tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तम् एव भागधेयेन उपधावति

एतन् मरुतां स्वं पयो यत् प्रियङ्गवः

तस्य सामिधेनीष्व् अप्य् अनुब्रूयात्

पृश्न्या वै मरुतो जाता वाचो वा अस्याः वा

तस्य याज्या अनुवाक्ये स्याताम्

भागधेयेन एव एनान् कल्पयति

ते ऽस्माद् अपाक्रामन्

प्राजापत्यं चरुं निर्वपेद् गार्मुतम् अप्सु पशु कामः

श्रीवती याज्या

श्रियम् एव एनम् गमयति

प्रजापतिः पशून् असृजत

क्षत्रं वा इन्द्रः

सोम एव अस्मै रेतो दधाति

भागधेयेन एव एनान् शमयति

तया प्रजापतिम् अब्रवीत्

अनया त्वा याजयानि

मारुतं सप्त कपालम् निर्वपेद् यः क्षत्रियो विशो ज्यान्या बिभीयात्

विशम् एव अस्मै पश्चाद् उपदधाति

ब्राह्मणो वा

क्षत्राय एव विशम् अनुनियुनक्ति

स प्राजापत्यं चरुं निरवपद् गार्मुतम् अप्सु

उप वै त्वा एते पशवः पुनर् नंस्यन्ति इति

ते ऽस्माद् अपाक्रामन्

क्षत्रम् एव विशः परिहाय आदत्ते

चतुष्पदा याज्या

तान् इन्द्राय आलभत

सयोनि त्वाय

प्रियवत्य् अनुवाक्या

शान्त्यै

अगस्त्यस्य एतत् सूक्तं कयाशुभीयम्

उभयत एव विशम् उपदीपयति

विट् क्षत्रस्य

स सौमापौष्णं चरुं निरवपद् गार्मुतम् अप्सु

ततो वै तं पशवः पुनर् उपानमन्

तम् अनूच्यमाने पश्चात् प्राञ्चम् उदाहरन्ति

पूषा प्रजनयिता

मारुतं प्रैयङ्गवं चरुं निर्वपेत् पृश्न्या दुग्धे सजात कामः

उप वै त्वा एते पशवः पुनर् नंस्यन्ति इति

उभयतः पुरोडाशस्य अवद्येत् यतरान् कामयेत

स्वेन एव एनान् पयसा अच्छैति

स एतत् सूक्तम् अपश्यत्

मम वा एतद् यद् अकृष्टपच्यम् इति

तं बृहस्पतिर् अब्रवीत्

द्विपदश् च एव चतुष्पदश् च पशून् अवरुन्द्धे

प्रजापतिः पशूनां प्रदाता

सयोनि त्वाय

पराजयेरन्न् इति

ऐन्द्रस्य ऐन्द्रीम् अनूच्य मारुत्या यजेत्

भागधेय एव एभ्यः समदं करोति

ते यत्र अवसन् तद् गर्मुतं शक्नो जाताम् अविन्दताम्

यच् छ्रीवती

तं मरुतः क्रुद्धा वज्रम् उद्यत्य अभ्यपतन्

पूषा प्रजनयति

द्विपदा अनुवाक्या

तेन एनान् अशमयत्

मारुतस्य मारुतीम् अनूच्य ऐन्द्र्या यजेत्

ऐन्द्रम् एकादश कपालम् निर्वपेन् मारुतं प्रैयङ्गवं चरुम्

विन्दते प्रजा वा पशून् वा यतरस्मै कामाय निर्वपति

यत् प्रियवती

विण् मरुतः

अगस्त्यो वै मरुद्भ्यश् शतम् उक्ष्णः पृश्नीन् प्रौक्षत्

मारुतं सप्त कपालम् निर्वपेद् ऐन्द्रम् एकादश कपालम् यः कामयेत

सोमो वै रेतः धाः

अनया मा प्रतिष्ठस्व

ताम् आच्छिद्य आहरताम्

क्षत्रं वा इन्द्रः

कल्पेरन्न् इति

प्रजापतिः पशून् सृष्ट्वा तेषां पूषणम् अधिपाम् अकरोत्

ते यत्र अवसन् तद् गर्मुतम् शक्नो जाताम् अविन्दत्

सो ऽस्मै पशून् पुनर् उपावर्तयति

विड् वै मरुतः

गो मूत्रस्य अपि स्यात्

तेषां बृहस्पतिश् च पदेन अन्वैताम्

एताम् एव निर्वपेद् यदा कामयेत

यद् एतद् अनूच्यते

ते अन्य अन्याम् निर्णयतः

तेषां पूषा पदेन अन्वैत्

तस्याः प्रसृतिं यजेत्

ताजक् पराजयन्ते

तत् सोमो ऽभ्यार्तीयत
योन्याम् एव एतत् प्रजनने प्रजननम् अपिसृजति प्रजात्यै

यद् ऋचम् उपस्पृशेद् यथा वयो ऽन्तरिक्षेण पतद् वृक्षम् ऋच्छेत् तादृक् तत्

य एव तम् उद्गायन् न अवपातयिष्यति स न उद्गास्यति इति

कामम् एव उद्गेयम्

पदे अन्तरा न अवान्यात्

वामदेव्यस्य स्तोत्र ऋषभम् अप्यर्जेत्

वा इत्य् एषा वा ऋषभः

स यो लोकानाम् अभिनेता स नो लोकान् अभिनयाद् इति

तत् परोक्षम् इव गेयम्

योनिर् वामदेव्यम्

प्रजापतिर् वामदेव्यम्

त्रयो वा इमे लोकाः

वयो वै वामदेव्यम्

प्रजापतिर् लोकानाम् अभिनेता

न ऋचम् उपस्पृशेत्

प्रजननम् ऋषभः

तस्य त्रीण्य् अक्षराणि छन्नानि गायति

तद् उ तद् उपकार्य रूपम् एव

स यथा आक्रमणात् आक्रमणम् आक्रम्य उदन्यात् तादृक् तत्

उत्तरस्य पदस्य आरभ्य अवान्यात्

अक्षं ह स्म वा एतत् पुरा विशश् शीर्षन् निदधति
अग्निर् मूर्धा दिवः ककुद् इति

यद् एताश् शत अक्षराः अक्षरपङ्क्तयो भवन्ति

एतां सोमस्य आज्यभागस्य लोके कुर्यात्

आयुषा वा एष वीर्येण व्यृध्यते यो ऽग्निम् उत्सादयते

यावद् एव वीर्यं तद् आप्नोति

यद् एताश् शत अक्षराः अक्षरपङ्क्तयः

आयुर् एव वीर्यं पुनर् आलभते

न सोमम् अन्तरेति

यद् आज्यभागा अन्तरियाच् चक्षुषी यज्ञस्य अन्तरियात्

तेन प्रजननवती

कस्माद् आज्यभागौ यजन्ति इति

आहुः

यत् हिरण्यम् शत मानम् ददाति

न वै ताम् आधेयेन स्पृणोति यस्यै पुनर् आधेयः

शत दायः वीरः

वीर हा वा एष देवानां यो ऽग्निम् उत्सादयते

तस्माद् आहुः

यत् पावमानम्

एतां सोमस्य आज्यभागस्य लोके कुर्यात् प्रजा कामस्य वा पशु कामस्य वा

तत् स्पृणोति

न सोमम् अन्तरेति

शत दायः वीर इति

नाना आग्नेयम् क्रियते

तेन सौमी

अग्न आयूंषि पवस इति

तेन आग्नेयी

चक्षुषी वा एते यज्ञस्य यद् आज्यभागौ

अन्यस्यै वै प्रमाया आधेयो ऽन्यस्यै पुनर् आधेयः

आयुर् वीर्यं हिरण्यम्

तावतीर् हि समा जीवति

यन् मिथुना
पूर्णः प्रजापतिः

उभौ एव ऐन्द्राग्न्योः वर्णौ आप्नोति

जगत् छन्दाः वैश्यः

पुण्य अहे आधत्ते यः उदिते सूर्ये आधत्ते सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वाः सप्त ऋषयः सप्त धाम प्रियाणि सप्त होत्राः अनुविद्वान् सप्त योनींर् आपृणस्व घृतेन इति

