tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
एला क्षुद्रैला पत्रं पत्रजं वांशी रोचना लवङ्गं अगरु केसरं मुस्तं मृगमदं कस्तूरी कृष्णा पिप्पली जलं वालकं चन्द्रः कर्पूरः सिता प्रसिद्धा धात्री आमलकी विदारी कन्दम् सर्पिः घृतम् स्पष्टम् अन्यत्

अश्वगन्धा स्वरसैः मर्द्यः मृग शृङ्गके कृत्वा मृदुपुटे पचेत्

अथ कन्दर्पसुन्दरो रसः

सुस्थिर मानसः रमणी रमयेत्

ततो धातकी रसैः भावयेत्

एला आदिकैः प्रत्येकं शाण मितैः मिश्रयेत्

सूतः पारदः वज्रं हीरकं वा अभ्रकं अहिः सीसकः मुक्ता प्रसिद्धा तारं रौप्यं मृतं हेम स्वर्णं मृतं सित अभ्रकम् श्वेत अभ्रकम् मारितम् एतान् कर्ष अंशिकान् प्रत्येकान् इरिमेदो विट्खदिरः तेन मर्दयेत्

पुनः कन्दर्पसुन्दरं शाण मितम् रात्रौ सिता धात्री विदारिका एतेषां कर्ष चूर्णेन युतं सर्पिस् कर्षेण संयुतं खादेत्

प्रवालो विद्रुमः द्वि कर्षः गन्धको द्वि कर्षः

परूषक फल विशेषः कसेरुः प्रसिद्धः मधूकं गुडपुष्पः वानरी कपिकच्छूः एषां रसैः भावयित्वा शोषयित्वा विचूर्णयेत्
पद् सङ्गिनीः आ सजन्तु विगते बाहु वीर्ये

यूयम् उग्रा मरुतः पृश्नि मातरः इन्द्रेण युजा प्र मृणीत शत्रून्

एव त्वं दुन्दुभे ऽमित्रान् अभि क्रन्द प्र त्रासय अथो चित्तानि मोहय

विहृदयं वैमनस्यं वद अमित्रेषु दुन्दुभे

एव त्वं दुन्दुभे ऽमित्रान् अभि क्रन्द प्र त्रासय अथो चित्तानि मोहय

अमित्रान् नो जयन्तु स्वाहा

सर्वे देवा अतित्रसन् ये

एता देव सेनाः सूर्य केतवः सचेतसः

आदित्य चक्षुः आ दत्स्व

मरीचयः अनु धावत

वानस्पत्यः संभृत उस्रियाभिर् विश्व गोत्र्यः

प्रत्रासम् अमित्रेभ्यो वद आज्येन अभिघारितः

धावन्तु बिभ्यतो ऽमित्राः प्रत्रासेन आज्ये हुते

यैर् इन्द्रः प्रक्रीडते पद् घोषैः छायया सह

तैर् अमित्रास् त्रसन्तु नो ऽमी ये यन्त्य् अनीकशः

यथा श्येनात् पतत्रिणः संविजन्ते अहर्दिवि सिंहस्य स्तनथोर् यथा

विद्वेषं कश्मशं भयम् अमित्रेषु नि दध्मस्य् अव एनान् दुन्दुभे जहि

परा अमित्रान् दुन्दुभिना हरिणस्य अजिनेन च

ज्या घोषाः दुन्दुभयः अभि क्रोशन्तु याः दिशः

यथा वृकाद् अज अवयः धावन्ति बहु बिभ्यतीः

सोमो राजा वरुणो राजा महादेव उत मृत्युर् इन्द्रः

सेनाः पराजिताः यतीः अमित्राणाम् अनीकशस्

उद्वेपमाना मनसा चक्षुषा हृदयेन च
यो मध्यमस् तल् लोहितम्

तेजस् मया वाग् इति

तेजो ऽशितं त्रेधा विधीयते

तथा सोम्यैः इति ह उवाच

तस्य यः स्थविष्ठो धातुस् तद् अस्थि भवति

यो ऽणिष्ठस् तन् मनः

यो ऽणिष्ठः स प्राणः

तासां यः स्थविष्ठो धातुस् तन् मूत्रं भवति

भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्व् इति

यो मध्यमः स मज्जा

अन्नम् अशितं त्रेधा विधीयते

तस्य यः स्थविष्ठो धातुस् तत् पुरीषं भवति

यो मध्यमस् तन् मांसम्
तद् आहुर् यद् अस्मिन् विश्वजित्य् अतिरात्र एवं षष्ठे ऽहनि कल्पते यज्ञः कल्पते यजमानस्य प्रजातिः कथम् अत्र अ शस्तः एव नाभानेदिष्ठो भवत्य् अथ मैत्रावरुणो वालखिल्याः शंसति ते प्राणा रेतो वा अग्रे ऽथ प्राणा एवम् ब्राह्मणाच्छंस्य् अ शस्तः एव नाभानेदिष्ठो भवत्य् अथ वृषाकपिं शंसति स आत्मा रेतो वा अग्रे अथ आत्मा कथम् अत्र यजमानस्य प्रजातिः कथम् प्राणा अ विक्ﾱप्ताः भवन्ति इति

सर्वाणि चेत् समाने ऽहन् क्रियेरन् कल्पत एव यज्ञः कल्पते यजमानस्य प्रजातिर् अथ एतम् होता एवयामरुतम् तृतीयसवने शंसति तद् या अस्य प्रतिष्ठा तस्याम् एव एनम् तद् अन्ततः प्रतिष्ठापयति

यजमानं ह वा एतेन सर्वेण यज्ञ क्रतुना संस्कुर्वन्ति स यथा गर्भो योन्याम् अन्तर् एवं सम्भवन् शेते न वै सकृद् एव अग्रे सर्वः सम्भवत्य् एकैकं वा अङ्गं सम्भवतः सम्भवति इति
सम् अव प्र विभ्यः स्थः

