tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तां वृत्तिम् अस्मे करोति शोको विकर्षण उच्छोषण दाह भेदैः

न मे क्षमं संशय जम् हि दर्शनं ग्रहीतुम् अव्यक्त परस्पर आहतम्

तस्मात् तम् उत्तारय नाथ हीनम् निराश्रयं मग्नम् इव अर्णवे नौः

संवर्धयित्रीं समवेहि देवीम् अगस्त्य जुष्टाम् दिशम् अप्रयाताम्

अदृष्ट तत्त्वः विषय उन्मुख इन्द्रियः श्रयेय न तु एव गृहान् पृथग्जनः

तपस् वन स्थः ऽपि वृतः प्रजाभिः जगाम राजा पुरम् अम्बरीषः

इमं जनं वेत्तु भवान् अधीतम् श्रुत ग्रहे मन्त्र परिग्रहे च

भूयः प्रवृत्तिः यदि काचिद् अस्ति रंस्यामहे तत्र यथा उपपत्तौ

एवं च ते निश्चयम् एतु बुद्धिः दृष्ट्वा विचित्रं जगतः प्रचारम्

तत् एहि धर्म प्रियैः मद् प्रिय अर्थैः धर्म अर्थम् एव त्यज बुद्धिम् एताम्

यथा अध्व गानम् इह संगतानां काले वियोगो नियतः प्रजानाम्

तस्य इन्द्र कल्पस्य जयन्त कल्पः पुत्रो जरा मृत्यु भयम् तितीर्षुः

ध्यात्वा मुहूर्तं गुणवत् गुण ज्ञः प्रत्युत्तरं प्रश्रितम् इति उवाच

इति बुद्धचरिते महाकाव्ये कुमारान्वेषणो नाम नवमः सर्गः

श्रुत्वा कृतं कर्म पितुः प्रिय अर्थम् पितुः त्वम् अपि अर्हसि कर्तुम् इष्टम्

लोभात् हि मोहात् अथवा भयेन यो वान्तम् अन्नम् पुनर् आददीत

संयुज्यते यत् जरया आर्तिभिः च कः तत्र यत्नो ननु स स्वभावः

बुधः पर प्रत्ययात् हि को व्रजेत् जनः ऽन्धकारे ऽन्ध इव अन्ध देशिकः

वयस् प्रकर्षे अ परिहार्य दुःखे राज्यानि मुक्त्वा वनम् एव जग्मुः

अद्भिः हुताशः शमम् अभ्युपैति तेजांसि च अपः गमयन्ति शोषम्

वृथक् अपि खेदो हि वरं शुभ आत्मनः सुखं न तत्त्वे ऽपि विगर्हित आत्मनः

भग्न प्रतिज्ञस्य न तु उपपन्नम् वनं परित्यज्य गृहं प्रवेष्टुम्

प्राज्ञो जनः को नु भजेत शोकं बन्धु प्रतिज्ञात जनैः विहीनः

कः कण्टकस्य प्रकरोति तैक्ष्ण्यं विचित्र भावम् मृग पक्षिणाम् वा

तत् एवम् अपि एव रविः मही पतेत् अपि स्थिर त्वम् हिमवान् गिरिः त्यजेत्

आर्तां सनाथाम् अपि नाथ हीनाम् त्रातुं वध्वम् अर्हसि दर्शनेन

एवं भविष्यति उपपत्तिः अस्य संताप नाशः च नराधिपस्य

मद् हेतुकम् यत् तु नराधिपस्य शोकं भवान् आह न तत् प्रियम् मे

श्रुत्वा भवान् अर्हति तद् प्रिय अर्थम् स्नेहेन तद् स्नेहम् अनुप्रयातुम्

त्वद् दर्शन अम्बु इच्छति दह्यमानम् अन्तःपुरम् च एव पुरं च कृत्स्नम्

अवेत्य तत्त्वं तपसा शमेन च स्वयं ग्रहीष्यामि यत् अत्र निश्चितम्

यदा आत्मनः तस्य च तेन योगः स्वाभाविकं तत् कथयन्ति तद् ज्ञाः

सह उषितम् श्री सुलभैः न च एव दोषैः अदृश्यैः इव कृष्ण सर्पैः

इति अब्रवीत् भूमिपतिः भवन्तम् वाक्येन बाष्प ग्रथित अक्षरेण

तथा एव शाल्व अधिपतिः द्रुम आख्यः वनात् स सूनुः नगरं विवेश

केचिद् स्वभावात् इति वर्णयन्ति शुभ अशुभम् च एव भव अभवौ च

गत्वा अपि तत्र अपि अपरत्र गच्छति एवम् जने त्यागिनि को ऽनुरोधः

यानं विहाय उपययौ ततस् तम् पुरोहितो मन्त्रधरेण सार्धम्

प्रादुर्भवं तु प्रवदन्ति अयत्नात् यत्नेन मोक्ष अधिगमम् ब्रुवन्ति

तं वृक्ष मूल स्थम् अभिज्वलन्तम् पुरोहितो राज सुतम् बभाषे

एवं यदा संशयितो अयम् अर्थः तस्मात् क्षमम् भोक्तुम् उपस्थिता श्रीः

राज ऋद्धिम् उत्सृज्य विनीत चेष्टौ उपेयतुः भार्गव धिष्ण्यम् एव

