tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अल्प आस्वादान् बहु दुःखान् कामान् विज्ञाय पिण्डतः

तेन गृह्य उदकस्य अञ्जलिः क्षिप्तः

ततस् ते अमात्याः कथयन्ति रत्न शिलया देव प्रयोजनं भवति

अथ राजा तस्मिञ् शासने ऽभ्यागतः कथयति केन एतत् विष्कम्भितम् भटबलाग्रम् तेन उक्तम् ऋषिभिः देव तं भटबलाग्रं विष्कम्भितम्

यस्मिन् समये बोधिसत्त्वः तुषितात् देवनिकायात् च्युत्वा मातुः कुक्षिम् अवक्रामति अथ तस्मिन् समये महा पृथिवीचालः भवति सर्वः च अयम् लोक उदारेण अवभासेन स्फुटो भवति

दृष्ट्वा च पुनर् दिवौकसम् यक्षम् आमन्त्रयते स्म किम् एतत् दिवौकस चित्र उपचित्रान् वृक्षान् आपीडक जातान्

ततो ऽधिष्ठानं स्वयम् एव तद् प्रदेशम् गतम्

पश्चात् राजा मूर्धातः कथयति कस्य जयो यतो ऽमात्याः कथयन्ति देवस्य जयः

ते भगवता एत भिक्षवः चरत ब्रह्मचर्यम् प्रव्रजिताः

इदम् आनन्द तथागतस्य अपश्चिमम् वैशाली दर्शनम्

तत्र देवानां त्रायस्त्रिंशानाम् आसनानि प्रज्ञप्तानि यत्र पृथक् द्वात्रिंशतीनाम् उपेन्द्राणाम् आसनानि त्रयस्त्रिंशतिमं शक्रस्य देवानाम् इन्द्रस्य

स मारः पापीयान् येन भगवान् तेन उपसंक्रान्तः

राज्ञो मूर्धातस्य देवेषु त्रायस्त्रिंशेषु तिष्ठतः षट्त्रिंशाः चक्राः च्युताः

तेषाम् एव देवानां सर्व अन्ते मूर्धातस्य राज्ञ आसनं प्रज्ञप्तम्

भगवता परिनिर्वाणाय प्रस्थितेन अनेकानि देवता शत सहस्राणि सत्येषु प्रतिष्ठापितानि

तत्र भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते गच्छ त्वम् आनन्द अन्यतर वृक्ष मूलम् निश्रित्य विहर मा उभौ अपि आकीर्ण विहारिणौ भविष्यावः

तेषाम् अन्योन्यम् न कस्यचिद् अधिकः वा हीनो वा

राजा कथयति मालाधारा देवाः पुरोजवा मे भवन्तु

यस्मिन् आनन्द समये राजा मूर्धातो देवान् त्रायस्त्रिंशान् अधिरूढः एवंविधं चित्तम् उत्पादितम् अहो बत मे शक्रो देवानाम् इन्द्रः अर्धासनेन उपनिमन्त्रयते काश्यपो भिक्षुः तेन कालेन तेन समयेन शक्रो देवानाम् इन्द्रः बभूव

सह चित्त उत्पादात् एव राजा मान्धात उपरि विहायसम् अभ्युद्गतः सार्धम् अष्टादशभिः भटबलाग्र कोटिभिः पुत्र सहस्र परिवृतः सप्त रत्न पुरोजवः

महेशाख्ये सत्त्वे चित्तं प्रदूषितम् तस्मात् ऋद्धेः परिभ्रष्टो जम्बुद्वीपे प्रत्यष्ठात् खरम् आबाधम् स्पृष्टवान् प्रगाढां वेदनां मरण आन्तिकीम्

या अपि ता लोकस्य लोक आन्तरिकाः अन्धाः तमसः अन्धकार तमिस्राः यत्र इमौ सूर्याचन्द्रमसौ एवं महा अनुभावौ आभया आभाम् न प्रत्यनुभवतः ता अपि तस्मिन् समये उदारेण अवभासेन स्फुटा भवन्ति

साधु साधु आनन्द अस्थानम् एतत् आनन्द अनवकाशो यत् तथागतः ताम् वाचं भाषेत या स्यात् द्विधा

यौवराज्ये प्रतिष्ठितस्य षट् चक्राः च्युताः

श्रुत्वा च पुना राजा मान्धाता अमात्यान् आमन्त्रयते पश्यथ यूयं ग्रामण्यः चित्र उपचित्रान् वृक्षान् आपीडक जातान् एवं देव

अस्ति मे सप्त रत्नानि तत् यथा चक्र रत्नम् हस्ति रत्नम् अश्व रत्नम् मणि रत्नम् स्त्री रत्नम् गृहपति रत्नम् परिणायक रत्नम् एव सप्तमम्

समनुशिष्टं मे उत्तरकुरु द्वीपे स्वकं भटबलाग्रम्

अश्वकर्ण गिरेः अपि पर्वतात् सुदर्शने पर्वते प्रत्यष्ठात् काञ्चन मये

ताः पुष्करिण्यः चतुर्विधैः इष्टकैः चिताः सुवर्ण मयैः रूप्य मयैः स्फटिक मयैः वैडूर्य मयैः

तयोः त्रयाणाम् वार्षिकाणां मासानाम् अत्ययात् इन्द्रिय परिपाकः भविष्यति सुख अधिष्ठानम् वा

या लोकस्य लोक आन्तरिकाः अन्धाः तमसः अन्धकार तमिस्राः यत्र अमू सूर्याचन्द्रमसौ एवं महर्द्धिकौ एवं महा अनुभावौ आभया आभाम् न प्रत्यनुभवतः ता अपि तस्मिन् समये उदारेण अवभासेन स्फुटा भवन्ति