यथासङ्ख्यम् अनुदेशः समानाम्

प्र उपाभ्याम् युजेर् अ यज्ञ पात्रेषु

समः प्रतिज्ञाने

अनु पराभ्याम् कृञः

न अनोर् ज्ञः

वेः पाद विहरणे

परि वि अवेभ्यः क्रियः

गन्धन अवक्षेपण सेवन साहसिक्य प्रतियत्न प्रकथन उपयोगेषु कृञः

अकर्मकाच् च

द्युद्भ्यो लुङि

भासन उपसंभाषा ज्ञान यत्न विमति उपमन्त्रणेषु वदः

समस् तृतीया युक्तात्

कर्तरि कर्म व्यतिहारे

नेर् विशः

उपदेशे अ च् अनुनासिकः इत्

बुध युध नश जन इङ् प्रु द्रु स्रुभ्यः णेः

कर्तृ स्थे च अ शरीरे कर्मणि

ल श कु अ तद्धिते

प्रकाशन स्थेय आख्ययोः च

अन् उपसर्गात् ज्ञः

विभाषा अकर्मकात्

विभाषा विप्रलापे

अनोर् अकर्मकात्

ह ल् अन्त्यम्

अपाद् वदः

वृत्ति सर्ग तायनेषु क्रमः

ज्ञा श्रु स्मृ दृशाम् सनः

अधेः प्रसहने

अकर्मकाच् च

उद् विभ्याम् तपः

स्वरित ञ् इतः कर्तृ अभिप्राये क्रिया फले

स्वरितेन अधिकारः

आम् प्रत्ययवत् कृञः ऽनुप्रयोगस्य

वा क्यषः

क्रीडो अनु सं परिभ्यः च

परेर् मृषः

म्रियतेर् लुङ् लिङोः च

आङो यम हनः

आदिर् ञि टु डवः

पूर्ववत् सनः

निगरण चलन अर्थेभ्यः च

उपान् मन्त्र करणे

गृधि वञ्च्योः प्रलम्भने

वेः शब्द कर्मणः

स्पर्धायाम् आङः

लियः संमानन शालीनीकरणयोः च

प्रात् वहः

विभाषा उपपदेन प्रतीयमाने

उपाच् च

उदो अन् ऊर्ध्व कर्मणि

तस्य लोपः

समो गमि ऋच्छि प्रच्छि स्वरति अर्ति श्रु विदिभ्यः

वि आङ् परिभ्यः रमः

उप पराभ्याम्

नि सम् उप विभ्यः ह्वः

अभि प्रति अतिभ्यः क्षिपः

प्र उपाभ्याम् समर्थाभ्याम्

आङ उद्गमने

सम् प्रतिभ्याम् अन् आध्याने

भुजो अन् अवने

मिथ्या उपपदात् कृञो ऽभ्यासे

भू आदयः धातवः

उपाद् यमः स्वकरणे

समः क्ष्णुवः

अनुदात्त ṅ इतः आत्मनेपदम्

शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्

णिचश् च

व्यक्त वाचाम् समुच्चारणे

अपह्नवे ज्ञः

णेर् अ णौ यत् कर्म णौ चेत् स कर्ता अन् आध्याने

वृद्भ्यः स्य सनोः

उदश् चरः सकर्मकात्

अवाद् ग्रः

भी स्म्योः हेतु भये

अन् उपसर्गात् वा

प्रति आङ्भ्याम् श्रुवः

अ णौ अकर्मकाच् चित्तवत् कर्तृकात्
जानाम्य् अहं शेवधिर् इत्य् अनित्यं न ह्य् अध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत्

अयं लोको ना अस्ति पर इति मानी पुनः पुनर् वशम् आपद्यते मे

कस् तं मदामदं देवं मद् अन्यो ज्ञातुम् अर्हति

एतत् श्रुत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यम् अणुम् एतम् आप्य

न अ शान्त मानसः वा अपि प्रज्ञानेन एनम् आप्नुयात्

स त्वं प्रियान् प्रिय रूपान् च कामान् अभिध्यायन् नचिकेतो ऽत्यस्राक्षीः

ॐ इत्य् एतत्

यम् एवा एष वृणुते तेन लभ्यस् तस्य एषः आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्

यद् इच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत् ते पदं संग्रहेण ब्रवीमि

न नरेण अवरेण प्रोक्त एष सु विज्ञेयः बहुधा चिन्त्यमानः

हन्ता चेन् मन्यते हन्तुं हतश् चेन् मन्यते हतम्

अन्यत् श्रेयः ऽन्यद् उत एव प्रेयस् ते उभे नाना अर्थे पुरुषं सिनीतः

स मोदते मोदनीयं हि लब्ध्वा विवृतं सद्म नचिकेतसं मन्ये

श्रेयो हि धीरो ऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद् वृणीते

आश्चर्यो वक्ता कुशलो ऽस्य लब्धा आश्चर्यो ज्ञाता कुशल अनुशिष्टः

न जायते म्रियते वा विपश्चिन् न अयम् कुतश्चिन् न बभूव कश्चित्

आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः

न एताम् सृङ्कां वित्त मयीम् अवाप्तो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः

तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयते ऽर्थाद् य उ प्रेयो वृणीते

कामस्य आप्तिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोर् अनन्त्यम् अभयस्य पारम्

महान्तं विभुम् आत्मानं मत्वा धीरो न शोचति

अन्यत्र भूताच् च भव्याच् च यत् तत् पश्यसि तद् वद

दूरम् एते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्या इति ज्ञाता

स्तोम महत् उरु गायम् प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतो ऽत्यस्राक्षीः

न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्त मोहेन मूढम्

अन् अन्य प्रोक्ते गतिर् अत्र न अस्ति अणीयान् ह्य् अ तर्क्यम् अणु प्रमाणात्

ना एषा तर्केण मतिर् आपनेया प्रोक्ता अन्येन एव सु ज्ञानाय प्रेष्ठ

न अयम् आत्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन

श्रेयश् च प्रेयश् च मनुष्यम् एतस् तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः

एतद् आलम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्म लोके महीयते

अशरीरं शरीरेषु अनवस्थेष्व् अवस्थितम्

सर्वे वेदा यत् पदम् आमनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद् वदन्ति

ततो मया नाचिकेतश् चितो ऽग्निर् अनित्यैर् द्रव्यैः प्राप्तवान् अस्मि नित्यम्

अजो नित्यः शाश्वतो ऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे

अविद्यायाम् अन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः

यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः

एतत् हि एव अक्षरम् ज्ञात्वा यो यद् इच्छति तस्य तत्

एतत् हि एवा अक्षरम् ब्रह्म एतत् हि एव अक्षरम् परम्

तम् अक्रतुः पश्यति वीत शोकः धातु प्रसादात् महिमानम् आत्मनः

श्रवणाय अपि बहुभिर् यो न लभ्यः शृण्वन्तो ऽपि बहवो यं न विद्युः
यावत् ह वा अप्य् एवंविदो ब्राह्मणा भवितारो न ह एव तावद् याश् च अमूः आपो यश् च इमाः ता उभयीः सम्पद्य इमम् लोकं निर्म्रष्टारः

एष एव एनाः स्तोमो विददते

न ह एव तावद् एवंविदो लोकः क्षय्यः

ते ह एते स वासिन्यौ देवते

न असौ अस्तम् एति न अयम् अनुगच्छति

अमुं ह्य् एव अयम् अभ्य् अनुगच्छति

अन्त्ये तु स लोक्य् असद् यस् तेषाम् एको ऽसद् ये ऽस्य लोकस्य त्रातारः

अस्य ह स लोकस्य त्रातॄणाम् एको भवति य एवं वेद

गच्छति ह एताभ्याम् स वासि त्वम्

तद् अस्य अस्त त्वम्

इमं ह्य् एव असौ अभ्य् अस्तम् एति

यावद् उ ह वा अयम् अग्निर् अस्मिन् लोके दीप्यते तावद् अमुष्मिन् लोक आदित्यः

इमम् एव असौ अभ्य् अस्तम् एति

अथ उ ह अस्य एते एव देवते एषु लोकेषु सर्व पाप्मानम् अपघ्नत्यौ तिष्ठतः

अमुम् एव अयम् अभ्य् अनुगच्छति

न ह अस्तम् एति न अनुगच्छति य एवं वेद

तेन लोकी स
ये मध्यमास् तान् अग्नये दात्रे ऽष्टाकपालं निर्वपेत्

ये स्थविष्ठास् तान् इन्द्राय प्रदात्रे दधनि चरुम्

पशून् एव अवरुन्द्धे

तद् एव आप्नोति

तान् एव आप्नोति

अग्निर् वै मध्यमस्य दाता इन्द्रः वै ज्येष्ठस्य प्रदाता

तान् अवरुन्द्धे

यस्य हविर् निरुप्तं पुरस्तात् चन्द्रमाः अभ्युदियात् तान् त्रेधा ताण्डुलान् विभजेत्
सः अग्निम् एव अस्मात् लोकात् असृजत वायुम् अन्तरिक्ष लोकात् आदित्यम् दिवः

स यज्ञम् अतनुत

सः एतान् त्रीन् लोकान् अभ्यतप्यत

तेन दक्षिणतस् ब्रह्मा आसीत्

तस्य ह वै दक्षिणतस् वर्षीयान् उदीचीन प्रवणः यज्ञः संतिष्ठते

तस्य दक्षिणतस् वर्षीयान् उदीचीन प्रवणः यज्ञः संतस्थे

सः एतानि त्रीणि ज्योतींषि अभ्यतप्यत

अथ एतस्यै एव त्रय्यै विद्यायै तेजः रसम् प्रावृहत् एतेषाम् एव वेदानाम् भिषज्यायै

स तपः तप्त्वा प्राणात् एव इमम् लोकम् प्रावृहत् अपानात् अन्तरिक्ष लोकम् व्यानात् अमुम् लोकम्

सः एताम् त्रयीम् विद्याम् अभ्यतप्यत
अभिषेचनीयेषु एनाः व्यानयति सधमादः इति

बाहू उद्गृह्णाति हिरण्य रूपाः इति मित्रः असि वरुणः असि इति वा

आक्रम्य पादेन सीसम् निरस्यति प्रत्यस्तम् इति

अभिषिञ्चामि इति सर्वत्र साकाङ्क्ष त्वात् क्षत्राणाम् क्षत्र पतिः एधि इति च

धनुः प्रयच्छति त्वया अयम् इति

तार्प्य प्रभृतीनि क्षत्रस्य इति प्रतिमन्त्रम्

नाभि देशे परिहरते वा

पवित्रे कृत्वा हिरण्यम् एनयोः प्रवयति

पार्थानाम् इन्द्राय स्वाहा इति षट् जुहोति प्रतिमन्त्रम्

मरुत्वतीय अन्ते पात्राणि पूर्वेण व्याघ्र चर्म आस्तृणाति सोमस्य त्विषिः इति

घृत उन्नम् एके यज्ञ रूप स्यूतम्

इमम् अमुष्य इति च प्रथमः देवसू वत्

तार्प्यम् परिधापयति क्षौमम् त्रिपाणम् वा

इन्द्रस्य वार्त्रघ्नम् इति धनुः आतनोति

दीक्षित वसन निवृत्तिः विरोधात् माहेन्द्र आदौ वा पुनर् परिधानम् निधाय एतानि

व्याघ्र चर्म आरोहयति सोमस्य त्विषिः इति

पार्थानाम् अग्नये स्वाहा इति षट् जुहोति प्रतिमन्त्रम्

रुक्मम् अधस् पदम् कुरुते मृत्योः इति शिरसि च नवतर्द्मम् शततर्द्मम् वा ओजः असि इति

