tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
मानसा नाम ते लोका यत्र वर्तन्ति ते दिवि

पितॄणाम् आदि सर्गेण सर्वेषां द्विजसत्तम

सुकाला नाम पितरो वसिष्ठस्य प्रजापतेः

इत्य् उक्तो ऽहं भगवता देवदेवेन भास्वता

तस्माद् एनं स्वधर्मेण श्राद्धदेवं वदन्ति वै

ब्रह्मदत्तस्य जननी महिषी त्व् अणुहस्य या

त्रय एते मया प्रोक्ताश् चतुरो ऽन्यान् निबोध मे

पराशरस्य दायादं त्वं विप्रं जनयिष्यसि

तेषाम् अथ अभ्युपगमात् मनुस् तात युगे युगे

एतेषां मानसी कन्या मेना नाम महा गिरेः

कन्यां पुत्रांश् च चतुरो योग आचार्यान् महा बलान्

तस्मात् श्राद्धानि देयानि योगिनां द्विजसत्तम

एवम् उक्ता तु दासेयी जाता सत्यवती तदा

यत्र बर्हिषदो नाम पितरो दिवि विश्रुताः

सद्यः फलन्ति कर्माणि देव त्वे प्रेत्य मानुषे

चत्वारो मूर्तिमन्तो वै त्रय एषां अमूर्तयः

यजन्ति तान् देव गणाः विधि दृष्टेन कर्मना

आहारम् एक पर्णेन सा एकपर्णा समाचरत्

तैर् एव तद् कर्म फलम् प्राप्नुवन्ति इह देवताः

लोकेषु दिवि वर्तन्ते काम गेषु विहंगमाः

सा तथा उक्ता तया मात्रा देवी दुश्चर चारिणी

संदेहम् अमर श्रेष्ठम् भगवन्तम् अरिंदम

स्थिर प्रसादाः च सदा तान् नमस्यस्व भार्गव

पितरं प्रार्थयित्वा अन्यम् योग भ्रष्टा पपात ह

वैभ्राजा नाम ते लोका दिवि भान्ति सुदर्शनाः

शीघ्र प्रसादाः ह्य् अक्रोधा लोकस्य आप्यायनम् परम्

न हि योग गतिः दिव्या न पितॄणां परा गतिः

एष वै प्रथमः कल्पः सोम पानाम् अनुत्तमः

पर्वत प्रवरः शुभ्रो नाना रत्न समाचितः

प्रसादात् तस्य देवस्य दुर्ज्ञेयं भुवि मानुषैः

आप्याययन्ति ये पूर्वं सोमं योग बलेन वै

सोमस्य आप्यायनम् कृत्वा वह्नेर् वैवस्वतस्य च

अग्निष्वात्ता इति ख्याताः सर्व एव अमित ओजसः

तन् निबोध कुरु श्रेष्ठ यन् मया आसीत् निशामितम्

भविष्यति युगे तस्मिन् महा योगी द्विजर्षभः

उत्पन्ना ये स्वधायां तु सोमपा वै कवेः सुताः

यान् वक्ष्यामि द्विजश्रेष्ठ मूर्तिमन्तो हि ते स्मृताः

लोकान् संतापयामासुस् तास् तिस्रः स्थाणु जंगमान्

एतेषां मानसी कन्या अच्छोदा नाम निम्नगा

अग्नेर् जन्म तथा श्रुत्वा शाण्डिल्यस्य महात्मनः

निबोध तन् मे गाङ्गेय निखिलं सर्वम् आदितः

एते स्म पितरस् तात योगिनां योग वर्धनाः

एते च अपि महाभागे योग आचार्यौ उपस्थिते

ततः प्रसादयामास स्वान् पितॄन् दीनया गिरा

उमा इति एव अभवत् ख्याता त्रिषु लोकेषु सुन्दरी

त्वद्विधेन अपि सिद्धेन दृश्यते मांसचक्षुषा

तान् दानव गणाः सर्वे यक्ष गन्धर्व राक्षसाः

पाटला पुष्पम् एकं च विदधे च एकपाटला

अपर्णाम् एकपर्णां च तृतीयाम् एकपाटलाम्

प्रवर्तयति श्राद्धानि नष्टे धर्मे प्रजापतिः

लोकाः सनातना नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः

जगाम गतिम् इष्टां वै द्वितीयो ऽग्निर् इव ज्वलन्

पराशर कुल उद्भूतः शुको नाम महा तपाः

यैः क्रियन्ते हि कर्माणि शरीरैर् दिवि दैवतैः

तपः शरीराः सर्वास् तास् तिस्रो योग बल अन्विताः

कथा यत्र समुत्पन्ना वृष्णि अन्धक कुल अन्वया

त्रय एते गणाः प्रोक्ताश् चतुर्थं तु निबोध मे

ययातेर् जननी ब्रह्मन् महिषी नहुषस्य च

तस्य यज्ञे पुरा गीता गाथाः प्रीतैर् महा ऋषिभिः

भवित्री द्वापरं प्राप्य युगं धर्म भृताम् वरा

पुनर् युग सहस्र अन्ते जायन्ते ब्रह्म वादिनः

त्रायध्वं इत्य् उवाच आर्ता पतन्ती तान् अवाच् शिराः

पितॄन् प्रीणाति यो भक्त्या पितरः प्रीणयन्ति तम्

यच्छन्ति पितरः पुष्टिं प्रजाश् च विपुलास् तथा

दत्तं स्वधां पुरोधाय श्राद्धे प्रीणाति वै पितॄन्

महात्मानो महाभागास् तेजः युक्ताः तपस्विनः

सा दृष्ट्वा पितरं वव्रे वसुं नाम अन्तरिक्ष गम्

तेषां वै मानसी कन्या गौर् नाम दिवि विश्रुता

तान् क्षत्रिय गणाः तात भावयन्ति फल अर्थिनः

या भावयति भूतानि दक्षिणापथ गामिनी

तस्य एव राज्ञस् त्वं कन्या अद्रिकायां भविष्यसि

तांस् तु वैश्य गणाः तात भावयन्ति फल अर्थिनः
नागाः सर्पाः सुपर्णाश् च भावयन्त्य् अमित ओजसः

