tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
कलिङ्गकाः पटोलस्य पत्रं कटुकरोहिणी

काम शोक भयात् वायुः क्रोधात् पित्तं त्रयो मलाः

क्षीर अवशेषम् निर्यूहं संयुक्तं मधु सर्पिषा

अन्न पान क्रमः सिद्धो ज्वर घ्नः संप्रकाशितः

दोष प्रवृत्तिः अष्ट अहः निराम ज्वर लक्षणम्

शस्त्र लोष्ट कशा काष्ठ मुष्टि अरत्नि तल द्विजैः

दोषा बद्धाः कषायेण स्तम्भि त्वात् तरुणे ज्वरे

कल्कीकृतैः च विपचेत् घृतम् जीर्णज्वर अपहम्

ब्रह्मानम् अश्विनः इन्द्रम् हुतभक्षं हिमाचलम्

स ज्वरः ज्वर मुक्तः च विदाहीनि गुरूणि च

स्थिरां बलां पृश्निपर्णीं मदनं च इति साधयेत्

ज्वराः कषायैः वमनैः लङ्घनैः लघु भोजनैः

वर्चस् मूत्र विबन्ध घ्नम् शोफ ज्वर हरम् पयः

शाप अभिचारात् भूतानाम् अभिषङ्गात् च यो ज्वरः

पिष्ट्वा क्षीरं जलं सर्पिः तैलम् च विपचेत् भिषज्

ज्वाला माला आकुलः रौद्रो ह्रस्व जङ्घा उदरः क्रमात्

प्रायेण अनिलयः दुःखः कालेषु अन्येषु वैकृतः

गुरु त्वम् दैन्यम् उद्वेगः सदनं छर्दि अरोचकौ

संधि अस्थि शिरसः शूलं प्रलापो गौरवं भ्रमः

विष्णुं सहस्रमूर्धानं चराचर पतिम् विभुम्

पाचनानि अविपक्वानाम् दोषाणां तरुणे ज्वरे

रसं जाङ्गल मांसस्य रसेन सहितं भिषक्

विरेचनं स उपवासम् मांस मेदस् स्थिते हितम्

स स्वनौ स _ कर्णौ कण्ठः शूकैः इव आवृतः

कषाय उष्णम् च विषमे ज्वरे शस्तं कफ उत्तरे

भूत अधिकारे व्याख्यातं तत् अष्टविध लक्षणम्

परिपाकं न सप्त अहेन अपि याति मृदु ऊष्मणाम्

ज्वर क्षीणस्य न हितं वमनं न विरेचनम्

दाह कृत् तेजसा युक्तः शीत कृत् सोम संश्रयात्

आलस्य अरुचि हृल्लास दाह वमि अरति भ्रमैः

तथा ज्वरः शमं याति प्रशान्तो जायते न च

वत्सकस्य च बीजानि पटोलं कटुरोहिणी

प्रायशः सन्निपातेन दृष्टः पञ्चविधो ज्वरः

पयो विमुच्यते पीत्वा तद्वत् बिल्व शलाटुषु

प्राकृतो वैकृतः च एव साध्यः च असाध्यः एव च

चिर काल परिक्लिष्टम् दुर्बलं हीन तेजसम्

कासी श्वासी च हिक्की च यवागूं ज्वरितः पिबेत्

