tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
मेधा स्मृति बल उपेताः बभूवुर् अमित आयुषः

तिस्रस् तिस्रस् तु पूर्वाह्णे भुक्त्वा अग्रे भोजनस्य च

तरुण पलाश क्षार द्रवीकृतम् स्थापयेद् भाण्डे

तेन अस्य ऊर्ध्वम् अधस्ताच् च दोषा यान्त्य् असकृत् ततः

वाराही कन्दम् आर्द्र आर्द्रम् क्षीरेण क्षीरपः पिबेत्

इत्थं संस्कृत कोष्ठस्य रसायनम् उपाहरेत्

तद्वद् विदारी अतिबला बला मधुक वायसीः

वृक्षास् तुबरका नाम पश्चिम अर्णव तीर जाः

सर्पिषश् च पलम् एकत एतद् योजयेत् परिणते च घृत आढ्यम्

दिश्य् उदीच्यां शुभे देशे त्रि गर्भाम् सूक्ष्म लोचनाम्

आशिषो लभते ऽपूर्वा वह्नेर् दीप्तिं विशेषतः

मधुकेन तवक्षीर्या पिप्पल्या सिन्धुजन्मना

तद् उत्तंस अवतंसाभ्याम् चर्चित अनुचर अजिरः

धारयेत् साम्बु कणिकाः मुक्ता कर्पूर मालिकाः

मासं वचाम् अपि उपसेवमानाः क्षीरेण तैलेन घृतेन वा अपि

तद्वत् त्रि गुणितम् कालं प्रयोग अन्ते ऽपि च आचरेत्

इत्य् एष च्यवनप्राशो यं प्राश्य च्यवनो मुनिः

असन खदिर यूषैः भावितां सोमराजीं मधु घृत शिखि पथ्या लोह चूर्णैः उपेताम्

तिल वत् पीडयेद् द्रोण्यां क्वाथयेद् वा कुसुम्भ वत्

मूत्र शुक्र आश्रयान् दोषान् वैस्वर्यं च व्यपोहति

सशूल्य मांसान् विविध उपदंशान्

विशिष्ट मेधा बल बुद्धि सत्त्वः भवत्य् असौ वर्ष सहस्र जीवी

साक्षाद् अमृत सम्भूत्याः स रसायनम्

उद्धृत्य सारं मधुना लिहन्ति तक्रं तद् एव अनुपिबन्ति च अन्ते

अक्ष मात्रम् ततो मूलाच् चूर्णितात् पयसा पिबेत्

स्निग्धम् अनम्ल कषायम् मृदु गुरु च शिलाजतु श्रेष्ठम्

कृशस्य पुष्टिं वपुषो विधत्ते बालस्य सस्यस्य यथा सु वृष्टिः

श्रेयसी श्रेयसी युक्ता पथ्या धात्री स्थिरा अमृताः

यथास्वम् औषधं तेषां कार्यं मुक्त्वा रसायनम्

हीन मध्य उत्तमः योगः शिलाजस्य क्रमान् मतः

उपयुक्ते च क्षारे छाया संशुष्क चूर्णितम् योज्यम्

पथ्या सहस्रम् त्रिगुण धात्री फल समन्वितम्

पूतस्य अंशः क्षीरतो अंशः तथा अंशौ भार्गान् निर्यासाद् द्वौ वरायास् त्रयो ऽंशाः

मद्यस्य अन्यस्य तक्रस्य मस्तुनः काञ्जिकस्य वा

अष्ट अंश शिष्टम् तद् क्वाथम् सक्षीरं शीतलं पिबेत्

यं न भल्लातकं हन्याच् छीघ्रम् अग्नि बल प्रदम्

स्मृति मति बल मेधा सत्त्व सारैः उपेतः कनक निचय गौरः सो ऽश्नुते दीर्घम् आयुः

खदिर असन यूष भावितायाः त्रिफलाया घृत माक्षिक प्लुतायाः

तम् अमृत रस पाकम् यः प्रगे प्राशम् अश्नन्न् अनुपिबति यथेष्टं वारि दुग्धं रसं वा

मास उपयोगात् स सुखी जीवति अब्द शत त्रयम्

सज्ज वैद्य उपकरणाम् सुमृष्टां कारयेत् कुटीम्

शक्तः सुरूपः सुभगः शतायुः कामी ककुद्मान् इव गोकुल स्थः

अनेन आशु प्रयोगेण साधयेत् कुष्ठिनं नरम्

पञ्च अष्टौ सप्त दश वा पिप्पलीर् मधु सर्पिषा
योग आत्मानः महात्मानः सर्वे योग समन्विताः

