tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अथ भूतेभ्यः त्वा इति स्रुचम् उद्गृह्णाति

बर्हिषी अन्तर्धाय दधि आनयति ऋध्यासम् अद्य पृषतीनाम् ग्रहम् पृषतीनाम् ग्रहः असि इति

आहृतासु प्रोक्षणीषु उदस्य स्फ्यम् मार्जयित्वा इध्माबर्हिः उपसाद्य प्रदक्षिणम् आवृत्य प्रत्यङ् आद्रुत्य स्रुवम् स्वधितिम् स्रुचः च संमार्ष्टि तूष्णीम् पृषदाज्य ग्रहणीम्

आज्यम् च प्रोक्षणीः च उत्पूय प्रसिद्धम् आज्यानि गृहीत्वा पृषदाज्य ग्रहण्याम् उपस्तृणीते महीनाम् पयः असि इति विश्वेषाम् देवानाम् तनूः इति द्वितीयम्

अथ एताः यजमानः एव स्वयम् जुहोति अग्निः अन्न आदः अन्न पतिः अन्नस्य ईशे स मे अन्नम् ददातु स्वाहा वायुः प्राण दाः प्राणस्य ईशे स मे प्राणम् ददातु स्वाहा आदित्यः भूरि दाः भूयिष्ठानाम् पशूनाम् ईशे स मे भूयिष्ठान् पशून् ददातु स्वाहा इति

अथ एनम् विस्रस्य आहुति साहम् कृत्वा अध्वर आहुतिभिः अभिजुहोति अग्निः यज्ञम् नयतु प्रजानन् मा एनम् यज्ञ हनः विदन् देवेभ्यः प्रब्रूतात् यज्ञम् प्र प्र यज्ञपतिम् तिर स्वाहा वायुः यज्ञम् नयतु प्रजानन् मा एनम् यज्ञ हनः विदन् देवेभ्यः प्रब्रूतात् यज्ञम् प्र प्र यज्ञपतिम् तिर स्वाहा सूर्यः यज्ञम् नयतु प्रजानन् मा एनम् यज्ञ हनः विदन् देवेभ्यः प्रब्रूतात् यज्ञम् प्र प्र यज्ञपतिम् तिर स्वाहा यज्ञः यज्ञम् नयतु प्रजानन् मा एनम् यज्ञ हनः विदन् देवेभ्यः प्रब्रूतात् यज्ञम् प्र प्र यज्ञपतिम् तिर स्वाहा इति

यत् एव तत्र क्रूरम् तत् तेन शमयति इति ब्राह्मणम्

अपोद्धृत्य बर्हिषी अथ अभिघारयति विष्णोः हृदयम् असि इति एकम् इष विष्णुः त्वा अनु विचक्रमे इति द्वितीयम्

अथ यत् प्रोक्षणीनाम् उच्छिष्यते तत् दक्षिणतस् उत्तरवेद्यै निनयति

अथ अतिशिष्टान् संभारान् निवपति गुल्गुलु सुगन्धि तेजनम् शुक्लाम् ऊर्णा स्तुकाम् अग्नेः भस्म असि अग्नेः पुरीषम् असि इति

अथ एनाम् हिरण्यम् अन्तर्धाय अक्ष्णया पञ्च गृहीतेन व्याघारयति सिंहीः असि सपत्न साही स्वाहा इति दक्षिणे अंसे सिंहीः असि सु प्रजा वनिः स्वाहा इति उत्तरस्याम् श्रोण्याम् सिंहीः असि रायस्पोष वनिः स्वाहा इति दक्षिणस्याम् श्रोण्याम् सिंहीः असि आदित्य वनिः स्वाहा इति उत्तरे अंसे सिंहीः असि आवह देवान् देवयते यजमानाय स्वाहा इति मध्ये

अग्निवति उत्तरम् परिग्राहम् परिगृह्य योयुपित्वा तिर्यञ्चम् स्फ्यम् स्तब्ध्वा संप्रैषम् आह प्रोक्षणीः आसादयः इध्माबर्हिः उपसादय स्रुवम् स्वधितिम् स्रुचः च संमृड्ढि तूष्णीम् पृषदाज्य ग्रहणीम् पत्नीम् संनह्य आज्येन च दध्ना च उदेहि इति

अथ एनान् संस्रावेण अभिघारयति

अथ पौतुद्रवान् परिधीन् परिदधाति विश्व आयुः असि पृथिवीम् दृंह इति मध्यमम् ध्रुव क्षित् असि अन्तरिक्षम् दृंह इति दक्षिणम् अ च्युत क्षित् असि दिवम् दृंह इति उत्तरम्

अथ प्रदक्षिणम् आवृत्य इध्मम् प्रतिष्ठापयति यज्ञ प्रतितिष्ठ सुमतौ सु शेवा आ त्वा वसूनि पुरुधा विशन्तु दीर्घम् आयुः यजमानाय कृण्वन् अथ अमृतेन जरितारम् अङ्धि इति

