tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
त्वम् अग्ने व्रत पाः असि इति ब्रूयाद् यदि मुष्टी वाचं वा विसृजेत्

तत एव एनम् अनुप्रयुज्येरन्

स्वाहा यज्ञं मनसा इति द्वे

स्वाहा उरोः अन्तरिक्षाद् इति द्वे

यं कामयेत तपस्वी स्याद् इति तं प्रातर् दीक्षयेत्

चनसित इति ब्राह्मणम् आमन्त्रयीत

ब्राह्मणेन च एव क्षत्रियेण वा वैश्येन वा सम्भाषेत

यद्य् एनं शूद्रेण संवाद उपपद्येत एतेषाम् एव एकम् ब्रूयाद् इमं नु विचक्ष्व इति

उत्थाय कृष्णाजिनं प्रतिमुञ्चति

अथ एनम् आवेदयत्य् अदीक्षिष्ट अयम् ब्राह्मणो ऽसाव् आमुष्यायणो ऽमुष्य पुत्रो ऽमुष्य पौत्रो ऽमुष्य नप्ता अमुष्याः पुत्रो ऽमुष्याः पौत्रो ऽमुष्या नप्ता इति

स एतद् व्रतं चरति

यः कश्चन दीक्षेत ब्राह्मण इत्य् एव एनम् आवेदयेत्

विचक्षण इति राजन्य वैश्यौ इति विज्ञायते

स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याम् इति द्वे

अथ अङ्गुलीः न्यञ्चति

चमसं व्रत प्रदानम् अभिमन्त्रयत उरु व्यचाः असि जन धाः सपत्नो मा पाहि अस्य यज्ञस्य उदृचः

स्वाहा यज्ञं वातात् आरभे इति मुष्टी करोति

त्रिर् उपांशु त्रिर् उच्चैः

ततो वाचं यच्छत्य् आ नक्षत्राणाम् उदयात्

परिह्वालं मानुषीं वाचं वदति चनसितं विचक्षणं वा अनुषजन्
राज्ञः तस्य अग्र्य महिषी प्राणेभ्यः अपि गरीयसी