उभे ऽपि तस्मात् युगपद् भजस्व चित्त आधिपत्यम् च नृप श्रियम् च

त्वद् शोक शल्ये हृदय अवगाढे मोहं गतो भूमि तले मुहूर्तम्

वरं हि भुक्तानि तृणानि अरण्ये तोषं परं रत्नम् इव उपगृह्य

अहं विशेयं ज्वलितं हुताशनं न च अकृतार्थः प्रविशेयम् आलयम्

तथा महीं विप्रकृताम् अनार्यैः तपस् वनात् एत्य ररक्ष रामः

शमे रतिः चेद् शिथिलम् च राज्यं राज्ये मतिः चेद् शम विप्लवः च

शोक अम्भसि त्वद् प्रभवे हि अगाधे दुःख अर्णवे मज्जति शाक्य राजः

इह अभ्युपेतः किल तस्य हेतोः आवाम् उपेतौ भगवान् अवैतु

इमं तु दृष्ट्वा आगमम् अव्यवस्थितम् यत् उक्तम् आप्तैस् तद् अवेहि साधु इति
भवति अकालः विषय अभिपत्तौ कालः तथा एव अर्थ विधौ प्रदिष्टः

यत् पाणि पाद उदर पृष्ठ मूर्धना निर्वर्तते गर्भ गतस्य भावः

अथ प्रवृत्तिः परतो न काचिद् सिद्धौ अप्रयत्नात् जगन्तः ऽस्य मोक्षः

स उद्वेग ता यत्र मदः श्रमः च पर अपचारेण च धर्म पीडा

एतान् गृहस्थान् नृपतीन् अवेहि नैःश्रेयसे धर्म विधौ विनीतान्

अन् ऊनम् अ व्यस्तम् अ सक्तम् अ द्रुतम् धृतौ स्थितो राज सुतः अब्रवीत् वचः

उपोपविष्टं पथि वृक्ष मूले सूर्यं घन आभोगम् इव प्रविष्टम्

इति एवम् एतेन विधि क्रमेण मोक्षं स यत्नस्य वदन्ति तद् ज्ञाः

यत् इन्द्रियाणाम् नियतः प्रचारः प्रिय अप्रिय त्वम् विषयेषु च एव

यदा तु भूत्वा अपि चिरं वियोगः ततस् गुरुं स्निग्धम् अपि त्यजामि

अदृष्ट तत्त्वस्य सतो ऽपि किं तु मे शुभ अशुभे संशयिते शुभे मतिः

इति आत्म विज्ञान गुण अनुरूपम् मुक्त स्पृहम् हेतुमत् ऊर्जितम् च

धर्मो अयम् आवर्तकः इति अवेत्य यातः तु अराड अभिमुखः मुमुक्षुः

संताप हेतुः न सुतो न बन्धुः अज्ञान नैमित्तिकः एष तापः

शम प्रधानः क्व च मोक्ष धर्मः दण्ड प्रधानः क्व च राज धर्मः

तद् निश्चयात् वा वसुधाधिपाः ते राज्यानि मुक्त्वा शमम् आप्तवन्तः

उत्पद्यते सार्धम् ऋणैः त्रिभिः तेभिः यस्य अस्ति मोक्षः किल तस्य मोक्षः

श्लाघ्यं हि राज्यानि विहाय राज्ञां धर्म अभिलाषेण वनं प्रवेष्टुम्

अस्ति इति केचिद् पर लोकम् आहुः मोक्षस्य योगं न तु वर्णयन्ति

राजानं प्रिय सुत लालसम् नु गत्वा द्रक्ष्यावः कथम् इति जग्मतुः कथंचित्

इत्थं च राज्यं न सुखं न धर्मः पूर्वे यथा जात घृणाः नरेन्द्राः

प्रयत्नवन्तो ऽपि हि विक्रमेण मुमुक्षवः खेदम् अवाप्नुवन्ति

ब्रह्मर्षि भूतः च मुनेः वसिष्ठात् दध्रे श्रियं सांकृतिः अन्तिदेवः

अग्नेः यथा हि औष्ण्यम् अपां द्रव त्वम् तद्वत् प्रवृत्तौ प्रकृतिं वदन्ति

तद् स्नेहात् अथ नृपतेः च भक्त्याः तौ स अपेक्षम् प्रतिययतुः च तस्थतुः च

केचिद् वदन्ति आत्म निमित्तम् एव प्रादुर्भवं च एव भव क्षयम् च

तौ ज्ञातुं परम गतेः गतिम् तु तस्य प्रच्छन्नान् चर पुरुषान् शुचीन् विधाय

भीष्मेण गङ्गा उदर सम्भवेन रामेण रामेण च भार्गवेण

वा निभृत इन्द्रिय त्वात् अनैष्ठिके मोक्ष कृत अभिमानाः

विदेह राजम् जनकं तथा एव शाल्व द्रुमम् सेनजितः च राज्ञः

खिन्नौ अखिन्नौ इव राज भक्त्या प्रसस्रतुः तेन यतः स यातः

शुद्ध ओजसः शुद्ध विशाल कीर्तेः इक्ष्वाकु वंश प्रभवस्य राज्ञः

एकं सुतं बालम् अनर्ह दुःखम् संतापम् अन्तर्गतम् उद्वहन्तम्
मूत्रैः अम्लैः च स स्नेहैः नाडीस्वेदम् प्रयोजयेत्

