tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अभि क्रन्द

आपो विद्युद् अभ्रं वर्षं सं वो ऽवन्तु सुदानव उत्सा अजगरा उत

उद् ईरयत मरुतः समुद्रतस् त्वेषो अर्को नभ उत् पातयाथ

वर्षस्य सर्गा महयन्तु भूमिं पृथग् जायन्ताम् वीरुधो विश्व रूपाः

आशार एषी कृशगुः एतु अस्तम्

सम् ईक्षयस्व गायतो नभांस्य् अपाम् वेगासः पृथग् उद् विजन्ताम्

वर्षस्य सर्गा महयन्तु भूमिं पृथग् जायन्ताम् ओषधयो विश्व रूपाः

मरुद्भिः प्रच्युता मेघाः प्रावन्तु पृथिवीम् अनु

अपाम् अग्निः तनूभिः संविदानः यः ओषधीनाम् अधिपाः बभूव स नः वर्षम् वनुताम् जातवेदाः प्राणम् प्रजाभ्यः अमृतम् दिवः परि

आशाम् आशाम् वि द्योततां वाता वान्तु दिशः दिशः

मरुद्भिः प्रच्युता मेघाः सं यन्तु पृथिवीम् अनु

त्वया सृष्टम् बहुलम् ऐतु वर्षम्

महा ऋषभस्य नदतो नभस्वतो वाश्रा आपः पृथिवीं तर्पयन्तु

सर्गा वर्षस्य वर्षतो वर्षन्तु पृथिवीम् अनु

महान्तं कोशम् उद् अच अभि षिञ्च सविद्युतं भवतु वातु वातः

महा ऋषभस्य नदतो नभस्वतो वाश्रा आपः पृथिवीं तर्पयन्तु

अव नीचीः अपः सृज

वदन्तु पृश्नि बाहवः मण्डूकाः इरिणा अनु

मध्ये ह्रदस्य प्लवस्व विगृह्य चतुरः पदः

संवत्सरं शशयाना ब्राह्मणा व्रत चारिणः

वर्षं वनुध्वं पितरो मरुतां मन इच्छत

प्रजापतिः सलिलाद् आ समुद्राद् आ अपः ईरयन्न् उदधिम् अर्दयाति

अर्दय उदधिम्

अपः निषिञ्चन् असुरः पिता नः

सं वो ऽवन्तु सुदानव उत्सा अजगरा उत

श्वसन्तु गर्गराः अपाम् वरुण

तन्वतां यज्ञं बहुधा विसृष्टा आनन्दिनीर् ओषधयो भवन्तु

गणास् त्वा उप गायन्तु मारुताः पर्जन्य घोषिणः पृथक्

उपप्रवद मण्डूकि वर्षं आ वद तादुरि

वाचम् पर्जन्य जिन्विताम् प्र मण्डूका अवादिषुः
मद्यम् अल्पम् न वा पेयम् अथवा सु बहु उदकम्

काननानि च शीतानि जलानि कुसुमानि च

गुरु उष्ण वासाः दिग्ध अङ्गः गुरुणा अगुरुणा सदा

इति उक्तम् ऋतुसात्म्यं यत् चेष्टा आहार व्यपाश्रयम्

भजेत् भूमिगृहम् च उष्णम् उष्णम् गर्भगृहं तथा

शयने प्रमदां पीनां विशाल उपचित स्तनाम्

व्यायाम उद्वर्तनम् धूमं कवल ग्रहम् अञ्जनम्

औदक आनूप मांसानाम् मेद्यानाम् उपयोजयेत्

व्यक्त अम्ल लवण स्नेहम् वात वर्ष आकुले अहनि

वर्जयेत् अन्न पानानि वातलानि लघूनि च

तस्मात् तुषार समये स्निग्ध अम्ल लवणान् रसान्

भक्षयेत् मदिराम् सीधुं मधु च अनुपिबेत् नरः

दिवा सूर्य अंशु संतप्तम् निशि चन्द्र अंशु शीतलम्

मयूखैर् जगतः स्नेहं ग्रीष्मे पेपीयते रविः

आलिङ्ग्य अगुरु दिग्ध अङ्गाम् सुप्यात् समद मन्मथः

पिबेत् क्षौद्र अन्वितम् च अल्पम् माध्वीक अरिष्टम् अम्बु वा

सेव्यमानो भजेत् आस्याम् मुक्तामणि विभूषितः

वर्षा शरद् हेमन्तेषु दक्षिण अभिमुखे अर्के काल मार्ग मेघ वात वर्षा अभिहत प्रतापे शशिनि च अव्याहत बले माहेन्द्र सलिल प्रशान्त संतापे जगति अरूक्षा रसाः प्रवर्धन्ते अम्ल लवण मधुराः यथाक्रमं तत्र बलम् उपचीयते नॄणाम् इति

तस्मात् वसन्ते कर्माणि वमन आदीनि कारयेत्

तस्याशितीये निर्दिष्टं हेतुमत् सात्म्यम् एव च

भू बाष्पात् मेघ निस्यन्दात् पाकात् अम्लात् जलस्य च

प्रवातं प्रमित आहारम् उदमन्थं हिम आगमे

रौक्ष्यम् आदान जम् शीतं मेघ मारुत वर्ष जम्

आहाराद् बलं वर्णः च वर्धते

तत्र रविः भाभिः आददानः जगतः स्नेहं वायवः तीव्र रूक्षाः च उपशोषयन्तः शिशिर वसन्त ग्रीष्मेषु यथाक्रमं रौक्ष्यम् उत्पादयन्तः रूक्षान् रसान् तिक्त कषाय कटुकान् च अभिवर्धयन्तः नृणां दौर्बल्यम् आवहन्ति

