tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
जनयन्त्य् अ चिराय सम्पदाम् अ यशः ते खलु चापल आश्रयम्

विनयाद् इव यापयन्ति ते धृतराष्ट्र आत्मजम् आत्म सिद्धये

अभिभूय हरत्य् अनन्तरः शिथिलं कूलम् इव आपगा रयः

अथ उच्चकैस् आसनतः परार्ध्याद् उद्यन् स धूत अरुण वल्कल अग्रः

अभिवर्षति यो ऽनुपालयन् विधि बीजानि विवेक वारिणा

प्रकृतिः खलु सा महीयसः सहते न अन्य समुन्नतिम् यया

प्रशम आभरणम् पराक्रमः स नय आपादित सिद्धि भूषणः

सहते न जनो ऽप्य् अधस् क्रियाम् किमु लोक अधिक धाम् राजकम्

रचिता पृथक् अर्थ ता गिरां न च सामर्थ्यम् अपोहितं क्वचित्

वृणते हि विमृश्य कारिणम् गुण लुब्धाः स्वयम् एव सम्पदः

अभिमान धनस्य गत्वरैर् असुभिः स्थास्नु यशश् चिचीषतः

अभियोग इमान् महीभुजो भवता तस्य ततः कृत अवधेः

उपपत्तिमद् ऊर्जित आश्रयम् नृपम् ऊचे वचनं वृकोदरः

विधि हेतुः अहेतुर् आगसां विनिपातो ऽपि समः समुन्नतेः

किम् अ सामयिकम् वितन्वता मनसः क्षोभम् उपात्त रंहसः

ददृशे जगतीभुजा मुनिः स वपुष्मान् इव पुण्य संचयः

सहसा उपगतः स विस्मयम् तपसां सूतिर् असूतिर् एनसाम्

परितः पटु बिभ्रद् एनसां दहनं धाम विलोकन क्षमम्

प्रविघाटयिता समुत्पतन् हरिदश्वः कमल आकरान् इव

किम् अवेक्ष्य फलं पयोधरान् ध्वनतः प्रार्थयते मृगाधिपः

सम वृत्तिः उपैति मार्दवं समये यश् च तनोति तिग्म ताम्

विगणय्य नयन्ति पौरुषं विजित क्रोध रयाः जिगीषवः

मद सिक्त मुखैः मृगाधिपः करिभिर् वर्तयति स्वयं हतैः

विपदो ऽभिभवन्त्य् अ विक्रमम् रहयत्य् आपद् उपेतम् आयतिः

अतिपातित काल साधना स्व शरीर इन्द्रिय वर्ग तापना

स सदा फल शालिनीम् क्रियां शरदं लोक इव अधितिष्ठति

ननु वक्तृ विशेष निःस्पृहाः गुण गृह्याः वचने विपश्चितः

विदधातु शमं शिवेतरा रिपु नारी नयन अम्बु संततिः

उपपत्तिर् उदाहृता बलाद् अनुमानेन न च आगमः क्षतः

अधितिष्ठति लोकम् ओजसा स विवस्वान् इव मेदिनीपतिः

खलु तेजसा जगन् न महान् इच्छति भूतिम् अन्यतः

सु कृतः परिशुद्ध आगमः कुरुते दीप इव अर्थ दर्शनम्

उपजाप सहान् विलङ्घयन् स विधाता नृपतीन् मद उद्धतः

अवसीदति यत् सुरैर् अपि त्वयि संभावित वृत्ति पौरुषम्

स्पृहणीय गुणैः महात्मभिश् चरिते वर्त्मनि यच्छतां मनः

कथम् एत्य मतिर् विपर्ययं करिणी पङ्कम् इव अवसीदति

परिणाम सुखे गरीयसि व्यथके ऽस्मिन् वचसि क्षत ओजसाम्

विषमो ऽपि विगाह्यते नयः कृततीर्थः पयसाम् इव आशयः

शुचि भूषयति श्रुतं वपुः प्रशमस् तस्य भवत्य् अलंक्रिया

अपयान्त्य् अचिरान् महीभुजां जन निर्वाद भयात् इव श्रियः

अति वीर्यवति इव भेषजे बहुर् अल्पीयसि दृश्यते गुणः

सुकरस् तरु वत् सहिष्णुना रिपुर् उन्मूलयितुं महान् अपि

अचिरांशु विलास चञ्चला ननु लक्ष्मीः फलम् आनुषङ्गिकम्

अ विभिद्य निशा कृतम् तमः प्रभया न अंशुमन्ता अपि उदीयते

स्फुट ता न पदैर् अपाकृता न च न स्वीकृतम् अर्थ गौरवम्

मतिमान् विनय प्रमाथिनः समुपेक्षेत समुन्नतिं द्विषः

अवहित हृदयः विधाय स अर्हाम् ऋषि वत् ऋषि प्रवरे गुरु उपदिष्टाम्

स विधेय पदेषु दक्ष ताम् नियतिं लोक इव अनुरुध्यते

ज्वलितं न हिरण्यरेतसं चयम् आस्कन्दति भस्मनां जनः

अपि वागधिपस्य दुर्वचं वचनं तद् विदधीत विस्मयम्

प्रणमन्ति सदा सुयोधनं प्रथमे मान भृताम् न वृष्णयः

क्षय युक्तम् अपि स्वभाव जम् दधतं धाम शिवं समृद्धये

प्रणमन्त्य् अनपायम् उत्थितं प्रतिपद् चन्द्रम् इव प्रजा नृपम्

उपकारकम् आयतेर् भृशं प्रसवः कर्म फलस्य भूरिणः

कुरु तद् मतिम् एव विक्रमे नृप निर्धूय तमः प्रमाद जम्

द्विषता विहितं त्वया अथवा यदि लब्धा पुनर् आत्मनः पदम्

प्रभवः खलु कोश दण्डयोः कृत पञ्चाङ्ग विनिर्णयः नयः

स तु तत्र विशेष दुर्लभः सद् उपन्यस्यति कृत्य वर्त्म यः

इदम् ईदृग् अन् ईदृश् आशयः प्रसभं वक्तुम् उपक्रमेत कः

जननाथ ते अनुजन्मनाम् कृतम् आविष्कृत पौरुषैः भुजैः

शिवम् औपयिकं गरीयसीं फल निष्पत्तिम् अ दूषित आयतिम्
सुहृदः सहजास् तथा इतरे मतम् एषां न विलङ्घयन्ति ये