धान्य पर्वत वत् सर्वम् आवाहन विधानकम्

सा च लीलावती वेश्या कालेन महता अपि च

तन्मयः असि महा शैलैः पाहि संसार सागरात्

चतुर्भिः मध्यमः प्रोक्तो भाराभ्याम् अधमः स्मृतः

ईश्वर उवाच

तया दत्तः चतुर्दश्याम् गुरवे लवणाचलः

अतिरूपेण सम्पन्ना घटयित्वा विना भृतिम्

चन्द्र तारा अर्क संकाशम् अधिरुह्य अनुजीविभिः

कस्मात् च विपुलं तेजो मद् शरीरे सदा उत्तमम्

लक्ष्मी वत् दिव्य रूपेण निर्जिता अमर सुन्दरी

उज्ज्वालिताः च तद् पत्न्या सौवर्ण अमर पादपाः

धान्य पर्वत वत् सर्वम् आसाद्य अमर संयुतम्

तथा इति सत्कृत्य स धर्म मूर्तिः वचः वसिष्ठस्य ददौ च सर्वान्

तस्य भानुमती नाम भार्या त्रैलोक्य सुन्दरा

सप्त द्वीप पतिः जातः सूर्य अयुत सम प्रभः

आसीत् पुरा बृहत्कल्पे धर्म मूर्तिः जनाधिपः

कृत्वा तु गुरवे दद्यात् मध्यमम् पर्वत उत्तमम्

यस्य प्रदानात् विष्णु अर्क रुद्राः तुष्यन्ति सर्वदा

भगवन्त् केन धर्मेण मम लक्ष्मी अनुत्तमा

यस्मात् कृतम् तत् परिकर्म रात्रौ अनुद्धताभ्याम् लवणाचलस्य

सौभाग्य अमृत सारः अयम् पर्वतः शर्करा युतः

ऋत्विग्भ्यश् चतुरः शैलान् इमान् मन्त्रान् उदीरयन्

भवन्ति शतशो येन शत्रवः च अपराजिताः

शूद्रः सुवर्णकारः च नाम्ना शौण्डः अभवत् तदा

अष्टाभिः शर्करा भारैः उत्तमः स्यात् महा अचलः

हरिचन्दन संतानौ पूर्व पश्चिम भागयोः

यः असौ सुवर्णकारः तु दरिद्रः अपि अतिसत्त्ववान्

नृप कोटि सहस्रेण न कदाचिद् सः मुच्यते

ईश्वर उवाच

यः कुर्यात् किमु मुनि पुंगवैः इह सम्यक् शान्त आत्मा सकल गिरि इन्द्र सम्प्रदानम्

सर्व पाप विनिर्मुक्ता जगाम शिव मन्दिरम्

दुःस्वप्नं प्रशमम् उपैति पठ्यमानैः शैल इन्द्रैः भव भय भेदनैः मनुष्यैः

शृणोति भक्त्या अथ मतिं ददाति विकल्मषः सः अपि दिवं प्रयाति

कदाचिद् आस्थान गतः पप्रच्छ स पुरोधसम्

प्राच् मुखः वेदमूर्तिः तु हंसः स्यात् विपुल अचले

विष्कम्भ पर्वतान् कुर्यात् तुरीय अंशेन मानवः

निवेश्यौ सर्व शैलेषु विशेषात् शर्कराचले

यया सुवर्णकारस्य तरवो हेम निर्मिताः

यथा इच्छा रूप धारी च मनुष्यः अपि अपराजितः

कृत्वा ताभ्याम् अ शाठ्येन गुरु शुश्रूषण आदिकम्

सम्यक् उज्ज्वालिताः पत्न्या सा इयम् भानुमती तव

हैमी सुपार्श्वे सुरभिः दक्षिण अभिमुखा भवेत्

भृत्यो लीलावती गेहे तेन हेम्ना विनिर्मिताः

अथ अतस् सम्प्रवक्ष्यामि शर्करा शैलम् उत्तमम्

धर्म कार्यम् इति ज्ञात्वा न गृह्णाति कथंचन

तस्मात् आनन्द कारी त्वं भव शैलेन्द्र सर्वदा

सोम सूर्य आदयः यस्य तेजसा विगत प्रभाः

मनोभव धनुस् मध्यात् उद्भूता शर्करा यतः

पुरा लीलावती नाम वेश्या शिव परायणा

दश नारी सहस्राणाम् मध्ये श्रीः इव राजते

गन्धमादन शृङ्गे तु धनदः स्यात् उदङ्मुखः

भोजनं शक्तितः कुर्यात् सर्व शैलेषु अ मत्सरः

मुरारेः लोकम् जगाम अमर पूज्यमानः

सह एव यानम् आतिष्ठेत् तत्र विष्णु प्रचोदितः

यो दद्यात् शर्करा शैलम् अनेन विधिना नरः

मन्दरे कामदेवः तु प्रत्यञ्च् वक्त्रः सदा भवेत्

सर्व पापैः विनिर्मुक्तः स याति परमं पदम्

सर्वत्र अक्षार लवणम् अश्नीयात् तद् अनुज्ञया

लीलावती गिरेः पार्श्वे परिचर्यां च पार्थिव

आयुस् आरोग्य सम्पन्नः यावत् जन्म अर्बुद त्रयम्

मन्दारः पारिजातः च तृतीयः कल्प पादपः

हेम वृक्ष आदिभिः सार्धं यथावत् विधि पूर्वकम्

एतत् वृक्ष त्रयम् मूर्ध्नि सर्वेषु अपि नियोजयेत्
रेवद् अस्य् ओषधीभ्यस् त्वा इति

धर्मो मनुष्याः

स्तोमो वा एतेषां भागः

विष्टम्भो असि इति

ऋषयो वा इन्द्रं प्रत्यक्षं न अपश्यन्

सो ऽबिभेद् इतरेभ्य ऋषिभ्यो मा प्रवोचद् इति

प्रेतिर् असि धर्मणे त्वा इति

देवेभ्य एव यज्ञं प्राह

ततो वसिष्ठ पुरोहिताः प्रजाः प्राजायन्त

ओषधीष्व् एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति

वज्रो वै षोडशी

तत् स्तोमभागानां स्तोमभाग त्वम्

अन्वितिर् असि संधिर् असि प्रतिधिर् असि इति

प्रजापतिर् वै सप्तदशः

न आभुः असि इति

लोकेष्व् एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति

प्रजा एव पशून् अनुसंतनोति

प्रजापतिम् एव अवरुन्द्धे

प्रावो ऽस्य् मिथुनम् एव करोति

बलम् एव तत् पितॄन् अनुसंतनोति

अभिजिद् असि इति

त्रयो वै लोकाः

ओजो ऽसि पितृभ्यस् त्वा इति

अथ इतरेभ्यः ऋषिभ्यो मा प्रवोच इति

वृष्टिम् एव अवरुन्द्धे

देवेभ्य एव यज्ञं प्राह

तन्तुर् असि प्रजाभ्यस् त्वा इति

प्रजा एव पशून् अनुसंतनोति

क्षयो वै देवाः

सो ऽब्रवीद् ब्राह्मणं ते वक्ष्यामि यथा त्वद् पुरोहिताः प्रजाः प्रजनिष्यन्ते

तं वसिष्ठ एव प्रत्यक्षम् अपश्यत्

व्यावृत्तो ऽसौ वज्रः

तस्मा एतान् स्तोमभागान् उवाच
नासा अग्र कमले स्थाप्य दग्ध अक्षः

स्नात्वा आचाम्य तनुं कृत्वा समभ्युक्ष्य अघमर्षणम्

शरासनं पाशुपतं तथा अस्त्रम् दण्डं च खट्वाङ्गम् अथ अपरे च

ब्राह्मणः शिव भक्तः च शिव ध्यान परायणः

कपाल माला आभरणम् सर्व वृश्चिक भूषणम्

अघोरेभ्यो ऽथ घोरेभ्यो घोर घोरतरेभ्यः शर्वेभ्यः सर्व शर्वेभ्यः नमः ते अस्तु रुद्र रूपेभ्यः

