tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
नकुलात् च शतानीकः श्रुतसेनः कनीयसः

मृगया निर्गतः अभ्ययात् गहनम् तत् यदृच्छया

उन्मज्ज्य सलिलात् पार्थः तीर्थानि प्रययौ कृती

बीभत्सुं निन्दति क्रोध कम्पिते लाङ्गलध्वजे

तत् श्रुत्वा याजम् अभ्येत्य द्रुपदः प्रणतो ऽब्रवीत्

तद् प्रतिग्रह लाभाय जित्वा भूपान् स्वयंवरे

श्रुतौ अपि उचितम् न एव _ ईदृशम् वचः

मन्दाकिनी इव पुलिनं कलहंस कृत आरवम्

मनसा अपि अन्य पूर्वाम् स ज्ञात्वा शाल्व अभिलाषिणीम्

स याजकः परित्यक्तः तपसा आराध्य शंकरम्

यस्य श्रुत विदः विद्या विविशुः स्वयम् आशयम्

सुरैः कौतुकिभिः पृष्टः शाप शान्तिम् चतुर्मुखः

नलिनः च तंसोः सूनुर् दुष्यन्तस् तद् सुतः विभुः

ननन्दुः लोकपालाः ते दिक्षु विश्रुत कीर्तयः

बालो अपि अभूत् मन्युमान् च सो अभिमन्युः इति स्मृतः

तम् उवाच नभस् वाणी शक्र मा साहसं कृथाः

इति ब्रुवत्सु सर्वेषु धनुः आकृष्य पाण्डवः

महा तरुम् समुन्मूल्य निशाचरम् अताडयत्

तं दृष्ट्वा उत्तस्थतुः कृष्णौ रत्न पीठात् कृताञ्जली

तस्य कङ्कण केयूर रत्न आञ्चित भुज अञ्चले

चरन् सः गङ्गा पुलिने ऽरसत् सम्मद सागरे

दास्यं श्रुत्वा अथ भोगिभ्यः पीयूष आहरण अवधि

दौर्योधनो मन्यु वह्निः जज्वाल द्यूत मारुतः

स आदरम् पूजितः तस्थौ चित्रवाहन भूभुजा

अथ राम हते क्षत्रे सम्भूते विप्रतः पुनः

न चिन्तयामि पुत्रो मे त्वत्त एव भविष्यति

भरतः तस्य दायादो ऽभिमन्युर् भारतो नृपः

देवानां शासनात् गत्वा पुत्र अर्थम् वसुधा तलम्

अर्धरात्रे कुतो मांसम् इति वादिनम् आह तम्

तम् एव देशम् अभ्यायात् पुनर् कमल लोचना

संगम्य तं मुनि वरम् भीता नेत्रे न्यमीलयत्

अथवा एनम् अहम् भीम मृत्यु दंष्ट्र शितैः शरैः

इति उक्त्वा अस्मै स संहारं स रहस्यव्रतम् विभुः

तान् फल अवचय आसक्तान् वृक्ष रूढान् वृकोदरः

ते प्रापुः मातरम् वीराः कर्म शाला अन्तर स्थिताम्

अलुप्त संध्यः सततं न हि जात्या तिरस्कृतः

तं युवानं ततः प्राह स कदाचिद् सुतम् नृपः

न तेषां पृथिवीपाल दायाद्यं हर्तुम् अर्हसि

परेण ब्रह्मचर्येण निर्जितो ऽहं त्वया अर्जुनैः

एक पत्नी समासक्तैः भवद्भिः सह तैः मिथस्

इष्टिः इन्द्रस्य पूजा अर्थम् भुवि येन प्रवर्तिता

क्षपायां क्षीयमाणायाम् अथ संध्या अरुणम् नभः

शक्र प्रयुक्त मेघ ओघैः निर्मुक्तम् वनम् अर्थये

जाते कुल उचिते पुत्रे त्वयि सर्व गुण अधिके

स तत्र मन्मथ आक्रान्तः ताम् एव हृदय स्थिताम्

अ विच्छिन्न आज्य निवहैः जाड्यं प्राप हुताशनः

इन्दीवर दल श्यामा कृष्णा इयम् तव सुन्दरी

कदाचिद् अथ तं धृत्वा शिष्यं गेहे जित इन्द्रियम्

अहो नु अल्प अपराधस्य मम दण्डः सु दुःसहः

चचार शंतनुः पश्यन् मञ्जु गुञ्जत् विहंगमाः

अपश्यत् दिव्य ललनाम् विषण्ण वदन अम्बुजाम्

कुरवो ऽपि सु संरब्धाः शस्त्र शिक्षाम् अदर्शयन्

अपि प्रगल्भ ललना कटाक्ष चपलाः श्रियः

गुरुणा ज्ञान सर्व स्वे संतोषाद् भाजनीकृतः

वर्षेण अतोषयत् पाण्डुः तद् दर्शनम् अवाप च

क्षितिं क्षितिभृतां धुर्ये संरक्षति युधिष्ठिरे

स्थित्वा क्षणं समुत्प्लुत्य नभः प्रायात् अदर्शनम्

यस्य सर्व महीपाल क्षयः प्रादुरभूत् फलम्

माद्री सहाये तद् शोकात् मुमुहुः पुर वासिनः

ययुः तद् आशिषम् प्राप्य नगरं वारणावतम्

गन्धर्वाणां तुरङ्गाणां भवद्भ्यः शत पञ्चकम्

हसन्ति अपह्नव आरम्भे ततः को ऽन्यो गत त्रपः

त्यजन्ति एव अथवा भीतिं निश्चयीकृत मृत्यवः

तस्मिन् अवसरे भीतः कम्पमानः कृताञ्जलिः

पञ्चानन अनुकारः हि मार्जारस्य न शोभते

तं गुरुः पीवरं दृष्ट्वा प्राह केन असि वर्तसे

पुरो बभौ प्रणयिनी रतेः प्रीतिः इव अग्रतस्

कृष्णया संगतं भ्राता भ्रातरं यो विलोकयेत्

तत्र प्रवृद्ध सप्तार्चिस् ज्वाला वलयिते गृहे

पूजिताः सर्व पाञ्चालैः भूरि रत्न अम्बर प्रदैः

कृप भीष्म मुखैः सार्धं सर्वैः अन्तःपुरैः तथा

तपः चचार तद् प्राप्तये चिरं संतापित अमरः
तान् भुक्त उत्तरम् आसीनान् पूजयित्वा अथ पार्षतः

