tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
स संलक्षयति अनाथपिण्डदो गृहपतिः विस्तीर्ण स्व जन परिवारः

सा गता यावत् पश्यति मुषितकं तेन एव वेषेण अवस्थितम्

सार्थवाहः तम् कथयति पुत्र महा जन विरोधः ऽत्र भवति

उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णाः

आयुष्मत आनन्दस्य तत् पात्र शेषम् स्वागताय विस्मृतम्

यावत् पुनर् अपि बोधस्य गृहपतेः पत्न्या सार्धं क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः पत्नी आपन्नसत्त्वा संवृत्ता

अश्वतीर्थिकेन नागेन असौ अतिथिः इति कृत्वा अध्युपेक्षितः

स कथयति भवन्तः मा एनं निष्कासयत मम एष वयस्य पुत्रः भवति इति

तस्मिञ् शून्ये गृहे श्वानः प्रविश्य कलहं कर्तुम् आरब्धाः

ये ते रिक्त हस्तकाः रिक्त पात्राः आगताः ते भूयो द्विधा भूत्वा प्रविष्टाः

उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णाः

सा अपि अस्य पत्नी कालगता

कदाचिद् बोधो गृहपतिः दद्यात् इति विदित्वा तस्या याचनकाः प्रेषिताः

भ्रष्टः स्वागत शब्दः ऽयं कुतः पुनर् इह आगतः

स वृद्धान्ते स्थित्वा तानि पुष्पाणि दृष्ट्वा सुतरां निरीक्षितुम् आरब्धः

ये अपि अस्य पौरुषेयाः पण्यम् आदाय देश अन्तर गताः महा समुद्रम् यावत् तीर्णाः ततः केषांचिद् यानपात्रम् विपन्नम् केषांचित् पण्यम् अपण्यीजातम् केचित् तत्र एव अनयेन व्यसनम् आपन्नाः केषांचित् कान्तार मध्य गतानाम् चौरैः द्रव्यम् अपहृतम् केषांचिद् नगर समीपम् अनुप्राप्तानाम् शौल्किक शौल्किकैः द्रव्यम् विचारयद्भिः सारो गृहीतः केषांचित् पत्तनम् अनुप्राप्तानाम् राज्ञा विनियुक्तैः दोषम् उत्पाद्य सर्वस्वम् अपहृतम्

तत्र भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते स्वागतस्य ते आनन्द पात्र शेषः स्थापयितव्यम् इति

स कथयति भगवन् द्वौ कार्षापणौ

आयुष्मान् स्वागतः संलक्षयति न अ संक्षोभिताः दुष्ट नागाः दमथम् आगच्छन्ति

तत्र भगवान् अश्वतीर्थिकम् नागम् आमन्त्रयते त्वं तावत् भद्र मुख पूर्वकेण दुश्चरितेन प्रत्यवरायां तिर्यग्योनौ उपपन्नः

अस्माकम् अपि पिता विस्तीर्ण परिवारः

वत्स स्वागत वस्त्र अन्तम् निरीक्षस्व

स मूल निकृत्तः इव द्रुमः पादयोर् निपत्य कथयति अवतर अवतर महा दक्षिणीय मम दुश्चरित पङ्क निमग्नस्य हस्त उद्धारम् अनुप्रयच्छ इति

संलक्षयति मया एषा न कस्यचिद् रूपेण देया न शिल्पेन न अपि आधिपत्येन किंतु यो मम कुल शीलेन वा धनेन वा सदृशो भवति तस्य मया दातव्या इति

स सार्थवाहः तस्य आहारम् पत्र पुटके बद्ध्वा किंचिद् भूमौ पांशुना प्रतिच्छाद्य स्थापयति किंचिद् वृक्ष शाखा पत्रैः अवच्छाद्य

अथ शुशुमारगिरीयका ब्राह्मण गृहपतयः प्रभूतम् अभिसारम् गृहीत्वा येन भगवान् तेन उपसंक्रान्ताः

ते यदि सुप्तं पुरुषं पश्यन्ति पादेन घट्टयन्ति

अपरे कथयन्ति अस्माकं भागिनेय इति

नित्यम् अस्माकम् जातानि जातानि शस्यानि विनाशयति स्त्री पुरुष दारक दारिका गो महिषान् अज एडकान् च

श्रावस्त्यां विहरति जेतवने अनाथपिण्डदस्य आरामे

यत् अनेन प्रत्येकबुद्धे काराः कृताः तेन आढ्ये महाधने महा भोगे कुले जातः

यदि न प्रतिविबुध्यते मुषित्वा गच्छन्ति

सार्थवाहः तम् कोलाहल शब्दम् श्रुत्वा निरीक्षितुम् आरब्धः यावत् पश्यति तं निष्कास्यमानम्

द्विधा भूत्वा प्रविशाम इति

श्रुत्वा च पुनर् येन आयुष्मान् स्वागतः तेन उपसंक्रान्तः

भिक्षवो न प्रतिगृह्णन्ति

स भोक्तु काम आवर्जित संततिः क्षुधा संजनित दौर्मनस्यः शब्दापयितुम् आरब्धः अम्ब अम्ब इति

