tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
वीर्याय म इति षोडशि पात्रम् यदि षोडशी भवति

श्रोत्राय म इत्य् आश्विनम्

नमो ऽग्नये मख घ्ने इत्य् आहवनीयम्

ओजसे मे

उप मा द्यावापृथिवी ह्वयेताम् इति द्यावापृथिवी

यज्ञिया यज्ञ कृतः स्थ ते मा अस्मिन् यज्ञ उपह्वयध्वम् इति च सर्वाणि

आयुषे म इति ध्रुवम्

वर्चसे म इत्य् अतिग्राह्यान्

नमो रुद्राय मख घ्ने इत्य् आग्नीध्रीयम्

सोम इति सोमम्

दृढे स्थः शिथिरे समीची मा अंहसः पातम् इति द्यावापृथिवी

उत्करे वेदि करणानि स्फ्यः स्वस्तिर् विघनः स्वस्तिर् इत्य् एतैर् मन्त्रैर् यथारूपम्

ह्वयतां ह्वयेतां ह्वयन्ताम् इत्य् अनुषङ्गान्

उप देवा उप यज्ञ इति यज्ञम्

उप आस्तावः इत्य् आस्तावम्

उप मा होत्रा उपहवे ह्वयन्ताम् इति होत्रकान्

बुभूषन्न् अवेक्षेत ब्रह्मवर्चस कामः अवेक्षेत् आमयावी अवेक्षेत अभिचरन् अवेक्षेत इति विज्ञायते

इन्द्रस्य जठरम् असि इति आधवनीयम्

आत्मने म इत्य् आग्रयणम्

अङ्गेभ्यो म इत्य् उक्थ्यम्

तत इतराणि द्रव्याण्य् उपतिष्ठन्ते

तेजसे मे

कलश इति द्रोणकलशम्

सर्वं राजानम् उपतिष्ठन्ते को ऽसि को नाम इति प्रतिपद्य तस्य त इदम् उन्मृज इत्य् अन्तेन
अम्बयः यन्ति अध्वभिः जामयः अध्वरीयताम् पृञ्चतीः मधुना पयः

अप्सु भेषजम्

सिन्धुभ्यः कर्त्वम् हविः

अप्सु अन्तर् अमृतम्

अमूः याः उप सूर्ये याभिः वा सूर्यः सह ताः नः हिन्वन्तु अध्वरम्

अपः देवीः उप ह्वये यत्र गावः पिबन्ति नः

अपाम् उत प्रशस्तिभिः अश्वाः भवथ वाजिनः गावः भवथ वाजिनीः
यः पुरुषः सूतकं रसेन्द्रं न जानाति कुतः प्रमाणतः प्रमा करणम् प्रमाणं प्रमिति साधनम् वा ततः किम्भूतात् प्रमाणतः प्रत्यक्षाच् चक्षुस् इन्द्रिय ग्राह्य रूपात् स पुमान् चित् मयम् अति सूक्ष्मम् आत्मानं कथं ज्ञास्यति न कथम् अपि इति अर्थः इन्द्रिय अगोचरत्वात्

किंविशिष्टम् अनादि विग्रहम् आदिः च विग्रहं च आदि विग्रहे ते न विद्येते यत्र सः तं उत्पत्ति शरीरयोः अभावात् स्थूल ज्ञान अभावः इति तात्पर्यार्थः

आत्मनो ऽवेक्षया सूते सुगम त्वम् सूचयन् आह प्रमाणत इत्यादि
त्रिर् उपांश्व् आह

मा मा हिंसीर् इति यजमानः प्रतिगृह्णाति

एतस्मिन् काले प्रतिप्रस्थाता पत्न्यै शङ्कुम् आबध्नाति एतेन कण्डूयस्व इति

तस्य शुक्ल कृष्णे संमृशति शुक्ले ऽङ्गुष्ठो भवति कृष्णे ऽङ्गुलिर् ऋक् सामयोः शिल्पे स्थस् ते वाम् आरभे ते मा पातम् आ अस्य यज्ञस्य उदृचः इति

अथ अस्मै ऊर्ध्व अग्रम् औदुम्बरं दण्डं प्रयच्छति मुखेन संमितम् सु उपस्था देवो वनस्पतिर् इति

सु पिप्पलाभ्यः त्वा ओषधीभ्यः इति दक्षिणं गोदानं कण्डूयते

अथ एनम् संशास्ति

अथ अस्य एषा कृष्णविषाणा त्रि वलिः वा पञ्च वलिः वा शाण्या रज्ज्वा परितृण्णा मण्डचर वत् विग्रथिता

यया अति विश्वा दुरिता तरेम सु तर्माणम् अधि नावं रुहेम इति

देवेभ्य एव एनम् प्राह

अथ यजमानं वाससा प्रोर्णोति विष्णोः शर्म असि शर्म यजमानस्य शर्म मे यच्छ इति

वसनस्य अतीकाशेषु वाचयति नक्षत्राणां मा अतीकाशात् पाहि इति

तां यजमानाय प्रयच्छति इन्द्रस्य योनिर् असि इति

उभयेभ्य एव एनम् देव मनुष्येभ्यः प्राह इति ब्राह्मणम्

अत्र मुष्टीकरोति वाचं यच्छति

अथ दक्षिणं जान्व् आच्य अभिसर्पति इमाम् धियं शिक्षमाणस्य देव क्रतुं दक्षं वरुण संशिशाधि

तां वसनस्य अन्तमायाम् दशायां बद्ध्वा तया अन्तर्वेदि लोष्टम् उद्धन्ति कृष्यै त्वा सु सस्यायै इति

अथ आह अदीक्षिष्ट अयम् ब्राह्मणो ऽसाव् इत्थंगोत्रो ऽमुष्य पुत्रो ऽमुष्य पौत्रो ऽमुष्य नप्ता तम् इन्द्राय इन्द्र अग्निभ्याम् वसुभ्यो रुद्रेभ्य आदित्येभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यश् च सोमपेभ्यः प्रब्रूम इति