सुन्वन्तम् आक्रमयन् दिशः प्राचीम् आरोह इति वाचयति प्रतिदिशम् यथालिङ्गम्

अवेष्टाः इति लोहायसम् आविध्यति केशव आस्ये सदः अन्ते उपविष्टाय

आविस् मर्याः इति वाचयति
ययोर् वधान् न अपपद्यते किं चन अन्तर् देवेषु उत मानुषेषु

यो द्याम् आतनोति यो ऽन्तरिक्षं स्तभ्नात्य् ओजसो जायमानः

या उग्रौ क्षिप्र धन्वानौ ताभ्यां रुद्राभ्यां हविषा विधेम अन्यत्र अस्मत् अघ विषा व्य् एतु

रुद्र जलाष भेषज विद्वांसस् त एना हविषा विधेम अन्यत्र अस्मत् अघ विषा व्य् एतु

यस्य प्रतिहितायाः सं विशन्त आरण्याः पशव उत ग्राम्यासः

वयांसि यस्मात् प्रचरन्ति भीषा तस्मै रुद्राय हविषा विधेम अन्यत्र अस्मत् अघ विषा व्य् एतु

यौ हेमन्तं स्वापयथो बलेन अर्वाक् देवेभ्य उत यौ परो दिवः

यः पर्वतान् विदधे ऽति विद्वान् यो भूतानि कल्पयति प्रजानन्

तस्मै रुद्राय हविषा विधेम अन्यत्र अस्मत् अघ विषा व्य् एतु

ताभ्यां रुद्राभ्यां हविषा विधेम अन्यत्र अस्मत् अघ विषा व्य् एतु

ताभ्यां रुद्राभ्यां हविषा विधेम अन्यत्र अस्मत् अघ विषा व्य् एतु

तस्मै रुद्राय हविषा विधेम अन्यत्र अस्मत् अघ विषा व्य् एतु

याव् ईशानौ चरतो द्वि पदः ऽस्य चतुष्पदः

यस्माद् ओषधयो बर्भ्रियमाणा यन्ति यस्माद् वृक्षासो न वियन्ति विश्वे

भवारुद्रयोः सुमतिं वृणीमहे अन्यत्र अस्मत् अघ विषा व्य् एतु

तस्मै रुद्राय हविषा विधेम अन्यत्र अस्मत् अघ विषा व्य् एतु

याव् ईशाते पशूनां पार्थिवानां चतुष्पदाम् उत वा ये द्वि पादः
ना एनम् प्राप्नोति शपथो न कृत्या ना अभिशोचनम्

ततो यक्ष्मं वि बाधस उग्रो मध्यमशीर् इव

विश्वेभिर् देवैर् दत्तं परिधिर् जीवनाय कम्

इदं विद्वान् आञ्जन सत्यं वक्ष्यामि ना अनृतम्

दुर्हार्दश् चक्षुषो घोरात् तस्मान् नः पाह्य् आञ्जन

परिपाणं पुरुषाणां परिपाणं गवां असि

यदि वा असि त्रैककुदं यदि यामुनम् उच्यसे

उभे ते भद्रे नाम्नी ताभ्यां नः पाह्य् आञ्जन

ना एनम् विष्कन्धम् अश्नुते यस् त्वा बिभर्त्य् आञ्जन

उत असि परिपाणम् यातु जम्भनम् आञ्जन

अश्वानाम् अर्वताम् परिपाणाय तस्थिषे

सनेयम् अश्वं गाम् अहम् आत्मानं तव पूरुष

एहि जीवं त्रायमाणं पर्वतस्य असि अक्ष्यम्

यद् आञ्जनं त्रैककुदम् जातं हिमवतस् परि

वर्षिष्ठः पर्वतानां त्रिककुन् नाम ते पिता

यस्य आञ्जन प्रसर्पस्य् अङ्गम् अङ्गम् परुः परुः

उत अमृतस्य त्वं वेत्थ अथो असि जीव भोजनम् अथो हरित भेषजम्
तत् यत् उभय्यः रज्जवः भवन्ति उभयेषाम् पशूनाम् आप्त्यै

द्वौ वै इमौ लोकौ अद्धातमौ इव दृश्येते

त्रीणि फलकानि स्युः इति आहुः त्रयः वै इमे त्रिवृतः लोकाः एषाम् रूपेण इति

तस्मात् द्वे एव स्याताम्

औदुम्बरे स्याताम्

तत् प्रेङ्खस्य प्रेङ्ख त्वम्

यः उ एने अन्तरेण आकाशः सः अन्तरिक्ष लोकः

तस्मात् दार्भ्यः स्युः

तत् तत् न आदृत्यम्

अयम् वै प्रेङ्खः यः अयम् पवते एष हि एषु लोकेषु प्रेङ्खते इति

दर्भः वै ओषधीनाम् अपहत पाप्मा

एकम् फलकम् स्यात् इति आहुः एकधा हि एव अयम् वायुः पवते अस्य रूपेण इति

दक्षिणाः वै एकेषाम् पशूनाम् रज्जवः सव्याः एकेषाम्

उभय्यः रज्जवः भवन्ति दक्षिणाः च सव्याः च

मध्यतः एव तत् अन्नाद्यस्य यजमानम् दधाति
अथ आह आग्नीध्रः सन्नो ऽच्छावाको ऽच्छावाकं सन्नम् उप पन्नेजनीर् असीषदन्न् इति

उपहूयमानायाम् इडायाम् उपप्रगृह्णन्ति चमसान्

न उ तु एव संभक्षयतः

आमिक्षां मैत्रावरुण पात्रे

स तथा करोति

अथ आह अच्छावाक सीद नेष्टः पत्नीम् उदानय अग्नीध् अच्छावाकं मे सन्नं प्रब्रूताद् इति