जग्राह करुणा सिन्धुः नाम्ना ख्यातां शकुन्तलाम्

सस्मार तपसो राशिं सा सुतं ज्ञान भास्करम्

अश्वत्थामा च रुद्र अंशः वसुः शान्तनवो ऽभवत्

इति अर्थितः स्वयं राजा तां राजीव विलोचनाम्

स्पृष्ट्वा एनम् मद् गिरा मुञ्च दृप्तं मद् क्रोध बन्धनात्

ररक्ष राक्षसान् वश प्रतिष्ठायै प्रसाद्य तम्

सोमानं धन्विनां मानम् अधस् यातम् इव उद्धरन्

अजातशत्रोः वीरस्य हृदयाद् अपकृष्यताम्

अस्त अचल शिरस् चुम्बी रविः आताम्र ताम् ययौ

उवास द्वादश समा दिव्य कानन भूमिषु

समानं पश्य विस्रब्धा लक्ष्य घ्नः तु पतिः ते

आहूय प्राह पितरं वृत्तं सा बाष्प गद्गदम्

कचं विना न जीवामि इति उक्त्वा अभूत् स अस्रु लोचना

युधिष्ठिरम् अथ अभ्येत्य प्राह प्राञ्जलिः अर्जुनः

नारायण अंशः भगवन्त् वासुदेवः अरि मर्दनः

प्रौढिं विदग्ध मनसाम् कः परिच्छेत्तुम् अर्हति

इति एते पञ्च पाञ्चाल्या बभूवुः बल शालिनः

कः पुत्रं नयन आनन्दम् ऋते त्वा अवमन्यते

राजहंस प्रभेभिः शुभ्र चामरैः परिसर्पिभिः

प्रोवाच पितरं तात कचो अद्य अपि न दृश्यते

ततो मन्त्रि गिरा राजा वशिष्ठं श्रेयसां निधिम्

पुत्र प्रदान शुल्केन गृहाण इमाम् मद् आत्मजाम्

अथ अर्जुन मुखान् शिष्यान् एकान्ते गुरुः अब्रवीत्

समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिर ह्रदान्

कुरवः कर्ण दर्प अन्धाः सर्व ज्ञः ऽत्र त्वम् एव च

विधिवत् पीयताम् एतत् वीत दास्यः अब्रवीत् इति

तस्मात् ऊर्ध्व भुजः सो ऽथ द्वादश अहम् उपोषितः

अपि आकुल अलि कुल हुंकृतिभिः लताभिर् भीत्या इव पल्लव करैः विधुतैः निषिद्धः

आह प्रदीयतां वत्स मद् पत्न्या यत् समीहितम्

आययौ भगवान् साक्षात् मुनिः सत्यवती सुतः

अत्र अन्तरे व्याप्त वाक्यात् धृतराष्ट्रस्य वल्लभा

अम्भसा शमम् आयाति मुष्टि मेय शिखः शिखी

मातुः स्नुषाभ्यां सहिता तस्मात् भज तपस् वनम्

तत् श्रुत्वा शंतनुः ध्यात्वा धुर्यं देवव्रतं सुतम्

सा काशि राज तनया कृष्णं पिङ्गल लोचनम्

अति आशीविषम् अस्त्रम् हि विजित प्रलय अनलम्

इति कृष्ण अर्जुनौ तत्र याचितौ कृष्णवर्त्मना

युधिष्ठिर अन्तिकम् प्रायात् स उत्कण्ठः श्वेतवाहनः

विवेश पावकं माद्री परिष्वज्य नरेश्वरम्

अस्त्रं ब्रह्मशिरः तस्मै ततस् तोषात् ददौ गुरुः

अत्र अन्तरे लोह दन्तः धौम्यो नाम महा मुनिः

तत्र अन्तःपुरम् आसाद्य क्षत्रियां न ददर्श सः

हिडिम्बां भगिनीम् आह हृष्टो निशि निशाचरः

अर्जुनः पाण्डु दायादः कुरु वंश विभूषणम्

तद् अर्थम् क्षीरम् इच्छामि हर एताम् सुरभिं बलात्

स प्राप गौतमीं भार्यां कृपस्य भगिनीं कृपीम्

अत्र अन्तरे नरपतिः सौदासो मृगया रसात्

अमृत उत्थम् भगिन्यौ तं दृष्ट्वा अश्वम् धवलं पथि

स प्रणम्य कृप द्रोणौ हेलया चल कुण्डलः

इति एवम् योषितो राज्ञ् भेदस्य व्यसनस्य च

इति पृष्टो मुनि इन्द्रेण ध्यात्वा धर्मः तम् अब्रवीत्

अपश्यत् आश्रमे तस्मिन् कन्याम् आयत लोचनाम्

उक्त्वा इति तं रत्न घटैः स लाज कुसुम अम्बुषु

तद् सकाशात् अथ आयातम् सत्या मुनिम् अभाषत

धर्मम् आचरति व्याजात् कथम् अस्मद्विधः जनः

मातुः गिरा स भुजगान् उवाह भुजग आहितः

भगवान् यमुना द्वीपे द्वैपायन इति श्रुतः

सर्वे प्रणामम् इति उक्त्वा विरराम शनैस् गुरुः

अहो नु चित्रं राधेय स्पर्धसे सव्यसाचिना

पितरं सर्व सरघा विष विस्फोट दूषितम्

तडित् घन आकुलम् व्योम ज्वाला धूम वृतम् वनम्

तस्मात् अद्य परित्यज्य माम् एकाम् अस्तु वः शिवम्

अधोमुखान् महा कूपे मूषिक ग्रस्त धारणान्

व्यावल्गत् कुण्डलः तेषाम् को ऽपि व्यतिकरो ऽभवत्

अत्र अन्तरे शूर सुताम् वसुदेव अनुजाम् नृपः

सा कण्व शिष्य अनुगता सम्प्राप्य हस्तिनापुरम्

भीमेन भज्यमानस्य वदनात् तस्य रक्षसः

देवाः स सिद्ध गन्धर्वाः सुरारि दलन उद्यताः

स्पर्धमानो अस्त्र विद्याभिः सततं सव्यसाचिना

जानातु मद् भुज अयन्त्र निःशेष विषमाम् व्यथाम्
सुहृद् बन्धुः भिषज् दासः गुरुः मन्त्री समाश्रयः

