tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
शत द्रोण समम् पुण्यम् आढके अपि विधीयते

यतः सृष्टाः तु इमे लोकाः ततस् क्षेत्रम् इदम् शुभम्

कुबेरः अत्र मम क्षेत्रे मयि सर्व अर्पित क्रियः

भवन्ति हि सुरेशानि सर्व पर्वसु पर्वसु

रम्यं प्रियङ्गु तरु मञ्जरी सक्त भृङ्गम् भृङ्ग आवलि कवलित आम्र कदम्ब पुष्पम्

चतुर् क्रोशम् चतुर् दिक्षु क्षेत्रम् एतत् प्रकीर्तितम्

पुण्य स्थान स्थिताम् पुण्यां पुण्य दिश् प्रवहाम् सदा

समुद्राः सप्त च एव अत्र देव तीर्थानि कृत्स्नशः

पूजया शत साहस्रम् अनन्तम् गीत वादिनाम्

विरूढ पुष्पैः परितः प्रियङ्गुभिः सु पुष्पितैः कण्टकितैश् च केतकैः

अलंकृतं मया ब्रह्म पुरस्तान् मुनिभिः सह

श्री देवी उवाच

तस्माद् एतन् महत् क्षेत्रं ब्रह्म आद्यैः सेवितं तथा

सर्व यज्ञ फलैः तुल्यम् इष्टैः शत सहस्रशस्

रंस्यते सः अपि पद्म अक्षे क्षेत्रे अस्मिन् मुनि पुंगवः

रात्रौ चन्द्रस्य भासा कुसुमित तिलकैः एक ताम् सम्प्रयातं छाया सुप्त प्रबुद्ध स्थित हरिण कुल आलुप्त दूर्वा अङ्कुर अग्रम्

न दुर्गतिम् अवाप्नोति कल्मषैश् च विमुच्यते

अर्चयेत् संगमेश्वरं तस्य जन्म भयम् कुतः

प्रवृत्त नृत्त अनुगत अप्सरस् गणम् प्रहृष्ट नानाविध पक्षि सेवितम्

चतुर् द्रोणैः महादेवम् अष्ट द्रोणैः अथ अपि वा

वादित्रैः विविधैः च अन्यैः निनादैः विविधैः अपि

अमरेश्वरं च वर दम् देवैः पूर्वं प्रतिष्ठितम्

कदाचिद् न मया मुक्तम् अविमुक्तम् ततो ऽभवत्

स अवज्ञम् कन्दुकेन अत्र तस्य इदम् देहम् आस्थितम्

क्षेत्र संसेवनात् एव गणेश त्वम् अवाप ह

क्वचिद् विलास अलस _ निषेवितं किम्पुरुष अङ्गनाभिः

जपित्वा एवम् महाबीजं तथा पञ्चाक्षरस्य वै

स्थितानां स तदा तेषां देवदेव उमापतिः

एतत् मम पुरं दिव्यं गुह्यात् गुह्यतमम् महत्

रुचिकेश्वरकं च एव धारा एषा कपिला शुभा

पश्चिमे पर्वते पश्य ब्रह्मेश्वर मलेश्वरम्

तेन इह लभते जन्तुः मृतः दिव्य अमृतम् पदम्

दृष्ट्वा एनम् मध्यमेशानं जन्म प्रति न शोचति

नैमिषे च कुरुक्षेत्रे गङ्गाद्वारे च पुष्करे

मध्यमेश्वर संज्ञम् च तथा पाशुपतेश्वरम्
शर्मिष्ठया महा प्राज्ञैः दुहित्रा वृषपर्वणः

