tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
पाताले तु प्रवेष्टव्यं न त्वया मर्द कारिणा

रतेः तत् वास वेश्म इव विश्रान्त्यै गिरि काननम्

हास्याद् ऋते किम् अन्यत् स्याद् अति लौल्यवताम् फलम्

तद् सत्त्व दर्शन आश्चर्यात् इव सा भूर् अघूर्णत

कृतविद्यो यथावत् च परिणीतो ऽभवत् ततः

सा मया परिणीता अभूत् मिलित अखिल बन्धुना

सुहृद् समागम सुखाः गताः ते दिवसा मम

पातालम् इव जीमूतवाहन आलोकन आगतम्

वृद्धो भागीरथीं प्रायात् स दारः देहम् उझितुम्

ततः सुधां समाहृत्य प्रतिवस्तु प्रयच्छ नः

स दिव्य वस्त्र आभरणः नमन् माम् एवम् अब्रवीत्

तद् अपुत्राय मे देहि देव पुत्रं गुण अन्वितम्

स च श्लथीकृत आत्मीय देश वास रसः ततस्

को न प्रहृष्येत् दुःखेन सुख त्व परिवर्तिना

आभाषत अथ कन्या सा लज्जया अवनत आनना

संबभूव अचिरात् गर्भः काम अंश अवतर उज्ज्वलः

सर्वदा प्राप्यते अस्माभिः त्वत्तः सर्वम् अभीप्सितम्

ततः सा सिंहम् आहूय वाहनं तं स्व संज्ञया

इति यावत् च जीमूतवाहनः प्रतिवक्ति तम्

जन्म अन्तर प्रियतमाम् ज्ञानी जीमूतवाहनः

मातरं स्वीकुरुष्व अथ भवान् हि बलिनां वरः

सुधा अर्थम् दर्शयामास गरुडो गुरु पौरुषम्

एवं निशम्य शाप अन्तम् उक्त्वा शर्वे तिरोहिते

न काचस्य कृते जातु युक्ता मुक्तामणेः क्षतिः

तावत् स शङ्खचूडो ऽत्र नत्वा गोकर्णम् आगतः

यन्त्र मन्त्र इन्द्रजाल आदि प्रयोगैः समपूरयत्

विष फूत्कार मलिनान् अर्कस्य अश्वान् अकारयत्

सा अपि मां तिर्यग् आलोक्य चक्षुषा प्रणय स्रुता

तथा इति उक्ते च तैर् नागैः स पवित्रे कुश आस्तरे

अस्ति अम्बिका जनयिता नग इन्द्रः हिमवान् इति

स्वस्ति अस्तु ते प्रदत्तो ऽसि लोकाय द्रविण अर्थिने

निज पति निकट स्था भावि विद्याधर इन्द्र स्व तनय कथया तं वासरं सा निनाय

किम् एतद् इति विभ्रान्ते जने तत्र स्थिते ऽखिले

तत् तथा अहम् करोमि इह यथा एतस्य समृद्धिभिः

तस्य स आनन्द गीर्वाण दुन्दुभि ध्वनिभिः सह

अहं चित्राङ्गदो नाम विद्याधर इयं च मे

जिघत्सतः पशु प्राणान् कृतान्तस्य इव जिह्वया

त्वं प्रसन्ना वरः को अन्यः तथा अपि एतावत् अर्थये

आवयोर् अभवन् नक्तं पिबतोः तद् सरः जलम्

तस्या विमान मध्य स्थ रत्न उत्था प्रतिमा बभौ

पित्रा जगाम जीमूतवाहनो मलय अचलम्

जीमूतवाहनो गौर्या तद् भार्या भक्ति तुष्टया

समयं प्रार्थना पूर्वम् चकार एवम् गरुत्मतः

दृष्ट्वा च विस्मय आक्रान्तः शबरः स व्यचिन्तयत्

तत् च प्राप्य सरः सायं स्नात्वा स्वादु फल अशनौ

मया गिरि तटात् तस्मात् निपत्य प्रसभं ततः

अन्यतः शबर इन्द्रेण संगमो मां व्यनोदयत्

तदनु तद् अनुषङ्ग प्राप्तया प्रीति भाजाम् अनवरत निदेश प्रत्ययात् देवतानाम्

पर अनुकम्पी तां वध्यशिलाम् अध्यारुरोह सः

स्व दायादाः सर्वे हिमगिरि सुत अनुग्रह वशात् मतङ्ग आख्य आद्याः ये सु चिरम् अभजन्न् अस्य विकृतिम्

विनील पल्लव श्याम मुखौ सा अथ पयोधरौ

इति तस्य वचः श्रुत्वा शङ्खचूडस्य दुःखितः

ननन्द तस्य भार्या च स ज्ञातिः पितरौ तथा

तस्याः सर्वेषु शृण्वत्सु निजगाद कथाम् इमाम्

पूजा अवसाने च उपेत्य स सखा शबरो मम

एष मे तत्त्व संक्षेपः इति उक्त्वा विरते मयि

अपरेण परित्यक्तं भटेन इव अनुयायिना

दिदृक्षया इव स्फुरता सा कन्या अत्र आगता अभवत्

पक्षि इन्द्र किं विषण्णो ऽसि सत्यं पापाद् बिभेषि चेत्

ततः प्रीति प्रह्व अमर निकरम् आगत्य गरुडं प्रणेमुः तम् विद्याधर तिलकम् अभ्येत्य स भयाः

तद् प्रेषितम् इह एकैकम् नागं भोक्तुं प्रचक्रमे

क्षणात् च अत्र निपत्य एव महा सत्त्वम् जहार तम्

ततस् तत् विस्मृतम् इव क्षिप्रं कृत्वा स्व युक्तितः

प्राण दान उपकारस्य कृत्वा एवम् प्रत्युपक्रियाम्

सु कृती कथयामास पूर्व जन्म कथाम् इमाम्

समादिश्यत तेन एवम् स्वप्ने देवेन तुष्यता

उत्पद्य कश्यपात् पापं तार्क्ष्यो ऽपि कुरुते कियत्

प्रदत्त स विशेष अर्थम् प्रजिघाय निजं गृहम्

कश्चित् किम् अन्य एव अयम् भक्ष्यमाणो ऽपि यो मया
दान उपयुक्त सत् कल्पवृक्ष युक्त आस्पदम् च तत्

