tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
पार्श्वयोर् महिषी क्षीर चूर्ण मण्डूर फाणितैः

अत्र यन्त्रं तु

अनेन विधिना हिङ्गुल स्थस्य सूतस्य अपि उत्थापनं भवति

तत् उत्थापनम् इति उक्तम् मूर्छा व्यापत्ति नाशनम् इति

अमुना विरेचनेन उक्त शोधनेन सूतः सु विशुद्धः भवेत् विशेष शुद्धः भवेद् इति उत्थापनम्

अष्ट अङ्गुल परीणाहम् आनाहेन दश अङ्गुलम्

अधस् भाण्डे मुखं च तस्य भाण्डस्य उपरिवर्तिनः

पातनयन्त्रे स्थाली द्वय सम्पुटे सम्यक् विधानेन उत्थितः सन्

विलिप्य शोषयेत् संधिं जल आधारे जलं क्षिपेत्

कस्मात् काञ्जिकं सौवीरं पूर्व वर्णितम् तद् क्वाथ संयोगात् इति अर्थः

चुल्ल्याम् आरोपयेत् एतत् पातनायन्त्रम् ईरितम्

सूतो नाग वङ्ग परिमुक्तः भवति नाग वङ्गाभ्याम् दोषाभ्यां विरहितः पारदो भवति इति अर्थः किंविशिष्टः सन् समुत्थितः सन्

ऊर्ध्वं स्थापनम् उत्थापनम्

षोडश अङ्गुल विस्तीर्ण पृष्ठस्य आस्ये प्रवेशयेत्
रथन्तरे प्रस्तुते पृथिवीं हस्ताभ्यां गच्छेद् देव रथस्य अन् अपव्याथाय

रथन्तरम् एव तद् बृहतो मुखतो युनक्ति

आ रथन्तरम्

बृहति प्रस्तुत आ इत्य् उक्त्वा आदिम् आददीत

रथी भवति य एवं वेद

यदि बार्हतः सोमः स्याद् रथन्तरं न अन्तरियात्

एष वै देव रथः

हो वै बृहत्

अस्थूरिं देव रथम् करोति प्रति यज्ञं स्थापयति प्रत्य् आत्मना तिष्ठति

औशन कावे आणी नौधस कालेये बन्धुर अधिष्ठानम् वामदेव्यम् उपस्थो यज्ञायज्ञीयम् अध्यास्थाता स एष पुरुषः

बृहद् एव तद् रथन्तरस्य मुखतो युनक्ति

एष वाव देव रथः यद् रथन्तरम्

रथन्तरे प्रस्तुते हो इत्य् उक्त्वा आदिम् आददीत
किट्टं लोह मलम् पुरो गुग्गुलुः तयोः संयोगात् ध्मातैः माक्षिक रस दरद रूपैः पूर्व उक्तैः किट्टो भवेत् पुनः किट्टतो रस साकम् सूत मिश्रितम् सत्त्वं सारं निपतति तत् सत्त्वम् भस्म जनयति उत्पादयति

तत् च आह किट्ट पुर संयोगात्

तस्य अपि भस्मनः सत्त्वं च निपतति इत्यर्थः
सः अस्य आत्मा अमुष्मिन् आदित्ये सम्भवति

सा या मनुष्य योनिः मनुष्य लोके एव स

तस्मात् यः गार्हपत्ये जुहुयात् अकृतम् करोति इति एव एनम् मन्येरन्

स यत् जुहोति यः साधु करोति एतस्याम् एव एनत् देव योनौ आत्मानम् सिञ्चति

एषा ह वै देव योनिः देव लोकः

तस्मात् उ समानस्य एव रेतसः सतः यादृशः एव भवति तादृशः जायते

तत् स्त्रियै प्रजननम्

सः इमान् प्राणान् आकाशान् अभिनिर्वर्तते

स यद् अस्माल् लोकाद् एवंवित् प्रैति

तस्मात् उ कल्याणीम् जायाम् इच्छेत कल्याणे मे आत्मा संभवात् इति

स ह एवम् विद्वान् द्वि आत्मा द्वि योनिः

एक आत्मा ह एव एक योनिः एतत् अ विद्वान्

देव योनिः ह एव अन्या मनुष्य योनिः अन्या

तस्य वै सम्भविष्यतः प्राणाः अग्रे प्रविशन्ति अथ रेतः सिच्यते
यथा एतत् हुते बलि हरणम्

ताम् न मिथस् संसादयेत्

यथा उ एतत्

ब्राह्मणेन ब्राह्मण्याम् उत्पन्नः

प्रथम गर्भायाः चतुर्थे मासि

विज्ञाते गर्भे

अथ अस्याः उपोत्थाय

प्रथम गर्भायाः चतुर्थे मासि

अथ आभ्याम् पञ्चमे अहनि

यथा एतत् हुते बलि हरणम्

विज्ञाते गर्भे

अथ आभ्याम् पञ्चमे अहनि

आनयन्ति एतम् अग्निम्

अथ शुचौ समे देशे

ब्राह्मणेन ब्राह्मण्याम् उत्पन्नः

आवेद्य अर्घ्यम् कुर्यात्

आनयन्ति एतम् अग्निम्

अथ अस्याः उपोत्थाय ताम् न मिथस् संसादयेत्

यथा उ एतत्
सद्योजातस्य च आह्वानम् अनेन प्रथमं चरेत्

सूत उवाच

ॐ भूः विष्णवे आदि भूताय सर्व आधाराय मूर्तये स्वाहा

कामा बुद्धिः च रात्रिः च त्रासनी मोहिनी तथा

रजा रक्षा रतिः पाल्या कान्तिस् तृष्णा मतिः क्रिया

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डम् पञ्चवक्त्रपूजनं नाम एकविंशः ऽध्यायः

ॐ हैं तत्पुरुषाय एव निवृत्तिः च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिः न केवला

