tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
काष्ठं हि मथ्नन् लभते हुताशं भूमिं खनन् विन्दति च अपि तोयम्

उत्तिष्ठ भोः क्षत्रिय मृत्यु भीतैः चर स्वधर्मं त्यज मोक्ष धर्मम्

तस्तम्भ बाहुः स गदः ततस् ऽस्य पुरंदरस्य इव पुरा स वज्रः

घट जानवः च दंष्ट्र आयुधाः च एव नख आयुधाः च

न एष त्वया कम्पयितुं हि शक्यो महा गिरिः मेरुः इव अनिलेन

स्त्री मेघ काला तु कपाल हस्ता कर्तुं महा ऋषेः किल चित्त मोहम्

यत् मुक्त पात्रम् गगन स्थम् एव तस्य अनुभावात् शतधा पफाल

हृते च लोके बहुभिः कुमार्गैः सत् मार्गम् अन्विच्छति यः श्रमेण

भूतं ततः किंचिद् दृश्य रूपम् विशिष्ट भूतम् गगन स्थम् एव

भूत्वा अपरे वारिधरा बृहन्तः स विद्युतः स अशनि चण्ड घोषाः

तेषां प्रणादैः तु तथाविधैः तैः सर्वेषु भूतेषु अपि कम्पितेषु

सत्त्वेषु नष्टेषु महा अन्धकारे ज्ञान प्रदीपः क्रियमाण एषः

आर्यस्य निर्वापयितुं न साधु प्रज्वाल्यमानः तमसि इव दीपः

विषज्य सव्यं करम् आयुध अग्रे क्रीडन् शरेण इदम् उवाच मारः

संसार भीरोः विषय प्रवृत्तौ पञ्च इन्द्रियाणि इव परीक्षकस्य

मोघं श्रमं न अर्हसि मार कर्तुं हिंस्र आत्म ताम् उत्सृज गच्छ शर्म

महा भिषज् न अर्हति विघ्नम् एष ज्ञान औषध अर्थम् परिखिद्यमानः

जातस्य राजर्षि कुले विशाले भैक्षाकम् अश्लाघ्यम् इदम् प्रपत्तुम्

व्याल उत्तरासङ्ग भुजाः तथा एव प्रघुष्ट घण्टा आकुल मेखलाः च

तस्मात् अयम् न अर्हति पुष्प बाणम् न हर्षणं न अपि रत्याः नियोगम्

न द्यौः चकाशे पृथिवी चकम्पे प्रजज्वलुः च एव दिशः स शब्दाः

करङ्क वक्त्राः बहु मूर्तयः च भग्न अर्ध वक्त्राः च महा मुखाः च

न विव्यथे न उद्विविजे महा ऋषिः क्रीडत् सु बालेभ्यः इव उद्धतेभ्यः

दृष्ट्वा ऋषये द्रुग्धम् अवैर रुष्टम् मारं बभाषे महता स्वरेण

ननर्त कश्चिद् भ्रमयन् त्रिशूलम् कश्चिद् विपुस्फूर्ज गदां विकर्षन्

केचिद् समुद्यम्य शिलाः तरून् च विषेहिरे न एव मुनौ विमोक्तुम्

शून्यः ततस् ऽयं विषयो मम अद्य वृत्तात् च्युतस्य इव विदेह भर्तुः

तस्थुः नभसि एव न च अवपेतुः संध्या अभ्र पादाः इव न एक वर्णाः

यास्यामि तावत् व्रतम् अस्य भेत्तुं सेतुं नदी वेगः इव अति वृद्धः

न चुक्षुभे न अपि ययौ विकारं मध्ये गवां सिंह इव उपविष्टः

शरं ततो ऽस्मै विससर्ज मारः कन्याः च कृत्वा पुरतः सुतान् च

असौ मुनिः निश्चय वर्म बिभ्रन् सत्त्व आयुधम् बुद्धि शरम् विकृष्य

गत प्रहर्षा विफलीकृत श्रमा प्रविद्ध पाषाण कडङ्गर द्रुमा

शरीर चित्त व्यसन आतपैः तैः एवंविधैः तैः च निपात्यमानैः

शैलेन्द्र पुत्रीम् प्रति येन विद्धो देवो ऽपि शम्भुः चलितः बभूव

सो अश्वत्थ मूलम् स सुतः अभ्यगच्छत् अस्वास्थ्य कारी मनसः प्रजानाम्

यः च इदम् उत्तारयितुम् प्रवृत्तः कः चिन्तयेत् तस्य तु पापम् आर्यः

तत् बोधि मूलम् समवेक्ष्य कीर्णं हिंसा आत्मना मार बलेन तेन

मया उद्यतः हि एष शरः स एव यः शूर्पके मीन रिपौ विमुक्तः

धर्म आत्मभिः लोक विमोक्ष कामैः बभूव हाहाकृतम् अन्तरीक्षे

बभ्राम तत्र अनियतम् न तस्थौ चल आत्मनः बुद्धिः इव आगमेषु

विदारित आस्याः स्थिर शङ्कु कर्णाः संत्रासयन्तः किल नाम तस्थुः

प्रिया विधेयेषु रति प्रियेषु यं चक्रवाकेषु इव न उत्सृजामि

तत् यावत् एव एष न लब्ध चक्षूः मद् गोचरे तिष्ठति यावत् एव

इति बुद्धचरिते महाकाव्ये अश्वघोष कृते मारविजयो नाम त्रयोदशः सर्गः

जगाम मारो विमनो हत उद्यमः शरैः जगन्त् चेतसि यैः विहन्यते

निःश्रेयसं ज्ञान समाधि गम्यम् काय क्लमैः धर्मम् इव आप्तु कामः

सत्त्वानि यैः संचुकुचुः समन्तात् वज्र आहता द्यौः फलति इति मत्वा

जिघृक्षवः च एव जिघांसवः च भर्तुः नियोगम् परिपालयन्तः

तद् लोकम् आर्तम् करुणायमानो रोगेषु राग आदिषु वर्तमानम्

तमः च भूयो विततान रात्रिः सर्वे च संचुक्षुभिरे समुद्राः

प्रहृष्ट वक्त्राः भृकुटी मुखाः च तेजस् हराः च एव मनोहराः च
तस्मिन् विमोक्षाय कृत प्रतिज्ञे राजर्षि वंश प्रभवे महा ऋषौ

