tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अणुहात् पार्थिव श्रेष्ठात् काम्पिल्ये नगर उत्तमे

प्रतिगृह्य ततो द्रोण उभयं जयतां वरः

दूत अन्तरितम् एतद् वै वाक्यम् अग्नि शिखा उपमम्

ब्रह्मदत्त तृतीयानाम् योगिनां ब्रह्मचारिणाम्

समरस्य परः पारः सदश्व इति ते त्रयः

तस्मिन् काले कुरु श्रेष्ठ कर्म च आरब्धम् उत्तमम्

पुत्रो ऽणुहस्य राजर्षिर् ब्रह्मदत्तो ऽभवत् प्रभुः

प्रवृत्तं तस्य तच् चक्रम् अधर्म निरतस्य वै

रुचिरस्य तु दायादः पृथुषेणो महा यशाः

ब्रह्मदत्तो नरपतिः किंवीर्यश् च बभूव ह

पुत्रो विश्वजितश् च अपि सेनजित् पृथिवीपतिः

प्राज्ञानां वचनं काले वृद्धानां च विशेषतः

तस्य वंशम् अहं राजन् कीर्तयिष्यामि तच् छृणु

पितामहस्य मे राजन् बभूव इति मया श्रुतम्

जज्ञे संनतिमान् राजा संनतिर् नाम वीर्यवान्

पितर्य् उपरते मह्यं श्रावयामास किल्बिषम्

तस्य वै संनतेः पुत्रः कार्तो नाम महा बलः

निगृहीतस् तदा अहम् तु सचिवैर् मन्त्र कोविदैः

रुचिरः श्वेतकाश्यश् च महिम्नारस् तथा एव च

आहिच्छत्रं स्वकं राज्यं पित्र्यं प्राप्य महा द्युतिः

स तेषाम् अभवद् राजा नीपानाम् अन्त कृत् नृपः

विभ्राजः पुनर् आजातः सु कृतेन इह कर्मणा

पुत्राः सेनजितश् च आसन् चत्वारो लोक संमताः

राष्ट्रस्य इच्छसि चेत् स्वस्ति प्राणानां वा कुलस्य वा

विष्वक्सेनस्य पुत्रो ऽभूद् दण्डसेनो महीपतिः

उग्रायुधस्य राज इन्द्र दूतो ऽभ्येत्य वचो ऽब्रवीत्

नीपो नाम महा राज पाञ्चाल अधिपतिः हतः

दृढनेमि सुतः च अपि सुधर्मा नाम पार्थिवः

अणुहः कस्य वै पुत्रः कस्मिन् काले बभूव ह

न ह्य् अल्प वीर्याय शुको भगवान् लोक पूजितः

पपात अभिमुखः शूरस् त्यक्त्वा प्राणान् अरिंदम

न च एष प्रथमः कल्पो युद्धं नाम कदाचन

भल्लाट पुत्रः दुर्बुद्धिर् अभवज् जनमेजयः

प्रयोक्ष्यामस् ततः शुद्धो दैवतान्य् अभिवाद्य च

मम प्रज्वलितं चक्रं निशाम्य एतत् सु दुर्जयम्

जज्ञे सत्यधृतेः पुत्रो दृढनेमिः प्रतापवान्
उपानहौ आदधीत नेत्रे स्थः नयतम् माम् इति

न अपरया द्वारा प्रपन्नम् अन्नम् अश्नीयात् न शुक्तम् न द्विस् पक्वम् न पर्युषितम् अन्यत्र शाक मांस यव पिष्ट अन्न पृथुक मधु घृतेभ्यः

सव्यम् अग्रे अक्षि अञ्जीत यशसा मा इति अथ दक्षिणम्

एरकाम् आस्तीर्य अहतेन वाससा उदञ्च् दशेन प्रच्छाद्य तत्र एनम् प्राच् मुखम् उपवेश्य दण्डम् अप्सु पादयेत् द्विषताम् वज्रः असि इति

आचार्य कल्पः वै

यज्ञः वै विष्णुः

विष्टरम् अध्यास्ते

सोमस्य वै एतत् नक्षत्रम्

न फलानि स्वयम् प्रचिन्वीत

तेभ्यः आतिथ्यम् गाम् कुर्यात्

न नग्नः स्नायात्

तुल्यौ पूर्वौ

न उदपानम् अवेक्षेत्

शिरः अग्रे वपते ततस् श्मश्रूणि ततस् इतराणि अङ्गानि अनुपूर्वेण

शेषम् उत्तरतस् प्रतिगृह्य ब्राह्मणाय दद्यात् अभ्युक्ष्य _ अब्राह्मणाय

अद्भिः चेद् उदमन्थः

गन्धर्वः असि विश्वावसुः सः माम् पाहि सः माम् गोपाय इति वैणवम् दण्डम् उपादत्ते

पयसा _ पयस्यः

न उपानहौ स्वयम् हरेत्

न वृक्षम् आरोहेत्

तम् प्रतिगृह्य भूमौ प्रतिष्ठाप्य अवघृष्य अङ्गुष्ठेन उपकनिष्ठिकया च मे त्वा यशसे अन्नाद्याय ब्रह्मवर्चसाय इति त्रिस् प्राश्नीयात्

ताम् अतिथये इति प्रोक्षेत्

गौः धेनुः हव्या माता रुद्राणाम् दुहित्री वसूनाम् स्वसा आदित्यानाम् अमृतस्य नाभिः प्र नु वोचम् चिकितुषे जनाय मा गाम् अनागाम् अदितिम् वधिष्ट पिबतु उदकम् तृणानि अत्तु इति

