tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
देवाश् च दुद्रुवुः सर्वे ध्वस्त वीर्याः द्विजोत्तम

य इदं कीर्त्य संग्रामं प्रविशेत् तस्य सर्वदा

नन्दी उवाच

न अस्ति मृत्यु भयम् च एव विजयी च भविष्यति

स्व रूपम् स स्मितम् प्राह संत्यज्य द्विज ताम् क्षणात्

नेत्रे सोमश् च सूर्यश् च केशा वै पुष्कर आदयः

विज्ञापयामास निरीक्ष्य भक्त्या जनार्दनाय प्रणिपत्य मूर्ध्ना

एवं श्रुत्वा अपि तत् वाक्यम् सान्त्वं विष्णोः महा मुनिः

तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिः प्रणम्य गरुडध्वजम्

आराधितः असि देवेश क्षुपेण मधुसूदन

ऐश्वर्यम् आसनस्य अस्य पाद रूपेण सुव्रत

परमात्मा परं धाम श्रीपते भूपते प्रभो

रुद्र कोप अग्निना देवाः स देव इन्द्राः मुनि ईश्वरैः

भगवन्त् ब्राह्मणः कश्चिद् दधीचः इति विश्रुतः

विनाशो मम राज इन्द्रैः पुनर् उत्थानम् एव च

प्रभावश् च दधीचस्य भवस्य च महा मुने

दधीचम् अभिवन्द्य एव जगाम स्वं नृपः क्षयम्

वैकुण्ठ शौरे सर्वज्ञ वासुदेव महा भुजैः

प्रसीद परमेशान दुर्लभा दुर्जनैः द्विजैः

विष्णुम् आह जगन्नाथं जगत् मयम् अजम् विभुम्

किरीटी पद्म हस्तः च सर्व आभरण भूषितः

शैलादिः उवाच

तत्त्वम् आद्यम् भवान् एव परं ज्योतिः जनार्दनैः

अम्भसा अभ्युक्ष्य तं विष्णुं विश्व रूपम् महा मुनिः

आयुधानि समस्तानि प्रणेमुस् त्रिशिखं मुने

एवं शप्त्वा क्षुपं प्रेक्ष्य पुनर् आह द्विजोत्तमः

तस्मात् समेत्य विप्र इन्द्रम् सर्व यत्नेन भूपते

प्रभावात् देवदेवस्य शंभोः साक्षात् पिनाकिनः

नीचानाम् अपि सर्वत्र दधीचस्य अस्य किं पुनः

सुदर्शनम् इति ख्यातं चक्रं विष्णो प्रयत्नतः

वरम् एकम् वृणे त्वत्तः तम् भवान् दातुम् अर्हति

इन्द्र नारायण आद्यैः च देवैः त्यक्तानि यानि तु

अण्डानां कोटयः च एव विश्वमूर्तेः तनौ तदा

कथितः ते संक्षेपात् विवादः क्षुप दधीचयोः

दृष्ट्वा एतत् अखिलम् तत्र च्यावनिर् विस्मितं तदा

ससर्ज भगवान् विष्णुः स्व देहात् पुरुषोत्तमः

श्री भगवन्त् उवाच

श्रद्धया च कृतं दिव्यं यच् छ्रुतं यत् च कीर्तितम्

काल मूर्ते हरे विष्णो नारायण जगत् मयैः

ज्ञातं ते ईप्सितम् सर्वं न बिभेमि ते अपि अहम्

ब्राह्मणा एव राज इन्द्रैः बलिनः प्रभविष्णवः

दधीचो भगवान् विप्रः देवतानां गणान् पृथक्

अभवत् कुण्ठित अग्रम् हि विष्णोः चक्रम् सुदर्शनम्

दधीचम् आह ब्रह्मर्षिम् अभिवन्द्य जगद्गुरुः

प्रभावात् हि दधीचस्य क्षुपस्य एव हि संनिधौ

उवाच च मद् आविष्टः न बिभेमि इति सर्वतः

ततस् तस्य मुनेः श्रुत्वा वचनं कुपितो हरिः

न बिभेमि जगन्ति अस्मिन् देव दैत्य द्विजात् अपि

य इदं कीर्तयेत् दिव्यम् विवादं क्षुप दधीचयोः

आस्थाय रूपं विप्रस्य भगवान् भक्त वत्सलः

विष्णो ते आसनम् दिव्यम् अव्यक्तम् मध्यतो विभुः

त्वया एव धिष्ठितानि एव विश्वमूर्ते महेश्वर

दधीचः स स्मितम् साक्षात् सत् असत् व्यक्ति कारणम्

यः पठेत् शृणुयात् वा अपि क्षुपेण परिकीर्तितम्

जित्वा अपमृत्युम् देहान्ते ब्रह्म लोकम् प्रयाति सः

विशेषात् रुद्र भक्तानाम् अभयम् सर्वदा नृप

श्रावयेत् वा द्विजान् भक्त्या विष्णु लोकम् स गच्छति

जगाम भगवान् विष्णुः प्रणिपत्य महा मुनिम्

त्वद् प्रसादात् जगद्धाता रजसा च पितामहः

शैलादिः उवाच
आयोः इति श्वभ्रे ऽवदध्यात्

उत्तरेण इति धानंजय्यः

तां न विसृजेद् आ अवच्छादनात्

ऊर्ध्वं होमाद् याजमानं धानंजय्यः

अधस्तात् विशाखस्य परिगृह्य जपेत् दिवि देवान् दृंह मयि प्रजाम् इति

अन्तरिक्षे वयांसि दृंह मयि पशून् इति मध्ये

घृतेन द्यावापृथिवी आप्रीणाथां स्वाहा इति पूर्वां प्रजापतये स्वाहा इति उत्तराम्

औदुम्बरीम् उच्छ्रयिष्यन् पूर्वेण देवयजनं गच्छेद् दक्षिणतश् चेद् अस्य आवसथः स्यात्