तस्मिन् जिघांसा तव न उपपन्ना श्रान्ते जगत् बन्धन मोक्ष हेतोः

अथ अद्य न उत्तिष्ठसि निश्चित आत्मन् भव स्थिरो मा विमुचः प्रतिज्ञाम्

न एव आसनात् शाक्यमुनिः चचाल स्व निश्चयम् बन्धुम् इव उपगुह्य

यो निश्चयो हि अस्य पराक्रमः च तेजः च यत् या च दया प्रजासु

प्रकीर्ण केशाः शिखिनो अर्ध मुण्डाः रक्त अम्बराः व्याकुल वेष्टनाः च

तस्मिन् द्रुमे तत्यजुः अश्म वर्षम् तत् पुष्प वर्षम् रुचिरं बभूव

कैश्चिद् समुत्पत्य नभो विमुक्ताः शिलाः च वृक्षाः च परश्वधाः च

ज्ञान द्रुमः धर्म फल प्रदाता न उत्पाटनम् हि अर्हति वर्धमानः
ततो राज्ञा तस्यै धनं दत्तम्

उपाय ज्ञः अल्प कायः ऽपि न शूरैः परिभूयते

अथ दूराद् एव सादरं राज्ञा प्रवेशितः सः अष्टाङ्ग प्रणिपातम् प्रणिपत्य उपविष्टः

मम व्यवहारम् अकल्मषम् अष्टौ लोकपाला एव जानन्ति

दमनको ब्रूते मित्र सर्वथा मनसा अपि न एतत् कर्तव्यम्

किम् तु करटक आदयः ऽप्य् आश्वास्यन्तां यस्माद् आपद् प्रतीकार काले दुर्लभः पुरुष समवायः

मा स्म सीमन्तिनी काचिज् जनयेत् पुत्रम् ईदृशम्

तान्य् अण्डानि मे नष्टानि

सो अन्ध वत् जगतीपालः सीदेत् संचारकैर् विना

किम् अप्य् अस्ति स्वभावेन सुन्दरं वा अपि असुन्दरम्

नियोगि अर्थ ग्रह उपायः राज्ञा नित्य परीक्षणम्

स आह अयम् तावत् स्वामी पिङ्गलकः कुतो ऽपि कारणात् सचकितः परिवृत्य उपविष्टः

दमनको ब्रूते देव संजीवकस् लक्ष्यते

ततो गर्दभः स कोपम् आहारे दुष्ट मते पापीयांस् त्वं यद् विपत्तौ स्वामि कार्ये उपेक्षां करोषि

शब्द अनुरूपेण अस्य प्राणिनो महता बलेन भवितव्यम्

इति संचिन्त्य संजीवकं तत्र परित्यज्य वर्धमानः पुनः स्वयं धर्मपुरं नाम नगरं गत्वा महा कायम् अन्यं वृषभम् एकं समानीय नियोज्य चलितः

ततो दिनेषु गच्छत्सु संजीवकः स्वेच्छा आहार विहारम् कृत्वा अरण्यम् भ्राम्यन् हृष्ट पुष्ट अङ्गः बलवन् ननाद

उपकारं ध्वजीकृत्य सर्वम् एव विलुम्पति

क्षिप्रम् आयतम् अन् आलोच्य व्ययमानः स्व वाञ्छया

यतः

नो चेद् अस्मात् अरण्यात् दूरम् अपसर

कथं नाम न सेव्यन्ते यत्नतः परमेश्वराः

सेव्य सेवकयोः अन्तरं पश्य

अथ आगत्य गोपी दूतीम् अपृच्छत् का वार्ता

संजीवकेन उक्तम् सखे ब्रूहि किम् एतत्

दमनको ब्रूते यदा असौ स दर्पः शृङ्ग अग्र प्रहरण अभिमुखः चकितम् इव आगच्छति तदा ज्ञास्यति स्वामी

विरक्त ईश्वर चिह्नानि जानीयान् मतिमान् नरः

यद् एव रोचते यस्मै भवेत् तत् तस्य सुन्दरम्

ततः कृच्छ्रेण स्वामि वचन आत्मा तत्र एव प्रसूता

राजा आह कथम् असौ ज्ञातव्यो द्रोह बुद्धिः इति

अन्यच् च

ततस् तां गोपीं ताडयित्वा स्तम्भे बद्ध्वा सुप्तः

किं च

अथ कदाचित् स्नातुं जलं प्रविष्टे राज पुत्रे वायस्या तत् अनुष्ठितम्

किं च

प्रदोष समये पशूनां पालनं कृत्वा स्व गेहम् आगतो गोपः स्व वध्वम् दूत्या सह किम् अपि मन्त्रयन्तीम् अपश्यत्

