tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
केवलं स्वं कुरुते

यदा वै क्षत्रियं श्रद्धा विन्दति ब्राह्मणं वाव स तर्हि इच्छति

यात्य् अन्तस्स्थां न अन्तस्स्थायाम् जीयते

यदा वै वैश्यं श्रद्धा विन्दति ब्राह्मणं वाव स तर्हि इच्छति

सो ऽस्मै दित्सति श्रद्धया कर्मणा उपचारेण

यद्य् उ न विगायेद् इदं विद्वान् न विगायेत्

यदा वै शूद्रं श्रद्धा विन्दति ब्राह्मणं वाव स तर्हि इच्छति

स यद् गायत्रं सत् प्रातस्सवनं सर्वम् एव गायत्रं गायति ब्रह्मण एव तं केवलम् उद्धारम् उद्धरति

सो ऽस्मै ददाति

उप ह एनम् शतं परिस्कन्दास् तिष्ठन्ते

सो ऽस्मै दित्सति श्रद्धया कर्मणा उपचारेण

सो ऽस्य ब्रह्मणः केवल उद्धार उद्धृतो भवति

अपित्वी क्षत्रे भवत्य् अपित्वी विशि

तद् एव अनुष्टुभ् अन्वायत्ता

अथ यज् जागतं सत् तृतीयसवनं गायत्रेण एव अनुप्रतिपद्यते ब्राह्मणम् एव तद् वैश्यस्य स्वे ऽन्वाभजति

तद् एव अनुष्टुभ् अन्वायत्ता

स यदि विगायेद् अदो विद्वान् विगायेत्

आर्तिः सा यो ऽन्यतरद् एव वेद इति ह स्म आह शाट्यायनिः
लग्नं ताभ्यां स मूलाभ्याम् अर्जुनाभ्यां चकर्ष ह