यथा भूमिम् आज्यम् प्राप्स्यति इति

अवधाय जपेत् नमः समुद्राय नमः समुद्रस्य चक्षसे मा मा यूनर्वा हासीद् ऊर्ग् अस्य् ऊर्जः दा ऊर्जं मे देहि ऊर्जम् मे धेहि अन्नम् मे देहि अन्नम् मे धेहि इति

आज्यं होम चोदनासु अन् आदेशे

अवच्छाद्यमानायां दिव्यं छद्म असि संतनि नाम विश्व जनस्य छाया नमः ते ऽस्तु मा मा हिंसीः इति

अध्वर्युणा अभिहुतायाम् जुहुयात् तस्य एव आवृता अन्तरेण विशाखे

अन्यतरां वा स्वाहाकार द्वितीयाम्

पृथिव्याम् अधि औषधीः दृंह मयि सजातान् इति मूले

स्वयम् इति गौतम शाण्डिल्यौ यां वा कांचिद् ऋत्विग् आशिषम् आशास्ते यजमानस्य एव सा इति

दक्षिणेन श्वभ्रान् गत्वा अपरौ द्वार्यौ अन्तरेण प्रपद्य एतत् कुर्यात् इति शाण्डिल्यः
संजानानाः संमनसः स योनयः मयि पुष्टं पुष्ट पतिः दधातु

प्रजापतिर् जनयति प्रजा इमा धाता दधातु सुमनस्यमानः
व्याघ्रेण निहता धेनुः वत्सः ऽयं प्रतिगृह्यताम्