स दारः च गतो ऽभूवं गिरिं कालञ्जरं ततः

स्नात्वा सरसि तद् तीर गतम् हरम् अपूजयत्

अहं भवानी पाद एक शरणः शबर अधिपः

पश्यन् मम उचिताम् भार्यां न माति स्म मुदा क्वचित्

ततः सम्भूय युद्धाय कृतबुद्धिषु तेषु च

तेन अहम् सहसा उत्पन्न वैराग्यः तनयम् निजम्

मातुश् च शोच्य ताम् प्राप्तो नाग राज निदेशतः

प्रातः प्राप्स्यसि भर्तारम् इति तुष्टः किल आदिशत्

तत्र अहम् उपहार अर्थम् उपनीतो निजस्य तैः

मत्वा गरुड वेलाम् च स क्षण अन्तर गामिनीम्

कुटुम्ब भार उद्वहने वनं वाञ्छन्न् अयोजयम्

तद् अकस्माद् अतृप्तो ऽपि किं निवृत्तो ऽसि भक्षणात्

मा मा गरुत्मन् न एव एष नागो नागो हि अहम् तव

दासीचकार कष्टा हि स्त्रीणाम् अन्य असहिष्णु ता

स्वस्थ उत्थिते ततस् तस्मिन् आनीय गरुडो ऽपि तत्

बभौ तत् च तदा भूरि भुजंग कुल संकुलम्

तं सुधा कलशम् शक्रो जहार कुश संस्तरात्

दृष्ट्वा जीमूतकेतोः तद् गोत्र जाः विकृतिं ययुः

ग्राहितो गृह भारम् स्वम् उद्वोढुं प्रतिपन्नवान्

तं च दोहदम् एतस्या देव्या यौगन्धरायणः

नगर्यां वलभी नाम्न्याम् महाधन वणिज् सुतः

आद्या श्यामान् रवेर् अश्वान् अवादीद् अपरा सितान्

ततो जय अर्थिनी कद्रूः स्वैरं नागैर् निज आत्मजैः

तं च दृष्ट्वा अन्तिक प्राप्तम् शबरं सा कृत आनतिम्

तत्र आशङ्क्य अम्बु पान अर्थम् आगमं वन्य हस्तिनाम्

तद् त्राणाय आत्म दानेन बुबुधे लब्धम् अन्तरम्

गत्वा मित्त्रावसुः सर्वं तद् पितृभ्याम् शशंस तत्

जीमूतकेतुर् अपि एवम् जगाद कृत निश्चयः

तत् च पत्न्यै मनोवत्यै तदा एव आख्यातवान् अहम्

कनकं भू तले भूरि ननन्दुश् च अखिलाः प्रजाः

तद् एष कल्प विटपी काम दः यो ऽस्ति नः स चेत्

अनया यदि मित्त्रं तं योजयेयम् अहं ततः

ततो ऽकस्मात् समुत्थाय नारदो अन्तर् जल स्थितः

इति साधुः स तद् रक्त धाराम् अनुसरन् ययौ

सखा ते मानुषो न अयम् कामं को अपि अयम् आगतः

वक्ति जन्म अन्तर प्रीतिम् मनः स्निह्यद् अकारणम्

तावत् च सा अवतीर्य एव सिंहात् छाया निषादिनः

ध्यायन् ध्यायन्न् उदारं तत् शबर अधिप चेष्टितम्

स्वच्छन्दम् अ विसृष्टम् च लोकान् त्रीन् अपि तद् यशः

ययौ च अमृतम् आनेतुं नाकाज् जीवयितुं जवात्

मद् पित्रे स बहु स्वर्ण लक्ष मूल्यम् न्यवेदयत्

इति च अत्र न को नाम स चमत्कारम् अभ्यधात्

आहार हेतोः पक्षि इन्द्र पयोधि पुलिन अचले

अ दरिद्रा भवति एषा सर्व अर्थि जन संहतिः

सख्ये च शबर इन्द्राय मुमुक्षुर् मानुषीं तनुम्

आगताम् अद्भुत आकाराम् कुमारीं सिंहवाहनाम्

पुरा कश्यप भार्ये द्वे कद्रूश् च विनता तथा

मलय अद्रौ महार्हेण विभवेन वधू सखः

मित्त्रं मित्त्रावसुर् नाम तस्य अत्र समपद्यत

मुमुदे वासवदत्ता गर्भ भर उदार दोहदिनी

नभः क्रीडा विलसितम् लक्ष्य भू तल कौतुकम्

कालेन यौवन स्थः च पित्रा कृत परिच्छदः

बभूव च उत्सवः तत्र चञ्चत् द्युचर चारणः

युवराज मम अभूत् सा भार्या पूर्वे ऽपि जन्मनि

निवर्तयन्तं जननीं हा पुत्र इति विराविणीम्

मिथः कथा प्रसङ्गेन विवादं किल चक्रतुः

विद्याधर कुले ऽमुष्मिन्न् एष जातिस्मरो ऽधुना

नागैः सुधा यथा च एनाम् तेभ्यः प्रत्याहरामि अहम्

सा धन्या कन्यका लोके यस्याः तेन इह गृह्यते

वाञ्छित असिद्धि खेदम् च भेजे जीमूतवाहनः

दास्य मुक्ताम् च कृत्वा एवम् मातरं गरुडे गते

कृतार्थः शबर इन्द्रेण तत्र अतिष्ठम् अहं सुखी

प्राप्तवान् एकदा गङ्गां भूरि तीर तपोवनाम्

हिमवत् शृङ्ग मार्गेण गतो ऽभूवं कदाचन

अहम् एष समुत्पन्नो वसुदत्त इति श्रुतः

स्थिरं तु महताम् एकम् आ कल्पम् अमलं यशः

सु अच्छ स्फुरित सत् छाया मणि कुट्टिम शोभिनः

बुद्ध्वा तं भक्षितं मोहाद् गरुत्मान् अभ्यतप्यत

तत् श्रुत्वा दर्शय इति उक्ते तया स शबरः ततस्

आनीतः स मया देवि सुहृद् योग्यो वरः तव

सत्कृत्य प्रेषितश् च अथ हृदयं प्रेम पेशलम्
देव त्वं शश्वद् अस्माकम् अभीष्टं फल दायकः