आकाङ्क्षमाणः तथागतः कल्पं वा तिष्ठेत् कल्प अवशेषम् वा

पूर्णं च अस्य सहस्रं पुत्राणां शूराणां वीराणां वर अङ्ग रूपिणाम् पर सैन्य प्रमर्दकानाम्

तत् शृणु
यत् मया विपश्यिनः सम्यक्सम्बुद्धस्य प्रसाद जातेन मुद्गानां मुष्टिः पात्रे प्रक्षिप्ता तस्मात् चत्वारः मुद्गाः पात्रे पतिता अवशिष्टा भूमौ पतितास् तस्य कर्मणो विपाकेन चतुर्षु द्वीपेषु राज्य ऐश्वर्य आधिपत्यम् कारितम्

स राज्ञा मूर्धातेन उक्तः ऽस्ति किंचिद् अन्य द्वीपे न आज्ञापितम् यत् वयम् आज्ञापयेम यतः पश्चात् दिवौकसेन अभिहितः ऽस्ति देव पूर्वविदेहो नाम द्वीपः ऋद्धः च स्फीतः च क्षेमः च सुभिक्षः च आकीर्ण बहु जन मनुष्यः

राज्ञा अभिहितं सदामत्ता एव मे देवाः पुरोजवा भवन्तु

चत्वारो महा राजानः संलक्षयन्ति

एकस्मिन् समये भगवान् वैशाल्यां विहरति मर्कटह्रद तीरे कूटागार शालायाम्

सुदर्शनात् पर्वतात् खदिरके पर्वते प्रत्यष्ठात् काञ्चन मये

यस्य कस्यचिद् आनन्द चत्वार ऋद्धिपादा आसेविता भाविता बहुलीकृताः आकाङ्क्षन् स कल्पं वा तिष्ठेत् कल्प अवशेषम् वा

एवं भदन्त इति आयुष्मान् आनन्दः भगवतः प्रतिश्रुत्य अन्यतम वृक्ष मूलम् निश्रित्य निषण्णो दिवाविहाराय

अथ भगवत एतत् अभवत् कः तथागतस्य संमुखं वैनेयः सुप्रियो गन्धर्व राजा सुभद्रः च परिव्राजकः

तस्य सप्त रत्नानि प्रादुर्भूतानि तत् यथा चक्र रत्नम् हस्ति रत्नम् अश्व रत्नम् मणि रत्नम् परिणायक रत्नम् स्त्री रत्नम् गृहपति रत्नम् एव सप्तमम्

ततो वणिक् प्रसाद जातः प्रणिधिं करोति

यादृशम् आकाङ्क्षति देवो वा देव कन्या वा सह चित्त उत्पादात् हस्ते प्रादुर्भवन्ति

तेषु प्राकारेषु चतुर्विधाः षोडका मापिताः सुवर्ण मयाः रूप्य मयाः वैडूर्य मयाः स्फटिक मयाः

यो असौ ओत्करिकः वणिक् तेन कालेन तेन समयेन स एष राजा मूर्धातः

एकान्त स्थितः आयुष्मान् आनन्दः भगवन्तम् इदम् अवोचत् यावन्तो भदन्त भिक्षवः चापालम् चैत्यम् उपनिश्रित्य विहरन्ति सर्वे ते उपस्थानशालायां निषण्णाः संनिपतिताः यस्य इदानीम् भगवान् कालं मन्यते

तस्य तत्र स्वकं भटबलाग्रं समनुशासतः षट् चक्राः च्युताः

तीर्णः च तारयेयं महा जन ओघान् अ तारिताः ये पूर्वकैः जिनेन्द्रैः

यतो राज्ञा मूर्धातेन त्रायस्त्रिंशानाम् उक्तम् किम् एतत् भवन्तः ऽतीव संभ्रम जाताः देवैस् त्रायस्त्रिंशैः उक्तम् एतैः असुरैः अस्माकम् पञ्च रक्षा भग्नाः यतो अस्माभिः द्वाराणि बद्धानि

उपसंक्रम्य भगवन्तम् इदम् अवोचत् परिनिर्वातु भगवान्

एवं भदन्त

यादृशम् आकाङ्क्षति देवो वा देव कन्या वा सह चित्त उत्पादात् हस्ते प्रादुर्भवन्ति

चतुर्विधा अपि च सुधा नीला पीता लोहिता अवदाता

भूत पूर्वम् भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि विपश्यी नाम तथागतो ऽर्हन् सम्यक्सम्बुद्धो लोके उत्पन्नः

यतो मूर्धातेन राज्ञा उक्तम् आत्म पुरुषाः आनयन्तु भवन्तो धनुः

तस्य राज्ञो मूर्धातस्य एतत् अभवति एतत् अस्ति मे जम्बुद्वीपः अस्ति मे सप्त रत्नानि अस्ति मे सहस्रं पुत्राणाम् वृष्टं मे ऽन्तःपुरे सप्त अहम् हिरण्य वर्षम् समनुशिष्टं मे पूर्वविदेहं समनुशिष्टं मे ऽपरगोदानीयं द्वीपं समनुशिष्टं मे उत्तरकुरुषु स्वकं भटबलाग्रम् अधिष्ठितं मे ऽस्ति देवान् त्रायस्त्रिंशान् प्रविष्टो ऽस्मि सुधर्मां देव सभाम् दत्तं मे शक्रेण देव इन्द्रेण अर्धासनम्

पश्चात् राज्ञा अभिहितम् कस्य अर्थे तैः अमात्यैः अभिहितम् देव वस्त्राणाम् अर्थे

रात्रिंदिवसेन त्रिंशत् रात्रकेन मासेन द्वादश मासेन संवत्सरेण दिव्यं वर्ष सहस्रम् देवानां त्रायस्त्रिंशानाम् आयुषः प्रमाणम्