प्रयोगं तु अभिचारस्य दृष्ट्वा शापस्य च एव हि

स्तब्ध सुप्त गुरु त्वम् च गात्राणां बहु मूत्र ता

भिया भस्म प्रहरणः त्रि शिराः नव लोचनः

धूपन अञ्जन योगैः च यान्ति जीर्णज्वराः शमम्

चन्दन उदक शीतानाम् संस्पर्श अनुरसान् स्पृशेत्

इति चन्दनाद्यं तैलम्

अथ उत्तीर्ण व्रतः देवो बुद्ध्वा दक्ष व्यतिक्रमम्

लिप्त तिक्त आस्य ता तन्द्रा श्लेष्म पित्त ज्वर आकृतिः

त्रिवृता शर्करा युक्तः पित्त श्लेष्म ज्वर अपहः

स आस्रावे कलुषे रक्ते निर्भुग्ने च अपि दर्शने

व्यायामं च व्यवायं च स्नानं चङ्क्रमणानि च

विभज्य शीत उष्ण कृतम् कुर्यात् जीर्णे ज्वरे भिषक्

धत्ते रस विशेषाणाम् अभिज्ञ त्वम् करोति यत्

शाखा अनुसारी रक्तस्य सो ऽवसेकात् प्रशाम्यति

सर्पिष्मतीं पिबेत् पेयां ज्वरी दोष अनुलोमनाम्

अभिचार अभिशापाभ्याम् सिद्धानां यः प्रवर्तते

सिद्धम् एतैः घृतम् सद्यो जीर्णज्वरम् अपोहति

हितानि पुनर् आवृत्ते ज्वरे तिक्तघृतानि च

_ उत्कोठ पिडकाः कुर्वन्ति अग्निम् च ते मृदुम्

ज्वरं कुर्वन्ति दोषाः तु हीयते अग्नि बलम् ततः

तं क्रमेण यथा उक्तेन लङ्घन अल्प अशन आदिना

मुस्ता पर्पटक उशीर चन्दन उदीच्य नागरैः

दुर्हृतेषु च दोषेषु यस्य वा विनिवर्तते

बहिस् वेगस्य लिङ्गानि सुख साध्य त्वम् एव च

रक्त अवसेकैः मद्यैः च सात्म्यैः मांस रस ओदनैः

ज्वलन आतप वायु अम्बु भक्ति द्वेषौ अनिश्चितौ

तृष्यते सलिलं च उष्णम् दद्यात् वात कफ ज्वरे

स आमाः ये ये च कफ जाः कफ पित्त ज्वराः च ये

वायवः चन्द्र पादाः च शीता दाह ज्वर अपहाः

दैव व्यपाश्रयम् तत्र सर्वम् औषधम् इष्यते

गुरु उष्ण स्निग्ध मधुरान् कषायान् च नव ज्वरे

ज्वर क्रिया क्रम अपेक्षी कुर्यात् तद् तद् चिकित्सितम्

मूर्च्छा च इति त्रि दोषे स्यात् लिङ्गम् पित्ते गरीयसि

द्राक्षां पुष्कर मूलम् च मेदाम् आमलकानि च

शीतको गौरवं तन्द्रा स्तैमित्यं पर्वणां च रुक्
शीत ज्वरम् जयन्ति आशु संसर्ग बल योजनात्

