tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
पर्याय आदिषु हिंकारं स्तुवीरन्

यो भूयो जिगमिषेद् आप्नानेन स गच्छेत्

स एव तद् ऊर्जि श्रितः प्रजाभ्य ऊर्जं विभजति इति हि आह

खदिरस्य दीर्घसत्त्रेष्व् एके

एतन् मृगतीर्थम्

धिष्ण्यो ऽयं भवति न धिष्ण्यम् आसादयेत्

धृष्टम् अपश्रयत इति धानंजय्यः

तं पश्चिमेन मध्य देशेन उदक् संस्थम् प्राच् अग्रम् प्रत्यग् वा

उदक् अग्रम् प्रथमं विष्टावं प्राच् संस्थम् प्रत्यग् वा

सवन संस्थासु प्रशास्त्रा उक्ताः यथेतम् अपरया द्वारा निष्क्रम्य पश्चिमेन आग्नीध्रीयम् मूत्रं कुर्युः

एवंविधाः पर्याया उत्तरोत्तराः

कारयित्वा गन्धवतीभिर् ओषधीभिर् अनुलिप्य सर्पिषा सत्त्रेष्व् एके कुशा विधानेन वसनेन परिवेष्ट्य क्षौम शाणक कार्पासानाम् केनचिद् उपर्य् औदुम्बर्या वासयेत्

तेन भूयः शम्या परासात् गच्छेयुः

तं पश्चिमेन उदक् अग्रम् प्रत्यक् संस्थम्

स्तुतस्य स्तुतम् असि इति यजमान वाचनम्

आद्ये अनेक प्रस्तावासु

वाचं यच्छेयुर् यावद् उदक्याः स्युः

अ प्रस्तावासु आदौ

स्तोष्यमाणानां मध्ये वैष्टुतं वसनं प्राच् समासम् वा उदक् समासम् वा उपरिदशम् आस्तीर्य तत्र प्रस्तोता कुशा विदध्यात् प्रस्ताव अन्तेषु

उत्तमां प्रस्तुत्य एषा इति शंसिष्यन्तं ब्रूयात्

तां श्वोभूते कुशैर् ऊर्ध्व अग्रैः परिवेष्ट्य एवंजातीयेन एव वसनेन प्रदक्षिणम् ऊर्ध्व देशेन परिवेष्ट्य स्पृष्टो अन् अपश्रितः उद्गायेद् इति गौतमः
चरित्वा एनम् आहरन्ति

इति तृतीयसवनम्

य आत्मानं न परिपश्येद् अपेत असुः स स्यात्

मनसि मे चक्षुर् आधाश् चक्षुषि मे मनः आयुष्मत्या ऋचो मा छेत्सि मा साम्नो भागधेयाद् वि योषम् इति

सौम्येन चरन्ति

तूष्णीम् उत्तराम्

तत् ह अपि छायां पर्यवेक्षेत आत्मनो अ प्रणाशाय

तस्मात् सत्याद् अप्य् आज्यं भूय आनीय पर्य् एव आत्मानम् दिदृक्षेत सर्वस्य आयुषः ऽवरुद्ध्यै

तद् अपि विज्ञानम् असत्

वृष्णस् ते वृष्ण्यावतो विश्वा रेतांसि धीमहि इति इतरा प्रतिसमीक्षते

द्वितीयां रथंतर वर्णाम् करोति

अथ उ सर्पिषो ऽक्ष्णोर् आदधीत चक्षुष आप्यायनाय

भक्षितेष्व् अग्नीन् शालाकान् उपकल्पयते

अथ उ सौम्यस्य उपहत्य अक्ष्णोः आदधीत येन ह्य् आजिम् अजयन् नृ चक्षाः येन श्येनं शकुनं सुपर्णं यद् आहुश् चक्षुर् अदिताव् अनन्तं सोमो नृ चक्षाः मयि तत् दधातु इति

शस्ते वैश्वदेवे नाराशंसान् भक्षयन्ति

तम् अवेक्ष्य दक्षिणेन औदुम्बरीम् पर्याहृत्य जघन अर्धे सदसः सादयति

यज्ञायज्ञीयस्य स्तोत्रम् आहरति

प्रजापतेर् भागो असि इति

निधनम् अनु पत्नीम् अवेक्षते वामी नाम संदृशि विश्वा वामानि धीमहि इति

भक्षितेषु यज्ञायज्ञीयस्य सोमेषु अपरया द्वारा सदसो ऽधि निष्क्रम्य अपरया द्वार आग्नीध्रम् प्रपद्य आग्नीध्रे स्रुव आहुती जुहोति अपां पुष्पम् अस्य् ओषधीनां रस इन्द्रस्य प्रियतमं हविः स्वाहा इति
व्यानस् तृप्यति

श्रोत्रे तृप्यति चन्द्रमास् तृप्यति

व्याने तृप्यति श्रोत्रं तृप्यति

तस्य अनु तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिर् अन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेन इति
तस्यै मनः एव वत्सः