मन्त्रि त्वे चक्रतुः च इच्छाम् अस्मिन् मर्त्ये द्विजोत्तमाः

ददर्श कीट मिथुनम् अनङ्ग कलह आकुलम्

ऋषय ऊचुः

क्रीडन्तं विविधैर् भावैर् महा बल पराक्रमम्

मन्त्रि पुत्रौ तथा च उभौ कण्डरीक सुबालकौ

पञ्चबाण अभितप्त अङ्गः स गद्गदम् उवाच ह

विभ्राज पुत्रः तु एकः अभूत् ब्रह्मदत्तः इति स्मृतः

लोकैर् तीर्थ अन्ते ऽनशनेन तु

गर्ग आदेशात् वने दोग्ध्रीं रक्षन्तः ते तपोधनाः

सुमनाः कुमुदः शुद्धः छिद्रदर्शी सुनेत्रकः

योग भ्रष्टाः त्रयः तेषाम् बभ्रमुश् च अल्प चेतनाः

कथं कौशिक दायादाः प्राप्ताः ते योगम् उत्तमम्

तेन ते भवने जाता व्याधानां क्रूर कर्मिणाम्

तथा एकम् अतिथिम् कृत्वा श्राद्ध दः स्वयम् एव तु

तत् एकम् अपराधम् मे क्षन्तुम् अर्हसि भामिनि

कौशिको नाम धर्म आत्मा कुरुक्षेत्रे महान् ऋषिः

तद् मध्ये ये तु निष्कामाः ते बभूवुर् द्विजोत्तमाः

यत् कृतम् क्रूर कर्म अपि श्राद्ध रूपेण तैः तदा

पिपीलिक उवाच

सूत उवाच

जाति स्मराः सप्त जाता मृगाः कालञ्जरे गिरौ

पञ्चभिः जन्म सम्बन्धैः कथं कर्म क्षयः भवेत्

सूत उवाच

श्वसृपः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविः एव च

दृष्ट्वा विभ्राजमानं तम् उद्याने स्त्रीभिः अन्वितम्

योग विद् सर्व जन्तूनाम् रुतवेत्ता अभवत् तदा

पञ्चाल अन्वय सम्भूतम् प्रभूत बल वाहनम्

स्पृशामि पादौ सत्येन प्रसीद प्रणतस्य मे

सुलक्ष्य नेत्र रसना गुड शर्कर वत्सला

यदि अवश्यम् इयम् वध्या श्राद्ध रूपेण योज्यताम्

तस्य राज्ञः अभवत् भार्या देवलस्य आत्मजा शुभा

अनावृष्टिः च महती सर्व लोक भयंकरा

प्रदत्तं समतिक्रान्ते दिने ऽन्यस्याः स मन्मथैः

पितरि उपरते तेषाम् अभूत् दुर्भिक्षम् उल्बणम्

मध्यक्षामा अतिजघना बृहत् वक्षस् अभिगामिनी

संनतिः नाम विख्याता कपिला या अभवत् पुरा

एव कुरु इति अनुज्ञातः पितृवर्ती तदा अनुजैः

चक्रे समाहितः श्राद्धम् उपयुज्य च तां पुनः

ब्रह्मदत्तो ऽभिषिक्तः सन् पुरोहित विपश्चिता

नामतः कर्मतः सर्वान् शृणुध्वम् द्विजसत्तमाः

किम् अर्थम् वद कल्याणि स रोष वदना स्थिता

इति चिन्तयतां पापं लघुः प्राह तदा अनुजः

विना गवा वत्सकः अपि गुरवे विनिवेदितः

जाति स्मर त्वम् प्राप्ताः ते पितृ भावेन भाविताः

त्वद् सादृश्यात् मया दत्तम् अन्यस्यै वरवर्णिनि

पञ्चाल राजः विक्रान्तः सर्व शास्त्र विशारदः

आत्मानम् अर्पयामास मोहनाय पिपीलिका

पितृकार्ये नियुक्त त्वात् अभवद् ब्रह्म वादिनी

मानसे चक्रवाकाः ते संजाताः सप्त योगिनः

नीलकण्ठस्य पुरतः पितृ भाव अनुभाविताः

सर्व सत्त्व रुत ज्ञत्वात् प्रसादात्

भोक्ष्यसे मयि भुक्ते त्वं स्नासि स्नाते तथा मयि

तत्र अपि ज्ञान वैराग्यात् प्राणान् उत्सृज्य धर्मतः

सा तम् आह स कोपा तु किम् आलपसि मां शठ

द्वौ दैवे भ्रातरौ कृत्वा पित्रे त्रीन् अपि अनुक्रमात्

प्रोषिते सति दीना त्वं क्रुद्धे अपि भय चञ्चला

खादामः कपिलाम् एताम् वयं क्षुध् पीडिताः भृशम्

न त्वया सदृशी लोके कामिनी विद्यते क्वचित्

वैदिकं बलम् आश्रित्य क्रूरे कर्मणि निर्भयाः

चकार मन्त्रवत् श्राद्धम् स्मरन् पितृ परायणः

सुनेत्रः च अंशुमन्त् च एव सप्ता एते योग पारगाः

वाग्दुष्टः पितृवर्ती च गर्ग शिष्याः तदा अभवन्

एवं सा भक्षिता धेनुः सप्त तैः तपोधनैः

नामतः कर्मणः तस्य सुतान् सप्त निबोधत
तस्माद् एतस्य व्रतम् आलम्भयते

आनीतो वा एष देवानां य आहिताग्निः

अग्निर् वै देवानां व्रत भृत्

तस्माद् एतेन अश्रु न कर्तव्यम्

अग्नये व्रत भृते ऽष्टाकपालं निर्वपेद् य आहिताग्निर् आर्ति जम् अश्रु कुर्यात्

न हि देवा अश्रु कुर्वन्ति
स्तुतिभिः स्तुन्वन्ति ब्रह्म वै ब्रह्मा ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकताम् आप्नोति

अथ प्रदोषे रुद्रं विरूपाक्षं स पत्नीकम् स सुतम् स गणम् स पार्षत्कम् आवाहयामि इत्य् आवाह्य गन्ध पुष्प धूप दीपैः अभ्यर्च्य प्रतिपुरुषं पैष्टिकान् दीपान् एक अतिरिक्तान् चतस्रो ऽष्टौ वा देवस्य आयतने प्रतिदिशं प्रद्योतयति उद्दीप्यस्व जातवेदः मा नो हिंसीत् इति द्वाभ्याम् हव्यवाहम् अभिमातिषाहं सु इष्टम् अग्ने अभि इति द्वाभ्यां च

समिधो वा अभ्यादधाति इति विज्ञायते वैष्णवा वै वनस्पतयः विष्णोः सायुज्यं सलोकताम् आप्नोति

अथ अतस् अर्ध मासे अर्ध मासे ऽष्टम्यां ब्राह्मणा ब्रह्मचारिण स्त्रियः च अहर् उपवसन्ति
मृदिताभिः समाकीर्णं गन्धर्वाणां मनोरमम्