पितरो दिवि वर्तन्ते देवास् तान् भावयन्त्य् उत

अष्टाविंशे भवित्री त्वं द्वापरे मत्स्य योनि जा

सुस्वधा नाम पितरः कर्दमस्य प्रजापतेः

जैगीषव्यस्य तु तथा विद्धि ताम् एकपाटलाम्

उ मा इति निषेधन्ती मातृ स्नेहेन दुःखिता

ते प्राप्य तां स्मृतिं भूयः सांख्य योगम् अनुत्तमम्

ऊचुस् ते पितरः कन्यां भ्रष्ट ऐश्वर्याम् व्यतिक्रमात्

एतेषां मानसी कन्या यशोदा नाम विश्रुता

व्यतिक्रमात् पितॄणां च जन्म प्राप्स्यसि कुत्सितम्

उमा तासां वरिष्ठा च ज्येष्ठा च वरवर्णिनी

तैर् उक्ता सा तु मा भैषीर् इति व्योम्नि व्यवस्थिता

महा योगी तदा गन्ता पुनर् आवर्तिनीं गतिम्

तिस्रः कन्यास् तु मेनायां जनयामास शैलराट्

सर्वेषां राजतं पात्रम् अथ वा रजत अन्वितम्

तेषां लोकं विसर्गं च कीर्तयिष्यामि तच् छृणु

पत्नी दत्ता महा ब्रह्मन् योग आचार्याय धीमते

गतिम् एताम् अ प्रमत्तः मार्कण्डेय निशामय

सा तेन व्यभिचारेण मनसः काम चारिणी

महाभिषस्य पुत्रौ च शंतनोः कीर्ति वर्धनौ

चक्षुर् दिव्यं स विज्ञानम् प्रदिशामि च ते ऽनघ

तस्मात् त्वं तपसः पुत्रि प्रेत्य इह प्राप्स्यसे फलम्

कियन्तो वै पितृ गणाः कस्मिंल् लोके च ते गणाः

निरता देव लोकेषु ज्योतिः भासिषु भार्गव

सनत्कुमार उवाच

वर्तन्ति देव प्रवराः देवानां सोम वर्धनाः

सर्वाश् च ब्रह्म वादिन्यः सर्वाश् च एव ऊर्ध्वरेतसः

प्रभावं च महत् त्वम् च विस्तरेण तपोधन

महा योग बल उपेता महादेवम् उपस्थिता

उदक् आयनम् अप्य् अग्नाव् अग्नि अभावे ऽप्सु वा पुनः

एवम् उक्त्वा स देवेशो माम् उपस्थितम् अग्रतः

अच्छोदं नाम तद् दिव्यं सरो यस्याः समुत्थितम्

एते वै योग विभ्रष्टाः लोकान् प्राप्य सनातनान्

एका तत्र निराहारा तां माता प्रत्यषेधयत्

स्वर्गम् आरोग्यम् एव अथ यद् अन्यद् अपि च ईप्सितम्

एते पुत्रा महात्मानः पुलस्त्यस्य प्रजापतेः

स वेदम् एकं ब्रह्मर्षिश् चतुर्धा विभजिष्यति

पत्नी हिमवतः श्रेष्ठा यस्या मैनाक उच्यते

विचित्रवीर्यं धर्म ज्ञम् तथा चित्राङ्गदं प्रभुम्

मार्कण्डेय उवाच

त्रीण्य् अपश्यद् विमानानि पतमाना दिवश् च्युता

दिलीपं यजमानं ये पश्यन्ति सु समाहिताः

एतान् उत्पाद्य पुत्रांस् त्वं पुनर् लोकान् अवाप्स्यसि

हिरण्यगर्भस्य सुताः शूद्रास् तान् भावयन्त्य् उत

तेषां वै मानसी कन्या विरजा नाम विश्रुता

पितृ भक्तः ऽसि विप्रर्षे सत् भक्तः च न संशयः

तस्य राज्ञो वसोः कन्या त्वम् अपत्यं भविष्यसि

देवतानां हि पितरः पूर्वम् आप्यायनं स्मृतम्

एतेषां मानसी कन्या पीवरी नाम विश्रुता

राजर्षेर् जननी तात दिलीपस्य महात्मनः

एकशृङ्गा इति ख्याता साध्यानां कीर्ति वर्धनी

अमूर्तयः पितृ गणाः ते वै पुत्राः प्रजापतेः
अपः सायम् प्रविशति

सहावानं तरुतारं रथानाम् इत्य् एष वै सहावांस् तरुता एष हि इमान् लोकान् सद्यस् तरति

होता वेदिषद् इत्य् एष वै होता वेदिषत्

अरिष्ट नेमिम् पृतनाजम् आशुम् इत्य् एष वा अरिष्ट नेमिः पृतना जित् आशुः

ऋतम् इत्य् एष वै सत्यम्

व्योम सद् इत्य् एष वै व्योम सद् व्योम वा एतत् सद्मनां यस्मिन्न् एष आसन्नस् तपति

नृषद् इत्य् एष वै नृषत्

वर सद् इत्य् एष वै वर सद् वरं वा एतत् सद्मनां यस्मिन्न् एष आसन्नस् तपति

दूरोहणं रोहति स्वर्गो वै लोको दूरोहणम्

ऋत जाः इत्य् एष वै सत्य जाः

तस्माद् यत्र क्व च दूरोहणं रोहेत् हंसवत्या एव रोहेत्

हंसवत्या रोहति

त्यम् ऊ षु वाजिनं देव जूतम् इत्य् एष वै वाजी देव जूतः

हंसः शुचिषद् इत्य् एष वै हंसः शुचिषत्

वसुर् इत्य् एष वै वसुर् अन्तरिक्ष सद्

तार्क्ष्यो ह वा एतम् पूर्वो ऽध्वानम् ऐद् यत्र अदः गायत्री सुपर्णो भूत्वा सोमम् आहरत् तद् यथा क्षेत्र ज्ञम् अध्वनः पुरएतारं कुर्वीत तादृक् तद् यद् एव तार्क्ष्ये ऽयं वै तार्क्ष्यो यो ऽयम् पवत एष स्वर्गस्य लोकस्य अभिवोढा