शारदानि च माल्यानि वासांसि विमलानि च

गुरु अम्ल स्निग्ध मधुरम् दिवास्वप्नं च वर्जयेत्

शीते शीत अनिल स्पर्श संरुद्धः बलिनां बली

शीतं सशर्करं मन्थं जाङ्गलान् मृग पक्षिणः

सुख अम्बुना शौच विधिम् शीलयेत् कुसुम आगमे

लवण अम्ल कटु उष्णानि व्यायामं च विवर्जयेत्

ग्रीष्म काले निषेवेत मैथुनात् विरतः नरः

हेमन्त शिशिरौ तुल्यौ शिशिरे अल्पम् विशेषणम्

शारभं शाशम् ऐणेयं मांसं लाव कपिञ्जलम्

बिलेशयानां मांसानि प्रसहानां भृतानि च

विसर्गे पुनर् वा यवः न अति रूक्षाः प्रवान्ति इतरे पुनर् आदाने सोमः च अव्याहत बलः शिशिराभिः भाभिः आपूरयन् जगन्त् आप्याययति शश्वत् अतो विसर्गः सौम्यः

तत्र अन्न पानम् मधुरं लघु शीतं सतिक्तकम्

तिक्तस्य सर्पिषः पानं विरेको रक्तमोक्षणम्

माहेन्द्रं तप्त शीतम् वा कौपं सारसम् एव वा

पित्त प्रशमनम् सेव्यं मात्रया सुप्रकाङ्क्षितैः

व्यायामम् आतपम् च एव व्यवायं च अत्र वर्जयेत्

कटु तिक्त कषायाणि वातलानि लघूनि च

सात्म्यम् इच्छन्ति सात्म्य ज्ञाः चेष्टितम् च आद्यम् एव च

गोरसान् इक्षु विकृतीः वसां तैलं नव ओदनम्

स यदा न इन्धनम् युक्तं लभते देह जम् तदा

पान भोजन संस्कारान् प्रायः क्षौद्र अन्वितान् भजेत्

वर्जयेद् अन्न पानानि शिशिरे शीतलानि च

अग्नि संरक्षणवता यव गोधूम शालयः

स्नान पान अवगाहेषु हितम् अम्बु यथा अमृतम्

विशेष शीते भोक्तव्यं वर्षासु अनिल शान्तये

भवति च अत्र

भक्षयेत् निर्गदम् सीधुं पिबेत् माध्वीकम् एव वा

हंसोदकम् इति ख्यातं शारदं विमलं शुचि

काय अग्निम् बाधते रोगान् ततस् प्रकुरुते बहून्

धाराधर अत्यये कार्यम् आतपस्य च वर्जनम्

लावान् कपिञ्जलान् एणान् उरभ्रान् शरभान् शशान्

वसन्ते निचितः श्लेष्मा दिनकृत् भाभिः ईरितः

वर्षासु अग्नि बले क्षीणे कुप्यन्ति पवन आदयः

चन्दन अगुरु दिग्ध अङ्गः यव गोधूम भोजनः

प्रघर्ष उद्वर्तन स्नान गन्ध माल्य परः भवेत्

प्रकामं च निषेवेत मैथुनं शिशिर आगमे

स वर्षासु अनिल आदीनाम् दूषणैः बाध्यते पुनः

अथ अतस् तस्याशितीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

रसं हिनस्ति अतस् वायुः शीतः शीते प्रकुप्यति
यस्य ऋतु सात्म्यम् विदितं चेष्टा आहार व्यपाश्रयम्

कालेन पक्वं निर्दोषम् अगस्त्येन अविषीकृतम्

वसन्ते अनुभवेत् स्त्रीणाम् काननानां च यौवनम्

तस्मात् हैमन्तिकः सर्वः शिशिरे विधिः इष्यते

तत्र आदित्यस्य उदगयनम् आदानम् च त्रीन् ऋतून् शिशिर आदीन् ग्रीष्म अन्तान् व्यवस्येत् वर्ष आदीन् पुनर् हेमन्त अन्तान् दक्षिणायनं विसर्गं च

निवातम् उष्णं तु अधिकम् शिशिरे गृहम् आश्रयेत्

तत्र श्लोकः

आदानं पुनर् आग्नेयम् तौ एतौ अर्क वायू सोमः च काल स्वभाव मार्ग परिगृहीताः काल ऋतु रस दोष देह बल निर्वृत्ति प्रत्ययाः समुपदिश्यन्ते

तप्तानाम् आचितं पित्तं प्रायः शरदि कुप्यति

लघु शुद्ध अम्बरः स्थानं भजेद् अक्लेदि वार्षिकम्

पक्ता भवति हेमन्ते मात्रा द्रव्य गुरु क्षमः

आदौ अन्ते च दौर्बल्यं विसर्ग आदानयोः नॄणाम्

व्यजनैः पाणि संस्पर्शैः चन्दन उदक शीतलैः

उदमन्थं दिवास्वप्नम् अवश्यायं नदी जलम्

वसां तैलम् अवश्यायम् औदक आनूपम् आमिषम्

उपशेते यद् औचित्यात् ओक सात्म्यम् तत् उच्यते

शीतेषु संवृतं सेव्यं यानं शयनम् आसनम्

प्रावार अजिन कौशेय प्रवेणी कुथक आस्तृतम्
ग्रासं न मुञ्चति च पुनर् तम् एव अन्य ग्रासम् न वाञ्छति भूयः पुनः भुक्त विभुक्ति मात्रात् कांश्चिद् गुणान् नित्यं भजति दधाति ग्रास ग्रसन मात्रात् गुणं करोति इति अर्थः

कुतः प्रचुर केवल वह्नि योगात् प्रचुर उदग्रो यः केवल वह्नि योगः शुद्ध अग्नि योगः तस्मात्

यतो हेतोः विडैः वक्ष्यमाण लक्षणैः कृत्वा जीर्यते ग्रासम् इति अर्थः

यतो बिडाः श्रेष्ठास् तस्मात् विडैः एव जारणा स्यात् सुगम त्वात् इति भावः
ज्ञान प्रशम तपोभिः ख्यातः अत्रि सुतः जगत् हिते अभिरतः