आग्नेयी वै रात्री ऐन्द्रम् अहर्

पुण्य अहे एव एनम् आधत्ते

यावतीः वै अग्नेः तन्वः एतावतीः वै अग्नेः तन्वः षोढा सप्त सप्त

एकादशसु प्रक्रमेषु राजन्येन आधेयः

व्युष्टायाम् पुरा सूर्यस्य उदेतोः आधेयः

यथा पिता पुत्रम् जिन्वति एवम् एनम् स्वम् छन्दः जिन्वति

सत्यम् वै चक्षुः

यथा पिता पुत्रम् जिन्वति एवम् एव एनम् स्वम् छन्दः जिन्वति

यत् अन् उदिते ऐन्द्रात्

यथा पिता पुत्रम् जिन्वति एवम् एनम् स्वम् छन्दः जिन्वति

सत्ये एव एनम् आधत्ते

असुर्या वै रात्री वर्णेन शुक्रियम् अहर्

प्रजननाय एवम् आधेयः

दिवा आधत्ते यः उदिते सूर्ये आधत्ते

त्रिष्टुभ् छन्दाः राजन्यः

न वै सु विदुः इव मनुष्याः नक्षत्रम्

पूर्णया स्रुचा मनसा प्रजापतये जुहोति

ताः प्राजायन्त

द्वादश अक्षरा जगती

यत् उदिते सूर्ये आदधीत आग्नेयात् वर्णात् इयात्

गायत्र छन्दाः ब्राह्मणः

ताः एव अस्य प्रीणाति न वितृष्यति

अष्टासु प्रक्रमेषु ब्राह्मणेन आधेयः

मीमांसन्ते इव हि उदितेन वाव पुण्य अहम्

पूर्वाह्ने आधेयः

स्वस्य एव एनम् छन्दसः प्रात्येनस्ये आधत्ते

अपरिमिते आधेयः अपरिमितस्य अवरुद्ध्यै

नक्तम् वै अन् उदितेन दिवा उदितेन

एतत् वै पुण्य अहम्
यः पठेत् अविमुक्तस्य माहात्म्यं शृणुयात् अपि

अग्नितीर्थं द्विजश्रेष्ठाः कलशेश्वरम् उत्तमम्

तर्पयित्वा पितॄन् देवान् कृत्वा पिण्ड प्रदानकम्

सारस्वतं प्रभासं च भद्रकर्णं ह्रदं शुभम्

जम्बुकेश्वरम् इति उक्तम् धर्म आख्यम् तीर्थम् उत्तमम्

उवाच च महादेवी क्रोधनः त्वम् भवान् यतः

कपालमोचनं तीर्थं ब्रह्महत्या विनाशनम्

चित्राङ्गदेश्वरं पुण्यं पुण्यं विद्याधरेश्वरम्

हिरण्यगर्भं गोप्रेक्ष्यं तीर्थं च एव वृषध्वजम्

ततः स्नात्वा समागत्य ब्रह्मा प्रोवाच तं हरिम्

नदीनां च एव तीरेषु देवतायतनेषु च

उपशान्तं शिवं च एव व्याघ्रेश्वरम् अनुत्तमम्

उपोष्य तत्र तत्र असौ पाराशर्यो महा मुनिः

भैक्ष आहारः विशुद्ध आत्मा ब्रह्मचर्य परायणः

भ्रममाणेन भिक्षा तु न एव लब्धा द्विजोत्तमाः

चतुर्दश्याम् अथ अष्टम्याम् प्रवेशं देहि शाङ्करि

प्राजापत्यं तथा तीर्थं स्वर्गद्वारं तथा एव च

ततः सर्वाणि गुह्यानि तीर्थानि आयतनानि च

एवम् अस्तु इति अनुज्ञाय देवी च अन्तरधीयत

न शक्यं विस्तराद् वक्तुं तीर्थ संख्याः द्विजोत्तमाः

विघ्नं सृजामि सर्वेषां येन सिद्धिः विहीयते

गया तीर्थम् महा तीर्थम् तीर्थं च एव महानदी

गन्धर्वतीर्थं परमं वाह्नेयं तीर्थम् उत्तमम्

यमतीर्थं महा पुण्यम् तीर्थं संवर्तकं शुभम्

शान्तो दान्तः त्रिषवणम् स्नात्वा अभ्यर्च्य पिनाकिनम्

