tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
किं कृतं भवति द्वितीयया षष्ठी प्रादुर्भाव्यते

अहार्षीत्

अबिभयुः

मेद्यते

पुनर् गुण वृद्धि ग्रहणम् स्व संज्ञया विधाने नियम अर्थम्

स इ कः एव स्थाने वेदितव्यः

वृद्धिः खल्व् अपि अकार्षीत्

अलावीत्

सार्वधातुक आदि गुणेषु इ का अङ्गम् विशेष्यते

वक्ष्यति सार्वधातुक आर्धधातुकयोः अङ्गस्य गुण इति

परिभाषा इयं स्थानि नियम अर्था

यानम्

नयति

अनैषीत्

इ कः इति किम् आ त् संधि अक्षर व्यञ्जनानाम् मा भूत्

ग्लायति

अनियम प्रसङ्गे नियमो विधीयते

भवति

वृद्धि गुणौ स्व संज्ञया शिष्यमाणौ इ कः एव स्थाने वेदितव्यौ
अन्तरायां पुरि वसति

तृतीयस्मै तृतीयाय

द्वितीयस्मै द्वितीयाय

विभाषा प्रकरणे तीयस्य वा ṅ इत्सु सर्वनाम सञ्ज्ञाः इत्य् उपसंख्यानम्

गण सूत्रस्य च इदम् प्रत्युदाहरणम्

अन्तरम् इत्य् एतत् शब्द रूपम् विभाषा जसि सर्वनाम सञ्ज्ञम् भवति बहिस् योगे उपसंव्याने च गम्यमाने

बहिस् योग उपसंव्यानयोः इति किम् अनयोः ग्रामयोर् अन्तरे तापसः प्रतिवसति

मध्य प्रदेश वचनः अन्तर शब्दः

वक्तव्यम्

तस्मिन् अन्तरे शीतान्य् उदकानि

अत्र अपि पूर्वेण नित्या सर्वनाम सञ्ज्ञा प्राप्ता सा जसि विभाष्यते
श्रीर् वै विराट्

तिस्रः शंसेद् इति वात्स्यः

प्रजापतिर् आहनस्याः

ऋतवः पितरः

काम आर्तः वै रेतः सिञ्चति

तं गर्भा उपजीवन्ति

अथ अहनस्याः शंसति यद् अस्या अंहुभेद्या इति

प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर् य एवं वेद

प्रतितिष्ठन्तीर् इदं सर्वम् अनुप्रतितिष्ठति

ता वै षट् शंसेत्

त्रिवृत् प्रत्ययम् माता पिता यज् जायते तत् तृतीयम्

त्रिवृद् वै रेतः सिक्तं सम्भवत्य् आण्डम् उल्बं जरायु

पितरः प्रजापतिः

दश अक्षरा विराट्

वैराजो यज्ञः

ता दश शंसेद् इति शाम्भव्यस्य वचः

षड् वा ऋतवः

यशो ऽन्नाद्यम्

आहनस्याद् वा इदं सर्वं प्रजातम्
स्थालिका यन्त्रे द्वि हण्डिका सम्पुटे कयचीयन्त्रे
तत् च आह माक्षिक तीक्ष्ण तारम् इति

पुनः कान्ते चुम्बके अभिव्यापके अधिकरणे शुल्बं ताम्रं ताप्यं स्वर्णमाक्षिकं यत् प्रयुक्तम्

महाबीज सम्बन्धः प्रत्येकम् इति व्यक्तिः

शुल्ब अभ्र ताप्य काञ्चनम् वा शुल्बं ताम्रं अभ्रं गगनं ताप्यं स्वर्णमाक्षिकं काञ्चनं हेम एतत् चतुष्टयम् अपि महाबीजं ज्ञेयम्

पुनर् तार अरुण माक्षिकम् एवम् उक्त विधानेन इदम् अपि तारं रूप्यं अरुणं ताम्रं माक्षीकं ताप्यम्

माक्षीकं ताप्यं तीक्ष्णं सारं तारं रूप्यम्
अथ होतृ चमसम् वसतीवरीर् मैत्रावरुण चमसम् इति त्रयं संनिधाय प्रतिस्तोमं प्रचरण्या समनक्ति सं ज्योतिषा ज्योतिर् अङ्क्तां सं शुक्राः शुक्रेण सं हविषा हविः सं यज्ञपतिर् आशिषा इति

मैत्रावरुण चमसेन आहुतिम् अपप्लावयति कार्षिर् अस्य् अप अपाम् मृध्रम् इति

बर्हिषी अन्तर्धाय उन्नयति समुद्रस्य वो ऽक्षित्या उन्नय इति

अन्वारब्धे यजमान एतेन एव यथेतम् एत्य चात्वाले होतृ चमसम् च मैत्रावरुण चमसम् च संस्पर्श्य वसतीवरीर् व्यानयति

पूरयति होतृ चमसम्

अथ एनाम् पूर्वया द्वारा उपनिष्क्रमय्य उत्तरेण सदः परीत्य उत्तरेण आग्नीध्रीयम् धिष्णियं पर्याणीय अन्तरेण चात्वाल उत्करौ उदङ्ङ् उपनिष्क्रम्य यत्र आपः तद् यन्ति

अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा बर्हिर् आदाय संप्रैषम् आह अपः इष्य होतर् मैत्रावरुणस्य चमसाध्वर्यव् आद्रव एकधनिनः एत नेष्टः पत्नीम् उदानय अग्नीध् होतृ चमसेन च मा वसतीवरीभिश् च चात्वाले प्रत्युपलम्बस्व इति

अथ अप्सु बर्हिः प्रास्य अभिजुहोति देवीर् आपो अपां नपाद् य ऊर्मिर् हविष्य इन्द्रियावान् मदिन्तमस् तं देवेभ्यो देवत्रा धत्त शुक्रं शुक्र पेभ्यः येषां भाग स्थ स्वाहा इति