ततो ऽसौ क्रोध आध्मातः दर्पात् तस्य उपरि आत्मानं निक्षिप्य पञ्चत्वं गतः

सा श्रीर् या न मदं करोति स सुखी यस् तृष्णया मुच्यते तन् मित्रं यत् कृत्रिमं स पुरुषो यः खिद्यते न इन्द्रियैः

शीत वात आतप क्लेशान् सहन्ते यान् पर आश्रिताः

प्रेष्यः प्रतीपो ऽधिकृतः प्रमादी त्याज्या इमे यश् च कृतं न वेत्ति

यतो ऽलब्धम् इच्छतो अर्थ योगात् अर्थस्य प्राप्तिर् एव

किं च

यस्मिन् जीवति जीवन्ति बहवः स तु जीवतु

अतो ऽहं ब्रवीमि पर अधिकार चर्चाम् इत्यादि

चन्दन तरुषु भुजङ्गा जलेषु कमलानि तत्र च ग्राहाः

यः कनक वर्तनम् स्व चक्षुषा आगत्य पश्यति स एव पितुर् अगोचरो ऽपि मां परिणेष्यति इति मनसः सङ्कल्पः

इत्य् उक्त्वा अतीव चीत्कार शब्दम् कृतवान्

सर्व कार्येषु स्व इच्छायाः प्रवर्तते

या प्रकृत्या एव चपला निपतत्य् अशुचाव् अपि

अपरं च

पञ्चत्वं चेद् गमिष्यामि किं सिंह अनुनयेन मे

तस्य पर्वत कन्दरम् अधिशयानस्य केसर अग्रम् कश्चिन् मूषिकः प्रत्यहं छिनत्ति

स्वर्ण रेखाम् अहं स्पृष्ट्वा बद्ध्वा आत्मानम् च

तद् सख्या च मया पृष्टया समाख्यातम् एषा कन्दर्पकेलि नाम्नः विद्याधर चक्रवर्तिनः पुत्री रत्नमञ्जरी नाम प्रतिज्ञापिता विद्यते

अन्यथा ते विरुद्धं फलं भविष्यति

तन् नाम जीवितम् इह प्रवदन्ति तद् ज्ञाः काको ऽपि जीवति चिराय बलिं च भुङ्क्ते

अरक्षितं तिष्ठति दैव रक्षितम् सु रक्षितम् दैव हतम् विनश्यति

तत्र करपत्त्र दार्यमाण एक स्तम्भस्य कियद् दूर स्फाटितस्य काष्ठ खण्ड द्वय मध्ये कीलकः सूत्रधारेण निहितः

प्राण छेद कराः राज्ञा हन्तव्या भूतिम् इच्छता
कनक भूषण संग्रहण उचितः यदि मणिस् त्रपुणि प्रणिधीयते

दूराद् अवेक्षणं हासः सम्प्रश्नेष्व् आदरो भृशम्

काको ऽपि किं न कुरुते चञ्च्वा स्व उदर पूरणम्

करटको ब्रूते कथम् एतत्

विष्णुशर्मा उवाच सुहृद्भेदः श्रुतस् तावद् भवद्भिः

प्रमदा इव हि वृद्ध पतिम् न इच्छति अवगूहितुं लक्ष्मीः

दुर्जनो न आर्जवम् याति सेव्यमानो ऽपि नित्यशः

एतच् च अनुचितम् कृतम्

लभते बुद्धि अवज्ञानम् अवमानं च भारत

शृणु अयं स्वामी ते उपरि विकृत बुद्धिः रहस्य् उक्तवान् संजीवकम् एव हत्वा स्व परिवारम् तर्पयामि

कुतः सेवा विहीनानाम् चामर उद्धूत सम्पदः

करटको ब्रूते मित्र दमनक अस्मत् मतेन अस्य सेवा एव न क्रियते

अमात्यस्य च दुष्टस्य मूलाद् उद्धरणं सुखम्

तम् अवलोक्य गोप्या उक्तम् दण्डनायक त्वं लगुडं गृहीत्वा कोपं दर्शयन् सत्वरं गच्छ

इयं च दूती तां छिन्न नासिकाम् गृहीत्वा स्व गृहम् प्रविश्य स्थिता

महती देवता ह्य् एषा नर रूपेण तिष्ठति

कार्यम् आपद् प्रतीकारात् अन्यत्र जगतीपते

दमनको ब्रूते देव पृच्छामि किंचित्

तथा च उक्तम्

अथवा

तथा च उक्तम्

अनन्तरं स सिंहो यदा कदाचिद् अपि तस्य मूषिकस्य शब्दं विवरात् न शुश्राव तदा उपयोग अभावात् बिडालस्य अपि आहार दाने मन्द आदरः बभूव