किम् इति

हृदयम् एव मेथी उपदोहनी

यत् आरण्याः ओषधयः न स्युः केन जुहुयाः इति

तत् वै इदम् मनः पूर्वम् यत् पश्चात् वाच् अन्वेति

यत् आपः न स्युः केन जुहुयाः इति

वेद इति ह उवाच

अथ ह एनम् उपजगौ

अद्भिः इति

तत् ह जनकः वैदेहः याज्ञवल्क्यम् पप्रच्छ वेत्थ अग्निहोत्रम् याज्ञवल्क्य इति

प्राणः रज्जुः

पयः इति

वत्सेन वै मातरम् प्रत्ताम् दुह्रे

वाच् वै अग्निहोत्री

प्राणेन एव वाच् च मनः च अभिहिते

तम् ह उवाच वेत्थ अग्निहोत्रम् याज्ञवल्क्य नमः ते अस्तु सहस्रम् भगवः दद्मः इति

यत् व्रीहि यवौ न स्याताम् केन जुहुयाः इति

यत् अन्यत् धान्यम् न स्यात् केन जुहुयाः इति

स ह उवाच न वै इह तर्हि किंचन आसीत् अथ एतत् उ हूयते इव सत्यम् श्रद्धायाम् इति

यत् पयः न स्यात् केन जुहुयाः इति

मनसा वै वाचम् प्रत्ताम् दुह्रे
प्रातर् मा भगः आ अगमत्

अपराह्णे वयम् भगम् वासः इव परि दध्महे

भगम् देवेभ्यः परि भगम् मनुष्येभ्यः दिवः पृथिव्याः अहम् अन्तरिक्षात् भगम् वृणे

प्रतीची शुभ्रा द्रविणेन साकम् भगम् वहन्ती अदितिः नः आ एतु

कर्म कृण्वानः भगम् आ वृणीते

अध भगेन समिथः नः अस्तु

सः अग्ने रमताम् मयि

वातः भगः वरुणः वायुः अग्निः क्षेत्रस्य पत्नी सु हवा नः अस्तु

प्रयच्छन् एति बहुधा वसूनि

स मा प्र अवतु वर्चसा

अर्वाची भद्रा सुमतिः नः आ एतु

भगेन दत्तम् उप मा इदम् आ अगन् यथा वर्चस्वान् समितिम् आवदानि

भगेन दत्तम् उप मा इदम् आ अगन् विश्वम् सुभूतम् द्रविणानि भद्रा

भगम् वृणानाः वध्वम् वहन्ति

उद् एहि देव सूर्य सह सौभाग्येन सह ऋषभस्य वाजेन सह आवतंकरणेन

भगस्य राज्ञः सुमतिम् गमेम यम् हवन्ते बहुधा मानुषासः

हिरण्ययेन इति एका

वनिम् प्रयन्तः भगम् इद् हवन्ते

भगेन देवाः सम् अगन्महि यः इमा विश्वा भुवना अभिवस्ते

भगः नः अद्य स्विते दधातु

स नः दधातु यतमत् वसिष्ठम्
प्र इयम् अगाद् धिषणा बर्हिर् अच्छ इति प्राङ् वा उदङ् वा अभिप्रव्रज्य यतः कुतश् च दर्भ मयम् बर्हिर् आहरति

पश्चात् प्राचीम् इत्य् एकेषाम्

ऊरु अस्थि मात्रः इत्य् एकेषाम्

विष्णो स्तूपो ऽसि इति प्रथमं स्तम्बम् उत्सृजति

अयुञ्जि निधनानि लुनोति इति एकेषाम्

प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातयः इत्य् आहवनीये दात्रं प्रतितपति

तस्य द्वे तिस्रो वा नाडीर् उत्सृजति अवशिष्टो गवां भागः इति

प्रस्तरो युक्तम् इत्य् एकेषाम् अयुक्तम् इत्य् एकेषाम्

एते वा अध्वर्योर् गृहाः

सावित्रेण अश्व पर्शुम् अनडुह् पर्शुम् असिदं वा आदाय गार्हपत्यम् अभिमन्त्रयते यज्ञस्य घोषद् असि इति

य एवं वेद गृहवान् भवति इति विज्ञायते

स प्रस्तरो भवति

संनखं मुष्टिं लुनोति

अग्निष्ठे ऽनस्य् अग्न्यगारे वा पुरस्तात् प्रतीचीम् शाखाम् उपगूहति यजमानस्य पशून् पाहि इति

अपरिमित इत्य् एकेषाम्
संवत्सरो भूत्वा न अदस्यत्

विराड् भूत्वा आदित्यः ऽभवत्

सो ऽग्निर् एव भूत्वा पृतना असहत

न ह दस्यति य एवं वेद

यज्ञो भूत्वा देवान् बिभर्ति

ता एता नाम्ना संजानते ऽसौ वा अयम् अमुष्य पुत्र इति

कामो भूत्वा अनन्तः ऽभवत्

चक्षुर् भूत्वा सर्वं व्यपश्यत्

अनन्तो भूत्वा मृत्युर् अभवत्

वाग् भूत्वा सर्वं व्यभवत्

पर्जन्यो भूत्वा प्रजानां जनित्रम् अभवत्

मनो भूत्वा सर्वम् अमनुत

भूमिर् भूत्वा भूतं भव्यम् अभवत्

अहम् इदं सर्वम् अभिभवेयम् इति

चन्द्रमा भूत्वा अर्ध मासान् पर्यगृह्णात्

ता अस्य इमाः प्रजाः सृष्टा न समजानत

श्रोत्रं भूत्वा सर्वम् अशृणोत्

अन्तरिक्षं भूत्वा दिवम् अस्तभ्नोत्

आपो भूत्वा सर्वम् आप्नोत्

स एष वा अग्निष्टोमो य एष तपत्य् एष इन्द्र एष प्रजापतिर् एष एव इदम् सर्वम् इत्य् उपासितव्यम्
उत्तरेण आग्नीध्रीयम् पूर्व अपरे चर्मणी विबध्नीयुर् दक्षिणेन रथ पथम् शिष्ट्वा

दक्षिणेन परियायुः

तं प्रतिदधानम् अनुमन्त्रयेत वैणावताय प्रतिधत्स्व शङ्कुं मा अपप्रोष्ट मा उ ते ऽतिपप्तद् ब्रह्मणो गुप्त्यै विधृत्यै धारय अत्र इति

पूर्वेण पत्नीशालाम् उद्गाता गत्वा दक्षिणे वेदि अन्ते प्राचो दर्भान् संस्तीर्य तेषु एनम् प्राच् मुखम् उपवेशयेत्