विपद्यते न तु परं धीरः प्रत्युत हृष्यति

भो वैनतेय क्षीराब्धिः प्रारब्धो मथितुं सुरैः

उन्मोच्य अम्बाम् च गच्छामि स्वीकुरुध्वम् इतः सुधाम्

तेन क्रमेण च असंख्याः फणिनो ऽत्र क्षयं गताः

छन्नः स तस्थौ एकान्ते स चापः तद् जिघांसया

जीमूतवाहनस्य उच्चैस् पप्रथे विशदं यशः

सा अपि विद्याधरी मित्त्र मम भार्या मनोवती

शुभ गन्ध वहम् हारि ज्वलित औषधि दीपिकम्

शङ्खचूडो ययौ तत्र वारिधेः तीर वर्तिनम्

ततो मां मोचयित्वा एव वधात् स शबर अधिपः

वेला वनानि जलधेर् अवलोकयितुं ययौ

तथा इति हरिणा आदिष्टः निज वीर्य अर्जित अमृतः

तदीय शर निर्भिन्न हरिण आमिष वृत्तयः

सो ऽपि प्रत्युद्गतो हर्षाद् अवतीर्णं मृगेन्द्रतः

अतुष्यद् अस्मद् स्नेहेन शबर अधिपतेः परम्

अहो बत नृशंसस्य पापम् आपतितं मम

एवं मे पूर्व पत्नी एषा भगिनी ते भवान् अपि

तद् आलोक्य च सो ऽकस्मान् मद् वधू वाहनः तदा

ततो ऽक्षयेण देहेन यशसा च विराजितम्

इति आकर्ण्य कथां किल देवी यौगन्धरायणस्य मुखात्

एवं सकल जगत्त्रय हृदय चमत्कार कारि चरितानाम्

अथ अ लब्ध अमृत रसान् नागान् वैरी हरेर् वरात्

ददर्श रुधिर आसार सिक्तम् वध्यशिला तलम्

कृतार्थ मानी मुदितः प्रतस्थे शबरः ततस्

प्रभोः पुलिन्दक आख्यस्य देवीं पूजयतो ऽन्तिकम्

जातिस्मरो अस्मि अहम् सर्वं पूर्व जन्म स्मरामि तत्

विलसत् विस्मय औत्सुक्य साध्वसम् पश्यतश् च ताम्

एताम् अङ्के सदा कृत्वा विपिनेन भ्रमन्न् अहम्

लताभिः कीर्ण कुसुमम् भृङ्गी संगीत सुन्दरम्

जगाम स महा सत्त्वः वृद्धिं जीमूतवाहनः

मलय अचलात् अगच्छन् निज निलयम् तुहिन शैल तटम्

वेला वनम् विनिर्मुक्त वैनतेय भयम् ततः

अचिरेण एव जातो ऽहं भू तले वणिजां कुले

शापश् च प्राप्त पर्यन्तः स शार्वः सहसा स्मृतः

किं गृहे अद्या अपि पुत्र इति प्रीत्या इव ब्रुवती हितम्

मद् स्नेह त्यक्त राज्येन समं शबर भूभृता

आगतो ऽस्मि च मातङ्ग मुक्ता हेतोः इदं वनम्

सर्वैः पुरस्कृतः तत्र प्रविश्य प्राभृतं च तत्

जातिस्मरो दान वीरः सर्व भूत हितः सुतः

एकम् एकं प्रतिदिनं नागं ते प्रेषयामि अहम्

अथ अवतीर्य सिंहात् सा पुष्पाणि उच्चित्य कन्यका

मया अपि पुत्र गन्तव्यं का हि वृद्धस्य मे स्पृहा

क्व स ते सुहृद् आनीय तावन् मे दर्श्यताम् इति

राज्यं त्यक्त्वा तु गन्तव्यम् इतः क्वापि वनं मया

इदम् आनीतम् अमृतं मुक्त्वा अम्बाम् मम गृह्यताम्

निजगाद निज अभीष्ट सिद्ध्यै जीमूतवाहनः

तेन अहि रिपुम् आयान्तं मत्वा जीमूतवाहनः

अन्विष्यामि द्रुतं तावत् कदाचित् तम् अवाप्नुयाम्

इति पृष्टवतीं तां च शबरः प्रत्युवाच सः

मम अवर्तत तद् कालम् न जाने हृदयं कथम्

अत्रा अन्तरे च हृष्टं तं दृष्ट्वा जीमूतवाहनम्

विद्याधर श्रीः नभसा प्रणाम अर्थम् इव आगता

अशेषम् अटवी राज्यम् रत्न उपायन दायिना

बुद्ध्वा अभ्यनन्दत् तं बन्धु जनः जीमूतवाहनम्

तत् त्वद् आकृतिः एषा चेत् तादृशेन न युज्यते

कन्या आगत्य सरः पद्मानि अवचेतुम् प्रचक्रमे

द्वीप अन्तरम् गतो ऽभूवं वणिज्यायै तद् आज्ञया

इति उक्तः तेन धीरेण कल्पवृक्षो ववर्ष सः

ततः सहजया साकं सर्व भूत अनुकम्पया

स ददर्श तुषाराद्रि राज पुत्रीम् इव अपराम्

त्वां च दृष्ट्वा अधुना आत्मीयः देवि प्राण प्रदः सुहृत्

रेजतुः प्रतिमे तस्या मणि पर्यङ्क पार्श्वयोः

स आश्चर्यः तत् द्रुतं गत्वा मम पित्रे अब्रवीत् जनः

तत् श्रुत्वा शङ्खचूडो ऽपि धैर्याद् एतद् उवाच तम्

मम इति मोह एक वशम् येन विश्वम् अधस् कृतम्

प्रशंसन् शबर अधीश सौहार्दम् च उत्सवम् व्यधात्

तद् दर्शनात् च किं नु एतत् इति तार्क्ष्यो विसिस्मिये

शशाङ्केन इव गर्भ स्थ काम प्रेम उपगामिना

कः त्वम् किम् ईहसे किं च माता त्वां शोचति इति तम्

सुख शय्या आगता मध्ये मन्दिरस्य रराज सा

अ दरिद्राम् कुरुष्व एताम् पृथिवीम् अखिलां सखे
उवाच तं च शबरं प्रेर्यमाणा मनोभुवा

