tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
यत् एव अस्य ऊनम् आत्मनः तत् आपूरयते

अहर् वै देवानाम् आसीत् रात्री असुराणाम्

तस्मै ह एतत् अग्न्युपस्थानम् उवाच

श्रेयान् श्रेयान् आत्मना भवति पापीयान् पापीयान् यः एनम् द्वेष्टि यः अस्मै अरातीयति यः एवम् विद्वान् अग्निम् उपतिष्ठते

तेन एव एनम् प्रतितपति प्रतिशोचति प्रतितित्यक्ति प्रत्यर्चति प्रतिहरति

स ह उवाच अनया उपस्थेयः इन्धानाः त्वा शतम् हिमाः इति

रात्री वै चित्रावसुः अहर् अर्वाग्वसुः

ते देवाः तमसः अन्धसः मृत्योः रात्र्याः पारम् अतरन्

अहर् रात्रयोः एव एषा परीतिः

पशुभिः एव एनम् समर्धयति

यत् छन्दोभिः अग्निम् उपतिष्ठते तमसः एव एषा अन्धसः मृत्योः रात्र्याः पार तीर्तिः

पशवः वै अग्नेः प्रियम् धाम

अग्ने रुचाम् पते नमः ते रुचे मयि रुचम् धेहि इति

सम् माम् आयुषा वर्चसा सृज इति आत्मने एव एताम् आशिषम् आशास्ते

सर्वाः एव शुचः शमयित्वा रुचम् आत्मन् धत्ते

ते देवाः तमसः अन्धसः मृत्योः रात्र्याः अभ्याप्लवमानात् अबिभयुः

एते एव भङ्गे ईट्टे ईश्वरः भूतम् च भविष्यत् च आज्ञातोः यः एवम् वेद

सम् अहम् आयुषा सम् वर्चसा सम् प्रजया सम् रायस्पोषेण ग्मीय इति आत्मने एव एताम् आशिषम् आशास्ते

चित्रावसो स्वस्ति ते पारम् अशीय अर्वाग्वसो स्वस्ति ते पारम् अशीय इति

एतत् ह वै आरुणिः उवाच एतेन अहम् सर्वान् सपत्नान् सर्वान् भ्रातृव्यान् अभ्यभवम् इति

छन्दोभिः एव एनम् समर्धयति

वयः धाः अग्ने असि वयः मे धेहि इति आत्मने एव एताम् आशिषम् आशास्ते

अग्नेः समिध् असि अभिशस्त्याः मा पाहि सोमस्य यमस्य इति सर्वस्मात् एव एनम् एताः पान्ति

यः वै एतया उपतिष्ठते पापीयान् अस्मात् भ्रातृव्यः भवति पापीयान् सपत्नः सर्वम् आयुः एति आ जीवितोः अन्नम् अत्ति

तनू पाः अग्ने असि तन्वम् मे पाहि इति आत्मने एव एताम् आशिषम् आशास्ते

ते छन्दोभिः अग्निम् अन्वारभन्त गायत्र्या वसवः त्रिष्टुभा रुद्राः जगत्या आदित्याः अम्भः स्थ इति पशवः इन्धानाः इति मनुष्याः

छन्दांसि वै ऋषीणाम् स्तुतम्

अग्ने यत् ते तपः तेन तम् प्रतितप यः अस्मान् द्वेष्टि यम् च वयम् द्विष्मः इति

त्वम् अग्ने सूर्य वर्चाः इति अग्नये एव एताम् आशिषम् आशास्ते

यत् मे अग्ने ऊनम् तन्वः तत् मे आपृण इति

एतत् ह वै दाशर्मः आरुणिम् उवाच अग्निम् आदधिवांसम् उद्गातर् केन अग्निः उपस्थेयः इति

इन्धानाः त्वा शतम् हिमाः इति
तस्मात् अन् अश्नन्तः गर्भाः प्राणन्ति

तस्मात् हूयमानस्य उत्तरतस् न तिष्ठेत्

अथ यत् द्विस् प्रदेशिन्या प्राश्नाति गर्भान् पूर्वेण प्रीणाति

यत् द्वितीयम् तत् दक्षिणेन कूर्चम् उत्तानम् पाणिम् निदधाति

अथ यत् प्राचीम् उदीचीम् स्रुचम् उद्दिशति रुद्रम् एव तत् स्वायाम् दिशि दधाति

न इद् एतस्य अखिलस्य देवस्य परिप्रार्धे असानि इति

आदित्यम् तत् उन्नयति

अथ यत् स्रुचा भक्षयति भूतम् च तेन भव्यम् च प्रीणाति

पितॄन् तेन प्रीणाति

अथ यत् प्राचीः उदीचीः अपः उत्सिञ्चति गन्धर्व अप्सरसः तेन प्रीणाति

द्विस् उदीचीम् स्रुचम् उद्यच्छति

उत्तानम्

ओषधीः तेन प्रीणाति

अथ यत् स्रुचम् निर्लेढि सर्व देव जनान् तेन प्रीणाति

तस्मात् वयांसि बहु किंच किंचिद् इव भक्षयन्ति श्वेतम् इव प्रस्रावयन्ति

एवम् अग्निहोत्रेण सर्वाणि भूतानि प्रीणाति
तत् ह एतत् एव जग्धं यद् आशंसमानम् आर्त्विज्यं कारयत उत वा मे दद्याद् उत वा मा वृणीत इति तत् ह तत् पराङ् एव यथा जग्धं न ह एव तद् यजमानम् भुनक्ति

इदं वा इदं वामदेव्यं यजमान लोकः अमृत लोकः स्वर्गो लोकः

तत् त्रिभिर् अक्षरैर् न्यूनं तस्य स्तोत्र उपसृप्य त्रेधा आत्मानम् विगृह्णीयात् पु रु ष इति