यस्य दर्शन मात्रेण सर्व कल्मष नाशनम्

हिम छत्त्र महा शृङ्गम् प्रपात शत निर्झरम्

समालब्ध जलैः शृङ्गैः क्वचिच् च अपि समुच्छ्रितैः

सुप्त उत्थिताभिः शय्याभिः कुसुमानां तथा क्वचित्

आपानभूमौ गलितैः गन्धर्व अप्सरसाम् क्वचित्

सूत उवाच

वंश स्तम्ब वन आकारैः प्रदेशैः उपशोभितम्

नदी प्रवाह संजात महा शब्दैः समन्ततः

महा प्रपात सम्पात प्रपात आदि गत अम्बुषु

क्वचिद् विद्याधर गणैः क्रीडद्भिः उपशोभितम्

खम् उल्लिखद्भिः बहुषु वृतम् शृङ्गैः तु पाण्डुरैः

निरुद्ध पवनैः देशैः नील शाद्वल मण्डितैः

मेघ उत्तरीयकम् शैलं ददृशे स नर अधिपः

वायु नीतैः सदा तृप्ति कृत देशम् क्वचिद् क्वचिद्

आलोकयन् नदीम् पुण्यां तद् समीर हृत श्रमः

अ हीनः पश्यति गिरिम् अ हीनम् रत्न संपदा

पक्षिणाम् अपि संचारैः विना सिद्ध गतिम् शुभाम्

दृष्ट्वा एव तं चारु नितम्ब भूमिम् महा अनुभावः स तु मद्र नाथः

हिम अनुलिप्त सर्व अङ्गम् क्वचिद् धातु विमिश्रितम्

दृश्यते न च संश्रान्तं गजानाम् आकुलम् कुलम्

क्वचिच् च कुसुमैः युक्तम् अत्यन्त रुचिरम् शुभम्

शब्द लभ्य अम्बु विषमम् हिम संरुद्ध कन्दरम्

स गच्छन् एव ददृशे हिमवन्तं महा गिरिम्

चन्दनेन अनुलिप्त अङ्गम् दत्त पञ्चाङ्गुलम् यथा

बभ्राम तत्र एव मुदा समेतः स्थानं तदा किंचिद् अथ आससाद

रत्नैः यस्य समुत्पन्नैः त्रैलोक्यम् समलंकृतम्

उपगीतं तथा मुख्यैः किंनराणां गणैः क्वचित्

देवदारु महा वृक्ष व्रज शाखा निरन्तरैः

शीत प्रदम् निदाघे अपि शिला विकट संकटम्

देवदारु वनैः नीलैः कृत अधोवसनम् शुभम्

असंश्रुत अन्य शब्दम् तं शीत तोयम् मनोरमम्

पुष्पैः संतानक आदीनाम् दिव्यैः तम् उपशोभितम्

क्वचिद् संस्पृष्ट सूर्य अंशुम् क्वचिच् च तमसा आवृतम्
तौ रस विपाकौ

गुरु आदीनाम् विशेषे अपि स्व जातेः अन् अतिक्रमात्

संकीर्ण त्वात् फले च असौ तुल्य त्वात् न विवक्ष्यते

तत्र स्वाभाविकं बलम् आह रसम् इति

बल साम्ये कृत्रिम बल तुल्य त्वे यत्र रस विपाकयोः तुल्य मात्र त्वम् तुल्य सहाय त्वम् च तत्र रसात् विपाकः बली मात्रा सहाय वैषम्ये तु यो मात्र अधिकः सहाय अधिकः वा स बली इति अर्थः

रसं विद्यान् निपातेन तेन अधिवसनेन च

संग्रहे तु

मधुर स्कन्ध निर्दिष्ट घृत तैल गुड आदिषु

अपोहति जयति

सह वृत्त्या स्थिताः क्षीरे न त्व् आनूप औदक आमिषे

गुणा द्रव्येषु ये च उक्ताः ते एव तनु दोषयोः

आनन्त्य एकत्वयोः च स्यात् न विचित्र अर्थ तन्त्रणम्

अस्तु भेदाद् असंख्यात्वम् ऐक्यं वा आस्वाद लक्षणात्

एक रूपाः द्वि रूपाः वा द्रव्यं समधिशेरते

न अवश्यम् स्युर् विघाताय गुण दोषाः मिथो यथा

गुरु आद्याः वीर्यम् उच्यन्ते शक्तिमन्तः अन्यथा गुणाः

वीर्यं विपाकं द्रव्याणां कर्मणः परिनिष्ठया

स्थिति वृद्धि क्षयाः तस्मात् तेषाम् हि द्रव्य हेतुकाः

पटु सामर्थ्य हीन त्वात् गुणाः द्वादश ते गुणाः

इति

विरुद्धा अपि च अन्योन्यम् रस आद्याः कार्य साधने

एवं वीर्य आदिषु अपि वाच्यम्

तानि विपाक वीर्याणि

दृष्टं मुख उपलेप आदि यत् सर्वेषु घृत आदिषु

भूत उत्कर्ष अपकर्षेण भेदो यो ऽल्पेन कल्प्यते

माधुर्य शैत्य पैच्छिल्य स्नेह गौरव मन्द ताः

गुण अस्वादु आदि भेदेन रस षट्कम् न युज्यते
सम्यक् दृष्टिः तस्य परं पश्यति यस् त्वां यश् च उपास्ति साधु विधेयं स विधत्ते

तपसि कृत फले फल ज्यायाः स्तुतिर् इति जगदे हरेः सूनुना

त्वम् अन्तकः स्थावर जङ्गमानाम् त्वया जगत् प्राणिति देव विश्वम्

व्रज जय रिपु लोकम् पाद पद्म आनतः सन् गदित इति शिवेन श्लाघितो देव संघैः

तीर्थम् अस्ति न भव अर्णव बाह्यम् सार्वकामिकम् ऋते भवतस् तत्

हर पृथा सुतयोः ध्वनिर् उत्पतन्न् अमृदु संवलित अङ्गुलि पाणि जः

जलद इव निषेदिवांसं वृषे मरुत् उपसुखयांबभूव ईश्वरम्

निर्वाणं समुपगमेन यच्छते ते बीजानां प्रभव नमो ऽस्तु जीवनाय

अ संहार्य उत्साहम् जयिनम् उदयं प्राप्य तरसा धुरं गुर्वीं वोढुं स्थितम् अन् अवसादाय जगतः

मुदित _ वितानीकृताः स्रज उपरि वितत्य सातानिकीः

दहते भव बीज संततिम् शिखिने अनेक शिखाय ते नमः

व्रजति शुचि पदं त्व् अति प्रीतिमान् प्रतिहत मतिः एति घोरां गतिम्

न रागि चेतः परमा विलासिता वधूः शरीरे ऽस्ति न च अस्ति मन्मथः

अविग्रहस्य अपि अतुलेन हेतुना समेत भिन्न द्वय मूर्ति तिष्ठतः

निपतिते अधि शिरोधरम् आयते समम् अरत्नि युगे अयुग चक्षुषः

ज्वलत् अनल परीतम् रौद्रम् अस्त्रं दधानं धनुस् उपपदम् अस्मै वेदम् अभ्यादिदेश

अद्भुत आकृतिम् इमाम् अति मायः त्वं बिभर्षि करुणा मयैः मायाम्

गुण संहत्याः समतिरिक्तम् अहो निजम् एव सत्त्वम् उपकारि सताम्

स पिङ्गाक्षः श्रीमान् भुवन महनीयेन महसा तनुं भीमां बिभ्रत् त्रिगुण परिवार प्रहरणः