इडा उपहूतान् चमसान् भक्षयन्ति भक्ष इहि मा आविश इति दीर्घ भक्षम् अनुद्रुत्य वसुमत् गणस्य सोम देव ते मति विदः प्रातःसवनस्य गायत्र छन्दसः इन्द्र पीतस्य मधुमत उपहूतस्य उपहूतः भक्षयामि इति

सीदत्य् एषो ऽच्छावाको जघनेन स्वं धिष्णियम्

अथ एनानि सम्परिगृह्य पूर्वया द्वारा उपनिर्हृत्य अपरया द्वारा हविर्धानं प्रपाद्य दक्षिणस्य हविर्धानस्य उत्तरस्याम् वर्तन्यां सादयति

अथ प्राङ् आयन्न् आह उन्नीयमानाय अनुब्रूहि अच्छावाकस्य चमसाध्वर्यव् उन्नयस्व उभयतस् शुक्रम् कुरुष्व इति

सीदत्य् अस्य नाराशंस आप्यायितः

यथाचमसं चमसान्

अथ एतानि द्वि देवत्य पात्राणि अरिक्तानि करोति

हिन्व म इत्य् आत्मानं प्रत्यभिमृशन्ते

पुरोडाश शकलम् ऐन्द्र वायव पात्रे प्रास्यति

अथ एषः ऽच्छावाको ऽग्रेण सद आस्ते

आनयति नेष्टा पत्नीं पन्नेजनीर् आदाय प्रेह्य् उदेहि इति एतेन निगदेन

सीदन्ति नाराशंसा आप्यायिता दक्षिणस्य हविर्धानस्य अपालम्बम् अधस् अध ऐन्द्राग्नाय

एतस्मिन् काल आग्नीध्रे यजमानः पुरोडाशानां प्राश्नाति

तम् ऋचा होता उपह्वयते

मार्जयन्ते

होतृ चमसम् एव एते त्रयः समुपहूय भक्षयन्ति

तस्मै महत् पुरोडाश शकलम् आदधद् आह अच्छावाक वदस्व यत् ते वाद्यम् इति

अथ प्राङ् एत्य अच्छावाक चमसम् आदाय आश्राव्य आह अच्छावाक यज इति

धाना आश्विन पात्रे

आप्याययन्ति चमसान् आप्यायस्व समेतु त इति

स यद्य् अस्मिन्न् अच्छावाक उपहवम् इच्छत उप एव एनम् ह्वयते
आ अयम् अगात् सविता क्षुरेण इति क्षुरम् आदत्त आ अयम् अगात् सविता क्षुरेण विश्वैर् देवैर् अनुमतो मरुद्भिः

तेन त आयुषे वपामि सुश्लोक्याय स्वस्तय इति एवम् पश्चात्

तस्मिन् तिस्रः दर्भ पिञ्जूलीः उपदधाति एकाम् वा

धारयतु प्रजापतिर् इति धारयेद् धारयतु प्रजापतिः पुनः पुनः सु वप्तवै इति

स नः शिवो भवतु विश्वकर्मा यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न इति

तृतीये संवत्सरे जटाः कुर्वीत

प्रतिमन्त्रं केशान् च दर्भ पिञ्जूली शेषान् च _ गोमये अ भूमि स्पृष्टे निदध्याद् ब्राह्मणस्य पुरस्तात् पश्चाद् इतरयोर् वर्णयोः

महाव्याहृतिभिर् हुत्वा विरूपाक्षेण अत्र पञ्चमीं जुहोति

आवृता एव स्त्रियाः कुर्याद् अमन्त्रम्

मध्ये तिल माषाणाम्

धान्य पल्वले गोष्ठे वा केशान् निखनेत्

ऊर्ध्वं त्रिर् आदर्शेन स्पृष्ट्वा येन धाता इति क्षुरेण छिन्द्याद् येन धाता बृहस्पतेर् अग्नेर् इन्द्रस्य च आयुषे ऽवपत्

गौर् दक्षिणा

आप उन्दन्तु जीवस इति दक्षिणं केशान्तम् अभ्युन्द्याद् आप उन्दन्तु जीवसे दीर्घ आयुः त्वाय वर्चस इति

उदगयने पूर्वपक्षे पुण्ये नक्षत्रे ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य अपराह्णे ऽग्निं प्रणयित्वा दक्षिणतो अग्नेः चत्वारि पूर्ण पात्राणि निदध्याद् व्रीहि यवानाम् अभितः

व्रीहि यवाः तिल माषाः इति एतत् सर्व औषधम्

येन भूयश् चरात्य् अयं ज्योक् च पश्याति सूर्यम्

कुशलीकर्ता पूर्ण पात्राणि हरेत्

आचान्त उदके ऽन्वारब्धे जुहुयात्

सर्व ओषधीभिः स्फाण्टम् उदकम् आनयन्ति

आप्लुते प्रायश्चित्तीर् जुहुयात्

तेन त आयुषे वपामि सुश्लोक्याय स्वस्तय इति

गर्भ तृतीये इति एके

यथा एषाम् गोत्र कल्पः कुल कल्पः वा

स मन्त्रम् चेत् पश्चात् जुहुयात्

यत् क्षुरेण इति नापिताय क्षुरं प्रयच्छेद् यत् क्षुरेण वप्त्रा वपसि नापितैः अङ्गानि शुद्धानि कुरु आयुः वर्चो मा हिंसीर् नापितैः इति

अथ अस्य मूर्धानम् आरभ्य जपति त्रियायुषं कश्यपस्य जमदग्नेस् त्रियायुषं यद् देवानां त्रियायुषं तत् ते अस्तु त्रियायुषम् इति