तं यद्य् एतेषां त्रयाणाम् एकं चिद् अकामम् अभ्याभवेत् तस्य अस्ति वामदेव्यस्य स्तोत्रे प्रायश्चित्तिः

त्रीणि ह वै यज्ञे क्रियन्ते जग्धं गीर्णं वान्तम्

अथ ह एतत् एव गीर्णं यद् बिभ्यद् आर्त्विज्यं कारयत उत वा मा न बाधेत उत वा मे न यज्ञवेशसं कुर्याद् इति तत् ह तत् पराङ् एव यथा गीर्णं न ह एव तद् यजमानम् भुनक्ति

स एतेषु लोकेष्व् आत्मानं दधात्य् अस्मिन् यजमान लोके ऽस्मिन्न् अमृत लोके ऽस्मिन् स्वर्गे लोके स सर्वां दुरिष्टिम् अत्येति
यस्य इदम् प्रदिशि यद् विरोचते प्र च अनति वि च चष्टे शचीभिः

ययोर् ओजसा स्कभिता रजांसि यौ वीर्यैर् वीरतमा शविष्ठा

यौ पत्येते अप्रतीतौ सहोभिर् विष्णुम् अगन् वरुणं पूर्व हूतिः

पुरा देवस्य धर्मणा सहोभिर् विष्णुम् अगन् वरुणं पूर्व हूतिः
तस्माद् उ तत्र प्रथमत एव उच्चैस् अनुब्रूयात्

अग्ने विश्वेभिः सु अनीक देवैः सीद होतः स्व उ लोके चिकित्वान् नि होता होतृषदने विदान इति सन्नवतीभिः सन्नम् अनुस्तौति

सा उ वा एतद् उपवसथे ऽग्नौ प्रणीयमान आगच्छत्

ताः समनूक्ता अष्टादश गायत्र्यः सम्पद्यन्ते

यस्य दश ताः पङ्क्तिम्

यद् यज्ञे अभिरूपं तत् समृद्धं यज्ञस्य एव समृद्ध्यै

तां देवास् तत्र अभजन्त

इयं वा इडा

यथा एनाम् आगताम् अनुबुध्येरन् आभक्ताम् यज्ञे

त्रिः प्रथमया त्रिर् उत्तमया द्वादश सम्पद्यन्ते

द्वादश वै मासाः संवत्सरः

ता वा अष्टौ भवन्ति

संवत्सरस्य एव आप्त्यै

इडायास् त्वा पदे वयम् इति

त्वं दूतस् त्वम् उ नः परस्पा इति दूतवत्या परिदधाति

यस्य ह कस्य च षट् समानस्य छन्दसस् ता गायत्रीम् अभिसंपद्यन्ते

अभिरूपा अन्वाह

यस्य एकादश तास् त्रिष्टुभम्

यस्य द्वादश ता जगतीम्

तथा उ एव एतत् यजमान एताभिर् एव सर्वा अष्टीर् अश्नुते

यस्य नव ता बृहतीम्

आग्नेयम् एव छन्दोभिः

प्र देवं देव्या धिया इति प्रवन्तं तृचं प्रह्रियमाणाय अन्वाह

जातवेदो निधीमहि इति निहितवता अर्धर्चेन निधीयमानम् अनुस्तौति

अस्यां हि इदम् सर्वम् ईट्टे
सत्येन ब्रह्म

तपसा सत्यम्

दिवा साम समदधात्

रश्मिभिर् वर्षम्

अ शून्यः भवत्य् अ विच्छिन्नः भवत्य् अ विच्छिन्नः ऽस्य तन्तुर् अ विच्छिन्नम् जीवनं भवति य एवं वेद यश् च एवम् विद्वान् एवम् एतं सावित्र्यास् तृतीयं पादं व्याचष्टे

ब्रह्मणा ब्राह्मणम्

आदित्येन रश्मीन्

वर्षेण ओषधि वनस्पतीन्

धियो यो नः प्रचोदयाद् इति सावित्र्यास् तृतीयः पादः

व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितो भवति
तस्य देवस्य क्रुद्धस्य एतत् आगो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति

तस्य देवस्य क्रुद्धस्य एतत् आगो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति

तस्य देवस्य क्रुद्धस्य एतत् आगो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति

य इमे द्यावापृथिवी जजान यो द्रापिम् कृत्वा भुवनानि वस्ते

उद्वेपय रोहित प्रक्षिणीहि ब्रह्मज्यस्य प्रतिमुञ्च पाशान्

सप्त युञ्जन्ति रथम् एक चक्रम् एको अश्वो वहति सप्त नामा

तस्य देवस्य क्रुद्धस्य एतत् आगो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति

त्वम् अग्ने क्रतुभिः केतुभिर् हितो ऽर्कः समिद्ध उदरोचथा दिवि

उद्वेपय रोहित प्रक्षिणीहि ब्रह्मज्यस्य प्रतिमुञ्च पाशान्

तस्य देवस्य क्रुद्धस्य एतत् आगो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति

यस्माद् वाता ऋतुथा पवन्ते यस्मात् समुद्रा अधि विक्षरन्ति

तस्य देवस्य क्रुद्धस्य एतत् आगो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति

तस्य देवस्य क्रुद्धस्य एतत् आगो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति

सम्यञ्चं तन्तुं प्रदिशो ऽनु सर्वा अन्तर् गायत्र्याम् अमृतस्य गर्भे

बृहद् एनम् अनुवस्ते पुरस्ताद् रथंतरं प्रतिगृह्णाति पश्चात्

कृष्णं नियानं हरयः सुपर्णा अपो वसाना दिवम् उत्पतन्ति

यो अस्य ईशे द्विपदो यश् चतुष्पदः

बृहद् अन्यतः पक्ष आसीद् रथंतरम् अन्यतः सबले सध्रीची

यस्मिन् विराट् परमेष्ठी प्रजापतिर् अग्निर् वैश्वानरः सह पङ्क्त्या श्रितः

तस्य देवस्य क्रुद्धस्य एतत् आगो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति

उद्वेपय रोहित प्रक्षिणीहि ब्रह्मज्यस्य प्रतिमुञ्च पाशान्

तस्य देवस्य क्रुद्धस्य एतत् आगो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति

स देवान्त् सर्वान् उरस्य् उपदद्य संपश्यन् याति भुवनानि विश्वा

तस्य देवस्य क्रुद्धस्य एतत् आगो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति

किम् अभ्यार्चन् मरुतः पृश्नि मातरः यद् रोहितम् अजनयन्त देवाः

तस्य देवस्य क्रुद्धस्य एतत् आगो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति

त आववृत्रन्त् सदनाद् ऋतस्य

स सविता भूत्वा अन्तरिक्षेण याति स इन्द्रो भूत्वा तपति मध्यतो दिवम्

यद् रोहितम् अजनयन्त देवाः

विद्मा ते अग्ने त्रेधा जनित्रं त्रेधा देवानां जनिमानि विद्म

चतुष्पाच् चक्रे द्वि पदाम् अभिस्वरे संपश्यन् पङ्क्तिम् उपतिष्ठमानः

त्रि नाभि चक्रम् अजरम् अनर्वं यत्र इमा विश्वा भुवना अधितस्थुः

ऋतस्य तन्तुं मनसा मिमानः सर्वा दिशः पवते मातरिश्वा

यस्मिन् क्षियन्ति प्रदिशः षड् उर्वीर् याः पतङ्गो अनु विचाकशीति

तस्य देवस्य क्रुद्धस्य एतत् आगो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति

यो मारयति प्राणयति यस्मात् प्राणन्ति भुवनानि विश्वा

अष्टधा युक्तो वहति वह्निर् उग्रः पिता देवानां जनिता मतीनाम्

तस्य देवस्य क्रुद्धस्य एतत् आगो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणम् जिनाति

यः प्राणेन द्यावापृथिवी तर्पयत्य् अपानेन समुद्रस्य जठरं यः पिपर्ति

उद्वेपय रोहित प्रक्षिणीहि ब्रह्मज्यस्य प्रतिमुञ्च पाशान्

यः परस्य प्राणं परमस्य तेज आददे

यो अन्तरा रोदसी क्रुद्धश् चक्षुषा ऐक्षत

अहोरात्रैर् विमितं त्रिंशत् अङ्गम् त्रयोदशं मासं यो निर्मिमीते

तस्य देवस्य क्रुद्धस्य एतत् आगो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति

स वरुणः सायम् अग्निर् भवति स मित्रो भवति प्रातर् उद्यन्

यस्मिन् षड् उर्वीः पञ्च दिशो अधिश्रिताश् चतस्र आपो यज्ञस्य त्रयो ऽक्षराः

तस्य देवस्य क्रुद्धस्य एतत् आगो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति

शुक्रं वहन्ति हरयो रघुष्यदो देवं दिवि वर्चसा भ्राजमानम्

यद् एकं ज्योतिर् बहुधा विभाति

तस्य देवस्य क्रुद्धस्य एतत् आगो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति

उद्वेपय रोहित प्रक्षिणीहि ब्रह्मज्यस्य प्रतिमुञ्च पाशान्

येन आदित्यान् हरितः संवहन्ति येन यज्ञेन बहवो यन्ति प्रजानन्तः

तस्य देवस्य क्रुद्धस्य एतत् आगो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति
निम्रुचस् तिस्रो व्युषो ह तिस्रस् त्रीणि रजांसि दिवो अङ्ग तिस्रः

एक पाद् द्वि पदः भूयो विचक्रमे द्वि पाद् त्रि पादम् अभ्येति पश्चात्

यस्य ऊर्ध्वाः दिवं तन्वस् तपन्त्य् अर्वाङ् सु वर्णैः पटरैर् विभाति

तस्य देवस्य क्रुद्धस्य एतत् आगो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति

तस्य देवस्य क्रुद्धस्य एतत् आगो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति

तस्य देवस्य क्रुद्धस्य एतत् आगो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति

तस्य देवस्य क्रुद्धस्य एतत् आगो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति

य इदं विश्वं भुवनं जजान

ज्योतिर् वसाने सदम् अप्रमादम्

उद्वेपय रोहित प्रक्षिणीहि ब्रह्मज्यस्य प्रतिमुञ्च पाशान्

भूतो भविष्यत् भुवनस्य यस् पतिः

यत् ते चन्द्रं कश्यप रोचनावद् यत् संहितं पुष्कलं चित्र भानु यस्मिन्त् सूर्या आर्पिताः सप्त साकम्

वि य और्णोत् पृथिवीं जायमान आ समुद्रम् अदधात् अन्तरिक्षे
ॐ अहर् वै देवा आश्रयन्त रात्रीम् असुराः