अथ आयुष्मान् आनन्दः भगवन्तम् इदम् अवोचत् यथा खलु अहम् भदन्त भगवता भाषितस्य अर्थम् आजानामि इह एव भगवता जीवित संस्कारान् अधिष्ठाय आयुः संस्काराः उत्सृष्टा भविष्यन्ति

श्रूयन्ते देवाः त्रयस्त्रिंशाः दीर्घ आयुषः वर्णवन्तः सुख बहुलाः उच्चेषु विमानेषु चिरस्थितिकाः
भिक्षवः संशय जाताः सर्व संशय छेत्तारम् बुद्धं भगवन्तं पृच्छन्ति कीदृशं भदन्त राज्ञा मूर्धातेन कर्म कृतम् यस्य कर्मणो विपाकेन चतुर्षु द्वीपेषु राज्य ऐश्वर्य आधिपत्यम् कारितं देवान् त्रायस्त्रिंशान् अधिरूढः भगवान् आह

अथ राजा निमिंधरे पर्वते प्रत्यष्ठात् काञ्चन मये

ते प्राकारा अर्धतृतीयानि योजनानि उच्छ्रयेण

अयम् आनन्द चतुर्थो हेतुः चतुर्थः प्रत्ययो महतः पृथिवीचालस्य

पुनर् अपरम् आनन्द भिक्षुः महर्द्धिकः भवति महा अनुभावः

यदा रत्न शिला आनीता ततस् ते अमात्या भूयः कथयन्ति देव श्री पर्यङ्केन अत्र प्रयोजनं भवति

देवतानां शब्दं श्रुत्वा अनेकानि वैशालिकानि प्राणि शत सहस्राणि भगवत् सकाशम् उपसंक्रान्तानि

सह चित्त उत्पादात् एव राज्ञो मूर्धातस्य सप्ताविंशति बीज जातिः देवः वृष्टः

तत्र ये सत्त्वा उपपन्नाः ते तया आभया अन्योन्यं सत्त्वं दृष्ट्वा संजानन्ति अन्ये अपि इह भवन्तः सत्त्वा उपपन्नाः अन्ये अपि इह भवन्तः सत्त्वा उपपन्ना इति

कस्मात् त्वं पापीयन्न् एवं वदसि परिनिर्वातु भगवान् परिनिर्वाण काल समयः सुगतस्य एको ऽयं भदन्त समयो भगवान् उरुबिल्वायाम् विहरति नद्या नैरञ्जनायाः तीरे बोधि मूले अचिर अभिसंबुद्धः

अयम् आनन्द सप्तमो हेतुः सप्तमः प्रत्ययो महतः पृथिवीचालस्य

द्विस् अपि त्रिस् अपि आयुष्मान् आनन्दः तूष्णीम्

तेषाम् ऋषीणां जटाः शीर्णाः राज्ञः च मूर्धातस्य भटबलाग्रं विहायसेन प्रस्थितम्

अस्ति मे जम्बुद्वीप ऋद्धः च स्फीतः च क्षेमः च सुभिक्षः च आकीर्ण बहु जन मनुष्यः च

ततो राज्ञा तेन उक्तम् मम राज्ये मनुष्याः कर्पास वाटान् मापयिष्यन्ति इति कर्पासम् एव देवो वर्षतु

यादृशम् आकाङ्क्षति देवो वा देव कन्या वा सह चित्त उत्पादात् हस्ते प्रादुर्भवन्ति

राजा समादिशति न मम राज्ये वस्तव्यम्

राजा च मूर्धातः तद् स्थानम् आगतः

तत्र ये सत्त्वा उपपन्नाः ते तया आभया अन्योन्यं सत्त्वं दृष्ट्वा संजानन्ति अन्ये अपि इह भवन्तः सत्त्वा उपपन्नाः अन्ये अपि इह भवन्तः सत्त्वा उपपन्ना इति

स च राजा जनपदान् अनुसंसार्य पश्यति पाद उद्धारकेण गच्छतः

वायु संयोगात् च पौराणानि अवकीर्यन्ते नवानि पुष्पाणि समाकीर्यन्ते

पुनर् अपरम् आनन्द यस्मिन् समये तथागतो जीवित संस्कारान् अधिष्ठाय आयुः संस्कारान् उत्सृजति अत्यर्थं तस्मिन् समये महा पृथिवीचालः भवति उल्का पाताः दिशोदाहाः अन्तरिक्षे देव दुन्दुभयः ऽभिनदन्ति सर्वः च अयम् लोक उदारेण अवभासेन स्फुटो भवति

केचित् सकृदागामि फले केचिद् अनागामि फले केचित् प्रव्राजितः

अथ भगवत एतत् अभवत् स्फुटो अभवत् आनन्दः भिक्षुः मारेण पापीयसा यत्र इदानीम् यावत् त्रिस् अपि औदारिके अवभास निमित्ते प्राविष्क्रियमाणे न शक्नोति तद् निमित्तम् आज्ञातुम् यथा अपि ततः स्फुटो मारेण पापीयसा

ततस् ते त्रायस्त्रिंशा देवा अर्घेण प्रत्युद्गताः

वैस्तारिकं च ते ब्रह्मचर्यं बाहुजन्यं पृथु भूतम् यावत् देव मनुष्येभ्यः सम्यक् संप्रकाशितम्

भगवन्तं विपश्यिनम् असेचनक दर्शन रूपम् दृष्ट्वा अधिकः प्रसाद उत्पन्नः

या अपि ता लोकस्य लोक आन्तरिकाः अन्धाः तमसः अन्धकार तमिस्राः यत्र इमौ सूर्याचन्द्रमसौ एवं महर्द्धिकौ एवं महा अनुभावौ आभया आभाम् न प्रत्यनुभवतः ता अपि तस्मिन् समये उदारेण अवभासेन स्फुटा भवन्ति