चन्दन अगुरु काश्मर्य पटोल मधुक उत्पलैः

काम शोक भय क्रोधैः अभिषक्तस्य यो ज्वरः

विक्षेपणं च गात्राणां श्वासः च अस्थि गते ज्वरे

तत्र श्लोकः

ज्वरः प्राण अन्त कृत् यः च शीघ्रम् इन्द्रिय नाशनः

इति क्रिया क्रमः सिद्धो ज्वर घ्नः संप्रकाशितः

जाती आमलक मुस्तानि तद्वत् धन्वयवासकम्

बुद्ध्वा ज्वर करान् काले वम्यानां वमनैः हरेत्

एतैः एव च शृत शीतम् सलिलम् अवगाह परिषेक अर्थम् प्रयुञ्जीत

मात्राशितीये निर्दिष्टाः प्रयोज्याः ताः ज्वरेषु अपि

वात पित्त उल्बणे विद्यात् लिङ्गम् मन्द कफे ज्वरे

दौर्गन्ध्यं गात्र विक्षेपः ज्वरे मांस स्थिते भवेत्

दिन द्वयम् यो विश्रम्य प्रत्येति स चतुर्थकः

मदात्यये मद्य नित्ये ग्रीष्मे पित्त कफ अधिके

हृद् रोगम् श्वासम् आनाहम् मोहं च जनयेत् भृशम्

पेयं तत् उष्णम् शीतं वा यथास्वं भेषजैः शृतम्

ज्वर प्रभावः जन्म आदौ निधने च महत्तमः

लाला प्रसेकः हृल्लासः क्षुध् नाशः विरसं मुखम्

वात उल्बणे स्याद् द्वि अनुगे तृष्णा कण्ठ आस्य शुष्क ता

दोषाः फलानाम् आमानाम् स्वरसा इव स अत्ययाः

ज्वरः प्रधानो रोगाणाम् उक्तः भगवता पुरा

पिप्पल्याः त्रिफलायाः च दधिनस् तक्रस्य सर्पिषः

अन्तर्वेगो बहिस् वेगः द्विविधः पुनर् उच्यते

ज्वरे लङ्घनम् एव आदौ उपदिष्टम् ऋते ज्वरात्

हृदयस्य अविशुद्धिः च तन्द्रा च आलस्यम् एव च

हिताः च लघवो यूषा जाङ्गल आमिष जाः रसाः

दौर्बल्यात् देह धातूनाम् ज्वरो जीर्णो ऽनुवर्तते

उष्णम् उष्णेन संवृद्धं पित्तं शरदि कुप्यति

रक्त उष्णाः पिडकाः तृष्णा स रक्तम् ष्ठीवनं मुहुः

ह्रीबेरं रोहिणी तिक्ता श्वदंष्ट्रा मदनानि च

गत अङ्ग शूलः लघु अङ्गः सद्यो भवति विज्वरः

ज्वर अधिकारे यत् वाच्यम् तत् सौम्य निखिलं शृणु

विषमं तिक्त शीतैः च ज्वरं पित्त उत्तरम् जयेत्

हीन वाते मध्य कफे लिङ्गं पित्त अधिके मतम्

मनस् विकारे निर्दिष्टं कार्यं तत् विषमज्वरे

इति अस्य प्रकृतिः प्रोक्ता प्रवृत्तिः तु परिग्रहात्

केवलं स मनस्कम् च ज्वर अधिष्ठानम् उच्यते

अभ्यङ्गान् च प्रदेहान् च परिषेक अवगाहने

बद्ध प्रच्युत दोषम् वा निरामं पयसा जयेत्

अनिर्घातेन दोषाणाम् अल्पैर् अपि अहितैः नॄणाम्

पृश्निपर्णी बला बिल्व नागर उत्पल धान्यकैः

बला वृक्षाम्ल कोल अम्ल कलशी धावनी शृताम्

प्रियङ्गुः मदनम् मुस्तं शताह्वा मधुयष्टिका

पुनर् माहेश्वरम् भागं ध्रुवं दक्षः प्रजापतिः

संनिपात ज्वरः ऽसाध्यः कृच्छ्र साध्यः तु अतस् ऽन्यथा

विज्वर त्वम् लघु त्वम् च क्षुध् च एव अस्य उपजायते

बृहत्यौ वत्सकं मुस्तं देवदारु महौषधम्

कोलवल्ली च योगो ऽयं संनिपात ज्वर अपहः

विबद्ध दोषः ज्वरितः कषायं स गुडम् पिबेत्

आरग्वधम् उशीरम् च मदनस्य फलं तथा

ध्यान निःश्वास बहुलम् लिङ्गं काम ज्वरे स्मृतम्

दश अहम् द्वादश अहम् वा सप्त अहम् वा सु दुःसहः

काल प्रकृति दूष्याणाम् प्राप्य एव अन्यतमात् बलम्

हेम शङ्ख प्रवालाणाम् मणीनां मौक्तिकस्य च

पश्यन् समर्थः च उपेक्षाम् चक्रे दक्षः प्रजापतिः

युक्तं प्रकृति सत्त्वेन विद्यात् पुरुषम् अज्वरम्

मुच्यते सहसा प्राणैः चिरम् क्लिश्यति वा नरः

यावत् लघु त्वात् अशनम् दद्यात् मांस रसेण च

पुनर् च द्विविधो दृष्टः सौम्यः च आग्नेयः एव वा

अचिरेण एव कालेन स हन्ति पुनर् आगतः

स प्रत्यनीकः कुरुते काल वृद्धि क्षय आत्मकम्

क्षौद्र अम्बुना रसेण इक्षोः अथवा लवण अम्बुना

त्वच् मात्र शेषाः येषां च भवति आगन्तुः अन्वयः

रक्त धातु आश्रयः प्रायो दोषः सततकं ज्वरम्

पञ्चत्व प्रत्ययात् नॄणाम् क्लिश्यतां स्वेन कर्मणा

स नागरम् पर्पटकं पिबेत् वा स दुरालभम्

एवम् अन्ये ऽपि च गदा व्यावर्तन्ते पुनर् गताः

विमुञ्चतः प्रशान्तस्य चिह्नं यत् च पृथक् पृथक्

विसर्गं द्वादशे कृत्वा दिवसे अव्यक्त लक्षणम्

सर्पिषो महतीं मात्रां पीत्वा वा छर्दयेत् पुनः
आदान मध्ये तस्य अपि वात पित्तम् भवेत् अनु