न उ व्यावर्तन्त

शर्वराणि खलु ह वा अस्य एतानि छन्दांसि इति ह स्म आह

मृत्युर् वै तमः

न निविद् शस्यते न पुरोरुङ् न धाय्या न अन्या देवता

तद् यत् छन्दांसि एव अन्ववायन् तस्माद् इन्द्रश् च छन्दांसि च रात्रिं वहन्ति

स देवेषु न प्रत्यविन्दत्

इन्द्रश् च ह्य् एव छन्दांसि च रात्रिं वहन्ति

तद् अपिशर्वराणाम् अपिशर्वर त्वम्

सो ऽब्रवीद् इन्द्रः कश् च अहम् च इमान् असुरान् रात्रीम् अन्वैष्यावहा इति

तान् वै पर्यायैः पर्यायम् अनुदन्त

तस्मात् ह अपि एतर्हि भूयान् इव नक्तं स यावत् मात्रम् इव अपक्रम्य बिभेति

तत् पर्यायाणां पर्याय त्वम्

अबिभयू रात्रेः तमसः मृत्योः

तं वै छन्दांस्य् एव अन्ववायन्

यत् पर्यायैः पर्यायम् अनुदन्त तस्मात् पर्यायाः

ते समावत् वीर्याः एव आसन्

एतानि ह वा इन्द्रं रात्र्यास् तमसो मृत्योर् अभिपत्य अवारयन्
अत्र वै ब्रह्म न विराजत्य् अनाथम् अपरायणम् अनुत्तरम्

तद् द्वादश अहम् द्वादश अहम् हुत्वा कामान् निकामान् आपुः

तद् वै तद् अग्निहोत्रं द्वादश अहम् देवाश् च ऋषयः च जुहवांचक्रुः

तद् वै तद् अग्निहोत्रं द्वादश अहम् प्रजापतिर् जुहवांचकार

तद् वै तद् अग्निहोत्रं द्वादश अहम् ब्रह्म जुहवांचकार

किमु य एनद् यावज्जीवं जुहुयात्

तद् द्वादश अहम् हुत्वा प्रज्ञां मेधां मीमांसां तपस् तद् उदाजहार

तद् वै तद् अग्निहोत्रं द्वादश अहम् प्रजापतिर् हुत्वा देवेभ्यश् च ऋषिभ्यः च प्रत्यूह्य स्वर्गम् एव लोकम् अभ्युच्चक्राम
सवित्रे प्रसवित्रे सतीनानाम् अष्टाकपालः

मित्राय सत्यस्य पतय आम्बानां चरुः

तत् स्थवीयस आवपति

अश्वो मैत्रस्य

अग्निर् गार्हपत्यानाम्

शिति पृष्ठः बार्हस्पत्यस्य दक्षिणा

अर्धं वेद्याः कुर्वन्ति

स यदा शृतो भवत्य् अथ तत् पात्रम् आश्वत्थम् अपिधाय पवित्रवति आज्यम् आनयति

बृहस्पतिर् वाचाम्

अग्नये गृहपतय आशूनाम् अष्टाकपालः

रुद्रः पशूनाम्

स्वयं विलीयते

इन्द्राय ज्येष्ठाय हायनानाम् एकादश कपालः

स्वयम् अवपन्नायाः अश्वत्थ शाखायाः पात्रं भवति

तत् स्वयं मूर्छति

अथ मैत्राबार्हस्पत्यं हविर् निर्वपति

अर्धं स्वयम् दिनम् अर्धम् इध्मस्य कुर्वन्ति

ते देवा असपत्नम् इमं सुवध्वं महते क्षत्राय महते ज्यैष्ठ्याय महते राज्याय महते जानराज्याय महते विश्वस्य भुवनस्य आधिपत्याय