पञ्चवक्त्र अर्चनम् वक्ष्ये पृथग् यद् भुक्ति मुक्ति दम्

ॐ हौं ईशानाय नमो निश्चला च निरञ्जना

सिद्धिः ऋद्धिः धृतिः लक्ष्मी मेधा कान्तिः स्वधा स्थितिः

शशिनी च अङ्गना च एव मरीचिः ज्वालिनी तथा

मनोन्मनी अघोरा च तथा मोहा क्षुधा कलाः

ॐ हां सद्योजाताय एव कला हि अष्टौ प्रकीर्तिताः
वस्व्य् असि रुद्रा असि अदितिर् अस्य् आदित्या असि शुक्रा असि चन्द्रा असि इति

अथ पत्नी यजमानम् ईक्षते त्वष्टीमती ते सपेय सु रेताः रेतो दधाना वीरं विदेय तव संदृशि इति

अपोद्धृत्य हिरण्यं स्फ्येन वा कृष्णविषाणया वा पदं परिलिखति परिलिखितं रक्षः परिलिखिता अरातय इदम् अहं रक्षसो ग्रीवा अपिकृन्तामि यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इदम् अस्य ग्रीवा अपिकृन्तामि इति

अथ पत्नीं सोमक्रयण्या समीक्षयति सं देवि देव्या उर्वश्या पश्यस्व इति

अथ एतस्मिन् पदे हिरण्यं निधाय संपरिस्तीर्य अभिजुहोति पृथिव्यास् त्वा मूर्धन्न् आजिघर्मि देवयजन इडायाः पदे घृतवति स्वाहा इति

उत्सृजन्ति सोमक्रयणीम्

अथ एनत् स्फ्येन उपसंग्राहम् यावत्त्मूतं पद्धरण्यां संवपत्य् अस्मे रायो ऽस्मे राय इति त्रिः

अथ एनम् पद आशयम् अद्भिर् उपसृजति

सप्तमं पदम् अभिगृह्णाति बृहस्पतिस् त्वा सुम्ने रण्वतु रुद्रो वसुभिर् आचिकेत्व् इति

अथ एनत् हिरण्यम् अद्भिः प्रक्षाल्य मध्यमायाम् अङ्गुलौ बध्नीते

अथ यजमानः सोमक्रयणीम् ईक्षते मा अहम् रायस्पोषेण वियोषम् इति

त्वे राय इति यजमानाय प्रयच्छति
तस्माद् उ पुरस्ताद् अन्ये होत्रकाः सदः प्रसर्पन्ति पश्चा अछावाकः पश्चा इव हि हीनो ऽनुसंजिगमिषति

तासां वै होत्राणाम् आयतीनाम् आजयन्तीनाम् अछावाकीया अहीयत तस्याम् इन्द्र अग्नी अध्यास्ताम् इन्द्र अग्नी वै देवानाम् ओजिष्ठौ बलिष्ठौ सहिष्ठौ सत्तमौ पारयिष्णुतमौ तस्माद् ऐन्द्राग्नम् अछावाकः प्रातःसवने शंसति इन्द्र अग्नी हि तस्याम् अध्यास्ताम्

तेषां वै देवानाम् असुराः सदस्यान् अग्नीन् निर्वापयांचक्रुस् ते देवा आग्नीध्राद् एव सदस्यान् अग्नीन् विहरन्त तैर् असुर रक्षांसि अपाघ्नत तथा एव एतत् यजमाना आग्नीध्राद् एव सदस्यान् अग्नीन् विहरन्त्य् असुर रक्षांसि एव तद् अपघ्नते

तस्माद् यो ब्राह्मणो बहू ऋचः वीर्यवान् स्यात् सो अस्य अछावाकीयाम् कुर्यात् तेन एव सा अ हीना भवति
तेन भूतेन हविषा अयम् आ प्यायतां पुनः

त्वष्टा सहस्रम् आयूंषि दीर्घम् आयुः कृणोतु वाम्

रय्या सहस्र वर्चसा इमौ स्ताम् अन् उपक्षितौ

त्वष्टा जायाम् अजनयत् त्वष्टा अस्यै त्वां पतिम्

जायाम् याम् अस्मा आवाक्षुस् ताम् रसेन अभि वर्धताम्

अभि वर्धतां पयसा अभि राष्ट्रेण वर्धताम्
इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्र वोचम् इति सूक्तं शंसति

स स्वरवत्या वाचा शंस्तव्यः पशवो वै स्वरः पशवः प्रगाथः पशूनाम् अवरुद्ध्यै

अनुरूपं शंसति प्रजा वा अनुरूपः

स्तोत्रियं शंसत्य् आत्मा वै स्तोत्रियः

उप इन्द्रस्य प्रियं धाम गच्छति जयति परमं लोकं य एवं वेद

प्रगाथं शंसति

सा नीचैस्तराम् इव धाय्या शंस्तव्या

तम् मध्यमया वाचा शंसत्य् आत्मानम् एव तत् संस्कुरुते

प्रतिवादिनी ह अस्य गृहेषु पत्नी भवति यत्र एवम् विद्वान् नीचैस्तरां धाय्यां शंसति

स उच्चैस्तराम् इव अनुरूपः शंस्तव्यः प्रजाम् एव तत् श्रेयसीम् आत्मनः कुरुते
ब्रह्म वै बृहस्पतिः

