tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तेन विना सकल जन पूर्णः ऽपि ग्रामो मां प्रत्य् अरण्य वत् प्रतिभाति

विष्णुशर्मा अब्रवीत् अपरम् अप्य् एवम् अस्तु

शुको ऽप्य् उत्थाय चलितः

तदा मया उक्तम् कर्पूरद्वीपस्य राज चक्रवर्तिनः हिरण्यगर्भस्य राजहंसस्य अनुचरः ऽहं कौतुकाद् देश अन्तरम् द्रष्टुम् आगतो ऽस्मि

राजा उवाच कथम् एतत्

दूरदर्शी नाम गृध्रो मन्त्री ब्रूते देव व्यसनि तया विग्रहो न विधिः

ततस् तथा अनुष्ठिते सति तद् वृत्तम्

यत्र राजा तत्र कोशो विना कोशं न राज ता

किंच

बकः कथयति ततस् तैः पक्षिभिः कोपाद् उक्तं केन असौ राजहंसो राजा कृतः

न राज्यं प्राप्तम् इत्य् एव वर्तितव्यम् असाम्प्रतम्

स्वभाव शूरम् अस्त्र ज्ञम् अविरक्तं जित श्रमम्

अथ चित्रवर्णो दुर्गं प्रविश्य दुर्ग अवस्थितम् द्रव्यं ग्राहयित्वा वन्दिभिर् जय शब्दैः आनन्दितः स्व स्कन्धावारम् जगाम

यतः

इत्य् उक्त्वा अदृश्या भवत्

तदा जम्बूद्वीपे अपि मद् प्रभोः हिरण्यगर्भस्य स्वाम्यम् अस्ति

शैलेषु दुर्ग मार्गेषु विधेयं नृप रक्षणम्

स्यन्दन अश्वैः समे युध्येद् अनूपे तथा

मूढो योध अवमन्ता च सुख छेद्यः रिपुः स्मृतः

तेन असौ स्वयं तत्र अवस्थाय द्वितीयं तत्रत्य मन्त्र कार्यम् सु निभृतम् निश्चित्य निगद्य प्रस्थापयति

रथकारो निजां भार्यां स जाराम् शिरसा अकरोत्

अतो ऽहं ब्रवीमि न गन्तव्यम् इत्यादि

तत् तावद् अत्र न अस्ति

अगुप्तं भीरु योधम् च दुर्ग व्यसनम् उच्यते

अन्यद् उच्छृङ्खलं सत्त्वम् अन्यत् शास्त्र नियन्त्रितम्

शुको ब्रूते देव संक्षेपाद् इयं वार्ता

अपि च

यतः

शृणु तावत्

किंच

कलिर् बलवता सार्धं कीट पक्ष उद्गमः यथा

स लज्जा गणिका नष्टा निर्लज्जाश् च कुल अङ्गना

ततो राज्ञा अपि उक्तम् एवम् एव

ततः कुतश्चिद् देशाद् आगत्य दीर्घमुखो नाम बकः प्रणम्य उपविष्टः

सुख साध्यम् द्विषां सैन्यं दीर्घ प्रयाण पीडितम्

अस्ति हस्तिनापुरे विलासो नाम रजकः

अर्थस्य उत्पादकम् च एव विदध्यान् मन्त्रिणं नृपः

परस्पर ज्ञाः संहृष्टास् त्यक्तुं प्राणान् सु निश्चिताः

एवम् आहूयतां मौहूर्तिकः

अधुना अहम् गन्तुम् असमर्थः

अपरं च

तदा दुर्ग आश्रयणम् एव निष्प्रयोजनम्

यो यत्र कुशलः कार्ये तं तत्र विनियोजयेत्

अतो दुर्नीतेः फलम् इदम् अनुभूयते

धारा सारैः महती वृष्टिर् बभूव

परो ऽपि हितवान् बन्धुर् बन्धुर् अप्य् अहितः परः

बन्धक्य् अवदद् रे बर्बर किं वदसि शृणु

अथ तया उक्तम् अनभिज्ञः ऽसि

गृध्रो ब्रूते देव शृणु तावत्

उद्युक्तो वियान्तं धर्म अर्थ यशांसि च विनीतः

तद् विग्रहं श्रोतुं नः कुतूहलम् अस्ति

राजा विहस्य आह

तस्य अनुचरैः चरद्भिः पक्षिभिर् अहं चरन्न् अवलोकितः

शृणु देव

दुर्गं कुर्यान् महा खातम् उच्च प्राकार संयुतम्

त्रैलोक्यस्य अपि प्रभु त्वम् तत्र युज्यते किं पुना राज्यम् इति

निजैर् अवयवैर् एव मातङ्गो अष्ट आयुधः स्मृतः

प्राप्त काले तु नीति ज्ञः उत्तिष्ठेत् क्रूर सर्प वत्

भिन्द्याच् च एव तडागानि प्रकारान् परिखास् तथा

गृध्रो वदति सन्त्य् एव दूता बहवः किंतु ब्राह्मण एव कर्तव्यः

शुकः कथयति

शुकः किंचिद् उन्नत शिराः दत्त आसने उपविश्य ब्रूते भो हिरण्यगर्भ त्वां श्रीमत् चित्रवर्णः समाज्ञापयति यदि जीवितेन श्रिया वा प्रयोजनम् अस्ति तदा स त्वरम् आगत्य मद् चरणौ प्रणम