नियता लघु ता निरायतेर् अ गरीयाः न पदं नृप श्रियः

अ समापित कृत्य _ हत वेगम् विनयेन तावता

जन वत् न भवन्तम् अक्षमा नय सिद्ध्याः अपनेतुम् अर्हति

निवसन्ति पराक्रम आश्रयाः न विषादेन समं समृद्धयः

विनिपात निवर्तन क्षमम् मतम् आलम्बनम् आत्म पौरुषम्

शरद् अभ्र चलाः चल इन्द्रियैः अ सु रक्षाः हि बहु छलाः श्रियः

प्रसहेत रणे ते अनुजान् द्विषतां कः शतमन्यु तेजसः

तन्वन्तम् इद्धम् अभितो गुरुम् अंशु जालम् लक्ष्मीम् उवाह सकलस्य शशाङ्क मूर्तेः

प्रणति प्रवणान् विहाय नः सहज स्नेह निबद्ध चेतसः

यद् अवोचत वीक्ष्य मानिनी परितः स्नेह मयेन चक्षुषा

अथ चेद् अवधिः प्रतीक्ष्यते कथम् आविष्कृत जिह्म वृत्तिना

क्षय पक्षे इव ऐन्दवाः कलाः सकला हन्ति स शक्ति संपदः

व्यक्त उदित स्मित मयूख विभासित उष्ठः तिष्ठन् मुनेर् अभिमुखं स विकीर्ण धाम्नः

अ वितृप्त तया तथा अपि मे हृदयं निर्णयम् एव धावति

अपवर्जित विप्लवे शुचौ हृदय ग्राहिनि मङ्गल आस्पदे

इति दर्शित विक्रियम् सुतं मरुतः कोप परीत मानसम्

अणुर् अप्य् उपहन्ति विग्रहः प्रभुम् अन्तर् प्रकृति प्रकोप जः

न महान् अपि भूतिम् इच्छता फल सम्पद् प्रवणः परिक्षयः

रराज कीर्ण आ कपिश अंशु जालः शृङ्गात् सुमेरोर् इव तिग्मरश्मिः

क्षय युक्तिम् उपेक्षते कृती कुरुते तद् प्रतिकारम् अन्यथा

सु जयः खलु तादृग् अन्तरे विपद् अन्ताः ह्य् अ विनीत सम्पदः

अपनेयम् उदेतुम् इच्छता तिमिरं रोष मयम् धिया पुरः

चतसृष्व् अपि ते विवेकिनी नृप विद्यासु निरूढिम् आगता

प्रभवन्त्य् अभिमान शालीनाम् मदम् उत्तम्भयितुं विभूतयः

अखिलं हि हिनस्ति भूधरं तरु शाखा अन्त निघर्ष जः ऽनलः

सहसा विदधीत न क्रियाम् अ विवेकः परम् आपदां पदम्

धृतराष्ट्र सुतेन सु त्यज्याः चिरम् आस्वाद्य नरेन्द्र संपदः

इयम् इष्ट गुणाय रोचतां रुचिर अर्था भवते ऽपि भारती

क्व चिराय परिग्रहः श्रियां क्व च दुष्ट इन्द्रिय वाजि वश्य ता

अचिरेण परस्य भूयसीं विपरीतां विगणय्य च आत्मनः

अति मूढः उदस्यते नयान् नय हीनात् अपरज्यते जनः

अनुशासतम् इत्य् अन् आकुलम् नय वर्त्म आकुलम् अर्जुन अग्रजम्

ज्वलतस् तव जातवेदसः सततं वैरि कृतस्य चेतसि

अभिभूति भयात् असून् अतः सुखम् उझन्ति न धाम मानिनः

मधुरैर् अवशानि लम्भयन्न् अपि तिर्यञ्चि शमं निरीक्षितैः

स्वयम् अर्थ इव अभिवाञ्छितः तम् अभीयाय पराशर आत्मजः

अवसाययितुं क्षमाः सुखं न विधेयेषु विशेष सम्पदः

क्रियते पतिर् उच्चकैर् अपां भवता धीर तया अधरीकृतः

बलवान् अपि कोप जन्मनः तमसो न अभिभवम् रुणद्धि यः

लघु वृत्ति तया भिदां गतं बहिर् अन्तश् च नृपस्य मण्डलम्
चतुष्पाद्भ्यो ढञ्

स्वसुश् छः

अ तः च

वनो र च

द्रोण पर्वत जीवन्तात् अन्यतरस्याम्

कुरु न् आदिभ्यः ण्यः

तिक आदिभ्यः फिञ्

ऋषि अन्धक वृष्णि कुरुभ्यः च

मधु बभ्र्वोः ब्राह्मण कौशिकयोः

शुभ्र आदिभ्यः च

दिति अदिति आदित्य पति उत्तर पदात् ण्यः

स्व अङ्गात् च उपसर्जनात् अ संयोग उपधात्

अ पूर्व पदात् अन्यतरस्यां यत् ढकञौ

अन् उपसर्जनात्

साल्वेय गान्धारिभ्याम् च

गोधाया ढ्रक्

दीर्घजिह्वी च छन्दसि

बाहु अन्तात् सञ्ज्ञायाम्

पाक कर्ण पर्ण पुष्प फल मूल वाल उत्तर पदात् च

कद्रु कमण्डल्वोः छन्दसि

शार्ङ्गरव आदि अञः ङीन्

कम्बोजाल् लुक्

ऊरू उत्तर पदात् औपम्ये

नित्यं छन्दसि

बाहु आदिभ्यः च

अ तः इञ्

दुष्कुलाड् ढक्

सञ्ज्ञायाम्

स्त्री पुंसाभ्याम् नञ् स्नञौ भवनात्

महाकुलाद् अञ् खञौ