गुडूची नागरं पाठा किरातं कटुरोहिणी

शृतं पयः स खर्जूरम् पिपासा ज्वर नाशनम्

घर्म अम्बु च अनुपान अर्थम् तृषिताय प्रदापयेत्

हिम अम्बु सिक्ते सदने दाह आर्तः संविशेत् सुखम्

लावान् कपिञ्जलान् एणान् चकोरान् उपचक्रकान्

अथ ईश्वरम् देव गणः सह सप्तर्षिभिः विभुम्

व्यवायम् अति चेष्टाः च स्नानम् अति अशनानि च

वर्ज्यम् एतत् नरः तस्य पुनर् आवर्तते ज्वरः

लाज पेयाम् सुख जराम् पिप्पली नागरैः शृताम्

ज्वरः क्षीणस्य शूनस्य गम्भीरो दैर्घरात्रिकः

शुक्र स्थान गतः शुक्र मोक्षम् कृत्वा विनाश्य च

ज्वर प्रमोक्षे पुरुषः कूजन् वमति चेष्टते

पौष्करेषु सु शीतेषु पद्म उत्पल दलेषु च

मदनं पिप्पलीभिः वा कलिङ्गैः मधुकेन वा

ज्वरस्य वेगं कालं च चिन्तयन् ज्वर्यते तु यः

यान्ति ज्वरम् अकुर्वन्तः ते तथा अपि अपकुर्वते

ज्वरान् उपचरेत् हि इमान् ऋते मद्य समुत्थितात्

कफ उल्बणम् सन्निपातं तन्द्रा कासेन च आदिशेत्

रूक्षं तेजो ज्वर करम् तेजसा रूक्षितस्य च

अम्ल अभिलाषी ताम् एव दाडिम अम्लाम् स नागराम्

सोमं स अनुचरम् देवं स मातृ गणम् ईश्वरम्

परिदग्धा खर स्पर्शा जिह्वा स्रस्त अङ्ग ता परम्

प्रतिश्या छर्दिः आलस्यम् तन्द्रा अरुचि अग्नि मार्दवम्

शैत्यं कासो अरुचिः तन्द्रा पिपासा दाह रुज् व्यथाः

क्षय कास शिरस् शूल पार्श्व शूल अंस ताप नुद्

ज्वर प्रशमनम् दद्यात् बल स्वेद रुचि प्रदम्

कफ स्थान आनुपूर्वया वा संनिपात ज्वरम् जयेत्

ज्वरितं षष् अहे ऽतीते लघु अन्न प्रतिभोजितम्

बृहत्यादिः गणः प्रोक्तः संनिपात ज्वर अपहः

किराततिक्तकं मुस्तं गुडूचीं विश्वभेषजम्

असात्म्यानि अन्न पानानि विरुद्धानि च वर्जयेत्

कुरङ्गान् कालपुच्छान् च हरिणान् पृषतान् शशान्

मुहुर् दाहः मुहुः शीतं स्वेद स्तम्भः मुहुर् मुहुर्

अन्येद्युष्कं दोषो रुद्ध्वा मेदस् वहाः सिराः

त्रिविधो धातुः एकैकः द्वि धातु स्थः करोति यम्

लङ्घनं स्वेदनं कालो _ तिक्तकः रसः

ईषत् स लवणम् युक्त्या निरूहं मधु सर्पिषा

स्व गन्धस्य असह त्वम् च मेदस् स्थे ग्लानि अरोचकौ

भ्रमः पिपासा दाहः च गौरवं शिरसो अति रुज्

क्षणे दाहः क्षणे शीतम् अस्थि संधि शिरस् रुजा

शीतं प्रशमयन्ति आशु धूपाः च अगुरु जाः घनाः

श्वासः कासः प्रतिश्यायो मुख शोषः अति पार्श्व रुज्

क्षतानां व्रणितानां च क्षत व्रण चिकित्सया

दाह राग भ्रम मद प्रलापाः रक्त संस्थिते

रुद्रो रौद्रं पुरस्कृत्य भावम् आत्म विद् आत्मनः

पूर्वरूपम् अधिष्ठानम् बल काल आत्म लक्षणम्

वृषस्य दधि मण्डेन सुरया वा स सैन्धवम्

दश अहम् यावत् अश्नीयात् लघु अन्नम् ज्वर शान्तये

लभन्ते सुखम् अङ्गानि बलं वर्णः च वर्धते

क्रियाभिः आभिः प्रशमं न प्रयाति यदा ज्वरः

शरद् वसन्तयोः विद्वाः ज्वरस्य प्रतिकारयेत्

क्रोध प्रवात व्यायामान् कषायान् च विवर्जयेत्

दिव्यं सहस्रं वर्षाणाम् असुराः अभिदुद्रुवुः

अन्येद्युष्कः प्रतिदिनं दिनं हित्वा तृतीयकः

लङ्घन उष्ण उपचार आदिः क्रमः कार्यः च पूर्ववत्

मूर्छा मोह मद ग्लानि भूयिष्ठम् विष सम्भवे

ततो यज्ञः स विध्वस्तो व्यथिताः च दिवौकसः

समासेन उपदिष्टस्य व्यासतः शृणु लक्षणम्

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

दाह तृष्णा परीतस्य वातपित्त उत्तरम् ज्वरम्

काम आदि जानाम् रोगाणाम् अन्येषाम् अपि तत् स्मृतम्

सहस्रधौतं सर्पिः वा तैलं वा चन्दनादिकम्

सर्व देह अनुगाः स्तब्धा ज्वरं कुर्वन्ति संततम्

नवज्वरे दिवास्वप्न स्नान अभ्यङ्ग अन्न मैथुनम्

सन्निपाते तु यो भूयान् स दोषः परिकीर्तितः

आस्थापनं यापनं वा कारयेत् विषमज्वरे

संचितं पित्तम् उद्रिक्तम् शरदि आदित्य तेजसा

दाह व्यथा परीताः च भ्रान्ता भूत गणाः दिशः

रूक्षस्य ये न शाम्यन्ति सर्पिः तेषाम् भिषग्जितम्

सृष्ट _ पैत्तिको वा अथ शीतां मधु युताम् पिबेत्

विगत क्लम संतापम् अव्यथम् विमल इन्द्रियम्
कर्कोटकं कठिल्लं च विद्यात् शाकम् ज्वरे हितम्

