tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
शिरो ललाटात् संभिद्य रक्त धाराम् अपातयत्

देव्या सह सदा साक्षाद् यस्य योगः स्वभावतः

ममार च ईश योगेन जीवितं प्राप विश्वसृक्

जानामि भवतः पूर्वं ललाटात् एव शङ्कर

न माम् ऋते ऽस्य जगतो जीवनं सर्वदा क्वचित्

स्वं देशम् तूर्णं परमं वपुः

नियन्त्रे सर्व कार्याणाम् क्षोभिकायै नमो नमः

तम् अभ्यधावत् भगवान् हरिः नारायणः स्वयम्

नमो देवाय महते महादेव्यै नमो नमः

यावद् वाराणसीं दिव्यां पुरीम् एष गमिष्यति

सकृत् प्रणाम मात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते

लोकान् आगच्छति ईश्वरः

प्रोचुः प्रणम्य लोकादिं किम् एकम् तत्त्वम् अव्ययम्

जगाम विष्णोः भवनम् यत्र आस्ते मधुसूदनः

विवेश च अन्तर गृहम् समादाय कलेवरम्

यस्य वेद विदः शान्ता निर्द्वन्द्वा ब्रह्मचारिणः

तं दृष्ट्वा काल वदनम् शङ्करं कालभैरवम्

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे एकत्रिंशो ऽध्यायः

एष ब्रह्मा अस्य जगतः संपूज्यः प्रथमः सुतः

भेजे महादेव पुरीम् वाराणसीम् इति श्रुताम्

प्रापश्यत् अद्भुतम् दिव्यं पूरयन् गगन अन्तरम्

तद् अन्तरे महत् भूतम् युग अन्त दहन उपमम्

कालः किल स योग आत्मा काल कालः हि दृश्यते

जगाम लीलया देवो लोकानां हित काम्यया

अथ स अनुचरः रुद्रः स हरिः धर्मवाहनः

नमः ते योगिनां गुरवे नमः

इति सोम अष्टकेन ईशम् प्रणनाम पितामहः

दिव्यं वर्ष सहस्रम् तु सा च धारा प्रवाहिता

यस्य अशेष जगत् सूतिः विज्ञान तनुः ईश्वरी

नमः ते काल कालाय ईश्वरायै नमो नमः

श्रीमत् पवित्रम् अतुलम् जटा जूट विराजितम्

इति ईरिते ऽथ भगवान् प्रणव आत्मा सनातनः

इति एवम् उक्ते ऽपि तदा यज्ञमूर्तेः अजस्य च

न सम्पूर्णं कपालं तद् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

तम् आपतन्तम् स अवज्ञम् आलोकयद् अमित्र जित्

तस्य एवम् मन्यमानस्य जज्ञे नारायण अंश जः

कपाल पाणिः विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम्

न हि एष भगवान् पत्न्या स्व आत्मनः व्यतिरिक्तया

श्रुत्वा स गर्व वचनम् पद्मयोनेः अथ ईश्वरः

अहम् एव परं ज्योतिः अहम् एव परा गतिः

स्व योग ऐश्वर्य माहात्म्यात् माम् एव शरणं गतः

देहान्ते तत् परं ज्ञानं ददामि परमं पदम्

एवम् आभाष्य कालाग्निं प्राह देवो महेश्वरः

ऋषय ऊचुः

कोटि सूर्य प्रतीकाशम् जटा जूट विराजितम्

सोमः स दृश्यते देवः स उमः यस्य विभूषणम्

यत् आहुः तत् परम् तत्त्वं स देवः स्यात् महेश्वरः

अ विज्ञाय परं भावं स्व आत्मानम् प्राह धर्षिणम्

प्राहिणोत् पुरुषं कालं भैरवं लोक दाहकम्

शार्दूल चर्म वसनम् दिव्य माला समन्वितम्

कोटि सूर्य प्रतीकाशैः प्रमथैः च अति गर्वितैः

य इमं पठते ऽध्यायं ब्राह्मणानां समीपतः

निहत्य विष्णु पुरुषम् सार्धं प्रमथ पुंगवैः

आगम्य तीर्थ प्रवरे स्नानं कृत्वा विधानतः

त्रिशूल पाणिम् दुष्प्रेक्ष्यं योगिनं भूतिभूषणम्

ग्राहयामास वदनं ब्रह्मणः काल भैरवम्

आत्मनो रक्षणीयः ते गुरुः ज्येष्ठः पिता तव

विजित्य तं कालवेगं क्रोध संरक्त लोचनः

विद्या सहायः भगवान् यस्य असौ मण्डल अन्तरम्

प्रोचुः संविग्न हृदयाः याथात्म्यं परमेष्ठिनः

अयं पुराण पुरुषः न हन्तव्यः त्वया अनघैः

सो ऽनुवीक्ष्य महादेवं महादेव्या सनातनम्

यम् आहुः ईश्वरम् देवं स देवः स्यात् पिनाकधृक्

स स्मितम् प्रेक्ष्य वदनं चक्रुः भ्रू भङ्गम् एव च

यस्य अशेष जगन्त् बीजं विलयं याति मोहनम्

दंष्ट्र कराल वदनाम् ज्वाला माला विभूषणाम्

तं प्राह भगवान् ब्रह्मा शङ्करं नीललोहितम्

व्योम मध्य गतम् दिव्यं प्रादुरासीद् द्विजोत्तमाः

स मायया महेशस्य मोहितो लोक सम्भवः

सह एव भूत प्रवरैः प्रवेष्टुम् उपचक्रमे

उक्त्वा एवम् प्राहिणोत् कन्यां ब्रह्म हत्याम् इति श्रुताम्

दत्त्वा तरति संसारं रुद्रो ऽसौ दृश्यते किल

पुरा पितामहं देवं मेरु शृङ्गे महा ऋषयः

महेशं पुरुषं रुद्रं स देवो भगवान् भवः

तोषयामास वर दम् स उमम् सोम विभूषणम्

