tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
रोम हर्ष अग्नि सदनम् गुद _ विमार्ग गाः

अपादा वृत्त ताम्राः च सौक्ष्म्यात् केचिद् अदर्शनाः

ते पञ्च नाम्ना क्रिमयः ककेरुक मकेरुकाः

तद् आस्य उद्गार निःश्वास विष् गन्ध अनुविधायिनः

धन्वन्तरिः उवाच

रूढ धान्य अङ्कुर आकाराः तनु दीर्घाः तथा अणवः

केशादा रोमविध्वंसा रोमद्वीपा उदुम्बराः

मूर्छा छर्दि ज्वर आनाह कार्श्य क्षवथु पीनसान्

कुष्ठ एक हेतवः अन्तर् जाः श्लेष्म जाः बाह्य सम्भवाः

रक्त वाहि सिरा स्थान रक्त जाः जन्तवो ऽणवः

क्रिमयः च द्विधा प्रोक्ता बाह्य अभ्यन्तर भेदात्

बहु पादाः च सूक्ष्माः च यूका लिक्षाः च नामतः

द्विधा ते कोष्ठ पिडिकाः कण्डू गण्डान् प्रकुर्वते

पक्वाशये पुरीष उत्थाः जायन्ते ऽथो विसर्पिणः

पृथु वृत्त तनु स्थूलाः श्याव पीत सित असिताः

षष् ते कुष्ठ एक कर्माणः सहसा औरस मातरः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे क्रिमिनिदानं नाम पञ्चषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः

तिल प्रमाण संस्थान वर्णाः केश अम्बर आश्रयाः

अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादा महागुदाः

कफात् आमाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः

नामतो विंशतिविधा बाह्याः तत्र मल उद्भवाः

हृल्लासम् आस्य श्रवणम् अविपाकम् अरोचकम्

पृथु ब्रध्न निभाः केचिद् केचिद् गण्डूपद उपमाः
पृष्ठ्य अभिप्लवौ गवायुर्भ्याम्

विषुवान्त् स्वरसामभ्यः

विश्वजित् पृष्ठ्य अभिप्लवाभ्याम्

दशरात्रो महाव्रताय

अथ अतस् ऽह्नां निवाहः

महाव्रतम् उदयनीयाय अतिरात्राय

गवायुषी दशरात्राय

अभिजित् स्वरसामभ्यः

स्वरसामानो विश्वजिते

पृष्ठ्यो ऽभिजिते

अभिप्लवः पृष्ठ्याय

प्रायणीयो ऽतिरात्रश् चतुर्विंशाय अह्ने निवहति

स्वरसामानो विषुवते
पुण्य कीर्तिः ततस् स्वर्गं जगाम आवृत्य रोदसी

शिल उञ्छ वृत्तिम् आस्थाय शेषान्न कृत भोजनः

स्थितः च आसीत् अन्तरिक्षे स तदा इति श्रुतं मया

हन्त ते कथयिष्यामि ययातेः उत्तमाम् कथाम्

स जित आत्मा जित क्रोधः तर्पयन् पितृ देवताः

शतानीक उवाच

पञ्चाग्नि मध्ये च तपः तेपे संवत्सरं पुनः

राज्ञा वसुमता सार्धम् अष्टकेन च वीर्यवान्

उषित्वा वनवासं स ब्राह्मणैः सह संश्रितः

फल मूल अशनः राजा वने असौ न्यवसत् चिरम्

कालस्य न अतिमहतः पुनः शक्रेण पातितः

कथ्यमानं त्वया विप्र देवर्षि गण संनिधौ

ततस् तु वायुभक्षः अभूत् संवत्सरम् अतन्द्रितः

कर्मणा केन स दिवं पुनः प्राप्तो महीपतिः

अग्नीन् च विधिवत् जुह्वन् वानप्रस्थ विधानात्

स गतः स्वर्ग वासम् तु न्यवसत् मुदितः सुखी

देवराज समः ह्य् आसीत् ययातिः पृथिवीपतिः

कथम् इन्द्रेण भगवन् पातितः मेदिनी तले

तत एव पुनर् च अपि गतः स्वर्गम् इति श्रुतिः

सर्वम् एतत् अशेषेण श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः

एक पाद स्थितः च आसीत् षष् मासान् अनिल अशनः

फल मूल अशनः दान्तो यथा स्वर्गम् इतस् गतः

अतिथीन् पूजयन् नित्यम् वन्येन हविषा विभुः

शौनक उवाच

एवं स नाहुषो राजा ययातिः पुत्रम् ईप्सितम्

राज्ये अभिषिच्य मुदितः प्रवव्राज वनं तदा

पूर्णं सहस्रं वर्षाणाम् एवंवृत्तिः अभूत् नृपः
इन्द्रवारुणिका फलम् शुष्कं चूर्णं कार्यम्

रसात् पारदात् शुद्धात् भाग एकः एलीयः एलवालुकं पिप्पली शिवा हरीतकी आकारकरभः आकल्लकः गन्धो गन्धकः कटुतैलेन द्रावयित्वा शोधितः इन्द्रवारुण्याः फलानि अमी एलीय आदयः चतुर् भागाः प्रत्येकं पुनः इन्द्रवारुणिका रसैः मर्दयेत् माष मात्राम् वटीं खादेत्
सांहितीभ्यो देवताभ्य उपनिषद्भ्यः स्वाहा वारुणीभ्यो देवताभ्य उपनिषद्भ्यः स्वाहा सर्वाभ्यो देवताभ्य उपनिषद्भ्यः स्वाहा इति उपनिषत्सु

परिषेचन अन्तम् कृत्वा अथ एनम् संशास्ति ब्रह्मचारी असि समिध आधेह्य् अपो ऽशान कर्म कुरु मा दिवा सुषुप्था भिक्षा चर्यम् चर आचार्य अधीनः वेदम् अधीष्व इति