युगपद् च अनुपद्यन्ते नियमात् संतते ज्वरे

अधिशेते तथा धातुं दोषः काले च कुप्यति

निर्दिष्टा भेषज अध्याये भिषज् तान् अपि योजयेत्

पक्वाशय गते दोषे वक्ष्यन्ते ये च सिद्धिषु

विक्षिप्य आमाशय ऊष्माणम् यस्मात् गत्वा रसं नृणाम्

न तु कल्पनम् उद्दिश्य कषायः प्रतिषिध्यते

मनसि अभिहते पूर्वं काम आद्यैः न तथा बलम्

बलवत्सु अल्प दोषेषु ज्वरः साध्यो ऽनुपद्रवः

युक्तम् उष्ण अम्बुना पेयं वमनं ज्वर शान्तये

यथाप्राणं हरेत् दोषम् प्रयोगैः वा शमं नयेत्

क्षयं कासं शिरस् शूलम् पार्श्व शूलम् हलीमकम्

सप्त अहात् वा दश अहात् वा द्वादश अहात् तथा एव च

रक्त विष् मूत्र ता दाहः स्वेदः तृष् बल संक्षयः

शोक जे बाष्प बहुलम् त्रास प्रायम् भय ज्वरे

बलां श्वदंष्ट्रां बृहतीं कलसीं धावनीं स्थिराम्

गुरु उष्ण त्वात् न शंसन्ति ज्वरे केचिद् चिकित्सकाः

धारोष्णं वा पयः सद्यो वात पित्त ज्वरम् जयेत्

अन्येद्युष्कं ज्वरं कुर्यात् अपि संश्रित्य शोणितम्

संततः सततो अन्येद्युस् तृतीयक चतुर्थकौ

श्वसन् विवर्णः स्विन्न अङ्गः वेपते लीयते मुहुः

दद्यात् संशोधनं काले कल्पे यत् उपदेक्ष्यते

यो ऽस्य वक्त्र रसः तस्मात् विपरीतम् प्रियं च यत्

तस्य प्रकृतिः उद्दिष्टा दोषाः शारीर मानसाः

क्रोध अग्निः उक्तवन् देवम् अहम् किं करवाणि ते

पयसा वृषदंशस्य शकृत् वा तद् अहर् पिबेत्

कषायाः सर्व एव एते सर्पिषा सह योजिताः

कुक्कुटान् च मयूरान् च तित्तिरि क्रौञ्च वर्तकान्

प्राणं वायु अग्नि सोमैः च सार्धं गच्छति असौ विभुः

काल दूष्य प्रकृतिभिः दोषः तुल्यः हि संततम्

संनिपात ज्वरस्य अन्ते कर्ण मूले सु दारुणः

पक्ति स्थानात् तथा दोषैः ऊष्मा क्षिप्तो बहिस् नॄणाम्

नद्यः तडागाः पद्मिन्यो ह्रदाः च विमल उदकाः

पुनः पञ्चविधो दृष्टो दोष काल बल अबलात्

चतुर्थको दर्शयति प्रभावं द्विविधं ज्वरः

अथ अतस् ज्वरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

तस्य अग्निः दीप्यते ताभिः समिद्भिः इव पावकः

हेतवो विविधाः तस्य निदाने संप्रदर्शिताः

यूष अर्थे यूष सात्म्यानाम् ज्वरितानां प्रदापयेत्

परिपक्वेषु दोषेषु सर्पिस् पानम् यथा अमृतम्

विविक्ते शान्तम् आसीनम् अग्निवेशः कृत अञ्जलिः

क्षयः तमः ज्वरः पाप्मा मृत्युः च उक्ताः यम आत्मकाः

इति बुद्ध्वा ज्वरं वैद्य उपक्रामेत् तु संततम्

अस्थि मज्ज गते देया निरूहाः स अनुवासनाः

निदाने कारणानि अष्ट पूर्व उक्तानि विभागशः

उदीर्ण दोषः तु अल्प अग्निः अश्नन् गुरु विशेषतः

ज्वर घ्नाः दीपनाः च एते कषाया दोष पाचनाः

द्वादशा एते समुद्दिष्टाः संततस्य आश्रयाः तदा

पयो अनुपानम् उष्णम् वा पीत्वा द्राक्षा रसम् नरः

कफ हीने वात मध्ये लिङ्गं पित्त अधिके विदुः

यत् च नावनिकं तैलं याः च प्राक् धूम वर्त्यः

न विड् जीर्णा न च ग्लानिः ज्वरस्य आमस्य लक्षणम्

स्रोतसां शोधनं बल्यं रुचि स्वेद करम् शिवम्

छर्दिः शैत्यं मुहुर् दाहः तृष्णा मोहो अस्थि वेदना

तत् अस्य मुख वैशद्यम् प्रकाङ्क्षां च अन्न पानयोः

आगन्तुः अष्टमः यः तु स निर्दिष्टः चतुर्विधः

विरेक वमने च उभे स अस्थि भेदम् प्रकूजनम्

गुडूचीं त्रायमाणां च चन्दनं मधुकं वृषम्

एतैः एव च औषधैः अश्लक्ष्ण पिष्टैः सु शीतैः प्रदेहं कारयेत्

दश अहम् उपक्रम्य कषाय आद्यैः उपाचरेत्

स्वेन तेन उष्मणा च एव कृत्वा देह उष्मणः बलम्

गतिर् द्वि एक अन्तर अन्येद्युस् दोषस्य उक्ता अन्यथा परैः

प्रलपति उष्ण सर्व अङ्गः शीत अङ्गः च भवति अपि

स दोष शब्दम् च शकृत् द्रवम् स्रवति वेग वत्

मृदुभिः शोधनैः शुद्धिः यापनाः बस्तयो हिताः

लिङ्गानि एतानि जानीयात् ज्वर मोक्षे विचक्षणः

वात श्लेष्म उल्बणे व्याधौ लिङ्गं पित्त अवरे विदुः

सेक प्रदेहौ रक्त स्थे तथा संशमनानि च

कण्ठ आस्य शोषः वमथुः तृष्णा मूर्च्छा भ्रमो ऽरुचिः
अतो अग्नि बल रक्षा अर्थम् लङ्घन आदि क्रमः हितः