रेजतुः पांशु दिग्ध अङ्गौ दृप्तौ कलभकाव् इव

दाम्ना निबद्धम् उदरे कर्षमाणम् उदूखलम्

ताव् अर्जुनौ कृष्यमाणौ तेन बालेन रंहसा

निदर्शन अर्थम् गोपानां दिव्यं स्व बलम् आस्थितः

वैशम्पायन उवाच

दाम्ना च एव उदरे बद्ध्वा प्रत्यबन्धद् उदूखले

विना वातं विना वर्षं विद्युत् प्रपतनम् विना

क्रन्दन्त्यो विस्मयन्त्यश् च यशोदा निकटम् ययुः

पुत्रस्य उपरि ताव् एतौ पतितौ ते महीरुहौ

जहास मध्ये वृक्षाभ्यां तव पुत्रः स बालकः

घोषे दामोदर इति गोपीभिः परिगीयते

क्वचिद् भस्म प्रदिग्ध अङ्गौ करीष प्रोक्षितौ क्वचित्

एतद् आश्चर्य भूतम् हि बालस्य आसीत् विचेष्टितम्

केन इमौ पातितौ वृक्षौ घोषस्य एव अग्र पादपौ

अस्मिन् स्थाने निवेशो ऽयं घोषस्य अस्य न विद्यते

एक प्रमाणौ लोकानां देव वृत्तान्त मानुषौ

ताव् अन्योन्य गतौ बालौ बाल्याद् एव एक ताम् गतौ

सो ऽङ्गणान् निःसृतः कृष्णः कर्षमाण उदूखलम्

एक चर्यौ महा वीर्यौ एकस्य शिशु ताम् गतौ

औत्पातिकम् इदं घोषे तृतीयं वर्तते त्व् इह

अहो बत न शोभेतां विमूलाव् अर्जुनाव् इमौ

शिशु लीलाम् ततः कुर्वन् कृष्णो विस्मापयन् व्रजम्

स च गोप जनः सर्वो घोषम् एव जगाम ह

स गोपी गोप वृद्धः च स युवा च व्रजस् तदा

ततो यशोदां गर्हन् वै नन्द गोपः विवेश ह

एक मन्त्र धरौ कान्तौ बाल चन्द्र अर्क वर्चसौ

जजल्पुस् ते यथाकामं गोपा वन विचारिणः

नन्द गोप प्रसन्नौ ते द्रुमाव् एवंगताव् अपि

यत्र ते दारको मुक्तो विमूलाभ्याम् अ विक्षतः

तौ तत्र परिधावेतां कुमाराव् इव पावकी

पुत्रम् आनय जीवन्तं मुक्तं मृत्यु मुखात् इव

अति प्रसक्तौ तौ दृष्ट्वा सर्व व्रज विचारिणौ

ददर्श ताभ्यां सा मध्ये द्रुमाभ्याम् आत्मजं शिशुम्

विना हस्ति कृतम् दोषम् केन इमौ पातितौ द्रुमौ

तत् तस्य कर्षतो बद्धम् तिर्यग् गतम् उदूखलम्

यमुना तीर मार्ग स्थाः गोप्यस् तं ददृशुः शिशुम्

न अशक्नुवत् वारयितुम् नन्द गोपः सु दुर्मदौ

एक कार्य अन्तर गतौ एक देहौ द्विधा कृतौ

एक निर्माण निर्युक्तौ एक शय्या आसन अशनौ

एक वेष धरौ एकं पुष्यमाणौ शिशु व्रतम्

क्रीडन्तौ वत्स शालासु शकृत् दिग्ध अङ्ग मूर्धजौ

पर्यगच्छत् ततो द्रष्टुं गोपेषु महद् अद्भुतम्

स यमाभ्याम् प्रवृद्धाभ्याम् अर्जुनाभ्यां चरन् वने

यदि शक्नोषि गच्छ इति तम् उक्त्वा कर्म सा अकरोत्

यौ ताव् अर्जुन वृक्षौ तु व्रजे सत्य उपयाचितौ

शुशुभाते श्रिया जुष्टाव् आनन्द जननौ पितुः

कृष्ण संकर्षणौ च उभौ रिङ्गिनौ समपद्यताम्

तास् तु संभ्रान्त वदनाः यशोदाम् ऊचुर् अङ्गनाः

क्वचिज् जानुभिर् उद्घृष्टैः सर्पमाणौ विरेजतुः

निश्चक्राम शिशुर् मध्यात् कर्षमाण उदूखलम्

व्यग्रायाम् तु यशोदायाम् निर्जगाम ततो ऽङ्गणात्

एह्य् आगच्छ यशोदे इति संभ्रमे किं विलम्बसे

जनं च विप्रकुर्वाणौ हसन्तौ च क्वचित् क्वचित्

तं देशम् अगमद् यत्र पतितौ तौ महा द्रुमौ

स च तेन एव नाम्ना तु कृष्णो वै दाम बन्धनात्
आ एषु द्युम्नं स्वर् यमत्

अग्निर् नः सुष्टुतीर् उप

वैश्वानरो ऽङ्गिरसां स्तोमम् उक्थं च चाक्ﾱपत्

अग्निर् उक्थेष्व् अंहसु

वैश्वानरो न ऊतय आ प्र यातु परावतः
तं देवाः प्राणयन्त स प्रणीतः प्रातायत प्रातायि इति तत् प्रातर् अभवत् समागाद् इती३ं तत् सायम् अभवद् अहर् एव प्राणो रात्रिर् अपानः

स यदि ह वा अपि मृषा वदति सत्यं ह एव अस्य उदितम् भवति य एवम् एतत् सत्यस्य सत्य त्वम् वेद

एतत् ह स्म वै तद् विद्वान् आह हिरण्यदन् वैदो न तस्य ईशे यन् मह्यं न दद्युर् इति प्रहितां वा अहम् अध्यात्मं संयोगं निविष्टं वेद एतत् ह तत्

तत् सत्यं सद् इति प्राणस् ति इति अन्नं यम् इत्य् असाव् आदित्यस् तद् एतत् त्रिवृत् त्रिवृद् इव वै चक्षुः शुक्लं कृष्णं कनीनिका इति
नित्याः पुरस्ताद्धोमाः

अथ आहवनीये आज्य आहुतिम् जुहुयात् त्रातारम् इन्द्रम् इति एतया ऋचा

अथ यस्य हवींषि व्यापद्येरन् का तत्र प्रायश्चित्तिः

आज्यस्य एतानि निरुप्य तेन यजेत

सः अग्नये तन्तुमते अष्टाकपालम् पुरोडाशम् निर्वपेत्

प्रातर्दोहम् चेद् अपहरेयुः सायंदोहम् द्वैधम् कृत्वा तेन यजेत

आज्येन अभिघार्य अप्सु अन्तर् इति सकृत् एव अप्सु हुत्वा अथ आहवनीये आज्य आहुती जुहुयात् असपत्नम् पुरस्तात् इति एताभ्याम् ऋग्भ्याम्

अथ चेद् सर्वाणि एव हवींषि व्यापद्येरन् का तत्र प्रायश्चित्तिः

अथ आहवनीये आज्य आहुतिम् जुहुयात् त्रातारम् इन्द्रम् इति एतया ऋचा

अथ आहवनीये आज्य आहुतिम् जुहुयात् त्रातारम् इन्द्रम् इति एतया ऋचा

अथ यस्य पुरोडाशः क्षामः भवति का तत्र प्रायश्चित्तिः

आज्यस्य एतानि निरुप्य एतया आज्य हविषा इष्ट्या यजेरन्

अथ यस्य सांनाय्यम् व्यापद्येत का तत्र प्रायश्चित्तिः

अथ आहवनीये आज्य आहुतिम् जुहुयात् त्रातारम् इन्द्रम् इति एतया ऋचा

सः अग्नये क्षामवते अष्टाकपालम् पुरोडाशम् निर्वपेत्

नित्याः पुरस्ताद्धोमाः

संस्थित होमेषु पृतना जितम् सहमानम् इति मध्यतस् ओप्य तथा संस्राव भागैः संस्थापयेत् अथ आहवनीये ताभ्याम् ऋग्भ्याम्

तैः यजेत

प्रातर्दोहम् द्वैधम् कृत्वा तेन यजेत

अथ यस्य अग्निहोत्रम् तृतीये नित्य होम काले विच्छिद्येत का तत्र प्रायश्चित्तिः

अथ चेद् सर्वम् एव सांनाय्यम् व्यापद्येत का तत्र प्रायश्चित्तिः

अथ आहवनीये आज्य आहुतिम् जुहुयात् त्रातारम् इन्द्रम् इति एतया ऋचा
प्र अहम् ग्लावम् अध्मासम्

यस्मात् अङ्गात् संसुस्राव यत् बभूव गलन्तशस् गावः वत्सम् इव जानानाः तत् परैतु यथायथम्

प्र इतस् यन्तु अग्रुवः

अमुम् त्वम् तम् इतस् गच्छ यम् अहम् द्वेष्मि पूरुषम्

मा अस्य ग्लौः मा अपचित् भुवत्

तस्य अपि मध्ये आ सीद

निः इतस् यन्तु अग्रुवः अधराचीम् इतस् परस्

नील ग्रीवासु सीदत वातस्य अनु प्रवाम् मशकस्य अनु संविदम्

गुर्विका नाम वै असि

न असृज् अस्ति पतङ्गस्य तर्दस्य मशकाद्याः

निः अहम् ग्लावम् अध्मासम् अधराचीम् इतस् परस्
तदा वटी कार्या सा अञ्जनेन सन्निपातं हन्ति

