tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
सपिण्डीकरणे श्राद्धे देव पूर्वम् नियोजयेत्

जनने अपि एवम् एव स्यात् सर्व वर्णेषु सर्वदा

द्वितीये अहनि पुनर् तद्वत् एकोद्दिष्टम् समाचरेत्

स्वदितं विकिरेत् ब्रूयात् विसर्गे च अभिरम्यताम्

पाथेयं तस्य तत् प्रोक्तम् यतः प्रीति करम् महत्

मुक्तः अपि लेपभागि त्वम् प्राप्नोति कुश मार्जनात्

क्षत्रियेषु दश द्वे च पक्षं वैश्येषु च एव हि

आवाहन अग्नौ करणम् दैव हीनम् विधानतः

एकोद्दिष्टम् अतस् वक्ष्ये यत् उक्तम् चक्रपाणिना

पितॄन् निवासयेत् तत्र पृथक् प्रेतम् विनिर्दिशेत्

एकं पवित्रम् एकः ऽर्घ एकः पिण्डो विधीयते

संपूज्य द्विज दाम्पत्यम् नाना आभरण भूषणैः

एकोद्दिष्टं परित्यज्य मृताहे यः समाचरेत्

प्रतिसंवत्सरं तस्मात् एकोद्दिष्टम् समाचरेत्

अनेन विधिना सर्वम् अनुमासं समाचरेत्

दश अहम् शावम् आशौचम् ब्राह्मणेषु विधीयते

चतुर्थस्य पुनः कार्यं न कदाचिद् अतस् भवेत्

क्षत्र आदिः सूतक अन्ते तु भोजयेत् अयुजः द्विजान्

प्रेताय अन्न समायुक्तम् सो अश्वमेध फलम् लभेत्

ये समाना इति द्वाभ्याम् अन्त्यम् तु विभजेत् त्रिधा

ततः प्रभृति संक्रान्ताव् उपराग आदि पर्वसु

त्रिभिः सपिण्डीकरणे अशेष त्रितये पिता

सपिण्डीकरणात् ऊर्ध्वम् प्रेतः पार्वण भाज् भवेत्

सूतक अन्तात् द्वितीये अहनि शय्यां दद्यात् विलक्षणाम्

सपिण्डीकरणात् ऊर्ध्वम् तस्मै तस्मात् न दीयते

उदकुम्भः च दातव्यो भक्ष्य भोज्य समन्वितः

तथा अस्थिसंचयात् ऊर्ध्वम् अङ्ग स्पर्शः विधीयते

तेन अग्नौकरणम् कुर्यात् पिण्डान् तेन एव निर्वपेत्

तस्मात् निधेयम् आकाशे दश रात्रम् पयः तथा

आमश्राद्धं यदा कुर्यात् विधि ज्ञः श्राद्ध दः तदा

प्रेताय पिण्डदानं तु द्वादश अहम् समाचरेत्

गृहं पुत्रं कलत्रं च द्वादश अहम् प्रपश्यति

यदा प्राप्स्यति कालेन तदा मुच्येत बन्धनात्

संपृक्तेषु आकुलीभावः प्रेतेषु तु गतो भवेत्

तद्वत् संकल्प्य चतुरः पिण्डान् पिण्ड प्रदः तथा

यावद् अब्दं नर श्रेष्ठैः स तिल उदक पूर्वकम्

सदा एव पितृ हा स स्यात् मातृ भ्रातृ विनाशकः

काञ्चनं पुरुषं तद्वत् फल वस्त्र समन्विताम्

उपतिष्ठताम् इति एतत् देयम् पश्चात् तिलोदकम्

यावत् अब्दम् तु यो दद्यात् उदकुम्भम् विमत्सरः

मृताहे पार्वणं कुर्वन् अधस् अधस् याति मानवः

वृषोत्सर्गं प्रकुर्वीत देया च कपिला शुभा

पिण्डदः सप्तमः तेषाम् सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम्

सर्व दाह उपशान्ति अर्थम् अध्व श्रम विनाशनम्

लेप भाजः चतुर्थ आद्याः पितृ आद्याः पिण्ड भागिनः

अग्निष्वात्त आदि मध्य त्वम् प्राप्नोति अमृतम् उत्तमम्

वृद्धि पूर्वेषु योग्यः च गृहस्थः च भवेत् ततस्

शेषं पूर्ववत् अत्र अपि कार्यं वेदविदा पितुः

मृते पुत्रैः यथा कार्यम् आशौचम् च पितरि अपि

त्रि पिण्डम् आचरेत् श्राद्धम् एकोद्दिष्टे मृते ऽहनि

अर्घ अर्थम् पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत्

पितृषु एव तु दातव्यं तद् पिण्डः येषु संस्थितः
तिष्ठ नित्यं मया सार्धं ततः सिद्धिम् अवाप्स्यसि