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

ज्वर मेह क्षय शोष श्वास आदि उपसृष्ट देहानाम्

पित्तं मतम् आग्नेयम् कुपितं चेत् तापयत्य् अपां धातुम्

क्षोभात् भयात् श्रमात् अपि शोकात् क्रोधाद् विलङ्घनात् मद्यात्

संशोष्य नृणां देहे कुरुतः तृष्णाम् महा बल अवेतौ

तृष्णा या आम प्रभवा सा अपि आग्नेय आम पित्त जनित त्वात्

जिह्वा निर्गमम् अरुचिम् बाधिर्यं मर्म दूयनम् सादम्

देहो रस जः अम्बु भवः रसः च तस्य क्षयात् च तृष्येत् हि

घोर उपद्रव युक्ताः तृष्णा मरणाय विज्ञेयाः

घोर व्याधि कृशाणाम् प्रभवति उपसर्ग भूता सा

लिङ्गं तस्याश् च अरुचिः आध्मान कफ प्रसेकौ च

संतप्तः स हि जनयेत् तृष्णाम् दाह उल्बणाम् नृणाम्

अथ अतस् तृष्णा चिकित्सितम् व्याख्यास्यामः

सर्वाः तु अति प्रसक्ताः रोग कृशाणाम् वमि प्रसक्तानाम्

निद्रा नाशः शिरसो भ्रमः तथा शुष्क विरस मुखता च स्रोतस् अवरोधः इति च स्यात् लिङ्गम् वात तृष्णायाः

तस्मिन् शुष्के शुष्यति अबलः तृष्यति अथ विशुष्यन्

तालु ओष्ठ कण्ठ जिह्वा कर्कश ताम् चित्त नाशम् च

पीतं पीतं हि जलं शोषयतः तावतः न याति शमम्

धातु क्षय गद कर्षण वमन आदि अतियोग सूर्य संतापैः

पीत अक्षि मूत्र वर्चस् त्वम् आकृतिः पित्त तृष्णायाः

भवति खलु या उपसर्गात् तृष्णा सा शोषिणी कष्टा

दीन स्वरः प्रताम्यन् संशुष्क हृदय गल तालुः

रस वाहिनीः च नाडीर् जिह्वा मूल गल तालुक क्लोम्नः

तृष्णानां सर्वासां लिङ्गानां लाघवम् अपायः
तद् यथा एव अदः प्रियः पुत्रः पितरम् प्रिया वा जाया पतिं सुखं शिवम् उपस्पृशत्य् आ विस्रस एवं ह एव एतेन ऐन्द्रेण महाभिषेकेण अभिषिक्तस्य क्षत्रियस्य सुरा वा सोमो वा अन्यत् वा अन्नाद्यम् सुखं शिवम् उपस्पृशत्य् आ विस्रसः

सो ऽभिषिक्तो ऽभिषेक्त्रे ब्राह्मणाय हिरण्यं दद्यात् सहस्रं दद्यात् क्षेत्रं चतुष्पाद् दद्याद् अथ अपि आहुर् असंख्यातम् एव अपरिमितम् दद्याद् अपरिमितो वै क्षत्रियो अपरिमितस्य अवरुद्ध्यै इति

इन्द्रियं वा एतद् अस्मिन् लोके यद् दधि यद् दध्ना अभिषिञ्चति इन्द्रियम् एव अस्मिन् तद् दधाति रसो वा एष ओषधि वनस्पतिषु यन् मधु यन् मध्वा अभिषिञ्चति रसम् एव अस्मिन् तद् दधाति तेजो वा एतत् पशूनां यद् घृतं यद् घृतेन अभिषिञ्चति तेज एव अस्मिन् तद् दधात्य् अमृतं वा एतद् अस्मिन् लोके यद् आपो यद् अद्भिर् अभिषिञ्चत्य् अमृत त्वम् एव अस्मिन् तद् दधाति

अथ अस्मै सुरा कंसम् हस्त आदधाति स्वादिष्ठया मदिष्ठया पवस्व सोम धारया इन्द्राय पातवे सुत इति

ताम् पीत्वा अभिमन्त्रयेत अपाम सोमं शं नो भव इति

ताम् पिबेद् यद् अत्र शिष्टं रसिनः सुतस्य यद् इन्द्रो अपिबत् शचीभिः इदं तद् अस्य मनसा शिवेन सोमं राजानम् इह भक्षयामि अभि त्वा वृषभा सुते सुतं सृजामि पीतये तृम्प व्यश्नुही मदम् इति

यो ह वाव सोम पीथः सुरायाम् प्रविष्टः स ह एव तेन ऐन्द्रेण महाभिषेकेण अभिषिक्तस्य क्षत्रियस्य भक्षितो भवति न सुरा
यः तु योगं तथा मोक्षम् अन्विच्छेत् ज्ञानम् ऐश्वरम्