अनायुधा स आयुधायाः किं त्वं कुप्यसि भिक्षुकि

शौनक उवाच

स्तौति पृच्छति च अभीक्ष्णम् नीच स्थः सु विनीत वत्

प्रसादयिष्ये शर्मिष्ठाम् इति उक्ता हि सखी मया

सुता अहम् स्तूयमानस्य ददतो न तु गृह्णतः

तस्य शुक्रस्य कन्या अहम् त्वं मां नूनं न बुध्यसे

त्वरया निर्ययौ दुःखात् मार्गमाणः सुतां वने

अन् अवेक्ष्य ययौ तस्मात् क्रोध वेग परायणा

सा तु वै त्वरितं गत्वा घूर्णिका असुर मन्दिरम्

सुता अहम् स्तूयमानस्य ददतो ऽप्रतिगृह्णतः

आत्म दोषैः नियच्छन्ति सर्वे दुःख सुखे जनाः

श्रुत्वा दुहितरं काव्यः तदा शर्मिष्ठया हताम्

न इदानीम् तु प्रवेक्ष्यामि नगरं वृषपर्वणः

देवयान्याः च राज इन्द्रैः शर्मिष्ठायाः च तद् कृते

मन्ये दुश्चरितं ते ऽस्ति तस्य इयम् निष्कृतिः कृता

दृष्ट्वा दुहितरं काव्यो देवयानीं तपस् वने

गृहीत्वा दक्षिणे पाणाव् उज्जहार ततस् अवटात्

बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य दुःखितो वाक्यम् अब्रवीत्

उद्धृत्य च एनाम् तरसा तस्मात् कूपात् नर अधिपः

सत्यं किल एतत् सा प्राह दैत्यानाम् अस्मि

देवयानी उवाच

आचख्यौ च महाभागा देवयानी वने हता

अचिन्त्यं ब्रह्म निर्द्वंद्वम् ऐश्वरम् हि बलं मम

गते तु नाहुषे तस्मिन् देवयानी अपि निन्दिता

अतस् त्वम् स्तूयमानस्य दुहिता देवयानि असि

कृत विद्ये कचे प्राप्ते हृष्ट रूपाः दिवौकसः

एष मे दक्षिणो राजन् पाणिस् ताम्र नख अङ्गुलिः

समुदाचार हीनायाः न ते श्रेयो भविष्यति

आसीनं च शयानं च पिता ते पितरं मम

नाहुषिः प्रेक्षमाणो हि स निपाने गत उदके

शौनक उवाच

कालः त्वद् विक्रमस्य अद्य जहि शत्रून् पुरंदरैः

वृषपर्वा एव तत् वेद शक्रो राजा च नाहुषः

एवं हि मे कथयति शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

व्यतिक्रमम् अ जानन्ती दुहिता वृषपर्वणः

निष्कृतिर् वा अस्तु वा मा अस्तु शृणुष्व अवहितः मम

कथं च पतिता ह्य् अस्मिन् कूपे वीरुध् तृण आवृते

दृष्ट्वा काव्यम् उवाच इदम् कम्पमाना विचेतना

वायुः भूतः स वस्त्राणि सर्वाणि एव व्यमिश्रयत्

कस्मात् गृह्णासि मे वस्त्रं शिष्या भूत्वा मम आसुरि

क्रोध संरक्त नयना दर्प पूर्ण आनना ततः

शर्मिष्ठया यत् उक्ता अस्मि दुहित्रा वृषपर्वणः

शर्मिष्ठा प्राक्षिपत् कूपे ततः स्व पुरम् आविशत्

क्रीडन्तीनां तु कन्यानां वने चैत्ररथ उपमे

जानामि त्वां च संशान्तं वीर्यवन्तं यशस्विनम्

कचात् अवेत्य तां विद्यां कृतार्था भरत ऋषभैः

लप्स्यसे प्रतियोद्धारं न च त्वां गणयामि अहम्

शर्मिष्ठा उवाच

दीर्घं ध्यायसि च अत्यर्थम् कस्मात् श्वसिषि च आतुरा

शुक्र उवाच

आमन्त्रयित्वा सुश्रोणीं ययातिः स्व पुरम् ययौ

सर्व एव समागम्य शतक्रतुम् अथ अब्रुवन्

सान्त्वयित्वा नृप श्रेष्ठः साम्ना परम वल्गुना

देवयानी उवाच

दुहिता च एव कस्य त्वं वद सर्वं सुमध्यमे

यदि अहम् स्तुवतः तातैः दुहिता प्रतिगृह्णतः

शौनक उवाच

स्तुवतो दुहित्री असि त्वं याचतः प्रतिगृह्णतः

उवाच शोक संतप्ता घूर्णिकाम् आगताम् पुनः

ताम् अपृच्छत् सः दृष्ट्वा एव कन्याम् अमर वर्णिनीम्

स्तुवतो दुहिता न त्वं भद्रे न प्रतिगृह्णतः
दुष्प्रेक्ष्यो भास्करो बालः तथा अहम् दुर्जयः शिशुः

