tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अत्रा अन्तरे च ते चारा धृत कापालिक व्रताः

तद् इदानीं रिपून् जित्वा भज लक्ष्मीं भुज अर्जिताम्

गजैर् जित्वा अटवीम् राज्ञां स ययौ दक्षिणां दिशम्

आकुल त्वम् तु शत्रूणां हृदि चित्रम् अजायत

दृष्ट्वा दुःख अशनि हतः देवदासो व्यचिन्तयत्

एवं कृते च तद् भार्या कामुकः स वणिक् शठः

कैलास हास सुभगाम् आशाम् अभिससार सः

तस्य खड्ग लता नूनं प्रताप अनल धूमिका

तद् दत्तैः अन्वितो नागैः सम्राड् विववृते ऽथ सः

अपच्छत्त्रेण शिरसा कामरूप ईश्वरः ऽपि तम्

निगीर्ण वसुधा तलः बल भरेण लावाणकं जगाम विषयं निजं स किल वत्स राजः जयी

इत्य् अब्रवीद् उपपतिं पापा तं वणिजं रहः

स्मरन्ती बाल भावस्य सौख्ये ऽपि विमना इव

एवं ययौ स दिग्भागान् पश्यन् फुल्ल सित अम्बुजान्

प्राप्तश् च संध्या समये तत् पुरं पौण्ड्रवर्धनम्

यात्रा अनुप्रेषिताः भीतैर् आत्मजा इव भूधरैः

असौ मथितुम् अम्भोधिं मा माम् उन्मूलयिष्यति

धन हीनेन देहो ऽपि हार्यते स्त्रीषु का कथा

अवधीद् वधकान् तान् च लब्ध्वा सह रुमण्वता

नीति मार्गे च वयम् अप्य् अत्र किंचिद् कृत श्रमाः

राजा चण्डमहासेनस् तया तनयया यथा

ततः स बुबुधे राजा तद् प्रसाद हृत क्लमः

आरुरोह महेन्द्र अद्रिम् यशस् तस्य यशस्विनः

कुम्भाश् चतुर्षु कोणेषु निगूढाः स्थापिता भुवि

प्राहिणोद् ब्रह्मदत्तस्य राज्ञो ज्ञातुं विचेष्टितम्

अथा आजगाम स वणिक् तद् भार्या आच्छन्न कामुकः

दर्शयन्त्या अति सुगमम् मार्गं सु अल्प अम्बु निम्नगम्

इति इव तद् गज आधूत वनः ऽवेपत मन्दरः

मातङ्गास् तद् मद व्याजात् सप्तधा एवा अमुचन् इव

मगध ईशः च देवीभ्यां सहिते ऽस्मिन्न् उपस्थिते

वृक्षान् कुसुम वल्लीः च तोयानि च तृणानि च

स उत्सवः अभूत् निशा ज्योत्स्नावति चन्द्र इव स्मरः

यत् चक्रे लाट नारीणाम् उदश्रु कलुषाः दृशः

तुरुष्क तुरग व्राताः क्षुब्धस्य अब्धेः इव ऊर्मयः

पुरा कः अपि वणिज् पुत्रः महाधन कुल उद्गतः

द्रुतम् अन्तः प्रविष्टां च स्त्रियम् एकां ददर्श सः

ईदृशः प्रविशामि इह कथं श्वशुर वेश्मनि

नक्तं संकुचितस् तस्थौ तद् कालम् कमल उपमः

राजा तु सुतरां येन मूलं राज्य तरोः धनम्

लेभे स राजा तपसा प्रभावं पूर्वजैः समम्

शरद् पाण्डु पयोद अङ्काः स धातु रस निर्झराः

सत्कार हेतोः नृपतिः श्वशुर्याय अनुगच्छते

नदन्तीषु अस्य सेनासु भय स्तिमित विद्विषः

शनैः सो ऽपि विपद् खिन्नः स्थातुम् इच्छन् स्व कर्मणि

प्रीत्या संमानयामास शूरा हि प्रणति प्रियाः

स माल्य श्लथ धम्मिल्ल शोभा द्वैगुण्य शालिनाम्

इत्य् अयं मद् पति कुले श्वश्रू क्रम मुख आगमः

प्राप च प्रबलः प्राच्यं चलत् वीचि विघूर्णितम्

अ विज्ञात स्थिताम् आदौ पुनर् च व्यक्तिम् आगताम्

प्रतीच्याम् उदयं प्राप प्रकृष्टम् अपि यत् जयी

सत्यं स कः अपि तेजस्वी भास्वत् आदि विलक्षणः

आनाययत् च स विभुर् भिल्ल राजम् पुलिन्दकम्

चकार वत्स राजस्य व्याजान् आगच्छतः पथि

अद्रिभिर् जङ्गमैः शैलैः करीकृत्य अर्पितैः इव

प्राप्य च स्व गृहम् लब्ध्वा निधानं स्वीचकार तत्

युवानं वणिजं कंचिद् उद्घाटित कवाटकम्

हूण हानि कृतः तस्य मुखरीकृत दिङ्मुखा

अथ अस्य ब्रह्मदत्तस्य मन्त्री योगकरण्डकः

आचार्यो ऽयं त्रि काल ज्ञः इति व्याज गुरुम् च तम्

देवदासो ऽपि कु वधूम् कृत्वा तां छिन्न नासिकाम्

किंच पद्मावती भ्रात्रे प्रायच्छत् सिंहवर्मणे

तद् भार्या च अन्त काले सा स्नुषायै तद् अवोचत

महेन्द्र अभिभवात् भीतैर् विन्ध्य कूटैः इव आगतैः

तत् तत्र गत्वा मद् भर्तुः सकाशात् तत् गृहम् धनैः

स देवदासः शीघ्रं ताम् आनिनाय स्व गेहिनीम्

यौगन्धरायणश् च अग्रे चारान् वाराणसीं प्रति

तयोश् च विभवाय एव जातः स्वादु औषध क्रमः

गते पितरि पञ्चत्वं क्रमेण व्यसन अन्वितः

तद् यथा चिन्तितम् शीघ्रं कुरुष्व विजयं दिशाम्

नृपं नय गुण आकृष्टे इव कीर्ति जय श्रियौ

यौगन्धरायणो अपि एतत् बुद्ध्वा प्रतिपदं पथि
इत्य् उक्तो मन्त्रि मुख्येन तथा इति विजय उद्यतः