ये वाञ्छन्ति महा योगान् ज्ञानानि च महेश्वरम्

यः तु असद्भ्यः ददाति इह स्व द्रव्यम् धर्म साधनम्

स पूर्व अभ्यधिकः पापी नरके पच्यते नरः

दीयमानं तु यो मोहाद् गो विप्र अग्नि सुरेषु च

इति देवम् अनादिम् एकम् ईशम् गृह धर्मेण समर्चयेद् अजस्रम्

माघ मासे तु विप्रः तु द्वादश्यां समुपोषितः

तस्माद् विप्राय दातव्यं श्रोत्रियाय द्विजातिभिः

सर्वतः प्रतिगृह्णीयात् न तु तृप्येत् स्वयं ततः

द्विजेषु देवता नित्यं पूजनीया विशेषतः

नैमित्तिकं तत् उद्दिष्टम् दानं सद्भिः अनुष्ठितम्

यो हि यां देवताम् इच्छेत् समाराधयितुं नरः

वेदान् अधीत्य सकलान् यज्ञान् च अवाप्य सर्वशः

अपि वा जाति मात्रेभ्यः न तु शूद्रात् कथञ्चन

ददाति यः तु विप्राय सर्वं तरति दुष्कृतम्

संक्रान्ति आदिषु कालेषु दत्तं भवति च अक्षयम्

तस्मै यत्नेन दातव्यं अतिक्रम्य अपि सन्निधिम्

दत्त्वा च अक्षयम् आप्नोति नदीषु च वनेषु च

ददानो रोग रहितः सुखी दीर्घ आयूः एव च

यदि स्यात् अधिकः विप्रः शील विद्या आदिभिः स्वयम्

गन्ध आदिभिः समभ्यर्च्य वाचयेद् वा स्वयं वदेत्

अर्थानाम् उदिते पात्रे श्रद्धया प्रतिपादनम्

धान्य दः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्म दः ब्रह्म सात्म्य ताम्

आराधयेद् द्विज मुखे न तस्य अस्ति पुनर्भवः

अमावस्याम् अनुप्राप्य ब्राह्मणाय तपस्विने

कर्मणां सिद्धि कामः तु पूजयेद् वै विनायकम्

प्रीयताम् ईश्वरः सोमो महादेवः सनातनः

अथ अतस् सम्प्रवक्ष्यामि दान धर्मम् अनुत्तमम्

द्विजैः कृष्ण चतुर्दश्याम् कृष्ण अष्टम्याम् विशेषतः

गवां घास प्रदानेन सर्व पापैः प्रमुच्यते

यः तु कृष्ण चतुर्दश्याम् स्नात्वा देवं पिनाकिनम्

वेद वित्सु विशिष्टेषु प्रेत्य स्वर्गं समश्नुते

एवं गृहस्थो युक्त आत्मा देवता अतिथि पूजकः

कुटुम्ब भक्त वसनात् देयं यत् अतिरिच्यते

गुरून् भृत्यान् च उज्जिहीर्षुः अर्चिष्यन् देवता अतिथीन्

मुमुक्षुणा च दातव्यं ब्राह्मणेभ्यः तथा अन्वहम्

स्वाध्यायवन्तो ये विप्रा विद्यावन्तो जित इन्द्रियाः

दीयते विष्णवे वा अपि तत् अनन्त फल प्रदम्

संनिकृष्टम् अतिक्रम्य श्रोत्रियं यः प्रयच्छति

यः तु दद्यात् महीम् भक्त्या ब्राह्मणाय आहिताग्नये

गोचर्म मात्राम् अपि वा यो भूमिं सम्प्रयच्छति

कृष्ण अष्टम्याम् विशेषेण धार्मिकाय द्विजातये

फल मूलानि शाकानि भोज्यानि विविधानि च

पुत्रे निधाय वा सर्वं गत्वा अरण्यम् तु तत्त्व विद्

जन्म प्रभृति यत् पापम् सर्वं तरति वै द्विजः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे षड्विंशो ऽध्यायः

तिल प्रदः प्रजाम् इष्टाम् दीप दः चक्षुः उत्तमम्

दान धर्मात् परो धर्मो भूतानां न इह विद्यते

ज्ञात्वा अनुतिष्ठेत् नियतम् तथा अनुष्ठापयेत् द्विजान्

ददाति वेद विद्वसे यः स भूयो न जायते

एष वः कथितो धर्मो गृहस्थानां द्विजोत्तमाः

अन् उद्दिश्य फलं तस्माद् ब्राह्मणाय तु नित्य कम्

दान धर्मम् निषेवेत पात्रम् आसाद्य शक्तितः

न तु मूर्खम् अवृत्त स्थम् दश रात्रम् उपोषितम्

भूमि दानात् परं दानं विद्यते न इह किंचन

अहनि अहनि यत् किंचिद् दीयते ऽनुपकारिणे

सप्त जन्म कृतम् पापं तद् क्षणात् एव नश्यति

वृत्ति संकोचम् अन्विच्छेत् न ईहेत धन विस्तरम्

तथा पाप उपशान्तये

अपत्य विजय ऐश्वर्य स्वर्ग अर्थम् यत् प्रदीयते

पाषण्डेषु च सर्वेषु न अ वेद विदि धर्म विद्

सर्व पाप विनिर्मुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम्

सु भुक्तम् अपि विद्वांसं धार्मिकं भोजयेद् द्विजम्

यो ब्राह्मणाय शान्ताय शुचये धर्म शालिने

इक्षुभिः संततां भूमिं यव गोधूम शालिनीम्

प्रदद्याद् ब्राह्मणेभ्यः तु तिलान् एव समाहितः

अयने विषुवे च एव ग्रहणे चन्द्र सूर्ययोः

न तां गतिम् अवाप्नोति सङ्कोचाद् याम् अवाप्नुयात्

चेतसा धर्म युक्तेन दानं तद् विमलं शिवम्
यावत् जीव कृतम् पापं तद् क्षणात् एव नश्यति