उपनिषत्सु उपनिषद्भ्यः व्रतं चरिष्यामि तत् शकेयम् तत् मे राध्यतां स्वाहा इति

पर्वण्य् उदगयन आपूर्यमाणपक्षे पुण्ये नक्षत्रे ऽग्नेर् उपसमाधान आदि आज्यभाग अन्ते होतृभ्यः स्वाहा प्रजापतये स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा स्वयंभुवे स्वाहा इति होतृषु

अथ अतस् व्रत आदेश विसर्जने व्याख्यास्यामः

चित्तं च चित्तिश् च इति जय आदि प्रतिपद्यते

चतस्रः पालाशीः समिधो घृत अन्वक्ताः आदधाति याज्ञिकानां वा वृक्षाणाम् अन्यतमस्य

अग्ने व्रत पते होतृभ्यो व्रतं चरिष्यामि तत् शकेयम् तन् मे राध्यतां स्वाहा
स आत्मन एव अधि तृतीयसवनं निरमिमीत

तासु गायत्रम् उक्त ब्राह्मणम्

द्वे वाव इदम् अग्रे सवने आस्ताम्

तद् इन्द्रो ह वा एतद् देवतानां यत् तृतीयसवनम्

जागतं सुपर्ण आहरन्न् अधयत्

धीतम् इव वै तृतीयसवनम्

ते ऽब्रुवन् न शक्ष्यामो ऽनेन न्वाव वयं पूर्वेण कर्मणा परिश्रान्ताः स्म इति

द्वाभ्यां वाव इदम् सवनाभ्यां देवा अग्रे व्यजयन्त

स्वादिष्ठया इति स्वदयन्त्य् एव एनत् तेन

मदिष्ठया इति रसम् एव अस्मिन् तन् मदं दधति

तान् विजित्य यथालोकम् आसीनान् इन्द्र एत्य अब्रवीत् त्रीणि छन्दांसि त्रयः प्राण अपान व्यानाः त्रय इमे लोकास् त्रिर् देवेष्व् इत्य् आहुर् एत इमानि त्रीणि सवनानि करवाम इति
यां प्रतिनुदन्ते सा व्याघ्री दक्षिणा

प्रजापतिम् एव तया प्रीणाति

यां भीषा क्षत्रं तया ब्रह्मा अतीयात्

यस् तां पुनः प्रतिगृह्णीयाद् व्याघ्र्य् एनं भूत्वा प्रव्लीनीयात्

सोम पीथम् तया निष्क्रीणीते

ऋत्विग्भ्यो ददाति

यां याचमानाय ददाति भ्रातृव्यं तया जिन्वीते

न हि तस्मा अर्हति सोम पीथम् तया निष्क्रीणीयात्

होत्रा एव तया प्रीणाति

अग्नीधे ऽग्रे ददाति

प्राजापत्यो वै ब्रह्मा

याम् अ प्रसृप्ताय ददाति वनस्पतयस् तया प्रथन्ते

यां आर्षेयाय ददाति देव लोके तया आर्ध्नोति

यज्ञ मुखेन एव तद् यज्ञ मुखम् समर्धयति

ब्रह्मणे ददाति
यथाकायं स्थविमा

पशु इज्या संवत्सरे संवत्सरे प्रावृषि

प्रथम शकलम् निदधाति

गृहेषु

अग्राच् चषालं पृथ मात्रम् अष्ट अश्रि मध्य संगृहीतम्

यूपे वा तद् संस्कारात्

स्थाणौ श्रुतेश् च

आज्य शेषम् आदाय स तक्षा गच्छति

एकजम्

यूप आहुतिम् जुहोति चतुर्गृहीतं स्रुवेण वा उरु विष्णव् इति

अयं हि त्वा इति शोधनम्

न दक्षिणा पतेत्

अभावे खदिर बिल्व रौहितकान्

परिवास्य आच्छेदनम् पुनः

वेदिं करिष्यन् षड्ढोतारं पञ्च गृहीतम् मनसा अनुद्रुत्य जुहोत्य् एकाम् आहुतिं पञ्च वा द्यु पृष्ठम् अन्तरिक्षम् आत्म अङ्गैः यज्ञं पृथिवीं शरीरैर् वाचस्पते ऽछिद्रया वाचा अछिद्रया जुह्वा दिवि देवावृधं होत्राम् ऐरयन्त् स्वाहा इति

एक अरत्नि प्रभृतीन् एके

द्यां मा लेखीर् इति पतन्तम् अभिमन्त्रयते

ऊर्ध्वम् अग्रे प्रतिमुञ्चति

स्रुवेण उपस्पृशति विष्णवे त्वा इति

आवृत्ति मुखयोः वा

अतस् त्वम् इत्य् आव्रश्चने जुहोति

यूपम् अभिमृशत्य् अत्य् अन्यान् इति
अस्थाद् द्यौर् अस्थात् पृथिव्य् अस्थाद् विश्वम् इदं जगत्

शतं या भेषजानि ते सहस्रं संगतानि च

विषाणका नाम वा असि पितॄणां मूलाद् उत्थिता वातीकृत नाशनी

श्रेष्ठम् आस्राव भेषजम् वसिष्ठं रोग नाशनम्
रत्नं दधानः सुमनाः पुरस्ताद् गृहेभ्यस् त्वा वर्चसे निर् वपामि

आजत् द्विषः सुकृतस्य लोके तृतीये नाके अधि रोचने दिवः

मृत्योः पदं योपयन्तो न्व् आ इत पश्चा निकृत्य मृत्युं पद योपनेन

ये समुद्रम् ऐरयन् ये च सिन्धुं ये ऽन्तरिक्षं पृथिवीम् उत द्याम्

रक्षांसि सर्वा तीर्त्वा अथ आ रोह दिवं त्वम्

ऋचा कुम्भ्य् अधिहिता साम्ना पच्यत ओदनः

ये वातेन स रथम् यान्ति देवास् तान् आप्नोत्य् ओदन पाकः अत्र

या विप्रुषो यानि निर्णेजनानि सर्वं तत् ते ब्रह्मणा पूरयामि

उलूखले मुसले ये च शूर्पे भूम्याम् उखायां यद् इव आससञ्ज

ऊर्ध्वः प्र इहि मा सं विक्था व्य् अस्य रजो अन्तरम्
व्रीहीन् विरूढ अ विरूढान् क्षौम उपनह्य क्रीणाति क्लीबात् सीसेन