स संलक्षयति हतो ऽयं तपस्वी गृहपतिः उपहतः च

अत्र किं सामन्त प्रासादिकम् इति अस्य यत्र इदानीम् दुरागत प्रभृतयः ऽपि क्रोडमल्लकाः प्रव्रजन्ति इति अत्र अन्तरे न अस्ति किंचिद् बुद्धानाम् भगवताम् अज्ञातम् अदृष्टम् अविदितम् अविज्ञातम्

भगवन् स्वागत इति उक्त्वा अनेकैः प्रतिवचनं दत्तम्
भगवान् संलक्षयति पुष्पाणाम् एनम् प्रेषयामि कर्म अपनयः ऽस्य कर्तव्य इति विदित्वा स्वागतम् आमन्त्रयते वत्स स्वागत सन्ति ते कार्षापणाः न सन्ति भगवन्

अत्र अन्तरे यावत् श्रावस्तेयः वणिजो बोधस्य गृहपतेः वयस्यः पण्यम् आदाय शिशुमार गिरिम् अनुप्राप्तः

तस्मात् तर्हि भिक्षव एकान्त कृष्णानि कर्माणि अपास्य व्यतिमिश्राणि च एकान्त शुक्लेषु एव कर्मसु आभोगः करणीयः

ततस् तैः कोलाहल शब्दः कृतः अयं भवन्तः स दुरागतो निलीनः तिष्ठति इति

तं पश्यत मा अत्र आर्याः दुरागत आगतो भवेत् इति

स तैः प्रभूतान् प्रहारान् दत्त्वा शिरसि च मल्लकं भङ्क्त्वा निष्कासितः

अथ भगवान् येन अनाथपिण्डदस्य गृहपतेः भक्त अभिसारः तेन उपसंक्रान्तः

तेन असौ दूरत एव दृष्टः

शोच्यः कष्टां दशां प्राप्तः शोक शल्य समर्पितः

सार्थकाः क्षुभिताः

इति विदित्वा आयुष्मन्तं स्वागतम् इदम् अवोचत् आर्य प्रणीतः ते आहारः परिभुक्तः

अद्राक्षीत् भगवान् स्वागतं परुष रूक्ष अङ्गुलि दीर्घ केशम् रजसा अवचूर्णित गात्रम् कृशम् अल्प स्थानम् मलिन जीर्ण वासः निवसितम् शिरसा भग्नेन रुधिरेण प्रघरता अन्यैः च व्रणैः च आकीर्णैः मक्षिकाभिः उपद्रुतैः संकार कूटे निपतितम्

तेन तौ कार्षापणौ खुस्त वस्त्र अन्ते बद्ध्वा स्थापितौ कर्म विपाकेन विस्मृतौ

मा ज्ञातीनां प्रतर्क्यो भविष्यति इति

स कथयति भगवन् आज्ञापय किं मया करणीयम् इति

अथ भगवान् पूर्वाह्णे निवास्य पात्र चीवरम् आदाय भिक्षु गण परिवृतः भिक्षु संघ पुरस्कृतः येन शुशुमारगिरीयकानां ब्राह्मण गृहपतीनाम् भक्त अभिसारः तेन उपसंक्रान्तः

अधिवासयति आयुष्मान् स्वागतः तस्य ब्राह्मणस्य तूष्णीभावेन

नाम अवशेषम् एनम् करोमि इति तीव्रेण पर्यवस्थानेन पर्यवस्थितः

उपरि विहायसम् अभ्युद्गम्य आयुष्मतः स्वागतस्य उपरि चक्र कणप परशु भिन्दिपाल आदीनि प्रहरणानि क्षेप्तुम् आरब्धः

किं कृतम् स्वागतस्य पात्र शेषम् न स्थापितम् इति

केचिद् बोधस्य गृहपतेः प्राण वियोगम् श्रुत्वा तत्र एव अवस्थिताः

अनुपूर्वेण चारिकां चरञ् श्रावस्तीम् अनुप्राप्तः

तया तस्य अर्थम् महार्हाणि वस्त्राणि दत्तानि

उपसंक्रम्य आयुष्मन्तम् स्वागतम् इदम् अवोचत् अधिवासयतु मे आर्यः श्वो ऽन्तर्गृहे भक्तेन इति

तृप्तः सुख आलापम् उद्यानं गत्वा शयितः

मुनीन्द्रस्य तु दूतो ऽहं सर्वज्ञस्य यशस्विनः

आयुष्मान् स्वागतः समन्वाहर्तुं प्रवृत्तः किं कारणं भगवता शलाका न गृहीता स्थविर स्थविरैः च भिक्षुभिः इति पश्यति मम गुण उद्भावनाम् कर्तु कामः

अथ शुशुमारगिरीयका ब्राह्मण गृहपतयः ताम् एव रात्रिं शुचि प्रणीतं खादनीय भोजनीयम् समुदानीय काल्यम् एव उत्थाय आसनकानि प्रज्ञप्य उदक मणीन् प्रतिष्ठाप्य भगवतो दूतेन कालम् आरोचयन्ति समयो भदन्त सज्जं भक्तम् यस्य इदानीम् भगवान् कालं मन्यत इति

