tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
ऋतु प्रवाहेन च वालखिल्यान् स्मरामि मन्देह गण क्षयम् च

क्षत्रियाणां कथं देव वैश्यानां वृषभध्वज

तं प्रभुं प्रीत मनसम् प्रणिपत्य वृषध्वजम्

ऋषय ऊचुः

प्रभूते विमले सारे हि आधारे परमे सुखे

विभूतिं विद्रुम प्रख्याम् विमलां पद्म संनिभाम्

अघोरं दक्षिणं वक्त्रं नीलाञ्जन चय उपमम्

दृष्ट्वा एव मुनयः सर्वे देवदेवम् उमापतिम्

रथं च सप्त अश्वम् अनूरु वीरम् गणं तथा सप्तविधं क्रमेण

चतुर् वक्त्राम् चतुर् वर्णाम् देवीं वै सर्वतोमुखीम्

अष्ट बाहुम् चतुर्वक्त्रं द्वादश अक्षम् महा भुजम्

आदित्यम् अग्रतः पश्यन् पूर्ववत् चतुराननम्

उमां प्रभां तथा प्रज्ञां संध्यां सावित्रिकाम् अपि

देवा ऊचुः

तेषां भावं समालोक्य मुनीनां नीललोहितः

विस्तारां मण्डले पूर्वे उत्तरां दक्षिणे स्थिताम्

वैराग्य ऐश्वर्य संयुक्ते प्रभूते विमले तथा

पूर्ण इन्दु वर्णेन च पुष्प गन्ध प्रस्थेन तोयेन शुभेन पूर्णम्

स्मरामि रक्षा अभिरतम् द्विजानां मन्देह रक्षस् गण भर्त्सनम् च

बोधनीं पश्चिमे भागे मण्डलस्य प्रजापतेः

नमः शिवाय देवाय ईश्वराय कपर्दिने

सद्योजात मुखम् दिव्यं भास्करस्य स्मर अरेः

बृहस्पतिं काञ्चन संनिकाशम् शुक्रं सितं कृष्णतरं च मन्दम्

सूत उवाच

कस्य अधिकारः पूजायां ब्राह्मणस्य कथं प्रभो

पद्म आभ नेत्राय स पङ्कजाय ब्रह्म इन्द्र नारायण कारणाय

सित पङ्कज मध्य स्थम् दीप्त आद्यैः अभिसंवृतम्

सूर्यं शिवो जगन्नाथः स उमः साक्षात् उमा स्वयम्

सर्व आभरण संयुक्तम् रक्त माल्य अनुलेपनम्

भास्करं पुरतो देवं चतुर् वक्त्रम् च पूर्ववत्

पञ्च भूतानि शेषाणि तद् मयम् च चराचरम्

सोमम् अङ्गारकम् देवं बुधं बुद्धिमतां वरम्

देवाः च मुनयः सर्वे विद्युत् कोटि सम प्रभम्

मण्डले च अग्रतस् पश्यन् देवदेवम् सह उमया

यः शिवं मण्डले देवं सम्पूज्य एवम् समाहितः

प्रातर् मध्याह्न सायाह्ने पठेत् स्तवम् अनुत्तमम्

दंष्ट्र करालम् तव दिव्य वक्त्रम् विद्युत् प्रभम् दैत्य भयंकरम् च

ईशानं वर दम् देवम् ईशानम् परमेश्वरम्

आदित्यं भास्करं भानुं रविं देवं दिवाकरम्

ऋच् यजुस् साम मार्गेण मूर्ति त्रय मयम् शिवम्

नमः शिवाय रुद्राय कद्रुद्राय प्रचेतसे

रुद्राय विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मणे सूर्य मूर्तये

सर्व आभरण सम्पन्नाः शक्तयः सर्व संमताः

भगवान् केन मार्गेण पूजनीयो द्विजातिभिः

नव शक्ति आवृतम् देवं पद्म स्थम् भास्करं प्रभुम्

अर्धनारीश्वरं देवं जटा मुकुट धारिणम्

अमोघां कर्णिका आकाराम् विद्युतं विश्व वर्णिनीम्

प्राह गंभीरया वाचा मण्डल स्थः सदाशिवः

रक्त अम्बर धरम् सृष्टि स्थिति संहार कारकम्

रविम् उत्तरतस् अपश्यन् पूर्ववत् चतुराननम्

मुक्ताफल मयैः हारैः भूषितम् तिलक उज्ज्वलम्

अध्यायनीं च कौबेर्याम् एक वक्त्राम् चतुर् भुजाम्

मन्दं मन्दगतिं च एव समन्तात् तस्य ते सदा

दंष्ट्र करालम् अति उग्रम् ज्वाला माला समावृतम्

दीप्तां दीप शिखा आकाराम् सूक्ष्मां विद्युत् प्रभाम् शुभाम्

जयाम् अग्नि शिखा आकाराम् प्रभां कनक सप्रभाम्

ब्रह्मासन स्थम् वर दम् धर्म ज्ञान आसन उपरि

कुत्र वा केन रूपेण वक्तुम् अर्हसि शङ्कर

पद्मं च सव्ये वर दम् च वामे करे तथा भूषित भूषणानि

आप्यायनीं च वर दाम् ब्रह्माणं केशवं हरम्

कृताञ्जलि पुटाः सर्वे मुनयो देवताः तथा

भानुं दक्षिणतो देवं चतुर् वक्त्रम् च पूर्ववत्

ब्रह्माणं दक्षिणे भागे विष्णुं वामे जनार्दनम्

विस्ताराम् उत्तरां देवीं बोधनीं प्रणमामि अहम्

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे एकोनविंशः अध्यायः

हिताय जगतां सर्वम् नः वक्तुम् अर्हसि

सारं सर्वेश्वरं देवम् आराध्यम् परमं सुखम्

स्मरामि बिंबानि यथाक्रमेण रक्तानि पद्म अमल लोचनानि

अस्तुवन् वाग्भिर् इष्टाभिर् वर दम् नीललोहितम्

सोमं सितं भूमिजम् अग्नि वर्णम् चामीकर आभम् बुधम् इन्दुसूनुम्

मीढुष्टमाय शर्वाय शिपिविष्टाय रंहसे
स्त्री शूद्राणाम् कथं वा अपि कुण्ड गोल आदीनाम् तु वा