स मैत्रश् चरुस् स्वयम् शृतः भवति

वरुणो धर्मणाम्

वरुणाय धर्मणस्पतये यव मयः दश कपालः

श्वेतां श्वेत वत्साम् दुहन्ति

स्वयं मथ्यते

रुद्राय पशुपतये गावीधुकश् चरुः

तान् द्वेधा तण्डुलान् विभजति

सोमाय वनस्पतये श्यामाकश् चरुः

इन्द्रो ज्यैष्ठ्यानाम्

मित्रस् सत्यानाम्

अर्धं स्वयंकृतम्

सोमो वनस्पतीनाम्
प्रयागं परमं तीर्थं मृतानां भुक्ति मुक्ति दम्

कामरूपं महा तीर्थम् कामाख्या यत्र तिष्ठति

सूत उवाच

सप्तगोदावरं तीर्थं तीर्थं कोणगिरिः परम्

विरजं सर्व दम् तीर्थं स्वर्णाक्षं तीर्थम् उत्तमम्

महाकेशी च कावेरी चन्द्रभागा विपाशया

वाराणसी परं तीर्थं विश्वेशो यत्र केशवः

भृगुतुङ्गं कामतीर्थं तीर्थं च अमरकण्टकम्

कालञ्जरं मही तीर्थम् शुक्लतीर्थम् अनुत्तमम्

वैनायकं मही तीर्थम् रामगिरि आश्रमम् परम्

कुब्जाम्रकं महा तीर्थम् कालसर्पिः च काम दम्

शालग्रामं सर्व दम् स्यात् तीर्थम् पशुपतेः परम्

लोहदण्डे महाविष्णुः मन्दारे मधुसूदनः

सूर्यः शिवो गणो देवी हरिः यत्र च तिष्ठति

ज्ञान ह्रदे ध्यान जले राग द्वेष मल अपहे

विरजः तु महा तीर्थम् तीर्थं श्रीपुरुषोत्तमम्

ब्रह्मध्यानं परं तीर्थं तीर्थम् इन्द्रियनिग्रहः

पुण्ड्रवर्धनकं तीर्थं कार्त्तिकेयः च यत्र च

नासिक्यं च महा तीर्थम् गोवर्धनम् अतस् परम्

श्रीरङ्गं च हरेः तीर्थम् तापी श्रेष्ठा महानदी

प्रभासं परं तीर्थं सोमनाथो हि तत्र च

सह्य अद्रौ देवदेवेश एक वीरः सुरेश्वरी

श्वेतद्वीपं पुरी माया नैमिषं पुष्करं परम्

जम्बूसरो महा तीर्थम् तानि तीर्थानि विद्धि च

महेन्द्र पर्वतः तीर्थम् कावेरी च नदी परा

सूत उवाच

तेषां विधीयते तीर्थ गमनम् तद् फलम् च यत्

तीर्थं बिन्दुसरः पुण्यं विष्णु पाद उदकम् परम्

गया आख्यम् प्राह सर्वेषाम् अक्षयम् ब्रह्म लोक दम्

एतानि अन्यानि तीर्थानि स्नान आद्यैः सर्व दानि हि

एकाम्रं च तथा तीर्थं ब्रह्मेशं देवकोटकम्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे सर्वतीर्थमाहात्म्यं नाम एकाशीतितमः ऽध्यायः

द्वारका च पुरी रम्या भुक्ति मुक्ति प्रदायका

स्नात्वा कनखले तीर्थे स भवेत् न पुनर्भवे

काञ्ची पुरी तुङ्गभद्रा श्रीशैलं सेतुबन्धनम्

उज्जयिन्यां महाकालः कुब्जके श्रीधरो हरिः

इदं तीर्थम् इदम् न इति ये नरा भेद दर्शिणः

अयोध्या च अर्घ्यतीर्थम् तु चित्रकूटं च गोमती

एतेषु स्नान दानानि श्राद्धं पिण्डम् अथ अक्षयम्

पूजा श्राद्धं पिण्ड दानम् सर्वं भवति च अक्षयम्

दमः तीर्थम् तु परमं भवशुद्धिः परं तथा

सर्वं ब्रह्म इति यः ऽवैति न अतीर्थम् तस्य किंचन

गोकर्णं परमं तीर्थं तीर्थं माहिष्मती पुरी

गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गा सागर संगमे

एतेषु च यथा अन्येषु स्नानं दानं जपः तपः

मथुरा च पुरी रम्या शोणः च एव महा नदः

कृष्णवेणी भीमरथी गण्डकी या तु इरावती
बहुर् भवति प्रजायते य एवं वेद

प्रजातिर् वै रथन्तरम्

रेतः सिक्तिः ह त्वै पूर्वस् त्रिवृत् प्रजातिर् उत्तरः

राथन्तरेण संधिना इति ब्रूयात्

आत्मा वै प्रजा पशव एतानि तृचानि

तद् यत् तृचाय तृचाय हिंकुर्वन्ति प्रजात्या एव

सकृत् हि एव परस्तात् त्रिवृते हिंकुर्वन्ति यत् प्रायणं तद् उदयनम् असद् इति

तद् आहुर् यत् पवमानवन्तो ऽन्ये यज्ञक्रतवो ऽथ केन एषाम् रात्रिः पवमानवती भवति इति

एतेन ह वै रात्रिः पवमानवती भवति

तद् यत् तृचाय तृचाय हिंकुर्वन्त्य् अहर् रात्रयोः एव विधृत्यै

यथा वा अहस् तथा रात्रिर् यथा रात्रिस् तथा उ अहः

यथा रेत एव सिक्तं स्यान् न प्रजायेत तादृक् तद् यत् सकृत् हिंकृतैः स्तुवीरन्
शौचं च इति चतुष्को ऽयं गुणः परिचरे जने