न अहम् अधिवासयामि

अधिवासयति भगवाञ् शुशुमारगिरीयकानां ब्राह्मण गृहपतीनाम् तूष्णीभावेन

निष्कासयाम एनम् इति

भगिन्या चिरम् आलापः भविष्यति

न प्रणश्यन्ति कर्माणि कल्प कोटि शतैः अपि

भगवान् आह वत्स स्वागत तृप्तो ऽसि तृप्तो ऽस्मि भगवन्

यदा आयुष्मान् स्वागतः सु आख्याते धर्म विनये प्रव्रजितः तदा सामन्तकेन शब्दो विसृतः श्रमणेन गौतमेन असौ दुरागतः क्रोडमल्लकः प्रव्रजितः

तेन पात्रं प्रक्षाल्य तद् पात्र उदकम् तस्मिन् ह्रदे प्रक्षिप्तम्

न कश्चिद् वचनम् ददाति

यावत् एतर्हि अपि चरमभविको ऽपि तत् क्रोडमल्लकः एव जातः

स धर्म तत्त्वः वचसा अथ रोदितुम् आरब्धः

ते दासी दास कर्मकर पौरुषेयाः तेषाम् अपि केचित् कालगताः केचिद् निष्पलायिताः केचित् तत्र एव अन्यान् आश्रित्य अवस्थिताः वाचम् अपि न प्रयच्छन्ति

स दुर्बल प्राणः भूमौ निपतितः

यावत् अन्यतमः प्रत्येकबुद्धो जनपद चारिकाम् चरन् तम् कर्वटकम् अनुप्राप्तः

ततस् तम् भगवान् आह वत्स किं न प्रव्रजसि इति स कथयति प्रव्रजामि भगवन् इति
तथा एव असौ कुतश्चित् किंचिद् आरागयति किंचिद् न आरागयति

एकान्त निषण्णः आयुष्मान् स्वागतो भगवन्तम् इदम् अवोचत् अयं सो ऽश्वतीर्थिको नाग इति

स्वागतो अहम् अभूवम् प्राक् ततस् पश्चात् दुरागतः

भगवान् संलक्षयति सुमेरु प्रख्यः महा श्रावके महा जन कायः प्रसादं प्रवेदयते

सो ऽश्वतीर्थिकस्य नागस्य भयात् निष्पलाय्य श्रावस्तीं गतः

शुशुमारगिरौ अन्यतमो ब्राह्मण अहितुण्डिको बोधस्य गृहपतेः वयस्यः

तत्र येषां मध्ये स्वागतः ते तथा एव निर्भर्त्सिता निष्कासिताः च नैराश्यम् आपन्नाः रिक्त हस्ताः रिक्त मल्लाः च यथानिलयम् आगताः

सो अध्व परिश्रमात् धातु वैषम्यात् च ग्लानः पिण्ड अर्थी तद् उद्यानम् प्रविष्टः

अथ भगवान् दान्तो दान्त परिवारः शान्तः शान्त परिवारः मुक्तो मुक्त परिवारे आश्वस्त आश्वस्त परिवारः विनीतो विनीत परिवारः अर्हन् अर्हत् परिवारः वीत रागः वीत राग परिवारः प्रासादिकः प्रासादिक परिवारः वृषभ इव गो गण परिवृतः गज इव कलभ परिवृतः सिंह इव दंष्ट्रि गण परिवृतः हंस राजः इव हंस गण परिवृतः सुपर्णी इव पक्षि गण परिवृतः विप्र इव शिष्य गण परिवृतः सु वैद्यः इव आतुर गण परिवृतः शूर इव योध गण परिवृतः देशिक इव अध्वग गण परिवृतः सार्थवाह इव वणिज् गण परिवृतः श्रेष्ठी इव पौर गण परिवृतः कोट्ट राजः इव मन्त्रि गण परिवृतः चक्रवर्ती इव पुत्र सहस्र परिवृतः चन्द्रः इव नक्षत्र गण परिवृतः सूर्य इव रश्मि सहस्र परिवृतः धृतराष्ट्र इव गन्धर्व गण परिवृतः विरूढक इव कुम्भाण्ड गण परिवृतः विरूपाक्ष इव नाग गण परिवृतः धनद इव यक्ष गण परिवृतः वेमचित्री इव असुर गण परिवृतः शक्र इव त्रिदश गण परिवृतः ब्रह्मा इव ब्रह्मकायिक गण परिवृतः स्तिमित इव जलनिधिः स जलः इव जलधरो विमद इव गज पतिः सु दान्त इन्द्रियैः अ संक्षोभित ईर्यापथ प्रचारः द्वात्रिंशता महापुरुष लक्षणैः समलंकृतो अशीत्या अनुव्यञ्जनैः विराजित गात्रः व्याम प्रभा अलंकृत मूर्तिः सूर्य सहस्र अतिरेक प्रभः जङ्गम इव रत्न पर्वतः समन्ततो भद्रको दशभिः बलैः चतुर्भिः वैशारद्यैः त्रिभिः आवेणिकैः स्मृति उपस्थानैः महा करुणया च समन्वागत आज्ञातकौण्डिन्य बाष्प महानाम अनिरुद्ध शारिपुत्र मौद्गल्यायन काश्यप आनन्द रैवत प्रभृतिभिः महा श्रावकैः परिवृतो ऽन्येन च महता भिक्षु संघेन येन शुशुमारगिरिः तेन उपसंक्रान्तः

यदा अश्वतीर्थिकः नागो विगत मद दर्पः क्षीण प्रहरणः च संवृत्तः तदा निष्पलायितुम् आरब्धः