न अ जात लोम्न्या उपहासम् इच्छेत्

सोम इज्या माम् उपनमेत् इति

ब्रह्मवर्चसी भूयासम् इति

यज्ञः माम् उपनमेत् इति

कर्तव्या _ कुरुत इति ब्रूयात्

प्रजावान् भूयासम् इति

सवितुः वै एतत् नक्षत्रम्

दक्षिणम् अग्रे प्रतिमुञ्चते

न अन् अन्तर्धाय आसीत

केश श्मश्रु लोम नखानि अश्वत्थस्य मूले निखनेत् उदुम्बरस्य _ अपहतः मम पाप्मा इति

एक विष्टरः उत्तरतस्

मेखलाम् विस्रंसयेत् उद् उत्तमम् इति

तस्य व्रतानि भवन्ति

वेदम् अधीत्य व्रतानि चरित्वा ब्राह्मणः स्नास्यन् सम्भारान् उपकल्पयते अहतम् वासः एरकाम् स्नानम् अनुलेपनम् सुमनसः आञ्जनम् आदर्शम् अहते वाससी त्रिवृतम् मणिम् वैणवम् दण्डम् शुक्ले उपानहौ

तम् अहतेन वाससा परिदधीत _ इमम् सोमैः इति

न अ नर्मणि हसेत्

रोहिण्याम् स्नायात्

दधिना _ दधिमन्थः

तिष्ये स्नायात्

श्रवणे स्नायात्

मित्रस्य वै एतत् नक्षत्रम्

वर्षति न धावेत्

शुक्ताः वाचः न भाषेत

न संक्रमम् आरोहेत्

नापितः उपक्ﾱप्तः उत्तरतस् उपतिष्ठति

विष्टरौ संहित अग्रौ भवतः

अथ षष् अर्घ्य अर्हाः भवन्ति ऋत्विजः आचार्यः स्नातकः राजा अभिषिक्तः प्रियः सखिः श्रोत्रियः च इति

जनवादम् कलहान् च वर्जयेत्

गर्ते _ निखनेत्

केशान्तकरणेन मन्त्राः व्याख्याताः परिवापनम् च

तम् प्रतिगृह्णीयात् देवस्य त्वा इति

_ उत्सृजत इति ब्रूयात्

स्नात्वा आचार्यम् ब्रूयात् मधुपर्कम् मे भवान् आनयतु इति

ताम् च एव अप्सु पादयेत्

प्रजापतेः वै एतत् नक्षत्रम्

आचमनीयाभिः आचामेत्

पात्र चमसम् विष्टर उपहितम् अधस्तात्

बृहस्पतेः वै एतत् नक्षत्रम्

विष्णोः वै एतत् नक्षत्रम्

शीत उष्णाभिः अद्भिः हिरण्य अन्तर्हिताभिः एनम् स्नापयेत् शिवा नः शंतमा भव सु मृडीका सरस्वति मा ते व्योम् संदृशि इति
तथा अभिनिष्क्रमण काले तस्मिन् समये बोधिसत्त्वस्य ह्रीदेवो नाम तुषित कायिकः देवपुत्रो ऽनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः स रात्रौ प्रशान्तायां द्वात्रिंशता देवपुत्र सहस्रैः परिवृतः पुरस्कृतो येन बोधिसत्त्वस्य उपस्थान प्रासादः तेन उपसंक्रामत्

धर्म पर्येष्टि अतृप्तः यथाश्रुत धर्म संप्रकाशकः अनुत्तरो महा धर्म दानपतिः निरामिष धर्म देशकः धर्म दानेन अ मत्सरः आचार्य मुष्टि विगतः धर्म अनुधर्म प्रतिपन्नः धर्म प्रतिपत्ति शूरः धर्म लयनः धर्म त्राणः धर्म शरणः धर्म प्रतिशरणः धर्म परायणः धर्म निधि आप्तिः क्षान्ति निर्यातः प्रज्ञापारमिता चरितः उपाय कौशल्य गतिम् गतः

सर्व सत्त्व अ परित्याग अध्याशय महा करुणा अवतार ताम् च नाम धर्म मुखम् आमुखीकरोति स्म