सप्त अहम् सप्त दिनम् जम्बीर जैः द्रावैर् भाव्यम्
अभयम् वै जनकैः प्राप्तः असि इति ह उवाच याज्ञवल्क्यः

सः ह उवाच यथा वै सम्राज् महन्तम् अध्वानम् एष्यन् रथम् _ नावम् _ समाददीत एवम् एव एताभिः _ समाहित आत्मा असि एवम् वृन्दारकः आढ्यः सन् अधीत वेदः उक्त उपनिषत्कः इतस् विमुच्यमानः क्व गमिष्यसि इति

न रिष्यति

अ सङ्गः न हि सज्यते

तस्य प्राञ्च् दिश् प्राञ्चः प्राणाः दक्षिणा दिश् दक्षिणाः प्राणाः प्रत्यञ्च् दिश् प्रत्यञ्चः प्राणाः उदञ्च् दिश् उदञ्चः प्राणाः ऊर्ध्वा दिश् ऊर्ध्वाः प्राणाः अवाञ्च् दिश् अवाञ्चः प्राणाः सर्वाः दिशः सर्वे प्राणाः

सः एष न इति न इति आत्मा

अ गृह्यः न हि गृह्यते

अथ एनयोः एतत् अन्नम् यः एष अन्तर् हृदये लोहित पिण्डः

तम् वै एतम् इन्धम् सन्तम् इन्द्रः इति आचक्षते परोक्षेण एव

ब्रवीतु भगवान् इति

सः ह उवाच जनकः वैदेहः अभयम् त्वा गच्छतात् याज्ञवल्क्यैः यः नः भगवन् अभयम् वेदयसे नमः ते अस्तु इमे विदेहाः अयम् अहम् अस्मि इति

अथ एतत् वामे अक्षणि पुरुष रूपम् एषा अस्य पत्नी विराज्

जनकः ह वैदेहः कूर्चात् उपावसर्पन् उवाच नमः ते अस्तु याज्ञवल्क्यैः _ माम् शाधि इति

एताभिः वै एतत् आस्रवत् आस्रवति

यथा केशः सहस्रधा भिन्नः एवम् अस्य एताः हिताः नाम नाड्यः अन्तर् हृदये प्रतिष्ठिताः भवन्ति

तस्मात् एष प्रविविक्ताहारतरः इव भवति अस्मात् शारीरात् आत्मनः

न अहम् तत् भगवन् वेद _ गमिष्यामि इति

तयोः एष संस्तावः यः एष अन्तर् हृदये आकाशः

अथ एनयोः एषा सृतिः संचरणा या एषा हृदयात् ऊर्ध्वा नाडी उच्चरति

अथ एनयोः एतत् प्रावरणम् यत् एतत् अन्तर् हृदये जालकम् इव
आदाय अभिमन्त्रयते यज्ञस्य घोषत् असि इति

ग्रन्थिम् करोति पूषा ते ग्रन्थिम् ग्रथ्नातु इति

अथ जघनेन गार्हपत्यम् तिष्ठन् असिदम् वा अश्व पर्शुम् वा आदत्ते देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे अश्विनोः बाहुभ्याम् पूष्णः हस्ताभ्याम् आददे इति

आच्छिनत्ति आच्छेत्ता ते मा रिषम् इति

अथ एनम् ऊर्ध्वम् उन्मार्ष्टि वर्ष वृद्धम् असि इति

अथ ताम् दिशम् एति यत्र बर्हिः वेत्स्यन् मन्यते

तूष्णीम् अतस् ऊर्ध्वम् अयुजः मुष्टीन् लुनोति त्रीन् वा पञ्च वा सप्त वा नव वा एकादश वा यावतः वा अलम् मन्यते

वेदम् करोति वत्सज्ञुम् पशु कामस्य मूत कार्यम् अन्नाद्य कामस्य त्रिवृतम् तेजस्कामस्य ऊर्ध्व अग्रम् स्वर्ग कामस्य

एत्य उत्तरेण गार्हपत्यम् अनधस् सादयति देवंगमम् असि इति

दर्भ स्तम्बम् परिगृह्णाति यावन्तम् अलम् प्रस्तराय मन्यते देवानाम् परिषूतम् असि इति

तत् उपरि इव निदधाति यत्र गुप्तम् मन्यते

अथ त्रिस् अन्वाहितम् शुल्बम् कृत्वा अपसलैः आवेष्टयति अदित्यै रास्ना असि इति

सहस्र वल्शाः वि वयम् रुहेम इति आत्मानम् प्रत्यभिमृशते

सकृत् आच्छिन्नम् पितृभ्यः आच्छिनत्ति

तत् उदीचीन अग्रम् निधाय तस्मिन् प्रस्तरम् अभिसंभरति सु संभृता त्वा संभरामि इति

आच्छेदनानि अभिमृशति देव बर्हिः शत वल्शम् विरोह इति

कृत्वा प्रस्तरम् निदधाति पृथिव्याः संपृचः पाहि इति

सर्वशस् एव एनम् स्तम्बम् लुनोति

गार्हपत्ये प्रतितपति प्रत्युष्टम् रक्षः प्रत्युष्टाः अरातयः इति त्रिस्

संनह्यति इन्द्राण्यै संनहनम् इति

ऐति उरु अन्तरिक्षम् अन्विहि इति

इह बर्हिः आसदे इति वेदिम् प्रत्यवेक्षते

वेदिम् करोति प्राक् उत्तरात् परिग्राहात्

अथ तथा एव त्रिस् अन्वाहितम् शुल्बम् कृत्वा एकविंशति दारुम् इध्मम् संनह्यति यत् कृष्णः रूपम् कृत्वा प्राविशः त्वम् वनस्पतीन् ततस् त्वाम् एकविंशतिधा संभरामि सु संभृतः इति