यद् एव दूरोहणम् असौ वै दूरोहो यो ऽसौ तपति कश्चिद् वा अत्र गच्छति स यद् दूरोहणं रोहत्य् एतम् एव तद् रोहति

गो जाः इत्य् एष वै गो जाः

उर्वी न पृथ्वी बहुले गभीरे मा वाम् एतौ मा परेतौ रिषाम इति इमे एव एतत् अनुमन्त्रयत आ च परा च मेष्यन्

तार्क्ष्ये स्वर्ग कामस्य रोहेत्

स्वस्तय इति स्वस्ति ताम् आशास्ते

इन्द्रस्य इव रातिम् आजोहुवानाः स्वस्तय इति स्वस्ति ताम् एव आशास्ते

सहस्र साः शत साः अस्य रंहिर् न स्मा वरन्ते युवतिं न शर्याम् इत्य् आशिषम् एव एतेन आशास्ते आत्मने च यजमानेभ्यश् च

अतिथिर् दुरोण सद् इत्य् एष वा अतिथिर् दुरोण सद्

स्वर्गम् एव तल् लोकं रोहति य एवं वेद

सद्यश् चिद् यः शवसा पञ्च कृष्टीः सूर्य इव ज्योतिषा अपः ततान इति प्रत्यक्षं सूर्यम् अभिवदति