अयोजि वां वृषण्वसू रथो दस्राव् अमर्त्यो माध्वी मम श्रुतं हवम् इति तत् प्रचरण्यां स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा आहवनीये जुहोत्य् अन्वारब्धे यजमाने शृणोत्व् अग्निः समिधा हवं मे शृण्वन्त्व् आपो धिषणाश् च देवीः

आनयति नेष्टा पत्नीं पान्नेजनं कलशम् आदाय प्रेह्य् उदेहि इति एतेन निगदेन

अथ पन्नेजनीर् गृह्णाति वसुभ्यो रुद्रेभ्य आदित्येभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यः पन्नेजनीर् गृह्णामि यज्ञाय वः पन्नेजनीर् गृह्णामि इति

अथ एकधनान् गृह्णाति इन्द्राय वो जुष्टान् गृह्णामि इति वा तूष्णीं वा

ताः पत्न्यै सम्प्रदाय उदायन्ति

यथासंप्रैषं ते कुर्वन्ति

अथ यत्र होतुर् अभिजानात्य् अभूद् उषा रुशत् पशुः आ अग्निः अधाय्य् ऋत्वियः

अप्तुं मैत्रावरुण चमसे प्रस्कन्दयति
विधिना ग्रास जारितः रसो गुणवान् इति आह अथ इत्यादि

अथ द्रुति योग अनन्तरम् रसः सूतः पूर्व उक्त ग्रास क्रमात् योजित कवल क्रमात् विधिवत् शास्त्र उक्त विधानेन विड आदिना जरते च पुनर् एताः पूर्व उक्त द्रुतयः रसराज फल दाः भवन्ति सूते प्रयुक्ताः फल दाः स्युः इति अर्थः
मातली अन्तेन शान्त्युदकेन आचामयति च सम्प्रोक्षति च वशाम्
न इति अब्रवीत् साम

ते द्वे भूत्वा उपावदताम्

सा एव नाम ऋच् आसीत्

अमो नाम साम

तिसृभिर् हि साम संमितं भवति

ज्यायान् वा अतो मम महिमा इति

द्वाव् इव अग्रे भवतः

तद् एनं स्वेन रूपेण समर्धयति

सा वा ऋक् साम उपावदत् मिथुनं संभवाव प्रजात्या इति

ऋक् च वा इदम् अग्रे साम च आस्ताम्

तास् तिस्रो भूत्वा उपावदन्

यत् तिसृभिः समभवत् तस्मात् तिसृभिः स्तुवन्ति

यद् उ विराजं दशिनीम् अभिसंपद्येतां तस्माद् आहुर् विराजि यज्ञो दशिन्यां प्रतिष्ठित इति

सामन् भवति

यद् वै तत् सा च अमः च समवदतां तत् साम अभवत्

यो वै भवति स सामन् भवति

तस्माद् एकस्य बह्व्यो जाया भवन्ति

तत उपप्रजायेते

यत् तिस्रो भूत्वा उपावदन् तत् तिसृभिः समभवत्

द्वे तिस्रः करोति पुनर् आदायम्

प्रजात्यै रूपम्

असामन्य इति ह निन्दन्ते

अथ अतस् एकाहस्य एव माध्यंदिनम्

श्रेष्ठ ताम् गच्छति

तिसृभिर् उद्गायन्ति
अहरहस् तूष्णीं बलीन् हरेत् सायं प्राक् होमात् आ आग्रहायण्याः

शूर्पेण शेषम् अग्नाव् ओप्य अन् अतिप्रणीतस्य अर्धम् व्रजति

तस्य जुहुयात् श्रवणाय विष्णवे ऽग्नये प्रजापतये विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा इति

सकृत् संगृहीतान् दर्व्या सक्तून् कृत्वा पूर्व उपलिप्त उदकं निनीय बलिं निवपति यः प्राच्यां दिशि सर्प राजः एष ते बलिर् इति

साधिके प्रक्रमे

पुरस्तात् शालायाः उपलिप्य शालाग्नेर् अग्निं प्रणयन्ति

पश्चाद् अग्नेर् भूमौ न्यञ्चौ पाणी प्रतिष्ठाप्य नमः पृथिव्या इत्य् एतं मन्त्रं जपति

अथ अतस् श्रवणाकर्म

उत्तरतो ऽग्नेर् दर्भ स्तम्बम् स मूलम् प्रतिष्ठाप्य सोमो राजा इति एतं मन्त्रं जपति यां संधां सम् अधत्त इति च

दक्षिण पश्चिमे अन्तरेण संचरः

अग्नौ कपालम् आधाय सकृत् संगृहीतम् यव मुष्टिम् भृज्जत्य् अन् उपदहन्

प्रदोषे पायसः चरुः

अस्तमिते चमस दर्व्यौ आदाय शूर्पं च अतिप्रणीतस्य अर्धम् व्रजति

सु कृतान् सक्तून् कृत्वा चमस ओप्य शूर्पेन अपिधाय निदधाति

श्वस् ततो अक्षत सक्तून् कारयित्वा नवे पात्रे ऽपिधाय निदधाति

स्थालीपाक आवृता अन्यत्

अभितस् चत्वारि उपलिम्पति

शूर्पे सक्तून् आवपति चमसे च उदकम् आदत्ते
त्रीन् प्रतीचो ऽनूयाजान् यजति

यद्य् उ वै न अनः भवत्य् उत्कर एव एने स्फ्ये विमुञ्चत्य् एतेन एव मन्त्रेण

अथ एषः आग्नीध्रो अ स्फ्यैः एव इध्म संनहनैः परिधीन् संमार्ष्टि सकृन् मध्यं सकृद् दक्षिण अर्ध्यम् सकृद् उत्तर अर्ध्यम्