प्रतिकृष्य वसनस्य अन्तान् प्रदक्षिणम् उष्णीषेण शिरो वेष्टयति श्रिया ते शिरो वेष्टयामि श्रियै यशसे ब्रह्मवर्चसाय इति

एतस्मिन् काले प्रतिप्रस्थाता योक्त्रेण पत्नीं संनह्यत्य् आशासाना सौमनसं सं त्वा नह्यामि इति द्वाभ्याम्

त्रिर् उच्चैर् उपनिष्क्रम्य

अथ एनम् यज्ञस्य अन्वारम्भम् वाचयति स्वाहा यज्ञं मनसा स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याम् स्वाहा उरोः अन्तरिक्षात् स्वाहा यज्ञं वाताद् आरभ इति

एतस्मिन् काले प्रतिप्रस्थाता पत्न्यै कुम्बकुरीरम् अध्यूहति तूष्णीम्

अथ उपस्थम् कृत्वा प्रदक्षिणं मेखलां पर्यस्यति ऊर्ग् अस्य् आङ्गिरस्य् ऊर्णम्रदा ऊर्जं मे यच्छ इति

अथ यजमान आयतने कृष्णाजिनं प्राचीन ग्रीवम् उत्तर लोम उपस्तृणाति

पाहि मा मा मा हिंसीर् इति निष्टर्क्यं ग्रन्थिं ग्रथ्नाति
अश्वम् आस्थाय चक्रे संमार्ष्ट्य् अङ्कौ न्यङ्काव् अभित इत्य् अनुवाक शेषेण

अथ एनम् अभिक्रामयति वह काल वह श्रियं मा अभिवह इति

यदि रथं लभत आपूर्यमाणपक्षे पुण्ये नक्षत्रे योजयित्वा आस्थास्यन् पक्षसी अभिमृशति बृहद् असि इति दक्षिणं रथंतरम् असि इति उत्तरं वामदेव्यम् असि इति मध्यमम्

यदि शम रथः भवति तद् यज्ञोपवीतं कृत्वा अपः आचम्य भूमिम् अभिमृशति इह धृतिर् इह स्व धृतिः इह रन्तिर् इह रमतिर् इति

सर्प सृतौ सृजति नमः सर्प सृते रुद्राय वात इषवे रुद्राय नमो रुद्राय सर्प सृते इति

अथ हस्ति आरोहणम्

यदि हस्तिनं लभत आपूर्यमाणपक्षे पुण्ये नक्षत्रे कल्पयित्वा अभ्युपविशति इदम् अहम् अमुम् आमुष्यायणम् इन्द्रस्य वज्रेण अभिविशामि उत्तरो ऽहं द्विषद्भ्य इति

शकृत् रीतौ जपति नमः शकृत् सदे रुद्राय वात इषवे रुद्राय नमो रुद्राय शकृत् सदे इति

अथ रथ आरोहणम्
प्रस्तोतुः च वैराज शक्वरी प्रस्तावाः

अविधानम् विधेः द्वैधात्

तैः द्यूते यथार्थम् स्यात्

इष्टि आदिषु सर्वेषु यजुषा उपविशेत् पूर्वः यजमानात् आहवनीयम् प्रति परिध्योः वा सन्धिम् स्रुचाम् वा अग्राणि उत्करम् वा

यथा विहव्य सजनीय कयाशुभीयानि होतुः

एतत् सर्व अनुमन्त्रणम्

तानि उद्गातृ कर्म एके उद्गाता सामवेदेन इति श्रुतेः

अक्षान् चेद् अभिजुहुयुः तत्र गत्वा तूष्णीम् उपविशेत्

प्रणीतासु प्रणीयमानासु वाचम् यच्छेत् आ तासाम् विमोचनात् तासु एव प्रणीयमानासु आ हविष्कृतः स्तम्बयजुषः च समिधः प्रस्थानीयायाः इति वा यत्र वा अध्वर्यु बह्वृचौ चेष्टेताम्

स्तोत्र वत् प्रस्तावाः विराट्सु स्तुवन्ति पुरीषेण स्तुवते इति च बहु श्रुतेः

उद्गाता इति यथा भूयसा वादः

यत्र वा न चेष्टेताम् वाग्यतः प्रायस् तु एव स्यात्

हौत्रे च विधेः विहव्य आदीनि

सर्वैः च अविधानात् ब्रह्म त्व कारिभिः

मन्थिष्यत्सु अरणी आलभ्य अरण्योः इति गायेत् मथ्यमाने अग्निम् नरः इति एतयोः अन्यतरत् धूमे उदिते त्वेषः ते धूमः ऋण्वति इति प्रज्वलिते अदर्शि गातु इति निधीयमाने गवाम् व्रतम् यत् अग्निम् ईडे इति

तम् यदा अध्वर्युः ब्रूयात् ब्रह्मन् इदम् करिष्यामि इति सवितृ प्रसूतः अदः कुरु भूः भुवः स्वर् बृहस्पतिः ब्रह्मा अहम् मानुषः ॐ इति एतेन अनुमन्त्रयेत

औद्गात्रे च अविधानात्

उच्चैस् अदः कुरु ॐ इति
अपि वा उदक् अग्राः पश्चात् पुरस्ताच् च भवन्ति

सांनाय्य पात्राणि प्रोक्षत्य् उत्तानानि पर्यावृत्य

ततो ऽग्नीन् परिस्तृणाति पूर्वांश् च अपरौ च प्राच् अग्रैः दर्भैः

दक्षिणेन आहवनीयम् ब्रह्म यजमानयोः आयतने कल्पयति

अपां रस ओषधीनां सुवर्णो निष्का इमे यजमानस्य सन्तु काम दुघाः अमुत्र अमुष्मिन् लोक इति

उत्तरेण गार्हपत्यं कुम्भीं दोहनं शाखापवित्रम् उपवेषम् अभिधानीं निदाने येन च अर्थी भवति