कदाचिद् रमते रुद्रः तादृशः हि महेश्वरः
गणानाम् अग्रतस् देवः स्थापयामास शङ्करः

यस्य सा परमा देवी शक्तिः आकाश संस्थिता

समासीनं महादेव्या महादेवं सनातनम्

समाहूय हृषीकेशो ब्रह्म हत्याम् अथ अच्युतः

यदा द्रक्ष्यसि देवेशं नारायणम् अनामयम्

यस्य ब्रह्म आदयः देवा ऋषयो ब्रह्म वादिनः

शूलेन उरसि निर्भिद्य पातयामास तं भुवि

प्रादुर्भावं महेशान् माम् एव शरणं व्रज

अथ देवो महादेवः प्रणत आर्ति हरः हरः

अयं च यज्ञो भगवान् स गर्वः भवत अनघैः

स्थापयित्वा महादेवो ददौ तत् च कलेवरम्

अथ एनम् शंकर गणः युयुधे विष्णु सम्भवम्

लब्ध्वा माहेश्वरीं दिव्यां संस्मृतिं भगवन्त् अजः

पीत्वा दिव्यम् आनन्दम् परमेष्ठिनः

कथं देवेन रुद्रेण शंकरेण अमित ओजसा

कपालमोचनं तीर्थं स्थाणोः प्रिय करम् शुभम्

तद् संनिधाने सकलं नियच्छति सनातनः

ब्रह्म हत्या अपनोद अर्थम् व्रतं लोकाय दर्शयन्

स्थानं स्वाभाविकं दिव्यं ययौ तत् परमम् पदम्

स शूल अभिहतः ऽत्यर्थं त्यक्त्वा स्वं परमं बलम्

ओंकार मूर्तये तुभ्यं तद् अन्तर् संस्थिताय च

शासितव्यो विरिञ्चस्य धारणीयं शिरः त्वया

यजुर्वेद उवाच

मद् प्रेरितेन भवता सृष्टं भुवन मण्डलम्

निरीक्ष्य दिव्य भवनम् शङ्करो लोक शंकरः

वरासने समासीनम् अवाप परमां स्मृतिम्

स स्मितः अनन्त योग आत्मा नृत्यति स्म पुनः पुनः

नमः ते व्योम संस्थाय व्योमशक्त्यै नमो नमः

प्रोवाच उत्थाप्य हस्ताभ्यां ऽस्मि तव सांप्रतम्

प्रोवाच प्रहसन् वाक्यं रोष ताम्र विलोचनः

किमर्थम् एतत् वदनं ब्रह्मणो भवता धृतम्

प्रोवाच अग्रे स्थितं देवं नीललोहितम् ईश्वरम्

अहं धाता हि लोकानां यज्ञो नारायणः प्रभुः

अहं हि सर्व देवानाम् प्रवर्तक निवर्तकः

आजग्मुः यत्र तौ देवौ वेदाः चत्वारः एव हि

माहात्म्यं देवदेवस्य महादेवस्य धीमतः

एवं विवदतोः मोहात् परस्पर जय एषिणोः

पपात दण्ड वत् भूमौ गृणन् वै शतरुद्रियम्

त्रिशूल पिङ्गलः देवो नाग यज्ञ उपवीतवन्

विमोचयति लोकानां नायको दृश्यते किल

स दृष्ट्वा वदनं दिव्यं मूर्ध्नि लोकपितामहः

अटस्व निखिलं लोकं भिक्षा अर्थः मद् नियोगात्

प्रार्थयामास देवेशो विमुञ्च इति त्रिशूलिनम्

गृहाण भगवन् भिक्षां मदीयाम् अमित द्युते

ॐ नमो ब्रह्मणे तुभ्यं विद्यायै ते नमो नमः

यो ऽथ न आचार निरतान् स्व भक्तान् एव केवलम्

अशाश्वतं जगन्त् ज्ञात्वा ये ऽस्मिन् स्थाने वसन्ति वै

आस्थाय विकृतं वेषं दीप्यमानं स्व तेजसा

संस्तूय वैदिकैः मन्त्रैः बहु मान पुरःसरम्

तद् अन्तरे महाज्योतीः विरिञ्चः विश्वभावनः

चकर्त तस्य वदनं विरिञ्चस्य अथ पञ्चमम्

न्यवारयत् त्रिशूल अङ्कम् द्वारपालो महा बलः

ब्रह्मा उवाच

ऋग्वेद उवाच

सकृत् प्रणाम मात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते

ये स्मरन्ति मम अजस्रम् कापालं वेषम् उत्तमम्

नमः संसार नाशाय संसार उत्पत्तये नमः

स कृत्वा सु महत् युद्धं ब्रह्मणा कालभैरवः

श्रुत्वा आह प्रहसन् वाक्यं विश्वात्मा अपि विमोहितः

अज्ञान योग युक्तस्य न तु एतत् उचितम् तव

न विद्यते तव त्रिपुर मर्दनैः

सामवेद उवाच

अथ आस्थाय अपरम् रूपं नृत्य दर्शन लालसः

यत्र अखिल जगत् दोषम् क्षिप्रं

अनादिमत् परम् ब्रह्म माम् अभ्यर्च्य विमुच्यते

निरीक्षमाणो वृष इन्द्र अङ्कित शासनः

जीवनं सर्व लोकानाम् त्रिलोकस्य एव भूषणम्

न तत्याज अथ सा पार्श्वं व्याहृता अपि मुरारिणा

गीयते परमा मुक्तिः स योगी दृश्यते किल

प्रोवाच वृत्तम् अखिलम् भगवान् परमेश्वरः

तत्याज जीवितं दृष्ट्वा मृत्युं व्याधि हताः इव

अथ अनुपश्यत् गिरिशं मण्डल अन्तर संस्थितम्

कपाल हस्तः भगवान् भिक्षां गृह्णातु सर्वतः

वाचिकैः मानसैः पापैः कायिकैः च विमुच्यते

नृत्यमानो महा योगी हस्त न्यस्त कलेवरः

भीषणो भैरव आदेशात् कालवेग इति श्रुतः

कपालं ब्रह्मणः पूर्वं स्थापितं देह जम् भुवि

तेषां विनश्यति क्षिप्रम् इह अमुत्र च पातकम्

एवं स भगवान् ब्रह्मा वेदानाम् ईरितम् शुभम्
तम् आदिदेवम् ब्रह्माणं महादेवं ददर्श ह