जन्म अन्तर कथाम् तावत् शंस एताम् कौतुकं हि मे

पौर नारी जन उत्पक्ष्म लोचन आश्चर्य दायिभिः

विसृष्टः तेन च ययौ शङ्खचूडो रसातलम्

पृष्ठे तया पतितया क्रुद्धो माम् अशपत् मुनिः

अन्य जन्मनि अपि इति उक्त्वा हृदि कृत्वा च शंकरम्

तद् दृष्ट्वा जीवित फलम् पूर्णं मत्वा च मद् पिता

न च अपि अहम् गमिष्यामि कथां कुल कलङ्कि ताम्

अभिनन्दित वाक्यः च ताभ्यां हृष्टः तदा एव सः

अन्तकाले नमस्कर्तुं गोकर्ण आख्यम् उमापतिम्

भार्या मित्त्रे इमे एव भूयास्तां स्मरतो मम

एतन् नाग वचः श्रुत्वा गत्वा च क्षीर वारिधिम्

परस्पर उपकारेषु सर्वकालम् अ तृप्तयोः

कृत्स्नम् एक पदे नष्टं नाग लोकम् अमन्यत

तुष्टश् च तस्मै मद् पित्रा दापितः सहसा एव च

व्यर्थं वहति तत् कामः कोदण्डम् इति मे व्यथा

सूनोर् गर्भ अभिषेकाय बभार कलशौ इव

अन् अन्य सदृशीम् तां च कृत पाद अभिवन्दनाम्

पुरुषेण पृथु उत्तुङ्गम् प्रापय्य एकम् शिला तलम्

तपस्वि लङ्घन त्रासात् तस्या मध्येन गच्छतः

मोचितः स्वर्ण लक्षेण स मया वध निग्रहात्

तत् कुत्र नीतः तार्क्ष्येण क्षणे ऽस्मिन् स भविष्यति

हृत स्वम् अनयन् बद्ध्वा स्व पल्लीम् चण्डिका गृहम्

तद् प्रीति प्रत्ययात् तस्थौ धृतिम् आलम्ब्य मद् पिता

इति वासुकिना प्रोक्तः तथा इति गरुडो ऽन्वहम्

परिचर्या पराम् शंभोः कन्यका भाव वर्तिनीम्

ताम् अहं ते प्रयच्छामि मम इच्छाम् मा अन्यथा कृथाः

किम् अन्यत् स्याद् उदाराणां धनं प्राण अधिक प्रियम्

प्रणम्य आत्मानम् आवेद्य ताम् अवोचत् कृत आदराम्

कालेन अथ प्रवृद्धं माम् अग्रहीत् चिबुके जरा

अकरोज् ज्ञात वृत्तान्तः पिता मम महा उत्सवम्

सुहृत्सु ना एव तृप्यन्ति प्राणैर् अपि उपकृत्य ये

तत्र अपश्यत् च पुरुषं युवानं विग्नम् आगतम्

एतत् श्रुत्वा प्रबुद्धस्य तस्य कालेन च आत्मजः

तुष्टो ऽस्मि ते वरं कंचिद् वृणीष्व इति आदिदेश तम्

स पप्रच्छ ततः सो ऽपि तस्मै वृत्तान्तम् अब्रवीत्

स च एवम् अथ शक्रेण गदितो ज्ञात वस्तुना

एकदा च श्वशुर्येण स मित्त्रावसुना सह

देश अन्तर गतेन प्राच् प्राप्तः कृच्छ्र एक बान्धवः

धनुः द्वितीयः प्रययौ गजान् हन्तुं हिमाचलम्

को हि निर्व्याज मित्त्राणाम् चरितं चिन्तयिष्यति

कः त्वम् किं च आगतः असि एताम् भूमिम् अत्यन्त दुर्गमाम्

तद् बुद्ध्वा आगत्य विनता तनयः गरुडः तदा

तद् कालम् पुष्प वृष्टिः च निपपात नभस्तलात्

ततो दुर्वार वीर्यस्य सद्यस् तस्य विचिन्त्य सः

तत्र प्रत्युपकार अर्थम् चिन्तयन् प्राभृतं मम

अतिष्ठं तनयाम् एतां हर पूजा पराम् वहन्

ततश् च साक्षाद् आगत्य देव्या सिक्तो ऽमृतेन सः

औद्धत्येन अमुना पाप गच्छ सिंहो भविष्यसि

शान्तम् एतन् महा सत्त्व मा स्मा एवम् भाषथाः पुनः

अतो ऽहं गरुड आहार हेतोः वध्यशिलाम् इमाम्

जीमूतवाहनो गत्वा तं कल्पद्रुमम् अब्रवीत्

मदन आवेश वशगा शबर ईशम् तम् अभ्यधात्

ततश् च अधस् स्थितः तत्र क्रीडन् गौर्या समं हरः

तथा पक्षि इन्द्र कार्यं ते यथा मूढैर् न भुज्यते

चक्षुषोः पूर्व पुण्यानाम् मूर्ता परिणतिर् मम

वष्टभ्य आनायितम् राज्ञा तम् एव शबर अधिपम्

हिमाचले गतश् च एताम् सुतां पृष्ठेन वक्ष्यसि

नागः साधो न तावत् त्वं ब्रूहि तत् को भवान् इति

इति व्याध इन्द्र वचनैः सद्यो अपहृत मानसा

तार्क्ष्यः प्रववृते भोक्तुं तान् निपत्य पुनः पुनः

रहस्यं परमं च एतत् अलम् उक्त्वा अत्र विस्तरम्

तत् श्रुत्वा एव स जीमूतवाहनो ऽपि जगाद तम्

इति उक्तः तेन स प्रीतः तार्क्ष्यः भूत अनुकम्पिना

ततः कल्पद्रुमो ऽवादीद् राजन्न् उत्पत्स्यते तव

मेनिरे निष्प्रभाव त्वात् जेतुम् सुकरम् एव ते

अयं च शबर अधीशः स्वयंवर सुहृद् मया

जन्म अन्तरे ऽपि मे सख्यम् अनेन वणिजा अस्तु इति

अथ वासवदत्ताया वत्स ईश हृदय उत्सवः

ततः पराक्रम प्रीतः देवः तत्र स्वयं हरिः
निधाय मयि पल्लीं स्वां प्रायात् स शबर अधिपः