पत्नीम् संनह्य आज्येन च दध्ना च उदेति
कच उवाच

एवम् उक्त्वा नृप श्रेष्ठैः देवयानीं कचः तदा

गुरु पुत्री इति कृत्वा अहम् प्रत्याख्यास्ये न दोषतः

शौनक उवाच

कच उवाच

भ्राजसे विद्यया च एव तपसा च दमेन च

ऋषि पुत्रः न ते कश्चिद् जातु पाणिं ग्रहीष्यति

असुरैः हन्यमाने तु कचे त्वयि पुनः पुनः

एवं ज्ञात्वा विजानीहि यत् ब्रवीमि तपोधन

दैत्यैः हतः त्वम् यत् भर्तृ बुद्ध्या त्वं रक्षितो मया

यथा मम गुरुः नित्यम् मान्यः शुक्रः पिता तव

देवयानि तथा एव त्वं न एवम् मां वक्तुम् अर्हसि

ऋषिर् यथा अङ्गिराः मान्यः पितुः मम महा यशाः

प्रसीद सुभ्रु मे त्वं गुरोर् गुरुतरा शुभे

त्वं कच मद् हितम् कर्म कृतवन् महत् अद्भुतम्

भगिनी धर्मतो मे त्वं मा एवम् वोचः शुभ आनने

अ नियोज्ये नियोगे मां नियुनक्षि शुभ व्रते

यत्र उषितम् विशाल अक्षे त्वया चन्द्र निभ आनने

ऋषेर् अङ्गिरसः पौत्र वृत्तेन अभिजनेन च

तम् आगतम् अभिप्रेक्ष्य देवाः स इन्द्र पुरोगमाः

शौनक उवाच

शप्तुं न अर्हः ऽस्मि कल्याणि कामात् अद्य च धर्मतः

देवयानी उवाच

देवयानी उवाच

सौहार्दे च अनुरागे च वेत्थ मे भक्तिम् उत्तमाम्

गृहाण पाणिं विधिवत् मम मन्त्र पुरस्कृतम्

न माम् अर्हसि धर्म ज्ञैः त्यक्तुं भक्ताम् अनागसम्

प्रस्थितं त्रिदश आवासम् देवयानी इदम् अब्रवीत्

न ते यशः प्रणशिता भाग भाज् च भविष्यसि

व्रत स्थे नियम उपेते यथा वर्तामि अहम् त्वयि

तस्मात् भवत्याः यः कामो न तथा सम्भविष्यति

देवा ऊचुः

अध्यापयिष्यामि च यं तस्य विद्या फलिष्यति

सुखेन अध्युषितः भद्रे न मन्युः विद्यते मम

आर्षं धर्मं ब्रुवाणः अहम् देवयानि यथा त्वया

अप्रमत्ता उद्यता नित्यम् आराधय गुरुं मम

तदा प्रभृति या प्रीतिः ताम् त्वम् एव स्मरस्व मे

समापित व्रतम् तं तु विसृष्टं गुरुणा तदा
शृणाम्य् अस्य पृष्टीर् अपि वृश्चामि यत् शिरः

त्रि शीर्षाणम् त्रि ककुदम् क्रिमिं सारङ्गम् अर्जुनम्

दृष्टश् च हन्यतां क्रिमिर् उत अदृष्टः च हन्यताम्

अगस्त्यस्य ब्रह्मणा सं पिनष्म्य् अहं क्रिमीन्

हता विश्वा अरातय उग्रेण वचसा मम

हतो हत माता क्रिमिर् हत भ्राता हत स्वसा

सरूपौ द्वौ विरूपौ द्वौ कृष्णौ द्वौ रोहितौ द्वौ

हतो राजा क्रिमीणाम् उत एषाम् स्थपतिर् हतः

सर्वान् नि मष्मषा अकरम् दृषदा खल्वाꣳ इव

हतो येवाषः क्रिमीणां हतो नदनिमा उत

ये के च विश्व रूपाः तान् क्रिमीन् जम्भयामसि

ओतौ म इन्द्रश् च अग्निः च क्रिमिं जम्भयताम् इति

बभ्रुश् च बभ्रु कर्णः च गृध्रः कोकश् च ते हताः

दतां यो मध्यं गच्छति तं क्रिमिं जम्भयामसि

ओते मे द्यावापृथिवी ओता देवी सरस्वती

हतासो अस्य वेशसो हतासः परिवेशसः

अस्य इन्द्र कुमारस्य क्रिमीन् धन पते जहि

यो अक्ष्यौ परिसर्पति यो नासे परिसर्पति

अत्रि वत् वः क्रिमयो हन्मि कण्व वत् जमदग्नि वत्

उत् पुरस्तात् सूर्य एति विश्व दृष्टः अदृष्ट हा

सर्वेषां च क्रिमीणां सर्वासां च क्रिमीनाम्

येवाषासः कष्कषास एजत्काः शिपवित्नुकाः

अथो ये क्षुल्लका इव सर्वे ते क्रिमयो हताः
यः ह वै वसिष्ठाम् वेद वसिष्ठः स्वानाम् भवति

यः ह वै संपदम् वेद _ ह अस्मै पद्यते यम् कामम् कामयते

प्रविवेश ह वाच्

यत् वै अहम् प्रजातिः अस्मि त्वम् तद् प्रजातिः असि इति रेतः

प्रविवेश ह रेतः

वाच् ह उच्चक्राम

ते ह इमे प्राणाः अहंश्रेयसे विवदमानाः ब्रह्म जग्मुः

रेतः ह उच्चक्राम

एतम् एव तत् अनम् अ नग्नम् कुर्वन्तः मन्यन्ते

तत् ह उवाच यस्मिन् वः उत्क्रान्ते इदम् शरीरम् पापीयः मन्यते सः वः वसिष्ठः इति

मनः वै आयतनम्

तस्य उ मम किम् अन्नम् किम् वासः इति

यः ह वै ज्येष्ठम् च श्रेष्ठम् च वेद ज्येष्ठः च श्रेष्ठः च स्वानाम् भवति

यत् इदम् किंच _ श्वभ्यः _ कृमिभ्यः _ कीट पतंगेभ्यः तत् ते अन्नम् आपः वासः इति

प्रजायते ह प्रजया पशुभिः यः एवम् वेद

प्रतितिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे यः एवम् वेद

सा ह वाच् उवाच यत् वै अहम् वसिष्ठा अस्मि त्वम् तद् वसिष्ठः असि इति

ते ह ऊचुः यथा बधिराः अ शृण्वन्तः श्रोत्रेण प्राणन्तः प्राणेन वदन्तः वाचा पश्यन्तः चक्षुषा विद्वांसः मनसा प्रजायमानाः रेतसा एवम् अजीविष्म इति