स्मरामि सव्यम् अभयम् वामम् ऊरु गतम् वरम्

इन्द्र आदि देवान् च तथा ईश्वरान् च नारायणं पद्मजम् आदिदेवम्

अपृच्छन् मुनयः देवाः प्रीति कण्टकित त्वचः
अथ तस्मै भगवते नमस्कृत्य पितामहः

त्वम् आदिः अन्तः जगतो ऽस्य मध्यं घटस्य मृत्स्ना इव परः परस्मात्

अरयो ऽपि हि संधेयाः सति कार्य अर्थ गौरवे

अभ्यभाषत तत् सर्वं शिक्षितं पुरुषोत्तमात्

न संरम्भेण सिध्यन्ति सर्व अर्थाः सान्त्वया यथा

एवं स्तुतः सुर गणैः भगवन्त् हरिः ईश्वरः

श्री शुकः उवाच

यथा अग्नि मेधसि अमृतं च गोषु भुव्य् अन्नम् अम्बु उद्यमने च वृत्तिम्

सहायेन मया देवा निर्मन्थध्वम् अतन्द्रिताः

न भेतव्यं कालकूटात् विषात् जलधि सम्भवात्

तेषाम् आविरभूत् राज्ञ् सहस्र अर्क उदय द्युतिः

त्वं मायया आत्म आश्रयया स्वया इदम् निर्माय विश्वं तत् अनुप्रविष्टः

ते वैरोचनिम् आसीनम् गुप्तं च असुर यूथपैः

तं त्वां वयं नाथ समुज्जिहानं सरोज नाभ अति चिर ईप्सित अर्थम्

महा इन्द्रः श्लक्ष्णया वाचा सान्त्वयित्वा महामतिः

आरुह्य प्रययौ अब्धिम् सुर असुर गणैः वृतः

अजात जन्म स्थिति संयमाय गुणाय निर्वाण सुख अर्णवाय

क्लेश भाजः भविष्यन्ति दैत्या यूयं फल ग्रहाः

तान् तथा भग्नमनसो भग्न बाहु ऊरु कंधरान्

अमृत उत्पादने यत्नः क्रियताम् अविलम्बितम्

सुदर्शन आदिभिः स्व अस्त्रैः मूर्तिमद्भिः उपासिताम्

गिरि पात विनिष्पिष्टान् विलोक्य अमर दानवान्

तेन एव सहसा सर्वे देवाः प्रतिहत ईक्षणाः

सु अच्छाम् मरकत श्यामाम् कञ्ज गर्भ अरुण ईक्षणाम्

अहं गिरित्रः च सुर आदयः ये दक्ष आदयः अग्नेः इव केतवः ते

क्षिप्त्वा क्षीरोदधौ सर्वा वीरुध् तृण लता ओषधीः

कालेन अनुगृहीतैः तैः यावत् वः भव आत्मनः

श्री भगवन्त् उवाच

एवं विरिञ्च आदिभिः ईडितः तत् विज्ञाय तेषां हृदयं यथा एव

रूपं ते एतत् पुरुष ऋषभैः इज्यम् श्रेयस् अर्थिभिः वैदिक तान्त्रिकेण

लोभः कार्यो न वो जातु रोषः काम् अस्तु वस्तुषु

यूयं तत् अनुमोदध्वम् यत् इच्छन्ति असुराः सुराः

समागताः ते बहिस् अन्तर् आत्मन् किं वा अन्य विज्ञाप्यम् अशेष साक्षिणः

ततो देव असुराः कृत्वा संविदं कृत सौहृदाः

चूर्णयामास महता भारेण कनकाचलः

मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम्

कर्ण आभरण निर्भात कपोल श्री मुख अम्बुजाम्

पश्यन्ति युक्ता मनसा मनीषिणो गुण व्यवाये ऽप्य् अ गुणम् विपश्चितः

दूर भार उद्वह श्रान्ताः शक्र वैरोचन आदयः

श्री ब्रह्मा उवाच

अणोः अणिम्ने अ परिगण्य धाम्ने महा अनुभावाय नमो नमः ते

महा मणि किरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम्

श्रिया परमया जुष्टं जित अशेषम् उपागमन्

विरिञ्चो भगवान् दृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम्

श्री शुकः उवाच

शम्बरो अरिष्टनेमिः च ये च त्रिपुर वासिनः

त्वय्य् अग्र आसीत् त्वयि मध्य आसीत् त्वय्य् अन्त आसीद् इदम् आत्मतन्त्रे

योगेन धातः सह नस् त्रि लोकान् पश्याम्य् अमुष्मिन् नु ह विश्वमूर्तौ

स त्वं विधत्स्व अखिल लोकपालाः वयं यद् अर्थाः ते पाद मूलम्

विहर्तु कामः तान् आह समुद्र उन्मथन आदिभिः

भवः च जग्मतुः स्वं स्वं धाम् उपेयुः बलिम् सुराः

ययौ जल अन्ते उत्सृज्य हरिणा स विसर्जितः

विज्ञाय भगवन्त् तत्र बभूव गरुडध्वजः

एक एव ईश्वरः तस्मिन् सुर कार्ये सुरेश्वरः

हन्त ब्रह्मन् अहो शम्भो हे देवा मम भाषितम्

तुष्टाव देव प्रवरः स शर्वः पुरुषं परम्

तत् तु अरोचत दैत्यस्य तत्र अन्ये ये असुर अधिपाः

उद्यमं परमं चक्रुः अमृत अर्थे परन्तप

अहि मूषिक वत् देवाः ह्य् अर्थस्य पदवीं गतैः

यस्य पीतस्य वै जन्तुः मृत्यु ग्रस्तः ऽमरो भवेत्
इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे तिथ्यादिव्रतवर्णनं नाम षोडशोत्तरशततमो ऽध्यायः