घोर घोरतरेभ्यः ज्वाला मालिनी शिखायै वषट्

अथ ॐ नमः शिवाय इति तनुं कृत्वा आत्मनः पुनः

होमः च पूर्ववत् सर्वः मन्त्र भेदः च कीर्तितः

अथ घोरेभ्यः सर्वात्म ब्रह्मशिरसे स्वाहा

एवं संक्षेपतः प्रोक्तम् अघोर अर्चा आदि सुव्रत

मन्त्र भेदः प्रभोः तस्य अघोर ध्यानम् एव च

पापैः अपि न लिप्येत पद्म पत्त्रम् इव अम्भसा

भावयेत् पूजयेत् च अपि वह्नौ होमं च कारयेत्

अथवा देवम् ईशानम् लिङ्गे सम्पूजयेत् शिवम्

शक्त्या अमृत मये ब्रह्मकलां तत्र प्रकल्पयेत्

अष्टत्रिंशत् कला देहम् त्रि तत्त्व सहितम् शिवम्

इत्थं ज्ञान क्रियाम् एवम् विन्यस्य च विधानतः

वज्रं गदां टङ्कम् एकम् च दीप्तं स मुद्गरम् हस्तम् अथ अस्य शंभोः

अष्ट पुष्प आदि गन्ध आदि पूजा स्तुति निवेदनम्

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे षड्विंशतितमो ऽध्यायः

अर्घ्यं गन्धं च पुष्पं च धूपं दीपं च सुव्रताः

वायुना प्रेर्य तत् भस्म विशोध्य च शुभ अम्भसा

देवं च तेन मन्त्रेण पूजयेत् प्रणवेन च

सहस्राक्षाय दुर्भेदाय पाशुपतास्त्राय हुं फट्

सिंह अजिन अम्बर धरम् अघोरम् परमेश्वरम्

सोम सूर्य अग्नि सम्पन्ने मूर्ति त्रय समन्विते

द्वात्रिंश अक्षर रूपेण द्वात्रिंशत् शक्तिभिः वृतम्

तर्पणं विधिना च अर्घ्यम् भानवे भानु पूजनम्

सर्वेभ्यः सर्व शर्वेभ्यः पिङ्गल कवचाय हुम्

सर्व सामान्यम् एतत् हि पूजायां मुनि पुंगवाः

मण्डलं विधिना कृत्वा मन्त्रैः एतैः यथाक्रमम्

अन्तर् बलिम् च कुण्डस्य वाह्नेयेन विधानतः

लिङ्गस्य दर्शनं पुण्यं दर्शनात् स्पर्शनम् वरम्

नैवेद्यं मुख वास आदि निवेद्यं वै यथाविधि

मार्ग शुद्धिः तथा द्वारि पूजां वास्तु अधिपस्य च

रुद्रेभ्यो मातृ गणेभ्यः यक्षेभ्यो ऽसुरेभ्यो ग्रहेभ्यो राक्षसेभ्यो नागेभ्यो नक्षत्रेभ्यो विश्व गणेभ्यः क्षेत्रपालेभ्यः अथ वायु वरुण दिग्भागे क्षेत्रपाल बलिम् क्षिपेत्