कुम्भीं वात हर क्वाथ पूर्णाम् भूमौ निखानयेत्

हस्ति अश्व गो खर उष्ट्राणाम् करीषैः दग्ध पूरिते

कर्ण मन्या शिरस् शूले स्वरभेदे गलग्रहे

नमयन्ति यथान्यायं किं पुनर् जीवतः नरान्

मूत्रकृच्छ्रे महत्त्वे च मुष्कयोः अङ्गमर्दके

सु दग्धायाम् विधूमायां यथा उक्ताम् उपकल्पयेत्

तापयित्वा मारुत घ्नैः दारुषु सम्प्रदीपितैः

व्यायाम उष्ण सदनम् गुरु प्रावरणम् क्षुधा

स्विन्न अति स्विन्न रूपाणि तथा अति स्विन्न भेषजम्

स्वेदयन्ति दश एतानि नारम् अग्नि गुणात् ऋते

पित्तिनां स अतिसाराणाम् रूक्षाणां मधुमेहिनाम्

कुटी मध्ये भिषक् शय्यां सु आस्तीर्णाम् उपकल्पयेत्

ग्राम्य आनूप औदकम् मांसं पयो बस्त शिरः तथा

मुक्ता वलीभिः शीताभिः शीतलैः भाजनैः अपि

भूतीक पञ्चमूलाभ्याम् सुरया दधि मस्तुना

य एव अश्मघन स्वेद विधिः भूमौ स एव तु

विदग्ध भ्रष्ट ब्रध्नानाम् विष मद्य विकारिणाम्

अथ कुम्भ्यां सु संतप्तान् प्रक्षिपेत् अयसः गुडान्

बहु पानम् भय क्रोधौ उपनाह आहव आतपाः

स्थापयेत् आसनम् वा अपि न अति सान्द्र परिच्छदम्

सु संवृत अङ्गः सु अभ्यक्तः स्नेहैः अनिल नाशनैः

पत्त्रैः उत्क्वाथ्य सलिलं नाडीस्वेदं प्रयोजयेत्

वात हर उत्क्वाथ क्षीर तैल घृत पिशित रस उष्ण सलिल कोष्ठक अवगाहः तु यथा उक्तः एव अवगाहः

रोग ऋतु व्याधित अपेक्षः न अति उष्णः अति मृदुः न च

घन भित्तिम् कुटीं कृत्वा कुष्ठ आद्यैः संप्रलेपयेत्

स्निग्ध रूक्षः तथा स्निग्धो रूक्षः च अपि उपकल्पितः

स्वेद अधिकारे यत् वाच्यम् उक्तम् एतत् महा ऋषिणा

इति उक्तः अश्मघन स्वेदः कर्षूस्वेदः प्रवक्ष्यते

स्वेदो यथा कार्य करः हितो येभ्यः च यद्विधः

देशे निवाते शस्ते च कुर्यात् अन्तर् सु मार्जितम्

देश काल विभाग ज्ञः युक्ति अपेक्षः भिषक्तमः

एत एव च निर्यूहाः प्रयोज्या जलकोष्ठके

द्रव्याणि एतानि शस्यन्ते यथास्वं प्रस्तरेषु अपि

वृषणौ हृदयं दृष्टी स्वेदयेत् मृदु न एव वा

शीत शूल व्युपरमे स्तम्भ गौरव निग्रहे

कषाय मद्य नित्यानाम् गर्भिण्या रक्तपित्तिनाम्

जेन्ताको ऽश्मघनः कर्षूः कुटी भूः कुम्भिका एव च

विधूम अङ्गार तप्तेषु सु अभ्यक्तः स्विद्यते सुखम्

सो अति स्विन्नस्य कर्तव्यो मधुरः स्निग्ध शीतलः

पायसैः कृसरैः मांसैः पिण्डस्वेदं प्रयोजयेत्

सु शुद्धैः नक्तकैः पिण्ड्या गोधूमानाम् अथ अपि वा

स्नेह पूर्वम् प्रयुक्तेन स्वेदेन अवजिते ऽनिले

चर्मभिः च उपनद्धव्यः स लोम्भिः अपूतिभिः

खल्लीषु आमेषु शीते च वेपथौ वातकण्टके

कोष्ठ आनाह विबन्धेषु मूत्राघाते विजृम्भके

रात्रौ बद्धं दिवा मुञ्चेत् मुञ्चेत् रात्रौ दिवा कृतम्

आमाशय गते वाते कफे पक्वाशय आश्रिते

पार्श्व पृष्ठ कटि कुक्षि संग्रहे गृध्रसीषु च

अथ अतस् स्वेदाध्यायं व्याख्यास्यामः

इति एतानि समुत्क्वाथ्य नाडीस्वेदं प्रयोजयेत्

स्वेद साध्याः प्रशाम्यन्ति गदा वात कफ आत्मकाः

शयन अन्तर् प्रमाणेन शय्याम् उपरि तत्र च

वराह मध्य पित्त असृक् स्नेहवत् तिल तण्डुलाः

धीतीकां तु करीषाणां यथा उक्तानाम् प्रदीपयेत्

होलाक स्वेदः इति एष सुखः प्रोक्तो महा ऋषिणा

वातिक उत्तर वातिकानाम् पुनर् मूल आदीनाम् उत्क्वाथैः सुख उष्णैः कुम्भीर् वर्षणिकाः प्रनाडीर् वा पूरयित्वा यथार्ह सिद्ध स्नेह अभ्यक्त गात्रम् वस्त्र अवच्छन्नम् परिषेचयेत् इति परिषेकः