अरूरुचत् उषसः पृश्निः अग्रियः इति रुचितवती

वीर्यम् वै त्रिष्टुभ्

स तनुम् एव एनम् तत् स रूपम् करोति

बृहद्रथन्तरवन्तम् एव एनम् तत् करोति

जागताः वै पशवः

प्रथः च यस्य सप्रथः च नाम इति घर्म तन्वः

ब्रह्मणा एव एनम् तत् भिषज्यति

अग्निम् घर्मम् सु रुचम् यामन् इष्टये इति अभिरूपम्

ईडे द्यावापृथिवी पूर्व चित्तये इति सूक्तम्

तत् उ त्रैष्टुभम्

तत् उ जागतम्

प्रजाम् एव अस्मिन् तत् दधाति

का राधत् होत्रा अश्विना वाम् इति नव विछन्दसः

तत् एतत् यज्ञस्य अन्तस्त्यम्

वीर्यम् एव अस्मिन् तत् दधाति

तान् एव अस्मिन् तत् दधाति

तस्मात् एताः विछन्दसः भवन्ति

अपश्यम् त्वा मनसा चेकितानम् इति प्रजावान् प्राजापत्यः

द्युभिः अक्तुभिः परि पातम् अस्मान् इति उत्तमया परिदधाति

विक्षुद्रम् इव वै अन्तस्त्यम् अणीयः इव च स्थवीयः इव च

रुचम् एव अस्मिन् तत् दधाति

आभाति अग्निः उषसाम् अनीकम् इति सूक्तम्

इति नु पूर्वम् पटलम्

अरिष्टेभिः अश्विना सौभगेभिः तत् नः मित्रः वरुणः मामहन्ताम् अदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः इति

यत् यज्ञे अभिरूपम् तत् समृद्धम्

अक्षी इव कर्णौ इव नासा इव इति अङ्ग समाख्यायम् एव अस्मिन् तत् इन्द्रियाणि दधाति

एतावतः ह अत्र अश्विनौ कामान् ददृशतुः

उप अश्विनोः प्रियम् धाम गच्छति जयति परमम् लोकम् यः एवम् वेद

गणानाम् त्वा गण पतिम् हवामहे इति ब्राह्मणस्पत्यम्

ग्रावाणा इव तत् इद् अर्थम् जरेथे इति सूक्तम्

तत् उ त्रैष्टुभम्

एताभिः ह अश्विनोः कक्षीवान् प्रियम् धाम उपागच्छत्

पीपिवांसम् अश्विना घर्मम् अच्छा इति अभिरूपम्

वीर्यम् एव अस्मिन् तत् दधाति

यत् यज्ञे अभिरूपम् तत् समृद्धम्
ब्रह्मचर्य अन्ते गन्धर्वे देवकुले वा द्वाव् अग्नी प्रज्वाल्य द्वौ पशू उपाकरोत्य् अर्यम्णे दक्षिणं प्राजापत्यम् उत्तरम्

तण्डुलैर् वा कुर्यात्

यथास्थानं पशुर् यथास्थानम् अवदानानि तथा हविः

अग्निं सोमं वरुणं मित्रम् इन्द्रं बृहस्पतिं स्कन्दं रुद्रं वात्सीपुत्रं भगं भग नक्षत्राणि कालीं षष्ठीं भद्रकालीं पूषणं त्वष्टारं महिषिकां च गन्ध आहुतिभिः यजेत

असंभवे त्व् एक पशुः

दश वार्षिकम् ब्रह्मचर्यं कुमारीणां द्वादश वार्षिकम् वा

अथ अतस् हविष्य कल्पम् व्याख्यास्यामः
आदाय कुम्भं दक्षिणे ऽंसे निधाय यथेतं प्रतिपरीत्य उत्तरया द्वारा उपनिष्क्रम्य उत्तरम् वेदि अन्तम् अनुपरीत्य उत्तरस्याम् उत्तरवेदि श्रोण्याम् सादयति मित्रावरुणयोर् भागधेयी स्थ इति

आह्वयति सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यं पितापुत्रीयाम्

आदाय कुम्भं सव्ये ऽंसे निधाय यथेतं प्रतिपरीत्य पूर्वया द्वारा उपनिष्क्रम्य आग्नीध्रे सादयति विश्वेषां देवानां भागधेयी स्थ यज्ञे जागृत इति

न सदसि कश्चन वसति

आदाय कुम्भं सव्ये ऽंसे निधाय दक्षिणया द्वारा उपनिष्क्रम्य दक्षिणं वेदि अन्तम् अनुपरीत्य दक्षिणस्याम् उत्तरवेदि श्रोण्याम् सादयति इन्द्र अग्न्योः भागधेयी स्थ इति

न अ दीक्षितम् वसतीवरीभिर् अभिपरिहरेयुः

अत्र आमिक्षायाः सायंदोहं दोहयति

हविर्धाने यजमानं जागरयन्ति

प्राग्वंशे पत्नीम्

आग्नीध्र ऋत्विजो वसन्ति

या यजमानस्य व्रत दुह् तस्या आशिरं कुरुत या पत्नियै तस्यै दधि ग्रहाय या घर्म दुह् तस्यै दधिघर्माय तप्तम् अन् आतक्तम् मैत्रावरुणाय शृतातङ्क्यं कुरुत आदित्य ग्रहाय इति

ततः पयांसि विशास्ति

यजमान एव एताम् रात्रिं राजानं गोपायति इति विज्ञायते

यथाचोदितं कुर्वन्ति
शिष्ट आचारः अतस् अन्यत्र

श्रवणाम् एके उपाकृत्य एतम् आ सावित्रात् कालम् काङ्क्षन्ते

त्रि रात्रम् आचार्ये

अथ अपरम्

प्रौष्ठपदीम् हस्तेन उपाकरणम्

प्राङ् वा उदङ् वा ग्रामात् निष्क्रम्य याः आपः अन् अवमेहनीयाः ताः अभ्येत्य उपस्पृश्य छन्दांसि ऋषीन् आचार्यान् च तर्पयेयुः

दुःस्वप्नेषु अद्य नः देव सवितर् इति एताम् ऋचम् जपेत्

जपेत् वा लघुषु

व्याहृतिभिः हुत्वा शिष्याणाम् सावित्री अनुवचनम् यथा उपनयने सामसावित्रीम् च सोमम् राजानम् वरुणम् इति च