आबाध मरण भय अर्चिषा चिराय प्लुष्टेभ्यो भव महता भव अनलेन

विस्मितः सपदि तेन कर्मणा कर्मणां क्षय करः परः पुमान्

ते उत्तरीयम् करि चर्म स अङ्गजम् ज्वलत् मणिः महान् अहिः

निहितम् अपि तथा एव पश्यन्न् असिं वृषभगतिर् उपाययौ विस्मयम्

चरणयोश् चरण आनमित क्षितिः निजगृहे तिसृणां जयिनं पुराम्

समधिरूढम् अजेन नु जिष्णुना स्विद् इति वेग वशात् मुमुहे गणैः

कृत धृति परिवन्दितेन उच्चकैस् गण पतिभिः अभिन्न रोम उद्गमैः

तत उदग्र इव द्विरदे मुनौ रणम् उपेयुषि भीम भुज आयुधे

क्षेप्तु कामम् अवनौ तम् अ क्लमम् निष्पिपेष परिरभ्य वक्षसा

विपद् एति तावद् अवसाद करा न च काम संपद् अभिकामयते

युक्ताः स्व शक्त्या मुनयः प्रजानां हित उपदेशैः उपकारवन्तः

इति सूनुम् उच्चैर् मघोनः प्रणत शिरसम् ईशः सादरं सान्त्वयित्वा

वृष कपि ध्वजयोः असहिष्णुना मुहुर् अभाव भयात् इव भूभृता

रक्षोभिः सुर मनुजैः दितेः सुतैर् वा यल् लोकेष्व् अ विकलम् आप्तम् आधिपत्यम्

आस्तिक्य शुद्धम् अवतः प्रिय धर्मैः धर्मं धर्मात्मजस्य विहित आगसि शत्रु वर्गे

अयम् असौ भगवान् उत पाण्डवः स्थितम् अवाङ् मुनिना शशिमौलिना

व्रण मुख च्युत शोणित शीकर स्थगित शैल तट आभ भुजान्तरः

अथ शशधर मौलेः अभ्यनुज्ञाम् अवाप्य त्रिदश पति पुरोगाः पूर्ण कामाय तस्मै

दृष्ट्वा दृश्यान्य् आचरणीयानि विधाय प्रेक्षा कारी याति पदं मुक्तम् अपायैः

संसेवन्ते दान शीलाः सम्पश्यन्तो जन्म दुःखम् पुमांसः

भवतः स्मरतां सदा आसने जयिनि ब्रह्म मये निषेदुषाम्

स्व धाम्ना लोकानां तम् उपरि कृत स्थानम् अमरास् तपस् लक्ष्म्या दीप्तं दिनकृतम् इव उच्चैस् उपजगुः

आसेदुषां गोत्रभिदो ऽनुवृत्त्या गोपायकानां भुवनत्रयस्य

चक्रुः प्रयत्नेन विकीर्यमाणैर् व्योम्नः परिष्वङ्गम् इव अग्र पक्षैः

मार्ग अतीताय इन्द्रियाणाम् नमस् ते अ विज्ञेयाय व्योम रूपाय तस्मै

अ संविदानस्य मम ईशैः संविदां तितिक्षितुं दुश्चरितं त्वम् अर्हसि

त्वं योगिनां हेतु फले रुणत्सि त्वं कारणं कारण कारणानाम्

अणीयसे विश्व विधारिणे नमो नमो अन्तिक स्थाय नमो दवीयसे

पाविन्याः शरण गत आर्ति हारिणे तन् माहात्म्यं भव भवते नमस्क्रियायाः

करण शृङ्खल निःसृतयोः तयोः कृत भुज ध्वनि वल्गु विवल्गतोः

सम्प्राप्नुयां विजयम् ईश यया समृद्ध्या तां भूतनाथ विभु ताम् वितर आहवेषु

ते एव न अन्यस्य जगत्सु दृश्यते विरुद्ध वेष आभरणस्य कान्त ता
न नमन्ति च एक पुरुषम् पुरुषास् तव यावद् ईश न नतिः क्रियते