व्याधौ शीते शरीरे च महान् स्वेदो महा बले

गोधूम शकलैः चूर्णैः यवानाम् अम्ल संयुतैः

गन्धैः सुरायाः किण्वेन जीवन्त्या शतपुष्पया

भूगृहेषु च जेन्ताकेषु उष्ण गर्भगृहेषु च

तां शिलाम् अथ कुर्वीत कौशेय आविक संस्तराम्

वारुण अमृतक एरण्ड शिग्रुमूलक सर्षपैः

दुर्बल अति विशुष्काणाम् उपक्षीण ओजसाम् तथा

अर्दित एक अङ्ग सर्व अङ्ग पक्षाघाते विनामके

त्रयोदशविधः स्वेदो विना दशविधो ऽग्निना
श्रान्तानां नष्ट संज्ञानाम् स्थूलानां पित्त मेहिनाम्

तस्यां सु अभ्यक्त सर्व अङ्गः स्वपन् स्विद्यति ना सुखम्

रूक्ष पूर्वः हितः स्वेदः स्नेह पूर्वः तथा एव च

तत्र वस्त्र अन्तरितैः अ वस्त्र अन्तरितैः वा पिण्डैः यथा उक्तैः उपस्वेदनम् संकर स्वेदः इति विद्यात्

हसन्तिकाभिः अङ्गार पूर्णाभिः ताम् च सर्वशः

इति त्रयोदशविधः स्वेदो अग्नि गुण संश्रयः

सु अवच्छन्नः स्वपन् तत्र अभ्यक्तः स्विद्यति ना सुखम्

द्रव्यवान् कल्पितो देशे स्वेदः कार्य करः मतः

जल आर्द्रैः जलजैः हस्तैः स्विद्यतो हृदयं स्पृशेत्

संकोचाय आम शूलेषु स्तम्भ गौरव सुप्तिषु

वात श्लेष्मणि वाते वा कफे वा स्वेद इष्यते

एक अङ्ग सर्व अङ्गात् स्निग्धो रूक्षः तथा एव च

पद्म उत्पल पलाशैः वा स्वेद्यः संवृत्य चक्षुषी

व्यपोझ्य सर्वान् अङ्गारान् प्रोक्ष्य च एव उष्ण वारिणा

तिल माष कुलत्थ अम्ल घृत तैल आमिष ओदनैः

सङ्करः प्रस्तरो नाडी परिषेको ऽवगाहनम्

विदाह परिहार अर्थम् स्यात् प्रकर्षः तु शीतले

तद् अहर् स्विन्न गात्रः तु व्यायामं वर्जयेत् नरः

मध्यमं वङ्क्षणौ शेषम् अङ्ग अवयवम् इष्टात्

संग्रहेण च षट् स्वेदाः स्वेदाध्याये निदर्शिताः

गो खर उष्ट्र वराह अश्व शकृद्भिः स तुषैः यवैः

अतः स्वेदाः प्रवक्ष्यन्ते यैः यथावत् प्रयोजितैः

दुर्बले दुर्बलः स्वेदो मध्यमे मध्यमो हितः

प्रावार अजिन कौशेय कुथ कम्बल गोलकैः

श्लैष्मिकान् स्वेदयेत् पूर्वैः वातिकान् समुपाचरेत्

शूका शमी धान्य पुलाकानाम् वेशवार पायस कृसर उत्कारिका आदीनाम् वा प्रस्तरे कौशेय आविक उत्तरप्रच्छदे पञ्चाङ्गुल उरुवूक अर्क पत्त्र प्रच्छदे वा सु अभ्यक्त सर्व गात्रस्य शयानस्य उपस्वेदनम् प्रस्तर स्वेदः इति विद्यात्

कौरव अजिन कौशेय प्रावार आद्यैः सु संवृतः

कूपो होलाक इति एते स्वेदयन्ति त्रयोदश

दीप्तैः अधूमैः अङ्गारैः ताम् कर्षूं पूरयेत् ततस्

भिषक् तैमिरिकाणां च न स्वेदम् अवतारयेत्

यत्र देशे यथा योग्यो देशो रक्ष्यः च यो यथा

स्वेदन द्रव्याणाम् पुनर् मूल फल पत्त्र शुङ्ग आदीनाम् मृग शकुन पिशित शिरस्पद आदीनाम् उष्ण स्वभावानाम् वा यथार्हम् अम्ल लवण स्नेह उपसंहितानाम् मूत्र क्षीर आदीनाम् वा कुम्भ्यां बाष्पम् अनुद्वमत्याम् उत्क्वथितानाम् नाड्या शर इषीका वंश दल करञ्ज अर्क पत्त्र अन्यतम कृतया गज अग्र हस्त संस्थानया व्याम दीर्घया व्याम अर्ध दीर्घया वा व्याम चतुर् भाग अष्ट भाग मूल अग्र परिणाह स्रोतसा सर्वतो वात हर पत्त्र संवृत छिद्रया द्विस् त्रिस् वा विनामितया वात हर सिद्ध स्नेह अभ्यक्त गात्रः बाष्पम् उपहरेत् बाष्पो हि अनृजु गामी विहत चण्ड वेगः त्वचम् अ विदहन् सुखं स्वेदयति इति नाडीस्वेदः

