tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अथ काव्य कथा पान तन्त्री गीत दुरोदरैः

क्रन्दितेन विजृम्भितम्

शेषं च यज्ञगुप्तस्य सा अनयत् दिवसान् बहून्

इत्य् उक्त्वा तेषु यातेषु सारवत् प्राभृतेषु सः

अश्रुत श्रुतयः मूढा रण्डा निर्वसवो ऽपि वा

विरक्ताः स्व शरीरे ऽपि निःसङ्गाः किं मुमुक्षवः

यच् च मातुः शिरः कृत्तं रामेण वचनात् पितुः

ततस् तया विहस्य उक्तम् नास्तिकस्य भवादृशः

यो ऽसौ कुरुभकस् तं च यज्ञगुप्तं चकार सः

शनकैः शनकैर् मान्द्यम् अत्यजत् स तथा तथा

इति पृष्टवती कंचिद् असौ पुर निवासिनम्

अब्रवीच् च विमुञ्च एनम् किराटम् अपटुं विटम्

व्याहरती इव तं विप्रं निर्जगाम जवेन सा

शिरो मे छिन्द्धि पुत्रैः इति किं कार्यं तेन तत् तथा

येषां कर्म च वृत्तिश् च विहिते पाठ पाठने

हन्त संप्रति सम्प्राप्तं महाकाल मतम् मया

विराट नगरे पार्थैः कथं मूढ आत्मभिः स्थितम्

यूयं ये वा यतस् वा तन् नः प्रत्युच्यताम् इति

किम् अतः परम आश्चर्यम् यन् नागरकया अनया

तन् न केवलम् एतस्याम् अधिकं च उपपद्यते

व्याहरन्ति स्म ताम् उच्चैः कुञ्चित अङ्गुलि पाणयः

सांयात्रिक पतेः तस्य दुहिता भवतो गृहे

हिण्डी वादित्र भीता च कुम्भकार कुटी गमात्

तस्मिन्न् एवं गते कार्ये ब्रूहि किं क्रियताम् इति

गणिका डाकिनीभिः च पीत सर्व अङ्ग लोहितः

श्रुति स्मृति आदि तत्त्व ज्ञः कलासु च विशारदः

मादृशी तु न शक्ता एव वक्तुं प्रकृति कातरा

कामचारेण कामो ऽपि तावन् न एव प्रशस्यते

शनैश् च अकथयत् तस्यै वृत्तं वृत्तान्तम् आत्मनः

हसतः स्पृशतश् च अङ्गम् भीरु मा वित्रसीर् इति

रत्नं न अति महा मूल्यम् इति च एनम् अभाषत

निष्प्रयोजन सौहार्दाः

इयं तिष्ठति ते द्वारि स्वयं वा दृश्यताम् इति

तथा हि जामदग्न्येन दुर्लङ्घ्याद् वचनात् पितुः

अस्नेह अल्पतर आहारः सो ऽभवत् प्रति अहर् कृशः

परिधाय च ताम् एव बीभत्साम् अस्थि शृङ्खलाम्

सर्वथा गुरु वाक्येन यन् मया चरितं महत्

ताम्र कुम्भ युग न्यस्तम् सीमान्ते निहितं तया

धिक् क्षुद्रं बुद्धवर्माणम् इति स क्रोधम् अब्रवीत्

भ्राम्यत् संभ्रान्त पौरम् तत् सा प्रातः प्राविशत् पुरम्

कार्त्तिक अन्ते महा पुण्यम् दृष्टवन्तौ महालयम्

भिन्नवर्णां च भिन्दन्ती स्तनाभ्यां कण्ठ कण्ठिकाम्

अथ अतीते क्वचित् काले रहः स्थितः

कुशाग्रीय ध्यः योषा यासां ईदृशम्

कृत्रिमस् तु वरः प्रातस् त्यक्त जामातृ डम्बरः

ततः कापालिका मत्ताः पिबन्तो बद्ध मण्डलाः

मङ्गल स्नान शुद्धाम् तां शुद्धान्तम् अनयत् ततः

मुक्तः स रेजे निजया श्रिया

निष्कारण जननी एषा गोपायिष्यति माम् इति

अनुज्ञातवती तस्य गमनं कुन्दमालिका

इदानीम् अपि ताम् एव भवान् विनेष्यति प्रियाम्

दिव्यं चक्षुर् इदं तात महाकाल मतम् मतम्

इत्यादि वदतो वल्गु जात सम्मद मानसा

सो ऽब्रवीद् भगवन्न् एषा मानवी धर्म संहिता

न ह्य् औज्जयनकाः पौराः स्थिरान् निदधते निधीन्

तत्र च ब्राह्मणी काचित् तया श्वेत शिरोरुहा

ततः सागरदत्तेन कृतस् तादृङ् महा उत्सवः

ततस् तान् प्रत्यभिज्ञाय संभाव्य वध बन्धने

निवर्तितव्यं युष्माभिर् इति च असौ उवाच तान्

धनिनाम् ईदृशाः क्षुद्राः प्रायो वाचाल ता फलाः

ततस् तत्र अपि सा तेभ्यः प्रकृत्या प्रतिभावती

तेन आयास फलम् तत्र विशङ्के गमनं तव

तेन सार्धं यथाश्रद्धं पानम् आसेव्यताम् इति

अनेन अपि प्रपञ्चेन चतुष्पञ्च समाः ययुः

आह संबन्धिनी यत् त्वां स दारम् तन् निशाम्यताम्

येन एतौ अप्सरस् प्रेतौ दुर्योज्यौ योजिताव् इति

गाढम् आलिङ्ग्य सा च एनाम् प्रीता प्रावेशयद् गृहम्

सा हि कापालिक आलीना गणिकानाम् इव आकरः

अन्यच् च अहम् विजानामि दारिद्र्य व्याधि वैद्यकम्

कुरुभ्यः पुष्करं तत्र गमयित्वा घनागमम्

स्वयं भेषज पेष आदि व्यापृता कुन्दमालिका

नैमिषं जग्मतुस् तस्माद् गङ्गाद्वारं ततः कुरून्

भवन्ति खलु धर्म अर्थम् तीर्थ यात्रा परायणाः

तस्मै च अन्येन षण्ढेन परिणीय द्विजन्मना
उत्कान्ति कान्त वृत्तान्ताम् यक्षसेन अलकाम् इव