परिस्तृणीत परिधत्त अग्निम् परिहितो ऽग्निर् यजमानं भुनक्तु

यवाग्वा अस्य एताम् रात्रिम् अग्निहोत्रं हुत्वा अग्निहोत्र उच्छेषणम् हविर् आतञ्चनं निदधाति

पूर्वं ब्रह्मणो ऽपरं यजमानस्य

न अस्य अमावस्याम् रात्रिं कुमारा अपि पयः पिबन्ति

अग्निहोत्रहवण्यां तिरः पवित्रम् अप आनीय उदक् अग्राभ्याम् त्रिर् उत्पुनाति देवो वः सविता उत्पुनातु इति पच्छो गायत्र्या

अथ एनाः अभिमन्त्रयत आपो देवीर् अग्रेपुव इति प्रतिपद्य प्रोक्षिता स्थ इत्यन्तेन

स्वयं यजमानः पर्वण्य् अग्निहोत्रम् जुहोति

सांनाय्य पात्राणि प्रक्षाल्य द्वन्द्वं प्रयुनक्ति

ततः संप्रेष्यति
स्तोमभागैर् एव एतत् स्तोमभागान् प्रतिप्रयुङ्क्ते सवनैः सवनानि यज्ञेन यज्ञम्

ऋध्नुवन्ति

यथा वै रथ एकैकम् अरम् अभिप्रतितिष्ठन् वर्तत एवं यज्ञ एकैकां तन्वम् अभिप्रतितिष्ठन्न् एति

न अस्य सोम स्कन्दति य एवं विद्वान्त् सोमं पिबति

यत् यत् वै सविता देवेभ्यः प्रासुवत् तेन आर्ध्नुवन्

ऋध्यते ब्रह्मणे यस्य एवम् विद्वान् ब्रह्मा भवति

तं ह स्म यद् आहुः कस्मात् त्वम् इदम् आसन्द्याम् आसीनः सक्तुभिर् उपमथ्य सोमं पिबसि इति

यज्ञश् चतुर्थः

स ह स्म वै स आसन्द्याम् आसीनः सक्तुभिर् उपमथ्य सोमं पिबति

सयोनि त्वाय

यज्ञ आर्तिम् प्रतिजुहुयात्

एक अन्न त्रिंशत् स्तोमभागाः

त्रीणि सवनानि

देवतास्व् एव यज्ञं प्रतिष्ठापयामि इति अब्रवीद् ब्राह्मणो यस्य एवम् विदुषो यस्य एवम् विद्वान् यज्ञ आर्त्याः यज्ञे प्रायश्चित्तं जुहोति

ऋध्यते यजमान ऋध्यते प्रजायै

न एनम् सोम पीथः न पेयो हिनस्ति य एवं विद्वान्त् सोमं पिबति

देवस्य सवितुः प्रसवे बृहस्पतये स्तुत इति

पुरा प्रचरितोर् आग्नीध्रीये होतव्याः

अहं वाव सर्वतो यज्ञं वेद य एतान् वेद

देवतास्व् एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति

ऋध्यते पशुभ्यः
ऋचं साम यजामहे याभ्यां कर्माणि कुर्वते

एते सदसि राजतो यज्ञं देवेषु यच्छतः

एष मा तस्मान् मा हिंसीद् वेदः पृष्टः शचीपते
तस्य दक्षिणे कर्णे पिता वत्सानाम् इति जपित्वा उत्सृज्य प्राचीम् उदीचीं वा दिशं प्रकालयित्वा सह वत्सतरीभिः सर्पिष्मद् अन्नं ब्राह्मणान् भोजयेत्

इह रडिर् इति हुत्वा

अथ वृषोत्सर्गः

मा हास्महि प्रजया मा तनूभिर् मा राधाम द्विषते सोम राजन्न् इति

कार्त्तिक्यां पौर्णमास्यां रेवत्यां वा आश्वयुज्यस्य गवां मध्ये सु समिद्धम् अग्निं कृत्वा पौष्णं चरुं पयसि श्रपयित्वा पूषा गा अन्वेतु न इति पौष्णस्य जुहोति
वाचो मरीचिभिः तप्तम् तोषय जन कैरवम्

अथ गर्भद्रुति बाह्यद्रुति प्रशंसनम् आह यदि इत्यादि
ऋषभस्य पृष्ठे शेषं निनयत्य् एतं युवानम् इत्य् एताभिः पञ्चभिः

अथ अपराणि द्वारप उपस्पृश द्वारपाय स्वाहा द्वारप्य् उपस्पृश द्वारप्यै स्वाहा इति चत्वारि

तूर्णं यजते

तं तथा आवाहयति यथा शूलगवम्

अथ अतस् क्षैत्रपत्यस्य गवां मार्गे अन् अग्नौ क्षेत्रस्य पतिं यजते क्षेत्रस्य पतये स्वाहा इति चतुर्षु सप्तसु वा पलाशेषु

उपतिष्ठते क्षेत्रस्य पतिना वयम् इति द्वाभ्याम्

अथ पर्ण पुटम् कृत्वा तस्मिन्न् उपस्तीर्ण अभिघारितम् ओदन पिण्डम् समवदाय परोगोष्ठे वृक्ष आसजति निषङ्गिण उपस्पृशत निषङ्गिभ्यः स्वाहा इति

अथ उपतिष्ठते नमो निषङ्गिण इषुधिमत इति

अभित एतम् अग्निं गा स्थापयति यथा धूमम् आजिघ्रेयुर् इति

अथ उपतिष्ठते नमस् ते रुद्र मन्यव इत्य् एतैर् एकादशभिर् अनुवाकैः प्रथम उत्तमाभ्याम् वा

अथ एनम् क्षैत्रपत्यं ये सनाभयो भवन्ति ते प्राश्नन्ति यथा वा एषाम् कुल धर्मः भवति

आज्य शेषम् ओदन शेषम् उद कुम्भ शेषम् इत्य् एकधा समवनीय उदुम्बर शाखया प्रदक्षिणं गास् त्रिः प्रोक्षति शिवं गोभ्यः शिवं गो पतये इति