नाम्ना भृगोः तु शिखरं प्रथितं देव पूजितम्

प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्र लोकम् गता हि ते

गमिष्यन्ति महात्मानो रुद्र लोकम् निरामयम्

प्लक्षो दार्भायणिः च एव केतुमान् गौतमस् तथा

तदा च अपि भविष्यामि कङ्को नाम महा तपाः

विभुः सनत्कुमारश् च निर्ममा निरहंकृताः

भविष्यति महा तेजाः व्यासः तु कवि सत्तमः

व्यासो हि भविता ब्रह्मन् तदा अहम् भविता पुनः

अट्टहास प्रियाः च एव भविष्यन्ति तदा नराः

तदा अपि अहम् भविष्यामि कलौ इह युग अन्तिके

अनुग्रह अर्थम् लोकानां ब्राह्मणानां हिताय च

तपसा न एव वृत्तेन दान धर्म फलेन च

देव दानव यक्ष इन्द्र सिद्ध चारण सेवितः

तत्र अपि पुनर् एव अहम् भविष्यामि युग अन्तिके

भविष्यामि शिखा युक्तः श्वेतो नाम महा मुनिः

यदा तदा भविष्यामि नाम्ना अहम् दधिवाहनः

उग्रो नाम महा तेजाः सर्व लोकेषु विश्रुतः

पुनः प्रणम्य देवेशं रुद्रम् आह प्रजापतिः

भविष्यति तदा कल्पे कृष्णद्वैपायनो यदा

तत्र योग प्रदानाय भक्तानां च यत आत्मनाम्

यदा भविष्यति व्यासो नाम्ना द्वैपायनः प्रभुः

तत्र अपि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपोधनाः

अथ एकोनविंशे तु परिवर्ते क्रम आगते

तत्र श्रुति समूहानाम् विभागो धर्म लक्षणः

ते अपि तेन एव मार्गेण ध्यान योग परायणाः

इति एवम् सततं वेदा गायन्ति न अत्र संशयः

न हि विष्णु समा काचिद् गतिः अन्या विधीयते

काय अवतारः इति एवम् सिद्ध क्षेत्रम् च वै तदा

रुद्र लोकम् गमिष्यन्ति तपसा दग्ध किल्बिषाः

मुनयश् च सदा लिङ्गं सम्पूज्य विधि पूर्वकम्

रुद्र लोकम् गमिष्यन्ति पुनरावृत्ति दुर्लभम्

ततः पुनर् यदा ब्रह्मन् द्वितीये द्वापरे प्रभुः

तदा अपि अहम् भविष्यामि गङ्गाद्वारे कलौ तथा

न शक्यं मानवैः द्रष्टुम् ऋते ध्यानात् अहम् तु इह

अक्षपादः कुमारश् च उलूको वत्स एव च

स देवदेवो भगवन्त् ते लिङ्ग अर्चने रतः

चत्वारः तु महाभागा विमलाः शुद्ध योनयः

कपिलः च आसुरिः च एव तथा पञ्चशिखो मुनिः

व्यासो युगे षोडशे तु यदा देवो भविष्यति

प्राप्य योग गतिम् सूक्ष्मां विमला दग्ध किल्बिषाः

सुमन्तुः बर्बरिः विद्वान् कबन्धः कुशिकंधरः

तदा अपि अहम् भविष्यामि सुहोत्रो नाम नामतः

मम प्रसादात् यास्यन्ति रुद्र लोकम् गत ज्वराः

प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्र लोकम् गता हि ते

तत्र अपि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति कलौ तदा

तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिः पुनः प्राह च शङ्करम्

प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्र लोकाय ते गताः

जैगीषव्यो विभुः ख्यातः सर्वेषां योगिनां वरः

लिङ्ग अर्चन रताः नित्यं बाह्य अभ्यन्तरात् स्थिताः

निशम्य एवम् महा तेजाः महादेवेन कीर्तितम्

तदा अपि अहम् भविष्यामि गोकर्णो नाम नामतः

भविष्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः

ईश्वरा योग धर्माणः सर्वे ते हि ऊर्ध्वरेतसः

योग आत्मानः महात्मानो नियता ऊर्ध्वरेतसः

तदा अहम् ब्राह्मण अर्थाय कलौ तस्मिन् युग अन्तिके

मद् समीपम् गमिष्यन्ति ध्यान योग परायणाः

योग मार्गाः अनेकाश् च ज्ञान मार्गाः त्व् अनेकशः

हिमवत् शिखरे रम्ये छागले पर्वत उत्तमे

वसुदेवात् यदुश्रेष्ठः वासुदेवो भविष्यति

विभु नामा महा तेजाः प्रथितः पूर्व जन्मनि

सर्वज्ञः समबुद्धिश् च साध्यः सर्वः तथा एव च

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा शर्वः सम्प्रेक्ष्य तं पुरः

महा योग बल उपेताः विमला ऊर्ध्वरेतसः

तदा अपि अहम् भविष्यामि अट्टहासः तु नामतः

तदा षष्ठेन च अंशेन कृष्णः पुरुष सत्तमः

यत् आचरेत् तपः च अयम् सर्व द्वंद्व विवर्जितम्

पञ्चमे द्वापरे च एव व्यासः तु सविता यदा

प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्र लोकम् ततो गताः

हिमवत् शिखरे रम्ये भृगुतुङ्गे नग उत्तमे

प्राप्य माहेश्वरं योगं गन्तारो रुद्रम् एव हि

ब्राह्मणानां हित अर्थाय प्रविष्टो योग मायया

तत्र शिष्याः शिखा युक्ताः भविष्यन्ति तदा मम

हिमवत् पृष्ठम् आसाद्य सरस्वत्यां नग उत्तमे
न निवृत्तिम् उपायान्ति विना पञ्चाक्षरीं क्वचित्