ध्रुवात् श्लिष्टिं च भव्यं च भार्या शम्भुः व्यजायत

सो ऽपि तद् वचनात् राजा सुशीलः श्रद्धया अन्वितः

यो ऽसौ पृथुः इति ख्यातः प्रजापालो महा बलः

प्रियव्रत उत्तानपादौ मनोः स्वायंभुवस्य तु

कदाचित् स्व गृहम् प्राप्तां सतीं दक्षः सु दुर्मनाः

सो ऽधीत्य विधिवद् वेदान् धर्मेण तपसि स्थितः

नियोगाद् ब्रह्मणः सार्धं देवेन्द्रेण महा ओजसा

वसिष्ठ वचनात् देवी तपः तप्त्वा सु दुश्चरम्

धार्मिकौ रूप सम्पन्नौ सर्व शस्त्रभृताम् वरौ

आराधयत् महादेवम् लोकानां हित काम्यया

आराध्य महतीं सिद्धिं लेभिरे देव दानवाः

ऊरोः अजनयत् पुत्रान् षट् आग्नेयी महा बलान्

योगि ईश्वरः ऽद्य भगवान् दृष्टो योग विदाम् वरः

मद् अन्वये तु ये सूताः सम्भूता वेद वर्जिताः

मनोः अजायन्त दश नड्वलायां महा ओजसः

हिमवत् दुहित्री सा अभूत् तपसा तस्य तोषिता

इह देवो महादेवो रममाणः सह उमया

वैन्यो ऽपि वेद विधिना निश्चलां भक्तिम् उद्वहन्

अपश्यद् योगिनां गम्यम् अगम्यम् ब्रह्म विद्विषाम्

तेषां पुराण वक्तृ त्वम् वृत्तिः आसीत् अज आज्ञया

रिपुं रिपुञ्जयं विप्रं वृकलं वृष तेजसम्

मद् प्रसादात् असंदिग्धम् पुत्रौ तव भविष्यतः

प्रणम्य पशुभर्तारं भर्तारं कृत्तिवाससम्

सो ऽजीजनत् पुष्करिण्यां वैरण्यां चाक्षुषं मनुम्

शान्तो दान्तो जित क्रोधः संन्यास विधिम् आश्रितः

तत्र मन्दाकिनी नाम सु पुण्या विमला नदी

एकम् उक्त्वा हृषीकेशः स्वकीयां प्रकृतिं गतः

ववन्दे शिरसा पादौ प्राञ्जलिः वाक्यम् अब्रवीत्

मतिं चक्रे भाग्य योगात् संन्यासं प्रति धर्म विद्

विसर्गं दक्ष पर्यन्तम् शृण्वतां पाप नाशनम्

भस्म संदिग्ध सर्व अङ्गम् कौपीन आच्छादन अन्वितम्

शिखण्डिनं हविर्धानम् अन्तर्धाना व्यजायत

अहो मे सु महत् भाग्यम् तपांसि स फलानि मे

रिपोः आधत्त बृहती चक्षुषं सर्व तेजसम्

दृष्ट्वा यथोचितां पूजां दक्षाय प्रददौ स्वयम्

मया प्रवर्तितां शाखाम् अधीत्य एव इह योगिनः

आगत्य देवो राजानं प्राह दामोदरः स्वयम्

हविर्धानः तथा आग्नेय्याम् जनयामास सत् सुतम्

समासते महादेवं ध्यायन्तो निष्कलं शिवम्

कन्यायां सु महा वीर्या वैराजस्य प्रजापतेः

अचिरात् एव तन्वङ्गी भार्या तस्य शुचि स्मिता

तदा वै तमसा आविष्टः सो ऽधिकां ब्रह्मणः सुतः

तपसा भगवान् प्रीतः शङ्ख चक्र गदा धरः

सूतः पौराणिको जज्ञे माया रूपः स्वयं हरिः

अङ्गाद् वेनो ऽभवत् पश्चाद् वैन्यो वेनात् अजायत

अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुम् अङ्गिरसम् शिवम्

श्वेताश्वतर नामानम् महा पाशुपत उत्तमम्

अन्यैः च विविधैः स्तोत्रैः शांभवैर् वेद सम्भवैः

स्वायंभुवो ऽपि कालेन दक्षः प्राचेतसो ऽभवत्

तस्य बाल्यात् प्रभृति एव भक्तिः नारायणे ऽभवत्

तं मां वित्त मुनि श्रेष्ठाः पूर्व उद्भूतम् सनातनम्

वेन पुत्रस्य वितते पुरा पैतामहे मखे

दृष्ट्वा तपस् बलात् ज्ञानम् लेभिरे सार्वकालिकम्

एवम् उक्त्वा महादेवो ययौ कैलास पर्वतम्

धर्म ज्ञौ सु महा वीर्यौ शतरूपा व्यजीजनत्

कृत्वा विवादं रुद्रेण शप्तः प्राचेतसो ऽभवत्

ध्यात्वा अर्क संस्थम् ईशानं शिरसि आधाय च अञ्जलिम्

साक्षात् पाशुपतो भूत्वा वेद अभ्यास रतः ऽभवत्

इह एव मुनयः पूर्वं मरीचि आद्याः महेश्वरम्

रुद्राध्यायेन गिरिशं रुद्रस्य चरितेन च

अर्चयित्वा महादेवं पुष्पैः पद्म उत्पल आदिभिः

येन दुग्धा मही पूर्वं प्रजानां हित कारणात्

सार्वभौमो महा तेजाः स्वधर्म परिपालकः

शिखण्डिनो ऽभवत् पुत्रः सुशील इति विश्रुतः

अध्यास्ते भगवन्त् ईशः भक्तानाम् अनुकम्पया

ऊरुः पूरुः शतद्युम्नः तपस्वी सत्यवाक् शुचिः

ततस् तु उत्तानपादस्य ध्रुवो नाम सुतो ऽभवत्

त्वम् अपि असत् सुता नः गृहाद् गच्छ यथागतम्

गोवर्धन गिरिम् प्राप्य तपः तेपे जित इन्द्रियः

सम्प्रेक्षमाणो भास्वन्तं तुष्टाव परमेश्वरम्

सर्व पाप उपशमनम् वेद सारम् विमुक्ति दम्
आराध्य पुरुषं विष्णुं शालग्रामे जनार्दनम्