जनपद शब्दात् क्षत्रियाद् अञ्

ढकि लोपः

अश्वपति आदिभ्यः च

क्ताद् अल्प आख्यायाम्

काण्ड अन्तात् क्षेत्रे

वृद्ध इ त् कोसल अजादात् ञ्यङ्

वयसि प्रथमे

इन्द्र वरुण भव शर्व रुद्र मृड हिम अरण्य यव यवन मातुल आचार्याणाम् आनुक्

कुरु आदिभ्यः ण्यः

नित्यं सञ्ज्ञा छन्दसोः

स्त्रियाम्

अन्तर्वत् पतिवतोः नुक्

फेश् छ च

ङी आप् प्रातिपदिकात्

मनोर् जाताव् अञ् यतौ षुक् च

क्रीतात् करण पूर्वात्

वर्णाद् अन् उदात्तात् त उपधात् तो नः

क्षुद्राभ्यो वा

टाब् ऋचि

भुवश् च

सु औ जस् अम् औट् शस् टा भ्याम् भिस् ङे भ्याम् भ्यस् ङसि भ्याम् भ्यस् ङस् ओस् आम् ङि ओस् सुप्

हरित आदिभ्यः ऽञः

उदीचां वृद्धाद् अ गोत्रात्

द्विगोर् लुक् अन् अपत्ये

नख मुखात् सञ्ज्ञायाम्

बहुव्रीहेर् ऊधसो ङीष्

पुरुषात् प्रमाणे ऽन्यतरस्याम्

सेना अन्त लक्षण कारिभ्यः च

वा अन्यस्मिन् सपिण्डे स्थविरतरे जीवति

केवल मामक भागधेय पाप अपर समान आर्यकृत सुमङ्गल भेषजात् च

बहु आदिभ्यः च

ढक् च मण्डूकात्

मातृष्वसुश् च

एको गोत्रे

तस्य अपत्यम्

सर्वत्र लोहित आदि कत अन्तेभ्यः

राज श्वशुरात् यत्

जानपद कुण्ड गोण स्थल भाज नाग काल नील कुश कामुक कबरात् वृत्ति अमत्र आवपन अकृत्रिमा श्राणा स्थौल्य वर्ण अन् आच्छादन अयः विकार मैथुन इच्छा केश वेशेषु

शरद्वत् शुनक दर्भात् भृगु वत्स आग्रायणेषु

वाहः

यञ् इञोः च

अ स्व अङ्ग पूर्व पदात् वा

पादो ऽन्यतरस्याम्

बहुव्रीहेश् च अन्त उदात्तात्

गोत्रे कुञ्ज आदिभ्यः च्फञ्

कौशल्य कार्मार्याभ्याम् च

सह नञ् विद्यमान पूर्वात् च

यूनि लुक्

गोत्राद् यून्य् अ स्त्रियाम्

द्वि अ च् मगध कलिङ्ग सूरमसात् अण्

अ परिमाण बिस्त आचित कम्बल्येभ्यः न तद्धित लुकि

सख्य् अशिश्वी इति भाषायाम्

ऊङ् उ तः

तद्धिताः

दाम हायन अन्तात् च

विभाषा स पूर्वस्य

भर्गात् त्रैगर्ते

लुक् स्त्रियाम्

अन्यतो ङीष्

दैवयज्ञि शौचिवृक्षि सात्यमुग्रि काण्ठेविद्धिभ्यः ऽन्यतरस्याम्

संहित शफ लक्षण वाम आदेः च

भ्रातरि च ज्यायसि

अज आदि अ तः टाप्

प्राचां ष्फ तद्धितः

पत्युर् नो यज्ञ संयोगे

विकर्ण कुषीतकात् काश्यपे

कुलात् खः

कपि बोधात् आङ्गिरसे

रात्रेश् च अ जसौ

यूनश् च कुत्सायाम्

वाकिन आदीनाम् कुक् च

आवट्याच् च

वृद्धस्य च पूजायाम्

वा उ तः गुणवचनात्

यूनस् तिः

भ्रुवो वुक् च

फाण्टाहृति मिमताभ्याम् ण फिञौ

न प्राच्य भर्ग आदि यौधेय आदिभ्यः

पुम् योगात् आख्यायाम्

द्विगोः

ṭ इत् ढ अण् अञ् द्वयसच् दघ्नच् मात्रच् तयप् ठञ् कञ् क्वरपः

मातुर् उ त् सङ्ख्या सम् भद्र पूर्वायाः

नासिका उदर ओष्ठ जङ्घा दन्त कर्ण शृङ्गात् च

क्षत्राद् घः

गोत्र अवयवात्

कौरव्य माण्डूकाभ्याम् च

दिश् पूर्व पदान् ङीप्

शोणात् प्राचाम्

रेवती आदिभ्यः ठक्

पङ्गोश् च

आरग् उदीचाम्

वृद्धाट् ठक् सौवीरेषु बहुलम्

प्राचाम् अ वृद्धात् फिन् बहुलम्

स्त्रियाम् अवन्ति कुन्ति कुरुभ्यः च

गर्ग आदिभ्यः यञ्

गृष्टि आदिभ्यः च

ṣ इत् गौर आदिभ्यः च

सुधातुर् अकङ् च

अश्व आदिभ्यः फक्
नड आदिभ्यः फक्

पूतक्रतोर् ऐ च

उ क् इतः च

चटकाया ऐरक्

डाब् उभाभ्याम् अन्यतरस्याम्

जातेर् अ स्त्री विषयात् अ य उपधात्

शिव आदिभ्यः 'ṇ

मनोर् औ वा

पितृष्वसुश् छण्

प्राग् दीव्यतो 'ṇ

अनो बहुव्रीहेः

जीवति तु वंश्ये युवा

वतण्डाच् च

मनः

यञश् च

अण् इञोः अन् आर्षयोः गुरु उपोत्तमयोः ष्यङ् गोत्रे
दीपितस् त्वम् अनुभाव संपदा गौरवेण लङ्घयन् महीभृतः