अङ्क स्थ वधुकः तत्र स च अवोचत् कुटुम्बिनीम्

त्वं यच् च आत्थ पठन्न् आस्ते ताम्रलिप्त्याम् असाव् इति

क्रीडा कमलिनीम् यान्ति त्वद्विधाः क्षार सागरे

अथ वाराणसीं गत्वा यज्ञगुप्ताय सा ददौ

अथवा पण्डितेन एवम् उपायश् चिन्त्यताम् इति

तन् माहेश्वर पृच्छामि किम् अर्थम् इदम् ईदृशम्

सा तम् उच्छलितं दृष्ट्वा स विषादम् अभाषत

शनकैश् च स निःश्वस्य जिह्म स्फुरित पक्ष्मणी

अलं भगवतां दृष्ट्वा मां दृष्टि विषकन्यकाम्

तीर्थ दर्शन तन्त्राः हि सोमसिद्धान्त वादिनः

न हि इदानीम् विवाहस्य कश्चिद् अस्ति विघातकः

इति तौ कृत सम्बन्धौ परिष्वज्य परस्परम्

भद्र षण्ढस्य तस्य आशु गृहं नयत माम् इति

ततः सत्कृत्य तं दूतम् अपृच्छद् गृहिणीं वणिक्

उत्पन्नस् तादृशो यस्य कथिता कथम् आकृतिः

तन् माम् उज्जयनीं यूयं यदि गच्छन्तम् इच्छथ

तया उक्तम् किम् अलीकेन न हि इयम् धर्म संहिता

कृच्छ्र आयास शत प्राप्याम् न कृच्छ्र अधिगताम् इति

बुद्धवर्मा अपि पप्रच्छ निरालापां कुटुम्बिनीम्

गृहं सागरदत्तस्य परिणेतुम् अगाद् असौ

सु श्लिष्टा हन्त रक्षेयम् इत्य् अध्यवसितं तया

तया उक्तम् अति मुग्धः वा धूर्तो वा भगवन्न् असि

असतीभिर् अपि क्षिप्तं चरेत् कापालिक व्रतम्

यावच् च इदम् असाव् आह तावद् उच्चैस्तरां पुरे

तेषाम् अपि परिच्छिन्नः पाठ कालः कियान् अपि

आहुर् मधुरकं केचित् तं तादृश् मारकम् विषम्

या गतिर् भवतः सा एव मम अपि सहचारिणः

महा पाशुपतः तस्मान् महाकाल इव त्वया

श्रीर् उत्साह स नाथा इव प्रयाति स्थिर ताम् इति

इत्यादि विलपन्त्य् एव सा च निश्चेष्टना अभवत्

गुणानां त्व् एतदीयानाम् अन्वेषणम् अनर्थकम्

इति ये विचिकित्सेयुस् तेषाम् एषा निदर्शनम्

अहो राज समादेशः यो वधूं बुद्धवर्मणः

त्यक्त प्रव्रजित आचारः तद् अभवत् प्रीति वञ्चितः

यज्ञगुप्तस् तयोर् बुद्ध्वा तत् काल उचितम् इङ्गितम्

सत्यानृतं वणिज् वृत्तम् परित्याज्यं न वाणिजैः

तदा किं प्रतिसंदेश्यं मया अहम् पुत्रवान् इति

नट आदिषु च नृत्यत्सु स अर्कम् तद् अगमद् दिनम्

अथ धातुक्रिया वाद निधि वाद आश्रयैः असौ

स्थूल चेल दल आस्तीर्णे शयने समवेशयत्

परुष आकुल केशम् च न कश्चिल् लक्षयिष्यति

स्व देशाय तु यातो ऽयं भवेद् अपि निरामयः

दृष्ट्वा धुत करैः पौरैर् अधिक्षिप्तः प्रजापतिः

यथा यथा च याति स्म वासकान् उत्तर उत्तरान्