रण शौण्डाः तु दैत्य इन्द्राः पुनः प्रासैः शिलीमुखैः

तत् परमम् दिव्यं सर्वदा सर्व काम दम्

चिन्तयामास बुद्ध्या वै प्राप्तः कालो न संशयः

सूत उवाच

तनु क्षये च सायुज्यं षण्मुखस्य व्रजेत् नरः

बिभेद दैत्य हृदयम् वज्र शैलेन्द्र कर्कशम्

अल्प अक्षरः न मन्त्रः किं सुस्फुरो दैत्य दृश्यते

कुमारं तारको दृष्ट्वा बभाषे भीषण आकृतिः

कुमारं स अमरम् जघ्नुः बलिनः देव कण्टकाः

शृणुयात् श्रावयेत् वा अपि स भवेत् कीर्तिमान् नरः

कुमारे प्रोक्तवति एवम् दैत्यः चिक्षेप मुद्गरम्

ततस् अस्त्रैः वारयामास दानवानाम् अनीकिनीम्

तस्मिन् विनिहते दैत्ये त्रिदशानां महा उत्सवे

जग्राह शक्तिं विमलां रणे कनक भूषणाम्

त्वया न दानवा दृष्टा यद् संगर विभीषकाः

बिभेद तारकः क्रुद्धः स सैन्ये असुर नायकः

शिशु त्वम् मा अवमंस्थाः मे शिशुः काल भुजंगमः

सा कुमार भुज उत्सृष्टा तद् केयूर रव अनुगा

कुमारः तम् निरस्य अथ वज्रेण अमोघ वर्चसा

प्राण अन्त करणः जातो देवानां दानव आहवः

संध्याम् उपास्य यः पूर्वां स्कन्दस्य चरितं पठेत्

जग्मुः स्वान् एव भवनान् भूरि धामानः उत्सुकाः

स्तुवन्तः षण्मुखं देवाः क्रीडन्तः च अङ्गना युताः

बाहुना हेम केयूर रुचिरेण षडाननः

बाल त्वात् अथ ते बुद्धिः एवम् सु अल्प अर्थ दर्शिणी

तिष्ठ तिष्ठ सु दुर्बुद्धे जीव लोकम् विलोकय

तुष्टाः सम्प्राप्त सर्व इच्छाः सह सिद्धैः तपोधनैः

शृणु तारक शास्त्र अर्थः ते च एव निरूप्यते

गदां मुमोच दैत्याय षण्मुखः परम स्वनाम्

गतासुः स पपात उर्व्याम् प्रलये भूधरो यथा

विद्रुतेषु अथ दैत्येषु हतेषु च

श्रुत्वा एतत् तारकः सर्वम् उद्घुष्टम् देव बन्दिभिः

ततः क्रुद्धो महा दैत्यः तारकः असुर नायकः

कुपितं तु तम् आलोक्य कालनेमि पुरोगमाः

स्वे स्वे स्वनीकेषु तदा त्वरा विस्मित चेतसः

देवा ऊचुः

स तैः प्रहारैर् अ स्पृष्टः वृथक् क्लेशैः महा द्युतिः

योधा धावत गृहीत योजयध्वं वरूथिनीम्

बालानां व्याधि जुष्टानाम् राज द्वारम् च सेवताम्

मेने च दुर्जयं दैत्यः तदा षड्वदनं रणे

यः पठेत् स्कन्द सम्बद्धाम् कथां मर्त्यो महामतिः

कालनेमि मुखाः दैत्याः संरम्भात् भ्रान्त चेतसः

दृष्ट्वा पराङ्मुखान् देवान् मुक्त रक्तम् स्व वाहनम्

ददुः च अपि वरं सर्वे देवाः स्कन्द मुखम् प्रति

न अभूत् कश्चित् तदा दुःखी नरकेषु अपि पाप कृत्

किं बाल योद्धु कामः असि क्रीड कन्दुक लीलया

हतः असि अद्य मया शक्त्या स्मर शस्त्रं सु शिक्षितम्

कुमारस्य व्यथा न अभूत् दैत्य अस्त्र निहतस्य तु

तया हतः ततस् दैत्यः चकम्पे अचल राज् इव

सर्वे दैत्य ईश्वराः जघ्नुः कुमारं रण दारुणम्

कुमारः अपि तम् अग्र स्थम् बभाषे हर्षयन् सुरान्

मन्दिरात् निर्जगाम आशु शोक ग्रस्तेन चेतसा

देवान् निपीडितान् दृष्ट्वा कुमारः कोपम् आविशत्

ततस् तैः निष्प्रतीकरैस् ताडिताः सुर कण्टकाः

जघ्ने कुमारं गदया निष्टप्त कनक अङ्गदः

सस्मार ब्रह्मणो वाक्यं वधं बालात् उपस्थितम्

शास्त्रैः अर्थाः न दृश्यन्ते समरे निर्भयैः भटैः

विकीर्ण मुकुट उष्णीषः विस्रस्त अखिल भूषणः
यश् च इह भूयो दृश्येत स्थले वा यदि वा जले