बोधिसत्त्वस्य खलु पुनर् भिक्षवः तस्मिन् गृह वर प्रधाने सर्व उपकरण समृद्धि समुदिते यथा अभिप्राय सुख विहार अनुकूले अमर पुर भवन प्रकाशे वितर्दि निर्यूह तोरण गवाक्ष हर्म्य कूटागार प्रासाद वर प्रवरे सर्व रत्न विचित्र अलंकार विविध भक्ति सुविभक्ते उच्छ्रित छत्र ध्वज पताका अनेक रत्न किङ्किणी जाल समलंकृते अनेक पट्ट दाम शत सहस्र अभिप्रलम्बिते नाना रत्न प्रत्युप्ते मुक्ता हार अभिप्रलम्बिते विचित्र पट्ट रत्न संक्रम उपशोभिते अवसक्त पट्ट माल्य दाम कलापे गन्ध घटिका निर्धूपिते अवश्यायपट वितत विताने सर्व ऋतुक पुष्प परम सुगन्धि सु रुचिर अभिप्रकीर्ण पुष्करिणी पुण्डरीक नव नलिनी जाल संस्थान परिभोग बहुले पत्रगुप्त शुक सारिक कोकिल हंस मयूर चक्रवाक कुनाल कलविङ्क जीवजीवक आदि नानाविध द्विज गण मधुर स्वर निकूजिते नील वैडूर्य मये धरणी तल संस्थान परिभोगे सर्व रूप प्रतिभास संदर्शने अतृप्त नयन अभिरम्ये परम प्रीति प्रामोद्य संजनने तस्मिन् गृह वर प्रधाने ऽध्यावसतो बोधिसत्त्वस्य उदार वर शरण भवन निवासिनः अमल विमल निर्मल अङ्गस्य आमुक्त माल्य आभरणस्य प्रवर सुरभि गन्ध अनुलेपन अनुलिप्त गात्रस्य शुक्ल शुभ विमल विशुद्ध निर्मल वस्त्र प्रावृत शरीरस्य अनेक दिव्य दूष्य सूक्ष्म सु विन्यस्त मृदु काचिलिन्दिक सुख संस्पर्श वराङ्ग रचित शयन तल अभिरूढस्य अमर वधूभिः इव सर्वतो अनवद्य अ प्रतिकूल दर्शन शुभ उपचार चरितस्य अभिरूप अन्तःपुर मध्य गतस्य शङ्ख भेरी मृदङ्ग पणव तुणव वीणा वल्लकि संपताड किपल नकुल सुघोषक मधुरवेणु निर्नादित घोष रुत नाना तूर्य संगीति संप्रयोग प्रतिबोधितस्य ये च नारी गणाः स्निग्ध मधुर मनोज्ञ स्वर वेणु निर्नादित निर्घोष रुतेन बोधिसत्त्वं प्रतिसंबोधयन्ति स्म तेषां दश दिश् अवस्थितानाम् बुद्धानां भगवताम् अधिस्थानेन तेभ्यो वेणु तूर्य निनाद निर्घोष रुतेभ्यः इमा बोधिसत्त्वस्य संचोदना गाथा निश्चरन्ति स्म

मार कलि पाशान् च संछिनत्ति स्म
तत्र भिक्षवो बोधिसत्त्वः पूर्व अन्ततः एव सु विदित संसार दोषः संस्कृतेन अध्याशयेन अनर्थिकः सर्व उपादान परिग्रहैः अनर्थिकः बुद्ध धर्म निर्वाण अभिमुखः संसार पराङ्मुखः तथागत गोचर अभिरतः मार विषय गोचर असंसृष्टः आदीप्त भव दोष दर्शी त्रैधातुकात् निःशरण अभिप्रायः संसार दोष आदीनव निःसरण कुशलः प्रव्रज्या अभिलाषी निष्क्रमण अभिप्रायः विवेक निम्नः विवेक प्रवणः विवेक प्राग्भारः आरण्य प्रारण्य अभिमुखः प्रविवेक प्रशम अभिकाङ्क्षी आत्म पर हित प्रतिपन्नः अनुत्तर प्रतिपत्ति शूरः लोकस्य अर्थ कामः हित कामः सुख कामः योगक्षेम कामः लोक अनुकम्पकः हित एषी मैत्री विहारी महा कारुणिकः संग्रह वस्तु कुशलः सतत समितम् अ परिखिन्न मानसः सत्त्व परिपाक विनय कुशलः सर्व सत्त्वेषु एक पुत्रक प्रेम अनुगत मनसिकारः सर्व वस्तु निरपेक्ष परित्यागी दान संविभाग रतः प्रयुक्त त्यागः प्रयत पाणिः त्याग शूरः यष्ट यज्ञः सु समृद्ध पुण्यः सु संगृहीत पुण्यः ऽनुत्तरो महा दान पतिः दत्त्वा च विपाक अ प्रतिकाङ्क्षी प्रदान शूरः इच्छा महा इच्छा लोभ द्वेष मद मान मोह मात्सर्य प्रमुख सर्व अरि क्लेश गण प्रत्यर्थिक निग्रहाय अभ्युत्थितः सर्वज्ञ ता चित्त उत्पाद प्रबन्धात् चलितः महा त्याग चित्त संनाह सु संनद्धः लोक अनुकम्पकः हित एषि इव वर्मित कवचित वीर्यः सत्त्व प्रमोक्ष आलम्बन महा करुणा बल विक्रम पराक्रमः अ वैवर्तिक सर्व सत्त्व सम चित्त त्याग प्रहरणः यथा अभिप्राय सत्त्व आशय संतोषणः बोधि भाजनीभूतः काल अक्षुण्ण धर्म वेधी बोधि परिणाम प्रणिधिः अन् अवनामित ध्वजः त्रि मण्डल परिशोधन दान परित्यागी ज्ञान वर वज्र दृढ प्रहरणः सु निगृहीत क्लेश प्रत्यर्थिकः शील गुण चारित्र प्रतिपन्नः सु आरक्षित काय वाच् मनः कर्मान्तः अणु मात्र अवद्य भय दर्शी सु परिशुद्ध शीलः अमल विमल निर्मल चित्तः सर्व दुरुक्त दुरागत वचन पथ आक्रोश परिभाषण कुत्सन ताडन तर्जन वध बन्धन अवरोधन परिक्लेश अ लुडित चित्तः अ क्षुभित चित्तः क्षान्ति सौरभ्य सम्पन्नः अ क्षतः अन् उपहतः अ व्यापन्न चित्तः सर्व सत्त्व हित अर्थाय उत्तप्त वीर्य आरम्भी दृढ समादान सर्व कुशल मूल धर्म समुदानयन अ प्रत्युदावर्त्य स्मृतिमान् सु संप्रज्ञासु समाहितः अ विक्षिप्त चित्तः ध्यान एकाग्र मनसिकारः धर्म प्रविचय कुशलः लब्ध आलोकः विगत तमः अन्धकारः अनित्य दुःख आत्म अशुभ आकार परिभावित चेताः स्मृति उपस्थान सम्यक् प्रहाण ऋद्धिपाद इन्द्रिय बल बोध्यङ्ग मार्ग आर्य सत्य सर्व बोधि पक्ष धर्म सु परिकर्म कृत मनसिकारः शमथ विपश्यनासु पर्यवदात बुद्धिः प्रतीत्यसमुत्पाद सत्य दर्शी सत्य अनुबोधात् अपर प्रत्ययः त्रि विमोक्ष सुख विक्रीडितः माया मरीचि स्वप्न उदक चन्द्र प्रतिश्रुत्का प्रतिभास उपम सर्व धर्म नय अवतीर्णः