सकृद् आहवनीयम् उपवाजयत्य् अग्ने वाज जित् वाजं त्वा अग्ने ससृवांसं वाजं जिगिवांसं वाजिनं वाज जितम् वाज जित्यायै संमार्ज्म्य् अग्निम् अन्न अदम् अन्नाद्याय इति

उद्ग्राभं च निग्राभं च ब्रह्म देवा अवीवृधन् इति प्राचीं जुहूम् ऊहति

प्राच्या परिधीन् अनक्ति वसुभ्यस् त्वा इति मध्यमम् रुद्रेभ्यस् त्वा इति दक्षिणम् आदित्येभ्यस् त्वा इति उत्तरम्

अथा सपत्नाꣳ इन्द्रो मे निग्राभेण अधराꣳ अकर् इति सव्येन उपभृतम् निगृह्णाति

अथ जुहू उपभृतौ आदाय अत्याक्रम्य आश्राव्य आह देवान् यज इति

अथ प्रदक्षिणम् आवृत्य प्रत्यङ्ङ् आद्रुत्य धुरि स्रुचौ विमुञ्चत्य् अग्नेर् वाम् अ पन्न गृहस्य सदसि सादयामि सुम्नाय सुम्निनी सुम्ने मा धत्तम् धुरि धुर्यौ पातम् इति

प्रसूतो अत्र एताम् समिधं मध्यत आहवनीयस्य अभ्यादधाति

अथ एतानि इध्म संनहनानि अद्भिः संस्पर्श्य आहवनीये ऽनुप्रहरति यो भूतानाम् अधिपती रुद्रस् तन्ति चरः वृषा पशून् अस्माकं मा हिंसीर् एतद् अस्तु हुतं तव स्वाहा इति

अथ आश्रावयति आ उ श्रावय अस्तु श्रौषड् इषिता दैव्या होतारो भद्र वाच्याय प्रेषितो मानुषः सूक्तवाकाय सूक्ता ब्रूहि इति

अक्तं रिहाणा इति जुह्वाम् अग्राणि वियन्तु वय इत्य् उपभृति मध्यानि प्रजां योनिं मा निर्मृक्षम् इति ध्रुवायां मूलानि

प्राचा अन्ततस् सम्भिनत्ति

दक्षिणेन जुहूम् उद्गृह्णाति

श्रावय इति आह अध्वर्युः

स्वगा दैव्या होतृभ्यः स्वस्तिर् मानुषेभ्यः शंयोर् ब्रूहि इति

अथ प्रस्तरात् तृणं प्रच्छिद्य जुह्वाम् अवदधाति

जुह्वाम् उपभृतं संप्रस्रावयति संस्राव भागाः स्थ इषा बृहन्तः प्रस्तरेष्ठा बर्हिषदश् च देवा इमां वाचम् अभि विश्वे गृणन्त आसद्य अस्मिन् बर्हिषि मादयध्वं स्वाहा इति

अनुप्रहर इति आह आग्नीध्रः

अगन् अग्नीद् इत्य् आह अध्वर्युः

अथ आग्नीध्रम् ईक्षते अग्नीध् इति

तम् आह आग्नीध्रः संवदस्व इति

अथ उदङ् अत्याक्रम्य यथायतनं स्रुचौ सादयित्वा वाजवतीभ्यां स्रुचौ व्यूहति वाजस्य मा प्रसवेन उद्ग्राभेण उदग्रभीत् इति

अगन् इत्य् आह आग्नीध्रः

वषट्कृते जुहोति यज यज इति

श्रौषट् इति आह आग्नीध्रः

तम् उपरि इव प्राञ्चं प्रहरति न अति अग्रं प्रहरति न पुरस्तात् प्रत्यस्यति न प्रतिशृणाति न विष्वञ्चं वियौत्य् ऊर्ध्वम् उद्यौति आप्यायन्ताम् आप ओषधयो मरुतां पृषतय स्थ दिवं गच्छ ततो नो वृष्टिम् एरय इति
तस्य श्रीः विपुला कीर्तिः भवेत् जन्मनि जन्मनि

यावत् समाः सप्त नरः करोति यः सप्तमीं सप्त विधान युक्ताम्

याम् उपोष्य नरो रोग शोक दुःखैः प्रमुच्यते

सोपधानक विश्रामम् भाजन आसन संयुतम्

नमामि सूर्य सम्भूताम् अशेष भुवन आलयाम्

वसेत् गणाधिपः भूत्वा यावत् आभूतसंप्लवम्

ब्रह्महत्या सहस्रस्य भ्रूणहत्या शतस्य च

अप्सरस् गण गन्धर्वैः पूज्यमानः सुरालये

पञ्चगव्यं च संप्राश्य स्वपेत् भूमौ विमत्सरः

कल्प आदौ अवतीर्णः तु सप्तद्वीपा अधिपः भवेत्

सः अपि अत्र सर्व अघ विमुक्त देहः प्राप्नोति विद्याधर नायक त्वम्

ततः प्रभाते संजाते भक्त्या सम्पूजयेत् द्विजान्

दद्यात् द्वि कालवेलायाम् अर्यमा प्रीयताम् इति

श्री भगवन्त् उवाच

अथ अन्याम् अपि वक्ष्यामि शोभनां शुभसप्तमीम्

स सप्त लोक अधिपतिः क्रमेण भूत्वा पदं याति परं मुरारेः

फलैर् नानाविधैर् भक्ष्यैः घृत पायस संयुतैः

पूजयेत् भक्त्या गन्ध माल्य अनुलेपनैः

काञ्चनं वृषभं तद्वद् गन्ध माल्य गुड अन्वितैः

त्वा अहम् शुभ कल्याण शरीराम् सर्व सिद्धये

अनेन विधिना दद्यात् मासि मासि सदा नरः

ताम्र पात्रे तिल प्रस्थम् सौवर्णं वृषभं तथा

पुण्येन च आश्वयुजे मासि कृत स्नान जपः शुचिः

संवत्सर अन्ते शयनम् इक्षु दण्ड गुड अन्वितम्

अथ कृत्वा तिल प्रस्थम् ताम्र पात्रेण संयुतम्

वाससा वृषभं हैमं तद्वत् गाम् काञ्चन उद्भवाम्

अनेन विधिना विद्वाः कुर्यात् यः शुभसप्तमीम्

वाचयित्वा ततो विप्रान् आरभेत् शुभसप्तमीम्
तौ प्रजापताव् अपृच्छेताम्

तथा इति

य उ एव एताम् मित्रावरुणयोः क्ﾱप्तिं वेद यत्र कामयते ऽव म इह कल्पयत इति अव अस्मै तत्र कल्पते