त्रिकण्टक बला व्याघ्री गुड नागर साधितम्

न अति गुरु अति वा स्निग्धं भोजयेत् सहसा नरम्

न सर्पिः पाययेत् वैद्यः कषायैः तम् उपाचरेत्

प्रदद्यात् मांस सात्म्याय ज्वरिताय ज्वर अपहान्

एको ऽर्थो नाम पर्यायैः विविधैः अभिधीयते

पटोल पत्त्रम् स फलम् कुलकं पापचेलिकम्

ज्वर अपहैः फल रसैः युक्तम् स मधु शर्करम्

चतुर्गुणेन अम्भसा वा शृतं ज्वर हरम् पयः

शिरोविरेचनं कुर्यात् युक्ति ज्ञः तद् ज्वर अपहम्

मणीनाम् ओषधीनाम् च मङ्गल्यानां विषस्य च

देह इन्द्रिय मनस् तापी सर्व रोग अग्रजः बली

कालम् अर्थ वशात् च एव ज्वरः तम् तं प्रपद्यते

शटी पुष्कर मूलम् च व्याघ्री शृङ्गी दुरालभा

स प्रलाप भ्रम श्वासः तीक्ष्णः हन्यात् ज्वरः नरम्

घ्नन्ति पीतानि च अभ्यासात् पुनरावर्तकं ज्वरम्

वसन्ते श्लेष्मणा तस्मात् ज्वरः समुपजायते

भवन्ति च अत्र

स आनाहः मद्य सात्म्यानाम् मदिरा रस भोजनैः

भवत्य् अति उष्ण सर्व अङ्गः ज्वरितः तेन च उच्यते

श्वदंष्ट्रा कण्टकारीभ्याम् सिद्धां ज्वर हराम् पिबेत्

संसृष्टाः संनिपतिताः पृथक् वा कुपिता मलाः

गुर्वी अभिष्यन्दि असात्म्यानाम् भोजनात् पुनर् आगते

रूक्ष बद्ध पुरीषाय प्रदद्यात् अनुवासनम्

ज्वरे रस स्थे वमनम् उपवासम् च कारयेत्

पिबेत् वा षष् पलम् सर्पिः अभयाम् वा प्रयोजयेत्

रस आख्यम् धातुम् अन्वेत्य पक्तिं स्थानात् निरस्य च

येषां तु एष क्रमः तानि द्रव्याणि ऊर्ध्वम् अतस् शृणु

रस रक्त आश्रितः साध्यो मेदस् मांस गतः च यः

पाचनं शमनीयं वा कषायं पाययेत् भिषज्

विज्वरं ज्वर संदेहम् पर्यपृच्छत् पुनर्वसुम्

पटोल पिचुमर्दाभ्याम् गुडूच्या मधुकेन च

पिबेत् स बिल्वाम् पेयां वा ज्वरे स परिकर्तिके

कफ पित्तात् त्रिक ग्राही पृष्ठात् वात कफ आत्मकः

चिरात् पाकः च दोषाणां संनिपात ज्वर आकृतिः

मोहः कासो अरुचिः तृष्णा श्लेष्म पित्त प्रवर्तनम्

कृत्वा वेगं गत बलाः स्वे स्वे स्थाने व्यवस्थिताः

जीर्णज्वराणां सर्वेषां पयः प्रशमनं परम्

द्विविधो विधि भेदेन ज्वरः शारीर मानसः

स वृद्धिं बल कालम् च प्राप्य दोषः तृतीयकम्

शिरस् रुज् वेपथुः श्वासः प्रलापः छर्दि अरोचकौ

सैन्धवं पिप्पलीनां च तण्डुलाः स मनःशिलाः

क्रोध जे बहु संरम्भम् भूत आवेशे तु अमानुषम्

स्वयं श्रुत्वा अनुमानेन लक्ष्यते प्रशमेन वा

आहार भावात् प्राणाय सर त्वात् लाघवाय च

अवगाहे हिता दाह तृष्णा ग्लानि ज्वर अपहाः

पुराण सर्पिः सिंहस्य वसा तद्वत् स सैन्धवा

अंस अभितापम् अग्निम् च विषमं संनियच्छति

तस्मात् विशेषतः तस्य यतेत प्रशमे भिषक्

पिप्पली फल मुस्तानाम् कल्केन मधुकस्य च

निरामः च अपि अतस् प्रोक्तो ज्वरः प्रायो ऽष्टमे ऽहनि

जीर्णज्वर हरम् कुर्यात् सर्वशस् च अपि उपक्रमम्

चित्त इन्द्रिय शरीराणाम् अर्तयः अन्याः च न एकशस्

संनिपात ज्वरस्य उक्तम् लिङ्गं यत् तस्य तत् स्मृतम्

तेन कषायेण द्वि गुणित पयसा तेषाम् एव च कल्केन कषाय अर्ध मात्रम् मृदु अग्निना साधयेत् तैलम्

विषमज्वर एव अन्यः चतुर्थक विपर्ययः

स्वप्न नाशः अति वाच् जृम्भा वात पित्त ज्वर आकृतिः

मात्रा काल विदा युक्तः स च शीतज्वर अपहः

तम् उवाच ईश्वरः क्रोधं ज्वरो लोके भविष्यसि

लङ्घनं न हितं विद्यात् शमनैः तान् उपाचरेत्

उपयुज्य अन्न पानम् वा प्रभूतं पुनर् उल्लिखेत्

देहे च अभिहते पूर्वं वात आद्यैः न तथा बलम्

सन्तापो मध्य वेगः च वात श्लेष्म ज्वर आकृतिः

याः च अपि पुनर् आवृत्तम् क्रियाः प्रशमयन्ति तम्

स्रोतसां संनिरुद्ध त्वात् स्वेदं ना न अधिगच्छति

एतस्मात् कारणात् विद्वाः वातिके अपि आदितस् ज्वरे

सो अभिषङ्ग ज्वरः ज्ञेयो यः च भूत अभिषङ्ग जः

सा कुटी तत् च शयनं तत् च अवछादनम् ज्वरम्

अन्न कालेषु च अपि अस्मै विधेयं दन्त धावनम्

स्वेद मूत्र पुरीषाणाम् चिरात् दर्शनम् अल्पशस्
तद्विधैः च हते गात्रे ज्वरः स्यात् अभिघात जः

