tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
एवम् एष नयः प्राज्ञैः ज्ञातव्यः शत्रु संधिषु

शक्र रूप धरः विष्णुः भगवन्त् स्वयम् आययौ

यदा एव त्वं ग्राम कामः त्वम् धात्रा ज्येष्ठः कृतो ऽसि नः

वक्तुं विपुल संरुद्धा न शशाक सु लोचना

गुरुः पञ्चशिखो नाम कपिलो ब्रह्म नैष्ठिकः

पुरा भावि कथा अभिज्ञः च्यवनः तेजसाम् निधिः

नमः सूर्य आत्मने तस्मै संविद् किरण शालिने

उपवासो हि मूर्खाणां केवलं प्राण शोषणम्

वृत्ति छेदम् सुहृद् छेदम् भर्तृ छेदम् च कुर्वताम्

इति उक्त्वा क्षत्रिय गिरा ब्राह्मण अर्थे रण अनले

जटासु यस्य विश्वासात् कुलायाः पक्षिभिः कृताः

पुरा वने शूद्र मुनेः ब्रह्म ऋषिः अभवत् सखा

सत्येन सत्य शीलः च सेव्यो विभवम् इच्छता

त्वया मूढ व्रतेन इदम् स्वादु मांस रसायनम्

खड्ग मांसैः लोहपृष्ठैः कालशाकैः तथा क्षयम्

संदेह दोलाम् अनयत् नियुद्धेन बल उद्धतः

पुत्र अर्थिनी जाम्बवती प्रिया प्रोवाच मां पुरा

तपस् समुचितान् लोकान् अवाप यशसां निधिः

दिष्ट्या शल्य आदयः वीरा याता वृत्र समाः क्षयम्

तत् तत् भुक्त्वा निराकारः कर्म पुर्यष्टक आश्रयः

त्यक्त्वा अग्नि दैवताः सर्वे मुनयो लुप्त संयमाः

इति अनिर्वेद शीलानाम् धीमतां व्यवसायिनाम्

पृष्टो युधिष्ठिरेण इति पुनः शान्तनवो ऽब्रवीत्

को हि पश्येत् इमम् लोकं गाढेन तमसा वृतम्

उवाच विदुरस्य अग्रे धृतराष्ट्रं पितामहः

सुमन्तुः पैल सहितः वैशम्पायन जैमिनी

क्रीडा रतिः जगत् द्रष्टा काम क्रोध विवर्जितः

शक्नोति कः तान् सहसा त्यक्तुं सत्त्ववतो विना

स माम् ऊचे ते उच्छिष्ट लिप्तम् वज्र मयम् वपुः

गुरवः सुहृदः पुत्रा भृत्याः सम्बन्धि बान्धवाः

सर्वम् एतत् मम न वा यत् सर्वम् अहम् एव वा

ध्यायन्तं किम् अपि प्रह्वो जगाद जगतीपतिः

मुहूर्तम् अपि जन्तूनां कालो ऽयं कलित अखिलः

स धुर्यः सर्व दातॄणाम् प्रयातः कीर्तिशेष ताम्

श्रुत्वा एतत् प्रयतः कृष्णं वन्दित्वा धर्मनन्दनः

गुरोः व्यासस्य तनयो जनकेन स पूजितः

मुनिः कालकवृक्षीयो यदृच्छा अभ्यागतः ऽवसत्

स जीवे इव संलीने गाङ्गेये स्फार तेजसि

प्रयाति निर्भयं धाम पुण्य कारुण्य सागरः

शमं विविधम् आकर्ण्य धर्मराजः पितामहम्

हिमाचलं लता लास्य विलास मणि मन्दिरम्

सो अब्रवीत् भृगु भार्यायाम् चापलात् अभिलाषुकः

स बभूव पुनर् दीनः क्षणात् अशुचि विग्रहः

अहिंसा परमो यज्ञः पुण्यैः यष्टुम् स शक्यते

कुर्यात् बल अधिकम् तेभ्यो मित्रं किंतु अतिशङ्कितः

तेन निष्कण्टकं कृत्वा रुद्रो रौद्रेण तेजसा

तौ दृष्ट्वा बलिनौ भीतः सम्प्राप्ते प्राण संशये