ददाति धन धान्य आदि पुत्र राज्य जय आदिकम्

वैश्वानरः प्रतिपदि कुबेरः पूजितो अर्थ दः

दुर्गा अष्टम्याम् नवम्यां च मातरो ऽथ दिशो अर्थ दाः

नक्षत्राणि च योगाः च पूजिताः सर्व दायकाः

एक भक्तेन नक्तेन उपवास फल आदिना

द्वादश्यां च हरिः कामः त्रयोदश्याम् महेश्वरः

दशम्यां च यमः चन्द्रः एकादश्याम् ऋषीन् यजेत्

अमावास्यां पूजनीया वारा वै भास्कर आदयः

सर्व मास ऋक्ष तिथिषु वारेषु हरिः अर्चितः

कार्तिकेयो रविः षष्ठ्यां सप्तम्यां भास्करो अर्थ दः

तृतीयायां त्रि देवाः च गौरी विघ्नेश शंकराः

व्रतानि व्यास वक्ष्यामि हरिः येभिः सर्व दः भवेत्
लवणम् इति

तं ह उवाच अत्र किल तत् सोम्य न निभालयसे अत्र एव किल इति

तत् ह अवमृश्य न विवेद

तत् ह तथा चकार

लवणम् एतद् उदके अवधाय अथ मा प्रातर् उपसीदथा इति

तथा सोम्यैः इति ह उवाच

तत् त्वम् असि श्वेतकेतो इति

अन्ताद् आचाम इति

स आत्मा

लवणम् इति

अङ्ग अस्य अन्तात् आचाम इति

तत् सत्यम्

कथम् इति

कथम् इति

लवणम् इति

भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्व् इति

अथ माम् उपसीदथाः इति

तं ह उवाच

यद् दोषा लवणम् उदके ऽवाधा अङ्ग तद् आहर इति

यथा विलीनम् एव

कथम् इति

स ह तथा चकार

स य एषो अणिमा एतत् आत्म्यम् इदं सर्वम्
नहि ते अग्ने तन्वः क्रूरम् आनंश मर्त्यः

मेष इव वै सं च वि च उरु अच्यसे यद् उत्तर द्रौ उपरश् च खादतः
प्र वयम् अमृतं जातवेदसम् इत्य् एकादश अक्षराणि सम्पद्यन्ते

यस् तद् उद्गायन् न अपिदधाति यज्ञायज्ञीयं छिद्रं करोति

यद् वाव वाच् निधनम् भवति तेन एव संधीयत इति

प्रियं मित्रं नु शंसिषम् इत्य् अष्टाभिर् अक्षरैर् निधनम् उपयन्ति

तद् गायत्र्या विमुच्यन्ते

तद् द्वादश सम्पद्यन्ते

तस्मिन् वाचं दध्यात्

गौर् वै कृत्स्नम् अन्नाद्यम्

एकादश अक्षरा त्रिष्टुप्

द्वादश अक्षरा जगती

तत् त्रिष्टुभा विमुच्यन्ते

वि ते जगतीं प्रथमतः पर्यूहन्ति

तज् जगत्या विमुच्यन्ते

यज्ञा वो अग्नय इति षड्भिर् अक्षरैः प्रस्तौति

कृत्स्नस्य एव अन्नाद्यस्य अवरुद्ध्यै

तद् यथापूर्वं यथाज्यैष्ठ्यं छन्दांसि विमुच्यमानानि यन्ति छन्दसां क्ﾱप्तिं विमुक्तिम् अनु प्रजाः कल्पन्ते न अपर मारी पूर्वो म्रियते

वाग् वै ब्रह्म

उत त्राता वाग् इति

तद् आहुर् यथापूर्वं यथाज्यैष्ठ्यं छन्दांसि विमुच्यमानानि छन्दसां क्ﾱप्तिं विमुक्तिम् अनु प्रजाः कल्पान्ता इति

तद् आहुर् यज्ञायज्ञीयस्य एकात् अक्षराद् ऊना ऋचः

तद् यज्ञस्य छिद्रम्
अथ या पङ्क्तिः पञ्च पदा सप्तदश अक्षरा सर्वैर् यज्ञैर् यजमानं स्वर्गं लोकम् अभिवहति याज्या एव सा

आहवनीयः शिरः

अथ य उपरिष्टाद् अष्टाव् आज्यभागाः स उत्तरः पक्षः

यज इति द्वि अक्षरम्

अस्तु इति चतुर् अक्षरम्

अथ या गायत्री हरिणी ज्योतिष्पक्षा सर्वैर् यज्ञैर् यजमानं स्वर्गं लोकम् अभिवहति वेदिर् एव सा

तद् यत्र अस्य ऐश्वर्यम् स्याद् यत्र वा एनम् अभिवहेयुर् एवंविदम् एव तत्र ब्रह्माणं वृणीयान् न अनेवंविदम् इति ब्राह्मणम्

सौवर्ण राजतौ पक्षौ

तस्य ये पुरस्ताद् अष्टाव् आज्यभागाः स दक्षिणः पक्षः

अथ य उपरिष्टाद् अष्टाव् आज्यभागास् त्रयो ऽनुयाजाश् चत्वारः पत्नीसंयाजाः समिष्ट यजुः अष्टमम्