स ब्रूते देव अस्ति महती वार्ता

कदाचिद् वर्षास्व् अपि वृष्टेर् अभावात् तृषा आर्तः गज यूथः यूथ पतिम् आह नाथ को ऽभ्युपायो ऽस्माकं जीवनाय न अस्ति क्षुद्र जन्तूनाम् अपि निमज्जन स्थानम्

तस्माद् अपराधात् सो ऽपि नापितो राज पुरुषैः व्यापादितः

पङ्क पांशु जल आच्छन्नम् सु व्यस्तम् दस्यु विद्रुतम्

प्रियासु नारीष्व् अधनेषु बान्धवेष्व् अति व्ययः न अस्ति नराधिपैः अष्टासु

सर्व एव जनः शूरो ह्य् अनासादित विग्रहः

तस्मात् पलायितः

आत्मनश् च परेषां च यः समीक्ष्य बलाबलम्
कुलीनाः पूजिताः सम्यग् विजयन्ते द्विषत् बलम्

स च स्व भार्याम् बन्धकीं जानाति

सारसः प्रणम्य उवाच देव दुर्गं तावद् इदम् एव चिरात् सु निरूपितम् आस्ते महत् सरः

इत्य् उक्त्वा सर्वे मां चञ्चुभिर् हत्वा स कोपाः ऊचुः पश्य रे मूर्ख स हंसस् तव राजा सर्वथा मृदुः

ते शशकाश् चिरम् अस्माकं रक्षिताः

यतः

ततः सभां कृत्वा आहूतः शुकः काकश् च

प्रिय उपपत्तिः शुचम् आपदं नयः श्रियः समृद्धा अपि हन्ति दुर्नयः

तदा आहूयताम् सारसः

इत्य् उक्त्वा देव्य् अदृश्या अभवत्

एतादृश एव कश्चिद् बको द्वितीय त्वेन प्रयातु

अस्ति जम्बूद्वीपे विन्ध्यो नाम गिरिः

पुनर् न तत्र गमिष्यामि

हीन सेवा न कर्तव्या कर्तव्यो महा आश्रयः

ततस् तेन रात्रौ यूथ पतिम् नीत्वा तत्र जले चञ्चलं चन्द्र बिम्बम् दर्शयित्वा स यूथ पतिः प्रणामं कारितः

वर्तकः स्वभाव निरपराधः मन्द गतिः तेन प्राप्तो व्यापादितः

लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति

सु चिरम् हि चरन् नित्यं क्षेत्रे सत्यम् अबुद्धिमान्

तद् एतद् परित्यक्तेन मम राज्येन अपि किं प्रयोजनम्

स्वामि राज्य रक्षा अर्थम् यस्य उपयोगः

अजा सिंह प्रसादेन वने चरति निर्भयम्

सम्प्रति यत् कर्तव्यं तन् निरूप्यताम्

वाच् दण्डयोः च पारुष्यं व्यसनानि महीभुजाम्

तेन तद् आश्रयम् उपदिशसि

राजा हंसश् च स्वभावान् मन्द गतिः

ततो हस्ति राजः न अति दूरम् गत्वा निर्मलं ह्रदं दर्शितवान्

लक्ष्मीर् उवाच यदि त्वम् आत्मनः पुत्रं शक्तिधरं द्वात्रिंशत् लक्षण उपेतम् भगवत्याः सर्वमङ्गलाया उप ह अरी करोषि तदा अहम् पुनर् अत्र सु चिरम् निवसामि

राजा आह दुर्ग अनुसंधाने को नियुज्यताम्

तं च दूराद् दृष्ट्वा गर्दभः पुष्ट अङ्गः यथेष्ट सस्य भक्षण जात बलः गर्दभो ऽयम् इति मत्वा उच्चैस् शब्दं कुर्वाणस् तद् अभिमुखम् धावितः

अ विद्वान् अपि भूपालो विद्या वृद्ध उपसेवया

राजा अपि तैर् अलक्षितः स त्वरम् अन्तःपुरं प्रविष्टः

बलिना सह योद्धव्यम् इति न अस्ति निदर्शनम्

स्त्रिया उक्तम् अहम् एतस्य शूद्रकस्य राज लक्ष्मी

किम् उपयुक्तो ऽयम् एतावद् वर्तनं गृह्णाति अनुपयुक्तो वा इति

न नरस्य नरो दासो दासस् त्व् अर्थस्य भूपते

अनीति पवन क्षिप्तः अकार्य अब्धौ स निमज्जति

यतः

यतः

अनेन एव क्रमेण सर्वेष्व् अरण्य वासिषु आधिपत्यं तस्य बभूव

आरम्भन्ते ऽल्पम् एव अज्ञाः कामं व्यग्रा भवन्ति च

इत्य् उक्त्वा प्रस्थापितः

सु भटेभ्यः ततो दद्यात् को हि दातुर् न युध्यते

अथ राजा बद्धाञ्जलिर् आह तात अस्त्य् अयं मम अपराधः इदानीं यथा अहम् अवशिष्ट बल सहितः प्रत्यावृत्त्य विन्ध्य अचलम् गच्छामि तथा उपदिश