तद् इयं सा विपत् पुंसां व्यसन अर्णव पातिनाम्

अ लब्ध निधिः अभ्येत्य देवदासम् उवाच तम्

विश्रम्य च निशाः काश्चित् प्रीतो वत्स ईश्वरः ततः

कुर्वन्न् अकाण्ड निर्मेघ वर्षा समय संभ्रमम्

उपेत्य च ददौ द्वारि स कर्णं सा अपि तद् क्षणम्

पद्मावती पितुः प्राप पुरं मगध भूभृतः

पवन आक्षिप्त विक्षिप्तैः तस्य सेना ध्वज अंशुकैः

विगलत् गण्ड सिन्दूर शोण दान जलाः पथि

तद् स्वप्न वर्णनेन एव श्रोत्र पेयेन तृप्तयोः

मित्त्रं बलैर् व्याप्त दिशम् प्रावृष् कालम् इव अम्बुदैः

अस्त्व् एतद् बहु विघ्नाः तु सदा कल्याण सिद्धयः

ततश् च आनाय्य तद् भार्याम् तत्त्वं च अन्विष्य भूपतिः

अतो यतेत धर्मेण धनम् अर्जयितुं पुमान्

क्रीत्वा तत् प्राप्य च स्वर्णम् इह एत्य भज मां सुखम्

तथा च चिर भूमिष्ठः निधिः पूर्वज संभृतः

अवनम्य करे दत्ते कलिङ्गैर् अग्रगैस् ततः

आनन्दयत् च सचिवान् प्रातः स्वप्नेन तेन सः

कीलिताम् इव तद् कालम् धन आशाम् हृदये

न एव एष राजा सहते परेषां प्रसृतं महः

विरेजुर् वारणाश् च अस्य सित श्रवण चामराः

प्राहिणोत् पुरुषांश् च एव निशासु छद्म घातिनः

तस्य वेला तट अन्ते च जय स्तम्भम् चकार सः

देवदासो ऽपि मूल्येन भूयसा तस्य तद् ददौ

अपूर्व स्त्री समायोगम् कटके निषिषेध च

जगाम च ततः सद्यः पुरं पाटलिपुत्रकम्

तेषां च कुहक अभिज्ञः ज्ञानि त्वम् उपदर्शयन्

अन्वितः श्वाशुरैः सैन्यैः प्रययौ पश्चिमां दिशम्

निसर्ग नियतम् वा आसाम् विद्युताम् इव चापलम्

उल्लङ्घ्यमाना कावेरी तेन संमर्द कारिणा

शिष्यास् ते ख्यापयामासुर् भिक्षाशिनम् इतस् ततः

दूषितं तृण तोय आदि प्रतियोगैर् अशोधयत्

स देवदासो द्यूतेन सर्वं धनम् अहारयत्

तस्मिन् जिते जय प्राची प्रक्रमेण अखिलाः दिशः

क्षण अन्तरे च तत्र एव निःशब्द पदम् आगताम्

यस् तु एष ब्रह्मदत्त आख्यः वाराणस्यां महीपतिः

ब्रह्मदत्तं प्रति प्राच्यां पूर्वं वत्स ईश्वरः ययौ

शृण्व् इदं कथयाम्य् अद्य रहस्यं ते ऽनुरागिणी

मद् भर्तुः वीरवर्म आख्यः प्रपितामहः

उन्मूलयन् च कठिनान् नृपान् वायुर् इव द्रुमान्

स्वीचक्रे स कम् अपि एकम् राज पुत्रम् उपासकम्

सो ऽभूत् तत्र रहस्य ज्ञः प्राप्ते वत्स ईश विग्रहे

प्रतीपः शुश्रुवे नादः शैल रन्ध्रेषु केवलम्

इत्य् आलोच्य आपणे गत्वा स क्वापि विपणेर् बहिः

स हि द्यूत रतः द्वेष्यस् त्वं तु मे परमः प्रियः

तत् श्रुत्वा च तपस् तस्य मन्त्रिणो अपि अनुमेनिरे

रञ्जितं क्षुद्र सिद्ध्या च तत्रत्यं नृप वल्लभम्

व्रत उपवास क्लान्ते च देव्यौ द्वे पुष्प कोमले

देवदासो नरेन्द्र अग्रे कृत्स्नम् उद्गिरति स्म तम्

रत अन्त विस्रम्भ जुषः कथा आलापम् इव अशृणोत्

इत्थं तस्मिन् जिते प्राचीं शमयन् नमयन् मृदून्

सा अपि स्नुषायै मत् श्वश्रुवे मद् श्वश्रूः अब्रवीच् च मे

सेतुबन्ध उद्यतस्य अब्धौ रामस्य इव कपि ईश्वराः

मालव स्त्री कटाक्षाणाम् ययौ च अत्रा एव लक्ष्य ताम्

सर्व विद्याधर अधीशम् पुत्रं च एव अचिरात् इति

विना हि तद् प्रसादेन कुतो वाञ्छित सिद्धयः

वत्स राजः प्रकृतिषु प्रयाण आरम्भम् आदिशत्

सिन्धु राजम् वशीकृत्य हरि सैन्यैः अनुद्रुतः

मूल्य अर्थी देवदासस् तं श्वशुरं याचितुं ययौ