एवम् आवृत्तस्य चरवः सारस्वत पौष्ण मैत्र क्षैत्रपत्य वारुण आदित्याः

बार्हस्पत्यस्य शिति पृष्ठः ब्रह्मणे

द्वादश उत्तराणि प्रयुज् हवींषि मास अन्तराणि

उत्तरे शुक्ले पञ्च बिलः

षट् षट् वा एक तन्त्रे

आहवनीयाद् वा पुरस्तात् शम्याप्रासे शम्याप्रासे

आग्नेय ऐन्द्रः सौम्यो वा वैश्वदेवश् चरुः पयस्या मैत्रावरुणी बार्हस्पत्यश् चरुः

श्येनी आदित्येभ्यः ऽदित्यै वा

तम् उभयत एके त्रिष्टोम ज्योतिष्टोमौ

पुरोडाश धर्माः द्रव्य सामान्यात्

अन्नाद्य कामस्य अपि एषा

आग्नेयो हिरण्य दक्षिणः ऽग्नीधे ददाति

अग्निष्टोम अतिरात्रौ

पयस्याया वशा अभावे अ प्रवीता अध्वर्युभ्याम्

पशुषु वा

तद् अन्ते केशवपनीयो ऽतिरात्रः पौर्णमासी सुत्यः

वैश्वदेवस्य पृषन् होत्रे

अभिषेचनीयाद् वा संवत्सरात् केशवपनीयो ऽतिरात्रः सोम अपवर्गः

व्युष्टि द्विरात्रः

पूर्वैश् चरित्वा चरित्वा मध्यमे संस्रव आसेचनम्

पक्त्वा ओदनम् विरूढांश् चूर्णीकृत्य अश्विभ्याम् पच्यस्व इति संसृजति

प्रतिदिशम् आसादनम् आग्नेयं पुरस्तात् प्रदक्षिणम् इतराणि मध्ये ऽन्त्यम्

उत्तरे शुक्ले सौत्रामणी

पूर्वाग्नि वाहौ द्वौ द्वौ षण्णां षण्णां दक्षिणा

उत्तरे च मास अन्तराः
विद्यया तु एव अहम् अभिजुहोमि इति

सा मे विद्या सा प्रायश्चित्तिर् इति

क्षिप्रं गृहपतिः प्रैति यो अ विद्वान् जुहोति

सा मे विद्या सा प्रायश्चित्तिर् इति

क्षिप्रं गृहपतिः सर्व ज्यानिम् जीयते यो अ विद्वान् जुहोति

क्षिप्रम् अस्य पुत्रः प्रैति यो अ विद्वान् जुहोति

विद्यया तु एव अहम् अभिजुहोमि इति

अथ चेत् सर्वे ऽग्नय उद्वायेयुः किं वा ततो भयम् आगच्छेद् इति

विद्यया तु एव अहम् अभिजुहोमि इति

अथ प्रातर् यथास्थानम् अग्नीन् उपसमाधाय यथापुरं जुहुयात्

का ते विद्या का प्रायश्चित्तिर् इति

का ते विद्या का प्रायश्चित्तिर् इति

सा मे विद्या सा प्रायश्चित्तिर् इति

क्षिप्रम् अस्य पत्नी प्रैति यो अ विद्वान् जुहोति

गार्हपत्याद् अधि दक्षिणाग्निं प्रणीय प्राचो ऽङ्गारान् उद्धृत्य प्राण अपानाभ्याम् स्वाहा इति जुहुयात्

आनडुहेन शकृत् पिण्डेन अग्नि आयतनानि परिलिप्य होम्यम् उपसाद्य अग्निम् निर्मथ्य प्राण अपानाभ्याम् स्वाहा समान व्यानाभ्याम् स्वाहा उदान रूपाभ्याम् स्वाहा इति जुहुयात्

गार्हपत्याद् अध्य् आहवनीयं प्रणीय प्रतीचो ऽङ्गारान् उद्धृत्य समान व्यानाभ्याम् स्वाहा इति जुहुयात्

आनडुहेन एव शकृत् पिण्डेन अग्नि आयतनानि परिलिप्य होम्यम् उपसाद्य वात आ वातु भेषजम् इति सूक्तेन आत्मनि एव जुहुयात्

का ते विद्या का प्रायश्चित्तिर् इति

अथ चेन् न अग्निम् जनयितुं शक्नुयुर् न कुतश्चन वातो वायात् किं वा ततो भयम् आगच्छेद् इति

पृच्छ प्राचीनयोग्य इति

स भस्मकम् आहवनीयं दक्षिणेन दक्षिणाग्निं परिहृत्य गार्हपत्यस्य आयतने प्रतिष्ठाप्य तत आहवनीयं प्रणीय उदीचो ऽङ्गारान् उद्धृत्य उदान रूपाभ्याम् स्वाहा इति जुहुयात्

अथ प्रातर् यथास्थानम् अग्नीन् उपसमाधाय यथापुरं जुहुयात्

मोघम् अस्य इष्टम् च हुतं च भवति यो अ विद्वान् जुहोति

का ते विद्या का प्रायश्चित्तिर् इति

एवम् एव एतत् भो यथा भवान् आह

यस्य सायम् अग्नय उपसमाहिताः स्युः सर्वे ज्वलयेयुः प्रक्षालितानि यज्ञ पात्राणि उपसन्नानि स्युर् अथ चेद् दक्षिणाग्निर् उद्वायात् किं वा ततो भयम् आगच्छेद् इति