आमम् एव अस्य दातव्यं दत्त्वा आप्नोति परां गतिम्

यद् ददाति विशिष्टेभ्यः श्रद्धया परया युतः

अमावास्यायां भक्तैः तु पूजनीयः त्रिलोचनः

स्थिति अर्थात् अधिकम् गृह्णन् ब्राह्मणो याति अधोगतिम्

विभूति कामः सततं पूजयेद् वै पुरन्दरम्

द्विजातिभ्यो धनं लिप्सेत् प्रशस्तेभ्यो द्विजोत्तमः

दानम् इति अभिनिर्दिष्टम् भुक्ति मुक्ति फल प्रदम्

सो ऽर्चयेद् वै विरूपाक्षं प्रयत्नेन ईश्वर ईश्वरम्

अ विद्वान् प्रतिगृह्णानो भस्मी भवति काष्ठ वत्

स्नात्वा अभ्यर्च्य यथान्यायं पाद प्रक्षालन आदिभिः

वारि दः तृप्तिम् आप्नोति सुखम् अक्षय्यम् अन्न दः

इन्धनानां प्रदानेन दीप्त अग्निः जायते नरः

यो ऽर्चितं प्रतिगृह्णीयाद् दद्यात् अर्चितम् एव च

भोग कामः तु शशिनं बल कामः समीरणम्

उत्पत्स्यते हि तत् पात्रम् यत् तारयति सर्वतः

अन्न दानम् तेन तुल्यं विद्या दानम् ततो ऽधिकम्

एकादश्यां निराहारो द्वादश्यां पुरुषोत्तमम्

तस्याम् आराधयेत् देवं प्रयत्नेन जनार्दनम्

उपोष्य विधिना शान्तः शुचिः प्रयत मानसः

वर्तमानः संयात आत्मा याति तत् परमं पदम्

यदि ईश्वर प्रीणन अर्थम् ब्रह्म वित्सु प्रदीयते

औषधं स्नेहम् आहारम् रोगिणे रोग शान्तये

यः तु याचनको नित्यं न स स्वर्गस्य भाजनम्

प्रीयतां धर्मराजा इति यद् वा मनसि वर्तते

धान्यानि अपि यथाशक्ति विप्रेषु प्रतिपादयेत्

वृत्त स्थाय दरिद्राय प्रदेयं भक्ति पूर्वकम्

तौ उभौ गच्छतः स्वर्गं नरकं तु विपर्यये

शुक्ल अम्बर धरः कृष्णैः तिलैः हुत्वा हुताशनम्

असिपत्रवनं मार्गं क्षुरधारा समन्वितम्

न तस्मात् प्रतिगृह्णीयुः न विशेयुः च तेन हि

श्रियं पुष्टां गो दः ब्रध्नस्य विष्टपम्

प्रयाग आदिषु तीर्थेषु पुण्येषु आयतनेषु च

गृह दः ऽग्र्याणि वेश्मानि रूप्य दः रूपम् उत्तमम्

पूजयित्वा तिलैः कृष्णैः मधुना न विशेषतः

पूज्यन्ते ब्राह्मण अलाभे प्रतिमा आदिषु अपि क्वचित्

ब्राह्मणान् पूजयेद् यत्नात् स तस्यां तोषयेत् ततः

दानं तत् काम्यम् आख्यातम् ऋषिभिः धर्म चिन्तकैः

सर्व पाप विनिर्मुक्तः ब्रह्मणः स्थानम् आप्नुयात्

यत् किंचिद् देवम् ईशानम् उद्दिश्य ब्राह्मणे शुचौ

कृत अन्नम् उद कुम्भम् च वैशाख्यां च विशेषतः

द्विजानां वपुः आस्थाय नित्यं तिष्ठन्ति देवताः

निवारयति पाप आत्मा तिर्यग्योनिं व्रजेत् तु सः

सुवर्ण तिल युक्तैः तु ब्राह्मणान् सप्त पञ्च वा

अङ्कयित्वा स्वकाद् राष्ट्रात् तं राजा विप्रवासयेत्

दद्यात् अहरहर् तु अन्नम् श्रद्धया ब्रह्मचारिणे

आरोग्य कामः ऽथ रविं धन कामः हुताशनम्

यः तु द्रव्य अर्जनम् कृत्वा न अर्चयेत् ब्राह्मणान् सुरान्

यद् यत् इष्टतमम् लोके यत् च अपि दयितं गृहे

अर्चयेद् ब्राह्मण मुखे स गच्छेत् परमं पदम्

न वारि अपि प्रयच्छेत नास्तिके हैतुके ऽपि च

कृष्णाजिने तिलान् हिरण्यं मधु सर्पिषी

वैशाख्यां पौर्णमास्यां तु ब्राह्मणान् सप्त पञ्च वा
वर्षं वा इषे

तं देवाश् च ऋषयः च अभिषज्यन्

ते ऽब्रुवन् यो नस् तमसा विद्धेभ्यो ज्योतिर् अविदज् ज्योतिर् अस्य भागधेयम् अस्त्व् इति