यं प्रपश्यन्ति योगेशं यतन्तो यतयः परम्

नमो ऽस्तु ते प्रकृतये नमो नारायणाय च

विष्वक्सेन इति ख्यातो विष्णोः अंश समुद्भवः

अहं धाता जगद्योनिः स्वयम्भुः एकः ईश्वरः

व्रजस्व भगवन् दिव्यां पुरीं वाराणसीं शुभाम्

यस्य अन्तर् स्थानि भूतानि यस्मात् सर्वम् प्रवर्तते

चर त्वं पाप नाश अर्थम् व्रतं लोक हित आवहम्

विदन्ति विमलं रूपं स शम्भुः दृश्यते किल

भाति कालाग्नि नयनः महादेवः समावृतः

अमूर्तो मूर्तिमान् भूत्वा वचः प्राह पितामहम्

क्षणात् अदृश्यत महान् पुरुषो नीललोहितः

किं कारणम् इदम् ब्रह्मन् वर्तते तव सांप्रतम्

इति एतत् उक्त्वा वचनं भगवान् परमेश्वरः

सह एव प्रमथ ईशानैः क्षणात् अन्तरधीयत

प्रणव उवाच

यो यज्ञैः अखिलैः ईशः योगेन च समर्च्यते

भुजंग राज वलयम् चन्द्र अवयव भूषणम्

सूत उवाच

तावत् त्वं भीषणे कालम् अनुगच्छ त्रिलोचनम्

प्रविश्य परमं स्थानं कपालं ब्रह्मणो हरः

निकृत्त वदनः देवो ब्रह्मा देवेन शंभुना

पुष्पं वा यदि वा पत्रं यत् पाद युगले जलम्

नित्य आनन्दाय विभवे नमो अस्तु आनन्द मूर्तये

नमो नमो ऽस्तु रुद्राय रुद्राण्यै ते नमो नमः

गायन्ति विविधं गीतं नृत्यन्ति पुरतः प्रभोः

अथ अब्रवीत् कालरुद्रं हरिः नारायणः प्रभुः

न अज्ञानम् अगमत् नाशम् ईश्वरस्य एव मायया

नमः कार्य विहीनाय विश्व प्रकृतये नमः

योगं ध्यायन्ति देव्या असौ स योगी दृश्यते किल

कथं तत् परमम् ब्रह्म सर्व सङ्ग विवर्जितम्
अथ अर्धर्चशः विहरंस् ताश् च एव एक पदाः शंसेत् तानि च एव अष्ट अक्षराणि माहानामनानि पदानि

यद् अत्र एक पदाम् व्यवदध्याद् वाचः कूटेन यजमानात् पशून् निर्हण्याद् य एनं तत्र ब्रूयाद् वाचः कूटेन यजमानात् पशून् निरवधीर् अपशुम् एनम् अकर् इति शश्वत् तथा स्यात्

यः ककुभो निधारय इति मैत्रावरुणः पूर्वीः ते इन्द्र उपमातयः इति ब्राह्मणाच्छंसी ता हि मध्यम् भराणाम् इत्य् अछावाकः

व्य् एव उत्तमे सूक्ते पर्यस्यति स एव तयोर् विहारः

देवा वै वले गाः पर्यपश्यंस् ता यज्ञेन एव ईप्सन् ताः षष्ठेन अह्ना आप्नुवन् ते प्रातःसवने नभाकेन वलम् अनभयंस् तं यद् अनभयान् अश्रथयन्न् एव एनम् तत् त उ तृतीयसवने वज्रेण वालखिल्याभिर् वाचः कूटेन एक पदया वलं विरुज्य गा उदाजन्

तद् एतत् सौबलाय सर्पिर् वात्सिः शशंस स ह उवाच भूयिष्ठान् अहं यजमाने पशून् पर्यग्रहैषम् अ कनिष्ठाः उ माम् आगमिष्यन्ति इति तस्मै ह यथा महद्भ्य ऋत्विग्भ्य एवं निनाय तद् एतत् पशव्यं च स्वर्ग्यं च शस्त्रं तस्माद् एतत् शंसति

तस्मात् तत्र एक पदाम् न व्यवदध्यात्

अ विहृतान् एव चतुर्थम् प्रगाथान् शंसति पशवो वै प्रगाथाः पशूनाम् अवरुद्ध्यै

अथ ऋक्शो विहरंस् ताश् च एव एक पदाः शंसेत् तानि च एव अष्ट अक्षराणि माहानामनानि पदानि

तथा एव एतत् यजमानाः प्रातःसवने नभाकेन वलं नभयन्ति तं यन् नभयन्तीं श्रथयन्त्य् एव एनम् तत् तस्मात् होत्रकाः प्रातःसवने नाभाकांस् तृचान् शंसन्ति