विद्यया तु एव अहम् अभिजुहोमि इति

अथ प्रातर् अग्निं निर्मथ्य यथास्थानम् अग्नीन् उपसमाधाय यथापुरं जुहुयात्

का ते विद्या का प्रायश्चित्तिर् इति
अन्यत्र दृष्ट संचारः तद् भर्ता यत्र नायकः

तत्र महार्ह गन्धम् उत्तरीयं कुसुमं च आत्मीयं स्याद् अङ्गुलीयकं च

तस्याः स्वाभाविकं दर्शनं प्रायत्निकं च

तत्र महार्ह गन्धम् स्पृहणीयं स्व नख दशन पद चिह्नितम् स आकारम् दद्यात्

स्वयम् अभियोक्ष्यमाणः तु आदाव् एव परिचयं कुर्यात्

पर स्त्रियः तु सूक्ष्म भावाः दूती साध्याः न तथा आत्मना इति आचार्याः

यथा कन्या स्वयम् अभियोग साध्या न तथा दूत्या

यत्र च एका अभियुक्ता न तत्र अपराम् अभियुञ्जीत

श्लोकौ अत्र भवतः

न तत्र योषितं कांचित् सु प्रापाम् अपि लङ्घयेत्

प्रायेण तत्र सूक्ष्मा अभियोगाः

स्वाभाविकम् आत्मनो भवन संनिकर्षे प्रायत्निकं मित्र ज्ञाति महामात्र वैद्य भवन संनिकर्षे विवाह यज्ञ उत्सव व्यसन उद्यान गमन आदिषु

तस्मिन् च अन्येषाम् अपि कर्मणाम् अनुसंधानम्

सर्वत्र शक्ति विषये स्वयं साधनम् उपपन्नतरकं दुरुपपाद त्वात् तस्य दूती प्रयोगः इति वात्स्यायनः

ताम् आत्मनो दारैः सह विस्रम्भ गोष्ठ्याम् विविक्त आसने च योजयेत् नित्य दर्शन अर्थम् विश्वासन अर्थम् च

तद् अनुष्ठान निरतस्य लोक विदितः दीर्घ कालम् संदर्शन योगः

दर्शने च अस्याः सततं स आकारम् प्रेक्षणं केश संयमनम् नख आछुरणम् आभरण प्रह्लादनम् अधर ओष्ठ विमर्दनम् ताः ताः च लीला वयस्यैः सह प्रेक्षमाणायास् तद् सम्बद्धाः पर अपदेशिन्यः च कथाः त्याग उपभोग प्रकाशनम् सख्युर् उत्सङ्ग निषण्णस्य स अङ्ग भङ्गम् जृम्भणम् एक भ्रू क्षेपणम् मन्द वाक्य ता तद् वाक्य श्रवणम् ताम् उद्दिश्य बालेन अन्य जनेन वा सह अन्य उपदिष्टा द्व्यर्था कथा तस्यां स्वयं मनोरथ आवेदनम् अन्य अपदेशेन ताम् एव उद्दिश्य बाल चुम्बनम् आलिङ्गनं च जिह्वया च अस्य ताम्बूल दानम् प्रदेशिन्या हनु देश घट्टनम् तत् तद् यथायोगं यथावकाशं च प्रयोक्तव्यम्

न तर्कयेत मेधावी जानन् प्रत्ययम् आत्मनः

कृत परिचयाम् दर्शित इङ्गित आकाराम् कन्याम् इव उपायात् अभियुञ्जीत इति

तत्र निर्दिष्टानि पणितानि तेष्व् एनां प्राश्निक त्वेन योजयेत्

अधिकैर् अधिकैः च अभियोगैः साध्वस विच्छेदनम्

इतरासु तान् एव स्फुटम् उपदध्यात्

तद् हस्तात् गृहीत ताम्बूलया गोष्ठी गमन उद्यतस्य केश हस्त पुष्प याचनम्

तत्र या वृद्धा अनुभूत विषया प्रिय उपग्रहैः च ताम् उपगृह्णीयात्

तत् प्रतिदिनम् प्रतिक्षणं च एक देशात् गृह्णीयात्

सम्प्रयुक्त त्वात्

तद् विपरीताः च दूत्या इति प्रायोवादः

प्रथम साहसाः अनियन्त्रण सम्भाषाः च स्वयं प्रतार्याः

तया तु विवदमानो अत्यन्त अद्भुतम् इति ब्रूयाद् इति परिचय कारणानि

सुवर्णकार मणिकार वैकटिक नीली कुसुम्भ रञ्जक आदिषु च काम अर्थिन्याम् सह आत्मनः वश्यैः च एषाम् तद् सम्पादने स्वयं प्रयतेत

तस्याः च अङ्क गतस्य बालस्य लालनं बाल क्रीडनकानाम् च अस्य दानं ग्रहणं तेन संनिकृष्ट त्वात् कथा योजनम् तद् सम्भाषण क्षमेण जनेन च प्रीतिम् आसाद्य कार्यं तद् अनुबन्धम् च गमन आगमनस्य योजनं संश्रये च अस्याः ताम् अपश्यतो नाम कामसूत्र संकथा
सर्व पाप आत्मकम् सन्तो भक्त त्यागम् प्रचक्षते