तैषीम् उत्सृजन्ति

दध्नः प्राश्नन्ति दधिक्राव्णः अकारिषम् इति

आदितः छन्दसः अधीत्य यथार्थम्

आचार्याणाम् च उदक उत्सेचनम् उभयत्र

अहर् रात्रम् सब्रह्मचारिणि च प्रेते स्वे च भूमिपतौ

गीत वादित रुदित अतिवातेषु तद् कालम्

अद्भुते कुल पत्योः प्रायश्चित्तम्

खाण्डिकेभ्यः अनुवाक्याः अनुगेयाः कारयेत्

चित्य यूप उपस्पर्शन कर्ण क्रोश अक्षि वेपनेषु सूर्य अभ्युदितः इन्द्रियैः च पाप स्पर्शैः पुनर् माम् ऐतु इन्द्रियम् इति एताभ्याम् आज्य आहुती जुहुयात् आज्य लिप्ते वा समिधौ

अष्टका अमावास्यासु न अधीयीरन् पौर्णमासीषु तिसृषु कार्त्तिक्याम् फाल्गुन्याम् आषाढ्याम् च

अक्षत धानाः भक्षयन्ति धानावन्तम् करम्भिणम् इति

वंश मध्यमयोः मणिके वा भिन्ने व्याहृतिभिः जुहुयात्
तामिस्र अन्तरेषु ब्रह्मचारी स्यात् आ समापनात् आ समापनात्

अलक्ष्मी निर्णोदः

यशः अहम् भवामि इति यशस्कामः आदित्यम् उपतिष्ठेत पूर्वाह्ण मध्यन्दिन अपराह्णेषु प्रातरह्णस्य इति संनामयन्

या तिरश्ची इति सप्तमी

न पाप रोगात् न अभिचरणात् भयम्

आचित शत कामः अर्ध मास व्रतः तामिस्र आदौ व्रीहि कांस ओदनम् ब्राह्मणान् भोजयित्वा

मूर्ध्नः अधि मे इति एकैकया

भूः इति अन् अ काम मारम् नित्यम् प्रयुञ्जीत

वामदेव्य ऋचः महाव्याहृतयः

एतया एव आवृता अपरौ तामिस्रौ

प्रजापते इति उत्तमा

यजनीय प्रयोगः
तेभिः शकेम वीर्यम् जातवेदः तनू वशिन्

सर्वे आ यन्तु मे हवम्

स वः जीवन् मा मोचि

अत्र एव एनान् अभि तिष्ठ

यम् अमी पुरोदधिरे ब्रह्माणम् अपभूतये इन्द्र स ते अधस्पदम्

अग्ने ताꣳ इह मादय

प्राणम् अस्य अपि नह्यत

अति धावत अतिसराः

इमे ऐन्द्राः अतिसराः आकूतिम् सम् नमन्तु मे

अत्रा एनान् इन्द्र वृत्रहन् उग्रः मर्मणि विध्य

वैकङ्कतेन इध्मेन देवेभ्यः आज्यम् वह

इन्द्र आ याहि मे हवम्

यथा इन्द्रः उद्वाचनम् लब्ध्वा चक्रे अधस्पदम् कृण्वे अहम् अधरान् तथा अमून् शश्वतीभ्यः समाभ्यः

स्याम सुमतौ तव

अविम् वृकः इव मथ्नीत

मम एव हवम् एतन

यदि प्रेयुः देव पुरा ब्रह्म वर्माणि चक्रिरे तनू पानम् परिपाणम् कृण्वानाः यत् उपोचिरे सर्वम् तत् अरसम् कृधि

इदम् करिष्यामि

यत् असौ अमुतस् देवाः अदेवः संश्चिकीर्षति मा तस्य अग्निः हव्यम् वाक्षीत्

इन्द्रस्य वचसा हत

यान् असौ अतिसरान् चकार कृणवत् च यान् त्वम् तान् इन्द्र वृत्रहन् प्रतीचः पुनर् आ कृधि यथा अमुम् तृणहान् जनम्
पिण्डपितृयज्ञः प्रहुतानाम्

दर्श पूर्णमास प्रकृतयः पाकयज्ञाः

मधुपर्कः ब्रह्मौदनः च प्राशितानाम्

प्रयाज अभावात् च उपभृत्

हुतः हुतानाम्

अनर्थ लुप्तम्

तेषु आवृत् उपचारः तूष्णीम्
अदित्याः वः उपस्थे सादयामि

गोपीथाय वः न अरातये

ज्योतिः वैश्वानरम् उरु अन्तरिक्षम् वीहि

विष्णोः क्रमः असि

दृंहस्व

अग्नये वः जुष्टान् निर्वपामि अमुष्मै वः जुष्टान्

इदं देवानाम् इदम् उ नः सह

देवस्य वः सवितुः प्रसवे अश्विनोः बाहुभ्याम् पूष्णः हस्ताभ्याम्

दृंहन्ताम् दुर्याः

स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याम्

निः वरुणस्य पाशात् अमुक्षि

देवानाम् असि वह्नितमम् सस्नितमम् पप्रितमम् जुष्टतमम् देवहूतमम्

यच्छन्तु पञ्च

अ ह्रुतम् असि हविर्धानम्

मा ह्वार्
तत् अक्षरत् एव

तत् एनत् एतेन रसेन संदधाति

ॐ इति एव गायेत्

रसः तृप्तः अक्षरम् तर्पयति

यत् उ एव अक्षरम् न अक्षीयत तस्मात् अक्षयम्

अक्षयम् ह वै नाम एतत्

व्याहृतयः तृप्ताः वेदान् तर्पयन्ति

तत् तथा न गायेत्

न एव तथा गायेत्

अक्षरम् तृप्तम् वाचम् तर्पयति

यत् अक्षरत् एव तस्मात् अक्षरम्

तत् एतम् रसम् तर्पयति

तत् उ ह तत् न गीतम्

अक्षरम् तृप्तम् व्याहृतीः तर्पयति

वाच् तृप्ता आकाशम् तर्पयति

अथ उ द्वे इव एवम् भवतः ॐ इति

ईश्वरः ह एनत् एतेन रसेन अन्तर्धातोः

देवताः तृप्ताः लोकान् तर्पयन्ति

लोकाः तृप्ताः अक्षरम् तर्पयन्ति
ते अकामयन्त अप इमान् गरान् गीर्णान् हनीमहि इति

तेन अस्तुवत

स यो गर गिर् मन्येत अ प्रतिगृह्यस्य प्रतिगृह्य अन् आश्य अन्नस्य अन्नम् अशित्वा स एतेन स्तुवीत