कूपं शयन विस्तारम् द्विगुणं च अपि वेधतः

कामलि उदरिणाम् च एव क्षतानाम् आढ्यरोगिणाम्

खानयेत् शयनस्य अधस् कर्षूं स्थान विभाग विद्

शुष्काणि अपि हि काष्ठानि स्नेह स्वेद उपपादनैः

पुरीष मूत्र रेतांसि न सजन्ति कथंचन

शयानस्य प्रमाणेन घनाम् अश्म मयाम् शिलाम्

पित्त प्रकोपः मूर्च्छा च शरीर सदनम् तृषा
इﾱआम् उपह्वयते

इषम् ऊर्जम् आत्मन् धत्ते

स्वदस्व हव्या सम् इषः दिदीहि इति

स वै एष पशुः एव आलभ्यते यत् पुरोﾱआशः

हविः एव अस्मै एतत् स्वदयति

अमथ्नात् अन्यम् परि श्येनः अद्रेः इति

पशून् एव तत् उपह्वयते

पशवः वै इﾱआ

स यत् अग्नीषोमौ अमुञ्चतम् गृभीतान् इति वपायै यजति सर्वाभ्यः एव तत् देवताभ्यः यजमानम् प्रमुञ्चति

तस्मात् आहुः न दीक्षितस्य अश्नीयात् इति

वपायै यजति

आ अन्यम् दिवः मातरिश्वा जभारा इति पुरोﾱआशस्य यजति

तस्मात् आहुः अशितव्यम् वपायाम् हुतायाम् यजमानः हि स तर्हि भवति इति

तस्य यानि किंशारूणि तानि रोमाणि ये तुषाः सा त्वच् ये फलीकरणाः तत् असृक् यत् पिष्टम् किक्नसाः तत् मांसम् यत् किंचित्कम् सारम् तत् अस्थि

तस्मात् आहुः पुरोﾱआश सत्रम् लोक्यम् इति

सर्वाभिः वै एष देवताभिः आलब्धः भवति यः दीक्षितः भवति

इतस् इव च हि एषः इतस् इव च मेधः समाहृतः भवति
एतानि ब्राह्मणः स्पृष्ट्वा स चेलः जलम् आविशेत्

अमेध्येषु च ये वृक्षा उप्ताः पुष्प फल उपगाः

आपः पवित्रं भूमि गताः गो तृप्तिः यासु जायते

अ व्याप्ताः चेद् अमेध्येन गन्ध वर्ण रस अन्विताः

तेषाम् अपि न दुष्यन्ति पुष्पाणि च फलानि च

आकराः शुचयः सर्वे वर्जयित्वा सुरा आकरम्

चैत्य वृक्षम् चितिं यूपं चण्डालं वेद विक्रयम्

चण्डाल पतित स्पृष्टम् मारुतेन एव शुध्यति

अथ अपि उदाहरन्ति

आसनं शयनं यानं नावः पथि तृणानि च

आत्म शय्या आसनम् वस्त्रं जाया अपत्यम् कमण्डलुः

स्त्रियश् च रति संसर्गे श्वा मृग ग्रहणे शुचिः

शुचीन्य् आत्मन एतानि परेषाम् अशुचीनि तु

अभोज्याद् अपि तद् भोज्यं यच् च गोष्ठ गतम् पयः

भूमेस् तु संमार्जन प्रोक्षण उपलेपन अवस्तरण उल्लेखनैः यथास्थानं दोष विशेषात् प्रायत्यम्

वत्सः प्रस्नवने मेध्यः शकुनिः फल शातने

नित्यं शुद्धः कारु हस्तः पण्यं यच् च प्रसारितम्

त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानाम् अकल्पयन्
अध्वर्यु पात्रे प्रतिप्रस्थाता संस्रावम् आनयति

पर्यावृत्य पात्रम् ऋतुभिः प्रेष्य इति द्विर् अध्वर्युर् आह

ऋतुना प्रेष्य इति त्रिर् अध्वर्युर् आह

मैत्रावरुणं प्रतिप्रस्थाता

प्रतिप्रस्थाता तेन भक्षम् आहरति

होतारम् अध्वर्युः

ब्राह्मणाच्छंसिनम् अध्वर्युः

पोतारं प्रतिप्रस्थाता

अध्वर्युः प्रतिप्रस्थातुः पात्रे

सकृत् प्रतिप्रस्थाता

पूर्वेषां शेष उत्तरान् अभिगृह्णीतः

होतारम् अध्वर्युः

अत्र एव पात्रं निधाय अध्वर्युः स्वेन पात्रेण

यत्र अभिजानाति गृहपते यज इति तद् यजमान आह होतर् एतद् यज इति

यत्र अभिजानाति अध्वर्यू यजतम् इति तद् अध्वर्युर् आह होतर् एतद् यज इति

होतारं प्रतिप्रस्थाता

पोतारं प्रतिप्रस्थाता

त्रिः प्रतिप्रस्थाता

आग्नीध्रं प्रतिप्रस्थाता

नेष्टारम् अध्वर्युः

अन् अनुवषट्काराः ऋतु ग्रहाः भवन्ति
तत् प्रतिगृह्य एताः व्याहृतीर् अभिव्याहरति गौश् च अश्वः च अजाः च अविः च व्रीहिश् च यवश् च आपः वायुर् आपो वायुर् इति