हविर् ह्य् एव सौम्यम्

अथ ये पुरस्ताद् अष्टाव् आज्य भागाः पञ्च प्रयाजा द्वाव् आघारौ द्वाव् आज्यभागाव् आग्नेय आज्यभागानां प्रथमः सौम्यो द्वितीयो हविः भागानाम्

गार्हपत्यो जघनम्

हवींष्य् आत्मा

अथ ये षट् प्राजापत्या इडा च प्राशित्रं च यच् च अग्नीध्राय अवद्यति ब्रह्म भागः यजमान भागः ऽन्वाहार्य एव षष्ठः

तस्या ॐ श्रावय इति चतुर् अक्षरम्

द्वि अक्षरः वै वषट्कारः सा एषा पङ्क्तिः
एकविंशति दारुम् इध्मम् संनह्यति आहुति परिमाणम् वा

उपनयनम् व्याख्यास्यामः

अपि वा उदक् अग्राः पश्चात् पुरस्तात् च भवन्ति

वसन्ते ब्राह्मणम् ग्रीष्मे राजन्यम् शरदि वैश्यम्

सकृत् एव सर्वाणि यथा उपपदम् वा

दक्षिणेन अग्निम् ब्रह्म आयतने दर्भान् संस्तीर्य मयि गृह्णामि यः नः अग्निः इति द्वाभ्याम् आत्मन् अग्निम् गृहीत्वा उत्तरेण अग्निम् दर्भान् संस्तीर्य यथार्थम् द्रव्याणि प्रयुनक्ति अश्मानम् अहतम् वासः अजिनम् मौञ्जीम् मेखलाम् त्रिवृताम् ब्राह्मणस्य ज्याम् राजन्यस्य आवीसूत्रम् वैश्यस्य बैल्वम् पालाशम् वा दण्डम् ब्राह्मणस्य नैय्यग्रोधम् राजन्यस्य औदुम्बरम् वैश्यस्य

तस्मिन् शम्याः परिधीन् इध्मे उपसंनह्यति

समौ अ प्रच्छिन्न अग्रौ दर्भौ प्रादेश मात्रौ पवित्रे कृत्वा अन्येन नखात् छित्त्वा अद्भिः अनुमृज्य पवित्र अन्तर्हिते पात्रे अपः आनीय उपबिलम् पूरयित्वा उदक् अग्राभ्याम् पवित्राभ्याम् त्रिस् उत्पूय उत्तरेण अग्निम् दर्भेषु सादयित्वा दर्भैः अपिदधाति

दर्वीम् कूर्चम् आज्य स्थालीम् प्रणीता प्रणयनम् येन च अर्थः

एतस्मिन् काले ब्रह्मा यज्ञोपवीतम् कृत्वा अपः आचम्य अपरेण अग्निम् दक्षिणा अतिक्रम्य ब्रह्म सदनात् तृणम् निरस्य अपः उपस्पृश्य अग्निम् अभिमुखः उपविशति

तिरस् पवित्रम् प्रोक्षणीः संस्कृत्य यथा पुरस्तात् बिलवन्ति उत्तानानि कृत्वा विषाय इध्मम् त्रिस् सर्वाभिः प्रोक्षति

दर्वीम् निष्टप्य संमृज्य पुनर् निष्टप्य निदधाति

संमार्गान् अभ्युक्ष्य अग्नौ आदधाति

सप्त वर्षम् ब्राह्मणम् उपनयीत एकादश वर्षम् राजन्यम् द्वादश वर्षम् वैश्यम्

आज्यम् विलाप्य पवित्र अन्तर्हितायाम् आज्य स्थाल्याम् आज्यम् निरूप्य उदीचः अङ्गारान् निरूह्य तेषु अधिश्रित्य अवद्योत्य दर्भ तरुणाभ्याम् प्रत्यस्य त्रिस् पर्यग्नि कृत्वा उदक् उद्वास्य अङ्गारान् प्रत्यूह्य आज्यम् त्रिस् उत्पूय पवित्रे अग्नौ आधाय
एष ह वै सांतपनो ऽग्निर् यद् ब्राह्मणः

प्राणे तृप्ते वायुस् तृप्यति

अथर्वाणश् च ह वा अङ्गिरसश् च भृगु चक्षुषी तद् ब्रह्म अभिव्यपश्यन्

तत् अजानन् वयं वा इदं सर्वं यद् भृगु अङ्गिरसः इति

लोमेषु तृप्तेष्व् ओषधि वनस्पतयः तृप्यन्ति

ते देवा ब्राह्म्यं हविर् यत् सांतपने ऽग्नाव् अजुहवुः

तस्य ऊर्जया ऊर्जाम् देवा अभजन्त सुमनस एव स्वधां पितरः श्रद्धया स्वर्गं लोकं ब्राह्मणाः

शरीरे तृप्ते पृथिवी तृप्यति

एतस्य वाचि तृप्तायाम् अग्निस् तृप्यति

एतद् वै ब्राह्म्यं हविर् यत् सांतपने ऽग्नौ हूयते

चक्षुषि तृप्त आदित्यस् तृप्यति

स्नेहेषु तृप्तेष्व् आपस् तृप्यन्ति

मनसि तृप्ते चन्द्रमास् तृप्यति

तेषाम् एषो ऽग्निः सांतपनः श्रेष्ठो भवति

तेन सुन्वन्त्य् ऋषयो स्त्रियः केवल आत्मन्य् अवारुन्धत बाह्या उभयेन सुन्वन्ति

असौ यान् लोकान् शृणु इति पिता ह्य् एष आहवनीयस्य गार्हपत्यस्य दक्षिणाग्नेर् यो ऽग्निहोत्रं जुहोति इति