अथ भगवान् पूर्वाह्णे निवास्य पात्र चीवरम् आदाय भिक्षु गण परिवृतः भिक्षु संघ पुरस्कृतः येन अनाथपिण्डदस्य निवेशनं तेन उपसंक्रान्तः

तौ तव माता पितरौ कालगतौ कालगतौ

ततः किंचिद् आरागयति किंचिद् न आरागयति

यदि बुद्ध दूतः त्वम् गृहाण यथेप्सितम्

नीलोत्पलानां भारम् आदाय भगवतः सकाशम् आगतः

किम् अत्र भोक्ष्य इति

तेन अपूर्वम् नील कृत्स्नम् उत्पादितम् पूर्वम्

ते ऽन्योन्यं पृच्छन्ति भवन्तः वयं पूर्वे यत्र यत्र गच्छामः ततस् पूर्ण हस्ताः पूर्ण मल्लकाः आगच्छामः

वत्स गच्छ गण्डकस्य आरामिकस्य सकाशात् नीलोत्पलानि गृहीत्वा आगच्छ इति

तस्मिन् स्वागतस्य ज्ञातयः तिष्ठन्ति

अनेक पर्यायेण धर्म्यया कथया संदर्श्य समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहर्ष्य तूष्णीम्

अत्र अन्तरे ऽनाथपिण्डदेन गृहपतिना बुद्ध प्रमुखः भिक्षु संघः ऽन्तर्गृहे भक्तेन उपनिमन्त्रितः

तृप्यत सर्व भव उपपत्ति उपकरणेभ्यः यत्र नाम चरम भविकस्य सत्त्वस्य इयम् अवस्था

किमर्थम् आगतः पुष्प अर्थम्

अनाथपिण्डदेन गृहपतिना महता श्री समुदयेन पुत्रस्य परिणीता

भूयो ऽपि काश्यपे भगवति सम्यक्सम्बुद्धे प्रव्रजितो बभूव

एवं भदन्त इति आयुष्मान् आनन्दः भगवतः प्रत्यश्रौषीत्

पुरस् भक्षिकाम् तावत् करोमि
अथ शुशुमारगिरीयका ब्राह्मण गृहपतयः उत्थाय आसनात् एक अंसम् उत्तरासङ्गम् कृत्वा येन भगवान् तेन अञ्जलिम् प्रणम्य भगवन्तम् इदम् अवोचन् अधिवासयतु अस्माकम् भगवाञ् श्वो ऽन्तर्गृहे भक्तेन सार्धं भिक्षु संघेन

तेन गृहपतिना भूयसा पर्यवस्थितेन स महात्मा स्वयम् एव ग्रीवायां गृहीत्वा निष्कासितः उक्तः च क्रोडमल्लकानां मध्ये प्रतिवस इति

यावत् अन्यतमः धूर्त पुरुषः तेन प्रदेशेन अतिक्रामति

अपि तु यादृशो ऽश्वतीर्थिको नागः ईदृशानां नागानाम् इक्षु वेणु नड वत् यदि पूर्णो जम्बुद्वीपः स्यात् तथा अपि मे ते रोम अपि न इञ्जयितुम् समर्थाः स्युः प्राक् एव अश्वतीर्थिकः नागः काय इन्द्रियस्य उपरोधम् करिष्यति इति

तस्मात् अपि निष्कासितो यावत् क्रोडमल्लानां मध्ये प्रविष्टः

अर्हन् संवृत्तः त्रैधातुक वीत रागः सम लोष्ट काञ्चनः आकाश पाणितल सम चित्तः वासी चन्दन कल्पः विद्या विदारित आण्डकोशः विद्या अभिज्ञा प्रतिसंविद् प्राप्तः भव लाभ लोभ सत्कार पराङ्मुखः

तया स लिपि अक्षर आचार्यस्य अक्षराणि शिक्षयितुम् उपन्यस्तः

स कथयति एषो ऽहं भगवन्तं शरणं गच्छामि शिक्षा पदानि च गृह्णामि अद्य अग्रेण च शुशुमारगिरीयकानां च ब्राह्मण गृहपतीनाम् अभयम् अनुप्रयच्छामि इति

ते नैराश्यम् आपन्नाः रिक्त हस्तकाः रिक्त मल्लकाः शून्य देवकुल मण्डप वृक्ष मूलानि आगताः

तेन तावद् भुक्तम् यावत् तृप्त इति

अथ तस्य ज्ञातयो लोक धर्म अनुवृत्त्या अवज्ञा पूर्वकेन नामधेयं व्यवस्थापयितुम् आरब्धाः किं भवतु दारकस्य नाम इति

यत् अपि धन जातम् तत् अपि किंचिद् अग्निना दग्धम् किंचिद् अन्य पौरुषेयाः गृहीत्वा धन अर्थिनः देश अन्तरम् महा समुद्रम् च अवतीर्णाः
नष्ट प्रायेषु अभद्रेषु नित्यं भागवत सेवया