दमनको ब्रूते स्वामिन् को ऽयं नूतनो न्यायो यद् अरातिं हत्वा सन्तापः क्रियते

को ऽर्थान् प्राप्य न गर्वितो विषयिणः कस्य _ ऽस्तं गताः

कूपस्य खनिता यद्वत् प्राकारस्य इव कारकः

बलीवर्द नर्दितम् तत्

अथ दुःखितो ऽहं परिव्रजितः पृथिवीं परिभ्राम्यन्न् इमां नगरीम् अनुप्राप्तः

दमनकः कथयति

सफलं जीवितं तस्य आत्म अर्थे को न जीवति

अ पृष्टः ऽपि हित अन्वेषी ब्रूयात् कल्याण भाषितम्

ततो ऽसाव् आहार विरहात् दुर्बलः दधिकर्णो ऽवसन्नो बभूव

यतः

तयोर् विवादो मन्तव्यो न उत्तम अधमयोः क्वचित्

पश्य पशूनाम् अन्वेषणम् एव अस्मत् नियोगः

आसन्नम् एव नृपतिर् भजते मनुष्यं विद्या विहीनम् अकुलीनम् असंस्तुतं वा

यतः

अपरं च

ततस् प्रभृति एकैकं पशुम् उपकल्पितं भक्षयन्न् आस्ते

विष्णुशर्मा उवाच सुहृद् भेदम् तावच् छृणुत

वाजि वारण वाहिनी

आत्मानं मन्यते प्रीतं भूपालस्य स दुर्मतिः

को विदेशः सविद्यानां कः परः प्रिय वादिनाम्

करटको ब्रूते अस्तु एवम्

दन्तस्य निर्घर्षणकेन राजन् कर्णस्य कण्डूयनकेन वा अपि

तम् आयान्तं दृष्ट्वा तद् पुत्रम् कुसूले निक्षिप्य दण्डनायकेन सह तथा एव क्रीडति

ततो राज्ञा सादरम् अवलोकितौ प्रणम्य उपविष्टौ

यथा एव आस्ते तथा एव आस्ताम् काचः काचो मणिर् मणिः

असेवके च अनुरक्तिः दानं सप्रिय भाषणम्

कुक्कुरो ब्रूते

करकटः कथयति

तम् आहन्तुं पुरस्कार्यः सदृशस् तस्य सैनिकः

स्व नाशाय यथा न्यस्तो दर्पात् सर्प मुखे करः

अन्तर्दुष्टः क्षमा युक्तः सर्व अनर्थ करः किल

कदर्थितस्य अपि च धैर्य वृत्तेः बुद्धेर् विनाशो नहि शङ्कनीयः

कैर् अजीर्ण भयात् भ्रातर् भोजनं परिहीयते

को ऽपि लक्षैः कृती को ऽपि लक्षैर् अपि न लभ्यते

सिंहः स कोपम् आह स त्वरम् गत्वा दुरात्मानं दर्शय

अथ एकदा स मूषिकः क्षुधा पीडितः बहिः संचरन् बिडालेन प्राप्तो व्यापादितः च

नित्य व्यया प्रचुर रत्न धन आगमा च वाराङ्गना इव नृप नीतिः अनेक रूपा

शृणु देव

क्व स दुरात्मा तिष्ठति

पश्य

विष्णुशर्मा कथयति अस्ति दक्षिणापथे सुवर्णवती नाम नगरी

यो न आत्मजे न च गुरौ न च भृत्य वर्गे दीने दयां न कुरुते न च बन्धु वर्गे

भवतु तावत्

अल्प इच्छुः धृतिमान् प्राज्ञश् छाया इव अनुगतः सदा

अन्यच् च

किं भक्तेन असमर्थेन किं शक्तेन अपकारिणा

लाङ्गूल चालनम् अधश् चरण अवपातम् भूमौ निपत्य वदनोदर दर्शनम् च

यतः

अनन्तरं तत्र गत्वा पर्यङ्के तथा एव सा अवलोकिता

तथा ह्य् उक्तम्

वायस्य् आह कथम् एतेन बलवता भवान् विग्रहीतुं समर्थः

सकृत् किं पीडितं स्नान वस्त्रम् मुञ्चेद् धृतं पयः
यस्य प्रसादे पद्माः ते विजयश् च पराक्रमे

स च सर्वदा पशूनां वधं कुर्वन्न् आस्ते

तथा अनुष्ठिते सति स गोपः प्रबुद्धो ऽवदद् इदानीं त्वां पापिष्ठां नयामि

किंच

त आहुः कथम् एतत्

अवज्ञा क्रियते तेन सदा परिचयाद् ध्रुवम्

शिवास् ते पन्थानः

किं च अर्थैः न कुल आचारैः सेवताम् एति पूरुषः

अथ कदाचिद् वृद्ध शशकस्य वारः समायातः

त्वम् एव किं न जानासि यथा तस्य अहर्निशम् गृह रक्षाम् करोमि

यतः

दमनकः कथयति

किं पुनः सिंहस्य

एको वानरः काल प्रेरितः इव तं कीलकं हस्ताभ्यां धृत्वा उपविष्टः

प्रत्यहम् एष क्रमः

ततः सा तद् पुत्रम् कुसूलाद् बहिष्कृत्य दर्शितवती

प्रकाशं ब्रूते तदा संजीवकः किं प्रत्यादिश्यताम्

स स्वामिनम् अवज्ञाय चरेच् च निरवग्रहः

मृत्युश् च वसति क्रोधे सर्व तेजस् मयः हि सः

तद् पित्रा च अन्विष्य अत्र न दृष्टः

ततो असमग्र भाण्डे प्राप्ते समुपजात कोपः ऽयं नापितस् तं क्षुरं दूराद् एव गृहे क्षिप्तवान्

तद् अयम् अशक्य अर्थः प्रमेयः

न तादृशीं प्रीतिम् उपैति नारी विचित्र शय्या शयिता अपि कामम्

स्नान समये मद् अङ्गात् अवतारितं तीर्थ शिला निहितम् कनक सूत्रम् चञ्च्वा विधृत्य आनीय अस्मिन् कोटरे धारयिष्यसि

कुश अग्रेण एव संस्पृष्टः प्राप्त कालः न जीवति

स्व नियोग चर्चा क्रियताम्

शब्द मात्रात् एव न भेतव्यम्

तच् छ्रुत्वा पानीयम् अ पीत्वा सचकितः परिवृत्य स्व स्थानम् आगत्य किम् इदम् इत्य् आलोचयंस् तूष्णीं स्थितः