य उ एव एताम् इन्द्रस्य अर्धि ताम् वेद यत्र कामयते ऽर्धी ह स्याम् इत्य् अर्धी तत्र भवति

स प्रजापतिर् अब्रवीत् सान्त्वाय वै त्वम् एतम् अभ्यवैक्षिष्ठाः सह एव वाम् अभूद् इति

तद् आभ्याम् आचक्षत अप मित्रावरुणौ प्राण अपानौ पशुभ्यो ऽक्रमिष्टां त इमे अ प्राणन्तः आध्मायमानाः शेरत इति

तद् एनयोः सह भवत् अध्यर्धम् अन्यस्य स्तोत्रम् अध्यर्धम् अन्यस्य

ताव् आद्रुत्य अब्रूताम् प्राणन्तु नौ युवाभ्यां पशव इति

स य एवम् एताम् अग्नेर् उज्जितिं वेद यत्र कामयत उद् इह जयेयम् इत्य् उत् तत्र जयति

ताभ्याम् एतन् मैत्रावरुणम् आज्यम् अवाकल्पयन्

ततो वै ताभ्यां पशवः प्राणन्

ऐन्द्राग्नो यज्ञः
वज्रा एते यन् निधनानि

अथ यद् ऋचं गायति ते पशवः

अथ ह स्म आह वैतहव्यस् त्रय एव सामन् कामाः

ब्रह्मवर्चसं हि स्वरः

अथ यन् निधनं स्वरम् उपैति तद् ब्रह्मवर्चसम्

अत्र एव एते सर्वे कामा उपाप्यन्त एवं विदुष इति

त्रयो वा इमे लोकाः

स यन् निधनं स्वरम् उपैमि ब्रह्मवर्चसं म एतद् ब्रह्मवर्चस्य् एतेन भविष्यामि इति एव तद् विद्यात्

विहृते प्रस्तावे क्षत्र कामः

ते चत्वारः सामन् कामा इति ह स्म आह जानश्रुतेयः

प्रतिह्रियमाणम् एव पशु कामः अभि उद्गायेत्

पशवो ह्य् ऋक्

तत् त्रिणिधनं भवति

ब्रह्मवर्चसं हि स्वरः

मनसो हि वाक् प्रजायते

स यद् वाचा करोमि प्रजा म एषा प्रजावान् एतेन भविष्यामि इति एव तद् विद्यात्

स यद् ऋचं गायामि पशवो म एते पशुमान् एतेन भविष्यामि इति एव तद् विद्यात्

ते देवा एतेन सत्येन अभिगीय ऊम् ॐ इत्य् एतैर् यौधाजयस्य निधनैर् असुरान् पाप्मानं भ्रातृव्यान् अघ्नन्

यद् एव वाचा करोति सा प्रजा

प्रस्तूयमानं साम प्रजा कामः अभि उद्गायेत्

अथ उ ह अस्य एते एव वज्रा एषु लोकेषु सर्वं पाप्मानम् अपहत्य ऊम् इत्य् एव स्वर्गं लोकम् आरोहति
मित्रविन्दा श्री राष्ट्र मित्र आयुः कामस्य दश हविः

हविषो अनुवाक्या अग्निः सोमो वरुणो मित्र इन्द्रो बृहस्पतिः सविता यः सहस्री पूषा नो गोभिर् अवसा सरस्वती त्वष्टा रूपाणि समनक्तु यज्ञैर् इति

यज इति च

सौम्यश् चरुः

उत्तरे निगमा यथा इष्टम् जोषणा श्रुतेः

एकं प्रदानम्

पुष्टिमन्ताव् आज्यभागाव् अग्निना रयिम् अश्नवत् पोषम् एव दिवे दिवे यशसं वीरवत्तमं गय स्फानः अमीव हा वसु विद् पुष्टि वर्धनः सु मित्रः सोम नो भव इति

सावित्रो द्वादश कपालः ऽष्टाकपालो वा

पौष्णश् चरुः

याज्या त्वष्टा रूपाणि ददती सरस्वती पूषा भगं सविता मे ददातु बृहस्पतिर् ददद् इन्द्रो बलं मे मित्रः क्षत्रं वरुणः सोमो अग्निर् इति

ऐन्द्र एकादश कपालः

प्रैषाश् च

मैत्रश् चरुः

अनुलोमा वा चोदना गुण त्वात्

वारुणो दश कपालः

पञ्चदश सामिधेन्यः

आग्नेयः

समस्य अनुवाचनम्
रुग्णवत्या ऋचा भ्रातृव्यवतो गृह्णीयात् त्रिंशत् त्रयः च गणिनो रुजन्त इति

य एष आग्रयण स्थाल्याम् राजा तम् अन्यस्मिन् पात्रे पर्यासिच्य द्वितीयां धारां कुरुते ये देवा दिव्य् एकादश स्थ इति