एवं व्यासं स्थितं ज्ञात्वा क्षेत्रं सेवन्ति पण्डिताः

श्रावयेद् वा द्विजान् शान्तान् सो ऽपि याति परां गतिम्

तद् क्षणे सा महादेवी शंकर अर्ध शरीरिणी

गृहाण भिक्षां मत्तः त्वम् उक्त्वा एवम् प्रददौ शिवा

उवाच शिष्यान् धर्म आत्मा स्वान् देशान् गन्तुम् अर्हथ

तम् आह विष्णुः त्वत्तः ऽपि रुद्रे भक्तिः दृढा मम

ते प्रणम्य महात्मानं जग्मुः पैल आदयः द्विजाः

केदार तीर्थम् उग्र आख्यम् कालञ्जरम् अनुत्तमम्

एवं स भगवान् व्यासो महा योगी पुरातनः

एवमादीनि तीर्थानि प्राधान्यात् कथितानि तु

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः

एवम् उक्तः स भगवान् ध्यानात् ज्ञात्वा परां शिवाम्

अत्र लिङ्गं पुरा आनीय ब्रह्मा स्नातुं यदा गतः

भूतेश्वरं तथा तीर्थं तीर्थं धर्म समुद्भवम्

ज्ञात्वा क्षेत्र गुणान् सर्वान् स्थितः तस्य अथ पार्श्वतः

सूत उवाच

जपेत् ईशम् नमस्कृत्य स याति परमां गतिम्

त्रिलोचनं महा तीर्थम् लोलार्कं च उत्तर आह्वयम्

भो भो व्यास महाबुद्धे शप्तव्या भवता न हि

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन वाराणस्यां वसेत् नरः

ज्ञानतीर्थं परं गुह्यं वाराहं तीर्थम् उत्तमम्

तदानीं स्थापयामास विष्णुः तत् लिङ्गम् ऐश्वरम्

सूत उवाच

लौकिक आख्यम् महा तीर्थम् तीर्थं च एव वृषध्वजम्

स्नात्वा अभ्यर्च्य परं लिङ्गं शिष्यैः सह महा मुनिः

ततः क्रोध आवृत तनुः नराणाम् इह वासिनाम्

इह क्षेत्रे न वस्तव्यं कृतघ्नो ऽसि त्वया सदा

नारायणं परं तीर्थं वायुतीर्थम् अनुत्तमम्

तेषु सर्वेषु तीर्थेषु स्नात्वा अभ्यर्च्य पिनाकिनम्

नागतीर्थं सोमतीर्थं सूर्यतीर्थं तथा एव च

प्रादुरासीत् स्वयं प्रीत्या वेषं कृत्वा तु मानुषम्

प्रयागं परमं तीर्थं प्रयागात् अधिकम् शुभम्

जगाम भगवान् व्यासो जैमिनि प्रमुखैः वृतः

कदाचिद् वसता तत्र व्यासेन अमित तेजसा

विश्वरूपं तथा तीर्थं तालतीर्थम् अनुत्तमम्

पर्वत आख्यम् महा गुह्यम् मणिकर्णम् अनुत्तमम्

श्राद्धे वा दैविके कार्ये रात्रौ अहनि वा द्विजाः

गङ्गातीर्थं तु देवेशं ययातेः तीर्थम् उत्तमम्
तस्मात् तर्हि भिक्षव एवं शिक्षितव्यम् यत् शास्तारम् सत्करिष्यामो गुरुकरिष्यामो मानयिष्यामः पूजयिष्यामः

ततस् तस्मिन् प्रासादे शक्रेण देव इन्द्रेण भगवान् स श्रावक संघः दिव्येन आहारेण दिव्येन शयन आसनेन दिव्यैर् गन्ध माल्य पुष्पैः सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितः

इच्छथ भिक्षवः श्रोतुम् एवं भदन्त

ततो भगवत एतद् अभवत् यत् नु अहम् शक्रं देव इन्द्रम् मरुत् गण परिवृतम् आह्वयेयम् यद् दर्शनात् एषां कुशल मूल विवृद्धिः स्याद् इति