कश्चिद् आश्रय सौन्दर्यात् धत्ते शोभाम् असत् जनः

कुक्कुरश् च उपविष्टः ऽस्ति

मूषिक शब्दम् यदा यदा शृणोति तदा तदा मांस आहार दानेन तं बिडालं संवर्धयति

स आह शृणु किम् अनुरक्तो विरक्तो वा मयि स्वामी इति ज्ञास्यामि

धनेन किं यो न ददाति न अश्नुते बलेन किं यश् च रिपून् न बाधते

तथा तेन अनुष्ठिते गोपेन गृहम् आगत्य कार्येण दण्डनायकः समागत्य अत्र स्थितः

न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विषमाः स्त्रियः

शृणु

वाजि वारण लोहानाम् काष्ठ पाषाण वाससाम्

दमनकः स रोषम् आह कथम् आहार अर्थी भवान् केवलं राजानं सेवते एतद् अयुक्तम् उक्तं त्वया

पश्य

किंतु महा बलः ऽसौ ततः सज्जीभूय उपविश्य दृश्यताम्

वचन शतम् अवचन करे बुद्धि शतम् अचेतने नष्टम्

ततः शशकस् तं गृहीत्वा गभीर कूपम् दर्शयितुं गतः

ततो दमनक करटकौ संजीवक समीपम् गतौ

करटको ब्रूते वृषभ अत्र कानने तिष्ठसि

तन् मन्दं मन्दं गच्छामि

धृष्टः पार्श्वे वसति नियतं दूरतश् च अ प्रगल्भः सेवा धर्मः परम गहनः योगिनाम् अप्य् अगम्यः

स कर्मकार भस्त्रा इव श्वसन्न् अपि न जीवति

व्यवहारो ऽप्य् अस्माभिः कृत एव

विहाय शीघ्रं वनिता व्रजन्ति नर अन्तरम् शील गुण आदि हीनम्

बालाद् अपि गृहीतव्यं युक्तम् उक्तं मनीषिभिः

न हि हस्त स्थम् अप्य् अन्नं क्षमावान् भक्षितुं क्षमः

सा स्त्री स्वभावात् असहा भरस्य तयोर् द्वयोर् एकतरं जहाति

दमनकः पुनर् एव आह देव स एव अति दोषः

तथा च उक्तम्

बुद्धिमान् अनुरक्तो ऽयम् अयं शूर इतो भयम्

अतथ्यान्य् अपि तथ्यानि दर्शयन्ति हि पेशलाः

अपरं च

रजनीचर नाथेन खण्डिते तिमिरे निशि

इत्थं तद् भुवि न अस्ति यस्य विधिना न उपाय चिन्ता कृता मन्ये दुर्जन चित्त वृत्ति हरणे धाता अपि भग्न उद्यमः

तं तथाविधं दृष्ट्वा दमनकः करटकम् आह सखे करटक किम् इत्य् अयम् उदक अर्थी स्वामी पानीयम् अपि इत्वा सचकितो मन्दं मन्दम् अवतिष्ठते

पर अधिकार चर्चाम् यः कुर्यात् स्वामि हित इच्छया

मज्जन्न् अपि पयोराशौ लब्ध्वा सर्प अवलम्बनम्

स मृत्युर् एव गृह्णाति गर्भम् अश्वतरी यथा

चित्रं चित्रं किम् अथ चरितं न एक भाव आश्रयाणाम् सेवा धर्मः परम गहनः योगिनाम् अप्य् अगम्यः

अतो ऽहं ब्रवीमि अव्यापारेषु व्यापारम् इत्यादि

स्वामिनो बहु मन्यन्ते दृष्टिं ताम् अपि सेवकाः

अपरं च

कालयापनम् आशानां वर्धनं फल खण्डनम्
अस्ति मगध देशे धर्मारण्य संनिहित वसुधायाम् शुभदत्त नाम्ना कायस्थेन विहारः कर्तुम् आरब्धः

पोतो दुस्तर वारिराशि तरणे दीपो अन्धकार आगमे निर्वाते व्यजनं मद अन्ध करिणाम् दर्प उपशान्तये सृणिः

अत्र अवस्थित कृष्ण सर्पेण आवयोः सन्ततिः सततं भक्ष्यते

संजीवकेन स आदरम् उक्तं भद्र कुशलं ते

न अतस् परतरो दोषो राज्य भेद करः यतः

करटको ब्रूते

राज पुत्राः ऊचुः भवत् प्रसादात् श्रुतः

यतः

अस्ति मन्दर नाम्नि पर्वते दुर्दान्तो नाम सिंहः

आपद्य् उन्मार्ग गमने कार्य काल अत्ययेषु च

तक्षकेण अपि दष्टस्य आयुर् मर्माणि रक्षति

भृत्य प्रणाशः मरणं नृपाणां नष्टा अपि भूमिः सुलभा न भृत्याः

तृणानि न उन्मूलयति प्रभञ्जनो मृदूनि नीचैः प्रणतानि सर्वतः

ततो ऽनुजीविनाम् अपि आहार दाने शैथिल्य दर्शनात् दमनक करटकौ अन्योन्यं चिन्तयतः

संजीवको ब्रूते मित्र तथा अपि स विस्तरम् मनोगतम् उच्यताम्

इदानीं पुनर् न क्षन्तव्यः

अयं संजीवकः सस्य भक्षकः अर्थ अधिकारे नियुज्यताम्

किं करोमि क्व गच्छामि पतितो दुःख सागरे

स्वयं कृते अपि दोषे परिदेवनम् अप्य् अनुचितम्

पुत्रस्य उत्पादने च एव न सन्ति प्रतिहस्तकाः

तस्य आतिथ्यम् कृत्वा सिंहम् उपवेश्य पिङ्गलकस् तद् आहाराय पशुं हन्तुं चलितः

अन्यच् च

तत्र गत्वा सकल वृत्तान्तम् टिट्टिभेन भगवतो गरुडस्य पुरतो निवेदितं देव समुद्रेण अहम् स्व गृह अवस्थितः विना अपराधनेन एव निगृहीतः