युगपद् ददृशे विशन् वराहं तद् उपोढैः च नभस् चरैः पृषत्कः

राघव प्लवग राजयोः इव प्रेम युक्तम् इतरेतर आश्रयम्

वारिधीन् इव युग अन्त वायवः क्षोभयन्त्य् अनिभृता गुरून् अपि

तेन सूरिर् उपकारि ता धनः कर्तुम् इच्छति न याचितं वृथा

व्रजतो ऽस्य बृहत् पतत्र जन्मा कृत तार्क्ष्य उपनिपात वेग शङ्कः

ईप्सितस्य न भवेद् उपाश्रयः कस्य निर्जित रजस् तमस् गुणः

रिपुर् आप पराभवाय मध्यं प्रकृति प्रत्यययोः इव अनुबन्धः

सन्ति भूभृति शरा हि नः परे ये पराक्रम वसूनि वज्रिणः

तिष्ठतां तपसि पुण्यम् आसजन् सम्पदो ऽनुगुणयन् सुख एषिणाम्

अन्य दोषम् इव सः स्वकं गुणं ख्यापयेत् कथम् अधृष्ट ता जडः

अ विवेक वृथक् श्रमौ इव अर्थम् क्षय लोभौ इव संश्रित अनुरागम्

विमलं कलुषीभवच् च चेतः कथयत्य् एव हित एषिणम् रिपुं वा

दुर्वचं तद् अथ मा स्म भून् मृगस् असौ यद् अकरिष्यद् ओजसा

मित्रम् इष्टम् उपकारि संशये मेदिनीपतिर् अयं तथा च ते

अयम् एव मृगव्य सत्त्र कामः प्रहरिष्यन् मयि मायया शम स्थे

ध्वंसते यदि भवादृशस् ततः कः प्रयातु वद तेन वर्त्मना

जन्म वेष तपसाम् विरोधिनीं मा कृथाः पुनर् अमूम् अपक्रियाम्

उच्यते स खलु कार्यवत् तया धिग् विभिन्न बुध सेतुम् अर्थि ताम्

तत् तितिक्षितम् इदं मया मुनेर् इत्य् अवोचत वचश् चमूपतिः

अ विभावित निष्क्रम प्रयाणः शमित आयामः इव अति रंहसा सः

इति तेन विचिन्त्य चाप नाम् प्रथमं पौरुष चिह्नम् आललम्बे

आत्मनीनम् उपतिष्ठते गुणाः सम्भवन्ति विरमन्ति च आपदः

अवधूय विरोधिनीः किम् आरान् मृग जातीः अभियाति मां जवेन

बहुशः कृत सत्कृतेः विधातुं प्रियम् इच्छन्न् अथवा सुयोधनस्य

न तथा कृतवेदिनां करिष्यन् प्रिय ताम् एति यथा कृत अवदानः

इत्य् अनेक फल भाजि मा स्म भूद् अर्थि ता कथम् इव आर्य संगमे

स अवलेपम् उपलिप्सते परैर् अभ्युपैति विकृतिं रजस्य् अपि

बाणम् अत्रभवते निजं दिशन्न् आप्नुहि त्वम् अपि सर्व संपदः

अन्यदीय विशिखे न केवलं निःस्पृहस्य भवितव्यम् आहृते

जामदग्न्यम् अपहाय गीयते तापसेषु चरितार्थम् आयुधम्

वाजि भूमिः इभ राज काननम् सन्ति रत्न निचयाः च भूरिशः

उपकार इव असति प्रयुक्तः स्थितिम् अ प्राप्य मृगे गतः प्रणाशम्

अस्त्र वेद विद् अयं महीपतिः पर्वतीय इति

अक्षमिष्ट तद् अयं प्रमाद्यतां संवृणोति खलु दोषम् अज्ञ ता

स वृषध्वज सायक अवभिन्नम् जय हेतुः प्रतिकायम् एषणीयम्

त्वद्विधं सुहृदम् एत्य स अर्थिनं किं न यच्छति विजित्य मेदिनीम्

कुरु तात तपांस्य् अमार्ग दायी विजयाय इति अलम् अन्वशान् मुनिर् माम्

निघ्नतः पर निबर्हितम् मृगं व्रीडितव्यम् अपि ते स चेतसः

यष्टुम् इच्छसि पितॄन् न साम्प्रतं संवृतो ऽर्चिचयिषुर् दिवौकसः

गोपितुं भुवम् इमां मरुत्वता शैल वासम् अनुनीय लम्भितः

नयनाद् इव शूलिनः प्रवृत्तैर् मनसो ऽप्य् आशुतरं यतः पिशङ्गैः

क्षुभितं वन गोचर अभियोगात् गणम् आशिश्रियद् आकुलं तिरश्चाम्

अपयन् धनुषः शिव अन्तिक स्थैः अभिख्यया जिहानः

तत् तदीय विशिख अतिसर्जनात् अस्तु वां गुरु यदृच्छया आगतम्

लभ्यम् एक सुकृतेन दुर्लभा रक्षितारम् अ सु रक्ष्य भूतयः

अभ्यघानि मुनि चापलात् त्वया यन् मृगः क्षितिपतेः परिग्रहः

स भवस्य भव क्षय एक हेतोः सितसप्तेश् च विधास्यतोः सह अर्थम्

सत् जनः ऽसि विजहीहि चापलं सर्वदा क इव वा सहिष्यते

विस्मयः क इव वा जय श्रिया न एव मुक्तिर् अपि ते दवीयसी

स्फुट बद्ध सटा उन्नतिः स दूराद् अभिधावन्न् अवधीरित अन्य कृत्यः

मार्गणैर् अथ तव प्रयोजनं किमु पतिं न भूभृतः

कुपित अन्तक तर्जन अङ्गुलि श्रीः व्यथयन् प्राणभृतः कपिध्वजेषु

को न्व् इमं हरि तुरंगम् आयुध स्थेयसम् दधतम् अङ्ग संहतिम्

प्रतिनाद महान् महा उरगाणाम् हृदय श्रोत्र भिद् उत्पपात नादः

ह्रेपयन्न् अ हिम तेजसम् त्विषा स त्वम् इत्थम् उपपन्न पौरुषः
न मृगः खलु को ऽप्य् अयं जिघांसुः स्खलति ह्य् अत्र तथा भृशं मनो मे