राहोर् इव स चिछेद पारसीक पतेः शिरः

अन्यां च परिणीय अत्र तस्थौ लब्ध निधिः सुखम्

राजन् दैव आनुकूल्यम् च विद्यते पौरुषं च ते

इति इव तद् चमू रेणुः अर्क तेजः तिरोदधे

उभौ विवाद सक्तौ तौ राज अग्रम् उपजग्मतुः

तुतोष तस्यै मन्वानो निधिं लब्धम् अयत्नतः

यत् तस्य सप्तधा भिन्नं पपुर् गोदावरी पयः

नमत अथ पलायध्वम् इत्य् ऊचे विद्विषाम् इव

तद् बुद्ध्वा ध्वस्त मायः सन् सैन्य पूरित दिङ्मुखम्

प्राप्तया सिद्धि दूत्या इव शरदा दत्त संमदः

अदण्डयत् तं सर्व स्वम् वणिजं पारदारिकम्

कुरु दिग्विजयं देव लब्धुं धर्म उत्तराम् श्रियम्
ततश् च तस्य सा भार्या दुःख दारिद्र्य दुःखिता

करैर् आहन्यमानेषु यावत् कान्ता कुचेषु अपि

विकुर्वते न बहवो राजानस् ते मिलन्ति च

क्षणात् च तस्यां विपणौ प्रविशन्तं व्यलोकयत्

ततः शुभे ऽहनि प्रीतो निमित्तैर् जय शंसिभिः

तस्य नीराजन प्रीत पावक अनुगताः इव

निज धर्म अर्जितानाम् हि विनाशो ना अस्ति संपदाम्

अर्क अंशु रचित आप्यायः प्रतिपद् चन्द्रमाः इव

वङ्ग अवजय वित्रास वेपमानम् इव अम्बुधिम्

संमन्त्र्य दत्त्वा दूतं च शिरः विरचित अञ्जलिः

अभूत् च यात्रा संरम्भः राष्ट्रे तस्य महा प्रभोः

तम् एव देशं वाणिज्य व्याजेन निधि लोलुपः

देवदासो ऽपि कुवधू वाच् शल्यैः तैर् बहिर् गतः

पाताल अभय याच्ञा अर्थम् नाग राजम् इव उद्गतम्

रजः रूक्षम् विवस्त्रं च वीक्ष्य आत्मानम् अचिन्तयत्

पुण्यां पतिव्रतानां च तद् पत्न्यौ कीर्तिम् आपतुः

परस्परम् इव आचख्युः तद् आगम भयम् दिशः

स्व भर्तुः तत् च न मया दरिद्रस्य अपि वर्णितम्

न परं मुरलानां स सेहे मूर्धसु ना उन्नतिम्

स्व गृहस्य अङ्गणे तेन चत्वारः स्वर्ण पूरिताः

पर्वत आश्रयिणः शत्रून् शरद् काले इव अम्बुदान्

आरूढः प्रोच्छ्रित छत्त्रम् प्रोत्तुङ्गं जय कुञ्जरम्

तत्र स्व भार्या वृत्तान्तम् वक्षः स्थ विष दुःसहम्

धन्यस् त्वं यस्य च एवा इत्थम् प्रसन्नो भगवान् हरः

ततो गृह स्थितिम् कृत्वा युक्त्या श्वशुर वेश्मनः

ततः सो अर्गलित द्वाराम् भार्यां ताम् अन्यगामिनीम्

तत् शिष्याः तत् तथा गुप्तं चक्रुस् तेन स पप्रथे

अभवत् तस्य भार्या च नगरात् पौण्ड्रवर्धनात्

उच्चैः कुरुष्व वै पाण्डोर् यशश् च कुमुद उज्ज्वलम्

अथा उत्तीर्य स वत्स ईशः रेवाम् उज्जयिनीम् अगात्

देवदास सकाशात् च क्रीणाति स्म स तत् गृहम्

त्रि रात्र उपोषितम् भूपं शिवः स्वप्नं समादिशत्

वत्स राजः ऽपि तं प्राप्तं प्रदत्त उपायनम् नृपम्

क्षपयामास च म्लेच्छान् राघवो राक्षसान् इव

अतस् तद् अर्थम् तपसा शंभुम् आराधयाम्य् अहम्

तुष्टो ऽस्मि ते तद् उत्तिष्ठ निर्विघ्नं जयम् आप्स्यसि

सा हि स्वधर्म सम्भूता भूभृताम् अन्वये स्थिरा

तदा च सैन्य निर्घोष प्रतिशब्द आकुलीकृताः

यौगन्धरायण आदिष्टाः प्रापुर् वाराणसीं पुरीम्

तद् देहि मे निजं मूल्यं स्व गृहम् स्वीकुरुष्व च

यौगन्धरायणो ऽन्येद्युर् इति राजानम् अब्रवीत्

इत्थं धर्म अर्जिता लक्ष्मीर् आ संतति अनपायिनी

ततः स निकटीभूतं वत्स ईशम् स्वयम् अभ्यगात्

प्रणष्टो भवता प्राप्तः किंच अत्र एताम् कथां शृणु

शिश्रिये गुरु ताम् एकः शेषाः तद् शिष्य ताम् ययुः
सामं स अन्नम् अजीर्णे ऽन्ने जीर्णे पक्वं तु न एव वा

