tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
किं तस्य चरणैः कार्यं वृथक् संचरणैः द्विज

यो ददाति स्वकं स्थानं स त्वया किं न पूजितः

सा जिह्वा या हरिं स्तौति तच् चित्तं यत् तद् अर्पणम्

तदा एव पुरुषो मुक्तो जन्म दुःख जरा आदिभिः

यम मार्गाम् महा घोरम् नरकाणि यमं तथा

सु अर्चिते सर्व लोक ईशे सुर असुर नमस्कृते

न तत्र विधि लोपः स्याद् उभयोर् देवता हरिः

श्रुत्वा ज्ञानम् अवाप्नोति श्रुत्वा मोक्षं च गच्छति

तथा हरिं परित्यज्य च अन्यम् देवम् उपासते

शात जन्म अर्जितम् पापं नश्यत्य् एव न संशयः

नारदः

श्रुत्वा धर्मं विजानाति श्रुत्वा त्यजति दुर्मतिम्

वक्ष्यामि शान्तये ह्य् अस्य कृष्णामृतमहार्णवम्

अक्षार लवणाः सर्वे हविष्यान् निषेविणः

अगस्त्यः

द्वादश द्वादशी हन्ति पूर्वेद्युः पारणे कृते

अवनी तप शयनाः प्रिया सङ्ग विवर्जिताः

समस्त लोक नाथस्य सारम् आराधनं हरेः

हृदि रूपं मुखे नाम नैवेद्यम् उदरे हरेः

स चण्डालो ऽपि शुद्ध आत्मा पूज्य एव न संशयः

अश्वमेध सहस्राणि वाजपेय अयुतानि च

अध्येतव्यम् इदं शास्त्रं श्रोतव्यम् अनसूयया

स्मृते मनसि गोविन्दे दह्यते तूल राशि वत्

नरके पच्यमानस् तु यमेन परिभाषितः

रमस्व पुण्डरीकाक्ष हृदये मम सर्वदा

निष्कामं ज्ञान पूर्वम् तु निवृत्तम् इह च उच्यते

अशुचिर् वा ऽप्य् अनाचारो मनसा पापम् आचरन्

अवलोक्य मुखं तेषाम् आदित्यम् अवलोकयेत्

तोयं यदि पिबेन् नित्यं शालग्राम शिला च्युतम्

गां च त्यक्त्वा विमूढ आत्मा गर्दभीं वन्दते यथा

सुराया बिन्दुना स्पृष्टं गङ्गा अम्भः इव संत्यजेत्

असारे खलु संसारे सारात् सारतरो हरिः

षष् मास फल दा गोदा वत्सरस्य तु जाह्नवी

चतस्रो घटिकाः प्रातर् अरुण उदयः उच्यते

अर्चिताः सर्व देवाः स्युर् यतः सर्व गतः हरिः

एकादशी उपवासस्य कलां न अर्हन्ति षोडशीम्

गर्भ जन्म जरा रोग दुःख संसार बन्धनैः

न हि सम्प्राप्यते श्रेष्ठं तस्माद् आराधय अच्युतम्

आयुष्यं च यशस्यं च कलि दुःस्वप्न नाशनम्

संकीर्णा एकादशी नाम वर्ज्या धर्म अर्थ काङ्क्षिभिः

समुद्र गाः तु पक्षस्य मासस्य सरितां पतिः

परितोषं प्रयात्य् आशु तृषा आर्ताः तु यथा जलैः

नैवेद्य शेषम् देवस्य यो भुनक्ति दिने दिने

कोटि जन्म अर्जितम् पापं तद् क्षणात् एव नश्यति

स यस्य सर्व भावेषु तस्य तैः किं प्रयोजनम्

श्री वेदव्यास उवाच

पृथिव्यां यानि पापानि ब्रह्म हत्या आदिकानि च

पारयित्वा उदकेन अपि भुञ्जानो न एव दुष्यति

त्यक्त्वा ऽमृतं स मूढ आत्मा भुङ्क्ते हालाहलं विषम्

वैष्णवो मद् कुले जातः स नः संतारयिष्यति

संसार विष पानेन ये मृताः प्राणिनो भुवि

नूनं तत् कण्ठ शालूकम् अथवा ऽप्य् उपजिह्विका

किं तस्य बहुभिस् तीर्थैः किं तपोभिः किम् अध्वरैः

कलौ केशव भक्तानाम् न भयं विद्यते क्वचित्

सा हानिस् तन् महत् छिद्रं सा च अन्ध जड मूक ता

चतुर्दश ऊर्ध्व जीवीनि संसारश् च आदि वर्जितः

सकृद् उच्चारितं यैस् तु कृष्णैः इति न विशन्ति ते

भक्त्या वा यदि वा अभक्त्या चक्र अङ्कित शिलाम् प्रति

न कलौ देवदेवस्य जन्म दुःख अपहारिणः

विद्धा हन्ति पुरा पुण्यम् श्राद्धं च वृषली पतिः

यथा पाद उदकम् पुण्यं निर्माल्यं च अनुलेपनम्

यत् फलं लभ्यते पुंभिर् विष्णोर् नैवेद्य भक्षणात्

धनद अर्चा पराणि स्युर् वैष्णवी न दशा युता

विष्णु पाद उदकस्य एते कलां न अर्हन्ति षोडशीम्