निर्यत्न चरण आकारः तस्थौ गिरिर् इव अचलः

तस्य आरुरोह सहसा मध्यमं तन् महच् छिरः

उत्तिष्ठद् उदकात् सर्पो रोष पर्याकुल ईक्षणः

जाता शिव जला सर्वा यमुना मुनि सेविता

शिवं च अस्य जलस्य अस्तु त्वं च गच्छ महा अर्णवम्

ददंशुर् दशनैस् तीक्ष्णैर् विष उत्पीड जल आविलैः

शिरो ऽस्य कृष्णो जग्राह स्व हस्तेन अवनाम्य च

दमितो ऽहं हत विषः वशगस् ते वर आनन

स च उरग पतिः क्रुद्धो मेघ राशि सम प्रभः

सृजता तेन रोष अग्निम् समीपे तीर जाः द्रुमाः

प्रवेशितश् च तैः सर्पैः स कृष्णो भोग बन्धनम्

केचित् तु कृष्ण हा हा इति हा धिग् इत्य् अपरे पुनः

एतस्मिन्न् अन्तरे भीता गोपालाः सर्व एव ते

तव अस्मिन् यमुना तोये न एव स्थानं ददाम्य् अहम्

तस्य पद्भ्यां अथ आक्रम्य भोग राशिम् जल उक्षितम्

कृष्णः कदम्ब शिखरान् लम्बमानो अम्बुद आकृतिः

दम्यताम् एष वै क्षिप्रं सर्प राजः विष आयुधः

क्रोधेन तत् जलम् तस्य सर्वं शृतम् इव अभवत्

विस्मितास् तुष्टुवुर् गोपाश् चक्रुश् च एव प्रदक्षिणम्

सम्प्रासिच्यत वेगेन भिद्यमान इव अर्णवः

मद् पदानि च ते सर्प दृष्ट्वा मूर्धनि सागरे

स धूमाः पन्नग इन्द्राः ते निपेतुर् अमित ओजसः

पश्यताम् एव गोपानां जगाम अदर्शनम् ह्रदात्

ह्रद मध्ये ऽकरोच् छब्दं निपतन्न् अम्बुज ईक्षणः

तव भृत्यस् तनूजो वा क्षिप्रं वध्यः स मे भवेत्

एष मोहं गतः कृष्णो मग्नो वै कालिय ह्रदे

आस्यैः स रुधिर उद्गारैः कातरं वाक्यम् अब्रवीत्

अ विज्ञानात् मया कृष्ण रोषो ऽयं संप्रदर्शितः

आपत्सु शरणं कृष्णः प्रभुश् च आयत लोचनः

पृथुभिः पञ्चभिर् घोरैः शिरोभिः परिवारितः

ऊचुः सर्वे सु संप्रीताः नन्द गोपम् वनेचराः

कृष्ण कृष्ण महा बाहो गोपानां नन्दिवर्धन

तासां विलपितं श्रुत्वा तेषाम् च व्रज वासिनाम्

पूरयित्वा ह्रदं सर्वं भोगेन अनल वर्चसा

एक भाव शरीर ज्ञः एक देहः द्विधाकृतः

नन्द गोप मुखाः गोपास् ते सर्वे स अश्रु लोचनाः

क्रन्दमाना व्रजं जग्मुर् बाष्प संदिग्धया गिरा

स बाल युवती वृद्धः स च संकर्षणो युवा

गृह्य मूर्ध्ना तु चरणौ कृष्णस्य उरग पुंगवः

सो ऽस्य मूर्ध्नि स्थितः कृष्णो ननर्त रुचिर अङ्गदः

पुत्रं कथम् इमं दृष्ट्वा यशोदे न अवदीर्यते

संकर्षणस् तु संक्रुद्धो बभाषे कृष्णम् अव्ययम्

न्यस्य पुत्र मुखे दृष्टिं निश्चेतनम् अवस्थितम्

आर्तः स्खलित विक्रान्तः तं जगाम ह्रद उत्तमम्

व्रीडिता विस्मिताश् च एव शोक आर्ताः च पुनः पुनः

प्रविशामो न यास्यामः सर्वा दामोदरं विना

विक्रीड्य अस्फोटयत् बाहू तद् भित्त्वा भोग बन्धनम्

अश्मसार मयम् नूनं हृदयं ते ऽभिलक्ष्यते

परिदेवन्ति करुणम् सर्वे मानुष बुद्धयः

ततो रक्त अन्त नयनः कालियः समदृश्यत

अद्यप्रभृति गोपानां गवां घोषस्य च अनघ

दिवसः को विना सूर्यं विना चन्द्रेण का निशा

निर्जिते तु गते सर्पे कृष्णम् उत्तीर्य विष्ठितम्

विना कृष्णं न यास्यामो विवत्सा इव धेनवः

सर्वैस् तीर्थैः सुखं गावो विचरिष्यन्ति नः सदा

स उपसृत्य नदी तीरम् बद्ध्वा परिकरं दृढम्

पञ्च आस्यः पावक उच्छ्वासः चलत् जिह्वः अनल आननः

तस्य क्रोध अग्नि पूर्णेन वक्त्रेण अभूत् च मारुतः

ते कृष्णं सर्प पतयः न ममार च वीर्यवान्

नन्द गोपाय वै क्षिप्रं बल्लवाय निवेद्यताम्

स्त्रियश् च एव यशोदां ताम् हा हता असि इति चुक्रुशुः

अ क्रुद्धः एव भगवान् प्रत्युवाच उरग ईश्वरम्

आरोहच् चपलः कृष्णः कदम्ब शिखरम् युवा

या पश्यसि प्रियं पुत्रं सर्प राज वशंगतम्

स्थाने त्व् इह भवेद् दोषस् तव अन्त करणः महान्

इमे नो बान्धवास् तात त्वां मत्वा मानुषं प्रभो

हाहाकारं प्रकुर्वन्तस् तस्थुस् तीरे ह्रदस्य वै

क्षणेन भस्मसान् नीता युगान्त प्रतिमेन वै

अपरे हा हताः स्म इति रुरुदुर् भृश दुःखिताः

नन्द गोपः तु तच् छ्रुत्वा वज्र पात उपमम् वचः
तच् छ्रुत्वा रौहिणेयस्य वाक्यं संज्ञा समीरितम्

यशोदाम् अनुगच्छन्त्यः सर्प आवासम् इमं ह्रदम्

धन्यो ऽस्य् अनुगृहीतो ऽसि यस्य ते पुत्र ईदृशः
अथ ह प्राण उच्चिक्रमिषन् स यथा सु हयः पड्वीश शङ्कून् संखिदेद् एवम् इतरान् प्राणान् समखिदत्

श्रोत्रं ह उच्चक्राम

तान् ह उवाच

चक्षुर् ह उच्चक्राम

प्राणो ह्य् एव एतानि सर्वाणि भवति

त्वं नः श्रेष्ठो ऽसि

यो ह वै संपदं वेद सं ह अस्मै कामाः पद्यन्ते दैवाश् च मानुषाश् च

भगवन्न् एधि

यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठत्य् अस्मिंश् च लोके ऽमुष्मिंश् च

तत् संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्य उवाच कथम् अशकत ऋते मज् जीवितुम् इति