अनन्तरं यथा यत्नात् शबर अधिपतेः इदम्

ततः पुत्र प्रथा बद्ध मूलम् राज्यं स मत्सराः

इति वाच् सुधया सा माम् आनन्द्य विरता अभवत्

देह मात्र कृते मोहः कीदृशो महताम् अपि

पितरं तम् उवाच एवम् धीरो जीमूतवाहनः

कला

नाग लोक क्षयात् स्व अर्थः तव एव हि विनश्यति

प्रभृष्ट गर्भिणी गर्भम् अभूत् क्षपित पन्नगम्

ततः सत् पुत्र स आनन्दाः सु कलत्र मनोरमाः

क्लीबेन अभ्यर्थिता का इयम् स्व कुल क्षय साक्षि ता
तत्र गतो ऽस्मि वचनं शृणु

नारदः प्राह धर्म आत्मा आवयोः मध्यतस् स्थितः

तस्य एवम् वर्तमानस्य कन्या कमल लोचना

स्थितां ताम् आह राजा असौ वत्से किं त्वं करिष्यसि

एवम् उक्तं तमो नाशं तद् क्षणात् च जगाम वै

अप्रमेयो विभुः विष्णुः गोविन्दः कमल ईक्षणः

पुरा तद् अर्थम् अनिशम् तपः तप्त्वा वर अङ्गना

आगमिष्यामि ते राजन् श्वः प्रभाते गृहं तु इति

मुनि श्रेष्ठम् न पश्यामि नारदं पर्वतं तथा

कृत्वा नृप इन्द्रः ताम् कन्यां हि आदाय प्रविवेश ह

ब्राह्मण आदीन् च वर्णान् च स्व स्व कर्मणि अयोजयत्

संभ्रान्त मानसा तत्र प्रवात कदला यथा

तस्य कन्या विशाल अक्षा श्रीमती नाम नामतः

ऋषि शापः न च एव आसीत् अन्यथा च वरो मम

ताम् ऐच्छत् सः अपि भगवन्त् नौ आह जनाधिपः

अलंकृतां मणि स्तम्भैः नाना माल्य उपशोभिताम्

नारदः पर्वतः च एव चिरं ज्ञात्वा विचेष्टितम्

अंबरीषस्य जननी नित्यं शौच समन्विता

अभवत् नृप शार्दूले तस्मिन् राज्यं प्रशासति

कन्या तम् आह मालां वै पञ्च रूपाम् अनुत्तमाम्

अंबरीषस्य माहात्म्यं मायावि त्वम् च वै हरेः

माल्य दान आदिकम् सर्वं स्वयम् एवम् अचीकरत्

यत्र आसीनौ महात्मानौ तत्र आगम्य स्थिता तदा

तस्य अहम् अग्रजः पुत्रो राम नामा भवामि अहम्

त्वया दत्तं च न इष्यामि गच्छ शक्र यथासुखम्

आगतः अहम् जगन्नाथ कर्तुम् अर्हसि मे प्रियम्

कामवान् अपि भावः अयम् मुनि वृत्तिः अहो किल

सा दृष्ट्वा तु वरं वव्रे पुत्रो मे वैष्णवो भवेत्

तथा इति उक्त्वा ततो भूयः श्वो यास्याव इति स्म ह

इति उक्तः पुरुषो विष्णुः पिधाय श्रोत्रम् अच्युतः

यज्ञ होम अर्चनैः च एव तर्पयामि सुर उत्तमान्

कृष्ण विष्णो जगन्नाथ सर्व लोक नमस्कृतैः

राजा उवाच

पालयामास हृष्ट आत्मा विशेषेण जनाधिपः

माया योगेन तस्मात् त्वा तमो हि अभिभविष्यति

यथावत् श्रोतुम् इच्छामः सूत वक्तुं त्वम् अर्हसि

माङ्गल्यैः विविधैः सर्वाम् अयोध्याम् ध्वज मालिनीम्

सुतां कमल पत्त्र अक्षाम् प्राह राजा यशस्विनीम्

अम्बरीषः च मद् भक्तः तथा एतौ मुनि सत्तमौ

पालयामास पृथिवीं विष्णोः आज्ञा पुरःसरः

मायां विष्णोः विनिन्द्य एव रुद्र भक्तौ बभूवतुः

सार्वभौमो महा तेजाः स्व कर्म निरतः शुचिः

तौ उभौ मुनि शार्दूलौ धिक्कृतौ अति दुःखितौ

माया न कार्या विद्वोभिः इति आहुः प्रेक्ष्य तं हरिम्

तौ उभौ सह धर्म आत्मा प्रणिपत्य भय अर्दितः

भूम्याः आलेपन आदीनि हविषां पचनं तथा

श्री भगवन्त् उवाच

अंबरीष उवाच

नृपं प्रति ततस् चक्रम् विष्णोः प्रादुरभूत् क्षणात्

ब्रूहि धर्म भृताम् श्रेष्ठ सर्व लक्षण शोभिता

कृत्वा च नगरीं राजा मण्डयामास तां सभाम्

रहसि त्वां प्रवक्ष्यामि नमः ते भुवनेश्वर

देव गन्धर्व संघैः च स्तूयमानः समन्ततः

नारदः प्रणिपत्य अग्रे प्राह दामोदरं हरिम्

हरेः अग्रे महाभागा सुष्वाप पतिना सह

त्राहि त्राहि इति गोविन्दं भाषमाणौ भय अर्दितौ

पर्वतो ऽयं मुनिः श्रीमान् ते भृत्यः तपोनिधिः

गृहे गृहे हरिः तस्थौ वेद घोषः गृहे गृहे

तस्मै कन्यां प्रयच्छामि न अन्यथा शक्तिः अस्ति मे

तम् आह भगवन्त् विष्णुः किं ते हृदि चिकीर्षितम्

आदिदेवः क्रिया आनन्दः परमात्मा आत्मनि स्थितः

गोलाङ्गूल मुखम् यद्वत् मुखम् भाति तथा कुरु

सर्व आभरण संयुक्तम् पीत अम्बर धरम् प्रभुम्

समासीनौ महात्मानौ कन्या अर्थम् मुनि सत्तमौ

तथा इति उक्त्वा ददौ तस्यै फलम् एकं जनार्दनः

अम्बरीषः च राजा असौ परिपाल्य च मेदिनीम्

वानर आनन वत् भाति पर्वतस्य मुखं यथा

हन्ति इति श्रूयते लोके धार्मिकस्य महात्मनः

सर्व आभरण संयुक्तम् अतसी पुष्प संनिभम्

करिष्यामि महा प्राज्ञैः शृणु नारद मे वचः

प्रविश्य नगरीं रम्याम् अयोध्याम् पर्यपालयत्

तेन च आत्मानम् अत्यर्थम् यथावत् त्वम् च वेत्स्यसि

जातं दृष्ट्वा पिता पुत्रं क्रियाः सर्वाः चकार वै

त्वम् एव नूनं गोविन्द कन्यां तां हृतवान् असि
शाखामृग आननम् दृष्ट्वा नारदं पर्वतं तथा

