tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
याम एकेन तत् उत्तार्य कर्तव्यः शीतलो रसः

पुनर् उत्थापितम् कुर्याद् एकविंशति वारकम्

किंविशिष्टाः मल शिखि विष अभिधानाः मलः च शिखी च विषं च तानि एव अभिधानम् नाम येषां ते तथा उक्ताः

यन्त्रात् उद्धृत्य यत्नेन सूतम् उत्थाप्य मूर्छितम्

विषैस् त्रिफलया पूर्वं बृहत्या उपविषः तथा

अत्र नैसर्गिका उक्ता वैकारिकाः कुतो न उक्ताः वैकारिकाणां भाव अभावात्

नैसर्गिक ग्रहणात् वैकारिकाणाम् अपि ग्रहणं स्यात्

तस्मात् हेतोः एभिस् त्रिभिर् गृहकन्या त्रिफला चित्रकैः मिश्रितैर् एकीकृतै रसं सप्त वारान् मूर्छयेत् विधिवत् मूर्छनम् कुर्यात्

त्रि दोष अपहरणम् मूर्छनं च आह गृहकन्या इत्यादि

यन्त्रम् अत्र खल्वम् एव पूर्व उक्तम् यत्

अमूर्छितस् तदा देयः कला अंशम् मूर्छिते रसः

नव तार युतम् सूतं यन्त्र मध्य गतम् न्यसेत्

चुल्लिका उपरि संस्थाप्य दीप्त अग्निम् ज्वालयेत् सुधीः

रस अन्तर् स्थाः रसे ते अनन्त दोष दाः इति रससंकेतकलिकायाम्

एषाम् अपहरणम् कार्यम् इति भावः

लवणेन च सम्पूर्य द्वारं संरुध्य यत्नतः

मूर्छनं रसराजस्य कर्तव्यं वादिभिः सदा

विद्वद्भिर् जित सूतः ऽसौ नष्टपिष्टः स उच्यते

पुनर् चित्रकः अग्निः विषं तृतीयं दोषं हरति दूरीकरोति इति अर्थः

गृहकन्या गृहकुमारिका मलं प्रथमं दोषं हरति

किंनरयन्त्रम् आदाय ह्य् ओषध्या लेपयेत् तलम्

स्वरूपस्य विनाशेन पिष्टि त्व आपादनम् हि यत्

तत् मूर्छनम् इति प्रोक्तं दोष त्रय विनाशनम् इति

कर्कोटी क्षार कन्दाभ्याम् चित्रेण गृहकन्यया

उत्थाप्य मूर्छयेत् पश्चात् वारम् वारम् रसेश्वरम्

रसस्य पारदस्य दोषास् त्रयो वर्तन्ते

यदि अपि रसेन्द्रमङ्गले पञ्च मल आदयः नैसर्गिका दोषाः कथितास् तथा अपि अत्र त्रय एव अन्ये द्वे गुरुत्व चपलत्वे नैसर्गिक दोष रूपे कुतो न स्तः त्रिभिः स्वेदन मर्दन मूर्छन आत्मकैः संस्कारैर् अ निवृत्तेः

सिन्धूत्थ टङ्कणाभ्याम् च मर्दयेन् मधु संयुतम् दोलायन्त्रे ततः स्वेद्यः क्षार अम्ल लवणैः सह

रसो दोष त्रय आवृतः प्राश्यमानः किं करोति मलेन मल दोषेण मूर्छाम् इन्द्रिय मोहम् कुरुते शिखिना वह्निना दाहं विषेण मृत्युं मरणं च इति समुच्चये

विशेषः च अत्र मल आद्याः पञ्च दोषाः स्युर् भूज आद्याः सप्त कञ्चुकाः

इति रससारे

इति

मर्दन उद्दिष्ट भैषज्यैः नष्टपिष्ट त्व _

पुनः किंविशिष्टाः नैसर्गिकाः निसर्ग उत्पत्तिस् तद् सम्बन्धिनः सहजा इति अर्थः

दद्याद् रस उपरि शरावं संधि लेपम् दृढं मृदा
मधु हे मध्वा अगाहे जिह्वा मे मधु वादिनी

चाक्रवाकं संवननं यन् नदीभ्य उदाहृतम्

यद् देव गन्धर्वः वित्तस् तेन संवनिनौ स्वः

मम हृदये हृदयं ते अस्तु मम चित्ते चित्तम् अस्तु ते

मयि सर्वाणि भूतानि मयि प्रज्ञानम् अस्तु ते

मुखे मे सारघं मधु दत्सु संवननं कृतम्

मम वाचम् एकमना शृणु माम् एव अनुव्रता भव सहचर्या मया भव इति

मां ते चित्तं प्रविशतु मां चक्षुर् माम् उ ते मनः

मां च एव पश्य सूर्यं च मा अन्येषु मनः कृथा इति

सखा सप्त पदा भव सखायौ सप्त पदौ अभूव

सप्तमे पदे समीक्षमाणो जपति

सख्यं ते गमेयं सख्यात् ते मा योषं सख्यान् मे मा योष्ठा इति

सप्त पदानि प्रक्रमयत्य् एकम् इषे विष्णुस् त्वा अन्वेतु द्वे ऊर्जे विष्णुस् त्वा अन्वेतु त्रीणि व्रताय विष्णुस् त्वा अन्वेतु चत्वारि मायोभवाय विष्णुस् त्वा अन्वेतु पञ्च पशुभ्यो विष्णुस् त्वा अन्वेतु षड् रायस्पोषाय विष्णुस् त्वा अन्वेतु सप्त सप्तभ्यो होत्राभ्यो विष्णुस् त्वा अन्वेतु इति
तद् वनम् इति उपासितव्यम्