सहसा न भजेत् किंचिद् अपि स्वादु विचार धीः

तारक उपप्लुताः देवाः पुरा शीतांशु शेखरम्

भविष्यति विना पादौ तौ निलिप्तौ यतस् त्वया

लोक अपवादात् उद्वेगः मार्दवं चिर कारितम्

विललाप स संतप्तः प्रिया विरह कातरः

वन वासम् परित्यज्य द्विजाः स्व गृहम् आययुः

इति उक्त्वा शाण्डिली प्रायात् ततस् निषधम् उन्नतम्

संमुखः खड्ग दलितः भ्रूण हा मुच्यते युधि

ततः कालेन महता क्षपयित्वा कलेवरम्

यावत् कोशे च मित्रे च शनकैस् उपचीयसे

अनन्तं कलयन्ति एव श्राद्धं पुण्य दिनेषु च

देह मान विरामे च प्राण मानम् समाश्रयेत्

न हृष्टो न अपहृष्टः च तूष्णीं नभ इव अभवत्

पुनः पुनः स तपसा धूमायित जगत्त्रयः

पुनर् एव अवदत् पृष्टः व्यसने अपि अविलुप्त धीः

अशोके विमले स्नात्वा रुद्राणीकूपम् आप्तवन्

रत्न स्तम्भ शत उदारे पितृराज सभा तले

पश्चात्तापम् अन् आसाद्य प्रायश्चित्तं नरो ऽर्हति

अपूजयत् पुरस्कृत्य धौम्यं धुर्यं पुरोधसाम्

न एतत् मम उचितम् मूल्यं चिन्त्यतां मुनिभिः सह

चपलाः सहचारिण्यः कथं जाया नॄणाम् इति

पूरयेत् न कदर्यान् तु विश्वसेत् न च वैरिषु

तया मधुर वादिन्या प्राप्य निर्दिष्टम् आसनम्

अ शास्त्र उक्तैः परिणयैः जायते वर्ण संकरः

मा शुचस् तव मद् वाक्यात् पुत्रः सृञ्जय जीवतु

धनदस्य पुरं यान्ति व्रतिनो अतिथि पूजकाः
रूपम् ऐन्द्रम् परित्यज्य बभूव वृषभध्वजः

बिभ्रत् भ्रान्त्वा वसुमतीं सार्थ भ्रष्टः अविशत् वनम्

एतैः युक्ताः किल गुणैः पार्थिवाः पृथु वंश जाः

तरंग तरला लक्ष्मी यदि आयाति च याति च

तम् आविवेश भगवन्त् लोकपाल सखः हरिः

तपसा लभ्यते सर्वम् आचारेण दमेन च

यजेत दद्यात् इति एषा न श्रुता किं श्रुतिः स्मृतिः

लभन्ते पुत्र कामाः च पातं वा न एव वा सुतम्

सर्व लोकान् अतिक्रम्य गवां लोकः प्रकाशते

तेन एव अस्मिन् महा सर्गे चित्राः च व्यक्तयः कृताः

शङ्का आकुलः चार चक्रम् विसृज्य प्राप तं द्विजम्

तम् ऊचे मा कृथाः पुत्र मिथ्या एव अनुशय व्यथाम्

तां त्यक्त्वा गत संसर्गः निर्दुःख पदम् आश्रितः

उत्फुल्ल उदार मन्दार पारिजात मनोहरे

हिक्का श्वास विपर्यस्तः यावत् स्वप्न विलोचनः

अधुना तां वदन्यस्य गत्वा प्राप्नुहि कन्यकाम्

निःसहायेन च आप्ता श्रीः त्वया तेन असि पाण्डुरः

तृष्णा इयम् सतत अभ्यासात् वर्धमाना शरीरिणाम्

छिन्न हस्तः स च ययौ प्रहृष्टो भ्रातुः अन्तिकम्

सर्वम् एतत् विधिः सृष्ट्वा प्रजा विपुल ताम् गताः

चक्रुः सा एव स्थितिः अभूत् प्रतिश्रुत्वा स भूभृताम्

नारायणो दर्शनाय प्रार्थितः तम् अभाषत

पृथिवी पद्म संस्थस्य मानसस्य प्रजापतेः

तत् अद्य राज्य भागेन सफलं कर्तुम् अर्हसि