ततस् ते स गौरवाः स प्रतीक्षाः प्राञ्जलीभूता बोधिसत्त्वं नमस्यन्ति स्म

तत् कस्मात् हेतोः तथा हि भिक्षवो बोधिसत्त्वो दीर्घरात्रं स गौरवः ऽभूत्

अनेक उपद्रव भय बहुलम् च संसारम् उपपरीक्षते स्म

सर्व बोधिपक्षधर्म पदे प्रभेद अर्थ अभिनिश्चय ज्ञान संसार बल विशेष समुदानय महा व्यूहम् च नाम धर्म मुखम् आमुखीकरोति स्म

अस्य अयम् कालः प्रग्रहस्य अयं कालो निग्रहस्य अयं कालः संग्रहस्य अयं कालो ऽनुग्रहस्य अयं काल उपेक्षाया अयं कालो भाषितस्य अयं कालः तूष्णींभावस्य अयं कालो निष्क्रम्यस्य अयं कालः प्रव्रज्याया अयं कालः स्वाध्यायस्य अयं कालो योनिशस् मनस्कारस्य अयं कालः प्रविवेकस्य अयं कालः क्षत्रिय पर्षदम् उपसंक्रमितुम् पेयालं यावत् अयम् कालो ब्राह्मण गृहपति पर्षदम् उपसंक्रमितुम् अयं कालो देव नाग यक्ष गन्धर्व असुर गरुड किन्नर महोरग शक्र ब्रह्म लोकपाल भिक्षु भिक्षुणी उपासक उपासिका पर्षदम् उपसंक्रमितुम् अयं कालो धर्म देशनायाः अयं कालः प्रतिसंलयनस्य

उपसंक्रम्य गगन तल गतः एव बोधिसत्त्वं गाथाभिः अध्यभाषत
इमानि चत्वारि धर्म मुखानि आमुखीकृत्य बोधिसत्त्वः सर्वस्य अन्तःपुरस्य परिपाचन अर्थम् तस्यां वेलायां तथारूपम् ऋद्धि अभिसंस्कारम् अभिसंस्करोति स्म यथारूपेण ऋद्धि अभिसंस्कारेण अभिसंस्कृतेन तेभ्यः संगीति रुतेभ्यः बोधिसत्त्व अनुभावेन इमानि एवंरूपाणि धर्म मुख शत सहस्राणि निश्चरन्ति स्म

तत्र भिक्षवो बोधिसत्त्वो महा उपाय कौशल्य विक्रीडितेन सर्व अन्तःपुरस्य यथा अधिमुक्त्याः ईर्यापथम् उपदर्श्य पौर्विकाणां च बोधिसत्त्वानां लोक विषय समतिक्रान्तानाम् लोक अनुवर्तन क्रिया धर्म ताम् अनुवर्त्य दीर्घरात्रं सु विदित काम दोषः सत्त्व परिपाक वशात् अकामात् काम उपभोगम् संदर्श्य अपरिमित कुशल मूल उपचय पुण्य संभार बल विशेषण अ सदृशीम् लोक आधिपतेय ताम् संदर्श्य देव मनुष्य अतिक्रान्तम् सार उदार विविध विचित्र रूप शब्द गन्ध रस स्पर्श परम रति रमणीयम् काम रतिः असौख्यम् उपदर्श्य सर्व काम रति स्व विषयेषु अपर्यन्त त्वात् स्व चित्त वशवर्ति ताम् संदर्श्य पूर्व प्रणिधान बल सहाय कुशल मूल उपचितान् सत्त्वान् समान संवास तया परिपाच्य सर्व लोक संक्लेश मल अ संक्लिष्ट चित्त तया अन्तःपुर मध्य गतः यथा अभिनिमन्त्रितस्य सत्त्वधातोः परिपाक कालम् अवेक्षमाणः भूयस्या मात्रया बोधिसत्त्वः तस्मिन् समये पूर्व प्रतिज्ञाम् अनुस्मरति स्म बुद्ध धर्मान् च आमुखीकरोति स्म प्रणिधान बलम् च अभिनिर्हरति स्म

इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वस्य एवम् भवति प्रतिकृतिः एवं धर्म विहारी एवं गुण माहात्म्य विहारी एवं सत्त्व अर्थ अभियुक्त विहारी अभूत्

सो अभिज्ञ ज्ञान बलेन समन्वागतः स्वयम् एव सर्वं जानाति स्म

त्रिरत्न वंश साधारण अभिप्रायः विप्रणाश सर्वज्ञ ता चित्त प्रणिधान बल आधान अवैवर्त्य विषयम् च नाम धर्म मुखम् आमुखीकरोति स्म