इमे वै देवी धिषणे

तद् अनु विशः

विशो ग्रावाणः

विशम् अनु यजमानः

तं दृंहति देवी त्वा धिषणे निपातां ध्रुवे सदसि सीद इषे ऊर्जे सीद इति

शत मानम् ह स्म पुरा ह्रियते

यद् द्रोणकलशः शिथिलः स्याद् राष्ट्रं शिथिलं स्यात्

इदं ध्रुवं सदः

तद् अत्रिर् अपाहन्

स्वर्भानुर् वा आसुर आदित्यं तमसा विध्यत्

तद् एव एतेन अवरुन्द्धे

यजमानम् अनु प्रजाः

ते ऽत्रिम् अब्रुवन्न् ऋषे त्वम् इदम् अपजहि इति

तद् एतद् अत्रि हिरण्यम् ह्रियते

सर्वेषु लोकेषु ज्योतिर् धत्ते य एवं विद्वान् अत्रि हिरण्यम् ददाति

यद् उपरिष्टाद् वर्षस्य एधते तद् ऊर्जे

अथ एतर्हि यावद् एव कियच् च ददति
आकाशे रमते

आकाशे वै सूर्याचन्द्रमसाव् उभौ विद्युन् नक्षत्राण्य् अग्निः

आकाशेन प्रतिशृणोति

अस्ति भगव आकाशाद् भूय इति

आकाशम् अभिजायते

आकाशम् उपास्स्व इति

स य आकाशं ब्रह्म इति उपास्ते

आकाशेन शृणोति

आकाशेन आह्वायति

आकाशवतो वै स लोकान् प्रकाशवतो ऽसंबाधान् उरुगायवतो ऽभिसिध्यति

आकाशाद् वा अव भूयो अस्ति इति

तन् मे भगवान् ब्रवीत्व् इति

आकाशे न रमते

यावद् आकाशस्य गतं तत्र अस्य यथाकाम चारः भवति य आकाशं ब्रह्म इति उपास्ते

आकाशो वा अव तेजसो भूयान्
मनो ब्रह्म इति उपासीत

भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद

इत्य् अध्यात्मम्

स आदित्येन ज्योतिषा भाति च तपति च

चक्षुर् एव ब्रह्मणश् चतुर्थः पादः

वाग् एव ब्रह्मणश् चतुर्थः पादः

सो ऽग्निना ज्योतिषा भाति च तपति च

इत्य् उभयम् आदिष्टं भवत्य् अध्यात्मं च अधिदैवतम् च

भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद

अथ अधिदैवतम्

स दिग्भिर् ज्योतिषा भाति च तपति च

वाक् पादः प्राणः पादश् चक्षुः पादः श्रोत्रं पादः

भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद

आकाशो ब्रह्म

स वायुना ज्योतिषा भाति च तपति च

प्राण एव ब्रह्मणश् चतुर्थः पादः

तद् एतच् चतुष्पाद् ब्रह्म
सोम विक्रयिणः राजानम् अपादत्ते स्व जाः असि स्वभूर् अस्य् अस्मै कर्मणे जात ऋतेन त्वा गृह्णाम्य् ऋतेन नः पाहि इति

क्रीते सोमे ऽपोर्णुते

लोष्टैर् घ्नन्ति इति एकेषां लकुटैर् इत्य् एकेषाम्

विष्णुं स्तोमम् अकृण्महि बृहती छन्दांसि उक्ता यजूंषि वि पर्वता अजिहत सु तरुणाः अपो ऽवचारिषम् इत्य् अध्वर्युर् नियच्छति

यजमानस्य ऊरौ दक्षिण आसादयति इन्द्रस्य ऊरुम् आ विश दक्षिणम् उशन्न् उशन्तं स्योनः स्योनम् इति

आह्रियमाणं राजानं यजमानो ऽभिमन्त्रयते मित्रो न एहि सु मित्र धाः इति

पृषता वरत्रा काण्डेन अवक्षायम् सोम विक्रयिणम् नाशयन्ति

आशकाम इति अध्वर्युः

श्वःसुत्यायां मैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छति इति एकेषाम्

ताम् अन्यया गवा परिक्रीय यजमानस्य गोष्ठे विसृजति

कथम् आशक्त इति यजमानः
अन्यश् चेद् आग्रायणाद् गृह्णीयाद् आग्रायणश् चेद् उपदस्येद् आग्रायणाद् गृह्णीयाद् ग्रहेभ्यो वा आहृत्य शुक्र ध्रुवौ वर्जम्

आत्मा यज्ञस्य इति चतसृभिर् जुहुयात्

देवानां देव इति द्वे

अभिवृष्टे सोमे द्यौश् च त्वा पृथिवी च शृणीताम् अन्तरिक्षं च

इन्दुर् इन्दुम् अवागाद् इन्दोर् इन्द्रो ऽपात्

तेजः दाः असि ध्रुवस् तेजो मे दाः स्वाहा

तद् इत् पदं न वि चिकेत विद्वान् यन् मृतः पुनर् अप्येति जीवान्

प्रत्नानि पाति काव्यः

आदित्यास् त्वा तर्पयन्तु इति उत्सृज्य ध्रुवा द्यौर् इत्य् अभिमन्त्र्य ध्रुवं ध्रुवेण इति गृहीत्वा आयुः दाः असि ध्रुव इति चतसृभिर् आग्नीध्रीये जुहुयात्

यज्ञश् च त्वा वायुश् च शृणीताम् अहश् च त्वा रात्रीश् च शृणीतां दर्शश् च त्वा पौर्णमासश् च शृणीतां यज्ञश् च त्वा दक्षिणा च शृणीतां दक्षश् च त्वा मानसश् च शृणीताम् अर्कश् च त्वा अश्वमेधः च शृणीताम्

वर्चः दाः असि ध्रुवो वर्चो मे दाः स्वाहा

प्रत्नानि पाति काव्यः

गो साः इन्दो नृ साः अस्य् अश्व साः वाज साः उत

च त्वा इन्दुर् इन्दुम् उपागात् सो भूत् तस्य त इन्दो

प्रवृत्ता च स्थली स्यात् त्रिवृद् यद् भुवनस्य रथ वृत् जीवः गर्भो न मृतस्य जीवात् स्वाहा इति

इन्द्र पीतस्य उपहूतस्य उपहूतः भक्षयामि इति अभिमृष्टस्य भक्षयेत्

ग्राव्णि शीर्णे द्योतानस्य मारुतस्य ब्रह्म सामेन स्तुवीरन्न् इत्य् एके भक्षणीयम् उपरवेष्व् अपिनयेत्

स सोमम् चेच् चमसं सदसि स्तोत्रेण अभ्युपाकुर्यात् हिरण्यगर्भः तद् इत् पदम् इति द्वाभ्यां जुहुयात्
हस्तात् हस्तम् सम् अयः भ्रियमाणः

शिखासु सक्तः यदि वा असि अग्रे यदि वा असि सक्तः पुरुषस्य मांसे दधृष् न पाशान् अपवृज्य मुक्त्वा अक्षि शल्यः कृणुताम् आयनाय

अयम् इद् पिता ते

षष्टि रात्रे षष्टिकस्य शल्यस्य परिधिः कृतः

यस्मिन् आसीः प्रतिहितः इदम् तत् शल्यः वेणुः वेष्टनम् तेजनम् च

बहिस् त्वा पश्यान् वीरुधाम् बलेन

अमित्रैः अस्ता यदि वा असि मित्रैः देवैः वा देवि प्रहिता अवसृष्टा विद्ध्वा शृङ्गम् पुरुषे जहाथ