तथा इति

ते ह ऊचुः मा भगवन् उत्क्रमीः न वै शक्ष्यामः त्वत् ऋते जीवितुम् इति

सा संवत्सरम् प्रोष्य आगत्य उवाच कथम् अशकत मत् ऋते जीवितुम् इति

अथ ह प्राणः उत्क्रमिष्यन् यथा महा सु हयः सैन्धवः पड्वीश शङ्कून् संवृहेत् एवम् ह एव इमान् प्राणान् संववर्ह

मनः ह उच्चक्राम

यत् वै अहम् आयतनम् अस्मि त्वम् तद् आयतनम् असि इति मनः

वाच् वै वसिष्ठा

यः ह वै प्रतिष्ठाम् वेद प्रतितिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे

रेतः वै प्रजातिः

चक्षुषा हि समे च दुर्गे च प्रतितिष्ठति

प्रविवेश ह मनः

आयतनम् स्वानाम् भवति आयतनम् जनानाम् यः एवम् वेद

ते ह ऊचुः यथा क्लीबाः अ प्रजायमानाः रेतसा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तः वाचा पश्यन्तः चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसः मनसा एवम् अजीविष्म इति

चक्षुः वै प्रतिष्ठा

प्राणः वै ज्येष्ठः च श्रेष्ठः च

श्रोत्रम् ह उच्चक्राम

यः ह वै आयतनम् वेद आयतनम् स्वानाम् भवति आयतनम् जनानाम्

तस्य उ मम बलिम् कुरुत इति

ते ह ऊचुः यथा अन्धाः अ पश्यन्तः चक्षुषा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तः वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसः मनसा प्रजायमानाः रेतसा एवम् अजीविष्म इति

भवति

तत् संवत्सरम् प्रोष्य आगत्य उवाच कथम् अशकत मत् ऋते जीवितुम् इति

ते ह ऊचुः यथा मुग्धाः अ विद्वांसः मनसा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तः वाचा पश्यन्तः चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण प्रजायमानाः रेतसा एवम् अजीविष्म इति

तत् संवत्सरम् प्रोष्य आगत्य उवाच कथम् अशकत मत् ऋते जीवितुम् इति

यः ह वै प्रजातिम् वेद प्रजायते ह प्रजया पशुभिः

तत् ह ऊचुः कः नः वसिष्ठः इति

प्रविवेश ह श्रोत्रम्

ज्येष्ठः च श्रेष्ठः च स्वानाम् भवति अपि च येषाम् बुभूषति यः एवम् वेद

यत् वै अहम् प्रतिष्ठा अस्मि त्वम् तद् प्रतिष्ठः असि इति चक्षुः

चक्षुः ह उच्चक्राम

श्रोत्रे हि इमे सर्वे वेदाः अभिसंपन्नाः
तम् अभ्युत्क्रुष्टम् प्रजापतिर् अभिषेक्ष्यन्न् एतया ऋचा अभ्यमन्त्रयत

तम् एतस्याम् आसन्द्याम् आसीनं विश्वे देवा अब्रुवन् न वा अन् अभ्युत्क्रुष्टः इन्द्रो वीर्यं कर्तुम् अर्हत्य् अभ्य् एनम् उत्क्रोशाम इति तथा इति तं विश्वे देवा अभ्युदक्रोशन्न् इमं देवा अभ्युत्क्रोशत सम्राजं साम्राज्यम् भोजम् भोज पितरम् स्वराजं स्वाराज्यं विराजं वैराज्यं राजानं राज पितरम् परमेष्ठिनम् पारमेष्ठ्यं क्षत्रम् अजनि क्षत्रियो ऽजनि विश्वस्य भूतस्य अधिपतिः अजनि विशाम् अत्ता अजनि पुराम् भेत्ता अजनि असुराणां हन्ता अजनि ब्रह्मणो गोप्ता अजनि धर्मस्य गोप्ता अजनि इति

तस्मा एताम् आसन्दीं समभरन्न् ऋचं नाम तस्यै बृहच् च रथंतरं च पूर्वौ पादाव् अकुर्वन् वैरूपं च वैराजं च अपरौ शाक्वर रैवते शीर्षण्ये नौधसं च कालेयं च अनूच्ये ऋचः प्राचीन आतानान् सामानि तिरश्चीनवायान् यजूंष्य् अतीकाशान् यश आस्तरणं श्रियम् उपबर्हणं तस्यै सविता च बृहस्पतिश् च पूर्वौ पादाव् अधारयतां वायुश् च पूषा च अपरौ मित्रावरुणौ शीर्षण्ये अश्विनाव् अनूच्ये स एताम् आसन्दीम् आरोहत्
उशीराणि प्रयच्छति

षष्ठ्या आर्त्नी ज्या पाशेन

द्वारं सृजति

पञ्चम्या वलीक पलल ज्वालेन

द्वाभ्यां मधूद्वापान् पाययति

आ यं विशन्ति इति वयः निवेशन शृतम् क्षीर ओदनम् अश्नाति

परि द्याम् इव इति मधुशीभं पाययति

अग्निस् तक्मानम् इति लाजान् पाययति

यतो दष्टः

एकविंशत्या सह आप्लावयति

उत्तराभिर् भुङ्क्ते

पश्चाद् अग्नेर् मातुर् उपस्थे मुसल बुध्नेन नवनीत अन्वक्तेन त्रिः प्रतीहारं तालूनि तापयति