यथा अन्धाः अ पश्यन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसा एवम् इति

श्रोत्रं संपत्

सा संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्य उवाच

यस्मिन् उत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरम् इव दृश्येत स वः श्रेष्ठ इति

कथम् अशकत ऋते मज् जीवितुम् इति

यथा बधिरा अशृण्वन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश् चक्षुषा ध्यायन्तो मनसा एवम् इति

मनो ह उच्चक्राम

अथ ह एनम् मन उवाच

अथ ह एनम् वाग् उवाच

कथम् अशकत ऋते मज् जीवितुम् इति

अथ ह एनम् चक्षुर् उवाच

यथा कला अवदन्तः प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश् चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसा एवम् इति

अथ ह एनम् श्रोत्रम् उवाच

प्राणा इत्य् एव आचक्षते

यद् अहं प्रतिष्ठा अस्मि त्वं तद् प्रतिष्ठा आसि इति

प्रविवेश ह श्रोत्रम्

तत् संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्य उवाच

सा ह वाग् उच्चक्राम

न वै वाचो न चक्षूंषि न श्रोत्राणि न मनांसि इति आचक्षते

अथ ह प्राणा अहंश्रेयसि व्यूदिरे

यद् अहं वसिष्ठो ऽस्मि त्वं तद् वसिष्ठः असि इति

तं ह अभिसमेत्य ऊचुः

ते ह प्राणाः प्रजापतिं पितरम् एत्य ऊचुः भगवन् को नः श्रेष्ठ इति

प्रविवेश ह वाक्

यो ह वै वसिष्ठं वेद वसिष्ठो ह स्वानां भवति

मनो ह वा आयतनम्

यथा बाला अमनसः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश् चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण एवम् इति

अहं श्रेयान् अस्म्य् अहं श्रेयान् अस्मि इति

यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश् च ह वै श्रेष्ठश् च भवति

मा उत्क्रमीः इति

प्रविवेश ह मनः

चक्षुर् प्रतिष्ठा

वाग् वसिष्ठः
उत्तरतस् आग्नीध्रः उल्मुकम् निमृद्नाति

याभ्याम् बर्हिर्भ्याम् पशुम् उपाकरोति तयोः अन्यतरत् आछ्यान अर्थम् निधाय

पुनर् स्वरुम् अवगूहति

ततस् संप्रेष्यति पर्यग्नये क्रियमाणाय अनुब्रूहि इति

उत्तरेण चात्वाल उत्करौ उदञ्चम् पशुम् नयन्ति रेवतीः यज्ञपतिम् प्रियधा विशत इति

स शामित्रः भवति

नाना प्राणः यजमानस्य पशुना इति अध्वर्युः यजमानम् अभिमन्त्रयते

पशुम् एव पर्यग्निकरोति इति एकेषाम्

शमित्रे स्वधितिम् प्रयच्छन् आह एषा ते अश्रिः प्रज्ञाता असत् इति

आहवनीयात् उल्मुकम् आदाय आग्नीध्रः पर्यग्निकरोति पशुम् शामित्र देशम् चात्वालम् यूपम् आहवनीयम् आज्यानि इति

अन्वारभ्य आश्राव्य संप्रेष्यति उपप्रेष्य होतर् हव्या देवेभ्यः इति

यत्र अभिजानाति प्र अस्मै अग्निम् भरत इति तत् आहवनीयात् उल्मुकम् आदाय आग्नीध्रः पूर्वः प्रतिपद्यते

पर्यग्नौ क्रियमाणे अपाव्यानि जुहोति प्रजानन्तः प्रति गृह्णन्ति पूर्वे इति पञ्च
इदं विष्णुर् विचक्रमे त्रेधा निदधे पदं

समूढम् अस्य पांसुरे

ततो दर्भेषु न आसीत

यदि तान् न विन्देद् अप्सु जुहुयात्

प्र तद् विष्णुर् इति भस्मना पदम् उपवपेत्

यदि तां न विन्देद् दर्भ स्तम्बेषु जुहुयात्

ततो ऽजां न अश्नीयात्

यदि तं न विन्देद् ब्राह्मणस्य दक्षिणे पाणौ जुहुयात्

उपरुद्धे चेन् मथ्यमानो न जायेत यत्र दीप्यमानं परापश्येत् तत आहृत्य अग्निहोत्रम् जुहुयात्

यदि तान् न विन्देत् हिरण्ये जुहुयात्

आपदि मथित्वा विहृत्य अग्निहोत्रम् जुहुयात्

ततो ब्राह्मणं न परिचक्षीत

यदि तं न विन्देद् अजाया दक्षिणे कर्णे जुहुयात्

तत्र रयिष्ठाम् अनुसंभर एताम् सं नः सृज सुमत्या वाजवत्या इति आदध्यात्

अनो रथ अस्य पुरुषो वा व्यवेयाद् यद् अग्ने पूर्वं निहितं पदं हि ते सूर्यस्य रश्मीन् अन्वाततान

अग्निहोत्रे चेद् अन् अभ्युद्धृते हविषि वा निरुप्ते शकुनिः श्येनः श्वा वा अन्तरेण व्यवेयाद् इदं विष्णुर् इति
चय एव जयेद् दोषं कुपितं त्व् अविरोधयन्

