tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
स्वभाव जाः क्षुध् पिपासा जरा आदयः काल जाः अकाल जाः च

सति एव विपक्ष शीलने अनिष्ट कर्म क्षयात् दैविकानाम्

आगन्तुः अन्वेति निजं विकारं निजः तथा आगन्तुम् अतिप्रवृद्धम्

ते पुनः सुख साध्य आदि विशेषेण चतुर्विधाः प्राञ्चम् उपदिष्टाः

अल्प निदानाः महा _ च उभय आत्मकाः

सर्वो वा प्रज्ञापराध एव अयम् यत् एषाम् अविवर्जनम्

जात जाः स्व अपचारात् संतर्पण जाः अपतर्पण जाः च

बाह्य हेतु जाः तु आगन्तवः तेषु व्यथा पूर्वम् उपजायते ततो दोष वैषम्यम्

यदि स्वयं कृतात् एव कर्मणः कार्य निर्वृत्तिः स्यात् न दृष्टं पुरुष अन्तर कृतात् किम् इति विद्वाः अपि पर आचरितयोः उपकार अपकारयोः सुख दुःख अनुरोधात् तोष रोषौ प्रतिकर्तव्य चिन्ताम् वा प्रतिपद्यते

ततस् अल्पम् अल्प वीर्यम् वा विपरीतम् अतस् अथवा

तान् यथायथम् एव वक्ष्यमाणान् उपलक्षयेत्

अथ अतस् रोगभेदीयम् अध्यायम् व्याख्यास्याम इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

सु बहुशस् ऽपि च भिद्यमाना व्याधयो निज आगन्तुताम् न व्यभिचरन्ति

ततस् च दोष विशेषात् भूयः सप्तविधाः

तेषु आद्याः पूर्वरूप संज्ञाः उपद्रवाः तु इतरे

अर्थ कर्म कालाः पुनः सम्यक् योगेन उपशयात् भूयिष्ठं स्वास्थ्य हेतवः

प्रतिश्यायः कास ज्वरयोः

त एते समासतः पुनर् द्विविधाः भवन्ति प्रत्युत्पन्न कर्म जाः पूर्व कर्म जाः च

अभियुक्तः तु सततं सर्वम् आलोच्य सर्वथा

तत्र रोग उत्पत्ति प्रत्युत्पन्नं कर्म यत् अनेन एव शरीरेण दृष्टम् अदृष्टम् च उद्दिश्य आप्त उपदिष्टानाम् विहितानां प्रतिषिद्धानाम् अननुष्ठानम् अनुष्ठानम् वा

पीडा कृताः क्षत भङ्ग प्रहार क्रोध शोक भय आदयः शारीरा मानसाः च

अनुमानात् तु यूक अपसर्पणेन शरीरस्य वैरस्यं मक्षिका उपसर्पणेन माधुर्यं तथा अग्निम् जरण शक्त्या बलं व्यायाम शक्त्या गूढ लिङ्गम् व्याधिम् उपशय अनुपशयात् दोष प्रमाणम् उपचार विशेषेण आयुषः क्षयं रिष्टैः

तत्र आगमात् रोगम् एवम् एवम् प्रकोपनम् एवम् योनिम् एवम् आत्मानम् एवम् अधिष्ठानम् एवम् वेदनम् एवम् रूप शब्द गन्ध रस स्पर्शम् एवं पूर्वरूपम् एवम् उपद्रवम् एवम् वृद्धि स्थान क्षय अन्वितम् एवम् उदर्कम् एवंनामानम्

अनियत फल दायिनि तु दैवे हित अभ्यास रतस्य अवकाशम् एव न लभते व्याधिः

प्रत्यक्षात् तु आतुरस्य यथास्वम् इन्द्रियैः देह शकृत् व्रण आदि गन्धम् च

तत्र काय आदि कर्मणः अतिप्रवृत्तिः अतियोगः

काल जाः शीत आदि कृताः ज्वर आदयः व्यापन्न जाः असंरक्षण जाः च

तरंग बुद्बुद आदयः च अम्भसि तथा दोषेषु रोगाः

अल्पशो न एव वा प्रवृत्तिः अयोगः

यदा हि एते त्रयो निदान आदि विशेषात् न अन्यः ऽन्यम् अनुबध्नन्ति ईषत् वा अनुबध्नन्ति अबलाः वा न तदा अभिनिर्वर्तन्ते व्याधयः चिरात् वा अभिनिर्वर्तन्ते तनवो वा भवन्ति असंपूर्ण लिङ्गाः वा विपरीते तु विपरीताः

स हि पीडाकरतरो भवति व्याधि परिक्लिष्ट देह त्वात् प्रमेह पिडिका आदि वत्

एवं च आहुः

ज्ञान अंशेन न हि ज्ञानं कृत्स्ने ज्ञेये प्रवर्तते

तत्र निजाः तु दोष उत्थाः तेषु पूर्वं वात आदयः वैषम्यम् आपद्यन्ते ततो व्यथा अभिनिर्वर्तते

ज्ञान बुद्धि प्रदीपेन यो न आविशति योगि वत्

प्रभाव जाः देव गुरु उल्लङ्घन शाप आथर्वण आदि कृताः ज्वर आदयः पिशाच आदयः च

द्विष्ट अत्युच्च परुष भीषण आदि श्रवणम्

तद्वत् च दोषा अपि

स्वभाव आदिभिः आहार कल्पना विशेष आयतनैः अपथ्यानां रसाणाम् अभ्यवहारः तथा स्नान आदीनाम् शीत उष्ण आदीनाम् च स्पृश्यानाम् अयथावत् उपसेवनम् अशुचि भूत अभिघ्रात विष वात आदि संस्पर्शः च मिथ्यायोगः