अ वितथ फलम् आशिस् वादम् आरोपयन्तो विजयि विविधम् अस्त्रं लोकपाला वितेरुः

परितो दुरितानि यः पुनीते शिव तस्मै नमस् ते

रागिणा अपि विहिता तव भक्त्या संस्मृतिर् भव भवत्य् अभवाय

वियति वेग परिप्लुतम् अन्तरा समभिसृत्य रयेण कपिध्वजः

दक्षिणां प्रणत दक्षिणैः मूर्तिं तत्त्वतः शिव कराम् अ विदित्वा

क इव नाम बृहत् मनसाम् भवेद् अनुकृतेर् अपि सत्त्ववतां क्षमः

अभिभव उदित मन्यु विदीपितः समभिसृत्य भृशं जवम् ओजसा

विमल रुचि भृशं नभो दुन्दुभेर् ध्वनिर् अखिलम् अनाहतस्य आनशे

सिषिचुर् अवनिम् अम्बुवाहाः शनैः सुर कुसुमम् इयाय चित्रं दिवः

आत्म लाभ परिणाम निरोधैः भूत संघः इव न त्वम् उपेतः

अतीत्य वाचां मनसां च गोचरं स्थिताय ते तद् पतये नमो नमः

समुच्छिनत्सि त्वम् अचिन्त्य धामा कर्माण्य् उपेतस्य दुरुत्तराणि

विरोध्य मोहात् पुनर् अभ्युपेयुषां गतिर् भवान् एव दुरात्मना अपि

उरसि शूलभृतः प्रहिता मुहुः प्रतिहतिं ययुर् अर्जुन मुष्टयः

यद् निःसङ्गः त्वं फलस्य आनतेभ्यः तत् कारुण्यं केवलं न स्व कार्यम्

तेन सर्व भुवन अतिगैः लोके न उपमानम् असि न अपि उपमेयः

प्राप्यते यद् इह दूरम् अ गत्वा यत् फलत्य् अपर लोक गताय

इयम् अनघ निमित्त शक्तिः परा तव वर दैः न चित्त भेदः क्वचित्

धनुर् अपास्य स बाणधि शंकरः प्रतिजघान घनैर् इव मुष्टिभिः

स्फुटत् अनल्प शिला रव दारुणः प्रतिननाद दरीषु दरीभृतः

स्रग् आस्य पङ्क्तिः शव भस्म चन्दनं कला हिमांशोश् च समं चकासति

हंसा बृहन्तः सुर सद्म वाहाः संह्रादि कण्ठ आभरणाः पतन्तः

संनिबद्धम् अपहर्तुम् अ हार्यम् भूरि दुर्गति भयम् भुवनानाम्

शरणं भवन्तम् अति कारुणिकम् भव भक्ति गम्यम् अधिगम्य जनाः
अग्ने अदाभ्य जुषस्व स्वाहा इति उत्तराम् आहुतिम् जुहोति

पशवः अन्तरिक्षम्

यत् तृणम् अक्त्वा अनु प्रहरति तेन एव एनत् शमयति

ताम् एव आप्नोति

रात्रीम् एव एतत् अभिजुहोति

बार्हतः सूर्यः

यथा पत्नीः संयाजयति एवम् एव तत्

न स्वाहाकुर्यात्

आ अस्य अग्निहोत्री प्रजायाम् जायते श्वस् श्वस् वसीयान् भवति यस्य एवम् अग्निहोत्रम् हूयते

तस्मात् पुरा बृहन् महान् अजनि

त्रैष्टुभम् अहर्

पशून् एव अवरुन्द्धे

पशवः वै पूषा

यदि सायम् अग्निहोत्रस्य कालः अतिपद्येत दोषा वस्तोः स्वाहा इति जुहुयात्

आनुष्टुभी वै रात्री

अनु वै एषः एतत् ध्यायति यत् पश्चा अधिश्रित्य पुरस् जुहोति

अग्ने गृहपते जुषस्व स्वाहा इति स्रुवेण गार्हपत्ये जुहोति

बार्हतम् वै अहर्

द्यावापृथिवी अग्निम् तान् एव प्रीणाति तान् अवरुन्द्धे

यथा अग्नये समवद्यति एवम् एव तत्

सजूस् अह्ना इन्द्रवता स्वाहा इति

न हि सवितुः ऋते आहुतिः अस्ति

एषा वै विराज् पञ्च पदा

सजूस् पूष्णा अन्तरिक्षेण इति

यदि प्रातर् अग्निहोत्रस्य कालः अतिपद्येत दिवा वस्तोः स्वाहा इति जुहुयात्

ओदनपचनः गार्हपत्यः आहवनीयः मध्य अधिदेवनम् आमन्त्रणम्

संस्थितिः एव एषा स्वगाकृतिः

अग्निहोत्रस्य वै एषः अशान्तम् अनु प्रजाः हिनस्ति

अन् अनुध्यायिनम् करोति

अपिप्रेः अग्ने स्वाम् तन्वम् अयाट् द्यावापृथिवी ऊर्जम् अस्मासु धेहि इति तृणम् अक्त्वा अनुप्रहरति

सा एव तत्र आहुतिः

यत् स्रुवेण गार्हपत्ये जुहोति तेन एव एनम् प्रीणाति

न हि इन्द्रात् ऋते आहुतिः अस्ति

देवाः वै पुरा अग्निहोत्रम् अहौषुः

तेन अस्य तत् अन् अतिपन्नम् भवति

तेन अस्य तत् अन् अतिपन्नम् भवति

स हि अग्निहोत्रस्य वषट्कारः

सा एव तत्र आहुतिः
कार्य कारणयोः अभेद उपचारात् भूत शब्देन भौतिकम् उच्यते

पञ्च संख्याकानि भूतानि एव आत्मानो यस्य तत् तथा पार्थिव आदि भेदात् पञ्चधा इति अर्थः

द्रव्य भेदान् आह पञ्चभूत आत्मकम् इति
लोहित कुल्याम् च घृत कुल्याम् च प्रबाहुक् स्यन्दमाने सा या लोहित कुल्या अभूत् ताम् कृष्णः नग्नः पुरुषः मुसली जुगोप अथ या घृत कुल्या तस्यै हिरण्मयाः पुरुषाः हिरण्मयैः चमसैः सर्वान् कामान् उदचन्ते इति

अपहते लोहित कुल्याम्

ते केन अभिजय्याः इति

अवरुन्द्धे घृत कुल्याम्

मम एव एते लोकाः अभूवन् इति

पञ्च नदीः पुष्करिणीः पुण्डरीकिणीः मधु उदकाः स्यन्दमानाः तासु नृत्त गीतम् वीणा घोषः अप्सरसाम् गणाः सुरभिः गन्धः महान् घोषः अभूत् इति