तद् यद् गरान् गीर्णान् अपाघ्नत तद् एव गारस्य गार त्वम्

तेन इमान् गरान् गीर्णान् अपाघ्नत

इदं वसो सुतम् अन्ध इति गारम्

त एव इमे ऽभवन्

पशवो वा इडा

अप ह एव तं गरं गीर्णं हते

पशुष्व् एव एतत् प्रतितिष्ठति

तद् ऐडम् अच्छावाक साम भवति
साम्प्रतं चतुर्णां स्नेहानां मध्ये यो येभ्यो हितः तं दर्शयन्न् आह

अबलस्य स्नेह्य त्वम् अति दुर्बलस्य अस्नेह्य त्वम् इति अविरोधः

अपप्रसूता अयथावत् प्रसूता

अस्नेहनीयान् आह न त्व् अति मन्द अग्नि इत्यादि
अथ गृहस्थस्य विद्या अर्थिनः स्त्रिया अभ्यनुज्ञातस्य ऋतु संवेशन विच्छेद प्रायश्चित्तम् व्याख्यास्यामः

अपरेण अग्निम् आज्य शेषम् उदक शेषम् च उभौ जाया पती प्राश्नीयाताम्

वसन्तो ग्रीष्मो वर्षाः शरद् हेमन्तः शिशिरेण ऋतु कालम् उक्त्वा ब्राह्मणेभ्यो निवेदयित्वा चीर्ण व्रत अन्तेन अथ प्रदोषे देवयजनम् उदानयति

अथ देवयजन उल्लेखन प्रभृति आ अग्नि मुखात् कृत्वा पक्वाज् जुहोति यस् त्वा हृदा कीरिणा मन्यमानः इति पुरोनुवाक्याम् अनूच्य यस्मै त्वं सु कृते जातवेदः इति याज्यया जुहोति

माधवश् च स्वाहा इत्य् आ अन्तात् अनुवाकस्य

ऋतु संवेशन विच्छेद प्रायश्चित्तम् व्याख्यातम्
तस्याश् चत्वारः स्तनाः

तस्यै द्वौ स्तनौ देवा उपजीवन्ति

स्वाहाकारं च वषट्कारं च

स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारः स्वधाकारः

स्वधाकारं पितरः

हन्तकारं मनुष्याः
कृणोमि विद्वान् भेषजम् यदा अन् उन्मदितः असति

अतस् अधि ते कृणवत् भागधेयम् यदा अन् उन्मदितः असति

अग्निः ते नि शमयतु यदि ते मनः उद्युतम्
पूर्वं परिग्राहं परिगृह्णाति

द्वि स्तन व्रतम् दोहयति

आह्वयति सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्याम्

तद् अर्धरात्रे प्रयच्छति

उद्धन्ति

इदम् एव प्रसिद्धं पौरोडाशिकम्

उत्तरनाभिम् उत्साद्य अथ एनाम् प्रतिच्छाद्य आपराह्णिकीभ्याम् प्रवर्ग्य उपसद्भ्याम् प्रचरति

अथ महावेद्या उत्तराद् अंसीयाच् छङ्कोर् वेदि अन्तेन त्रीन् प्रतीचः प्रक्रमान् प्रक्रामत्य् उदञ्चं चतुर्थम्

अथ उपनिष्क्रम्य संप्रैषम् आह सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्याम् आह्वय द्वि स्तन व्रतम् दोहयत इति

उद्धताद् आग्नीध्रस् त्रिर् हरति

तच् चात्वालस्य आवृता चात्वालं परिलिखति

उत्तरवेदेर् आवृता उत्तरवेदिम् निवपति

यथासंप्रैषं ते कुर्वन्ति

त्रिर् यजुषा तूष्णीं चतुर्थम्

करणं जपति इमाम् नराः कृणुत वेदिम् एत्य वसुमतीं रुद्रवतीम् आदित्यवतीं विश्वदेव्यावतीम् वर्ष्मन् दिवो नाभा पृथिव्या यथा अयम् यजमानो न रिष्येद् इति
इदं वाम् अन्धः परिषिक्तम् आसद्य अस्मिन् बर्हिषि मादयेथाम्

इन्द्रावरुणा सुत पौ इमं सुतं सोमं पिबतं मद्यं धृतव्रतौ

युवो रथो अध्वरो देव वीतये प्रति स्वसरम् उप यातु पीतये

इन्द्रावरुणा मधुमत्तमस्य वृष्णः सोमस्य वृषणा वृषेथाम्
स यत्र उपाकृते प्रातरनुवाके पुरा ब्रह्मा व्यववदति

वाचा होता अध्वर्युः उद्गाता अन्यतराम्

स इष्ट्वा पापीयान् भवति

अन्यतराम् एव वर्तनीं संस्करोति

न हीयते ऽन्यतरा

एष ह वै यज्ञो यो ऽयं पवते

एष ह यन्न् इदं सर्वं पुनाति

तस्य मनश् च वाक् च वर्तनी

तस्माद् एष एव यज्ञः

स इष्ट्वा श्रेयान् भवति

स यथा एकपाद् व्रजन् रथो वा एकेन चक्रेण वर्तमानो रिष्यत्य् एवम् अस्य यज्ञो रिष्यति

यद् एष यन्न् इदं सर्वं पुनाति

यज्ञं रिष्यन्तं यजमानो ऽनु रिष्यति

अथ यत्र उपाकृते प्रातरनुवाके न पुरा ब्रह्मा व्यववदत्य् उभे एव वर्तनी संस्कुर्वन्ति
त्रि अहम् सायम् त्रि अहम् प्रातर् त्रि अहम् भुञ्जीत अ याचितम्