वात हृद् रोग गुल्म अर्शस् प्लीह पाण्डु त्व शङ्कितः

प्रकल्पते ऽतिसाराय लक्षणं तस्य भाविनः

चिराद् दुःखं द्रवं शुष्कं तनु आमम् शब्द फेनवत्

अर्शांसि ग्रहणी इति अष्ट महारोगाः सु दुस्तराः

अतीसारेषु यो न अति यत्नवान् ग्रहणी गदः

भिन्न आम श्लेष्म संसृष्ट गुरु वर्चस् प्रवर्तनम्

पिच्छिलं तन्तुमत् श्वेतम् स्निग्धम् आमं कफ अन्वितम्

अतीसारः समासेन द्विधा सामो निरामकः

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

पित्तेन पीतम् असितं हारिद्रं शाद्वल प्रभम्

हृदयं मन्यते स्त्यानम् उदरं स्तिमितं गुरु

प्राग्रूपं तस्य सदनं चिरात् पचनम् अम्लकः

सो ऽतीसारो ऽतिसरणाद् आशुकारी स्वभावतः

आध्मानम् अविपाकः च तत्र वातेन विष् जलम्

कृमिभ्यो वेग रोधात् च तद्विधैः कुपितो ऽनिलः

व्यापद्य अनु शकृत् कोष्ठं पुरीषं द्रव ताम् नयन्

स रक्तम् अति दुर्गन्धम् तृष् मूर्छा स्वेद दाहवान्

चिर कृत् ग्रहणी दोषः संचयात् च उपवेशयेत्

अकस्माद् वा मुहुर् बद्धम् अकस्मात् शिथिलम् मुहुः

अकृशस्य अपि दौर्बल्यं सर्वजे सर्व संकरः

अतीसारः स सुतरां जायते अति अम्बु पानात्

आनद्ध उदर ता छर्दिः कर्ण क्ष्वेडः अन्त्र कूजनम्

पूति अम्ल उद्गार हृद् कण्ठ दाह अरुचि तृष् अर्दितः

पित्तेन नील पीत आभम् पीत आभः सृजति द्रवम्

वायुस् ततो ऽतिसार्येत क्षिप्रम् उष्णं द्रवं प्लवम्

विस्रंसयति अधस् अप् धातुम् हत्वा तेन एव च अनलम्

स शूलम् पायु संताप पाकवान् श्लेष्मणा घनम्

स चतुर्धा पृथग् दोषैः संनिपातात् च जायते

कृते अपि अकृत संज्ञः च सर्वात्मा सर्व लक्षणः

रसेषु गृद्धिः सर्वेषु क्षुत् तृष्णा परिकर्तिका

पार्श्व ऊरु वङ्क्षण ग्रीवा रुजा अभीक्ष्णम् विषूचिका

अल्प अल्पम् शब्द शूल आढ्यम् विबद्धम् उपवेश्यते

ते ऽपि स्युर् ग्रहणी दोषाः समस् तु स्वास्थ्य कारणम्

विभागे ऽङ्गस्य ये च उक्ताः विषम आद्याः त्रयो ऽग्नयः

मूर्छा शिरस् रुज् विष्टम्भः श्वयथुः कर पादयोः

निद्रालुः अलसः अन्न द्विष् अल्प अल्पम् स प्रवाहिकम्

आस्य उपदेह निष्ठीव कास हृल्लास पीनसाः

रूक्षं स फेनम् अच्छं च ग्रथितं वा मुहुर् मुहुः

तोदो हृद् गुद कोष्ठेषु गात्र सादः मल ग्रहः

श्लेष्मणा पच्यते दुःखम् अन्नं छर्दिः अरोचकः

तस्य स्याद् अग्नि विध्वंस करैः अन्यस्य सेवितैः

स रोम हर्षम् स उत्क्लेशः गुरु वस्ति गुद उदरः

सामं शकृन् निरामं वा जीर्णे येन अतिसार्यते

अभीक्ष्णम् गुरु दुर्गन्धं विबद्धम् अनुबद्ध रुज्

शुष्क आस्यः भ्रष्ट पायुः च हृष्ट रोमा विनिष्टनन्

स _ निरस्रस् तत्र आद्ये गौरवाद् अप्सु मज्जति

भयेन क्षोभिते चित्ते स पित्तः द्रावयेत् शकृत्

उद्गारो दुष्ट मधुरः सदनं स्त्रीषु अहर्षणम्

वात पित्त समम् लिङ्गैः आहुः तद्वत् च शोकतः
गृहीत माया उरु गुणः सर्ग आदौ अ गुणः स्वतः