श्रोत्रे तृप्ते दिशश् च अन्तर्देशाः च तृप्यन्ति
उग्रम् ह अस्य राष्ट्रम् अव्यथ्यम् भवति यः एवम् एतम् भक्षम् भक्षयति क्षत्रियः यजमानः

तयोः वषट्कृते अन्तःपरिधि पूर्वम् प्रास्येत् दधिक्राव्णः अकारिषम् इति एतया ऋचा स स्वाहाकारया अनुवषट्कृते अपरम् आ दधिक्राः शवसा पञ्च कृष्टीः इति

यत् यज्ञे अभिरूपम् तत् समृद्धम्

शम् नः एधि हृदे पीतः प्र नः आयुः जीवसे सोम तारीः इति आत्मनः प्रत्यभिमर्शः

आप्यायस्व समेतु ते सम् ते पयांसि सम् उ यन्तु वाजाः इति चमसम् आप्याययति अभिरूपाभ्याम्

अथ एनम् एतया भक्षयेत् यत् अत्र शिष्टम् रसिनः सुतस्य यत् इन्द्रः अपिबत् शचीभिः इदम् तत् अस्य मनसा शिवेन सोमम् राजानम् इह भक्षयामि इति

तत् यत् एतेन आत्मानम् अभिमृशति आयुः एव तत् प्रतिरते

तत् यत्र एतान् चमसान् उन्नयेयुः तत् एतम् यजमान चमसम् उन्नयेत्

तस्मिन् द्वे दर्भ तरुणके प्रास्ते स्याताम्

शिवः ह वै अस्मै एष वानस्पत्यः शिवेन मनसा भक्षितः भवति

ईश्वरः ह वै एषः अ प्रत्यभिमृष्टः मनुष्यस्य आयुः प्रत्यवहर्तोः अन् अर्हन् मा भक्षयति इति

तान् यत्र उद्गृह्णीयुः तत् एनम् उपोद्गृह्णीयात्

तत् यदा इडाम् होता उपह्वयेत यदा चमसम् भक्षयेत्
ब्रह्म साम्नि यः कामो यजमानस्य स्यात् स सिध्यत्व् इति ध्यायन् उपासीत

यन् मे म आदेः स्थाने यन् मे यमम् इत्य् एके

तम् उत्तरेण प्रतिहर्तारं हरेयुः

एवम् इतरौ कुर्यातां प्रतिहर्ता पश्चात्

वामदेव्येन स्तोष्यमाणः प्राक् स्तोमयोगाद् गावो ऽश्वा अज अवयः व्रीहयो यवा इति मनसा ध्यायेत्

तं दशमे ऽहन्य् अभ्यस्येत्

निधनं च यथाम्नायं शाण्डिल्यः

तद् यदा अनुशंसन् होता आपोहिष्ठीयाम् ब्रूयात् तदा एनम् अन्वालभेरन्न् अपावृण्वानाः

तम् आह्रियमाणं प्रतिमन्त्रयेरन्न् अमीमदन्त पितरो यथाभागम् आवृषायिषत इति

पूर्वेण त्व् एव अवेक्षेत

अन् अभ्यासम् त्व् आचार्याः

अन्य स्थान गतस्य सतो निवर्तेरन् धर्माः

पुनर् अस्मासु दध्मसि इति अन्तः

उत्तमायां स्तोत्रीयायां भुवद् भुवद् वाजेष्व् इत्य् अभ्यस्येन् नाम् इति च निधनम् अनुष्टुभम् उत्तमाम् अक्षरेण अन्ततस् इति हि आह इति

द्रव्य ईप्सुः भुञ्जीत एनम् गच्छत्य् अन्यतरां रोग आर्तः वा अहतेन वाससा प्रच्छाद्य दक्षिण अर्धम् सदसो गत्वा

आर्भवेण स्तुत्वा पुरोडाशाद् एकैकं पिण्डं त्रींस् त्रीन् वा अपरया द्वारा हविर्धानं प्रपद्य अधस्तात् स्वस्य चमसस्य कुर्युर् यदा आसन्नः स्याद् अत्र पितरो मादयध्वं यथाभागम् आवृषायध्वम् इति
सिनीवाली रक्षित्री सा इमाम् सेनां रक्षतु

वरुणानी रक्षित्री सा इमाम् सेनां रक्षतु

अनुष्ठात्र्य् अनु तिष्ठ सर्वे वीरा भवन्तु मे

रात्री रक्षित्री सा इमाम् सेनां रक्षतु

अनुष्ठातर् अनु तिष्ठ सर्वे वीरा भवन्तु मे

इन्द्राणी रक्षित्री सा इमाम् सेनां रक्षतु

अनुष्ठात्र्य् अनु तिष्ठ सर्वे वीरा भवन्तु मे

अनुष्ठातर् अनु तिष्ठ सर्वे वीरा भवन्तु मे

अनुष्ठातर् अनु तिष्ठ सर्वे वीरा भवन्तु मे

अनुष्ठातर् अनु तिष्ठ सर्वे वीरा भवन्तु मे

अनुष्ठात्र्य् अनु तिष्ठ सर्वे वीरा भवन्तु मे

पर्जन्यो रक्षिता स इमां सेनां रक्षतु

विश्वे देवा रक्षितारस् त इमां सेनां रक्षन्तु

अनुष्ठातर् अनु तिष्ठ सर्वे वीरा भवन्तु मे

बृहस्पती रक्षिता स इमां सेनां रक्षतु

प्रजापती रक्षिता स इमां सेनां रक्षतु
पूति अम्ल उद्गार हृद् कण्ठ दाह अरुचि तृष् अर्दितः