स हि एनत् प्रथमः विदांचकार ब्रह्म इति

ब्रह्म इति ह उवाच ब्रह्मणः वै एतत् विजये महीयध्वे इति

तस्य एषः आदेशः यत् एतत् विद्युतः व्यद्युतत् आ इति न्यमीमिषत् आ

उक्ता ते उपनिषद् ब्राह्मीम् वाव ते उपनिषदम् अब्रूम इति

स यः एतत् एवम् वेद अभि ह एनम् सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति

स हि एनत् नेदिष्ठम् पस्पर्श

इन्द्रः

स हि एनत् प्रथमः विदांचकार ब्रह्म इति

यत् एनत् गच्छति इव च मनः अनेन च एनत् उपस्मरति तत् ह तद् वनम् नाम

ते हि एनत् नेदिष्ठम् पस्पृशुः

उपनिषदम् भो ब्रूहि इति

तस्मात् वै एते देवाः अतितराम् इव अन्यान् देवान् यत् अग्निः वायुः इन्द्रः

ततस् ह एव विदांचकार ब्रह्म इति

तस्यै तपः दमः कर्म इति प्रतिष्ठा वेदाः सर्व अङ्गाणि सत्यम् आयतनम्

यः वै एताम् एवम् वेद अपहत्य पाप्मानम् अनन्ते स्वर्गे लोके अ ज्येये प्रतितिष्ठति

तस्मात् वै इन्द्रः अतितराम् इव अन्यान् देवान्
आदौ च कर्मणः

ओ३म् उत्सृजत

माता रुद्राणां दुहिता वसूनां स्वसा आदित्यानाम् अमृतस्य नाभिः

त्रय्यै विद्यायै यशो ऽसि श्रियै यशो ऽसि यशसे ब्रह्मणो दीप्तिर् असि सत्य श्रीः यशः श्रीर् मयि श्रीः श्रीः श्रयताम् इति मधुपर्कस्य चतुष् प्राश्नात्य् अङ्गुष्ठ द्वितीयाभिः कनिष्ठया प्रथमम् एवम् अनुपूर्वं सर्वाभिस् तद् अवशिष्टं सुहृदे प्रयच्छति

यन् मधुनो मधव्यस्य परमस्य अन्नाद्यस्य परमम् अन्नाद्यं रूपं तेन अहम् मधुनो मधव्यस्य परमस्य अन्नाद्यस्य परमो अन्न आदः मधव्यो भूयासं

विष्टर आसीनाय एकैकम् त्रिः प्राह

अद्धि तृणम् अघ्न्ये विश्वदानीं पिब शुद्धम् उदकम् आचरन्ती

वसवस् त्वा अग्नि राजानः भक्षयन्तु पितरस् त्वा यम राजानः भक्षयन्तु रुद्रास् त्वा सोम राजानः भक्षयन्त्व् आदित्यास् त्वा वरुण राजानः भक्षयन्तु विश्वे त्वा देवा बृहस्पति राजानः भक्षयन्त्व् इति प्रदक्षिणं प्रतिदिशं प्रतिमन्त्रं पात्रस्य अन्तेषु लेपान् निमार्ष्टि

एष आद्य उपायः

यद्य् उत्सृजेन् माता रुद्राणाम् इति जपेत्

षड् अर्घ्य अर्हाः भवन्त्य् आचार्य ऋत्विग् राजा विवाह्यः प्रियः स्नातक इति

अथ एनम् अर्हयन्ति

न अ मांसः मधुपर्कः स्याद् इति ह विज्ञायते

चतुरो नाना गोत्रान् ब्राह्मणान् भोजयेत्

शं नो देवीर् इत्य् अपो ऽभिमन्त्र्य पाद्याभिः प्रक्षालयते दक्षिणं पादम् अवनेनिज इदम् अहम् अस्मिन् कुले ब्रह्मवर्चसं दधाम्य् उत्तरं पादम् अवनेनिज इदम् अहं मयि तेजो वीर्यम् अन्नाद्यं प्रजां पशून् ब्रह्मवर्चसं दधामि इति

सूयवसाद् भगवती हि भूया अथ उ वयं भगवन्तः स्याम

आचामत्य् अमृतोपस्तरणम् असि इति

अपि वा घृत ओदनः एव स्यात्

तां शास्ति मम च अमुष्य च पाप्मानं जहि हतो मे पाप्मा पाप्मानं मे हत ऊम् कुरुत इति

विष्टरो ऽसि मातरि सीद इति विष्टरम् आस्तीर्य तस्मिन्न् उपविशति

प्र णु वोचं चिकितुषे जनाय मा गाम् अनागाम् अदितिं वधिष्ट

अर्घ्यम् उदकं स औषधम् दर्भा इति

न एव भो इत्य् आह न मार्ष इति

तृणान्य् अत्त्व् इत्य् उक्त्वा ताम् उत्सृष्टां पशुम् अङ्गं वा

कंसे चमसे वा दध्य् आसिच्य मधु च वर्षीयसा अपिधाय विष्टराभ्यां परिगृह्य पाद्य प्रथमैः प्रतिपद्यन्ते

तस्मा असि पाणिः गां प्राह
त्रयो वा इमे लोका एषां लोकानां संतत्यै

त्रि आवृत् गेयम्

त्रि आवृत् गेयम्

सम् अस्मै प्राण अपान व्यानाः तायन्ते य एवं वेद

त्रयो वै प्राण अपान व्यानाः तेषां संतत्यै

त्रि उदासम् गेयम्

प्राणो वै गायत्रम्

तद् ऊर्ध्वम् इव गेयम्

ता अ प्राणाः असृजत

सर्वम् आयुर् एति य एवं वेद

त्रायत एनं सर्वस्मात् पाप्मनो य एवं वेद

ताभ्य एतेन एव साम्ना प्राणम् अदधात्

ऊर्ध्वो वै स्वर्गो लोकः स्वर्गस्य एव लोकस्य समष्ट्यै
प्रजापतिः वै इदम् त्रयेण वेदेन अजयत्