प्रभास तीर्थम् आसाद्य योग आत्मा योग विश्रुतः

योग आत्मानः महात्मानः सर्वे वै दग्ध किल्बिषाः

तदा अपि अहम् भविष्यामि वालिः नाम महा मुनिः

तत्र अपि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति युगे तथा

तत्र अपि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति सु धार्मिकाः

न तीर्थ फल योगेन क्रतुभिर् वा आप्त दक्षिणैः

पराशर सुतः श्रीमान् विष्णुः लोकपितामहः

तदा अपि अहम् भविष्यामि ऋषभो नाम नामतः

तत्र अपि मम ते शिष्या नामतः परिकीर्तिताः

ते अपि तेन एव मार्गेण योग उक्तेन तपस्विनः

तदा लोक हित अर्थाय सुतारो नाम नामतः

कल्प ईश्वरः ऽथ भगवान् सर्व लोक प्रकाशनः

योग आत्मानः महात्मानः तपस् योग समन्विताः

तत्र अपि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति महा ओजसः

भविष्यति सु पुण्यम् च गोकर्णं नाम तत् वनम्

स्मयन् प्राह महादेव ऋच् यजुस् साम सम्भवः

दशमे द्वापरे व्यासः त्रिपाद् वै नाम नामतः

ध्याने मनः समाधाय विमलाः शुद्ध बुद्धयः

योग अभ्यास रताः च एव हृदि कृत्वा महेश्वरम्

वाचश्रवाः स्मृतो व्यासो यदा स ऋषि सत्तमः

रुद्र लोकम् गमिष्यन्ति पुनरावृत्ति दुर्लभम्

तीर्णः तारयते जन्तुः दश पूर्वान् दश उत्तरान्

तत्र अपि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति च योगिनः

न वेद अध्ययनैः वा अपि न वित्तेन न वेदनैः

भल्लवी मधुपिङ्गश् च श्वेतकेतुः कुशस् तथा

शालिहोत्रो ऽग्निवेशश् च युवनाश्वः शरद्वसुः

भविष्यन्ति महाभागाः चत्वारः लोक संमताः

सूत उवाच

द्रक्ष्यन्ति मां कलौ तस्मिन् भवं च एव हलायुधम्

तदा अपि अहम् भविष्यामि कलौ तस्मिन् युग अन्तिके

तव प्रणाम परमः कथं देवो हि अभूत् प्रभुः

ततः पञ्चदशे प्राप्ते परिवर्ते क्रम आगते

नैष्ठिकं व्रतम् आस्थाय रुद्र लोकाय ते गताः

स्वम् स्वम् पदं विभो प्राप्तास् तस्मात् सम्पूजयन्ति ते

तत्र अपि च भविष्यन्ति चत्वारो मम पुत्रकाः

बलबन्धुः निरामित्रः केतुशृङ्गः तपोधनः

द्वापरे प्रथमे ब्रह्मन् यदा व्यासः स्वयं प्रभुः

वाचश्रवा ऋचीकश् च श्यावाश्वश् च यतीश्वरः

लिङ्ग अर्चनम् विना निष्ठा न अस्ति तस्मात् जनार्दनः

नाम्ना वै लाङ्गली भीमो यत्र देवाः स वासवाः

उलूको विद्युतः च एव शंबूको हि आश्वलायनः

विमला ब्रह्म भूयिष्ठाः रुद्र लोकाय संस्थिताः

रुद्र लोकम् गमिष्यन्ति पुनरावृत्ति दुर्लभम्

तदा अपि अहम् भविष्यामि शिखण्डी नाम नामतः

पितामह उवाच

सिद्ध क्षेत्रे महा पुण्ये देव दानव पूजिते

सनकः सनन्दनश् च एव प्रभुः यः च सनातनः

रुद्र लोकम् गमिष्यन्ति सहचारि त्वम् एव च

शूली नाम महा योगी नैमिषे देव वन्दिते

योग आत्मानः महात्मानो विमलाः शुद्ध बुद्धयः

तत्र अपि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति महा ओजसः

नमः ते वै महादेव शक्यो द्रष्टुं द्विजातिभिः

काश्यपो हि उशनाः च एव च्यवनो ऽथ बृहस्पतिः

स्वरूप ज्ञान सिद्धि अर्थम् योगं पाशुपतं महत्

उतथ्यो वामदेवश् च महा योगः महा बलः

तृतीये द्वापरे च एव यदा व्यासः तु भार्गवः

तदा अपि अहम् भविष्यामि सहिष्णुः नाम नामतः

ततस् ते ब्रह्म भूयिष्ठाः दृष्ट्वा ब्रह्म गतिम् पराम्

द्वाविंशे परिवर्ते तु व्यासः शुष्मायणो यदा

लम्बोदरश् च लम्बाक्षो लम्बकेशः प्रलम्बकः

ततः सप्तदशे च एव परिवर्ते क्रम आगते

प्रपिबन् इव चक्षुर्भ्यां प्रीतः तद् प्रश्न गौरवात्

तत्र अपि मम ते शिष्या योग आत्मानः दृढ व्रताः

प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्र लोकम् गता हि ते

मनु आदि कृष्ण पर्यन्तम् अष्टाविंशत् युग क्रमात्

महालये पदं न्यस्तं दृष्ट्वा यान्ति शिवं पदम्

भविष्यन्ति महात्मानो निर्ममा निरहंकृताः

मद् समीपम् गमिष्यन्ति पुनरावृत्ति दुर्लभम्

ध्यान मार्गम् समासाद्य गमिष्यन्ति तथा एव ते

प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्र लोकाय ते गताः

तत्र अपि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः

तदा अपि अहम् भविष्यामि दमनः तु युग अन्तिके

तत्र अपि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति सु धार्मिकाः
शिखण्डिनो वनं च अपि यत्र सिद्ध निषेवितम्