सत्त्वेषु च महा करुणाम् अवक्रामति स्म

तत्र इदम् उच्यते

इति हि भिक्षवो अन्तःपुर मध्य गतेन बोधिसत्त्वेन तानि चतुरशीति स्त्री सहस्राणि परिपाचितानि अभूवन् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ बहूनि च देवता शत सहस्राणि ये तत्र सम्प्राप्ता अभूवन्

सर्व लौकिक लोकोत्तरेषु धर्मेषु स्वयम् एव आचार्यः सर्व कुशल मूल धर्म चर्यासु दीर्घ कालम् च काल ज्ञः वेला ज्ञः समय ज्ञः अभूत् अच्युतः ऽभिज्ञः पञ्च अभिज्ञाभिः समन्वागतो ऽभूत्

इति हि भिक्षव आत्म रुत हर्षम् उदीरयन्तः आगता आसन् बोधिसत्त्वस्य अन्तःपुर मध्य गतस्य अनेकैः देवैः नाग यक्ष गन्धर्व असुर गरुड किन्नर महोरग शक्र ब्रह्म लोकपालाः ये बोधिसत्त्वस्य पूजा कर्मणे औत्सुक्यम् आपत्स्यन्ते स्म

ऋद्धिपाद विक्रीडतः सर्व इन्द्रिय कुशलः काल अकाल ज्ञः काल वेषी महा सागरः इव प्राप्तां वेलां न अतिक्रामति स्म

एवम् अभिप्रायाः च उदीक्षमाणाः स्थिता अभूवन् कदा च नाम तत् भविष्यति यत् वयम् वर प्रवरम् शुद्ध सत्त्वम् अभिनिष्क्रामन्तम् पश्येम अभिनिष्क्रम्य च तस्मिन् महा द्रुम राज मूले ऽभिनिषद्य स बलम् मारं धर्षयित्वा अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धम् दशभिः तथागत बलैः समन्वागतं चतुर्भिः च तथागत वैशारद्यैः समन्वागतम् अष्टादशभिः च आवेणिकैः बुद्ध धर्मैः समन्वागतं त्रि परिवर्तम् द्वादश आकारम् अनुत्तरम् धर्मचक्रं प्रवर्तयन्तं महता बुद्ध विक्रीडितेन स देव मानुष असुर लोकम् यथा अधिमुक्त्या सुभाषितेन संतोषयन्तम् इति

सर्वत्र बोधिसत्त्वो नित्यकालं काल ज्ञः भवति स्म काल वेषी

भूयस्या मात्रया आभिः दश दिश् बुद्ध अधिष्ठान तूर्य संगीति विनिःसृताभिः गाथाभिः संचोदितः स तस्यां वेलायां पूर्वेषां च बोधिसत्त्वानां चरम भव उपगतानाम् अन्तःपुर परिपाचितानि चत्वारि धर्म मुखानि आमुखीकरोति स्म

तत्र भिक्षवो अपरेण समयेन संबहुलानां देव नाग यक्ष गन्धर्व असुर गरुड किन्नर महोरग शक्र ब्रह्म लोकपालानाम् एतत् अभवत् अति चिरम् बत अयम् सत् पुरुषः ऽन्तःपुरे विलम्बितः

कतमानि चत्वारि यत् इदम् दानं प्रिय वचनम् अर्थक्रियाम् समान अर्थ ताम् च
संसार प्रबन्धात् च आत्मानम् उच्चारयति स्म

बोधिसत्त्वः च पश्चात् अभिनिष्क्रम्य अनुत्तराम् सम्यक्संबोधिम् अभिसंभोत्स्यते

अथ च पुनर् भिक्षवः धर्मता प्रतिलम्भः एष च चरम भाविकानाम् बोधिसत्त्वानां यत् अवश्यम् दश दिश् लोकधातु स्थितैः बुद्धैः भगवद्भिः अन्तःपुर मध्य गताः संगीति तूर्य निर्नादितैः एभिः एवंरूपैः धर्म मुखैः संचोदितव्या भवन्ति