राजा च मान्धातः तद् स्थानम् अनुप्राप्तः

श्रुत्वा च पुनर् अमात्यान् आमन्त्रयते पश्यथ यूयं ग्रामण्यः श्वेत श्वेतम् अभ्र कूटम् इव उन्नतम् एवं देव

कैश्चिद् शरण गमन शिक्षा पदानि गृहीतानि

यतस् तस्य धनुः आनीतम्

कैश्चिद् श्रावक बोधौ चित्तम् उत्पादितम्

शक्यं श्रावक वैनेयः तथागतेन विनयितुं न तु तथागत वैनेयः श्रावकेण

एष देवानां त्रायस्त्रिंशानां पारिजातकः कोविदारो यत्र देवाः त्रायस्त्रिंशाः चतुरः वार्षिकान् मासान् दिव्यैः पञ्चभिः काम गुणैः समर्पिताः समन्वङ्गीभूताः क्रीडन्ति रमन्ते परिचारयन्ति
स प्रसाद जातः गाथां भाषते

अनेकानि वैशालिकानि प्राणि शत सहस्राणि येषां केचिद् स्रोतापत्ति फले व्यवस्थापिताः केचित् सकृदागामि फले केचिद् अनागामि फले कैश्चित् प्रव्रजित्वा अर्हत् त्वम् प्राप्तं कैश्चित् श्रावक बोधौ कैश्चित् प्रत्येक बोधौ कैश्चिद् अनुत्तरायाम् सम्यक्सम्बोधौ चित्तम् उत्पादितानि कैश्चिद् शरण गमन शिक्षा पदानि गृहीतानि

तिष्ठतु भगवान् कल्पम् तिष्ठतु सुगतः कल्प अवशेषम् वा

अगमत् राजा मान्धाता उत्तरकुरु द्वीपम्

सन्ति मे सप्त रत्नानि

चित्रो जम्बुद्वीपः मधुरं जीवितं मनुष्याणाम्

अतृप्त एव पञ्चानां कामगुणानां कालगतः

ताः पुष्किरिण्यः पूर्णाः शीतलेन वारिणा क्षौद्र कल्पेन अम्बुना उत्पल पद्म कुमुद पुण्डरीक संछन्नाः विविधैः जल जैः शकुनकैः वल्गु स्वरैः मनोज्ञ स्वरैः कामरूपिभिर् निकूजिताः

आगच्छतु

भगवता तेषाम् आशय अनुशयम् धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा एवंविधा धर्म देशना कृता यथा अनेकैः प्राणि शत सहस्रैः शरण गमन शिक्षा पदानि गृहीतानि

अथ राज्ञो मूर्धातस्य एतत् अभवत् अस्ति मे जम्बुद्वीपम् ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्ण बहु जन मनुष्यम् च

एषा त्रायस्त्रिंशानां सुधर्मा नाम देव सभा यत्र देवाः त्रायस्त्रिंशाः चत्वारः च महाराजानः संनिषण्णाः संनिपतिता देवानां मनुष्याणां च अर्थम् च धर्मं च चिन्तयन्ति तुलयन्ति उपपरीक्ष्यन्ति

तस्य तत्र मूर्धातस्य राज्ञो महा राज्यम् कारयतः षट् चक्राः च्युताः

अद्राक्षीत् राजा मूर्धातः सुमेरु मूर्धनि अभिरुहन् नील नीलाम् वन राजिम् मेध राजिम् इव उन्नताम्

न अलम् एकस्य तत् वित्तम् इति विद्वान् समाचरेत्

राजा मूर्धातः कथयति एते अपि एव मे करोट पाणयः देवाः पुरोजवा भवन्तु

तस्य तत्र स्वकं भटबलाग्रं समनुशासतः षट् चक्राः च्युताः

समनन्तर उत्सृष्टेषु आयुः संस्कारेषु षट् कामावचरा देवाः क्रियाकारं कृत्वा भगवतो ऽन्तिकं प्रक्रान्ता दर्शनाय वन्दनाय

स कथयति यदि मम धर्मेण राज्यं प्राप्स्यते इह एव अधिष्ठानम् आगच्छतु

पूर्णं च मे सहस्रं पुत्राणां शूराणां वीराणां वर अङ्ग रूपिणाम् पर सैन्य प्रमर्दकानाम्

एवम् उक्ते आयुष्मान् आनन्दः तूष्णीम्

अहो बत अहम् शक्रं देवानाम् इन्द्रम् अस्मात् स्थानात् च्यावयित्वा स्वयम् एव देवानां च मनुष्याणां च राज्य ऐश्वर्य आधिपत्यम् कारयेयम्

वृष्टं मे सप्त अहम् अन्तःपुरे हिरण्य वर्षम् यथा अपि तत् महर्द्धिकस्य सत्त्वस्य महा अनुभावस्य कृत कुशलस्य स्व पुण्य फलम् प्रत्यनुभवतः

सा च भर्तारम् आदाय स्व गृहम् गच्छति

दृष्ट्वा च पुनर् दिवौकसम् यक्षम् आमन्त्रयते किम् एतत् दिवौकस श्वेत श्वेतम् अभ्र कूटम् इव उन्नतम् एषा देव देवानां त्रायस्त्रिंशानां सुधर्मा नाम देव सभा यत्र देवाः त्रायस्त्रिंशाः चत्वारः च महाराजानः संनिषण्णाः संनिपतिता देवानां मनुष्याणां च अर्थम् च धर्मं च चिन्तयन्ति तुलयन्ति उपपरीक्ष्यन्ति

एतर्हि भदन्त भगवतः श्रावकाः पण्डिता व्यक्ता विनीता विशारदा अलम् उत्पन्न उत्पन्नानाम् परप्रवादिनां सहधर्मेण निग्रहीतारः स्वस्य वादस्य पर्यवदापयितारो भिक्षवो भिक्षुण्य उपासका उपासिकाः