उत्क्लिष्टान् अध ऊर्ध्वं वा न च आमान् वहतः स्वयम्

व्याने ऽन्ते प्रातराशस्य सायमाशस्य तु उत्तरे

शीत अम्बु धारा गर्भानि गृहाण्य् उद्यान दीर्घिकाः

सौम्या भावाः पयः सर्पिर् विरेकश् च विशेषतः

लिङ्गं मलानां स आमानाम् निरामाणां विपर्ययः

आगन्तुं शमयेद् दोषं स्थानिनं प्रतिकृत्य वा

सर्व देह प्रविसृतान् सामान् दोषान् न निर्हरेत्

दीर्घ काल स्थितम् मद्यं रति प्रीतिः प्रजागरः

योज्यं स भोज्यम् भैषज्यं भोज्यैश् चित्रैर् अरोचके

उपक्रमः पृथग् दोषान् यो ऽयम् उद्दिश्य कीर्तितः

ग्रीष्म वर्षा हिम चितान् वायु आदीन् आशु निर्हरेत्

ते काल आदि बलम् लब्ध्वा कुप्यन्त्य् अन्य आश्रयेषु अपि

संसर्ग संनिपातेषु तं यथास्वं विकल्पयेत्

अन्ये दोषेभ्य एव अति दुष्टेभ्यः अन्योन्य मूर्छनात्

सु तीर्थ विपुल स्वच्छ सलिलाशय सैकते

विशेषान् मेद्य पिशित रस तैल अनुवासनम्

स्वादु तिक्त कषायाणि भोजनान्य् औषधानि च

घ्राणेन च ऊर्ध्व जत्रु उत्थान् पक्वाधानाद् गुदेन च

मुहुर् मुहुर् विष छर्दि हिध्मा तृष् श्वास कासिषु

कण्ठे गुणानां हाराणां मणीनाम् उरसा धृतिः

न असौ विशुद्धः शुद्धस् तु शमयेद् यो न कोपयेत्

अन्नं रूक्ष अल्प तीक्ष्ण उष्णम् कटु तिक्त कषायकम्

दुष्टम् आमाशय गतम् रसम् आमं प्रचक्षते

कोद्रवेभ्यो विषस्य इव वदन्त्य् आमस्य सम्भवम्

मरुतो योगवाहि त्वात् कफ पित्ते तु शारदः

छन्द अनुवर्तिनः दाराः प्रियाः शील विभूषिताः

प्रयोगः शमयेद् व्याधिम् एकं यो ऽन्यम् उदीरयेत्

तत्र अन्य स्थान संस्थेषु तदीयाम् अबलेषु तु

कृत्वा शीत उष्ण वृष्टीनाम् प्रतीकारं यथायथम्

आश्रयस्य हि नाशाय ते स्युर् दुर्निर्हर त्वात्

प्रदोषश् चन्द्रमाः सौधं हारि गीतं हिमो ऽनिलः

तत्रस्थाश् च विलम्बेरन् भूयो हेतु प्रतीक्षिणः

वृद्ध्या अभिष्यन्दनात् पाकात् कोष्ठं वायोश् च निग्रहात्

वातस्य उपक्रमः स्नेहः स्वेदः संशोधनं मृदु

अनेक रूपः व्यायामश् चिन्ता रूक्षं विमर्दनम्

श्रावणे कार्त्तिके चैत्रे मासि साधारणे क्रमात्

स्रोतस् रोध बल भ्रंश गौरव अनिल मूढ ताः

स्निग्ध उष्णाः वस्तयो वस्ति नियमः सुख शील ता

संधौ साधारणे तेषां दुष्टान् दोषान् विशोधयेत्

व्यायामाद् ऊष्मणस् तैक्ष्ण्याद् अहित आचरणात् अपि

स आमाः इत्य् उपदिश्यन्ते ये च रोगास् तद् उद्भवाः

दीपनैः पाचनैः स्निग्धाः स्नेहाश् च अनेक योनयः

लीनान् धातुष्व् अनुत्क्लिष्टान् फलाद् आमाद् रसान् इव

कम्प आक्षेपक हिध्मासु सामुद्गं लघु भोजिनाम्

धूम उपवास गण्डूषाः निःसुख त्वम् सुखाय च

सुगन्धि शीत हृद्यानाम् गन्धानाम् उपसेवनम्

ग्रास ग्रास अन्तयोः प्राणे प्रदुष्टे मातरिश्वनि

विबद्धान् पाचनैस् तैस् तैः पाचयेन् निर्हरेत वा

वेष्टनं त्रासनं सेको मद्यं पैष्टिक गौडिकम्

श्लेष्मणो विधिना युक्तं तीक्ष्णं वमन रेचनम्

पित्तस्य सर्पिषः पानं स्वादु शीतैः विरेचनम्

शमयेत् तान् प्रयोगेण सुखं वा कोष्ठम् आनयेत्

धारयेद् औषधैर् दोषान् विधृतास् ते हि रोग दाः

स्वस्थ वृत्तम् अभिप्रेत्य व्याधौ व्याधि वशेन तु

प्रायस् तिर्यञ्च् गताः दोषाः क्लेशयन्त्य् आतुरांश् चिरम्

दोषा यान्ति तथा तेभ्यः स्रोतस् मुख विशोधनात्

अन्न आदौ विगुणे ऽपाने समाने मध्य इष्यते

प्रयोजयेत् क्रियां प्राप्तां क्रिया कालम् न हापयेत्

ग्रैष्मः प्रायो मरुत् पित्ते वासन्तः कफ मारुते

प्रवृत्तान् प्राग् अतो दोषान् उपेक्षेत हित आशिनः

अति उष्ण वर्ष शीताः हि ग्रीष्म वर्षा हिम आगमाः
यथा वै हत्वा पुनर् हन्यात् तादृक् तत्