प्रकल्पते ऽतीसारस्य लक्षणं तस्य भाविनः

वात व्याधि अश्मरी कुष्ठ मेह उदर भगंदरम्

अकृशस्य अपि दौर्बल्यं सर्वजे सर्व दर्शनम्

भेदो हृद् गुद कोष्ठेषु गात्र स्वेदः मल ग्रहः

पुनः पुनः सृजेद् वर्चं पायुः उच्छ्वास कासवान्

स रक्तम् अति दुर्गन्धम् तृष् मूर्छा स्वेद दाहवान्

उद्गारो दुष्ट मधुरः सदनं स प्रहर्षणम्

श्लेष्मणा पच्यते दुःखे मनः छर्दिः अरोचकः

ते अपि अस्य ग्रहणीदोषाः समन्तेषु अस्ति कारणम्

स असृज् जातम् गौरवाद् अप्सु मुञ्चति

सो ऽतिसारो ऽतिसरणाद् आशुकारी स्वभावतः

चिर कृत् ग्रहणीदोषः संचयान् च उपवेशयेत्

मद्य रूक्ष अतिमात्र आदि रस अतिस्नेह विभ्रमात्

वायुः ततस् निवार्येत क्षिप्रम् उष्णम् द्रवं प्लवम्

स शुष्क भ्रष्ट पायुः च हृष्ट रोमा विनिश्वसन्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे ऽतिसारनिदानं नाम सप्तपञ्चाशदुत्तरशतमो ऽध्यायः

सामान्य लक्षणम् कार्श्यं ज्वरः

चिरात् दुःखम् द्रवं शुष्कं शब्द फेनवत्

तन्द्रा अनिलात् तालु शोषः तिमिरं कर्णयोः स्वनः

अतीसारेषु यो न अति यत्नवान् ग्रहणी गदः

कृमि घोष विरोधात् च तद् विधेः कुपित अनिलः

तस्य स्याद् अग्नि निर्वाण कार्यैः अत्यर्थ संचितैः

सामं शकृत् निरामम् वा जीर्णं येन अतिसार्यते

आध्मानम् अविपाकः च तत्र वातेन विज्वरम्

पार्श्व ऊरु वङ्क्षण ग्रीवा रुजा तीक्ष्ण विषूचिका

प्रसेको वक्त्र वैरस्यम् अरुचिः तृष् श्रमः भ्रमः

पिच्छिलं तत्र अनुसारम् अल्प अल्पम् स प्रवाहिकम्

रुग्णेषु वृद्धिः सर्वेषु क्षुध् तृष्णा परिहर्त्रिका

प्राग्रूप अङ्गस्य सदनं चिरात् पवन अल्पकः

वातात् हृद् रोग गुल्म अर्शस् प्लीह पाण्डुर शङ्किताः

अतीसार ग्रहण्योः च निदानं वच्मि सुश्रुत

अकस्माद् वेधम् अकस्मात् सन्धिनी मुहुः

विस्रंसयति अधोवातम् हत्वा तेन एव च अनलम्

स शूल पायु संताप पाकवान् श्लेष्मणा घनम्

मूर्छा सिरा ऊरु विष्टम्भः श्वयथुः कर पादयोः

अल्प अल्पम् शब्द शून्य आढ्यम् विरुद्धम् उपवेश्यते

स चतुर्धा पृथक् दोषैः संनिपातात् च जायते

विपरीतो निरामः तु कफात् कः ऽपि न मज्जति

हृदयं मन्यते स्त्यानम् उदरम् स्तिमितं गुरु

संभिन्न श्लेष्म संश्लिष्ट गुरु च अम्लैः

विशुष्क अन्न वसा स्नेह तिल पिष्ट विरूढकैः

तथा दग्ध गदा आभासम् पिच्छिलं परिकर्तयन्

सामं शीर्णम् अजीर्णेन जीर्णे पक्वं तु न एव च

भयेन क्षुभिते चित्ते शायिते द्रावयेत् सकृत्

पीतेन पीत नील आभम् पीत आभम् सृजति द्रवम्

धन्वन्तरिः उवाच

वात पित्ते समं लिङ्गम् आहुः तद्वत् च शोकतः

व्यापार्य अन्न शकृत् कोष्ठ पुरीष द्रव ता आदयः

अतीसारः स सुतरां जायते अति अम्बु पानात्

अर्शांसि ग्रहणी इति अष्ट महारोगाः सु दुस्तराः

रूक्षं स फेनम् अच्छम् च गृहीतं मुहुर् मुहुर्
स ब्रह्मबन्धवेन जिज्यूषितः

ब्राह्मण कल्पः ते प्रजायाम् आजनिष्यते आदायी आपायी आवसायी यथाकाम प्रयाप्यः

स वैश्य तया जिज्यूषितः

ईश्वरः ह अस्मात् द्वितीयः वा तृतीयः वा शूद्र ताम् अभ्युपैतोः

यदा वै क्षत्रियाय पापम् भवति वैश्य कल्पः अस्य प्रजायाम् आजायते

त्रयाणाम् भक्षाणाम् एकम् आहरिष्यन्ति सोमम् वा दधि वा अपः वा

शूद्रान् तेन भक्षेण जिन्विष्यसि

अथ यदि अपः शूद्राणाम् स भक्षः

ईश्वरः ह अस्मात् द्वितीयः वा तृतीयः वा ब्राह्मण ताम् अभ्युपैतोः

ब्राह्मणान् तेन भक्षेण जिन्विष्यसि

अथ यदि दधि वैश्यानाम् स भक्षः

शूद्र कल्पः ते प्रजायाम् आजनिष्यते अन्यस्य प्रेष्यः काम उत्थाप्यः यथाकाम वध्यः

यदा वै क्षत्रियाय पापम् भवति ब्राह्मण कल्पः अस्य प्रजायाम् आजायते

स यदि सोमम् ब्राह्मणानाम् स भक्षः

यदा वै क्षत्रियाय पापम् भवति शूद्र कल्पः अस्य प्रजायाम् आजायते

वैश्य कल्पः ते प्रजायाम् आजनिष्यते अन्यस्य बलि कृत् अन्यस्य अद्यः यथाकाम ज्येयः
त्रिष्टुभि प्रस्तुतायां गायत्रम् एव गायन्न् अन्तरिक्षं मनसा गच्छेत्