अयम् आनन्द पञ्चमो हेतुः पञ्चमः प्रत्ययो महतः पृथिवीचालस्य

राज्ञो मूर्धातस्य सर्वेषाम् अपि असुराणाम् वैहायसम् अभ्युद्गम्य उपरि स्थितः

प्रत्यष्ठात् राजा मान्धाता उत्तरकुरौ द्वीपे

भवति आनन्द समयो यत् आकाशे विषमा वायवो वान्ति आपः क्षोभयन्ति आपः क्षुब्धाः पृथिवीं चालयन्ति

स राजा कथयति किम् एते मनुष्याः कुर्वन्ति तैः अमात्यैः अभिहितम् देव वस्त्राणि वापयन्ति वस्त्रैः प्रयोजनम्

देवो अपि अत्र एव गत्वा कल्पदूष्यानि

यतस् तैः सम्भूय नागैः देवैः च पुनर् तत् बल अग्रम् स्तम्भितम्

यतो ऽसौ प्रसादीकृत चेताः यानात् अवतीर्य तं भगवन्तं तैः चतुर् रत्न मयैः पुष्पैः अवकिरति

अयम् आनन्द तृतीयो हेतुः तृतीयः प्रत्ययो महतः पृथिवीचालस्य
देवानां त्रायस्त्रिंशानां सुधर्मा देव सभा त्रीणि योजन शतानि आयामेन त्रीणि योजन शतानि विस्तरेण समन्त परिक्षेपेण नव योजन शतानि अभिरूपा दर्शनीया प्रासादिका स्फटिक मयी अर्धपञ्चमानि योजनानि तस्मात् नगरीतः ऽभ्युद्गता

श्रूयते अथ खलु पूर्वविदेहो नाम द्वीपः

पूर्णं च मे सहस्रं पुत्राणां शूराणां वीराणां वर अङ्ग रूपिणाम् पर सैन्य प्रमर्दकानाम्

त्रायस्त्रिंशा देवाः संलक्षयन्ति पुण्य विपाक महेशाख्यः ऽयं सत्त्वः

नारी गण विराजितम् अप्सरः सहस्र संघ निषेवितम् तूर्य नाद अभिनादितम् उपेतम् अन्न पानम्

सुमेरुः पर्वत राजा सप्त काञ्चन पर्वत परिवृतः

सामन्तकेन विविधाः पुष्किरिण्यो मापिताः

एते ग्रामण्य उत्तर कौरवाणाम् मानुष्याणां कल्पदूष्य वृक्षाः यत उत्तर कौरवाः मनुष्याः कल्पदूष्याणि

चिन्तका इमे तुलका उपपरीक्षका इति मन्त्र जाः मन्त्र जाः इति संज्ञा

उपोषधस्य राज्ञो मूर्ध्नि पिट्टको जातो मृदुः सु मृदुः तत् यथा तूल पिचुः वा कर्पास पिचुः वा

स्थविर आनन्दः कृत अञ्जलि पुटः भगवन्तम् इदम् अवोचत् पश्य भदन्त यावत् त्वम्

धर्मता च पुनर् एषाम् देव असुराणाम् युध्यतां रथा वैहायसेन तिष्ठन्ति

तत्र च तेषां देवानां देव असुर संग्रामम् भवति

अत्र आनन्द किम् आश्चर्यम् मया एतर्हि सर्वज्ञेन सर्व आकार ज्ञेन अनुत्तर ज्ञान ज्ञेय वशि प्राप्तेन अस्त तृष्णेन निरुपादानेन सर्व अहंकार ममकार अस्मिमान अभिनिवेश अनुशय प्रहीणेन एवंविधं वैनेय कार्यम् कृतम्

सर्वाभिभूः मे भगवान् महा ऋषिः अवकीर्णः पुष्पैः सु मनोरमैः च

तव एव आनन्द अपराधः तव एव दुष्कृतम् यः त्वम् तथागतस्य यावत् त्रिस् अपि औदारे अवभास निमित्ते प्राविष्कृते न शक्नोषि तद् निमित्तम् प्रतिश्रावयितुम् अपि ततः स्फुटो मारेण पापीयसा

इति विदित्वा हृष्टः तुष्टः प्रमुदित उदग्रः प्रीति सौमनस्य जातः तत्र एव अन्तर्हितः

तत्र ये सत्त्वा उपपन्नाः ते तया आभया अन्योन्यं सत्त्वं दृष्ट्वा संजानन्ति अन्ये अपि इह भवन्तः सत्त्वा उपपन्नाः अन्ये अपि इह भवन्तः सत्त्वा उपपन्ना इति

तस्य अन् आगच्छतः पिता कालगतः

तस्य तत्र स्वकं भटबलाग्रं समनुशासतः षट् चक्राः च्युताः

अथ भगवान् येन उपस्थानशाला तेन उपसंक्रान्तः

ते च पक्षिणो ऽवतीर्यमाणा अवतीर्यमाणाः शब्दं कुर्वन्ति

गच्छामो वयं सुमेरु परिखण्डम्

मूर्धाता नृपतिः हि एषः न एते वैशालिका बकाः

पश्चात् तेन जनेन तत् कर्पासम् कर्तितुम् आरब्धम्

स मूल पत्र गण्ड पुष्प भैषज्यैः उपस्थीयमानः हीयत एव

यतो स राजा कथयति क्षुण्णा भवन्तो यदि युष्माभिः पूर्वम् एव अभिहितम् अभविष्यत् देवस्य पुण्यानि इति मया सकलं जम्बुद्वीपं रत्नैः अभिवृष्टम् अभविष्यत्