शिग्रुभिर् नवनीत मिश्रैः प्रदेग्धि

चतुर्थ्या दक्षिणम् इति दंश्म तृणैः प्रकर्ष्य अहिम् अभिनिरस्यति

जपन् च

तृतीयया प्रसर्जनी

त्रिस् शुक्लया मांसं प्राशयति

दावे लोहित पात्रेण मूर्ध्नि संपातान् आनयति

द्वितीयया ग्रहणी

शिखा सिचि स्तम्बान् उद्ग्रथ्नाति

ओते म इति करीर मूलम् काण्डेन एक देशम्

ददिर् हि इति तक्षकाय इति उक्तम्
मयि क्षत्रम् पर्ण मणे मयि धारयतात् रयिम्

ओजः देवानाम् पयः ओषधीनाम् वर्चसा मा जिन्वन्तु

पर्णः असि तनूपानः स योनिः वीरः वीरेण मया

ये राजानः राज कृतः सूताः ग्रामण्यः च ये उपस्तीन् पर्ण मह्यम् त्वम् सर्वान् कृणु अभितस् जनान्

यम् निदधुः वनस्पतौ गुह्यम् देवाः प्रियम् मणिम् तम् अस्मभ्यम् सह आयुषा देवाः ददतु भर्तवे

अहम् राष्ट्रस्य अभीवर्गे निजः भूयासम् उत्तमः

आ अयम् अगन् पर्ण मणिः बली बलेन प्रमृणन् सपत्नान्

सोमस्य पर्णः सहः उग्रम् आगन् इन्द्रेण दत्तः वरुणेन शिष्टः

आ मा आरुक्षत् पर्ण मणिः मह्यै अरिष्टतातये यथा अहम् उत्तरः असानि अर्यम्णः उत संविदः

ये धीवानः रथकाराः कर्माराः ये मनीषिणः उपस्तीन् पर्ण मह्यम् त्वम् सर्वान् कृणु अभितस् जनान्

संवत्सरस्य तेजसा तेन बध्नामि त्वा मणे
पाप्मना हि एतत् विद्धम्

ते ह नासिक्यम् प्राणम् उद्गीथम् उपासांचक्रिरे

पाप्मना हि एष विद्धः

न एव एतेन सुरभि न दुर्गन्धि विजानाति

सः ह स्म एभ्यः कामान् आगायति

अथ ह श्रोत्रम् उद्गीथम् उपासांचक्रिरे

तेन तम् ह बकः दाल्भ्यः विदांचकार

अथ ह चक्षुः उद्गीथम् उपासांचक्रिरे

तस्मात् तेन उभयम् जिघ्रति सुरभि च दुर्गन्धि च

एतम् उ एव बृहस्पतिम् मन्यन्ते

एवम् यथा अश्मानम् आखणम् ऋत्वा विध्वंसते एवम् ह एव सः विध्वंसते यः एवंविदि पापम् कामयते यः च एनम् अभिदासति

तस्मात् तेन उभयम् पश्यति दर्शनीयम् च अ दर्शनीयम् च

तेन तम् ह बृहस्पतिः उद्गीथम् उपासांचक्रे

तेन तम् ह अयास्यः उद्गीथम् उपासांचक्रे

व्याददाति एव अन्तात् इति

आगाता ह वै कामानाम् भवति यः एतत् एवम् विद्वान् अक्षरम् उद्गीथम् उपास्ते

सः एष अश्म आखणः

सः ह नैमिषीयाणाम् उद्गाता बभूव

अथ ह वाचम् उद्गीथम् उपासांचक्रिरे

पाप्मना हि एषा विद्धा

पाप्मना हि एतत् विद्धम्

अथ ह मनः उद्गीथम् उपासांचक्रिरे

तेन यत् अश्नाति यत् पिबति तेन इतरान् प्राणान् अवति

एतम् उ एव अङ्गिरसम् मन्यन्ते अङ्गानाम् यत् रसः

तस्मात् तया उभयम् वदति सत्यम् च अनृतम् च

एतम् उ एव अन्तात् अ वित्त्वा उत्क्रामति

तत् ह असुराः पाप्मना विविधुः

तम् ह असुराः पाप्मना विविधुः

ताम् ह असुराः पाप्मना विविधुः

अपहत पाप्मा हि एष

तस्मात् तेन उभयम् संकल्पयते संकल्पनीयम् च अ संकल्पनीयम् च

तम् ह असुराः ऋत्वा विदध्वंसुः यथा अश्मानम् आखणम् ऋत्वा विध्वंसेत एवम्

एतम् उ एव अयास्यम् मन्यन्ते आस्यात् यत् अयते

पाप्मना हि एतत् विद्धम्

वाच् हि बृहती

देव असुराः ह वै _ संयेतिरे उभये प्राजापत्याः तत् ह देवाः उद्गीथम् आजह्रुः अनेन एनान् अभिभविष्यामः इति