अथ आहवनीयम् अभिप्रैति प्र इयम् अगात् धिषणा बर्हिः अच्छ मनुना कृता स्वधया वितष्टा ते आवहन्ति कवयः पुरस्तात् देवेभ्यः जुष्टम् इति

स ते मा अस्थात् इति पश्चात् प्राञ्चम् उपगूहति
मृणः असि देव सवितर्

सः अमुम् आमुष्यायणम् अमुष्याः पुत्रम् अह्ने रात्रये बधान

इयम् तम् बभस्तु आहुतिः समिध् देवी सहीयसी

यः अस्मान् द्वेष्टि यम् वयम् द्विष्मः तम् जहि तम् मृण

तस्मै दुराहा

व्यात्ते परमेष्ठिनः ब्रह्मणा आपीपदाम तम्

तस्मै मा मीमृडः

संवत्सरस्य दंष्ट्राभ्याम् हेतिः तम् सम् अधात् अभि

गायत्रेण छन्दसा मृण अमुष्य पशून् द्वि पदः चतुः पदः

राज्ञः वरुणस्य बन्धः असि
कीदृक् प्रचलित विद्युत् लता सहस्र आभः प्रकर्षेण चलत्यश् चलन शीलाः या विद्युतः तासाम् सहस्रस्य इव भा दीप्तिर् यस्य स तथा उक्तः

कृत अष्ट संस्कारस्य पारदस्य संस्कार अन्तर सिद्धाम् परीक्षाम् आह इति इत्यादि

इति पूर्व उक्त प्रकारेण रसराजो दीपितः सन् क्षुध् उत्पीडितः सन् विशुद्धो भवति

यदि ईदृशः भवति रसराजः तदा चार्यः चारण कर्म कार्यम्

किं कृत्वा चार्यः इदम् अग्रे वक्ष्यमाणं किंचित् धातु उपरस महारस रत्न _ द्वितीयं रसराज सम्बन्धिनम् दत्त्वा संयोज्य इति अर्थः
यत् वा पूर्वे मृगाङ्के च क्षय रोग त्वात् पूर्वं दत्तः तस्मात् अयम् मृगाङ्कः

पथ्यं लोकनाथ समम्

पीतम् अस्य तु कणैः मधु प्लुतैः राज दुग्धम् अथ योजयेत् तथा

पादिक टङ्कणम् च जम्बीर नीरे वटकीकृतं तत्

मुद्रां दत्त्वा शोषयित्वा बहुभिः गोमयैः पुटेत् चुल्ल्यां वा अग्निं दापयेत् ततः शीते समाकृष्य गन्ध सूतम् समं गोलकं समं क्षिपेत् पूर्ववत् खल्वे पिष्ट्वा गजपुटे पचेत् स्वाङ्गशीतं गुञ्जा युग्मम् अत्र योजयेत्

भूर्ज पत्त्र वत् तनु सूक्ष्मं यथा स्यात् तथा हेम्नः सुवर्णस्य पत्राणि कारयेत्

उद्धरेत् तम् अथ सम्पुटात् ततस् सिद्धिम् एति कुमुदेश्वरो रसः

अष्टाभिः मरिचैः वा त्रिभिः सर्पिषा घृतेन मधुना वा दोष अपेक्षया देया

भस्मीकृत स्वर्णम् तोलकं मृत पारदम् तोलकं मृत मौक्तिकम् तोलकं काञ्जिकेन निम्बूकेन वा गोलं कृत्वा मूषा अभ्यन्तरे निरुध्य लवणेन पूर्य हण्डिकायां मध्ये स्थापयित्वा वह्निं ज्वालयेत्

तत् च यथा

भस्मीकृत स्वर्ण समम् रसस्य भस्म असुरेण अपि रसेन तुल्यम्

छाग दुग्धम् पिबेत् पथ्यं यथा उक्तम् कुमुदेश्वर एव मृगाङ्कः

स्वच्छ मनाः पुनः शुचिः पवित्रो रोगी अयं मृगाङ्कः श्लेष्म आदीन् हन्यात् मृगाङ्कः चन्द्रः तद् नामा मृत आमय त्वात् रोग नाशकः

काञ्जिकेन परिमर्द्य गोलकं मूषया च परिवेष्ट्य पाचयेत्

रसराजस्य असुर ईशः गंधकः

तथा च

शीते रक्तिका एकाम् मधुना खादेत्

तानि सूतेन शुद्ध पारदेन तुल्यानि खल्वे कृत्वा मर्दयेत्

हेम भस्म रस भस्म मौक्तिकं पारदं कणक गन्धकम् च कुरु सर्व तुल्यकम्
आ त्वा हिरण्मयः कुम्भ आ दध्नः कलशैः अयन् इव

आ त्वा कुमारः तरुणः आ वत्सो जगता सह

यत् अस्य कर्मणो ऽत्यरीरिचम्

स त्वं नो अग्ने

त्वं नो अग्ने

तृणं वसानाः सुमना असि त्वं शं न एधि द्विपदे शं चतुष्पदे

इति त्रिः प्रदक्षिणं परिलिख्य यथार्थम् अवटान् खात्वा अभ्यन्तरम् पांसून् करोति

एवम् अभिमृशति

शालां कारयिष्यन्न् उदगयन आपूर्यमाण पक्षे रोहिण्यां त्रिषु च उत्तरेषु अग्निम् उपसमाधाय व्याहृति पर्यन्तम् कृत्वा जुहोति