इति लोक प्रवादः ऽयं भवता अपि न किं श्रुतः

इत्थम् उक्त्वा स च अन्याभिः प्रेष्याभिः सह निर्ययौ

एनं कुरुभकं तस्मै न कश्चित् कथयेद् इति

गुरवः सत्कृता मूर्ध्ना वाचा सवयसस् तया

आलापैश् चिरम् आसित्वा यज्ञगुप्तम् अभाषत

अहं सागरदत्तेन स कलत्रेण भाषितः

तेन उक्तम् जातरूप अङ्गम् तुङ्ग विद्रुम पादकम्

पितरौ द्रष्टुम् इच्छामि प्रिय पुत्रौ प्रियाव् इति

तौ च दुर्बद्ध सम्बन्धौ मुक्ता लोह गुडौ इव

विधेयैर् अविकार्य अर्थात् गुरु वाक्यात् अनुष्ठितम्

शरद् द्यौः इव सा आभासीत् ज्योत्स्ना तारा कुल आकुला

स्वर्ग वत् ब्रह्म घातेन तेन सा दुर्गमा त्वया

चतुरः पञ्च वा मासान् वाराणस्यां विहृत्य तौ

सुहृदो ऽपि विरज्यन्ते खलानां त्वादृशाम् इति

महाकाल मत प्रेप्सुः असौ न एव निवृत्तवान्

आसीत् कुरुभकस्य अपि विविक्ते रन्तुम् इच्छतः

तस्य अंशः तव भावि इति लज्जते कथयानया

भवद्भिर् अपि पुण्य अहे वर यात्रा प्रवर्त्यताम्

जगत् प्रसिद्धि सिद्धम् हि सुहृद् दर्शनम् औषधम्

ताम् इत्यादि समाश्वस्य पयोनिधि समागमम्

त्रिवर्गेण हि युज्यन्ते गृहस्था गृहमेधिनः

वरस् तु क्षणम् स्यालम् एतद् अभाषत

किं च अन्तेवासिनाम् युक्तं मोक्तुम् आचार्यम् आपदि

दूतं प्रस्थापयामास स पाथेय प्रदेशनम्

एष यात्य् एष याति इति सादृश्य भ्रान्ति वञ्चिता

तीव्र शूल आतुर शिराः पुत्रं ब्रूयात् पिता यदि

एवमादि स तेन उक्तः स उत्साहम् स्व अर्थ तृष्णया
तावतः संख्यया तस्मिन् शृणु सौम्यैः अनुपूर्वशस्

गर्भिणी तु द्वि मास आदिः तथा प्रव्रजितो मुनिः

भार्या पुत्रश् च दासश् च त्रय एव अधनाः स्मृताः

आक्षारयन् शतम् दाप्यः पन्थानं च अददान् गुरोः

सुवर्ण रजत आदीनाम् उत्तमानां च वाससाम्

सान्त्वेन प्रशमय्य आदौ स्वधर्मं प्रतिपादयेत्

च आलोक्य दण्डं दण्ड्येषु पातयेत्

यदि देशे च काले च स्वामिनः स्वस्य शंसति

अतो ऽन्यथा तु प्रहरन् प्राप्तः स्याच् चौर किल्बिषम्

अकन्या इति तु यः कन्यां ब्रूयाद् द्वेषेण मानवः

द्विगुणा वा चतुःषष्टिस् तद् दोष गुण विद् हि सः

अदर्शयन् स तं तस्य प्रयच्छेत् स्व धनात् ऋणम्

दीर्घ अध्वनि यथादेशं यथाकालं तरो भवेत्

समेषु तु गुण उत्कृष्टान् गुणि द्वैधे द्विजोत्तमान्

आक्रन्दे च अपि अपैहि इति न दण्डं मनुर् अब्रवीत्

अन् इच्छतः प्राभवत्याद् राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट्