सप्तविधाः खलु रोगा भवन्ति सह गर्भ जात पीडा काल प्रभाव स्वभाव जाः

आभ्यन्तरो महास्रोतः शरीर मध्यम् महानिम्नम् आम पक्वाशय आश्रयः कोष्ठः अन्तर् इति पर्यायाः

काय वाच् मनस् भेदेन तु त्रिविधम् अपि अहितम् कर्म प्रज्ञापराधः

इतरे तु तद् विपरीताः

तस्मिन् इयम् प्रतीकारस्य प्रवृत्तिः अन्यथा निवृत्तिः
त्रयः च रोगाणां मार्गा बाह्य मध्य अभ्यन्तराः तत्र बाह्यो रक्त आदि धातवः त्वच् च

पथ्यं विपर्यये युञ्जन् प्राणान् मुष्णाति रोगिणाम्

एवम् एते व्याधयो द्विविधाः सन्तः त्रिविधा जायन्ते

ते तु पृथक् द्विविधाः

दोष कर्म क्षयात् अन्येषाम्

तौ क्षयस्य क्षयः शोषस्य

तथा वयः प्रत्यक्षेण च

तस्मात् न कस्यांचिद् अवस्थायाम् आत्मवान् हित अहितयोः तुल्य दर्शी स्यात्

ते पुनः प्रत्येकम् अतियोग अयोग मिथ्यायोग भेदात् त्रिधा भिद्यन्ते

बुभुत्सेत भिषक् तस्मात् तत्त्वम् तन्त्र अनुशीलनात्

तद्वत् एकम् लिङ्गम्

अन्ये तु पुनः प्रत्युत्पन्नं कर्म पर कृतम् अपि वर्णयन्ति

तस्मात् तान् अवहितः सम्यक् आगम आदिभिः परीक्षेत

ते च रोगाः स्वप्रधाना भवन्ति अन्य परिवाराः वा क्रमाद् अननुबन्ध अनुबन्ध आख्याः

तत्र सहजाः शुक्र आर्तव दोष अन्वयाः कुष्ठ अर्शस् मेह आदयः पितृ जाः मातृ जाः च

गर्भ जाः जननी अपचारात् कौब्ज्य पाङ्गुल्य पैङ्गल्य किलास आदयः अन्न रस जाः दौहृद विमान जाः च

जन्म अन्तर अतीतेन तु पूर्वम्

विपरीतो मिथ्यायोगः

स्वयम् अपि च दैवात् निदान अल्पतया वा निवर्तमानः षोडश गुण समुदित क्रिया उपलम्भात् आशुतरम् अपरिक्लिष्टस्य च अपगच्छति

त्रिविधाः च पुनर् व्याधयः मृदु मध्य अतिमात्र भेदेन

प्रधान प्रशमे प्रशमो भवति तेषाम्

तत्र अपि रस वर्जाः विषया यथायथम् इन्द्रियम् बाधन्ते अनुगृह्णन्ति च

प्रकृति विकृति भुक्तम् आस्य रसम् तु प्रश्नेन तथा मृदु क्रूर कोष्ठताम् स्वप्न दर्शनम् अभिप्रायम् जन्म आमय प्रवृत्ति नक्षत्र द्विष्ट इष्ट सुख दुःखानि च

सूक्ष्म अतिदूर अन्तिक स्थ अति भास्वत् भैरव अप्रिय विकृत आदि दर्शनम्

सर्व भावानाम् भाव अभावौ न अन्तरेण योग अतियोग आदीन् व्यवस्येत्

परिणामः पुनः काल उच्यते सः अपि शीत उष्ण वर्ष भेदात् त्रिधा

दोष वैषम्येण एव च बहु रूपा रुज् अनुबध्यते प्रवर्धते च

तस्मात् अदृष्ट हेतवः प्रत्युत्पन्न कर्म जाः

यथा वा कृत्स्नं विकार जातम् वैश्वरूप्येण व्यवस्थितं गुण त्रयम् अ व्यतिरिच्य वर्तते तथा एव इदम् अपि कृत्स्नं विकार जातम् दोषत्रयम् इति

विपरीता दैव जन्मानः

यस्मात् नियत हेतुकः अपि आमयः सम्यक् भिषज् आदेश अनुष्ठानात् उपात्त आयुस् संस्कार अपरिक्षये सति सह्य वेदनताम् प्रतिपद्यते

तत्र यथास्वं प्रतिपक्ष शीलनात् पूर्वेषां रोगाणाम् उपशमः

तत्र अनुबन्धम् प्रकृतिं च सम्यक् ज्ञात्वा ततः कर्म समारभेत

तस्मात् एक आकाराः एव रोगाः तथा रुज् सामान्यात् असंख्य भेदाः वा प्रत्येकं समुत्थान स्थान संस्थान धर्म नाम वेदना प्रभाव उपक्रम विशेषात् ते यथास्थूलं यथास्वम् एव उपदेक्ष्यन्ते

तौ श्वासस्य प्लीहा जठरस्य

तद् आश्रयाः गण्ड पिटिका अलजी अपची चर्मकील अर्बुद अधिमांस मष व्यङ्ग आदयः बहिस् भागाः च शोथ अर्शस् गुल्म विसर्प विद्रधि आदयः