शुको ब्रूते कथम् अत्र निर्णयः

पश्य

नीति मन्त्र पवनैः समाहताः संश्रयन्तु गिरि गह्वरम् द्विषः

अतो ऽहं ब्रवीमि सु चिरम् हि चरन् नित्यम् इत्यादि

विश्वास्य वञ्चिता हंसाः काकैः स्थित्वा अरि मन्दिरे

अपि पञ्च शतम् शूरा निघ्नन्ति रिपु वाहिनीम्

परुषाण्य् अपि या प्रोक्ता दृष्टा या क्रोध चक्षुषा

अत्र यथाशक्ति क्रियते यत्नः

शुक त्वम् एव अनेन सह तत्र गत्वा मद् अभिलषितम् ब्रूहि

यातु प्रस्तुतम् अनुसंधीयताम्

तदा एतेषाम् उपयोगो ज्ञायताम्

अन्यच् च

चक्रो ब्रूते देव प्रणिधिस् तावत् प्रहितो दुर्गं च सज्जीकृतम्

पर देश प्रवेशे च कुर्याद् आटविकान् पुरः

यो ऽसौ मम प्राणेश्वरो येन सख्यं सो ऽद्य ग्राम अन्तरम् गतः

दुर्जनैर् उच्यमानानि संमतानि प्रियाण्य् अपि

चक्रवाको ब्रूते देव अहम् एवं कस्य अपि मद् नियोगिनः प्रेरणया बकेन इदम् अनुष्ठितम्

ततो वीरवरश् चिन्तयामास गृहीत राज वर्तनस्य निस्तारः कृतः

सत्यं शौर्यं दया त्यागो नृपस्य एते महा गुणाः

गौरवं लाघवं वा अपि धन अधन निबन्धनम्

अस्ति यौवनश्री नगरे मन्दमतिर् नाम रथकारः

अथवा बहुना उदितेन

शृणु

तत्र सर्वमङ्गलां सम्पूज्य वीरवरो ब्रूते देवि प्रसीद
स्व समीपात् परिभूतास् तद् यथा अयम् नश्यति तथा विधेयम्

पश्यन्तु मम वर्णम्

अत्र अन्तरे प्रतीहारः प्रविश्य प्रणम्य उवाच देव जम्बूद्वीपाद् आगतो द्वारि शुकस् तिष्ठति

अपरेद्युश् चित्रवर्णो राजा गृध्रम् उवाच तात स्व प्रतिज्ञातम् अधुना निर्वाहय

अथ मरणम् अवश्यम् एव जन्तोः किम् इति मुधा मलिनं यशः क्रियते

तद् युद्धं हस्तिना सार्धं नराणां मृत्युम् आवहेत्

यद् अनयोर् भूपालयोर् विग्रहे भवत् वचनम् एव निदानम्

नियन्तव्यः सदा कोपो बाल वृद्ध आतुरेषु च

धान्यानां सङ्ग्रहो राजन्न् उत्तमः सर्व संग्रहात्

विषमो ऽपि यथा नक्रः सलिलान् निसृतो वशः

गृध्रः स्वगतं चिन्तयति क्रियताम् अत्र प्रतीकारः

किंच

ततः स्त्रिया अपि स्वामि पुत्र शोक आर्तया तद् अनुष्ठितम्

वनाद् विनिर्गतः शूरः सिंहो ऽपि

मन्त्री ब्रूते श्रीमतां कथम् आपदः

अथवा दान मानाभ्याम् वासितं धन दम् हि तत्

मया उक्तम् कथम् एतत् पक्षिणः कथयन्ति

उद्यतेष्व् अपि शस्त्रेषु दूतो वदति न अन्यथा

एतैस् त्यक्तो महीपालः प्राप्नोति खलु वाच्य ताम्

राजा आह कथम् अधुना सु अल्प बलेन तत् सम्पद्यते

यतः कर्पूरद्वीपः स्वर्ग एव

अत्र अन्तरे शुकेन उक्तम् देव कर्पूरद्वीप आदयः लघु द्वीपाः जम्बूद्वीप अन्तर्गताः एव

दायादाद् अपरो यस्मान् न अस्ति भेद करः द्विषाम्

आत्म उदयः पर ग्लानिः द्वयं नीतिर् इति इयती

एकत्र वृक्षे काक वर्तकौ सुखं निवसतः

अवस्कन्द भयात् राजा प्रजागर कृत श्रमम्

अथ विष्णुशर्मा प्राह विग्रहः श्रुतो भवद्भिः

स्वामी अमात्यः च राष्ट्रं च दुर्गं कोशो बलं सुहृत्

अतो दूतो ऽयं शुको अत्र आश्वास्य तावत् ध्रियताम् यावद् दुर्गं सज्जीक्रियते यतः

अथ आगत्य प्रणम्य मेघवर्णो ब्रूते देव दृष्टि प्रसादम् कुरु

पापं स्त्री मृगया द्यूतम् अर्थ दूषणम् एव च

मन्त्री ब्रूते देव तथा अपि सहसा यात्रा करणम् अनुचितम्

यत्र तत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवेष्टितः

सेवितव्यो महा वृक्षः फल छाया समन्वितः

अप्रसादो ऽनधिष्ठानं देय अंश हरणम् च यत्

असंस्थितम् अभूयिष्ठं वृष्टि वात समाकुलम्

इत्य् आत्मना द्वितीयेन मन्त्रः कार्यो महीभृता

नदी अद्रि वन दुर्गेषु यत्र यत्र भयं नृप

उपजापश् चिर आरोधः ऽवस्कन्दस् तीव्र पौरुषम्

अपरं च

किन्तु

तद् वचनम् आकर्ण्य संतुष्टो राजा स आश्चर्यम् चिन्तयामास कथम् अयं श्लाघ्यो महा सत्त्वः यतः