अद्भ्यः वै एषा प्रातर् उदेति

अद्रि जाः इत्य् एष वा अद्रि जाः
धान्यकं च अजगन्धा च सुमुखः च इति रोचनाः

रस वीर्य विपाकैः च प्रभावैः च प्रचक्ष्महे

कषायो विशदो रूक्षः शीतः पाके कटुः लघुः

धार्तराष्ट्र चकोराणाम् दक्षाणां शिखिनाम् अपि

तित्तिरिः संजयेत् शीघ्रम् त्रीन् दोषान् अनिल उल्बणान्

द्विविधं शीतम् उष्णम् च मधुरं च अम्लम् एव च

स्निग्धः च उष्णः च वृष्यः च लशुनः कटुको गुरुः

रस असृज् मांस मेदस् जान् दोषान् हन्ति विभीतकम्

श्रेयसी बिल्वपर्णी च बिल्व पत्त्रम् तु वात नुद्

सक्षारं पक्व कूष्माण्डम् मधुर अम्लम् तथा लघु

कषाय विशद त्वात् च सौगन्ध्यात् च रुचि प्रदम्

सम्पक्वं पनसं मोचं राजादन फलानि च

पृषतः शरभो रामः श्वदंष्ट्रो मृगमातृका

बर्ही हिततमो बल्यो वात घ्नः मांस शुक्रलः

मेधा स्मृति करः पथ्यः शोष घ्नः कूर्म उच्यते

वृष्यः परं वात हरः स्निग्ध उष्णः मधुरो गुरुः

कषायम् ईषत् विष्टम्भि रक्त पित्त हरम् स्मृतम्

चक्रवाकः तथा अन्ये च खगाः सन्ति अम्बु चारिणः

स्निग्ध उष्ण तीक्ष्णम् तत् बालम् दीपनं कफ वात जित्

रक्त पित्त करम् विद्यात् ऐरावतकम् एव च

कुमारजीवो लोट्टाकः पालङ्क्या मारिषस् तथा

कूर्चिका चिल्लटो भेको गोधा शल्लक गण्डकौ

प्रसह्य भक्षयन्ति इति प्रसहाः तेन संज्ञिताः

त्वच्यः केश्यः च बल्यः च वात घ्नः कफ पित्त कृत्

अम्लिकायाः स्मृतः कन्दो ग्रहणी अर्शस् हितः लघुः

इति अयम् शूकधान्यानां पूर्वो वर्गः समाप्यते

स्थल जाः जाङ्गलाः प्रोक्ता मृगा जाङ्गल चारिणः

एर्वारुकं च सम्पक्वं दाह तृष्णा क्लम आर्ति नुद्

तीक्ष्ण उष्ण कटु रूक्षाणि कफ वात हराणि च

रोहिणी कामकाली च सारसो रक्तशीर्षकः

गुरु उष्णाः मधुरा बल्या बृंहणाः पवन अपहाः

अवल्गुजः सः एडगजः निष्पावा वात पित्तलाः

द्वितीयः अयम् शमीधान्य वर्गः प्रोक्तो महा ऋषिणा

शतपत्त्रो भृङ्गराजः कोयष्टिर् जीवजीवकः

सारिका कलविङ्कः च चटकः अङ्गारचूडकः

न्यग्रोध उदुम्बर अश्वत्थ प्लक्ष पद्म आदि पल्लवाः

अम्लं कषाय मधुरम् वात घ्नम् ग्राहि दीपनम्

हरितानाम् अयम् च एष षष्ठो वर्गः समाप्यते

परम् अतस् वर्ग संग्रहेन आहार द्रव्याणि अनुव्याख्यास्यामः

वात पित्तम् उदावर्तम् स्वरभेदं मदात्ययम्

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

मेदस् क्रिमि विष घ्नः च बल्यो वेणुयवो मतः

मुकुन्दो झिण्टि गर्मूटी वरुका वरकाः तथा

कषाय विशदाः शीता रक्त पित्त निबर्हणाः

मधुराः शीतला गुर्व्यो बल घ्नाः रूक्षण _

वर्चस् भेदीनि अलाबूनि रूक्ष शीत गुरूणि च

मृद्वीका बृंहणी वृष्या मधुरा स्निग्ध शीतला

तृष्णा दाह ज्वर श्वास रक्तपित्त क्षत क्षयान्

गो खर अश्वतर उष्ट्र अश्व द्वीपि सिंह ऋक्ष वानराः

कुमुद उत्पल नालाः तु स पुष्पाः स फलाः स्मृताः

सुगन्धा न अतिकटुका दोषान् उत्क्लेशयन्ति च

न च वृष्या न चक्षुष्या विष्टभ्य च विपच्यते

शीताः संग्राहिनः च एव सु अल्प मूत्र कराः च ते

पित्त कृत् कफ वात घ्नः सुरसः पूति गन्ध हा

तद्वत् पिण्डालुकं विद्यात् कन्द त्वात् च मुख प्रियम्

रूक्षं स्वादु कषायं कफ पित्त हरम् परम्

वाताम अभिषुक अक्षोट मुकूलक निकोचकाः

न अति उष्णः कफ वात घ्नः ग्राही शस्तो मदात्यये

बद्ध अल्प वर्चसः स्निग्धा बृंहणाः शुक्रलाः

चिर्भट एर्वारुके तद्वत् वर्चस् भेद हिते तु ते

मत्स्याः स्निग्धाः च वृष्याः च बहु दोषाः प्रकीर्तिताः

दश द्वौ च अपरौ वर्गौ कृतान्न आहार योगिनाम्

मन्द वातेषु शस्यन्ते शैत्य माधुर्य लाघवात्

स्निग्धाः च उष्णाः च वृष्याः च बृंहणाः स्वर बोधनाः

रक्तशालिर् महाशालिः कलमः शकुनाहृतः

कषायाः स्तम्भनाः शीता हिताः पित्त अतिसारिणाम्

प्रियालम् एषाम् सदृशं विद्यात् औष्ण्यम् विना गुणैः

चतुर्थः शाक वर्गः ऽयं पत्त्र कन्द फल आश्रयः

दार्ढ्यं बृहत् त्वम् उत्साहम् स्वप्नं च जनयति अपि

बृंहणाः शुक्रलाः च उक्ताः हंसा मारुत नाशनाः

वातलः कफ पित्त घ्नः शीतः संग्राहि शोषणः
स स्नेहाः बलिभिर् भोज्या विविधाः शिम्बि जातयः

अम्लं परूषकं द्राक्षा बदराणि आरुकाणि च

मधुरं सकषायं च शीतं पित्त कफ अपहम्

बिल्वं तु दुर्जरं पक्वं दोषलं पूति मारुतम्

विकीर्य विष्किराः च इति प्रतुद्य प्रतुदाः स्मृताः

कर्कोटक अवल्गुजकौ पटोलं शकुलादनी

तद् स्वादुः वातलः रूक्षः कषायो विशदो गुरुः

जम्बीरः कफ वात घ्नः क्रिमि घ्नः भक्त पाचनः

आढकी कफ पित्त घ्ना वातला कफ वात _

वर्ण्यो वात हरः वृष्यः चक्षुष्यः बल वर्धनः

मधुरा मधुराः पाके त्रिदोष शमनाः शिवाः

वातलं कटु तिक्त अम्लम् अधोमार्ग प्रवर्तनम्

रक्तशालिः वरः तेषाम् तृष्णा घ्नः त्रि मल अपहः

हृद्यान्य् आस्वादनीयानि पित्तम् उत्क्लेशयन्ति च

शीताः स्वादु कषायाः तु कफ मारुत कोपनाः

पक्वम् आम्रम् जयेत् वायुम् मांस शुक्र बल प्रदम्

ग्राहि शस्तं विशेषेण ग्रहणी अर्शस् विकारिणाम्

वृक्षाम्लं ग्राहि रूक्ष उष्णम् वात श्लेष्मणि शस्यते

लावो वर्तीरकः च एव वार्तीकः

वात पित्त हरः स्वादुः वृष्यः मुञ्जातकः परम्

तत् स्वभावाद् उदक्तं क्लेदयति लवणं विष्यन्दयति क्षारः पाचयति मधु संदधाति सर्पिः स्नेहयति क्षीरं जीवयति मांसं बृंहयति रसः प्रीणयति सुरा जर्जरीकरोति सीधुर् अवधमति द्राक्षा आसवः दीपयति फाणितम् आचिनोति दधि शोफं जनयति पिण्याक शाकम् ग्लपयति प्रभूत अन्तर्मलः माष सूपः दृष्टि शुक्र घ्नः क्षारः प्रायः पित्तलम् अम्लम् अन्यत्र दाडिम आमलकात् प्रायः श्लेष्मलं मधुरम् अन्यत्र मधुनः पुराणात् च शालि षष्टिक यव गोधूमात् प्रायस्तिकं वातलम् अवृष्यम् च अन्यत्र वेग अग्र अमृता पटोल पत्त्रात् प्रायः कटुकं वातलम् अवृष्यं च अन्यत्र पिप्पली विश्वभेषजात्