उष्णेन वाय उदकेन इहि इति उदकम् आदत्त उष्णेन वाय उदकेन इहि अदितिः केशान् वपतु इति

तेन त आयुषे वपामि सुश्लोक्याय स्वस्तय इति येन तत् प्रजापतिर् मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यो ऽवपत्
अति शुद्धम् निर्मलं अम्ल आदि उद्वर्तितम् तार अरिष्ट शब्दात् सितम् स्वर्णं ग्राह्यं ततः रसेण आलिप्य ततः क्रमण आलिप्ते क्रामण पिण्डेन लेपे कृते सति पुटेषु उत्पल अग्नौ विश्रान्तं स्थापितं कुर्यात्
अथ अन्तरा व्याहरेद् अथ अन्तरा विरमेत्

तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मसत्त्रस्य त्रिविध एवा आरम्भः भवति प्रातःसवने माध्यंदिने सवने ब्राह्मे वा अपररात्रे

संततम् अधीयीत मौनी

त्रीन् प्राणान् आयम्य आतम्य आचम्य वृत्तान्ताद् एव आरभेत

समृद्धिर् एव अस्य भवति

शुचि वासाः स्यात् चीर वासाः वा

ज्ञातीन् पुनाति

तत् ब्राह्मणम् तत् छान्दसम् तत् दैवतम् साम वा

अथ अपराः द्वादश संहिता अधीत्य ताभिः प्रजापतेर् लोकम् अवाप्नोति

ब्राह्मणः तु एव प्रत्याहरेत्

शुद्धम् अस्य पूतं ब्रह्म भवति

वार्यम् अन्तम् वा

तस्य ह वा एतस्य द्वाव् एवा अनध्यायौ यद् आत्मा अशुचिः यद् देशः

आद्यं त्रिवर्गं वा सहस्र कृत्वस् इति जैमिनिश् च

षण् मासान् यावक भक्षः चतुरो मासान् उदक सक्तु भक्षः द्वौ मासौ फल भक्षः मासम् अप् भक्षः द्वादश रात्रम् वा अन् अश्नन् क्षिप्रम् अन्तर्धीयते

एतया वै देवा देव त्वम् अगच्छन्न् ऋषय ऋषि त्वम्

द्वादश संहिता अधीत्य यद् अनेन अनध्यायेषु अधीतं यद् गुरवः कोपिता यान्य् अकार्याणि कृतानि ताभिः पवते

संवत्सरं भैक्ष भक्षः प्रयुञ्जानश् चक्षुर् लभते

सप्त अतीतान् सप्त अनागतान् आत्मानं च पञ्चदशं तारयते

तद् वा एतत् प्रजापतिः सप्त ऋषिभ्यः प्रोवाच सप्त ऋषयः महा जह्नवे महा जह्नुः ब्राह्मणेभ्यः

ताम् एतां देवनिश्रेणी इति आचक्षते

अप्रतिभायां यावता कालेन वेदम् अधीयीत तावत्कालम् अधीयीत यज् जानीयाद् ऋक्तो यजुष्टः सामतस् तद् अवाप्नुयात्

अथ अतस् ऽनश्नत्संहितायाः कल्पं व्याख्यास्यामः

अनश्नत्संहिता सहस्रम् अधीत्य ब्रह्म भूतः विरजो भवति काम चारी सर्वान् कामान् अवाप्नोति
ततस् तस्मात् परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः

यावन्ति रोम कूपानि तस्य गात्रेषु मानद

अधःशिरास् तु अयस् धाराम् ऊर्ध्व पादः पिबेत् नरः

सोम लोकम् अवाप्नोति सोमेन सह मोदते

गङ्गा यमुनयोः मध्ये कार्ष अग्निम् यः तु साधयेत्

शतं वर्ष सहस्राणि सोम लोके महीयते

उत्तरे यमुना तीरे प्रयागस्य तु दक्षिणे

ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो जम्बूद्वीप पतिः भवेत्

तावद् वर्ष सहस्राणि स्वर्ग लोके महीयते

प्रयागे माघ मासे तु त्रि अहम् स्नातस्य तत् फलम्

गवां शत सहस्रस्य सम्यग् दत्तस्य यत् फलम्

भुक्त्वा तु विपुलान् भोगान् तत् तीर्थं भजते पुनः

षष्टिः तीर्थ सहस्राणि षष्टिः तीर्थ शतानि च

ऋणप्रमोचनं नाम तीर्थं तु परमं स्मृतम्

एक रात्र उषितः स्नात्वा ऋणैः तत्र प्रमुच्यते

तस्माद् भ्रष्टः तु राज इन्द्रैः अग्नि होत्री भवेत् नरः

सूर्य लोकम् अवाप्नोति अनृणः च सदा भवेत्

राहु ग्रस्तः यथा सोमो विमुक्तः सर्व पातकैः

विहगैः उपभुक्तस्य शृणु तस्य अपि यत् फलम्

स भुक्त्वा विपुलान् भोगान् तत् तीर्थं भजते पुनः

गुणवान् रूप सम्पन्नः विद्वान् सु प्रिय वाक्यवान्

षष्टिं वर्ष सहस्राणि षष्टिं वर्ष शतानि च

भुक्त्वा तु विपुलान् भोगान् तत् तीर्थं भजते पुनः

जल प्रवेशम् यः कुर्यात् संगमे लोक विश्रुते

यः स्व देहम् विकर्तेद् वा शकुनिभ्यः प्रयच्छति

माघ मासे गमिष्यन्ति गङ्गा यमुना संगमम्
हिमांशुः इव दीप्त्या असौ चण्डांशुः इव तेजसा