तत् यथा

सर्व संपदः विपत्ति पर्यवसानाः इति प्रत्यवेक्षते स्म
आदित्यस् त्रिपात्

एकपाद् द्विपद इति

तस्य भृगु अङ्गिरसः संस्थे

तस्य पृथिव्य् अन्तरिक्षं द्यौर् आप ओषधि वनस्पतयः इमानि भूतानि पादाः

एवं ब्रह्मा भृगु अङ्गिरोभिः व्याहृतिभिर् यज्ञस्य विरिष्टं शमयति

अथ उ आहुः षड् इति मूर्तिर् आकाशश् च इति

याजुषी गतिः

एकम् एव संस्थं भवति इति ब्राह्मणम्

साम मयम् तेजः

अद्भिः कर्णाणि प्रवर्तन्ते

अद्भिः सोमो ऽभिषूयते

अन्तरा हि भृगु अङ्गिरसः वेदान् आदुह्य भृगु अङ्गिरसः सोम पानम् मन्यन्ते

अथ उ आहुर् एक संस्थितः इति

सोम आत्मकः ह्य् अयं वेद

तद् यथा भोक्ष्यमाणः

तस्य इमे लोकाः पादाः

अग्निः षष् पादः

तस्मिन् वायुर् न निविशते कतमच् च न अहर् इति

अप एव प्रथमम् आचामयेद् अप उपरिष्टाद् एवं यज्ञो ऽद्भिर् एव प्रवर्तते

ऋचा मूर्तिः

एत इदं सर्वं समाप्नुवन्ति

चन्द्रमा द्विपात्

एतद् ब्रह्म एव यज्ञश् चतुष्पाद् द्विः संस्थित इति

तद् यथा इमाम् पृथिवीम् उदीर्णां ज्योतिषा धूमायमानां वर्षं शमयति

तस्य पूर्वपक्ष अपरपक्षौ पादौ

तद् अप्य् एतद् ऋचा उक्तम् उच्चा पतन्तम् अरुणं सुपर्णम् इति

अप्सु संस्थाप्यते तस्माद् ब्रह्मा पुरस्ताद्धोम संस्थित होमैः यज्ञो वर्तते

तत्र ह्य् आदित्यः शुक्रश् चरति

वायुर् एकपात्

तेषां सर्वेषां वेदा गतिर् आत्मा प्रतिष्ठिताश् चतस्रो ब्रह्मणः शाखाः

तद् अप्य् एतद् ऋचा उक्तम् सोमं मन्यते पपिवान् इति

एतस्यां ह्य् अग्निश् चरति

यत् होता ऋचाम् मण्डलैः करोति पृथिवीं तेन आप्याययति

एते ऽङ्गिरसः

वायुर् आपश् चन्द्रमा इत्य् एते भृगवः

भृगु अङ्गिरसा माया

यद् ब्रह्मा ऋचाम् काण्डैः करोत्य् अपस् तेन आप्याययति

तद् अप्य् एतद् ऋचा उक्तम् चन्द्रमा अप्स्व् अन्तर् इति तासाम् ओषधि वनस्पतयः काण्डानि

तद् अप्य् एतद् ऋचा उक्तम् अन्तरिक्षे पथिभिर् ह्रीयमाणो न निविशते कतमच् च न अहर् अपां योनिः प्रथम जाः ऋतस्य क्व स्विज् जातः कुत आबभूव इति