तमसः तु रजः तस्मात् सत्त्वं यत् ब्रह्म दर्शनम्

अन्तर् प्रविष्टः आभाति विज्ञानेन विजृम्भितः

स्व निर्मितेषु निर्विष्टो भुङ्क्ते भूतेषु तद् गुणान्

सदसन्त् रूपया च असौ गुण मय अ गुणः विभुः

श्रोतव्यः कीर्तितव्यश् च ध्येयः पूज्यः च नित्यदा

यः स्व अनुभावम् अखिल श्रुति सारम् एकम् अध्यात्म दीपम् अतितितीर्षतां तमो ऽन्धम्

चेत एतैर् अन् आविद्धम् स्थितं सत्त्वे प्रसीदति

पार्थिवाद् दारुणो धूमस् तस्माद् अग्निः त्रयी मयः

नारायण कलाः शान्ता भजन्ति ह्य् अनसूयवः

नारायणं नमस्कृत्य नरं च एव नरोत्तमम्

धर्मस्य ह्य् आपवर्ग्यस्य न अर्थः अर्थाय उपकल्पते

शुश्रूषोः श्रद्दधानस्य वासुदेव कथा रुचिः

शृण्वतां स्व कथाः कृष्णः पुण्य श्रवण कीर्तनः

वासुदेव पराः योगो वासुदेव पराः क्रियाः

जीवस्य तत्त्व जिज्ञासा न अर्थः यः च इह कर्मभिः

वासुदेव परः धर्मो वासुदेव परा गतिः

नाना इव भाति विश्वात्मा भूतेषु च तथा पुमान्

सु अनुष्ठितस्य धर्मस्य संसिद्धिः हरि तोषणम्

भिद्यते हृदय ग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्व संशयाः

मुमुक्षवो घोर रूपान् हित्वा भूतपतीन् अथ

एवं प्रसन्न मनसः भगवत् भक्ति योगात्

यथा ह्य् अवहितो वह्निः दारुषु एकः स्वयोनिषु

भेजिरे मुनयो अथ अग्रे भगवन्तम् अधोक्षजम्

अतो वै कवयो नित्यं भक्तिं परमया मुदा

स्थिति आदये हरि विरिञ्चि हरैः इति संज्ञाः श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्व तन्वः नॄणां स्युः

पितृ भूत प्रजा ईश आदीन् श्रिया ऐश्वर्य प्रजेप्सवः

पुत्रैः इति तद् मय तया तरवो ऽभिनेदुस् तं सर्व भूत हृदयम् मुनिम् आनतो ऽस्मि

वासुदेवे भगवति कुर्वन्ति आत्म प्रसादनाम्

धर्मः सु अनुष्ठितः पुंसां विष्वक्सेन कथासु यः

इति सम्प्रश्न संहृष्टः विप्राणां रौमहर्षणिः

क्षीयन्ते च अस्य कर्माणि दृष्ट एव आत्मनि ईश्वरे

स एव इदम् ससर्ज अग्रे भगवान् आत्म मायया

भावयत्य् एष सत्त्वेन लोकान् वै लोक भावनः

लीलावतार अनुरतः देव तिर्यक् नर आदिषु

भगवत् तत्त्व विज्ञानम् मुक्त सङ्गस्य जायते

न अर्थस्य धर्म एकान्तस्य कामो लाभाय हि स्मृतः

पश्यन्ति आत्मनि च आत्मानम् भक्त्या श्रुत गृहीतया

वासुदेव पराः वेदा वासुदेव पराः मखाः

असौ गुण मयैः भावैर् भूत सूक्ष्म इन्द्रिय आत्मभिः

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयम् उदीरयेत्

सत्त्वं विशुद्धं क्षेमाय कल्पन्ते ये ऽनु तान् इह

छिन्दन्ति कोविदाः तस्य को न कुर्यात् कथा रतिम्

स्यान् महा सेवया विप्राः पुण्य तीर्थ निषेवणात्

जनयति आशु वैराग्यं ज्ञानं च यत् अहैतुकम्

स वै पुंसां परो धर्मो यतो भक्तिः अधोक्षजे

रजस् तमस् प्रकृतयः समशीला भजन्ति वै

वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः

सूत उवाच

कामस्य न इन्द्रिय प्रीतिः लाभः जीवेत यावता

वदन्ति तत् तत्त्व विदः तत्त्वम् यज् ज्ञानम् अद्वयम्

व्यास उवाच

तया विलसितेष्व् एषु गुणेषु गुणवान् इव

यं प्रव्रजन्तम् अनुपेतम् अपेत कृत्यम् द्वैपायनो विरह कातरः आजुहाव

न उत्पादयेत् यदि रतिं श्रम एव हि केवलम्

संसारिणां करुणया आह पुराण गुह्यम् तं व्यास सूनुम् उपयामि गुरुं मुनीनाम्
राज्य कामः मनून् देवान् निरृतिं तु अभिचरन् यजेत्