द्वौ इमौ व्याधितौ व्याधि स्वरूपस्य अप्रकाशकौ

तत्र उपनिबद्धाः च स्नायु सिरा कण्डरा आदयः

अपि च

असंख्येय त्वात् च दोष लिङ्गैः एव रोगान् उपक्रमम् च विभजेत्

अनुपशाम्यतो वा पश्चात् तान् उपक्रमेत्

त्रिविधं तु निमित्तम् एषाम् असात्म्य इन्द्रिय अर्थ संयोगः प्रज्ञापराधः परिणामः च

तत्र आद्याः स्वतन्त्राः स्पष्ट आकृतयः यथास्वं समुत्थान उपशयाः च

यथा एव शकुनिः सर्वतः परिपतन् दिवसं स्वां छायां न अतिवर्तते

एवम् एव प्रशमे अभ्युपायः तथा स एव अन्यस्य प्रकोपे

तत् श्वयथोः

तत् च पर अभिसंस्कारम् आचक्षते

सर्वेषां पुनर् विकाराणाम् निदान दोष दूष्य विशेषेभ्यः भाव अभाव विशेषाः भवन्ति

त्वरितं वा बलवन्तम् उपद्रवं प्रधान अविरोधेन

पूति अमेध्य अतितीक्ष्ण उग्र प्रतिकूल आदि आघ्राणम्

लघु व्याधि वत् आभाति लघु व्याधिः ततस् अन्यथा

तद् आश्रयाः मूर्ध आदि रोगाः च

हीन स्व लक्षणः तु अयोगः

स पुनः शाखा आख्यः

प्रकृति सत्त्व सार सात्म्य बलानि अनुशीलनेन इति
तत् तु पुनर् दैव आख्यम् उक्तम् च नियत अनियत भेदेन प्राक्

वेग उदीरण धारण विषम अङ्ग चेष्टन स्खलन कण्डूयन प्रहार प्राणायाम आदि तथा क्षुध् पिपासा अर्ध भुक्त भाषण आदि भय शोक ईर्ष्या मात्सर्य आदि दश धीम् च अकुशलम् कर्म यथास्वं मिथ्यायोगः

दोषा एव हि सर्व रोग एक कारणम्
ताम् ह एताम् एके सावित्रीम् अनुष्टुभम् अन्वाहुः

एवम् उ एषा गायत्री अध्यात्मम् प्रतिष्ठिता

_ ह वै अपि बहु इव अग्नौ अभ्यादधति सर्वम् एव तत् संदहति

एवम् ह एव श्रिया यशसा तपति यः अस्याः एतत् एवम् पदम् वेद

सः यावती इयम् त्रयी विद्या तावत् ह जयति यः अस्याः एतत् एवम् पदम् वेद

असौ अदः मा प्रापत् इति यम् द्विष्यात् असौ अस्मै कामः मा समृद्धी इति _ न ह एव अस्मै सः कामः समृध्यते यस्मै एवम् उपतिष्ठते

दर्शतम् पदम् इति

तत् वै तत् सत्ये प्रतिष्ठितम्

तस्मात् यत् इदानीम् द्वौ विवदमानौ एयातम् अहम् अदर्शम् अहम् अश्रौषम् इति यः एवम् ब्रूयात् अहम् अदर्शम् इति तस्मै एव श्रद्दध्याम

प्राणाः वै गयाः

न तथा कुर्यात्

भूमिः अन्तरिक्षम् द्यौः इति अष्ट अक्षराणि

तत् यत् गयान् तत्रे तस्मात् गायत्री नाम

न हि पद्यसे

नमः ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरजसे

मुखम् हि अस्याः सम्राज् न विदांचकार इति ह उवाच

गायत्री असि एकपदी द्विपदी त्रिपदी चतुष्पदी

सः यावत् इदम् प्राणि तावत् ह जयति यः अस्याः एतत् एवम् पदम् वेद

ददृशे इव हि एष

अष्ट अक्षरम् ह वै एकम् गायत्र्यै पदम्

न एव कश्चनेन आप्यम्

एतत् उ ह एव अस्याः एतत्

वाच् अनुष्टुभ् एतत् वाचम् अनुब्रूमः इति

ऋचः यजूंषि सामानि इति अष्ट अक्षराणि

अथ अस्याः एतत् एव तुरीयम् दर्शतम् पदम् परोरजाः यः एष तपति

तस्याः अग्निः एव मुखम्

तस्मात् आहुः बलम् सत्यात् ओगीयः इति

यत् वै चतुर्थम् तत् तुरीयम्

अथ यावत् इदम् प्राणि यः तावत् प्रतिगृह्णीयात् सः अस्याः एतत् तृतीयम् पदम् आप्नुयात्

तत् प्राणान् तत्रे

सा एषा गायत्री एतस्मिन् तुरीये दर्शते पदे परोरजसि प्रतिष्ठिता

सः यः इमान् त्रीन् लोकान् पूर्णान् प्रतिगृह्णीयात् सः अस्याः एतत् प्रथमम् पदम् आप्नुयात्

तत् वै तत् सत्यम् बले प्रतिष्ठितम्

एतत् उ ह एव अस्याः एतत्

अष्ट अक्षरम् ह वै एकम् गायत्र्यै पदम्

अहम् अदः प्रापम् इति _

अथ यावती इयम् त्रयी विद्या यः तावत् प्रतिगृह्णीयात् सः अस्याः एतत् द्वितीयम् पदम् आप्नुयात्