श्रियं ह्य् अविनयो हन्ति जरा रूपम् इव उत्तमम्

वर्धनाद् रक्षणं श्रेयस् तद् अभावे सद् अप्य् असत्

यतः

शुको ऽपि विन्ध्य अचलम् गत्वा स्वस्य राजानं चित्रवर्णं प्रणतवान्

एकदा तेन प्राप्तो भिक्षुर् लगुडेन व्यापादितः

यतो विजिगीषोर् अ दीर्घसूत्र ता विजय सिद्ध्याः अवश्यम्भावि लक्षणम्

भवे अस्मिन् पवन उद्भ्रान्त वीचि विभ्रम भङ्गुरे

उक्तं च पुत्र प्रसन्नो ऽस्मि ते एतावता साहसेन अलम्

पालयन्न् अपि भूपालः प्रहसन्न् अपि दुर्जनः

किंच

काक सङ्गात् हतः हंसस् तिष्ठन् गच्छंश् च वर्तकः

एतत् सर्वं नित्य कृत्यम् कृत्वा राजद्वारम् अहर्निशं खड्ग पाणिः सेवते

यतः

स्व योधैः रक्षितस्य अपि शयनं योगनिद्रया

महान् अप्य् अल्प ताम् याति निर्गुणे गुण विस्तरः

कर्मणि व्यज्यते प्रज्ञा सुस्थे को वा न पण्डितः

युध्यमाना हय आरूढाः देवानाम् अपि दुर्जयाः

शुको ऽपि मम पश्चाद् आगच्छन्न् आस्ते

यो येन प्रतिबद्धः स्यात् सह तेन उदयी व्ययी

कदाचित् ग्रीष्म समये परिश्रान्तः कश्चित् पथिकस् तत्र तरु तले धनुष्काण्डं संनिधाय सुप्तः

किंतु

यतः

मद् पुत्रम् चूडामणि नामानम् सर्वज्ञस्य संमत्या राजानं करिष्यसि

ऽपि शौण्डिकी हस्ते वारुणी इति अभिधीयते

ततो राजा मन्त्री च तत्र स्थितौ अन्ये अन्यत्र गताः

तत्र निर्मित नीड कोडे पक्षिणः सुखेन निवसन्ति

मित्र अमात्य सुहृद् वर्गाः यदा स्युर् दृढ भक्तयः

अन्यच् च

दक्षः श्रियम् अधिगच्छति पथ्य आशी कल्य ताम् सुखम् अ रोगी
शशिनो व्यपदेशेन शशकाः सुखम् आसते

किन्तु देव स्वभाव एष मूर्खानाम्

सदा एव अ वध्य भावेन दूतः सर्वं हि जल्पति

विदुषां जीवनं मूर्खः सत् वर्णः जीवनं सताम्

चक्रवाको ब्रूते देव प्रणिधिस् तावत् तत्र प्रहीयताम्

स परैर् हन्यते मूढो नील वर्ण शृगाल वत्

तं विलोक्य राजा उवाच शुक का वार्ता कीदृशो ऽसौ देशः

तदा स त्वरम् उपसृत्य सारसेन स्व देह अन्तरितः राजा जले क्षिप्तः

ईदृशि प्रस्तावे अमात्याः तावद् अवश्यम् एव पुरस्कर्तव्याः

तद् यथा अयम् परिचीयते तथा कुरुत

तन् मम मांस असृज् विलिप्तेन द्वार वर्त्मना तावत् प्रविशतु शत्रुः

स्थितस्य अर्धम् दुःखितेभ्यः

बकः पृच्छति कथम् एतत्

अतो ऽहं तेन राज्ञा यथाव्यवहारं सम्पूज्य प्रस्थापितः

अथ कुक्कुटेन आगत्य राजहंसस्य शरीरे खरतर नख आघातः कृतः

तत् कथं स्यात् पुनर् इह आवासः भवत्याः

भगवत्य् उवाच पुत्र अनेन ते सत्त्व उत्कर्षेण भृत्य वात्सल्येन च सर्वथा संतुष्टा अस्मि

भूमिर् मित्रं हिरण्यं च विग्रहस्य फलं त्रयम्

अस्ति नर्मदा तीरे पर्वत उपत्यकायाम् विशालः शाल्मली तरुः

दुर्मन्त्रिणं कम् उपयान्ति न नीति दोषाः

असंतुष्टा द्विजा नष्टाः संतुष्टाश् च महीभृतः

तदा अहम् तैः पक्षिभिः दुष्टैः कथम् मद् भूमौ चरसि इत्य् अभिधाय राज्ञश् चित्रवर्णस्य समीपं नीतः

अपरं च

ब्राह्मणः पर मर्म ज्ञः दूतः स्यात् प्रतिभानवान्

साम्ना दानेन भेदेन समस्तैर् अथवा पृथक्

विजयतां शूद्रको महा राजः

ततः गृहीतं गृहीतं दुर्गम् इति कोलाहलं श्रुत्वा सर्वतः प्रदीप्त अग्निम् अवलोक्य राजहंस सैनिकाः बहवो दुर्ग वासिनः च स त्वरम् ह्रदं प्रविष्टाः यतः