यद् उद्गाता साम्ना करोति दिवं तेन आप्याययति

अन्तरा हि पुरस्ताद्धोम संस्थित होमैः यज्ञं परिगृह्णाति

तद् यद् ब्रह्माणां कर्णाणि कर्मण्य् आमन्त्रयत्य् अपस् तेन अनुजानाति

एत इदं सर्वं समाप्याययन्ति
नाडीयन्त्राणि सुषिराण्य् एक अनेक मुखानि च

योनि व्रण ईक्षणम् मध्ये सुषिरं षोडश अङ्गुलम्

मसूरी दल वक्त्रे द्वे स्याताम् अष्ट नव अङ्गुले

गम्भीर व्रण मांसानाम् अर्मणः शेषितस्य च

चतुर्थ सुषिरा नाडी शल्य निर्घातिनी मता

वस्ति यन्त्र आकृतिनी मूले मुखे

अग्रे सिद्धार्थक छिद्रम् सुनद्धं चूचुक आकृति

वध्र अन्त्र जिह्वा वालाः च शाखा नख मुख द्विजाः

यन्त्रे नाडी व्रण अभ्यङ्ग क्षालनाय षष् अङ्गुले

अश्मरी आहरणम् सर्प फणा वत् वक्रम् अग्रतः

तुल्यानि कङ्क सिंह ऋक्ष काक आदि मृग पक्षिणाम्

मध्ये ऽस्य त्रि अङ्गुलम् छिद्रम् अङ्गुष्ठ उदर विस्तृतम्

यन्त्रेषु अतस् कङ्क मुखम् प्रधानं स्थानेषु सर्वेषु अधिकारि यत् च

विद्यात् स्वस्तिकयन्त्राणि मूले अङ्कुश नतानि च

अनुयन्त्राणि अयस्कान्त रज्जु वस्त्र अश्म मुद्गराः

मध्य ऊर्ध्व वृत्त दण्डाम् च मूले च अर्ध इन्दु संनिभाम्

शरपुङ्ख मुखम् दन्त पातनम् चतुर् अङ्गुलम्

व्यूहने अहि फणा वक्त्रौ द्वौ दश द्वादश अङ्गुलौ

वारङ्गस्य द्वि कर्णस्य त्रि छिद्रा तद् प्रमाणतस्

नतो ऽग्रे शङ्कुना तुल्यो गर्भशङ्कुर् इति स्मृतः

कार्पास विहित उष्णीषाः शलाकाः षट् प्रमार्जने

युञ्ज्यात् स्थूल अणु दीर्घानाम् शलाकाम् अन्त्रवर्ध्मनि

द्वे द्वादश अङ्गुले मत्स्य ताल वत् द्वि एक तालके

नाडी पञ्च मुख छिद्रा चतुष्कर्णस्य संग्रहे

क्रियाणां सुकर त्वाय कुर्याद् आचूषणाय च

तद्वद् घटी हिता गुल्म विलय उन्नमने च सा

दश अङ्गुल अर्ध नाह अन्तर् कण्ठ शल्य अवलोकिनी

शलाका जाम्बवौष्ठानाम् क्षारे ऽग्नौ च पृथक् त्रयम्

तालयन्त्रे स्मृते कर्ण नाडी शल्य अपहारिणी

चतुर् शलाकम् आक्रान्तं मूले तद् विकसेन् मुखे

स्याद् द्वादश अङ्गुलः ऽलाबुर् नाहे तु अष्टादश अङ्गुलः

यथा योग प्रमाणानि तेषाम् एषण कर्मणी

कोल अस्थि दल तुल्य आस्या नासा अर्शस् अर्बुद दाह कृत्

तैर् दृढैर् अस्थि संलग्न शल्य आहरणम् इष्यते

त्रि अङ्गुल आस्यम् भवेत् शृङ्गम् चूषणे अष्टादश अङ्गुलम्

अर्शसां गोस्तन आकारम् यन्त्रकं चतुर् अङ्गुलम्

आहर्तुम् अभ्युपायो यः तत् यन्त्रं यत् च दर्शने

मुचुण्डी सूक्ष्म दन्ता ऋजुः मूले रुचक भूषणा

अर्शस् भगंदर आदीनाम् शस्त्र क्षार अग्नि योजने

चतुर् त्रि अङ्गुल वृत्त आस्यः दीप्तो ऽन्तः श्लेष्म रक्त हृत्

शेष अङ्ग परिरक्षायाम् तथा वस्ति आदि कर्मणि

तद् विस्तार परीणाह दैर्घ्यम् स्रोतस् अनुरोधात्

पद्म कर्णिकया मूर्ध्नि सदृशी द्वादश अङ्गुला

त्वच् सिरा स्नायु पिशित लग्न शल्य अपकर्षणौ

कनीनी मध्यमा अनाम नख मान समैः मुखैः

उभे गण्डूपद मुखे स्रोतोभ्यः शल्य हारिणी

शम्या आख्यम् तादृग् अच्छिद्रं यन्त्रम् अर्शस् प्रपीडनम्

नाहे पञ्च अङ्गुलम् पुंसां प्रमदानां षष् अङ्गुलम्

द्वि छिद्रम् दर्शने व्याधेर् एक छिद्रम् तु कर्मणि

अङ्गुलि त्राणकम् दान्तं वार्क्षं वा चतुर् अङ्गुलम्

अष्टादश अङ्गुल आयामानि आयसानि च भूरिशः

धूम वस्ति आदि यन्त्राणि निर्दिष्टानि यथायथम्

विकल्प्य कल्पयेत् बुद्ध्या यथास्थूलं तु वक्ष्यते

अष्ट अङ्गुलाः निम्न मुखाः तिस्रः क्षार औषध क्रमे

निर्घातन उन्मथन पूरण मार्ग शुद्धि संव्यूहन आहरण बन्धन पीडनानि

कील बद्ध विमुक्त अग्रौ संदंशौ षोडश अङ्गुलौ

कर्ण शोधनम् अश्वत्थ पत्त्र प्रान्तम् स्रुव आननम्

अनेक रूप कार्याणि यन्त्राणि विविधानि अतस्

स्रोतस् गतानाम् शल्यानाम् आमयानां च दर्शने

कालः पाकः करः पादो भयं हर्षश् च तद् क्रियाः

द्वि छिद्रम् गोस्तन आकारम् तत् वक्त्र विवृतौ सुखम्

उपाय विद् प्रविभजेद् आलोच्य निपुणं धिया

नाडीर् एवंविधाश् च अन्याः द्रष्टुं शल्यानि कारयेत्

सर्वथा अपनयेत् ओष्ठं छिद्राद् ऊर्ध्वं भगन्दरे

विवर्तते साधु अवगाहते च ग्राह्यं गृहीत्वा उद्धरते च यस्मात्

अग्रतो ऽकर्णिके मूले निबद्ध मृदु चर्मणी
स तं दृष्ट्वा आश्चर्य प्राप्तः तुष्टः उदग्र आत्त मनाः प्रमुदितः प्रीति सौमनस्य जातः शीघ्रं शीघ्रं त्वरमाण रूपः राजानं शुद्धोदनम् उपसंक्रम्य गाथाभ्याम् अध्यभाषत

क्लेश बन्धन बद्धानाम् प्रादुर्भूतः प्रमोचकः

अपरो अपि आह

पश्य देव कुमारो ऽयं ध्यायति

वयम् इह मणि वज्र कूटम् गिरिं मेरुम् अभ्युद्गतम् तिर्यक् अत्यर्थ वैस्तारिकम् गज इव सहकार शाखा आकुलाम्

तत्र इदम् उच्यते

वेपन्ति गात्राणि इमं ध्यायन्तु तेजो नु प्रदीप कल्पम्

ते संविग्न रोमकूप जाताः इमां गाथाम् अभाषन्त

ते बोधिसत्त्वम् उपनिध्याय गाथाभिः अभितुष्टुवुः

ततस् ते अधस्तात् अवलोकयन्तः ऽद्राक्षुः कुमारं श्रिया तेजसा च जाज्वल्यमानम्

अज्ञान तिमिरे लोके प्रादुर्भूतः प्रदीपकः

तत्र एकः आह

यदा च असि मुने जातो यदा ध्यायसि च अर्चिमन्

लोके क्लेश अग्नि संतप्ते प्रादुर्भूतो हि अयम् ह्रदः

ग्रीष्मे संपुष्पिते कुसुम पल्लव संप्रकीर्णे

तान् अमात्याः एवम् आहुः मा शब्दं मा शब्दं कार्ष्ट इति

ध्यायन्तं नरेन्द्र पुत्रम् सिद्धार्थं न जहति सा एव वृक्ष छाया

एक द्विस् अपि ते नाथ पादौ वन्दे विनायक

तत्र महा जन कायः निर्धावितो ऽभूत् कुमारं परिगवेषमाणः

व्यावृत्ते तिमिर नुदस्य मण्डले ऽपि व्योम आभम् शुभ वर लक्षण अग्र धारिम्

अवलोक्य च कृषि कर्मान्तम् अन्यतस् उद्यान भूमिम् प्रविशति स्म

अथ कृष्णो महा उत्साहः

ते तस्य वन खण्डस्य उपरि गच्छन्तः प्रत्याहता इव न शक्नुवन्ति स्म गन्तुम्

प्रादुर्भूतो भिषज् वरः

वयम् इह मरूणां पुरे च अपि अ सक्ता गता यक्ष गन्धर्व वेश्मनि च ऊर्ध्वम् नभे निश्रिता पुन वन खण्डम् आसाद्य सीदाम भोः कस्य लक्ष्मी ऋद्धेः बलम्