ब्राह्मणम् उक्त्वा इमम् हिङ्कार वेलायाम् कारयेयुः

तं ब्रूयात् प्रदक्षिणं देवयजनं परीयाः पूर्वं चर्म आगमनेषु विध्येर् एकैकेन उत्तरोत्तरी अन् अतिपातयन् अपरस्मा इतरे यथा अभिप्रेतम् अस्येयुस् तृतीयेन विद्ध्वा उदङ् प्रयायास् तदा चतुर्थम् इषुं यां दिशं मन्येथास् ताम् अस्येर् अव ब्रह्म द्विषः जहि इति गा दृष्ट्वा अवतिष्ठेथाः तत्र त्वा विस्रम्भयेयुः

पश्चिमेन परियाहि इति उक्त्वा तेन एव प्रत्याव्रज्य उत्तरे एनं वेदि अन्ते ऽवस्थाप्य ब्रूयात् हस्तत्रम् बध्नीष्व उज्ज्यम् आयुधम् कुरुष्व त्रीन् इषून् उपकल्पयस्व अयस्मयान् अन्यम् एव कं च चतुर्थम् इति

अथ अस्मै वर्म अभिहरेत्

संभृत्य आतिष्ठ इति ब्रूयात्
पश्चात् प्राञ्च उपसीदन्ति

अमुष्माद् एव तत् लोकात् द्विषन्तं भ्रातृव्यम् अन्तरेति

उद्गातार उद्गीथाय अधस् अधस् ऽक्षं द्रोणकलशं प्रोहन्ति

वाचम् एव एतत् मुखतो ऽवरुन्धते

उभाभ्याम् आभ्यां लोकाभ्यां द्विषन्तं भ्रातृव्यम् अन्तरेति य एवं वेद

यत् पुरस्तात् प्राञ्च उपसीदेयुर् वाचं पृष्ठतः कुर्वीरन्

न अक्षम् उपस्पृशेत्

यद् अक्षम् उपस्पृशेद् भ्रातृव्ये श्रियं मृञ्ज्यात्

वाग् वै देवेभ्यो ऽपाक्रामत्

तस्माद् यद् अन्तरा चक्राव् अनसस् तद् उपजीवनीयतमम्

तस्माद् अन्तरा शम्ये युक्तो भुनक्ति
तृतीयायां समभ्यर्च्य स उपवासः जनार्दनम्

वैशाख शुक्लपक्षे तु तृतीया यैः उपोषिता

एकाम् अपि उक्त वत् कृत्वा तृतीयां विधिवत् नरः

अक्षयं फलम् आप्नोति सर्वस्य सुकृतस्य च

तत्र दत्तं हुतं जप्तं सर्वम् अक्षयम् उच्यते

यथा अन्न भुज् महाभागः फलम् अक्षय्यम् अश्नुते

अक्षया संततिः तस्याः तस्याम् सुकृतम् अक्षयम्

अक्षतैः तु नराः स्नाता विष्णोः दत्त्वा तथा अक्षतान्

ईश्वर उवाच

यस्यां दत्तं हुतं जप्तं सर्वं भवति च अक्षयम्

सा तथा कृत्तिका उपेता विशेषेण सु पूजिता
अभिघार्य वैष्णव्या ऋचा उपस्पर्शयित्वा आचान्तेषु पूर्णपात्रं दत्त्वा गोमयेन उपलिप्य दध्योदन शेषम् यव उदकेन अवोक्ष्य न्युप्य पश्चात् परिषेचनम्

ब्राह्मणान् भोजयित्वा आशिषः वाचयति

प्रदक्षिणम् उपचारः

अग्निम् इद्ध्वा दूर्वाभिः संस्तीर्य भोजन स्थानेषु च पवित्रे कृत्वा पात्रे निधाय उत्पूय यवान् निधाय प्रणीता वत् उपचारं हविष्यं च दध्योदनं च आसाद्य नान्दीमुखाः पितरः प्रियन्ताम् इत्य् अपां प्रतिग्रहणं विसर्जनं च

नान्दीश्राद्धस्य पूर्वपक्षे यथोपदेशं पूर्वेद्युर् वा युग्मान् ब्राह्मणान् भोजयेत्

पश्चाद् एवं विश्वेभ्यो देवेभ्यो नान्दीमुखेभ्यः पितृभ्यः स्वाहा इति हुत्वा उपस्तीर्य सर्वं द्विर् द्विर् अवद्यति
आहवनीये इध्मम् आदीप्य संप्रेष्यति अग्नये प्रणीयमानाय अनुब्रूहि इति

शेषे हुत्वा प्राञ्चः अभिप्रव्रजन्ति

उपरि अग्नौ धार्यमाणे पञ्च गृहीतेन आज्येन हिरण्यम् अन्तर्धाय अक्ष्णया उत्तरवेदिम् व्याघारयति सिंहीः असि सपत्न साही स्वाहा इति दक्षिणे अंसे सिंहीः असि सु प्रजा वनिः स्वाहा इति उत्तरस्याम् श्रोण्याम् सिंहीः असि रायस्पोष वनिः स्वाहा इति उत्तरे अंसे सिंहीः असि आदित्य वनिः स्वाहा इति दक्षिणस्याम् श्रोण्याम् सिंहीः असि आवह देवान् देवयते यजमानाय स्वाहा इति मध्ये

पूर्वेद्युस् अग्निम् प्रणयेत् इति एकम् प्रोक्ष अन्ताम् परिवसेत् इति अपरम्

वेदिम् उत्तरवेदिम् च संमृशति चतुर् शिखण्डे युवती कनीने घृत प्रतीके भुवनस्य मध्ये तयोः देवाः अधिसंवसन्तः उत्तमे नाके इह मादयन्ताम् इति
अग्निर् वै परिक्षिद् अग्निर् हि इमाः प्रजाः परिक्षेत्य् अग्निं हि इमाः प्रजाः परिक्षियन्ति

