः

हयाः च सप्त छन्दांसि तद् नामानि निबोधत

नक्षत्रेभ्यो बुधः च ऊर्ध्वम् बुधात् ऊर्ध्वम् तु भार्गवः

त्रिगुणः तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः

स्वर्लोकः स समाख्यातः तत्र वायोः तु नेमयः

तावद् भूर्लोक आख्यातः पुराणे द्विज पुंगवाः

भूम्याः योजन लक्षे तु भानोः वै मण्डलं स्थितम्

तत्र धर्मः स भगवान् विष्णुः नारायणः स्थितः

सप्त द्वीपेषु विप्र इन्द्राः निशा मध्यस्य संमुखम्

लक्ष द्वयेन भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे एकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः

बृहस्पतेः पाद हीनौ वक्र सौरौ उभौ स्मृतौ

संवहो विवहः च अथ तद् ऊर्ध्वम् स्यात् परावहः

द्वादशा अन्ये तथा आदित्याः देवाः ते ये ऽधिकारिणः

तथा परिवहः च ऊर्ध्वम् वायोः वै सप्त नेमयः

तारा नक्षत्र रूपाणि हीनानि तु परस्परात्

गायत्री च बृहती उष्णिह् जगती पङ्क्तिः एव च

भवति अस्मात् जगत् कृत्स्नं स देव असुर मानुषम्

ईषा दण्डः तथा एव स्याद् द्विगुणो द्विजसत्तमाः

तेभ्यो अधस्तात् च चत्वारः पुनर् अन्ये महा ग्रहाः

त्रैलोक्यं कथितं सद्भिः लोकानाम् मुनि पुंगवाः

सौरो अङ्गिराः च वक्रः च ज्ञेया मन्द विचारिणः

योजनानां तु तस्य अक्षः तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्

ऋषीणां च एव सप्तानां ध्रुवः च ऊर्ध्वम् व्यवस्थितः

तदा सर्व ग्रहानाम् स सूर्यो ऽधस्तात् प्रसर्पति

चत्वारिंशत् सहस्राणि द्वितीयो ऽक्षो विवस्वतः

तुल्यः तयोः तु स्वर्भानुः भूत्वा अधस्तात् प्रसर्पति

अतः परं प्रवक्ष्यामि संक्षेपेण द्विजोत्तमाः

तस्मात् शनैश्चरः अपि ऊर्ध्वम् तस्मात् सप्तर्षि मण्डलम्

उदय अस्तमने च एव सर्वकालं तु संमुखे

सर्व अवर निकृष्टानि तारका मण्डलानि तु

सार्ध कोटिः तथा सप्त नियुतानि अधिकानि तु

सप्तर्षि मण्डलम् तस्मात् लक्ष मात्रे प्रकाशते

मेढी भूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः

यावत् प्रमाणः भूर्लोको विस्तरात् परिमण्डलात्

त्रिष्टुभ् इति उक्ताः छन्दांसि हरयो हरेः

शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे च एव योजने

ह्रस्वो अक्षः तद् युग अर्धेन ध्रुव आधारे रथस्य तु

त्रैलोक्यस्य अस्य मानं वो न शक्यं विस्तरेण तु

योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव

नक्षत्र मण्डलम् कृत्स्नं सोमात् ऊर्ध्वम् प्रसर्पति

आदित्य मूलम् अखिलम् त्रिलोकं न अत्र संशयः

काष्ठां गतो दक्षिणतः क्षिप्त इषुः इव सर्पति

द्वे लक्षे हि उत्तरे विप्रा बुधो नक्षत्र मण्डलात्

उद्धृत्य पृथिवी इच्छायाम् निर्मितो मण्डल आकृतिः

अक्ष प्रमाणम् उभययोः प्रमाणं तद् युग अर्धयोः

भूर्लोको ऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोको ऽथ महः ततस्

त्रि नाभिमन्ति पञ्च आरे षष् नेमिनि अक्षय आत्मके

तावत् प्रमाण भागे तु बुधस्य अपि उशनाः स्थितः

योजनानि अर्ध मात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

कुलाल चक्र पर्यन्तः भ्रमन् एष यथा ईश्वरः

स्वर्भानोः तु बृहत् स्थानं तृतीयं यत् तमस् मयम्

करोति अहर् तथा रात्रिं विमुञ्चन् मेदिनीं द्विजाः

नव योजन साहस्रः विष्कम्भः सवितुः स्मृतः

अमरावती संयमनी सुखा च एव विभा क्रमात्

रुद्र इन्द्र उपेन्द्र चन्द्राणाम् विप्र इन्द्राणाम् दिवौकसाम्

अङ्गारको ऽपि शुक्रस्य तद् प्रमाणः व्यवस्थितः

जनः तपः च सत्यं च लोकाः तु अण्ड उद्भवाः मताः

द्युतिः द्युतिमताम् कृत्स्नं यत् तेजः सार्वलौकिकम्

ऊर्ध्वं यत् मण्डलात् व्योम ध्रुवो यावद् व्यवस्थितः

उत्तरेण तु सोमस्य तद् नामानि निबोधत

दक्षिणेन यमस्य अथ वरुणस्य तु पश्चिमे

दिवाकर करैः एतत् पूरितं भुवनत्रयम्