स्फाटिक अचल कूटेषु विश्रान्तिं न एव लेभिरे

तदा एव कृष्णा हृदयम् विविशुः स्मर सायकाः

तत् श्रुत्वा करुणा सिन्धुः समीकः पृथिवीभुजः

स दृष्ट्वा मूर्छितं भूमौ संभ्रान्तः चक्रवर्तिनम्

कृतान्त इव धूम आलिः कृष्णसर्पो व्यलोकयत्

तत् आकर्ण्य अब्रवीत् कुन्ती व्येतु वो राक्षसात् भयम्

प्रतिपस्य आत्मनः राज्ञो भूयासम् इति अचिन्तयत्

जनमेजयः तस्य सूनुः प्राचीधन्वा ततो ऽभवत्

मन्त्र सिद्धः तु मद् पुत्रः न अनुकम्प्यः त्वया द्विज

तात राज इन्द्र वंश्येन वृता सा भगिनी मम

निर्देष्टुं पृथिवीपालं प्रययौ हस्तिनापुरम्

स तथा इति प्रतिश्रुत्य जनमेजय भूपतेः

ततः पाण्डुः वध्वम् प्राह बल ज्येष्ठ अवराः नृपाः

जनन्या वयम् आज्ञप्ताः सह इयम् भुज्यताम् इति

दशज्योतिः शतज्योतिस् _ ऽभवन्

नागानाम् अवदत् सूतः पुराण आख्यान कोविदः

तत् स्मृत्वा प्राप्य तं द्रोणो वयस्यं पार्षतं नृपम्

इति ब्रुवाणं गाङ्गेयं दाश राजः अब्रवीत् पुनर्

तद् अस्त्राणि निवार्य आशु प्रत्यस्त्रैः श्वेतवाहनः

ते तम् ऊचुः गत प्राणः धन्यो न तु जरा अर्दितः

अस्तीको ऽयं नृपं प्राप्य स्वस्ति पूर्वाम् स्तुतिं व्यधात्

तं तेषां करुण आलापम् श्रुत्वा व्यथित मानसा

मृणाल कोमल भुजैः सुकुमार पराक्रमैः

जग्राह नाहुषो लोके मुनीनां हि गिरा स्थितिः

तत्र अभवत् महत् युद्धम् कुरु पाण्डव भूभृताम्

सूर्य उपस्थान समये न आदेयम् तस्य किंचन

इति उक्त्वा स ददौ विद्यां पावक अस्त्रम् विलोक्य च

अन्यथा उपांशु दण्डेन घ्नन्ति अस्मान् अरयः शरैः

ततः कदाचिद् एकान्ते द्रोणं सर्व धनुष्मताम्

भिक्षु रूपः जहार आशु कुण्डले किल तक्षकः

अक्रूरः चारुदेष्णः चेत्येते दाशार्ह पुंगवाः

सूदो ऽपि वध्य वसुधाम् गत्वा शूल अग्र _

उत्तिष्ठ पाहि तनयान् अनुगच्छामि अहम् पतिम्

प्रस्थितं तीर्थ सेवायै माम् अनुज्ञातुम् अर्हसि

अहम् अङ्गारपर्ण आख्यः तथा चित्ररथ अभिधः

राहोः त्रिदश रूपेण पीयूषं गिरतः ततस्

स धूम दहन उद्गारैः आकुलाः ककुभो ऽभवन्

तद् उत्थैः इव भृङ्ग ओघैः नृपाः मलिन ताम् ययुः

तस्य दंष्ट्र घटा यन्त्र निर्घोषण समुत्थितैः

जगत् परिमितम् मेने हर्ष सम्पूर्ण मानसः

असूत मायिनां सद्यः प्रसूतिः किल रक्षसाम्

ततो मुनि वरैः जुष्टम् स्वयं कौतुकिभिः सदः

सा मुनेः गर्भम् आसाद्य स्थितं द्वादश वत्सरम्

निर्दिशन् पाद निर्घातैः दोला लीलाम् इव क्षितैः

तस्या द्रष्टुं प्रवृत्ता इव लज्जा अवनतम् आननम्

पौष्यो अब्रवीत् तीक्ष्ण वाचः ब्राह्मणाः चपल आशयाः

ते नृपं सूर्य संकाशम् पतन्तं तं व्यलोकयन्

ततो मन्त्र समाहूतात् कुन्ती प्राप शतक्रतोः

अपूजयन् पाण्डु सुताः प्राज्य रत्न आसन आदिभिः

गृह्णातु विधिवत् पाणिम् मद् पुत्र्याः श्वेतवाहनः

द्विजेन मन्युः नः कृतं येन अति चापलम्

क्रीडन्तम् अक्षैः तम् दृष्ट्वा दर्पात् प्रोवाच वृत्रहा

विदुरो दीर्घदर्शी च धर्म ज्ञः च अभवत् बुधः

दत्त्वा कृशानुम् आमन्त्र्य प्रययौ यादसां पतिः

इदं मन्दिरम् आग्नेयम् शङ्के नः शत्रुभिः कृतम्

सोमेन राज्ञा विजितं पुरा येन जगत्त्रयम्

तार्क्ष्येण प्राक् अनुज्ञातः जहार इन्द्रः ऽथ तां जवात्

कृष्णां दुर्योधनेन एव प्राप्तां मेने सह श्रिया

अत्र अन्तरे शक्ति भार्या काले सुतम् अजीजनत्

स कदाचिद् वनम् धन्वी विवेश मृगया रसात्

अम्बालिकां समभ्यायात् सा अपि तं वीक्ष्य भास्वरम्

नृ मांस आदः भव इति आशु तम् अपि आकूजितः ऽवदत्

तद् दर्शन उत्सुकान् राजा शनैस् विज्ञाय पाण्डवान्

प्राह याचक पुत्र्याः त्वम् कथं दासी इति स स्मिता

शूल स्थः स तपः तीव्रम् चिरं तेपे महा तपाः

तस्यां गतायां नृपति नेत्र पद्म दिन श्रियाम्

ययातिः इति दौहित्रैः पृष्टः सर्वं निगद्य तत्

अर्हाः कुलेन कुन्त्या च राधा भेत्ता तु ते वरः

तां दाश पुत्रीम् शनकैस् नव यौवनम् ईयिवसम्
सो अब्रवीत् बत लोल अक्ष्याः लावण्य ललितम् वपुः