तत् प्राणे प्रतिष्ठितम्

गायत्रीम् एव सावित्रीम् अनुब्रूयात्

अथ अस्याः एतत् एव तुरीयम् दर्शतम् पदम् परोरजाः यः एष तपति

प्राणः वै बलम्

अ पद् असि

अष्ट अक्षरम् ह वै एकम् गायत्र्यै पदम्

प्राणः अपानः व्यानः इति अष्ट अक्षराणि

एवम् ह एव एवंविद् _ अपि बहु इव पापम् कुरुते सर्वम् एव तत् संप्साय शुद्धः पूतः अजरः अमृतः सम्भवति

_ ह वै अपि एवंविद् बहु इव प्रतिगृह्णाति न ह एव तत् गायत्र्याः एकम् चन पदम् _

परोरजाः इति

सर्वम् उ हि एव एष रजः उपरि उपरि तपति
आयने विद्रावणे

तद् उ ह एके यजुषा स्थूणा उच्छ्रयन्ति यजुषा वंशान् यजुषा छदींषि यजुषा अब्भ्रिणम् यजुषा तल्प देशम् यजुषा वास्तु मध्यम् यजुषा अग्नि निधानम्

उद्याने यत् परायणे

वास्तोष्पते ध्रुवा स्थूणां सत्रं सोम्यानाम्

दुःस्वप्ने पाप स्वप्ने च यद् भयं स्वप्न अशनम् यद् अमेध्य दर्शने

स यद्य् उ ह एवम् कुर्याद् यथा यजुषा उच्छ्रियन्ते सदस्य ऋक् साम यजूंषि आथर्वणान्य् आङ्गिरसानि मिथुनीसंभवन्ति इति तद् यद् अध्यवस्येद् यथा मिथुनीसंभवन्ताव् अध्यवस्येत् तादृक् तद् यत् यजुष्कृतम् स्यात्

यो गोपायति तं हुवे इति

स्विष्टकृत् प्रभृति सिद्धम् आ धेनु वर प्रदानात्

अग्निर् यविष्ठ्यः प्रणुदतु तद् भयं शं नः प्रजाभ्यः शम् उ नः पशुभ्यः स्वाहा

तस्मात् तूष्णीम् अगारं कारयित्वा द्वार देशम् अलंकृत्य वास्तु मध्यम् विमाय अब्भ्रिणम् पूरयित्वा तल्प देशम् कल्पयित्वा उत्तरपूर्व देशे ऽगारस्य गृह्य अग्निम् उपसमाधाय संपरिस्तीर्य आ अग्नि मुखात् कृत्वा पक्वाज् जुहोति वास्तोष्पते प्रतिजानीह्य् अस्मान् इति पुरोनुवाक्याम् अनूच्य वास्तोष्पते शग्मया संसदा ते इति याज्यया जुहोति

अग्निर् यविष्ठ्यः प्रणुदतु तद् भयं शं नः प्रजाभ्यः शम् उ नः पशुभ्यः स्वाहा

आधयो व्याधयो ग्रहा उपसर्गाश् च आहन्युः

यत् च आगारम् कारयित्वा प्रथमम् अध्यवस्येत् तद् वास्तोष्पतीयेन शमयित्वा अध्यवस्येत्

द्रप्सो भेत्ता पुरां शश्वतीनाम् इन्द्रो मुनीनां सखा स्वाहा

अजरासस् ते सख्ये स्याम पिता इव पुत्रान् प्रति नो जुषस्व स्वाहा

वास्तोष्पते प्रतरणो न एधि गय स्फानः गोभिर् अश्वेभिर् इन्दो

सर्व एव आहिताग्निः इति एके

स यत्र दश उषित्वा प्रयास्यन् भवति दशभ्यो वा ऊर्ध्वम् स दारः स आग्निहोत्रिकः तद् वास्तोष्पतीयं हुत्वा प्रयाति इति

अग्निर् यविष्ठ्यः प्रणुदतु तद् भयं शं नः प्रजाभ्यः शम् उ नः पशुभ्यः स्वाहा

यायावर इत्य् एके

आवर्तने निवर्तने

स्थाली संक्षालनम् आज्य शेषम् उदक शेषम् च पात्र्यां समानीय औदुम्बर शाखया पलाश शाखया शमी शाखया दर्भ मुष्टिना वा सर्वतः पर्युक्षन् त्रिः प्रदक्षिणम् अगारं पर्येति त्वं विप्रः त्वं कविः त्वं विश्वा रूपाणि धारयन् अप जन्यं भयं नुद इति
वह वपाम् इति वपां जुहुयात्

गवा चेद् अष्टका स्यात् पशुना वा तद् उक्तम्

यथाकामं मज्जुका

ये समाना इति द्वाभ्यां स्थालीपाकस्य पेशीनां च जुहोति

स्विष्टकृत् धर्मेण वह अन्नम् वह मांसं जातवेदः पितृभ्य इति जुहुयात्
जृम्भाया निग्रहात् तत्र सर्वं वात घ्नम् औषधम्