अस्नः गन्धात् पुवसः प्र च्यवस्व

इमम् आ इहि बन्धुम्

अद्भिः प्रणिक्तः शयासै अभ्यक्तः कोशे जामीनाम् निहितः अ हिंसः

अयम् ते आत्मा इतस् इद् प्रहितः

अर्थान् ते विद्म बहुधा बहिस् ये

प्र च्यवस्व अतस्

अभि आ इहि अर्वाङ्

इयम् ते माता

बाणः शृङ्गम् शिखरः स्रंसताम् इतस्
गजा इव अन्ये संसक्ताः केचिन् मकर वर्चसः

तर्जितानि इव कम्पन्ते तृणानि तरुभिः सह

दधार एकेन हस्तेन शैलं प्रियम् इव अतिथिम्

तस्य शैलस्य विपुलं प्रदरं गह्वर उदरम्

विमुखाः श्रान्त सक्थ्यः च निराहाराः कृश उदराः

बाह्वोर् बलं दर्शयिष्यन् समीपं तं महीधरम्

काश्चित् प्राणान् जहुः श्रान्ता निपेतुः काश्चिद् आतुराः

भूमेर् उत्पाट्यमानस्य तस्य शैलस्य सानुषु

मेघैः शिखर संधानैः जल प्रस्रवण अन्वितैः

निःसृताः पृथु मूर्धानः स्वस्तिक अर्ध विभूषिताः

एते वृन्दावन गताः दामोदर परायणाः

अति दैवम् तु कृष्णस्य दृष्ट्वा तत् कर्म वज्रभृत्

रीतीर् निर्वर्तयामास काञ्चन अञ्जन राजतीः

शिलाः प्रशिथिलाश् चेलुर् निष्पेतुश् च स पादपाः

गर्जितेन च मेघानां पर्जन्य निनदेन च

नृ हस्त नाग हस्तानाम् वेणूनां च एव सर्वशः

रेजुश् च आरोषिताः सिंहाः स जलाः इव तोयदाः

दुर्दिनं विपुलं चक्रुश् छादयन्तो नभस्तलम्

जगाम संवृतो मेघैर् वृत्रहा स्वर्गम् उत्तमम्

महे प्रतिहते शक्रः स क्रोधः त्रिदशेश्वरः

विनेदुर् बर्हिणस् तत्र स्तोकक अल्प रुताः खगाः

आकाशं छादयामासुः सर्वतः पर्वत उपमाः

न संपतन्ति खगमा दुद्रुवुर् मृग जातयः

काश्चिद् आक्रम्य क्रोडेन वत्सांस् तिष्ठन्ति मातरः

धाराभिस् तुल्य रूपाभिः ववृषुस् ते बलाहकाः

विभज्यताम् अयं देशः कृतो वर्ष निवारणः

वारिणा मेघ मुक्तेन मुच्यमानेन च असकृत्

विद्युत् संपात जननाः शक्रचाप विभूषिताः

कानिचिच् छादितानि इव संकीर्ण अर्धानि कानिचित्

वैशंपायन उवाच

हम्भा रवैः क्रन्दमाना न चेलुः स्तम्भित उपमाः

हतास् ताः स व्रजाः गावस् त्यक्ष्यन्ति भुवि जीवितम्

शैल उत्पाटन भूः एषा महती निर्मिता मया

निः विहंग रुतैः वृक्षैर् निः मयूर रुतैः वनैः

यदि वो मद् प्रियम् कार्यं राज भक्ति पुरस्कृतम्

मेघ ओघैः निष्प्रभ आकारम् अ दृश्य ग्रह तारकम्

पेतुर् आर्ता वेपमाना गावो वर्ष पराजिताः

गवां तत् कदनम् दृष्ट्वा दुर्दिन आगम जम् भयम्

पर्वत आभेषु मेघेषु खे नदत्सु समन्ततः

पुष्पम् उच्चावचं भूमौ व्यशीर्यत समन्ततः

इति गोप गणाः वाक्यं व्याहरन्ति भय अर्दिताः

ततो व्रजस्य भाण्डानि युक्तानि शकटानि च

स चिन्तयित्वा संरब्धो दृष्टो योगो गवाम् इति

आप्लुतो ऽयं गिरिः पक्षैर् इति विद्याधर उरगाः

ततस् ते जलदाः कृष्णा घोर नादाः भय आवहाः

गत अभ्रे विमले व्योम्नि दिवसे दीप्त भास्करे

प्रोवाच गोप्ता गोपानां प्रजापतिर् इव स्थितः

नागा इव अन्ये गगने चेरुर् जलद पुंगवाः

भो बलाहक मातङ्गाः श्रूयतां मम भाषितम्

नील अभ्र पटल छन्नम् तत् गिरि छत्रम् आबभौ

उत्तमाङ्ग गताः तस्य मेघाः पवन वाहनाः

स लम्बमानः कृष्णस्य भुज अग्रे स घनः गिरिः

त्वर्यमाणा महा इन्द्रेण तोयं मुमुचुर् अक्षयम्

गोपांश् च आसन्न वदनान् कोपं कृष्णः समादधे

पुरं पुरस्कृत्य यथा स्फीतो जनपदो महान्

ऐरावत गतः च अहम् स्वयम् एव अम्बु दारुणम्

बाहु दण्डेन कृष्णस्य विधृतं सु महत् तदा

दोर्भ्यां उत्पाटयामास कृष्णो गिरिर् इव अपरः

प्रविशन्ति ततो गावो गोपैर् यूथ प्रकल्पिताः

विषमैश् च समीभूतैः समैश् च अत्यन्त दुर्गमैः

सप्त रात्रे तु निर्वृत्ते धरण्यां विगत उत्सवे

त्रास्यन्ते स व्रजाः गावो मद् वश्यः च भविष्यति

अयं धृतो मया शैलो भूमीगृह निभ उपमः