एक कार्षापणः ऽपि बहिर् न निपतितो यथा अपि तत् महर्द्धिकस्य सत्त्वस्य महा अनुभावस्य कृत पुण्यस्य कृत कुशलस्य स्वकं पुण्य फलम् प्रत्यनुभवतः

वैस्तारिकं च ते ब्रह्मचर्यं चरिष्यन्ति बाहुजन्यं पृथु भूतम् यावत् देव मनुष्येभ्यः सम्यक् संप्रकाशितम्

पश्चात् ते संलक्षयन्ति पुण्य विपाक महेशाख्यः ऽयं सत्त्वो यस्य अस्माकम् उपरि वैहायसम् रथो गच्छति

पुनर् अपरम् आनन्द यस्मिन् समये तथागतस् त्रि परिवर्त द्वादश आकारम् धर्म चक्रम् परिवर्तयति अत्यर्थं तस्मिन् समये महा पृथिवीचालः भवति सर्वः च अयम् लोक उदारेण अवभासेन स्फुटो भवति

ते तं शब्दं श्रुत्वा विस्मयम् आपन्नाः

यतो नागैः तैः करोट पाणिभिः देवैः सार्धं मिश्रीभावं गत्वा पुनर् तत् बल अग्रम् स्तम्भितम्

तत्र तावत् मया आनन्द स रागेण स द्वेषेण स मोहेन अ परिमुक्तेन जाति जरा व्याधि मरण शोक परिदेव दुःख दौर्मनस्य उपाय अ सधर्मेण मरण काल समये तावत् एवंविधा परिकथा कृता यत् अनेकानि प्राणि शत सहस्राणि गृह आश्रमम् अपहाय ऋषिभ्यः प्रव्रजित्वा कामेषु काम छन्दम् व्यपहाय तद् बहुल विहारिणः ब्रह्म लोकम् उपपादिताः
देवो अपि अत्र गत्वा दिव्यैः पञ्चभिः काम गुणैः समर्पितः समन्वङ्गीभूतः क्रीडतु रमतां परिचारयतु

तेन उक्तम् किम् एतत् भवन्तः ते कथयन्ति देव मालाधारैः देवैः

समनन्तर उत्सृष्टेषु आयुः संस्कारेषु अनेकानि पर्वत कन्दर गिरि गुहाभ्यः ऽनेकानि ऋषि शत सहस्राणि आगतानि

तानि वितानं बद्ध्वा गच्छतो ऽनुगच्छन्ति तिष्ठतः तिष्ठन्ति

एते देव उत्तर कौरवाणाम् मनुष्याणां कल्पदूष्य वृक्षाः यत उत्तर कौरवाः मनुष्याः कल्पदूष्याणि प्रावृण्वन्ति

ततो राज्ञा अभिहितम् किम् एते मनुष्याः कुर्वन्ति तैः अमात्यैः अभिहितम् देव मनुष्याः कर्पास वाटान् मापयन्ति

तत्र विषये धर्मता या अचिर ऊढा दारिका भर्तरि प्रवहणकेन प्रतिप्रदीयते सा चतुर् रत्न मयैः पुष्पैः अवकीर्य बद्धका स्वामिने प्रदीयते

पुनर् अपरम् आनन्द नचिरस्य इदानीम् तथागतस्य निरुपधि शेषे निर्वाण धातौ परिनिर्वाणं भविष्यति

भगवता तादृशी धर्म देशना कृता यत् अनेकैः देवता शत सहस्रैः सत्यानि दृष्टानि दृष्ट सत्याः स्व भवनम् अनुप्राप्ताः

किम् अन्यस्य आनन्द भाषेत तथागतः ताम् वाचम् या स्याद् द्विधा नो भदन्त

ऊर्ध्वी एका निबद्धा संक्रमणका

अपि दिव्येषु कामेषु रतिं न एव अधिगच्छति

विनतकात् पर्वतात् अश्वकर्ण गिरौ पर्वते प्रत्यष्ठात् काञ्चन मये

भगवान् वैशाली वनम् अभिसरन् दक्षिणेन सर्व कायेन नागावलोकितेन व्यवलोकयति

पश्चात् देवाः त्रायस्त्रिंशाः मूर्धातस्य राज्ञो ऽर्घं गृह्य प्रत्युद्गताः

अस्ति देव उत्तरकुरुर् नाम द्वीपः

अनेक देव नाग यक्ष गन्धर्व असुर गरुड किन्नर महा उरगाः शरण गमन शिक्षा पदेषु व्यवस्थापिताः

स कुपितः
मूलेन नमस्कारं ब्रह्म अङ्ग भोग मार्गेण पूजयेत्

सद्येन गन्धं वामेन वस्त्रम्

पञ्चामृत पञ्चगव्य आदीनि ब्रह्म अङ्ग मूल आद्यैः अभिमन्त्रयेत्

यस्य राष्ट्रे तु लिङ्गस्य मस्तकं शून्य लक्षणम्

तस्य अलक्ष्मी महा रोगः दुर्भिक्षं वाहन क्षयः

तस्मात् सम्पूजयेत् नित्यम् सर्व कर्म अर्थ सिद्धये

पुष्प अञ्जलिम् दत्त्वा पुनर् धूप आचमनीयम् षष्ठेन पुष्प अवसरणम् विसर्जनं मन्त्रोदकेन मूलेन संस्नाप्य सर्व द्रव्य अभिषेकम् ईशानेन प्रतिद्रव्यम् अष्ट पुष्पम् दत्त्वा एवम् अर्घ्यम् च गन्ध पुष्प धूप आचमनीयम् फट् अन्त अस्त्रेण पूजा अपसरणम् शुद्ध उदकेन मूलेन संस्नाप्य पिष्ट आमलक आदिभिः