जनयन्ति सुतान् गावः सर्वा एव गो आकृतीन्

वरम् अल्प बलम् सारं न कुर्यान् मुण्डमण्डलीम्

आधार आधेय भावेन गज इन्द्रः इव दर्पणे

एतत् श्रुत्वा पक्षिभिर् उक्तम् अनयोः देशयोः को देशो भद्रतरो राजा च

तथा च उक्तम्

हत्वा भिक्षुं यतो मोहान् निधि अर्थी नापितो हतः

इत्य् आलोच्य अहम् अपि तूष्णीं स्थितः

अथ रथकारो ग्राम अन्तरम् गत इत्य् उपजात विश्वासः स जारः संध्या काले एव आगतः

पुरस्कृत्य बलं राजा योधयेद् अवलोकयन्

अन्यच् च

विस्तीर्ण ता अति वैषम्यम् रस धान्य इध्म संग्रहः

नन्दं जघान चाणक्यस् तीक्ष्ण दूत प्रयोगात्

धर्मः स नो यत्र न सत्यम् अस्ति सत्यं न तद् यच् छलम् अभ्युपैति

मुदं विषादः शरदं हिमागमस् तमो विवस्वान् सुकृतं कृतघ्न ता

पार्श्वयोर् उभयोर् अश्वा अश्वानां पार्श्वतो रथाः

शूद्रक उवाच किं ते वर्तनम्

शृगालाश् च तं विशिष्ट वर्णम् अवलोक्य स अष्टाङ्ग पातम् प्रणम्य ऊचुः यथा आज्ञापयति देवः इति

तथा च उक्तम्

एषा विरहिता तेन शोभना अपि न शोभते

पश्चात् सेनापतिर् यायात् खिन्नान् आश्वासयन् शनैः

किन्तु योध बल समन्वितः भूत्वा दूराद् एव तम् अवलोकय

न का अपि अन्या वार्ता विद्यते

अपि धन्वन्तरिर् वैद्यः किं करोति गत आयुषि

तात तत् को ऽधुना विलम्बस्य हेतुः एवंविधे कर्मणि देहस्य विनियोगः श्लाघ्यः

प्रसिद्ध क्षत्रिय प्रायम् बलं श्रेष्ठतमं विदुः

किन्त्व् अयं दुर्जनो बकः

राजहंसश् च द्वितीयः स्वर्गपतिः कथं वर्णयितुं शक्यते

न तथा उत्थाप्यते ग्रावा प्राणिभिर् दारुणा यथा

कालेषु कोटिष्व् अपि मुक्तहस्तस् तं राज सिंहम् न जहाति लक्ष्मीः

तन् न क्षन्तव्यम् इदानीम्

अन्यच् च

कं श्रीर् न दर्पयति कं न निहन्ति मृत्युः

स यात्रा अर्थम् शुभ लग्नम् निर्णीय ददातु

राजा आह मद् बलम् तावद् अवलोकयतु मन्त्री

चक्रवाको ब्रूते मा एवम्

यतः

अपरं च

वीरवरो ब्रूते प्रत्यहं सुवर्ण पञ्च शतानि देहि

अथ पुनः कथा आरम्भ काले राज पुत्राः ऊचुः आर्य राज पुत्राः वयम्

मां रज दर्शनम् कारय

समेयाद् विषमं नागैर् जल आढ्यम् स महीधरम्

ततो यावद् असौ पान्थ उत्थाय ऊर्ध्वम् निरीक्षते तावत् तेन अवलोकितः हंसः काण्डेन हतो व्यापादितः

गृह्यताम् अयम् उपहारः
तिस्रः कोट्यो अर्ध कोटिः च यानि लोमानि मानवे

चक्रवाको विहस्य आह देव बकेन तावद् देश अन्तरम् अपि गत्वा यथाशक्ति राज कार्यम् अनुष्ठितम्

अथ नीली भाण्ड स्वामिना इति ज्ञात्वा तस्मात् समुत्थाप्य दूरे नीत्वा असौ परित्यक्तः

चक्रवाकेण उक्तम् कृत आवासे तावद् गत्वा तिष्ठतु पश्चाद् आनीय द्रष्टव्यः

अन्यथा अहम् यथा प्राप्ताम् गतिं गच्छामि

यतः

राजा उवाच ततस् तैः पक्षिभिः किं कृतम्

चक्रवाको ब्रूते

युद्ध उद्योगम् स्व भू त्यागम् निर्दिशत्य् अविचारितम्

किन्तु विग्रहम् उपस्थितं विलोक्य व्यवह्रियताम् यतः

अत्र मरु स्थले पतिता यूयं किं कुरुथ

न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम्

मन्त्री कथयति

धनानि जीवितं च एव पर अर्थे प्राज्ञ उत्सृजेत्

अत एव मे शशाङ्क इति प्रसिद्धिः

राजा आह काकः प्राज्ञो बहुदृश्वा च तद् भवति स संग्राह्यः

नाशयेत् कर्षयेत् शत्रून् दुर्ग कण्टक मर्दनैः

स विश्वस्तो नियोक्तव्यः प्राणेषु च धनेषु च

ततो ऽसौ यावद् मद् दुर्ग द्वार रोधम् न करोति तावन् नदी अद्रि वन वर्त्मसु तद् बलानि हन्तुं सारस आदयः सेनापतयो नियुज्यन्ताम्

तदा तेन उक्तम् देव अहं वीरवरः

प्रवेशश् च अपसारः च सप्ता एताः दुर्ग सम्पदः

गत्वा च वीरवरेण रुदती रूप यौवन सम्पन्ना सर्व अलंकार भूषिता काचित् स्त्री दृष्टा पृष्टा च का त्वम् किमर्थं रोदिषि इति