ददर्श साक्षात् आयातम् रथेन इन्द्रम् युधिष्ठिरः

बभूव पक्षपातो ऽस्याः सर्वदा अभ्यधिकः ऽर्जुने

निजे परिक्षितं राज्ये स्थापयित्वा अभिमन्यु जम्

यातु स्वर्गं स देहः स्वा न एनम् त्यक्तुं समुत्सहे

इति उक्तः अपि असकृत् यत्नात् वज्रिणा धर्मनन्दनः

शूर मानी चचार एष शिथिलं समर अङ्गने

इति उक्ते व्रजता राज्ञा निपपात धनंजयः

भक्त विद्वेषिणः स्वर्गे नृशंसस्य कुतो गतिः

तम् अब्रवीत् सहस्राक्षः भावं मा मानुषं गमः

अथ वृष्णि क्षयम् श्रुत्वा धर्मसूनुः धनंजयात्

ततस् तम् ऊचे नृपतिः भक्त त्यागम् कथं सहे

राज्यं दौर्योधनं दत्त्वा गुण आहार्यैः युयुत्सवे

ततो अभूत् एकः एव अथ व्रजन् अनुगतः शुना

श्वा तान् अनुययौ एकः वार्यमाणो ऽपि यत्नतः

शुना विरहितः स्वर्गं स शरीरः न कामये

रूप मानी स्मरेण अपि स्पर्धाम् एष न च क्षमी

प्रकृतिभ्यो विनिक्षिप्य तं द्विजेभ्यः च धर्म विद्

पूज्यमानः सुरैः सार्धं मुनिभिः नारद आदिभिः

इति ब्रुवाणो भूपालो जगाम एव अ विलुप्त धीः

ततः स शक्रम् अवदत् भ्रातरः यत्र मे स्थिताः

सर्व त्याग कृतः योगो विवेश भ्रातृभिः सह

एष प्रज्ञा अभिमानेन जडं जगन्त् अमन्यत

चिन्तयन् अपि पश्यामि न अस्याः किम् अपि किल्बिषम्

इति धर्मसुतेन उक्ते पपात नकुलः क्षितौ

राज्ञ् पाञ्चाल राजस्य सुता इयम् पतिता भुवि

राजा पृष्टो ऽथ भीमेन व्रजन् एव ब्रवीत् पुनर्

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयम् उदीरयेत्

इति उक्ते भूमिपालेन सहदेवो अपतत् भुवि

श्यामा च यत्र दयिता तत्र वासो मम ईप्सितः

शिरीष पेलव तनुः पपात द्रुपद आत्मजा

तम् ऊचे पुत्र तुष्टो ऽस्मि सत् वृत्तेन ते अमुना

तस्मिन् निपतिते पृष्टो भीमेन ऊचे नृपः पुनः

निरगारे निरालम्बे तस्मिन् अध्वनि दुस्तरे

इति उक्ते धर्मराजेन धर्मः त्यक्त्वा श्व विग्रहम्

राज ऋषि तारका मध्ये स रराज अंशुमन्त् इव

अग्नीन् उत्सृज्य सलिले पौरान् आश्वास्य दुःखितान्

ददृशुः मेरुम् उत्तुङ्ग शृङ्ग आलिङ्गित नन्दनम्

ततः समेत्य भगवान् स्वयम् एव हुताशनः

तद् पालने समादिश्य सुभद्रं सत्य शासनः

तम् अब्रवीत् सुरपतिः शुनां स्वर्गे कुतो गतिः

इति पित्रा समादिष्टो विमानं विपुल प्रभम्

सो अब्रवीत् बल दर्पः अभूत् भीमैः बहु अशनस्य ते

प्रतस्थे सर्व संन्यासी योग युक्तः युधिष्ठिरः

नमः कालाय बलिने निःश्वसन् इति अभाषत

हिमाचलम् अतिक्रम्य प्राप्ताः ते वालुका अर्णवम्

राज्ञ् मद् पुरम् एहि इति शक्रेण उक्तः जगाद सः

देवीम् आमन्त्र्य वसुधां स अनुजः द्रौपदी सखः

दृष्टो ऽसि पाथसो हेतोः पुरा द्वैतवने मया

राज ऋषिभिः अन् आसाद्याम् प्राप्तो ऽसि गतिम् उत्तमाम्

कस्मात् एषा तपस् योगम् त्यक्त्वा पञ्चत्वम् आगता

धर्मसूनुः निशम्य एतत् अन् आवृत्त मुखः ऽवदत्
अक्षितो ऽसि

समान व्यानौ मे पाहि

ददतो मे मा उपदसः

ते देवा एतम् ओदनम् अपश्यन्

कुर्वतो मे मा क्षेष्ठाः

प्रजापतेर् वा एष भागः

ते देवाः प्रजापतिम् एव अभ्ययजन्त

तम् आत्मने भागं निरवपत्

उदान रूपे मे पाहि

प्रजापतिर् वै देवेभ्यो भागधेयानि व्यकल्पयत्

प्रजापतिम् अहं त्वया समक्षम् ऋध्यासम् इति

प्राण अपानौ मे पाहि

तं प्रजापतये भागम् अनुनिरवपन्

मा मे क्षेष्ठा अमुत्र अमुष्मिन् लोके इह च

ततो देवा अभवन् परा असुराः

स एतम् ओदनम् अ भक्तम् अपश्यत्

सो अमन्यत् आत्मानम् अन्तरगाम् इति

अक्षित्यै त्वा
स एतस्मिन्न् एव पूर्वपक्षे चतुष्टोमेन अग्निष्टोमेन यजेत पुरा भ्रेषाच् छान्त्यै

राजा राजसूयेन यक्ष्यमाण आध्यायति त्रिषु वर्णेष्व् अभिषिक्तेष्व् अधि अभिषिच्येय पुरोहिते स्थपतौ सूत इति

तस्य तिस्रो दीक्षास् तिस्र उपसदः

तस्य प्रातःसवने सन्नेषु नाराशंसेष्व् एकादश दक्षिणा नीयन्ते

पुरोहितो दीक्षते

स वा एष नैमार्जनो यज्ञः

चतुष्टोम एष भवति

तद् उ वा आहुर् न वै राजसूय अभिषिक्तः ऽन्येन यज्ञक्रतुना अभिषिच्येत

दीक्षते

चतुर्विंश एष भवति

समानम् आ अभिषेकस्य कालात्

राजा राजसूयेन ईजानः इच्छति बृहस्पतिसवेन अभिषिच्येय इति

स यथा ह वा इयं गैरेयी नदी निमृजन्त्य् एत्य् एवं ह वा एष एतेन यज्ञक्रतुना इष्ट्वा पाप्मानं भ्रातृव्यं निमृजन्न् एति