शिव शास्त्र उक्त मार्गेण शिवेन कथितं पुरा

शैलादिः उवाच

यान् यान् चिन्तयते कामांस् तान् प्राप्नोति मानवः

आसनं परिकल्प्य एवम् सर्व उपचार सहितम् बहिर्योग उपचारेण अन्तःकरणम् कृत्वा नाभौ वह्निकुण्डे पूर्ववत् आसनम् परिकल्प्य सदाशिवं ध्यात्वा बिन्दुतो अमृत धाराम् शिव मण्डले निपतितां ध्यात्वा ललाटे महेश्वरं दीप शिखा आकारम् ध्यात्वा आत्म शुद्धिः इत्थम् प्राण अपानौ संयम्य सुषुम्णया वायुं व्यवस्थाप्य षष्ठेन तालु मुद्राम् कृत्वा दिग्बन्धं कृत्वा षष्ठेन स्थान शुद्धिः वस्त्र आदि पूत अन्तर् अर्घ्य पात्र आदिषु प्रणवेन तत्त्व त्रयम् विन्यस्य तद् उपरि बिन्दुं ध्यात्वा विपूर्य द्रव्याणि च विधाय अमृत प्लावनम् कृत्वा पाद्य पात्र आदिषु तेषाम् अर्घ्य वत् आसनम् परिकल्प्य तृतीयेन विशोध्य चतुर्थेन अवगुण्ठ्य पञ्चमेन अवलोक्य षष्ठेन रक्षाम् विधाय चतुर्थेन कुश पुञ्जेन अर्घ्य अम्भसा अभ्युक्ष्य आत्मानम् अपि द्रव्याणि पुनर् अर्घ्य अम्भसा अभ्युक्ष्य स पुष्पेण सर्व द्रव्याणि पृथक् पृथक् शोधयेत्

ईशानेन पुष्पाणि अथ अभिमन्त्रयेत्

उभाभ्यां स पुष्पाभ्याम् हस्ताभ्याम् अङ्गुष्ठेन पुष्पम् आपीड्य आवाहन मुद्रया शनैस् शनैस् हृदय आदि मस्तक अन्तम् आरोप्य हृदा सह मूलं प्लुतम् उच्चार्य सद्येन बिन्दु स्थानात् अभ्यधिकम् दीप शिखा आकारम् सर्वतस् मुख हस्तम् व्याप्य व्यापकम् आवाह्य स्थापयेत्

प्रदक्षिण क्रम पादेन अश्वमेध फलम् शतम्

आसनं कूर्म शिलायाम् बीज अङ्कुरम् तद् उपरि ब्रह्मशिलायाम् अनन्त नाल सुषिरे मनोन्मनीं कर्णिकायां मनोन्मनेन अनन्त आसनाय इति समासेन आसनम् परिकल्प्य तद् उपरि निवृत्ति आदि कला मयम् षड्विध सहितम् कर्म कला अङ्ग देहम् सदाशिवं भावयेत्

एवं सु स्नाप्य अर्घ्यम् च दत्त्वा संमृज्य वस्त्रेण गन्ध पुष्प वस्त्र अलंकार आदीन् च मूलेन दद्यात्

स याति शिव सायुज्यम् वर्ष मात्रेण कर्मणा

अग्रे सामान्य अर्घ्य पात्रम् पयसा आपूर्य गन्ध पुष्प आदिना धेनुमुद्रां दत्त्वा कवचेन अवगुण्ठ्य अस्त्रेण रक्षयेत्

यः शिवं पूजयेत् एवम् लिङ्गे वा स्थण्डिले अपि वा

शान्ति अतीत आदि निवृत्ति पर्यन्तानाम् च अन्तर् नाद बिन्दु अकार उकार मकार अन्तम् शिवं सदाशिवं रुद्र विष्णु ब्रह्म अन्तम् सृष्टि क्रमेण अमृतीकरणम् ब्रह्म न्यासम् कृत्वा पञ्च वक्त्रेषु पञ्चदश नयनम् विन्यस्य मूलेन पाद आदि केश अन्तम् महामुद्राम् अपि बद्ध्वा शिवः अहम् इति ध्यात्वा शक्ति आदीनि विन्यस्य हृदि शक्त्या बीज अङ्कुर अनन्तरात् केसरेषु कर्णिकायां मनोन्मनीम् अपि ध्यात्वा

उपसंहृत्य एवम् सद्य षष्ठेन तृतीयेन मूलेन फट् अन्तेन ताडनं तृतीयेन संपुटीकृत्य ग्रहणं मूलम् एव योनि बीजेन संपुटीकृत्वा बन्धनं बन्धः

षष्ठ सहितेन सद्येन तृतीयेन फट् अन्तेन वारि तत्त्व शुद्धिः

वाह्नेय तृतीयेन फट् अन्तेन अग्नि शुद्धिः

शून्ये लिङ्गे स्वयं राजा राष्ट्रं च एव प्रणश्यति

एवं क्षान्त अतीत आदिनि वृत्ति पर्यन्तम् पूर्ववत् कृत्वा प्रणवेन तत्त्व त्रयकम् अनुध्याय आत्मानं दीप शिखा आकारम् पुर्यष्टक सहितम् त्रय अतीतम् शक्ति क्षोभेन अमृत धाराम् सुषुम्णायां ध्यात्वा
अथ उभौ चन्दन चर्चितौ हस्तौ वौषट् अन्तेन आदि अञ्जलिम् कृत्वा मूर्ति विद्या शिव आदीनि जप्त्वा अङ्गुष्ठ आदि कनिष्ठिका अन्ते ईशान आद्यम् कनिष्ठिका आदि मध्यमा अन्तम् हृदय आदि तृतीय अन्तम् तुरीयम् अङ्गुष्ठेन अनामिकया पञ्चमं तल द्वयेन षष्ठं तर्जनी अङ्गुष्ठाभ्याम् नाराच अस्त्र प्रयोगेण पुनर् अपि मूलं जप्त्वा तुरीयेण अवगुण्ठ्य शिवहस्तम् इति उच्यते