मलायनानि बाध्यन्ते दुष्टैः मात्र अधिकैः मलैः

दृश्यन्ते वातलाः केचिद् पित्तलाः श्लेष्मलाः तथा

न नक्तं दधि भुञ्जीत न च अपि अघृत शर्करम्

मलायनानां बुध्येत सङ्ग उत्सर्गात् अतीव च

पाप वृत्त वचस् सत्त्वाः सूचकाः कलह प्रियाः

न रेतसो न वातस्य न छर्द्याः क्षवथोः न च

मल बुद्धिम् गुरु तया लाघवात् मल संक्षयम्

उद्गार निग्रहात् तत्र हिक्कायाः तुल्यम् औषधम्

इन्द्रियाणां च दौर्बल्यं क्षवथोः स्यात् विधारणात्

पुरुषस्य अतिमात्रस्य सूचकस्य अनृतस्य च

न वेगान् धारयेत् धीमान् जातान् मूत्र पुरीषयोः

कण्ठ आस्य शोषः बाधिर्यं श्रमः सादो हृदि व्यथा

धर्म अर्थ कामान् पुरुषः सुखी भुङ्क्ते चिनोति च

व्यायाम हास्य भाष्य अध्व ग्राम्यधर्म प्रजागरान्

मर्म उपहासिनः लुब्धाः पर वृद्धि द्विषः शठाः

एक अन्तरम् ततस् च ऊर्ध्वम् द्वि अन्तरम् त्रि अन्तरम् तथा

सहस्य प्रथमे च एव हारयेत् दोष संचयम्

जठरे वात जाः च अन्ये रोगाः स्युः वात निग्रहात्

निर्घृणाः त्यक्त धर्माणः परिवर्ज्या नर अधमाः

स्वेद अभ्यङ्ग अवगाहाः च वर्तयो वस्ति कर्म च

पक्वाशय शिरस् शूलम् वात वर्चस् अप्रवर्तनम्

तत्र ऊर्ध्व जत्रुके अभ्यङ्गः स्वेदो धूमः स नावनः

पृथक् पृथक् चिकित्सा अर्थम् तान् मम निगदतः शृणु

तान् दोष लिङ्गैः आदिश्य व्याधीन् साध्यान् उपाचरेत्

कुष्ठ हृल्लास वीसर्पाः छर्दि निग्रह जाः गदाः

शालिः पयो निरूहः च शस्तं मैथुनम् एव च

यथाप्रकृति च आहारः मलायन गद औषधम्

सम सर्व रसम् सात्म्यं सम धातोः प्रशस्यते

श्रमः क्लमः क्षयः तृष्णा रक्तपित्तं प्रतामकः

मन्या स्तम्भः शिरस् शूलम् अर्दित अर्धावभेदकौ

न अमुद्ग यूषम् न अक्षौद्रम् न उष्णम् न आमलकैः विना

येषां वेगा विधार्याः च यत् अर्थम् यत् हित अहितम्

स्नेह स्वेद विधिः तत्र वर्तयो भोजनानि च

त्यागः प्रज्ञापराधानाम् इन्द्रिय उपशमः स्मृतिः

क्रमेण अपचिताः दोषाः क्रमेण उपचिताः गुणाः

दोष क्षयः अग्नि वृद्धिः च व्यायामात् उपजायते

विधिना दधि सेव्यं च येन यस्मात् तत् अत्रि जः

जृम्भा अङ्गमर्दः तन्द्रा च शिरस् रोगः अक्षि गौरवम्

वेग निग्रह जाः रोगा य एते परिकीर्तिताः

प्राज्ञः प्राक् एव तत् कुर्यात् हितम् विद्यात् यत् आत्मनः

कार्श्य दौर्बल्य वैवर्ण्यम् अङ्गमर्दः अरुचिः भ्रमः

शरीर चेष्टा या चेष्टा स्थैर्य अर्था बल वर्धिनी

नॄणाम् आगन्तवः रोगाः प्रज्ञा तेषु अपराध्यति

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

ज्वर असृक्पित्त वीसर्प कुष्ठ पाण्डु आमय भ्रमान्

भुक्त्वा प्रच्छर्दनं धूमो लङ्घनं रक्त मोक्षणम्

मूत्रे प्रतिहते कुर्यात् त्रिविधम् वस्ति कर्म च

न बाष्पस्य न निद्राया निःश्वासस्य श्रमेण च

न उद्गारस्य न जृम्भाया न वेगान् क्षुध् पिपासयोः

ईर्ष्या शोक भय क्रोध मान द्वेष आदयः च ये

वस्ति मेहनयोः शूलं मूत्रकृच्छ्रं शिरस् रुजा

मेढ्रे वृषणयोः शूलम् अङ्गमर्दः हृदि व्यथा

सु मुखाः सर्व भूतानाम् प्रशान्ताः शंसित व्रताः

विकाराणाम् अनुत्पत्तौ उत्पन्नानाम् च शान्तये

कण्डू कोठ अरुचि व्यङ्ग शोथ पाण्डु आमय ज्वराः

हि एषाम् देह प्रकृतिः उच्यते

इमान् तु धारयेत् वेगान् हित अर्थी प्रेत्य च इह च

अति व्यायामात् कासो ज्वरः छर्दिः च जायते

विनामो वङ्क्षण आनाहः स्यात् लिङ्गम् मूत्र निग्रहे

भवेत् प्रतिहते शुक्रे विबद्धं मूत्रम् एव च

जायन्ते ऽनातुरस् तस्मात् स्वस्थ वृत्त परः भवेत्

लाघवं कर्म सामर्थ्यम् स्थैर्यं दुःख सहिष्णु ता

रूक्ष अन्न पानम् व्यायामो विरेकः च अत्र शस्यते

हितं वात घ्नम् आद्यम् च घृतं च औत्तरभक्तिकम्

प्रक्षेप अपचये ताभ्यां क्रमः पादांशिको भवेत्

पिपासा निग्रहात् तत्र शीतं तर्पणम् इष्यते

न उचितान् अपि सेवेत बुद्धिमान् अति मात्रया
इति अग्निवेश कृते तन्त्रे चरक प्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने नवेगान्धारणीयो नाम सप्तमो ऽध्यायाः

