tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
भञ्जन्ती च अङ्गुलीः क्रोधाद् वदत्य् आरक्त लोचना

ततो भ्या अवनमितम् मुखम् उन्नम्य गोमुखः

जीव लोक सुखानि एष तस्माद् अनुभवत्व् इति

धूर्तेन अनेन चातुर्याद् गोमयं पायसीकृतम्

ततो हरिशिखेन उक्तम् क्व असौ संप्रति गोमुखः

एषा नः स्वामिनी देवी वामतो मुद्रिकालता

पक्षपातान् नरेन्द्रेण दृष्टा मदनमञ्जुका

अयि चन्द्र मुखम् मा स्म गोमुखं पुरुषं वद

वर्धमान रत्याः एवम् अतियातेषु केषुचित्

नित्य उत्क्षपितम् अक्षीबं त्यक्त्वा स्थास्याम्य् अवेदनः

सहजैर् इव वैवर्ण्य विवाद स्वेद वेपनैः

ततः प्रविश्य दयिता माम् अर्ध अक्षिणा निरैक्षत

कथं कष्टतमे बालो व्यसनानां चतुष्टये

भक्ति आराधित भर्तारः सेवका हन्त दुःस्थिताः

तया उक्तम् कुम्भकाराणां कोटिर् वसति वः पुरे

यद् प्रधान स्त्रियः तत्र राज पुत्रः प्रवर्त्यते

अद्य अष्टासु प्रयातेषु मुहूर्तेषु प्रवक्ष्यति

तपन्तको ऽपि बाल त्वात् मूढः शून्य मुखः यतः

अप्रसङ्गे ऽपि भवता कार्या विज्ञापिना मयि

दिनेषु मम सम्प्राप्तः इदम् अब्रवीत्

गोमुख आनीतया सार्धम् आसित्वा कान्तया सह

युष्माभिर् अपि कर्तव्यं यत् तद् आज्ञाप्यताम् इति

यद् एतद् घुष्यते लोके तद् एतत् तथ्य ताम् गतम्

मरुभूतिक एव अत्र योग्य इति अयम् उक्तवान्

गोमुख अभिमुखः यावत् स अवधानम् शृणोम्य् अहम्

रङ्ग शेषः तु निश्चेष्टः सुषुप्त अवस्थाम् गतः

ततो ऽहम् अन् अपेक्ष्य एव तद् कृत अनुकृत क्रमम्

यौगंधरायण सुतः प्रियं मित्रं प्रियस्य वः

संप्रस्थाप्य मनः पूर्वं नृप आस्थानम् अगाम् अहम्

वयम् एव विषं पूर्वं पिबामः कल्प्यताम् इति

न ह्य् आरभ्य महा कार्याः प्रमाद्यन्ति स चेतसः

उत्कण्ठा आदर्शम् इच्छन्ती कस्य अपि चिर काङ्क्षितम्

अपराधो ऽयम् एतावत् सर्पः प्राण हरः कृतः

कुत एव पराजेतुम् अबला बालिका प्रिया

शालीनेन मया अपि उक्तं मोदको दीयताम् इति

आह प्रकृष्ट _ प्रफुल्ल नयन उत्पला

प्रेरितः त्वाम् अहं द्रष्टुं येन लक्ष्मीम् इव अलसः

सेवकः स्वामिनं कोपयेद् इति

अनालापेन यच् च असि क्षणम् आयासितो मया

प्रतिष्ठे स सुहृद् प्रातः पृष्ठतो जन संहत्याः

अथ बुद्ध्वा अनुकूलम् माम् इयम् अन्वर्थ वेदिनम्

सो ऽब्रवीन् नृत्य गीत आदि कला शास्त्र विशारदः

इयम् आयाति ते पश्चाद् यातु तावद् भवान् इति

एवं माला फल आदीनि निःसाराणि तपन्तकः

अथ प्रविश्य संभ्रान्ता प्रतीहारी न्यवेदयत्

तत्र एका दारिका अवोचत् दारिकाः पश्यत अद्भुतम्

राज पादैः अहं पृष्टस् तात किं क्रियताम् इति

कृतं तथा एव च मया वन्दितेन च वन्दिता

कथं निष्कारणो नाम किम् इदं लघु कारणम्

संदेश श्रवणात् तेन संमानयत माम् इति

तेन उक्तम् अपरः कश्चित् प्रत्यय अर्थम् विसर्ज्यताम्

विरतायां ततस् तस्यां पुराण अर्क रुचौ इव

वत्स राज कुलात् तेन मुहूर्तं स्थीयताम् इति

न सुयामुनदन्तायाः शक्यः कर्तुं पराभवः

भवान् पश्यतु वा मा वा त्वद् विधेयः युवा जनः

तेन उक्तम् केन वा आनीता मुद्रा वा मृत्तिका मया

विष पान कृत उत्साहा हातुम् इच्छत्य् असून् इति

स यानः गोमुखः प्राह लघु श्रावय माम् इति

तत्र एव विद्याम पास्यामस् त्यज्यतां त्वरा

दीर्घ जीवित नामानम् अध्यायं चिर विस्मृतम्

तेन ब्रवीमि सेवा अपि याति यद्य् अपराध ताम्

दैन्य वेपथु वैवर्ण्य विषादैः सहजैर् इव

रङ्ग अङ्गणम् अथ आलोक्य कुशल प्रेक्षक आकुलम्

दिवसं गमयामि स्म तं त्रियामा मुख उत्सुकः

विक्रम एक रस त्वात् च समर्थो मरुभूतिकः