यस्य अन्तर् सर्वम् एव इदम् अच्युतस्य आख्यया आत्मनः

तस्य यज्ञवराहस्य विष्णोर् अमित तेजसः

पुलहः

शुद्धा अपि द्वादशी ग्राह्या परतो द्वादशी यदि

वित्तं बन्धुर् वयः कर्म विद्या च एव तु पञ्चमी

क्रिया जुषाम् को भवतां प्रयासः फलं हि यत् पदम् अच्युतस्य

किं तेन जात मात्रेण भू भारेण अन्न शत्रुणा

न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं सम्प्राप्ते हरि वासरे

रे रे मनुष्याः पुरुषोत्तमस्य करौ न कस्मान् मुकुलीकुरुध्वे

मैत्रेय अशेष पापानाम् धातूनाम् इव पावकः

संततेस् तु विनाशाय सम्पदो हरणाय च
नारायण प्रणामस्य कलां न अर्हन्ति षोडशीम्

यज्ञो दानं तपश् च एव स्वाध्यायः पितृ तर्पणम्

प्राप्ते कलि युगे घोरे धर्म ज्ञान विवर्जिते

स ब्रह्म हा स गो घ्नः च स्तेनः स गुरु तल्प गः

ये स्मरन्ति सदा विष्णुं विशुद्धेन अन्तरात्मना

शालग्राम उद्भवः देवः शैलं चक्र अङ्क मण्डितम्

क्व नाक पृष्ठ गमनम् पुनरावृत्ति लक्षणम्

निर्माल्यं शिरसा धार्यं महापातक नाशनम्

भक्तिर् भवति गोविन्दे स्मरणं कीर्तनं तथा

आलोड्य सर्व शास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः

एकादशीं द्विजश्रेष्ठाः पक्षयोर् उभयोर् अपि

तत् सर्वं विलयं याति परेषाम् उपवासनात्

अकृत श्राद्ध निचयाः जल पिण्ड उदक क्रियाः

गर्भ आगारम् गृहं मातुर् यम लोकम् च दुस्सहम्

तीर्थ कोटि सहस्रैः तु सेवितैः किं प्रयोजनम्

मनो मुक्ति फल अवाप्तये कारणं स प्रयोजनम्

तथा हरिं परित्यज्य च अन्यम् देवम् उपासते

रोगो नाम न सा जिह्वा या न वक्ति हरेर् गुणान्

अर्थितः कारयामास व्यास रूपी जनार्दनः
गकारो ऽपि अत्र च ऋतु अभूतः निर्दिश्यते

परिमृजन्तु परिमार्जन्तु

लघु उपध गुणस्य अपि अत्र प्रतिषेधः

भिन्नः भिन्नवान्

क् ṅ इत् निमित्ते ये गुण वृद्धी प्राप्नुतः ते न भवतः

मृष्टः मृष्टवान्

ṅ इति खल्व् अपि चिनुतः चिन्वन्ति

मृष्टः मृजन्ति

अचिनवम् असुनवम् इत्य् आदौ लकारस्य सत्य् अपि ṅ इत् त्वे यासुटो ṅ इत् वचनम् ज्ञापकम् ṅ इति यत् कार्यं तत् लकारे ṅ इति न भवति इति

संक्रमो नाम गुण वृद्धि प्रतिषेध विषयः

स्तुतः स्तुतवान्

कामयते लैगवायनः

निमित्त सप्तमी एषा

मृजेर् अ च् आदौ संक्रमे विभाषा वृद्धिर् इष्यते
दक्षिणेन होतुर् धिष्ण्यं द्विर् उत्तरेण द्विः

द्विः पूर्वयोः सवनयोर् नाराशंसाः सीदन्ति

श्रीर् वा एषा साम्नां यद् विष्टावाः

यस्माज् जातो न परो ऽन्यो अस्ति य आबभूव भुवनानि विश्वा

ऊर्वैर् इति माध्यन्दिने सवने

कस् त्वा कं भक्षयामि इति

अतिच्छन्दस इति वाजपेय साम्नि अतिरिक्त उक्थेषु च

अथ यदि हरिवतीषु षोडशी स्याद् इन्द्रश् च सम्राड् वरुणः च राजा तौ ते भक्षं चक्रतुर् अग्र एतत्

प्रजापतिः प्रजया संरराणस् त्रीणि ज्योतींषि सचते स षोडशी इति षोडशि ग्रहम् अवेक्षते

अथ मैत्रावरुणेन अथ ऐन्द्रेण अथ ऐन्द्राग्नेन इति

सीदन्ति नाराशंसाः

औदुम्बराः प्रादेश मात्राः विष्टुतयो भवन्ति

तयोर् अहं भक्षम् अनु भक्षयामि

सकृत् तृतीयसवने

अथ आह वैष्टुतं वास आहर इति

कस्मै त्वा कं भक्षयामि इति वा

वाच् जुषाणा सोमस्य तृप्यत्व् इति

हिरण्यं सम्प्रदाय षोडशिना स्तुवन्ति

ऊर्ज एव अन्नाद्यस्य अवरुद्ध्यै

अवमैस् ते पितृभिर् भक्षितस्य गायत्र छन्दसः प्रातःसवनस्य मधुमतो नाराशंसस्य उपहूत उपहूतः भक्षयामि