इत्य् एवं वो भिक्षवः शिक्षितव्यम्

स च कौरव्यो जन कायः बुद्ध वैनेयः उदार चित्तः प्रदान रुचिः च

अधिवासयति ब्रह्मा सम्यक्संबुद्धो राज्ञस् तूष्णीभावेन

एकान्त निषण्णः कौरव्यो जन कायः तस्मिन् प्रासादे ऽत्यर्थं प्रसादम् उत्पादयति

अश्रौषीद् राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तः ब्रह्मा सम्यक्संबुद्धो द्वाषष्टि अर्हत् सहस्र परिवृतः जनपद चारिकाम् चरन्न् अस्माकं विजितम् अनुप्राप्त इति

अथ स राजा मूर्धाभिषिक्तो भगवतो ऽर्थे गोशीर्ष चन्दन मयम् प्रासादं कारयामास

यत् तु नाम स इन्द्रैः देवैः पूज्यत इति आवर्जित मनाः भगवन्तम् उपसंक्रान्तः

ततो भगवान् लौकिकम् चित्तम् उत्पादयति अहो बत शक्रो देव इन्द्रः मरुत् गण सहायः गोशीर्ष चन्दन मयम् स्तम्भम् आदाय गच्छेद् इति

अहं भगवन्तं स श्रावक संघम् उपस्थास्यामि चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्कारैः इति

भगवान् आह किं मन्यध्वे भिक्षवो यो ऽसौ तेन कालेन तेन समयेन राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तो बभूव अहं सः

इदम् अवोचद् भगवान्

सह चित्त उत्पादात् शक्रः देव इन्द्रः मरुत् गण परिवृतः आगतो यत्र विश्वकर्मा चत्वारश् च महाराजा अनेक देव नाग यक्ष कुम्भाण्ड परिवृतः गोशीर्ष चन्दन स्तम्भम् आदाय

भगवतः पाद अभिवन्दनम् कृत्वा एकान्ते न्यषीदत्

ततस् ते भिक्षवो भगवतो दिव्य पूजा दर्शनात् आवर्जित मनसः बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः कुत्र इमानि भगवता कुशल मूलानि कृतानि इति

उपसंक्रम्य ब्रह्मणः सम्यक्संबुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते न्यषीदत्

शास्तारं सत्कृत्य गुरुकृत्य मानयित्वा पूजयित्वा उपनिश्रित्य विहरिष्यामः

श्रुत्वा च पुनर् महत्या राज ऋद्ध्या महता राज अनुभावेन येन भगवान् ब्रह्मा सम्यक्संबुद्धस् तेन उपसंक्रान्तः

अथ ब्रह्मा सम्यक्संबुद्धो द्वाषष्टि अर्हत् सहस्र परिवृतः जनपद चारिकाम् चरन्न् अन्यतमां राजधानीम् अनुप्राप्तः

बुद्धो भगवान् सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजभी राजमात्रैर् धनिभिः पौरैः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैर् देवैर् नागैर् यक्षैर् असुरैर् गरुडैः किन्नरैर् महोरगैर् इति देव नाग यक्ष असुर गरुड किन्नर महोरग अभ्यर्चितः बुद्धो भगवान् ज्ञातो महा पुण्यः लाभी चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्काराणाम् स श्रावक संघः कौरव्येषु जनपद चारिकाम् चरन् कौरव्यं नगरम् अनुप्राप्तः

सर्वा च सा पर्षद् बुद्ध निम्ना धर्म प्रवणा संघ प्राग्भारा व्यवस्थिता

तेन भगवांस् तत् प्रासादम् अन्तर्धाप्य अनित्य ता प्रतिसंयुक्ताम् तादृशीं धर्म देशनाम् कृतवान् यां श्रुत्वा अनेकैः कौरव्य निवासिभिः मनुष्यैः स्रोतआपत्ति फलानि अनुप्राप्तानि कैश्चित् सकृदागामि फलानि कैश्चिद् अनागामि फलानि कैश्चित् प्रव्रज्य सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्कृतम् कैश्चिद् श्रावक बोधौ चित्तान्य् उत्पादितानि कैश्चित् प्रत्येकायां बोधौ कैश्चिद् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ

भगवान् आह तथागतेन एव भिक्षवः पूर्वम् अन्यासु जातिषु कर्माणि कृतान्य् उपचितानि लब्ध संभाराणि परिणत प्रत्ययानि ओघवत् प्रत्युपस्थितान्य् अवश्यंभावीनि येन तथागतस्य एवंविधा पूजा
यो नः शक्र अभिमन्युना इन्द्र अमित्रः जिघांसति