इति अध्यात्मम्

तत् ह असुराः पाप्मना विविधुः
उभयत आज्यं हविषः

एक प्रत्यवायम् स्विष्टकृतः

अवदाय प्रत्यभिघारणं प्राक् स्विष्टकृतः

त्रिर् जमदग्नीनाम्

द्विश् च अभिघारणम्

पश्चात् तृतीयम्

मात्रावद् दधि पयसोः

अमुं यज इति

स वषट्कारासु तिष्ठन् दक्षिणत उदङ् प्राङ् वषट्कृते

आदि अन्तयोः आज्यम्

अनुवाचन प्रैषः यथादेवतम् अमुष्मा अनुब्रूहि इति

व्रीहीन् यवान् वा हविषि

तस्य द्विर् अवद्यति
उक्ताः पाशाः

अग्निम् इति अग्निम्

तिसृणां प्रातर् अशिते पुरोडाशे ह्वयन्ते

परि वर्त्मानि इन्द्रो जयाति इति राजा त्रिः सेनां परियाति

ये बाहव् उत् तिष्ठत इति यथालिङ्गं सम्प्रेष्यति

तस्मिन्न् अरण्ये सपत्न क्षयणीः आदधात्य्

आनुशूकानां व्रीहीणाम् आव्रस्क जैः काम्पीलैः शृतं सारूपवत्सम् आशयति

उत्तरतो ऽग्नेर् लोहिताश्वत्थस्य शाखां निहत्य नील लोहिताभ्याम् सूत्राभ्यां परितत्य नील लोहितेन अमून् इति दक्षिणा प्रहापयति

सोम अंशुम् हरिण चर्मणि उत्सीव्य क्षत्रियाय बध्नाति

अभीवर्तेन इति रथ नेमि मणिम् अयः सीस लोह रजत ताम्र वेष्टितम् हेम नाभिम् वासितं बद्ध्वा सूत्र ऊतम् बर्हिषि कृत्वा संपातवन्तं प्रत्यृचं भृष्टीर् अभीवर्त उत्तमाभ्याम् आचृतति

यतो लोष्टस् ततः संभाराः

अस्मिन् वसु इति राष्ट्र अवगमनम्

अभयानाम् अप्ययः

शितिपदीं संपातवतीं दर्भ रज्ज्वा क्षत्रियाय उपसङ्ग दण्डे बध्नाति

संदानं वो आदानेन इति पाशैर् आदान संदानानि

उक्तः पूर्वस्य सोम अंशुः

बाधक दण्डानि

द्वितीयाम् अस्यति

उच्चैर् घोषो उप श्वासय इति सर्व वादित्राणि प्रक्षाल्य तगर उशीरेण संधाव्य संपातवन्ति त्रिर् आहत्य प्रयच्छति

होम अर्थे पृषदाज्यम्

आश्वत्थानि कूटानि भाङ्गानि जालानि

इन्द्रो मन्थतु इति

ततो लोष्टेन ज्योतिर् आयतनं संस्तीर्य क्षीर ओदनम् अश्नाति

पूति रज्जुः इति पूति रज्जुम् अवधाय

प्रदान अन्तानि वाप्यानि

स्वाहा एभ्यः इति मित्रेभ्यो जुहोति

मर्माणि ते इति क्षत्रियं संनाहयति
धर्मता खलु बुद्धानां भगवतां जीवतां ध्रियमाणानाम् यापयतां केश नख स्तूपाः भवन्ति

तस्मात् तर्हि ते उपालिन्न् एवं शिक्षितव्यम् यत् दग्ध स्थूणायाः अपि चित्तं न प्रदूषयिष्यामः प्राक् एव स विज्ञानके काये

आत्त मनसः ते भिक्षवो ऽभ्यनन्दन्

इदम् अवोचत् भगवान्

आयुष्मान् उपाली बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छ यत् उक्तम् भगवता अस्य भिक्षोः इयत् पुण्य स्कन्धः इति कुत्र भदन्त इयत् पुण्य स्कन्धः तनु त्वम् परिक्षयं पर्यादानं गमिष्यति न अहम् उपालिन् इतो बहिः समनुपश्यामि एव क्षतिं च उपहतिम् च यथा सब्रह्मचारी सब्रह्मचारिणो ऽन्तिके

अद्राक्षीत् भगवान् तम् भिक्षुं केश नख स्तूपे सर्व शरीरेण प्रणिपत्य चित्तम् अभिप्रसादयन्तम्

तत्र उपालिन् इमानि महान्ति कुशल मूलानि तनु त्वम् परिक्षयं पर्यादानं गच्छन्ति

अनेन भिक्षुणा यावती भूमिः आक्रान्ता अधो अशीति योजन सहस्राणि यावत् काञ्चन चक्रम् इति अत्र अन्तरा यावत्यो वालुकाः तावन्ति अनेन भिक्षुणा चक्रवर्ति राज्य सहस्राणि परिभोक्तव्यानि

बुद्धो भगवान् श्रावस्त्याम् विहरति जेतवने अनाथपिण्डदस्य आरामे

तेन खलु समयेन बुद्धो भगवान् प्रतिसंलीनो ऽभूत् अथ अन्यतमः भिक्षुः सायाह्न समये केश नख स्तूपे सर्व अङ्गैः प्रणिपत्य तथागतम् आकारतः समनुस्मरन् चित्तम् अभिप्रसादयति इति अपि स भगवान् तथागतः ऽर्हन् सम्यक्सम्बुद्धो विद्या चरण सम्पन्नः सुगतो लोक विद् अनुत्तरः पुरुष दम्य सारथिः शास्ता देव मनुष्याणाम् बुद्धो भगवान् इति

अथ तेषां भिक्षूणाम् एतत् अभवत् पुरुष मात्रायाम् यावत् गर्तायाम् न शक्यते वालुका गणयितुम् कुतः पुनर् अशीति योजन सहस्राणि यावत् काञ्चन चक्रम् इति

अथ भगवान् सायाह्ने प्रतिसंलयनात् व्युत्थाय पुरस्तात् भिक्षु संघस्य प्रज्ञप्त एव आसने निषण्णः
एवम् उक्ते राजा कनकवर्णः प्रारोदीत्