विपदानां मूल घाती यो ऽयं कोश अ परिक्षयः

इति उक्तः मैथिलः पत्न्या जीवन्मुक्त दशाम् श्रितः

सुखम् अस्ति असुखम् यस्मात् प्रवृत्तिः इति कर्मणः

ब्रह्म दत्ता क्व सा हेम माला मौलिमतः ते

पृष्टो युधिष्ठिरेण इति पुनर् देवव्रतः ऽब्रवीत्

सुराः च शक्र प्रमुखाः गो तुल्यम् न प्रचक्षते

तद् प्रकोपात् वृषादर्भिः हुत्वा सपदि पावकम्

इच्छा मात्र समुन्मेषः नरः च अहम् च नारद

स्त्रीणां निसर्ग लोलानाम् स्वभावं पाण्डु सूनुना

राज्ञ् प्राप्त अवधिम् पुत्रं यातं किम् अनुशोचसि

अवरुह्य रथात् कृष्णः स अनुगः च युधिष्ठिरः

वरं धर्म अर्थ कामानाम् किम् इति क्ष्माभुजा पुनः

स भुक्त्वा पायसं तप्तम् उच्छिष्टेन रुषा ज्वलन्

इमाम् अवस्थाम् पर्यन्ते को नाम न गमिष्यति

व्योम गङ्गा अम्बु धर्ता च निवहः पञ्चमो ऽनिलः

व्यास नारद कण्व आद्यैः मुहुर् आलोकिता अवदत्

सुखम् आस्ते सुखं शेते सुखं च प्रतिबुध्यते

प्रीत्या बभूवतुः स्वस्थौ तौ परित्यज्य विक्रियाम्

स्व कर्मभिः परे लोके त्यजत स्नेह विक्रियाम्

नगराणि एव चुलकं गल गर्त गलत् _

इति उक्त्वा जात निर्वेद गाढ वैराग्य वासनः

लोक प्राणाय भूतानां नमो विश्वाय वेधसे

सर्वं जगन्त् सह अस्माभिः पर्यन्ते न भविष्यति

भवादृशा दृशा येषां भवन्ति न भवन्ति च

एतत् पृष्टः क्षितिभुजा ध्यात्वा शान्तनवो ऽवदत्

इह अमुत्र च दान्तानां सुखं संतोष शालिनाम्

स लज्जा दुःख विवशः गत्वा अश्वेन निजां पुरीम्

धनिनाम् एव धन्यानां यज्ञ दान आदिकाः क्रियाः

मोहात् अपकृतम् यस्मात् होमधेन्वः मम त्वया

तं परित्यज्य यातेषु निष्फलं सर्व पत्त्रिषु

इति ध्यात्वा चिरं मङ्किः निर्वेदात् शान्त मानसः

प्रकुप्येत् न तु अ दोषेभ्यः पेशलः स्यात् न शत्रुषु

प्रणम्या ब्राह्मणा एव पवित्र चरित व्रताः

यथाविधि प्रयातानाम् आश्रमाद् आश्रम अन्तरम्

आशा पाशम् परित्यज्य परं पदम् अवाप्तवन्

तुला धरस्य सम ताम् अन् आसाद्य एव किं मुने

सु अल्प आयुषः च राजानो दरिद्राः च शत आयुषः

मुनयो मन्त्र पूतैः तम् जघ्नुः वज्र शितैः कुशैः

वेल्लत् विमान सुलभाः ताः ताः त्रिदश भूमयः

अप्रमत्तः सदा राजा कुर्यात् संश्रयम् आत्मनः

रुद्राय उदग्र यशसे वन्द्याय इन्दु भृते नमः

पीत्वा अहम् विरसं दुःखात् अभवम् स अश्रु लोचनः

याते भृगुः वीतहव्यम् सत्य वाच् ब्राह्मणम् व्यधात्

प्रतिकृत्य निकारेण दुःखिता गन्तुम् उद्ययौ

दास अधिप शतस्य एकः भवेत् उपरि चिन्तकः

जगाम जीवयित्वा अस्य प्रीतः पुत्र शत द्वयम्

निःस्पृहो ऽस्मि न शोचामि भजे साम्यम् अनश्वरम्
ऋचीकः ताम् मुनि वरः शुल्क लभ्याम् अवाप्तवन्