तस्य का निष्कृतिः इति

ॐ इति ह उवाच ये वै अस्मिन् लोके अग्निहोत्रम् जुह्वतः न एवंविदः ब्राह्मणस्य लोहितम् उत्पीडयन्ति सा सा लोहित कुल्या अथ यः एनाम् कृष्णः नग्नः पुरुषः मुसली अजूगुपत् क्रोधः स तस्य उ तत् एव अन्नम् इति

न अस्य इष्टापूर्ते श्रद्धाम् च अश्रद्धाम् च गच्छतः

यः एवम् विद्वान् अग्निहोत्रम् जुहोति न एनम् अमुष्मिन् लोके वनस्पतयः पुरुष रूपम् कृत्वा प्रत्यदन्ति न पशवः न व्रीहि यवाः

तस्य ह तथा चक्रुः

किम् षष्ठम् इति

एतेन एव पञ्च गृहीतेन पञ्च उन्नीतेन इति

ॐ इति ह उवाच

स ह उवाच न वै किल अन्यत्र अग्निहोत्रात् लोक जित्याः अवकाशः अस्ति अद्य एव मे अग्न्याधेयस्य उपवसथः इति
पिण्डार काश्मर्य फलम् तथा सूरण कन्दकम्

एतत् भागवतानाम् तु सौर वैष्णव योगिनाम्

यथा फलेषु सर्वेषु वसन्ति अमर कोटयः

यथा शिवः च धर्मः च सदा अनन्त फल प्रदौ

सपत्नीकाय सम्पूज्य पुण्ये अहनि विनिवेदयेत्

तथा उदकुम्भ संयुक्तौ शिव धर्मौ च काञ्चनौ

द्वादश्याम् अथवा अष्टम्याम् चतुर्दश्याम् अथ अपि वा

तद् युक्त फल दानेन तौ स्यातां मे वर प्रदौ

अन्येषु अपि हि मासेषु पुण्येषु मुनि सत्तमैः

अशक्तः तु फलानि एव यथा उक्तानि विधानतः

मूलक आमलकम् जम्बु तिन्तिडी करमर्दकम्

आम्रातकं कपित्थानि कलिङ्गम् अथ वालुकम्

चित्रवल्ली फलम् तद्वत् कूटशाल्मलि जम् फलम्

तथा मम अस्तु विश्वात्मा शंकरः शंकरः सदा

तावत् युग सहस्राणि रुद्र लोके महीयते

ताम्रं ताल फलम् कुर्यात् अगस्ति फलम् एव च

यथा फलानि अनन्तानि शिव भक्तेषु सर्वदा

श्रीफल अश्वत्थ बदरम् जम्बीरं कदल फलम्

यथा भेदं न पश्यामि शिव विष्णु अर्क पद्मजान्

कूष्माण्डं मातुलिङ्गं च वार्ताकं पनसं तथा

नन्दिकेश्वर उवाच

आरभेत् शुक्लपक्षस्य कृत्वा ब्राह्मण वाचनम्

वर्जयेत् अब्दम् एकम् तु ऋते औषध कारणम्

औदुम्बरं नारिकेलं द्राक्षा अथ बृहती द्वयम्

व्रतम् अस्ति मुनि श्रेष्ठैः यत् अनन्त फल प्रदम्

सौवर्ण रौप्य ताम्रेषु यावन्तः परमाणवः

कङ्कोल एलाक तुण्डीर करीर कुटजम् शमी

तथा अनन्त फल अवाप्तिः अस्तु जन्मनि जन्मनि

उदकुम्भ द्वयम् कुर्यात् धान्य उपरि सवस्त्रकम्

स दक्षिणम् पायसेन भोजयेत् शक्तितस् द्विजान्

अष्टादशानां धान्यानाम् अन्यत् च फल मूलकम्

अन्यानि अपि यथाशक्त्या भोजयेत् शक्तितस् द्विजान्

भक्ष्य पात्र त्रय उपेतम् यम रुद्र वृष अन्वितम्

एतस्मात् न अपरम् किंचिद् इह लोके परत्र च

पापैः वियुक्त वपूः अत्र पुरं मुरारेः आनन्द कृत् पदम् उपैति मुनि इन्द्रैः सः अपि

ततस् च कारयेत् शय्याम् यथा उपरि सुवाससी

इति दत्त्वा च तत् सर्वम् अलंकृत्य च भूषणैः

रौप्याणि कारयेत् शक्त्या फलानि इमा षोडश

धेन्वा सह एव शान्ताय विप्राय अथ कुटुम्बिने

आम्र निष्पाव मधुक वट मुद्ग पटोलकम्

तथा सर्व फल त्याग व्रतात् भक्तिः शिवे अस्तु मे

विप्राय दत्त्वा भुञ्जीत वाग्यतः तैल वर्जितम्
तुष्टुवुः तुष्ट मनसः तद् वाच् अमृत सेवया