ताभ्याम् आगत्य पृष्टश् च का पूर्वं नृत्यताम् इति

जीव लोकम् इव ज्योत्स्ना प्रिया रङ्गम् अरञ्जयत्

विज्ञापयतु तेन अस्य दत्तः पूर्वम् अयं वरः

तेन उक्तम् आवयोस् तावद् वेश मध्येन गच्छतोः

प्रातः प्रवहणेन एव प्रियाम् आदाय गोमुखः

एवम् अङ्गुलि भङ्गेन विचार्य अलीक पण्डितः

मन्ये निष्कारणं कोपं देव्याः को नाम मादृशः

तच् च क्रीडा गृहम् प्राप्य कल्पितं यमुना तटे
तम् एव पश्यत अनेन वाचालेन गुणीकृतम्

इति इमाम् अनुकूलाभिर् वाग्भिर् आश्वास्य गोमुखः

काशि राजस्य या कन्या वृता तुभ्यं पुरोधसा

इति स शरीरया क्षणम् इव क्षणदाः क्षपयन् सह विशरीरया दयितया विरसान् दिवसान्

संदेहश् चेद् इयं मुद्रा तदीया दृश्यताम् इति

पङ्क आविल जलाम् पश्येत् तथा अध्यासम् अहं प्रियाम्

तत् तद् एव अनुकुर्याः त्वं दक्षो हि लभते श्रियम्

न हि वत्स ईश्वर आसन्नाः श्रूयन्ते स्त्री सुहृद् द्रुहः

न च इयम् शक्यते जेतुम् अलं वः शङ्कया यतः

स कालस् तावद् आयातु स्वामिनी यद् विशङ्किता

तत् क्षमस्व न हि बाधन्ते त्वादृशाम् इति

आयात्य् अभिमुखी या एव सा एव याति पराङ्मुखी

तत्र पुष्पक संस्थान मञ्च स्थानम् महीपतिम्

ईषत् विहसित ज्योत्स्ना सलिल स्नपित अधरा

मया उक्तम् अहम् अप्य् अङ्गं त्वद् वियोग रुजा आतुरम्

त्वया नर्तयता कान्ता किम् इयं सुखम् आसिता

ततो विसर्जित आस्थानम् नमस्कृत्य महीपतिम्

याचते स्म प्रहीण त्वात् गत्वा गत्वा महीपतिम्

अपाय शतम् आलोक्य कदाचिज् जालम् आलिखेत्

अथवा अलम् प्रलापेन महीपालं तपन्तकः

प्रदोष एव क्षणदा क्षीणा क्षण वत् आवयोः

यो हि मूलम् अनर्थस्य स तावत् पाय्यताम् इति

कदाचिद् इतरां न एव पश्येद् वृत्त कुतूहलः

इति तस्मिन् नते मह्यं गोमुखेन निवेदितम्

मनस् नेत्र अङ्ग संचारैः अनाहार्यैर् अचिन्तयम्

सिद्धिं यास्यति च अवश्यम् मा स्म शङ्कां करोद् इति

उक्तवान् पश्यता अनर्थम् दोषो भूतो गुणो ऽपि नः

अर्यपुत्रे तु विमुखे युष्माभिः सा पराजिता

न स्प्रष्टव्यो न संभाष्यो गोमुखः पापवान् इति

सो ऽब्रवीत् सो ऽयम् आयातो वादः संप्रति सत्य ताम्

प्राप्तं हरिशिखो ऽपृच्छत् किं वृत्तं भवतोर् इति

यस् त्वया घटितो ऽनर्थः स्वामिनो जीवितः सुखम्

निशायां यात कल्पायाम् अपश्यं रुदतीम् इमाम्

क्रीडता अस्मद्विधैः एष विलक्षः क्रियताम् इति

अथवा तद् गतं नाम स्वामी किं करणं त्वया

ततः सम्भाष्य सुहृदाव् अवोचन् मरुभूतिकः

प्रस्थितायां ततो देव्याम् आह मां पद्मदेविका

कृत अनुकरणैः साक्षाद् भरतेन अपि नृत्यता

स्वम् आवासं व्रजामि स्म कान्ता चिन्ता पुरःसरः

तेन उक्तम् युद्ध वेलायाम् दम्यन्ते तुरगा इति

राजन्न् उपान्त नेपथ्ये भृत्ये वः समुपागते

नृत्य आचार्यौ नमस्कृत्य महीपालम् अवोचताम्

अयं हरिशिखस् तावन् नीत्या वक्र गतिः कृतः

मया उक्तम् गोमुखस् तावद् एकाकी प्रविशत्व् इति

न उर्वशीम् अपि पश्येत् सः कुतो मदनमञ्जुकाम्

अथ सा अत्र परावृत्य प्रसाद विशद आनना

न नागरक ताम् प्राप्तुम् उपदेशेन शक्यते

स सुयामुनदन्ता इति तद् उपाध्यायम् आदिशत्

इतरा यदि नृत्यन्ती तेन दृष्टा भवेत् तदा

ततस् तौ सहितौ यातौ चिरात् तु मरुभूतिकम्

ज्वरिष्यामि इति संचिन्त्य मण्डं पिबति मुण्डितः

दिन रजनी विहार विपरीतम् अहम् चरितै रथचरण आह्वयस्य चरितानि विडम्बितवान्

यत् संदिशति नः स्वामी युष्मभ्यं तन् निशाम्यताम्

सा इयम् उत्प्रेक्ष्य तद् दुःखं दारुणं मरणाद् अपि

यदि प्राक् स्वामिनी नृत्येत् तया राजा सु तोषितः