एषः एव अतिकृच्छ्रस्य विधिः एवम् विधीयते

त्रि अहम् न एव तु भुञ्जीत

एतेषु एव तु कालेषु एकैकम् पिण्डम् प्राश्नीयात्

मधु मांस लवण श्राद्धानि वर्जयेत् अ विचारयन्

कृच्छ्र विधिम् व्याख्यास्यामः देवासः यथा आचरन् वसवः रुद्राः आदित्याः मरुत् अङ्गिरसः पुरा

एतत् वसुभिः रुद्रैः आदित्यैः चरितम् व्रतम्

ब्रह्मचारी क्षपा शयः

स्त्री शूद्रम् न अभिभाषेत

सर्वाणि अहानि तिष्ठेत्

नक्तम् आसीत संश्रितः

गव अजिनम् शाणी चीरम् कुतपम् मार्गम् वा वासः उच्यते

सर्व अकुशल मोक्षाय मरुतः अपि आचरन् तथा
सु ज्यैष्ठ्यः इति कल्याण नामानम् ब्राह्मणायनम् उपस्थ उपवेशयति

तत्र उपविश्य इति उपवेशयति

यं बल्बजम् इति बल्बजं न्यस्यन्तम्

तद् आ रोहत्व् इत्य् आरोहयति

शुम्भन्या अञ्जल्योः निनयति

रसान् आशयति स्थालीपाकं च

तेन भूतेन तुभ्यम् अग्रे शुम्भनी अग्निर् जन विद् मह्यं जायाम् इमाम् अदात् सोमो वसु विद् मह्यं जायाम् इमाम् अदात् पूषा ज्ञाति विद् मह्यं जायाम् इमाम् अदाद् इन्द्रः सहीयान् मह्यं जायाम् अदाद् अग्नये जन विदे स्वाहा सोमाय वसु विदे स्वाहा पूष्णे ज्ञाति विदे स्वाहा इन्द्राय सहीयसे स्वाहा इति

तेन भूतेन इति समशनम्

वि तिष्ठन्ताम् इति प्रमदनं प्रमाय उत्थापयति

उद पात्रे उत्तरान्

आगच्छतः सविता प्रसवानाम् इति मूर्ध्नोः संपातान् आनयति

चर्म च उपस्तृणीथन इति उपस्तृणन्तम्

शर्म वर्म इति रोहित चर्म आहरन्तम्
यन् मध्ये हविषां दध्ना च पुरोडाशेन च प्रचरन्ति तस्माद् आसां मध्यमे वयसि रेतः सिक्तं सम्भवति

यत् संयाज्ये सत् छन्दसी तस्मात् समे इव जम्भे

यत् समिष्ट यजुः अ पुरोनुवाक्यावत् भवति तस्माद् अन्ततः सर्व एव प्रभिद्यन्ते

यत् हवींषि पुरोनुवाक्यावन्ति भवन्ति तस्माद् आसाम् अपरम् इव जायन्ते

यद् गायत्र्या अनूच्य त्रिष्टुभा यजति तस्माद् अधरे दन्ताः पूर्वे जायन्ते पर उत्तरे

तस्मात् सकृद् अपानिति न इद् सकृत् शूनम् स्यात् सकृत् पन्नम् वा इति

यद् अनुयाजा आज्य हविषः भवन्ति तस्माद् आसाम् उत्तमे वयसि रेतः सिक्तं न सम्भवति

यत् प्राग् बर्हिषः प्रस्तरम् अनुप्रहरति तस्माद् इमाः प्रजाः शिरस्तः प्रथमं पलिता भवन्ति

यन् मुहुर् अपानेत् सकृत् पन्नम् स्यात्

यद् उत्तमे ऽनुयाजे सकृद् अपानिति तस्माद् इदं शिश्नम् उच्चश एति नीची पद्यते

यद् आघारौ दीर्घतरौ प्राञ्चाव् आघारयति तस्माद् इमौ दंष्ट्रौ दीर्घतरौ

यद् अन्ततः सर्वम् एव अनुप्रहरति तस्माद् अन्ततः सर्व एव पलिता भवन्ति

यच् चतुर्थे प्रयाजे समानयति तस्माद् इमे श्रोत्रे अन्तरतः समे इव दीर्णे

यद् ऋचा अनूच्य यजुषा यजति तस्माद् अधरे दन्ता अणीयांसो ह्रसीयांसः प्रथीयांसो वर्षीयांस उत्तरे
यानि पयांसि दिवि आर्पितानि यानि अन्तरिक्षे बहुधा बहूनि तेषाम् ईशाने वशिनी नः अद्य प्र दत्ताम् द्यावा पृथिवी अ हृणीयमाने

पयः देवेषु पयः ओषधीषु पयः आशासु पयः अन्तरिक्षे तत् मे धाता सविता च धत्ताम्

पयः यत् अप्सु पयः उस्रियासु पयः उत्सेषु उत पर्वतेषु तत् मे धाता सविता च धत्ताम्

विश्वे तत् देवाः अभि सम् गृणन्तु
अभि त्वा वृषभा सुत इत्य् आर्षभम्

तद् एव आर्षभस्य आर्षभ त्वम्

तेन अस्तुत

ततो वै स ऋषभः सर्वासां प्रजानाम् अभवद् ऋषभ ताम् अगच्छत्

तेन अस्तुत

तद् व् एव आचक्षते दैवोदासम् इति

ततो वै स उभयं ब्रह्म च क्षत्रं च अवारुन्द्ध राजा सन्न् ऋषिर् अभवत्

स एतत् साम अपश्यत्

उभयम् एव ब्रह्म च क्षत्रं च अवरुन्द्धे राजा सन्न् ऋषिर् भवति य एवं वेद

दिवोदासो वै वाध्र्यश्विर् अकामयत उभयम् ब्रह्म च क्षत्रं च अवरुन्धीय राजा सन्न् ऋषिः स्याम् इति

ऋषभ एव स्वानां भवत्य् ऋषभ ताम् गच्छति य एवं वेद

इन्द्रो वा अकामयत ऋषभः सर्वासां प्रजानां स्याम् ऋषभ ताम् गच्छेयम् इति

स एतत् साम अपश्यत्
मित्रः कृष्टीर् अनिमिषा अभिचष्टे मित्राय हव्यं घृतवज् जुहोत स्वाहा इति मन्त्र संस्कृतम्