अहो बत वराकेण हतो भीष्मः शिखण्डिना

के प्रणम्या इति पुनः पृष्टः शान्तनवो ऽब्रवीत्

समीर वत् अ सक्त अङ्गः खे ययौ वैनतेय वत्

एते शब्द आदयः पञ्च येषु तत्त्व अर्थ निश्चयः

परैः अपि आहृतम् मांसं न आददे फल भोजनः

दिव्यैः मन्त्र पदैः विष्णुम् तुष्टाव रचित अञ्जलिः

विरूपाक्षम् अनेक अक्षम् त्र्यक्षं यक्षपति प्रियम्

सङ्ग त्याग प्लवः न एष तरामि वितर स्पृहः

भूत्वा भूत्वा प्रलीयन्ते कालेन कलिताः किल

दानेन किल शाम्यन्ति दानं हि परमा गतिः

जगत् ग्रास गरिष्ठस्य तस्य कालस्य शासनात्

तत् सर्वेषु अपि शोचन्ति सर्वथा विधि वञ्चिताः

शिखा भेदम् मयूरेषु श्रमं पञ्चाननेषु च

निःशङ्को मद् गिरा ब्रह्मन् रमस्व मम भार्यया

भूरिद्युम्नः पुरा राजा वीरद्युम्न अभिधम् सुतम्

भुवः स्वयंभुवः शम्भोः विधातुः वेधसः विधेः

त्यक्त्वा दैत्यान् अहम् शक्र नष्ट आचारान् विशृङ्खलान्

तेजो हि परमं पुत्र काञ्चनं जातवेदसः

निरक्षेपः स गत्वा अथ समारुह्य गिरेः शिरः

प्रययौ च परं द्रष्टुं कारणं विष्णुम् अव्ययम्

तत् श्रुत्वा उवाच तनयः सर्वम् एतद् अ निन्दितम्

मूल्यं मुनि ईश्वरस्य अस्य तुल्यं गौः एव यत् परम्

अजाजि हिङ्गु सौवीर पलाण्डु लशुनानि च

शीलात् अनुगतः धर्मः सत्यं तद् अनुयायि च

मुच्यन्ते सर्व पापेभ्यः हयमेधेन भूमिपाः

कीटिका प्रेम बद्धस्य सूक्ष्म कीटक पुत्रिणः

अहिंसा परमो धर्मः क्रतुः च अद्रव्य डम्बरः

भारद्वाजेन मुनिना पृष्टो भृगुः अभाषत

अस्मिन् पितृ वने घोरे शृगालो यद् अ मांस भुज्

किं तपो वा न वा इति एतत् उपवास आदिकम् व्रतम्

तस्मात् सती व्रतात् अन्यत् नारीणाम् न परायणम्

इति कालेन कथिते सर्पं तत्याज लुब्धकः

विभवं लोकपालानाम् अभिभूय निज श्रिया

स्त्री त्व जातैः सुतैः तैः तैः वसुधा सह भुज्यताम्

इति अवाप्त उपदेश अर्थः सुलभा वचसा नृपः

शङ्किता नारदं भेजे चिरेण ज्ञात तद् कथा

हेम भार नतः सुप्तं जघान सरल आशयम्

शास्त्र निःसंशयम् श्रेयो राज्ञा पृष्टो अब्रवीत् पुनर्

मुक्तये मत्स्य संघानाम् गवा जग्राह भार्गवम्

शुनःसख उदितम् नाम पुनः पप्रच्छ सा यदा

निवसामि क्षपाम् एकाम् का नु ते नृपते क्षतिः

धनिनो दर्प पूर्णस्य भ्रू भङ्गात् वक्र दर्शिणः

इति उक्ते नासिकेतेन मुनिः मुनि शतैः वृतः

दुष्प्रापं यत् अयत्नेन न लीढं काल जिह्वया

पिशुनः च अस्तु असौ येन हृतं नो बिस भोजनम्

तस्मात् महा भयात् मुक्तः कालेन अभ्येत्य मूषिकम्

अरुन्धती सखाः चेरुः शान्ताः सप्तर्षयः क्षितौ

चेतसि अचल ताम् याते प्रशान्त अशेष विप्लवे

पुरा विदेह अधिपतिम् यत् उवाच पराशरः

याजिनः शुद्ध संकल्पाः त्यागिनः पात्र वर्षिणः

गो सहस्र प्रदानैः च तरन्ति किल देहिनः

प्रवृत्त धर्म निरताः विप्राः पात्रं प्रतिग्रहे

ततः स्रुत जले दाशैः कृष्टे मत्स्य कदम्बके

मूल छेदम् रिपोः कुर्यात् अथवा न प्रकोपयेत्

गति ज्ञः सर्व धर्माणाम् आचार्याणाम् च तत्त्व विद्

प्रपा कूप निपान अङ्कान् तेभ्यः धर्मान् अकल्पयत्

स अनुगः शौरिः अभ्येत्य स्व अंशु जालैः इव आवृतम्

वनं व्रजत वैराग्यात् तपः कुरुत वा महत्

श्रोतुम् इच्छामि भगवन् तस्य शापो यथा भवत्

प्रजापतिः हंस रूपी राज्ञा पृष्टो अब्रवीत् पुरा

गुणत्रय विनिर्मुक्तम् अक्षरम् वेद्य वर्जितम्

ज्ञान दृष्ट्या स्वयं ज्ञात्वा तस्य आगमन कारणम्

इति श्रुत्वा मुनिः अभूत् तद् चित्तः तद् परायणः

तस्मिन् सम्यक् प्रणिहिते रक्षायै पूत तेजसि

एका एव मूर्तिः अनयोः कारणात् द्वैतम् आश्रिता

विष्णु ध्यान परान् शुभ्रान् पश्य श्रीवत्स लक्षणान्

पुत्रं निपतितं दृष्ट्वा शान्त क्रोधः मुनिः शनैः

श्वो द्रष्टासि इति तं वृक्षं समभ्येत्य तदा ब्रवीत्

इति ब्रुवाणं तं सर्वे विज्ञाय दृढ निश्चयम्

अभ्यासेन समीभूते निस्तरङ्ग इव उदधौ

गत्वा तम् एव सेवस्व मौनं कृत्वा कृताञ्जलिः
विस्तीर्ण शाखा विपुलः संतप्त अध्वन्य संश्रयः