यत् प्रथमस्य पर्यायस्य प्रथमानि पदानि पुनरादीनि भवन्ति ये प्रथमरात्रेण छन्ना भवन्ति तान् एव तेन घ्नन्ति

ये ऽपररात्रेण छन्ना आसंस् तान् उत्तमेन पर्यायेण अघ्नन्

यद् उत्तमस्य पर्यायस्य उत्तमानि पदानि पुनरादीनि भवन्ति ये ऽपररात्रेण छन्ना भवन्ति तान् एव तेन घ्नन्ति

तैर् एनान् अन्वभ्यवायन्

यन् मध्यमस्य पर्यायस्य मध्यमानि पदानि पुनरादीनि भवन्ति ये मध्यरात्रेण छन्ना भवन्ति तान् एव तेन घ्नन्ति

पुनर् अभिघातम् एव द्विषन्तं भ्रातृव्यं हन्ति य एवं वेद

तान् पर्यायम् अघ्नन्

ये मध्यरात्रेण छन्ना आसंस् तान् मध्यमेन पर्यायेण अघ्नन्

पुनर् अभिघातम् वाव एनान् तद् अघ्नन्

ते देवा एतानि सामान्य् अपश्यन्न् एतान् पर्यायान्

पर्यायम् एव द्विषन्तं भ्रातृव्यं हन्ति य एवं वेद

ये प्रथमरात्रेण छन्ना आसंस् तान् प्रथमेन पर्यायेण अघ्नन्

यत् पर्यायम् अघ्नंस् तत् पर्यायाणां पर्याय त्वम्
वषट्कृते जुह्वति श्येनाय पत्वने स्वाहा इति

व्याख्यातं सवनीयानां निर्वपणं बर्हिषः स्तरणम् अलंकरणं ग्रह अवकाश उपस्थानम् प्रसर्पणम् इति

सर्वान् हुतान् अनुमन्त्रयते तृम्पन्तां होत्रा मधोर् घृतस्य इति

यथाचमसं चमसिनो भक्षयन्ति

व्याख्यातम् आप्यायन सादनम्

होतृ चमसम् आदाय तृतीयस्य सवनस्य ऋभुमतः विभुमतः प्रभुमतः परिभुमतो वाजवतः सवितृवतो बृहस्पतिवतो विश्वदेव्यावतस् तीव्राꣳ आशीर्वत इन्द्राय सोमान् प्रस्थितान् प्रेष्य इति संप्रैष आदिः

समानम् आ प्राशनात्

तृतीयस्य सवनस्य इन्द्राय पुरोडाशान् प्रस्थितान् प्रेष्य इति संप्रेष्यति

एवम् एव पुनर् अभ्युन्नतानाम् उत्तराभ्याम् उत्तराभ्यां मन्त्राभ्याम् उत्तरम् उत्तरं जुहोति

अ सर्वान् भक्षयित्वा आप्याययन्ति

उपरिष्टाद् व्याघारणं व्याख्यास्यामः

स एष सर्वेषु सवनेषु श्राप्यते तृतीयसवने वा

एतावन् नाना

अपि वा एतान् तत्र एव विहरेत्

तथा इडा

पशुना प्रचरति इडा अन्तेन

एतावन् नाना

उपन्यसन अर्थान् पुरोडाश शकलान् निदधाति

पशुना प्रचर्य सवनीयैः प्रचरति

तृतीयस्य सवनस्य इन्द्राय पुरोडाशानाम् अनुब्रूहि

समानम् आ संप्रैषात्

व्याख्यातः स्विष्टकृत्

आधवनीयं पूतभृत्य् अवनयति
यत्र यत्र स्थितो योगी सुखम् अत्यन्तम् अश्नुते

दत्ते च सिद्धि हानिः स्यात् सत्यं वच्मि च चण्ड ते

जीवेन सहितां शक्तिं समुत्थाप्य पर अम्बुजे

तडागी सा परा मुद्रा जरा मृत्यु विनाशिनी

एवम् अम्बरम् उक्तं च कटिसूत्रेण योजयेत्

यद् भिन्नाञ्जन पुञ्ज संनिभम् इदं धूम्र अवभासम् परं तत्त्वं सत्त्व मयम् यकार सहितम् यत्र ईश्वरः देवता