तारयिष्यामि यमुनाम् अहं यात्रा गतम् जनम्

कक्ष्या द्वारैः प्रविष्टौ स्वः स्थानम् अर्य सुत आस्थितम्

गत्वा राज कुलम् तस्माद् आगत्य इदम् अभाषत

ततो हरिशिखेन उक्तः क्रुद्धेन मरुभूतिकः

राजहंसः पिपासा अन्धः प्राप्तः पङ्कजिनीं यथा

अथ देवी नमस्कृत्य प्रीता विज्ञापिता मया

अथवा स अपराधः ऽपि दूतः संमानम् अर्हति

तेन उक्तम् किम् इह आख्येयम् तरुणो ननु दारकः

विहन्याद् अपि नः कार्यं तस्माद् एष न युज्यते

मया उपायः प्रयुक्तो ऽसौ कथम् इत्य् अवधीयताम्

मातुर् एव अनयत् मूलं प्राविशाम ततः पुरीम्

तेन एव सहिता यूयं गन्तारः शनकैर् इति

स्वामिना प्रेषितः प्रीत्या दृश्यतां मरुभूतिकः

तेन गोमुखम् आह्वातुं प्रहिता आगत्य दारिका

स्वामिन्या सह संयोगः सो ऽयम् एवं विजृम्भते
स्त्री पुंस ताम् आगतयोर् अन् अभिप्रेत निद्रयोः

तस्माद् एवंविधे कार्ये नियोगं न अयम् अर्हति

श्रद्धास्यति न मे वाक्यं विप्रलब्धा हि सा मया

कोटिः किम् इति न आनीताः न हि ते क्षीण मृत्तिकाः

संक्षेपतस् तु वक्ष्यामि यद् यद् देवी करिष्यति

मया कलिङ्गसेनायै तया गत्वा रुमण्वते

अब्रवीद् गोमुखो वक्ति किं मया अतस् प्रयोजनम्

देव्या सह प्रविश्य अन्तर् मुहूर्ताद् इव सा ततः

ततः सा गोमुखेन उक्ता द्रष्टुम् इच्छति वः प्रियः

मया उक्तम् गोमुखो गत्वा युष्मान् विज्ञापयिष्यति

कीर्ति कान्त्योः इयं मध्ये या लक्ष्मीर् इव राजते

दृष्टा केन शरद् ज्योत्स्ना खद्योत प्रभया जिता

अभ्यस्त साहसः तस्माद् एष प्रस्थाप्यताम् इति

मौहूर्त अनुमतः राजा रात्रेः शान्ति पुरःसरम्

गणिका शब्द दोषः तु न एनाम् अद्य अपि मुञ्चति

इयं हि मोक्ष विद्या इव प्रयोग आवृत्ति साधना

सुखं इत्य् उक्त्वा यथास्वं स सुहृद् गतः

रङ्गाद् दृष्टा च निर्यान्ती बाध्यमाना इव सा मया

गोमुखं च अब्रवम् कस्मान् माम् इदानीम् उपेक्षसे

अशरीरस्य कस्य अपि गतो भूतस्य वश्य ताम्

वन्दमानो यदा कोपात् स्वामिन्या न अभिनन्दितः
उभये राध्नुवन्ति य एवं विद्वांसो यजन्ते च याजयन्ति च

प्रजापति यज्ञः वा एष यद् द्वादश अहः प्रजापतिर् वा एतेन अग्रे ऽयजत द्वादश अहेन सो ऽब्रवीद् ऋतून् च मासान् च याजयत मा द्वादश अहेन इति तं दीक्षयित्वा अन् अपक्रमम् गमयित्वा अब्रुवन् देहि नु नो ऽथ त्वा याजयिष्याम इति तेभ्य इषम् ऊर्जम् प्रायच्छत् सा एषा ऊर्ज् ऋतुषु च मासेषु च निहिता ददतं वै ते तम् अयाजयंस् तस्माद् ददद् याज्यः प्रतिगृह्णन्तो वै ते तम् अयाजयंस् तस्मात् प्रतिगृह्णता याज्यम्

ज्येष्ठ यज्ञः वा एष यद् द्वादश अहः स वै देवानां ज्येष्ठो य एतेन अग्रे ऽयजत श्रेष्ठ यज्ञः वा एष यद् द्वादश अहः स वै देवानां श्रेष्ठो य एतेन अग्रे ऽयजत

इन्द्राय वै देवा ज्यैष्ठ्याय श्रैष्ठ्याय न अतिष्ठन्त सो ऽब्रवीद् बृहस्पतिं याजय मा द्वादश अहेन इति तम् अयाजयत् ततो वै तस्मै देवा ज्यैष्ठ्याय श्रैष्ठ्याय अतिष्ठन्त

तिष्ठन्ते ऽस्मै स्वा ज्यैष्ठ्याय श्रैष्ठ्याय सम् अस्मिन् स्वाः श्रेष्ठ तायाम् जानते य एवं वेद

ते वा इम ऋतवश् च मासाश् च गुरव इव अमन्यन्त द्वादश अहे प्रतिगृह्य ते ऽब्रुवन् प्रजापतिं याजय नो द्वादश अहेन इति स तथा इति अब्रवीत् ते वै दीक्षध्वम् इति ते पूर्वपक्षाः पूर्वे ऽदीक्षन्त ते पाप्मानम् अपाहत तस्मात् ते दिवा इव दिवा इव ह्य् अपहत पाप्मानः ऽपरपक्षा अपरे ऽदीक्षन्त ते नतराम् पाप्मानम् अपाहत तस्मात् ते तम इव तम इव ह्य् अन् अपहत पाप्मानः तस्माद् एवं विद्वान् दीक्षमाणेषु पूर्वः पूर्व एव दिदीक्षिषेत