चक्रपाणिः अहम् नित्यं चतुर् बाहुः इति स्थितः

प्रणिपत्य हृषीकेशं वाक्यम् एतत् उवाच ह

त्वम् आदिः त्वम् अनादिः त्वम् अनन्तः पूरुषः प्रभुः

पालयिष्यामि पृथिवीं कृत्वा वै वैष्णवं जगत्

तत् सर्वम् ते प्रदास्यामि भक्तः असि मम सुव्रत

निवारितं हरेः चक्रम् यथापूर्वम् अतिष्ठत

मन्त्रिषु आधाय राज्यं च तप उग्रं चकार सः

एवम् उक्त्वा मुनिः हृष्टः प्रणिपत्य जनार्दनम्

मायावी तस्करो नूनं स्वयम् एव जनार्दनः

विष्णु लोकम् ततो गत्वा नारायण जगत्पते

त्रिशङ्कोः दयिता भार्या सर्व लक्षण शोभिता

गच्छ शीघ्रम् अयोध्याम् वै नारदस्य वै

सूत उवाच

गन्ध आदि पेषणम् च एव धूप द्रव्य आदिकम् तथा

मायाविनो महात्मानो बहवः सन्ति सत्तमाः

वासुदेव हृषीकेश पद्मनाभ जनार्दन

उभौ देव ऋषि सिद्धौ तौ उभौ ज्ञान विदाम् वरौ

किं पश्यसि च मे ब्रूहि करे किं वा अस्य पश्यसि

पर्वतः अपि मुनिः ताम् वै चकमे मुनि सत्तमाः

शृण्वतोः उभययोः तत्र प्राह दामोदरो वचः

योग ध्यान परौ शुद्धौ यथापूर्वं व्यवस्थितौ

अश्वमेध शतैः इष्ट्वा वाजपेय शतेन च

प्रियं भवद्भ्यां कृतवान् सत्येन आत्मानम् आलभे

यथा त्वं देवदेवस्य भवस्य परमात्मनः

एवम् उक्तौ मुनि श्रेष्ठौ नृपम् ऊचतुः उल्बणौ

तौ उभौ आगतौ दृष्ट्वा प्रणिपत्य यथाविधि

त्वां प्रपन्नः अस्मि गोविन्द जय देवकी नन्दनैः

कन्या सिद्धिः अहो प्राप्ता हि आवयोः इति वेगितौ

शुद्ध जाम्बूनद निभम् ब्रह्म विष्णु शिव आत्मकम्

अनयोर् मध्यतस् तु एकम् ऊन षोडश वार्षिकम्

यः पठेत् शृणुयात् वा अपि श्रावयेत् वा अपि मानवः

बाहु द्वयम् च पश्यामि इति आह कन्या शुचि स्मिता

नारायण परः नित्यं विष्णु भक्तान् अकल्मषान्

त्वया मे संविदं तत्र तथा इति उक्त्वा जगाम सः

वैष्णवान् पालयिष्यामि निहनिष्यामि शात्रवान्

ब्रूहि इति आह च विश्वात्मा मुनिः आह च केशवम्

न अतृणा भूमिः न दुर्भिक्ष आदिभिः युता

पद्म आकार करम् तु एनम् पद्म आस्यम् पद्म लोचनम्

गच्छ इन्द्रैः मा कृथाः तु अत्र मम बुद्धि विलोपनम्

एवम् उक्ता तु सा कन्या स्त्रीभिः परिवृता तदा

मुनयः च तथा सर्वे भृगु आद्याः मुनि सत्तमाः

सु नासम् पद्म हृदयम् पद्मनाभं श्रिया वृतम्

पूर्ववत् पुरुषम् दृष्ट्वा मालां तस्मै ददौ हि सा

इन्द्रो अहम् अस्मि भद्रं ते किं ददामि वरं च ते

अथ अपरः ब्रह्म वर आत्मजः हि त्रैविद्य विद्यः भगवान् महात्मा

इति उक्त्वा जग्मतुः तस्मात् मुनी नारद पर्वतौ

न करिष्याव इति उक्त्वा प्रतिज्ञाय च तौ ऋषी

अंबरीषस्य राज्ञो वै पर्वतः च महामतिः

भक्ति प्रियः ऽहं सततं तस्मात् दातुम् इह आगतः

सभा च सा भूपतेः समृद्धा

कव्य वाहः कपाली त्वं हव्यवाहः प्रभञ्जनः

रहसि आहूय धर्म आत्मा मम देहि सुताम् इमाम्

धनुष्मान् पुरुषः को ऽत्र तां हृत्वा गतवन् किल

प्रियं हि कृतवन् अद्य मम त्वं पर्वतस्य हि

न अन्या गतिः त्वद् अन्या मे त्वम् एव शरणं मम

अंबरीषो महा तेजाः पालयामास मेदिनीम्

शङ्ख चक्र गदा पद्म धारयन्तम् चतुर्भुजम्

भवद्भ्यां किम् इदम् तत्र कृतं बुद्धि विमोह जम्

श्रीमती नाम विख्याता सर्व लक्षण संयुता

न अहम् त्वम् अभिसंधाय तप आस्थितवन् इह

अर्चयामास गोविन्दं गन्ध पुष्प आदिभिः शुचिः

अद्य प्रभृति देहान्तम् आवाम् कन्या परिग्रहम्

योग निद्रा समारूढम् शेष पर्यङ्क शायिनम्

तथा कुरु जगन्नाथ मम चेद् इच्छसि प्रियम्

आहूय पश्चात् अन्यस्मै कन्यां त्वं दत्तवन् असि

पर्वतस्य मया विद्वन् गोलाङ्गूल मुखम् तव

त्राहि नौ पुण्डरीकाक्ष नाथो ऽसि पुरुषोत्तम

को ऽत्र दोषः ते विभो नारायण जगत्पते

अनयोः अस्य च तथा हितं कार्यं मया अधुना

अंबरीष इति ख्यातो लोके समभवत् प्रभुः

रामो दाशरथिर् भूत्वा न आत्म वेदि ईश्वरः ऽभवत्

मुनि श्रेष्ठौ भयात् मुक्तौ प्रणिपत्य जनार्दनम्

मुनि श्रेष्ठौ समायातौ गूह स्व आत्मानम् अत्र वै
वासुदेवं प्रति तदा जग्मतुः भवनम् हरेः