स रसैः ह अस्य छन्दोभिर् इष्टम् भवति स रसैः छन्दोभिर् यज्ञं तनुते य एवं वेद

ता अर्धर्चशः शंसति प्रतिष्ठाया एव

संवत्सरस्य एव सायुज्यं सरूप ताम् सलोकताम् अश्नुते य एवं वेद ताः प्रग्राहं शंसति यथा वृषाकपिं वार्षाकपं हि वृषाकपेस् तन् न्यायम् एति तासु न न्यूङ्खयेन् नि इव एव नर्देत् स हि तासां न्यूङ्खः

जनकल्पाः शंसति प्रजा वै जनकल्पा दिश एव तत् कल्पयित्वा तासु प्रजाः प्रतिष्ठापयति

तासु न न्यूङ्खयेन् नि इव एव नर्देत् स हि तासां न्यूङ्खः

तासु न न्यूङ्खयेन् न इव एव च निनर्देन् न इद् इमा दिशो न्यूङ्खयानि इति

संवत्सरो वै परिक्षित् संवत्सरो हि इमाः प्रजाः परिक्षेति संवत्सरं हि इमाः प्रजाः परिक्षियन्ति

दिशां क्ﾱप्तीः शंसति दिश एव तत् कल्पयति

देवा वै यत् किंच कल्याणं कर्म अकुर्वन् तत् कारव्याभिर् आप्नुवंस् तथा एव एतत् यजमाना यत् किंच कल्याणं कर्म कुर्वन्ति तत् कारव्याभिर् आप्नुवन्ति

छन्दसां वै षष्ठेन अह्ना आप्तानाम् रसो ऽत्यनेदत् स प्रजापतिर् अबिभेत् पराङ् अयं छन्दसां रसो लोकान् अत्येष्यति इति तम् परस्ताच् छन्दोभिः पर्यगृह्णान् नाराशंस्या गायत्र्या रैभ्या त्रिष्टुभः पारिक्षित्या जगत्याः कारव्यया अनुष्टुभः तत् पुनश् छन्दस्सु रसम् अदधात्

ताः प्रग्राहं शंसति यथा वृषाकपिं वार्षाकपं हि वृषाकपेस् तन् न्यायम् एति तासु न न्यूङ्खयेन् नि इव एव नर्देत् स हि तासां न्यूङ्खः

रेभन्तो वै देवाश् च ऋषयश् च स्वर्गं लोकम् आयंस् तथा एव एतत् यजमाना रेभन्त एव स्वर्गं लोकं यन्ति

यद् एव पारिक्षितीः

कारव्याः शंसति

ताः प्रग्राहं शंसति यथा वृषाकपिं वार्षाकपं हि वृषाकपेस् तन् न्यायम् एति तासु न न्यूङ्खयेत् नर्देत् स हि तासां न्यूङ्खः

अग्नेर् एव सायुज्यं सरूप ताम् सलोकताम् अश्नुते य एवं वेद

ताः पञ्च शंसति पञ्च वा इमा दिशश् चतस्रस् तिरश्च्य एका ऊर्ध्वा

तासु न न्यूङ्खयेन् न इव एव च निनर्देन् न इद् इमाः प्रजा न्यूङ्खयानि इति ता अर्धर्चशः शंसति प्रतिष्ठाया एव

ता अर्धर्चशः शंसति प्रतिष्ठाया एव
तत् श्येनस्य श्येन त्वम्

स यद् आह गायत्र छन्दाः अनु त्वा आरभे इति गायत्रेण छन्दसा वसुभिर् देवैः प्रातःसवने अस्मिन् लोके ऽग्निं सन्तम् अन्वारभते

स यद् आह श्येनो असि इति सोमं वा एतद् आह

श्येनो ऽसि गायत्र छन्दाः

अनु त्वा आरभे

एष ह वा अग्निर् भूत्वा अस्मिन् लोके संशाययति

तद् यत् संशाययति तस्मात् श्येनः

स यद् आह स्वस्ति मा संपारय इति गायत्रेण एव छन्दसा वसुभिर् देवैः प्रातःसवने अस्मिन् लोके ऽग्निना देवेन स्वस्ति मा संपारय इति गायत्रेण एव एनम् तत् छन्दसा वसुभिर् देवैः प्रातःसवने अस्मिन् लोके ऽग्निना देवेन स्वस्ति सम्पद्यते य एवं वेद

स्वस्ति मा संपारय इति
एतद् ब्राह्मणम् एव तत्

असौ वै सोमो राजा विचक्षणः चन्द्रमाः अभिषुतो ऽसद् इति

क्षत्र यशसस्य अवरुद्ध्यै

आचतुरं वै द्वन्द्वं मिथुनं प्रजननं प्रजात्यै

त्रिः प्रथमया त्रिर् उत्तमया त्रयोदश सम्पद्यन्ते

प्राणान् एव तद् यजमाने दधाति

अमृतं वा ऋक्

अभिरूपा अन्वाह

क्षत्रं सोमः

ब्रह्म वै बृहस्पतिः

या ते धामानि हविषा यजन्ति इति प्रवतीं प्रपाद्यमानाय अन्वाह

इमां धियं शिक्षमाणस्य देव वनेषु वि अन्तरिक्षम् ततान इति त्रिष्टुभौ वारुण्यौ अन्वाह