त्वद् सुतानाम् तु वीराणां राज्यं को वारयिष्यति

पतिं देहि इति वर दम् ययाचे चन्द्रशेखरम्

पुनः संगृह्य यः शेते स तैः एव प्रबोध्यते

पराक्रमेण तत् जिष्णोः प्रभावात् च _

वारय प्रतिशापं मे त्वम् अपि क्ष्माभृतां वर

उन्मत्त इव बभ्राम वने विरह मोहितः

राजधानीं प्रविश्य अथ प्रणिपत्य पितामहम्

वसिष्ठः तपनम् गत्वा ययाचे तपतीं स्वयम्

श्रुताः तस्मिन् मया शापे मातुः उत्सङ्ग शायिना

इति शक्र गिरा राजा अपतत् क्षिप्रम् सुरालयात्

विश्वामित्र मुनेः जाता मेनकायां तपोनिधेः

तदा तद् आहित उद्योगः तार्क्ष्यः पप्रच्छ मातरम्

विलास हास सुभगाः दिवा अपि कुमुद आकराः

ततः स मरण आयासात् विरराम मुनि ईश्वरः

तत् अन्नम् भक्षयन् एव तत्र अपश्यत् निशाचरम्

आचार्यकं कौरवाणां वाञ्छन् तस्थौ कृप आलये

इति आकर्ण्य वचो भर्तुः प्राह कुन्ती नत आनना

असामान्येन मानेन दानेन च दृढीकृताः

उपमन्युः परीक्षा अग्नि शुद्धः जाम्बूनद प्रभः

काम क्रोधौ स्वयं लोक क्रीडा कारण पण्डितौ

द्रोणः सर्वासु विबुधं तं चक्रे मानिनां वरः

कार्मुक अभिमुखे तस्मिन् लज्जिताः जगदुः द्विजाः

यः तेषाम् संग्रहं मोहात् आर्जवात् यातुम् उद्यतः

निजं पुरोहितं ध्यात्वा भास्कर आराधनम् व्यधात्

शशाप तान् न राज्य अर्हाः पाप वंश्याः यथा अभवन्

दृश्यः तस्याः सु विपुलः स्वयंवर महा उत्सवः

न एति क्रूरः क्षणो यावत् तावत् क्षपय राक्षसम्

समुल्ललास कीलाल कुल्या कल्लोल मालिनी

तूर्णं निर्भिद्य तद् कुक्षिम् निर्गतः तम् अजीवयत्

माद्रीम् उवाच शोचन्ती मर्तुम् आहित मानसा

तरत् तरंग तरल स सार विशर आहतान्

निर्गतो नाग भवनम् चक्रे धूम अन्धकारितम्

अथ अब्रवीत् सुतान् कद्रुः नागान् कलुष मानसा

आस्थाय कुटिलां बुद्धिं मन्यु संताप मूर्छितः

शतमन्योः वचः श्रुत्वा विहस्य गिरिजापतिः

कुन्तीं स पुत्राम् मुनयो निन्युः ते हस्तिनापुरम्

अण्डेभ्यो निःसृताः पूर्वं कद्रु पुत्राः यदा अहयः

जग्राह कुन्त वत् कुन्तीम् कुन्तिभोज महीपतिः

एते ऽस्य भ्रातरः शूरा दुःशासन पुरःसराः

तत्र उत्पल लता कुञ्ज मञ्जु गुञ्जत् विहंगमे

इति उक्त्वा अन्तर्हिते व्यासे द्विजान् आमन्त्र्य पाण्डवाः

तत् किरन् इव मर्माणि स ज्ञेयो ब्राह्मणः त्वया

ततो वह्निं समामन्त्र्य निर्वृतौ कृष्ण पाण्डवौ

जातान् अस्मान् जले क्षिप्त्वा विमुक्तिं च विधत्स्व नः

विशाल पुलिन श्रोणीम् कामिनीम् इव हारिणीम्

क्षणात् अङ्गारपर्णस्य भस्मसात् अभवत् रथः

रुषा प्रहार अभिहतः मुनि सूनुः शशाप तम्

इति गन्धर्वराजेन कथितः शक्रनन्दनः

ततो अब्रवीत् पुनर् विप्रः प्रत्यक्षीकृत विग्रहः

जित्वा शक्रं रणे वीरो मोहयित्वा अमरान् रणे

भीमसेनो ऽथ संभ्रान्तः शल्य दुर्योधनौ बली

इति एतत् मातृ शापस्य कारणं कीर्तितं मया

न कंचिद् उत्सहे त्यक्तुं रक्ष्यः च आत्मा विपश्चिता

ततः प्रसादयामास तं ज्ञात्वा चकितो नृपः

निषाद राजः तम् प्राह धन्यो ऽहं गृह्यताम् इति

वीरान् उत्कण्ठिते हन्तुं सारणे तरसा रणे

मया एव तर्कितो दूरात् पुरा लुब्धो अयम् इति असौ

मेदस् नद्यः सु विपुलाः प्रययुः सरितां पतिम्

सा एषा पञ्चाल नगरे जाता द्रुपद नन्दिनी

ततो भीमः समादाय ग्रीवायाम् उग्र विक्रमम्

संभाषिता अथ दयितेन शनैः स्मित आर्द्र ज्योत्स्ना अवदात किरण अङ्कुरित आनन अब्जा

तस्या वाल अनिल आधूतः विचचाल मृगी दृशः

नव दन्त अंशु मिषतः पीतं क्षीरम् इव उद्वसन्

दुर्योधनो रहः प्राह हर्ष स्नेह पुरःसरम्

त्रिजगत् विजय आरम्भे वैजयन्ती मनोभुवः

ऋतौ जाया समासक्तः तरुणः ब्राह्मणः पुरा

शुशुभे शशि शुभ्रेण हारेण हरिण ईक्षणा

आनय एतान् नरान् गच्छ विलोक्य अदूर वर्तिनः

निर्जितो ऽहं त्वया वीर दर्पः त्यक्तः ऽधुना मया

उपचारे विसृष्टायां सुरायां गुरवे ददुः

असि धारा व्रतम् इदम् यत् एक स्त्री निषेवनम्
तां पृथु श्रोणि पुलिनाम् कटाक्ष शफर आकुलाम्