तेन उ पशव्यम्

ॐ एव नाम एषा

तत् इदम् अन्तरिक्षम् अभवत्

स भूः इति एव ऋग्वेदस्य रसम् आदत्त

अष्ट अक्षरा गायत्री

गायत्रम् साम

अथ एकस्य एव अक्षरस्य रसम् न अशक्नोत् आदातुम् ॐ इति एतस्य एव

स्वर् इति एव सामवेदस्य रसम् आदत्त

तानि एतानि अष्टौ

तत् उ ब्रह्म अभिसंपद्यते

तस्य यः रसः प्राणेदत् सः आदित्यः अभवत् रसस्य रसः

सः असौ द्यौः अभवत्

सा इयम् पृथिवी अभवत्
वित्त शाठ्येन रहितो वस्त्र माल्य अनुलेपनैः

शुक्ल वस्त्राणि दत्त्वा च स हिरण्यानि शक्तितः

पूर्वं सवस्त्र युग्मम् च दद्यात् विप्राय भोजनम्

मनुः उवाच

शुक्ल पुष्प अक्षतैः भक्त्या स कमण्डलु पुस्तकाम्

अभेदः च अपि दम्पतियोः तथा बन्धु जनेन च

न विहीनं त्वया देवि तथा मे सन्तु सिद्धयः

अनेन विधिना यः तु कुर्यात् सारस्वतम् व्रतम्

ब्रह्मलोके वसेद् राजन्या वत् कल्प अयुत त्रयम्

समाप्ते तु व्रते कुर्यात् भोजनम् शुक्ल तण्डुलैः

संध्यायां च तथा मौनम् एतत् कुर्वन् समाचरेत्

तथा उपदेष्टारम् अपि भक्त्या सम्पूजयेत् गुरुम्

तथा एव जन सौभाग्य मति विद्यासु कौशलम्

क्षीरं दद्यात् हिरण्यम् च गायत्री प्रीयताम् इति

त्वां परित्यज्य संतिष्ठेत् तथा भव वर प्रदा

तथा एव तण्डुल प्रस्थम् घृत पात्रेण संयुतम्

नारी वा कुरुते या तु सा अपि तद् फल गामिनी

एताभिः पाहि च अष्टभिः तनुभिः माम् सरस्वति

एवं सम्पूज्य गायत्रीं वीणा अक्ष मणि धारिणीम्

गायत्रीं पूजयेत् भक्त्या शुक्ल माल्य अनुलेपनैः

न अन्तरा भोजनं कुर्यात् यावत् मासाः त्रयोदश

विद्याधर पुरे सः अपि वसेत् कल्प अयुत त्रयम्

यथा न देवि भगवन्त् ब्रह्मलोके पितामहः

अथवा आदित्य वारेण ग्रह तारा बलेन च

सम्यक् पृष्टम् त्वया राज्ञ् शृणु सारस्वतं व्रतम्

पञ्चम्यां प्रतिपक्षं च पूजयेत् ब्रह्म वासिनीम्

सारस्वतं व्रतं यः तु शृणुयात् अपि यः पठेत्

विद्यावान् अर्थ संयुक्तः रक्तकण्ठः च जायते

यो यद् भक्तः पुमान् कुर्यात् एतत् व्रतम् अनुत्तमम्

देव्या वितानं घण्टां च सित नेत्रे पयस्विनीम्

पायसं भोजयेत् विप्रान् कृत्वा ब्राह्मण वाचनम्

चन्दनं वस्त्र युग्मम् च दद्यात् च शिखरं पुनः

वेदाः शास्त्राणि सर्वाणि गीत नृत्य आदिकम् च यत्

आयुः च विपुलं पुंसां तत् मम कथय माधव

मधुरा भारती केन व्रतेन मधुसूदन

सरस्वत्याः प्रसादेन ब्रह्मलोके महीयते

तद् वासर आदौ सम्पूज्य विप्रान् एतान् समाचरेत्
अदः यत् ते हृदि श्रितम् मनस्कम् पतयिष्णुकम् ततस् ते ईर्ष्याम् मुञ्चामि निः ऊष्माणम् दृतेः इव

यथा भूमिः मृत मनाः मृतात् मृतमनस्तरा यथा उत मम्रुषः मनः एव ईर्ष्योः मृतम् मनः
भवत ऊर्ध्वायाः दिशः बृहस्पतिना राज्ञा

भवत प्रतीच्याः दिशः वरुणेन राज्ञा

यशसम् मा कृणुत चारुम् अन्न अदम्

भवत परमायाः दिशः परमेष्ठिना राज्ञा

देवाः शरण कृतः शरणाः मे भवत सर्वाभ्यः दिग्भ्यः ईशानेन राज्ञा अध्यक्षेण

यशाः भूयासम्

भवत दक्षिणायाः दिशः इन्द्रेण राज्ञा

देवाः शरण कृतः शरणाः मे भवत प्राच्याः दिशः अग्निना राज्ञा अध्यक्षेण

यशसम् मा कृणुत चारुम् अन्न अदम्

परा द्विषन्तम् शृणीत

यशाः भूयासम्

परा द्विषन्तम् शृणीत

भवत उत्तमायाः दिशः प्रजापतिना राज्ञा
अथ आश्रावयति आ उ श्रावय अस्तु श्रौषट् अग्निर् देवो होता देवान् यक्षद् विद्वांश् चिकित्वान् मनुष्वद् भरत वत् अमुवद् अमुवत् ब्रह्मण्वद् आ इह वक्षत् ब्राह्मणा अस्य यज्ञस्य प्रावितार इति असौ मानुष इति होतुर् नाम गृह्णाति

अथ संप्रैषम् आह अग्नीध् अग्नीन् त्रिस् त्रिस् संमृड्ढि इति

स्थानं कल्पयते विष्णो स्थानम् असि इति

अनूक्तासु सामिधेनीषु ध्रुवा आज्यात् स्रुवेण उपहत्य वेदेन उपयम्य प्राजापत्यं तिर्यञ्चम् आघारम् आघारयति प्रजापतये स्वाहा इति मनसा