अथ बोधिसत्त्वो येन अन्यतरत् वृक्ष मूलम् तेन उपसंक्रान्तः

राज्ञः कनकवर्णस्य अशीतिः नगर सहस्राणि अभूवन्

षष्टिः कर्वट सहस्राणि अभूवन् ऋद्धानि स्फीतानि क्षेमाणि सुभिक्षाणि आकीर्ण बहु जन मनुष्याणि

राजा भिक्षवः कनकवर्ण आढ्यो महाधनो महा भोगः

अष्टादश कुल कोटी ऋद्धानि स्फीतानि क्षेमाणि सुभिक्षाणि आकीर्ण बहु जन मनुष्याणि

अथ राज्ञः कनकवर्णस्य एतत् अभवत् सचेत् परिभुञ्जे जीविष्ये

राजा भिक्षवः कनकवर्णो धार्मिको बभूव

स एवं पञ्चसु उपादान स्कन्धेषु उदय व्यय अनुदर्शी विहरन् अचिरात् एव यत् किंचिद् समुदय धर्मकम् तत् सर्वं निरोध धर्मकम् इति विदित्वा तत्र एव प्रत्येकां बोधिम् अधिगतवान्

अथ अपरेण समयेन राज्ञः कनकवर्णस्य एकाकिनो रहः गतस्य प्रतिसंलीनस्य एवं चेतसि चेतः परिवितर्कम् उदपादि यत् नु अहम् सर्व वणिजः अ शुल्कान् अ गुल्मान् मुञ्चेयम्

अद्राक्षीत् अन्यतमः महामात्रः तम् भगवन्तं प्रत्येकबुद्धं दूरत एव आगच्छन्तम्

अद्य अस्माकम् देवस्य अपश्चिमम् दर्शनम्

निर्गतो द्वादशस्य वर्षस्य एकः मासो यावत् बहवः स्त्री पुरुष दारक दारिकाः जिघत्सिताः पिपासिताः कालं कुर्वन्ति

तत् कस्य हेतोर् भूत पूर्वम् भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि राजा अभूत् कनकवर्णो नाम अभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः परमया सुवर्ण पुष्कल तया समन्वागतः

उपसंक्रम्य तस्मिन् वृक्ष मूले निषण्णः

उपसंक्रम्य राज्ञः कनकवर्णस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा अञ्जलिं कृत्वा राज्ञः कनकवर्णस्य एतत् ऊचुः क्षन्तव्यं ते यत् अस्माभिः किंचिद् अपराद्धम्

अथ गणयित्वा मापयेयं मापयित्वा सर्व ग्राम नगर निगम कर्वट राजधानीषु एकम् कोष्ठागारं कारयेयम्

कम् अद्य अहम् अनुकम्पेयं कस्य अहम् अद्य पिण्डपातम् आहृत्य परिभुञ्जीय अथ भगवान् प्रत्येकबुद्धो दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेन अतिक्रान्त मानुषेण सर्वावन्तम् इमम् जम्बुद्वीपं समन्तात् अनुविलोकयन् अद्राक्षीत् स भगवान् प्रत्येकबुद्धः सर्व जम्बुद्वीपात् अन्नाद्यम् परिक्षीणम् अन्यत्र राज्ञः कनकवर्णस्य एका मानिका भक्तस्य अवशिष्टा

मरण समम् दारिद्र्यम्

एषो ऽस्माकं भक्षयिष्यति

अथ राजा कनकवर्णः कोष्ठागारिकं पुरुषम् आमन्त्रयते अस्ति भोः पुरुष मम निवेशने किंचिद् भक्तम् यत् अहम् अस्य ऋषेः प्रदास्यामि स एवम् आह यत् खलु देव जानीयाः सर्व जम्बुद्वीपात् अन्नाद्यम् परिक्षीणम् अन्यत्र देवस्य एका मानिका भक्तस्य अवशिष्टा

धर्मेण राज्यं कारयति

मा इह एव प्रासादे जिघत्सा पिपासाभ्याम् सर्व एव कालं करिष्यथ

लाभी भगवान् प्रभूतानां प्रणीतानां चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्काराणाम् दिव्यानां मानुषाणां च

सर्व जाम्बुद्वीपकान् मनुष्यान् अ कारान् अ गुल्मान् मुञ्चेयम् इति

ऋषिः एषः अस्माकम् अनुकम्पया इह आगच्छति

अश्रूणि संपरिमार्ज्य गणक महामात्र अमात्य दौवारिक पारिषद्यान् इदम् अवोचत् गच्छत ग्रामण्यो यथा स्वक स्वकानि निवेशनानि

दूरत एव लोहित पक्षः शकुन्त इह आगच्छति

एवं मया श्रुतम्

अलं मे जीवितेन

स धर्मं देशयति आदौ कल्याणं मध्ये पर्यवसाने कल्याणम्

उपसंक्रम्य राजानं कनकवर्णम् इदम् अवोचत् यत् खलु देव जानीयाः सर्व ग्राम नगर निगम कर्वट राजधानीषु अन्नाद्यं संहृतम् संहृत्य गणितम् गणयित्वा मापितम् मापयित्वा सर्व ग्राम नगर निगम राजधानीषु एकस्मिन् कोष्ठागारे स्थापितं यस्य इदानीम् देवः कालं मन्यते

ते यापयन्ति एकादश वर्षाणि द्वादश वर्षम् न यापयन्ति

तस्य एतत् अभवत् यत् नु अहम् राजानं कनकवर्णम् अनुकम्पेयम्

अथ तस्य भगवतः प्रत्येकबुद्धस्य एतत् अभवत् बहूनां मे सत्त्वानाम् अर्थाय दुष्कराणि चीर्णानि न च कस्यचित् सत्त्वस्य हितं कृतम्
परं देव इति गणक महामात्र अमात्य दौवारिक पारिषद्याः राज्ञः कनकवर्णस्य प्रतिश्रुत्य सर्व जम्बुद्वीपात् अन्नाद्यम् गणयन्ति गणयित्वा मापयन्ति मापयित्वा सर्व ग्राम नगर निगम कर्वट राजधानीषु एकस्मिन् कोष्ठागारे स्थापयन्ति