पाको देवः

अ प्रतीक्षम् एत्य अथ अन्वासारिभ्यः जुहोत्य् अन्वासारिण उपस्पृशत अन्वासारिभ्यः स्वाहा इति द्वे पलाशे
समुद्रः ईशे स्रवताम्

अग्निः पृथिव्याः वशी

सम्राज् असि असुराणाम् ककुद् मनुष्यानाम्

त्वम् एक वृषः भव

वृषा इन्द्रस्य वृषा दिवः वृषा पृथिव्याः अयम् वृषा विश्वस्य भूतस्य

चन्द्रमाः नक्षत्राणाम् ईशे

त्वम् एक वृषः भव

त्वम् एक वृषः भव
यः समान बीजेन तुल्य महाबीजेन मिलति स सार्यः यो द्विगुणेन मिलति सः प्रतिसार्यः यः च त्रिगुणेन सः अनुसार्यः इति सारणा क्रमः दर्शितः

सारित वर्तित सूतः सारितः च असौ वर्तितश् च इति विग्रहः

सारण क्रमम् आह
अथ ह उवाच जनं शार्कराक्ष्यम्

एष वै बहुल आत्मा वैश्वानरो यं त्वम् आत्मानम् उपास्से

शार्कराक्ष्य कं त्वम् आत्मानम् उपास्स इति

तस्मात् त्वं बहुलो ऽसि प्रजया च धनेन च

आकाशम् एव भगवो राजन्न् इति ह उवाच

संदेहस् ते व्यशीर्यद् यन् मां न अगमिष्यः इति

संदेहस् त्व् एष आत्मन इति ह उवाच

अत्स्य् अन्नं पश्यसि प्रियम्
तद् उप यजमानः पञ्च आहुतीः जुहुयात्

आपो ऽक्षितिः

तस्मात् लोहितायन् इव अस्तम् वा इति

अध्वर्युम् एव जुह्वतम् अन्वारभ्य प्रतीकैर् अनुमन्त्रयेत्

वाच् मे वाचा दीक्षताम् इति द्वितीयाम्

प्राणो मे प्राणेन दीक्षताम् इति तृतीयाम्

मनो मे मनसा दीक्षताम् इति प्रथमाम्

अतिरिक्ता आहुतयः स्युर् यत् हूयेरन्

वाच् मे वाचा दीक्षतां स्वाहा इति द्वितीयाम्

न उ ऽतिरिक्ता आहुतयो हूयन्त इति

अपि ह वा एनं रजना अतियन्ति

सर्वेषाम् एव कामानाम् आप्त्यै

एतं वा इव आत्मानं दीक्षमाणो ऽभिदीक्षते

अपराह्णे दीक्षते

चक्षुः मे चक्षुषा दीक्षताम् इति चतुर्थीम्

न होतव्याः

मनो मे मनसा दीक्षतां स्वाहा इति प्रथमाम्

तद् उ ह स्म आह कौषीतकिः

मध्ये हि अयम् प्राणः

स यो अप् मयी अक्षितिर् इति विद्वान् यजते

मध्ये प्राणम् आह

मध्ये प्राणम् आह

स यः श्रद्दधानो यजते

अपराह्णे ह वा एष सर्वाणि भूतानि संवृङ्क्ते

अथ खलु श्रद्धा एव सकृद् इष्टस्य अक्षितिः

दीक्षयत्य् उ ह एव एताः याः पुरुषे देवताः
तद् आहुः कियद् स्वर्गो लोक इति

आत्मने वा एव न वा आत्मने चन इति

यावत् सहस्रं गौर् गव्य् अधि प्रतिष्ठिता तावद् इति ब्रूयात्

सु कृतम् ह वा एनं देवेष्व् आह

उप ह एनम् सहस्रं ददिवांसं सयोनि सहस्रम् तिष्ठते य एवं वेद

अथ उ यावत् सहस्रं प्राणैः सं प्राणन्ति इति अथ उ यावत् सहस्रम् आश्वीनानि इति अथ उ यावत् सहस्रं योजनानि इति अथ उ यावत् सहस्रम् अह्न्यानि इति

तद् आहुर् न अमुष्मिन् लोके सहस्रस्य अवकाशः ऽस्ति

सा या एषा शबली पष्ठौह्य् उप एनम् एषा अमुष्मिन् लोके कामदुघा भूत्वा तिष्ठते य एवं वेद

सहस्रं वै यद् असृजत तस्य तार्प्यम् एव योनिर् आसीत्

उप ह एनम् सहस्रं ददिवांसं सहस्रं तिष्ठते य एवं वेद

तद् गवा गवा एव आप्नोति

सा या सहस्रतमी स्यात् तस्यै कर्णम् आजपेद् इडे रन्ते महि विश्रुति शुक्रे चन्द्रे हव्ये काम्ये ऽदिते सरस्वत्य् एतानि ते ऽघ्न्ये नामानि देवेषु नः सु कृतः ब्रूताद् इति

ताम् कलशम् अपघ्रापयत्य् अपजिघ्र कलशं मह्या त्वा विशन्त्व् इन्दवः सा नो धुक्षः सहस्रम् उरु धारा पयस्वती इति

तार्प्यं प्रत्यस्य दक्षिणा नयति सहस्रस्य सयोनि तायै
तौ पश्चात् सोम पीथम् प्राप्नुताम्