इति अभ्रिम् आदाय

मा नः सपत्नः शरणः स्योना देवो देवेभिर् विमिता असि अग्रे

इमं मे वरुण

एवम् एव स्थूणाराजौ उच्छ्रयति

इति च अत्र एके जय अभ्यातानान् राष्ट्रभृत इति उपजुह्वति यथा पुरस्तात्

अथ अस्मभ्यम् सह वीराम् रयिं दाः

इति संमितौ अभिमृशति

इह एव ध्रुवां निमिनोमि शालां क्षेमे तिष्ठति घृतम् उक्षमाणा

ब्राह्मणान् अन्नेन परिविष्य पुण्य अहम् स्वस्त्ययनम् ऋद्धिम् इति वाचयित्वा अहतम् वासः परिधाय अपः उपस्पृश्य

इति दक्षिणां द्वार स्थूणाम् उच्छ्रयति

ऋतेन स्थूणौ अधिरोह वंश ऊर्ध्वः विराजन् अपसेध शत्रून्

प्रजापते

तत् त्वा यामि

तां त्वा शाले सु वीराः सर्व वीराः अरिष्ट वीराः अनुसंचरेम

इति छन्नाम् अभिमृशति

इति पृष्ठवंशम् आरोपयते
अदः पिबतु सोम्यं मध्व् आयुर् दधद् यज्ञपताव् अ विहृतम् स्वाहा इति पूर्वाम्

सर्वत्र अ स्व स्तोत्रीयम् न स्तोभेद् इति स्थविरो गौतमः

रेवतीषु वारवन्तीयम् इति षष्ठे पृष्ठ आदेशम् गौतमः

स्तुत्वा वरं चोदयेत्

यावन्ति पृष्ठ स्थानानि स्युः सर्वाण्य् एव प्रसंचक्षीत

बृहता रथन्तरेण वा स्तोष्यमाणः प्राक् स्तोमयोगाद् दश व्याहृतीर् मनसा ध्यायेद् ऐरम् इति

महाव्रतम् इति व्रते

इमं यज्ञम् इत्य् उत्तरां होतृक पृष्ठेभ्यः इति

द्वैधं जुहुयाद् इति धानंजय्यः

पिबतु दधद् इति च यथार्थम् ऊहेत्

स्तोभा एव अन्वीयुः इति धानंजय्यः

स्वाहाकारेण उत्तराम्

रथन्तरे प्रस्तूयमाने सर्वत्र संमीलेत्

तत् सर्वत्र प्रतिवीक्षेत

रेवत्यश् च वारवन्तीयं च इति धानंजय्यः

तस्य अ पृष्ठस्य सतो निवर्तेरन् धर्माः सह स्तोभैर् इति गौतमः

पूर्वं नाराशंसं भक्षयित्वा आहवनीये प्रस्तोता पृष्ठ होमम् जुहुयाद् यत् पृष्ठं स्यात् तद् आदिश्य अदः पिबतु सोम्यं मध्व् आयुर् दधद् यज्ञपताव् अ विहृतम् इमं यज्ञम् अभिसंवसाना होत्रास् तृप्यन्तु सुमनस्यमानाः स्वाहा इति पूर्वाम्

अग्निष्टोम साम संधि साम्नोः एव अ पृष्ठम् स्तोभेद् इति शाण्डिल्यः

इतरद् धानंजय्यः

एकैकं मनसा अक्षरम् स्तोभैर् वाचा युगपत् संयुञ्ज्याद् भकार आदिभिः अकार अन्तैः अ क्रान्तैः प्रथम स्वरैः उत्तमो द्वितीय स्वरः प्राक् प्रतिहाराच् चतुर् अक्षरम् शिष्ट्वा