अश्व उपतिष्ठते

श्रीर् वासः

वाग् जुषाणा सोमस्य तृप्यतु इति

अनुष्टुभ् छन्दसः इति षोडशिनि रात्रेश् च

ऋतुयाजैश् चरन्ति

संतिष्ठते प्रातःसवनम्
ॐ स्वाहा

ॐ हुं फट् स्वाहा

ॐ क्ष्णं नमः

खादिरान् कीलकान् अष्टौ क्षेत्रे संमन्त्र्य विन्यसेत्

अष्ट वर्गम् च अष्टमम् च ख्यातम् ईशान पत्त्रके

रक्तेन पटहे लिख्य शब्दात् त्रेसुः ग्रह आदयः

स्मरेत् पाशम् वाम हस्ते विष भूत आदि नश्यति

ॐ ह्रां नमः

स्तम्भन आदि चक्राय नमः

इन्द्र वज्रम् करे ध्यात्वा दुष्ट मेघ आदि वारणम्

हरेत् उच्चारणात् मन्त्रः विष मेघ ग्रह आदिकान्

न तत्र वज्र पातस्य स्फूर्जथु आदेः उपद्रवः

त्रि लोकान् रक्षयेत् मन्त्रः मर्त्य लोकस्य का कथा

शूलं च अष्टशतैः मन्त्र्य भ्रामणात् शत्रु वृन्द हृत्

एतैः एव आयुधैः युद्धे मन्त्रैः शत्रून् जयेत् नृपः

गरुड उक्तैः महा मन्त्रैः कीलकान् अष्टौ मन्त्रयेत्

विद्युत् मूषक वज्र आदि समुपद्रवे एव च

नागा दृष्ट्वा वा नाशम् आप्नुयुः

ॐ ह्रीं ह्रीं

ॐ ह्रां सदाशिवाय नमः

मन्त्र उद्धारः पद्म पात्रे आदि पूर्व आदिके लिखेत्

ॐ ह्रीं गणेशाय नमः

पूरके पूरिता मन्त्राः कुम्भकेन सु मन्त्रिताः

धूम आरक्ते करं मध्ये ध्यात्वा खे चिन्तयेत् नरः

राक्षसा भूत डाकिन्यः प्रद्रवन्ति दिशो दश

प्रणवेन आप्यायिताः ते मनवः तद् उदीरिताः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे विषादिहरमन्त्रवृन्दनिरूपणं नाम विंशो ऽध्यायः

दुष्टा नागा ग्रहा मेघा विनश्यन्ति च राक्षसाः

ऊर्ध्व शक्ति निपातेन अधः शक्तिं निकुञ्चयेत्

ओंकारो ब्रह्मबीजं स्यात् ह्रींकारः विष्णुः एव च

क्षेत्रस्य रक्षणं भूत राक्षस आदेः प्रमर्दनम्

एकविंशति वाराणि क्षेत्रे तु निखनेत् निशि

विष शत्रु गणाः भूता नश्यन्ते वज्र मुद्रया

क्षेत्र आदौ ग्रह भूत आदि विष पक्षि निवारणम्

एवम् आप्यायिताः मन्त्रा भृत्य वत् फल दायकाः

तर्जन्या विन्यसेत् पिण्डम् दाडिम कुसुम प्रभम्

बिन्दु युक्तः सदाशिवः

शूलं गृहीत्वा हस्तेन आभ्राम्य च आकाश सम्मुखम्

ॐ मर मर मारय मारय स्वाहा

भैरवं पिण्डम् आख्यातम् विष पाप ग्रह अपहम्

सूत उवाच

पाशं धनुः च चक्रं च शूल पट्टिशम्

ॐ ऐं लोक्य डामराय नमः
तस्य क्षुरम् अभिमन्त्रयते

दक्षिणतो नापित उपविशति

यद् ऋषीणां त्रि आयुषम् जमदग्नेः कश्यपस्य त्रि आयुषम्

तां स हृत्वा स्तम्ब उपगूहति इदम् अहम् अमुष्य आमुष्यायणस्य द्विषन्तं भ्रातृव्यम् उपगूहाम्य् उत्तरो ऽसौ द्विषद्भ्य इति

श्मश्रूणि वापयित्वा उपपक्षौ निवापयते ऽथ केशान् यथोपपादम् अङ्गान्य् एवम् एव अतस् ऊर्ध्वं वापयते

शिवो नाम असि स्वधितिस् ते पिता

पश्च अर्धे व्रजस्य उपविश्य मेखलां विस्रस्य परिकर्मणे प्रयच्छति इमाम् हृत्वा स्तम्ब उपगूह इति

नमस् ते अस्तु मा मा हिंसीः इति

तत आप उपशेरत उष्णाश् च शीताश् च

वपन्तं यत् क्षुरेण मर्चयता सु पेशसा वप्त्रा वपसि वर्चसा मुखं मा न आयुः प्रमोषीर् इति

संसृष्टाभिर् अद्भिर् अभिषिञ्चत्य् आपो हि ष्ठा मयोभुव इति तिसृभिर् हिरण्य वर्णाः शुचयः पावका इति चतसृभिः पवमानः सुवर्जन इति एतेन अनुवाकेन

स्नानीयेन प्रताप्य

यद् देवानां त्रि आयुषम् तन् मे अस्तु त्रि आयुषम् इति

अद्भिर् उद्यमानम् अभिमन्त्रयते शिवा मे भवथ संस्पृश इति
गुणाढ्यः शाप निर्मुक्तः प्राप दिव्यं निजं पदम्