समानम् आ अभिषेकस्य कालात्

अश्व द्वादशाः तृतीयसवने सन्नेषु नाराशंसेषु

उभाभ्यां ब्रह्म क्षत्राभ्याम् अभिषिच्या इत्य् अभिषिच्येत एव इति

तस्य तिस्रो दीक्षास् तिस्र उपसदः
विष्णुस् त्वा अक्रंस्त इति उत्तरे चक्रे दक्षिणं पादम् अत्यादधाति

अपरेण गार्हपत्यं प्राच् ईषम् शकटम् अवस्थाप्य तस्मिन् पुरोडाशीयान् आधाय दक्षिणां युग धुरम् अभिमृशति धूर् असि धूर्व धूर्वन्तम् इति

ॐ निर्वप इति यजमानः प्रत्याह

एवम् उत्तराम्

निरुप्तेष्व् अन्वावपति भक्षाणां प्ररेकाय

यजमानम् आमन्त्रयते यजमान हविर् निर्वप्स्यामि इति

यदि यजमानः प्रवसेद् अग्ने हविर् निर्वप्स्यामि इति ब्रूयात्

त्वं देवानाम् असि सस्नितमम् इत्य् उत्तराम् ईषाम् आलभ्य जपति

मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्ष इति परिणाहं प्रेक्षते

त्रीन् मुष्टीन् यजुषा तूष्णीं चतुर्थम्
सुगेषु दुर्गेषु च तुल्य विक्रमैः जवाद् अहंपूर्विकया यियासुभिः