त उ तृतीयसवने वज्रेण वालखिल्याभिर् वाचः कूटेन एक पदया वलं विरुज्य गा आप्नुवन्ति

ता एताः पञ्च एक पदाः चतस्रो दशमाद् अह्न एका महाव्रतात्

अथ अष्ट अक्षराणि माहानामनानि पदानि तेषां यावद्भिः संपद्येत तावन्ति शंसेन् न इतराणि आद्रियेत
आचार्य कुलात् वेदम् अधीत्य यथा विधानम् गुरोः कर्म अतिशेषेण अभिसमावृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायम् अधीयानो धार्मिकान् विदधद् आत्मनि सर्व इन्द्रियाणि संप्रतिष्ठाप्य अ हिंसन् सर्व भूतानि अन्यत्र तीर्थेभ्यः

स खल्व् एवं वर्तयन् यावद् आयुषं ब्रह्म लोकम् अभिसंपद्यते

तत् ह एतत् ब्रह्मा प्रजापतय उवाच प्रजापतिर् मनवे मनुः प्रजाभ्यः
स्वच्छन्द मृत्युः देवानां सह क्रीडा अनुदर्शनम्

तत्र उपलब्धाः भूतानां हंसो वाचः शृणोत्य् असौ

सिद्धयः पूर्व कथिताः उपतिष्ठन्त्य् अशेषतः

पिण्डं हित्वा विशेत् प्राणो वायु भूतः षडङ्घ्रि वत्

मद् धारण अनुभावेन तत्र आत्मा यत्र वै मनः

योगेन आप्नोति ताः सर्वा न अन्यैः योग गतिम् व्रजेत्

अणिमा महिमा मूर्तेर् लघिमा प्राप्तिर् इन्द्रियैः

परमाणु मये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन्

अहम् आत्मा अन्तरः बाह्यो ऽनावृतः सर्व देहिनाम्

पार्ष्ण्या आपीड्य गुदं प्राणं हृद् उरस् कण्ठ मूर्धसु

सर्व इन्द्रियाणाम् आत्म त्वम् प्राप्तिं प्राप्नोति मन्मनाः

अहं योगस्य सांख्यस्य धर्मस्य ब्रह्म वादिनाम्

तत् तद् भवेन् मनस् रूपम् मद् योग बलम् आश्रयः

मनो मयि सु संयोज्य देहं तदनु वायुना

विमानेन उपतिष्ठन्ति सत्त्व वृत्तीः सुर स्त्रियः

एता मे सिद्धयः सौम्य अष्टाव् औत्पत्तिका मताः

मया सम्पद्यमानस्य काल क्षपण हेतवः

अनूर्मिमत्त्वं देहे ऽस्मिन् दूर श्रवण दर्शनम्

जन्म औषधि तपस् मन्त्रैः यावतीर् इह सिद्धयः

मयि धारयतश् चेत उपतिष्ठन्ति सिद्धयः

प्राकाम्यं श्रुत दृष्टेषु शक्ति प्रेरणम् ईशिता

धारयन् मय्य् अहम् तत्त्वे मनो वैकारिके ऽखिलम्

मनोजवः कामरूपं परकायप्रवेशनम्

परमानन्दम् आप्नोति यत्र कामो ऽवसीयते

मां तत्र मनसा ध्यायन् विश्वं पश्यति दूरतः

अणिमानम् अवाप्नोति तन्मात्र उपासकः मम

भूत सूक्ष्म आत्मनि मयि तन्मात्रं धारयेन् मनः

विहरिष्यन् सुर आक्रीडे मत् स्थम् सत्त्वं विभावयेत्

उपासकस्य माम् एवं योग धारणया मुनेः

गुणेष्व् असङ्गो वशिता यद् कामः तद् अवस्यति

महत् तत्त्व आत्मनि मयि यथासंस्थं मनो दधत्

स ईशित्वम् अवाप्नोति क्षेत्रज्ञ क्षेत्र चोदनाम्

तासाम् अष्टौ मद् प्रधानाः दश एव गुण हेतवः

महिमानम् अवाप्नोति भूतानां च पृथक् पृथक्

एताश् च उद्देशात् प्रोक्ता योग धारण सिद्धयः

जित इन्द्रियस्य दान्तस्य जित श्वास आत्मनः मुनेः

निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः

सर्वासाम् अपि सिद्धीनां हेतुः पतिर् अहं प्रभुः

यथा संकल्प संसिद्धिः आज्ञा अ प्रतिहता गतिः

अग्नि अर्क अम्बु विष आदीनाम् प्रतिष्टम्भो ऽपराजयः

यो वै मद् भावम् आपन्न ईशितुर् वशितुः पुमान्

श्री भगवन्त् उवाच

यथा संकल्पयेद् बुद्ध्या यदा वा मद् परः पुमान्

पर कायम् विशन् सिद्ध आत्मानं तत्र भावयेत्

धारयन् श्वेत ताम् याति षष् ऊर्मि रहितः नरः

त्रि काल ज्ञ त्वम् अद्वंद्वं पर चित्त आदि अभिज्ञ ता

प्राकाम्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दते अव्यक्त जन्मनः

यया धारणया या स्याद् यथा वा स्यान् निबोध मे

मद् धारणाम् धारयतः का सा सिद्धिः सु दुर्लभा

चक्षुस् त्वष्टरि संयोज्य त्वष्टारम् अपि चक्षुषि

विष्णौ त्रि अधीश्वरे चित्तं धारयेत् काल विग्रहे

श्री उद्धवः उवाच

कया धारणया का स्वित् कथं वा सिद्धिर् अच्युत

यदा मन उपादाय यद् यद् रूपं बुभूषति

मयि सत्ये मनो युञ्जंस् तथा तत् समुपाश्नुते

अन्तरायान् वदन्त्य् एता युञ्जतो योगम् उत्तमम्

महत्य् आत्मनि यः सूत्रे धारयेन् मयि मानसम्

काल सूक्ष्म अर्थताम् योगी लघिमानम् अवाप्नुयात्

मनो मय्य् आदधद् योगी मद् धर्मा वशिताम् इयात्

ध्वज आतपत्र व्यजनैः स भवेद् अपराजितः

मय्य् आकाश आत्मनि प्राणे मनसा घोषम् उद्वहन्
स्वर्गो लोको देवो देवता भवन्ति

अथ यत् स्वरसाम्न उपयन्त्य् एव तद् देवीर् देवता यजन्ते