धर्मो नारायणो नाम व्यासः तु भविता यदा

गौतमः तु तदा व्यासो भविष्यति महा मुनिः

तत्र कालं जरिष्यामि तदा गिरि वर उत्तमे

अष्टाविंशे पुनः प्राप्ते परिवर्ते क्रम आगते

सर्वे विष्णु मयाः देवाः सर्वे विष्णु मयाः गणाः

न सांख्ये पञ्चरात्रे वा न प्राप्नोति गतिं कदा

आत्मनो यजते नित्यं श्रद्धया भगवन्त् प्रभुः

त्रयोदशे पुनः प्राप्ते परिवर्ते क्रमेण तु

तदा अपि अहम् भविष्यामि सोमशर्मा द्विजोत्तमः

यदा भविष्यते विप्रः तदा अहम् भविता मुनिः

भक्त्या मयि च योगेन ध्यान निष्ठा जित इन्द्रियाः

प्राप्य माहेश्वरं योगं ज्ञानिनो दग्ध किल्बिषाः

द्वादशे परिवर्ते तु शततेजा यदा मुनिः

आत्मानम् एकविंशम् तु तारयित्वा महालये

ततो विंशतिमः च एव परिवर्तो यदा तदा

तत्र अपि मम ते पुत्राः चत्वारः ऽपि तपोधनाः

तदा स मुक्तो मन्तव्यः पक्वं फलम् इव स्थितः

छगलः कुण्डकर्णश् च च प्रवाहकः

कुणिश् च कुणिबाहुश् च कुशरीरः कुनेत्रकः

गत्वा महालयं पुण्यं दृष्ट्वा माहेश्वरं पदम्

तत्र वेदशिरो नाम अस्त्रं तत् पारमेश्वरम्

रुद्र लोकम् गमिष्यन्ति पुनरावृत्ति दुर्लभम्

सुमुखो दुर्मुखः च एव दुर्दरो दुरतिक्रमः

प्राप्य योगं तथा ध्यानं स्थाप्य ब्रह्म च भू तले

तत्र अपि मम ते पुत्रा भस्म स्नान अनुलेपनाः

ये च अन्ये ऽपि महात्मानः कलौ तस्मिन् युग अन्तिके

युग प्रवृत्त्या च तदा तस्मिंश् च प्रथमे युगे

अनुग्रह अर्थम् लोकानां योग आत्मा एक कला गतिः

प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्र लोकाय ते गताः

अत्रिः देवसदः च एव श्रवणो ऽथ श्रविष्ठकः

भविष्यामि तदा ब्रह्मन् लकुली नाम नामतः

हिमवत् शिखरे रम्ये महा उत्तुङ्गे महालये

परीवर्ते पुनः षष्ठे मृत्युः व्यासः यदा विभुः

शिष्या मम भविष्यन्ति योग आत्मानः दृढ व्रताः

तदा अपि अहम् भविष्यामि योग आत्मा योग मायया

हिमवत् शिखरे रम्ये जटायूः यत्र पर्वतः

भविष्यति महा पुण्यम् गौतमं नाम तत् वनम्

तेन कालञ्जरो नाम भविष्यति स पर्वतः

विकोशश् च विकेशश् च विपाशः शापनाशनः

हैतुकं वनम् आसाद्य अत्रिः नाम्ना परिश्रुतः

सूत उवाच

तत्र अपि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपोधनाः

भविष्यन्ति महा योगाः येषां न अस्ति समो भुवि

दुन्दुभिः शतरूपश् च ऋचीकः केतुमन्त् तदा

मद् समीपम् गमिष्यन्ति पुनरावृत्ति दुर्लभम्

निशम्य वचनं तस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

तदा चतुर् युग अवस्थे तस्मिन् कल्पे युग अन्तिके

प्राप्य माहेश्वरं योगं ते अपि ध्यान परायणाः

यदा व्यासः तरक्षुः तु पर्याये तु चतुर्दशे

केन वा तपसा देव ध्यान योगेन केन वा

पूजा प्रकरणम् तस्मै तम् आलोक्य आह शङ्करः

कुशिकश् च एव गर्गश् च मित्रः कौरुष्य एव च

तत्र अपि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपोधनाः

ततो ऽष्टादशमे च एव परिवर्ते यदा विभो

त्रैय्यारुणिः यदा व्यासो द्वापरे समपद्यत

परिवर्ते चतुर्विंशे व्यास ऋक्षो यदा विभो

सिद्ध क्षेत्रम् महा पुण्यम् भविष्यति महालयम्

वंशे तु अङ्गिरसाम् श्रेष्ठे गौतमो नाम नामतः

विश्वरूप महाभाग कस्मिन् काले महेश्वर

श्वेतः श्वेतशिखः च एव श्वेतास्यः श्वेतलोहितः

तत्र अपि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति महा ओजसः

योग आत्मानः महात्मानः सर्वे ते वेदपारगाः

भविष्यति सु विख्यातम् यावद् भूमिर् धरिष्यति

व्यासः तु भविता नाम्ना भरद्वाजो महा मुनिः

तत्र अपि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपोधनाः

हिमवत् शिखरे रम्ये शिखण्डी नाम पर्वतः

उमा धवैः महादेव नमो लोक अभिवन्दितैः

भविष्यन्ति तदा काले सर्वे ते ध्यान युञ्जकाः

भविष्यामि कलौ तस्मिन् शिष्य अनुग्रह काम्यया

श्री भगवन्त् उवाच

तदा अपि अहम् भविष्यामि दण्डी मुण्डीश्वरः प्रभुः

ते ऽपि तेन एव मार्गेण योग उक्तेन महा ओजसः

पञ्चविंशे पुनः प्राप्ते परिवर्ते क्रम आगते

सारस्वतश् च मेघश् च मेघवाहः सुवाहनः

वासिष्ठः तु यदा व्यासः शक्तिः नाम्ना भविष्यति
एक अहम् यः पुमान् सम्यक् चरेत् पाशुपत व्रतम्