यतः

वरं स्वामि मनस् दुःखम् तद् नाशः न त्व् अकार्यतः

यथा आज्ञापयति देवः इत्य् अभिधाय प्रतीहारः शुकं गृहीत्वा तम् आवास स्थानम् गतः

भक्तो गुणी शुचिर् दक्षः प्रगल्भो अ व्यसनी क्षमी

राजा आह सत्यम् एव एतत्

स कियद् दूरं गत्वा पुनर् आगत्य पर्यङ्क तले स्व गृहे निभृतं स्थितः

तस्य राज्य अधिकारः न अस्ति

किन्तु

ततस् तेन रजकेन असौ व्याघ्र चर्मणा प्रच्छाद्य अरण्यक समीपे सस्य क्षेत्रे विमुक्तः

किं बहुना तस्मिन् जीवति जीवामि

अपरं च

तस्य गर्दभो अति भार वहनात् दुर्बलो मुमूर्षुर् इव अभवत्

एकः शतं योधयति प्राकार स्थः धनुर्धरः

तथा हि

अतो ऽहं ब्रवीमि विद्वान् एव उपदेष्टव्यः इत्यादि

अपरं च

चक्रवाको ब्रूते देव काक एव असौ सम्भवति

तद् अहं तद् आज्ञया ब्रवीमि शृणु

स च द्वितीयं विश्वास पात्रम् गृहीत्वा यातु

यतः

देव त्वं च स्वामी सर्वथा रक्षणीयः

देव वर्तक कथाम् अपि कथयामि

ततो मया उपजात कोपेन उक्तम् अयम् युष्मदीयो मयूरः केन राजा कृतः

अ प्राप्यम् अपि वाञ्छन्ति किं पुनर् लभ्यते अपि यत्

ततस् तथा अनुष्ठिते तद् वृत्तम्

दुर्गस्य लङ्घन उपायाः चत्वारः कथिता इमे

यद्य् एवं तदा कथं तेन शुकस्य अभिभव उद्योगः कृतः अपरं च शुकस्य आगमनात् तस्य विग्रह उत्साहः

तेन मद् विपक्ष पक्षे नियुक्तः कथं संगृह्यते तथा च उक्तम्

तद् अवशिष्टं भोज्य विलास व्ययेन

तत् सर्वं दृष्ट्वा राजा स आश्चर्यम् चिन्तयामास

सारसो ब्रूते शृणु देव

तेन धन अर्थिना महता क्लेशेन भगवांश् चन्द्र अर्ध चूडामणिः चिरम् आराधितः

यतः

अपरं च

शतं दद्यान् न विवदेद् इति विज्ञस्य संमतम्

ततो जारेण उक्तम् किम् इति त्वम् अद्य मया सह निर्भरं न रमसे विस्मिता इव प्रतिभासि मे त्वम्

ततस् तेन व्याघ्र सिंह आदीन् उत्तम परिजनान् प्राप्य सदसि शृगालान् अवलोक्य लज्जमानेन अवज्ञया स्व ज्ञातयः सर्वे दूरीकृताः

विष्णुशर्मा उवाच स तावत् सत्त्व क्रीतान् अक्षय लोकान् विद्याधरी परिवृत्तः ऽनुभवतु महासत्त्वः

विजयो ब्रूते

यतनेन को ऽप्य् मद् दुर्गे प्राग् एव नियुक्तः

अदुर्ग विषयः कस्य न अरेः परिभव आस्पदम्

दूत उवाच यद्य् एवं तद् अत्र सरसि कोपात् कम्पमानं भगवन्तं शशाङ्कं प्रणम्य प्रसाद्य च गच्छ

अन्यच् च

ततो मया अपि आलोचितं प्रज्ञा हीनः ऽयं राजा

एवम् उक्तवति दूते यूथ पतिः भयाद् इदम् आह प्रणिधे इदम् अज्ञानतः कृतम्

राजा आह कदाचिच् चलिता लक्ष्मीः

अभेदेन च युध्येत रक्षेच् च एव परस्परम्
कौर्मं सङ्कोचम् आस्थाय प्रहारम् अपि मर्षयेत्