इति उन्ननाद गम्भीर भावा व्योम्नि सरस्वती

ततो ऽपरे ऽह्णि तां बालाम् आमन्त्र्य विनत आननाम्

कुक्षि स्थम् जीवयामास वृत्तं च अस्य तथा अशृणोत्

जित्वा निनाय भुजयोः शौर्ये केयूर ताम् इव

अम्बिका अम्बालिका केलि रस आर्द्र हृदयः ऽभवत्

मृगया छद्मना मार्गान् कलयन् स अनुजः सदा

देहं संन्यस्य कालेन प्रयातः त्रिदशालयम्

किं न दग्धा वयं सर्वे दग्ध पाण्डव दर्शिणः

श्रुत्वा इति फल्गुन वचः न एवम् इति उच्चया गिरा

बाष्प अम्बु बिन्दुभिः तस्याः जले हेम अब्ज मालिकाम्

साधूनां मरणं श्रेयो न मातः सत्य विप्लवः

तनया वरणे चक्रे शौर्य शुल्क परम् पणम्

कृत अग्नि कार्यम् तं तत्र भज माम् इति अभाषत

दत्त्वा ते गुरु भार्यायै गुरुं पप्रच्छ कौतुकात्

विनता सित इति आह कद्रुः च असित वालधिम्

येन अभूत् सः अक्षय यशाः क्रतु भागस्य भाजनम्

श्रूयते द्रौपदी तेषां सर्वेषां महिषी मता

लेभे सफल संकल्पः द्रुपदः प्रमद श्रियम्

निशम्य एतत् महीभर्तुः प्रोवाच मुनि कन्यका

अत्र अन्तरे जरा जीर्णः स कम्पः द्रष्टुम् आत्मजम्

व्रजामि इति व्रतं विद्धि मम मानिनि सर्वदा

तेषु जातेषु घोरा अभूत् दुर्निमित्त परम्परा

मा विशङ्कस्व धर्मस्य सु सूक्ष्मः हि गति क्रमः

नार्यो बभूवुः निर्वैरः यतः सर्वो अभवत् जनः

विध्वस्त वदन छायः साधु सङ्गम् अयाचत

एकलव्यो अवदत् धीमान् शाधि मां शिष्यम् आगतम्

अर्क पत्त्र अशनात् सः ऽथ कालेन आन्ध्यम् उपागतः

स यास्यति तमस् पूर्णाम् नरके दुर्दशाम् इति

भिक्षा भुजः विप्र वेशाः कुम्भकार निवेशने

अनेक योजन आयासौ स्थितौ कुञ्जर कच्छपौ

हेहयैः हन्यमानेषु राजन्यैः भार्गवेषु अथ

मतिमद्भिः प्रयत्नेन यथावत् विहिताः अपि

भास्वत् कवच रत्न अंशु पिञ्जरीकृत दिङ्मुखः

तयोः जन अनुरागः च सदा तस्य व्यवर्धत

सुभद्रा अपि समभ्येत्य पृथायाः पाद वन्दनम्

तस्मिन् एव स कौन्तेयो भीम कर्मा वृकोदरः

हरन्तो भार्गव धनम् निर्धना एव ते नृपाः

जग्राह आकृष्य केशेषु मन्दार आमोद शालिषु

तम् अष्टकः अब्रवीत् देवैः कः त्वम् दीप्त अनल द्युतिः

निषाद लोकः तेन त्वं विपुलां तृप्तिम् आप्नुहि

शुश्राव कृष्णा इति आह्वानम् कथाः च क्षत्रिय उचिताः

आखण्डल भुवा तेन संबन्धः कस्य न प्रियः

कर्णो विकर्णो नाम्ना अपि जायते यस्य शात्रवः

एवम् एतत् इति ध्यात्वा संदेह आकुलितः ऽभवत्

कथाः पाण्डु सुताः स्वैरं पप्रच्छुः पृथया सह

ततः कान्ता कर आधूत सित चामर वीजितः

इषु पातान् अभूत् येन शब्दवेध विशारदः

तत् श्रुत्वा इति आह भगवान् सर्वम् एव भविष्यति

अहं तस्य उषितः कुक्षौ धर्मेण त्वं स्वसा मम

जरया यौवनं मह्यं पुत्रका दीयताम् इति

इति कल्माषपादेन सौदासेन अर्थितः मुनिः

विस्मयं च प्रकोपं च संतापं च प्रपेदिरे

जामदग्न्य इव अशेषः शस्त्र अस्त्र ज्ञान कोविदः

ततः कालेन सम्प्राप्त विद्यम् शस्त्र अस्त्र कोविदम्

सेना मुखम् गुल्म गणः वाहिनी पृतना चमूः

विसृज्य स्वां श्रियं कर्तुं बद्ध मूलाम् त्वम् अर्हसि

दह्यमानं ततः श्रुत्वा देवेभ्यः त्रिदशेश्वरः

दिष्ट्या च त्वद् सम्बन्धः प्राप्तः सुकृतिना मया

लिखिता इव भूपालाः कृष्णा न्यस्त दृशः बभुः

रथो गजो नराः पञ्च त्रयो ऽश्वाः पत्तिः उच्यते

तत् श्रुत्वा ब्राह्मणो हृष्टः संजात प्रत्ययः शनैः

श्रुत्वा इति सूतात् संक्षेपम् पुनः पप्रच्छ शौनकः

तं भीमसेनः प्रोवाच प्रहसन् इव लीलया

पीयूष शालिनी ज्योत्स्ना चन्द्रकान्तेन संगता

ततः परस्पर स्पर्धा दर्शित उत्ताल मण्डलौ

वितीर्णं पूरुणा प्राप्य तारुण्यम् अथ पार्थिवः

विपुलाः प्रांशवो यस्मिन् हयाः पवन रंहसः

इति उक्त्वा पादयोः कुन्त्याः पपात आयत लोचना

अर्ध विप्लुष्ट वपुषः विद्रुताः कानन ओकाः

न एतत् ते उदितम् राज्ञ् यत् माम् वदसि संसदि

तद् तेजसा च तद् वक्षः भस्मसात् अभवत् क्षणात्
लोल कुण्डल कोण अग्र स्पृष्ट गण्ड तटः क्षणम्