मह्यं नमन्तां प्रदिशश् चतस्रस् त्वया अध्यक्षेण पृतना जयेम

मह्यं यजन्तां मम यानि इष्टा आकूतिः सत्या मनसो मे अस्तु

एनो मा नि गां कतमच् चन अहम् विश्वे देवा अभि रक्षन्तु माम् इह

मम अन्तरिक्षम् उरु लोकम् अस्तु मह्यं वातः पवतां कामे अस्मिन्

आदित्या रुद्रा उपरिस्पृशो माम् उग्रं चेत्तारम् अधिराजम् अक्रन्

मां विशः संमनसो जुषन्तां पित्र्यं क्षेत्रं प्रति जानात्व् अस्मान्

तिस्रो देवीर् महि मे शर्म यच्छन् प्रजायै मे तन्वे यच् च पुष्टम्

देवीः षड् उर्वीर् उरु णस् कराथ विश्वे देवास इह मादयध्वम्

हुवेम शक्रं पुरु हूतम् इन्द्रं स्वस्ति नो मघवान् पात्व् इन्द्रः

दैवा होतारः सनिषन् न एतद् अरिष्टाः स्याम तन्वा सु वीराः

त्रातारम् इन्द्रम् अवितारम् इन्द्रं हवे हवे सु हवम् शूरम् इन्द्रम्

इह अर्वाञ्चम् अति ह्वय इन्द्रं जैत्राय जेतवे

धाता विधर्ता भुवनस्य यस् पतिः सविता देवो अभिमाति साहः

उरु व्यचाः नो महिषः शर्म यच्छाद् अस्मिन् वाजे पुरु हूतः पुरुक्षुः

ये नः शपन्त्य् अप ते भवन्त्व् इन्द्र अग्निभ्याम् अप बाधामहे तान्

त्वं तं वृत्रहञ् जहि वस्व् अस्मभ्यम् आ भर

मा हास्महि प्रजया मा धनेन मा रधाम द्विषते सोम राजन्

स नः प्रजायै हर्यश्व मृड इन्द्र मा नो रीरिषो मा परा दाः

मम देवा विहवे सन्तु सर्व इन्द्रवन्तो मरुतो विष्णुर् अग्निः

बृहस्पतिर् इन्द्र अग्नी अश्विना उभा देवाः पान्तु यजमानं निरृथात्

अस्माकम् अस्तु केवल इतः कृणोतु वीर्यम्

मह्यं देवा द्रविणम् आ यजन्तां मम आशीः अस्तु मम देव हूतिः

अर्वाञ्चम् इन्द्रम् अमुतो हवामहे यो गो जित् धन जित् अश्व जित् यः
तृतीया अर्थे

अतिर् अतिक्रमणे च

छन्दसि परे ऽपि

अभिर् अ भागे

श्लाघ ह्नुङ् स्था शपाम् ज्ञीप्स्यमानः

विभाषा कृञि

अन्तर् अ परिग्रहे

वारण अर्थानाम् ईप्सितः

उपसर्गाः क्रिया योगे

दिवः कर्म च

ṅ इति ह्रस्वश् च

तान्य् एकवचन द्विवचन बहुवचनानि एकशः

वा आमि

अस्मद्य् उत्तमः

सुपः

सु आदिषु अ सर्वनामस्थाने

व्यवहिताश् च

कर्मप्रवचनीयाः

अनु प्रति गृणः च

अन्तर्धौ येन अ दर्शनम् इच्छति

स्पृहेर् ईप्सितः

उपो ऽधिके च

अभि नि विशः च

ई ऊ स्त्री आख्यौ नदी

आख्याता उपयोगे

स्वतन्त्रः कर्ता

अधि परी अनर्थकौ

यस्मात् प्रत्यय विधिः तद् आदि प्रत्यये ऽङ्गम्

अस्तं च

अनुर् लक्षणे

कर्मणा यम् अभिप्रैति स सम्प्रदानम्

अधिर् ईश्वरे

अनुकरणं च अन् इति परम्

युष्मदि उपपदे समान अधिकरणे स्थानिन्य् अपि मध्यमः

ध्रुवम् अपाये ऽपादानम्

बहुषु बहुवचनम्

प्रतिः प्रतिनिधि प्रतिदानयोः

आधारो ऽधिकरणम्

हीने

कारके

ह्रस्वं लघु

भी त्रा अर्थानाम् भय हेतुः

शेषो घि अ सखि

प्राक् रीश्वरात् निपाताः

तद् प्रयोजकः हेतुश् च

तिरो ऽन्तर्धौ

गतिश् च

प्र आदयः

अधि शीङ् स्था आसाम् कर्म

प्राध्वं बन्धने

य् अ चि भम्

परः संनिकर्षः संहिता

अन् अत्याधाने