स वा अयम् प्रजापतिः संवत्सर ऋतुषु च मासेषु च प्रत्यतिष्ठत् ते वा इम ऋतवश् च मासाश् च प्रजापताव् एव संवत्सरे प्रत्यतिष्ठंस् त एते ऽन्योन्यस्मिन् प्रतिष्ठिता एवं ह वाव स ऋत्विजि प्रतितिष्ठति यो द्वादश अहेन यजते तस्माद् आहुर् न पापः पुरुषो याज्यो द्वादश अहेन न इद् अयम् मयि प्रतितिष्ठाद् इति

अप पाप्मानं हते य एवं वेद

ऊर्ध्वो वै प्रथमस् त्रि अहः तिर्यङ् मध्यमो ऽर्वाङ् उत्तमः स यद् ऊर्ध्वः प्रथमस् त्रि अहः तस्माद् अयम् अग्निर् ऊर्ध्व उद्दीप्यत ऊर्ध्वा ह्य् एतस्य दिग् यत् तिर्यङ् मध्यमस् तस्माद् अयं वायुस् तिर्यङ् पवते तिरश्चीर् आपो वहन्ति तिरश्ची ह्य् एतस्य दिग् यद् अर्वाङ् उत्तमस् तस्माद् असाव् अर्वाङ् तपत्य् अर्वाङ् वर्षत्य् अर्वाञ्चि नक्षत्राण्य् अर्वाची ह्य् एतस्य दिक् सम्यञ्चो वा इमे लोकाः सम्यञ्च एते त्रि अहाः
त्रिफला आरग्वधम् पाठां सप्तपर्णं स वत्सकम्