नाभौ वह्नि गतम् स्मृत्वा भ्रू मध्ये दीप वत् प्रभुम्

कृत्वा करं विशोध्य अग्रे स शुभ आसनम् आस्थितः

मन्त्रः

अक्षय आकार रूपिणम्

सामान्यं यजनं सर्वम् अग्नि कार्यम् च सुव्रत

शान्त्या बीज अङ्कुर अनन्त धर्म आद्यैः अपि संयुते

अर्चनात् अधिकम् न अस्ति ब्रह्म पुत्रैः न संशयः

सर्व आभरण संयुक्तम् सर्व देव नमस्कृतम्

स्थण्डिलात् कोटि गुणितम् लिङ्ग अर्चनम् अनुत्तमम्

एवं संक्षेपतः प्रोक्तम् अघोर अर्चनम् उत्तमम्

नमः ते अस्तु रुद्र रूपेभ्यः नेत्रत्रयाय वषट्

आचामेत् ब्रह्म तीर्थेन ब्रह्मसूत्री हि उदङ्मुखः

वाम आदिभिः च सहिते मनोन्मन्या अपि अधिष्ठिते

वरद अभय हस्तम् च वरेण्यं परमेश्वरम्

न्यासस् त्रिनेत्र सहितः हृदि ध्यात्वा वरासने

तन्त्रीं च घण्टां विपुलं च शूलं तथा अपरे डामरुकं च दिव्यम्

विज्ञाप्य एवम् विसृज्य अथ अष्ट पुष्पैः च पूजनम्

वर्ष कोटि शतेन अपि विस्तरेण न शक्यते

समं च अघोर पूजायाम् मन्त्र मात्रेण भेदितम्

अघोरं पञ्चधा कृत्वा पञ्चाङ्ग सहितम् पुनः

लिङ्ग अर्चन रतः विप्रो महापातक सम्भवैः

अग्निः इत्यादिना भस्म गृहीत्वा हि अग्नि होत्र जम्
ब्रह्मणा

शौचार्थं विहितः

अपां तथा एव संयोगान् नित्यो मेध्यः कमण्डलुः

मुनिमुख्यैश्

पानं

तस्माद् विना कमण्डलुना न अध्वानम् व्रजेन् न सीमन्तं न गृहाद् गृहम्

यद् इच्छेद् धर्म संततिम् इति बौधायनः

सह कमण्डलुना उत्पन्नः स्वयंभूस् तस्मात् कमण्डलुना चरेत्

एव

पितृ देव अग्नि कार्येषु तस्मात् तं परिवर्जयेत्

च

ततः

च

मूत्र पुरीषे कुर्वन् दक्षिणे हस्ते गृह्णाति सव्य आचमनीयम् एतत् सिध्यति साधूनाम्

तस्मात्

द्विजातीनां

शौचं

कुर्यात् शुद्धेन मनसा न चित्तं दूषयेद् बुधः

पुरा

ऋच् विधेन इति वाग् वदति ऋच् विधेन इति वाग् वदति

ततः

तं

कमण्डलुर्

पदम् अपि न गच्छेद् इषु मात्रात् इत्य् एके

धारयेत्
चिरं मा सजाता एयुः

क्षिप्रं पुनः परेयुर् इति

देवाश् च वा असुराश् च संयत्ता आसन्

सो अस्य अमनाः पराभवति

आमनस्य देवा इति

धीरश् चेत्ता वसु विद्

ततो वै ते ऽमनसः पराभवन्

सर्वेभ्यस् सजातेभ्य आज्यं समाहरन्ति

संस्थिते होतव्याः

उग्रश् चेत्ता वसु विद्

आत्मा हविः

ते ऽसुरा मनस्वितरा आसन्

वैश्वदेवा हि सजाताः

सूरिर् असि

मन एव भ्रातृव्यस्य संगृह्णाति

प्राणा वै प्रयाजाः

ते ऽस्मान् मनः गृहीताः न अपयन्ति

ततो वै ते पशवः पराभवन्

अभ्य् अहं सजातान् भूयासम्

एवम् इव हि वनस्पतयो अ ध्रुवाः इव चराचरा इव

ध्रुवो ऽहं सजातेषु भूयासं ध्रुवा मयि सजाताः

आत्मन्न् एव मध्यतस् सजातान् धत्ते

वि वा एतद् यज्ञं छिनत्ति यद् यज्ञे प्रतत एता अन्तरा आहुतीः जुहोति

सो अस्य अ पशुः पराभवति

वैश्वदेवः कार्यः

सूरिर् अहं सजातेष्व् अधिभूयासम्

एवम् इव हि इयम् ध्रुवा इव प्रतिष्ठिता इव अ चराचरा इव

उग्रश् चेत्ता वसु विद्

ते ऽस्मान् मनः गृहीताः न अपयन्ति

तेन असुराणाम् मनांसि समगृह्णन्

मनः ग्रहणम् वा एतन् मनस्विन इव सजाताः

क्षिप्रं मा सजाता एयुः

अपाना अनुयाजाः

ध्रुवो ऽसि

ध्रुवो असि इति

मनः ग्रहणम् वा एतद् एवम् इव सजातास् स्त्रिय इव पुमांस इव कुमारा इव

पृषत्याः पृषत् वत्सायाः दुग्धे भवति

अन्तरा प्रयाज अनुयाजान् जुहुयात्

यावन्त एव सजातास् तेषां मनांसि गृह्णाति

परिधीन् परिदधाति

धीरश् चेत्ता वसु विद्

यावन्त एव सजातास् तेषां मनांसि गृह्णाति

एतया यजेत पशु कामः

आमनस्य देवा या स्त्रियस् समनसो या अहं कामये हृदा ता मां कामयन्तां हृदा ता म आमनसस् कृधि स्वाहा

आमनस्य देवा ये पुत्रासो ये पशवस् समनसो यान् अहं कामये हृदा ते मां कामयन्तां हृदा तान् म आमनसस् कृधि स्वाहा

पशून् एव भ्रातृव्यस्य संगृह्णाति

मृद् मयेन जुहुयाद् यदि कामयेत

दारु मयेण जुहुयाद् यदि कामयेत

एतया वै देवा असुराणां पशून् समगृह्णन्

यत् संस्थिते जुहुयाद् बहिरात्मं सजातान् कुर्वीत

चिरं पुनः परेयुर् इति

आमनस्य देवा ये सजातास् समनसो यान् अहं कामये हृदा ते मां कामयन्तां हृदा तान् म आमनसस् कृधि स्वाहा
तम् आर्द्रयित्वा अपनयेत् तद् अन्ते ऽभ्यङ्गम् आचरेत्