ब्रह्म वै गायत्री

ब्रह्म यशसस्य च क्षत्र यशसस्य च अवरुद्ध्यै

आगन् देव ऋतुभिर् वर्धतु क्षयम् इत्य् आगतवत्या ऋतुमत्या परिदधाति

सर्व आयु त्वाय अस्मिन् लोके

ता वै नव अन्वाह

भद्राद् अभि श्रेयः प्रेहि इति प्रवतीं प्रवर्त्यमानाय अन्वाह

तासाम् उक्तं ब्राह्मणम्

उपचरो विज्ञात इव तस्य आप्त्यै तस्य आप्त्यै

तद् यत्र क्व च अर्धर्चेन उपरमेत्

अथ उ ब्रह्म वा ऋक्

द्वादश वै मासाः संवत्सरः

सोम यास् ते मयोभुव इति चतस्रो गायत्रीः सौमीर् अन्वाह

अमृत त्वाय अमुष्मिन्

सो अभ्यागच्छन् ऋतुभिः एव सह अभ्येति इति

संवत्सरो वै सोमो राजा इति ह स्म आह कौषीतकिः

अस्ति त्रयोदशो मासः

यद् यज्ञे ऽभिरूपं तत् समृद्धं यज्ञस्य एव समृद्ध्यै

बृहस्पतिः पुरएता ते अस्तु इति

ब्रह्म यशसस्य अवरुद्ध्यै
वङ्गं त्रपु रसः सूतः गन्धको बलिः तालं हरितालं एतत् चतुष्टयम् खटिकाया योगतः खटिका चित्रक रजः तस्याः योगतः सु पर्पटिकाम् पूर्व उक्ताम् लोह पर्पटिकाम् रञ्जयति सूतेन विना अपि किम् उत रस मिलितेन ताल सत्त्वेन इति व्यक्तिः
अथ उपनिषद् अर्हाः
स यत् क्रुद्धो वाचा न कंचन हिनस्ति पुरुषात् पुरुषात् पापीयान् इव मन्यमानस् तेन तं पादम् अवरुन्द्धे यो ऽस्य मृत्यौ भवति

स यद् अहर् अहर् आचार्याय कर्म करोति तेन तं पादम् अवरुन्द्धे यो अस्य आचार्ये भवति

स यद् अहर् अहर् ग्रामं प्रविश्य भिक्षाम् एव परीप्सति न मैथुनं तेन तं पादम् अवरुन्द्धे यो ऽस्य ग्रामे भवति

स वा एष उपयंश् चतुर्धा उपैति अग्निं पादेन आचार्यम् पादेन ग्रामं पादेन मृत्युं पादेन
अथ अस्य चतुर्थ्यां मेधाजननम् कुर्वन्ति

यत्र एक मूलः पलाशः प्राचीं वा उदीचीम् वा दिशं तं परिसमूह्य प्रक्षाल्य प्रदक्षिणम् आज्येन अभ्यञ्जन् जपति सुश्रवः सुश्रवसं मा कुरु यथा त्वं सुश्रवः सुश्रवा अस्य् एवं मां सुश्रवः सुश्रवसं कुरु यथा त्वं सुश्रवो देवानां वेदेषु निधि गोपः असि एवम् अहं ब्राह्मणानां वेदेषु निधि गोपः भूयासम् इति

अथ अस्य षोडश वर्षस्य गोदानं कुर्वन्ति

संवत्सरं कृत गोदानः ब्रह्मचर्यं चरत्य् अग्नि गोदानः वा भवति

त्रि रात्रम् अ क्षार लवण आशी अधस् शायी भवति

तस्य चौडेन कल्पो व्याख्यातः

तिस्रो भिक्षते ऽपरिमिता वा

ततो भिक्षते यां मन्यत इयं मा न प्रत्याख्यास्यति इति

ताम् आहृत्य उपनिधाय आचार्याय प्राह
अलं विज्ञान कथया विश्रान्तस्य मम आत्मनि

क्व लयः क्व समाधिर् वा स्व महिम्नि स्थितस्य मे

क्व देशः क्व च वा नित्यं स्व महिम्नि स्थितस्य मे

क्व भूतं क्व भविष्यद् वा वर्तमानम् अपि क्व वा

क्व द्वैतं क्व च वा अद्वैतम् स्व महिम्नि स्थितस्य मे

क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व च अर्थः क्व विवेकि ता

तत्त्व विज्ञान संदंशम् आदाय हृदय उदरात्

अलं त्रिवर्ग कथया योगस्य कथया अपि अलम्

नानाविध परामर्श शल्य उद्धारः कृतो मया

क्व च आत्मा क्व च वा अनात्मा क्व शुभं क्व अशुभम् यथा

जनक उवाच

क्व स्थूलं क्व च वा सूक्ष्मं स्व महिम्नि स्थितस्य मे

क्व मृत्युः जीवितम् वा क्व लोकाः क्व अस्य क्व लौकिकम्

क्व चिन्ता क्व च वा अचिन्ता स्व महिम्नि स्थितस्य मे

क्व भयं वा अपि स्व महिम्नि स्थितस्य मे
एकैकया एषा सृष्ट्या सं बभूव यत्र गा असृजन्त भूत कृतः विश्व रूपाः

यत्रा सुहार्दः सु कृतः मदन्ति विहाय रोगं तन्वः स्वायाः

शिवा भव पुरुषेभ्यो गोभ्यो अश्वेभ्यः शिवा

तं लोकं यमिन्य् अभिसंबभूव सा नो मा हिंसीत् पुरुषान् पशूंश् च

एषा पशून्त् सं क्षिणाति क्रव्याद् भूत्वा व्यद्वरी

शिवा अस्मै सर्वस्मै क्षेत्राय शिवा न इह एधि

पशून् यमिनि पोषय

इह पुष्टिर् इह रस इह सहस्र सातमा भव

तं लोकं यमिन्य् अभिसंबभूव सा नो मा हिंसीत् पुरुषान् पशूंश् च
पुरा क्रूरस्य विरप्शिन्

कृत्वा

पुरा जत्रुभ्य

भाव लक्षणे इति इ णः च तोसुन् प्रत्ययः
यत् उ एव विद्युतः संद्रवन्त्यै नीलम् रूपम् भवति तत् अपाम् रूपम् अन्नस्य मनसः यजुषः