लः परस्मैपदम्

नित्यं हस्ते पाणौ उपयमने

जनि कर्तुः प्रकृतिः

लक्षण इत्थंभूत आख्यान भाग वीप्सासु प्रति परि अनवः

प्रहासे च मन्य उपपदे मन्यतेर् उत्तम एकवच् च

हृ क्रोः अन्यतरस्याम्

विरामो ऽवसानम्

तथा युक्तम् च अन् ईप्सितम्

आङ् मर्यादा वचने

आ कडाराद् एका सञ्ज्ञा

ऊरी आदि च्वि डाचः च

धारेर् उत्तमर्णः

कर्तुर् ईप्सिततमं कर्म

स् इति च

विभक्तिश् च

सुप् तिङ् अन्तम् पदम्

विप्रतिषेधे परं कार्यम्

पतिः समास एव

तिङस् त्रीणि त्रीणि प्रथम मध्यम उत्तमाः

परिक्रयणे सम्प्रदानम् अन्यतरस्याम्

विभाषा कृञि

नः क्ये

आदर अन् आदरयोः सत् असती

उप अनु अधि आङ् वसः

क्रुध द्रुहोः उपसृष्टयोः कर्म

संयोगे गुरु

ते प्राग् धातोः

भुवः प्रभवः

अप परी वर्जने

प्रति आङ्भ्याम् श्रुवः पूर्वस्य कर्ता

मध्ये पदे निवचने च

न इयङ् उवङ् स्थानौ अ स्त्री

भूषणे ऽलम्

अच्छ गति अर्थ वदेषु

क्रुध द्रुह ईर्ष्या असूया अर्थानाम् यं प्रति कोपः

सुः पूजायाम्
सर्वं तद् अस्तु मे शिवं नहि तद् दृश्यते दिवा

यत् स्वप्ने अन्नम् अश्नामि न प्रातर् अधिगम्यते
इति नु एक यूपे एक पशौ च

इति नु एक यूपे

अथ यद्य् एक यूपे एकादशिनीम् आलभेरन्

अथ कथं यूप ऐकादशिन्याम् इति

त्रैष्टुभाः पशवः पशूनाम् एव आप्त्यै

अभिरूपा अन्वाह

पशौ पशौ एव अध्वर्युः संप्रेष्यति

सप्त वै छन्दांसि

अञ्जन्ति त्वाम् अध्वरे देवयन्त इत्य् अक्तवतीम् अभिरूपाम् अज्यमानाय अन्वाह

त्रिः प्रथमया त्रिर् उत्तमया एकादश सम्पद्यन्ते

सर्वेषाम् एव छन्दसाम् आप्त्यै

पशौ पशौ एव युवा सु वासाः परिवीत आगाद् इति सा एव परिधानीया सा परिवीयमाणाय

एता एव सप्त सप्त आ दशभ्यः ऽनुब्रूयात्

अथ यम् उत्तमं संमिन्वन्ति

यद् यज्ञे अभिरूपं तत् समृद्धं यज्ञस्य एव समृद्ध्यै

ता वै सप्त अन्वाह

तत् शृङ्गाणि इव इद् शृङ्गिणाम् संददृश्र इति सर्वान् एव अभिवदति

तस्मिन् यत् सूक्तस्य परिशिष्येत तद् अनुवर्तयेत् पुरस्तात् प्रगाथस्य

युवा सु वासाः परिवीत आगाद् इति सा एव परिधानीया सा परिवीयमाणाय

उच्छ्रयस्व वनस्पते समिद्धस्य श्रयमाणः पुरस्तात् जातः जायते सुदिन त्वे अह्नाम् ऊर्ध्वा ऊ षु ण ऊतय ऊर्ध्वो नः पाह्य् अंहसो नि केतुना इति उच्छ्रितवतीश् च उद्वतीः च उच्छ्रीयमाणाय अन्वाह
यज्ञस्य एव तद् ऊधर् दधाति दुहे यज्ञम्

स यद् धाय्यां चतुर्थीं दधाति तेन चतुरृचं भवति

पवमानो वाव यज्ञः

यो वै यज्ञस्य ऊधर् वेद दुहे यज्ञम्

तास्व् आमहीयवम्

पवमानो वाव यज्ञः

गायत्रीं चतुर् ऋचाम् कुर्यात्

तस्य गायत्र्य् एव प्रतिष्ठा

यज्ञस्य एव तत् प्रतिष्ठां दधाति

गायत्रीं चतुर् ऋचाम् कुर्यात्

तस्य गायत्र्य् एव ऊधः

उच्चा ते जातम् अन्धसा अस्य प्रत्नाम् अनु द्युतम् एना विश्वान्य् अर्य आ इति एतासु गायत्रं कुर्यात्

प्रति यज्ञं स्थापयति प्रत्य् आत्मना तिष्ठति
तं पर्जन्यो वृष्ट्या ऊर्ध्वम् उदप्लावयत्