रथन्तर एव ऋचम् यस् ते गोष्व् इति
तस्य आलस्य धुरीणस्य सुखं न अन्यस्य कस्यचित्

तथा अपि न तव स्वास्थ्यं सर्व विस्मरणात् ऋते

हातुम् इच्छति संसारं रागी दुःख जिहासया

विरक्तो विषय द्वेष्टा रागी विषय लोलुपः

अष्टावक्र उवाच

न च ज्ञानी न वा योगी केवलं दुःख भाज् असौ

ग्रह मोक्ष विहीनः तु न विरक्तो न रागवान्

हरो यद्य् उपदेष्टा ते हरिः कमल जः ऽपि वा

निर्द्वन्द्वो बाल वत् धीमान् एवम् एव व्यवस्थितः

प्रवृत्तौ जायते रागो निर्वृत्तौ द्वेष एव हि

चित्तं निरस्त सर्व आशम् अत्यर्थं रोचयिष्यति

वीत रागः हि निर्दुःखस् तस्मिन्न् अपि न खिद्यति

अनेन एव उपदेशेन धन्यः प्राप्नोति निर्वृतिम्

आयासात् सकलो दुःखी न एनम् जानाति कश्चन

स्पृहा जीवति यावद् वै निर्विचार दशा आस्पदम्

आचक्ष्व शृणु वा तात नाना शास्त्राणि अनेकशस्

भोगं कर्म समाधिं वा कुरु विज्ञ तथा अपि ते

यस्य अभिमानः मोक्षे ऽपि देहे ऽपि ममता तथा

धर्म अर्थ काम मोक्षेषु निरपेक्षं तदा भवेत्

तथा अपि न तव स्वास्थ्यं सर्व विस्मरणात् ऋते

इदं कृतम् इदं न इति द्वन्द्वैर् मुक्तं यदा मनः
अथा अस्मभ्यम् सह वीरम् रयिम् दाः

ताम् त्वा शाले सर्व वीराः सु वीराः अरिष्ट वीराः उप सम् चरेम

उक्षन्तु उद्ना मरुतः घृतेन

भगः नः राजा नि कृषिम् तनोतु

धरुणी असि शाले बृहत् छन्दाः पूति धान्या

ऋतेन स्थूणाम् अधि रोह वंश उग्रः विराजन्न् अप वृङ्क्ष्व शत्रून्

इह एव ध्रुवा प्रति तिष्ठ शाले अश्वावती गोमती सूनृतावती

क्षेमे तिष्ठाति घृतम् उक्षमाणा

गृहान् उप प्र सीदाम्य् अमृतेन सह अग्निना

आ त्वा वत्सः गमेत् आ कुमारः आ धेनवः सायम् आस्पन्दमानाः

पूर्णं नारि प्र भर कुम्भम् एतं घृतस्य धाराम् अमृतेन संभृताम्

इमां पातॄन् अमृतेन सम् अङ्ग्धि इष्टापूर्तम् अभि रक्षात्य् एनाम्

ऊर्जस्वती घृतवती पयस्वती उद् श्रयस्व महते सौभगाय

इह एव ध्रुवाम् नि मिनोमि शालाम्

मा ते रिषन्न् उपसत्तारो गृहाणां शाले शतं जीवेम शरदः सर्व वीराः

आ इमाम् परिस्रुतः कुम्भ आ दध्नः कलशैर् अगुः

इमा आपः प्र भराम्य् अयक्ष्मा यक्ष्म नाशनीः

तृणम् वसाना सुमनाः असः त्वम्

इमाम् शालाम् सविता वायुः इन्द्रः बृहस्पतिः नि मिनोतु प्रजानन्
महत् हविः

अविन्दन् शक्रम् रजसि प्रविष्टम्

सध्रीचीनम् वः मनः अस्तु उग्रम्

चित्तम् च एतत् आकूतिः च येन देवाः विषेहिरे

महत् सत्यम्

सध्रीचीनम् वः मनः अस्तु उग्रम्

इन्द्रः देवानाम् हृदयम् वः अस्तु

अहम् देवीम् अनुमतिम् प्र वेद

तस्य उशना क्रतुभिः संविदानः चित्तम् विवेद मनसि प्रविष्टम्

त्वष्टा वायुः कश्यपः इन्द्रम् अग्निः मनसा अनु आयन् हविषः पदेन
प्राणो भ्राता

प्राण आचार्यः

अति वादी अस्मि इति ब्रूयात्

स यदि पितरं वा मातरं वा भ्रातरं वा स्वसारं वा आचार्यम् वा ब्राह्मणं वा किंचिद् भृशम् इव प्रत्याह

न अपह्नुवीत

प्राणो वा अव आशाया भूयान्

पितृ हा वै त्वम् असि मातृ हा वै त्वम् असि भ्रातृ हा वै त्वम् असि स्वसृ हा वै त्वम् अस्य् आचार्य हा वै त्वम् असि ब्राह्मण हा वै त्वम् असि इति

प्राणो ह पिता

प्राणो माता

प्राणः प्राणेन याति

न एव एनम् ब्रूयुः पितृ हा असि इति न मातृ हा असि इति न भ्रातृ हा असि इति न स्वसृ हा असि इति न आचार्य हा असि इति न ब्राह्मण हा असि इति

प्राणः प्राणं ददाति

धिक् त्वा अस्तु इत्य् एव एनम् आहुः

तं चेद् ब्रूयुर् अति वादी असि इति

अथ यद्य् अप्य् एनान् उत्क्रान्त प्राणान् शूलेन समासं व्यतिसंदहेत्

प्राणो ब्राह्मणः

स वा एष एवं पश्यन्न् एवं मन्वान एवं विजानन्न् अति वादी भवति
स्थापयेत् रवि तापे तु निर्मुखो ग्रसते क्षणात्

दापयेत् मृद् मये भाण्डे रसेन संयुतम्

वारिणि अष्टगुणे साध्यं ग्राह्यं पाद अवशेषितम्

मूलं तु शरपुङ्खाया गव्य क्षीरेण घर्षयेत्

षोडश अंशेन दातव्यं दोलायन्त्रे चरेत् रसः

पुनर् अभ्रकम् यवचिञ्चिका अम्बु पुटितम् कार्यं यवचिञ्चिका प्रतीता यवचिञ्चिका इति लोके तस्या अम्बु द्रवः तेन पुटितम् आतप योगेन भावितम्

विधान अन्तरम् आह यव इत्यादि

अन्यत् च

अत्र विशेषः

पुनर् तद् मूल शतावरी गद आकुलितम् कार्यं तस्या यवचिञ्चिकाया मूलं तद् मूलम् शतावरी शतपाद् गदः कुष्ठः एतैर् आकुलं व्याप्तं परिप्लुतम्

इति

कल्केन मेलयेत् सूतं गगनं तद् अधस् ऊर्ध्व गम्

तेन अभ्रकम् तु संयोज्य भूयो भूयः पटे दहेत्

पुनर् घनरव शिग्रु पुनर्नवा रस भावितम् कार्यं घनरवस् तण्डुलीयकः शिग्रु सौभाञ्जनं सुहिजना इति लोके पुनर्नवा वर्षाभूः प्रतीता एतेषां रसेन भावितं परिप्लुतम् आतप योगेन शोष्यम् इति अर्थः