अथ एष आग्नीध्र इध्म संनहनानि स्फ्य उपसंगृह्य परिधीन् संमार्ष्टि त्रिर् मध्यमं त्रिर् दक्षिणार्ध्यं त्रिर् उत्तरार्ध्यं त्रिर् आहवनीयम् उपवाजयत्य् अग्ने वाज जित् वाजं त्वा अग्ने सरिष्यन्तं वाजं जेष्यन्तं वाजिनं वाज जितम् वाज जित्यायै संमार्ज्म्य् अग्निम् अन्न आदम् अन्नाद्याय इति

अथ यत्र होतुर् अभिजानाति आजुहोता दुवस्यत इति तद् एतेन वेदेन त्रिर् आहवनीयम् उपवाजयति

उपोत्थाय होता विमुञ्चति

अथ इध्मात् समिधम् आददान आह अग्नये समिध्यमानाय अनुब्रूहि इति

अथ अग्रेण जुहू उपभृतौ प्राञ्चम् अञ्जलिं करोति भुवनम् असि विप्रथस्व अग्ने यष्टर् इदं नम इति

अथ आदत्ते दक्षिणेन जुहूम् जुह्व् एहि अग्निस् त्वा ह्वयति देव यज्यायै इति

प्रसवम् आकाङ्क्षन्न् आस्ते

बृहद् भा इति स्रुचम् उद्गृह्णाति

प्रणवे प्रणवे ऽभ्यादधाति

सव्येन उपभृतम् उपभृद् एहि देवस् त्वा सविता ह्वयति देव यज्यायै इति

अथ यत्र होतुर् अभिजानाति प्र वो वाजा अभिद्यव इति तत् प्रथमाम् अभ्यादधाति

परि समिधं शिनष्टि

अथ यत्र होतुर् अभिजानाति समिद्धो अग्न आहुत इति तत् अन्ततस् ऽभ्यादधाति

अथ यथायतनं स्रुचौ सादयित्वा प्रवरं प्रवृणीते

उत्कर इध्म संनहनानि स्फ्य उपसंगृह्य पृष्ठम् आग्नीध्रो ऽनूपश्लिष्यति
मरुतां शर्धो असि इति षष्ठम्

चिद् असि

धृष्टिर् असि ब्रह्म यच्छ इति उपवेषम् आदाय गार्हपत्यात् प्रत्यञ्चाव् अङ्गारौ निरूह्य अन्यतरम् उत्तर अपरम् अवान्तर देशम् प्रतिनिरस्यत्य् अप अग्ने ऽग्निम् आम अदम् जहि निष् क्रव्य अदम् सेध इति

आ देव यजम् वह इति अन्यतरम् अवस्थाप्य तस्मिन् कपालम् उपदधाति ध्रुवम् असि पृथिवीं दृंह इति

निष्टप्त उपवातायाम् पात्र्यां वाचंयमस् तिरः पवित्रं पिष्टानि संवपति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् अग्नये जुष्टं संवपामि

एकादश सम्पादयति द्वादश वा ऐन्द्राग्नस्य

अग्नीषोमाभ्याम् इति यथादेवतम्

परिचिद् असि इति अवशिष्टे उपदधाति

चित स्थ इति उत्तरम्

पत्नी पिनष्टि दासी वा

त्रिर् यजुषा तूष्णीं चतुर्थम्

एवम् अनुपूर्वाण्य् एव एषु अत ऊर्ध्वं कर्माणि क्रियन्ते

तत् सव्यस्य अङ्गुल्या अधिनिधाय कपाले ऽङ्गारम् अधिवर्तयति निर्दग्धं रक्षो निर्दग्धा अरातय इति

धरुणम् असि इति पूर्वं पूर्वं कपालम् उपदधाति

एवम् एव उत्तरम् कपाल योगम् उपदधाति

धर्म असि इति दक्षिणम्

धर्त्रम् असि

तूष्णीं वा अष्टौ सम्पादयति

अथ एनानि अङ्गारैर् अध्यूहति भृगूणाम् अङ्गिरसां तपसा तप्यध्वम् इति
एतेन एव उत्तरतस् उपयमनीः निवपति

निधाय उपसमिन्द्धे यज्ञः प्रत्यष्ठात् मनुष्वत् त्वा निधीमहि मनुष्वत् समिधीमहि अग्ने मनुष्वत् अङ्गिरः देवान् देवायते यज इति

देवेभ्यो यज्ञं प्रब्रूतात् प्र प्र यज्ञपतिं तिर स्वाहा इति

नाभ्याम् संभारान् निवपति गुल्गुलु सुगन्धि तेजनम् श्वेताम् ऊर्णा स्तुकाम् या पेत्वस्य अन्तरा शृङ्गे श्वेतस्य अ छिन्न स्तुकस्य

अत्र पूर्णाहुतिम् एके समामनन्ति

भूतेभ्यः त्वा इति स्रुचम् उद्गृह्य अभितस् उत्तरवेदिम् पौतुद्रवान् परिधीन् परिदधति विश्व आयुः असि इति मध्यमम् ध्रुव क्षित् असि इति दक्षिणम् अच्युत क्षित् असि इति उत्तरम्

देवेभ्यो यज्ञं प्रब्रूतात् प्र प्र यज्ञपतिं तिर स्वाहा

वायुर् आदित्यो यज्ञो यज्ञं नयतु प्रजानन् मा एनम् यज्ञ हनः विदन्

न अ छिन्न स्तुकस्य इति एकेषाम् अग्नेः भस्म असि अग्नेः पुरीषम् असि इति

यत्र अभिजानाति सीद होतर् स्वे लोके इति तत् संभारेषु अग्निम् प्रतिष्ठापयति यज्ञ प्रतितिष्ठ सुमतौ सुशेवाः त्वा वसूनि पुरुधा विशन्तु दीर्घम् आयुः यजमानाय कृण्वन् अध अमृतेन जरितारम् अङ्धि इति
तम् ह उवाच यत् वेत्थ तेन माम् उपसीद ततस् ते ऊर्ध्वम् वक्ष्यामि इति