गुणाढ्यो ऽपि तत् आकर्ण्य सद्यः खेद वशः ऽभवत्

एवं गुणाढ्य वचसा सा अथ सप्त कथा मयी

लक्षम् एकम् इदम् तु अस्ति कथा एका सा एव गृह्यताम्

एवम् अस्तु इति तौ शिष्यौ अन्तिकम् तस्य भूपतेः

रसिको हि वहेत् काव्यम् पुष्प आमोदम् इव अनिलः

अथा उवाच स तं भूपं गुणाढ्यः सातवाहनम्

परित्यक्त तृण आहाराः शृण्वन्तः स अश्रु लोचनाः

ततः पुस्तकम् आदाय गत्वा ताभ्यां यथागतम्

कृत संकेतः उद्याने तस्थौ देवी विनिर्मिते

प्राहिणोत् पुस्तकम् दत्त्वा गुणाढ्यो गुण शालिनौ

आक्षिप्ताः तद् निमित्तम् च सूप काराः बभाषिरे

नृपतिः अगात् निज नगरम् नरवाहनदत्त चरित मयीम्

तस्मिन् च तां कथां दिव्यां पठति अपि दहति अपि

अथ तां गुणाढ्य दत्ताम् आदाय कथां बृहत्कथां नाम्ना

स्वयं च गत्वा तत्र एव प्रतिष्ठान पुरात् बहिस्

ययाचे तां कथां तस्मात् दिव्याम् हर मुख उद्गताम्

नमस्कृत्य च पप्रच्छ तं वृत्तान्तं महीपतिः

प्रमाणं सप्त लक्षाणि पैशाचं नीरसं वचः

तत् कथम् प्रापयामि एनाम् कस्मै तावत् समर्पये

स शिष्यः च ततो गत्वा न अति दूरम् शिलोच्चयम्

दोषं च अस्य अवदन् वैद्याः शुष्क मांस उपभोग जम्

सो ऽपि स्वं पुष्पदन्तस्य राज्ञे शाप आदि चेष्टितम्

ग्रन्थ लक्षम् कथाम् एकाम् वर्जयित्वा तद् ईप्सिताम्

तत् विधाय नगरे निरन्तरां ख्यातिम् अत्र भुवन त्रये गता

ते ऽपि प्रापुः दिवम् सर्वे दिव्याम् आकर्ण्य तां कथाम्

निबद्धा सप्तभिर् वर्षैर् ग्रन्थ लक्षाणि सप्त सा

तत् समेत्य निराहाराः शृण्वन्ति प्राणिनो ऽखिलाः

गुणदेव नन्दिदेवौ तत्र च तौ तद् कथा कवेः शिष्यौ

शिष्याभ्यां तत् गुणाढ्याय यथावृत्तम् अकथ्यत

न अन्यतस् यान्ति तेन एषाम् शुष्कं मांसम् इदम् क्षुधा

गुणाढ्य कृतिः एषा इति दर्शितं काव्य पुस्तकम्

तथा च श्रोतुम् आयातैः सिद्ध विद्याधर आदिभिः

निखिलाः खलु सारङ्ग वराह महिष आदयः

गुणाढ्येन निबद्धां च तां दृष्ट्वा एव महा कथाम्

पिशाचभाषां तां श्रुत्वा तौ च दृष्ट्वा तद् आकृती

मद् शिष्यौ तव च अत्रा एतौ व्याख्यातारौ भविष्यतः

अस्माकम् ईदृशम् मांसं ददते लुब्धका इति

राजन् षष् ग्रन्थ लक्षाणि मया दग्धानि षड् कथाः

सा च चित्र रस निर्भरा कथा विस्मृत अमर कथा कुतूहलात्

अत्रा अन्तरे च राजा अभूत् अस्वस्थः सातवाहनः

इति च अचिन्तयत् तत्र स गुणाढ्यो महा कविः

प्रशान्त शेष शाप अग्नि धूमिकाभिः इव अभितस्

प्रतिष्ठां प्रापणीया एषा पृथिव्यां मे बृहत् कथा

स्व भाषया कथा दिव्या कथिता काणभूतिना

तथा एव च गुणाढ्येन पैशाच्या भाषया तया

जगाम मुक्त शापः सन् काणभूतिर् निजां गतिम्

इति उक्त्वा नृपम् आमन्त्र्य त्यक्त्वा योगेन तां तनुम्

विद्या मदेन स असूयम् स राजा एवम् अभाषत

अथा एनम् प्रत्यभिज्ञाय स बाष्प मृग मध्य गम्

अयम् अर्थः ऽपि मे देव्या शाप अन्त उक्तौ उदीरितः

तत्र अग्नौ पत्त्रम् एकैकम् शिष्याभ्यां स अश्रु वीक्षितः

आसन् अभ्येत्य तत्र एव निश्चला बद्ध मण्डलाः

तम् ऊचतुः उपाध्यायम् शिष्यौ अनुगतौ उभौ

वाचयित्वा स चिक्षेप श्रावयन् मृग पक्षिणः

स्वयं स कौतुकात् राजा गुणाढ्यस्य अन्तिकम् ययौ

ततो गण अवतारम् तं मत्वा पाद आनतः नृपः

तद् शिष्याभ्याम् च गत्वा तत् सातवाहन भूपतेः

अटव्यां मषी अभावात् च लिलेख स महा कविः

शोणितेन अक्षर न्यासः धिक् पिशाच कथाम् इमाम्

निरन्तरम् अभूत् तत्र स वितानम् इव अम्बरम्

तद् काव्यस्य अर्पण स्थानम् एकः श्री सातवाहनः

ज्ञानी कथा अवतारम् तम् आचख्यौ भूतभाषया

तत्त्व ज्ञेन कृत अवज्ञः को नाम अन्तर् न तप्यते
त्रि नेत्राः च महात्मानः त्रिदशैः अपि वन्दिताः