दाक्ष्यं शौचम् इति ज्ञेयं वैद्ये गुण चतुष्टयम्

गुणवत् कारणं ज्ञेयं विकार व्युपशान्तये

पाणि चारात् यथा अचक्षुः अज्ञानाद् भीत भीत वत्

चिकित्सिते त्रयः पादा यस्मात् वैद्य व्यपाश्रयः

वैद्य शब्द अभिनिष्पत्तौ अलम् एकैकम् अपि अतस्

यान्ति यत् च इतरे वृद्धिम् आशु उपाय प्रतीक्षिणः

न आवहन्ति गुणं वैद्यात् ऋते पाद त्रयम् तथा

गन्धर्वपुर वत् नाशम् यत् विकाराः सु दारुणाः

विद्या मतिः कर्म दृष्टिः अभ्यासः सिद्धिः आश्रयः

पात्र अपेक्षीणि अतस् प्रज्ञां चिकित्सा अर्थम् विशोधयेत्

भिषक् चतुष्टये युक्तः प्राण अभिसरः उच्यते

संपद् च इति चतुष्को ऽयं द्रव्याणां गुण उच्यते

भिषज् मानी निहन्ति आशु शतानि अनियत आयुषाम्

हेतौ लिङ्गे प्रशमने रोगाणाम् अपुनर्भवे

शास्त्रं ज्योतिः प्रकाश अर्थम् दर्शनं बुद्धिः आत्मनः

तस्मात् प्रयत्नम् आतिष्ठेत् भिषज् स्व गुण सम्पदि

ज्ञापक त्वम् च रोगाणाम् आतुरस्य गुणाः स्मृताः

कारणं षोडशगुणं सिद्धौ पाद चतुष्टयम्

यदृच्छया समापन्नम् उत्तार्य नियत आयुषम्

नौः मारुत वशा इव अज्ञः भिषक् चरति कर्मसु

विजेतुः विजये भूमिः चमूः प्रहरणानि च

शस्त्रं शास्त्राणि सलिलं गुण दोष प्रवृत्तये

भिषग्जितं चतुष्पादं पादः पादः चतुर्गुणाः

चतुर्णां भिषज् आदीनाम् शस्तानां धातु वैकृते

उपचार ज्ञ ता दाक्ष्यम् अनुरागः च भर्तरि

स्मृतिर् निर्देश कारि त्वम् अभीरु त्वम् अथ अपि च

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

तस्मात् शास्त्रे अर्थ विज्ञाने प्रवृत्तौ कर्म दर्शने

विज्ञाता शासिता योक्ता प्रधानं भिषज् अत्र तु

विकारो धातु वैषम्यम् साम्यं प्रकृतिः उच्यते

भिषक् प्रधानं पादेभ्यो यस्मात् वैद्यः तु यद् गुणः

विद्या वितर्को विज्ञानं स्मृतिः तत्पर ता क्रिया

तत्र श्लोकौ

ताभ्यां भिषक् सु युक्ताभ्याम् चिकित्सन् न अपराध्यति

यस्य तु एते गुणाः सर्वे सन्ति विद्या आदयः शुभाः

पक्तौ हि कारणं पक्तुः यथा पात्र इन्धन अनलाः

स वैद्य शब्दम् सद्भूतम् अर्हन् प्राणि सुख प्रदः

सुख संज्ञकम् आरोग्यम् विकारो दुःखम् एव च

आतुर आद्याः तथा सिद्धौ पादाः कारण संज्ञिताः

अथ अतस् खुड्डाकचतुष्पादम् अध्यायम् व्याख्यास्यामः

ज्ञानं चतुर्विधं यस्य स राज अर्हः भिषक्तमः

सर्वम् एतत् चतुष्पादे खुड्डाके संप्रकाशितम् इति

वरम् आत्मा हुतो ऽज्ञेन न चिकित्सा प्रवर्तिता

प्रवृत्तिः धातु साम्य अर्था चिकित्सा इति अभिधीयते

यस्य एते षष् गुणाः तस्य न साध्यम् अतिवर्तते

वैद्यस्य अतस् चिकित्सायाम् प्रधानं कारणं भिषक्
व्युष्ट देश काल मुख अनुवर्तन रूप लक्षण प्रमाण निक्षेप भाजन गोपायकैः च नीवीं समानयेत्

कार्मिके च उपस्थिते कारणिकस्य अप्रतिबध्नतः पूर्वः साहस दण्डः

नीवीम् अवलिखतो द्विगुणः

तत्र अधिकरणानाम् संख्या प्रचार संजात अग्रम् कर्मान्तानां द्रव्य प्रयोग वृद्धि क्षय व्यय प्रयाम व्याजी योग स्थान वेतन विष्टि प्रमाणम् रत्न सार फल्गु कुप्यानाम् अर्घ प्रतिवर्णक मान प्रतिमान उन्मान अवमान भाण्डम् देश ग्राम जाति कुल संघानाम् धर्म व्यवहार चरित्र संस्थानम् राज उपजीविनाम् प्रग्रह प्रदेश भोग परिहार भक्त वेतन लाभम् राज्ञः च पत्नी पुत्राणाम् रत्न भूमि लाभम् निर्देश उत्पातिक प्रतीकार लाभम् मित्र अमित्राणाम् च संधि विग्रह प्रदान आदानम् निबन्ध पुस्तक स्थम् कारयेत्

राज अर्थे कारणिकस्य अप्रतिबध्नतः प्रतिषेधयतो वा आज्ञाम् निबन्धाद् आय व्ययम् अन्यथा नीवीम् अवलिखतो द्विगुणः

दशगुणः इति बार्हस्पत्याः

त्रि शतम् चतुर् पञ्चाशत् च अहोरात्राणाम् कर्मसंवत्सरः

विपर्यये कार्मिकस्य द्विगुणः

अक्षपटलम् अध्यक्षः प्राच् मुखम् उदक् मुखम् वा विभक्त उपस्थानम् निबन्ध पुस्तक स्थानम् कारयेत्

विंशति गुणः इति औशनसाः

सह ग्राहिनः प्रतिभुवः कर्म उपजीविनः पुत्रा भ्रातरो भार्या दुहितरो भृत्याः च अस्य कर्म छेदम् वहेयुः

महा उपकारम् च अध्यक्षम् प्रग्रहेन अभिपूजयेत्

अकृत अहोरूप हरम् मासम् आकाङ्क्षेत

ततः सर्व अधिकरणानाम् करणीयं सिद्धं शेषम् आय व्ययौ नीवीम् उपस्थानं प्रचारं चरित्रं संस्थानं च निबन्धेन प्रयच्छेत्

अल्प शेष लेख्य नीवीकम् पञ्च रात्रम् आकाङ्क्षेत

आय व्यय नीवीनाम् अग्राणि श्रुत्वा नीवीम् अवहारयेत्

नाशयतः पञ्च बन्धः प्रतिदानं च

व्युष्ट देश काल मुख उत्पत्ति अनुवृत्ति प्रमाण दायक दापक निबन्धक प्रतिग्राहकैः च अयम् समानयेत्

तम् आषाढी पर्यवसानम् ऊनं पूर्णं वा दद्यात्

क्रम अवहीनम् उत्क्रमम् अविज्ञातं पुनर् उक्तम् वा वस्तुकम् अवलिखतो द्वादश पणः दण्डः

मिथ्या वादे स्तेय दण्डः

यथाकालम् अनागतानाम् अपुस्तक भाण्ड नीवीकानाम् वा देय दश बन्धः दण्डः

गाणनिक्यानि आषाढीम् आगच्छेयुः

मासाद् ऊर्ध्वं मास द्वि शत उत्तरम् दण्डं दद्यात्

प्रचार समम् महामात्राः समग्राः श्रावयेयुर् अ विषम मन्त्राः

आगतानां स मुद्रा पुस्तक भाण्ड नीवीकानाम् एकत्र असंभाषा अवरोधम् कारयेत्

ततः परं कोश पूर्वम् अहोरूप हरम् धर्म व्यवहार चरित्र संस्थान संकलन निर्वर्तन अनुमान चार प्रयोगैः अवेक्षेत