संतर्पण कृतैः सर्वैः व्याधिभिः सम्प्रमुच्यते

इन्द्रिय स्रोतसाम् लेपो बुद्ध्याः मोहः प्रमीलकः

कुष्ठं गोमेदको हिङ्गु क्रौञ्च अस्थि त्र्यूषणं वचा

यत् तदात्वे समर्थं स्यात् अभ्यासे वा तत् इष्यते

कार्यम् अत्वरमाणेन भेषजं चिर दुर्बले

न ऋते संतर्पण अभ्यासात् चिर क्षीणः तु पुष्यति

श्वदंष्ट्रा खदिरो निम्बो हरिद्रे त्वच् च वत्सकात्

मुस्तं स मदनम् निम्बं जलेन उत्क्वथितम् पिबेत्

सौवर्चलम् अजाजिम् च हपुषां च इति चूर्णयेत्

परूषकैः स आमलकैः युक्तः मद्य विकार _

ज्वर कास प्रसक्तानाम् कृशानां मूत्रकृच्छ्रिणाम्

पर्व अस्थि संधि मेदः च ये च अन्ये वात जाः गदाः

व्यायाम नित्यः जीर्ण आशी यव गोधूम भोजनः

क्रिमयो ग्रहणी दोषाः श्वैत्र्यं स्थौल्यम् अतीव च

ऊर्ध्ववात आदयः सर्वे जायन्ते ते ऽपतर्पणात्

त्वच् दोषाः प्रशमं यान्ति तथा स्नेह उपसंहितैः

रसम् एषाम् यथादोषं प्रातः प्रातः पिबन् नरः

व्योषं विडङ्गं शिग्रूणि त्रिफलां कटुरोहिणीम्

स्वादुः अम्लः जल कृतः स स्नेहः रूक्ष एव वा

प्लीहा पाण्डु आमयः शोफो मूत्रकृच्छ्रम् अरोचकः

सक्तूनां षोडशगुणो भागः संतर्पणं पिबेत्

स्नानानि बस्तयो अभ्यङ्गाः तर्पणाः च ये

तेन मेह आदयः यान्ति नाशम् अभ्यस्यतः ध्रुवम्

शोफाः च एवंविधाः च अन्ये शीघ्रम् अप्रतिकुर्वतः

तन्द्रा क्लैब्यम् अति स्थौल्यम् आलस्यम् गुरु गात्र ता

एभिः च उद्वर्तन उद्घर्ष स्नान योग उपयोजितैः

श्रोत्र दौर्बल्यम् उन्मादः प्रलापो हृदय व्यथा

हिता मांस रसाः तस्मै पयांसि च घृतानि च

वृषक एले श्वदंष्ट्रा च खराह्वा च अश्मभेदकः

तक्र अभया प्रयोगैः च त्रिफलायाः तथा एव च

मन्थो ऽयं सक्तवः तैलम् हितो लोह उदक आप्लुतः

तक्रेण दधिमण्डेन बदर अम्ल रसेण वा

सद्यः संतर्पणो मन्थः स्थैर्य वर्ण बल प्रदः

मात्रा काल प्रयुक्तेन संतर्पण समुत्थिताः

नव अन्नैः नव मद्यैः च मांसैः च अनूप वारि जैः

अरिष्टानां प्रयोगैः च यान्ति मेह आदयः शमम्

देह अग्नि दोष भैषज्य मात्रा काल अनुवर्तिना

मन्थः खर्जूर मृद्वीका वृक्षाम्ल अम्लीका दाडिमैः

पिबेत् मारुत विष् मूत्र कफ पित्त अनुलोमनम्

हिङ्गु केवुक मूलानि यवानी धान्य चित्रकान्

चूर्ण प्रदेहाः ये च उक्ताः कण्डू कोठ विनाशनाः

प्रमेह पिडक कोठ कण्डू पाण्डु आमय ज्वराः

व्यायामः च उपवासः च धूमाः च स्वेदनानि च

मूत्रकृच्छ्रं प्रमेहं च पीतम् एतत् व्यपोहति

तेषां संतर्पणं तज्ज्ञैः पुनर् आख्यातम् औषधम्

संतर्पण उत्थाः ये रोगा रोगा ये च अपतर्पणात्

प्रयोगात् अस्य शाम्यन्ति रोगाः संतर्पण उत्थिताः

शर्करा पिप्पली तैल घृत क्षौद्रैः सम अंशकैः

सद्यस् क्षीणः हि सद्यो वै तर्पणेन उपचीयते

स क्षौद्रः च अभया प्राशः प्रायो रूक्ष अन्न सेवनम्

रोगाः तस्य उपजायन्ते संतर्पण निमित्त जाः

संतर्पणीये ते ऽध्याये स औषधाः परिकीर्तिताः

मुस्तम् आरग्वधः पाठा त्रिफला देवदारु च

देह अग्नि बल वर्ण ओजस् शुक्र मांस परिक्षयः

तत्र श्लोकः

चूर्ण तैल घृत क्षौद्र भागाः स्युः मानात् समाः

सक्तवो मदिरा क्षौद्रं शर्करा च इति तर्पणम्

सक्तु द्वि गुणितः वृष्यः तेषाम् मन्थः प्रशस्यते

अथ अतस् संतर्पणीयम् अध्यायम् व्याख्यास्यामः

शस्तम् उल्लेखनम् तत्र विरेको रक्त मोक्षणम्

वक्ष्यन्ते स औषधाः च ऊर्ध्वम् अपतर्पण जाः गदाः

प्रमेहा मूढ वाताः च कुष्ठानि अर्शांसि कामलाः
सृपि तृदोः कसुन्

पर अवर योगे च

नाम्न्य् आ दिशि ग्रहोः

प्रयै रोहिष्यै अ व्यथिष्यै

समूल अकृत जीवेषु हन् कृञ् ग्रहः

स उत्तमस्य

छन्दसि लुङ् लङ् लिटः

आ तः ऐ

सिच् अभ्यस्त विदिभ्यः च

तिप् तस् झि सिप् थस् थ मिप् वस् मस् त आताम् झ थास् आथाम् ध्वम् इट् वहि महिङ्

क्तो ऽधिकरणे च ध्रौव्य गति प्रत्यवसान अर्थेभ्यः

लोटो लङ् वत्

समुच्चये ऽन्यतरस्याम्

लिङ् आशिषि

यथा तथयोः असूया प्रतिवचने

तिङ् श् इत् सार्वधातुकम्

चेले क्नोपेः

तिर्यच्य् अपवर्गे

परिक्लिश्यमाने च

लिटस् त झयोः एश् इरेच्

थासः से

वा छन्दसि

प्रमाणे च

आभीक्ष्ण्ये णमुल् च

अपादाने परीप्सायाम्

उपसंवाद आशङ्कयोः च

लेटो अट् आटौ

स्वादुमि णमुल्

आ तः

शकि णमुल् कमुलौ

न यद्य् अन् आकाङ्क्षे

स्व अङ्गे अ ध्रुवे

अन्यथा एवम् कथम् इत्थम्सु सिद्ध अ प्रयोगः चेद्

निमूल समूलयोः कषः

झस्य रन्

ए तः ऐ

धातु सम्बन्धे प्रत्ययाः

हस्ते वर्ति ग्रहोः

द्वितीयायां च

भव्य गेय प्रवचनीय उपस्थानीय जन्य आप्लाव्य आपात्याः वा

विदो लटो वा

अधिकरणे बन्धः

उपमाने कर्मणि च

दाश गोघ्नौ सम्प्रदाने

स वाभ्याम् व अमौ

ताभ्याम् अन्यत्र उण् आदयः

अन्वच्य् आनुलोम्ये

आम् ए तः

वर्ष प्रमाणे ऊ लोपः च अस्य अन्यतरस्याम्

आदि कर्मणि क्तः कर्तरि च

आड् उत्तमस्य प् इत् च

आर्धधातुकं शेषः

लिङ् अर्थे लेट्

करणे हनः

तुम् अर्थे से सेन् असे असेन् क्षे कसेन् अध्यै अध्यैन् कध्यै कध्यैन् शध्यै शध्यैन् तवै तवेङ् तवेनः