शिव ध्वजिन्यः प्रतियोधम् अग्रतः स्फुरन्तम् उग्र इषु मयूख मालिनम्

यदि प्रमाणीकृतम् आर्य चेष्टितम् किम् इत्य् अदोषेण तिरस्कृता वयम्

तथा अभियुक्तम् च शिलीमुख अर्थिना यथा इतरत् न्याय्यम् इव अवभासते

मनुष्य भावे पुरुषं पुरातनं स्थितं जल आदर्शे इव अंशुमालिनम्

महा वनात् उन्मनसः खगा इव प्रवृत्त पत्त्र ध्वनयः शिलीमुखाः

न वर्त्म कस्मैचिद् अपि प्रदीयताम् इति व्रतं मे विहितं महा ऋषिणा

भवन्ति ते सभ्यतमा विपश्चितां मनोगतं वाचि निवेशयन्ति ये

सह अपकृष्टैः महतां न संगतं भवन्ति गोमायु सखाः न दन्तिनः

भृशं बभूव उपचितः बृहत् फलैः शरैर् उपायैर् इव पाण्डु नन्दनः

निषण्णम् आपत् प्रतिकार कारणे शरासने धैर्य इव अनपायिनि

अनायुधे सत्त्व जिघांसिते मुनौ कृपा इति वृत्तिर् महताम् अ कृत्रिमा

गणाः समासेदुर् अनीलवाजिनं तपात्यये तोय घनाः घना इव

वन उदयेन इव घन उरु वीरुधा समन्धकारीकृतम् उत्तम अचलम्

अ जिह्मम् ओजिष्ठम् अ मोघम् अ क्लमम् क्रियासु बह्वीषु पृथङ् नियोजितम्

शनैर् अ पूर्ण प्रतिकार पेलवे निवेशयन्तं नयने बल उदधौ

उदूढ वक्षस् स्थगित एक दिश् मुखः विकृष्ट विस्फारित चाप मण्डलः

प्रयुज्य साम आचरितम् विलोभनं भयं विभेदाय धियः प्रदर्शितम्

नयन्ति तेष्व् अप्य् उपपन्न नैपुणाः गम्भीरम् अर्थं कतिचित् प्रकाश ताम्

गण अधिपानाम् परितः प्रसारिणी वनान्य् अवाञ्चि इव चकार संहतिः

तताप कीर्णा नृप सूनु मार्गणैः इति प्रतर्क आकुलिता पताकिनी

त्रयीम् ऋतूनाम् अनिल आशिनः सतः प्रयाति पोषं वपुषि प्रहृष्यतः

कथं प्रसह्य आहरण एषिणाम् प्रियः पर अवनत्या मलिनीकृताः श्रियः

अन् आदृतस्य अमर सायकेषु अपि स्थिता कथं शैल जन आशुगे धृतिः

द्विधा इव कृत्वा हृदयं निगूहतः स्फुरद् असाधोर् विवृणोति वागसिः

स्तुवन्ति गुर्वीम् अभिधेय संपदम् विशुद्धि मुक्त्याः अपरे विपश्चितः

गुरु क्रिया आरम्भ फलैः अलंकृतं गतिं प्रतापस्य जगत् प्रमाथिनः

स लेशम् उल्लिङ्गित शात्रव इङ्गितः कृती गिरां विस्तर तत्त्व संग्रहे

रणाय जिष्णोर् विद्वसा इव स त्वरम् घन त्वम् ईये शिथिलेन वर्मणा

धनुस् निनादेन जवाद् उपेयुषा विभिद्यमाना इव दध्वनुर् दिशः

वयं क्व वर्ण आश्रम रक्षण उचिताः क्व जाति हीनाः मृग जीवित छिदः

रणाय जैत्रः प्रदिशन्न् इव त्वरां तरंगित आलम्बित केतु संततिः

समस्य सम्पादयता गुणैर् इमां त्वया समारोपित भारैः भारतीम्

दिवः पृथिव्याः ककुभां नु मण्डलात् पतन्ति बिम्बाद् उत तिग्मतेजसः

यद् आत्थ कामं भवता स याच्यताम् इति क्षमं न एतत् अनल्प चेतसाम्

हिते नियोज्यः खलु भूतिम् इच्छता सह अर्थ नाशेन नृपो ऽनुजीविना

पृथु उरु पर्यस्त बृहत् लता ततिः जव अनिल आघूर्णित शाल चन्दना

उपेयुषीं बिभ्रतम् अन्तक द्युतिम् वधाद् अदूरे पतितस्य दंष्ट्रिणः

मया मृगान् हन्तुर् अनेन हेतुना विरुद्धम् आक्षेप वचः तितिक्षितम्

विधूनयन्ती गहनानि भूरुहां तिरोहित उपान्त नभस् दिगन्तरा

अ लङ्घनीयम् प्रकृताव् अपि स्थितं निवात निष्कम्पम् इव आपगा पतिम्

ययुः क्षणाद् अप्रतिपत्ति मूढ ताम् महा अनुभावः प्रतिहन्ति पौरुषम्

गभीर रन्ध्रेषु भृशं महीभृतः प्रतिस्वनैर् उन्नमितेन सानुषु

विजानतो ऽपि ह्य् अनयस्य रौद्र ताम् भवत्य् अपाये परिमोहिनी मतिः

दिशः समूहन्न् इव विक्षिपन्न् इव प्रभां रवेर् आकुलयन्न् इव अनिलम्

प्रसेहिरे सादयितुं न सादिताः शर ओघम् उत्साहम् इव अस्य विद्विषः

न तासु पेते विशिखैः पुनर् मुनेर् अरुन्तुद त्वम् महतां ह्य् अगोचरः

स्थितिं समीक्ष्य उभयथा परीक्षकः करोत्य् अवज्ञा उपहतम् पृथग्जनम्

ततो ऽपवादेन पताकिनी पतेः चचाल निर्ह्रादवती महा चमूः

मुनेः शर ओघेन तद् उग्र रंहसा बलं प्रकोपाद् इव विष्वञ्च् आयता

अ विक्षते तत्र मया आत्मसात् कृते कृतार्थ ता नन्व् अधिका चमू पतेः
जवाद् अतीये हिमवान् अधोमुखैः कृत अपराधैः इव तस्य पत्त्रिभिः