धर्म अर्थे उत्तमश्लोकं तन्तुः तन्वन् पितॄन् यजेत्

तस्य ऋते यत् क्षणः नीत उत्तमश्लोक वार्तया

वसु कामः वसून् रुद्रान् वीर्य कामः ऽथ वीर्यवान्

जीवन् शवः भागवत अङ्घ्रि रेणुम् न जातु मर्त्यो ऽभिलभेत यः तु

काम कामः यजेत् सोमम् अकामः पुरुषं परम्

प्रतिष्ठा कामः पुरुषो रोदसी लोक मातरौ

बाल क्रीडनकैः क्रीडन् कृष्ण क्रीडाम् य आददे

तीव्रेण भक्ति योगेन यजेत पुरुषं परम्

पादौ नृणां तौ द्रुम जन्म भाजौ क्षेत्राणि न अनुव्रजतः हरेः यौ

इति अभिव्याहृतम् राजा निशम्य भरत ऋषभः

अकामः सर्व कामः वा मोक्ष कामः उदार धीः

किम् अन्यत् पृष्टवान् भूयो वैयासकिम् ऋषिं कविम्

यत् आह वैयासकिः आत्म विद्या विशारदः नृपतिं साधु पृष्टः

जिह्वा सती दार्दुरिका इव सूत न च उपगायति उरुगाय गाथाः

कथा हरि कथा उदर्काः सतां स्युः सदसि ध्रुवम्

आधिपत्य कामः सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम्

अथ अभिधेहि अङ्ग मनः अनुकूलम् प्रभाषसे भागवत प्रधानः

नृणां यन् म्रियमाणानां मनुष्येषु मनीषिणाम्

एतत् शुश्रूषताम् विद्वन् सूत नो ऽर्हसि भाषितुम्

ब्रह्मवर्चस कामः तु यजेत ब्रह्मणः पतिम्

इन्द्रम् इन्द्रिय कामः तु प्रजा कामः प्रजापतीन्

श्व विड्वराह उष्ट्र खरैः संस्तुतः पुरुषः पशुः

भगवति अचलः भावो यत् भागवत सङ्गतः

रूप अभिकामः गन्धर्वान् स्त्री कामः ऽप्सर उर्वशीम्

ज्ञानं आत्म प्रसादः उत यत्र गुणेषु असङ्गः

वैयासकिः च भगवान् वासुदेव परायणः

उरुगाय गुण उदाराः सतां स्युः हि समागमे

आयुष्कामो ऽश्विनौ देवौ पुष्टि कामः इलां यजेत्

बिले बत उरुक्रम विक्रमान् ये न शृण्वतः कर्ण पुटे नरस्य

बर्हायिते ते नयने नराणां लिङ्गानि विष्णोः न निरीक्षतो ये

अन्नाद्य कामः तु अदितिम् स्वर्ग कामः ऽदितेः सुतान्

न खादन्ति न मेहन्ति किं ग्रामे पशवो ऽपरे

रक्षा कामः पुण्यजनान् ओजस्कामो मरुत् गणान्

भारः परं पट्ट किरीट जुष्टम् अपि उत्तमाङ्गम् न नमेन् मुकुन्दम्

न यत् कर्ण पथ उपेतः जातु नाम गदाग्रजः

एतावान् एव इह निःश्रेयस उदयः

श्रीविष्णुपद्या मनुजः तुलस्याः श्वसन् शवः यः तु न वेद गन्धम्

तत् अश्मसारम् हृदयं बत इदम् यत् गृह्यमाणैः हरि नामधेयैः

शावौ करौ नो कुरुते सपर्यां हरेः लसत् काञ्चन कङ्कणौ वा

स वै भागवतो राजा पाण्डवेयो महा रथः

यज्ञं यजेत् यशस्कामः कोश कामः प्रचेतसम्

न विक्रियेत अथ यदा विकारो नेत्रे जलं गात्ररुहेषु हर्षः
तदा प्रभावतो गौरी भवस्य इव जगत् मया