शकुनिः सो ऽथ तैः पृष्टो जगाद विहसन् इव

प्रह्लाद विग्रहात् तूर्णम् निर्ययौ पुरुषो बहिः

खेचरो अभूत् मृगाक्षीणाम् पूज्यः परम वल्लभः

वसुदेवस्य तनयो भविष्यति हरिः क्षितौ

पश्यति अलक्षितः सर्वं भगवन्त् इति कौतुकम्

सर्व बन्ध विनिर्मुक्ताः निर्भयाः संचरन्ति ये

काल अनिल विलोलानाम् देहिनां भव कानने

सर्व उपाय विहीन त्वात् साम्ना मुक्तिम् अचिन्तयत्

पृष्टः शशाङ्क चूडस्य प्रभावं प्रयतो ऽवदत्

बुध इति आह हारीतो विशुद्ध ज्ञान संश्रयः

जुगुप्सा जनना वृत्तिः भवद्भिः त्यज्यताम् इयम्

दीर्घदर्शी परान् ऊचे गच्छामो मानस अन्तरम्

बहु मन्येत न धनं संतोषं शमम् आस्थितः

तस्मै निवेद्य विनयान् निर्वेदम् गत वासनः

एतत् आकर्ण्य कौन्तेयः पितामहम् अभाषत

स्रुतैः प्रवर्तिता तेन पुण्या चर्मण्वती नदी

समीरण गतीः ताः ताः शुश्राव गुरुणा उदिताः

भाषिते जम्बुकेन इति गृध्रः पुनर् उवाच तान्

शीत अर्दितः तत् आकर्ण्य लुब्धकः तम् अयाचत

अ निर्णीतम् अ संस्पृष्टम् अन् आख्यातम् अ चिन्तितम्

एकतेन द्वितेन अपि त्रितेन च तपस्विना

श्रुत्वा युधिष्ठिरेण एतत् वक्तुम् शन्तनुनन्दनः

जह्नुकन्या पयस् पूतम् यदि पुण्यवतां वपुः

कुटी द्वारम् शनैः प्राप्य स कम्पः हर्तुम् उद्ययौ

धनिनां निर्धनानां च विभागं सुख दुःखयोः

स च वीरो दिवं प्राप स भार्यः च सुदर्शनः

पुरोहितं रहः प्राह शूद्रो अहम् अभवम् पुरा

यथाधर्मं यथाशास्त्रं पालयित्वा वसुंधराम्

शोको विवृद्ध तृष्णायाः गोः शृङ्गम् इव वर्धते

कुशिकस्य क्षितिपतेः जातः विप्रः कथं कुले

दग्धाम् अदग्धाम् न अज्ञासीत् तृष्णा राग विवर्जितः

श्व मांस लेशम् अथवा हरामि निशि चौर वत्

वासुदेवः परं धाम शाश्वतं ध्रुवम् अव्ययम्

व्यास नारद मुख्याः च प्रशशंसुः स्मयेन तौ

पृथिवी दान सदृशम् फलं प्राप्नोति मानवः

चतुर्वर्ग फले शास्त्रे भागैः आत्ते मुनि ईश्वरैः

रत्न आसन उपविष्टः ऽथ पप्रच्छ मिथिला ईश्वरम्

इति अर्थमानः ऽपि तया न अभ्यनन्दत् सः तां मुनिः

राज्ञा मम इयम् प्राक् दत्ता हृता इयम् दस्युना परः

ततो यथेप्सितान् दत्त्वा वरान् मे महेश्वरः

का असि कस्य कुतो वा त्वं यत् एवम् अभिधीयते

सांप्रतं बकम् एव अद्य पातयामि सु पीवरम्

सत्य शीलाः स्वधर्म स्थाः लभन्ते न पराभवम्

त्यजतः ते स अवज्ञम् मोहात् अन्यत् किम् उच्यते

भूतैः समागमं याति पुनः शुक्र मुखात् च्युतः

सामान्य जननी इव त्वं कथं देवि विमुह्यसे

प्रमत्ता नय सम्पन्नाः यान्ति एते हेतुः अत्र कः

चित्रं मुने न जानीषे बले तुल्यो न मे ऽनिलः

युग उत्क्षेपात् लम्ब्यमानौ तौ तेन बल शालिना

तद् शासनम् अन् आदृत्य संन्यास विरतः ऽभवत्

सुद्युम्नो ऽपि प्रजानाथः सम्यक् दण्डस्य धारणात्

त्यक्त्वा शरीरम् आगच्छ दिव्यं दिव्य वपूः पदम्

आरुह्य राज्ञा स्पर्धन्ते विस्मरन्ति च भृत्य ताम्

आनृशंस्य गुणम् राज्ञा पुनः पृष्टः सुरव्रतः

दुःखे दृढं मनः कुर्यात् न आर्ति शोक गद औषधम्

भजेत कान्ता न अत्यन्तम् अद्यात् साधु न च अहितम्

इति ब्रुवाणे बहुशः कोपात् व्याधे भुजङ्गमम्

न शृण्वन्ति न मन्यन्ते गिरा मां व्यथयन् इव

सनत्कुमारात् अज्ञासीत् विष्णुम् कारणम् अव्ययम्

अथ अब्रवीत् नृपम् विप्रः त्वम् न गृह्णासि किं मम

स कैलास तटम् प्राप्य ददर्श धनद आलयम्

मिष्टान्न चौर्यात् धूकः च वस्त्र चौर्यात् कपोतकः

शम्भुना अभ्यर्थितः धाता कोप अग्निम् संजहार तम्

काकं निहतम् आलोक्य नृपम् एत्य अब्रवीत् मुनिः

अपि त्रैलोक्य कर्तारः चतुर्मुख मुखाः सुराः

न दर्पात् बहु भाषी स्यात् न इन्द्रियाणाम् हितं चरेत्

न अनुशोचेत् सुख भ्रंशे कामयेत न दुर्लभम्

यातः स सूर्य सदनम् संमुखं समरे हतः

कर्म मूलम् निशम्य अथ नृणां सुकृत दुष्कृतम्

आमन्त्र्य पितरौ योगी ययौ श्रेयस् समाधये

शक्तो ऽस्मि जेतुं त्वा एकः स अनुगम् दर्प मोहितम्
सतत आसन्न दोषाणाम् धीमान् कः नाम विश्वसेत्