अस्ति भगवन् नाम्नः भूयः इति

नाम्नः वाव भूयः अस्ति इति

सः ह उवाच ऋग्वेदम् भगवन् अध्येमि यजुर्वेदम् सामवेदम् आथर्वणम् चतुर्थम् इतिहास पुराणम् पञ्चमम् वेदानाम् वेदम् पित्र्यम् राशिम् दैवम् निधिम् वाकोवाक्यम् एकायनम् देव विद्याम् ब्रह्म विद्याम् भूत विद्याम् क्षत्र विद्याम् नक्षत्र विद्याम् सर्प देव जन विद्याम् एतत् भगवन् अध्येमि सः अहम् भगवन् मन्त्र विद् एव अस्मि न आत्म विद् श्रुतम् हि एव मम भगवद्दृशेभ्यः तरति शोकम् आत्म विद् इति सः अहम् भगवन् शोचामि तम् माम् भगवान् शोकस्य पारम् तारयतु इति

अधीहि भगवन् इति ह उपससाद सनत्कुमारम् नारदः

तत् मे भगवान् ब्रवीतु इति
तत् शृणुष्व महेशान सर्व पाप विनाशनम्

वासुदेवो जगन्नाथो ब्रह्मा आत्मा अस्मि अहम् एव हि

देहि देह स्थितः नित्यः सर्व देह विवर्जितः

पठेत् यः एतत् सततम् विष्णु लोकम् स गच्छति

तद् धर्म रहितः स्रष्टा नाम गोत्र विवर्जितः

बुद्धि धर्म विहीनः च सर्वः सर्व गतः मनः

सर्व प्राणि विनिर्मुक्तः प्राण धर्म विवर्जितः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे ध्यानयोगो नाम चतुर्दशो ऽध्यायः

मुक्तो बुद्धो ऽजरो व्यापी सत्य आत्मा अस्मि अहम् शिवः

एवं ये मानवा विज्ञा ध्यायन्ति ईशम् परं पदम्

मन्ता मनस् स्थितः देवो मनसा परिवर्जितः

षड्विधेषु स्थितो द्रष्टा श्रोता घ्राता हि अतीन्द्रियः

बोद्धा बुद्धि स्थितः साक्षी सर्व ज्ञः बुद्धि वर्जितः

अथ योगं प्रवक्ष्यामि भुक्ति मुक्ति करम् परम्

देह धर्म विहीनः च क्षर अक्षर विवर्जितः

अहंकार आदि हीनः च तद् धर्म परिवर्जितः

हरिः उवाच

तुरीयः परमो धाता दृश् रूपः गुण वर्जितः
अन्नम् वै पितु

सः अस्य शान्तः न प्रजाम् न पशून् हिनस्ति

न वै ब्रह्मण्वत् रिष्यति

यः वै भवति यः श्रेष्ठ ताम् अश्नुते स किल्बिषम् भवति

सोमाय क्रीताय प्रोह्यमाणाय अनुब्रूहि इति आह अध्वर्युः

गृहा वै दुर्या

स्वर्गम् एव तद् लोकम् यजमानम् गमयति

तस्मात् असौ एव लोकः श्रेयान्

स यत् एताम् अन्वाह शान्त्या एव एनम् तत् शमयति

ता ते विश्वा परिभूः अस्तु यज्ञम्

स्वया एव एनम् तत् देवतया स्वेन छन्दसा समर्धयति

शिक्षमाणस्य देव इति

दक्षिणा वै पितु

पितुषणिः इति

रात्रयः क्षपाः

सर्वः ह वै एतेन क्रीयमाणेन नन्दति यः च यज्ञे लप्स्यमानः भवति यः च न

तैः एव एनम् तत् सह आगमयति

बृहस्पतिः पुरएता ते अस्तु इति

किल्बिष स्पृत् इति

यया अति विश्वा दुरिता तरेम सु तर्माणम् अधि नावम् रुहेम इति

ऋतुभिः वर्धतु क्षयम् इति

आगतः हि स तर्हि भवति

एषः उ एव किल्बिष स्पृत्

वीर्यम् प्रज्ञानम् वरुण सम् शिशाधि इति एव तत् आह

द्वादश वै मासाः संवत्सरः

वरुण देवत्यः वै एष तावत् यावत् उपनद्धः यावत् परिश्रितानि प्रपद्यते

देवयजनम् वै वरम् पृथिव्यै

अन्न सनिम् एव एनम् तत् करोति

अहानि वा अहानि

तस्मात् आहुः मा अनुवोचः मा प्रचारीः किल्बिषम् नु मा यातयन् इति

यज्ञः वै सु तर्मा नौः

वाचम् एव तत् आरुह्य तया स्वर्गम् लोकम् अभि संतरति

एष वै ब्राह्मणानाम् सभासाहः सखा यत् सोमः राजा

यशः वै सोमः राजा

त्रिस् प्रथमाम् त्रिस् उत्तमाम् अन्वाह

अरम् हितः भवति वाजिनाय इति

ब्रह्म वै बृहस्पतिः

शिक्षते वै एष यः यजते

या ते धामानि हविषा यजन्ति इति अन्वाह

सभासाहेन सख्या सखायः इति

अयम् वाव लोकः भद्रः

आरे शत्रून् कृणुहि सर्व वीर इति

ताः द्वादश सम्पद्यन्ते

गवाम् नः स्फावयिता प्रतारयिता एधि इति एव तत् आह

वाच् वै सु तर्मा नौः

स्वया एव एनम् तत् देवतया स्वेन छन्दसा समर्धयति

ब्रह्म एव अस्मै एतत् एतत् पुरोगवम् अकः

आगन् देवः इति अन्वाह

ऋतवः वै सोमस्य राज्ञः राज भ्रातरः यथा मनुष्यस्य

गय स्फानः प्रतरणः सु वीरः इति

यज्ञस्य एव तत् बर्सौ नह्यति स्थेम्ने बलाय अ विस्रंसाय

इमाम् धियम् शिक्षमाणस्य देव इति वारुण्या परिदधाति

आजरसम् ह अस्मै वाजिनम् न अपच्छिद्यते यः एवम् वेद

अथ ईम् अव स्य वरे आ पृथिव्याः इति
तेन ह वै एवम् विदुषा ब्राह्मणेन ब्रह्म अभिपन्नम् ग्रसितम् परामृष्टम्