राज्ञा च चिन्तितम् अयम् एकाकी राज पुत्रः मया सूचि भेद्ये तमसि प्रहितः

यूथ पतिः आह कार्यम् उच्यताम्

उद्यतेष्व् अपि शस्त्रेषु दूतो वदति न अन्यथा

कर्मस्व् अदृष्ट कर्मा यः शास्त्र ज्ञः ऽपि विमुह्यति

यथा प्रभु कृतात् मानाद् युध्यन्ते भुवि मानवाः

मन्त्रिभिः सु भटैः युक्तः प्रतिगृह्य बलं नृपः

अपरं च

दूषयेच् च अस्य सततं यवसान् न उदक इन्धनम्

गच्छ विजयी भव

राजा मत्तः शिशुश् च एव प्रमदा धन गर्वितः

राज्य अङ्गानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयो ऽपि च

यस्य न अस्ति स्वयं प्रज्ञा शास्त्रं तस्य करोति किम्

शत्रूणां विपरीताश् च कर्तव्यो विग्रहस् तदा

यतः

विग्रहः श्रूयतां यस्य अयम् आद्यः श्लोकः

तेन त्वया यावज्जीवं सुखिना भवितव्यम्

अन्यच् च

ततो ऽसौ प्रतिज्ञाय चलितः

तथा च उक्तम्

अतस् तस्य प्रमादितो बलं गत्वा यथावकाशं दिवानिशं घ्नन्त्व् मद् सेनापतयः

तथा च उक्तम्

ततस् तेन दृष्टः काकः पलायितः

दिश् मार्गाणाम् विशोधि त्वम् पत्ति कर्म प्रचक्षते

यस्मै दद्यात् पिता त्व् एनां भ्राता वा अनुमते पितुः

तथा च उक्तम्

अतो ऽहं ब्रवीमि प्रयक्षे अपि कृते दोषे इत्यादि

नित्यं भृत्य अनुपेक्षा च तस्य स्याद् धन दा धरा

कुर्याद् असार भङ्गः हि सार भङ्गम् अपि स्फुटम्

यद् एते चन्द्रसरस् रक्षकाः शशकास् त्वया निःसारितास् तद् अनुचितं कृतम्

स किं भृत्यः स किं मन्त्री य आदाव् एव भूपतिम्

किं मन्त्रेण अननुष्ठाने शास्त्र विद् पृथिवीपतेः

पुण्याल् लब्धं यद् एकेन तन् मम अपि भविष्यति

उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये

विजिगीषुर् यथा पर भूमिम् आक्रमति तथा कथय

पृष्टश् च कस् त्वम् कुतः समागतो ऽसि

उपरुध्य अरिम् आसीत राष्ट्रं च अस्य उपपीडयेत्

तद् अहम् अपि गत्वा किम् एतद् इति निरूपयामि

वर्तन विनियोगः च राज्ञा सु निभृतम् निरूपितः

दीर्घमुखो ब्रूते ततः पश्चात् तैः पक्षिभिर् उक्तम् अरे पापा दुष्ट बकैः अस्माकं भूमौ चरन्न् अस्माकं स्वामिनम् अधिक्षिपसि

अपीडयन् बलं शत्रूञ् जिगीषुर् अभिषेणयेत्

तद् देव कार्पण्यं विमुच्य स्व भटाः दान मानाभ्याम् पुरस्क्रियन्ताम्

ततो वीरवरेण स्व गृहम् गत्वा निद्रायमाणा स्व वधूः प्रबोधिता पुत्रश् च

चक्रवाको ब्रूते देव विजने ब्रवीमि

शृणु

अतो ऽहं पर्वत शिखरम् आरुह्य यूथ नाथम् संवादयामि

अतो ऽहं ब्रवीमि आत्म पक्षम् परित्यज्य इत्यादि

ततो मया उक्तम् यदि वचन मात्रेण एव आधिपत्यम् सिध्यति

क्रूर अमित्रम् रणे च अपि भङ्गं दत्त्वा विघातयेत्

तेन देव पादानाम् आनृण्यम् उपगच्छामि

तथा च उक्तम्

यदि समरम् अपास्य न अस्ति मृत्योः भयम् इति युक्तम् इतो ऽन्यतः प्रयातुम्

तद् मरणे च अनुमरणम् करिष्यामि इति प्रतिज्ञा वर्तते

उक्तं च तेन देव अज्ञानाद् अनेन अपराधः कृतः

आहवेषु च ये शूराः स्वामि अर्थे त्यक्त जीविताः

प्रत्यक्षे अपि कृते दोषे मूर्खः सान्त्वेन तुष्यति

ततः स राजा प्रातः शिष्ट सभाम् कृत्वा सर्वं वृत्तान्तं प्रस्तुत्य प्रसादात् तस्मै कर्णाटक राज्यम् ददौ

शुकः कथयति

मन्त्री ब्रूते संचिता अपि विनश्यति

दाता न अपात्र वर्षी च प्रगल्भः स्याद् अ निष्ठुरः

आत्म पक्षम् परित्यज्य पर पक्षेषु यो रतः

मन्त्र ज्ञम् व्यभिचार विवर्जितम्

गच्छता च तेन आलोचितम् कथं मया गज यूथ नाथ समीपे स्थित्वा वक्तव्यम्

सु प्रसन्न मुखा भर्तुः सा नारी धर्म भाजनम्

तत्र चित्र वर्णः नाम मयूरः पक्षि राजः निवसति

राजा अब्रवीत् भवतु कारणम् अत्र पश्चान् निरूपणीयम्

ततो अन् उदिते एव भास्करे चतुर्ष्व् अपि दुर्ग द्वारेषु प्रवृत्ते युद्धे दुर्ग अभ्यन्तर गृहेषु एकदा काकैर् अग्नि निक्षिप्तः

षष् कर्णः भिद्यते मन्त्रस् तथा प्राप्तश् च वार्तया

अस्त्य् अरण्ये कश्चिद् शृगालः स्व इच्छया नगर उपान्ते भ्राम्यन् नीली भाण्डे निपतितः
जायते पुण्य योगेन पर अर्थे जीवित व्ययः

किंच

एतत् सर्वं श्रुत्वा मन्दमतिः स रथकारः धन्यो ऽहं यस्य ईदृशा प्रिय वादिनी स्वामि वत्सला च भार्या इति मनसि निधाय तां खट्वां स्त्री पुरुष सहिताम् मूर्ध्नि कृत्वा स आनन्दम् ननर्त