उक्त्वा इति कूपे शर्मिष्ठा देवयानीम् अपातयत्

भीमो गङ्गां समुत्तीर्य विवेश विषमं वनम्

आनन्दः पौर वृन्दानाम् अस्तु तद् दर्शन उद्यतः

इति ब्रुवाणं तं भार्या प्रोवाच धृति शालिनी

सीदतो भूमिधर वत् वारिधौ जल पूरिते

ततो याते हलधरे पार्थान् आमन्त्र्य स अनुगे

कृष्णा तव सुता राज्ञ् अत्र मा विमतिं कृथाः

आ कण्ठ पूरम् रुधिरं पातुम् उत्कण्ठितः हि अहम्

मौन व्रतः स तैः पृष्टो यदा न उवाच किंचन

पुत्रम् आदाय मुनिना कृत क्षत्र उचित व्रतम्

ते अपि पुरतो वच्मि प्रगल्भ ललना इव यत्

दक्षिण अङ्क उपविष्टा च त्वं स्नुषा मे भविष्यसि

ययौ कृतास्त्र ताम् द्रष्टुं कुमाराणां गुरोः गिरा

न्यवारयत् जगत् प्लोष शङ्किताः पितरः स्वयम्

द्रोणो अब्रवीत् अर्जुनः ऽपि भास ग्रीवाम् चकर्त ताम्

इति उक्त्वा अन्नम् तत् अन्विष्य पौष्यः पुनर् उवाच तम्

तम् अब्रवीत् मुनि वरः संशयं मा कृथा वृथा

अथवा भूमिपालानां मिथ्या एव आस्था अनुजीविषु

आहूतो गुरुणा यस्माद् उद्दाल्य क्षेत्रम् उत्थितः

विभेद अण्ड द्वयात् एकम् ईर्ष्यया विनता तदा

एष दैत्यान् परित्यज्य व्रजामि इति निगद्य सः

अभ्यर्थितो ऽथ सचिवैः नृपतिः स निजं पुरम्

भार्या सर्वासु अवस्थासु विश्रान्ति जननम् नृणाम्

तस्यै सुतां ददौ दासीं दासी शत पुरःसराम्

तं प्राह कश्यपः पुत्र सरसि अस्मिन् महान् कृती

शिखि ताम् क्वचिद् आजग्मुः विभङ्गाः पावक _

तत् श्रुत्वा राज महिषी ध्यात्वा मन्त्रं यत व्रता

बलिना भीमसेनेन विजयेन च धन्विना

इति ध्यात्वा विविग्नो अभूत् संदेहात् सत्य धर्मयोः

प्रजा भारेण सम्पूर्णा पीडिता वीत मृत्युना

ततः शक्र समुत्सृष्टम् शृङ्गं मन्दर भूभृतः

विरेजुः भूभृताम् धुर्याः चन्दन अगुरु धूपिताः

त्राणं नारायणं प्राप स इन्द्रम् अंशेन गां गतम्

काल दष्टम् नृपं ज्ञात्वा याते दिव्य _ द्विजे

श्वेतः सुर हयः पुत्राः कृष्ण वालः विधीयताम्

राज्य अर्धम् प्राप्त राज्यः ते दास्यामि इति मनोरथात्

ततो निष्कण्टके लोके स्वच्छन्द सुख चारिणि

पाण्डवाः तत् तटम् प्राप्य ददृशुः तम् तथा स्थितम्

रुरुः प्रमद्वरां भार्यां स्थलकेश आश्रमे पुरा

वारि उपस्पृशतः तीर निहिते वाससा आवृते

विबभुः चन्द्र धवलाः शरद् मेघाः इव अम्बरे

गदा हस्तौ विविशतुः भीमसेन सुयोधनौ

त्रुट्यत् जाङ्कारि मर्म अस्थि संघट्ट विकट आकृतिम्

स चक्षुषः न अस्ति अ गम्यम् न अशुभम् धृति शालिनाम्

तस्मिन् अवसरे शौरिः बलभद्रम् अभाषत

इति उक्त्वा शुक्र भवनात् त्वरितः प्रययौ कचः

कचो ऽथ दानव इन्द्रस्य नगरं वृषपर्वणः