साक्षि अभावे तु चत्वारो ग्रामाः सामन्तवासिनः

सहासनम् अभिप्रेप्सुर् उत्कृष्टस्य जः

षट्सु षट्सु च मासेषु पुनर् एव परीक्षयेत्

सो ऽन्तर् दश अहात् तद् द्रव्यं दद्याच् च एव आददीत वा

अछलेन एव च अन्विच्छेत् तम् अर्थं प्रीति पूर्वकम्

स विनाशं व्रजत्य् आशु विद्वेषं च अधिगच्छति

गुरुं वा बाल वृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम्

अवाङ् नरकम् अभ्येति प्रेत्य स्वर्गाच् च हीयते

तृतीयिनस् तृतीयांशाश् चतुर्थ अंशाः च पादिनः

तस्माद् द्विजेभ्यो दत्त्वा अर्धम् अर्धं कोशे प्रवेशयेत्

सत्येन पूयते साक्षी धर्मः सत्येन वर्धते

यमो वैवस्वतो देवो यस् ते एष हृदि स्थितः

स्कन्धेन आदाय मुसलं लगुडं वा अपि खादिरम्

अन्नादे भ्रूण हा मार्ष्टि पत्यौ भार्या अपचारिणी

तद् ब्रूत सर्वं सत्येन युष्माकं ह्य् अत्र साक्षिता

कुसीद पथम् आहुस् तं पञ्चकं शतम् अर्हति

अनृतस्य एनसः तस्य कुर्वाणा निष्कृतिं पराम्

दिवा वक्तव्यता पाले रात्रौ स्वामिनि तद् गृहे

ऋणे देये प्रतिज्ञाते पञ्चकं शतम् अर्हति

युग्य स्थाः प्राजके ऽनाप्ते सर्वे दण्ड्याः शतं शतम्

पृष्टस् तत्र अपि तद् ब्रूयाद् यथादृष्टं यथाश्रुतम्

स्व धनात् एव तद् दद्यान् निरादिष्ट इति स्थितिः

यावत् स स्यात् समावृत्तो यावच् च अतीत शैशवः

ब्रूहि इति ब्राह्मणं पृच्छेत् सत्यं ब्रूहि इति पार्थिवम्

अष्टापाद्यं तु शूद्रस्य स्तेये भवति किल्बिषम्

मिथ्यावादी च संख्याने दाप्यो ऽष्टगुणम् अत्ययम्

तान् शिष्याच् चौर दण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः

यद् अधीते यद् यजते यद् ददाति यद् अर्चति

ग्रहीता यदि नष्टः स्यात् कुटुम्ब अर्थे कृतो व्ययः

स दण्डं प्राप्नुयान् माषं तच् च तस्मिन् समाहरेत्

एतद् दण्ड विधिम् कुर्याद् धार्मिकः पृथिवीपतिः

उपच्छन्नानि च अन्यानि सीमालिङ्गानि कारयेत्

धर्मस्य अव्यभिचार अर्थम् अधर्म नियमाय च

नश्यतो विनिपाते ताव् अनिपाते त्व् अनाशिनौ

अब्राह्मणः संग्रहणे प्राणान्तं दण्डम् अर्हति

क्षन्तव्यं प्रभुणा नित्यं क्षिपतां कार्यिणां नृणाम्

पश्चात् प्रतिभुवि प्रेते परीप्सेत् केन हेतुना

न अग्निः ददाह रोम् अपि सत्येन जगतः स्पशः

ब्राह्मणीं यद्य् अगुप्तां तु गच्छेतां वैश्य पार्थिवौ

आगमं निर्गमं स्थानं तथा वृद्धि क्षयौ उभौ

यः स्वयं साधयेद् अर्थम् उत्तमर्णो ऽधमर्णिकात्

चक्रवृद्धिं समारूढो देश काल व्यवस्थितः

शुल्कस्थानेषु कुशलाः सर्व पण्य विचक्षणाः

स्वानि कर्माणि कुर्वाणा दूरे सन्तो ऽपि मानवाः

विघुष्य तु हृतं चौरैर् न पालो दातुम् अर्हति

प्रजास् तम् अनुवर्तन्ते समुद्रम् इव सिन्धवः

समुत्थान व्ययम् दाप्यः सर्व दण्डम् अथ अपि वा

वाग्दैवत्यैश् च चरुभिर् यजेरंस् ते सरस्वतीम्

राजभिः कृत दण्डाः तु कृत्वा पापानि मानवाः

सम्भोगो दृश्यते यत्र न दृश्येत आगमः क्वचित्

तादृशान् सम्प्रवक्ष्यामि यथा वाच्यम् ऋतं च तैः

तम् आद्यं दण्डयेद् राजा यश् च अग्निम् चोरयेद् गृहात्

यथा उक्तेन नयन्तस् ते पूयन्ते सत्य साक्षिणः
कर्मणा अपि समं कुर्याद् धनिकाय अधमर्णिकः