स्वर्गस्य लोकस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

मित्रावरुणयोर् देवयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

अथ यद् दाशरात्रिकं पृष्ठ्यं षडहम् उपयन्ति दिश एव तद् देवीर् देवता यजन्ते

अथ यद् अभिजितम् उपयन्त्य् अग्निम् एव तद् देवं देवतां यजन्ते

विश्वेषां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

इन्द्रो देवो देवता भवन्ति

सूर्यो देवो देवता भवन्ति

अथ यद् दशमम् अहर् उपयन्ति संवत्सरम् एव तद् देवं देवतां यजन्ते

उक्ता आवृत्ताः स्वरसामानः

अथ यत् पृष्ठ्यम् उपयन्ति क्षत्रम् एव तद् देवं देवतां यजन्ते

दिशां देवीनां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

क्षत्रस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

क्षत्रं देवो देवता भवन्ति

संवत्सरो देवो देवता भवन्ति

अथ यद् अभिप्लवम् उपयन्ति ब्रह्माणम् एव तद् देवं देवतां यजन्ते

प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर् य एवं वेद

संवत्सरेण स आत्मा स लोकः भूत्वा देवान् अप्येति इति ब्राह्मणम्

प्रजापतिर् देवो देवता भवन्ति

तद् वा एतत् संवत्सरस्य जन्म

अथ यन् महाव्रतम् उपयन्ति प्रजापतिम् एव तद् देवं देवतां यजन्ते

अथ यच् छन्दोमं त्रि अहम् उपयन्ति इमान् एव तत् लोकान् देवान् देवता यजन्ते

अथ यद् उदयनीयम् अतिरात्रम् उपयन्ति स्वर्गम् एव तत् लोकम् देवं देवतां यजन्ते

मित्रावरुणौ देवौ देवते भवन्ति

विश्वे देवा देवता भवन्ति

इमे लोका देवा देवता भवन्ति

अथ यद् गव आयुषी उपयन्ति मित्रावरुणाव् एव तद् देवौ देवते यजन्ते

अहोरात्रयोर् देवयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

संवत्सरस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

ब्रह्मा देवो देवता भवन्ति

अथ यत् प्रायणीयम् अतिरात्रम् उपयन्त्य् अहोरात्राव् एव तद् देवौ देवते यजन्ते

अथ यद् दशरात्रम् उपयन्ति विश्वान् एव तद् देवान् देवता यजन्ते

अपां देवीनां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

अर्ध मासानाम् देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

अहोरात्रौ देवौ देवते भवन्ति

अर्ध मासाः देवा देवता भवन्ति

इन्द्रस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

अग्नेर् देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

स य एवम् एतत् संवत्सरस्य जन्म वेद आप्त्वा एव तत् संवत्सरं स्वर्गे लोके प्रतितिष्ठति
त ईश्वराः पराञ्चो ऽतिपत्तोर् इति

यज्ञायज्ञीयं वाव यज्ञस्य ऊधः

यज्ञं यज्ञं वहति इति ह वै यज्ञायज्ञीयस्य यज्ञायज्ञीय त्वम्

यज्ञा यज्ञा वो अग्नय इति भवति

हिंकारो वामदेव्यम्

स्वयम् एव यज्ञायज्ञीयम्

स ह इष्ट्वा एव श्रेयान् भवति

यो वै यज्ञस्य ऊधर् वेद प्रत्तं यज्ञं दुहे

तद् आहुर् ऊर्ध्वा वा एते स्वर्गं लोकं रोहन्ति ये यजन्ते

ऊरुभ्यां पत्न्य् उपप्रवर्तयति

नग्नम् इव ऊरुम् कृत्वा उपप्रवर्तयति

तद् यद् यज्ञायज्ञीयेन उपरिष्टात् स्तुवन्ति इयं वै यज्ञायज्ञीयम् अस्याम् एव एतत् प्रतितिष्ठन्ति

एष ह वै यज्ञो यज्ञो यद् यज्ञायज्ञीयम्

एतेन ह स्म वै पुरा सर्वाणि स्तोत्राणि स्तुवन्ति

रथन्तरस्य इव स्तोभान् स्तोभेत्

तस्य एते स्तना गायत्रं च रथन्तरं च बृहच् च वामदेव्यं च

तद् गायत्रम् इव प्रस्तुयात्

एतद् वै यज्ञं यजमानो दुहे

नग्नम् इव ह्य् ऊरुं कृत्वा पत्नी वीर्यं करोति

तां संख्यापयन्ति रेतोधेयाय
अथ यथाकामं प्राश्नीयात्

भूमिर् भूमिम् अगान् माता मातरम् अप्यगात्

तत्र हिरण्य वर्णाः इत्य् उदकम् आसेचयेत्

अथ चेद् ओदनस्य अन्नम् अस्य् अन्नं मे देह्य् अन्नं मा मा हिंसीर् इति त्रिः प्राश्य

सर्वत्र कंस वसनम् गौर् दक्षिणा

सत् असि सन् मे भूयाद् इति सक्तून् आवपते

स खलु एतेषु कर्मसु सर्वत्र शान्त्युदकं कृत्वा सर्वत्र चातनानि अनुयोजयेत् मातृनामानि च

अथ चेद् उद धानः स्यात् समुद्रं वः प्रहिणोमि इति एताभ्याम् अभिमन्त्र्य

सर्वत्र वरां धेनुं कर्त्रे दद्यात्

अन्यं कृत्वा ध्रुवाभ्यां दृंहयित्वा

अथ यत्र एतत् कुम्भ उद धानः सक्तु धानी वा उखा वा अन् इङ्गिता विकसति तत्र जुहुयात्
अत एव भोगानाम् आश्रयाः शरीरम्