ततो यथाव्याधि शृतं स्नेहं कोष्णं निषेचयेत्

कालीयक तिल उशीर मांसी तगर पद्मकम्

रुजः स्यान् मार्दवं यावन् मात्रा शतम् अवेदने

ऊर्ध्वं केशभुवो यावद् अङ्गुलं धारयेत् च तम्

जयति जनयति इन्द्रिय प्रसादम् स्वर हनु मूर्ध बलम् च मूर्ध तैलम्

रोपणः च त्रयस् तत्र त्रिषु योज्याः चल आदिषु

शुक्तं मद्यं रसो मूत्रं धान्याम्लं च यथायथम्

न योज्यः पीनसे ऽजीर्णे दत्त नस्ये हनुग्रहे

तद् एव अलवणम् शीतं मुख शोष हरम् परम्

गण्डूषम् अपिबन् किंचिद् उन्नत आस्यः विधारयेत्

कुमुद उत्पल कल्हार दूर्वा मधुक चन्दनम्

विधिस् तस्य निषण्णस्य पीठे जानु समे मृदौ

मुख आलेपन शीलानाम् दृढं भवति दर्शनम्

अशुष्कस्य स्थितिस् तस्य शुष्को दूषयति छविम्

मुक्त स्नेहस्य परमं सप्ताहं तस्य सेवनम्

कोल मज्जा वृषान् मूलं शाबरं गौरसर्षपाः

विषे क्षार अग्नि दग्धे च सर्पिर् धार्यं पयो ऽथवा

मुख आलेपः त्रिधा दोष विष हा वर्ण कृत् च सः

कल्को रसक्रिया चूर्णस् त्रिविधं प्रतिसारणम्

वैशद्यं जनयति आशु संदधाति मुखे व्रणान्

उष्णो वात कफे शस्तः शेषेषु अत्यर्थ शीतलः

सिंही मूलम् तिलाः कृष्णा दार्वी त्वच् निस्तुषा यवाः

अकाल पलित व्यङ्ग वली तिमिर नीलिकाः

ऊषा दाह अन्विते पाके क्षते च आगन्तु सम्भवे

गण्डूष धारणे नित्यं तैलं मांस रसः ऽथवा

दन्तहर्षे दन्तचाले मुख रोगे च वातिके

यावत् पर्येति हस्त अग्रम् दक्षिणं जानु मण्डलम्

निवाते स आतपे स्विन्न मृदित स्कन्ध कंधरः

सुख उष्णम् अथवा शीतं तिल कल्क उदकम् हितम्

मूर्ध तैलम् बहु गुणम् तद् विद्याद् उत्तरोत्तरम्

दर्भ मूल हिम उशीर शिरीष मिशि तण्डुलाः

अन्त्यो व्रण घ्नः स्निग्धो ऽत्र स्वादु अम्ल पटु साधितैः

नासा आस्य शोषे तिमिरे शिरस् रोगे च दारुणे

तत्र अभ्यङ्गः प्रयोक्तव्यो रौक्ष्य कण्डू मल आदिषु

कच सदन सित त्व पिञ्जर त्वम् परिफुटनं शिरसः समीर रोगान्

नेत्र स्तम्भे च वस्तिस् तु प्रसुप्ति अर्दित जागरे

शोधनस् रोपणः पुनः

दाह तृष्णा प्रशमनम् मधु गण्डूष धारणम्

अरूंषिका शिरस् तोद दाह पाक व्रणेषु तु

चैल वेणिकया बद्ध्वा माष कल्केन लेपयेत्

सुख उष्ण उदक गण्डूषैः जायते वक्त्र लाघवम्

वदनं च अपरिम्लानम् श्लक्ष्णं तामरस उपमम्

इति अर्ध अर्ध उदिताः लेपा हेमन्त आदिषु षट् स्मृताः

धान्याम्लम् आस्य वैरस्य मल दौर्गन्ध्य नाशनम्

आशु क्षार अम्बु गण्डूषः भिनत्ति श्लेष्मणश् चयम्

धारयेत् पूरणं कर्णे कर्ण मूलम् विमर्दयन्

निमेष उन्मेष कालेन समं मात्रा तु सा स्मृता

वक्त्र नासिका उत्क्लेदात् दश अष्टौ षट् चल आदिषु

शुद्ध अक्त स्विन्न देहस्य दिन अन्ते गव्य माहिषम्

मन्या शिरस् कर्ण मुख अक्षिरोगाः प्रसेक कण्ठ आमय वक्त्र शोषाः

अभ्यङ्ग सेक पिचवः वस्तिश् च इति चतुर्विधम्

कफ पूर्ण आस्य ता यावत् स्रवत् घ्राण अक्षता अथवा

कल्कैर् युक्तं विपक्वं वा यथा स्पर्शम् प्रयोजयेत्

युञ्ज्यात् तत् कफ रोगेषु गण्डूष विहित औषधैः
शीत ह्रदा हि नः भुवः

उत्सः वा तत्र जायताम् ह्रदः वा पुण्डरीकवान्

पराचीना मुखा कृधि

आयने ते परायणे दूर्वाः रोहन्तु पुष्पिणीः

अपाम् इदम् न्ययनम् समुद्रस्य निवेशनम्

हिमस्य त्वा जरायुणा शाले परि व्ययामसि

अग्निः कृणोतु भेषजम्
आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः

इति एवम् संनिवेशो वै पृथिव्या ज्योतिषां च यः

योजन अर्ध प्रमाणानि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

अभिमानेन तिष्ठन्ति तानि देवाः पुनः पुनः

चन्दनाः च एव मेध्याः च केतनाश् चेतनाः तथा

योजन अर्ध प्रमाणानि ताभ्यः अन्यानि तु

यथा देव गृहानि स्युः सूर्याचन्द्रमसोः तथा