शशः स्वादुः प्रशस्तः च संनिपाते अनिल अवरे

शृङ्गाटक अङ्कलोड्यम् च गुरु विष्टम्भि शीतलम्

हिक्का कास विष श्वास पार्श्व शूल विनाशनः

पुष्पं ग्राहि प्रशस्तं च रक्तपित्ते विशेषतः

क्रिमि कुष्ठ किलास घ्नः वात घ्नः गुल्म नाशनः

नाडी कलायं गोजिह्वा वार्ताकं तिलपर्णिका

शीताः पीनस _ च मधुरा गुर्व्य एव च

जटी दुन्दुभि पाक्कार लोहपृष्ठ कुलिङ्गकाः

लघवः शीत मधुराः सकषाया हिता नृणाम्

प्रसहानां विशेषेण मांसं मांस आशिनाम् भिषक्

शुष्काणि कफ वात घ्नानि एतान्य् एषां फलानि च

शण शाल्मलि पुष्पाणि कर्बुदारः सुवर्चला

लाव आद्यः वैष्किरो वर्गः प्रतुदा जाङ्गला मृगाः

आहार योगी बल्यः च गुरुः वृष्यः अथ रोचनः

पर्वण्याः पर्वपुष्प्याः च वात पित्त हरम् स्मृतम्

लघु उष्णम् वातलं रूक्षं कालायं शाकम् उच्यते

ग्राही गृञ्जनकः तीक्ष्णः वात श्लेष्म अर्शसाम् हितः

श्लेष्मलो मारुत घ्नः च पलाण्डुः न च पित्त _

शैवाल शष्प भोजि त्वात् स्वप्नस्य च विवर्जनात्

गुरु उष्णः मधुरो न अति धन्व अनूप निषेवणात्

चारुष्को हरिण एणौ च शम्बरः कालपुच्छकः

जले निवासात् जलजाः जलेचर्याज् जलेचराः

मधुरो मधुरः पाके शीतलः तण्डुलीयकः

तर्पणं बृंहणं फल्गु गुरु विष्टम्भि शीतलम्

कषाय मधुरः रूक्षः शीतः पाके कटुर् लघुः

बृंहणं जीर्यति क्षिप्रं न अति दोषल मारुकम्

विशदं गुरु शीतं च समभिष्यन्दि च उच्यते

वातलं कफ पित्त घ्नम् विद्यात् पर्पटकी फलम्

षष्टिकः प्रवरो गौरः कृष्ण गौरः ततस् अनु च

भल्लातक अस्थि अग्नि समम् तद् मांसम् स्वादु शीतलम्

स्थैर्य कृत् सकषायः च बल्यः श्लेष्म विकार _

भण्डी शतावरी शाकम् बला जीवन्तिकं च यत्

शिम्बी रूक्षा कषाया च कोष्ठे वात प्रकोपिणी

इति वारिशयाः प्रोक्ता वक्ष्यन्ते वारिचारिणः

तूर्णको दीर्घशूकश् च गौरः पाण्डुक लाङ्गुलौ

श्लेष्मलं गुरु विष्टम्भि च अङ्कोट फलम् अग्नि जित्

लोपाको जम्बुकः श्येनो वान्तादः चाष वायसौ

सर्पच्छत्त्रक वर्ज्याः तु बह्व्यो ऽन्याश् छत्त्र जातयः

गव्यं केवल वातेषु पीनसे विषमज्वरे

वात पित्त कफ घ्नः च कास श्वास हरः तथा

स्निग्ध उष्णम् मधुरं वृष्यं माहिषं गुरु तर्पणम्
शोष कास क्षय हितम् संग्राहि लघु दीपनम्