यस्मिन् अविद्या रचितम् निरर्थकं पश्यन्ति नाना त्वम् अपि प्रतीतम्

विस्फूर्जयन् आजगवम् धनुः स्वयं यदा अचरत् क्ष्माम् अ विषह्यम् आजौ

एषो अश्वमेधान् शतम् आजहार सरस्वती प्रादुरभावि यत्र

मंस्यन्त एषां स्त्रिय आदि राजम् चक्रायुधं तद् यशः उद्धरन्त्यः

मैत्रेय उवाच

दिशो विजित्य अ प्रतिरुद्ध चक्रः स्व तेजसा उत्पाटित लोक शल्यः

आस्थाय जैत्रं रथम् आत्त चापः पर्यस्यते दक्षिणतो यथा अर्कः

वेन अङ्ग जातस्य च पौरुषाणि ते वाचस्पतीनाम् अपि बभ्रमुः धियः

शरण्यः सर्व भूतानाम् मानदो दीन वत्सलः

यथोपदेशं मुनिभिः प्रचोदिताः श्लाघ्यानि कर्माणि वयं वितन्महि

अव्यक्त वर्त्मा एष निगूढ कार्यः गम्भीर वेधाः उपगुप्त वित्तः

न एव अभिभवितुम् शक्यो वेन अरणि उत्थितः ऽनलः

स अनुराग अवलोकेन विशद स्मित चारुणा

अस्मै नृपालाः किल तत्र तत्र बलिं हरिष्यन्ति स लोकपालाः

वसु काल उपादत्ते काले च अयम् विमुञ्चति

प्रजासु पितृ वत् स्निग्धः किङ्करो ब्रह्म वादिनाम्

अस्य अ प्रतिहतम् चक्रं पृथोः आ मानस अचलात्

दण्डयति आत्मजम् अपि दण्ड्यं धर्म पथे स्थितः

समः सर्वेषु भूतेषु प्रतपन् सूर्य वत् विभुः

गोप्ता च धर्म सेतूनाम् शास्ता तद् परिपन्थिनाम्

अन्तर् बहिस् च भूतानां पश्यन् कर्माणि चारणैः

कृच्छ्र प्राणाः प्रजा हि एष रक्षिष्यति अञ्जसा इन्द्र वत्

यो लीलया अद्रीन् स्व शरास कोट्या भिन्दन् समाम् गाम् अकरोत् यथा इन्द्रः

वर्तते भगवान् अर्कः यावत् तपति गो गणैः

अथ अपि उदार श्रवसः पृथोः हरेः कला अवतारस्य कथा अमृत आदृताः

काले काले यथाभागं लोकयोः उभयोः हितम्

दुरासदो दुर्विषह आसन्नो ऽपि विदूर वत्

आप्याययति असौ लोकं वदन अमृत मूर्तिना

मुक्त सङ्ग प्रसङ्गः ऽयं दण्ड पाणिः असाधुषु

सुर असुर इन्द्रैः उपगीयमान महा अनुभावः भविता पतिः भुवः

तत्र तत्र गिरः ताः ताः इति विश्रुत विक्रमः

मातृ भक्तिः पर स्त्रीषु पत्न्याम् अर्धः इव आत्मनः

अथ अमुम् आहुः राजानं मनः रञ्जनकैः प्रजाः

तदा निलिल्युः दिशि दिशि असन्तः लाङ्गूलम् उद्यम्य यथा मृगेन्द्रः

न अलम् वयं ते महिम अनुवर्णने यो देव वर्यः ऽवततार मायया

अयं भुवो मण्डलम् आ उदय अद्रेः गोप्ता एक वीरः नरदेव नाथः

इति ब्रुवाणं नृपतिं गायका मुनि चोदिताः

उदासीन इव अध्यक्षः वायुः आत्मा इव देहिनाम्

देहिनाम् आत्म वत् प्रेष्ठः सुहृदां नन्दि वर्धनः

अयं महीं गां दुदुहे ऽधिराजः प्रजापतिः वृत्ति करः प्रजानाम्

अनन्त माहात्म्य गुण एक धामा पृथुः प्रचेता इव संवृत आत्मा

तितिक्षति अक्रमम् वैन्य उपरि आक्रमताम् अपि
आदित्यास् त्वा परिगृह्णन्तु जागतेन छन्दसा

वर्षतु ते पर्जन्यः

रुद्रास् त्वा परिगृह्णन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसा

यो अस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस् तम् अत्र बधान

यो अस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस् तम् अत्र बधान

शत तेजाः वायुः तिग्म तेजाः

ताम् धीरासः कवयः अनुदिश्य अयजन्त

व्रजम् गच्छ गोस्थानम्

व्रजं गच्छ गोस्थानम्

देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे अश्विनोः बाहुभ्याम् पूष्णः हस्ताभ्याम् आददै

वर्षतु ते पर्जन्यः

इन्द्रस्य बाहुः असि दक्षिणः सहस्र भृष्टिः

यः अस्मान् द्वेष्टि यम् च वयम् द्विष्मः तम् अत्र बधान

ऋत सद् असि

सत्य सद् असि

ताम् ऐरयन् चन्द्रमसि स्वधाभिः

वर्षतु ते पर्जन्यः

पृथिवि देव यजनि मा हिंसिषम् ते ओषधीनाम् मूलम्

अपाररुं पृथिव्या अ देव यजनम्

पुरा क्रूरस्य विसृपो विरप्शिन उदादाय पृथिवीं जीर दानुम्

बधान देव सवितर् शतेन पाशैः परमस्याम् परावति

सः अतस् मा मोचि

वसवस् त्वा परिगृह्णन्तु गायत्रेण छन्दसा

व्रजम् गच्छ गोस्थानम्

बधान देव सवितर् शतेन पाशैः परमस्याम् परावति

घर्म सद् असि
यद् इति स उद्गीथः

यत् प्रति इति स प्रतिहारः

दुग्धे ऽस्मै वाग् दोहं यो वाचो दोहः

अन्नवान् अन्न आदः भवति

अथ सप्तविधस्य

य एतद् एवं विद्वान् वाचि सप्तविधं साम् उपास्ते

यद् उप इति स उपद्रवः

यन् इति तन् निधनम्

यद् इति स आदिः