शिव गायत्र्या शेषं प्रोक्षयेत्

शिव अर्चना तेन हस्तेन कार्या

क्ष्मा अम्भस् अग्नि वायु व्योम अन्तम् पञ्च चतुर् शुद्ध कोटि अन्ते धारा सहितेन व्यवस्थाप्य तद् शुद्धिम् पूर्वं कुर्यात्

अघोरेण आभरणं पुरुषेण नैवेद्यम्

पृथक् पृथक् मूलेन अर्घ्यम् धूपं दत्त्वा आचमनीयम् च तेषाम् अपि धेनुमुद्रां च दर्शयित्वा कवचेन अवगुण्ठ्य अस्त्रेण रक्षां च विधाय द्रव्य शुद्धिम् कुर्यात्

तत्त्व शुद्धिः षष्ठेन सद्येन तृतीयेन फट् अन्तात् धरा शुद्धिः

अर्घ्य उदकम् अग्रे हृदा गन्धम् आदाय अस्त्रेण विशोध्य पूजा प्रभृति करणम् रक्षा अन्तम् कृत्वा एवम् द्रव्य शुद्धिम् पूजा समर्पण अन्तम् मौनम् आस्थाय पुष्प अञ्जलिम् दत्त्वा सर्व मन्त्राणि प्रणव आदि नमस् अन्तात् जपित्वा पुष्प अञ्जलिम् त्यजेत् मन्त्र शुद्धिः इत्थम्

दैवतैः च द्विजैः च एव सर्व कर्म अर्थ सिद्धये

व्याख्यां पूजा विधानस्य प्रवदामि समासतः

धूप आचमनीय दीप नैवेद्य आदीन् च मूलेन प्रधानेन उपरि पूजनं पवित्रीकरणम् इति उक्तम्

आर आर्ति दीप आदीन् च एव धेनुमुद्रा मुद्रितानि कवचेन अवगुण्ठितानि षष्ठेन रक्षितानि लिङ्गे च लिङ्गस्य अधस् साधारणं च दर्शयेत्

दश अंशम् ब्रह्म अङ्ग जप समर्पणम् आत्मनिवेदन स्तुति नमस्कार आदयः च गुरु पूजा च पूर्वतो दक्षिणे विनायकस्य

सकल ध्यानम् निष्कल स्मारणम् परावर ध्यानम् मूलमन्त्र जपः

तस्मात् परिहरेत् राजा धर्म काम अर्थ मुक्तये
अमूम् इति एव इतरः प्रत्याह

अथ गाः आयतीः प्रतीक्षते एताः आचरन्ति मधुमत् दुहानाः प्रजावतीः यशसः विश्व रूपाः बह्वीः भवन्तीः उपजायमानाः इह वः इन्द्रः रमयतु गावः इति महेन्द्रः इति वा यदि महेन्द्र याजी भवति

ताम् अनुमन्त्रयते सा विश्व कर्मा इति

अग्निहोत्र उच्छेषणम् अभ्यातनक्ति यज्ञस्य संततिः असि यज्ञस्य त्वा संततिम् अनुसंतनोमि इति

अथ एनानि अद्भिः प्रोक्षति शुन्धध्वम् दैव्याय कर्मणे देव यज्यायै इति त्रिस्

उपसृष्टाम् प्राहुः

तस्याम् प्राचीन अग्रम् शाखापवित्रम् निदधाति वसूनाम् पवित्रम् असि शत धारम् वसूनाम् पवित्रम् असि सहस्र धारम् इति

तत् अन्वारभ्य वाचंयमः आस्ते

दोह्यमानाम् अनुमन्त्रयते हुतः स्तोकः हुतः द्रप्सः अग्नये बृहते नाकाय स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याम् इति

ताम् अनुमन्त्रयते सा विश्व व्यचाः इति

द्वितीयम् आनयन्तम् पृच्छति काम् अधुक्षः इति

तृतीयम् आनयन्तम् पृच्छति काम् अधुक्षः इति

ताम् अनुमन्त्रयते सा विश्व आयुः इति

अमूम् इति एव इतरः प्रत्याह

अथ जघनेन गार्हपत्यम् उपविश्य उपवेषेण उदीचः अङ्गारान् निरूहति मातरिश्वनः घर्मः असि इति

अथ एतस्यै शाखायै पर्णानि प्रच्छिद्य अग्रेण गार्हपत्यम् निवपति

अमूम् इति इतरः प्रत्याह

अथ अस्याः प्रादेश मात्रम् प्रमाय दर्भ नाडीः प्रवेष्ट्य तत् त्रिवृत् शाखापवित्रम् करोति त्रिवृत् पलाशे दर्भः इयान् प्रादेश संमितः यज्ञे पवित्रम् पोतृतमम् पयः हव्यम् करोतु मे इति

अथ पुरस्तात् प्रत्यक् आनयन्तम् पृच्छति काम् अधुक्षः इति

अथ सायम् हुते अग्निहोत्रे उत्तरेण गार्हपत्यम् तृणानि संस्तीर्य तेषु चतुष्टयम् संसादयति दोहनम् पवित्रम् सांनाय्य तपन्यौ स्थाल्यौ इति

तत् उपरि इव निदधाति यत्र गुप्तम् मन्यते विष्णो हव्यम् रक्षस्व इति

तिसृषु दुग्धासु वाचम् विसृजते बहु दुग्धि इन्द्राय देवेभ्यः हव्यम् आप्यायताम् पुनर् वत्सेभ्यः मनुष्येभ्यः पुनर् दोहाय कल्पताम् इति महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्र याजी भवति