न भजेत् इति अभूत् तस्य लक्ष्ये तस्मिन् मनोरथः

वशिष्ठः क्रुद्धम् आलोक्य पौत्रं काल अनल प्रभम्

दक्षिणाम् आहरामि इति ब्रुवाणम् इति तं गुरुः

सस्मार वरुणं देवं स च ध्यातः समाययौ

प्रतिगृह्य स तान् शिष्यान् नानादेश्यान् च पार्थिवान्

नृ मांस भोजन आरम्भम् त्वत्त एव करोमि अहम्

बभूव मन्दपाल आख्यः ब्रह्मचारी मुनिः पुरा

श्येनस्य तद् गले बद्ध्वा प्रेयस्यै प्राहिणोत् अथ

केचिद् आहुः क्रतौ तस्मिन् वयम् सर्वे स संहताः

शोचन्तः चक्रिरे तेषाम् उद्बाष्पाः सलिलक्रियाम्

वसिष्ठेन वयं शप्ता निपतामो मही तले

तत् पाण्डु तनयः श्रुत्वा तं पप्रच्छ स कौतुकः

उपाया युक्तयो मायाः काल यापनम् उच्यते

तस्मिन् सर्गे मनुष्येषु सम्भूता देव दानवाः

लोकस्य प्रिय ताम् याताः ते पुण्यैः किं तु केवलैः

अ राजा इति यत् अपि उक्तम् तत्र आचार्यः शृणोतु मे

विजहार लता जाल श्यामल अचल मौलिषु

अनङ्ग मङ्गल उत्सङ्गः बभूव आलिङ्गन उत्सवः

ततः पाञ्चाल राजस्य वचसा केशवस्य च

ततो युधिष्ठिरो अवादीत् मेघ गम्भीरया गिरा

अथ अर्जुनेन विजिते सुर चक्रे सुरेश्वरः

विजने जननीं प्राह सत्यां सत्य निधिः स्वयम्

तत्र एव शुक्र तनया देवयानी घन स्तना

अत्र अन्तरे समभ्येत्य भगवान् भूत भावनः
ततः प्रभृति पुण्यं तत् मुनीनाम् वचसा किल

भेजे विरह संतापम् चक्रवाक इव आकुलः

राजहंसैः इव व्याप्तः स बभौ कमल आकरः

अकाल मूषिक आक्रान्ताः ते एव पितरो वयम्

तस्मात् अभूत् मुनि सुतः द्रोणो वेद विदाम् वरः

अर्चिषाम् इव संघातः कुमारः स असि कार्मुकः

स तं शशाप दयिता रत पर्यन्त जीवितः

चुक्षुभुः युद्ध संनद्धाः दिधक्षव इव अग्नयः

अवर्धत अतिथि गुरु द्विज पूजा विधायिनी

अशोक वनिका अभ्यासे स्थितं प्रोवाच निर्जने

शाखां त्यक्त्वा ययुः सर्वे वालखिल्याः तपस् जुषः

व्यराजन्त ऊर्जित उत्साहाः पञ्च सूर्या इव उदिताः

सो अब्धि कूल आश्रयम् भुक्त्वा दासानां विपुलं कुलम्

तत्र तं मन्मथ आकारम् दृष्ट्वा नाग इन्द्र कन्यका

कुल भेदे हि विवृते प्रयान्ति एव विभूतयः

एवंविधस्य वपुषः सुर राज्यम् किम् अद्भुतम्

सर्व भूत अवमानेन क्षीणं तत् ते तपो नृप

ते वयं तव दायादा मानिनः पृथिवीपतेः

शवं भुजगम् आधाय स्कन्धे तस्य ययौ नृपः

और्व अभिधानः स मुनिः बालः श्रुत्वा हतान् भृगून्

विश्वासं शङ्किते शत्रौ मा कृथाः सरल आशयः

असाधु जन सम्पर्क पङ्केन मलिनीकृतम्

इति उत्तङ्क वचः श्रुत्वा बभूव जनमेजयः

गर्भो अस्ति इति आत्त नामानम् तस्मात् पुत्रम् अवाप सा

व्रजन् पश्चात् सः वज्रेण वज्रिणा अभ्येत्य ताडितः