दमनकः कथयति

किम् तु स किं मन्त्री यः प्रथमं भूमि त्यागम् पश्चाद् युद्धं च उपविशति अस्मिन् कार्य संदेहे भृत्यानाम् उपयोग एव ज्ञातव्यः

तथा च उक्तम्

अयुद्धे हि यदा पश्येन् न कांचिद् हितम् आत्मनः

भृत्यान् संभाषयेद् यस् तु कार्य काले स किम् प्रभुः

अन्यच् च

उदीरितो ऽर्थः पशुना अपि गृह्यते हयाश् च नागाश् च वहन्ति चोदिताः

त्वं तत्र गत्वा तं संतोष्य सत्वरम् आगमिष्यसि

यतः

किं च

किं तस्य जीवित फलेन मनुष्य लोके काको ऽपि जीवति चिराय बलिं च भुङ्क्ते

अस्ति इह यस्य विज्ञानं कृच्छ्रेण अपि न सीदति

शिवास् ते सन्तु पन्थानः

यतः

तत्र आगत्य स्वयम् एव पश्यतु स्वामी इति उक्त्वा तस्मिन् कूप जले तस्य सिंहस्य एव प्रतिबिम्बं दर्शितवान्

तथा च उक्तम्

अपरं च

निर्विशेषो यदा राजा समं सर्वेषु वर्तते

यतः

स च आह अस्तु एवम्

सिद्धानाम् अयम् आदेशः ऋद्धिश् चित्त विकारिणी

ततः संजीवको ऽपि कथं कथम् अपि खुर त्रये भरं कृत्वा उत्थितः

दूत्या उक्तम् पश्य माम्

सा ब्रूते समुद्र वेलया व्याप्यते स्थानम् एतम्

तेन असौ सिंहो अ क्षत केसरः सुखं स्वपिति

स समुद्रम् अण्ड दानाय आदिदेश

स रात्रौ गाढ निद्रायाम् प्रसुप्तः

नृपः काम आसक्तः गणयति न कार्ये न च हितं यथेष्टं स्वच्छन्दः प्रविचरति मत्तो गज इव

विशेषतश् च

विशेषतश् च

अतो ऽहं ब्रवीमि शब्द मात्रात् न भेतव्यम् इत्यादि

नृपेण अवमतः यस् तु स सर्वैर् अवमन्यते

यतः

अस्ति श्रीपर्वत मध्ये ब्रह्मपुर आख्यम् नगरम्

अञ्जनस्य क्षयं दृष्ट्वा वल्मीकस्य च संचयम्

पश्चाद् उपजात कौतुकेन मया स्वर्णरेखा स्व हस्तेन स्पृष्टा

वृषभाश् च नः अपि भक्ष्याः

अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद् दान अध्ययन कर्मभिः

तथा च उक्तम्

करटको ब्रूते कदाचित् त्वाम् अनवसर प्रवेशात् अवमन्यते स्वामी

किं मया अपकृतम् राज्ञः

अति उच्छ्रिते मन्त्रिणि पार्थिवे च विष्टभ्य पादाव् उपतिष्ठते श्रीः

सा ग्रामस्य दण्डनायकेन तद् पुत्रेण च समं रमते

ततस् तद् वचनम् आकर्ण्य प्रभुर् भगवान् नारायणः सृष्टि स्थिति प्रलय हेतुः विज्ञप्तः

प्रायश्चित्तं तु तस्य एकम् जीव उत्सर्गः न च अपरम्

पृथक् शय्या च नारीणाम् अशस्त्र विहितः वधः

करटको ब्रूते किं तज् ज्ञान लक्षणम्

किंच

परिव्राजकः कथयति अहम् सिंहल द्वीपस्य भूपतेर् पुत्रः नाम

यतो विना विधुर दर्शनम् स्वामिन उपजीविषु मन्द आदराः भवन्ति

ततो घण्टां परित्यज्य वानराः फल आसक्ताः बभूवुः
स्तब्धस्य नश्यति यशो विषम् अस्य मैत्री नष्ट इन्द्रियस्य कुलम् अर्थ परस्य धर्मः

स आह श्रूयताम्

तस्मिन् वने पिङ्गलक नामा सिंहः स्व भुज उपार्जित राज्य सुखम् अनुभवन् निवसति

यतः

रवेर् अविषये किं न प्रदीपस्य प्रकाशनम्

अथ संजीवकः साशङ्कम् आह सेनापते किं मया कर्तव्यम्

न अभिषेकः न संस्कारः सिंहस्य क्रियते मृगैः

पश्य

आत्म शक्ति समम् कोपं यो जानाति स पण्डितः

सुते अमात्ये अपि उदासीने स लक्ष्म्या आश्रीयते जनः

क्षमा शत्रौ च मित्रे च यतीनाम् एव भूषणम्

लब्धस्य अपि अरक्षितस्य निधेर् अपि स्वयं विनाशः

अपरं च

तद् पाणि पतिता घण्टा वानरैः प्राप्ता

तस्करेभ्यो नियुक्तेभ्यः शत्रुभ्यो नृप वल्लभात्

करटको ब्रूते यद्य् एवं तर्हि गच्छ

दमनको ब्रूते भद्र कथम् अहं सेवा अनभिज्ञः पश्य

संजीवको ब्रूते कथं श्रीमत् देव पादानाम् अगोचरेण एव क्रियते

कः कालस्य भुजान्तरं न च गतः को ऽर्थी गतो गौरवं को वा दुर्जन वागुरासु पतितः क्षेमेण यातः पुमान्