कर्णौ दिशां च तीर्थानां श्रोत्रम् आकाश शब्दयोः

हिंसाया निरृतेः मृत्योः निरयस्य गुदं स्मृतः

ऋचो यजूंषि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम

न अविदम् यज्ञ सम्भारान् पुरुष अवयवान् ऋते

सर्वं पुरुष एव इदम् भूतं भव्यं भवच् च यत्

तम् एव पुरुषं यज्ञं तेन एव अयजम् ईश्वरम्

ततस् च मनवः काले ईजिरे ऋषयो ऽपरे

केश श्मश्रु नखानि अस्य शिला लोह अभ्र विद्युताम्

एवं विराजं प्रतपन् तपति अन्तर् बहिस् पुमान्

पादेषु सर्व भूतानि पुंसः स्थिति पदः विदुः

ऋषे विदन्ति मुनयः प्रशान्त आत्म इन्द्रिय आशयाः

अश्विनोः ओषधीनाम् च घ्राणो मोद प्रमोदयोः

न अहम् न यूयं यत् ऋताम् गतिं विदुर् न वामदेवः किम् उत अपरे सुराः

सृजामि तद् नियुक्तः ऽहं हरो हरति तद् वशः

पशवः पितरः सिद्धा विद्याध्राः चारणाः द्रुमाः

विश्वं पुरुष रूपेण परिपाति त्रि शक्ति धृक्

पुंसः शिश्न उपस्थः तु प्रजा अति आनन्द निर्वृतेः

बाहवो लोकपालानां प्रायशः क्षेम कर्मणाम्

तत् गात्रम् वस्तु साराणाम् सौभगस्य च भाजनम्

अमृतं क्षेमम् अभयं त्रि मूर्ध्नः ऽधायि मूर्धसु

स्वर् लोकपालाः खग लोकपालाः नृ लोकपालाः तल लोकपालाः

आस्थाय योगं निपुणं समाहितः तम् न अध्यगच्छम् यत आत्म सम्भवः

नतो अस्मि अहम् तद् चरणम् समीयुषां भवत् छिदम् स्वस्त्ययनं सु मङ्गलम्

नामधेयानि मन्त्राः च दक्षिणाः च व्रतानि च

यस्य अवतार कर्माणि गायन्ति हि अस्मत् आदयः

विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यग् अवस्थितम्

धर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च

इति संभृत सम्भारः पुरुष अवयवैः अहम्

तेन इदम् आवृतं विश्वं वितस्तिम् अधितिष्ठति

ततस् ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव

अव्यक्त रस सिन्धूनाम् भूतानां निधनस्य च

उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनसः पदम्

सो ऽहं समाम्नाय मयः तपः मयः प्रजापतीनाम् अभिवन्दितः पतिः

तत् द्रव्यम् अत्यगात् विश्वम् गोभिः सूर्य इव आतपन्

इति ते ऽभिहितं तात यथा इदम् अनुपृच्छसि

पितरो विबुधा दैत्या मनुष्याः क्रतुभिः विभुम्

अयजन् व्यक्तम् अव्यक्तं पुरुषं सु समाहिताः

रोमाणि उद्भिद् ज जातीनाम् यैः वा यज्ञः तु संभृतः

अन्ये च ये प्रेत पिशाच भूत कूष्माण्ड यादः मृग पक्षि अधीशाः

स्व धिष्ण्यम् प्रतपन् प्राणो बहिस् च प्रतपति असौ

यदा अस्य नाभ्यान् नलिनात् अहम् आसं महात्मनः

न भारती मे ऽङ्ग मृषा उपलक्ष्यते न वै क्वचिन् मे मनसो मृषा गतिः

पराभूतेः अधर्मस्य तमसः च अपि पश्चिमः

अन्तर् त्रिलोक्याः तु अपरः गृहमेधो अ बृहत् व्रतः

यत् अविद्या च विद्या च पुरुषः तु उभय आश्रयः

तेषु यज्ञस्य पशवः स वनस्पतयः कुशाः

अहं भवो यज्ञ इमे प्रजा ईशाः दक्ष आदयः ये भवत् आदयः च

महिमा एष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्ययः

सो अमृतस्य अभयस्य ईशः मर्त्यम् अन्नं यत् अत्यगात्

यस्मात् अण्डम् विराज् जज्ञे भूत इन्द्रिय गुण आत्मकः

वस्तूनि ओषधयः स्नेहा रस लोह मृदः जलम्

ये वा ऋषीणाम् ऋषभाः पितॄणां दैत्य इन्द्र सिद्ध ईश्वर दानव इन्द्राः

अपां वीर्यस्य सर्गस्य पर्जन्यस्य प्रजापतेः

आत्म आत्मनि आत्मना आत्मानम् स संयच्छति पाति च

देवता अनुक्रमः कल्पः सङ्कल्पः तन्त्रम् एव च

अहं भवान् भवः च एव त इमे मुनयो ऽग्रजाः

प्राधान्यतो यान् ऋष आमनन्ति लीलावतारान् पुरुषस्य भूम्नः

न मे हृषीकाणि पतन्ति असत् पथे यन् मे हृदा औत्कण्ठ्यवता धृतो हरिः

हव्य कव्य अमृत अन्नानाम् जिह्वा सर्व रसस्य च

यदा तत् एव असत् तर्कैः तिरोधीयेत विप्लुतम्

श्री ह्री विभूति आत्मवत् अद्भुत अर्णम् तत्त्वं परं रूपवत् अस्वरूपम्

सर्व असूनाम् च वायोः च तत् नासे

सत्यं पूर्णम् अन् आदि अन्तम् निर्गुणं नित्यम् अद्वयम्

आद्यो ऽवतारः पुरुषः परस्य कालः स्वभावः सत् असत् मनः च

पुरुष अवयवैः एते सम्भाराः संभृता मया

इदं च देव यजनम् कालः च उरु गुण अन्वितः
पादाः त्रयः बहिस् च आसन् अप्रजानां य आश्रमाः

रूपाणां तेजसां चक्षुः दिवः सूर्यस्य च अक्षिणी

सर्व काम वरस्य अपि हरेः चरणः आस्पदम्

यत् किञ्च लोके भगवन् महस्वद् ओजः सहस्वत् बलवत् क्षमावत्

पायुः यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद

वाचां वह्नेः मुखम् क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातवः

द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि विराट् स्वराट् स्थास्नु चरिष्णु भूम्नः