सुट् ति थोः

वा ए तः ऽन्यत्र

समुच्चये सामान्य वचनस्य

समासत्तौ

भीम आदयः ऽपादाने

ब्रुवः पञ्चानाम् आदित आहो ब्रुवः

कष आदिषु यथाविधि अनुप्रयोगः

सेर् ह्य् अ प् इत् च

कर्त्रोर् जीव पुरुषयोः नशि वहोः

स्व अङ्गे तस् प्रत्यये कृ भ्वोः

अव्यये अ यथा अभिप्रेत आख्याने कृञः क्त्वा णमुलौ

झेर् जुस्

भाव लक्षणे स्था इण् कृञ् वदि चरि हु तमि जनिभ्यः तोसुन्

चर्म उदरयोः पूरेः

स्नेहने पिषः

शक धृष ज्ञा ग्ला घट रभ लभ क्रम सह अर्ह अस्ति अर्थेषु तुमुन्

परस्मैपदानां णल् अतुस् उस् थल् थुस् अ णल् व माः

कृत्य अर्थे तवै केन् केन्य त्वनः

अस्यति तृषोः क्रिया अन्तरे कालेषु

उदीचां माङो व्यतीहारे

अवचक्षे च

हिंसा अर्थानाम् च समान कर्तृकाणाम्

ईश्वरे तोसुन् कसुनौ

क्रिया समभिहारे लोट् लोटो हि स्वौ वा च त ध्वमोः

सप्तम्यां च उप पीड रुध कर्षः

ना धा अर्थ प्रत्यये च्वि अर्थे

गति अर्थ अकर्मक श्लिष शीङ् स्था आस वस जन रुह जीर्यतिभ्यः च

लङः शाकटायनस्य एव

शुष्क चूर्ण रूक्षेषु पिषः

ṭ इतः आत्मनेपदानां टेर् ए

विशि पति पदि स्कन्दाम् व्याप्यमान आसेव्यमानयोः

यथाविधि अनुप्रयोगः पूर्वस्मिन्

कर्तरि कृत्

समान कर्तृकयोः पूर्व काले

लिङः सीयुट्

सञ्ज्ञायाम्

तस् थस् थ मिपाम् ताम् तम् त अमः

तयोर् एव कृत्य क्त खल् अर्थाः
अथ आयुष्मान् आनन्दः कृत कर पुटः भगवन्तं पप्रच्छ

नरक उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पाद तले ऽन्तर्धीयन्ते

अनुपूर्वेण चारिकां चरन् वाराणसीम् अनुप्राप्तो वाराणस्यां विहरति ऋषिपतने मृगदावे

अनुत्तरां सम्यक्संबोधिं व्याकर्तु कामः भवति उष्णीषे अन्तर्धीयन्ते

तद् यदि भगवान् अतीतं कर्म व्याकर्तु कामः भवति भगवतः पृष्ठतो ऽन्तर्धीयन्ते

श्रावक बोधिम् व्याकर्तु कामः भवति आस्ये ऽन्तर्धीयन्ते

न अकस्मात् लवणजल अद्रिराज धैर्याः संबुद्धाः स्मितम् उपदर्शयन्ति नाथाः

नानाविधो रङ्ग सहस्र चित्रः वक्त्र अन्तरात् निष्कसितः कलापः

अथ भगवान् दक्षिण पञ्चाल राजस्य हेतु परंपराम् कर्म परंपराम् च ज्ञात्वा स्मितं प्राविरकार्षीत्

तेन खलु समयेन उत्तर पञ्चाल राजः दक्षिण पञ्चाल राजेन सह प्रतिविरुद्धो बभूव

यावत् तयोर् विदितं भगवान् अस्मद् विजितम् अनुप्राप्त इति

प्रणिधानं कृतम् अनेन अहम् कुशल मूलेन चित्त उत्पादेन देय धर्म परित्यागेन च अन्धे लोके अ नायके अपरिणायके बुद्धो भूयासम् अ तीर्णानाम् सत्त्वानां तारयिता अ मुक्तानाम् मोचयिता अन् आश्वस्तानाम् आश्वासयिता अ परिनिर्वृतानाम् परिनिर्वापयिता इति

देव उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति नाभ्याम् अन्तर्धीयन्ते

अथ ता अर्चिषो भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य भगवत उष्णीषे ऽन्तर्हिताः

अयम् अस्य देय धर्मः यो मम अन्तिके चित्त प्रसादः

अवभासिता येन दिशः समन्ताद् दिवाकरेण उदयता यथा एव

तेन युज्यमानेन घटमानेन व्यायच्छमानेन सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्कृतम्

अथ राजा प्रसेनजित् कौशल्यो भगवतस् तूष्णीभावेन अधिवासनाम् विदित्वा भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा उत्थाय आसनात् प्रक्रान्तः

तयोर् भगवान् दीर्घ रात्र अनुगतस्य वैरस्य उपशमम् कुर्याद् अनुकम्पाम् उपादाय इति

अथ राजा प्रसेनजित् कौशल्यो येन भगवांस् तेन उपसंक्रान्तः

तेषाम् एवं भवति किं नु वयं भवन्त इतश् च्युताः आहोस्विद् अन्यत्र उपपन्नाः इति

अथ भगवांस् तस्या एव रात्रेर् अत्ययात् पूर्वाह्णे निवास्य पात्र चीवरम् आदाय येन वाराणसी काशीनां नगरं तेन चारिकां प्रक्रान्तः

प्रेत उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पादाङ्गुष्ठे ऽन्तर्धीयन्ते

इदम् अवोचद् भगवान्

प्रहाय जाति संसारम् दुःखस्य अन्तम् करिष्यति

धर्मता खलु यस्मिन् समये बुद्धा भगवन्तः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति तस्मिन् समये नील पीत लोहित अवदाताः अर्चिषो मुखान् निश्चार्य काश्चिद् अधस्ताद् गच्छन्ति काश्चिद् उपरिष्टाद् गच्छन्ति

आरभध्वं निष्क्रामत युज्यध्वं बुद्ध शासने

धुनीत मृत्युनः सैन्यं नड आगारम् इव कुञ्जरः

एवं भदन्त

यो ह्य् अस्मिन् धर्म विनये अप्रमत्तश् चरिष्यति

या अधस्ताद् गच्छन्ति ताः संजीवं कालसूत्रं संघातं रौरवं महारौरवं तपनं प्रतापनम् अवीचिम् अर्बुदं निरर्बुदं अटटं हहवं हुहुवम् उत्पलं पद्मं महापद्मं नरकान् गत्वा ये उष्ण नरकाः तेषु शीतीभूता निपतन्ति ये शीत नरकाः तेषु उष्णीभूताः निपतन्ति

दक्षिण पञ्चाल राजेन अपि भगवान् स श्रावक संघः त्रैमास्यं शत रसेन आहारेण उपनिमन्त्रितः शत सहस्रेण च वस्त्रेण आच्छादितः