तत्र अपि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपोधनाः

संसार बन्ध छेद अर्थम् ज्ञान मार्ग प्रकाशकम्

तत्र अपि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपस्विनः

वालखिल्याश्रमे पुण्ये पर्वते गन्धमादने

इति एतत् वै मया प्रोक्तम् अवतारेषु लक्षणम्

सुधामा काश्यपः च एव वासिष्ठो विरजाः तथा

वसिष्ठः च अष्टमे व्यासः परीवर्ते भविष्यति

प्राप्य माहेश्वरं योगं विमला हि ऊर्ध्वरेतसः

एते पाशुपताः सिद्धा भस्म उद्धूलित विग्रहाः

मद् समीपम् उपेष्यन्ति पुनरावृत्ति दुर्लभम्
तं प्रकुपितं मारुत आमाशय एक देशे संवर्त्य तान् एव वेदना प्रकारान् उपजनयति य उक्ता वात गुल्मे श्लेष्मा त्वस्य शीतज्वर अरोचक अविपाक अङ्गमर्द हर्ष हृद् रोग छर्दि निद्रा आलस्य स्तैमित्य गौरव शिरस् अभितापान् उपजनयति अपि च गुल्मस्य स्थैर्य गौरव काठिन्य अवगाढ सुप्त ताः तथा कास श्वास प्रतिश्यायान् राजयक्ष्माणं च अतिप्रवृद्धः श्वैत्यं त्वच् नख नयन वदन मूत्र पुरीषेषु उपजनयति निदान उक्तानि च अस्य न उपशेरते विपरीतानि च उपशेरते इति श्लेष्म गुल्मः

यत् च अन्यत् अपि अविरुद्धम् मन्येत तत् अपि अवचारयेत् विभज्य गुरुलाघवम् उपद्रवाणाम् गुरून् उपद्रवान् त्वरमाणः चिकित्सेत् जघन्यम् इतरान्

तेषां सांनिपातिकम् असाध्यम् ज्ञात्वा न एव उपक्रमेत एक दोष जे तु यथास्वम् आरम्भम् प्रणयेत् संसृष्टान् तु साधारणेन कर्मणा उपचरेत्

सर्वेषु अपि खलु एतेषु गुल्मेषु न कश्चिद् वातात् ऋते सम्भवति गुल्मः

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

त्वरमाणः तु विशेषम् अन् उपलभमानः गुल्मेषु आत्ययिके कर्मणि वात चिकित्सितम् प्रणयेत् स्नेह स्वेदौ वात हरौ स्नेह उपसंहितम् च मृदु विरेचनं वस्तीन् च अम्ल लवण मधुरान् च रसान् युक्त्या अवचारयेत्

एषां तु खलु पञ्चानां गुल्मानां प्राग् अभिनिवृत्तेर् इमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति तत् यथा अनन्न अभिलषणम् अरोचक अविपाकौ अग्नि वैषम्यम् विदाहो भुक्तस्य पाक काले च अयुक्त्या छर्दि उद्गारौ वात मूत्र पुरीष वेगानाम् च अप्रादुर्भावः प्रादुर्भूतानां च अप्रवृत्तिः ईषत् आगमनम् वा वात शूल आटोप अन्त्र कूजन अपरिहर्षण अतिवृत्त पुरीष ताः अबुभुक्षा दौर्बल्यं सौहित्यस्य च असह त्वम् इति

संख्या निमित्तं रूपाणि पूर्वरूपम् अथ अपि च

स प्रकुपितो योनिमुखम् अनुप्रविश्य आर्तवम् उपरुणद्धि मासि मासि तत् आर्तवम् उपरुध्यमानम् कुक्षिम् अभिवर्धयति

स विप्रतिषिद्ध उपक्रम त्वात् असाध्यः निचय गुल्मः

स प्रकुपितो वायुः महास्रोतः ऽनुप्रविश्य रौक्ष्यात् कठिनीभूतम् आप्लुत्य पिण्डितो ऽवस्थानं करोति हृदि बस्तौ पार्श्वयोः नाभौ वा स शूलम् उपजनयति ग्रन्थीन् च अनेकविधान् पिण्डितः च अवतिष्ठते स पिण्डित त्वात् गुल्म इति अभिधीयते स मुहुर् आधमति मुहुर् अल्प त्वम् आपद्यते अनियत विपुल अणु वेदनः च भवति चल त्वात् वायोः मुहुः पिपीलिका संप्रचारः इव अङ्गेषु तोद भेद स्फुरण आयाम संकोच सुप्ति हर्ष प्रलय उदय बहुलः तदा आतुरः सूच्या इव शङ्कुना इव च अभिसंविद्धम् आत्मानं मन्यते अपि च दिवस अन्ते ज्वर्यते शुष्यति च अस्य आस्यम् उच्छ्वासः च उपरुध्यते हृष्यन्ति च अस्य रोमाणि वेदनायाः प्रादुर्भावे प्लीह आटोप अन्त्र कूजन अविपाक उदावर्त अङ्गमर्द मन्या शिरस् शङ्ख शूल ब्रध्न रोगाः च एनम् उपद्रवन्ति कृष्ण अरुण परुष त्वच् नख नयन वदन मूत्र पुरीषः च भवति निदान उक्तानि च अस्य न उपशेरते विपरीतानि च उपशेरते इति वात गुल्मः