पाप्मना एष गृहीतो य आमयावी

ता एव भागधेयेन उपधावति

पाप्मानम् एव अपहते

यच् शिति कण्ठः

यद् धेनुष्टरी

तस्माद् आग्निवारुणी भवति

धेनुर् वा एषा सती न दुहे

अथ एष पापीयान् भवति

अशान्ता वा एतं वाग् ऋच्छति यम् अ जघ्निवांसम् अभिशंसन्ति

वरुणाद् एव एनम् मुञ्चति

तस्माद् धेनुष्टर्य् उच्यते

तम् एव भागधेयेन उपधावति

अश्विनौ वै देवानाम् अ सोम पाः आस्ताम्

तस्माद् धेनुष्टर्य् उच्यते

पापो वा एष पुरा भूत्वा पश्चाच् छ्रियं प्राप्नोति यो ऽनड्वान् भूत्वा उक्षा भवति

अन् आज्ञात यक्ष्मः वा एतां वित्तो या स्त्री सत्य् अनड्वाही

धूम्रिमाणम् एव अपहते

तस्माद् एनाम् अन् आज्ञात यक्ष्म गृहीतः आलभेत

स्तायद् इव हि दुर्ब्राह्मणो ब्राह्मणो बुभूषति

वाक् सरस्वती

वाचा एव एषाम् वाचं प्रतिशृणाति

तम् एव भागधेयेन उपधावति

सो ऽस्मा एतस्मान् मिथुनात् पशून् प्रजनयति

सारस्वतीं धेनुष्टरीम् आलभेत यम् अ जघ्निवांसम् अभिशंसेयुः

यत् स्त्री सती दान्ता

श्याम इव पाप्मा

तेन आग्नेयी

मिथुनो वा एष यो ऽंसेपात्

आग्निवारुणीम् अनड्वाहीम् आलभेत अन् आज्ञात यक्ष्म गृहीतः

स एनं पुनश् श्रिये प्रसुवति

ता एनं सोम पीथाय परिणयतः

त्वष्टा मिथुनस्य प्रजनयिता

अग्निस् सर्वा देवताः

यत् सारस्वती

यच् छ्यामः

यद् वरुण गृहीतम् तद् वरुणेन

त्वाष्ट्रम् अंसेपादम् आलभेत पशु कामः

यद् वहिनी

वाक् सरस्वती

धेनुर् वा एषा सती न दुहे

तेन वारुणी

सावित्रं पुनर् उत्सृष्टम् आलभेत यः पुरा पुण्यो भूत्वा पश्चात् पापीयान् स्यात्

वाचम् एव एषाम् स्तरीकरोति

यद् धेनुष्टरी

यद् धूम्रः

यत् सारस्वती

सविता श्रियः प्रसविता

अश्विना एतस्य देवता यः पश्चात् सोम पः

वारुणं श्याम शिति कण्ठम् आलभेत यं व्येमानं यक्ष्मो गृह्णीयात्

वाचा वा एत एतं निश्वासयन्ते

वाचम् एव एषाम् स्तरीकरोति

वरुणो वा एतं गृह्णाति यं व्येमानं यक्ष्मो गृह्णाति
शृणु राज्ञ् प्रयागस्य माहात्म्यं पुनर् एव तु

शत वर्ष सहस्राणि स्वर्ग लोके महीयते

अधःशिराः तु यो ज्वालाम् ऊर्ध्व पादः पिबेत् नरः

गवां शत सहस्रस्य सम्यक् दत्तस्य यत् फलम्

ऋणप्रमोचनं नाम तत् तीर्थम् परमं स्मृतम्

अ हीन अङ्गः हि अरोगः च पञ्च इन्द्रिय समन्वितः

मानसं नाम तत् तीर्थम् गङ्गाया उत्तरे तटे

अप्सरस् गण संगीतैः सुप्तः असौ प्रतिबुध्यते

गो भू हिरण्य दानेन यत् फलम् प्राप्नुयात् नरः

सुवर्ण मणि मुक्ता आढ्ये जायते विपुले कुले

प्रयागे माघ मासे तु त्रि अह स्नानात् तु तत् फलम्

गुणवान् रूप सम्पन्नः विद्वाः च प्रिय वाचकः

त्रि रात्र उपोषितः भूत्वा सर्व कामान् अवाप्नुयात्

तावत् वर्ष सहस्राणि स्वर्ग लोके महीयते

स तत् फलम् अवाप्नोति तत् तीर्थम् स्मरते पुनः

अकामो वा स कामः वा गङ्गायां यः अभिपद्यते

ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टः जम्बूद्वीप पतिः भवेत्

तस्मात् अपि परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः

भुक्त्वा तु विपुलान् भोगान् तत् तीर्थम् भजते पुनः

षष्टि वर्ष सहस्राणि स्वर्ग लोके महीयते

माघ मासे गमिष्यन्ति गङ्गा यमुना संगमम्

जल प्रवेशम् यः कुर्यात् संगमे लोक विश्रुते

यावन्ति रोम कूपानि तस्य गात्रेषु देहिनः

स भुक्त्वा विपुलान् भोगान् तत् तीर्थम् स्मरते पुनः

स्वर्गे च शक्र लोके अस्मिन् ऋषि गन्धर्व सेविते

षष्टि तीर्थ सहस्राणि षष्टि कोटयः तथा आपगाः

गङ्गा यमुनयोः मध्ये कर्षाग्निं यः तु साधयेत्

हंस सारस युक्तेन विमानेन स गच्छति

स्वर्ग लोकम् अवाप्नोति अनृणः च सदा भवेत्

भुक्त्वा तु विपुलान् भोगान् तत् तीर्थम् भजते पुनः

परिभ्रष्टः तु राज इन्द्रैः सः अग्निहोत्री भवेत् नरः

बहु वर्ष सहस्राणि स्वर्गं राज इन्द्रैः भुञ्जति

यत् श्रुत्वा सर्व पापेभ्यः मुच्यते न अत्र संशयः

परिभ्रष्टः तु राज इन्द्रैः समृद्धे जायते कुले

विहगैः उपभुक्तस्य शृणु तस्य अपि यत् फलम्

सोम लोकम् अवाप्नोति सोमेन सह मोदते
मा संकल्प विकल्पाभ्याम् चित्तं क्षोभय चित् मयैः