शनैर् अभिव्याहरत्य् अथ उच्चैस् अथ सु उच्चैस् इति विज्ञायते

आ यः शर्याभिस् तुवि नृम्णः अस्याः इमं

तत आग्रयणं द्वयोर् धारयोर् गृह्णाति

अथ एनम् सक्तुभिः श्रीणाति

तां धेनुं मित्रावरुणा युवं नो विश्वाहा धत्तम् अन् अपस्फुरन्तीम्

ततो मन्थिनं तं प्रत्नथा पूर्वथा इति

मनो न येषु हवनेषु तिग्मं विपः शच्या वनुथो द्रवन्ता

अतीत्य आश्विनम् शुक्रं गृह्णात्य् अयं वेनश् चोदयत् पृश्नि गर्भाः इति

अथ एनम् हिरण्येन श्रीणाति शुक्रं ते शुक्रेण श्रीणामि इति

इत्य् अन् अभिध्वंसयन् आत्मानं च इतरान् च ग्रहान्

मैत्रावरुणं गृह्णात्य् अयं वां मित्रावरुणा इति

इति
पृतना जितम् सहमानम् अग्निम् उक्थैर् हवामहे परमात् सधस्थात्
तस्य त्वम् पित्तम् आसिथ

इदम् उ सु प्र साधय

पुनर् रूपाणि कल्पय

अनीनशत् किलासम्

सुपर्णः जातः प्रथमः

सरूपाम् अकरत् त्वचम्

श्यामा सरूपंकरणी पृथिव्याः अधि उद्भृता

तत् आसुरी युधा जिता रूपम् चक्रे वनस्पतीन्

सरूप कृत् त्वम् ओषधे

सरूपा नाम ते माता
मा भ्राता भ्रातरं द्विक्षन् मा स्वसारम् उत स्वसा

देवा इव अमृतम् रक्षमाणाः सायंप्रातः सौमनसो वो अस्तु

अन्यो अन्यम् अभि हर्यत वत्सं जातम् इव अघ्न्या

समानी प्रपा सह वो अन्न भागः समाने योक्त्रे सह वो युनज्मि

तत् कृण्मो ब्रह्म वो गृहे संज्ञानं पुरुषेभ्यः

अन्यो अन्यस्मै वल्गु वदन्त एत सध्रीचीनान् वः संमनसस् कृणोमि

जाया पत्ये मधुमतीं वाचं वदतु शन्तिवाम्

येन देवा न वियन्ति न उ च विद्विषते मिथः

सध्रीचीनान् वः संमनसस् कृणोम्य् एक श्नुष्टीन् संवननेन सर्वान्

सम्यञ्चो ऽग्निं सपर्यत अराः नाभिम् इव अभितस्
सु सिद्ध विड धातु आदि जारणेन रसस्य हि

रसेन्द्रो यदा जीर्ण अभ्रः भवति तदा घन अनुरूपिणीम् जीर्ण अभ्र सम वर्णाम् छायां दर्शयति

तथा इह ताम् उपाश्रित्य मनुजेषु च

पुनर् द्वयोः त्रयाणाम् वा चतुर्णां संकरे मेलापे सति द्वि त्रि चतुर्णाम् अनुरूपिणीं छायां दर्शयति इति अर्थः

पीत आदि राग जननम् रञ्जनं परिकीर्तितम्

अभ्र योगात् वर्ण विशेषम् आह कृष्ण इत्यादि

इति परिभाषा

कृष्ण अभ्रकेण जीर्णेन रसो बलवान् भवेत् तु पुनः असित रागैः कृष्ण रागैः युज्यते

कृष्णे जीर्णे कृष्णां रक्ते अभ्रे जीर्णे रक्तां पीते पीतां तथा सिते शुभ्रे सितां एवं चतुर्विधां छायां दर्शयति

द्योतते दिवि चन्द्रो ऽसौ जीर्णे अभ्रे कान्तिमत् तया

अभ्रस्य छाया विशेषम् आह जीर्ण अभ्रकः इत्यादि
सा प्रसिद्धा इष्टिः संतिष्ठते

अथ तदानीम् एव पृष्ठ्यां स्तीर्त्वा अपः प्रणीय उत्तराणि देविका हवींषि निर्वपति सिनीवाल्यै चरुं कुह्वै चरुं धात्र एव पुरोडाशं द्वादश कपालम् इति

तस्याः पञ्चदश सामिधेन्यः

त्रिष्टुभौ संयाज्ये

अथ अरण्योः अग्नीन् समारोह्य स्वान्य् अग्नि आयतनानि अध्यवसाय मथित्वा अग्नीन् विहृत्य सायम् प्रातर् अग्निहोत्रे प्रतिजुहोति

अन्वाहार्यम् आसाद्य वत्सतरीं ददाति

सा प्रसिद्धा इष्टिः संतिष्ठते

अथ हविषो ऽग्ने तम् अद्य अधाः ह्य् अग्न इति

श्रपयित्वा आसादयति

सा प्रसिद्धा इष्टिः संतिष्ठते

अथ अरण्योः अग्नीन् समारोह्य उदवसाय मथित्वा अग्नीन् विहृत्य पूर्वाणि देविका हवींषि निर्वपत्य् अनुमत्यै चरुं राकायै चरुं धात्रे पुरोडाशं द्वादश कपालम् इति

अन्वाहार्यम् आसाद्य वत्सतरं ददाति

पञ्च प्रयाजाः

अथ अरण्योः अग्नीन् समारोह्य उदवसाय मथित्वा अग्नीन् विहृत्य आग्नेयम् अष्टाकपालम् उदवसानीयाम् इष्टिं निर्वपति