भव्यात् अल्प अन्तर गुणम् काश्मर्य फलम् उच्यते

गुरु उष्ण स्निग्ध मधुराः स्वर वर्ण बल प्रदाः

वर्तको वर्तिका च एव बर्ही तित्तिरि कुक्कुटौ

मधुरः च अम्ल पाकः च व्रीहिः पित्त करः गुरुः

मधुर अम्ल कषायम् च विष्टम्भि गुरु शीतलम्

रोचनं दीपनं वृष्यम् आर्द्रकं विश्वभेषजम्

मधुरं पित्त नुद् तेषाम् पूर्वं दाडिमम् उत्तमम्

यवका हायनाः पांसु वाप्य नैषधक आदयः

गाङ्गेरुकी करीरं च बिम्बी तोदन धन्वनम्

स्विन्नं निष्पीडित रसम् स्नेह आढ्यम् तत् प्रशस्यते

नीपं शताह्वकं पीलु तृणशून्यं विकङ्कतम्

जीर्ण अर्शस् ग्रहणी दोष शोष आर्तानाम् प्रयोजयेत्

लघवः शीत मधुराः सकषाया विरूक्षणाः

परिपक्वं च दोष घ्नम् विष घ्नम् ग्राहि गुरु अपि

जाम्बवं कफ पित्त घ्नम् ग्राहि वात करम् परम्

कर्चूरः कफ वात घ्नः श्वास हिक्का अर्शसाम् हितः

वात घ्नाः बृंहणा वृष्याः कफ पित्त अभिवर्धनाः

उष्णाः कषायाः पाके अम्लाः कफ शुक्र अनिल अपहाः

विद्यात् ग्राहि त्रिदोष घ्नम् भिन्नवर्चः तु वास्तुकम्

विद्याद् आमलके सर्वान् रसान् लवण वर्जितान्

खर्जूरं ताल शस्यम् च रक्त पित्त क्षय अपहम्

विष्किरा वर्तक आद्याः तु प्रसह अल्प अन्तराः गुणैः

विपाके मधुराः च एव कपोता गृह वासिनः

पौष्करं तु भवेत् बीजम् मधुरं रस पाकयोः

स्नेहनं बृंहणं वृष्यं श्रम घ्नम् अनिल अपहम्

आस्य शोषम् कासं व्यपोहति

निष्पावः कोविदारः च पत्तूरश् चुच्चुपर्णिका

श्वेतः श्यामः चित्र पृष्ठः कालकः काकुलीमृगः

कफ पित्त हरम् तिक्तं शीतं कटु विपच्यते

गोधा विपाके मधुरा कषाय कटुका रसे

वृषपुष्पाणि शार्ङ्गेष्टा केम्बूकं सकठिल्लकम्

गुरु पारावतं ज्ञेयम् अरुचि अत्यग्नि नाशनम्

कैरातः कोकिलः अत्यूहः गोपापुत्रः प्रियात्मजः

खड्ग मांसम् अभिष्यन्दि बल कृत् मधुरम् स्मृतम्

पित्त श्लेष्मणि शस्यन्ते सूपेषु आलेपनेषु च

बहु पुरीष उष्मा त्रि दोषः त्व् एव पाटलः

प्रसहा भूशय आनूप वारिजाः वारि चारिणः

सामान्येन उपदिष्टानाम् मांसानां स्व गुणैः पृथक्

रूक्ष अम्लम् दाडिमं यत् तु तत् पित्त अनिल कोपनम्

गुणैस् तैर् एव संयुक्तं भेदनं त्व् अम्लवेतसम्

अम्लिकायाः फलं पक्वं तस्मात् अल्प अन्तरम् गुणैः

बृंहण स्निग्ध शीतानि बल्यानि मधुराणि च

लावाः कषाय मधुराः लघवः अग्नि विवर्धनाः

यवानी च अर्जकः च एव शिग्रु शालेय मृष्टकम्

कङ्क शारपद इन्द्राभ गोनर्द गिरिवर्तकाः

शुक मांसम् कषाय अम्लम् विपाके रूक्ष शीतलम्

संधान कृत् वात हरः गोधूमः स्वादु शीतलः

न अति उष्ण शीत वीर्या च भेदिनी कुष्ठ नाशिनी

त्रपुस एर्वारुकम् स्वादु गुरु विष्टम्भि शीतलम्

केसरं मातुलुङ्गस्य लघु शेषम् अतस् अन्यथा

तथा एव अल्प अन्तर गुणम् तूदम् अम्लं परूषकात्

खराह्वा कफ वात घ्ना वस्ति रोग रुजा अपहा

तत् शुष्कम् कफ वात घ्नम् पित्ते न च विरुध्यते

त्रिदोषं बद्ध विष् मूत्रम् सार्षपं शाकम् उच्यते

मधुरं शीत वीर्यम् च पुरीषस्य च भेदनम्

तरूट बिसशालूक क्रौञ्चादन कशेरुकम्

वात पित्त प्रशमना बृंहणी बल वर्धना

प्रशस्यते अम्लचाङ्गेरी ग्रहणी अर्शस् हिता च सा

पित्त श्लेष्म करम् भव्यं ग्राहि वक्त्र विशोधनम्

लघवो बद्ध विष् मूत्राः शीताः च एणाः प्रकीर्तिताः

प्रशान्तिका अम्भःस्यामाक लौहित्य अणु प्रियङ्गवः

श्लेष्मलं मधुरं शीतं श्लेष्मातक फलम् गुरु

आरा नन्दीमुखी वाटी सुमुखाः सहचारिणः

वायुं वत्सादनी हन्यात् कफम् गण्डीर चित्रकौ

शुष्क कास श्रम अत्यग्नि मांस क्षय हितम् च तत्

स्निग्ध सिद्धम् विशुष्कं तु मूलकं कफ वात जित्

शालीनां शालयः कुर्वन्ति अनुकारम् गुण अगुणैः

मधुरं किंचिद् अम्लम् च हृद्यं भक्त प्ररोचनम्

रूक्ष अम्लम् उष्णम् कौसुम्भं कफ घ्नम् पित्त वर्धनम्

मकुष्ठकाः प्रशस्यन्ते रक्त पित्त ज्वर आदिषु

वात घ्नम् दीपनं च एव वार्ताकं कटु तिक्तकम्
कषाय मधुरम् टङ्कं वातलं गुरु शीतलम्

शीतः स्निग्धः अगुरुः स्वादुस् त्रिदोष घ्नः स्थिर आत्मकः

मधुरा मधुरा पाके भेदिनी श्लेष्म वर्धना

मांसं मधुर शीत त्वात् गुरु बृंहणम् आविकम्

योनाव् अजाविके मिश्र गोचर त्वात् अनिश्चिते

पित्त श्लेष्म प्रकोपीणि कर्कन्धु निकुचानि अपि

ऐङ्गुदं तिक्त मधुरम् स्निग्ध उष्णम् कफ वात जित्

मधुराणि अम्ल पाकीनि पित्त श्लेष्म हराणि च

योनिः अष्टविधा त्व् एषा मांसानां परिकीर्तिता

वृष्या स्निग्धा च शीता च मद घ्ना च अपि उपोदिका

रूक्षः शीतः अगुरुः स्वादुः बहु वात शकृत् यवः