इदं सुकृत फलम् सु विहित कर्म फलम् इदं कियत् सुकृते शुभ अन्वये जन्म स्वतन्त्रा धीः स्वाधीन बुद्धिः इति अर्थः

एक देश ग्रहणात् सर्वं ग्राह्यं महन्तः तोकाः भू तलम् बहु ईदृशा महान्तो यत्र तिष्ठन्ति तत् स्थानम् पूज्यं वेत्तुम् अशक्यत्वात् सर्वम् इति

अपि इति निश्चयेन

कुतः यतो वेदान्तसूत्रं प्रारब्ध कर्म फल भोगायतनम् शरीरम् इति

सा मुक्तिः पिण्ड पातने इति वचनात्

तुलनम् इति तुलया स्वतन्त्र बुद्धि रूपया सकल मही तलस्य तुलनं भवति एव इति युक्तं किमाकारा कियन्माना कैः श्रिता कैर् धृता च भूर् इति ज्योतिष सिद्धान्त विधानात् अदृष्ट अन्ता भूर् बुद्ध्या उपलक्ष्यते

अहो इति कष्टे आश्चर्ये वा

सा बुद्धिः सकल मही तल तुलन फला सकलस्य निरवशेषस्य मही तलस्य तुलनं फलं यस्याः सा तथा उक्ता