अन्वाहार्यम् आसाद्य अनड्वाहम् ददाति
इन्द्र अग्नी रक्षताम् मा पुरस्तात्

दिवः मा आदित्याः रक्षन्तु भूम्याः रक्षन्तु अग्नयः

ये देवाः दिवि एकादश स्थ ते देवासः हविः इदम् जुषध्वम्

भूत कृतः मे सर्वतस् सन्तु वर्म

अश्विनौ अभितस् शर्म यच्छताम्

ये देवाः पृथिव्याम् एकादश स्थ ते देवासः हविः इदम् जुषध्वम्

रक्षतु जातवेदाः

अ सपत्नम् पुरस्तात् पश्चात् नः अभयम् कृतम्

सविता मा दक्षिणतः उत्तरात् मा शची पतिः
सम् अरिर् विदाम्

देवो देवानां पवित्रम् असि येषां भागो ऽसि

यत् ते सोम अदाभ्यम् नाम जागृवि तस्मै ते सोम सोमाय स्वाहा

स्वांकृतो ऽसि

देवेभ्यस् त्वा मरीचिपेभ्यः

वाचस्पतये पवस्व वृष्णो अंशुभ्यां गभस्ति पूतः

अम्ब निस्मर

मधुमतीर् ना इषस् कृधि

प्राणाय त्वा

मनस् त्वा अष्टु
वक्तुम् अर्हसि च नः सर्वज्ञो ऽसि महामते

मृत्युंजय विधिम् सूत ब्रह्म क्षत्र विशाम् अपि

ऋषय ऊचुः

मृत्युंजय विधिम् वक्ष्ये बहुना किं द्विजोत्तमाः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे त्रिपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः

सूत उवाच

चरुणा स घृतेन एव केवलं पयसा अपि वा

स घृतेन तिलेन एव कमलेन प्रयत्नतः

दूर्वया घृत गो क्षीर मिश्रया मधुना तथा
एते ह वा ऋक् सामयोः सत्ये

यद् ऊर्ध्वं प्रस्तावाच् छन्नं गायति तत् साम्न ऋच्य् आयतनम्

ऋक् साम्ने उ ह वै स्वर्गस्य लोकस्य ईशाते

यो वा ऋक् सामाभ्याम् आयतनवद्भ्याम् आर्त्विज्यं करोत्य् आयतनवान् भवति

यद् ऊर्ध्वं प्रतिहाराच् छन्नं गायति तत् साम्न ऋच्य् आयतनम्

स स्वर्गस्य लोकस्य ईशे य एने एवं गायति

तं ह वा एते स्वर्गं लोकं गमयतः

साम्नः सत्येन ऋचम्

प्रस्ताव एव ऋचः सामन्न् आयतनम्

स य एवम् एताभ्याम् ऋक् सामाभ्याम् आयतनवद्भ्याम् आर्त्विज्यं करोत्य् आयतनवान् एव भवति

तयोर् यत् सत्यं प्रजासु भवति जयति तं लोकं यः सत्येन जेयः

तद् वा एतद् द्वयम् एव ऋच् च एव साम च

तस्माद् एवम् एव गेये

वाग् वा ऋचः सत्यम्

यन् निधनम् अतिस्वरति तत् साम्न ऋच्य् आयतनम्

निधनम् एव ऋचः सामन्न् आयतनम्

मनः साम्नः

सत्यं प्रजासु भवति जयति तं लोकं यः सत्येन जेयः
नमः ते सर्व लोक ईशैः नमः ते भृगुनन्दन

प्रणम्य च गवा सार्धं ब्राह्मणाय निवेदयेत्

वटकैः पूरिकाभिः च गोधूमैः चणकैः अपि

नमः ते अङ्गिरसाम् नाथ वाक्पते च बृहस्पते

पिप्पलाद उवाच

कुर्वन् बृहस्पतेः पूजां सर्वान् कामान् समश्नुते

पीत अङ्गराग वसनः घृत होमम् तु कारयेत्

शुक्ल पुष्प अम्बर युते सित तण्डुल पूरिते

अथ अतस् शृणु भूपाल प्रतिशुक्रं प्रशान्तये

पलाश अश्वत्थ योगेन पञ्चगव्य जलेन च

सुवर्ण पात्रे सौवर्णम् अमर ईश पुरोहितम्

कवे सर्व अर्थ सिद्धि अर्थम् गृहाण अर्घ्यम् नमः अस्तु ते

तद्वत् वाचस्पतेः पूजां प्रवक्ष्यामि युधिष्ठिर

विधाय राजतं शुक्रं शुचि मुक्ताफल अन्वितम्

यावत् शुक्रस्य न हृता पूजा सा माल्यकैः शुभैः

एवम् अस्य उदये कुर्वन् यात्रा आदिषु च भारत

राजते वा अथ सौवर्णे कांस्य पात्रे अथवा पुनः

संक्रान्तौ अस्य कौन्तेय यात्रासु अभ्युदयेषु च
एतत् रस उपरस आदिकम् काकमाच्या वायस्याः स्वरसेन मृद्नीयात् मर्दनं कुर्यात्

मृदः त्रि भागाः शण लद्दि भागौ भागः च निर्दग्ध तुष उपल आदेः

विधि अन्तरम् आह रस इत्यादि

किट्ट अर्ध भागम् परिखण्ड्य वज्रमूषां विदध्यात् खलु सत्त्व पाते

रम्भा कन्देन च कदल कन्देन अपि इति अर्थः

इति

क्व वज्रमूषायाम्

रस उपरसस्य वैक्रान्त गन्धक आदेः मध्ये शुद्ध माक्षिकम् निर्दोषं ताप्यं हेम्नो द्विगुणं कनकात् द्वि गुणितम् दत्त्वा द्विगुण माक्षिक युतम् हेम दत्त्वा इति अर्थः

एतत् पूर्व औषधम् पिण्डं गोल आकारम् कुर्यात्
तस्य उ एव अक्षरशस् गायत्रीम् एव प्रातस्सवनं सम्पद्यते त्रिष्टुभं माध्यंदिनं सवनं जगतीं तृतीयसवनम्

अथ या गायत्री परिशिष्यते ताम् अद एक अन्न सप्तत्याम् प्रातस्सवनस्य स्तोत्रियासु प्रत्युपदधाति