स्व आदानात् वर्ण संसर्गात् त्व् अबलानां च रक्षणात्

तद् समुत्थः हि लोकस्य जायते वर्ण संकरः

न तत्र प्रणयेद् दण्डं नृपतिः पशुरक्षिणाम्

यस् त्व् ऐश्वर्यान् न क्षमते नरकं तेन गच्छति

द्विशतं तु दमम् दाप्यः प्रसङ्ग विनिवृत्तये

उभाव् अपि तु ताव् एव ब्राह्मण्या गुप्तया सह

तस्य आददीत षड्भागं राजा द्वादशम् एव वा

सर्षपाः षड् यवो मध्यस् त्रि यवम् त्व् एक कृष्णलम्

ब्राह्मणे साहसः पूर्वः क्षत्रिये त्व् एव मध्यमः

यो भाषते अर्थ वैकल्यम् अ प्रत्यक्षम् सभां गतः

छेद वर्जम् प्रणयनं दण्डस्य इति विनिश्चयः

शतं ब्राह्मणम् आक्रुश्य क्षत्रियो दण्डम् अर्हति

अवहार्यौ भवेतां तौ दीर्घकालम् अवस्थितौ

प्रातिभाव्यं वृथादानम् आक्षिकं सौरिकां च यत्

न उपेक्षेत क्षणम् अपि राजा साहसिकं नरम्

निर्मलाः स्वर्गम् आयान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा

सीमा संधिषु कार्याणि देवतायतनानि च

सत्यम् अर्थं च संपश्येद् आत्मानम् अथ साक्षिणः

मन्यन्ते वै पाप कृतः न कश्चित् पश्यति इति नः

तांस् तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वस्य एव अन्तरपूरुषः

यो ऽकामां दूषयेत् कन्यां स सद्यो वधम् अर्हति

तेन चेद् अविवादस् ते मा गङ्गां मा कुरून् गमः

पञ्चाशतस् त्व् अभ्यधिके हस्त छेदनम् इष्यते

न तस्य वेतनं देयम् अल्पोनस्य अपि कर्मणः

न च आधेः कालसंरोधान् निसर्गो ऽस्ति न विक्रयः

ते पृष्टास् तु यथा ब्रूयुः समस्ताः सीम्नि निश्चयम्

तस्य कुर्यान् नृपो दण्डं स्वयं षण्णवतिं पणान्

दण्ड शुल्क अवशेषम् च न पुत्रो दातुम् अर्हति

अ दण्ड्यान् दण्डयन् राजा दण्ड्यांश् च एव अपि अ दण्डयन्

गो बीज काञ्चनैः वैश्यं शूद्रं सर्वैस् तु पातकैः

मूल्येन तोषयेच् च एनम् आधि स्तेनः ऽन्यथा भवेत्

साहसे वर्तमानं तु यो मर्षयति पार्थिवः

अनेन विधिना राजा कुर्वाणः स्तेन निग्रहम्

चक्रवृद्धिः कालवृद्धिः कारिता कायिका च या

वैश्ये स्याद् अर्धपञ्चाशती शूद्रे द्वादशको दमः

पश्चाच् च न तथा तत् स्यान् न देयं तस्य तद् भवेत्

अगुप्तम् अङ्ग सर्वस्वैः गुप्तं सर्वेण हीयते

पञ्च रात्रे पञ्च रात्रे पक्षे पक्षे ऽथवा गते

पणानां द्वे शते सार्धे प्रथमः साहसः स्मृतः

न अर्थसम्बन्धिनः न आप्ताः न सहाया न वैरिणः

धर्मेण व्यवहारेण छलेन आचरितेन च

स्वामिनां च पशूनां च पालानां च व्यतिक्रमे

तस्य सीदति तद् राष्ट्रं पङ्के गौर् इव पश्यतः

यथाश्रुतं यथादृष्टं सर्वम् एव अञ्जसा वद

समक्ष दर्शनात् साक्ष्यं श्रवणाच् च एव सिध्यति

न साक्षी नृपतिः कार्यो न कारुका कुशीलवौ

स पालः शत दण्ड अर्हः विपालान् वारयेत् पशून्

आधिः सीमा बाल धनम् निक्षेप उपनिधिः स्त्रियः

भर्तारं लङ्घयेद् या तु स्त्री ज्ञाति गुण दर्पिता

एतान् दोषान् अवेक्ष्य त्वं सर्वान् अनृत भाषणे

निरन्वये शतं दण्डः स अन्वये ऽर्धशतं दमः

न च वासांसि वासोभिर् निर्हरेन् न च वासयेत्

यस्य शूद्रस् तु कुरुते राज्ञो धर्म विवेचनम्

प्रष्टव्याः सीमलिङ्गानि तयोश् च एव विवादिनोः

तत् तद् एव हरेत् तस्य प्रत्यादेशाय पार्थिवः

सर्वं भूमि अनृते हन्ति मा स्म भूमि अनृतम् वदीः

न दृष्ट दोषाः कर्तव्या न व्याधि आर्ताः न दूषिताः

प्रणष्ट स्वामिकम् रिक्थं राजा त्रि अब्दम् निधापयेत्

वृतिं तत्र प्रकुर्वीत याम् उष्ट्रो न विलोकयेत्

समुद्रयान कुशलाः देश काल अर्थ दर्शिणः

शरान् कुब्जक गुल्मान् च तथा सीमा न नश्यति

ग्राम जाति समूहेषु समयव्यभिचारिणाम्

ब्राह्मण क्षत्रियाभ्याम् तु दण्डः कार्यो विजानता

यो ब्राह्मण्याम् अगुप्तायां ताव् उभौ दण्डम् अर्हतः

सो ऽस्य कार्याणि संपश्येत् सभ्यैर् एव त्रिभिर् वृतः

दश स्थानानि दण्डस्य मनुः स्वयम्भुवो ऽब्रवीत्

न अध्यधीनः न वक्तव्यो न दस्युर् न विकर्म कृत्

राजा भवत्य् अनेनास् तु मुच्यन्ते च सभासदः

दास अश्व रथ हर्ता च प्राप्तः स्याच् चोर किल्बिषम्
गोस्वामि अनुमते भृत्यः सा स्यात् पाले ऽभृते भृतिः