प्राप्नुयात् कामलाम् च उग्राम् विधिं हित्वा दधि प्रियः

आप्त उपदेश प्रज्ञानम् प्रतिपत्तिः च कारणम्

पुण्य शब्दः विपाप त्वात् मनस् वाच् काय कर्मणाम्

द्वे अधः सप्त शिरसि खानि स्वेद मुखानि च

मनस् विकाराः ते अपि उक्ताः सर्वे प्रज्ञापराध जाः

स्वेद अवगाहन अभ्यङ्गान् सर्पिषः च अवपीडकम्

तत्र अभ्यङ्गः अवगाहः च मदिरा चरणायुधाः

सम पित्त अनिल कफाः केचिद् गर्भ आदि मानवाः

आहार आचार चेष्टासु सुख अर्थी प्रेत्य च इह च

उचिते च अहिते वर्ज्ये सेव्ये च अनुचिते क्रमः

अथ अतस् नवेगान्धारणीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

देह व्यायाम संख्याता मात्रया तां समाचरेत्

भविष्यताम् अनुत्पत्तौ रोगाणाम् औषधम् च यत्

माधव प्रथमे मासि नभस्य प्रथमे पुनः

ते वर्जयेयुः व्यायामम् क्षुधिताः तृषिताः च ये

वस्ति कर्म ततः कुर्यात् नस्य कर्म च बुद्धिमान्

गुल्म हृद् रोग सम्मोहाः श्रम निःश्वास धारणात्

विषम स्वस्थ वृत्तानाम् एते रोगाः तथा अपरे

एतान् धारयतो जातान् वेगान् रोगा भवन्ति ये

स्निग्ध स्विन्न शरीराणाम् ऊर्ध्वम् च अधस् च नित्यशः

देश काल आत्म विज्ञानम् सत् वृत्तस्य अनुवर्तनम्

तेषाम् अनातुराः पूर्वे वातल आद्याः सदा आतुराः

नैर्लज्ज्य ईर्ष्या अतिरागाणाम् अभिध्यायाः च बुद्धिमान्

विपरीत गुणः तेषाम् स्वस्थ वृत्त्याः विधिः हितः

निद्रा विधारणात् तत्र स्वप्नः संवाहनानि च

रोगाः तथा न जायन्ते प्रकृति स्थेषु धातुषु

सन्तो यान्ति अपुनर्भावम् अप्रकम्प्याः भवन्ति च

प्रतिश्यायः अक्षि रोगः च हृद् रोगः च अरुचिः भ्रमः

निजानाम् इतरेषाम् तु पृथक् एव उपदेक्ष्यते

वाक्यस्य अकाल युक्तस्य धारयेत् वेगम् उत्थितम्
आग्रयण ग्रहम् गृह्णन् हिंकरोति

तेषु द्रोणकलशम् अध्यूहति इदम् अहं मा ब्रह्मवर्चसे ऽध्यूहामि यजमानं स्वर्गे लोक इति

न अक्षम् उपस्पृशेत्

तृतीयं योनिम् अनु संचरन्तं द्रप्सं जुहोम्य् अनु सप्त होत्रा इति

तम् अभिमन्त्रयते स पवस्व सु धामा देवानाम् अभि प्रियाणि धामा त्रिर् देवेभ्यो ऽपवथास् त्रिर् आदित्येभ्यस् त्रिर् अङ्गिरोभ्यो येन तुर्येण ब्रह्मणा बृहस्पतये ऽपवथास् तेन मह्यं पवस्व

संततं शुक्रं पवयन्ति

अथ उद्गाता एक ऋचम् गायत्रं गायत्य् उच्चा ते जातम् अन्धसा इति

यथैतं परेत्य अपरेण उपरवान् प्राच् मुखः उपविश्य द्रोणकलशम् अभिमृशति तनू पाः असि तन्वं मे पाहि वर्चः धाः असि वर्चो मे धेहि आयुः धाः असि आयुः मे धेहि वयः धाः असि वयो मे धेहि इति

स नः पवस्व शं गवे शं जनाय शम् अर्वते शं राजन्न् ओषधीभ्य इति

गृहीतेषु ग्रहेष्व् अप उपस्पृश्य पृथिवीम् अभिमृशति द्रप्सश् चस्कन्द पृथिवीम् अनु द्याम् इमं च योनिम् अनु यश् च पूर्वः

ग्रहान् गृह्णन्त्य् अध्वर्यवः

तम् अन्तर् ईषे पवित्रम् अपहृत्य संमार्ष्टि वसवस् त्वा संमृजन्तु गायत्रेण छन्दसा रुद्रास् त्वा संमृजन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसा आदित्याः त्वा संमृजन्तु जागतेन छन्दसा इति