अन्नेन प्राणः अभिपन्नः ग्रसितः परामृष्टः

वायुना ज्योतिः अभिपन्नम् ग्रसितम् परामृष्टम्

ब्रह्मणा आकाशम् अभिपन्नम् ग्रसितम् परामृष्टम्

मनसा वाच् अभिपन्ना ग्रसिता परामृष्टा

अद्भिः भूमिः अभिपन्ना ग्रसिता परामृष्टा

आकाशेन वायुः अभिपन्नः ग्रसितः परामृष्टः

तानि ह वै एतानि द्वादश महाभूतानि एवंविदि प्रतिष्ठितानि

तेषाम् यज्ञः एव परार्ध्यः

भूम्या अन्नम् अभिपन्नम् ग्रसितम् परामृष्टम्

वाचा वेदाः अभिपन्नाः ग्रसिताः परामृष्टाः
शास्त्रात् ते

काव्यं ग्राह्यम् अलंकारात्

स दोष गुण अलंकार हान आदानाभ्याम्

सौन्दर्यम् अलंकारः

काव्यं सत् दृष्ट अदृष्ट अर्थम् प्रीति कीर्ति हेतु त्वात्
एकं त्व् आनुपूर्व्य योगात्

सवित्रा इति वा अनुवाकम् उक्त्वा

हिरण्मयानि वा

ब्राह्मणा वा श्रुतेः

तेषां स्रजं प्रतिमुञ्चते

भूमि अन् अधिष्ठानम् च

शालायाम् अन्त्यम्

हिरण्मयौ प्राकाशाव् अध्वर्युभ्याम्

प्रतीष्टि पुण्डरीकाणि प्रयच्छति

दश दश एकैकम् चमसम् अनु भक्षयन्ति

तद् दीक्षः भवति

पितामह दश गणम् सोम पानाम् संख्याय सर्पणम्

सप्तम्यां ब्रह्म आगारात् सोमम् आहृत्य आसन्दी अभिमर्शन आदि करोति

अश्वं प्रस्तोत्रे वशां मैत्रावरुणाय

अवभृथ दीक्षा अभ्यासः वचनात्

अभिषेचनीय अन्ते केश वपन अर्थे निवर्तनं संवत्सरम्

सावित्र सारस्वत त्वाष्ट्र पौष्ण ऐन्द्र बार्हस्पत्य वारुण आग्नेय सौम्य वैष्णवानि यथोक्तम्

दश उत्तराणि संसृपा हवींषि निर्वपति

हिरण्मयीं स्रजम् उद्गात्रे

अन् उपानत्कस्य यावज्जीवम्

ऋषभं ब्राह्मणाच्छंसिने वाससी नेष्टापोतृभ्याम् अन्यतरतस् युक्तम् यव आचितम् अच्छावाकाय गाम् अग्नीधे

उत्तमासु तिसृषु पञ्च

उपसद् देवता हवींषि निर्वपत्य् उपसद् अन्ते इच्छन् यथा उक्तम्

रुक्मं होत्रे

तुल्याः संख्या योगात्

देवयजन अन्तरम् एकैकेन उत्सर्पति
अष्टासप्ततिम् भरतो दौःषन्तिर् यमुनाम् अनु

एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण दीर्घतमा मामतेयो भरतं दौःषन्तिम् अभिषिषेच तस्माद् उ भरतो दौःषन्तिः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयाय अश्वैः उ च मेध्यैर् ईजे

मष्णारे भरतो अददात् शतम् बद्वानि सप्त च

भरतस्य एष दौःषन्तेर् अग्निः साचीगुणे चितः

तस्माद् एवं विदुषे ब्राह्मणाय एवम् चक्रुषे न क्षत्रियो द्रुह्येन् न इद् राष्ट्राद् अवपद्येय न इद् वा मा प्राणो जहद् इति जहद् इति

एतं ह वा ऐन्द्रम् महाभिषेकं वासिष्ठः सात्यहव्यो ऽत्यरातये जानंतपये प्रोवाच तस्माद् व् अत्यरातिर् जानंतपिर् अ राजा सन् विद्यया समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयाय

स ह उवाच वासिष्ठः सात्यहव्यो ऽजैषीर् वै समन्तं सर्वतः पृथिवीम् महन् मा गमय इति स ह उवाच अत्यरातिः जानंतपिर् यदा ब्राह्मण उत्तरकुरून् जयेयम् अथ त्वम् उ ह एव पृथिव्यै राजा स्याः सेनापतिर् एव ते ऽहं स्याम् इति स ह उवाच वासिष्ठः सात्यहव्यो देव क्षेत्रम् वै तन् न वै तन् मर्त्यो जेतुम् अर्हत्य् अद्रुक्षो वै म आ अतस् इदं दद इति ततो ह अत्यरातिम् जानंतपिम् आत्त वीर्यम् निःशुक्रम् अमित्रतपनः शुष्मिणः शैब्यो राजा जघान

हिरण्येन परीवृतान् कृष्णान् शुक्लदतः मृगान्

दौःषन्तिर् अत्यगाद् राज्ञो ऽमायान् मायवत्तरः

दिवम् मर्त्य इव हस्ताभ्यां न उदापुः पञ्च मानवा इति

तद् अप्य् एते श्लोका अभिगीताः

गङ्गायां वृत्र घ्ने ऽबध्नात् पञ्चपञ्चाशतं हयान्
दर्भैर् अपिधाय पवित्रे आदाय पात्राणि संमृशति संसीदन्तां दैवीर् विशः पात्राणि देव यज्यायै इति