सपदि प्रिय रूप पर्व रेखः सित लोह अग्र नखः खम् आससाद

जेतुम् एव भवता तपस्यते न आयुधानि दधते मुमुक्षवः

प्राह ते नु सदृशी दिवौकसाम् अन्ववायम् अवदातम् आकृतिः

बलिनश् च वधाद् ऋते ऽस्य शक्यं व्र संरक्षणम् अन्यथा न कर्तुम्

लघु साधयितुं शरः प्रसेहे विधिना इव अर्थम् उदीरितं प्रयत्नः

अथवा एष कृतज्ञया इव पूर्वं भृशम् आसेवितया रुषा न मुक्तः

अधिरोहति गाण्डिवं महा इषौ सकलः संशयम् आरुरोह शैलः

योग शक्ति जित जन्म मृत्यवः शीलयन्ति यतयः सु शील ताम्

नियमेन मया परमं लाभम् अराति भङ्गम् आहुः

दृश्यते हि भवतो विना जनैर् अन्वितस्य सचिवैर् इव द्युतिः

घन पोत्र विदीर्ण शाल मूलः निबिड स्कन्ध निकाष रुग्ण वप्रः

भय विप्लुतम् ईक्षितो नभस् स्थैः जगतीं ग्राह इव आपगाम् जगाहे

स समुद्धरता विचिन्त्य तेन स्व रुचम् कीर्तिम् इव उत्तमाम् दधानः

मयि तां सुतराम् अयं विधत्ते विकृतिः किं नु भवेद् इयं नु माया

सो ऽयम् इत्य् अन् उपपन्न संशयः कारितस् त्वम् अपथे पदं यया

रचितस् तिसृणां पुरां विधातुं वधम् आत्मा इव भयानकः परेषाम्

प्रतिकर्तुम् उपागतः स मन्युः कृत मन्युः यदि वा वृकोदरेण

जयम् इच्छति तस्य जात शङ्के मनसि इमम् मुहुर् आददे वितर्कम्

परम अस्त्र परिग्रह उरु तेजः स्फुरत् उल्का आकृति विक्षिपन् वनेषु

संनिकाशयितुम् अग्रतः स्थितं शासनं कुसुम चाप विद्विषः

बल शालि तया यथा तथा वा धियम् उच्छेद पर आमयम् दधानः

अनुभाववता गुरु स्थिर त्वात् अविसंवादि धनुर् धनंजयेन

निपतन्तम् इव उष्णरश्मिम् उर्व्यां वलयीभूत तरुम् धरां च मेने

अस्य अनुकूलय मतिं मतिमन्न् अनेन सख्या सुखं समभियास्यसि चिन्तितानि

दृश्यताम् अयम् अनोकह अन्तरे तिग्म हेति पृतनाभिः अन्वितः

प्रविकर्ष निनाद भिन्न रन्ध्रः पद विष्टम्भ निपीडितः तदानीम्

कीर्तितानि हसिते ऽपि तानि यं व्रीडयन्ति चरितानि मानिनम्

अनुयुक्त इव स्व वार्त्तम् उच्चैः परिरेभे नु भृशं विलोचनाभ्याम्

पर वृद्धिषु बद्ध मत्सराणाम् किम् इव ह्य् अस्ति दुरात्मनाम् अ लङ्घ्यम्

स्मर्यते तनुभृतां सनातनं न्याय्यम् आचरितम् उत्तमैर् नृभिः

वेगवत्तरम् ऋते चमू पतेः हन्तुम् अर्हति शरेण दंष्ट्रिणम्

अवलीढ सनाभिः अश्वसेनः प्रसभं खाण्डव जातवेदसा वा

इह वीत भयाः तपस् अनुभावात् जहति व्याल मृगाः परेषु वृत्तिम्

न एनम् आशु यदि वाहिनीपतिः प्रत्यपत्स्यत शितेन पत्त्रिणा

सीदताम् अनुभवन्न् इव अर्थिनाम् वेद यत् प्रणय भङ्ग वेदनाम्

भूधर स्थिरम् उपेयम् आगतं मा अवमंस्त सुहृदं महीपतिम्

अभिभूय तथा हि मेघ नीलः सकलं कम्पयति इव शैलराजम्

नूनम् अत्रभवतः शर आकृतिम् सर्वथा अयम् अनुयाति सायकः

निपपात जव आदिषु पिनाकान् महतो ऽभ्राद् इव वैद्युतः कृशानुः

विदधे विलसत् तडित् लता आभैः किरणैर् व्योमनि मार्गणस्य मार्गः

विजिगीषुम् इव अनय प्रमादौ अवसादं विशिखौ विनिन्यतुस् तम्

स गतः क्षितिम् उष्ण शोणित आर्द्रः खुर दंष्ट्र अग्र निपात दारित अश्मा

उपलब्ध गुणः परस्य भेदे सचिवः शुद्ध इव आददे च बाणः

अस्त्र वेदम् अधिगम्य तत्त्वतः कस्य च इह भुज वीर्य शालिनः

धनुस् आयत भोग वासुकि ज्या वदन ग्रन्थि विमुक्त वह्नि शम्भुः

आपद् एत्य् उभय लोक दूषणा वर्तमानम् अपथे हि दुर्मतिम्

मृगम् आशु विलोकयांचकार स्थिर दंष्ट्र उग्र मुखम् महा इन्द्र सूनुः

मुनिर् अस्मि निरागसः कुतो मे भयम् इत्य् एष न भूतये ऽभिमानः

अयम् एकचरो ऽभिवर्तते मां समराय इव समाजुहूषमाणः

वपुषां परमेण भूधराणाम् अथ संभाव्य पराक्रमम् विभेदे

योगिनां परिणमन् विमुक्तये केन न अस्तु विनयः सतां प्रियः

अथ दीर्घतमं तमः प्रवेक्ष्यन् सहसा रुग्ण रयः स सम्भ्रमेण

विचकर्ष च संहित इषुः उच्चैश् चरण आस्कन्दन नामित अचल इन्द्रः

ददृशे ऽथ स विस्मयम् शिवेन स्थिर पूर्ण आयत चाप मण्डल स्थः
स्व बल व्यसने ऽपि पीड्यमानं गुणवन् मित्रम् इव आनतिम् प्रपेदे

स्फुट पौरुषम् आपपात पार्थस् तम् अथ प्राज्य शरः शरं जिघृक्षुः

शक्तिर् अर्थपतिषु स्वयंग्रहं प्रेम कारयति वा निरत्ययम्

शान्त ता विनय योगि मानसं भूरि धाम् विमलं तपः श्रुतम्

सु अन्तम् अन्त विरसाः जिगीषतां मित्र लाभम् अनु लाभ सम्पदः

सज्यं धनुर् वहति यो अहि पति स्थवीयः स्थेयाञ् जयन् हरि तुरंगम केतु लक्ष्मीम्
प्राणो वाव ज्येष्ठो वाग् ब्राह्मणं तज् ज्येष्ठ ब्राह्मणम्

प्राणो वाव अमः वाक् सा तत् साम

सा एषा चतुर्धा विहिता श्रीर् उद्गीथः साम अर्क्यम् ज्येष्ठ ब्राह्मणम्

उपनिषदम् भो ब्रूहि इति

स ऐक्षत क्व नु म उत्तानाय शयानाय इमाः देवता बलिं हरेयुर् इति

एतत् शुक्लम् कृष्णं ताम्रं साम वर्णः इति ह स्म आह यदा एव शुक्ल कृष्णे ताम्रो वर्णो ऽभ्यवैति स वै ते दशम मानुषम् इति त्रि धातु