निवृत्त धर्मम् आकर्ण्य शान्तये धर्मजन्मना

इति एवम् नारदात् अन्यः न ददर्श तम् ईश्वरम्

अवसन्ना विनश्यन्ति क्षुद्राः क्षौद्र रसेषु इव

तुष्टे तस्मिन् ददर्श अथ स्वप्ने वैश्रवणालये

तेन इयम् विहिता राज्ञां स्थितये दण्डधार ता

स सक्तिकां स्नायु तन्त्रीम् लम्बमानां विचिन्त्य सः

पूर्वं माया अभिघाती स्यात् हतम् शोचेत् स्व बन्धु वत्

शुशोच विषम आयास मूर्छा विह्वल मानसः

नृपं दाशेषु कारुण्यात् इति उवाच असकृत् मुनिः

तद्वत् एति पुनः पृष्टो राज्ञा प्राह पितामहः

संसार मरु संताप निर्वाण सुर शाखिने

निर्विकारं च मां दृष्ट्वा तुतोष परुष आश्रयः

वत्सराणां सहस्रं मे साग्रं जातस्य वर्तते

अनुत्साहेन ते पश्य लिखन्ति एते मृषा भुवम्

शोकेन नश्यति प्रज्ञा प्रज्ञा नाशः विपत्तये

वेनस्य दक्षिणं पाणिं निर्मथ्य मुनयः पुनः

एतत् पितामहेन उक्तम् श्रुत्वा सर्वं नृप उचितम्

अ भग्न प्रणयाम् धत्ते त्रैलोक्य विजय श्रियम्

आदिदेश तपस् योगे रहस्यं गृह्यताम् इति

भूमिदेवाः सदा पूज्या यद् प्रसादात् हुताशनः

तद् पुत्र तुल्य जन्मा च पुत्रो अभूत् तस्य भूभुजः

दीप्तं तपोभिः विविधैः पूर्ण लावण्य विग्रहम्

मुनिना कल्पितां प्रीत्या प्राप्तो मत्त गज इन्द्र ताम्

कः श्रियो भाजनम् इति क्ष्माभुजा जाह्नवी सुतः

गीतेन इव कुरङ्गाणाम् आमिषेण इव पक्षिणाम्

भीष्मो अब्रवीत् पुरा प्राह राजानम् अनुकम्पकम्

इति पृष्टो मघवता बभाषे स्त्री वपूः नृपः

तमसे दुःखम् एव एषाम् बन्धाय महते तमः

बकं विलोक्य तत्र एव धन तुष्टः व्यचिन्तयत्

चक्रे मृत्यु जये यत्नं सो अर्थि कल्पद्रुमः तदा

उपस्थितान् स्वयम् तत्र ब्राह्मणान् विपुल _

विवर अन्तर गेहे मे शक्रस्य इव सुखं दिवि

अन्तवन्ति एव भूतानि नियत अवधि मुद्रया

प्रतिबुद्धो ऽथ तैलेन शत पातेन भूभुजा

दष्टं ददर्श सर्पेण गतासुं कानने पुरा

श्रुत्वा एतत् अवदत् शक्रः सर्वे जीवन्तु ते सुताः

गृह्यते धनवान् यावत् न दस्यु नृप मन्युभिः

एवं कृतघ्न चरितः गौतमः सुगत व्रतम्

हिरण्मयस्य शकुनेः ते श्रुत्वा भाषितं द्विजाः

शमयित्वा मिथः शापं प्रशान्ते मन्यु विप्लवे

तावत् च सेवको भूत्वा सर्वथा व्यसन अलसम्

याते दुर्योधने पूर्वम् एकः दर्पात् अयोधयत्

तस्य राज्ञो अभवत् लुप्त ज्ञानः नष्ट अखिल स्मृतिः

जीर्यते क्षीयते वा अपि न जन्तुः कर्मणा विना

एवं ते बोधिता युक्त्वा खग रूपेण वज्रिणा

अन्तः प्रसुप्तो निर्निद्रः श्लेष्म व्यालग्न लोचनः

स लेभे क्षीण वाणस्य नवा शक्तिं मनोभुवः

यत इन्द्रिय इच्छः संन्यासी निर्भयो जनित अभयः

पृष्टः पूर्वं जगाद इदम् मुचुकुन्देन भार्गवः

तूल वत् सहसा क्षिप्रं ज्वलेत् अवसरे क्वचित्

अरण्ये भवता यस्य शाप मोक्षः पुरा कृतः

त्वद् संघर्ष सौहार्दात् तेन अङ्गेषु कृतः पतिः

ब्राह्मणेन इति कथितं श्रुत्वा विस्मित मानसः

अनादर विरक्त इच्छः विद्युत् तरलम् आत्मना

तत्र मन्दाकिनी तीरे विषण्णे राज्ञि स अनुगे

शील वित्त उचितम् शक्रः प्रदीप्त विभवम् पुरा

सुभगेषु प्रगल्भेषु दक्षेषु उज्ज्वल कर्मसु

पितामह शरैः यः त्वा घातयित्वा निरीक्षते

तस्मात् संत्यक्त कामानाम् संतोष धन शालिनाम्

सुदर्शनायां नयो बभूव अथ विभावसोः

साम्बो अभवत् गुणान् यस्य जानीषे धर्मनन्दन

निन्द्येन अदृष्ट पूर्वेण रमन्ते स्व इच्छया स्त्रियः

इति शोक अनल क्रान्तम् विलपन्तं युधिष्ठिरम्

अयत्न आत्त इन्द्रियः मौनी स्थाणु भूतः तम् ईक्षते

वृषाकपेः अमोघस्य सहस्राक्षस्य गोपतेः

किं वो भयं श्मशाने अस्मिन् यातः ऽस्तं न दिवाकरः

एताः पीयूष वाहिन्यः केषां स्व इच्छा परिग्रहाः

नष्टाः शोकेन नश्यन्ति द्विषत् आनन्द दायिनः

सुख दुःख आदिकम् कर्म हेय उपादेय लक्षणम्

असुर अभिहते काले हिमवत् शिखरे पुरा

न यावत् एतत् तारुण्यम् गलति अनुपलक्षितम्
येषां कोप प्रसादाभ्याम् शोषः पोषः च भूभुजाम्