भाति मध्ये गणानां च रथ मध्ये गणेश्वरः

अष्ट क्षेत्र अष्ट रूपाय परात्परतराय च

सहस्र पाद युक्ताय शर्वाय परमेष्ठिने

श्री पितामहः उवाच

अनन्त पादः त्वम् अनन्त बाहुः अनन्त मूर्ध अन्त करः शिवश् च

सु शोभमानः वर दः सम्प्रेक्ष्य एव च सारथिम्

गणैः गणेशः तु रराज देव्या जगत् रथः मेरुः इव अष्ट शृङ्गैः

विघ्न ईश्वरः विघ्न गणैः च सार्धं तं देशम् ईशान पदम् जगाम

ततस् तदा महेश्वरे गते रणात् गणैः सह

यमजिह्वः शताश्वश् च कण्ठनः कण्ठपूजनः

जगाम जगतां हिताय पुरत्रयं दग्धुम् अलुप्त शक्तिः

अनन्त ईशाय सूक्ष्माय उत्तमाय नमः अस्तु ते

सुर ईश्वराः मुनि ईश्वराः गण ईश्वराः च भास्कराः

भक्ष्य भोज्य आदिभिः च एव उण्डरैः च एव मोदकैः

द्विशिखस् त्रिशिखः च एव तथा पञ्चशिखो द्विजाः

त्रयस्त्रिंशत् सुराः च एव त्रयश् च त्रिशतास् तथा

अथ निरीक्ष्य सुरेश्वरम् ईश्वरम् स गणम् अद्रिसुता सहितम् तदा

प्रकुदः ककुदन्तश् च कम्पनश् च प्रकम्पनः

समुद्राः तस्य चत्वारो रथ कम्बलिकाः स्मृताः

त्रिलोकाय त्रि देवाय वषट्काराय वै नमः

पदानि भूषणानि एव षडङ्गानि उपभूषणम्

सुर ईश्वराः सु विस्मिताः भवं प्रणम्य पार्वतीम्

गजैः हयैः सिंह वरैः रथैश् च वृषैः ययुः ते गण राज मुख्याः

स्थूलाय सूक्ष्माय सु सूक्ष्म सूक्ष्म सूक्ष्माय सूक्ष्म अर्थ विदे विधात्रे

किं रथेन ध्वजेन ईशैः तव दग्धुं पुरत्रयम्

श्री पितामहः उवाच

सर्वज्ञ त्वम् च वर दैः सर्वग त्वम् च शङ्कर

पुष्य योगे अपि सम्प्राप्ते लीला वशम् उमापतिम्

प्रसीद जगतां नाथ प्रसीद आनन्द दैः अव्ययैः

न किंचिद् अब्रुवन् देवाः स इन्द्र उपेन्द्राः गण ईश्वराः

ध्यानाय ध्यान रूपाय ध्यान गम्याय ते नमः

वह्नि सोम अर्क रूपाय षट्त्रिंशत् शक्ति रूपिणे

केशो विगत वासाः च महाकेशो महाज्वरः

दक्षिणं द्वादश अरम् हि षोडश अरम् तथा उत्तरम्

मा वः अस्तु पशु भावे अस्मिन् भयं विबुध सत्तमाः

देवदेवं समासाद्य नमस्कृत्वा व्यवस्थितः

तस्मिन् स्थिते महादेवे रुद्रे वितत कार्मुके

कन्धरे च स्थिताय एव तालु रन्ध्र स्थिताय च

शरे व्यवस्थिताः सर्वे देवम् ऊचुः प्रणम्य तम्

क्षण अन्तरे वृष इन्द्रः अपि जानुभ्याम् अगमत् धराम्

तस्मात् परम् इदम् दिव्यं चरिष्यथ सुर उत्तमाः

माम् अ पूज्य जगन्ति अस्मिन् भक्ष्य भोज्य आदिभिः शुभैः

ऋषिभिः स्तूयमानश् च वन्द्यमानश् च बन्दिभिः

स च मुञ्चति पाप बन्धनम् भव भक्त्या पुर शासितुः स्तवम्

ततस् अश्वान् चोदयामास मनस् मारुत रंहसः

इषुः विष्णुः महा तेजाः शल्यं सोमः शरस्य च

भयात् देवम् निरीक्ष्य एव देवीं हिमवतः सुताम्

प्रकम्पयन्ती च तदा सुर इन्द्रान् महा असुर असृज् मधु पान मत्ता

ऋक्षाणि च तदा तस्य वामस्य एव तु भूषणम्

अथ सज्यं धनुः कृत्वा शर्वः संधाय तं शरम्

शैलेन्द्रः कार्मुकं च एव ज्या भुजंग अधिपः स्वयम्

यः पशुः तद् पशु त्वम् च व्रतेन अनेन संत्यजेत्

स दुकूला शिवे रक्ता लम्बिता भाति मालिका

अग्नि वर्णाय रौद्राय अम्बिका अर्ध शरीरिणे

एवं कृत्वा रथं दिव्यं कार्मुकं च शरं तथा

धारणायै नमः ते धारण अभिरताय ते

प्रत्याहार रतानाम् च प्रति स्थान स्थिताय च

तं सर्व देवाः सुर लोक नाथम् समन्ततः च अन्वयुः अप्रमेयम्

मद् हित अर्थम् देवेश शरं मोक्तुम् इह अर्हसि

बभूव तुमुलो हर्षो देवतानां महात्मनाम्

समाधान रतानाम् तु निर्विकल्प अर्थ रूपिणे

ओङ्काराय नमः ते चतुर्धा संस्थिताय च

गाणपत्यं तदा शम्भोः ययुः पूजा विधेः बलात्

अथ रुद्रस्य देवस्य निर्मितो विश्वकर्मणा

शुभावती तदा देवी पार्श्व संस्था विभाति सा

सहस्रनेत्रः प्रथमः सुराणां गज इन्द्रम् आरुह्य च दक्षिणे ऽस्य

पुरत्रयं च विप्र इन्द्राः प्राणदत् सर्वतस् तथा

गण ईश्वराः नन्दि मुखाः तदानीम् स्व वाहनैः अन्वयुः ईशम् ईशाः

श्रूयतां पशु भावस्य विमोक्षः क्रियतां च सः
सर्वज्ञाय शरण्याय सद्योजाताय वै नमः