ते फलं फल रूपाः

तावत् इति साकल्ये यावत् तावत् इति एतौ साकल्य अवधिमान् अवधारणेषु इति प्रसादतः

पुनः सु कुल जन्म स्वतन्त्र बुद्धिभ्याम् भू तलम् सुविधेयं पूज्यं ज्ञातव्यम्

एतत् शरीरम् तु सर्व उत्कृष्टम् इति तात्पर्यार्थः

सु कुल जन्म सम्बन्धः व्याख्यायते भू तल इत्यादि
इदं वै श्यैतम्

इदं वा अन्तरिक्षं वामदेव्यम्

इदं वा अन्तरिक्षं वामदेव्यम्

अथ वामदेव्येन

रथन्तरेण स्तुवन्ति

यथागृहं ह वाव ततः पुरा ऊषुः यथाज्ञाति वा

उभयान् लोकाञ् जयति ये च ऊर्ध्वाः ये च अर्वाञ्चः य एवं वेद

अदो वै नौधसम्

अथ वामदेव्येन

अन् अन्तर्हितान् एव अमुतस् ऽर्वाचो लोकाञ् जयति

ताभ्यां व्यवहेताम्

पद निधनम् ह वा अग्रे श्यैतम् आस वसु निधनम् नौधसम्

अन् अन्तर्हितान् एव इतस् ऊर्ध्वान् लोकाञ् जयति

अथ श्यैतेन
तेषां तपस् प्रभावेन प्रभाव विधुतम् यथा

प्राञ्जलिः पुनर् अपि आह ब्रह्माणं पद्म सम्भवम्

कथं नाम भवेत् दुर्गम् तत् मया त्रिपुरं कृतम्

मय तेजस् समाक्रान्तौ तेपतुः मय पार्श्व गौ

पितामह वचः श्रुत्वा तदा एवम् दानवो मयः

अथ तान् दानवान् ब्रह्मा तपसा तपन प्रभान्

समं स संयुगे हन्याद् अ वध्यम् शेषतो भवेत्

स तारक आख्येन मयेन गुप्तं स्वस्थं च गुप्तं तडिन्मालिना अपि

आयसं तु क्षिति तले राजतं तु नभस्तले

द्वारैः महा मन्दर मेरु कल्पैः प्राकार शृङ्गैः सुविराजमानम्

दह्यमानेषु लोकेषु तैः त्रिभिः दानव अग्निभिः

वत्स्यते तत् पुरम् दिव्यं मत्तो न अन्यैः न संशयः

वर्षासु च तथा आकाशे क्षपयन्तः तनूः प्रियाः

लोक त्रयम् तापयन्तः ते तेपुः दानवाः तपः

विश्वकर्मा मयः प्राह प्रहर्ष उत्फुल्ल लोचनः

निर्मांसाः च ततो जाताः कृशा धमनि संतताः

निष्प्रभं तु जगन्त् सर्वम् मन्दम् एव अभिभाषितम्

देवैः वैर अनुबन्धात् च धावन्तो भय वेपिताः

मयो नाम महा मायः मायानां जनकः असुरः

शत योजन विष्कम्भैः अन्तरैः तत् दुरासदम्

देव प्रहरणानाम् च देवानां च प्रजापतेः

व्रियताम् ईप्सितं यत् च स अभिलाषम् तत् उच्यताम्

देव दैत्याः पुरा देवैः संग्रामे तारका मये

लोका इव यथा मूर्तास् त्रयस् त्रय इव अग्नयः

हेमन्ते जलशय्यासु ग्रीष्मे पञ्चतपे तथा

पुष्य योगेन निर्माणं पुराणं च भविष्यति

तस्य एव कृत्यम् उद्दिश्य तेपतुः परमं तपः

सर्व अमर त्वम् न एव अस्ति असत् वृत्तस्य दानव

शृणुध्वं त्रिपुरं देवो यथा दारितवान् भवः

देवेन एक इषुणा दग्धं तथा नो वद मानद

तस्मिन् च त्रिपुरे दुर्गे मद् कृते कृतिनां वर

तेषाम् अग्रे जगत् बन्धुः प्रादुर्भूतः पितामहः

यथा च एक इषुणा तेन तत् पुरम् न हि हन्यते

तस्मात् दुर्ग विधानम् हि क्षणात् अपि विधीयताम्

को नाम हन्तुं त्रिपुरं समर्थो मुक्त्वा त्रिनेत्रं भगवन्तम् एकम्

पुष्य योगेन युक्तानि यः तानि आसादयिष्यति

मग्नाः शैवाल पङ्केषु च

वर दानात् विरेजुः ते तपसा च महा बलाः

उवाच प्रहसन् वाक्यम् मयं दैत्य गण अधिपम्

दुर्गं व्यवसितः कर्तुम् इति च अचिन्तयत् तदा

एवम् अस्तु इति च अपि उक्त्वा मयं देवः पितामहः

ऋषय ऊचुः

अलङ्घनीयं भवतु त्रिपुरं यदि ते प्रियम्

त्रिपुरं तत् यथा दुर्गं मय माया विनिर्मितम्

पुराणि एक प्रहारेण शतानि निहनिष्यति

एवं त्रिभिः पुरैः युक्तम् त्रिपुरं तत् भविष्यति

सूत उवाच

स्वप्ने लब्धो यथा अर्थः वै तत्र एव अदर्शनम् ययौ

वर दः अहम् हि वो वत्साः तपस् तोषितः आगतः

स्वकं पितामहं दैत्याः तम् वै तुष्टुवुः एव च

इच्छामि कर्तुं तत् दुर्गम् यत् देवैः अपि दुस्तरम्

राजतस्य उपरिष्टात् तु सौवर्णं भविता पुरम्

कार्यः तेषाम् च विष्कम्भः च एकैक शत योजनम्

भूम्यानां जल जानाम् च शापानां मुनि तेजसाम्

पृच्छामः त्वा वयं सर्वे बहु मानात् पुनर् पुनः

अट्टालकैर् यन्त्र शतघ्निभिः च स चक्र शूल उपल कम्पनैः च

विस्तारो योजन शतम् एकैकस्य पुरस्य तु

ददाह च कथं देवः तत् नः विस्तरतो वद

निर्जिताः ताडिताः च एव हताः च अपि आयुधैः अपि

तपस्यन्तं तु तं विप्रा दैत्यौ अन्यौ अनुग्रहात्

कथं जगाम भगवन्त् पुरारि त्वम् महेश्वरः
सकृद् दक्षिणस्य पुरोडाशस्य उत्तर अर्धात् अवद्यति सकृद् ध्रुवा आज्यात् सकृद् उत्तरस्य पुरोडाशस्य सकृत् शृतस्य सकृद् दध्नः

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह अग्निम् स्विष्टकृतं यज इति

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह अग्नीषोमौ यज इति

अपर अर्धात् अवदाय पूर्व अर्धात् अवद्यति

अथ एनत् संस्रावेण अभिजुहोति

वषट्कृते जुहोति

अथ उपस्तीर्य दक्षिणस्य पुरोडाशस्य उत्तर अर्धात् अवद्यन्न् आह अग्नये स्विष्टकृते अनुब्रूहि इति

अभिघारयति

समान उपस्थानः

न प्रत्यनक्ति

अथ यथायतनं स्रुचौ सादयित्वा प्राशित्रम् अवद्यति दक्षिणस्य पुरोडाशस्य उत्तर अर्धात् यव मात्रम् अ ज्यायः यव मात्रात् आव्याधात् कृत्यताम् इदं मा रूरुपाम यज्ञस्य शुद्धं सु इष्टम् इदं हविर् इति

अथ उदङ् अत्याक्रम्य जुह्वाम् अप आनीय संक्षालनम् अन्तःपरिधि निनयति वैश्वानरे हविर् इदं जुहोमि साहस्रम् उत्सं शत धारम् एतं स नः पितरं पितामहं प्रपितामहम् सुवर्गे लोके गच्छतु पिन्वमानं स्वधा नम इति

समानो ऽभिमर्शनः

द्विः पुरोडाशस्य अवद्यति द्विः शृतस्य द्विर् दध्नः

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह इन्द्रम् यज इति महेन्द्रम् इति वा यदि महेन्द्र याजी भवति

अत्र एतत् औपभृतम् आज्यं सर्वश एव जुह्वां समानयते

अभिघारयति

अथ एनत् स्रुव दण्डेन अभिघार्य जघनेन प्रणीताः सादयित्वा अद्भिः स्रुव दण्डम् संस्पर्श्य अवदधाति

अवत्ते स्विष्टकृति स्रुवेण पार्वणौ होमौ जुहोत्य् ऋषभं वाजिनं वयम् पूर्णमासं यजामहे स नो दोहतां सु वीर्यम् रायस्पोषं सहस्रिणं प्राणाय सु राधसे पूर्णमासाय स्वाहा इति पौर्णमास्याम्

वषट्कृते जुहोति

प्रत्यनक्ति

अथ उपस्तीर्य द्विः पुरोडाशस्य अवद्यन् आह इन्द्राय अनुब्रूहि इति महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्र याजी भवति

निर्णिज्य स्रुचं निष्टप्य अद्भिः पूरयित्वा बहिःपरिधि निनयति इमम् समुद्रं शत धारम् उत्सम् व्यच्यमानं भुवनस्य मध्ये घृतं दुहानाम् अदितिं जनाय अग्ने मा हिंसीः परमे व्योमन् इति

अत्र एतत् मेक्षणम् आहवनीये ऽनुप्रहरति
इन्दवो वाम् उशन्ति हि

उपयाम गृहीतः ऽसि वायव इन्द्र वायुभ्याम् त्वा एष ते योनिः सजोषोभ्यां त्वा

इन्द्र वायू इमे सुता उप प्रयोभिर् आगतम्

आ वायो भूष शुचि पाः उप नः सहस्रं ते नियुतो विश्व वार
तत्र बुद्धिमान् नास्तिक्य बुद्धिम् जह्यात् विचिकित्साम् च