यथापराधम् इति कौटिल्यः

व्युष्ट देश काल मुख लाभ कारण देय योग प्रमाण आज्ञापक उद्धारक विधातृक प्रतिग्राहकैः च व्ययं समानयेत्

पश्चात् प्रतिज्ञाते द्विगुणः प्रस्मृत उत्पन्ने च

अपराधं सहेत अल्पम् तुष्येद् अल्पे ऽपि च उदये

सर्वत्र अष्टगुणः इति पाराशराः

अपसर्प धिष्ठितम् च प्रचारम्

पृथक् भूतः मिथ्या वादी च एषाम् उत्तमं दण्डं दद्यात्

करण धिष्ठितम् अधिमासकं कुर्यात्

विपर्यये तम् एव प्रति स्यात्

तेषाम् आनुपूर्व्या यावान् अर्थ उपघातः तावान् एक उत्तरः दण्डः इति मानवाः
अष्टाचक्रा नव द्वारा देवानां पूर् अ योध्या

अंसौ को अस्य तद् देवः कुसिन्धे अध्य् आ दधौ

ऊर्ध्वो नु सृष्टा३स् तिर्यङ् नु सृष्टा३स् सर्वा दिशः पुरुष आ बभूवा३ं

केन देवाꣳ अनु क्षियति केन दैवजनीर् विशः

ब्रह्मणा भूमिर् विहिता ब्रह्म द्यौर् उत्तरा हिता

गातुं को अस्मिन् कः केतुं कश् चरित्रानि पुरुषे

कः सप्त खानि वि ततर्द शीर्षणि कर्णाव् इमौ नासिके चक्षणी मुखम्

केन इमम् अग्निं पूरुषः केन संवत्सरं ममे

आर्तिर् अवर्तिर् निरृतिः कुतो नु पुरुषे ऽमतिः

तस्मिन् हिरण्यये कोशे त्रि अरे त्रि प्रतिष्ठिते

को अस्मिन् रूपम् अदधात् को मह्मानं च नाम च

ब्रह्म इदम् अन्यन् नक्षत्रं ब्रह्म सत् क्षत्रम् उच्यते

तद् वा अथर्वणः शिरो देव कोशः समुब्जितः

को अस्मिन्त् सत्यं को ऽनृतं कुतो मृत्युः कुतो ऽमृतम्

कति देवाः कतमे त आसन् य उरो ग्रीवाश् चिक्युः पुरुषस्य

स आ वरीवर्ति भुवनेष्व् अन्तर् अपो वसानः क उ तच् चिकेत

ब्रह्म श्रोत्रियम् आप्नोति ब्रह्म इमम् परमेष्ठिनम्

राद्धिः समृद्धिर् अ व्यृद्धिः मतिर् उदितयः कुतः

प्रिय अप्रियाणि बहुला स्वप्नं संबाध तन्द्र्यः

केन यज्ञम् च श्रद्धां च केन अस्मिन् निहितं मनः

येषां पुरुत्रा विजयस्य मह्मनि चतुष्पादो द्विपदो यन्ति यामम्

चित्वा चित्यं हन्वोः पूरुषस्य दिवं रुरोह कतमः स देवः

केन पर्जन्यम् अनु एति केन सोमम् विचक्षणम्

तस्मै ब्रह्म च ब्राह्माश् च चक्षुः प्राणं प्रजां ददुः

केन इदम् अन्यन् नक्षत्रं केन सत् क्षत्रम् उच्यते

जङ्घे निरृत्य न्य् अदधुः क्व स्विज् जानुनोः संधी क उ तच् चिकेत

तस्यां हिरण्ययः कोशः स्वर्गो ज्योतिषा आवृतः

मूर्धानम् अस्य संसीव्य अथर्वा हृदयं च यत्

केन श्रोत्रियम् आप्नोति केन इमम् परमेष्ठिनम्

केन पार्ष्णी आभृते पूरुषस्य केन मांसं संभृतं केन गुल्फौ

उषसं केन अनु ऐन्द्ध केन सायंभवं ददे

को अस्मिन् रेतो न्य् अदधात् तन्तुर् आ तायताम् इति

को अस्य बाहू सम् अभरद् वीर्यं करवाद् इति

ब्रह्म देवाꣳ अनु क्षियति ब्रह्म दैवजनीर् विशः

आनन्दान् उग्रो नन्दांश् च कस्माद् वहति पूरुषः

केन अङ्गुलीः पेशनीः केन खानि केन उच्छ्लखौ मध्यतः कः प्रतिष्ठाम्

ब्रह्म इमम् अग्निं पूरुषो ब्रह्म संवत्सरं ममे

केन इमाम् भूमिम् और्णोत् केन पर्य् अभवद् दिवम्

तीव्रा अरुणा लोहिनीस् ताम्र धूम्राः ऊर्ध्वा अवाचीः पुरुषे तिरश्चीः

श्रोणी यद् ऊरू क उ तज् जजान याभ्यां कुसिन्धं सु दृढम् बभूव

प्रभ्राजमानां हरिणीं यशसा संपरीवृताम्

तत् प्राणो अभि रक्षति शिरो अन्नम् अथ उ मनः

को अस्मै वासः पर्य् अदधात् को अस्य आयुः अकल्पयत्

को अस्मिन्न् आपो व्य् अदधात् विषूवृतः पुरूवृतः सिन्धु सृत्याय जाताः

हन्वोर् हि जिह्वाम् अदधात् पुरूचीम् अधा महीम् अधि शिश्राय वाचम्

न वै तम् चक्षुर् जहाति न प्राणो जरसः पुरा

चतुष्टयं युजते संहित अन्तम् जानुभ्याम् ऊर्ध्वं शिथिरं कबन्धम्