स पदेन अन्वैत्

तौ यदा अपिबताम् अतृप्यताम् अथ ह एनम् तद् एव रथ चक्रेण अपिधाय गोभिः प्रैताम्

आप्त्यान् सातेन यतो ऽरण्ये पिपासा अविन्दत्

स सम् इन्दुभिर् इत्य् एव निधनम् उपैत्

अथ उ ह अस्मै वर्षुक एव पर्जन्यो भवति

तत् त्रितो ऽवारोहत्

तन् न एकतः ऽवरोढुम् अकामयत न द्वितः

तेन अस्तुत

भ्रातृव्य ताम् वाव तस्य ताव् अगच्छतां याव् ऋक्षं च मर्कटं च अकरोत्

यद् उ त्रित आप्त्यो ऽपश्यत् तस्मात् त्रैतम् इत्य् आख्यायते

विन्दते गातुं नाथं य एवं वेद

केवलान् वै स तान् पशून् अकुरुत

तं प्रतिख्याय आयन्तम् ऋक्षो ऽन्यो भूत्वा मर्कटो ऽन्यो वनम् अवास्कन्दताम्

तद् एतद् गातु विद् नाथ विद् साम

अव पशून् रुन्द्धे बहु पशुः भवति य एवं वेद

तद् उ पशव्यम् एव

ते धन्वन् कूपम् अविन्दन्

तद् उ भ्रातृव्य हा

स एतत् साम अपश्यत्
आशये तिष्ठति ततस् तृतीयम् न अवचारयेत्

पवनेन अतिवमतः हृदयं यस्य पीड्यते

परिषेक अवगाह आद्यैः सुशीतैः स्तम्भयेत् च तम्

पिण्डिका उद्वेष्टनम् कण्डूम् ऊर्वोः सादं विवर्ण ताम्

अन्यत्र सात्म्यात् हृद्यात् वा भेषजात् निरपायात्

पीतं प्रयाति अधस् तस्मिन् इष्ट हानिः मल उदयः

अञ्जनं चन्दन उशीरम् अज असृक् शर्करा उदकम्

तत्र वात हरम् सर्वं स्नेह स्वेद आदि शस्यते

श्वासं विष् मूत्र वातानाम् सङ्गं कुर्यात् च दारुणम्

सोद्गारायां भृशं छर्द्यां मूर्वाया धान्य मुस्तयोः

फल मागधिका दारु सिद्ध तैलेन मात्रया

पिबेत् फल रसैः मन्थं स घृत क्षौद्र शर्करम्

प्रवाहिका परिस्राव वेदना परिकर्तने

पाचनीयैः ततस् च अस्य दोष शेषम् विपाचयेत्

शुक्लं वा भावितं वस्त्रम् आवानं कोष्ण वारिणा

गुदं भ्रष्टं कषायैः च स्तम्भयित्वा प्रवेशयेत्

तत् जीवादानम् इति उक्तम् आदत्ते जीवितं यतः

स्निग्ध स्विन्नस्य वा अति अल्पम् दीप्त अग्नेः जीर्णम् औषधम्

शुने काकाय वा दद्यात् तेन अन्नम् असृजा सह

यवागूं तनुकां दद्यात् स्नेह स्वेदौ च काल विद्

पिप्पली दाडिम क्षार हिङ्गु शुण्ठी अम्लवेतसान्

तद् एव दर्भ मृदितम् रक्तं वस्तौ निषेचयेत्

भृशम् आध्मापयेत् नाभिम् पृष्ठ पार्श्व शिरस् _

न गच्छेद् विभ्रमं तत्र वामयेद् आशु तं भिषक्

पिच्छा वस्तिम् सुशीतं वा घृतमण्ड अनुवासनम्

कुपिता हृदयं गत्वा घोरं कुर्वन्ति हृद् ग्रहम्

पञ्चमूल यवक्षार वचा भूतिक सैन्धवैः

दोषान् उत्क्लेश्य निर्हर्तुम् अशक्तं जनयेद् गदान्

लाज चूर्णैः पिबेत् मन्थम् अतियोग हरम् परम्

प्रक्षालितं विवर्णं स्यात् पित्ते शुद्धं तु शोणिते

विभ्रंशं श्वयथुं हिध्मां तमसो दर्शनं तृषम्

अभ्यङ्ग स्वेद वर्ती आदि सनिरूह अनुवासनम्

फलानि अम्लानि खादेयुः तस्य च अन्ये ऽग्रतो नराः

विसंज्ञं श्रावयेत् साम वेणु गीत आदिनि स्वनम्

श्यामा काश्मर्य मधुक दूर्वा उशीरैः शृतं पयः

घृतमण्ड अञ्जन युतम् वस्तिं वा योजयेत् हिमम्

अस्निग्ध स्विन्न देहस्य पुराणं रूक्षम् औषधम्

उदावर्त हरम् सर्वं कर्म आध्मातस्य शस्यते

शीतैर् वा स्तब्धम् आमे वा समुत्क्लेश्य आहरत् मलान्

पीत औषधस्य वेगानां निग्रहेण कफेन वा

योज्यो ऽतिवमने रेको विरेके वमनं मृदु

बहु तीक्ष्णम् क्षुधा आर्तस्य मृदु कोष्ठस्य भेषजम्

रुद्धो ऽति वा विशुद्धस्य गृह्णाति अङ्गानि मारुतः

हृत्वा आशु विष् पित्त कफान् धातून् आस्रावयेद् द्रवान्

सोदावर्तस्य च उत्क्लेश्य दोषान् मार्गान् निरुध्य तैः

मृग गो महिष अजानाम् सद्यस्कं जीवताम् असृक्

स्तम्भ वेपथु निस्तोद साद उद्वेष्ट आर्ति भेदनैः

समधूक अञ्जनम् चूर्णं लेहयेत् मधु संयुतम्

बहु दोषस्य रूक्षस्य मन्द अग्नेः अल्पम् औषधम्

यवागूः सु कृता शूल विबन्ध आनाह नाशना

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

अजीर्णिनः श्लेष्मवतो व्रजति ऊर्ध्वम् विरेचनम्

वाग्ग्रह अनिल रोगेषु घृत मांस उपसाधिताम्

भुक्ते ऽभुक्ते वदेत् जीवम् पित्तं वा भेषज ईरितम्

रक्त पित्त अतिसार घ्नाम् तस्य आशु प्राण रक्षणाम्

काय अग्निम् च बलं च अस्य क्रमेण अभिप्रवर्धयेत्

अथ अतस् वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः

जिह्वां खादति निःसंज्ञो दन्तान् कटकटाययन्

तस्मै स्निग्ध अम्ल लवणान् दद्यात् पित्त कफे ऽन्यथा

तृष्णा मूर्छा मद आर्तस्य कुर्याद् मरणात् क्रियाम्

वमतो ऽन्तः प्रविष्टायां जिह्वायां कवड ग्रहाः

स्निग्धं वात हरैः स्नेहैः पुनर् तीक्ष्णेन शोधयेत्

स सैन्धवान् पिबेत् मद्यैः सर्पिषा उष्ण उदकेन वा

पीत औषधस्य वेगानां निग्रहात् मारुत आदयः

वामयेत् तं पुनः स्निग्धं स्मरन् पूर्वम् अतिक्रमम्

अतियोगात् च भैषज्यं जीवं हरति शोणितम्

मधुरैः पित्त मूर्छा आर्तम् कटुभिः कफ मूर्छितम्
असच् च यत्र सच् च अन्तर् स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विद् एव सः

यस्य त्रयस्त्रिंशद् देवा अङ्गे गात्रा विभेजिरे

यस्य शिरो वैश्वानरश् चक्षुर् अङ्गिरसो ऽभवन्

ये पुरुषे ब्रह्म विदुस् ते विदुः परमेष्ठिनम्

यत्र यन्त्य् ऋतवो यत्र आर्तवाः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विद् एव सः