व्याल ग्राही यथा व्यालं बलाद् उद्धरते बिलात्

चक्रवाको ब्रूते

ततः सर्वान् शिष्टान् आहूय राजा मन्त्रयितुम् उपविष्टः

खड्ग धारा परिष्वङ्गम् लभन्ते ते सु निश्चितम्

मन्त्री प्रहस्य ब्रूते देव मा भैषीः

पश्चात् तत उत्थातुम् असमर्थः प्रातर् आत्मानं मृत वत् संदर्श्य स्थितः

स मूर्खः कालम् अ प्राप्य यो ऽपकर्तरि वर्तते

अकाल सहम् अति अल्पम् मूर्ख व्यसनि नायकम्

यदि बहिर् निःसृत्य योद्धव्यम्

अकाल कुसुमानि इव भयं संजनयन्ति हि

विभूतयः शक्यम् अवाप्तुम् ऊर्जिता नये च शौर्ये च वसन्ति सम्पदः

एष दुष्टो मद् देशे चरन्न् अपि देव पादान् अधिक्षिपति

अत्र अपि प्रधान अङ्गम् राजा

ततश् चित्रवर्णो विषण्णः स्व मन्त्रिणम् दूरदर्शिनम् आह तात किम् इत्य् मद् उपेक्षा क्रियते किं क्वाप्य् अविनयो मम अस्ति तथा च उक्तम्

इत्य् आलोच्य आत्मनः शिरश् चिछेद

पश्चात् सारसो ऽपि बहुभिः पक्षिभिः समेत्य चञ्चु प्रहारेण विभिद्य व्यापादितः

वृक्ष गुल्म आवृते चापैर् असि चर्म आयुधैः स्थले

वेद्यानाम् आतुरः श्रेयान् व्यसनी यो नियोगिनाम्

अथ राज पुत्रैः उक्तं तस्मिन् राजहंस पक्षे पुण्यवान् स सारस एव येन स्व देह त्यागेन स्वामी रक्षितः

तथा अनुष्ठिते चित्रवर्णस्य सैनिकाः सेनापतयश् च बहवो निहताः

क्रतौ विवाहे व्यसने रिपु क्षये यशस्करे कर्मणि मित्र संग्रहे

देवतासु गुरौ गोषु राजसु ब्राह्मणेषु च

यतः

यदि दैवात् फलं न अस्ति छाया केन निवार्यते

मध्ये कलत्रं स्वामी च कोशः फल्गु च यद् बलम्

उदेत्य् उदीयमाने च रवाव् इव सरोरुहम्

यतः

ततो ऽसौ भिक्षुकस् तद् क्षणात् सुवर्ण कलसः भविष्यति

धूर्तः स्त्री वा शिशुर् यस्य मन्त्रिणः स्युर् महीपतेः

तद् भवतु तावद् वृष्टेर् उपशमः

तद् निमित्तः वरं त्यागो विनाशे नियते सति

ततो राजा अपि खड्गम् आदाय तद् अनुसरण क्रमेण नगराद् बहिर् निर्जगाम

तत्र क्षौर करणाय आनीतेन नापितेन तत् सर्वम् आलोक्य चिन्तितम् _ निधि प्राप्त्याः अयम् उपायः

यदा एतत् निश्चितं भावि कर्तव्यो विग्रहस् तदा

कालिमा कालकूटस्य न अपैति ईश्वर संगमात्

राजा आह अलम् अनेन अतीत उपालम्भनेन

तथा च उक्तम्

रथानां पार्श्वतो नागा नागानां च पदातयः

छिद्रं मर्म च वीर्यं च सर्वं वेत्ति निजो रिपुः

त्वं च जारः पाप मतिः मनस् लौल्यात् पुष्प ताम्बूल सदृशः कदाचित् सेव्यसे कदाचिन् न सेव्यसे च

कालयापो ऽप्रतीकारस् तद् वैराग्यस्य कारणम्

अहं देव दुर्ग अधिकारी

तत्र तत्र च सेना नीः यायाद् व्यूहीकृतैर् बलैः

राजा आह न कदाचिद् एतत्

मन्त्री कथयति

राजा आह आगन्तुका अपि कदाचिद् उपकारका दृश्यन्ते

तौ निद्रां परित्यज्य उत्थाय उपविष्टौ

शक्तिधर माता उवाच यद्य् एतन् न कर्तव्यं तत् केन अन्येन कर्मणा गृहीतस्य महा वर्तनस्य निष्क्रयो भविष्यति

यदि न स्यान् नरपतिः सम्यक् न इता ततः प्रजा

तद् अत्र भवत् प्रतापात् एव दुर्गं भङ्क्त्वा कीर्ति प्रताप सहितम् त्वाम् अचिरेण कालेन विन्ध्य अचलम् नेष्यामि

प्रकृतिः स्वामिनं त्यक्त्वा समृद्धा अपि न जीवति

दिवा सुप्तम् सदा हन्यान् निद्रा व्याकुल सैनिकम्

राजा आह

मूर्खः सु अल्प व्यय त्रासात् सर्व नाशम् करोति हि

यतः

तद् अहम् अप्य् एवं किं न करोमि ततः प्रभृति स नापितः प्रत्यहं तथाविधो लगुड हस्तः सु निभृतम् भिक्षोर् आगमनं प्रतीक्षते

अथ भगवत्या सर्वमङ्गलया प्रत्यक्ष भूतया राजा हस्ते धृतः

संधाय युवराजेन यदि वा मुख्य मन्त्रिणा

दूरे भीरु त्वम् आसन्ने शूर ता महतो गुणः

विशन्ति सहसा मूढा ये अ विचार्य द्विषत् बलम्

तत् श्रुत्वा वीरवरः प्रणम्य चलितः

कर्णे कथयति एवम् एवम्