वात प्रधानम् सर्पिर्भिः वस्तिभिः स अनुवासनैः

केषांचिद् एषां लिङ्गानां संतापो जायते पुरः

पुनर् विवृद्धाः स्वे काले ज्वरयन्ति नरं मलाः

एष शट्यादिको वर्गः संनिपात ज्वर अपहः

रोगराट् सर्व भूतानाम् अन्त कृत् दारुणः ज्वरः

निरूहो बलम् अग्निं च विज्वर त्वम् मुदं रुचिम्

ज्वर अवसृष्टः रक्ष्यः च यावत्कालं यतो यतः

ज्वर अतिसारी पेयां वा पिबेत् स अम्लाम् शृतां नरः

वैविध्याद् अभिचारस्य शापस्य च तद् आत्मके

वत्सक आरग्वधौ पाठां षड्ग्रन्थां कटुरोहिणीम्

दोषे विबद्धे नष्टे ऽग्नौ सर्व सम्पूर्ण लक्षणः

पुनर् आश्रय भेदेन धातूनां सप्तधा मतः

भक्त्या मातुः पितुः च एव गुरूणां पूजनेन च

अस्वेद निद्रः तृष्णा आर्तः पिबेत् पेयां स शर्कराम्

इति एते द्वंद्व जाः प्रोक्ताः संनिपात जः उच्यते

ऋतु अहर् रात्र दोषाणाम् मनसः च बल अबलात्

तस्यां तस्याम् अवस्थायाम् ज्वरितानां विचक्षणः

जगत् हित अर्थम् तत् सर्वं भगवन् वक्तुम् अर्हसि

आरग्वधं वा पयसा मृद्वीकानां रसेन वा

शुद्धे मार्गे हृते दोषे विप्रसन्नेषु धातुषु

यथा प्रज्वलितो वह्निः स्थाल्याम् इन्धनवान् अपि

संनिपात ज्वरस्य ऊर्ध्वम् अतस् वक्ष्यामि लक्षणम्

पिप्पल्यः चन्दनम् मुस्तम् उशीरम् कटुरोहिणी

पिबेत् ज्वर आगमे युक्त्या स्नेह स्वेद उपपादितः

प्रयोजयेत् ज्वर हरान् निरूहान् स अनुवासनान्

विसंज्ञो ज्वर वेग आर्तः स क्रोधः इव वीक्ष्यते

चतस्रः पर्णिनीः च एव निर्यूहम् उपकल्पयेत्

बहु दोषस्य बलवान् प्रायेण अभिनवः ज्वरः

अन्तर्दाहो अधिकः तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः

तेन सुख उष्णेन ज्वरितम् अभ्यञ्ज्यात् तथा शीतज्वरः प्रशाम्यति एतैः एव च औषधैः श्लक्ष्ण पिष्टैः सुख उष्णैः प्रदेहं कारयेत् एतैः एव च शृतं सुख उष्णम् सलिलम् अवगाहन अर्थम् परिषेक अर्थम् च प्रयुञ्जीत शीतज्वर प्रशम अर्थम्

भूत अभिषङ्गात् कुप्यन्ति भूत सामान्य लक्षणाः

किराततिक्तम् अमृता चन्दनं विश्वभेषजम्

पक्त्वा तेन कषायेण पयसा द्विगुणेन च

जन्म आदौ निधने च त्वम् अपचार अन्तरेषु च

हिङ्गु तुल्या तु वैयाघ्री वसा नस्यं स सैन्धवा

यत् उक्तम् भेषज अध्याये विमाने रोग भेषजे

तेभिः आशु प्रशमं याति बहिस् मार्ग गतः ज्वरः

निम्बः पटोलः त्रिफला मृद्वीका मुस्ता वत्सकौ

अन्तर्वेगस्य लिङ्गानि ज्वरस्य एतानि लक्षयेत्

ज्वर मुक्तः न सेवेत यावत् न बलवान् भवेत्

अभ्यङ्गान् च प्रदेहान् च परिषेकान् च कारयेत्

कास आदिषु च सर्वेषु दद्यात् स उपद्रवेषु च

क्रिया क्रम विधौ युक्तः प्रायः प्राक् अपतर्पणैः

वसां गुडूचीं त्रिफलां त्रायमाणां यवासकम्

ज्वरेण आविशता भूतं न हि किंचिद् न तप्यते

असाध्यो बलवान् यः च केश सीमन्त कृत् ज्वरः

यथा कर्म प्रयोगेण लक्षणं स्यात् पृथग्विधम्

प्राक् सूत्रितस्य वक्ष्यामि लक्षणं वै पृथक् पृथक्

क्षय अनिल भय क्रोध काम शोक श्रम उद्भवात्

तत्र अभिघात जे वायुः प्रायो रक्तं प्रदूषयन्

अभिषक्तस्य च अपि आहुः ज्वरम् एके अभिषङ्ग जम्

सर्षपाः स यवाः सर्पिः धूपनम् ज्वर नाशनम्

हारिद्र मूत्र नेत्र त्वम् दाहः तृष्णा भ्रमो ऽरुचिः

कोठानां श्याव रक्तानाम् मण्डलानां च दर्शनम्

आलस्यं नयने स अस्रे जृम्भणं गौरवं क्लमः

हीन पित्ते मध्य कफे लिङ्गं स्यात् मारुत अधिके

पेयां वा रक्तशालीनां पार्श्व वस्ति शिरस् _

मृद्वीका आमलकानाम् वा रसं प्रस्कन्दनं पिबेत्

वमनैः च विरेकैः च वस्तिभिः च यथाक्रमम्

संतापः स अरुचिः तृष्णा स अङ्गमर्दः हृदि व्यथा

पश्चात् तुल्यम् तु केषांचिद् एषु काम ज्वर आदिषु

ज्वरितानाम् अभ्यङ्ग आदीन् उपक्रमान् उपदेक्ष्यामः एवंविधानाम् अन्येषां च उष्ण वीर्याणाम् यथालाभम् औषधानाम् कषायं कारयेत् तेन कषायेण तेषाम् एव च कल्केन तैल पात्रम् विपाचयेत्

विष वृक्ष अनिल स्पर्शात् तथा अन्यैः विष सम्भवैः
कुर्यात् निरनुबन्धानाम् अभ्यङ्ग आदीन् उपक्रमान्