प्लावितव्यं प्रयत्नेन गन्धक अभ्रक चूर्णकम्

निर्मुखेन भावना शब्देन शत वारम् ज्ञातव्यं ग्रन्थ अन्तर साम्यात्

सोमवल्ली रसे पिष्ट्वा दापयेत् च पुट त्रयम्

शुष्क द्रव्यम् उपादाय स्वरसानाम् असंभवे

नाग मुण्डी रस आक्षिप्तम् रस लुङ्ग अम्ल भावितम्

इति

मुण्डी निर्यासके नागं बहुशस् तु निषेचयेत्

मर्दनात् जायते पिष्टी न अत्र कार्या विचारणा

यदा स रस औषध अभावः तदा अयम् विधिः यथा

जायते पिष्टिका शीघ्रं न अत्र कार्या विचारणा

इति निर्मुख चारणम्

एवंविधम् अभ्रं रसश् चरति

चित्रक आर्द्रक मूलानाम् एकैकेन तु सप्तधा

सोमवल्ली रसेण एव सप्त वारान् च भावयेत्
अ रिष्टः अस्य वस्ता प्र इन्द्र वास

मनायै तन्तुं प्रथमं पश्य इद् अन्या अतन्वत

वासः कर्त्रे दद्यात्

पतन्तु पत्वरीर् इव उर्वरीः साधुना पथा

अथ उ ह उर्वरीः यूयं प्रातर् वोढवे धावत

प्र स्तोमम् उर्वरीणां शशयानाम् अस्ताविषम्

तन् नारीः प्रब्रवीमि वः साध्वीर् वः सन्तु उर्वरीः

अपाच्यौ ते तोतुद्येते तोदेन अश्वतरौ इव

साधुर् वस् तन्तुर् भवतु साधुर् एतु रथो वृतः

अथ यत्र एतत् सृजन्त्योर् वा कृतन्त्योर् वा नाना तन्तू संसृजतो मनायै तन्तुं प्रथमम् इत्य् एतेन सूक्तेन जुहुयात्

नारी पञ्च मयूखम् सूत्रवत् कृणुते वसु
सत्यम् अहं गभीरः काव्येन सत्यं जातेन अस्मि जातवेदाः

केन नु त्वम् अथर्वन् काव्येन केन जातेन असि जातवेदाः

न कामेन पुनर्मघो भवामि सं चक्षे कं पृश्निम् एताम् उपाजे

एकं रजस एना परो अन्यद् अस्त्य् एना पर एकेन दुर्णशं चिद् अर्वाक्

किं रजस एना परो अन्यद् अस्त्य् एना किं परेण अवरम् अमुर

त्वं ह्य् अङ्ग वरुण ब्रवीषि पुनर्मघेष्व् अवद्यानि भूरि

देहि नु मे यन् मे अ दत्तः असि युज्यो मे सप्त पदः सखा असि

समा नौ बन्धुर् वरुण समा जा वेद अहम् तद् यन् नाव् एषा समा जा

पृश्निं वरुण दक्षिणां ददावान् पुनर्मघ त्वं मनसा अचिकित्सीः

कथं महे असुराय अब्रवीः इह कथं पित्रे हरये त्वेष नृम्णः

तस्मा उ राधः कृणुहि सु प्रशस्तम् सखा नो असि परमं च बन्धुः

तत् ते विद्वान् वरुण प्र ब्रवीम्य् अधोवचसः पणयो भवन्तु नीचैर् दासा उप सर्पन्तु भूमिम्

न मे दासो न आर्यः महित्वा व्रतं मीमाय यद् अहं धरिष्ये

मा मा वोचन्न् अराधसं जनासः पुनस् ते पृश्निं जरितर् ददामि

न त्वद् अन्यः कवितरो न मेधया धीरतरो वरुण स्वधावन्
तं मार्जयित्वा यद्विधा इतरे चमसास् तद्विधं कुर्युः

तान् सर्व हुतः हुत्वा अभ्युत्पूर्य अनुवषट्कारे जुहुयात्

तम् अध्वर्युः प्रत्याकीर्य यन्न् आदाय इयात्

सा एव तत्र प्रायश्चित्तिः

अथ ब्रूयान् मा अनुवषट्कारः इति

राजा ह एतत् ऋचा मिथुनीभवति

यद्य् उ मार्ज्यः स्याद् य एव एनम् सम्प्रति धिष्ण्यः स्यात् तं प्रति सदसो वियुत्य प्रयच्छेत्

यदि चमसम् अभ्युपाकुर्युस् तम् उत्तर वर्गेण अभिप्रावृत्य आसीत

यदि राजानम् अववर्षेद् इन्दुर् इन्दुम् अवागात् तस्य त इन्दव् इन्द्रियावतो मधुमतो विचक्षणस्य उपहूतस्य उपहूतः भक्षयामि वाग् जुषाणा सोमस्य तृप्यत्व् इति

सा एव तत्र प्रायश्चित्तिः

तद् आहुः कृत्स्नं वा एतद् अमृतम् अन्नाद्यम् इमं लोकम् आगच्छति यद् आपः

कृत्स्नं वाव इदम् अमृतम् अन्नाद्यम् इमं लोकम् आगाद् इत्य् एव मन्यमानो भक्षयेत्
सु वृत्तः सु ज्ञः संज्ञान दर्शकः

तत् हैमं ताप्य सत्त्वम् शुल्बे ताम्रे मिलति सति सत्त्वं जीर्यति जारण त्वम् आप्नोति रसे इति शेषः

ताप्य सत्त्व अधिकारम् आह जीर्यति इत्यादि

आदौ हैम प्रशंसाम् आह स्वीकृत्य इत्यादि

तस्मिन् सत्वे शुल्बे मिलति सति किट्ट ताम् याति लोह मल सदृशम् स्यात्

हैमं स्वर्णमाक्षिक सत्त्वम् संमिलिति किम् कृत्वा सर्व लोह गुणान् सर्व लोहेषु समस्त धातुषु संमिलिता मिश्रिताः ये गुणास् तान् गृहीत्वा तथा रसे प्रविशति यथा गङ्गा सर्वा नद्यः सरितः स्वीकृत्य अङ्गीकृत्य जलधौ समुद्रे प्रविशति
कर्मान्त क्षेत्र वशेन कुटुम्बिनां सीमानं स्थापयेत्