उत्तरे च एव भूमि अर्धे तथा हि अस्मिन् तु दक्षिणे

वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसन्ति वै

वसन्ते च एव ग्रीष्मे च शनैः संतपते त्रिभिः

एवं रश्मि सहस्रम् तु सौरं लोक अर्थ साधकम्

नक्षत्रेभ्यो बुधः च ऊर्ध्वम् बुधात् च ऊर्ध्वम् तु भार्गवः

शुक्लम् अग्नि समम् दिव्यं सहस्रांशोः विवस्वन्तः

द्वीपानाम् उदधीनाम् च पर्वतानां तथा एव च

बुधेन सम रूपाणि विस्तारात् मण्डलात् तु वै

अतीताः तु सह अतीतैः भाव्याः भाव्यैः सुरैः सह

बुधः अपि वै बुध स्थानम् भानुं स्वर्भानुः एव च

अमृता जीवनाः सर्वा रश्मयो वृष्टि सर्जनाः

आशा स्थानम् मनोज्ञस्य रवि रश्मि गृहे स्थितम्

चन्द्र अर्क ग्रह नक्षत्रा नीच उच्च गृहम् आश्रिताः

लोहितो नव रश्मिः तु स्थानम् आप्यम् तु तस्य वै

विष्कम्भात् मण्डलात् च एव योजनानां तु स स्मृतः

हरिकेशः पुरस्तात् तु यो वै नक्षत्र योनि कृत्

तारणात् तारकाः हि एताः शुक्ल त्वात् च एव तारकाः

_ दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे

वसन्ति कर्म देवाः तु स्थानानि एतानि सर्वशः

उदय अस्तमये हि अत्र अहोरात्रं विशत्य् अपः

ओषधीषु बलं धत्ते सुधां च स्वधया पुनः

अग्निः विकेश्याम् जज्ञे तु युवा असौ लोहिताधिपः

नक्षत्र मण्डलम् च अपि सोमाद् ऊर्ध्वं प्रसर्पति

बृहत् द्वादश रश्मीकम् हरिद्रा आभम् तु वेधसः

आवर्तः सान्तरो मध्ये संक्षिप्तः च ध्रुवात् तु स

तपनः तेजसः योगात् आदित्यः इति गद्यते

ज्ञात्वा अग्निम् कल्प काल आदौ अपः पृथ्वीं च संश्रिता

बृहस्पतिः बृहत् त्वम् च लोहितं च अपि लोहितः

शुक्ल त्वे हि अमृत त्वे च शीत त्वे ह्लादने अपि च

सूर्यः अमर त्वम् अमृते त्रयस् त्रिषु नियच्छति

शुक्रो दैत्यः तु विज्ञेयो भार्गवः असुर याजकः

इति एवम् मण्डलं शुक्लं भास्वरं लोक संज्ञितम्

स्थानानि एतानि च उक्तानि स्थानिन्यः च एव देवताः

संबिभ्रति हि ताः सर्वा मनुष्यान् देवताः पितॄन्

विस्तार मण्डलाभ्याम् तु पाद हीनः तयोः बुधः

सर्वेषां तु ग्रहाणां वै सूर्यः अधस्तात् प्रसर्पति

ग्रह अन्तरम् अथ एकैकम् ऊर्ध्वम् नक्षत्र मण्डलात्

शौक्रं शुक्रो अविशत् स्थानम् षोडशारं प्रभास्वरम्

नक्षत्रेषु च युज्यन्ते गच्छन्तो नियत क्रमात्

हेमन्ते शिशिरे च एव हिम उत्सर्गः त्रिभिः पुनः

पाचको यः तु लोके अस्मिन् पार्थिवः सः अग्निः उच्यते

विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्य ऊर्ध्वम् चरते शशी

अस्तं गते पुनः सूर्ये अहर् वै प्रविशत्य् अपः

बृहस्पतिर् बृहत् तेजाः देव आचार्यः अङ्गिरस् सुतः

संवर्धनः तु यो रश्मिः स योनिः लोहितस्य च

यावन्ति च एव ऋक्षाणि कोटयः तावन्ति तारकाः

नव योजन साहस्रः विष्कम्भः सवितुः स्मृतः

आदित्यात् सः तु निष्क्रम्य सोमं गच्छति पर्वसु

अपो नदी समुद्रेभ्यः ह्रद कूपेभ्यः एव च

उत्तिष्ठति पुनः सूर्ये रात्रिः आविशते ह्य् अपः

स्रवतिः स्यन्दन अर्थे च धातुः एष निगद्यते

प्रभा सौरी तु पादेन अस्तं याति दिवाकरे

एता मध्याः तथा अन्याः च ह्लादिन्यो हिम सर्जनाः

न क्षीयते यतस् तानि तस्मात् नक्षत्र ता स्मृता

शनैश्चरो विरूपः च संज्ञा पुत्रः विवस्वतः

बुधो मनोहरः च एव शशिपुत्रः तु स स्मृतः

शुक्रः षोडश रश्मिः तु यः तु देवो हि अपः मयः

परस्परं स्थिता हि एवम् युज्यन्ते च परस्परम्

सहस्रपादः तु एष अग्निः रक्त कुम्भ निभः तु सः

शुक्लाः ताः नामतः सर्वाः त्रिंशतः घर्म सर्जनाः

लोक संव्यवहार अर्थम् ईश्वरेण विनिर्मितः

द्युतिमान् धर्म युक्तः च सोमो देवो वसुः स्मृतः

जल तेजस् मये शुक्ले वृत्त कुम्भ निभे शुभे
शनैश्चरः अविशत् स्थानम् एवम् शानैश्चरं तथा