श्रद्धा च गतिः अस्य एव वेदाः तस्य हयाः स्मृताः

अजवक्त्रो हयवक्त्रो गजवक्त्रो ऽर्ध्वक्त्रकः

तथा अपि देवा धर्मिष्ठाः पूर्वदेवाश् च पापिनः

वेद आत्म रूपाय भवाय ते अन्ताय मध्याय सु मध्यमाय

जय इति वाग्भिर् भगवन्तम् ऊचुः किरीट दत्त अञ्जलयः समन्तात्

काली तदा कालनिशा प्रकाशम् शूलं कपाल आभरणा करेण

कालरात्र्या तथा एव इह तथा इन्द्रधनुषा पुनः

पुरत्रयं विरूपाक्षः तद् क्षणात् भस्म वै कृतम्

कोणस् तथा हि अहंकारः भूतानि च बलं स्मृतम्

मुहूर्ता बन्धुराः तस्य शम्याः च एव कलाः स्मृताः

स्थापयामास देवस्य वचनात् वै रथं शुभम्

व्यवस्थितः च इति तथा अन्यथा चेद् आडम्बरेण अस्य फलं किम् अन्यत्

आरुरोह रथं दिव्यं भवः

तद् क्षणात् त्रिपुरम् दग्ध्वा त्रिपुर अन्त करः शरः

ततः प्रणम्य देवेशं भगवान् पद्मसंभवः

विद्युत् कोटि प्रतीकाशम् अष्ट काशम् सु शोभनम्

यम पावक वित्तेशाः वायुः निरृतिः एव च

नमः त्रिमूर्तये तुभ्यं श्रीकण्ठाय शिखण्डिने

मातरः सर्व लोकानाम् गणानां च एव मातरः

प्रणेमुः आलोक्य सहस्रनेत्रं स लीलम् अम्बा तनयं यथा इन्द्रम्

पुराण न्याय मीमांसा धर्म शास्त्राणि सुव्रताः

मोक्ष्यन्ति ते न संदेहः पशु त्वात् सुर सत्तमाः

पूर्वदेवाश् च देवाश् च समाः ते यतः प्रभो

विघ्नं गणेशः अपि असुर ईश्वराणाम् कृत्वा सुराणां भगवान् अविघ्नम्

निरीक्षणात् एव विभो असि दग्धुं पुरत्रयं च एव जगत्त्रयं च

मन्त्रा घण्टाः स्मृताः तेषाम् वर्णाः पादाः तथा आश्रमाः

नभसि अमल नक्षत्रे तारा मध्ये इव उडुराज्

ययुश् च दुःख वर्जिताः स्व वाहनैः दिवम् ततः

पिप्पलायतनः च एव तथा हि अङ्गारकाशनः

त्रयश् च त्रि सहस्राणि जग्मुः देवाः समन्ततः

तयोः श्रुत्वा महादेवो विज्ञप्तिं परमेश्वरः

कः पुमान् सिद्धिम् आप्नोति देवो वा दानवः अपि वा

इषुणा भूत संघैः च विष्णुना च मया प्रभो

सह तदा च जगाम तया अम्बया सकल लोक हिताय पुरत्रयम्

स्वप्ने दृष्टं यत् पदार्थम् हि अलक्ष्यम् दृष्टं नूनं भाति मन्ये न च अपि

ववन्दिरे नन्दिनम् इन्दु भूषणम् ववन्दिरे पर्वतराज सम्भवाम्

चामर आसक्त हस्त अग्राः सर्वाः स्त्री रूप शोभिताः

जय इति वाचो मुमुचुः संस्तुवन्तो अष्ट मूर्तिकम्

तथा इन्द्र पद्मोद्भव विष्णु मुख्याः सुरा गण ईशाः च गणेशम् ईशम्

त्रि प्रकारम् स्थिताय एव त्रेताग्नि मय रूपिणे

अथ संमृज्य धनुषो ज्यां हसन् त्रिपुर अर्दनः

य इमं शृणुयात् द्विजोत्तमाः भुवि देवं प्रणिपत्य पठेत्

अथ महा इन्द्र विरिञ्चि विभावसु प्रभृतिभिः नत पाद सरोरुहः

मत्त इभ गामी मद लोल नेत्रा मत्तैः पिशाचैश् च गणैश् च मत्तैः

सप्त लोकाय पाताल नरक ईशाय वै नमः

यान्तं तदानीं तु शिलाद पुत्रम् आरुह्य नाग इन्द्र वृष अश्व वर्यान्

सर्व भूत मयः च एव सर्व देव नमस्कृतः

कृतो रथः च इषु वरः च शुभ्रं शरसनं ते त्रिपुर क्षयाय

त्रिपुरारेः इमम् पुण्यं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा

द्यौः वरूथम् रथस्य अस्य स्वर्ग मोक्षौ उभौ ध्वजौ

तथा अपि भक्त्या विलपन्तम् ईशैः पितामहं मां भगवन्त् क्षमस्व

कः स्तोतुम् इच्छेत् कथम् ईदृशम् त्वां स्तोष्ये हि तुष्टाय शिवाय तुभ्यम्

सर्व देव गणैः युक्तम् कम्पयन् इव रोदसी

सहस्राणां सहस्राणि रुद्राणाम् ऊर्ध्वरेतसाम्

वेदान्त वेद्याय सु निर्मलाय वेद अर्थ विद्भिः सततं स्तुताय

गण ईश्वरैः एव नगेन्द्र धन्वा पुरत्रयं दग्धुम् असौ जगाम

चतुःषष्टि प्रकाराय अकाराय नमः नमः

कल्पयित्वा एव वध्याः ते न अन्यथा न एव सत्तमाः

पञ्चधा पञ्चधा च एव पञ्च मन्त्र शरीरिणे

ययुः पुरस्तात् हि महेश्वरस्य सुर ईश्वराः भूत गण ईश्वराः च

रुद्रः पशुपतिः च एव पशु पाश विमोचकः

शुश्रूषां कारयेत् यः तु स पशु त्वात् विमुच्यते

त्रिधा संवृत्य लोकान् वै प्रसुप्त भुजग आत्मने

यो वै पाशुपतं दिव्यं चरिष्यति स मोक्ष्यति