बालो ऽपि न अवमन्तव्यः मनुष्य इति भूमिपः

तथा च उक्तम्

नहि चूडामणिः पादे नूपुरं शिरसा कृतम्

दुष्ट व्रणाः इव प्रायो भवन्ति हि नियोगिनः

तथा च उक्तम्

सा च गोपी तेन गोपेन पुनः पृष्टा उवाच अरे पाप को मां विरूपयितुं समर्थः

स शब्दो ऽस्माभिर् अप्य् आकर्णितः

न स विरौति न च अपि न शोभते भवति योजयितुर् वचनीयता

अपरं च

पश्य

त्वया च मूलभृत्यान् अपास्य अयम् आगन्तुकः पुरस्कृतः

शशको ऽब्रवीत् देव न अहम् अपराधी

को ऽतिभारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम्

कुट्टन्या मण्डलं कृत्वा तत्र गणेश आदि पूजा गौरवम् दर्शयित्वा स्वयं वानरप्रिय फलानि आदाय वनं प्रविश्य फलान्य् आकीर्णानि

करटकः पृच्छति कथम् एतत्

कमण्डलु उपमः ऽमात्यस् तनु त्यागी बहु ग्रहः

पश्चात् तत्र एव परम प्रीत्या निवसति

अथ कदाचित् सा दण्डनायक पुत्रेण सह रममाणा तिष्ठति

प्रायेण भूमिपतयः प्रमदा लताः च यः पार्श्वतो वसति तं परिवेष्टयन्ति

विक्रम अर्जित राज्यस्य स्वयम् एव मृगेन्द्र ता

अपरं च

जीवत्य् अनाथो ऽपि वने विसर्जितः कृत प्रयत्नः ऽपि गृहे न जीवति

यतः

दमनको ब्रूते कियता कालेन अमात्याः प्रधान ताम् अ प्रधान ताम् वा लभन्ते

यद्य् असौ दृष्ट दोषः ऽपि दोषान् संधातव्यस् तद् अतीव अनुचितम्

कल्पयति येन वृत्तिं येन च लोके प्रशस्यते

अनुरक्तस्य चिह्नानि दोषे अपि गुण संग्रहः

टिट्टिभी विहस्य आह स्वामिन् त्वया समुद्रेण च महद् अन्तरम्

भक्तं शक्तं च मां राजन् न अवज्ञातुम् त्वम् अर्हसि

तथा च उक्तम्

दमनको ब्रूते यदि स्वामि त्रासः तत्र एव मुच्यते तदा कथम् अयं महा प्रसाद लाभः स्यात्

विज्ञैः स्निग्धैर् उपकृतम् अपि द्वेष्य ताम् एति कैश्चित् साक्षाद् अन्यैर् अपकृतम् अपि प्रीतिम् एव उपयाति

उपेक्षा बुद्धि हीन त्वम् भोगो ऽमात्यस्य दूषणम्

मूलं भुजङ्गैः कुसुमानि भृङ्गैः शाखाः प्लवङ्गैः शिखराणि भल्लैः

ततः स रजकस् तेन चीत्कारेण प्रबुद्धो निद्रा भङ्ग कोपात् उत्थाय गर्दभं लगुडेन ताडयामास

नृपते किंक्षणो मूर्खो दरिद्रः किंवराटकः

सिंहो ब्रूते अस्ति तावद् एवम्

दमनकः स सम्भ्रमम् आह देव मा मा एवम्

नृपतिर् निज लोभात् च प्रजा रक्षेत् पिता इव हि

राजा आह खादितं व्ययितम् अवधीरितं च

ज्ञातं मया भय कारणम्

सिंहो ब्रूते किम् आश्चर्यम्

मध्ये चतुर्दश्याम् आविर्भूत कल्पतरु तले सर्व अलंकार भूषिता लक्ष्मीर् इव वीणां वादयन्ती कन्या काचिद् दृश्यते इति