कस्य अद्य व्यसनं घोरं करिष्यामः ते आज्ञया

दर्दुरैः तलघातैः च कच्छपैः पणवैः अपि

स अन्वयम् च गृहीत्वा ईशः तथा सम्बन्धि बान्धवैः

लब्धं शशि प्रभम् छत्रं तया तत्र विभूषितम्

वाद्यमानैः महा योगाः आजग्मुः देव संसदम्

आसनं मेरु संकाशम् मनोहरम् उपाहरन्

नन्दिको नगजा भर्तुः तेषां पाशुपतीं शुभाम्

कस्य वा अद्य उत्सवः देव सर्व काम समृद्धये

चामरे चामर आसक्त हस्त अग्रैः स्त्री गणैः युता

बद्ध्वा इन्द्रम् सह देवैश् च सह विष्णुं च वायुना

स्तुतवत्सु ततस् तेषु विष्णुः सर्व जगत् पतिः

दत्तं महात्मना तेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना

भेरी मृदङ्गक आद्यैः च पणव आनक गोमुखैः

ते गणेशा महा सत्त्वाः सर्व देव ईश्वर ईश्वराः

मुकुटं काञ्चनं च एव निर्मितं विश्वकर्मणा

शृणुध्वं यत् कृते यूयम् इह आहूताः जगत् हिताः

सम्पूर्णौ परम अम्भोभिः अरविन्द आवृत आननौ

एवम् अस्तु इति संमन्त्र्य सम्भारान् आहरन् ततस्

भगवन्त् देवदेवेशैः त्रियंबक वृषध्वज

स्मरणात् एव रुद्रस्य सम्प्राप्ताश् च गणेश्वराः

कृत्वा विन्यस्य तद् मध्ये तद् आसन वरम् शुभम्

वासस् युगम् तथा दिव्यं गन्धं दिव्यं तथा एव च

न एक स्तम्भ मयम् च अपि चामीकर वर प्रभम्

उवाच देवः सम्पूज्य कोटि कोटि शतान् प्रभुः

समन्तान् निन्युर् अव्यग्रा गणपा देव संमताः

भेरी मुरज संनादैः आडम्बरक डिण्डिमैः

आदौ कुर्यात् नमस्कारम् तद् अन्ते शिव ताम् व्रजेत्

ऋषयः तुष्टुवुः च एव पिता मह पुरोगमाः

मरुतां च सुता देवी सुयशा आख्या बभूव या

तस्मात् सर्व प्रकारेण नमस्कार आदिम् उच्चरेत्

विप्रः अयम् नायकः च एव वः समृद्धिमान्

किम् अर्थम् च स्मृता देव आज्ञापय महा द्युते

प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा जय शब्दम् चकार च

शङ्ख हार अङ्ग गौरेण पृष्ठेन अपि विराजितम्

मुक्ता दाम अवलम्बम् च मणि रत्न अवभासितम्

छत्रं शत शलाकम् च वाल व्यजनम् एव च

चारु रत्नक संयुक्तम् मण्डपं विश्वतोमुखम्

मुनयो भगवन्त् ब्रह्मा नव ब्रह्मानः एव च

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे नन्दिकेश्वराभिषेको नाम चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः

ऐरावतः सुप्रतीको गजौ एतौ सु पूजितौ

कोटि कोटि गणैः तुल्यैः आत्मना च गणेश्वराः

वादित्रैः विविधैः च अन्यैः पटहैः एक पुष्करैः

वृष इन्द्रः च सितो नागः सिंहः सिंह ध्वजः तथा

कोटि कालाग्नि संकाशाः जटा मुकुट धारिणः

स्तंभैश् च वैडूर्य मयैः किङ्किणी जाल संवृतम्

सम्भाराणि तथा अन्यानि विविधानि बहूनि अपि

चकार सर्वं भगवन्त् अभिषेकम् समाहितः

ताम्र जम् मृद् मयम् च एव सर्व तीर्थ अम्बु पूरितम्

अर्चयित्वा ततो ब्रह्मा स्वयम् एव अभ्यषेचयत्

ततो विष्णुः ततस् शक्रो लोकपालाः तथा एव च

ततो गणाधिपाः सर्वे ततो देवाः ततस् ऽसुराः

कलशानां सहस्रं तु सौवर्णं राजतं तथा

एवम् उक्ताः भगवता गणपाः सर्व एव ते

आरुह्य वृषम् ईशानः मया देव्या गतः शिवः

शैलादिः उवाच

आनयामः सु संक्रुद्धाः दैत्यान् वा सह दानवैः

मर्दलैः वेणु वीणाभिः विविधैः ताल निःस्वनैः

अद्य अपि सदृशः कश्चिद् मया न अस्ति विभुः क्वचित्

नमस्कार विहीनः तु नाम उद्गिरयेत् भवे

उद्वाहश् च कृतः तत्र नियोगात् परमेष्ठिनः

तेषु आगतेषु सर्वेषु भगवन्त् परमेश्वरः

ब्रह्म घ्न दश संतुल्यम् तस्य पापं गरीयसम्

तस्य अग्रतस् पाद पीठम् नील वज्र अवभासितम्

तस्य सर्व आश्रयम् दिव्यं जाम्बूनद मयम् शुभम्

दंष्ट्र कराल वदनाः नित्या बुद्धाश् च निर्मलाः

श्रुत्वा च प्रयत आत्मानः कुरुध्वं तत् अशङ्किताः

नन्दीश्वरो ऽयं पुत्रो नः सर्वेषाम् ईश्वर ईश्वरः

अलंकृता महालक्ष्म्या मुकुट आद्यैः सु भूषणैः

विमानेषु तथा आरूढाः हेम चित्रेषु वै गणाः

केयूरे कुण्डले च एव मुकुटं हारम् एव च

तम् इमम् मम संदेशात् यूयम् सर्वस्मिन् अपि संमताः

सर्व कार्य विधिम् कर्तुम् आदिदेश पितामहम्

अभिषिञ्चध्वं महा योग पतिम् पतिम्
शिरसि अञ्जलिम् आदाय तुष्टाव च समाहितः
मृत्युना अपहृते पूर्वं शेषो हेतुः प्रवर्तते

दारिका इयम् हता एव एषा पश्यस्व यदि मन्यसे

सा अवधूता शिला पृष्ठे अ निष्पिष्टा दिवम् उत्पतत्

पतामि पादयोर् मूर्ध्ना पुत्र वत् तव देवकि

जग्राह सप्त तान् गर्भान् यथावत् समुदाहृतान्

षट् गर्भान् निःसृतान् कंसस् ताञ् जघान शिला तले

हित्वा गर्भ तनुम् च अपि सहसा मुक्त मूर्धजा

निवेदयामास तदा कन्यां तां वरवर्णिनीम्

वैशंपायन उवाच

नृत्यती हसती च एव विपरीतेन भास्वती

अन्यथा एव अन्यतस् देवि मम मृत्युः समुत्थितः

स अश्रु पूर्ण मुखी दीना भर्तारम् अभिवीक्षती

मद् गतः त्यज्यतां रोषो जानाम्य् अपकृतं स्वयम्

शिवाः संप्रववुर् वाताः प्रशान्तम् अभवद् रजः

संकर्षणो नाम शुभे तव पुत्रो भविष्यति

गर्भ काले त्व् अ सम्पूर्णे अष्टमे मासि ते स्त्रियौ

महा ऋषयः स गन्धर्वाः उपतस्थुः सह अप्सराः

मुहूर्ते ऽभिजिते प्राप्ते स अर्धरात्रे विभूषिते

विविक्ते देवकीं च एव व्रीडितः प्रत्यभाषत

विष्णोः शरीर जाम् निद्रां विष्णोर् निर्देश कारिणीम्

कृते गर्भ विधाने तु देवकी देवता उपमा

मूर्ध्ना पद्भ्यां निपतता स्वं च कर्म जुगुप्सता

आजगाम गृह द्वारम् वसुदेवस्य वीर्यवान्

तस्मात् तव अन्त काले ऽहं कृष्यमाणस्य शत्रुणा

स तत्र त्वरितो द्वारि किं जातम् इति च अब्रवीत्

मम अग्रतस् हता गर्भा ये त्वया काल रूपिणा

ततो हाहाकृताः सर्वा देवकी प्रमुखाः स्त्रियः

दैवं पुरुषकारेण न च अतिक्रान्तवान् अहम्

यशोदा अपि समाधत्त गर्भं तत् अहर् एव तु

विधिना पूर्व दृष्टेन प्रजा सर्गेण तत्त्वतः

रथ विस्तीर्ण जघना चन्द्र वक्त्रा चतुर् भुजा

हता एव एषा यदा कन्या जाता इति उक्त्वा वृथामतिः

उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ वत्स इति कंसं माता इव जल्पती