तेन तेषां सत्त्वानां कारणा विशेषाः प्रतिप्रस्रभ्यन्ते

तेषां निर्मितं दृष्ट्वा च एवं भवति न ह्य् एव वयं भवन्त इतश् च्युता न अपि अन्यत्र उपपन्नाः

बल चक्रवर्ति राज्यम् व्याकर्तु कामः भवति वामे कर तले ऽन्तर्धीयन्ते

अथ ता अर्चिषस् त्रि साहस्र महा साहस्रम् लोकधातुम् अन्वाहिण्ड्य भगवन्तम् एव पृष्ठतः पृष्ठतः समनुगच्छन्ति

स भीत एक रथम् अभिरुह्य भगवत् सकाशम् उपसंक्रान्तः

अनागतं व्याकर्तु कामः भवति पुरस्ताद् अन्तर्धीयन्ते

चक्रवर्ति राज्यम् व्याकर्तु कामः भवति दक्षिणे कर तले ऽन्तर्धीयन्ते

अपि त्व् अयम् अपूर्व दर्शनः सत्त्वः अस्य अनुभावेन अस्माकम् कारणा विशेषाः प्रतिप्रस्रब्धा इति
न अकारणम् शङ्ख मृणाल गौरम् स्मितम् उपदर्शयन्ति जिना जित अरयः

तौ परस्परम् एव महा जन विप्र घातम् कुरुतः

स तं धर्मं श्रुत्वा भगवत् सकाशे प्रव्रजितः

यस्य अर्थे स्मितम् उपदर्शयन्ति धीराः तं श्रोतुं समभिलषन्ति ते जन ओघाः

उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः

मनुष्य उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति जानुनोर् अन्तर्धीयन्ते

न अ हेतु अ प्रत्ययम् आनन्द तथागता अर्हन्तः सम्यक् संबुद्धाः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति

आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्
छत्त्र चामर पावित्रम् परमीकरणं चरेत्