सु पुण्यम् आश्रमम् रम्यम् अपश्यत् प्रीति संयुतः

त्यक्त्वा देहम् इमम् ब्रह्मन् क्षत्रियाणां कुल उद्भवः

अग्निः इति आदिकम् पुण्यम् ऋषिभिः सम्प्रवर्तितम्

धार्मिको रूप सम्पन्नः वेद वेदाङ्ग पारगः

समायान्तं महादेवो दक्षं देव्या गृहं हरः

भर्त्रा सह विनिन्द्य एनाम् भर्त्सयामास वै रुषा

आचचक्षे महा मन्त्रम् यथावत् स्व अर्थ सिद्धये

एतद् वः कथितं सर्वं मनोः स्वायंभुवस्य तु

स्वस्यां सुतायां मूढ आत्मा पुत्रम् उत्पादयिष्यसि

अपालयत् स्वकं राज्यं न्यायेन मधुसूदने

तत्र धर्मपदं नाम धर्म सिद्धि प्रदम् वनम्

प्रवक्ता सर्व शास्त्राणाम् धर्म ज्ञः गुण वत्सलः

इह अशेष जगत् धाता पुरा नारायणः स्वयम्

समुद्र तनयायाम् वै दश पुत्रान् अजीजनत्

समाप्य संस्तवं शंभोर् आनन्द अस्र आविल ईक्षणः

प्राचीनबर्हिर् भगवान् सर्व शस्त्रभृताम् वरः

अन्ये जामातरः श्रेष्ठा भर्तुः ते पिनाकिनः

प्रचेतसः ते विख्याता राजानः प्रथित ओजसः

पद्म उत्पल वन उपेता सिद्ध आश्रम विभूषिता

श्रावयामास मां प्रीत्या पुराणं पुरुषो हरिः

विनिन्द्य पितरं दक्षं ददाह आत्मानम् आत्मना

ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् ब्रह्मचर्य परायणान्

पूजाम् अनर्हाम् अन्विच्छन् जगाम कुपितो गृहम्

ज्ञात्वा तद् भगवान् रुद्रः प्रपन्न आर्ति हरः हरः

भस्म उद्धूलित सर्व अङ्गः कन्द मूल फल अशनः

सूत उवाच

अस्मिन् मन्वन्तरे व्यासः कृष्णद्वैपायनः स्वयम्

तस्य तत् वाक्यम् आकर्ण्य सा देवी शंकर प्रिया

उवाच शिष्यान् सम्प्रेक्ष्य ये तद् आश्रम वासिनः

स तस्या दक्षिणे तीरे मुनि इन्द्रैः योगिभिः वृतम्

अशेष वेद सारम् तत् पशु पाश विमोचनम्

धन्यो अस्मि अनुगृहीतः ऽस्मि यत् मम साक्षात् मुनि ईश्वरः

शिष्य त्वे परिजग्राह तपसा क्षीण कल्मषम्

स तु दक्षो महेशेन रुद्रेण सह धीमता

सांन्यासिकं विधिं कृत्स्नं कारयित्वा विचक्षणः

शशाप दक्षं कुपितः समागत्य अथ तद् गृहम्

सो अनुगृह्य अथ राजानं सुशीलं शील संयुतम्

दशभ्यः तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः
नव अक्षरम् असुराणाम् अवमम् आसीत् पञ्चदश अक्षरम् परमम्

वज्रेण एव वाचं स्पृणोति न एनम् अन्या वाग् अतिवदति

वाग् अनुष्टुप्

षोडशिनम् एव तज् ज्योतिष्मन्तं कुर्वन्ति

एताभिर् वा इन्द्रो वृत्रम् अहन्न् एताभिः श्रियम् आश्नुत ओषम् एव

यस्माज् जातो न परो ऽन्यो अस्ति य आ बभूव भुवनानि विश्वा प्रजापतिः प्रजया संरराणस् त्रीणि ज्योतींषि सचते स षोडशी इति षोडशि ग्रहम् अवेक्षते

एवम् एव कनीयसा ज्यायो द्विषतो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते य एवं वेद

द्विषन्तं भ्रातृव्यं हन्त्य् ओषं श्रियम् अश्नुते य एवं वेद

भ्रातृव्य लोकम् च एव एषाम् तद् विधमंस् तिष्ठति

हिरण्यं संप्रदायं षोडशिना स्तुवन्ति

अश्व उपतिष्ठते साम्येक्ष्याय

अनुष्टुप्सु षोडशि साम कुर्वीत यः कामयेत न मा अन्या वाग् अतिवदेद् इति

ते देवा अकामयन्त कनीयसा भूयो ऽसुराणां वृञ्जीमहि इति

प्र वो महे महे वृधे भरध्वम् इत्य् एता वै विराजः
संगमात् पाण्डु शब्दस्य गण्डः साधु यथा उदितम्

वृत्तम् आख्यायते तस्यां नायकेन स्व चेष्टितम्

कथं दूत्यं प्रपद्येरन् इति युक्त्या न युज्यते

यदि काव्य शरीरस्य न स

माया इव भद्रा इति यथा सा च असाधुः प्रकल्पना

न कान्तम् अपि निर्भूषं विभाति वनिता मुखम्

एतद् ग्राह्यं सुरभि कुसुमं ग्राम्यम् एतत् निधेयम् धत्ते शोभां विरचितम् इदम् स्थानम् अस्य एतत् अस्य

सर्वथा पदम् अपि एकम् न निगाद्यम् अवद्यवत्

विष् वर्चस् विष्ठित क्लिन्न छिन्न वान्त प्रवृत्तयः

यदि च उत्कण्ठया यत् तत् उन्मत्तः इव भाषते

स्वर् क्षिताम् पतिर्

न नितान्त आदि मात्रेण जायते चारु ता गिराम्

यथा अजिह्लदत् इत्यादि श्रुति कष्टम् च तत् विदुः

चतुर् वर्ग अभिधाने अपि

रूपक आदिम् अलंकारं बाह्यम् आचक्षते परे

न तस्य एव वधं ब्रूयाद् अन्य उत्कर्ष अभिधित्सया

शब्द अर्थौ सहितौ काव्यं गद्यं पद्यं च तत् द्विधा

हिरण्यरेताः सम्बाधः पेलव उपस्थित अण्डजाः

मद क्लिन्न कपोलानाम् द्विरदानां

अतो ऽभिवाञ्छता कीर्तिं स्थेयसीम् भुवः स्थितेः

कान्ता विलोचन न्यस्तम् मलीमसम् इव अञ्जनम्

अनिबद्धं च काव्य आदि तत् पुनर् पञ्चधा उच्यते

काव्यं तु जायते जातु कस्यचित् प्रतिभावतः

मालाकारो रचयति यथा साधु विज्ञाय मालां योज्यं काव्येषु अवहित ध्या तद्वद् एव अभिधानम्