तत् याः ताः आपः अन्नम् तत्

अथ यत् कृष्णम् तत् अपाम् रूपम् अन्नस्य मनसः यजुषः

सा एषा उत्क्रान्तिः ब्रह्मणः

अथ यत् मनः यजुः तत्

स यत् एव विद्युतः विद्योतमानायै श्येतम् रूपम् भवति तत् वाचः रूपम् ऋचः अग्नेः मृत्योः

अथ अतस् पराक्रान्तिः

यः एव एष विद्युति पुरुषः स प्राणः तत् साम तत् ब्रह्म तत् अमृतम्

स यः प्राणः तत् साम

अथ अध्यात्मम्

सा या सा आक्रान्तिः विद्युत् एव सा

अथ यत् ब्रह्म तत् अमृतम्

अथ यत् ब्रह्म तत् अमृतम्

स यः प्राणः तत् साम

अथ यः पुरुषः स प्राणः तत् साम तत् ब्रह्म तत् अमृतम्

अथ यः अग्निः मृत्युः सः
स एते सामनी अपश्यत्

ततो वै तं पुनर् मन आविशन् न अस्मान् मनो ऽपाक्रामत्

गौतमस्य मनार्ये मनः अपक्रान्तः कुर्वीत

तत् पिबा इति रथन्तर साम्नः पिबा ई इति बृहत् साम्नः

आ एनम् पुनर् मनो विशति न अस्मान् मनो ऽपक्रामति य एवं वेद

ताभ्याम् अस्तुत

यद् उ गोतमो ऽपश्यत् तस्माद् गौतमस्य मनार्ये इत्य् आख्यायेते
अत्याक्रम्य आश्राव्य आह इन्द्र अग्निभ्याम् छागस्य वपाया मेदसः प्रेष्य इति

जुह्वाम् उपस्तीर्य हिरण्य शकलम् अवधाय सर्वां वपाम् अवद्यति

वपाश्रपणी प्रहरति स्वाहा ऊर्ध्व नभसम् मारुतं गच्छतम् इति

यदि हिरण्यं न स्याद् आज्यात् प्रत्यवद्येत्

निर् मा यमस्य पड्वीशात् सर्वस्माद् देव किल्बिषात् अथ उ मनुष्य किल्बिषात्

आपो मा तस्माद् एनसो विश्वान् मुञ्चन्त्व् अंहस इति

निर् मा मुञ्चामि शपथान् निर् मा वरुणाद् उत

इदम् आपः प्रवहत अवद्यम् च मलं च यत्

यद्य् अपि चतुर् अवत्ती यजमानः पञ्च अवत्ता एव वपा भवति

हुतायां वपायां वरं ददाति कन्याम् अलंकृताम् अनड्वाहं तिस्रो वा वत्सतरीः

सा पञ्च अवत्ता भवति

यच् च अभिदुद्रोह अनृतम् यच् च शेपे अभीरुणम्
प्र तानि तक्मने ब्रूमो अन्य क्षेत्राणि वा इमा

अन्य क्षेत्रे न रमते सहस्र अक्षः अमर्त्यः

मा स्म अतस् अभ्य् आ एः नः पुनस् तत् त्वा तक्मन्न् उप ब्रुवे

पर स्म एव त्वं चर परमस्यां परावति

अभूद् उ प्रार्थस् तक्मा स गमिष्यति बल्हिकान्

नार्कविन्दां नार्विदालां नान्नदीं वर्तकावतीम्

जने प्रियम् इव शेवधिं तक्मानं परि दद्मसि

पाम्ना भ्रातृव्येण नश्य इतस् मरटाꣳ अभि

अदो गच्छ मूजवतस् ततो वा घ परस्तरम्

गन्धारिभ्यो मूजवद्भ्यः काशिभ्यो मगधेभ्यः
विद्या निष्कामेन यथा फलम्

ततो अपि एका महा पुण्या इयम् एकादशी वरा

नाभिं गम्भीर घोषया उरः श्रीवत्स धारिणे

श्रुत्वा पुराणं देवस्य माहात्म्य प्रतिपादकम्

आश्चर्यं तु व्रतं कृत्वा पितॄणाम् अनृणः ऽभवत्

विधिना पूजयित्वा तु कृत्वा जागरणं निशि

अशिक्षया यथा पुत्रो गावो दूर गतैः यथा

मुखं सर्वात्मने पूज्यं ललाटं प्रभवाय च

घट उपरि नवे पात्रे कृत्वा वै ताम्र भाजने

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे एकादशीमाहात्म्यं नाम सप्तविंशत्युत्तरशततमो ऽध्यायः