गतयो मतयः च एव प्रायश्चित्तं समर्पणम्

गन्धर्व विद्याधर चारण ईशाः ये यक्ष रक्ष उरग नाग नाथाः

ग्रह ऋक्ष केतवः ताराः तडितः स्तनयित्नवः

ब्रह्मा उवाच

सुर असुर नराः नागाः खगा मृग सरीसृपाः
प्रयोग पाने तस्य अष्ट कालाः सम्परिकीर्तिताः

प्रशान्त मारुत आबाधम् क्लेश व्यायाम संसहम्

द्रव्याणां गर्हितो ऽभ्यासो येषां येषां च शस्यते

दूरात् विनिर्गतः पर्व छिन्नः नाडी तनूकृतः

वन्यं सर्जरसं मुस्तं शैलेयं कमल उत्पले

तालु मूर्धा च कण्ठः च शुष्यते परितप्यते

नावन अञ्जन निद्रा अन्ते च आत्मवान् धूमपो भवेत्

हर्षणं काम्यम् ओजस्यम् रत्न आभरण धारणम्

सद्य एव उपशाम्यन्ति पाद अभ्यङ्ग निषेवणात्

हृद् कण्ठ इन्द्रिय संशुद्धिः लघु त्वम् शिरसः शमः

न च एवम् उक्ते द्रव्ये गुरु लाघवम् अकारणम् मन्येत लघूनि हि द्रव्याणि वायु अग्नि गुण बहुलानि भवन्ति पृथ्वी सोम गुण बहुलानि इतराणि तस्मात् स्व गुणात् अपि लघूनि अग्नि संधुक्षण स्वभावानि अल्प दोषाणि च उच्यन्ते ऽपि सौहित्य उपयुक्तानि गुरूणि पुनर् न अग्नि संधुक्षण स्वभावानि असामान्यात् अतस् च अतिमात्रम् दोषवन्ति सौहित्य उपयुक्तानि अन्यत्र व्यायाम अग्नि बलात् सा एषा भवति अग्नि बल अपेक्षिणी मात्रा

तथा पिष्ट इक्षु क्षीर विकृति तिल माष आनूप औदक पिशित आदीनि आहार द्रव्याणि प्रकृति गुरूणि अपि मात्राम् एव अपेक्षन्ते

त्वच्यः च परम् अभ्यङ्गः तस्मात् तम् शीलयेत् नरः

धौतानां निर्मला शुद्धिः तैल चेल कच आदिभिः

विकारं भजते ऽत्यर्थं बल कर्मणि वा क्वचित्

तत्र शालि षष्टिक मुद्ग लाव कपिञ्जल एण शश शरभ शम्बर आदीनि आहार द्रव्याणि प्रकृति लघूनि अपि मात्रा अपेक्षीणि भवन्ति

दद्यात् एष ऽणुतैलस्य नावनीयस्य संविधिः

न मूर्छा भ्रम तृष्णासु न क्षीणे न अपि च क्षते

कक्कोलस्य फलं पत्रं ताम्बूलस्य शुभं तथा

खर त्वम् स्तब्ध ता रौक्ष्यं श्रमः सुप्तिः च पादयोः

तथा शरीरम् अभ्यङ्गात् दृढम् सु त्वच् च जायते

श्रीवेष्टकं शल्लकीं च शुकबर्हम् अथ अपि च

न शूल्यन्ते न च अम्लेन हृष्यन्ते भक्षयन्ति च

प्रपौण्डरीकं सूक्ष्मैलां विडङ्गं बिल्वम् उत्पलम्

बल्यं पराक्रम सुखम् वृष्यं पादत्र धारणम्

स्वेद बीभत्स ताम् हन्ति शरीर परिमार्जनम्

न तस्य चक्षुः न घ्राणं न श्रोत्रम् उपहन्यते

न अभ्यसेत् गौरवात् मांसम् कृशं न एव उपयोजयेत्

दन्त दौर्बल्यम् आस्रावः श्रोत्र घ्राण अक्षि दोष जः

न जातु भुक्तवान् खादेत् मात्राम् खादेत् बुभुक्षितः

वृत्ति उपायान् निषेवेत ये स्युः धर्म अविरोधिनः

स्नात्वा भुक्त्वा समुल्लिख्य क्षुत्वा दन्तान् निघृष्य च

इन्द्रियाणि प्रसीदन्ति सु त्वच् भवति च आननम्

आपोथित अग्रम् द्वौ कालौ कषाय कटु तिक्तकम्

तत्र इष्टम् सर्पिषः पानं नावन अञ्जन तर्पणम्

शरीर बल संधानम् स्नानम् ओजस्करम् परम्

धूमं न भुक्त्वा दध्ना च न रूक्षः क्रुद्ध एव च

परान् अपि खरान् भक्ष्यान् तैल गण्डूष धारणात्

दिवा तत् न प्रयोक्तव्यं नेत्रयोः तीक्ष्णम् अञ्जनम्

न च केशाः प्रमुच्यन्ते वर्धन्ते च विशेषतः

प्रावृष् शरद् वसन्तेषु गत मेघे नभस्तले

न विरिक्तः पिबेत् धूमम् न कृते वस्ति कर्मणि

न च स्यात् गृध्रसी वातः पादयोः स्फुटनं न च

न खालित्यं न पालित्यं न केशाः प्रपतन्ति च

चन्दन अगुरुणी पत्रं दार्वी त्वच् मधुकम् बलाम्

हरेणुकां प्रियङ्गुं च पृथ्वीकां केशरं नखम्

श्रीमत् पारिषदं शस्तं निर्मल अम्बर धारणम्

द्वात्रिंशत् अङ्गुलम् स्नेहे प्रयोगे अध्यर्धम् इष्यते

न सिरा स्नायु संकोचः पाद अभ्यङ्गेन पादयोः

स्तिमितो मस्तकः च एवम् अपीतम् धूमम् आदिशेत्

श्लेष्म प्रसेकः वैस्वर्यं गलशुण्डी उपजिह्विका

धूम पान गुणाः कालाः पान मानम् च यस्य यत्

पवित्रं वृष्यम् आयुष्यम् श्रम स्वेद मल अपहम्

न इन्द्रियम् बाधते धूमो मात्रा काल निषेवितः

अत ऊर्ध्वं शरीरस्य कार्यम् अक्षि अञ्जन आदिकम्

शिरः च भ्रमते ऽत्यर्थं मूर्च्छा च अस्य उपजायते

न स्युः श्वेता न कपिलाः केशाः श्मश्रूणि वा पुनः

वसा घृत मधूच्छिष्टैः युक्ति युक्तैः वर औषधैः

इन्द्रियाणि उपतप्यन्ते धूमे ऽत्यर्थं निषेविते
क्षवथुः च अति तन्द्रा च बुद्ध्याः मोहः अतिनिद्र ता