यथोद्देशं वास्तु देवताः स्थापयेत्

ततः परं नगर धान्य व्यावहारिक कार्मान्तिक बल अध्यक्षाः पक्व अन्न सुरा मांस पण्याः रूपाजीवाः तालावचराः वैश्याः च दक्षिणां दिशम् अधिवसेयुः

क्षिपेत् जनपदे च एतान् सर्वान् वा दापयेत् करान्

ब्राह्म ऐन्द्र याम्य सैनापत्यानि द्वाराणि

बहिः परिखाया धनुस् शत अपकृष्टाः चैत्य पुण्य स्थान वन सेतु बन्धाः कार्याः यथादिशं च दिश् देवताः

ततः परं नगर राज देवता लोह मणि कारवः ब्राह्मणाः च उत्तराम् दिशम् अधिवसेयुः

न च बाहिरिकान् कुर्यात् पुरे राष्ट्र उपघातकान्

राजमार्ग द्रोण मुख स्थानीय राष्ट्र विवीत पथाः च अष्ट दण्डाः

ततः परं गन्ध माल्य रस पण्याः प्रसाधन कारवः क्षत्रियाः च पूर्वां दिशम् अधिवसेयुः

तस्य पूर्वोत्तरं भागम् आचार्य पुरोहित इज्या तोय स्थानम् मन्त्रिणः च आवसेयुः पूर्वदक्षिणं भागम् महानसं हस्ति शाला कोष्ठागारं च

नवेन अनवम् शोधयेत्

ततः परम् ऊर्णा सूत्र वेणु चर्म वर्म शस्त्र आवरण कारवः शूद्राः च पश्चिमां दिशम् अधिवसेयुः

वास्तु हृदयात् उत्तरे नव भागे यथा उक्त विधानम् अन्तःपुरं प्राच् मुखम् उदक् मुखम् वा कारयेत्

एतेन अन्तपाल दुर्ग संस्काराः व्याख्याताः

प्रवीरे वास्तुनि राज निवेशः चातुर्वर्ण्य समाजीवे

दक्षिण पूर्वम् भागं भाण्डागारम् अक्षपटलं कर्म निषद्याः च दक्षिण पश्चिमम् भागं कुप्य गृहम् आयुध आगारम् च

अ पराजित अ प्रतिहत जयन्त वैजयन्त कोष्ठान् शिव वैश्रवण अश्वि श्री मदिरा गृहानि च पुर मध्ये कारयेत्

त्रयः प्राचीना राजमार्गाः त्रयः उदीचीना इति वास्तु विभागः

अनेक मुख्यम् हि परस्पर भयात् पर उपजापम् न उपैति

सर्व स्नेह धान्य क्षार लवण गन्ध भैषज्य शुष्क शाक यवस वल्लूर तृण काष्ठ लोह चर्म अङ्गार स्नायु विष विषाण वेणु वल्कल सार दारु प्रहरण आवरण अश्म निचयान् अनेक वर्ष उपभोग सहान् कारयेत्

उत्तर पश्चिमम् भागं पण्य भैषज्य गृहम् उत्तर पूर्वम् भागं कोशो गो अश्वम् च

तेषु पुष्प फल वाटान् धान्य पण्य निचयान् च अनुज्ञाताः कुर्युः

हस्ति अश्व रथ पादातम् अनेक मुख्यम् अवस्थापयेत्

चतुर् दण्डः सेतु वन पथः द्वि दण्डः हस्ति क्षेत्र पथः पञ्च अरत्नयः रथ पथः चत्वारः पशु पथः द्वौ क्षुद्र पशु मनुष्य पथः

स द्वादश द्वारः युक्त उदक भ्रमत् छन्न पथः

पश्चिम दक्षिणम् भागं खर उष्ट्र गुप्ति स्थानम् कर्म गृहम् च पश्चिम उत्तरम् भागं यान रथ शालाः
प्रस्यन्दिनि

विप्रोष्य च अन्योन्येन सह

अभ्र दर्शने च अपर्तौ

वाण भेरी मृदङ्ग गर्त आर्त शब्देषु

श्राद्धिनाम् आकालिकम्

विषय स्थे च राज्ञि प्रेते

भीतो यान स्थः शयानः प्रौढ पादः

ऋग्यजुषं च साम शब्दः यावत्

तिस्रो ऽष्टकास् त्रि रात्रम्

अर्धपञ्चमान् मासान् पञ्च दक्षिणायनं वा

अभितो वार्षिकम्

प्राधीतस्य च निशायां चतुर् मुहूर्तम्

श्रावण आदि वार्षिकं प्रोष्ठपदीं वा उपाकृत्य अधीयीत छन्दांसि

श्व शृगाल गर्दभ संह्रादे

कर्ण श्राविणि नक्तम्

स्तनयित्नु वर्ष विद्युतः च प्रादुष्कृत अग्निषु

एके वलीक संतानाम्

अमावास्यायां च

ऊर्ध्वं भोजनाद् उत्सवे

वर्षति च

अहर् ऋतौ

उल्का विद्युत् समा इति एकेषाम्

द्वि अहम् वा

न अधीयीत वायौ दिवा पांसु हरे

मानसम् अपि अशुचिः

संकुल उपाहित वेद समाप्ति छर्दि श्राद्ध मनुष्य यज्ञ भोजनेषु अहोरात्रम्

आचार्य परिवेषणे

अकृत अन्न श्राद्धिक संयोगे ऽपि

अपि प्रदोषे

सर्वे वर्षा विद्युत् स्तनयित्नु संनिपाते

पूति गन्ध अन्तर् शव दिवाकीर्त्य शूद्र संनिधाने

आकालिका निर्घात भूमि कम्प राहु दर्शन उल्काः

श्मशान ग्राम अन्त महापथ आशौचेषु

मूत्रित उच्चारिते

ज्योतिषोश् च

अहश् चेत् स ज्योतिः