कामं तु पयसा तस्य निरूहैः वा हरेत् मलान्

निर्दश अहम् अपि ज्ञात्वा कफ उत्तरम् अलङ्घितम्

मधूक मुस्ता मृद्वीका काश्मर्याणि परूषकम्

कर्म साधारणं जह्यात् तृतीयक चतुर्थकौ

यथा अभिलाषम् शीत उष्णम् विभज्य द्विविधं ज्वरम्

मांस स्रोतांसि अनुगतः जनयेत् तु तृतीयकम्

ईषत् अम्लान् अनम्लान् वा सरान् काले विचक्षणः

नीलिनीम् अजगन्धाम् च त्रिवृतां कटुरोहिणीम्

अभिघात ज्वरः नश्येत् पान अभ्यङ्गेन सर्पिषः

कासात् श्वासात् शिरस् शूलात् पार्श्व शूलात् चिर ज्वरात्

पलङ्कषा निम्ब पत्त्रम् वचा कुष्ठं हरीतकी

रसोनस्य स तैलस्य प्राग्भक्तम् उपसेवनम्

गङ्गां मरुत् गणान् च इष्ट्या पूजयन् जयति ज्वरान्

कृत्वा दोष वशात् वेगम् क्रमात् उपरमन्ति ये

प्रकृत्या एव विसर्गस्य तत्र न अनशनात् भयम्

तस्य प्राणि सपत्नस्य ध्रुवस्य प्रलय उदये

शील वैकृतम् अल्पम् च ज्वर लक्षणम् अग्र जम्

लिङ्गम् आमस्य जीर्णस्य स औषधम् च क्रिया क्रमम्

पाठाम् उशीरम् स उदीच्यम् पिबेत् वा ज्वर शान्तये

चारु उपचित गात्राः च तरुण्यो यौवन ऊष्मणा

स्वेदनानि अन्न पानानि वात श्लेष्म हराणि च

पिप्पली मुस्ता मृद्वीका चन्दन उत्पल नागरैः

मुद्गात् _ चणकान् कुलत्थान् स मकुष्टकान्

निर्वृत्ते ऽपि ज्वरे तस्मात् यथावस्थम् यथाबलम्

प्रशान्तः कारणैः येभिः च पुनर् आवर्तते ज्वरः

यज्ञे न कल्पयामास प्रोच्यमानः सुरैः अपि

बल अधिष्ठानम् आरोग्यम् यद् अर्थः ऽयं क्रिया क्रमः

कृत्वा कषायं पेष्य अर्थे दद्यात् तामलकीम् शटीम्

ज्वरात् विमुच्यते पीत्वा मृद्वीकाभिः सह अभयाम्

धारणात् अगदानाम् च सेवनात् न भवेत् ज्वरः

पिबेत् वा क्षौद्रम् आवाप्य स घृतम् त्रिफला रसम्

अभिघात अभिषङ्गाभ्याम् अभिचार अभिशापात्

तेषाम् अदारुणः मोक्षो ज्वराणां चिरकारिणाम्

असंजात बलः यः तु ज्वर मुक्तः निषेवते

ज्वरः प्राप्नोति काम आद्यैः मनो यावत् न दूष्यति

स शुद्ध्या वा अपि अशुद्ध्या वा रस आदीनाम् अशेषतः

मद्य उत्थे पैत्तिके च अथ शीतलं तिक्तकैः शृतम्

ज्वरो विकारो रोगः च व्याधिः आतङ्कः एव च

वात जे श्रम जे च एव पुराणे क्षत जे ज्वरे

ज्वरिभ्यो बहु दोषेभ्यः ऊर्ध्वं च अधस् च बुद्धिमान्

तृष्णा अरुचि प्रशमनाः मुख वैरस्य नाशनाः

मेद्यानाम् उष्ण वीर्याणाम् आमिषाणाम् च भक्षणम्

शृतां विदारिगन्धा आद्यैः दीपनीं स्वेदनीं नरः

अधिशेते यथा भूमिं बीजं काले च रोहति

शीत उष्ण स्निग्ध रूक्ष आद्यैः ज्वरः यस्य न शाम्यति

अद्भिः ओषधिभिः च एव मधुराभिः चितः कफः

अनुपस्थित दोषाणाम् वमनं तरुणे ज्वरे

तपस् विघ्न अशनाः कर्तुं तपस् विघ्नम् महात्मनः

पीत्वा निशि स्थितं जन्तुः ज्वरात् शीघ्रम् विमुच्यते

यज्ञ सिद्धि प्रदाः ताभिः हीनम् च एव स इष्टवान्

स्निग्ध उष्णैः अन्न पानैः च शमयेत् विषमज्वरम्

सप्त अह आदिषु कालेषु प्रशमं याति हन्ति वा

शीत वाताः वहैः

मस्तु इक्षु रस मद्य आद्यैः यथा आहारम् अवाप्नुयात्

दीन ताम् श्वयथुं ग्लानिं पाण्डु ताम् न अन्न काम ताम्

अविपाक आस्य वैरस्ये हानिः च बल वर्णयोः

ष्ठीवनं रक्त पित्तस्य कफेन उन्मिश्रितस्य च

किराततिक्तकं तिक्ता मुस्तं पर्पटको ऽमृता

संततं सतत अन्येद्युस् तृतीयक चतुर्थकान्

एतत् तैलम् अभ्यङ्गात् सद्यो दाह ज्वरम् अपनयति

स्रोतोभिः विसृताः दोषा गुरवो रस वाहिभिः

प्रयोज्या ज्वर शान्ति अर्थम् अग्नि संधुक्षणाः शिवाः

काम आदि जानाम् उद्दिष्टम् ज्वराणां यत् विशेषणम्

प्राकृतः सुख साध्यः तु वसन्त शरद् उद्भवः

सर्व देह अनुगाः स आमाः धातु स्थाः असु निर्हराः

रक्तशालि आदयः शस्ताः पुराणाः षष्टिकैः सह

सत्क्रिया दोष पक्त्या चेद् विमुञ्चति सु दारुणम्

शरीरं बल कालः तु निदाने संप्रदर्शितः

त्रयोदशविधः स्वेदः स्वेदाध्याये निदर्शितः

आत्रेयेण अग्निवेशाय भूतानां हित काम्यया