आस्येन धूम कवलान् पिबन् घ्राणेन न उद्वमेत्

स्नाने वाससि शुद्धे च सौगन्ध्ये रत्न धारणे

जीर्यतः च उत्तमाङ्गेषु जरा न लभते बलम्

यथा हि कनक आदीनाम् मलिनां विविध आत्मनाम्

श्वेता ज्योतिष्मती च एव हरितालं मनःशिला

दृष्टिः प्रसादं लभते मारुतः च उपशाम्यति

सौमनस्यम् अलक्ष्मी घ्नम् गन्ध माल्य निषेवणम्

घर्म अनिल रजस् अम्बु घ्नम् छत्त्र धारणम् उच्यते

वर्तिं मधुरकैः कृत्वा स्नैहिकीं धूमम् आचरेत्

ह्रीवेरं चन्दनं पत्रं त्वच् एला उशीर पद्मकम्

चतुर्विंशतिकं नेत्रं स्व अङ्गुलिभिः विरेचने

तैलात् दशगुणम् शेषं कषायम् अवतारयेत्

नगरी नगरस्य इव रथस्य इव रथी यथा

नस्य कर्म यथाकालं यो यथा उक्तम् निषेवते

नित्यं स्नेह आर्द्र शिरसः शिरस् शूलम् न जायते

अवष्टम्भनम् आयुष्यम् भय घ्नम् दण्ड धारणम्

करञ्ज करवीर अर्क मालती ककुभ असनाः

रोगाः तस्य तु पेयाः स्युर् त्रिस् त्रयः त्रयः

हरेणुं बृहतीं व्याघ्रीं सुरभीं पद्म केसरम्

तेन तैलं कषायेण दश कृत्वस् विपाचयेत्

न च अभिघात अभिहतम् गात्रम् अभ्यङ्ग सेविनः

कर्ण तैले तथा अभ्यङ्गे पाद अभ्यङ्गे अङ्ग मार्जने

धन्यं मङ्गल्यम् आयुष्यम् श्रीमत् व्यसन सूदनम्

पिष्ट्वा लिम्पेत् शर इषीकाम् तां वर्तिं यव संनिभाम्

न्यग्रोध उदुम्बर अश्वत्थ प्लक्ष लोध्र त्वचः शुभाः

गुरु पिष्ट मयम् तस्मात् तण्डुलान् पृथुकान् अपि

वृष्यं सौगन्ध्यम् आयुष्यं काम्यं पुष्टि बल प्रदम्

तत्र श्लोकाः

काम्यं यशस्यम् आयुष्यम् अलक्ष्मी घ्नम् प्रहर्षणम्

जायते सौकुमार्यं च बलं स्थैर्यं च पादयोः

धूम योग्यः पिबेत् दोषे शिरस् घ्राण अक्षि संश्रये

स्खलतः सम्प्रतिष्ठानं शत्रूणां च निषूदनम्

अस्य मात्रां प्रयुञ्जीत तैलस्य अर्ध पल उन्मिताम्

बाधिर्यम् आन्ध्य मूक त्वम् रक्तपित्तं शिरस् भ्रमम्

षष्टिकान् शालि मुद्गान् च सैन्धव आमलके यवान्

भक्षयेत् दन्तपवनम् यथा यत् यत् गुणम् च यत्

शस्यन्ते दन्तपवने ये च अपि एवंविधाः द्रुमाः

शौचे संहरणे लोम्नां पादत्र छत्त्र धारणे

जीवन्तीं पृश्निपर्णीं च सुरदारु शतावरीम्

अविशुद्धः स्वरो यस्य कण्ठः च स कफः भवेत्

गौरवं शिरसः शूलं पीनस अर्धावभेदकौ

स्नैहिकं धूम जे दोषे वायुः पित्त अनुगः यदि

दौर्गन्ध्यं भजते तेन तस्मात् जिह्वाम् विनिर्लिखेत्

वात श्लेष्म समुत्क्लेशः कालेषु एषु हि लक्ष्यते

निवात उष्ण समाचारी हित आशी नियत इन्द्रियः

जिह्वा निर्लेखनानि स्युः अतीक्ष्णानि अनृजूनि च

प्रयोगे स्नैहिके तु एकम् त्रि चतुः पिबेत्

न च अस्य कण्ठ शोषः स्यात् न ओष्ठयोः स्फुटनात् भयम्

न श्रमे न मदे न आमे न पित्ते न प्रजागरे

मेध्यं पवित्रम् आयुष्यम् अलक्ष्मी कलि नाशनम्

यथा ईरितानाम् दोषाणां सम्यक् पीतस्य लक्षणम्

चक्षुष्यं स्पर्शन हितम् पादयोः व्यसन अपहम्

प्रयुञ्जानो यथाकालं यथा उक्तान् अश्नुते गुणान्

भवति उपाङ्गात् अक्षः च दृढः क्लेश सहः यथा

ऋजु त्रि कोषा फलितम् कोल अस्थि अग्र प्रमाणितम्

धार्याणि आस्येन वैशद्य रुचि सौगन्ध्यम् इच्छता

निष्कृष्य रुचिम् आधत्ते सद्यो दन्त विशोधनम्

मत्स्यान् दधि च माषान् च यवकान् च न शीलयेत्

मात्रावत् हि अशनम् अशितम् अन् उपहत्य प्रकृतिं बल वर्ण सुख आयुषा योजयति उपयोक्तारम् अवश्यम् इति