धर्मो विद्धस् त्व् अधर्मेण सभां यत्र उपतिष्ठते

ऋत्विजं यस् त्यजेद् याज्यो याज्यं च ऋत्विजः त्यजेद् यदि

अन् अपेक्षित मर्यादम् नास्तिकं विप्रलुम्पकम्

चर्म चार्मिक भाण्डेषु काष्ठ लोष्ट मयेषु

तद् देश कुल जातीनाम् अविरुद्धं प्रकल्पयेत्

तथा उपनिधि हर्तारम् अविशेषेण पार्थिवः

स शतं प्राप्नुयाद् दण्डं तस्या दोषम् अदर्शयन्

त्र्यवरैः साक्षिभिर् भाव्यो नृप ब्राह्मण संनिधौ

विनीत वेष आभरणः पश्येत् कार्याणि कार्यिणाम्

स याच्यः प्राड्विवाकेन तत् निक्षेप्तुर् असंनिधौ

पलं सुवर्णाश् चत्वारः पलानि धरणं दश

यादृशा धनिभिः कार्या व्यवहारेषु साक्षिणः

निगृह्य दापयेच् च एनम् समयव्यभिचारिणम्

अदातरि पुनर् दाता विज्ञात प्रकृतौ ऋणम्

न वृथा शपथं कुर्यात् सु अल्पे ऽप्य् अर्थे नरो बुधः

त्रयः परार्थे क्लिश्यन्ति साक्षिणः प्रतिभूः कुलम्

निग्रहेण हि पापानां साधूनां संग्रहेण च

बहुत्वं परिगृह्णीयात् साक्षि द्वैधे नराधिपः

गुरौ शिष्यश् च याज्यश् च स्तेनो राजनि किल्बिषम्

स्तेनानां निग्रहाद् अस्य यशो राष्ट्रं च वर्धते

न तं नयेत साक्ष्यं तु स्तेनम् अ स्तेन मानिनम्

साहसेषु च सर्वेषु स्तेय संग्रहणेषु च

विप्लुतौ शूद्र वत् दण्ड्यौ दग्धव्यौ वा कटाग्निना

अ संभाष्ये साक्षिभिश् च देशे सम्भाषते मिथः

प्रत्यहं देश दृष्टैः च शास्त्र दृष्टैः च हेतुभिः

साक्षी दृष्ट श्रुतात् अन्यद् विब्रुवन्न् आर्य संसदि

कालम् आसाद्य कार्यं च दण्डं राजा प्रकल्पयेत्

अवनिष्ठीवतो दर्पाद् द्वाव् ओष्ठौ छेदयेन् नृपः

न स राज्ञा अभियोक्तव्यः न निक्षेप्तुश् च बन्धुभिः

पुष्पेषु हरिते धान्ये गुल्म वल्ली नगेषु च

वैश्यश् चेत् क्षत्रियां गुप्तां वैश्यां वा क्षत्रियो व्रजेत्

न भोक्तव्यो बलाद् आधिर् भुञ्जानो वृद्धिम् उत्सृजेत्

सामन्तानाम् अभावे तु मौलानां सीम्नि साक्षिणाम्

यस् त्व् अन् आक्षारितः पूर्वम् अभिभाषते कारणात्

गो बीज काञ्चनैः वैश्यं शूद्रं सर्वैस् तु पातकैः

अथ मूलम् अनाहार्यं प्रकाश क्रय शोधितः

न दोषं प्राप्नुयात् किंचिन् न हि तस्य व्यतिक्रमः

कुल जे वृत्त सम्पन्ने धर्म ज्ञे सत्य वादिनि

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वेतनस्य अनपक्रियाम्

येन मूल हरः ऽधर्मः सर्व नाशाय कल्पते

सभाम् एव प्रविश्य अग्र्याम् आसीनः स्थित एव वा

द्वे कृष्णले समधृते विज्ञेयो रौप्यमाषकः

वसिष्ठ विहिताम् वृद्धिं सृजेद् वित्त विवर्धिनीम्

मनुष्याणां पशूनां च दुःखाय प्रहृते सति

धर्मं शाश्वतम् आश्रित्य कुर्यात् कार्य विनिर्णयम्

यत्र धर्मो ह्य् अधर्मेण सत्यं यत्र अनृतेन च

स्व देशे वा विदेशे वा तं ज्यायान् न विचालयेत्

एवं सर्वान् इमान् राजा व्यवहारान् समापयन्

तदा एषु सर्वम् अप्य् एतत् प्रयुञ्जीत चतुष्टयम्

चतुर् सुवर्णान् षट् निष्कान् शतमानं च राजकम्

साम्राज्य कृत् सजात्येषु लोके च एव यशस्करः

हन्ति जातान् अजातांश् च हिरण्य अर्थे ऽनृतं वदन्

न साहसिक दण्ड घ्नः स राजा शक्र लोक भाज्

यस् त्व् एतान्य् उपक्ﾱप्तानि द्रव्याणि स्तेनयेन् नरः

प्रतिभागं च दण्डं च स सद्यो नरकं व्रजेत्

अर्थि उक्ताः साक्ष्यम् अर्हन्ति न ये केचिद् अनापदि

परस्य पत्न्या पुरुषः सम्भाषां योजयन् रहः

आचक्षाणेन तत् स्तेयम् एवंकर्मा अस्मि शाधि माम्

व्यपोह्य किल्बिषं सर्वं प्राप्नोति परमां गतिम्

सम्भूय स्वानि कर्माणि कुर्वद्भिर् इह मानवैः

अशीति भागम् गृह्णीयान् मासाद् वार्द्धुषिकः शते

समीक्ष्य कुल धर्मान् च स्वधर्मं प्रतिपादयेत्

यः क्षिप्तो मर्षयत्य् आर्तैस् तेन स्वर्गे महीयते

राजा स्तेनेन गन्तव्यो मुक्तकेशेन धावता

अजडश् चेद् अपोगण्डो विषये च अस्य भुज्यते

यो निक्षेपं न अर्पयति यश् च अ निक्षिप्य याचते

साक्षिणः सन्ति माम् इति उक्त्वा दिश इति उक्तो दिशेन् न यः
वृषो हि भगवान् धर्मस् तस्य यः कुरुते ह्य् अलम्