उपशाम्य सुखं तिष्ठ स्व आत्मनि आनन्द विग्रहे

आत्मा न गन्ता न आगन्ता किम् एनम् अनुशोचसि

क्व वृद्धिः क्व च वा हानिस् तव चित् मात्र रूपिणः

सर्व भूतेषु च आत्मानम् सर्व भूतानि च आत्मनि

मोक्षो विषय वैरस्यम् बन्धो वैषयिको रसः

एकस्मिन्न् अव्यये शान्ते चित् आकाशे ऽमले त्वयि

तत् त्वम् एव न सन्देहश् चित् मूर्ते विज्वरो भव

उदेतु वा अस्तम् आयातु न ते वृद्धिर् न वा क्षतिः

यत् त्वं पश्यसि तत्र एकः त्वम् एव प्रतिभाससे

अतः कस्य कथं कुत्र हेय उपादेय कल्पना

निर्वासनः स्फूर्ति मात्रः न किंचिद् इव शाम्यति

आत्मा त्वं मुक्त एव असि किं विमृश्य करिष्यसि

त्यज एव ध्यानं सर्वत्र मा किंचिद् हृदि धारय

देहस् तिष्ठतु कल्प अन्तम् गच्छत्व् अद्य एव वा पुनः

राग द्वेषौ मनस् धर्मौ न मनस् ते कदाचन

न ते बन्धो ऽस्ति मोक्षो वा कृतकृत्यः सुखं चर

त्वय्य् अनन्त महा अम्भोधौ विश्व वीचिः स्वभावतः

चित् रूपः ऽसि सदा साक्षी निरपेक्षः सुखं चर

एक एव भव अम्भोधौ आसीद् अस्ति भविष्यति

ज्ञान स्व रूपः भगवान् आत्मा त्वं प्रकृतेः परः

करोति तत्त्व बोधः ऽयम् अतस् त्यक्तो बुभुक्षुभिः

न त्वं देहो न ते देहो भोक्ता कर्ता न वा भवान्

विज्ञाय निरहंकारो निर्ममस् त्वं सुखी भव

निर्विकल्पो ऽसि बोध आत्मा निर्विकारः सुखं चर

एतावद् एव विज्ञानं यथा इच्छसि तथा कुरु

तात चित् मात्र रूपः ऽसि न ते भिन्नम् इदं जगत्

सर्वम् आत्मा इति निश्चित्य निःसंकल्पः सुखी भव

विश्वं स्फुरति यत्र इदम् तरङ्गा इव सागरे

आजीवम् अपि जिज्ञासुः परस् तत्र विमुह्यति

त्वत्तो ऽन्यो न अस्ति संसारी न असंसारी च कश्चन

यथा तथा उपदेशेन कृतार्थः सत्त्व बुद्धिमान्
घृतेन सर्व सिद्धिः स्यात् पयसा वा विशुध्यते

अनया सर्व कार्याणि नृपाणाम् इति नः श्रुतम्

मारण उच्चाटने च एव रोही बीजेन सुव्रताः

श्रुता वज्रेश्वरी विद्या ब्राह्मी शक्र उपकारिणी

उद्वास्य अनेन मन्त्रेण गन्तव्यं न अन्यथा द्विजाः

आगच्छ वर दे देवि भूम्यां पर्वत मूर्धनि

जपेत् वा केवलां विद्यां सम्पूज्य च विधानतः

जाती पुष्पैः च वश्या अर्थी जुहुयात् अयुत त्रयम्

तिलेन मोहनं प्रोक्तं ताडनं रुधिरेण च

तिलेन रोग नाशः च कमलेन धनं भवेत्

उत्सादनं तथा छेदं मारणं प्रतिबन्धनम्

देवीम् आवाह्य च पुनर् जपेत् सम्पूजयेत् पुनः

उच्चाटनं स्तम्भनं च मोहनं ताडनं तथा

ऋषय ऊचुः

विद्वेषणं विशेषेण कुर्यात् लाङ्गलकस्य च

सूत उवाच

जय आदि प्रभृतीन् सर्वान् सु इष्ट अन्तम् पूर्ववत् स्मृतम्

ब्राह्मणेभ्यो हि अनुज्ञाता गच्छ देवि यथासुखम्

होमं च विधिना वह्नौ पुनर् एव समाचरेत्

कान्तिः मधूक पुष्पेण सावित्र्या हि अयुत त्रयम्

विनियोगं वदस्व अस्याः विद्याया रोमहर्षण

सर्व सिद्धिम् अवाप्नोति न अत्र कार्या विचारणा

सेना स्तम्भनक आदीनि सावित्र्या सर्वम् आचरेत्
आगत इन्द्रेण यज्ञेन यजते स इन्द्रेण यज्ञेन राध्नोति य एवं वेद

ते ऽब्रुवन्न् अभिषुणवाम एव तथा वाव न आशिष्ठम् आगमिष्यति इति तथा इति ते ऽभ्यषुण्वंस् त आ त्वा रथं यथा ऊतये इत्य् एव एनम् आवर्तयन्न् इदं वसो सुतम् अन्ध इत्य् एव एभ्यः सुत कीर्त्याम् आविर् अभवद् इन्द्र नेदीय आ इद् इहि इति एव एनम् मध्यम् प्रापादयन्त

इन्द्रो वै वृत्रं हत्वा न अस्तृषि इति मन्यमानः पराः परावतो ऽगच्छत् स परमाम् एव परावतम् अगच्छद् अनुष्टुब् वै परमा परावद् वाग् वा अनुष्टुप् स वाचम् प्रविश्य अशयत् तं सर्वाणि भूतानि विभज्य अन्वैच्छन् तम् पूर्वेद्युः पितरो ऽविन्दन्न् उत्तरम् अहर् देवास् तस्मात् पूर्वेद्युः पितृभ्यः क्रियत उत्तरम् अहर् देवान् यजन्ते
प्रजा कामस्य उपदेशः

फलवत् त्वात् इति

तस्य उपदेशः श्रुति सामान्येन उपदिश्यते

तानि मुच्य आत्मवान् भवति विमुक्तो धर्म संशयात्

जायमानो वै ब्राह्मणस् त्रिभिर् ऋणवा जायते ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यः यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य इति