श्रुति दुष्ट अर्थ दुष्टे च कल्पना दुष्टम् इति अपि

अज्ञस्य इव प्रगल्भ त्वम् अकवेः शास्त्र वेदनम्

आपाण्डु गण्डम् एतत् ते वदनं वनज ईक्षणे

संस्कृतं संस्कृता च इष्टा कथा अपभ्रंश भाज् तथा

धर्म अर्थ काम मोक्षेषु वैचक्षण्यं कलासु च

अकवि त्वम् अधर्माय व्याधये दण्डनाय वा

न एव इदम् उपकाराय कल्पते

तत् एव च किल ज्यायः सदर्थम् अपि न अपरम्

अवाचो व्यक्त वाचः च दूर देश विचारिणः

प्रणम्य सार्वं सर्वज्ञं मनस् वाच् काय कर्मभिः

प्रीतिं करोति कीर्तिं च साधु काव्य निबन्धनम्

यत्नो विदित वेद्येन विधेयः काव्य लक्षणः

हिमापह अमित्र धरैः व्याप्तं व्योम् इति अवाचकम्

तावत् किल अयम् अध्यास्ते सुकृती वैबुधं पदम्

कामं तथा अस्तु प्रायेण संज्ञा इच्छायाः विधीयते

कवेः अभिप्राय कृतैः कश्चिद्भिः अङ्किता

अधनस्य इव दातृ त्वम् क्लीबस्य इव अस्त्र कौशलम्

तत् आहुः कल्पना दुष्टम् यथा

सर्गबन्धो अभिनेय अर्थम् तथा एव आख्यायिका कथे

न तत् इच्छन्ति कृतिनो गण्डम् अपि अपरे किल

उपेयिवसाम् अपि दिवं संनिबन्ध विधायिनाम्

शब्द अभिधेये विज्ञाय कृत्वा तद् विद् उपासनाम्

वेणुक आदेः इति च तान् नियन्ति वचनात् विना

लोको युक्तिः कलाः च इति मन्तव्याः

अयुक्तिमत् यथा दूता जलभृत् मारुत इन्दवः

साक्षाद् अरूढं वाच्ये ऽर्थे न अभिधानम् प्रतीयते

प्रचार धर्षित उद्गार विसर्ग हद यन्त्रिताः

काव्यालंकार इति एष यथाबुद्धि विधास्यते

असभ्य वस्तु विषया शब्दैः तद् वाचिभिः यथा

यथा तद्वद् असाधीयः साधीयः च प्रयोजयेत्

स्व गुण आविष्कृतिम् कुर्यात् अभिजातः कथं जनः

वैदर्भम् अन्यत् अस्ति इति मन्यन्ते ऽपरे

अलंकार वत् अग्राम्यम् अर्थ्यम् न्याय्यम् अन् आकुलम्

तथा भवतु भूम्ना इदम् सुमेधोभिः प्रयुज्यते

च व्युत्पत्तिं वाचां वाञ्छन्ति अलंकृतिम्

हन्तुम् एव प्रवृत्तस्य स्तब्धस्य विवर एषिणः

शुभ्र दृश् दृष्टैः द्विषः वः

मन्त्र दूत प्रयाण आजि नायक अभ्युदयैः च यत्

कला शास्त्र आश्रयम् च इति चतुर्धा भिद्यते पुनः

उक्तं तत् अभिनेय अर्थम् उक्तः अन्यैः तस्य विस्तरः

प्रकृत अन् आकुल श्रव्य शब्द अर्थ पद वृत्तिना

रुणद्धि रोदसी च अस्य यावत् कीर्तिर् अनश्वरी

वाच् काटव आदयः च इति श्रुति दुष्टाः मता गिरः

युक्तं लोक स्वभावेन रसैः च सकलैः पृथक्

गतानुगतिक न्यायात् नाना ख्येयम् अमेधसाम्

वृत्त देव आदि चरित शंसि च उत्पाद्य वस्तु च

आस्त एव निरातङ्कं कान्तं काव्य मयम् वपुः

गूढ शब्द अभिधानम् च न प्रयोज्यं कथंचन
विजह्रुः तस्य ताः शोकं क्रीडायां विकृतं च तत्

अर्थ दुष्टम् पुनर् ज्ञेयम् यत्र उक्ते जायते मतिः

रूपक आदिः अलंकारः तस्य अन्यैः बहुधा उदितः

विलक्ष्मणा हि काव्येन दुःसुतेन इव निन्द्यते

पञ्चभिः संधिभिः युक्तम् न अति व्याख्येयम् ऋद्धिमत्

कन्या हरण संग्राम विप्रलम्भ उदय अन्विता

अनिबद्धं पुनर् गाथा श्लोक मात्रा आदि तत् पुनः

पद द्वयस्य संधाने यत् अनिष्टम् प्रकल्पते

गौडीयम् अपि साधीयो वैदर्भम् इति न अन्यथा

युक्तं वक्र स्वभाव उक्त्या सर्वम् एव एतत् इष्यते

गौडीयम् इदम् एतत् तु वैदर्भम् इति किं पृथक्

नाटकं द्विपदी शम्या रासक स्कन्धक आदि यत्

रहिता सत् कवि त्वेन कीदृशी वाच् विदग्ध ता

पतनं जायते अवश्यम् कृच्छ्रेण पुनर् उन्नतिः

नेयार्थं नीयते युक्तो यस्य अर्थः कृतिभिः बलात्

भिन्नं गेयम् इव इदम् तु केवलं श्रुति पेशलम्

नीलं पलाशम् आबद्धम् अन्तराले _ इव

अन्यैः स्व चरितम् तस्यां नायकेन तु न उच्यते

यथा विक्लिन्न गण्डानाम् करिणां मद वारिभिः

श्रुति कष्टम् तथा एव आहुः वाचाम् दोषं चतुर्विधम्
यत् तु न आयाति वैवर्ण्यं विज्ञेयं तद् अ कृत्रिमम्