असृग्रं वारे अव्यय इति च असृजत

वाचा गायन् वाग् इति निधनं करोति

न अस्य वित्तं परोप्यते य एवं वेद

गायत्र्यां प्रस्तुतायां गायत्रम् एव गायन् पृथिवीं मनसा गच्छेत्

एतस्य ह वा इदम् अक्षरस्य क्रतोर् जाताः प्रजा गच्छन्ति च आ च गच्छन्ति

तया एनाः अच्छा समुद्रम् इन्दव इत्य् एव समुद्रेण समन्तं परिण्यदधात्

ज्योतिर् इति निधनं करोति

परोक्षेण एव एनाम् तद् रूपेण गायति

इडा इति निधनं करोति

पवमानस्य ते कवे वाजिन् सर्गा असृक्षत इति सर्गश एव असृजत

तासां सृष्टानां परावापाद् अबिभेत्

परोक्षेण एव एनाम् तद् रूपेण गायति

पङ्क्त्यां प्रस्तुतायां गायत्रम् एव गायन्न् ऋतून् मनसा गच्छेत्

दिदृक्षेत एव अक्षिभ्याम्

परोक्षेण एव एनाम् तद् रूपेण गायति

ता अस्य न परोप्यन्त

ओषम् एव एतत् उत्तमं तृचं गायति

गृहा ह वा ऋतस्य योनिः

प्रजापतिर् यत् प्रजा असृजत ता एतेन एव तृचेन असृजत

शुश्रूषेत एव कर्णाभ्याम्

ओषम् एव प्रजया पशुभिः प्रजायते य एवं वेद

प्रजननो वा एष तृचः

प्राण्य अपान्यात्

परोक्षेण एव एनाम् तद् रूपेण गायति

अनुष्टुभि प्रस्तुतायां गायत्रम् एव गायन् दिवं मनसा गच्छेत्
तद् प्रकरणात्

प्रकृत्तिः स्वधिति धारया अक्तया

वशायाश् च सम्प्रयोगो वाक्य अन्तरेण अवच्छेदन विधानात् विशस्य समवत्तानि इति वचनात्

प्रथमं कस्माद् विपर्यय विधानम्

उत्कृत्य च पशोः

उच्यते विशसनं च अङ्ग छेदन अर्थम् स्यात्

वपाश्रपण्यौ वपया प्रच्छाद्य इति ल्यप् अभिधानात् प्रच्छादनं विधान अन्ते

न च कर्तव्यं चर्म अवच्छेदनम् प्रयोग दर्शनात्

इतरथा हि पशोर् आच्छादनं स्यात्

विशस्य इति कथम्
एतत् अन्तर् उक्थ्यम्

तस्य समूढात् प्रथमस्य अह्नः बहिष्पवमानम्

द्विविधम् अभिप्लवम् एके

उपोत्तमं समूढे

व्यत्यासं वा त्रिणव त्रयस्त्रिंशौ

बृहत् उत्तमम् समूढे

चतुर्विंशम् अ रथन्तरम् एके

अत्र वा गो आयुषी दश रात्रम् इति उपाहरेत् स संवत्सरप्रबर्हः शङ्खाहुतम् इति च

नाना अहोभिः वयं कल्पयामो यथा एतत् ब्राह्मणम्

आज्य प्रतिपदौ वा

औशन कावे अन्त्ये

तथा सतां शाट्यायनिनः षडह विभक्तीः अनुकल्पयन्ति

सर्वं ज्योतिष्टोमेन एके

पूर्वो बृहतः साम तृचः

समूढम् एके रथन्तर बृहत् पृष्ठम्

षोडशिमान् चेद् औदल स्थाने नानदम्

उपवती अग्रियवती च व्यत्यासं प्रतिपदौ राथन्तर बार्हतानि च आज्यानि

व्यूढं पृष्ठ्यम् एके

पृष्ठानां वा अष्टाचत्वारिंशानि

अभिप्लवं स्वरसाम्नः च ज्योतिष्टोमे तन्त्रे एके कल्पयन्ति

अथ अतस् गवामयन विकल्पाः

अग्निष्टोम संस्थम् चेत् त्रिंशानि आज्यानि षट्त्रिंशानि पृष्ठानि

अतिरात्रम् उभयसामानं कुर्वन् आन्धीगवात् उत्तरे औदल बृहती

आन्धीगवात् श्यावाश्वम्

नाना पृष्ठे च उत्तरे चतुर् अहे रथन्तर बृहती व्यत्यासं पवमानेषु

रथन्तर पृष्ठम् वा बृहत् अनुष्टुप्कम्

स्व योनि अभीवर्तः रथन्तर पृष्ठेषु

श्यैत ऋक्षु बृहत् पृष्ठेषु

षट्त्रिंशानि वा होतृक सामानि

आष्कार निधनात् पूर्वं कौल्मलबर्हिषम्
शिरः कर्णम् अभिमन्त्रयते

ओषधीः संपातवतीः प्रवेश्य अभिन्युब्जति

उद्भिन्दतीं संजयन्तीं यथा वृक्षम् अशनिर् इदम् उग्राय इति वासितान् अक्षान् निवपति

यथा मांसम् इति वचनम्

आचमयति

उत्तमेन वाचस्पति लिङ्गाभिः उद्यन्तम् उपतिष्ठते

उत्तरासु संचिनोति

श्व शिरः एटक शिरः केश जरत् उपानहः वंश अग्रे प्रबध्य योधयति

आप्लावयति

चूर्णैर् अवकिरति

स्नातो अहत वसनः निक्त्वा अहतम् आच्छादयति

जपति

अम्बयो यन्ति शंभु मयोभू हिरण्य वर्णाः यद् अदः पुनन्तु मा सस्रुषीर् हिमवतः प्रस्रवन्ति वायोः पूतः पवित्रेण शं च नो मयश् च नो अनडुद्भ्यस् त्वं प्रथमं मह्यम् आपो वैश्वानरो रश्मिभिर् इत्य् अभिवर्षण अवसेचनानाम्