प्रजया च पितॄन् पूर्वान् अनृणो दिवि मोदते

प्रजनन निमित्ता समाख्या इति अश्विनाव् ऊचतुः

औषध मन्त्र संयोगेन

ब्राह्मणस्य ऋण संयोगः त्रिभिर् भवति जन्मतः

विज्ञायते च

सर्व वर्णेभ्यः फलवत् त्वात् इति

आयुषा तपसा युक्तः स्वाध्याय इज्या परायणः

सत् पुत्रम् अधिगच्छानस् तारयत्य् एनसो भयात्

एवम् ऋण संयोगम् वेदो दर्शयति

पुत्रेण लोकाञ् जयति पौत्रेण आनन्त्यम् अश्नुते

सप्त अवरान् सप्त पूर्वान् षड् अन्यान् आत्म सप्तमान्
एवम् एव ऋतौ प्रजा कामौ संविशतः

बृहद् इति जातम्

भसद् इत्य् उपरि जननम्

तौ संविशतः

इति गर्भाधानम्

विश्वैर् देवैर् यज्ञियैः संविदानः पुंसां बहूनां मातरः स्याम

प्रजापते तन्वं मे जुषस्व त्वष्टर् देवेभिः सहसा न इन्द्रः

करद् इति भसदम् अभिमृशति

उप माम् उच्चा युवतिर् बभूयाः प्रजायस्व प्रजया पुत्र कामे

इह प्रजाम् इह रयिं रराणः प्रजायस्व प्रजया पुत्र काम

संवत्सरं ब्रह्मचर्यं चरतो द्वादश रात्रीः षट् तिस्र एकां वा
होतारं प्रातरनुवाकाय उपविष्टम् पूर्वेण गत्वा यजमानः च पूर्वया द्वारा प्रपद्य अन्तरेण हविर्धानं पूर्वेण चक्रे उदक् मुखः उपविशेत् तूष्णीम्

परिहिते प्रातरनुवाके ऽपोनप्त्रीयं नाम सूक्तं पुरा तस्मात् होतारम् आरम इति उक्त्वा

तानि न अन्यत्र विश्वरूपाभ्यः

सहचराणि हि एतानि विश्वरूपाः च ज्योतींषि च ज्योतींषि च

गीत्वा यथार्थं स्यात्

प्रगाथ कारम् वा

युञ्जे वाचं शतपदीं गायेत् सहस्र वर्तनि गायत्रं त्रैष्टुभं जगद् विश्वा रूपाणि संभृता देवा ओकांसि चक्रिर इति एतस्याम् पङ्क्तौ त्रिस् गायत्रम् गायेत् इति धानंजय्यः स्वाध्याय स्वरेण

विश्वरूपाणां गानं ज्योतिष्टोमे यजमानेन उक्तः प्रत्याचक्षीत चतुष्टोम स्तोम संपद् अतिरेकात् ग्रह शस्त्रा अभावात् च

आस्तावं वा प्राप्य स्तोमयोगात्

त्रिषु त्रिषु पादेषु गायेत् इति गौतमः

अग्निर् ज्योतिर् ज्योतिर् अग्निर् इन्द्रो ज्योतिर् ज्योतिर् इन्द्रः सूर्यो ज्योतिर् ज्योतिः सूर्य इति एतेषु पादेषु त्रिस् त्रिर् एकैकम् अभ्यासं मनसा गायत्रं गायेत्

यत्र तिष्ठन्त उच्छ्रीयमाणं पश्येयुः इति शाण्डिल्यः

पूर्वं पूर्वम् अतिसृजन् गायत्री कारम्

पुरस्तात् यजमानः प्रत्यक् मुखः

यूपम् उच्छ्रीयमाणम् अनुमन्त्रयेरन् नृमण ऊर्ध्व भरसम् त्वा इति

न अन्यत्र विश्वरूपा ज्योतिष्टोमात्

अन्तर्वेदि एव इति धानंजय्यः

मनसा एव यजमान उपस्वरेत्
अनु त्वा विश्वे अवन्तु देवाः सप्त राजानः ये उद अभिषिक्ताः

अनु त्वा मित्रा वरुणा इह अवताम् अनु द्यावा पृथिवी ओषधीभिः

पूषा त्वा अवतु सविता सवेन

यत् ते चन्द्रम् कश्यप रोचनावत् यत् संहितम् पुष्कलम् चित्र भानु यस्मिन् सूर्याः आर्पिताः सप्त साकम् तस्मिन् राजानम् अधि वि श्रय इमम्