ज्वाला कृते त्रिकोणं च चतुर् कोटि शतानि च

दक्षैः करैः वामकैः च भुजङ्गं च अक्ष सूत्रकम्

कूर्मः च कृकरो वायुः देवः ईश्वर कारणम्

सूर्य उपस्थानकम् कृत्वा सूर्य मन्त्रैः प्रपूजयेत्

वामा आद्याः आत्मविद्या च सदा ध्यायेत् शिव आख्यकम्

शक्तिः शिवः च तान् ज्ञात्वा मुक्तो ज्ञानी शिवो भवेत्

हृद् स्थान सादृश्य रुतम् शत कोटि प्रविस्तरम्

ललाटे वै तत्पुरुषः शान्तिः यः शाद्वलं बुधाः

ॐ हां तत् महेशाय विद्महे वाच् विशुद्धाय धीमहि तत् नः रुद्रः प्रचोदयात्

दिन द्वयस्य चारेण जीवेत् वर्ष द्वयम् नरः

रुद्र हेतुः त्रिस् उद्धाताः त्रिगुणाः रक्त वर्णकम्

सिद्धिः भवतु मे देव तद् प्रसादात् त्वयि स्थितिः

यजेत् सूर्य हृदा सर्वान् स उमम् मं च मङ्गलम्

अधोर्ध्व वदने द्वे च पद्म कर्णिक केसरम्

सर्वे देवाः सर्व मुनिः नमः ऽन्तो वौषट् अन्तकः

अग्नि आदौ विमल ईशानम् आराध्य परमं सुखम्

यः शिवः स हरिः ब्रह्मा सो ऽहं ब्रह्मा अस्मि शङ्कर

तालु स्थानम् च पद्मं च अघोरो विद्यया अन्वितः

वस्त्रं विलेपनं पुष्पं धूपं दीपं चरुं ददेत्

गुणा वेदाः श्वेतं ध्यानं तथा एव च

विस्तीर्णं च समुत्सेधं रुद्र तत्त्वम् विचिन्तयेत्

दण्डिने पिङ्गले त्वा अति भूतानि च ततः स्मरेत्

इन्द्र आद्याः पूजनीयाः च तत्त्वानि पृथिवी जलम्

ॐ ह्रीं प्रतिष्ठायै ह्रूं ह्रः फट्

स्तुतिः नतिः हृद् आद्यैः च ज्ञेयं नाम अङ्ग पूजनम्

ॐ हं खखोल्काय सूर्य मूर्तये नमः

बलप्रमथिनी सर्व भूतानाम् दमनी ततः

स्वधा अन्ताः सर्व पितरः स्वधा अन्ताः च पितामहाः

माया च शुद्धविद्या च ईश्वरः च सदाशिवः

ॐ हां आत्म तत्त्वाय विद्या तत्त्वाय हीं तथा

पिङ्गला द्वे च नाड्यौ तु प्राणो अपानः च मारुतौ

शिवो दाता शिवो भोक्ता शिवः सर्वम् इदम् जगत्

वामा देवी प्रतिष्ठा च सुषुम्ना धारिका तथा

सकलीकरणं मुद्रा दर्शनम् च अर्घ्य पाद्यकम्

बिन्दु अङ्कितम् च अष्ट कोटि विस्तीर्णम् च उच्छ्रयः तथा

आत्मानं पद्म संस्थम् च हौं शिवाय ततो बहिः

तद् मध्ये भव वृक्षम् च आत्मानं च विचिन्तयेत्

द्विस् उद्धातः गुणौ द्वौ च धूम्र षट्कोण मण्डलम्

हां हृद् शिरः हूं शिखा हैं वर्म हौं च एव नेत्रकम्

आचाम अभ्यङ्गम् उद्वर्तम् स्नानं निर्मथनं चरेत्

गुहाय अति गुह्य गोप्ता त्वं गृहाण मद् कृतम् जपम्

आचामं मुखवासं च ताम्बूलं हस्त शोधनम्

शिखा ऐशान कारणम् च सदाशिव इति स्मृतः

पुमान् नागः बुद्धि विद्ये कला कालो नियती अपि

इन्द्रो देहो ब्रह्म हेतुः चतुर् अस्त्रम् च मण्डलम्

अधर्मात् यम् च वह्नि आदौ मध्ये पद्मस्य कर्णिके

शिवो जयति सर्वत्र यः शिवः सो अहम् एव च

तेजो वायुः व्योम् गन्धो रस रूपे च शब्दकः

शिव अर्चनम् प्रवक्ष्यामि धर्म काम आदि साधनम्

च एक अह जपः जाप्य समर्पणम्

ॐ हां हीं हूं हैं हौं हः शिव सूर्याय नमः

द्वारे नन्दि महाकालौ गङ्गा च यमुना अथ गौः

अधोमुखीं ततः पृथ्वीं तत् तत् शुद्धम् भवेत् ध्रुवम्

यजेत् पद्माम् च रां दीप्तां रीं सूक्ष्मां रूं जयां च रें

रं विद्युतां च पूर्व आदौ रा मध्ये सर्वतोमुखीम्

यत् कृतम् यत् करिष्यामि तत् सर्वम् सुकृतं तव

यत् किंचित् क्रियते कर्म सदा सुकृत दुष्कृतम्

चतुर्नवति उच्छ्रयम् च आत्मानं च अधोमुखम्

ज्वालिनीं ह्रं कवचस्य च अस्त्रम् राज्ञां च दीक्षिताम्

सरसिजे शान्ति अतीताः तथा ईश्वराः

डमरुकं नील उत्पलम् बीजपूरकम् उत्तमम्

रं राहुं कं यजेत् केतुम् ॐ तेजः चण्डम् अर्चयेत्

ॐ हौं कल विकरिन्यै बल विकरिणी ततः

च धर्मकः

अर्क आसनम् ह्रां ह्रूं सः सूर्यम् अर्चयेत्

एवं कुर्यात् कण्ठ पद्मम् अर्ध चन्द्र आख्य मण्डलम्

न अकाले शीतले मृत्युः उष्णे च एव तु कारके

ॐ ह्रीं ह्रूं विद्यायै ह्रं ह्रः फट्

ॐ आं हृद् अर्काय च शिरः शिखा च भूः भुवः स्वर् ॐ

अथ अन्येन प्रकारेण शिव पूजाम् वदामि अहम्
दिन त्रयस्य चारेण वर्षम् एकम् स जीवति

इन्द्र आद्यान् च यजेत् चण्डम् तस्मै निर्माल्यम् अर्पयेत्

भद्रां च रैं विभूतिं रों विमलां रौम् अमोघिकाम्

भस्म स्नानम् तर्पणं च ॐ हां स्वाहा सर्व मन्त्रकाः

नाभि ओष्ठयोः हस्तिजिह्वा ध्यानः नागो अग्नि देवता

अर्घ्य पात्रम् ततः कृत्वा तत् अद्भिः प्रोक्षयेत् यजेत्

सूत उवाच

कुहूः च शङ्खिनी नाड्यो देवदत्तो धनञ्जयः

एवं शिव अर्चन ध्यानी सर्वदा काल वर्जितः

चतुर्दश अधिकम् कोटि वायु तत्त्वम् विचिन्तयेत्

शिव आसनम् महा मूर्ति मूर्ति मध्ये शिवाय च

वक्त्रेण लाञ्छितं वायुम् एक उद्धात गुणाः शराः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे शिवार्चननिरूपणं नाम त्रयोविंशो ऽध्यायः

षोडश कोटि विस्तीर्णम् पञ्चविंशतिक उच्छ्रयम्

गुण एकः तथा उद्धातः शुद्ध स्फटिक वत् स्मरेत्

इच्छा ज्ञान क्रिया शक्तिः त्रिनेत्रः हि सदाशिवः

बद्ध पद्मासन आसीनः सितः षोडश वार्षिकः

गणः सरस्वती नन्दी महाकालो ऽथ गङ्गया

श्रीः अस्त्रम् वास्तु अधिपतिम् ब्रह्माणं च गणं गुरुम्

चक्षुस् जिह्वा घ्राण मनः बुद्धिः च अहम् प्रकृतिः अपि

शक्ति अनन्तौ यजेत् मध्ये पूर्व आदौ धर्मक आदिकम्

ज्ञान वैराग्यम् ऐश्वर्यैः ततस् पूर्व आदि पत्त्रके

तत् मम शिव पद स्थस्य रुद्र क्षपय शङ्कर

भूतशुद्धिं प्रवक्ष्यामि यया शुद्धः शिवो भवेत्

तत्त्वं शिव आसने मूर्तिः हे हौं विद्या देहाय नमः

अग्नि ईश रक्षस् वायव्ये मध्ये पूर्व आदि तन्त्रकम्

हां नमः सर्व मातृभ्यः ततस् स्यात् प्राण संयमः

त्वं त्राता विश्व नेता च न अन्यः नाथो ऽस्ति मे शिव

बं बुधं बृं बृहस्पतिं भं भार्गवं शं शनैश्चरम्

स्पर्शो वाक् पाणि पादम् च पायु उपस्थम् श्रुति त्वचम्

पद्म अङ्कितम् स्मरेत्

मनोन्मनी यजेत् एताः शिव अग्रतस्