बीज प्रशंसनम् आह इति इत्यादि

कर्ता च दुर्जनैः
जगाद सो मद् गुरवे ऽन्विताय पराशराय अथ बृहस्पतेश् च

तस्य अर्थ सूक्ष्म अभिनिविष्ट दृष्टेः अन्तर्गतो ऽर्थो रजसा

पुंसां स्व कामाय विविक्त मार्गैः अभ्यर्चतां कामदुघा अङ्घ्रि पद्मम्

फण आतपत्र अयुत मूर्ध रत्न द्युभिः हत ध्वान्त युगान्त तोये

रत्न उद धारा ओषधि सौमनस्य वनस्रजो वेणु भुज अङ्घ्रिप अङ्घ्रेः

व्योम्नि विवृत्त नेत्रः चत्वारि लेभे ऽनुदिशं मुखानि

अस्तौद् विसर्ग अभिमुखः तम् ईड्यम् अव्यक्त वर्त्मनि अभिवेशित आत्मा

तद् खरनाल नाल नाभिम् विचिन्वंस् तद् अविन्दत अजः

कदम्ब किञ्जल्क पिशङ्ग वाससा सु अलंकृतम् मेखलया नितम्बे

स्वम् एव धिष्ण्यं बहु मानयन्तं यद् वासुदेव अभिधम् आमनन्ति

स पद्मकोशः सहसा उदतिष्ठत् कालेन कर्म प्रतिबोधनेन

विवित्सवस् तत्त्वम् अतः परस्य कुमार मुख्याः मुनयो ऽन्वपृच्छन्

प्रोक्तं किल एतत् भगवत्तमेन निवृत्ति धर्म अभिरताय तेन

तर्ह्य् एव आत्मानम् अम्भः श्वसनं वियच् च

प्रोवाच मह्यं स दयालुर् उक्तो मुनिः पुलस्त्येन पुराणम् आद्यम्

सत् सेवनीयः बत पूरु वंशः यल् लोकपालो भगवत् प्रधानः

अव्यक्त मूलम् भुवन अङ्घ्रिप इन्द्रम् अहि इन्द्र भोगैः अधिवीत वल्शम्

स कर्म बीजम् रजसा उपरक्तः प्रजाः सिसृक्षन्न् इयद् एव दृष्ट्वा

ददर्श देवो जगतो विधाता न अतस् परं लोक विसर्ग दृष्टिः

मुहुर् गृणन्तो कृतानि तज्ज्ञाः

किरीट साहस्र हिरण्य शृङ्गम् आविर्भवत् कौस्तुभ रत्न गर्भम्

सो ऽहं नृणां क्षुल्ल सुखाय दुःखं महद् गतानां विरमाय तस्य

चतुर्युगानां च सहस्रम् अप्सु स्वपन् स्वया उदीरितया स्व शक्त्या

सांख्यायनः भगवत् विभूतीः

आयामतो विस्तरतः स्व मान देहेन लोकत्रय संग्रहेन

आसीनम् उर्व्यां भगवन्तम् आद्यं संकर्षणं देवम् अकुण्ठ सत्त्वम्

स्वयं तद् अन्तर् हृदये ऽवभातम् अपश्यत अपश्यत यन् न पूर्वम्

हारेण च अनन्त धनेन वत्स श्रीवत्स वक्षःस्थल वल्लभेन

क एष यो ऽसाव् अहम् अब्ज पृष्ठे एतत् कुतो वा अब्जम् अनन्यद् अप्सु

प्रेक्षां क्षिपन्तं हरितोपल अद्रेः संध्याभ्र नीवेः उरु रुक्म मूर्धनः

अस्ति ह्य् अधस्ताद् इह किंचन एतत् अधिष्ठितं यत्र सता नु भाव्यम्

अहीन्द्र तल्पे ऽधिशयान एकः कृतक्षणः स्वात्म रतौ निरीहः

गुणेन काल अनुगतेन विद्धः तदा अभिद्यत नाभि देशात्

प्रत्यञ्च् धृत अक्ष अम्बुज कोशम् ईषद् उन्मीलयन्तं विबुध उदयाय

शनैर् जित श्वास निवृत्त चित्तः न्यषीदद् आरूढ समाधि योगः

तस्यां स च अम्भोरुह कर्णिकायाम् अवस्थितो लोकम् अपश्यमानः

शोण आयितेन अधर बिम्ब भासा प्रत्यर्हयन्तं सु नसेन सु _

स्वर्धुनी उद आर्द्रैः स्व जटा कलापैः उपस्पृशन्तश् चरण उपधानम्

प्रदर्शयन्तं कृपया नख इन्दु मयूख भिन्न अङ्गुलि चारु पत्त्रम्

मृणाल गौर आयत शेष भोग पर्यङ्के एकं पुरुषं शयानम्

सो ऽन्तः शरीरे अर्पित भूत सूक्ष्मः काल _ शक्तिम्

मुखेन लोक आर्ति हर स्मितेन परिस्फुरत् कुण्डल मण्डितेन

यो देहभाजां भयम् ईरयाणः परिक्षिणोत्य् आयुर् अजस्य हेतिः

प्रवर्तये भागवतं पुराणं यद् आह साक्षाद् भगवान् ऋषिभ्यः

तमस्य् अपारे विदुर आत्म सर्गम् विचिन्वतो ऽभूत् सु महान् त्रिणेमिः

उदाप्लुतं विश्वम् इदं तदा आसीत् यन् निद्रया आमीलित दृश् न्यमीलयत्

उपाश्रितः कञ्जम् लोक तत्त्वम् न आत्मानम् अद्धा विदन् आदिदेवः

पद्मं यद् अर्चन्त्य् अहि राज कन्याः सप्रेम नाना बलिभिः वरार्थाः

उवास तस्मिन् सलिले पदे स्वे यथा अनलः दारुणि रुद्ध वीर्यः

बभूविथ इह अजित कीर्ति मालाम् पदे पदे अभीक्ष्णम्

सनत्कुमाराय स च आह पृष्टः सांख्यायनाय अङ्ग धृतव्रताय

कालेन सो ऽजः पुरुष आयुष अभिप्रवृत्त योगेन विरूढ बोधः

परार्ध्य केयूर मणि प्रवेक पर्यस्त दोर्दण्ड सहस्र शाखम्

स्व रोचिषा तत् सलिलं विशालं विद्योतयन्न् अर्क इव आत्मयोनिः

काल आख्यया आसादित कर्म तन्त्रः लोकान् अपीतान् ददृशे स्व देहे
निवीतम् आम्नाय मधु व्रत श्रिया स्व कीर्ति मयया वनमालया हरिम्
आज्यस्य एनानि यथादेवतम् परिकल्प्य तया आज्य हविषा इष्ट्या यजेत