अनु त्वा इन्द्रः अवतु अनु बृहस्पतिः

अस्मिन् धेहि पुष्कलम् चित्र भानू

इन्द्रः इव ज्येष्ठः भवतु प्रजानाम्

द्यौः च त्वा पृथिवी च प्रचेतसौ शुक्रः बृहन् दक्षिणा त्वा पिपर्तु

आ अयम् भातु प्रदिशः पञ्च देवीः
त आजिम् आयन्

ताव् अब्रूताम् अति नौ सृजस्व इति

वारेवृतं हि तत् तयोः

ताव् अश्विनाव् अश्वी अश्व्याम् अत्यकुरुताम्

तौ द्रवन्ताव् उषाः पर्युदतिष्ठत्

तौ द्रवन्ताव् अग्निः पर्युदतिष्ठत्

ताव् अब्रूताम् अति नौ सृजस्व इति

तथा इति ताव् अत्यार्जत

तथा इति ताव् अत्यार्जत

न इति अब्रवीद् अनु मा आभजतम् इति

न इति अब्रवीद् अनु मा आभजतम् इति

ते ऽब्रुवन्न् आजिम् अस्य अयाम इति

अग्नेः प्रथमो रथ आसीद् अथ उषसः अथ अश्विनोः

तृतीयं त इत्य् अब्रूताम् आवाभ्यां त्व् एव आख्यायतात् इति

तद् देवा अभिजित्य अब्रुवन् वि इदम् भजामहा इति

तृतीयं त इत्य् अब्रूताम् आवाभ्यां त्व् एव आख्यायतात् इति

असुरेषु वा इदम् अग्र आसीत्

तस्य विभागे न समपादयन्
इरा इव ना उप दस्यति समुद्र इव पयो महत्

यद् राजानो विभजन्त इष्टापूर्तस्य षोडशम् यमस्य अमी सभासदः

भूमिष् ट्वा प्रति गृह्णात्व् अन्तरिक्षम् इदं महत्

आकूतिप्रो ऽविर् दत्तः शिति पाद् ना उप दस्यति

प्रदाता उप जीवति सूर्यामासयोर् अक्षितम्

पञ्च अपूपम् शिति पादम् अविं लोकेन संमितम्

देवौ स वासिनौ इव शिति पाद् ना उप दस्यति

मा अहम् प्राणेन मा आत्मना मा प्रजया प्रतिगृह्य वि राधिषि

अविस् तस्मात् प्र मुञ्चति दत्तः शिति पाद् स्वधा

प्रदाता उप जीवति पितॄणां लोके ऽक्षितम्

सर्वान् कामान् पूरयत्य् आभवन् प्रभवन् भवन्

कामेन त्वा प्रति गृह्णामि काम एतत् ते

यो ददाति शिति पादम् अविं लोकेन संमितम्

पञ्च अपूपम् शिति पादम् अविं लोकेन संमितम्
अमा कृत्वा पाप्मानं यस् तेन अन्यम् जिघांसति

यश् चकार न शशाक कर्तुं शश्रे पादम् अङ्गुरिम्

अपामार्गो ऽप मार्ष्टु क्षेत्रियं शपथश् च यः

अप अह यातुधानीर् अप सर्वा अराय्यः

प्रति स्म चक्रुषे कृत्यां प्रियां प्रियावते हर

अश्मानस् तस्यां दग्धायां बहुलाः फट् करिक्रति

अनया अहम् ओषध्या सर्वाः कृत्या अदूदुषम्

कृणोमि सत्यम् ऊतये ऽरसाः सन्तु कृत्वरीः

अपामार्ग त्वया वयं सर्वं तद् अप मृज्महे

यो देवाः कृत्यां कृत्वा हराद् अ विदुषः गृहम्

चकार भद्रम् अस्मभ्यम् आत्मने तपनम् तु सः

अपमृज्य यातुधानान् अप सर्वा अराय्यः

वत्सो धारुर् इव मातरं तं प्रत्यग् उप पद्यताम्

समं ज्योतिः सूर्येण अह्ना रात्री समावती
यं कामयेत क्षत्रेण एनम् व्यर्धयानि इति मध्य एतस्यै निविदः सूक्तं शंसेत् क्षत्रं वै निविद् विट् सूक्तं क्षत्रेण एव एनम् तद् व्यर्धयति

तद् यद् एताम् पुरस्तात् सूक्तस्य निविदं दधाति प्रजात्यै

तद् एतद् ऋषिः पश्यन्न् अभ्यनूवाच स पूर्वया निविदा कव्य ता आयोः इमाः प्रजा अजनयन् मनूनाम् इति

ब्रह्म वा आहावः क्षत्रं निविद् विट् सूक्तम् आह्वयते ऽथ निविदं दधाति ब्रह्मण्य् एव तत् क्षत्रम् अनुनियुनक्ति निविदं शस्त्वा सूक्तं शंसति क्षत्रं वै निविद् विट् सूक्तं क्षत्र एव तद् विशम् अनुनियुनक्ति

प्रजायते प्रजया पशुभिर् य एवं वेद

यम् उ कामयेत सर्वम् एव अस्य यथापूर्वम् ऋजु क्ﾱप्तं स्याद् इत्य् आह्वयेत अथ निविदं दध्याद् अथ सूक्तं शंसेत् स उ सर्वस्य क्ﾱप्तिः

प्रजापतिर् वा इदम् एक एव अग्रे आस सो ऽकामयत प्रजायेय भूयान् स्याम् इति स तपो ऽतप्यत स वाचम् अयच्छत् स संवत्सरस्य परस्ताद् व्याहरद् द्वादश कृत्वस् द्वादश पदा वा एषा निविद् एतां वाव तां निविदं व्याहरत् ताम् सर्वाणि भूतान्य् अन्वसृज्यन्त
मान्धाता चक्रवर्ती आसीत् उपोष्य एकादशीम् नृपः

गदाधरं पूजयन् च उपोष्य एकादशी द्वयम्

दशमी एकादशी यत्र तत्र संनिहितो ऽसुरः

एकादशीम् उपोष्य एव द्वादशीम् अथवा द्विज

त्रि मिश्राम् च एव कुर्वीत न दशम्या युतां क्वचित्

बहु वाक्य विरोधेन सन्देहो जायते यदा

त्रि मिश्रा सा तिथिः ग्राह्या सर्व पाप हरा शुभा

रुक्माङ्गदो ययौ मोक्षम् अन्ये च एकादशीव्रतम्

रात्रौ जागरणं कुर्वन् पुराण श्रवणम् नृपः

एकादशी कला अपि स्यात् उपोष्या द्वादशी तथा

पितामह उवाच

एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोर् उभयोर् अपि

दशमी एकादशी मिश्रा गान्धार्या समुपोषिता
स्वः पश्यन्त उत्तरम्

तत्र एते द्वे ऋचौ भवतः

तस्माद् आहुः सोष्यत्य्

मरणम् एव अवभृथः

सो अन्त वेलायाम् एतत् त्रयं प्रतिपद्येत अक्षितम् अस्य् अच्युतम् असि प्राण संशितम् असि इति

अथ यत् तपो दानम् आर्जवम् अहिंसा सत्य वचनम् इति ता अस्य दक्षिणाः

वयं

रेतसः

अथ यत् हसति यज् जक्षति यन् मैथुनं चरति स्तुत शस्त्रैः एव तद् एति

स यद् अशिशिषति यत् पिपासति यन् न रमते ता अस्य दीक्षाः

ज्योतिः पश्यन्त उत्तरम्

अथ यद् अश्नाति यत् पिबति यद् रमते तद् उपसदैर् एति

अपिपास एव स बभूव

देवं देवत्रा सूर्यम् अगन्म ज्योतिर् उत्तमम् इति ज्योतिर् उत्तमम् इति