वेषाय त्वा इति शूर्पम्

तस्मिन्न् उत्तरेण गार्हपत्यम् उपविश्य पवित्र अन्तर्हिते पात्रे ऽप आनयति को वो गृह्णाति स वो गृह्णात्व् इति

को वः प्रणयति स वः प्रणयतु

अपो गृह्णन्न् इमां मनसा ध्यायति

ब्रह्माणम् आमन्त्रयते ब्रह्मन्न् अपः प्रणेष्यामि यजमान वाचं यच्छ इति

प्रसूतो ब्रह्मणा समं प्राणैर् धारयमाणो अ विषिञ्चन् स्फ्येन उपसंगृह्य हरत्य् अन् उपसंगृह्य वा

प्रणीताः प्रणयन् वाचं यच्छत्य् आ हविष्कृतः

उरु अन्तरिक्षम् अन्विहि इति अभिप्रव्रज्य आहवनीये निष्टपति प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातय इति

इरं मदन्तीर् घृत पृष्ठाः सहस्र पोषम् यजमाने न्यञ्चतीर् इति

उत्तरेण आहवनीयम् प्रणीताः सादयति को वो युनक्ति स वो युनक्त्व् इति
गोधूम माष यव षष्टिक कांस्य पात्रम्

अद्यात् अर्कम् च काम इच्छुः उपवासे तरेत् मदम्

ॐ खखोल्काय अमृत त्वम् प्रिय संगमः भव सदा स्वाहा

अभ्यञ्जन अञ्जन तिलान् च विवर्जयेत् यः भवति सप्तसु सप्तमीषु

धन पुत्र आदि कामः तु त्यजेद् एतद् अनोदनः

वायु आशी विजयेत् क्षुत् च कुर्यात् विजयसप्तमीम्

अष्टम्यां पारणं कुर्यात् मरीचम् प्राश्य स्वर्ग भाज्

दद्यात् फलानि विप्रेभ्यो मार्तण्डः प्रीयताम् इति

ब्रह्मा उवाच

स्नान दान आदिकम् सर्वम् अस्याम् अक्षय्यम् उच्यते

सर्वे भवन्तु स फलाः मम कामाः समन्ततः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे सप्तमीव्रतनिरूपणं नाम त्रिंशोत्तरशततमो ऽध्यायः

भक्ष्यं चोष्यं तथा लेह्यं ओदनं च इति कीर्तितम्

सप्तम्यां नियतः स्नात्वा पूजयित्वा दिवाकरम्

सप्तम्यां प्राशयेत् च अपि भोज्यं विप्रान् रविम् यजेत्
सध्रीचीः स व्रताः भूत्वा अस्य अवत वीर्यम्

वयम् सरस्वत्या चरामसि

अन्तर् एमि यातुधानान्

द्वि पाद् चतुर् पाद् अस्माकम् मा रिषत् देवि ओषधे

घृत आहुता पृथिवी मा नः एनः अस्मान् प्रजाम् वोचत किल्बिषाणि

अन्तर् एमि किमीदिनः

अन्या वः अन्याम् अवतु

अन् आतुराः सु मनसः सु वीराः ज्योक् जीवन्तः तव सख्ये स्याम

अन्या अन्यस्याः उपावत

मा ते रिषम् खनिता यस्मै च त्वा खनामसि
तत एव प्रत्यक् मुखाः इति धानंजय्यः

तस्य एव पथात् तिष्ठन्त इति शाण्डिल्यः

प्राक् एव स्तोत्र उपाकरणात् इति एके

पूर्वेण हविर्धाने पुरस्तात् प्रत्यक् मुखाः पश्चात् इतरेण

इन्द्र प्रभृति प्रत्यक्षं निधनम् उपेयुः

उत्तरम् अपिकक्षम् उपतिष्ठेरन्

व्रतपक्षयोः पूर्वेण दक्षिणं पक्षम्

यथा हविर्धाने तथा सदः

विश्वे देवा इति वसिष्ठस्य निहवम् ऊहेत्

अन्तर्वेदि प्रत्यक् मुखाः गार्हपत्यम् इति धानंजय्यः

चात्वालम् उपस्थाय उत्तरेण आग्नीध्रीयम् गत्वा पश्चात् तिष्ठन्तः

तस्य उत्तमम् निधनम् आ तमितोर् उपेयुः

महाव्रतस्य पृष्ठ उपाकृते युक्त्वा स्तोमं परिमादो गायेद् इति भाडितायनः

अपि मध्ये निधनेषु

तेन एव प्रत्याव्रज्य पुच्छम्

दक्षिणेन आग्नीध्रीयम् गत्वा उत्तरेण अग्निम् प्राण प्रभृतिभिः उपतिष्ठेरंस् तद् उक्तं ब्राह्मणेन

आदि अन्त स्तुब्धेषु पदाय पदाय स्तोभेत्

सर्वाणि उद्गाता सकृत् सकृद् गायेन् निधनम् इतरौ अनूपेयाताम्
सं तद् विदे प्रति तद् विदे ऽहं तं मा ऋतवः ऽमृत आनयध्वं द्वादश त्रयोदशेन पित्रा तया मात्रा तया श्रद्धया तेन अन्नाद्येन तेन सत्येन अहर् मे पिता रात्रिर् माता सत्यम् अस्मि तं मा ऋतवः ऽमृत आनयध्वम् इति