प्रातर् विप्राय दत्त्वा च याचकाय शुभाय तत्

एकादशी तथा च एका भीमेन समुपोषिता

युगपद् तु प्रजाता निहन्ति त्रिपुष्करम्

माघ मासे शुक्ल पक्षे सूर्य ऋक्षेण युता पुरा

केशाः शतमयूखाय पूज्या देवस्य चक्रिणः

न च अपि नैमिषं क्षेत्रं कुरुक्षेत्रं प्रभासकम्

तथा एव पाप नाशाय प्रोक्ता इयम् द्वादशी शुभा

मनस् अभिलषित अवाप्तिः कृत्वा सर्व व्रत आदिकम्

स हिरण्य प्रदीप आद्यैः कृत्वा पूजां प्रयत्नतः

पश्चात् तु पारणं कुर्यात् न अतितृप्तः सकृत् व्रतः

कालिन्दी यमुना गङ्गा न च एव न सरस्वती

हिमं यथा उष्णम् आहन्यात् अनर्थम् च अर्थ संचयः

ब्रह्मा उवाच

वराहाय नमः पादौ क्रोड आकृतये नमः कटिम्

भीमद्वादशी विख्याता प्राणिनां पुण्य वर्धिनी

च एव सर्व तीर्थानि एकादश्याः समानि हि

ब्रह्म हत्या सुरा पानम् स्तेयं गुरु अङ्गना आगमः

कु पुत्रः तु कुलं यद्वत् कु भार्या च पतिं यथा

अधर्मं च यथा धर्मः कु मन्त्री च यथा नृपम्

एवं कृत्वा नरो विद्यात् न भवेत्

एकतः पृथिवी दानम् एकतस् हरि वासरः

अश्रद्धया यथा श्रद्धा सत्यं च एव अनृतैः यथा
वशा देष्ट्री सिनीवाली

वशी वशा

वशा राज्ञा न अत्तवे

अधीवासः जरायु

वशा अनुमतिः

स हि अस्याः बन्धुः

स्तनान् अस्याः कः वेद

कः वशायाः ऊधः वेद कः उल्बम् च जरायु च

स्तनान् हि अस्याः अहम् वेद क्षीरम् उल्बम् जरायु च

अग्निः वाच्

कः उ तत् वेद यत् दुहे

पृथिवी वशा

वशा उषाः

पदे पदे कल्पयन्तः आदित्य अङ्गिरसः यजुः ईडानाः अनु आयन् वशाम्

आ जरसम् धयतु मातरम् वशी ब्रह्मभिः क्ﾱप्तः

स्तनान् अस्याः अहम् वेद अथ उ तत् वेद यत् दुहे

तत् ऐडम् साम उच्यते

निरृतिः वशा

विराजम् मन्यन्ते वशाम्

अहम् अस्याः ऊधः वेद अहम् उल्बम् जरायु च

न एनाम् अहम् रक्षेयम्

वशा इडा

वाच् वशा

दद्याम् एव स्यात् च मे

सा सु इष्टिः

नाभिः उष्णीषम् अस्याः

मनः वातः

वशाम् आहुः सरस्वतीम्

पाण्ड्वम् उल्बम्

आ मृत्युम् अविशत् वशा

वशायाम् मृत्युः अविशत्

याम् चक्षुषा मनसा संविदानाः हृदा पश्यन्ति कवयः मनीषिणः तस्याः प्रजा अधिपतिः पशूनाम्
विरुतानि च अष्ट

एवं सुरत सम्मर्दे राग अन्धौ कामिनः अपि

न चिरं तस्य च एव अन्ते प्रकृतेर् एव योजनम्

स्वप्नेषु अपि न दृश्यन्ते ते भावाः ते च विभ्रमाः

स्थाने देशे च काले च योग एषां विधीयते

कर्तर्या कुन्तलः शातकर्णिः शातवाहनो महादेवीं मलयवतीम्

तस्मात् प्रहणन स्थानम् अङ्गम्

अशक्तिर् आर्तिः व्यावृत्तिः अबल त्वम् च योषितः

यथा हि पञ्चमीं धाराम् आस्थाय तुरगः पथि

रति योगे हि कीलया गणिकां चित्रसेनां चोल राजः जघान

तद् उद्भवम् च शीत्कृतम्

तत्र हिंकार आदीनाम् अनियमेन अभ्यासेन विकल्पेन च तद् कालम् एव प्रयोगः

तद् अनेकविधम्

प्रवृत्ते रति संयोगे राग एव अत्र कारणम्

रत अन्ते च श्वसित रुदिते

अप्सु बदरस्य इव निपततः फूत्कृतम्

वेणोर् इव स्फुटतः शब्द अनुकरणम्

पारुष्यं रभस त्वम् च पौरुषं तेज उच्यते

रागात् प्रयोग सात्म्यात् च व्यत्ययो ऽपि क्वचिद् भवेत्

देश सात्म्यम् एतत्

शब्दा वारण अर्थाः मोक्षण अर्थाः च अलम् अर्थाः ते ते च अर्थ योगात्

भवन्ति च अत्र श्लोकाः

कीलाम् उरसि कर्तरीं शिरसि विद्धां कपोलयोः संदंशिकां स्तनयोः पार्श्वयोः च इति पूर्वैः सह प्रहणनम् अष्टविधम् इति दाक्षिणात्यानाम्

चण्ड वेगौ प्रवर्तेते समीक्षेते न च अत्ययम्

स्थाणुम् श्वभ्रं दरीं वा अपि वेग अन्धः न समीक्षते

तद् युवतीनाम् उरसि कीलानि च तद् कृतानि दृश्यन्ते

इति स्तनन प्रहणन योगाः

तत्र लावक हंस विकूजितम् त्वरया एव

सुरत व्यवहारेषु ये स्युः तद् क्षण कल्पिताः

मन्द उपक्रमम् वर्धमान रागम् परिसमाप्तेः

तत् चतुर्विधम् अपहस्तकं प्रसृतकं मुष्टिः समतलकम् इति

न अस्ति अत्र गणना काचिन् न च शास्त्र परिग्रहः

तत्र अन्तर् मुखेन कूजितं फूत्कृतं च

युक्त यन्त्रायाः स्तनान्तरे अपहस्तकेन प्रहरेत्

कलह रूपम् सुरतम् आचक्षते

उत्सङ्ग उपविष्टायाः पृष्ठे मुष्टिना प्रहारः

तस्मान् मृदु त्वम् चण्ड त्वम् युवत्या बलम् एव च

न सर्वदा न सर्वासु प्रयोगाः सांप्रयोगिकाः

पारावत परभृत हारीत शुक मधुकर दात्यूह हंस कारण्डव लावक विरुतानि शीत्कृत भूयिष्ठानि विकल्पशः प्रयुञ्जीत