युवा अपि मृत्योर् वशगः स्थविरो मृत एव तु

नन्द गोपस्य भार्या वै कंस गोपस्य संमता

कन्या एव च अभवत् नित्यं दिव्या देवैर् अभिष्टुता

एवंप्राया नृणां योनिर् न अस्ति कालस्य संस्थितिः

गर्भे ऽपि नियतो मृत्युर् बाल्ये ऽपि न निवर्तते

परिवर्ते कृते ताभ्यां गर्भाभ्यां भय विक्लवः

देवक्य् अजनयद् विष्णुं यशोदा तां तु कन्यकाम्

जज्वलुश् च अग्नयः शान्ता जायमाने जनार्दने

कारणं त्वं न वै पुत्र कृतान्तो ह्य् अत्र कारणम्

सा गर्भ शयने क्लिष्टा गर्भ अम्बु क्लिन्न मूर्धजा

तं तु गर्भं प्रयत्नेन ररक्षुस् तस्य रक्षिणः

नील पीत अम्बर धरा गज कुम्भ उपम स्तनी

उग्रसेन सुताय अथ कंसाय आनकदुन्दुभिः

सा अर्धरात्रे स्थितं गर्भं शातयन्ती रजस्वला

वसुदेवः कृतार्थो वै निर्जगाम निवेशनात्

कालो नयति सर्वं वै हेतु भूतः च मद्विधः

गीर्भिर् मङ्गल युक्ताभिः स्तुवन्तो मधुसूदनम्

दीयतां शीघ्रम् इत्य् एवं वाग्भिः समभितर्जयत्

तद् गच्छ पुत्र मा ते भून् मद् गतम् मन्यु कारणम्

माता पित्रोः तु कार्येण जन्मतस् तु उपपद्यते

निशम्य देवकी वाक्यम् स कंसः स्वम् निवेशनम्

मा कार्षीः पुत्र जाम् चिन्तां विलापं शोक जम् त्यज

ताम् आह निद्रा संविग्नां नैशे तमसि रोहिणीम्

जहास च महा हासम् कंसं च रुषिता अब्रवीत्

जातो ऽप्य् अ जात ताम् याति विधात्रा यत्र नीयते

अ पश्यन्ती च तं गर्भं मुहूर्तं व्यथिता अभवत्

सा तं पुत्रम् अवाप्य एव हृष्टा किंचिद् अवाच् मुखी

कर्सणेन अस्य गर्भस्य स्व गर्भे च आहितस्य वै

सहसा च समुत्क्षिप्य शिलायां विनिपातिता

त्यज गर्भ कृताम् चिन्तां त्वम् इमां शोक कारिकाम्

स तत्र गर्भ वसतिम् वसत्य् आत्म इच्छया हरिः

कंसस्य पुरतो न्यस्ता पृथिव्यां पृथिवी समा

कंस कंस विनाशाय यद् अहं घातिता त्वया

सा स्वप्नम् इव तं दृष्ट्वा गर्भं निःसृतम् आत्मनः

निद्रया सहसा आविष्टा पपात धरणी तले

सा वै निशि तमः ग्रस्ते बभौ भूत गण आकुले

यशोदायास् त्व् अ विज्ञातम् तत्र निक्षिप्य दारकम्

ज्योतींषि च प्रकाशन्त जायमाने जनार्दने

तस्य गर्भस्य मार्गेण गर्भम् आधत्त देवकी
खं सा देवालयं देवी स गणा विचचार ह

पयोधर स्वनवती संध्या इव स पयोधरा

तस्यां गतायां कंसस् तु तां मेने मृत्युम् आत्मनः

नैराश्येन कृतो यत्नः स्व जने प्रहृतं मया

कृत्ये प्रतिहते दीनो जगाम विमना भृशम्

ताम् एव रजनीं कन्यां यशोदा अपि व्यजायत

अ जाते दर्शनं न अस्ति यथा न अस्ति तथा एव सः

गृह्य तां दारिकां च अपि देवकी शयने ऽन्यसत्

वसुदेवस् तु संगृह्य दारकं क्षिप्रम् एव तु

पितृष्वसः कृतो यत्नस् तव गर्भा हता मया

देवकी च यशोदा च सुषुवाते समं तदा

श्रीमन्तो मे हताः सप्त पुत्र गर्भाः त्वया विभो

विहायस गता रौद्रा पपौ पानम् अनुत्तमम्
भृश शीत अम्बु संस्पर्श प्रतत अति प्रवाहणात्

उत्सन्न उपचित स्निग्ध स्तब्ध वृत्त गुरु स्थिराः

स रक्तः परिकृन्तन् च कृच्छ्राद् आकुञ्चति श्वसन्

दोषः त्वच् मांस मेदांसि संदूष्य विविध आकृतीन्

पान संक्षोभ विषम कठिन क्षुद्रक अशनात्

सहजानि तु दोषाणि यानि च अभ्यन्तरे वलौ

सह जन्म अन्तर उत्थेन भेदो द्वेधा समासतः

व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोति अर्शः त्वचः बहिः

वङ्क्षण आनाहिनः पायु वस्ति नाभि विकर्तनाः

जुगुप्सा अतीसारम् एव ग्रहणी सो अपि उपद्रवः

गण्डूपदस्य रूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च

स्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य च अतिप्रवृत्त्याः

शिरस् पृष्ठ उरसाम् शूलम् आलस्यम् भिन्न वर्चसम्

वसा आभ स कफ प्राज्य पुरीष असृज् प्रवाहिकाः

पित्त उत्तराः नील मुखाः रक्त पीत असित प्रभाः

देवतानां प्रकोपे हि संनिपातस्य च अन्यतस्

संसृष्ट लिङ्गात् संसर्ग निचयात् सर्व लक्षणाः

गुदाङ्कुरा बहु अनिलाः शुष्काश् चिमचिम अन्विताः

इन्द्रिय अर्थेषु लौल्यं च क्रोधो दुःख उपचारात्

कर्षणाद् विषम आदेः च चेष्टाभ्यो योषितां पुनः

पवनस्य ऊर्ध्व गामि त्वात् ततस् छर्दि अरुचि ज्वराः

पुरीषं वात विष् मूत्र सङ्गम् कुर्वीत दारुणम्

बाल्य प्रवाहिणी तासाम् अन्त्र मध्ये विसर्जिनी

बस्तौ च सुतरां शूलो गण्ड श्वयथु सम्भवः

असारो विगत छायः जन्तु दग्धः इव द्रुमः

अग्नौ मले अति निचिते पुनर् च अयम् व्यवायतः

यव मध्याः हरित् पीत हारिद्र त्वच् नख आदयः

स ऊष्माणः द्रव नील उष्ण पीत रक्त आम वर्चसः

पायोः वलीषु

कास श्वास अग्नि वैषम्य कर्ण नाद भ्रम आवहाः

अन्त्र कूजनम् आटोपः क्षारित उद्गार भूरि ता

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे नाम षट्पञ्चाशदुत्तरशततमो ऽध्यायः