उक्ता त उपनिषद् यस्य ते धातव उक्ताः

प्राणो वाव को वाग् ऋक् तद् अर्क्यम्
एका याज्या

यद् उत्तरे ऽग्नौ जुहुयान् न पाप्मना व्यावर्तेत

तेन मेध्या

वि इव ह्य् एष क्षरिति

यच् चत्वारः

सर्व हुतम् जुहोति

एकधा एव अस्मिन् वीर्यं दधाति

तेन मेध्या

यत् तिसृभिः तिसृभिः

आयुर् एव वीर्यम् अवरुन्द्धे

यद् दक्षिणे ऽग्नौ जुहोति

क्लीबात् सीसेन तोक्मानि क्रीणाति

शत अक्षरा भवति

पितृभ्य एव एनम् अधिसमीरयन्ति

यत् पितृमतीभिर् अभिमन्त्रयन्ते

तेन हविष् क्रियते

सृत्वरी इव सुरा

शत आयुः वै पुरुषश् शत वीर्यः

क्रियते भेषजम्

क्रियेत भेषजम्

एका पुरोरुक्

मेध्यम् अन्नम्

अनृतं सीसम्

अन्नं वै सुरा

मध्यत एष पाप्मना गृहीतो यत् समया अत्येति

अनृतं वै क्लीबः

यद् विक्षारयति

आभ्य एव एनम् चतसृभ्यो दिग्भ्यो ऽधिसमीरयन्ति

समृद्ध्यै

आत्मना पेया

ब्राह्मणस्य मूर्धन् सादयेत्

ब्राह्मणं पाययेत्

अनृतं सुरा

सृत्वरी ह्य् एषा

पाप्मा वै सुरा

तत् तन् न सूर्क्ष्यम्

अनृतेन एव अनृतात् अध्य् अनृतं क्रीणाति

मध्यत एव एनम् पाप्मनो मुञ्चति

वि पाप्मना वर्तते

वडवा दक्षिणा

तृतीये हि लोके पितरः
प्रतिगृह्णात्य् अश्विनोस् त्वा बाहुभ्यां सघ्यासम् इति

मैत्रावरुण चमसम् आदाय अध्वर्युः अत्याक्रम्य आश्राव्य आह प्रशास्तर् यज इति

नेष्टर् यज

अयाड् अग्नीद् इति होत्र आचष्टे

द्विर् ऐन्द्र वायवम् भक्षयति सकृत् सकृद् इतरौ

अथ एतम् उपहवम् इष्ट्वा प्राणेषु उपनियम्य भक्षयति मन्द्रा अभिभूतिः इति

एवम् अनुपूर्वं यो यो यजते तं तं संप्रेष्यति ब्रह्मन् यज

ततः पुनर् अभ्युन्नीतैश् चरन्ति

भक्षम् अभिमन्त्रयते भक्ष इहि मा आविश इति

स भद्रम् अकर् यो नः सोमं पाययिष्यति इति होता प्रत्याह

वषट्कृते जुहोति

चक्षुषोर् उपनिग्राहं मैत्रावरुणम्

ये के च अन् ऐन्द्राः अ नाराशंसाः प्रातःसवन एष एव एतेषाम् भक्ष मन्त्रः भवति

वाग् देवी सोमस्य तृप्यत्व् इत्य् एके सार्वत्रिकं समामनन्ति

द्रोणकलशाद् अभ्युन्नीता भवन्ति

श्रोत्रयोर् उपनिग्राहं सर्वतः परिहारम् आश्विनम्

अग्नीद् यज इति
रुहः पो ऽन्यतरस्याम्

न अ तः परस्य

अस्ति सिचः ऽपृक्ते

अजि व्रज्योः च

ओक उचः के

न य् वाभ्याम् पद अन्ताभ्याम् पूर्वौ तु ताभ्याम् ऐ च्

घेर् ṅ इति

वर्षस्य अ भविष्यति

ठस्य इकः

अ भाषित पुंस्कात् च

प्राचां नगर अन्ते

विभाषा चेः

क्सस्य अ चि

स्फायो वः

प्रयाज अनुयाजौ यज्ञ अङ्गे

केकय मित्रयु प्रलयानाम् य आदेः इयः

अ त् च घेः

भू सुवोः तिङि

ण्य आवश्यके

नञः शुचि ईश्वर क्षेत्रज्ञ कुशल निपुणानाम्

ली लोः नुक् लुकौ अन्यतरस्यां स्नेह विपातने

अभ्यासाच् च

सु सर्व अर्धात् जनपदस्य

उत्तर पदस्य

ज्ञा जनोः जा

पद अन्तस्य अन्यतरस्याम्

हनस् तो अ चिण् णलोः

मिदेर् गुणः

अवयवात् ऋतोः

सार्वधातुक आर्धधातुकयोः

सर्वनाम्नः स्याट् ह्रस्वः च

अ तः दीर्घो य ञि

आङि च आपः

ब्रुव ईट्

पा घ्रा ध्मा स्था म्ना दाण् दृशि अर्ति सर्ति शद सदाम् पिब जिघ्र धम तिष्ठ मन यच्छ पश्य ऋच्छ धौ शीय सीदाः