मृगान् विनिघ्नन् मृगयुः स्व हेतुना कृत उपकारः कथम् इच्छतां तपः

रवि कर ग्लपितैः इव वारिभिः शिव बलैः परिमण्डल ता दधे

तिरोहित श्वभ्र निकुञ्च _ समश्नुवानाः सहसा अतिरिक्त ताम्

अ यात पूर्वा परिवाद गोचरम् सतां हि वाणी गुणम् एव भाषते

वनेसदां हेतिषु भिन्न विग्रहैः विपुस्फुरे रश्मिमतो मरीचिभिः

हृता गुणैर् अस्य भयेन वा मुनेस् तिरोहिताः स्वित् प्रहरन्ति देवताः

इति स्थितायां प्रतिपूरुषं रुचौ सु दुर्लभाः सर्व मनोरमाः गिरः

जयारव क्ष्वेडित नाद मूर्छितः शरासन ज्या तल वारण ध्वनिः

बलीयसा तद् विधिना इव पौरुषं बलं निरस्तं न रराज जिष्णुना

ततः प्रजह्रे समम् एव तत्र तैर् अपेक्षित अन्योन्य बल उपपत्तिभिः

अनादर उपात्त धृत एक सायकम् जये ऽनुकूले सुहृदि इव स स्पृहम्

अभूतम् आसज्य विरुद्धम् ईहितं बलाद् अलभ्यं तव लिप्सते नृपः

हरिन्मणि श्यामम् उदग्र विग्रहम् प्रकाशमानं परिभूय देहिनः

अमुष्य माया विहतम् निहन्ति नः प्रतीपम् आगत्य किमु स्वम् आयुधम्

प्रवितत शर जाल छन्न विश्व अन्तराले विधुवति धनुर् आविर् मण्डलं पाण्डु सूनौ

सखा स युक्तः कथितः कथं त्वया यदृच्छया असूयति यस् तपस्यते

विमुक्तम् आशंसित शत्रु निर्जयैः अनेकम् एक अवसरम् वनेचरैः

तपस् बलेन एष विधाय भूयसीस् तनूर् अदृश्याः स्विद् इषून् निरस्यति

महा ऋषभ स्कन्धम् अनून कंधरम् बृहत् शिला वप्र घनेन वक्षसा

कथम् अपि जय लक्ष्मी भूत भूता विहातुं विषम नयन सेना पक्षपातम् विषेहे

विविक्त वर्ण आभरणा सुख श्रुतिः प्रसादयन्ती हृदयान्य् अपि द्विषाम्

प्रवर्तते न अकृत पुण्य कर्मणाम् प्रसन्न गम्भीर पदा सरस्वती

असिः शरा वर्म धनुश् च न उच्चकैस् विविच्य किं प्रार्थितम् ईश्वरेण ते

परिज्वलन्तं निधनाय भूभृतां दहन्तम् आशा इव जातवेदसम्

ययौ समीपं ध्वजिनीम् उपेयुषः प्रसन्न रूपस्य विरूप चक्षुषः

तम् एक देश स्थम् अनेक देश गाः निदध्युर् अर्कं युगपत् प्रजा इव

प्रभा हिमांशोर् इव पङ्कज आवलिम् निनाय संकोचम् उमापतेश् चमूम्

पुरः समावेशित सत् पशुम् द्विजैः पतिं पशूनाम् इव हूतम् अध्वरे

वन आश्रयाः कस्य मृगाः परिग्रहाः शृणाति यस् तान् प्रसभेन तस्य ते

प्रतिदिशं प्लवग अधिप लक्ष्मणा विशिख संहति तापित मूर्तिभिः

अमर्षिणा कृत्यम् इव क्षमा आश्रयम् मद उद्धतेन इव हितं प्रियं वचः

निजेन नीतं विजित अन्य गौरवम् गभीर ताम् धैर्य गुणेन भूयसा

विरोधि सिद्धेर् इति कर्तुम् उद्यतः स वारितः किं भवता न भूपतिः

प्रहीयताम् अत्र नृपेण मानि ता न मानि ता च अस्ति भवन्ति च श्रियः

अथो शरस् तेन मद् अर्थम् उज्झितः फलं च तस्य प्रतिकाय साधनम्

अतीत संख्याः विहिता मम अग्निना शिला मुखाः खाण्डवम् अत्तुम् इच्छता

महीयसी वृष्टिर् इव अनिल ईरिता रवं वितेने गण मार्गण आवलिः

शर अर्थम् एष्यत्य् अथ लप्स्यते गतिं शिरोमणिं दृष्टिविषाज् जिघृक्षतः

निशात रौद्रेषु विकास ताम् गतैः प्रदीपयद्भिः ककुभाम् इव अन्तरम्

परो ऽवजानाति यद् अज्ञ ता जडः तद् उन्नतानां न विहन्ति धीर ताम्

ध्रुवं प्रणाशः प्रहितस्य पत्त्रिणः शिलोच्चये तस्य विमार्गणं नयः

ततः स दर्पम् प्रतनुं तपस्यया मद स्रुति क्षामम् इव एक वारणम्

मुनिश् चचाल क्षय काल दारुणः क्षितिं स शैलाम् चलयन्न् इव इषुभिः

न युक्तम् अत्र आर्य जन अतिलङ्घनम् दिशत्य् अपायं हि सताम् अतिक्रमः

विधूनितं भ्रान्तिम् इयाय सङ्गिनीं महा अनिलेन इव निदाघ जम् रजः

महोदयानाम् अपि संघ वृत्ति ताम् सहाय साध्याः प्रदिशन्ति सिद्धयः

किरात सैन्यात् उरु चाप नोदिताः समं समुत्पेतुर् उपात्त रंहसः

स निर्जघान आयुधम् अन्तरा शरैः क्रिया फलम् काल इव अतिपातितः

स रोषम् उल्का इव पपात भीषणा बलेषु दृष्टिर् विनिपात शंसिनी

यदा विगृह्णाति हतं तदा यशः करोति मैत्रीम् अथ दूषिता गुणाः
गणैर् अविच्छेद निरुद्धम् आबभौ वनं निरुच्छ्वासम् इव अ कुल आकुलम्

पुरो बलानां स घन अम्बु शीकरः शनैः प्रतस्थे सुरभिः समीरणः
प्रत्यक्ष परोक्ष अनुमेया हि राज वृत्तिः

अतः पाद अर्ध गुण हीनौ मध्यम अवरौ

पुरोहितम् उदित उदित कुल शीलम् स अङ्गे वेदे दैवे निमित्ते दण्डनीत्यां च अभिविनीतम् आपदां दैव मानुषाणाम् अथर्वभिर् उपायैः च प्रतिकर्तारं कुर्वीत

स्वयं दृष्टं प्रत्यक्षम्

यौगपद्यात् तु कर्मणाम् अनेक त्वात् अनेक स्थ त्वात् च देश काल अत्ययः मा भूद् इति परोक्षम् अमात्यैः कारयेत् इति अमात्य कर्म

तेषां अवग्रहं च आप्तात् परीक्षेत समान विद्येभ्यः शिल्पं शास्त्र चक्षुष्मत् ताम् च कर्म आरम्भेषु प्रज्ञां धारयिष्णु ताम् दाक्ष्यं च कथा योगेषु वाग्मि त्वम् प्रागल्भ्यं प्रतिभानवत् त्वम् च संवासिभ्यः शील बल आरोग्य सत्त्व योगम् अस्तम्भम् अचापलं च प्रत्यक्षतः सम्प्रिय त्वम् अवैर त्वम् च

तम् आचार्यं शिष्यः पितरं पुत्रो भृत्यः स्वामिनम् इव च अनुवर्तेत

पर उपदिष्टम् परोक्षम्

ब्राह्मणेन एधितम् क्षत्रं मन्त्रि मन्त्र अभिमन्त्रितम्

कर्मसु कृतेन अकृत अवेक्षणम् अनुमेयम्
बर्हिः सूर्यस्य रश्मिभिर् उषसां केतुम् आरभ इति

अथ एनत् आरभते

पूषा ते ग्रन्थिं ग्रथ्नात्व् इति ग्रन्थिं करोति

शीर्षन्न् अधिनिधत्ते बृहस्पतेर् मूर्ध्ना हरामि इति

स ते मा स्थाद् इति पश्चात् प्राञ्चम् उपगूहति

आहरत्य् उर्व् अन्तरिक्षम् अन्विहि इति

देव बर्हिः शत वल्शम् विरोह इति आलवान् प्रत्यभिमृशति

अपरेण आहवनीयम् परिधीनां काले ऽन्तर्वेद्य् अनधः सादयत्य् अदित्यास् त्वा उपस्थे सादयामि इति

अदित्यै रास्ना असि इति प्रतिदधाति

अ लुभितः योनिर् इत्य् उत्तमे निधने प्रस्तरम् अत्यादधाति

पुरस्तात् प्रत्यञ्चम् इत्य् एकेषाम्

सहस्र वल्शाः वि वयं रुहेम इति आत्मानम्

अथ यानि समस्यन्ते प्रसव्यं तेषां गुणम् आवेष्ट्य प्रदक्षिणम् अभिसमस्येत्

उद्यच्छत इन्द्रस्य त्वा बाहुभ्याम् उद्यच्छ इति

उपरि इव प्रज्ञातं निदधाति

उदक् अग्रम् शुल्बं निधाय तस्मिन् प्राच् अग्रम् बर्हिर् निदधाति

आपस् त्वाम् अश्विनौ त्वाम् ऋषयः सप्त मामृजुः

अथ एनत् संनह्यति इन्द्राण्यै संनहनम् इति

अत एव बर्हिषः शुल्बं करोति त्रि धातु पञ्च धातु वा

अ युपितः योनिर् इति शुल्बम् आवेष्टयति

देवंगमम् असि इति आसन्नम् अभिमन्त्रयते