तेभ्यो लघुतराः किंचिद् कपोताः वन वासिनः

शरारिः पुष्कर आह्वः च केसरी मणितुण्डकः

कूर्मः कर्कटको मत्स्यः शिशुमारस् तिमिङ्गिलः

लोणिका यवशाकं च कुष्माण्डकम् अवल्गुजम् यातुकः शालकल्याणी त्रिपर्णी पीलुपर्णिका

वर्गान् हरित मद्य अम्बु गोरस इक्षु विकारिकान्

कौलकं कार्कशं नैम्बं शाकं पार्पटकं च यत्

न अति उष्णम् गुरु सम्पक्वं स्वादु प्रायम् मुख प्रियम्

क्षये अभिघाते दाहे च वात पित्ते च तत् हितम्

केलूटं च कदम्बं च नदीमाषकम् ऐन्दुकम्

महान् तस्य अनु कलमः तस्य अपि अनु ततः परे

मुख प्रियम् च रूक्षं च मूत्रलं त्रपुसं त्व् अति

सर्वाणि सूप्यशाकानि फञ्जी चिल्ली कुतुम्बकः

कषाय मधुर प्रायम् गुरु विष्टम्भि शीतलम्

स्निग्ध उष्णः मधुरः तिक्तः कषायः कटुकः तिलः

मधुरं बृंहणं वृष्यं खर्जूरं गुरु शीतलम्

जीवनो बृंहणो वृष्यः स्निग्धः स्थैर्य करः गुरुः

पित्त उत्तरे वात मध्ये संनिपाते कफ अनुगे

ताल शस्यानि सिद्धानि नारिकेल फलानि च

शिबिर उत्कट जूर्णाह्वाः श्यामाक सदृशाः गुणैः

वात श्लेष्म विबन्धेषु रसः तस्य उपदिश्यते

न अतिशीत गुरु स्निग्धम् मांसम् आजम् अदोषलम्

स्वेदने अभ्यवहारे च योजयेत् तम् अपित्तिनाम्

अथ अतस् अन्न पान विधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

दर्शन श्रोत्र मेधा अग्नि वयस् वर्ण स्वर आयुषाम्

गुरु उष्णम् मधुरं रूक्षं केश घ्नम् च शमी फलम्

लट्टा लटूषको बभ्रुर् वटहा डिण्डिमानकः

क्षीण रेतःसु कासेषु हृद् रोगेषु क्षतेषु च

रूक्षः कषाय अनुरसः मधुरः कफ पित्त हा

शरीर बृंहणे न अन्यत् खाद्यम् मांसात् विशिष्यते

पञ्चमः फल वर्गः अयम् उक्तः प्रायोपयोगिकः

पाठा शुषा शटी शाकम् वास्तुकं सुनिषण्णकम्

शूकधान्य शमीधान्य मांस शाक फल आश्रयान्

स्वरभेद कफ उत्क्लेद पित्त रोग विनाशनम्

रोचनो दीपनस् तीक्ष्णः सुगन्धिः मुख शोधनः

कदली नकुलः _ इति भूमिशयाः स्मृताः

जीवनो बृंहणो वृष्यः कण्ठ्यः शस्तो रसायने

कपित्थम् आमम् कण्ठ घ्नम् विष घ्नम् ग्राहि वातलम्

तिन्दुकं कफ पित्त घ्नम् कषायं मधुरं लघु

मधुरं बृंहणं बल्यम् आम्रातं तर्पणं गुरु

बदरं मधुरं स्निग्धं भेदनं वात पित्त जित्

वरक उद्दालकौ चीन शारद उज्ज्वल दर्दुराः

तेषां मसूरः संग्राही कलायो वातलः परम्

काकाण्ड उमा आत्मगुप्तानाम् माष वत् फलम् आदिशेत्

अवदंश क्षमम् हृद्यं वातलं लवली फलम्

चटका मधुराः स्निग्धा बल शुक्र विवर्धनाः

उत्क्रोशः पुण्डरीकाक्षो मेघरावो ऽम्बुकुक्कुटी

सुगन्धको लोहवालः सारिवा आख्यः प्रमोदकः

त्रिदोष शमना वृष्या काकमाची रसायनी

क्रकरः अवकरः च एव वारडः च इति विष्किराः

बल्याः परं वात हराः स्वेदनाः चरणायुधाः

वृको व्याघ्रः तरक्षुः च बभ्रु मार्जार मूषिकाः

सृष्ट मूत्र पुरीषम् च सर्व दोष निबर्हणम्

शीता रसे विपाके च मधुराः च अल्प मारुताः

आलुकानि च सर्वाणि स पत्त्राणि कुटिञ्जरम्
देवो अमर्त्य इति वा आह

एकधा एव श्रेष्ठः स्वानां भवति रुचम् अश्नुते

अन् इन्द्रियः वा एषो ऽपदेवो भवति यम् अभिशंसन्ति

अप सोमो अराव्ण इति

गच्छन्न् इन्द्रस्य निष्कृतम् इति

वर्षीयसा वा एष ह्रसीयः प्रेप्सति इति ह्रसीयसा वा वर्षीयः

अग्निना एव एनम् आग्नेयान् मुञ्चन्ति वरुणेन वारुणात्

आ ह अस्य वीरस्य सतो वीरो वीर्यवाञ् जायते संधीयते प्रजया न व्यवच्छिद्यते

अग्निना वा एष वरुणेन गृहीतो भवति य आमयावी ज्योक् आमयावी

तद् उ त्वै तन् न तथा

यस्यां वर्षीयस्याम् ऋचि ह्रसीयो ह्रसीयस्यां वा वर्षीयस् ताम् आनाय कामः प्रतिपदं कुर्वीत

अरावाण इव ह्य् एतं सचन्ते यम् अभिशंसन्ति

अथ ह वै स एव देवः सो ऽमर्त्यो यस्य वीरस्य सतो वीरो वीर्यवान् आजायते

आग्नावारुणीम् आमयाविनो ज्योक् आमयाविनः प्रतिपदं कुर्यात्

अदेवश् च ह वै स मर्त्यश् च यस्य वीरस्य सतो वीरो वीर्यवान् न आजायते

अपघ्नन् पवते मृध इत्य् अभिशस्यमानस्य प्रतिपदं कुर्यात्

इन्द्रियावन्तम् एव एनम् एतेन स देवम् कुर्वन्ति

अप पापीर् मृधो हते

ईश्वरो ह त्व् अस्य अपरः प्रजायाम् एतादृङ् वीरो अन् आजनितोः

एष एष इत्य् एव एनान् ज्यैष्ठ्याय श्रैष्ठ्याय अभिवदति

एष देवो अमर्त्य इति प्रतिपदं कुर्वीत यः कामयेत अहम् एव एकधा श्रेष्ठः स्वानां स्यां रुचम् अश्नुवीय इति

एष एव न अतस् ऽन्य इति इव ह्य् एनं वाग् अभिवदति

मृधो वा एतम् अजुष्टाः सचन्ते यम् अभिशंसन्ति
आयुस् मेधा स्मृति स्वास्थ्य कराम् रक्षस् अभिरक्षिणीम्