तत्र एव च एकस्य हि मूल मात्रम् रत्न पदस्य जातु

एकादश स्यात् नव च तयोः मूल्यम् अनुक्रमात्

आदाय तत् सकलम् एव ततो अन्न भाण्डम् जम्बीर जात रस योजनया विपक्वम्

वराह दंष्ट्र प्रभवम् प्रदिष्टं तस्य एव दंष्ट्र अङ्कुर तुल्य वर्णम्

अर्ध अधिकम् माषकम् उन्मितस्य समं च विंश त्रितयम् शतानाम्

प्राप्य अति रत्नानि महा प्रभानि राज्यं श्रियं वा महतीं दुरापाम्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे मुक्ताफलप्रमाणादिवर्णनं नाम मुक्ताफल परीक्षा नाम एकोनसप्ततितमः ऽध्यायः

यस्मिन् प्रदेशे ऽम्बुनिधौ पपात सु चारु मुक्तामणि रत्न बीजम्

दिवा यथा दीप्तिङ्करं तथा एव तमस् अवगाढासु अपि तत् निशासु

न तस्य भर्तारम् अनर्थ जातः एको ऽपि कश्चित् समुपैति दोषः

व्याडिः जगाद जगतां हि महा प्रभावः सिद्धो विदग्ध हित तद् परया दयालुः

प्रायो विमुक्तानि भवन्ति भासा शस्तानि माङ्गल्य तया तथा अपि

कौवेर पाण्ड्य हाटक हेमकम् इति आकराः तु अष्ट

त्वक्सार नाग इन्द्र तिमि प्रसूतम् यत् शङ्ख जम् यत् च वराह जातम्

श्वेतकाच समम् तारं हेम अंश शत योजितम्

चिन्त्या न तस्य आकर जाः विशेषा रूपे प्रमाणे च यतेत विद्वान्

यत् माषक अर्धेन ततो विहीनं तत् पञ्च भाग द्वय हीन मूल्यम्

मृद् लिप्त मत्स्य पुट मध्य गतम् तु कृत्वा पश्चात् पचेत् तनु ततस् च बिडाल पुट्या

व्रीहिभिः मर्दनीयम् वा शुष्क वस्त्र उपवेष्टितम्

न तं भुजङ्गा न तु यातुधाना न व्याधयो न अपि उपसर्ग दोषाः

नक्षत्र माला इव दिवो विशीर्णा दन्त आवलिः तस्य महा मुरस्य

मूल्यं न वा स्यात् इति निश्चयो मे कृत्स्ना मही तस्य

न केवलं तत् शुभ कृत् नृपस्य भाग्यैः प्रजानाम् अपि तस्य जन्म

पञ्चाशत् तु भवेत् सोमः तस्य मूल्यं तु विंशतिः

पयोधर आक्रान्ति विलम्बि नम्रैः घनैर् नवैर् आव्रियते ऽन्तरिक्षम्

नव सप्ततिम् आप्नुयात् स्व मूल्यम् यदि न स्यात् गुण संपदा विहीनम्

उत्पद्यते वारिचर आननेषु मत्स्याश् च एते मध्य चराः पयोधेः

अर्चिस् प्रभा अनावृत दिश् विभागम् ख विभाव्य बिम्बम्

ते वेणवो दिव्य जन उपभोग्ये स्थाने प्ररोहन्ति न सार्वजन्ये

कम्बु उद्भवम् तेषु अधमम् प्रदिष्टम् उत्पद्यते यत् च गज इन्द्र कुम्भात्

दुग्धे ततः पयसि तं विपचेत् सुधायाम् पक्वं ततो ऽपि पयसा

क्वचित् कथंचित् स भुवः प्रदेशे प्रजायते सूकर राज् विशिष्टः

तेजस् अन्विताः पुण्य कृतः भवन्ति मुक्ताफलस्य अहि शिरस् भवस्य

तेजस् अधिकम् सु वृत्तम् च मौक्तिकं गुणवत् स्मृतम्

शुद्धं ततो विमल वस्त्र निघर्षणेन स्यात् मौक्तिकम् विपुल सत् गुण कान्ति युक्तम्

जिज्ञासया रत्न धनम् विधि ज्ञैः शुभे मुहूर्ते प्रयतैः प्रयत्नात्

भवेत् तस्याः त्रिंशत् मूल्यम् लभेत् सा

अध्यर्धम् उन्मान कृतम् शतं स्यात् मूल्यम् गुणैः तस्य समन्वितस्य

उत्पद्यते वारण कुम्भ मध्यात् आपीत वर्णम् प्रभया विहीनम्

उत्पद्यते मौक्तिकम् एषु वृत्तम् आपीत वर्णम् प्रभया विहीनम्

तस्मिन् पयः तोयधर अवकीर्णम् शुक्तौ स्थितं मौक्तिक ताम् अवाप

यत् माषकान् त्रीन् बिभृयात् सहस्रे द्वे तस्य मूल्यं परमं प्रदिष्टम्

विचित्र वर्णेषु विशुद्ध वर्णा पयःसु पत्युः पयसां पपात

न च व्यवस्था अस्ति गुण अगुणेषु सर्वत्र सर्व आकृतयः भवन्ति

रस मध्ये प्रधार्येत मौक्तिकं देह भूषणम्

एवं समस्तेन गुण उदयेन यत् मौक्तिकम् योगम् उपागतम् स्यात्

अधिकं दशभिः शतं च मूल्यं समवाप्नोति अपि बालिशस्य हस्तात्

विचित्र रत्न द्युति चारु तोया चतुर् समुद्र आभरण उपपन्ना

सितं प्रमाणवत् स्निग्धम् गुरु सु अच्छम् सु निर्मलम्

मूल्यं सहस्राणि तु रूपकाणां त्रिभिः शतैः अपि अधिकानि पञ्च

द्वि माषक उन्मानित गौरवस्य शतानि च अष्ट कथितानि मूल्यम्

गुञ्जाः च षड् धारयतः शते द्वे मूल्यं परं तस्य वदन्ति तद् ज्ञाः
तत् शुक्तिमन्त्सु स्थितिम् आप बीजम् आसन् पुरा अपि अन्य भवानि यानि