विष्यन्नम् अग्ने त्वं न इति जुहुयात्

प्रातर् यस्य स्कन्नो होमः स्यात् सायं न अश्नीयात्

अग्निहोत्रं चेद् अन् अभ्युद्धृतम् शर शर आस्यात् अमुं समूह इति ब्रूयात्

मित्रो जनान् यातयति ब्रुवाणो मित्रो दाधार पृथिवीम् उत द्याम्

दुह्यमाना चेद् अवभिन्द्याद् अन्यस्यां स्थाल्यां दोहयित्वा अधिश्रयेत्

कीट अवपन्नम् हिरण्य गर्भः इति वल्मीक वपायाम् अवनीय अन्याम् दुग्ध्वा पुनर् जुहुयात्

अधिश्रियमाणं चेत् स्कन्देद् अधिश्रितम् उन्नीयमानम् उन्नीतं पुनर् एव सन्नम् अ हुतम् स्कन्देत् पुनर् आनीय अन्याम् दोहयित्वा अधिश्रित्य उन्नीय जुहुयात्

मध्यमेन पर्णेन मही द्यौर् इति तद् अन्तःपरिधि देशे निनयेत्

दोहन प्रभृत्याः होम स्कन्देत् समुद्रं त्वा प्रहिणोमि इति अपो निनीय उद् उत्तमम् इत्य् अभिमन्त्र्य उद् उत्तमं मुमुग्धि न उद् उत्तमम् वरुण इति वारुण्येन आज्य आहुतीः जुहुयात्

प्राचीनं चेद् ध्रियमाणम् स्कन्देत् प्रजापतेर् विश्व भृतः स्कन्न अ हुतम् असि स्वाहा इति

न प्रयायान् न अनुगच्छेत्

यदि प्रयायाद् अनुगच्छेद् वा संवत्सरं संवत्सर अभिप्रायः वा यदि त्वरेद् ब्रह्मौदनं पक्त्वा पुनः समिधम् अभ्यादध्यात्
अजित इन्द्रिय जडयोः साम्यम् इति

अविधेर् दृष्टान्तम् आह यथा अजित इन्द्रियः लम्पटः पुमान् मोक्षं वाञ्छति

पक्षच्छेदनं कृत्वा बन्धनं कार्यम् अयम् विधिः अन्यथा त्व् अविधिः

रस बन्धने अधिकारि त्वम् दर्शयन् आह पक्षच्छेदम् इत्यादि

यो वादी अभ्र सत्त्व ग्रसनेन विना पक्षच्छेदम् कृत्वा पक्ष अपकर्तनम् अ विधाय रस बन्धम् कर्तुं पारद बन्धनम् विधातुम् ईहते चेष्टते स वादी न किम् तु जड एवम् अपण्डित इति भावः

एव अव्ययम् अन्य द्रव्य व्यवच्छेदी

कः कृत्वा रस बन्धनम् कर्तुम् ईहते बीजैः रक्त अभ्र हेम रसकैः इत्यादिभिः
ताः वै एताः प्रवत्यः नेतृमत्यः पथिमत्यः स्वस्तिमत्यः एतस्य हविषः याज्या अनुवाक्याः

तथा एव एतत् यजमानः विराड्भ्याम् इष्ट्वा स्वर्गम् लोकम् जयति

स्वस्ति ह एनम् अत्यर्जन्ति स्वर्गम् लोकम् अभि यः एवम् वेद

तासु पदम् अस्ति स्वस्ति राये मरुतः दधातन इति

स्याताम्

विराजौ एतस्य हविषः स्विष्टकृतः संयाज्ये स्याताम् ये त्रयस्त्रिंशत् अक्षरे

ते त्रयस्त्रिंशत् अक्षरे भवतः

तत् प्रथमे यज्ञ मुखे देवताः अक्षर भाजः करोति

अक्षरेण अक्षरेण एव तत् देवताम् प्रीणाति

स यत् आह स्वस्ति राये मरुतः दधातन इति तम् मरुद्भ्यः देव विड्भ्यः यजमानम् निवेदयति

त्रयस्त्रिंशत् वै देवाः अष्टौ वसवः एकादश रुद्राः द्वादशा आदित्याः प्रजापतिः च वषट्कारः च

तेभ्यः ह यः अ निवेद्य स्वर्गम् लोकम् एति ईश्वराः ह एनम् नि वा रोद्धोः वि वा मथितोः

एताभिः वै इष्ट्वा देवाः स्वर्गम् लोकम् अजयन्

स इद् अग्निः अग्नींर् अति अस्तु अन्यान् स इद् अग्निः यः वनुष्यतः निपाति इति एते

तथा एव एतत् यजमानः एताभिः इष्ट्वा स्वर्गम् लोकम् जयति

देव पात्रेण एव तत् देवताः तर्पयति

मरुतः ह वै देव विशः अन्तरिक्ष भाजनाः
उत्तम शिलाजतु पाषाणम् सूक्ष्म खण्ड प्रकल्पितम् कृतम् अति उष्ण पानीये निक्षिप्य याम एकम् स्थापयेत्

ग्रन्थ अन्तरे लोह पात्रे निष्कासनम् उक्तम्

अथ शिलाजतु शोधनम्

उपरि स्थे यत् घनं तत् अन्य पात्रे क्षिपेत्

ग्रीष्मे ग्रीष्म काले तप्त शिला च्युतम् शिलाजतु समानीय यथा भूमौ न पतति गो दुग्ध आदिभिः मर्दयेत् शुध्यति इति

चत्वारि पात्राणि असित आयसानि इति उक्त त्वात्

अथ भूमि पतितस्य शोधनं मुख्यम्
ततो वै स प्रजानाम् ऐश्वर्यम् आधिपत्यं राज्यं पर्यैत्