यत् त्वम् इच्छसि जातं प्राक् पुंसः स्त्री वपुषः ऽथवा

कुण्डधारः तम् अभ्येत्य ब्राह्मण अर्थम् अयाचत

पृष्टो बभाषे सुलभा यत् ऊचे जनकं पुरा

धर्मो ऽहं दम्पती प्राप्तो युवां जिज्ञासुः आश्रमे

शप्तः पूर्वं द्विजेन्द्रेण गुरुणा भार्गवेन च

यदा पस्पर्श पादेन सर्पैः इति मुनि पुंगवम्

अन्तः स्पर्श रसात् तस्य गात्राणि त्यजतो बहिः

रथेन सांयुगीनेन वह माम् इति अचोदयत्

पदे महति विन्यस्ताः संशयाय एव दुर्जनाः

लोभे एव महत् पापम् ज्ञानम् एव परं महः

प्रणम्य पाण्डवो अस्मि इति निगद्य समुपाविशत्

लीने ततः परे धाम्नि शुके तनय वत्सलः

दासः पशुसखो नाम दासी चण्डा च तद् वधूः

असत्येन ते उदीर्णम् तस्मात् नश्यतु पातकम्

विलोक्य कण्ठे जग्राह निश्चला अभय कम्पितम्

द्विधा आत्मानम् विभज्य एषा योगेन ओघवती नदी

इति उक्ते वह्नि पुत्रेण गगनात् साधु साधु इति

ततो अब्रवीत् सुरगुरुः शरीरं पाञ्चभौतिकम्

ईहमानाः च दक्षाः च न क्वचिद् धन भागिनः

श्रौतं कर्म सुखाय एव विरुद्धम् असुखाय च

शीत संपिण्डितः रात्रौ मूले सुष्वाप शाखिनः

चीरी च ललन स्तेनः दधि हर्ता तथा बकः

श्याम रोम लता कान्त तनुमध्याः विवाससः

प्रलीन मन्युः कारुण्यात् उवाच विहसन् मुहुर्

श्रुत्वा इति मन्दिरं पार्थो गत्वा भीष्म गिरः स्मरन्

जपस्य अस्य फलं देहि यत् त्वया समुपार्जितम्

न तत्याज यदा कोपात् तदा दीनो अवदत् फणी

इति उक्त्वा व्याघ्रम् आमन्त्र्य गोमायुः तपसे ययौ

मर्यादा भ्रंश कुपितः स शशाप अथ मातुलम्

वह एनम् इति तत् श्रुत्वा प्रियः पप्रच्छ तां पुनः

प्रशाम्यति बहिः कोपो राज्ञां साम आदिभिः क्षणात्

युधिष्ठिराय अकथयत् धर्म्यम् राम पराक्रमम्

तीरे निक्षिप्य मुनयः स्नात्वा चक्रुः जलक्रियाम्

पिनाकिने दस्यु वृत्तम् वयस्याय न्यवेदयत्

विशेत् अन्तर् च शत्रूणां मधु दिग्धः इव क्षुरः

कुशिकस्य पुरा राज्ञः श्रीमान् गाधिः सुतो ऽभवत्

किम् एतत् इति संभ्रान्तः शोणित स्पर्श कूणितः

छत्त्र उपानह् प्रदानम् तद् दानानाम् उत्तमम् स्मृतम्

बन्धूनाम् इदम् आनृण्यम् स्थिति ज्ञानम् प्रचक्षते

शतक्रतुं पुरस्कृत्य तीर्थानि प्रययुः पुरा

मुनयः ते क्षुधा आक्रान्ताः स्थाल्यां पक्तुं समुद्ययुः

निशम्य उत्फुल्ल नयनः स आदरम् तम् अपूजयत्

जित्वा समस्त भूपालान् जरासंधम् यशस् निधिः

ततो अपश्यम् अहम् काले देवं चन्द्र अर्ध शेखरम्

गौरवात् आत्म तुल्यम् तं स्वधर्म स्थम् अमन्यत

आस्थाय वैतसीं वृत्तिं देश कालौ समीक्ष्य ये

प्राप्तां प्राण पणेन अथ श्रमेण पृथिवीम् इमाम्

गुरुणा कथितं श्रीमान् निशम्य एतत् पुरंदरः

सो अब्रवीत् शृणु भूपाल प्रह्लादो दानव अधिपः

वह्निं सो ऽपि खगः तूर्णम् माम् निनाय दिवो ऽन्तिकम्

अत्र अन्तरे समभ्येत्य भगवान् अम्बिकासुतः

अहोरात्र गणैः एव स्रवति एतत् अलक्षितम्

संसार अध्वनि तत् कः ऽयं वियोगे मोह विभ्रमः

रुद्धेषु सर्व स्रोतःसु तस्य तुष्टाव वल्लभाम्

अभूत् बृहस्पति भ्राता संवर्तो यस्य याजकः

न अस्ति काय समम् किंचिद् देहिनाम् वल्लभं विभो

तौ दम्पती ददृशतुः मूकम् काष्ठम् इव अचलम्

कस्मिन् वा चपला लक्ष्मी निषण्णा चर वीक्षिता

तुल्य व्यथे अस्मिन् संसारे भुञ्जानः किं न लज्जते

अष्टावक्रो मुनिः पूर्वं विवाह अर्थी सु लोचनाम्

तत् श्रुत्वा उवाच विहगी न इदानीम् अस्ति संगतम्

सर्ग स्थिति विनाशानाम् इति एष किल कारणम्

असुर इन्द्रम् इति प्राह पुरा शुक्रः कथा अन्तरे

गतिः धर्मस्य विविधा सूक्ष्मा ज्ञातुं न शक्यते

प्रियः सर्वत्र पूज्यः च को अस्ति इति जगतीभुजा

तावत् तद् रुधिर आसिक्तः निद्रां तत्याज भार्गवः

भग्न व्रतानाम् लुब्धानां निषिद्ध क्रय्य जीविनाम्

तत् च ज्ञात्वा मुनिः जायाम् उवाच ज्ञान लोचनः

इति पृष्टः क्षितिभुजा बभाषे जाह्नवीसुतः

अ सामर्थ्येन विप्राणां निगृह्यन्ते यथा तथा
इत्थं तेषां मद अन्धानाम् वसतिं पापिनाम् अहम्