आत्मानम् आत्मना वाक्यम् इदम् आह प्रियंवदः

गोपानां तुमुलो जज्ञे मेघनादश् च बाह्यतः

निरालम्ब इव आभाति गिरिः स शिखरैर् वृतः

स ज्वराणि इव शैलस्य वनानि शिखराणि च

गिरेर् मेघं प्रविष्टानि तस्य शृङ्गाणि च अभवन्

स धृतः संगतो मेघैर् गिरिः सव्येन पाणिना

गन्धर्व ऋषयः च एव वाचो मुञ्चन्ति सु स्वराः

कृष्णो ऽपि मूले शैलस्य शैल स्तम्भः इव उच्छ्रितः

द्विजिह्व पतयः क्रुद्धाः खेचराः खे समन्ततः

भवद्भिश् चण्ड वर्षेण चरता मारुतेन च

समुद्रं मेनिरे तं हि खम् आरूढं नृ चक्षुषः

आबभौ सर्वतस् तत्र भूमिस् तोय मयी यथा
भिद्यमान अश्म निचयः चचाल धरणीधरः

गिरिणा कम्प्यमानेन कम्पितानां तु शाखिनाम्

स्वप्नायमानो जलदैर् निमीलित गुहा मुखः

एवं स चिन्तयित्वा तु विष्णुः सत्य पराक्रमः

एतद् देवैर् अ संभाव्यम् दिव्येन विधिना मया

प्रत्याहते वै कृष्णेन शासने पाकशासनः

पर्यस्तैर् घूर्णमानैश् च प्रचलद्भिश् च सानुभिः

निष्कम्प सक्थि श्रवणाः निष्प्रयत्न खुर आननाः

बाहु उपधाने कृष्णस्य प्रसुप्त इव खे गिरिः

अभिवृष्टस्य तैर् मेघैस् तस्य रूपं बभूव ह

यथाव्रजं यथायूथं यथासारं च वै सुखम्

दुर्विगाह्यम् अ पर्यन्तम् अ गाधम् दुर्दिनं महत्

गर्गरा इव मथ्यन्तो नेदुः शार्दूल पुंगवाः

विविशुर् वर्ष भीतानि तद् गृहं गिरि निर्मितम्

तिमिर आवृतम् आकाशं चक्रुस् ते जलदास् तदा

गावस् तेन एव मार्गेण परिजग्मुर् गत श्रमाः

स्रक्ष्यामि वृष्टिं वातं च वज्र अशनि सम प्रभम्

स्तम्भितस्य इव रुद्रेण त्रिपुरस्य विहायसि

विविदुस् ते जना रूपं वायोस् तस्य च गर्जतः

क्षिप्रं विशन्तु यूथानि गवाम् इह हि शान्तये

स्वं च स्थानं ततो घोषः प्रत्ययात् पुनर् एव सः

गृह भावम् गतस् तत्र गृह आकारेण वर्चसा

अति वृष्टेन लोकस्य विरूपम् अभवद् वपुः

प्रीतो निवेशयामास ध्रुवाय वर दः विभुः

संवर्तकं नाम गणं तोयदानाम् अथ अब्रवीत्

ततः किलकिला शब्दः गवां हम्भा रव आश्रितः

कल्पयेयं गवां स्थानं वर्ष त्राणाय दुर्धरम्

स मेघ निचयः तस्थौ गिरिं तं परिवार्य ह

चन्द्र सूर्य अंशु रहितम् खं बभूव अति निष्प्रभम्

कृष्णो ऽपि तं गिरि श्रेष्ठम् स्व स्थाने स्थावर आत्मवान्

काश्चित् स वत्साः पतिता गावः शीकर वेजिताः

चक्र आरूढः इव आभाति देशो नृपति पीडितः

प्राप्तो अन्त कालः लोकानां प्राप्ता च एक अर्णवा मही
खल्व योग्य शिला लक्षणम् प्रसङ्गाद् उक्तम्

एतैः कैः गुड दग्ध ऊर्णा लवणैः गुड इक्षु विकारः प्रसिद्धः दग्ध ऊर्णा दग्धा च असौ ऊर्णा च इति समासः ऊर्णा प्रतीता मेष रोम निचयम् इति अर्थः लवणं सैन्धवम् एकम् गुड दग्ध ऊर्णा रजनी इति वा पाठः तत्र हरिद्रा ग्राह्या न सैन्धवम्

रस षोडश अंश मानैः रसात् षोडश अंश प्रमाणैः

विशेषः च अत्र वस्त्रैः चतुर्गुणैः बद्धः सूतः स्थाप्यः शुभे ऽहनि

तद् लक्षणम् तु खल्व योग्या शिला नीला श्यामा स्निग्धा दृढा गुरुः

द्वितीय उद्दिष्टस्य मर्दनस्य साधनं स्पष्टयन् आह गुड इत्यादि

अत्र यन्त्रं तु खल्व आख्यम् ज्ञेयम्

षोडश अङ्गुलिका उत्सेधा नव अङ्गुलिका विस्तरा इति

पाल्यां ह्य् अङ्गुल विस्तरः च मसृणो अतीव अर्ध चन्द्र उपमः घर्षो द्वादशक अङ्गुलः च तत् अयम् खल्वो मतो मर्दने इति

उत्सेधेन नव अङ्गुलः खलु कला तुल्य अङ्गुल आयामवान् विस्तारेण दश अङ्गुलः ऽथ मुनिभिर् निम्नस् तथा एव अङ्गुलैः

अंश इति अस्य प्रत्येकं सम्बन्धः

उद्दिष्टैर् ओषधैः सार्धं सर्व अम्लैः काञ्जिकैः अपि

लोह अर्काश्म ज खल्वे तु तप्तेषु एव तु मर्दयेत्

पेषणं मर्दन आख्यम् स्यात् तत् बहिस् मल नाशनम् इति परिभाषा