रथन्तरस्य स्तोत्रम् आहरति

इमं यज्ञम् अभिसंवसाना होत्रास् तृप्यन्तु सुमनस्यमानाः स्वाहा इति

यावत् स्तोभेत् तावत् पृथिव्यां हस्तौ स्यातां देव रथस्य अन् अपव्याथाय

स्वर् दृशम् प्रति विपश्येत्

प्रतिहार एव प्रतिह्रियमाणे वाग् इत्य् उद्गाता ब्रूयात्

संतिष्ठते माध्यन्दिनं सवनम्

अथ वामदेव्यं पुरस्तात् शान्तिम् अभिव्याहरति प्रजापतिर् असि वामदेव्यं ब्रह्मणः शरणं तत् मा पाहि इति

वामदेव्यस्य स्तोत्रम् आहरति

क इदम् उद्गास्यति स इदम् उद्गास्यति इति एतद् उक्त्वा अभ्यनिति

यदि बार्हतं स्तोत्रं स्याद् बृहतः स्तोत्रं प्रतिगृह्य ब्रूयाद् दिवं पितरम् उपश्रये बृहन् मा मा हिंसीर् इति

रथंतरं पिबतु सोम्यं मध्व् आयुर् दधद् यज्ञपताव् अ विह्रुतम्

अथ नौधसेन अथ कालेयेन इति

रथन्तरे स्तुते हो इत्य् उक्त्वा आदिम् आददीत

स रथन्तरेण स्तुते बृहता वा

समानं परम्

तत् प्रतिगृह्य पृथिवीम् अभिमृशति नमो मात्रे पृथिव्यै रथंतरं मा मा हिंसीर् इति

यत् पृष्ठं स्यात् तद् आदिशेत्

रथन्तरे प्रस्तूयमाने संमीलयेत्

स वामदेव्येन मध्यमया वाचा अन् एजन्

बृहति प्रस्तुत आ इति

अथ महिम्नः संभरति यस् ते अग्नौ महिमा यस् ते अप्सु रथे यस् ते महिमा स्तनयित्नौ य उ ते वाते यस् ते महिमा तेन संभव रथंतर द्रविणस्वन् न एधि इति

भक्षितेषु नाराशंसेषु पूर्वया द्वारा सदसो ऽधि निष्क्रम्य अपरया द्वार आग्नीध्रम् प्रपद्य आग्नीध्रे पृष्ठ आहुती जुहोति

तूष्णीम् उत्तराम्

आ प्रतिहाराद् अन् अवानम् गायेत्
समान उपाञ्जनः

वि होत्रा दधे वयुनाविद् एक इद् मही देवस्य सवितुः परिष्टुतिः स्वाहा इति

एतत् समादाय आह ऐहि यजमान इति

एतद् एव इध्माबर्हिः अग्नीषोमीयाय पशवे परिशयीत इति एक आहुः

अथ एनान् संस्रावेण अभिघारयति

अर्ध स्तन व्रतम् प्रयच्छति

नयन्ति पत्नीं ह्वयन्ति होतारम्

अथ एनान् संस्रावेण अभिघारयति

तयोर् यद् अक्षे बद्धं तद् अवस्यति

गार्हपत्ये तृतीयम् उपयमनीषु तृतीयं नि तृतीयं दधति

अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा उत्तरस्य हविर्धानस्य पश्चाद् अक्षम् उपसृप्य उत्तरस्याम् वर्तन्यां स्फ्येन उद्धत्य अवोक्ष्य हिरण्यं निधाय संपरिस्तीर्य अभिजुहोति इरावती धेनुमती हि भूतम् सूयवसिनी मनवे यशस्ये

अथ उपनिष्क्रम्य संप्रैषम् आह सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्याम् आह्वय अर्ध स्तन व्रतम् प्रयच्छत इति

पूर्वया द्वारा शालां प्रपाद्य गार्हपत्य आज्यं विलाप्य उत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा शालामुखीये सावित्रं जुहोत्य् अन्वारब्धे यजमाने युञ्जते मन उत युञ्जते धियो विप्रा विप्रस्य बृहतो विपश्चितः

अग्नेर् आवृता अग्निम् प्रणयति

अथ आह ऐहि यजमान इति

तयोर् दक्षिणं वर्षीय उत्तरं ह्रसीयः

अग्निवत्य् उत्तरं परिग्राहं परिगृह्य योयुपित्वा तिर्यञ्चं स्फ्यं स्तब्ध्वा संप्रैषम् आह प्रोक्षणीर् आसादय इध्माबर्हिः उपसादय इति एतावान् संप्रैषः

उद्धृत फलकम् दक्षिणम् अन् उद्धृत फलकम् उत्तरम्

आह्वयति सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्याम्

अथ अस्य एते अनसी प्रक्षालिते प्रपन्ने योग्य कृते अभितः शालां तिष्ठतः

अत्र एतान् पद पांसून् सर्वश एव पत्न्य् अञ्जलाव् आवपति

अथ एने सम्परिगृह्य संप्रैषम् आह

प्रातर् उदिते आदित्ये विसृष्टायां वाच्य् उत्तमाभ्यां प्रवर्ग्य उपसद्भ्याम् प्रचरति