इ त् उ द्भ्याम्

हो हन्तेर् ञ् ṇ इत् नेषु

बहुवचने झ लि ए त्

आण् नद्याः

देवता द्वन्द्वे च

अदः सर्वेषाम्

शा छा सा ह्वा व्या वेपाम् युक्

भियो हेतु भये षुक्

वञ्चेर् गतौ

सम्बुद्धौ च

यथातथ यथापुरयोः पर्यायेण

इषु गमि यमाम् छः

पू आदीनाम् ह्रस्वः

प्रयोज्य नियोज्यौ शक्य अर्थे

हेर् अ चङि

प्राचां ग्राम नगराणाम्

अड् गार्ग्य गालवयोः

न या सयोः

विभाषा द्वितीया तृतीयाभ्याम्

आङो ना अ स्त्रियाम्

याड् आपः

ह्रस्वस्य गुणः

जसि च

यङो वा

प्रवाहणस्य ढे

जनि वध्योः च

यज याच रुच प्र वच ऋचः च

तु रु स्तु शमि अमः सार्वधातुके

ऊर्णोतेर् विभाषा

आ त्

ṛ तः ङि सर्वनाम स्थानयोः

स्वागत आदीनाम् च

उदीचाम् आ तः स्थाने य क पूर्वायाः

भस्त्रा एषा अजा ज्ञा द्वा आ नञ् पूर्वाणाम् अपि

ङेर् आम् नदी आम् नीभ्यः

अम्बा अर्थ नद्योः ह्रस्वः

अर्धात् परिमाणस्य पूर्वस्य तु वा

न उदात्त उपदेशस्य म अन्तस्य अन् आ चमेः

न कर्म व्यतिहारे

न अभ्यस्तस्य अ चि प् इति सार्वधातुके

हृद् भग सिन्धु अन्ते पूर्व पदस्य च

शमाम् अष्टानां दीर्घः श्यनि

जाग्रो अ वि चिण् णल् ṅ इत्सु

न्यङ्कु आदीनाम् च

जङ्गल धेनु वलज अन्तस्य विभाषितम् उत्तरम्

न्यग्रोधस्य च केवलस्य

रुदश् च पञ्चभ्यः

तद् प्रत्ययस्य च

न कु आदेः

मीनातेर् निगमे

अर्ति ह्री व्ली री क्नूयी क्ष्मायी आ ताम् पुग् णौ

इस् उस् उ क् त अन्तात् कः

घोर् लोपो लेटि वा

आ त् आचार्याणाम्

अनुशतिक आदीनाम् च

तृणह इम्

दीर्घाच् च वरुणस्य

सन् लिटोः जेः

शदेर् अ गतौ तः

च जोः कु घ् इत् ण्यतोः
ततो निर्भासितं रूपं तेजसा संहृतेन वै

शापस्य परिहारेण त्वं च त्रातो भविष्यसि

इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च इयम् सुमध्यमा

तव प्रसादाच् चरणो न पतेन् मम गोपते

संज्ञा तु पार्थिवी तात स्वस्य पुत्रस्य वै तदा

पूर्वजस्य मनोस् तात सदृशो ऽयम् इति प्रभुः

तां शप्तु कामः भगवान् नाशाय कुरु नन्दन

ददर्श योगम् आस्थाय स्वां भार्यां वडवां ततः

भ्राता शनैश्चरश् च अस्य ग्रह त्वम् स तु लब्धवान्

चरणः पतताम् एष तव इति भृश दुःखिता

भाव्यः सो ऽनागते तस्मिन् मनुः सावर्णिके ऽन्तरे

चकार अभ्यधिकम् स्नेहं न तथा पूर्वजेषु वै

मैथुनाय विवेष्टन्तीं पर पुंसः विशङ्कया

येन अतितापयामास त्रींल् लोकान् कश्यप आत्मजः

तां तु रूपेण क्रान्तेन दर्शयामास भास्करः

संज्ञा नाम स्व तपसा दीप्तेन इह समन्विता

यमस् तु कर्मणा तेन भृशं पीडित मानसः

उवाच किं मया कार्यं कथयस्व शुचि स्मिते

यमश् च यमुना च एव यम जौ संबभूवतुः

श्याम वर्णम् तु तद् रूपम् संज्ञा दृष्ट्वा विवस्वतः

अगच्छद् वडवा भूत्वा आच्छाद्य रूपम् अ निन्दिता

अधृष्यां सर्व भूतानाम् तेजसा नियमेन च

माया मयी तु सा संज्ञा तस्याश् छाया समुत्थिता

तेजस् त्व् अभ्यधिकं तात नित्यम् एव विवस्वतः

मनुर् एव अभवत् नाम्ना सावर्ण इति च उच्यते

पितुः समीप गा सा तु पित्रा निर्भर्त्सिता शुभा

आदित्यो जनयामास पुत्रम् आत्म समम् तदा

मेरु पृष्ठे तपो नित्यम् अद्य अपि स चरत्य् उत