तत् आहुः यस्य प्रातर्दुग्धम् सांनाय्यम् दुष्येत् वा अपहरेत् वा का तत्र प्रायश्चित्तिः इति

ऐन्द्रम् वा माहेन्द्रम् वा पुरोﾱआशम् तस्य स्थाने निरुप्य तेन यजेत

तत् आहुः यस्य सर्वम् एव सांनाय्यम् दुष्येत् वा अपहरेत् वा का तत्र प्रायश्चित्तिः इति

ऐन्द्रम् वा माहेन्द्रम् वा इति समानम्

यज्ञः यज्ञस्य प्रायश्चित्तिः

प्रातर्दुग्धम् द्वैधम् कृत्वा तस्य अन्यतराम् भक्तिम् आतच्य तेन यजेत

सा तत्र प्रायश्चित्तिः
स्व पार्षद सैन्यम् च तद् अध्वर ऋभुभिः विद्रावितं क्रोधम् अपारम् आदधे

विस्मयं परम् आपन्नो दध्यौ पशुपतिश् चिरम्

क्रुद्धः सु दष्ट ओष्ठ पुटः स धूर्जटिर् जटां तडित् वह्नि सटा उग्र _

गावो न काल्यन्त इदं कुतो रजो लोको ऽधुना किं प्रलयाय कल्पते

तैर् अर्द्यमानाः सु भृशम् ग्रावभिर् न एकधा अद्रवन्

कुण्डेष्व् अमूत्रयन् केचिद् बिभिदुर् वेदिमेखलाः

प्रसूति मिश्राः स्त्रिय उद्विग्न चित्ताः ऊचुर् विपाको वृजिनस्य एव तस्य

केचिद् बभञ्जुः प्राग्वंशं पत्नीशालां तथा अपरे

उत्कृत्य रुद्रः सहसा उत्थितः हसन् गम्भीर नादः विससर्ज तां भुवि

सर्व एव ऋत्विजः दृष्ट्वा सदस्याः स दिवौकसः

जुह्वतः स्रुव हस्तस्य श्मश्रूणि भगवान् भवः

यजमान पशोः कस्य कायात् तेन हरत् शिरः

तमः किम् एतत् कुतस् एतत् रजः अभूत् इति द्विजा द्विज पत्न्यः च दध्युः

उज्जहार सद स्थः ऽक्ष्णा यः शपन्तम्

कराल दंष्ट्रः ज्वलत् अग्नि मूर्धजः कपाल माली विविध उद्यत आयुधः

शप्यमाने गरिमणि यो ऽहसद् दर्शयन्

बह्व् एवम् उद्विग्न दृशा उच्यमाने जनेन दक्षस्य मुहुर् महात्मनः

वाता न वान्ति न हि सन्ति दस्यवः प्राचीनबर्हिर् जीवति ह उग्र दण्डः

आज्ञप्त एवं कुपितेन मन्युना स देवदेवं परिचक्रमे विभुम्

उद्यम्य शूलं जगत् अन्तक अन्तकम् सम्प्राद्रवद् घोषण भूषण अङ्घ्रिः

वितत्य नृत्यति उदित अस्त्र दोस् ध्वजान् उच्च अट्टहास स्तनयित्नु भिन्न दिश्

अपरे जगृहुर् देवान् प्रत्यासन्नान् पलायितान्

जुहाव एतत् शिरः तस्मिन् दक्षिणाग्नाव् अमर्षितः

भृगुं बबन्ध मणिमान् वीरभद्रः प्रजापतिम्

अन्वीयमानः स तु रुद्र पार्षदैः भृशं नदद्भिर् व्यनदत् सु भैरवम्

अथ ऋत्विजः यजमानः सदस्याः ककुभि उदीच्याम् प्रसमीक्ष्य रेणुम्

दक्षं स यज्ञम् जहि मद् भटानाम् त्वम् अग्रणी रुद्र भट अंशकः मे

ततो ऽतिकायस् तनुवा स्पृशन् दिवं सहस्र बाहुः घन रुज् त्रि सूर्य दृश्

पूष्णो ह्य् अपातयद् दन्तान् कालिङ्गस्य यथा बलः

मेने तद् आत्मानम् असङ्ग रंहसा महीयसां तात सहः सहिष्णुम्

कराल दंष्ट्राभिः उदस्त भा गणम् स्यात् स्वस्ति किं कोपयतो विधातुः

उत्पेतुर् उत्पाततमाः सहस्रशो भय आवहाः दिवि भूमौ च

साधुवादस् तदा तेषां कर्म तत् तस्य पश्यताम्

पिङ्गैः पिशङ्गैर् मकर उदर आननैः पर्याद्रवद्भिर् विदुर अन्वरुध्यत

अ मर्षयित्वा तम् अ सह्य तेजसम् मन्यु प्लुतम् दुर्निरीक्ष्यं भ्रुकुट्या

भूत प्रेत पिशाचानाम् अन्येषां तद् विपर्ययः

तं किं करोमि इति गृणन्तम् आह बद्धाञ्जलिं भगवान् भूतनाथः

मैत्रेय उवाच

आक्रम्य उरसि दक्षस्य शित धारेण हेतिना

यः तु अन्त काले व्युप्त जटा कलापः स्व शूल सूचि अर्पित दिग्गज इन्द्रः

शस्त्रैर् अस्त्र अन्वितैः एवम् अ निर्भिन्न त्वचम् हरः

दृष्ट्वा संज्ञपनं योगं पशूनां स पतिर् मखे