द्विगुणैः दशभिः भवेत् अनूनम् धरणं तद् भवकम् वदन्ति तद् ज्ञाः

सापत्न्य हीनाम् स महीं समग्रां भुनक्ति तत् तिष्ठति यावत् एव

तदा महा दुन्दुभि मन्द्र घोषैः विद्युत् लता विस्फुरित अन्तरालैः

पाठीन पृष्ठस्य समान वर्णम् मीनात् सु वृत्तम् लघु च अति सूक्ष्मम्

उष्णे स लवणे स्नेहे निशां तत् वासयेत् जले

अशीतिः नवतिः च एव कूप्या इति परिकीर्तिता

नितान्त धौत प्रविकल्पमान निस्त्रिंश धारा सम वर्ण कान्ति

मतंग जाः च अपि विशुद्ध वंश्याः ते मौक्तिकानां प्रभवाः प्रदिष्टाः

हिंसन्ति यस्य अहि शिरस् समुत्थम् मुक्ताफलं तिष्ठति कोश मध्ये

सम्पूर्ण चन्द्र अंशु कलाप कान्तेः महा गुणस्य

घृष्टं ततो मृदु तनूकृत पिण्ड मूलैः कुर्यात् यथेष्टम् अनु मौक्तिकम् आशु विद्धम्

तेजः तिरस्कृत्य हुताशन इन्दु नक्षत्र तारा प्रभवम् समग्रम्

त्रिंशता धरणं पूर्णं शिक्यं तस्य इति कीर्त्यते

एवं हि सिंहले देशे कुर्वन्ति कुशला जनाः

या मौक्तिकानाम् इह जातयो ऽष्टौ प्रकीर्तिता रत्न विनिश्चय ज्ञैः

वर्षोपलानां सम वर्ण शोभम् त्वक्सार पर्व प्रभवम् प्रदिष्टम्

चत्वारिंशत् भवेत् तस्याः परं मूल्यं विनिश्चयः

मुक्ताफलानि प्रथितानि लोके तेषां च शुक्ति उद्भवम् एव भूरि
मूले मूल ऊर्ध्व चक्रे वृषण कुल तले वह्नि मातंग कूले कम्प क्षोभ भ्रम आढ्ये ध्वनित परिचयम् घर्म पात ऊर्ध्व रोम्

कांस्यताले नभस् शब्दः प्राण मेघ ध्वनिः क्रमात्

जीवश् च एव अग्निदाहः स्यान् मोक्षः समरसो भवेत्

शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्म अधिगच्छति

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च तत्

क्षिप्रं च ध्रियते द्वि पीठ मरुतः ऽप्य् ऊर्ध्व क्रम आकर्षणे संयुक्तो गति चित्त शोषणम् अतः प्राप्ये ऽनिले तिष्ठति

अनाहतो दिवा रात्रौ ध्वनते तु धनंजयः

आदौ शोषणिको ऽत्र सारणम् अतः कार्यं महासारणं कर्तव्यं प्रतिसारणं च गुरुणा निर्दिष्ट मार्गम् क्रमात्

प्रथमे जन वात्सल्यम् द्वितीये रोग नाशनम्

हृदये परमे धाम्नि मध्ये तु रवि चन्द्रमाः

विशुद्धम् इत्थम् आत्मानं पश्येत च आत्मना आत्मनि

अनाहत निनादः ऽयं पवन अन्त विनिर्गतः

नवमो ऽप्य् अग्निदाहश् च दशमो दुन्दुभि स्वनः

पश्चाद् एव च शङ्खसारण विधौ कार्यं महासारणं सम्मूर्छा वितत आकृतिः प्रतिदिनं वेला त्रयम् दीयताम्

श्रीमत् मध्य पथ अन्तात् विदधती कम्प आदि कोप अन्विता तस्य एव आश्रय यायिनः ऽपि शशिनो दत्ता सुधा संमता

ध्वनितेन विना यस् तु नादश् च एवम् अपण्डितः

पृथ्वी मध्ये भवेत् पृथ्वी च अपाम् आपस् तथा एव च

दन्तैर् बन्धुरिते च वात युगले प्रश्लेषण आश्लेषणात् नाभि ग्रन्थि विमोक्ष पात सहजे मार्गे मनस् सिद्धयः

दूर आकार विसर्पिते च पवने नाभेश् च मार्ग स्थिते बन्धेषु त्रिषु सत्सु सो ऽपि शिथिले मध्य प्रबोधे सति

तृतीयेन कवि त्वम् च दूराकर्षं चतुर्थके

नादं तु तं गृहीत्वा च चैतन्यं तत्र योजयेत्

तत्र आरूढः यदा योगी प्राप्नुयात् परमं पदम्

विरस अंशेन सम्प्राप्तं मेघ शब्देन च आविशेत्

आधार अम्बुज कोश कन्द भुजगी सम्भूय नाडी त्रयात् चन्द्र अर्क उद्भव नाडिका ऊर्ध्व युगलम् च अद्वैत पथ्या गतम्

विवरश् च तृतीयः स्याच् शङ्ख शब्दः चतुर्थकः

आकुञ्च्य अगज काम रूपम् अचलं बन्ध त्व जातम् तनौ न अति ऊर्ध्वे चतुर् अङ्गुल अग्र विदिते स्थाने हृदा प्राणिते