तौ उभौ प्रणिपत्य अग्रे कन्यां तां श्रीमतीं शुभाम्

शुभ लक्षण सम्पन्नम् चक्र अङ्कित तनूरुहम्

स्त्रीभिः परिवृतां दिव्यां श्रीमतीं संश्रितां तदा

मान अर्थम् अम्बरीषस्य तथा एव मुनि सिंहयोः

ऋषय ऊचुः

पाणिं स्थितम् अमुम् तत्र पश्यामि शुभ मूर्धजम्

दौरात्म्यं तत् नृपस्य एव मायां हि कृतवन् असौ

आजगाम स विश्वात्मा सर्व लोक नमस्कृतः

त्वं च पर्वत मे वाक्यं शृणु वक्ष्यामि यत् प्रभो

रेखा अङ्कित कटि ग्रीवम् रक्त अन्त आयत लोचनम्

एवम् उक्ते मुनिः प्राह नारदः संशयं गतः

वासुदेव परौ नित्यम् उभौ ज्ञान विदाम् वरौ

ततो राजा प्रणम्य असौ नारदं पर्वतं तथा

ततः प्रहस्य गोविन्दः सर्वान् उत्सार्य तं मुनिम्

इति उक्तः मुनि शार्दूलः ताम् ऐच्छत् नारदः द्विजाः

श्रुतम् एतत् महा बुद्धे तत् सर्वम् वक्तुम् अर्हसि

उभौ भवन्तौ कन्यां मे प्रार्थयानौ कथं तु अहम्

अंबरीषो महा तेजाः कन्या इयम् वाम् वरम्

श्रीमती सा समुत्पन्ना सा गता च तथा हरिम्

अंबरीषस्य पुत्रस्य नप्तुः पुत्रो महा यशाः

श्रूयतां मुनि शार्दूलाः चरितम् तस्य धीमतः

ऐक्ष्वाकुर् अंबरीषो वै वासुदेव परायणः

शार्ङ्ग चक्र गदा पाणिः खड्ग हस्तः जनार्दनः

ताम् आदाय गतो विष्णुः स्व स्थानम् पुरुषोत्तमः

वीक्षमाणा मुनि श्रेष्ठौ नारदं पर्वतं तथा

नम्र चाप अनुकरण पटु भ्रू युग शोभितम्

पाणिभ्यां प्राह भगवान् भवद्भ्यां किम् उदीरितम्

ततः प्रहस्य भगवान् स्व रूपम् अकरोत् हरिः

दीर्घ बाहुम् विशाल अक्षम् उत्तमम्

शुभा पद्मावती नित्यं वाचा नारायणैः इति वै

ततः प्रणम्य मुदितो राजा नारायणं प्रभुम्

नित्यं तस्य हरेः चक्रम् शत्रु रोग भय आदिकम्

लोकनाथ परानन्द नित्यं मे वर्तते मतिः

नारायणं महात्मानं ब्रह्माण्ड कमल उद्भवम्

एवम् उक्तौ मुनि श्रेष्ठौ परस्परम् अनुत्तमौ

तां तथा न अहम् ऐच्छम् वै भवद्भ्यां विदितं हि तत्

कर्ण मूले तम् आह इदम् वानर त्वम् कृतं मया

विमोह्य नौ स्वयं बुद्ध्या प्रतार्य सुर सत्तमैः

सर्व आभरण सम्पन्नम् अतसी पुष्प संनिभम्

अंबरीषं समासाद्य शापेन एनम् अयोजयत्

आवयोः एकम् एषा ते वरयतु एव माचिरम्

सा प्राह पितरं त्रस्ता इमौ तौ नर वानरौ

ऐरावतम् इव अचिन्त्यम् कृत्वा वै गरुडं हरिः

श्रोतव्यम् अस्ति भगवन्त् नाथैः नारायण प्रभो

विभक्त त्रिवली व्यक्तम् नाभि व्यक्त शुभ उदरम्

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे श्रीमत्याख्यानं नाम पञ्चमो ऽध्यायः

अंबरीषो महा तेजाः पूजयामास ताव् ऋषी

भक्षयामास संहृष्टा फलं तद् गत मानसा

सूत उवाच

निर्गतौ शोक संतप्तौ ऊचतुः तौ परस्परम्

तौ आगतौ समीक्ष्य अथ राजा संभ्रान्त मानसः

प्रसीद लोकनाथ ईशैः मम नाथ जनार्दन