यमस् तु तत् पितुः सर्वं प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत्

पितॄणाम् आधिपत्यं च लोकपाल त्वम् एव च

श्लाघ्यां योग बल उपेताम् योगम् आस्थाय गोपते

अभवत् सा सरित् श्रेष्ठा यमुना लोक भावनी

देवौ तस्याम् अजायेताम् अश्विनौ भिषजां वरौ

समाधाय सवर्णां तु तथा इति उक्ता तया च सा

ततः सर्वं यथावृत्तम् आचचक्षे विवस्वतः

बाल्याद् वा यदि वा मोहात् तद् भवान् क्षन्तुम् अर्हति

तां वै रोषाच् च बाल्याच् च भाविनो ऽर्थस्य वा बलात्

तं शशाप ततः क्रोधात् सवर्णा जननी तदा

य इदं जन्म देवानां शृणुयाद् धारयेत वा

सा वै भार्या भगवतो मार्तण्डस्य महात्मनः

तस्या मया उद्यतः पादो न तु देहे निपातितः

येन त्वाम् आविशत् क्रोधो धर्म ज्ञम् सत्य वादिनम्

सवर्णा उवाच

त्वष्टा तु तं यथान्यायम् अर्चयित्वा विभावसुम्

आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयाच् च महद् यशः

संज्ञा उवाच

द्रष्टा हि तां भवान् अद्य स्वां भार्यां शुभ चारिणीम्

त्वष्टा उवाच

तस्य भार्या भवत् संज्ञा त्वाष्ट्री देवी विवस्वतः

त्रीण्य् अपत्यानि कौरव्य संज्ञायां तपतां वरः

मार्तण्डस्य आत्मजौ एताव् अष्टमस्य प्रजापतेः

द्वितीयो यः सुतस् तस्य स विज्ञेयः शनैश्चरः

संभाव्यास् ते न च आख्येयम् इदं भगवते त्वया

वैशम्पायन उवाच

द्वितीयायां तु संज्ञायां संज्ञा इयम् इति चिन्तयन्

प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा छाया संज्ञां नरेश्वर

आदित्यश् च अब्रवीत् संज्ञां किमर्थं तनयेषु वै

स लेभे कर्मणा तेन शुभेन परम द्युतिः

पदा संतर्जयामास संज्ञां वैवस्वतो यमः

स्थिता अस्मि तव निर्देशे शाधि मां वरवर्णिनि

विवस्वान् कश्यपाज् जज्ञे दाक्षायण्याम् अरिंदम

न शक्यम् एतन् मिथ्या तु कर्तुं मातृ वचः तव

अ सहन्ती स्म तत् संज्ञा वने चरति शाड्वलम्

सुरेणुर् इति विख्याता त्रिषु लोकेषु भामिनी

गात्रेषु परिदग्धं वै न अति कान्तम् इव अभवत्

मनुर् इत्य् उच्यते लोके सावर्ण इति च उच्यते

आदित्यस्य हि तत् रूपम् मार्तण्डस्य स्व तेजसा

विवस्वान् उवाच

ततो ऽभ्युपगमात् त्वष्टा मार्तण्डस्य विवस्वतः

कृमयो मांसम् आदाय यास्यन्ति तु मही तले

त्वया इह भवने मह्यं वस्तव्यं निर्विशङ्कया

अहं यास्यामि भद्रं ते स्वम् एव भवनं पितुः

भर्तुः समीपं गच्छ इति नियुक्ता च पुनः पुनः

तद् अ प्रतिहतम् युद्धे दानव अन्त चिकीर्षया

रूपं निर्वर्तयाम्य् अद्य तव कान्तम् अरिंदम

आदित्यो जनयामास कन्यां द्वौ च प्रजापती
धर्मेण रञ्जयामास धर्मराज इमाः प्रजाः

विवस्वान् अथ तच् छ्रुत्वा क्रुद्धस् त्वष्टारम् अभ्यगात्

तव अति तेजसा आविष्टम् इदं रूपं न शोभते

त्वष्टुः समीपम् अगमद् व्रीडिता इव मनस्विनी

मात्रा स्नेहेन सर्वेषु वर्तितव्यं सुतेषु वै

न खल्व् अयं मृतो अण्ड स्थः इति स्नेहाद् अभाषत

सा तु दृष्ट्वा एव भर्तारं तुतोष जनमेजय

सा तत् परिहरन्ती स्म न आचचक्षे विवस्वतः

आ कच ग्रहणात् देवि आ शापान् न एव कर्हिचित्

शापो निवर्तेद् इति च प्रोवाच पितरं तदा