तं दृंहति देवी त्वा धिषणे निपातां ध्रुवे सदसि सीद इषे ऊर्जे सीद इति

राजानम् आनयन्ति
बुद्धो भगवान् सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजभी राजमात्रैर् धनिभिः पौरैः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैर् देवैर् नागैर् यक्षैर् असुरैर् गरुडैः किन्नरैर् महोरगैर् इति देव नाग यक्ष असुर गरुड किन्नर महोरग अभ्यर्चितः बुद्धो भगवान् ज्ञातो महा पुण्यः लाभी चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्काराणाम् स श्रावक संघः वैशालीम् उपनिश्रित्य विहरति मर्कटह्रद तीरे कूटागार शालायाम्

अथ ता अर्चिषस् त्रि साहस्र महा साहस्रम् लोकधातुम् अन्वाहिण्ड्य भगवन्तम् एव पृष्ठतः पृष्ठतः समनुगच्छन्ति

मनुष्य उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति जानुनोर् अन्तर्धीयन्ते

इदम् अवोचद् भगवान्

उपसंक्रम्य पुरस्ताद् भिक्षु संघस्य प्रज्ञप्त एव आसने निषण्णः

अधिवासितं च भगवता तस्या अनुग्रह अर्थम्

ततः सिंहेन सेनापतिना यशोमत्याः प्रसाद अभिवृद्धि अर्थम् प्रभूतं हिरण्य सुवर्णम् रत्नानि च दत्तानि

बल चक्रवर्ति राज्यम् व्याकर्तु कामः भवति वामे कर तले ऽन्तर्धीयन्ते

यदि पुनर् इयं प्रत्ययम् आसादयेत् कुर्याद् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रणिधानम् इति विदित्वा उक्तवान् दारिके यदि हेतुं समादाय वर्तिष्यसि त्वम् अप्य् एवंविधा भविष्यसि यादृशो भगवान् इति

तिर्यक् उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पार्ष्ण्याम् अन्तर्धीयन्ते

धुनीत मृत्युनः सैन्यं नड आगारम् इव कुञ्जरः

गाथाश् च भाषते

अथ यशोमती दारिका सुख उपनिषण्णम् बुद्ध प्रमुखम् भिक्षु संघम् विदित्वा शत रसेन आहारेण स्व हस्तम् संतर्प्य पुष्पाणि भगवति क्षेप्तुम् आरब्धा

अथ यशोमती दारिका तद् अति अद्भुतम् देव मनुष्य आवर्जन करम् प्रातिहार्यं दृष्ट्वा मूल निकृत्तः इव द्रुमः सर्व शरीरेण भगवतः पादयोर् निपत्य प्रणिधानं कर्तुम् आरब्धा अनेन अहम् कुशल मूलेन चित्त उत्पादेन देय धर्म परित्यागेन च अन्धे लोके अ नायके अ परिणायके बुद्धो भूयासम् अ तीर्णानाम् सत्त्वानां तारयिता अ मुक्तानाम् मोचयिता अन् आश्वस्तानाम् आश्वासयिता अ परिनिर्वृतानाम् परिनिर्वापयिता इति

अथ भगवान् यशोमत्या दारिकाया हेतु परंपराम् कर्म परंपराम् च ज्ञात्वा स्मितं प्राविरकार्षीत्

सा श्वशुरं पप्रच्छ अस्ति कश्चिद् उपायो येन अहम् अप्य् एवंगुण युक्ता स्याम् इति

इति

तद् कालम् स्वयम् अधिगम्य वीर बुद्ध्या श्रोतॄणां श्रमण जिनेन्द्र काङ्क्षितानाम्

अथ भगवान् भिक्षु गण परिवृतः भिक्षु संघ पुरस्कृतः येन सिंहस्य सेनापतेर् निवेशनं तेन उपसंक्रान्तः

भगवान् आह एवम् एतद् आनन्द एवम् एतत्

नरक उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पाद तले ऽन्तर्धीयन्ते

प्रत्येक बोधिम् व्याकर्तु कामः भवति ऊर्णायाम् अन्तर्धीयन्ते

अथ पूर्वाह्णे निवास्य पात्र चीवरम् आदाय भिक्षु गण परिवृतः भिक्षु संघ पुरस्कृतः वैशालीं पिण्डाय प्राविक्षत्

चक्रवर्ति राज्यम् व्याकर्तु कामः भवति दक्षिणे कर तले ऽन्तर्धीयन्ते

अनागतं व्याकर्तु कामः भवति पुरस्ताद् अन्तर्धीयन्ते

तद् यदि भगवान् अतीतं कर्म व्याकर्तु कामः भवति भगवतः पृष्ठतो ऽन्तर्धीयन्ते

एवं भदन्त

सा भगवतो विचित्र लक्षण उज्ज्वल कायम् दृष्ट्वा अत्यर्थं प्रसादं लब्धवती

प्रहाय जाति संसारम् दुःखस्य अन्तम् करिष्यति

अथ सिंहस्य सेनापतेर् एतद् अभवत् उदारा अधिमुक्ता बत इयम् दारिका

इति

न अ हेतु अ प्रत्ययम् आनन्द तथागता अर्हन्तः सम्यक् संबुद्धाः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति

देव उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति नाभ्याम् अन्तर्धीयन्ते