अथ खलु ते ऋषयो बोधिसत्त्वम् आभिः गाथाभिः अभिस्तुत्वा त्रि प्रदक्षिणीकृत्य विहायसा प्रक्रान्ताः

तेन च समयेन पञ्च ऋषयो बाह्याः पञ्च अभिज्ञाः ऋद्धिमन्तो विहायसंगमा दक्षिणाया दिश उत्तरां दिशं गच्छन्ति स्म

स प्रीतेः विरागात् उपेक्षकः विहरति स्म स्मृतिमान् सम्प्रजानन्

अथ रुद्रः कुम्भाण्ड अधिपतिः

अथ महा उरग इन्द्रः

अथ अपरेण समयेन कुमारः तद् अन्यैः कुमारैः अमात्य पुत्रैः सार्धं कृषि ग्रामम् अवलोकयितुं गच्छति स्म

या श्री च वैश्रवणे च वै निवसते या वा सहस्रेक्षणे लोकानां परिपालकेषु या च असुर इन्द्र श्रिया

काम अग्र अधिपतिः च वा प्रतिकृती रुद्रस्य कृष्णस्य वा श्रीमान् लक्षण चित्रित अङ्गम् अनघः बुद्धो ऽथ वा स्यात् अयम्

सो अद्राक्षीत् बोधिसत्त्वम् श्रिया तेजसा च ज्वलन्तम्

स बोधिसत्त्वस्य पादौ अभिवन्द्य इमाम् गाथाम् अभाषत्

उत राजा चक्रवर्ती भविष्यति तस्यां च वेलायाम् इमाम् गाथाम् अभाषन्त

जम्बु छाया च बोधिसत्त्वस्य कायं न विजहाति स्म

ब्रह्मे या च सहा पतौ निवसते कृष्णे च या च श्रिया सा श्री प्राप्य इमं हि शाक्य तनयम् न उपैति कांचिद् कलाम्

यथा शक्रो ऽथवा ब्रह्मा श्रिया तेजेन शोभते

अमात्या आहुः

अयं तं प्राप्स्यते धर्मं यत् जगत् तारयिष्यति

संविग्न मनाः तत्र बोधिसत्त्व एकाकी अद्वितीयो ऽनुचङ्क्रम्यमाणो ऽनुविचरन् जम्बु वृक्षम् अपश्यत् प्रासादिकं दर्शनीयम्

अयं तं प्राप्स्यते धर्मं यत् जगत् भासयिष्यति

इति हि भिक्षवो यावत् विवृद्धः कुमारः

अपरो अपि आह

स सुखस्य च प्रहाणात् दुःखस्य च प्रहाणात् पूर्वम् एव च सौमनस्य दौर्मनस्ययोः अस्तंगमाद् अदुःख असुखम् उपेक्षा स्मृति परिशुद्धम् चतुर्थं ध्यानम् उपसंपद्य विहरति स्म

शोक सागर कान्तारे यान श्रेष्ठम् उपस्थितम्

अथ इन्द्रः वज्रधरः

अथ खलु ते ऋषयः तस्याः देवताया वचनम् उपश्रित्य धरणी तले प्रतिष्ठन्ते

अयं तं प्राप्स्यते धर्मं यत् जगत् ह्लादयिष्यति

ततः सा वन देवता तान् ऋषीन् गाथया प्रत्यभाषत्

निषण्णः च बोधिसत्त्वः चित्त एकाग्र ताम् आसादयति स्म
रूपं वैश्रवण अतिरेक वपुषम् व्यक्तं कुबेरो हि अयम् आहो वज्रधरस्य च एव प्रतिमा चन्द्रो ऽथ सूर्यो हि अयम्

हुताशनो वा गिरि मूर्ध्नि संस्थितः शशी इव नक्षत्र गण अनुचीर्णः

अपरो अपि आह

नृपति पति कुल उदितः शाक्य राज आत्मजः बाल सूर्य प्रकाश प्रभः स्फुटित कमल गर्भ वर्ण प्रभः चारु चन्द्र आननः लोक ज्येष्ठः विदुः

राजा अपि शुद्धोदनो बोधिसत्त्वम् अपश्यन् बोधिसत्त्वेन विना न रमते स्म

उत चन्द्रो देवपुत्रः

यस्य वृक्षस्य छायायां निषण्णो वर लक्षणः

अयम् इह वनम् आश्रितः ध्यान चिन्ता परः देव गन्धर्व नाग इन्द्र यक्ष अर्चितः भव शतगुण कोटि संवर्धितः तस्य लक्ष्मी ऋद्धेः बलम्

आसाद्य च विविक्तं कामैः विविक्तम् पापकैः अकुशलैः धर्मैः स वितर्कम् स विचारम् विवेक जम् प्रीति सुखम् प्रथमं ध्यानम् उपसंपद्य विहरति स्म

दृष्टा च इमाम् गाथाम् अभाषत्

तत्र त्रिफल वाहकाः दारकाः शब्दं कुर्वन्ति स्म

तेषाम् एतत् अभूत् को नु अयम् निषण्णो मा ह एव वैश्रवणो धनाधिपतिः भवेत्