दिव्यानां पार्थिवानां च वंशानां च एव सर्वशः

एतत् सर्वम् प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोः गतिम्

प्राकाश्यं च तथा औष्ण्यम् च सौर्य आग्नेये तु तेजसी

उद्धूत्य पार्थिवीं छायां निर्मितां मण्डल आकृतिम्

सौरः च अङ्गिरसः वक्रो विज्ञेया मन्द चारिणः

सर्व उपरि निसृष्टानि मण्डलानि तु तारकाः

कथं देव गृहानि स्युः पुनर् ज्योतींषि वर्णय

अमृतेन सुरान् सर्वान् संततम् परितर्पयन्

नक्षत्राणि च सर्वाणि नाक्षत्राणि आविशन्ति च

यः च असौ मण्डले शुक्ले निरूष्मा न प्रकाशते

भिद्यते ऋतुम् आसाद्य सहस्रं बहुधा पुनः

सप्तर्षिभ्यो ध्रुवः च ऊर्ध्वम् समस्तं त्रिदिवं ध्रुवे

वर्तन्ते वर्तमानैः च सुरैः सार्धं तु स्थानिनः

तेषां शक्यं न संख्यातुं याथातथ्येन केनचित्

द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च

तस्मात् नक्तम् पुनः शुक्ला हि अपः भासुराः

वैश्वरूपं प्रधानस्य परिणाहः अस्य यः स्मृतः

यः च असौ तपते सूर्ये शुचिः अग्निः च स स्मृतः

द्विगुणः सूर्य विस्तारात् विस्तारः शशिनः स्मृतः

तस्मात् शनैश्चरः च ऊर्ध्वम् देवाचार्य उपरि स्थितः

हिम उद्भवाः च ते अन्योन्यम् रश्मयः त्रिंशतः स्मृताः

अष्ट रश्मि शनेः तत् तु कृष्णं वृद्धम् अयस्मयम्

चन्द्रतः षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते

भार्गवात् पाद हीनः च विज्ञेयो वै बृहस्पतिः

अर्चिष्मन्त् पचनः अग्निः तु निष्प्रभः सौम्य लक्षणः

ताराग्रह अन्तराणि स्युः उपरि उपरि अधिष्ठितम्

तारणात् तारका हि एताः शुक्ल त्वात् च एव

तेजोभिः च आप्यते कश्चिद् कश्चिद् एव अपि अनिन्धनः

त्रिगुणं मण्डलं च अस्य वैपुल्यात् शशिनः स्मृतम्

चन्द्र ऋक्ष ग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्य सम्भवाः

तस्य रश्मि सहस्रेण शीत वर्ष उष्ण निःस्रवः

तस्मात् ताम्राः भवन्ति अपः दिवा रात्रि प्रवेशनात्

शनैश्चरं पुनर् च अपि रश्मिः आप्यायते सुराट्

स्थानानि एतानि तिष्ठन्ति यावत् आभूतसंप्लवम्

यः च असौ तपते सूर्यः सो ऽपः पिबति रश्मिभिः

सुषुम्ना सूर्य रश्मिः या क्षीणं शशिनम् एधते

एतेन क्रम योगेन भूमि अर्धे दक्षिण उत्तरे

स संभृत्य प्रकाश अर्थम् त्रिधा तुल्यः अभवत् पुनर्

मण्डलं त्रिगुणं च अस्य विस्तारो भास्करस्य तु

क्षेत्राणि तेषाम् आदत्ते सूर्यो नक्षत्र ता ततः

षष्ठः तु रश्मिः योनिः स हि बृहस्पतेः

इति एष संनिवेशो वै सर्वस्य ज्योतिस् आत्मकः

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देव स्थानानि तानि वै

असंकरेण विज्ञेयः तेषाम् योगः तु वै बुधैः

सर्व उपरि निसृष्टानि मण्डलानि तु तारकाः

काष्ठ इन्धनः तु निर्मथ्यः सो ऽद्भिः शाम्यति पावकः

स्रवणात् तेजसः च एव तेन असौ सविता स्मृतः

ब्रह्मणा निर्मितं स्थानं तृतीयं तु तमस् मयम्

सूत उवाच

कल्प आदौ बुद्धि पूर्वम् तु स्थापितः असौ स्वयम्भुवा

यत् एतत् भवता प्रोक्तं श्रुतं सर्वम् अशेषतस्

सूर्यो देवो विवस्वन्त् च अष्टमः तु अदित्याः सुतः

पादेन तेजसः च अग्नेः तस्मात् संतपते दिवा

परस्पर अनुप्रवेशात् आप्यायेते दिवानिशम्

अग्निम् आविशते रात्रौ तस्मात् अग्निः प्रकाशते

बह्वर्थः चन्दः इति एष प्रधानो धातुः उच्यते

सोमः सूर्यो बुधः च एव भार्गवः च इति शीघ्रगाः

तानि देव गृहानि स्युः स्थान आख्यानि भवन्ति हि

शनैश्चरात् तथा च ऊर्ध्वम् ज्ञेयं सप्तर्षि मण्डलम्

तेभ्यः अधस्तात् तु चत्वारः पुनर् च अन्ये महाग्रहाः

ऋषय ऊचुः

चन्द्र अर्क ग्रह नक्षत्रेषु अभिमानी प्रकीर्तितः

दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिः आप्याययत् बुधम्

उपरिष्टात् तु ये तेषां ग्रहा ये क्रूर सात्त्विकाः

विश्वावसुः च यः पश्चात् शुक्र योनिः च स स्मृतः

ज्योतींषि सुकृताम् एते ज्ञेया देव गृहाः तु वै

तारा नक्षत्र रूपाणि हीनानि तु परस्परम्

तुल्यो भूत्वा तु स्वर्भानुः तद् अधस्तात् प्रसर्पति

शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे च एकम् एव च
छन्दस् त्व् इदम् अ मध्यंदिन साचि अयं जागतो वा अतिजागतः वा सर्वं वा इदं जागतं वा अतिजागतम् वा स उ मारुतो मा एव शंसिष्ट इति

तं न्यूङ्खयत्य् अन्नं वै न्यूङ्खो ऽन्नाद्यम् एव अस्मिन् तद् दधाति

एवयामरुतं शंसति प्रतिष्ठा वा एवयामरुत् प्रतिष्ठाम् एव अस्य तत् कल्पयति

तान्य् एतानि सहचराणि इति आचक्षते नाभानेदिष्ठं वालखिल्या वृषाकपिम् एवयामरुतं तानि सह वा शंसेत् सह वा न शंसेत्

स उ मारुत आपो वै मरुत आपो ऽन्नम् अभिपूर्वम् एव अस्मिन् तद् अन्नाद्यं दधाति

तत् ह तथा शंसयांचकार तद् इदम् अप्य् एतर्हि तथा एव शस्यते

किं ह्य् अभूद् इति

स ह बुलिल आश्वतर आश्विर् वैश्वजितो होता सन्न् ईक्षांचक्र एषां वा एषां शिल्पानां विश्वजिति सांवत्सरिके द्वे मध्यंदिनम् अभि प्रत्येतोर् हन्त अहम् इत्थम् एवयामरुतं शंसयानि इति तत् ह तथा शंसयांचकार

स ह उवाच आरम अछावाक इति अथ ह अस्मिन् अनुशासनम् ईषे

स ह उवाच ऐन्द्रम् एष विष्णु न्यङ्गम् शंसत्व् अथ त्वम् एतं होतर् उपरिष्टाद् रौद्र्यै धाय्यायै पुरस्तान् मारुतस्य अपि इति

तत् ह तथा शस्यमाने गौश्ल आजगाम स ह उवाच होतः कथा ते शस्त्रं विचक्रम् प्लवत इति

एवयामरुद् अयम् उत्तरतः शस्यत इति स ह उवाच ऐन्द्रः वै मध्यंदिनः कथा इन्द्रम् मध्यंदिनान् निनीषसि इति

यद् एनानि नाना शंसेद् यथा पुरुषं वा रेतो वा विच्छिन्द्यात् तादृक् तत् तस्माद् एनानि सह वा शंसेत् सह वा न शंसेत्
त्वरिताः पृष्ठतः कृत्वा जग्मुः स्यन्दन वाहनाः