ऋजु अङ्ग चक्षुस् तद् चेताः सु उपविष्टः त्रि पर्ययम्

कफः च तनु ताम् प्राप्तः सु पीतम् धूमम् आदिशेत्

शुष्कां निगर्भां तां वर्तिं धूम नेत्र अर्पिताम् नरः

निद्रा लाभः सुखं च स्यात् मूर्धनि तैल निषेवणात्

पेयो यथा यद् मयम् च नेत्रं यस्य च यद्विधम्

स्नेह अक्ताम् अग्नि संप्लुष्टाम् पिबेत् प्रायोगिकीं सुखाम्

यावत् हि अस्य अशनम् अशितम् अन् उपहत्य प्रकृतिं यथाकालं जरां गच्छति तावत् अस्य मात्रा प्रमाणम् वेदितव्यं भवति

न कर्ण रोगाः वात उत्थाः न मन्या हनु संग्रहः
जाती कटुक पूगानाम् लवङ्गस्य फलानि च

स्पर्शने ऽभ्यधिको वायुः स्पर्शनं च त्वच् आश्रितम्

न तालुशोषे तिमिरे शिरसि अभिहिते न च

यद् अर्थम् यानि च आस्येन धार्याणि कवलग्रहे

अकाले च अति पीतः च धूमः कुर्यात् उपद्रवान्

पीनस अर्धावभेदौ च शिरस् कम्पः च शाम्यति

पौष्टिकं वृष्यम् आयुष्यम् शुचि रूप विराजनम्

स्निग्ध स्विन्न उत्तमाङ्गस्य पिचुना नावनैः त्रिभिः

बलं शिरस् कपालानाम् विशेषेण अभिवर्धते

वर्षे वर्षे ऽणुतैलं च कालेषु त्रिषु ना चरेत्

तैलम् एतत् त्रिदोष घ्नम् इन्द्रियाणाम् बल प्रदम्

केश श्मश्रु नख आदीनाम् कल्पनं सम्प्रसाधनम्

तथा कर्पूर निर्यासः सूक्ष्मैलायाः फलानि च

न शङ्खके न रोहिण्यां न मेहे न मदात्यये

सिराः शिरस् कपालानाम् सन्धयः स्नायु कण्डराः

सौवीरम् अञ्जनम् नित्यं हितम् अक्ष्णोः प्रयोजयेत्

प्रतिलोमं गतो हि आशु धूमो हिंस्यात् हि चक्षुषी

सर्व इन्द्रियाणाम् वैमल्यं बलं भवति च अधिकम्

हनु मन्या ग्रहः कण्डूः क्रिमयः पाण्डु ता मुखे

तृष्यते मुह्यते जन्तू रक्तं च स्रवते ऽधिकम्

दृष्टिः निराकुला भाति निर्मले नभसि इन्दु वत्

धूम वक्त्रक पानस्य व्याधयः स्युः शिरस् गताः

निहन्ति गन्धं वैरस्यं जिह्वा दन्त आस्य जम् मलम्

न उच्चैस् श्रुतिः न बाधिर्यं स्यात् नित्यम् कर्ण तर्पणात्

परं द्वि काल पायी स्यात् अह्नः कालेषु बुद्धिमान्

जिह्वा मूल गतम् यत् च मलम् उच्छ्वास रोधि च

सु स्पर्श उपचित अङ्गः च बलवान् प्रिय दर्शनः

ईतेः प्रशमनं बल्यं गुप्ति आवरण शंकरम्

स्नेह अभ्यङ्गात् यथा कुम्भः चर्म स्नेह विमर्दनात्

व्यापत्ति चिह्नम् भैषज्यं धूमो येषां विगर्हितः

एषु धूमम् अकालेषु मोहात् पिबति यो नरः

भवति च अत्र

पूतिः घ्राण आस्य गन्धः च दन्त शूलम् अरोचकः

स्वस्थ वृत्तिम् अभिप्रेत्य गुणतः सम्प्रवक्ष्यते

पादयोः मल मार्गाणाम् शौच आधानम् अभीक्ष्णशस्

यदा च उरः च कण्ठः च शिरः च लघु ताम् व्रजेत्

अञ्जनं धूम वर्ती च त्रिविधा वर्ती कल्पना

वस्ति नेत्र सम द्रव्यम् धूम नेत्रम् प्रशस्यते

खालित्यं पिञ्जर त्वम् च केशानां पतनं तथा

मात्रा द्रव्याणि मात्रां संश्रित्य गुरु लाघवम्

भवति अङ्ग नित्य त्वात् नरः अल्प जरः एव च

गन्धाः च अगुरु पत्त्र आद्याः धूमं मूर्धविरेचने

ततः श्लेष्म हरम् कर्म हितं दृष्टेः प्रसादनम्

तस्मात् स्राव्यं निशायां तु ध्रुवम् अञ्जनम् इष्यते

मात्रा आशी स्यात्

नस्य कर्म गुणाः नस्तस् कार्यम् यत् च यथा यदा

भक्षयेत् दन्तपवनम् दन्तमांसानि अबाधयान्

ह्रीवेरम् अभयम् वन्यं त्वच् मुस्तम् सारिवां स्थिराम्

न च अस्य रोगाः सहसा प्रभवन्ति ऊर्ध्व जत्रु जाः

न मद्य दुग्धे पीत्वा च न स्नेहं न च माक्षिकम्

तथा वात कफ आत्मानः न भवन्ति ऊर्ध्व जत्रु जाः

गुणा मात्राशितीये अस्मिन् तथा उक्ताः दण्ड धारणे

रोगाः तस्य प्रवर्धन्ते दारुणा धूम विभ्रमात्

भवन्ति च अत्र

कर्ण अक्षि शूलम् कासः च हिक्का श्वासौ गलग्रहः