राग अवसान काले जघन पार्श्वयोः ताडनम् इति अति त्वरया च परिसमाप्तेः

राग वशात् प्रहणन अभ्यासे अर्थानां शब्दानाम् अम्बा अर्थानाम् च स तान्त श्वसित रुदित स्तनित मिश्रीकृत प्रयोगाः विरुतानां च

आत्मनः च बलं ज्ञात्वा तथा युञ्जीत शास्त्र विद्

नरदेवः कुपाणिर् विद्धया दुष्प्रयुक्तया नटीं काणां चकार

शिरसि किंचिद् आकुञ्चित अङ्गुलिना करेण विवदन्त्याः फूत्कृत्य प्रहणनं तत् प्रसृतकम्
तत् यथा इह कर्म जितः लोकः क्षीयते एवम् एव अमुत्र पुण्य जितः लोकः क्षीयते

तत् ये इह आत्मानम् अन् अनुविद्य व्रजन्ति एतान् च सत्यान् कामान् तेषाम् सर्वेषु लोकेषु अ कामचारः भवति

तम् _ ब्रूयुः यत् इदम् अस्मिन् ब्रह्म पुरे दहरम् पुण्डरीकम् वेश्म दहरः अस्मिन् अन्तराकाशः किम् तत् अत्र विद्यते यत् अन्वेष्टव्यम् यत् वाव विजिज्ञासितव्यम् इति सः ब्रूयात् यावान् वै अयम् आकाशः तावान् एष अन्तर् हृदये आकाशः उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तर् एव समाहिते उभौ अग्निः च वायुः च सूर्याचन्द्रमसौ उभौ विद्युत् नक्षत्राणि यत् च अस्य इह अस्ति यत् च न अस्ति सर्वम् तत् अस्मिन् समाहितम् इति

तम् _ ब्रूयुः अस्मिन् च इदम् ब्रह्म पुरे सर्वम् समाहितम् सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामाः यत् एनत् जरा _ आप्नोति प्रध्वंसते _ किम् ततस् अतिशिष्यते इति सः ब्रूयात् न अस्य जरया एतत् जीर्यति न वधेन अस्य हन्यते एतत् सत्यम् ब्रह्म पुरम् अस्मिन् कामाः समाहिताः

अथ यत् इदम् अस्मिन् ब्रह्म पुरे दहरम् पुण्डरीकम् वेश्म दहरः अस्मिन् अन्तराकाशः तस्मिन् यत् अन्तर् तत् अन्वेष्टव्यम् तत् वाव विजिज्ञासितव्यम् इति
त्रयम् ह एके उपांशु कुर्वन्ति विभक्तीः उत्तरम् आज्यभागम् हविः इति

तस्यै पुनर् उत्स्यूतः जरत् संव्यायः पुनर् संस्कृतः कद्रथः अनड्वान् हिरण्यम् वा दक्षिणा

प्रतिष्ठा वै अदितिः

सा सर्वा एव स सामिधेनीका उपांशु भवति आ पूर्वाभ्याम् अनुयाजाभ्याम्

उच्चैस् तु एव उत्तमेन अनुयाजेन यजति

न तथा कुर्यात्

पाङ्क्तः वै यज्ञः यज्ञस्य एव आप्त्यै

प्रतिष्ठित्यै एव

सा वै उपांशु निरुक्ता भवति

आदित्या द्वितीया

तत् एव अस्य तेन आप्नोति

व्यतिषक्ताः भवन्ति

तत् यथा अविदम् इति आविस् नष्टम् कुर्यात् एवम् तत् आविस् कामान् करोति आपम् इति

अथ उ सर्वे वै कामाः विभक्तिषु

च

पुनःकर्म हि एतत्

व्यतिषक्ताः इव वै इमे प्राणाः आत्मानम् भुञ्जन्ति इति

सर्व आग्नेयम् ह एके कुर्वन्ति

तस्मात् उपांशु भवन्ति सर्वेषाम् एव कामानाम् आप्त्यै

पदपङ्क्तयः याज्या पुरोनुवाक्याः

प्रतिष्ठित्यै एव
घर्मे साद्यमान आरूढवत् आङ्गिरसम् त्रिर् गायति कावं वा

वसिष्ठस्य शफौ परिगृह्यमाणे

अज्यमाने महावीरे शार्ङ्गम्

राजानं पूर्वस्मिन् रौहिणे हूयमाने

पयस्य् आह्रियमाणे पयः

रुचिते घर्मस्य रोचनम्

प्रत्तायां पूर्वं श्यावाश्वं गौर् धयति मरुताम् इति

घर्मे हुते ऽश्विनोर् व्रते

घर्म इन्धने घर्मस्य तनू घर्म व्रते च

ब्राह्मणस्पत्यं ह्रियमाणे व्रतपक्षौ वा

सिन्धु पयस्य् आसिच्यमाने

तं यदा अध्वर्युः संप्रेष्यति ब्रह्मन् प्रवर्ग्येण प्रचरिष्यामो होतर् घर्मम् अभिष्टुहि प्रस्तोतः सामानि गाय इति ब्रह्म जज्ञानम् इत्य् एतयोः पूर्वं त्रिर् गायति

वामदेव्येन मदन्तीभिः शान्तिं कृत्वा यथाप्रपन्नं निष्क्रम्य संस्थितायाम् उपसदि उत्करे तिष्ठन् सुब्रह्मण्याम् आहूय यथार्थम् एति

रौहिणकम् उत्तरस्मिन् रौहिणे हूयमाने

यज्ञोपवीतं कृत्वा अपः आचम्य अन्तरेण वेदि उत्करौ प्रपद्य अपरेण होतारं परीत्य दक्षिणतो घर्मम् अभिमुख उपविश्य वामदेव्येन मदन्तीभिः शान्तिं कुरुते

दुह्यमाने दोहादोहीयम्

प्रवर्ग्ये साम्नां गान कालम् उपदेक्ष्यामः

रुक्म उपधीयमाने शुक्रम्