हीनं पुरुषकारेण प्रदद्यात् पाल एव तु

क्षत्रियायाम् अगुप्तायां वैश्ये पञ्चशतं दमः

बलं संजायते राज्ञः स प्रेत्य इह च वर्धते

प्रतिवेश्य आनुवेश्यौ च कल्याणे विंशति द्विजे

याम् उत्प्लुत्य वृको हन्यान् न पालस् तत्र किल्बिषी

यथा स्तेनस् तथा एव सः

येन येन यथा अङ्गेन स्तेनो नृषु विचेष्टते

न स राज्ञा अभियोक्तव्यः स्वकं संसाधयन् धनम्

एषु स्थानेषु भूयिष्ठं विवादं चरतां नॄणाम्

तद् अन्नम् द्विगुणं दाप्यो हिरण्यं च एव माषकम्

तत्र स्वामी भवेद् दण्ड्यो हिंसायां द्विशतं दमम्

रात्रिः संध्ये च धर्मश् च वृत्त ज्ञाः सर्व देहिनाम्

राज्ञश् च अधिकृतः विद्वान् ब्रह्मणस् तां सभां विदुः

पूर्वं दोषान् अभिख्याप्य प्रदाता दण्डम् अर्हति

सहस्रं ब्राह्मणो दण्ड्यो गुप्तां विप्रां बलाद् व्रजन्

साक्ष्ये ऽनृतं वदन् पाशैर् बध्यते वारुणैर् भृशम्

स्त्री बुद्ध्याः अस्थिर त्वात् तु दोषैश् च अन्ये ऽपि ये वृताः

प्राड्विवाको ऽनुयुञ्जीत विधिना अनेन सान्त्वयन्

नदी तीरेषु तद् विद्यात् समुद्रे न अस्ति लक्षणम्

निरुच्यमानं प्रश्नं च न इच्छेत् यश् च अपि निष्पतेत्

कार्षापणं भवेद् दण्ड्यो यत्र अन्यः प्राकृतो जनः

अब्जेषु च एव रत्नेषु सर्वेष्व् अश्म मयेषु च

त्रिषु वर्णेषु यानि स्युर् अ क्षतः ब्राह्मणो व्रजेत्

न हि तस्य अस्ति किंचित् स्वं भर्तृ हार्य धनः हि सः

असाक्षिकेषु त्व् अर्थेषु मिथो विवाद मानयोः

गृहं तडागम् आरामं क्षेत्रं वा भीषया हरन्

वाग्दण्डं प्रथमं कुर्याद् धिग्दण्डं तद् अनन्तरम्

पुरुषाणां कुलीनानां नारीणां च विशेषतः

स दत्त्वा निर्जितां वृद्धिं करणं परिवर्तयेत्

ते षोडश स्याद् धरणं पुराणश् च एव राजतः

तथा धरिम मेयानाम् शताद् अभ्यधिके वधः

द्विकं त्रिकं चतुष्कं च पञ्चकं च शतं समम्

धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतो ऽभ्यधिकं वधः

साक्षि प्रत्यय सिद्धानि कार्याणि समतां नयेत्

तस्य दण्ड विशेषान् तु प्रवक्ष्याम्य् अनुपूर्वशः

अतिक्रामन् देश कालौ न तद् फलम् अवाप्नुयात्

राजा तद् उपयुञ्जानश् चौरस्य आप्नोति किल्बिषम्

धर्मोपदेशं दर्पेण विप्राणाम् अस्य कुर्वतः

एतान् आहुः कौट साक्ष्ये प्रोक्तान् दण्डान् मनीषिभिः

विक्रीणीते परस्य स्वं यो ऽस्वामी स्वामी अ संमतः

चौरैर् हृतं जलेन ऊढम् अग्निना दग्धम् एव वा

सह खट्वा आसनम् च एव सर्वं संग्रहणं स्मृतम्

दान _ प्रेते दायादान् अपि दापयेत्

एषो अखिलेन अभिहितः धर्मः सीमा विनिर्णये

अन्यां चेद् दर्शयित्वा अन्या वोढुः कन्या प्रदीयते

परेण तु दश अहस्य न दद्यान् न अपि दापयेत्

एतेषां निग्रहो राज्ञः पञ्चानां विषये स्वके

केशेषु गृह्णतो हस्तौ छेदयेद् अविचारयन्

आश्रमेषु द्विजातीनां कार्ये विवदतां मिथः

तस्माद् धर्मो न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतो ऽवधीत्

यः प्रश्नं वितथं ब्रूयात् पृष्टः सन् धर्म निश्चये

ब्राह्मण अभ्युपपत्तौ च शपथे न अस्ति पातकम्

वधेन अपि यदा त्व् एतान् निग्रहीतुं न शक्नुयात्

अज्ञानाद् द्वे शते पूर्णे बालिश्याच् छतम् एव तु

तस्मान् न देवाः श्रेयांसं लोके ऽन्यं पुरुषं विदुः

दातव्यं बान्धवैस् तत् स्यात् प्रविभक्तैर् अपि स्वतः

न तत्र विद्यते किंचिद् यत् परैर् अभियुज्यते

यस्य विद्वान् हि वदतः क्षेत्रज्ञो न अभिशङ्कते

मत्स्यानां पक्षिणां च एव तैलस्य च घृतस्य च

पादः सभासदः सर्वान् पादो राजानम् ऋच्छति

यदा स्वयं न कुर्यात् तु नृपतिः कार्य दर्शनम्

शूद्रायां क्षत्रिय _ साहस्रो वै भवेद् दमः

व्याधान् शाकुनिकान् गोपान् कैवर्तान् मूलखानकान्

न च पूर्वापरं विद्यात् तस्माद् अर्थात् स हीयते

ते पृष्टास् तु यथा ब्रूयुः सीमा संधिषु लक्षणम्

द्विकं शतं हि गृह्णानो न भवत्य् अर्थ किल्बिषी

न ब्राह्मण वधात् भूयान् अधर्मो विद्यते भुवि

सीमायाम् अ विषह्यायाम् स्वयं राजा एव धर्म विद्
प्रकाशं वा अप्रकाशम् वा मन्युस् तं मन्युम् ऋच्छति