स ह्रदे यमुनायास् तु ममज्ज अमित दक्षिणः

इज्यते यत्र देवः स नील वासाः सनातनः

वैशंपायन उवाच

ततः प्रभाते विमले पक्षि व्याहार संकुले

संगतश् च अस्मि लोकानाम् आश्चर्येण इह रूपिणा

मन्थ आवर्तन पूर्णेषु गर्गरेषु नदत्सु च

आस्तां मां समुदीक्षन्तौ भवन्तौ संगताव् उभौ

आसीनं च एव सोमेन तुल्य संहननम् प्रभुम्

असित अम्बर संवीतम् पाण्डुरं पाण्डुर आननम्

चिरं तु भवता कालं व्याक्षेपेण विलम्बितम्

रथं तेन एव मार्गेण जगाम अमित दक्षिणः

उदीक्षमाणाव् अन्योन्यं ददर्श अद्भुत रूपिणौ

प्रत्यूष पवन आसारैः क्लेदिते धरणी तले

कृष्णो ऽथ रौहिणेयश् च स च एव अमित दक्षिणः

तद् आगच्छ गमिष्यामः कंस राज पुरीम् प्रभो

ददर्श कृष्णम् अक्रूरः पूज्यमानं यथाविधि

अथ आह कृष्णम् अक्रूरो यमुना तीरम् आश्रितः

उदतिष्ठत् पुनस् तोयाद् विस्मितो अमित दक्षिणः

किं भविष्यति लोकेषु चरेषु स्थावरेषु च

रसातले स ददृशे सर्प लोकम् इमं यथा

किंचित् सव्य अपवृत्तेन मौलिना हेम चूलिना

नभस्य् अरुण संतीर्णे पर्यस्ते ज्योति मण्डले

कीदृशं नाग लोकस्य वृत्तं भागवते ह्रदे

श्रीमत् स्वस्तिक मूर्धानम् प्रणमिष्यामि भोगिनम्

तथा एव आसीनम् उत्सङ्गे सहस्र आस्य धरस्य वै

स तौ रथ स्थौ आसीनौ तत्र एव बल केशवौ

दामभिर् यम्यमानेषु वत्सेषु तरुणेषु च

निवृत्तो भुजग इन्द्रस्य यावद् अस्मि ह्रद उत्तमात्

तत्र आश्चर्यम् मया दृष्टं यत् कृष्ण भुवि दुर्लभम्

शीतांशुः शान्त किरणः निष्प्रभः समपद्यत

वृतो ऽन्यैः सचिवैः सर्पैः कर्कोटक पुरःसरैः

तम् आह कृष्णः संहृष्टो गच्छ धर्मिष्ठ माचिरम्

पीत अम्बर धरम् विष्णुं सु उपविष्टम् ददर्श ह

पद्मनाभं सित अभ्र आभम् भाभिर् ज्वलित तेजसम्

राजानं स्नापयामासुः स्नातम् एकार्णव अम्बुभिः

नैशम् अन्तर्दधे रूपम् उदगच्छद् दिवाकरः

कुण्डल एक धरम् मत्तम् सुप्तम् अम्बुरुह ईक्षणम्

तस्य संस्तम्भयामास वाक्यं कृष्णः स्व तेजसा

आवां खलु न शक्तौ स्वस् त्वया हीनाव् इह आसितुम्

सो ऽनुभूय भुजंगानां तं भागवतम् अव्ययम्

स्वस्तिक आयतनम् दृष्ट्वा द्विजिह्वं श्री विभूषितम्

धर्म देवस्य तस्य आस्यात् यद् विषं प्रभविष्यति

ददर्श भोगिनां नाथम् स्थितम् एकार्णव ईश्वरम्

लाङ्गल आसक्त हस्त अग्रम् मुसल अपाश्रित उदरम्

दिव्यैर् भागवतैर् मन्त्रैः सर्व लोक प्रभुम् यतः

तत्र एव गुरुकं भाण्डं स कट आरोपितम् बहु

तस्य मध्ये सहस्र आस्यम् हेम ताल उच्छ्रित ध्वजम्

प्रगाढं यत्नम् आस्थाय क्षणं तात प्रतीक्षताम्

त्रयो रथ गताः जग्मुस् त्रिलोक पतयः यथा

तं घटैः काञ्चनैर् दिव्यैः पङ्कज छन्न मूर्धजम्

क्षीण आकारासु तारासु सुप्त निष्प्रतिभासु च

सर्वं तद् अमृत प्रख्यम् अशिष्याम्य् अमरो यथा

तस्य उत्सङ्गे घन श्यामम् श्रीवत्स आच्छादित उदरम्

तस्य अभ्यास गतः भाति वासुकिः पन्नग ईश्वरः

यमुनाया ह्रदे ह्य् अस्मिन् तोष्यामि भुजग ईश्वरम्

गोपैर् आपूर्यमाणासु घोष रथ्यासु सर्वशः

तद् इह अपि यथा तत्र पश्यामि च रमामि च

हयेभ्यो यवसं दत्त्वा हय भाण्डे रथे तथा

जातरूप मयैः पद्मैर् मालया छन्न वक्षसम्

प्रत्युवाच स तं कृष्णम् आश्चर्यं भवता विना

अवीजयेतां तं देवम् धर्म आसन गतम् प्रभुम्

कम्बल अश्वतरौ नागौ तौ चामर धरौ उभौ

भोग उदर आसने शुभ्रे स्वेन देहेन कल्पिते

गोभिः समवकीर्णासु व्रज निर्याण भूमिषु

यावत् न अस्तम् व्रजत्य् एष दिवस अन्ते दिवाकरः

संकर्षणम् इव आसीनम् तं दिव्यं विष्टरं विना

सु आसीनम् स्वस्तिकाभ्यां च वराभ्यां च महीधरम्

स्यन्दनं तात रक्षस्व यत्नं च कुरु वाजिषु

नैशाकरे रश्मि जाले क्षणदा क्षय संहृते
अत्र कन्या वरयोः मातृ पितृ दान रहितः इति स्वयंवर गान्धर्व अभिप्रायः

प्रीति हेतुः स गान्धर्वो विवाहः पञ्चमो मतः

देवलः

द्वयोः स कामयोः मातृ पितृ दान रहितः योगो गान्धर्व्वः

गोतमः

तत्र मनुः

विविक्ते स्वयम् अन्योन्यम् स्त्री पुंसयोः यः समागमः

स कामाम् कामयमानः सदृशीं यो निरुन्ध्यात् स गान्धर्वः

वसिष्ठः

अत्र एव आश्वलायनः

विष्णुः

अत्र एव हारीतः

अलंकृत्य अलङ्कारं कृत्वा या इच्छन्ती तया सह संयोगो वरस्य गान्धर्व्वो विवाह इति अर्थः

स्वयं कन्या वरयते स गान्धर्व्वः

अलंकृत्य इच्छया स्वयं संयोगो गान्धर्वः

इच्छया अन्योन्य संयोगः कन्यायाः च वरस्य च

मैथुन्यः मिथुनस्य कर्म्म मैथुनं तस्मै हितम्

मिथः समयं कृत्वा उपगच्छेत् स गान्धर्व्वः
गोष्ठे च द्वितीयम् अश्नाति

बलीन् हरति आशायै आशा पतये अश्विभ्याम् क्षेत्र पतये

मध्ये पञ्चमम् अ निर्दिष्टम्

तर्दम् अवशिरसम् वदनात् केशेन समुह्य उर्वरा मध्ये निखनति

अलसाला इति आल भेषजम्

ब्रह्म जज्ञानम् भवाशर्वौ इति आसन्नम् अरण्ये पर्वतम् यजते

अ निर्दिष्टम्

अश्मनः अवकिरति

उदिते इति खादिरम् शङ्कुम् संपातवन्तम् उद्गृह्णन् निखनन् गाः अनुव्रजति

उक्तम् चारे

निनयनम् समुह्य चारे सारूपवत्सस्य इन्द्राय त्रिस् जुहोति

अन्यस्मिन् भव शर्व पशुपति उग्र रुद्र महादेव ईशानानाम् पृथक् आहुतीः

प्रतिदिशम् उपतिष्ठते

दिश्यान् बलीन् हरति

अश्म वर्म मे इति षट् अश्मनः संपातवतः स्रक्तिषु उपरि अधस्तात् निखनति

हतम् तर्दम् इति अयसा सीसम् कर्षन् उर्वराम् परिक्रामति