स्वयं शक्र इव आसीनः तम् आह नृप सत्तमम्

श्रीमान् दशरथो नाम राजा भवति धार्मिकः

का इयम् राज्ञ् महाभागा कन्या सुर सुता उपमा

मालां हिरण्मयीं दिव्याम् आदाय शुभ लोचना

ततो नादः समभवत् किम् एतत् इति विस्मितौ

स्वस्थौ भवन्तौ तिष्ठेतां यथा कन्या अर्थम् उद्यतौ

ततः संत्रस्त सर्व अङ्गौ धावमानौ महा मुनी

एवम् अस्तु यथेच्छं वै चक्रम् एतत् सुदर्शनम्

दत्तो नृपाय रक्षा अर्थम् न अस्ति तस्य अन्यथा पुनः

कियन्तो बाहवः तस्य कन्ये ब्रूहि यथातथम्

कर संमित मध्य अङ्गाम् पञ्च स्निग्धाम् शुभ आननाम्

तत्र मे दक्षिणो बाहुर् भरतो नाम वै भवेत्

चक्र वित्रासितम् घोरं तौ उभौ तमो ऽभ्यगात्

प्राह तां प्रेक्ष्य भगवान् नारदः स स्मितः तदा

न्यस्त आसना माल्यवती सु बद्धा ताम् आययुः ते नरराज वर्गाः

वृत्तं तस्य निवेद्य अग्रे नारदस्य जगत्पते

सत्त्वेन सर्वगं विष्णुं सर्व देव नमस्कृतम्

तथा इति उक्त्वा स गोविन्दः प्रहस्य मधुसूदनः

तद् कौतुक समाविष्टा स्वयम् एव चकार सा

पृष्ठतस् चक्रम् आलोक्य तमस् राशिम् दुरासदम्

संभ्रान्त मानसाम् तत्र वेपतीं कदलाम् इव
परार्ध्य आस्तरण उपेतैः दिव्यैर् भद्रासनैर् वृताम्

प्रोवाच भगवान् विष्णुः शृणुतां म इदम् वचः

दुहित्री इयम् मम विभो श्रीमती नाम नामतः

ऋषि शाप आदिकम् दुःखं शत्रु रोग आदिकम् तथा

सायं प्रातः पठेत् नित्यम् विष्णोः सायुज्यम् आप्नुयात्

इति उक्तौ प्रणिपत्य एनम् ऊचतुः प्रीति मानसौ

लोक ताप भये भीत इति मे धीयते मतिः

असूत सा सत् आचारम् वासुदेव परायणम्

नारदः पर्वतः च एव यस्मात् आवाम् इह आगतौ

त्वदीयो नृपतिः श्रीमान् अम्बरीषः महीपतिः

ततः कालेन सा देवी पुत्रं कुल विवर्धनम्

पालयामास पृथिवीं सागर आवरणाम् इमाम्

जय देव जगन्नाथ पाहि मां पुष्करेक्षण

पर्वतो ऽपि तथा प्राह तस्य अपि एवम् जगाद सः

त्वया उक्तम् च करिष्यामि गच्छ सौम्य यथागतम्

वक्षस् स्थले ऽस्य पश्यामि करे कार्मुक सायकान्

राग हीनाः प्रजा नित्यं सर्व उपद्रव वर्जिताः

दन्त पङ्क्तिभिः अत्यर्थम् कुन्द कुड्मल संनिभैः

ततः सा कन्यका भूयः प्रणिपत्य इष्टदेवताम्

दीर्घ बाहुम् सु पुष्ट अङ्गम् कर्ण अन्त आयत लोचनम्

संवत्सर सहस्रम् वै जपन् नारायणम् प्रभुम्

तथा भवामि अहम् विष्णो तव देव जनार्दन

तत्र नारायणो देवः ताम् आह पुरुषोत्तमः

हसन्तं मां समालोक्य दक्षिणं च प्रसार्य वै

मम नारायणो नाथः तम् नमामि जगत्पतिम्

किम् इच्छसि वरं भद्रे मत्तस् त्वम् ब्रूहि भामिनि

तस्थौ ताम् आह राजा असौ वत्से किं त्वं करिष्यसि

गरुड उपरि सर्वात्मा नील अचलः इव अपरः

तमसा कालरुद्र आख्यम् रजसा कनक अण्ड जम्

दिव्यम् आसनम् आदाय पूजयामास तौ उभौ