यद् अदो विचक्षणं सोमं राजानं जुह्वति तत् तत्

तं ह ऋतवः आनयन्ते

पुंसः कर्तुर् मातर्य् आसिषिक्त इति

तान् प्रतिब्रूयाद् यत् किं च पुण्यम् अकरं तद् युष्माकम् इति

तस्य पुत्रा दायम् उपयन्ति पितरः साधु कृत्याम् द्विषन्तः पाप कृत्याम्

देवानां ह वै स एको य एवंवित्

यथा विद्वान् विद्वांसं यथा जानञ् जानन्तम् एवं ह एनम् ऋतव आनयन्ते

एष त्रयोदशो य एष तपति

पुंसि ह्य् एनम् एतत् कर्तर्य् एरयन्ते

स एवम् एतत् त्रेधा विभज्य एतस्य सलोकताम् अप्येति य एष तपति

मातरि ह्य् एनम् आसिञ्चति

स ह एष न मनुष्यो य एवं वेद

स उपजाय उपजायमानः त्रयोदशेन द्वादश उपमासः इति

विचक्षणाद् ऋतवो रेत आभृतम् अर्ध मास्यम् प्रसुतात् पित्र्यावत इति

तं प्रतिब्रूयात्

तं ह अत्यर्जयन्ते

तं मा पुंसि कर्तर्य् एरयध्वम् इति
विश्वा आशा दक्षिण सद् सर्वान् देवान् अयाट् इह

इह एव रातयः सन्तु इति

तम् अभीन्धिष्यत्सु गार्हपत्यं गत्वा यजुषा उपविशेत् दक्षिणेन

सत्त्रं चेत् स्याद् यजमाना उपह्वयध्वम् इत्य् एव उपह्वानम्

विलिखिते चात्वाले यथार्थं स्यात्

आश्रावित उपविश्य जपेत्

तस्यां संभ्रियमाणायाम् आसित्वा संभृतायां यथार्थं स्यात्

तन्त्रायणेन नमो द्यावा पृथिवीभ्याम् इति

हुते यजमानं वाचयेत्

अश्विना घर्मं पातं हार्दिवानम् अहर्दिवाभिर् ऊतिभिः

महावेदेः स्तम्बयजुर् हरिष्यत्सु यजुषा उपविशेत्

घर्म शेषस्य भक्षयेत्

अग्निचित्यायां प्राच् दीक्षणीयायाः सावित्रान् होमान् होष्यत्सु यजुषा उपविशेत्

तं ह्रियमाणं यथेतम् अनुव्रजन् जपेत्

उत्तरवेदिं निर्वप्स्यत्सु तूष्णीम् उपविशेत् न्युप्तायां यथार्थं स्यात्

स्वाहाकृतस्य घर्मस्य मधोः पिबतम् अश्विनौ इति
आदित्येभ्यस् तृतीयसवनम्

अदितेर् उदयनीयाम्

स्वर्गात् लोकात् उदवसानीयाम्

रुद्रेभ्यो माध्यंदिनं सवनम्

वरुणाद् अवभृथम्

देवीभ्यो देविकाभ्यो देवता हवींषि

स य एवम् एतद् अग्निष्टोमस्य जन्म वेद अग्निष्टोमेन स आत्मा स लोकः भूत्वा देवान् अप्येति इति ब्राह्मणम्

आदित्यात् प्रवर्ग्यम्

स्वधाया उपसदः

कामाद् दशातिरात्रम्

श्रद्धाया वै देवा दीक्षणीयां निरमिमत अदितेः प्रायणीयाम्

सोमात् क्रयम्

विष्णोर् आतिथ्यम्

त्वष्टुस् त्वाष्ट्रम्

प्रातर्यावद्भ्यो देवेभ्यः प्रातरनुवाकम्

तद् वा एतद् अग्निष्टोमस्य जन्म

वसुभ्यः प्रातःसवनम्
अद्भ्यः स्वाहा इति हुत्वा

समुत्पतन्तु प्रनभस्व इति वर्षी जुहुयात्

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

अथ यत्र एतत् उपतारकाः शङ्कन्ते तत्र जुहुयात्

परेण आपः पृथिवीं संविशन्त्व् आप इमान् लोकान् अनुसंचरन्तु

रेवतीः शुभ्रा इषिरा मदन्तीस् त्वचो धूमम् अनु ताः संविशन्तु
तान् सर्वान् एव उपसेवेत

अथ _ एनम् स्पर्शेषु उपालभेत मृत्युम् शरणम् प्रपन्नः अभूवम् सः त्वा प्रतिधक्ष्यति इति एनम् ब्रूयात्

सर्वे स्वराः इन्द्रस्य आत्मानः

वारुणम् तु एव वर्जयेत्

अमृत त्वम् देवेभ्यः आगायानि इति आगायेत्

सर्वे स्वराः घोषवन्तः बलवन्तः वक्तव्याः इन्द्रे बलम् ददानि इति

मृदु श्लक्ष्णम् वायोः

स्वधाम् पितृभ्यः आशाम् मनुष्येभ्यः तृण उदकम् पशुभ्यः स्वर्गम् लोकम् यजमानाय अन्नम् आत्मने आगायानि इति एतानि मनसा ध्यायन् अ प्रमत्तः स्तुवीत

अनिरुक्तः प्रजापतेः

तम् _ स्वरेषु उपालभेत इन्द्रम् शरणम् प्रपन्नः अभूवम् सः त्वा प्रतिवक्ष्यति इति एनम् ब्रूयात्

सर्वे ऊष्माणः अ ग्रस्ताः अ निरस्ताः विवृताः वक्तव्याः प्रजापतेः आत्मानम् परिददानि इति

क्रौञ्चम् बृहस्पतेः

सर्वे स्पर्शाः मृत्योः आत्मानः

विनर्दि साम्नः वृणे पशव्यम् इति अग्नेः उद्गीथः

अपध्वान्तम् वरुणस्य

निरुक्तः सोमस्य

अथ _ एनम् ऊष्मसु उपालभेत प्रजापतिम् शरणम् प्रपन्नः अभूवम् सः त्वा प्रतिपेक्ष्यति इति एनम् ब्रूयात्
द्वाभ्यां दर्भाभ्यां वशाम् अन्वालभ्य