ज्येष्ठं ये ब्राह्मणं विदुस् ते स्कम्भम् अनुसंविदुः

यो वेद परमेष्ठिनं यश् च वेद प्रजापतिम्

इन्द्रे लोका इन्द्रे तप इन्द्रे ऽध्य् ऋतम् आहितम्

यस्य भूमिः प्रमा अन्तरिक्षम् उत उदरम्

प्र अन्या तन्तूंस् तिरते धत्ते अन्या न अप वृञ्जाते न गमातो अन्तम्

यत्र स्कम्भः प्रजनयन् पुराणं व्यवर्तयत्

ऋतं च यत्र श्रद्धा च अपः ब्रह्म समाहिताः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विद् एव सः

क्व अर्ध मासाः क्व यन्ति मासाः संवत्सरेण सह संविदानाः

कथं वातो न इलयति कथं न रमते मनः

बृहन्तो नाम ते देवा ये ऽसतः परि जज्ञिरे

स्कम्भे लोकाः स्कम्भे तपः स्कम्भे ऽध्य् ऋतम् आहितम्

यत्र ऋषयः प्रथम जाः ऋचः साम यजुर् मही

यस्मै हस्ताभ्यां पादाभ्यां वाचा श्रोत्रेण चक्षुषा

सोमं यश् चक्रे केवलं तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः

स्कम्भो दाधार द्यावापृथिवी उभे इमे स्कम्भो दाधार उरु अन्तरिक्षम्

यस्य सूर्यश् चक्षुश् चन्द्रमाश् च पुनर्णवः

कियता स्कम्भः प्र विवेश तत्र यन् न प्राविशत् कियत् तद् बभूव

यज्ञो यत्र पराक्रान्तः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विद् एव सः

उत उ सन् मन्यन्ते ऽवरे ये ते शाखाम् उपासते

स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विद् एव सः

यत्र प्रेप्सन्तीर् अभियन्त्य् आवृतः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विद् एव सः

यस्मै देवाः सदा बलिं प्रयच्छन्ति विमिते ऽमितं स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विद् एव सः

दिशो यश् चक्रे प्रज्ञानीस् तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः

स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विद् एव सः

एकं तद् अङ्गं स्कम्भस्य असत् आहुः परो जनाः

क्व प्रेप्सन्ती युवती विरूपे अहोरात्रे द्रवतः संविदाने

असत् शाखाम् प्रतिष्ठन्तीं परमम् इव जना विदुः

नाम नाम्ना जोहवीति पुरा सूर्यात् पुरा उषसः

कियता स्कम्भः प्र विवेश भूतम् कियद् भविष्यद् अन्वाशये ऽस्य

यस्य त्रयस्त्रिंशद् देवा अङ्गे सर्वे समाहिताः

यत् परमम् अवमम् यच् च मध्यमं प्रजापतिः ससृजे विश्व रूपम्

यस्य त्रयस्त्रिंशद् देवा निधिं रक्षन्ति सर्वदा

सर्वाणि तस्मिन् ज्योतींषि यानि त्रीणि प्रजापतौ

कस्मिन् अङ्गे तपो अस्य अधि तिष्ठति कस्मिन्न् अङ्ग ऋतम् अस्य अधि आहितम्

एक ऋषिः यस्मिन्न् आर्पितः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विद् एव सः

स्कम्भ त्वा वेद प्रत्यक्षम् इन्द्रे सर्वं समाहितम्

यस्य वातः प्राण अपानौ चक्षुर् अङ्गिरसो ऽभवन्

तयोर् अहं परिनृत्यन्त्योर् इव न वि जानामि यतरा परस्तात्

कस्माद् अङ्गाद् वि मिमीते ऽधि चन्द्रमा मह स्कम्भस्य मिमानो अङ्गम्

इन्द्रं त्वा वेद प्रत्यक्षं स्कम्भे सर्वं प्रतिष्ठितम्

पुमान् एनद् वयत्य् उद् पुमान् एनद् वि जभारा अधि नाके

यः श्रमात् तपसो जातो लोकान्त् सर्वान्त् समानशे

दिवं यश् चक्रे मूर्धानं तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः

हिरण्य गर्भम् परमम् अन् अत्युद्यम् जना विदुः

स्कम्भस् तद् अग्रे प्रासिञ्चत् हिरण्यम् लोके अन्तरा

अग्निं यश् चक्र आस्यं तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः

किम् आपः सत्यं प्रेप्सन्तीर् न इलयन्ति कदाचन

सामानि यस्य लोमान्य् अथर्व अङ्गिरसः मुखं स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विद् एव सः

स वै गुह्यः प्रजापतिः

एकं तद् अङ्गं स्कम्भस्य पुराणम् अनुसंविदुः

यस्मिन्त् स्तब्ध्वा प्रजापतिर् लोकान्त् सर्वाꣳ अधारयत्

यत्र अग्निः चन्द्रमाः सूर्यो वातस् तिष्ठन्त्य् आर्पिताः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विद् एव सः

विराजम् ऊधो यस्य आहुः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विद् एव सः

महद् यक्षं भुवनस्य मध्ये तपसि क्रान्तं सलिलस्य पृष्ठे
स्कम्भो दाधार प्रदिशः षड् उर्वीः स्कम्भ इदं विश्वं भुवनम् आ विवेश

यत्र तपः पराक्रम्य व्रतं धारयत्य् उत्तरम्

कस्मिन्न् अङ्गे तिष्ठति भूमिर् अस्य कस्मिन्न् अङ्गे तिष्ठत्य् अन्तरिक्षम्

यत्र आदित्याः च रुद्राश् च वसवश् च समाहिताः

निधिं तम् अद्य को वेद यं देवा अभिरक्षथ

क्व व्रतं क्व श्रद्धा अस्य तिष्ठति कस्मिन्न् अङ्गे सत्यम् अस्य प्रतिष्ठितम्