न च अनतिवृत्त सत्त्व दोषाणाम् अदोषैर् अपुनर्भवो धर्म द्वारेषु उपदिश्यते

परीक्ष्यं सत् असत् च एवम् तया च अस्ति पुनर्भवः

स त्रातारम् अन् आसाद्य बालः त्यजति जीवितम्

भावा भावेष्व् अ सक्तेन येषु सर्वं प्रतिष्ठितम्

न मूढो लभते संज्ञां तावत् यावत् न पीड्यते

एषणाः समुपस्तम्भा बलं कारणम् आमयाः

अथ द्वितीयां धन एषणाम् आपद्येत प्राणेभ्यो हि अनन्तरम् धनम् एव पर्येष्टव्यं भवति न हि अतस् पापात् पापीयः अस्ति यद् अनुपकरणस्य दीर्घम् आयुः तस्मात् उपकरणानि पर्येष्टुं यतेत

अथ तृतीयां परलोक एषणाम् आपद्येत

प्राज्ञो रोगे समुत्पन्ने बाह्येन अभ्यन्तरेण वा

अत एव अनुमीयते यत् स्व कृतम् अ परिहार्यम् अ विनाशि पौर्वदेहिकं दैव संज्ञकम् आनुबन्धिकं कर्म तस्य एतत् फलम् इतस् च अन्यत् भविष्यति इति पतत् बीजम् अनुमीयते फलं च बीजात्

उत्पद्यमानं प्रथमं रोगं शत्रुम् इव अबुधः

आप्ताः शिष्टा विबुद्धाः ते तेषां वाक्यम् असंशयम्

व्यक्ता तदात्वे या बुद्धिः प्रत्यक्षं सा निरुच्यते

जीवित अभिसराः ते स्युः वैद्य त्वम् तेषु अवस्थितम् इति

न परीक्षा न परीक्ष्यं न कर्ता कारणं न च

भेषजैः प्रतिकुर्वीत य इच्छेत् सुखम् आत्मनः

तत्र विकारा बहिस् मार्ग जाः च विसर्प श्वयथु गुल्म अर्शस् विद्रधि आदयः शाखा अनुसारिणः भवन्ति रोगाः शिरस् हृद् वस्ति रोग आदयः च मध्यम मार्ग अनुसारिणः भवन्ति रोगा अन्तर् मार्ग जाः च विसर्प श्वयथु गुल्म अर्शस् विद्रधि आदयः कोष्ठ अनुसारिणः भवन्ति रोगाः

इति अग्निवेश कृते तन्त्रे चरक प्रतिसंस्कृते श्लोक स्थाने तिस्रैषणीयो नाम एकादशः अध्यायः

तत्र वाच् मनस् शरीर अतिप्रवृत्तिः अतियोगः सर्वशस् अप्रवृत्तिः अयोगः वेग धारण उदीरण विषम स्खलन पतन अङ्ग प्रणिधान अङ्ग प्रदूषण प्रहार मर्दन प्राण उपरोध संक्लेशन आदिः शारीरो मिथ्यायोगः वाच् मिथ्यायोगः भय शोक क्रोध लोभ मोह मान ईर्ष्या मिथ्या दर्शन आदिः मानसो मिथ्यायोगः

सन्ति वैद्य गुणैः युक्ताः त्रिविधाः भिषजो भुवि

आत्मा मातुः पितुः वा यः सः अपत्यम् यदि संचरेत्

त्रयो रोगा इति निज आगन्तु मानसाः

सर्व स्वेन अपि मे कश्चिद् भिषज् आनीयताम् इति

कृशं क्षीण इन्द्रियम् दीनं परित्रातुं गत आयुषम्

द्विविधं संचरेत् आत्मा सर्वो वा अवयवेन वा

सर्वः चेद् संचरेत् मातुः पितुः वा मरणं भवेत्

संयोगे च वियोगे च तेषां कर्म एव कारणम्

युक्तिः च एषा षष् धातु समुदयात् गर्भ जन्म कर्तृ करण संयोगात् क्रियाः कृतस्य कर्मणः फलं न अकृतस्य न अङ्कुर उत्पत्तिः अबीजात् कर्म सदृशम् फलं न अन्यस्मात् बीजात् अन्यस्य उत्पत्तिः इति युक्तिः

तत्र निजः शारीर दोष समुत्थः आगन्तुर् विष वायु अग्नि सम्प्रहार आदि समुत्थः मानसः पुनर् इष्टस्य लाभात् लाभात् च अनिष्टस्य उपजायते

प्रत्यक्षम् अपि च उपलभ्यते माता पित्रोः विसदृशाणि अपत्यानि तुल्य सम्भवानाम् वर्ण स्वर आकृति सत्त्व बुद्धि भाग्य विशेषाः प्रवर अवर कुल जन्म दास्य ऐश्वर्यम् सुख असुखम् आयुः आयुषो वैषम्यम् इह कृतस्य अवाप्तिः अशिक्षितानां च रुदित स्तन पान हास त्रास आदीनाम् प्रवृत्तिः लक्षण उत्पत्तिः कर्म सादृश्ये फल विशेषः मेधा क्वचित् क्वचित् कर्मणि अमेधा जाति स्मरणम् इह आगमनम् इतस् च्युतानाम् इति सम दर्शने प्रिय अप्रिय त्वम्

संग्रहेण च अतियोग अयोग वर्जम् कर्म वाच् मनस् शरीर जम् अ हितम् अन् उपदिष्टम् यत् तत् च मिथ्यायोगं विद्यात्

त्रय उपस्तम्भा इति आहारः स्वप्नो ब्रह्मचर्यम् इति एभिस् त्रिभिर् युक्ति युक्तैः उपस्तब्धम् उपस्तम्भैः शरीरं बल वर्ण उपचय उपचितम् अनुवर्तते यावत् आयुस् संस्कारात् संस्कारम् अहितम् अनुपसेवमानस्य य इह एव उपदेक्ष्यते