स ह स यजमान एव एतस्याम् सम्पद्य् अध्यूढः

गायत्रं वै प्रातस्सवनं त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनं जागतं तृतीयसवनम्

एकस्यै ककुभो अष्टाविंशति अक्षरायै चत्वार्य् अक्षराण्य् आदाय वामदेव्यस्य न्यूने त्रीण्य् उपदधाति यज्ञायज्ञीय एकम्

न किंचन अतिरिच्यते

तद् उ ह अनन्तम्

पुरुषो वै ककुप्

यज्ञायज्ञीय एकम्

एक अन्न सप्ततिः प्रातस्सवनस्य स्तोत्रियाष् षष्टिस् त्रिष्टुभो माध्यंदिनं सवनं चतुर्विंशतिश् च जगतीस् तृतीयसवनम् एका च ककुप्
वातः ह आत्मा बभूव ते

सा नः एहि अरुन्धति

सिलाची नाम वै असि

रात्री माता

सा देवानाम् असि स्वसा

सिलाची नाम

हिरण्य वर्णे सुभगे सूर्य वर्णे वपुष्टमे रुतम् गच्छासि निष्कृते

अश्वः यमस्य यः श्यावः तस्य ह आस्ना असि उक्षिता

सा नः एहि अरुन्धति

जयन्ती प्रत्यातिष्ठन्ती स्परणी नाम वै असि

नभः पिता

हिरण्य वर्णे सुभगे शुष्मे लोमश वक्षणे अपाम् असि स्वसा लाक्षे

कानीनः अज बभ्रु पिता तव

वृक्षम् वृक्षम् आ रोहसि वृषण्यन्ती इव कन्यला

त्रायसे पुरुषम् त्वम्

यत् दण्डेन यत् इष्वा यत् वा अरुः हरसा कृतम् तस्य त्वम् असि निष्कृतिः

अर्यमा ते पितामहः
तानि समनन्तर आबद्धानि बोधिसत्त्वस्य काय प्रभया जिह्मीकृतानि अभूवन् न भासन्ते स्म न तपन्ति स्म न विरोचन्ति स्म

तत् यथा अपि नाम जाम्बूनदस्य सुवर्णस्य पुरतो मसि पिण्डः उपनिक्षिप्तो न भासति न तपति न विरोचते एवम् एव तानि आभरणानि बोधिसत्त्वस्य काय प्रभया स्पृष्टानि न भासन्ते न तपन्ति न विरोचन्ते स्म

तत्र यानि भद्रिकेण शाक्य राजेन आभरणानि कारितानि अभूवन् तानि बोधिसत्त्वस्य काये आबध्यन्ते स्म

अशीतिः च स्त्री सहस्राणि प्रत्युद्गम्य बोधिसत्त्वस्य वदनं प्रेक्षन्ते स्म

एवं या या आभरण विकृतिः बोधिसत्त्वस्य काय आबध्यते स्म सा सा जिह्मीभवति स्म तत् यथा अपि नाम मसि पिण्डः

तं राजा आह बाढम्

मया अपि कुमारस्य सर्व आभरणानि कारितानि

तत्र विमला नाम उद्यान देवता सा औदारिकम् आत्म भावम् अभिसंदर्श्य पुरतः स्थित्वा राजानं शुद्धोदनं तं च महान्तं शाक्य गणम् गाथाभिः अभिभाषते स्म

इति उक्त्वा सा देवता बोधिसत्त्वं दिव्यैः पुष्पैः अभ्यवकीर्य तत्र एव अन्तरधात्

कारयित्वा च पुष्य नक्षत्र योगेन अनुयुक्तेन ते शाक्या राजानं शुद्धोदनम् उपसंक्रम्य एवम् आहुः हन्त देव मण्ड्यतां कुमार इति

पञ्च च ब्राह्मण सहस्राणि प्रत्युद्गम्य बोधिसत्त्वस्य वदनं प्रेक्षन्ते स्म

ततो अस्माकम् अमोघः व्यायामो भविष्यति इति
पुनर् अभ्र तारम् अभ्रं गगनं तारं रूप्यं इति च सितं श्वेतं यत् शैलमलम् शिलाजतु तेन आहतौ सम्यक् मृतौ सित वङ्गौ तार रङ्गौ कार्यौ पुनः रक्तं हेम सितं तारं ताप्यं माक्षिकं ताभ्यां हतं मारितं कुर्यात्

वङ्ग अभ्रम् इति वङ्गं रङ्गं अभ्रं गगनं एते बीज हेतवे इति शेषः

पीत क्रियायाम् बीजानि उक्तानि अथ श्वेत क्रियायाम् बीजानि आह वङ्ग इत्यादि
स यो ऽनुदिते जुहोति यथा पुरुषाय वा हस्तिने वा अ प्रयते हस्त आदध्यात् तादृक् तद् अथ य उदिते जुहोति यथा पुरुषाय वा हस्तिने वा प्रयते हस्त आदध्यात् तादृक् तत् तम् एष एतेन एव हस्तेन ऊर्ध्वम् हृत्वा स्वर्गे लोक आदधाति य एवं विद्वान् उदिते जुहोति तस्माद् उदिते होतव्यम्

तद् एषा अभि यज्ञ गाथा गीयते

उद्यन्न् उ खलु वा आदित्य आहवनीयेन रश्मीन् संदधाति स यो ऽनुदिते जुहोति यथा कुमाराय वा वत्साय वा अ जाताय स्तनम् प्रतिदध्यात् तादृक् तद् अथ य उदिते जुहोति यथा कुमाराय वा वत्साय वा जाताय स्तनम् प्रतिदध्यात् तादृक् तत् तम् अस्मै प्रतिधीयमानम् उभयोर् लोकयोर् अन्नाद्यम् अनु प्रतिधीयते ऽस्माच् च लोकाद् अमुष्माच् च उभाभ्याम्