अश्रूणि प्रवर्तयति

सत्कृतो भगवान् गुरुकृतो मानितः पूजितो भिक्षुभिः भिक्षुणीभिः उपासकैः उपासिकाभिः राजभी राजमात्रैर् नाना तीर्थिक श्रमण ब्राह्मण चरक परिव्राजकैः देवैर् नागैः यक्षैः असुरैः गरुडैः गन्धर्वैः किन्नरैः महोरगैः

तस्य अनेन उपायेन बहूनि वर्षाणि राज्यं कारयतो ऽपरेण समयेन नक्षत्रं विषमीभूतं द्वादश वर्षाणि देवो न वर्षति

उपसंक्रम्य राजानं कनकवर्णम् इदम् अवोचन् यत् खलु देवो जानीयान् नक्षत्रं विषमीभूतम् द्वादश वर्षाणि देवो न वर्षिष्यति

राज्ञः कनकवर्णस्य खलु भिक्षवः कनकावती नाम राजधानी बभूव पूर्वेण पश्चिमेन च द्वादश योजनानि आयामेन दक्षिणेन उत्तरेण च सप्त योजनानि च विस्तारेण

अथ भगवान् प्रत्येकबुद्धो राज्ञः कनकवर्णस्य अन्तिकात् पिण्ड पात्रम् आदाय तत् एव ऋद्ध्या उपरि विहायसा प्रक्रान्तः

सप्तपञ्चाशत् ग्राम कोट्यः ऋद्धाः स्फीताः क्षेमाः सुभिक्षा रमणीया महा जन आकीर्ण मनुष्याः

अद्राक्षीद् बोधिसत्त्वो ऽन्यतरस्मिन् वन षण्डे पुत्रं मात्रा सार्धं विप्रतिपद्यमानम्

आदीनवं स्नेह गतम् विदित्वा एकः चरेत् खड्ग विषाण कल्पः

तेन खलु समयेन अन्यतमः चत्वारिंशत् कल्प सम्प्रस्थितः बोधिसत्त्व इमां सहा लोकधातुम् अनुप्राप्तः बभूव

अथ राजा कनकवर्णः संख्या गणक लिपिक पौरुषेयान् आमन्त्रयित्वा एतत् अवोचत् गच्छत यूयं ग्रामण्यः सर्व जाम्बुद्वीपकान् मनुष्यान् गणयत गणयित्वा ग्रामण्यः सर्व जाम्बुद्वीपकानाम् मनुष्याणां समं भक्तं प्रयच्छत

अथ भगवान् प्रत्येकबुद्धो यथा प्राप्तान् अवलोक्य तस्यां वेलायां गाथां भाषते

क उत्सहत ईदृशानां सत्त्वानाम् अर्थाय बोधिसत्त्व चर्याम् चरितुं यत् नु अहम् स्वके कार्ये प्रतिपद्येयम्

किं दुःखं दारिद्र्यं किं दुःखतरं तत् एव दारिद्र्यम्

पर्यङ्कम् आभुज्य ऋजु कायम् प्रणिधाय प्रतिमुखं स्मृतिम् उपस्थाप्य पञ्चसु उपादान स्कन्धेषु उदय व्यय अनुदर्शी विहरति यत् उत इदम् रूपम् अयं रूप समुदयः अयं रूपस्य अस्तंगमः इयं वेदना इयं संज्ञा इमे संस्काराः इदं विज्ञानम् अयं विज्ञान समुदयः अयं विज्ञानस्य अस्तंगमः इति

एवम् उक्ताः गणक महामात्र अमात्य दौवारिक पारिषद्याः प्ररुदन्तो ऽश्रूणि प्रवर्तयन्तो ऽश्रूणि संपरिमार्ज्य येन राजा कनकवर्णः तेन उपसंक्रान्ताः

अथ राजा कनकवर्ण उभाभ्यां पाणिभ्यां मुखं संपरिमार्ज्य महामात्रान् आमन्त्रयते न एष ग्रामण्यो लोहित पक्षः शकुन्तः न च राक्षस ओजः हारः

संसेवमानस्य भवन्ति स्नेहाः स्नेह अन्वयम् सम्भवति इह दुःखम्

तस्य एतत् अभवत् यदि परिभोक्ष्ये यदि वा न परिभोक्ष्ये अवश्यं मया कालः कर्तव्यः

अथ राजा कनकवर्ण इदम् एवंरूपम् निर्घोषं श्रुत्वा अश्रूणि प्रवर्तयति अहो बत मे जाम्बुद्वीपका मनुष्याः अहो बत मे जम्बुद्वीप ऋद्धः स्फीतः क्षेमः सुभिक्षो रमणीयो बहु जन आकीर्ण मनुष्यः नचिरात् एव शून्यो भविष्यति रहित मनुष्यः

अथ राजा कनकवर्णः तम् भगवन्तं प्रत्येकबुद्धम् उत्थाय आसनात् प्रत्युद्गम्य पादौ शिरसा वन्दित्वा प्रज्ञप्त एव आसने निषीदयति