इह खलु पञ्च गुल्मा भवन्ति तत् यथा वात गुल्मः पित्त गुल्मः श्लेष्म गुल्मः निचय गुल्मः शोणित गुल्मः इति

अथ अतस् गुल्मनिदानं व्याख्यास्यामः

तम् उवाच भगवान् आत्रेयः समुत्थान पूर्वरूप लिङ्ग वेदना उपशय विशेषेभ्यः विशेष विज्ञानम् गुल्मानां भवति अन्येषाम् च रोगाणाम् अग्निवेशैः तत् तु खलु गुल्मेषु उच्यमानम् निबोध

तत्र श्लोकः

एवंवादिनं भगवन्तम् आत्रेयम् अग्निवेशः उवाच कथम् इह भगवन् पञ्चानां गुल्मानां विशेषम् अभिजानीमहे न हि अविशेष विद् रोगाणाम् औषध विद् अपि भिषक् प्रशमन समर्थः भवति इति
तस्याः शूल कास अतीसार छर्दि अरोचक अविपाक अङ्गमर्द निद्रा आलस्य स्तैमित्य कफ प्रसेकाः समुपजायन्ते स्तनयोः च स्तन्यम् ओष्ठयोः स्तन मण्डलयोः च कार्ष्ण्यम् अत्यर्थं ग्लानिः चक्षुषोः मूर्च्छा हृल्लासः दोहदः श्वयथुः च पादयोः ईषत् च उद्गमः रोमराज्याः योन्याश् चाटाल त्वम् अपि च योन्या दौर्गन्ध्यम् आस्रावः च उपजायते केवलः च अस्याः गुल्मः पिण्डित एव स्पन्दते ताम् अगर्भाम् गर्भिणीम् इति आहुः मूढाः

तत् प्रकुपितं मारुत आमाशय एक देशे संवर्त्य तान् एव वेदना प्रकारान् उपजनयति य उक्ता वात गुल्मे पित्तं तु एनम् विदहति कुक्षौ हृदि उरसि कण्ठे च स विदह्यमानः स धूमम् इव उद्गारम् उद्गिरति अम्ल अन्वितम् गुल्म अवकाशः च अस्य दह्यते दूयते धूप्यते ऊष्मायते स्विद्यति क्लिद्यति शिथिल इव स्पर्श असहः अल्प रोमाञ्चः च भवति ज्वर भ्रम दवथु पिपासा गल तालु मुख शोष प्रमोह विड्भेदाः च एनम् उपद्रवन्ति हरित हारिद्र त्वच् नख नयन वदन मूत्र पुरीषः च भवति निदान उक्तानि च अस्य न उपशेरते विपरीतानि उपशेरते इति पित्त गुल्मः

तैर् एव तु कर्शनैः कर्शितस्य अम्ल लवण कटुक क्षार उष्ण तीक्ष्ण शुक्त व्यापन्न मद्य हरितक फल अम्लानाम् विदाहिनां च शाक धान्य मांस आदीनाम् उपयोगाद् अजीर्ण अध्यशनात् रौक्ष्य अनुगते च आमाशये वमनम् अतिवेलं संधारणं वात आतपौ च अतिसेवमानस्य पित्तं सह मारुतेन प्रकोपम् आपद्यते

मारुते हि अवजिते अन्यम् उदीर्णम् दोषम् अल्पम् अपि कर्म निहन्यात्

त्रिदोष हेतु लिङ्ग संनिपाते तु सान्निपातिकं गुल्मम् उपदिशन्ति कुशलाः

पारतन्त्र्याद् अवैशारद्यात् सततम् उपचार अनुरोधात् वा वेगान् उदीर्णान् उपरुन्धत्या आमगर्भे वा अपि अचिर पतिते अथवा अपि अचिर प्रजातायाः ऋतौ वा वात प्रकोपणानि आसेवमानायाः क्षिप्रं वातः प्रकोपम् आपद्यते

मारुते हि उपशान्ते सु अल्पेन अपि प्रयत्नेन शक्यो ऽन्यो ऽपि दोषो नियन्तुं गुल्मेषु इति

शोणित गुल्मः तु खलु स्त्रिया एव भवति न पुरुषस्य गर्भ कोष्ठ आर्तव आगमन वैशेष्यात्
अथ प्रतिप्रस्थाता आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् ऋतुना प्रेष्य इति

स गृह्णात्य् उपयाम गृहीतः ऽसि तपाय त्वा जुष्टं गृह्णामि इति

अध्वर्युः पूर्वो वायव्येन द्रोणकलशाद् गृह्णात्य् उपयाम गृहीतः ऽसि मधवे त्वा जुष्टं गृह्णामि इति

अथ प्रतिप्रस्थाता आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् ऋतुना प्रेष्य इति

निष्क्रामत्य् एव अध्वर्युः

अथ अध्वर्युः आश्रावयत्य् ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् ऋतुना प्रेष्य इति