अथ सिंहस्य सेनापतेः स्नुषा यशोमती नाम अभिरूपा दर्शनीया प्रासादिका
या उपरिष्टाद् गच्छन्ति ताश् चातुर्महाराजिकांस् त्रयस्त्रिंशान् यामांस् तुषितान् निर्माण रतीन् परनिर्मितवशवर्तिनो ब्रह्मकायिकान् ब्रह्मपुरोहितान् महाब्रह्मणः परीत्ताभान् अप्रमाणाभान् आभास्वरान् परीत्तशुभान् अप्रमाणशुभाञ् शुभकृत्स्नान् अनभ्रकान् पुण्यप्रसवान् बृहत्फलान् अबृहान् अतपान् सुदृशान् सुदर्शनान् अकनिष्ठान् देवान् गत्वा अनित्यं दुःखं शून्यम् अनात्मा इति उद्घोषयन्ति गाथा द्वयम् च भाषन्ते

अथ ता अर्चिषो भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य भगवत उष्णीषे ऽन्तर्हिताः

अथ यशोमती दारिका सुवर्ण मयानि पुष्पाणि कारयित्वा रूप्य मयाणि रत्न मयानि प्रभूत गन्ध माल्य विलेपन संग्रहम् कृत्वा शत रसम् आहारं सज्जीकृत्य भगवतो दूतेन कालम् आरोचयति समयो भदन्त सज्जं भक्तं यस्य इदानीम् भगवान् कालं मन्यत इति

एषा आनन्द यशोमती दारिका अनेन कुशल मूलेन चित्त उत्पादेन देय धर्म परित्यागेन च त्रि कल्प असंख्येय समुदानीताम् बोधिं समुदानीय महा करुणा परिभाविताः षट् पारमिताः परिपूर्य रत्नमतिर् नाम सम्यक् संबुद्धः भविष्यति दशभिर् बलैश् चतुर्भिर् वैशारद्यैस् त्रिभिर् आवेणिकैः स्मृति उपस्थानैः महा करुणया च

नानाविधो रङ्ग सहस्र चित्रः वक्त्र अन्तरात् निष्कसितः कलापः

यो ह्य् अस्मिन् धर्म विनये अप्रमत्तश् चरिष्यति

आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

अयम् अस्य देय धर्मः यो मम अन्तिके चित्तस्य अभिप्रसादः इति

तेन तेषां सत्त्वानां कारणा विशेषाः प्रतिप्रस्रभ्यन्ते

ततो यशोमत्या दारिकया भगवान् स श्रावक संघः श्वो ऽन्तर्गृहे भक्तेन उपनिमन्त्रितः

सावदानीं वैशालीं पिण्डाय चरित्वा येन सिंहस्य सेनापतेर् निवेशनं तेन उपसंक्रान्तः

धीराभिर् मुनि वृष वाग्भिर् उत्तमाभिर् उत्पन्नं व्यपनय संशयं शुभाभिः

पश्यस्य् आनन्द अनया यशोमत्या दारिकया मम एवंविधम् सत्कारं कृतम्

धर्मता खलु यस्मिन् समये बुद्धा भगवन्तः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति तस्मिन् समये नील पीत लोहित अवदाताः अर्चिषो मुखान् निश्चार्य काश्चिद् अधस्ताद् गच्छन्ति काश्चिद् उपरिष्टाद् गच्छन्ति

विगत उद्भवाः दैन्य मद प्रहीणाः बुद्धा जगत्य् उत्तम हेतु भूताः

तेषां निर्मितं दृष्ट्वा एवम् भवति न ह्य् एव वयं भवन्तः इतश् च्युताः न अपि अन्यत्र उपपन्नाः अपि त्व् अयम् अपूर्व दर्शनः सत्त्वः अस्य अनुभावेन अस्माकम् कारणा विशेषाः प्रतिप्रस्रब्धा इति

आरभध्वं निष्क्रामत युज्यध्वं बुद्ध शासने
तद् उक्तं ब्राह्मणेन

जाते स्तुवीरन्

सर्वैर् वा

छदिषि वर्ष कामः ऽध्यासयेद् इति शाण्डिल्यः

वाचयित्वा यजमानं वातं वात आ वातु इति तृचेन अनुमन्त्रयेत

सम् अन्याः यन्ति इति वा समुद्रं वः प्रहिणोमि इति वा

अष्ठीवतोः अवकाः उपोहेरन्

अरण्योः सन्धानम् आलभ्य उपजिघ्रेत् पाणी तेजो ऽसि तेजो मयि धेहि इति

पुनर् ऊर्जा निवर्तस्व पुनर् अग्ने इषा आयुषा

पृष्ठ्ये रथम् अतिवहेयुः पश्चात् प्राञ्चं दक्षिणतो वा उदञ्चम् बहिर्वेदि रथन्तरस्य स्तोत्रे

चतुर्भिः इति धानंजय्यः

मथ्यमाने स्तोमं युञ्ज्यात्

यो यः साम अङ्गम् ब्रूयात् सः उद घोषम् जनयेत्

अपः स अवकाः उपनिधाय महानाम्नीभिः स्तुवीरन्

वाचयित्वा यजमानं ता निनयेद् आस्तावे अन् आधृष्टा असि तां त्वा सोमो राजा अवतु याम पीथाः उपतिष्ठन्त आपो ये शाक्वरा ऋषभा ये स्वराजः ते अर्षन्तु ते वर्षन्तु ते कृण्वन्त्व् इषम् ऊर्जं रायस्पोषं तद् विदेय इति

सह रथ्या निवर्तस्व अग्ने पिन्वस्व धारया विश्वप्स्न्या विश्वतस् परि

त्रिभिः इति शाण्डिल्यः

पुनर् नः पाहि अंहसः

इत्य् अनुमन्त्र्य अभिजुहुयात्