केन अभि मह्ना पर्वतान् केन कर्माणि पुरुषः

को अस्मिन् प्राणं अवयत् को अपानं व्यानम् उ

पुरं हिरण्ययीं ब्रह्मा विवेश अपराजिताम्
विशस्यन्तां च पशवो भोज्या ये महिष आदयः

अद्यप्रभृति याज्यो ऽहं गोषु यद्य् अस्ति वो दया

ततो नीराजन अर्थम् वै वृन्दशो गो कुलानि च

लेह्यस्य पायसस्य अर्थे द्रोण्यश् च विपुल आयताः

तम् ऊचुर् विस्मिता गोपा देवं गिरि वरे स्थितम्

अन्ये वृषान् आरुरुहुर् नृत्यन्ति स्म अपरे मुदा

यज्ञं गिरेस् तिथौ सौम्ये चक्रुर् गोपा द्विजैः सह

रंस्ये च सह युष्माभिर् यथा दिवि गतः तथा

त्वद् कृते कृष्ण घोषो ऽयं क्षेमो मुदित गो कुलः

कुम्भाश् च विनिवेश्यन्ताम् उदपानेषु शोभनाः

मांस राशि प्रक्ﾱप्त आढ्यः प्रकाश ओदन पर्वतः

आनन्द जननः घोषो महान् मुदित गो कुलः

ता गावः प्रस्नुता वत्सैः स आपीड स्तबक अङ्गदाः

पर्याप्नुवन्तु मां क्षिप्रं गावो वत्स समाकुलाः

संतृप्तो अस्मि इति दिव्येन रूपेण प्रजहास वै

अथ अधिश्रित पर्यन्ते पर्याप्ते यज्ञ संविधौ

गिरि यज्ञ प्रवृत्तेन तेन आश्चर्येण विस्मितः

उत्तमस् त्वं च मर्त्येषु देवेष्व् इव निशाकरः

भाजनानि च मांसस्य न्यस्यन्ताम् ओदनस्य च

बोद्धव्याच् च अभिमानात् च विस्मितानि मनांसि नः

कस् तल् लङ्घयितुं शक्तो वेलाम् इव महा उदधेः

भुक्त्वा च अवभृथे कृष्णः पयः पीत्वा च कामतः

गिरि मूर्ध्नि स्थितं दृष्ट्वा कृष्णं जग्मुः प्रधानतः

शिवश् च वो भविष्यामि मद् भक्तानाम् वने वने

यजन अन्ते तद् अन्नं तु तत् पयो दधि च उत्तमम्

ये च इमे प्रथिता गोपा नन्द गोप आदयः स्थिताः

प्रीणयत्य् एव नः सर्वान् बुद्धिर् वृद्धि करी नृणाम्

एषां प्रीतः प्रयच्छामि गोपानां विपुलं धनम्

स्थितः शक्र महः तात श्रीमान् गिरि महः त्व् अयम्

तर्पिताश् च अपि विप्र अग्र्याः तुष्टाः सम्पूर्ण भोजनाः

हम्भा रवैः च वत्सानां गोपानां हर्ष वर्धनः

सह तैः प्रणतो गोपैर् ववन्द आत्मानम् आत्मना

स्यात् ते शक्तिधरस् तुल्यो न तु कश्चन मानुषः

मयूर पत्र वृन्तानाम् केशबन्धैः सु योजितैः

भयेष्व् अभय दः त्वं नस् त्वं च एव सुहृदां सुहृत्

वेषेण वपुषा च एव बाल्येन चरितेन च

भगवंस् त्वद् वशे युक्ता दासाः किं कुर्म किंकराः

यत् त्वया अभिहितम् वाक्यं गिरि यज्ञम् प्रति प्रभो

मांसं च मायया कृष्णो गिरिर् भूत्वा समश्नुते

तं गोपाः पर्वत आकारम् दिव्य स्रज् अनुलेपनम्

गोपालास् त्व् अपरे गाश् च जगृहुर् वेग गामिनः

कान्त्या लक्ष्म्या प्रसादेन वदनेन स्मितेन च

त्वद् प्रणीतः ऽद्य गोपानां गवां हेतोः प्रवर्तताम्

परिवव्रुर् गिरि वरम् स वृषाणि सहस्रशः

त्रि रात्रम् च एव संदोहः सर्व घोषस्य गृह्यताम्

अन्तर्धानं जगाम आशु तेन देहेन सो गिरिः

स स्रज् आपीड शृङ्ग अग्राः शतशो ऽथ सहस्रशः

कृष्णो ऽपि गोप स्थितः विवेश व्रजम् एव ह

तूर्य प्रणाद घोषैः च वृषभाणां च गर्जितैः

जन्म प्रभृति दिव्यैस् तैर् विक्रान्तैर् भुवि दुष्करैः

वैशंपायन उवाच

तुष्ट गोप जन आकीर्णः गोप नारी मनोहरः

उत्तस्थुः प्रीत मनसः स्वस्ति वाच्य यथासुखम्

भक्ति छेद अनुलिप्त अङ्गाः रक्त पीत असित अम्बराः

तव एषा बाल महती गोपानां हर्ष वर्धिनी

भगवान् अपि तेन एव रूपेण आच्छादितः प्रभुः

त्वं गतिस् त्वं रतिश् च एव त्वं वेत्ता त्वं परायणम्

भोजनान्य् उपकल्प्यन्तां पयसः पेशलानि च

तद् वाच् अमृतम् आख्यातं प्रत्यूचुर् अ विशङ्कया

बलेन च परार्ध्येन यशसा विक्रमेण च