न कुलेन न मानेन न धनेन न सेवया

निषादान् अवदत् पश्यन् दृशा अनुग्रह वाञ्छया

तस्य वर्ष सहस्र अन्ते दिव्य ज्ञानस्य जापिनः

शुक्रः कमण्डलुं यस्मै द्यौः च दण्ड अजिनम् ददौ

जलं वहति मेघेषु यः च उदीरयति ग्रहान्

सर्व आत्मना विशुद्धेषु सचिवेषु नरेश्वरः

सो ऽपि पृष्टो अवदत् दैत्यम् धर्मो ऽहं शील मार्ग गः

नराः कर्म फलैः तेभिः तेभिः तद् तद् आकार भेदात्

ब्राह्मं कर्म इति कथितं ज्ञानिनां वृत्तिः उच्यते

दिव्यो वायुः समान आख्यः तस्य उदानः सुतो बली

स अनुगः प्रययौ द्रष्टुं ब्रह्मानम् इव वासवः

कर अमृतकर अलुप्त व्यथम् चक्रे सुर व्रतम्

अधुना लोभम् उन्मूल्य स्पृहां दूरे निरस्य च

ददृशुः पीवर आकारम् परिव्राजं शुनःसखम्

अस्मिन् अपि शरीरे ते रक्षा अर्थम् को अयम् आग्रहः

तस्याम् अजीजनत् कन्याम् राजा राजीव लोचनाम्

उवाच चिरकारी इति बभूव आङ्गिरसः मुनिः

न हि पातयितुं शक्तः सुखेन भव पादपम्

स एव वायुः निःश्वासः वहत्सु एतेषु नो पठेत्

अहं बलम् इति क्षिप्रं निर्यातः पञ्चमो ऽवदत्

वसता अपि श्मशाने अस्मिन् हारितम् जड बुद्धिना

अलीक लीला चटुलैः संगमैः दृष्ट नष्टया

पृष्टो धर्मसुतेन इति पुनर् ऊचे चतुर्भुजः

हव्यं कव्यं च वहति कृष्णम् इति आह नारदः

पिप्पलः तैल हरणात् फल स्तैन्यात् पिपीलकः

जाते निःशब्द संचारे भीष्म वक्त्र अवलोकिनि

अवाकिरन् पुष्प वर्षैः सर्वे च व्योम चारिणः

अत्र अन्तरे ते मुनयः चरन्तः कानने सुखम्

सर्व तीर्थ फलम् दाता लभते प्राञ्च् उपोषितः

तस्य एतत् वदतः कायान् ललनाम् ललित आकृतिम्

न अहम् व्रतैः न संन्यासैः न दानेन दिवं श्रिता

निजां चौर हृताम् दृष्ट्वा जग्राह ब्राह्मणो ऽपरः

अस्मिन् शरीर कुसुमे भृङ्ग वत् जीविते स्थिते

जायते क्षण दृष्टेषु स्नेहो दुःखाय देहिनाम्

इति ब्रुवाणः स तया वारितो अपि अपरैः वरैः

दृप्तो ऽगस्त्यं समाविश्य भृगुणा पातितः तदा

ऋचीकस्य प्रभावेण तत् मया कथितं पुरा

पृथुना मुचुकुन्दस्य तेजसा च क्षयं ययुः

प्रतिश्रय अर्थी दुर्वासाः पुरा दीप्त अक्षि मूर्धजः

यदि धर्मः प्रमाणं ते तत् माम् भज सु लोचने

एतद् तुल्यः भव इति उक्त्वा तं चक्रे द्वीपि विग्रहम्

ततः स्तुत्वा हृषीकेशं दुर्योधन निवेशनम्

हतस्य कायात् वृत्रस्य ब्रह्महत्या विनिर्गता

गुह्यकाधिपतेः देहम् प्रविश्य आक्रम्य सर्वतः

इति संतोष पीयूष शान्ता शाप अपवेदना

आवहो नाम पवनः तडित् विभ्रम कृत् मुनेः

तट स्थः सर्व भावेषु नित्य तृप्तः चरामि अहम्

अस्मिन् अवसरे श्रीमान् इक्ष्वाकुः पृथिवीपतिः

विश्व आविष्कार कलया शून्य अ शून्य समाश्रयः

ब्रह्मणा दुःसहः सो ऽथ विन्यस्तः किल भागशः

कथयित्वा क्षणं स्थित्वा तूष्णीं निःशब्द संसदि

प्रवर्तन्तां ते अपि अन्ते यज्ञा विपुल _

विश्वामित्रो ऽथ विचरन् अवाप श्वपच आलयम्

पौरुषं कर्म पुरुषैः यथा यत्र यदा कृतम्

इति मान महा मोहम् जाजलेः स तुला धरः

न्यस्तेषु तेषु निःशङ्खैर् नदीषु अम्भसि धीवरैः

उवाच अभ्येत्य गोमायुः पुनः स्व अर्थ एक पण्डितः

यत् बालम् मृतम् आलोक्य वृद्धः तिष्ठति निर्भयः

इति उक्तः कमला कान्तः किम् अपि ध्यानम् आस्थितः

मा शुचः प्राप्तम् अधुना भुङ्क्ष्व राज्यम् अन् आकुलः

जानन् अपि न कुर्वीत कौटिल्यं न च विश्वसेत्

त्रिवर्ग साधनम् देहं रक्षेत् आपत्सु यत् बुधः

पर लोके ऽस्तु वो विप्राः शक्रम् इति आह शम्बरः

तथा इति उक्त्वा अकरोत् सर्वम् ब्राह्मणस्य समीहितम्

त्वद् आज्ञा कारिणः वीरा भ्रातरः त्रिदश त्विषः

मम अयम् इति नो येषाम् अहम् अस्य इति वा क्वचित्

स मे बहु मतः श्रीमान् योगिनम् चिन्तयामि तम्

अहिंसा परमो धर्मो निर्वेदो ज्ञान देशकः

क्व मांसम् इति ते पृष्टा व्याघ्रेण क्षुद्र कारिणः

तस्य शुक्रं पपात आशु शुकीभूतां विलोक्य ताम्

कुलीनान् विदित आचारान् राजा कर्मसु योजयेत्