कालिका मर्मरी रक्ताः तद् व्यधात् राग रुज् ज्वराः

बिभ्रतो ऽङ्गैर् मनोह्वा आल रोचना अगुरु चन्दनम्

द्वितीये लक्ष्मणा सिद्धम् तृतीये च घृतं ततः

विध्येद् दैव कृते छिद्रे सकृद् एव ऋजु लाघवात्

स्तन्य धात्र्यौ उभे कार्ये तद् _ वत्सले

अपामार्गेण च घृतं साधितं पूर्ववद् गुणैः

अथ एनम् जात दशनम् क्रमेण अपनयेत् स्तनात्

धारयेद् औषधीः श्रेष्ठाः ब्राह्मी ऐन्द्री जीवक आदिकाः

तेषां यथामयं कुर्याद् विभज्य आशु चिकित्सितम्

ब्राह्मी सिद्धार्थक वचा सारिवा कुष्ठ सैन्धवैः

शत आयूः शत वर्षः ऽसि दीर्घम् आयुः अवाप्नुहि

वचा यष्ट्याह्व सिन्धूत्थ पथ्या नागर दीप्यकैः

षष् सप्त अष्टम मासेषु नीरुजस्य शुभे ऽहनि

शय्य आस्तरण वासांसि रक्षस् घ्नैः धूपितानि च

आम तैलेन सिञ्चेत् च बहलां तद्वद् आरया

प्रसूति क्लेशितम् च अनु बलातैलेन सेचयेत्

अपस्तनस्य संयोज्यः प्रीणनो मोदकः शिशोः

हेम श्वेतवचा कुष्ठम् अर्कपुष्पी स काञ्चना

हित आहार विहारेण यत्नाद् उपचरेत् च ते

शुच् क्रोध लङ्घन आयासाः स्तन्य नाशस्य हेतवः

घृतस्य निश्चलं सम्यग् अलक्तक रस अङ्किते

हेम मत्स्याक्षकः शङ्खः कैडर्यः कनकं वचा

स्तन्य अनुपानम् द्वौ कालौ नवनीतं प्रयोजयेत्

आयुष्यं पाप्म रक्षस् घ्नम् भूत उन्माद निबर्हणम्

हरेणु मात्रम् मेधा आयुस् बल अर्थम् अभिमन्त्रितम्

ततः प्रकृति भेद उक्त रूपैः आयुस् परीक्षणम्

कोष्णेन तप्त रजत तपनीय निमज्जनैः

सिराणां हृदय स्थानाम् विवृत त्वात् प्रसूतितः

चत्वार एते पाद उक्ताः प्राशा मधु घृत प्लुताः

वर्षं लीढा वपुस् मेधा बल वर्ण कराः शुभाः

विरुद्ध आहार भुक्तायाः क्षुधिताया विचेतसः

शिरसि स्नेह पिचुना प्राश्यं च अस्य प्रयोजयेत्

षष्ठीं निशां विशेषेण कृत रक्षा बलि क्रियाः

अनन्ता मिश्रिते मन्त्र पाविते प्राशयेत् शिशुम्

काको विशस्तः शस्तः च धूपने त्रिवृता अन्वितः

क्षीरि वृक्ष कषायेण सर्वगन्ध उदकेन वा

नक्षत्राणि दिशो रात्रिः अहर् च त्वा अभिरक्षतु

वचा इन्दुलेखा मण्डूकी शङ्खपुष्पी शतावरीः

ततो दक्षिण तर्जन्या तालु उन्नम्य अवगुण्ठयेत्

ऐन्द्री ब्राह्मी वचा शङ्खपुष्पी कल्कम् घृतं मधु

संग्राही धातकी पुष्प शर्करा लाज तर्पणैः

विध्येत् पालीं हित _ संचार्य अथ स्थवीयसी

कारयेत् सूतिकोत्थानं नाम बालस्य च अर्चितम्

अथ अतस् बालोपचरणीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

जात मात्रम् विशोध्य उल्बात् बालं सैन्धवसर्पिषा

नक्षत्र देवता युक्तम् बान्धवं वा सम अक्षरम्

दक्षिणेन दधत् सूचीं पालीम् अन्येन पाणिना

जागृयुर् बान्धवास् तस्य दधतः परमां मुदम्

स्तन्य अभावे पयः छागम् गव्यं वा तद् गुणम् पिबेत्

अष्टाङ्गं विपचेत् सर्पिः प्रस्थं क्षीर चतुर्गुणम्

नाभिं च कुष्ठ तैलेन सेचयेत् स्नापयेद् अनु

त्रासयेन् न अविधेयम् तं त्रस्तं गृह्णन्ति हि ग्रहाः

प्राजापत्येन विधिना जातकर्माणि कारयेत्

स्तन्यस्य सीधु वर्ज्यानि मद्यानि आनूप जाः रसाः

प्रदुष्ट धात्वः गर्भिण्याः स्तन्यं रोग करम् शिशोः

मातुः एव पिबेत् स्तन्यं तत् हि अलम् देह वृद्धये

अथ अस्य दक्षिणे कर्णे मन्त्रम् उच्चारयेद् इमम्

अश्मनोर् वादनं च अस्य कर्ण मूले समाचरेत्

तत् पीतं धन्यम् आयुष्यं वाच् मेधा स्मृति बुद्धि कृत्

स्वस्थीभूतस्य नाभिं च सूत्रेण चतुर् अङ्गुलात्

अ व्यङ्गे ब्रह्मचारिण्यौ वर्ण प्रकृत्याः समे

वचा अमृता शठी पथ्या शङ्खिनी वेल्ल नागरैः

ब्रह्मसोमा अमृता ब्राह्मीः कल्कीकृत्य पल अंशिकाः

क्षीरं क्षीरिण्य ओषध्यः शोक आदेः च विपर्ययः

लिह्यान् मधु घृत उपेताः हेम धात्री रजः ऽथवा

आत्मा वै पुत्र नामा असि संजीव शरदां शतम्

स कणैः साधितं पीतं वाच् मेधा स्मृति कृत् घृतम्

अजा क्षीर अभया व्योष पाठा उग्रा शिग्रु सैन्धवैः

प्राञ्च् उदञ्च् शिरसः कुर्याद् बालस्य ज्ञानवान् भिषक्
स शोफ दाह संरम्भ मन्या स्तम्भ अपतानकाः

प्रियाल मज्ज मधुक मधु लाज सितोपलैः

नीरुजे मध्य _ जीवत् वत्से न लोलुपे

ह्रस्वेन पञ्चमूलेन स्थिराभ्यां वा सिता युतम्

कर्णौ हिम आगमे विध्येत् धात्री अङ्क स्थस्य सान्त्वयन्

बद्ध्वा ऊर्ध्वम् वर्धयित्वा च ग्रीवायाम् अवसञ्जयेत्

मध्यतः कर्णपीठस्य किंचिद् गण्ड आश्रयम् प्रति

प्रथमे दिवसे तस्मात् त्रि कालम् मधु सर्पिषी

स्थाने व्यधान् न रुधिरं न रुज् राग आदि सम्भवः

जीवत् खड्ग आदि शृङ्ग उत्थान् सदा बालः शुभान् मणीन्