अथ प्रोष्ठम् आरोहत्य् आरोह प्रोष्ठं विषहस्व शत्रून् इति

अथ एनान् समुच्चित्य दर्भ स्तम्बे निदधाति तेभ्यो निधानं बहुधा व्यैच्छन् इति

समानानाम् ऐश्वर्यम् आधिपत्यं राज्यं पर्येति

अथ एनम् उष्ण उदकेन आप्लावयति बलं ते बाहुवोः सविता दधातु इति

यः कामयेत समानानाम् ऐश्वर्यम् आधिपत्यं राज्यं परीयाम् इति स एतेन यज्ञ क्रतुना यजेत

यः कामयेत् आतिष्ठ्यम् परम ताम् इयाम् इति स एतेन यज्ञ क्रतुना यजेत

प्रवपतो ऽनुमन्त्रयते मा ते केशान् अनुगाद् वर्च एतद् इति

स यदि प्राङ् वा उदङ् वा उच्चरति चार्मपक्षीभ्यां क्षौमं वसानः

अत्र एतत् द्वादश अहम् व्रतं चरति

अथ यदि दक्षिणतः पश्चाद् वा वैयाघ्रीभ्यां वृष्णि वाससम् वसानः

तेन ह एतेन मृत्युर् ईजे प्रजानाम् ऐश्वर्यम् आधिपत्यं राज्यं परीयाम् इति

अथ अस्य केशान् वपति येन अवपत् सविता क्षुरेण इति

अथ अस्य शिरः प्रमन्दयति यत् सीमन्तं कङ्कतस् ते लिलेख इति

आतिष्ठ्यं ह एव परम ताम् एति
सर्वान् शत्रून् वि सहस्व

मा त्वा दभन् पणयः यातुधानाः

तस्मिन् इन्द्रः परि अदत्त चक्षुः प्राणम् अथ उ बलम्

घृतात् उल्लुप्तः मधुमान् पयस्वान् सहस्र प्राणः शत योनिः वयः धाः

शंभूः च मयोभूः च ऊर्जस्वान् च पयस्वान् च अस्तृतः त्वा अभि रक्षतु

अस्मिन् मणौ एक शतम् वीर्याणि

इन्द्रः इव दस्यून् अव धूनुष्व पृतन्यतः

तम् ते बध्नामि आयुषे वर्चसे ओजसे च बलाय च

अस्तृतः त्वा अभि रक्षतु

त्वा अभि रक्षतु

अस्तृतः त्वा अभि रक्षतु

यः त्वा पृतन्यात् अधरः सः अस्तु

ऊर्ध्वः तिष्ठ रक्षन् अ प्रमादम् अस्तृत इमम्

पुनर् त्वा देवाः प्र नयन्तु सर्वे
तस्या एतद् अन्नाद्यम् एव मुखतो ऽपिधाय स्वस्त्य् अत्येति

एषा ह वा एकायने शिंशुमारी प्रतीपं व्यादाय तिष्ठति यद् यज्ञायज्ञीयम्

पोप्रिं वयम् अमृतं वा इति

अथ यद् इत्य् आह दिवं संस्तुतो यज्ञो गमयितव्य इत्य् आहुर् दिवम् एव एतत् संस्तुतं यज्ञं गमयन्ति

अथ यत् पोप्रिम् इत्य् आह एषः एव अस्मै पोप्रिर् भवति

यत् प्र प्र वयम् इति ब्रूयात् प्रमायुको यजमानः स्यात्

तथा ह न रूक्षो भवति

अथ यत् प्रियं मित्रं नु शंसिषम् इत्य् आह प्रियम् एव मित्रं शंसते

प्रियं मित्रं नु शंसिषम् इति
दक्षिणतः प्राचीन प्रवणे ऽगस्त्याय

अत्रिः वसिष्ठः कश्यपः

निवीतिन उत्तरत उदीचीन प्रवणे उदक् अग्रैः दर्भैः प्राच् अपवर्गाणि आसनानि कल्पयन्ति विश्वामित्राय जमदग्नये भरद्वाजाय गौतमाय अत्रये वसिष्ठाय कश्यपाय

दक्षिणतः प्राचीनावीतिनो दक्षिणा प्रवणे दक्षिण अग्रैः दर्भैः प्रत्यक् अपवर्गाणि आसनानि कल्पयन्ति

ब्रह्मने प्रजापतये बृहस्पतये ऽग्नये वायवे सूर्याय चन्द्रमसे नक्षत्रेभ्य इन्द्राय राज्ञे यमाय राज्ञे वरुणाय राज्ञे सोमाय राज्ञे वैश्रवणाय राज्ञे वसुभ्यो रुद्रेभ्य आदित्येभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यः साध्येभ्य ऋभुभ्यो भृगुभ्यो मरुद्भ्यो ऽथर्वभ्यो ऽङ्गिरोभ्य इति देव गणानाम्

वसिष्ठ कश्यपयोः अन्तराले ऽरुन्धत्यै कल्पयन्ति

इति एते सप्तर्षयः
द्वितीय वर्णे इति

क्षत्र जातौ द्वितीय वर्णे कापिशायन स्वीकरण विधानम् सार्वकालिकं तामसी प्रकृत्याः उपासन अधिकारवताम् निरन्तरं कादम्बर स्वीकरणम् कर्तव्य त्वेन अभिमतम्

औपदेशिक वर्णस्य नियम विधानम् विदधाति
वेध आधिक्य करम् लोहे सारणं तत् प्रकीर्तितम्

इति परिभाषा

अर्ची इव शोभां लभते परात्परां पर अपवादात् अपि संनिवृत्तः

सूते स तैल यन्त्र स्थे स्वर्ण आदि क्षेपणम् च यत्

सारणम् उत्कृष्टम् मत्वा स्तुवन् आह इति इत्यादि
यथा मनः मनस्केतैः परापतति आशुमत् एव त्वम् कासे प्र पत मनसः अनु प्रवाय्यम्

यथा बाणः सु संशितः परापतति आशुमत् एव त्वम् कासे प्र पत पृथिव्याः अनु संवतम्