तेन प्रतिप्रस्थाता ऐन्द्राग्नम् ग्रहं गृह्णाति द्रोणकलशात् परिप्लुना पात्रेण इन्द्र अग्नी आगतं सुतम् इत्य् अनुद्रुत्य उपयाम गृहीतः असि इन्द्र अग्निभ्याम् त्वा जुष्टं गृह्णामि इति

अथ अध्वर्युः आश्रावयत्य् ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् ऋतुभिः प्रेष्य इति

प्रपद्यते ऽध्वर्युः

सो अत्र एव आसीनम् प्रतिप्रस्थातारम् अनुप्रपद्यते

प्रपद्यते प्रतिप्रस्थाता

अथ अध्वर्युः आश्रावयत्य् ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् ऋतुना प्रेष्य इति

निष्क्रामत्य् एव अध्वर्युः

अध्वर्यू यजतम् इत्य् आह प्रशास्ता

निष्क्रामत्य् एव प्रतिप्रस्थाता

दक्षिणम् एव अध्वर्युः द्वार् बाहुम् निश्रयमाण उपनिष्क्रामति

वषट्कृते जुहोति

अथ अध्वर्युः आश्रावयत्य् ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् ऋतुभिः प्रेष्य इति

निष्क्रामत्य् एव प्रतिप्रस्थाता

अथ प्रतिप्रस्थाता आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् ऋतुभिः प्रेष्य इति

अथ प्रतिप्रस्थाता गृह्णात्य् उपयाम गृहीतः ऽसि माधवाय त्वा जुष्टं गृह्णामि इति

प्रपद्यते ऽध्वर्युः

वषट्कृते जुहोति

प्रपद्यते ऽध्वर्युर् विपर्यस्य पात्रम्

वषट्कृते जुहोति

दक्षिणम् एव अध्वर्युः द्वार् बाहुम् निश्रयमाण उपनिष्क्रामति

वषट्कृते जुहोति

वषट्कृते जुहोति

वषट्कृते जुहोति

प्रतिप्रस्थाता अत्र पूर्वो गृह्णात्य् उपयाम गृहीतः ऽसि तपस्याय त्वा जुष्टं गृह्णामि इति

स गृह्णात्य् उपयाम गृहीतः ऽसि शुक्राय त्वा जुष्टं गृह्णामि इति

वषट्कृते जुहोति

प्रपद्यते प्रतिप्रस्थाता

स गृह्णात्य् उपयाम गृहीतः ऽसि शुचये त्वा जुष्टं गृह्णामि इति

निष्क्रामत्य् एव प्रतिप्रस्थाता

अथ प्रतिप्रस्थाता अध्वर्योः पात्रे ग्रहस्य संस्रावम् अवनयति

प्रपद्यते प्रतिप्रस्थाता विपर्यस्य पात्रम्

तम् आह प्रतिप्रस्थातर् एतेन पात्रेण ऐन्द्राग्नम् ग्रहं गृहाण इति

अथ ऋतु पात्रे आददाते दक्षिणम् एव अध्वर्युः उत्तरं प्रतिप्रस्थाता

स गृह्णात्य् उपयाम गृहीतः ऽसि सहाय त्वा जुष्टं गृह्णामि इति

अथ विपर्यस्य एव पात्रं होत्रा एव द्विः संभक्षयत्य् ऋतुना पीतस्य इति

प्रपद्यते ऽध्वर्युर् विपर्यस्य पात्रम्

स गृह्णात्य् उपयाम गृहीतः ऽसि सहस्याय त्वा जुष्टं गृह्णामि इति

निष्क्रामत्य् एव अध्वर्युः

अथ अध्वर्युः गृह्णात्य् उपयाम गृहीतः ऽसि संसर्पो ऽस्य् अंहस्पत्याय त्वा जुष्टं गृह्णामि इति

अथ विपर्यस्य पात्रं होत्रा एव चतुः संभक्षयत्य् ऋतुभिः पीतस्य इति होत्रा पोत्रा नेष्ट्रा अच्छावाकेन इति

निष्क्रामत्य् एव प्रतिप्रस्थाता

वषट्कृते जुहोति

ग्रहाव् आदाय उपनिष्क्रामतः

अथ अध्वर्युः आश्रावयत्य् ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् ऋतुना प्रेष्य इति

प्रतिप्रस्थाता अत्र श्रावयत्य् ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् ऋतुना प्रेष्य इति

स गृह्णात्य् उपयाम गृहीतः असि इषाय त्वा जुष्टं गृह्णामि इति

प्रपद्यते प्रतिप्रस्थाता विपर्यस्य पात्रम्

स गृह्णात्य् उपयाम गृहीतः ऽसि नभस्याय त्वा जुष्टं गृह्णामि इति

स गृह्णात्य् उपयाम गृहीतः ऽस्य् ऊर्जाय त्वा जुष्टं गृह्णामि इति

अथ प्रतिप्रस्थाता आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् ऋतुना प्रेष्य इति

स गृह्णात्य् उपयाम गृहीतः ऽसि नभाय त्वा जुष्टं गृह्णामि इति

होतर् एतद् यज इति आह अध्वर्युः

होतर् एतद् यज इति आह गृहपतिः

ग्रहाव् आदाय उपनिष्क्रामतः

वषट्कृते जुहोति

गृहपते यज इति आह प्रशास्ता

तम् आह प्रतिप्रस्थातर् उप एतेन पात्रेण रम इति
अथ अध्वर्युः प्रदक्षिणम् आवृत्य प्रत्यङ्ङ् आद्रुत्य होत्रा एतत् पात्रं संभक्षयत्य् ऋतुना पीतस्य इति होत्रा पोत्रा नेष्ट्रा अग्नीधा ब्राह्मणाच्छंसिना मैत्रावरुणेन इति