एष ह वै सत्यं वदन् सत्ये जुहोति यो ऽस्तमिते सायं जुहोत्य् उदिते प्रातर् भूर् भुवः स्वर् औम् अग्निर् ज्योतिर् ज्योतिर् अग्निर् इति सायं जुहोति भूर् भुवः स्वर् औं सूर्यो ज्योतिर् ज्योतिः सूर्य इति प्रातः सत्यं ह अस्य वदतः सत्ये हुतं भवति य एवं विद्वान् उदिते जुहोति तस्माद् उदिते होतव्यम्

उद्यन्न् उ खलु वा आदित्यः सर्वाणि भूतानि प्रणयति तस्माद् एनम् प्राण इत्य् आचक्षते प्राणे ह अस्य सम्प्रति हुतम् भवति य एवं विद्वान् उदिते जुहोति तस्माद् उदिते होतव्यम्
आ एनान् द्यताम् इन्द्र अग्नी सोमः राजा च मेदिनौ

इदम् आदानम् अकरम् तपसा इन्द्रेण संशितम्

अमित्राः ये अत्र नः सन्ति तान् अग्ने आ द्य त्वम्

आदानेन संदानेन अमित्रान् आ द्यामसि

इन्द्रः मरुत्वान् आदानम् अमित्रेभ्यः कृणोतु नः
तस्मै ह एतद् एव उवाच

को नु त्वा अनुशशास इति

श्रुतं ह्य् एव मे भगवद्दृशेभ्य आचार्यात् ह एव विद्या विदिता साधिष्ठं

प्राप ह आचर्य कुलम्

भगवांस् त्व् एव मे कामे ब्रूयात्

अन्ये मनुष्येभ्य इति ह प्रतिजज्ञे
वा सत्वे सर्व बीजम् सर्वं राग दायि द्रव्यं संयोज्य निर्वाह्यं निर्वाहितं कुर्यात्

रञ्जित घन सत्त्वस्य चारणम् आह चार्यम् इत्यादि

तद्विधं पूर्व रञ्जितम् घन सत्त्वम् अभ्र सत्त्वम् च घनं केवल घन उद्भवम् सत्वं अरञ्जितं रसे पारदे चार्यं ग्रास ग्रसन मानेन एतत् अभ्र सत्त्वम् रसे संयोज्यम्
विदर्भ आदिषु दृष्ट त्वात् तद् समाख्या

ओजस् कान्तिमती गौडीया

न हि कतकं पङ्क प्रसादनाय

अरोचकिनः सतृणाभ्यवहारिणः च कवयः

न शास्त्रम् अद्रव्येषु अर्थवत्

विशिष्टा पद रचना रीतिः

रीतिः आत्मा काव्यस्य

पूर्वे शिष्या विवेकि त्वात्

समग्र गुणा वैदर्भी

गुण आत्मा विशेषः

न इतरे तद् विपर्ययात्

सा त्रिधा वैदर्भी गौडीया पाञ्चाली च
मार्यमाणाया दक्षिणत ऊर्ध्वः सन् रक्षोहणम् अनुवाकं जपति

अध्याय अनुवाकयोः लुक् इति वचनात्

अनुवाकः च समाख्यानात्
शेषं सुगमम्

वज्री सेहुण्डः
शिवास् त एका अशिवास् त एकाः सर्वा बिभर्षि सुमनस्यमानः

तिस्रो वाचो निहिता अन्तर् अस्मिन् तासाम् एका वि पपात अनु घोषम्
तत् आहुः वाचा अपत्नीकः अग्निहोत्रम् कथम् एव जुहोति निविष्टे मृता पत्नी नष्टा वा अग्निहोत्रम् कथम् अग्निहोत्रम् जुहोति

अपत्नीकः अग्निहोत्रम् कथम् अग्निहोत्रम् जुहोति

श्रद्धा पत्नी सत्यम् यजमानः श्रद्धा सत्यम् तत् इति उत्तमम् मिथुनम्

श्रद्धया सत्येन मिथुनेन स्वर्गान् लोकान् जयति इति

तस्मात् अपत्नीकस्य आधानम् कुर्वन्ति

अमुष्य एव लोकस्य संततिम् धारयति
अध्वर्यु पथेन एव सर्पेयुर् एष वा अर्वाचः पराचः स्वर्ग्यः पन्था यद् अध्वर्यु पथः इति

एतेन ह वै सर्पाः ससृपुः

सत्त्राद् उदवसाय ज्योतिष्टोमेन अग्निष्टोमेन चतुष्टोमेन पृष्ठशमनीयेन सहस्र दक्षिणेन एकैकः यजेत

अथ अतस् सर्पणस्य एव मीमांसा

तेषां य एव प्रायणीयो ऽतिरात्रः स उदयनीयः

तद् उ वा आहुर् यो वा अपथेन प्रतिपद्यते स्थाणुं वा हन्ति गर्तं वा पतति भ्रेषं स न्येति

तेषु समन्वारब्धेष्व् आहवनीये स्रुव आहुतिम् जुहोति

उपसृजन् मात्रे वत्सम् धारयन् धरुणो धयन्

समुत्क्रम्य चात्वाल देशे जपन्ति वाग् ऐतु वाग् उपैतु वाङ् मा उपैतु वाच् यद् अकर्म यन् न अकर्म यद् अत्यगाम यन् न अत्यगाम यद् अत्यरीरिचाम यन् न अत्यरीरिचाम प्रजापतौ प्रजापतिं तत् पितरम् अप्येत्व् इति

तद् उ वा आहुः पराङ् इव वा एषो अ शान्तः पन्था यद् वषट्कार पथः

वषट्कार पथेन एव सर्पेयुः

ते अध्वर्यु पथेन एव सर्पन्ति

ततो वै ते जीर्णास् तनूर् अपाघ्नत इति

दक्षिणस्य हविर्धानस्य अधस् अधस् ऽक्षं सर्पेयुः