उवाच बहु भुज् विप्रः क्षुधितो अल्प अशनात् अहम्

ततो लक्ष्मी बल उन्मत्तः ताम् जहार नृपो बलात्

विप्रियं काल विहितम् सेहे गम्भीर सागरः

अयं समाजो भवतां कस्य नो नयन उत्सवः

तस्थौ दिशो विगणयन् प्रबुद्धः स प्रजागरः

तत् प्रत्यधात् धनम् तस्मै निवर्तस्व इति तक्षकः

ताम् इन्दु सुन्दर मुखाम् अथ राज चन्द्रः कान्तां ददर्श कुसुमायुध वैजयन्तीम्

अदृष्टं प्राप्स्यसि भयं न चिरात् इति अब्रवीत्

जननी तत्र कारुण्यात् त्वम् नो भवितुम् अर्हसि

स्वच्छन्द निधनम् तस्मै ददौ तुष्टः पिता वरम्

परिष्वज्य समाभाष्य हृष्टाः ते शौरिणा मिथः

तद् वंश जातः त्वम् पार्थ तापत्यः कीर्तितो मया

तदा मण्डलित उच्चण्ड कोदण्डः क्रियतां भुजः

तेन उद्धृतः स महसा क्षणेन ललना भवत्

तद् वृत्तान्तम् अथ ज्ञात्वा हिडिम्बा वचसा पृथा

पप्रच्छ शोक संताप कारणम् धैर्य सागरः

इति उक्त्वा पार्षतं सर्वे भास्वत् कनक कङ्ककाः

नीत्वा सूर्य रथ अभ्यर्णम् गाढ संताप मूर्छितान्

ईर्ष्यालोः तस्य तत् वाक्यम् निशम्य विजयो ऽब्रवीत्

ततः पथि निरालोके नक्षत्रैः गणयन् दिशः

भवतां तत्र यातानाम् असौ भार्या भविष्यति

तदा विकृत्तां तद् कोटिम् वहन् अन्तर् चचार सः

शप्तः तेन स्व नगरम् यातः स वसुधाधिपः

भीमेन बाहु युद्धेन जिते शल्ये स राजके

रममाणः तया तन्व्या वर उद्याने स भूपतिः

प्रबुद्धा सहसा कुन्ती सह पुत्रैः ददर्श तत्

ज्वालाभिः निर्विकाराभिः हर्षम् आवेदयन् इव

रोद्धुं शशाक न मनः प्रसृतं प्रियस्य को वा विधातृ चरितम् परिमार्ष्टुम् ईशः

निशम्य पुत्रम् आदाय चकार भरत अधिपम्

ततो मन्त्र बलात् त्रस्ते तक्षके वज्रिणा सह

यस्य ऊरु मन्दर आक्रान्त क्षीरोद अर्णांसि जन्म भूः

तं करैः इव तीक्ष्णांशुः शरैः क्षिप्रम् अपूरयत्

अ ज्ञात कुल शीलेन न अ राज्ञा योद्धुम् अर्हति

अस्तीकं वासुकिः प्राह स्वस्रीयं रक्ष माम् इति

दानव इन्द्रैः हतम् दूरात् काव्यः कचम् अजीवयत्

न पश्यामि आत्मनः तुल्यम् तपसा यशसा अपि वा

भीषणा ते प्रतिज्ञा इयम् भीष्मैः इति प्रोचिरे सुराः

आज्ञया तनयं लेभे वसिष्ठात् अश्मक अभिधम्

ताभ्यां तरल नेत्राभ्याम् रममाणो महीपतिः

वित्रास विद्रुतम् वह्निः ज्वाला आयत भुजः जवात्

ननृतुः नाक कामिन्यः गन्धर्वाणां जगुः गणाः

सुभद्रा सहितम् प्राप्तं दृष्ट्वा धर्मसुतो ऽर्जुनम्

आनन्द उत्फुल्ल नयनः द्रुपदो ऽपि सह आत्मजैः

इति विप्र वचः श्रुत्वा कुन्ती प्रोवाच स स्मिता

रौद्र एव कृप आचार्यः शकुनिः द्वापरः युगः

पिशाच इव दुष्प्रेक्ष्यः प्रत्यूषः समदृश्यत