आशङ्का ग्रहणी शोथः पाण्डु गुल्मोदरेषु च

शुष्काणि वात श्लेष्मभ्याम् आर्द्राणि तु अस्य पित्ततः

आमगर्भ प्रपतनात् गर्भ वृद्धि प्रपीडनात्

पीन अङ्गार अरुणाः स्तब्धा विषमाः परुष आकराः

मारुतः पुरतो मूढः प्रायो नाभ्याः अधस् चरन्

विष्टम्भः स अस्थि सदनम् पिण्डिका उद्वेष्टनम् भ्रमः

स कास श्वास हृल्लास प्रसेक अरुचि पीनसाः

क्लम अङ्ग भङ्ग वमथु क्षवथु श्वयथु ज्वरैः

हीन वर्ण बल उत्साहः हत ओजाः कलुष इन्द्रियः

वातेन तोदः पारुष्यं पित्तात् असित वक्त्र ता

दाह शोक ज्वर स्वेद तृष् मूर्छा रुचि मोह दाः

अर्ध पञ्च अङ्गुलिः तस्मिन् तिस्रः अध्यर्ध अङ्गुलि स्थिताः

पाण्डु पित्तम् हरिद्रा अक्तम् पिच्छिलं च उपवेश्यते

ते ऽत्यर्थं दुष्टम् उष्णम् च गाढ विष्टम्भ पीडिताः

स्थितानि तानि असाध्यानि याप्यन्ते अग्नि बल आदिभिः

गुदेन स्रवता पित्तं बलाका उदर संनिभम्

मह कृच्छ्र शिरस् जाड्य शिशिर क्षार कारिणः

केका आभः पीड्यते दुःखैः शोणित क्षय सम्भवैः

सर्व पर्व अस्थि हृद् नाभि पायु वङ्क्षण शूलवान्

गत मूत्र शकृत् वेग धारणात् तद् उदीरणात्

करीर पनस अस्थि आभाः तथा गो स्तन संनिभाः

शिम्बी खर्जूर कर्कन्धू कार्पास फल संनिभाः

तथा मूत्र शकृत् पित्त कफान् वायुः च शोषयन्

कील उपमम् स्थिर खरम् चर्मकीलं च तत् विदुः

अर्शसां प्रशमे यत्नम् आशु कुर्वीत बुद्धिमान्

वट प्ररोह सदृशाः गुञ्जा विद्रुम संनिभाः

गुद स्थान अनुसंश्रयाः

मांस अङ्कुरान् अपान आदौ कुर्वन्ति अर्शांसि तान् जगुः

न स्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डु स्निग्ध त्वच् आदयः

कृच्छ्र साध्यानि तानि आहुः परिसंवत्सराणि च

तनु अग्र स्राविणः विस्रास् तनवो मृदवः श्लथाः

हृद्रोग ग्रहणी दोष मूत्र सङ्ग प्रवाहिकाः

मिथो विसदृश वक्राः तीक्ष्णा विस्फुटित आननाः

मनस् विकारः तृष् श्वास पित्त गुल्मोदर आदयः

तैः आर्तः ग्रथितं स्तोकं स शब्दम् स प्रवाहिकम्

एते च वात जाः रोगा जायन्ते भृश दारुणाः

क्षवथु उद्गार विष्टम्भ हृद्ग्रह अरोचक प्रदाः

तत्र हेतुः सहोत्थानां बाल्ये बीज उपतप्त ता
केचिद् कदम्ब पुष्प आभाः केचिद् सिद्धार्थक उपमाः

शिरस् पार्श्व अंस जङ्घा ऊरु वङ्क्षण आदि अधिक व्यथाः

रुज् फेन पिच्छा अनुगतम् विबद्धम् उपवेश्यते

शुक जिह्वाः यकृत् खण्ड जलौका वक्त्र संनिभाः

रूक्षैः संग्राहिभिः वायुः विष् स्थाने कुपितो बली

क्षामो भिन्न स्वरः ध्यायन् मुहुर् ष्ठीवन् अरोचकी

तेन तीव्रा रुजा कोष्ठ पृष्ठ हृद् पार्श्व गा भवेत्

असाध्या एवम् आख्याताः सर्वे रोगाः कुल उद्भवाः

वस्ति नेत्र गल ओष्ठ उत्थ तल भेद आदि घट्टनात्

निवर्तमानो मानो हि तैः अधस् मार्ग रोधात्

तथा काश पिपासा आस्य वैरस्य श्वास पीनसैः

अर्शांसि तस्मात् उच्यन्ते गुद मार्ग निरोधनात्

एतानि एव विवर्धन्ते जातेषु अहत नाम्सु

मुद्ग कोद्रव जम्बीर करीर चणक आदिभिः

सान्द्र उत्थः नेत्रयोः शोथः ऽथवा ग्रहः

सर्वदा प्राणिनां मांसे कीलकाः प्रभवन्ति ये

जायन्ते ऽर्शांसि तु तत् पूर्वम् लक्षणं वह्नि मन्द ता

कृष्ण त्वच् बद्ध विष् मूत्र नेत्र वक्त्रः च जायते

विशुष्कं च एव मुक्त अग्रम् पक्व आमम् च अन्तर अन्तरम्