नवमे स्फुरते कायो दशमे सामरस्यकम्

आकाशो लीयते सर्वः स तत्त्वः पिण्ड संग्रहः

सप्तमे दूरम् आलोक्य च अष्टमे वज्र वत् भवेत्

तत्र एव अङ्गुलिभिः निपीड्य क्रमशः शान्तिं मनो मारुतं चन्द्रो याति रविं ततश् च भुवने तुल्या महासारणा

सप्तमं कांस्यताल आख्यम् मेघ शब्दः तथा अष्टमम्

स्व संवेद्यम् असंवेद्यं शब्दब्रह्म द्विधा स्थितम्

मज्जां पतति निर्घोषः संस्थित उदधि भीषणः

सूर्य अन्तर् शशि वीचि दन्त वदन प्रान्त प्लव ओघ उरगी सम्प्राप्ते पवन अति सङ्ग हरणे क्षिप्रं ततो धाविता
रेमे क्षणदया दत्तक्षण स्त्री क्षण सौहृदः

चचाल भूः कुरुक्षेत्रं येषाम् आपततां बलैः

तत्र आहृताः ता नरदेव कन्याः कुजेन दृष्ट्वा हरिम् आर्त बन्धुम्

अन्नं च उरु रसम् तेभ्यो दत्त्वा भगवत् अर्पणम्

काल मागध शाल्व आदीन् रुन्धतः पुरम्

उत्तरायां धृतः पूरोर् वंशः साधु अभिमन्युना

मिथो यदा एषाम् भविता विवादो

ययुः प्रभासं संहृष्टा रथैर् देव विमोहिताः

अथ ते भ्रातृ पुत्राणाम् पक्षयोः पतितान् नृपान्

सविधं जगृहे पाणीन् अनुरूपः स्व मायया

स्निग्ध स्मित अवलोकेन वाचा पीयूष कल्पया

ततः स आगत्य पुरं स्व पित्रोः चिकीर्षया शं बलदेव संयुतः

तत्र स्नात्वा पितॄन् देवान् ऋषींश् च एव तद् अम्भसा

प्रियं प्रभुर् ग्राम्य इव प्रियाया विधित्सुर् द्युतरुं यदर्थे

एवं संचिन्त्य भगवान् स्व राज्ये स्थाप्य धर्मजम्

गान्धर्व वृत्त्याः मिषतां स्व भागम् जह्रे पदं मूर्ध्नि दधत् सुपर्णः

सांदीपनेः सकृत् प्रोक्तं ब्रह्म अधीत्य सविस्तरम्

ततः कतिपयैर् मासैर् वृष्णि भोज अन्धक आदयः

आमन्त्रितस् तद् तनयाय शेषं दत्त्वा तद् अन्तःपुरम् आविवेश

नन्दयामास सुहृदः साधूनां वर्त्म दर्शयन्

वज्र्य् आद्रवत् तं स गणः रुषा अन्धः क्रीडामृगो नूनम् अयं वधूनाम्

मद् अंशैः आस्ते बलं दुर्विषहं यदूनाम्

भीष्मक कन्यया ये श्रियः सवर्णेन

सुयोधनं स अनुचरम् शयानं भग्न ऊरुम् ऊर्व्यां न ननन्द पश्यन्

तस्मै प्रादाद् वरं पुत्रं मृतं पञ्चजन उदरात्

उत्थाय सद्यो जगृहुः प्रहर्ष व्रीडा अनुराग प्रहित अवलोकैः

तद् भग्न मानान् अपि गृध्यतो ऽज्ञाञ् जघ्ने अ क्षतः शस्त्रभृतः स्व शस्त्रैः

अयाजयद् धर्मसुतम् अश्वमेधैस् त्रिभिर् विभुः

कियान् भुवो ऽयं क्षपित ऊरु भारः यद् द्रोण भीष्म अर्जुन भीम मूलैः

गृहमेधेषु योगेषु विरागः समजायत

न एषाम् वध उपायः इयान् अतो ऽन्यो मय्य् उद्यते ऽन्तर्दधते स्वयं स्म

ककुद्मिनो ऽविद्धनसो दमित्वा स्वयंवरे नाग्नजितीम् उवाह

को विश्रम्भेत योगेन योगेश्वरम् अनुव्रतः

उद्धव उवाच

हिरण्यं रजतं शय्यां वासांस्य् अजिन कम्बलान्

तास्व् अपत्यान्य् अजनयद् आत्म तुल्यानि सर्वतः

एक एकस्याम् दश दश प्रकृतेर् विबुभूषया

शूराः प्रणेमुर् भुवि मूर्धभिः

तर्पयित्वा अथ विप्रेभ्यो गावो बहु गुणाः ददुः

सुतं मृधे खं वपुषा ग्रसन्तं दृष्ट्वा सुनाभ उन्मथितम् धरित्र्या

चरित्रेण अनवद्येन श्रीनिकेतेन च आत्मना

शम्बरं द्विविदं बाणं मुरं बल्वलम् एव च

पुर्यां कदाचित् क्रीडद्भिर् यदु भोज कुमारकैः

स कर्ण दुःशासन सौबलानाम् कुमन्त्र पाकेन हत श्रिया आयुषम्

स वै पुनर् भगवता धृतः

कोपिता मुनयः शेपुर् भगवत् मत कोविदाः

दैव अधीनेषु कामेषु दैव अधीनः स्वयं पुमान्

अजीघनत् स्वयं दिव्यं स्व पुंसाम् तेज आदिशत्

निपात्य तुङ्गाद् रिपु यूथ नाथम् हतं व्यकर्षद् व्यसुम् ओजसा उर्व्याम्

अन्यांश् च दन्तवक्र आदीन् अवधीत् कांश् च घातयत्
स पञ्चधा पृथक् दोषैः समस्तैः मृत्तिका अदनात्