समुत्पतन्तु प्रनभस्व इति वर्ष कामः द्वादश रात्रम् अनुशुष्येत्

ददाति

पलाशे चूर्णेषु उत्तरान्

वात रंहाः इति स्नाते ऽश्वे संपातान् अभ्यतिनयति

आदेवनं संस्तीर्य

उद पात्रेण संपातवता संप्रोक्ष्य आम पात्रम् त्रि पादे ऽश्मानम् अवधाय अप्सु निदधाति

मरुतो यजते यथा वरुणं जुहोति

पूर्वासु अषाढासु गर्तं खनति

अयं ते योनिर् आ नो भर धीती वा इति अर्थम् उत्थास्यन्न् उपदधीत

विप्लावयेत
गोप्यः च आकर्ण्य मुदिता यशोदायाः सुत उद्भवम्

नव कुङ्कुम किञ्जल्क मुख पङ्कज भूतयः

चित्र ध्वज पताका स्रज् चैल पल्लव तोरणैः

सौमङ्गल्य गिरः विप्राः सूत मागध वन्दिनः

नन्द आलयम् स वलयाः व्रजतीः विरेजुः व्यालोल कुण्डल पयोधर हार शोभाः

हरेः निवास आत्म गुणैः रमा आक्रीडम् अभूत् नृप

गायकाः च जगुः नेदुः भेर्यः दुन्दुभयो मुहुः

महार्ह वस्त्र आभरण कञ्चुक उष्णीष भूषिताः

तत आरभ्य नन्दस्य व्रजः सर्व समृद्धिमान्

गोपान् गोकुल रक्षायाम् निरूप्य मथुरां गतः

वसुदेव उपश्रुत्य भ्रातरं नन्दम् आगतम्

नन्दः तु आत्मजे उत्पन्ने जात आह्लादः महामनाः

तिल अद्रीन् सप्त रत्न ओघ शातकौम्भ अम्बर आवृतान्

आत्मानं भूषयांचक्रुः वस्त्र आकल्पान् जन आदिभिः

धेनूनां नियुते प्रादात् विप्रेभ्यः समलंकृते

व्यचरत् दिव्य वास स्रज् कण्ठ आभरण भूषिता

आहूय विप्रान् वेद ज्ञान् स्नातः शुचिः अलंकृतः

शुध्यन्ति दानैः संतुष्ट्या द्रव्याणि आत्मा आत्म विद्यया

श्री शुकः उवाच

वाचयित्वा स्वस्त्ययनं जातकर्म आत्मजस्य वै

नन्दः कंसस्य वार्षिक्यं करं दातुं कुरु उद्वह

विचित्र धातु बर्ह स्रज् वस्त्र काञ्चन मालिनः

रोहिणी च महाभागा नन्द गोप अभिनन्दिता

ता आशिषः प्रयुञ्जानाः चिरम् पाहि इति बालके

कृष्णे विश्वेश्वरे ऽनन्ते नन्दस्य व्रजम् आगते

गोप्यः सु मृष्ट मणि कुण्डल निष्क कण्ठ्यः चित्र अम्बराः पथि शिखा च्युत माल्य वर्षाः

तैः तैः कामैर् अ दीन आत्मा यथोचितम् अपूजयत्

सूत मागध वन्दिभ्यः ये ऽन्ये विद्या उपजीविनः

गावो वृषा वत्सतरा हरिद्रा तैल रूषिताः

कारयामास विधिवत् पितृ देव अर्चनम् तथा

नन्दो महामनाः तेभ्यः वासो अलंकार गो धनम्

गोपाः परस्परं हृष्टा दधि क्षीर घृत अम्बुभिः

अवाद्यन्त विचित्राणि वादित्राणि महा उत्सवे

व्रजः संमृष्ट संसिक्त द्वार अजिर गृह अन्तरः

कालेन स्नान शौचाभ्याम् संस्कारैः तपसा इज्यया

ज्ञात्वा दत्त करम् राज्ञे ययौ तद् अवमोचनम्

बलिभिः त्वरितम् जग्मुः पृथु श्रोण्यः चलत् कुचाः

आसिञ्चन्तो विलिम्पन्तो नवनीतैः च चिक्षिपुः
स यत् आदित्यः अस्तम् एति अग्नौ एव तत् आत्मानम् जुहोति

स यत् किम् च आदित्यः अह्ना पापम् करोति तत् अस्य अग्निः रात्र्या अपहन्ति

स यत् किम् च अग्निः रात्र्या पापम् करोति तत् अस्य आदित्यः अह्ना अपहन्ति

आदित्ये एव तत् आत्मानम् जुहोति

आदित्यम् उद्यन्तम् अग्निः अनूदेति

तौ अब्रूताम् इत्थम् चेद् वै भविष्यावः न वै तर्हि शक्ष्यावः प्रजाः भर्तुम् हन्त अन्नम् एव असाव अन्योन्यस्मिन् एव आत्मानम् जुहवाव इति