तम् आलोक्य वर्धमानो ऽचिन्तयत्

वायसो ब्रूते प्रिये न भेतव्यम्

उदर भरण मात्र केवल इच्छोः पुरुष पशोः च पशोश् च को विशेषः

शशिनस् तुल्य वंशः ऽपि निर्धनः परिभूयते

आपद्य् उन्मार्ग गमने कार्य काल अत्ययेषु च

ततो ऽहं पोत वणिजम् आदाय पोतम् आरुह्य तत्र गतः

यतः

अथ तत्र वृत्ते गन्धर्व विवाहे तथा सह रममाणस् तत्र अहम् तिष्ठामि

तथा हि

तथा हि पश्य
मन्त्र बीजम् इदं गुप्तं रक्षणीयं यथा तथा

अपरं च

ततो दमनको विस्मित इव पिङ्गलक समीपम् गतः

स्वातन्त्र्यं यच् छरीरस्य मूढैस् तद् अपि हारितम्

ततस् तौ दमनक करटकौ राज्ञा सर्वस्वेण अपि पूजितौ भय प्रतीकारम् प्रतिज्ञाय चलितौ

कृपण अनुसारि च धनं देवो गिरि जलधि वर्षी च

स च मार्यमाणो ऽप्य् अत्र आगत्य प्रविष्टो मया कुसूले निक्षिप्य रक्षितः

एष एव सतां धर्मो विपरीतो ऽसतां मतः

स च तथाविधः करटक दमनकाभ्याम् अस्य मन्त्रि पुत्राभ्याम् दृष्टः

उपकर्ता अधिकार स्थः स्व अपराधम् न मन्यते

अन्यच् च

यस्मिन् एव अधिकम् चक्षुर् आरोहयति पार्थिवः

नेत्र वक्त्र विकारेण लक्ष्यते अन्तर्गतम् मनः

तद् अहम् अत्र आत्मानम् बद्ध्वा तिष्ठामि

करटकः पृच्छति कथम् एतत्

आकृष्टे च कीलके चूर्णित अण्ड द्वयः पञ्चत्वं गतः

देव तत् सर्वथा विशेष ज्ञेन स्वामिना भवितव्यम्

तत् किम् इति त्वम् उच्चैः शब्दं कृत्वा स्वामिनं न जागरयसि

न अ निवेद्य प्रकुर्वीत भर्तुः किंचिद् अपि स्वयम्

अतो ऽहं ब्रवीमि निरपेक्षो न कर्तव्यः इत्यादि

यतः

यज् जीव्यते क्षणम् अपि प्रथितं मनुष्यैर् विज्ञान विक्रम यशोभिः अभज्यमानम्

दमनकः पृच्छति कथम् एतत्

सिंहः पृच्छति कथम् एतत्

पञ्चभिर् याति दास त्वम् पुराणैः को ऽपि मानवः

नृप संश्रयः इष्यते बुधैर् जठरं को न बिभर्ति केवलम्

विष्णुशर्मा अब्रवीत् अपरम् अपि इदम् अस्तु सुहृद्भेदस् तावद् भवतु भवतां शत्रु निलये खलः काल आकृष्टः प्रलयम् उपसर्पत्व् अहरहः

तद् आह दमनकः करटकं मित्र किं कर्तव्यम्

प्रतिपत्ति प्रदानम् च तथा कर्म विपर्ययः

आराध्यमानो नृपतिः प्रयत्नान् न तोषम् आयाति किम् अत्र चित्रम्

प्रकाशं ब्रूते देव यावद् अहं जीवामि तावद् भयं न कर्तव्यम्

यतः

मुक्तो द्वादशभिर् वर्षैः श्व पुच्छः प्रकृतिं गतः

राज पुत्रैः उक्तं कथम् एतत्

स्तब्धकर्णो ब्रूते शृणु भ्रातः चिर आश्रितात् एतौ दमनक करटकौ संधि विग्रह कार्य अधिकारिणः च कदाचिद् अर्थ अधिकारे न नियोक्तव्यौ

आलस्यं स्त्री सेवा स रोग ता जन्म भूमि वात्सल्यम्

दमनकः कथयति

सुहृदाम् उपकार कारणात् द्विषताम् अप्य् अपकार कारणात्

त्रिविधाः पुरुषा राजन्न् उत्तम अधम मध्यमाः

अपि च

सा ब्रूते अन्यं केन अपि कार्येण पुत्रस्य उपरि क्रुद्धः

ततः सिंहेन उक्तम् यद्य् एतद् अभिमतं भवतां तर्हि भवतु तत्

इति संचिन्त्य वृषभौ नियोज्य शकटं नानाविध द्रव्य पूर्णम् कृत्वा वाणिज्येन गतः कश्मीरं प्रति

उच्यताम्

दमनको ब्रूते देव अस्ति तावद् अयं महान् भय हेतुः

करटको ब्रूते सखे त्वं सेवा अनभिज्ञः

अङ्गाङ्गि भावम् अ ज्ञात्वा कथं सामर्थ्य निर्णयः

सिंहो विमृश्य आह न अस्ति एव तत्

परस्य युवतिं रम्यां स आदरम् न ईक्षते अत्र कः

यतः

अन्तर्भूत विषः बहिर् मधु मयः च अतीव माया पटुः को नाम अयम् अपूर्व नाटक विधिः यः शिक्षितो दुर्जनैः

दमनको ब्रूते देव दृष्टः

स हेतुः सर्व विद्यानाम् धर्मस्य च धनस्य च

किं वा दुर्जन चेष्टितम् न वा इति एतद् व्यवहारान् निर्णेतुं न शक्यते

अस्त्य् उत्तर पथे अर्बुद शिखर नाम्नि पर्वते दुर्दान्तो नाम महा विक्रमः सिंहः

एकं भूमिपतिः करोति सचिवं राज्ये प्रमाणं यदा तं मोहात् श्रयते मदः स च मद् आलस्येन निर्विद्यते

कुक्कुरो ब्रूते भद्र मम नियोगस्य चर्चा त्वया न कर्तव्या

स्व यत्न आयत्तः ह्य् आत्मा सर्वस्य

अतो ऽहं ब्रवीमि अङ्गाङ्गि भावम् अ ज्ञात्वा इत्यादि

सिंहो विमृश्य आह भद्र यदि अपि एवं तथा अपि संजीवकेन सह मम महान् स्नेहः

ततः सर्वैः पशुभिर् मिलित्वा स सिंहो विज्ञप्तः मृगेन्द्र किमर्थम् एकदा बहु पशु घातः क्रियते

संजीवकः क्षणं विमृश्य आह स्वगतं सुष्ठु खल्व् इदम् उच्यते

भोगस्य भाजनं राजा न राजा कार्य भाजनम्

अथ राज पुत्राः ऊचुर् आर्य मित्र लाभः श्रुतस् तावद् अस्माभिः