अथ एतेषाम् पद पांसूनाम् अर्धान् पत्न्य् अञ्जलाव् आवपति

त्रेधा एतत् पदं कुर्वन्ति

व्यस्कभ्नाद् रोदसी विष्णुर् एते दाधार पृथिवीम् अभितो मयूखैः स्वाहा इति

अथ एने अन्तर्वेद्य् अभ्यावर्तयन्ति

समूढम् अस्य पांसुरे स्वाहा इति

अन्वग् यजमानो ऽनूची पत्नी पद तृतीयम् आदाय पूर्वया द्वारा उपनिष्क्रम्य दक्षिणस्य हविर्धानस्य पश्चाद् अक्षम् उपसृप्य दक्षिणस्यां वर्तन्यां स्फ्येन उद्धत्य अवोक्ष्य हिरण्यं निधाय संपरिस्तीर्य अभिजुहोति इदम् विष्णुर् विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम्

अत्र एव एतत् बर्हिर् अनुस्पन्द्यं स्तृणाति सकृद् एव

अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा अथ याचत्य् आज्य स्थालीम् स स्रुवाम् स्फ्यम् उद पात्रम् बर्हिर् हिरण्यम् इति

अथ अग्रेण शालाम् अरत्नि मात्रम् अभित स्पन्द्यां स्थापयित्वा अथ एने प्रोक्षति वैष्णवी विष्णवे शुन्धेथाम् इति
एवं पितामहाय एवम् प्रपितामहाय

देवाश् च पितरश् च एतत् पूर्तं मे अत्र उपजीवन्ताम्

शेषस्य प्राश्नीयान् न च अन्न तृप्तिम् गच्छेत्

अनुलेखं दर्भान् आस्तीर्य उद पात्रेण आचामयति आचाम पितर् असौ ये च त्वा अत्र अनु ते च आचामन्तु इति

तेषु पिण्डान् निदधात्य् अनु नाम अपहस्तेन एतत् ते पितर् असौ ये च त्वा अत्र अनु तेभ्यश् च स्वधा नम इति

नामान्य् अ जानतः पितर् एतत् ते पितामह एतत् ते प्रपितामह एतत् ते इति

मा मे क्षेष्ट इति अभिमन्त्र्य मा मे क्षेष्ट बहु मे पूर्तम् अस्तु ब्रह्माणो मे जुषन्ताम् अन्नम् अन्नम्

अमीमदन्त पितरो यथाभागम् आवृषायिषत इति जपित्वा पूर्ववद् आचामय्य नीवीं विस्रंस्य नमस्कारान् कृत्वा यथादैवतम् एतद् वः पितर इति वस्त्राण्य् आदिशत्य् ऊर्णा स्तुकाम् दश अम्बरम् वा

गन्धान् सुमनसश् च दद्यात्

अञ्जन अभ्यञ्जने ददात्य् आङ्क्ष्व असौ इति अभ्यङ्क्ष्व असौ इति

अ क्षीयमाणम् उपजीवत एनत् मया प्रत्तं स्वधया मदध्वम् इति

बन्ध्व् अ जानतः इदं पितृभ्यः पृथिवीषद्भ्य इदं पितामहेभ्यो अन्तरिक्ष सद्भ्यः इदं प्रपितामहेभ्यो दिविषद्भ्य इति

ये समानाः सुमनसो जीवा जीवेषु मामकाः

आमयावी पिण्डान् प्राश्नीयाद् अन्नाद्य कामः वा अग्नौ वा संक्षेपयेद् अप्सु वा अभ्यवहरेयुः अजं गां ब्राह्मणं वा प्राशयेयुः

नमो वः पितरो रसाय नमो वः पितरः शुष्माय नमो वः पितरो जीवाय नमो वः पितरो घोराय नमो वः पितरो बलाय नमो वः पितरो मन्यवे स्वधायै च पितरो नमो व इति ऊर्जम् वहन्तीर् अमृतं घृतं पयः कीलालं परिस्रुतं स्वधा स्थ तर्पयत मे पितॄन् इति अपः प्रसिच्य

शेषम् अनुज्ञाप्य प्रत्येत्य प्राच् दक्षिण आयतम् चतुरश्रं गोमयेन उपलिप्य अपहताः असुरा रक्षांसि पिशाचाः पितृषद इति मध्ये रेखां काष्ठेन उल्लिख्य ये रूपानि प्रतिमुञ्चमाना असुराः सन्तः स्वधया चरन्ति परापुरो निपुरो ये भरन्ति अग्निः तान् लोकात् प्रणुनोत्त्व् अस्माद् इति उल्मुकम् दक्षिणतो निदधाति

एवं पितामहाय एवम् प्रपितामहाय

ये समानाः सुमनस इति प्रदक्षिणं कृत्वा

सहस्र धारम् अमृत उदकम् मे पूर्तम् अस्त्व् एतत् परमे व्योमन्

अत्र पितरो मादयध्वं यथाभागम् आवृषायध्वम् इत्य् उदग् आवृत्य आ तमितोर् आसीत
अ प्रमत्ताः रक्षत तन्तुम् एतं मा वः क्षेत्रे पर बीजानि वाप्सुः