काकीभिः प्राणं संकृष्य अपाने योजयेत् ततः

पार्थिवी धारणा मुद्राम् यः करोति च नित्यशः

बल पुष्टि करा च एव अकाल मरणम् हरेत्

जालंधरे कृते बन्धे षोडश आधार बन्धनम्

भस्मना गात्र संलिप्तम् सिद्धासनं समाचरेत्

न तस्य जायते मृत्युर् न अस्य जरा आदिकम् तथा

मृत्युंजयः स्वयं सो ऽपि स सिद्धो विचरेद् भुवि

न च रोगो जरा मृत्युर् देव देहम् प्रपद्यते

मुद्रा इयम् साधयेन् नित्यं जरां मृत्युं च नाशयेत्

शब्द द्वयम् फल एकम् तु योनिमुद्रां च चालयेत्

गोपनीयं प्रयत्नेन दुर्लभं मरुताम् अपि

मनोगतिर् भवेत् तस्य खेचर त्वम् न च अन्यथा

नाना सुखम् विहारं च चिन्तयेत् परमं सुखम्

कथिता शाम्भवी मुद्रा शृणुष्व पञ्चधारणाम्

संसार सागरम् तर्तुम् अभिलषति यः पुमान्

धराम् अवष्टभ्य कर द्वयाभ्याम् ऊर्ध्वं क्षिपेत् पाद युगम् शिरः खे

महाबन्धः परो बन्धो जरा मरण नाशनः

अभ्यासाद् बन्धनस्य अस्य मरुत् सिद्धिः भवेद् ध्रुवम्

सा एव पाशिनी मुद्रा शक्ति प्रबोध कारिणी

तावद् आकुञ्चयेद् गुह्यं शनैर् अश्विनी मुद्रया

मूलाधारे आत्म शक्तिः कुण्डली पर देवता

येन विज्ञात मात्रेण सर्व सिद्धिः प्रजायते

वल्लभं सर्व सिद्धानाम् जरा मरण नाशनम्

अनेन नर देहेन स्वर्गेषु गमन आगमम्

उद्घाटयेत् कवाटं च यथा कुञ्चिकया हठात्

द्राक्षा रसम् च पीयूषं जायते रसन उदकम्

विना शक्तिचालनेन योनिमुद्रा न सिध्यति

काकी मुद्रा भवेद् एषा सर्व रोग विनाशिनी

षट् चक्राणि क्रमाद् धृत्वा हुं हंस मनुना सुधीः

नभोमुद्रा भवेद् एषा योगिनां रोग नाशिनी

यत् सिन्धौ वर शुद्ध वारि सदृशम् व्योमं परं भासितं तत्त्वं देव सदाशिवेन सहितं बीजं हकार अन्वितम्

प्रत्यहं कुरुते यस् तु स योगी योग वित्तमः

तत् सर्वं नाशयेद् आशु यत्र मुद्रा भुजङ्गिनी

मातंगिनी परा मुद्रा जरा मृत्यु विनाशिनी

मुखं संमुद्रितं कृत्वा जिह्वा मूलम् प्रचालयेत्

ज्ञानं न जायते तावत् कोटि योगम् समभ्यसेत्

यावच् च उदरे रोगम् अजीर्ण आदि विशेषतः

आम्भसीं परमां मुद्रां यो जानाति स योग विद्

साधनीया प्रयत्नेन साधकैः सिद्धि काङ्क्षिभिः

नित्यं यो ऽभ्यसते योगी सिद्धिस् तस्य करे स्थिता

महाबन्धं समासाद्य उड्डान कुम्भकम् चरेत्

कण्ठ संकोचनम् कृत्वा चिबुकं हृदये न्यसेत्

वक्त्रं किंचित् सु प्रसार्य चालिनं गलया पिबेत्

उड्डीयानं त्व् असौ बन्धो मृत्यु मातंग केसरी

सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यम् उक्तं महेश्वर

गोपनीयं प्रयत्नेन दिने दिने समभ्यसेत्

न केशे जायते पाको यः कुर्यान् नित्य माण्डुकीम्

क्षय कासम् गुदावर्तं प्लीह अजीर्णम् ज्वरं तथा

सिद्धं जालंधरं बन्धं योगिनां सिद्धि दायकम्

इति ते कथितं चण्ड प्रकारं शक्तिचालनम्

भूमौ शिरश् च संस्थाप्य कर युग्मम् समाहितः

न देहं क्लेदयन्त्य् आपो दंशयेन् न भुजंगमः

मृदुलं धवलं सूक्ष्मं वेष्टन अम्बर लक्षणम्

शयिता भुजग आकारा सार्ध त्रि वलय अन्विता

नासाभ्यां रेचयेत् पश्चात् कुर्याद् एवं पुनः पुनः

विरले निर्जने देशे स्थित्वा च एकाग्र मानसः

आनन्द मानसः भूत्वा अहं ब्रह्म इति सम्भवेत्

दोहयेन् नवनीतेन लौह यन्त्रेण कर्षयेत्

यन् नाभि स्थितम् इन्द्रगोप सदृशम् बीज त्रिकोण अन्वितम् तत्त्वं तेजस् मयम् प्रदीप्तम् अरुणं रुद्रेण यत् सिद्धि दम्

तथा अपि सकला सिद्धिस् तस्य भवति निश्चितम्

विपरीतकरी मुद्रा सर्व तन्त्रेषु गोपिता

ऊर्ध्व जिह्वः स्थिरो भूत्वा धारयेत् पवनं सदा

अश्विनी पाशिनी काकी मातंगी च भुजङ्गिनी