कोष्ठ शाखा उद्गतम् पित्तं दग्ध्वा असृक् मांसम् आहरेत्

पृथु उन्नत अग्र ग्रथितैः विशेषैः च त्रिधा विदुः

नीत्वा रुद्ध गतिः तैः हि कुर्यात् त्वच् मांस संश्रयम्

पित्त रक्त कफान् वायुः दुष्टः दुष्टान् बहिस् शिराः

मेदस् सम अनिलात् तत्र गाढ रुज् क्लेद गात्र ता

स्वयं हरिद्रा हारिद्रं पाण्डु त्वम् तेषु च अधिकम्

त्वच् मांसयोः तु कुरुते त्वचि वर्णान् पृथग्विधान्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे पाण्डुशोथनिदानं नाम द्विषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः

हीन _ शिशिर द्वेषी शीर्ण लोभः हत अनलः

ततो अल्प रक्त मेदस् अस्थि निःसारः स्यात् श्लथ इन्द्रियः

शूलो अक्षिकूट वदने स्तैमित्यं तत्र लालया

हारिद्र मूत्र नेत्र त्वम् मुखं रक्तं शकृत् तथा

स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः शूलो निद्रा छर्दि अग्नि मान्द्य कृत्

श्वास कास अतिसार अर्शस् जठर प्रदर ज्वराः

यः पित्त रोगी सेवेत पित्तलं तस्य कामलम्

धमनीः दशमाः प्राप्य व्याप्नुवन् सकलाम् तनुम्

पित्त जातः च शोष कृत्

प्राग्रूपम् अस्य हृदय स्पन्दनम् रूक्ष ता त्वचि

पाण्डु शोथ निदानम् च शृणु सुश्रुत वच्मि ते

नवो ऽनुपद्रवः शोथः साध्यो ऽसाध्यः पुरा ईरितः

विष् मूत्र शुक्र उपहत मलवत् वस्तु संकरात्

ऊर्ध्व शोथम् अधस् बस्तौ मध्ये कुर्वन्ति मध्य गाः

दूषयित्वा वसा आदीन् च रौक्ष्यात् रक्त विमोक्षणम्

अरुचिः पीत मूत्र त्वम् स्वेद अभावः अल्प मूत्र ता

तत् एव नीयमानं तु सर्व अङ्गे काम जम् भवेत्

शीर्यमाणैः इव अङ्गैः तु द्रवता हृदयेन च

काशः छर्दिः च निचयात् नष्ट लिङ्गः अति दुःसहः

वात उत्तानः क्लमः शीघ्रम् उन्नमेत् पीडिताम् तनुम्

शीघ्रं न असौ वा प्रशमेन् मध्ये प्राक् दहते तनुम्

रोधो वेगस्य वल्लूरम् अजीर्ण श्रम मैथुनम्

स अभिलाषी शकृद्भेदो गन्धः स्पर्श सहः मृदुः

शोथः प्रधानः कथितः स एव अतस् निगद्यते

कृष्ण ईक्षणम् कृष्ण सिरा नख विष् मूत्र नेत्र ता

आलस्यं च अति भवति तेषां पूर्वम् उपद्रवः

स्रोतसां संक्षयं कुर्यात् अनुरुध्य च पूर्ववत्

तद् पूर्वरूपम् क्षवथुः सिरायाम् अङ्ग गौरवम्

धातूनां स्पर्श शैथिल्यम् आम जः च गुण क्षयः

पित्ते हरित पित्त आभः सिरा आदिषु ज्वरः तमः

त्वच् असृज् श्लेष्म मांसानि प्रदूष्यन् रसम् आश्रितम्

बलिना क्षिप्त आक्षिप्तम् यदि स्थितम्

उत्सेधं संहतं शोथं तम् आहुः निचयात् अतस्

पित्त प्रधानाः कुपिता यथा उक्तैः कोपनैः मलाः

दोषैः पृथग्विधैः सर्वैः अभिघातात् विषात् अपि

सर्व अङ्ग गः सर्व गतः तद् आश्रयः

त्वच् सर्षप विलिप्ते च तस्मिन् चिमिचिमायते

शङ्ख वस्ति अन्त्र शोफ आर्ति मेदस् भेदाः प्रसुप्ति ता

स तृष् दाह ज्वर स्वेदः

भवेत् पित्त अनुगः शोथः पाण्डु रोग आवृतस्य च

विष वृक्ष अनिल स्पर्शात् गर योग अवचूर्णनात्

दाही विपाक तृष्णावान् भेक आभः दुर्बल इन्द्रियः

हिम अनिलैः दधि अनिलैः भल्लात कपि कच्छ जैः

मन्द शक्तिः ज्वरी श्वासी कर्ण शूली तथा भ्रमी

तन्द्रा लवण वक्त्र त्वम् रोम हर्षः स्वर क्षयः

उपेक्षया च शोथ आद्याः स कृच्छ्राः कुम्भकामलाः

यातो ऽयं उग्रः स रोगः तेन गौरवम्

वात पित्ते भ्रमः तृष्णा स्त्रीषु हर्षो मृदु ज्वरः

तन्द्रा वा च अनल भ्रंशः तम् वदन्ति हलीमकम्

स्निग्धः तु मर्दनैः शाम्येत् रात्रौ अल्पः दिवा महान्

धन्वन्तरिः उवाच

हरित श्याम पित्त त्वे पाण्डु रोगः यदा भवेत्

सर्व हेतु विशेषैः तु रूप भेदात् नव आत्मकम्

शोथो नासा आस्य वैरस्यम् विष् शोषः पार्श्व मूर्छना

वातात् शोथः चलः रूक्षः खर रोम अरुणः ऽसितः

भृश ऊष्मा लोहित आभासः प्रायशः पित्त लक्षणः

लवण क्षार तीक्ष्ण अम्ल शाक अम्बु स्वप्न जागरम्

कण्डूमान् पाण्डु रोमा त्वच् कठिनः शीतलो गुरुः

पुरीषं कृमि वत् मुञ्चेत् भिन्नम् स अस्त्रम् कफ अन्वितम्