पुंसां ब्राह्मण आदीनाम् संवत्सरं ब्रह्मचर्यम्

निरिन्द्रिया ह्य् अ दायाः च स्त्रियो मता इति श्रुतिः

मातुर् अलंकारं दुहितरः सांप्रदायिकं लभेरन्न् अन्यद् वा

पतिताम् अपि तु मातरं बिभृयाद् अन् अभिभाषमाणः

पुत्रस् तु स्थविरीभावे न स्त्री स्वातन्त्र्यम् अर्हति इति

ऋतौ च गच्छन् विधिवच् च जुह्वन् न ब्राह्मणश् च्यवते ब्रह्म लोकात्

त्रयश् च पिण्डाः षण्णां स्युर् एवं कुर्वन् न मुह्यति

दशानां वा एकम् उद्धरेज् ज्येष्ठः

आत्मा वै पुत्र नामा असि स जीव शरदः शतम् इति

क्लीबं त्यक्त्वा पतितं वा या अन्यम् पतिं विन्देत् तस्यां पुनर्भ्वां यो जातः स पौनर्भवः

वैश्य आदिषु प्रतिलोमं कृच्छ्रातिकृच्छ्र आदीन् चरेत्

तेषां प्रथम एव इति आह औपजङ्घनिः

समशः सर्वेषाम् अविशेषात्

औरसे तु उत्पन्ने सवर्णास् तृतीय अंश हराः

माता पित्रोः हस्तात् क्रीतो ऽन्यतरेण वा यो अपत्य अर्थे परिगृह्यते स क्रीतः

जनयितुः पुत्रो भवति सांपराये मोघं वेत्ता कुरुते तन्तुम् एतम् इति

द्वितीये पितरं तस्यास् तृतीये च पितामहम् इति

अथ अपि उदाहरन्ति

वरं वा रूपम् उद्धरेज् ज्येष्ठः

अथ अपि उदाहरन्ति

पितुर् अनुमत्या दाय विभागः सति पितरि

माता पितृभ्याम् दत्तो ऽन्यतरेण वा यो अपत्य अर्थे परिगृह्यते स दत्तः

स्वयंदत्तं निषादं च गोत्र भाजः प्रचक्षते

समम् इतरे विभजेरन्

माता पितृभ्याम् उत्सृष्टो ऽन्यतरेण वा यो अपत्य अर्थे परिगृह्यते सो ऽपविद्धः

भर्तृ हिते यतमानाः स्वर्गं लोकं जयेरन्

अथ अपि उदाहरन्ति

तस्मात् स्व भार्याम् रक्षन्तु बिभ्यतः पर रेतसः

तस्माज् ज्येष्ठं पुत्रं धनेन निरवसाययन्ति इति श्रुतिः

अथ अपि उदाहरन्ति

द्विजाति प्रवरात् शूद्रायाम् जातो निषादः

अन्ध जड क्लीब व्यसनि व्याधित आदीन् च

पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने

गुणवान् हि शेषाणां भर्ता भवति

नाना वर्ण स्त्री पुत्र समवाये दायं दश अंशान् कृत्वा चतुरस् त्रीन् द्वाव् एकम् इति यथाक्रमं विभजेरन्

सवर्णायां संस्कृतायां स्वयम् उत्पादितम् औरसं पुत्रं विद्यात्

शूद्रं कटाग्निना दहेत्

अङ्गाद् अङ्गात् सम्भवसि हृदयाद् अधि जायसे

कामात् पारशव इति पुत्राः

मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभजद् इति श्रुतिः

तेषाम् अप्राप्तव्यवहाराणाम् अंशान् स उपचयान् सु निगुप्तान् निदध्युर् आ व्यवहार प्रापणात्

अभ्युपगम्य दुहितरि जातं पुत्रिका पुत्रम् अन्यं दौहित्रम्

इदानीम् अहम् ईर्ष्यामि स्त्रीणां जनक न उ पुरा

औरसं पुत्रिका पुत्रम् क्षेत्रजं दत्त कृत्रिमौ

व्यतिक्रमे कृच्छ्रः

न स्त्रियाः स्वातन्त्र्यं विद्यते

या गर्भिणी संस्क्रियते विज्ञाता वा अ विज्ञाता वा तस्यां यो जातः स सहोढः

गृहे गूढ उत्पन्नः ऽन्ते ज्ञातो गूढ जः

शूद्रे चान्द्रायणं चरेत्

यतो यमस्य सदने जनयितुः पुत्रम् अब्रुवन्

माता पितृ विहीनः यः स्वयम् आत्मानं दद्यात् स स्वयंदत्तः

द्वि पितुः पिण्ड दानम् स्यात् पिण्डे पिण्डे च नामनी

नित्य उदकी नित्य यज्ञ उपवीती नित्य स्वाध्यायी वृषल अन्न वर्जी

आदिशेत् प्रथमे पिण्डे मातरं पुत्रिका सुतः

अतीत व्यवहारान् ग्रास आच्छादनैः बिभृयुः

न पतितैः संव्यवहारो विद्यते

अथ अपि उदाहरन्ति

सवर्णा पुत्र अनन्तरा पुत्रयोः अनन्तरा पुत्रः चेद् गुणवान् स ज्येष्ठ अंशम् हरेत्