इमान् अप्य् अनुयुञ्जीत पुरुषान् वनगोचरान्

राष्ट्राद् एनं बहिः कुर्यात् समग्र धनम् अ क्षतम्

दशमं द्वादशं वा अपि सतां धर्मम् अनुस्मरन्

त्वच् भेदकः शतं दण्ड्यो लोहितस्य च दर्शकः

उपचार क्रिया केलिः स्पर्शो भूषण वाससाम्

आददीत अथ षड्भागं प्रनष्ट अधिगतात् नृपः

नाम जाति ग्रहम् त्व् एषाम् अभिद्रोहेण कुर्वतः

परमं यत्नम् आतिष्ठेत् स्तेनानां निग्रहे नृपः

स्तेयं च साहसं च एव स्त्री संग्रहणम् एव च

स पालान् वा विपालान् वा न दण्ड्यान् मनुर् अब्रवीत्

न श्रम आर्तः न काम आर्तः न क्रुद्धो न अपि तस्करः

सीमा विवाद धर्मः च पारुष्ये दण्ड वाचके

निक्षिप्तस्य धनस्य एवम् प्रीत्या उपनिहितस्य च

मूत्रेण मौण्ड्यम् इच्छेत् तु क्षत्रियो दण्डम् एव वा

रोगो ऽग्निर् ज्ञाति मरणम् ऋणं दाप्यो दमं च सः

यशो ऽस्मिन् प्राप्नुयाल् लोके प्रेत्य च अनुत्तमम् सुखम्

न आततायि वधे दोषो हन्तुर् भवति कश्चन

विवशः शतम् आजातीस् तस्मात् साक्ष्यं वदेद् ऋतम्

सम वर्णे द्विजातीनां द्वादशा एव व्यतिक्रमे

धर्म आसनम् अधिष्ठाय संवीत अङ्गः समाहितः

यम् इद्धो न दहत्य् अग्निर् आपो न उन्मज्जयन्ति च

निषिद्धो भाषमाणस् तु सुवर्णं दण्डम् अर्हति

उत्तमां सेवमानस् तु जघन्यो वधम् अर्हति

वाग्दुष्टात् तस्कराच् च एव दण्डेन एव च हिंसतः

साक्षी अभावे प्रणिधिभिर् वयस् रूप समन्वितैः

निक्षेपेष्व् एषु सर्वेषु विधिः स्यात् परिसाधने

चक्षुर् नासा च कर्णौ च धनं देहस् तथा एव च

अक्ष भङ्गे च यानस्य चक्र भङ्गे तथा एव च

महापशूनां हरणे शस्त्राणाम् औषधस्य च

राज्ञा दाप्यः सुवर्णं स्यात् तस्य स्तेयस्य निष्कृतिः

छिन्न नास्ये भग्न युगे तिर्यक् प्रतिमुख आगते

यानस्य च एव यातुश् च यान स्वामिनः एव च

अर्थ अनर्थौ उभौ बुद्ध्वा धर्म अधर्मौ च केवलौ

रिक्त भाण्डानि यत् किंचित् पुमांसश् च परिच्छदाः

आत्मनश् च परित्राणे दक्षिणानां च संगरे

न त्व् एव आधौ सोपकारे कौसीदीं वृद्धिम् आप्नुयात्

तथा तथा दमः कार्यो हिंसायाम् इति धारणा

भग्नं तद् व्यवहारेण भोक्ता तद् द्रव्यम् अर्हति

अ दर्शयित्वा तत्र एव हिरण्यं परिवर्तयेत्

नदीनां वा अपि सम्भेदे स संग्रहणम् आप्नुयात्

पञ्च पशु अनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते

शिरोभिस् ते गृहीत्वा उर्वीम् स्रग्विणो रक्त वाससः

छिद्रं च वारयेत् सर्वं श्व सूकर मुख अनुगम्

वर्ण क्रमेण सर्वाणि पश्येत् कार्याणि कार्यिणाम्

नेत्र वक्त्र विकारैः च गृह्यते ऽन्तर्गतं मनः

न स्वर्गाच् च्यवते लोकाद् दैवीं वाचं वदन्ति ताम्

अग्निं वा आहारयेत् एनम् अप्सु च एनम् निमज्जयेत्

विचार्य तस्य वा वृत्तं साम्ना एव परिसाधयेत्

यो ग्राम देश संघानाम् कृत्वा सत्येन संविदम्

एतद् विधानम् आतिष्ठेद् धार्मिकः पृथिवीपतिः

त्रसरेणवो ऽष्टौ विज्ञेया लिक्षा एका परिमाणतः

तत्र राजा भवेद् दण्ड्यः सहस्रम् इति धारणा

योगक्षेमे ऽन्यथा चेत् तु पालो वक्तव्यताम् इयात्

आधिश् च उपनिधिः च उभौ न काल अत्ययम् अर्हतः

बाल दाय आदिकम् रिक्थं तावद् राजा अनुपालयेत्

प्रमापयेत् प्राणभृतस् तत्र दण्डो ऽविचारितः

आर्तस् तु कुर्यात् स्वस्थः सन् यथा भाषितम् आदितः

शरीरेण समं नाशं सर्वम् अन्यत् हि गच्छति

यो यावन् निह्नुवीत अर्थम् मिथ्या यावति वा वदेत्

सभां वा न प्रवेष्टव्यं वक्तव्यं वा समञ्जसम्

वानस्पत्यं मूल फलम् दारु अग्नि अर्थम् तथा एव च

तत् ते सर्वं शुनो गच्छेद् यदि ब्रूयास् त्वम् अन्यथा

स एव ता आददीत भजेरन् सर्व एव वा

पणं यानं तरे दाप्यं पौरुषो अर्ध पणम् तरे

यस्मिन् देशे निषीदन्ति विप्रा वेद विदः त्रयः

वृषलं तं विदुर् देवास् तस्माद् धर्मं न लोपयेत्

छेत्तव्यं तत् तद् एव अस्य तन् मनोर् अनुशासनम्

अर्धभाग् रक्षणाद् राजा भूमेर् अधिपतिर् हि सः

होता वा अपि हरेद् अश्वम् उद्गाता च अपि अनः क्रये