कथं नाम इह ईदृशः ऋषिः शीलवान् कल्याण धर्मा मम निवेशने ऽद्य यथा धौतेन पात्रेण निर्गमिष्यति अथ राजा कनकवर्णो गणक महामात्र अमात्य दौवारिक पारिषद्यान् संनिपात्य एवम् अवोचत् अनुमोदत यूयं ग्रामण्यः अयं राज्ञः कनकवर्णस्य अपश्चिमः ओदन अतिसर्गः

अश्रूणि प्रवर्तयन् एवम् आह अहो मे दारिद्र्यम् अहो दारिद्र्यं यत्र हि नाम जम्बुद्वीप ऐश्वर्य आधिपत्यम् कारयित्वा एकस्य अपि ऋषेः असमर्थः पिण्डपातं प्रतिपादयितुम्
अथ राजा कनकवर्णो गणक महामात्र अमात्य दौवारिक पारिषद्यान् आमन्त्रयते अद्य अग्रेण वो ग्रामण्यः सर्व वणिजः अ शुल्कान् मुञ्चामि सर्व जाम्बुद्वीपकान् मनुष्यान् अ कारान् अ शुल्कान् मुञ्चामि

राज्ञः कनकवर्णस्य अष्टादश अमात्य सहस्राणि अभूवन्

अथ राजा कनकवर्णः तस्य महा ऋषेः तत् पात्रं गृहीत्वा एकां मानिकां भक्तस्य पात्रे प्रक्षिप्य उभाभ्यां पाणिभ्यां पात्रं गृहीत्वा जानुभ्यां निपत्य तस्य भगवतः प्रत्येकबुद्धस्य दक्षिणे पाणौ पात्रं प्रतिष्ठापयति

यस्मात् तर्हि भिक्षवः सत्त्वा न जानन्ते दानस्य फलं दान संविभागस्य च फल विपाकम् यथा अहम् जानामि दानस्य फलं दान संविभागस्य च फल विपाकम् तस्मात् हेतोः अ दत्त्वा अ संविभज्य परिभुज्यन्ते आगृहीतेन चेतसा

अथ ब्राह्मणा लक्षण ज्ञाः नैमित्तिका भूमि अन्तरिक्ष मन्त्र कुशलाः नक्षत्र शुक्र ग्रह चरितेषु तत् संलक्षयित्वा येन राजा कनकवर्णः तेन उपसंक्रान्ताः

दृष्ट्वा च पुनर् अस्य एतत् अभवत् क्लिश्यन्ति बत इमे सत्त्वाः संक्लिश्यन्ति बत इमे सत्त्वा यत्र हि नाम अस्याम् एव नव मासान् कुक्षौ उषित्वा अस्या एव स्तनौ पीत्वा अत्र एव कालं करिष्यति इति

दृष्ट्वा च पुनर् महामात्रान् आमन्त्रयते पश्यत पश्यत ग्रामण्यः

अथ या कनकावत्यां राजधान्याम् अध्युषिता देवता सा राज्ञः कनकवर्णस्य पुरस्तात् गाथाम् भाषते

एकस्मिन् कोष्ठागारे स्थापयित्वा येन राजा कनकवर्णः तेन उपसंक्रान्ताः

अथ राजा कनकवर्णो गणक महामात्र अमात्य दौवारिक पारिषद्यान् आमन्त्रयते गच्छत ग्रामण्यः स्वक स्वकानि निवेशनानि

तत्र भगवान् भिक्षून् आमन्त्रयते स्म सचेद् भिक्षवः सत्त्वा जानीयुः दानस्य फलं दान संविभागस्य च फल विपाकम् यथा अहम् जानामि दानस्य फलं दान संविभागस्य च फल विपाकम् अपि इदानीम् यो ऽसौ अपश्चिमः कवडश् चरम आलोपस् ततो अपि अ दत्त्वा अ संविभज्य न परिभुञ्जीरन् सचेद् लभेरन् दक्षिणीयं प्रतिग्राहकम्

तत् यथा तेन भगवता प्रत्येकबुद्धेन स पिण्ड पात्रः परिभुक्तः अथ तस्मिन् एव क्षणे समन्तात् चतसृषु दिक्षु चत्वारि अभ्र पटलानि व्युत्थितानि शीतलाः च वायवो वातुम् आरब्धाः ये जम्बुद्वीपात् अशुचिम् व्यपनयन्ति मेघाः च प्रवर्षयन्तः पांशूञ् शमयन्ति

द्वितीयो महामात्र एवम् आह न एष ग्रामण्यो लोहित पक्षः शकुन्तः राक्षस एव ओजः हारः इह आगच्छति

अनेन कुशल मूलेन सर्व जाम्बुद्वीपकानाम् मनुष्याणां दारिद्र्य समुच्छेदः स्यात्

अथ स भगवान् प्रत्येकबुद्धो राज्ञः कनकवर्णस्य प्रासादे प्रत्यष्ठात्

भगवतः च अयम् एवंरूपः दिश् विदिक्षु उदार कल्याण कीर्ति शब्द श्लोकः ऽभ्युद्गत इति अपि स भगवान् तथागतः ऽर्हन् सम्यक्सम्बुद्धो विद्या चरण सम्पन्नः सुगतो लोक विद् अनुत्तरः पुरुष दम्य सारथिः शास्ता देव मनुष्याणाम् बुद्धो भगवान्

य इमे दरिद्रा अल्प धनाः अल्प अन्न पान भोगाः ते कथम् यापयिष्यन्ति तस्य एतत् अभवत् यत् नु अहम् जम्बुद्वीपात् अन्नाद्यम् संहरेयं सर्व जाम्बुद्वीपान् सत्त्वान् गणयेयम्

उत्पन्नं च एषाम् मात्सर्यं चित्तं पर्यादाय तिष्ठति

अथ न परिभोक्ष्ये मरिष्ये