निष्क्रामत्य् एव प्रतिप्रस्थाता

वषट्कृते सह उभौ जुहुतः

निष्क्रामत्य् एव अध्वर्युः

उत्तरं प्रतिप्रस्थाता द्वार् बाहुम् निश्रयमाण उपरमति
तत् एतत् कीर्तिः च व्युष्टिः च इति उपासीत

तत् एतत् श्रीः च यशः च इति उपासीत

अथ यः अस्य दक्षिणः सुषिः सः व्यानः तत् श्रोत्रम् सः चन्द्रमाः

अथ यः अस्य उदङ् सुषिः सः समानः तत् मनः सः पर्जन्यः

तत् एतत् ब्रह्मवर्चसम् अन्नाद्यम् इति उपासीत

यत्र एतत् अस्मिन् शरीरे संस्पर्शेण उष्णिमानम् विजानाति

अथ यत् अतस् परस् दिवः ज्योतिः दीप्यते विश्वतस् पृष्ठेषु सर्वतस् पृष्ठेषु अनुत्तमेषु उत्तमेषु लोकेषु इदम् वाव तत् यत् इदम् अस्मिन् अन्तर् पुरुषे ज्योतिः

ब्रह्मवर्चसी अन्न आदः भवति यः एवम् वेद

प्रतिपद्यते स्वर्गम् लोकम् यः एतान् एवम् पञ्च ब्रह्म पुरुषान् स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान् वेद

ओजस्वी महस्वान् भवति यः एवम् वेद

तत् एतत् ओजः च महः च इति उपासीत

तत् एतत् तेजः अन्नाद्यम् इति उपासीत

श्रीमान् यशस्वी भवति यः एवम् वेद

तस्य एषा श्रुतिः _ एतत् कर्णौ अपिगृह्य निनदम् इव नदथुः इव अग्नेः इव ज्वलतः उपशृणोति

सः यः अस्य प्राञ्च् सुषिः सः प्राणः तत् चक्षुः सः आदित्यः

कीर्तिमान् व्युष्टिमान् भवति यः एवम् वेद

अथ यः अस्य प्रत्यञ्च् सुषिः सः अपानः सा वाच् सः अग्निः

तत् एतत् दृष्टम् च श्रुतम् च इति उपासीत

तस्य एषा दृष्टिः यत्र एतत् अस्मिन् शरीरे संस्पर्शेण उष्णिमानम् विजानाति

चक्षुष्यः श्रुतः भवति यः एवम् वेद यः एवम् वेद

ते वै एते पञ्च ब्रह्म पुरुषाः स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपाः
मध्यतो अन्न दानम् अवैद्ये साधु वृत्ते

शय्या आसन आवसथ अनुव्रज्या उपासनानि सदृश् _ समानानि

अन्यान् भृत्यैः सह आनृशंस्य अर्थम् आनृशंस्य अर्थम्

ऋताव् उपेयात्

गृह देवताभ्यः प्रविश्य

यज्ञे संवृतश् चेत्

स्वस्ति वाच्य भिक्षा दानम् अप् पूर्वम्

पितृभ्यश् च उदक दानम् यथोत्साहम् अन्यत्

नित्यं वा संस्कार विशिष्टम्

यज्ञ विवाहयोः अर्वाक्

श्रोत्रियस्य तु पाद्यम् अर्घ्यम् अन्न विशेषान् च प्रकारयेत्

भार्या आदिः अग्निर् दाय आदिः वा

द्वार्षु महद्भ्यः

कुशल अनामय आरोग्याणाम् अनुप्रश्नः

आकाशाय इति अन्तरिक्षे बलिर् उत्क्षेप्यः

संवत्सरे पुनः

अग्नौ अग्निः धन्वन्तरिर् विश्वे देवाः प्रजापतिः स्विष्टकृद् इति होमः

सम द्विगुण साहस्र अनन्त्यानि फलानि अब्राह्मण ब्राह्मण श्रोत्रिय वेदपारगेभ्यः

ब्राह्मणस्य अनतिथिः अब्राह्मणः

देव पितृ मनुष्य भूत ऋषि पूजकः

असमान ग्रामः अतिथिः ऐकरात्रिकः अधि वृक्ष सूर्य उपस्थायी

अन्त्यं शूद्रस्य

ब्रह्मणे मध्ये

अल्पशो ऽपि हीने

देव पितृ मनुष्य यज्ञाः स्वाध्यायश् च बलि कर्म

भोजनं तु क्षत्रियस्य ऊर्ध्वम् ब्राह्मणेभ्यः

दिग्देवताभ्यश् च यथास्वम्

क्रुद्ध हृष्ट भीत आर्त लुब्ध बाल स्थविर मूढ मत्त उन्मत्त वाक्यानि अनृतान्य् अ पातकानि

ऋत्विज् आचार्य श्वशुर पितृव्य मातुलानाम् उपस्थाने मधुपर्कः

नित्य स्वाध्यायः

तस्मिन् गृह्याणि कर्माणि

भोजयेत् पूर्वम् अतिथि कुमार व्याधित गर्भिणी स्ववासिनी स्थविरान्

ददातिषु च एवम् धर्म्येषु