tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
प्रजापतेस् त्वा परमेष्ठिनः स्वाराज्येन अभिषिञ्चामि

गोसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते ऽयुतं दक्षिणाः सुवर्ण रजतौ च रुक्मौ पर्ण मयम् पात्रं प्रतिधुग् अभिषेचनाय

तद् यजमानं प्राञ्चम् उपवेश्य सुवर्ण रजताभ्याम् रुक्माभ्यां पर्युपास्य पर्ण मये पात्रे प्रतिधुग् आनीय बृहत स्तोत्रं प्रत्यभिषिञ्चति रेवज् जातः सहसा वृद्धः क्षत्राणां क्षत्र भृत्तमः वयः धाः

देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां सरस्वत्यै वाचो यन्तुर् यन्त्रेण गोसवेन अभिषिञ्चामि इति

समानम् आ अभिषेकस्य कालात्

अभिषेकस्य काले यजमान आयतने कृष्णाजिन मात्रम् वेदेर् अन् उद्धतम् भवति

महान् महित्वे तस्तभानः क्षत्रे राष्ट्रे च जागृहि

समुन्मृष्टे समुत्क्रोशन्ति इति समानम् आ मुखस्य विमार्जनात्

स एष गोसवः षट्त्रिंशः सर्व उक्थ्य उभय सामा अयुत दक्षिणः

तस्य षड् दीक्षाः षड् उपसदः
ते अब्रूतां विवृहे वा स्वो न तस्मा अलम् इति

अथ गायत्र्य् उदपतत्

तां त्रिभिर् अक्षरैर् उपपरैत्

सा नाना एव हस्ताभ्यां द्वे सवने समगृह्णाद् इमानि च अनयोः अक्षराणि मुखेन एकम् सवनम्

सा एतत् गायत्री प्रातस्सवनम् उपयुञ्जाना अब्रवीत् अहं वा इदं वक्ष्यामि इति

सा एतत् माध्यंदिनं सवनम् उपायुङ्क्त

सा ब्रवीत् अप्य् अहम् अयानि इति

सा एतत् तृतीयसवनम् उपायुङ्क्त

सह सर्वेण एव यज्ञेन आगच्छत्

अथ त्रिष्टुब् भीयमाना अमन्यत

तत् समस्थापयत्

अहं ते वक्ष्यामि त्वं तु ब्रुवाणा इति

सा ब्रवीत् अप्य् अहम् अयानि इति

तस्माद् गायत्रं प्रातस्सवनम् इत्य् आख्यायते

तस्मान् माता पुत्रं जनं यन्तं प्रेत्य अन्वीक्षेत जीवन्न् आहरन्न् आगच्छ इति

तद् अवहत्

अहं ते वक्ष्यामि त्वं तु ब्रुवाणा इति

तद् एतद् आहुर् धीतम् इव वै तृतीयसवनं मुखेन हि तद् आहरद् इति

सा एतत् त्रिष्टुब् एकादश अक्षरा भूत्वा माध्यंदिनं सवनम् अवहत्

अथ जगती हीयमाना अमन्यत

ताम् अनुष्टुं माता प्रेत्य अन्वैक्षत

तस्यै तृचेन कृतम् आसीत्

तत् समस्थापयत्

तस्यै तृचेन कृतम् आसीत्
मनसा समुपहूय भक्षयन्ति

ते यथासमुदितं वाचं विसृजन्ते

मनसा प्रत्याश्रावयति

तस्मा उ प्रतिप्रस्थाता प्रतिगृणाति

मनसा आश्रावयति

यद्य् उ वै होता न अध्येति अन्य उ होत्राशंसी शंसति

मनसा निर्णिज्य पात्रं प्रयच्छति

मनसा वषट्कृत अनुवषट्कृते हुत्वा हरति भक्षम्

पत्नीशाले पत्नीः परिश्रयन्ति

अधि वृक्ष सूर्ये इति वै नो ब्राह्मणं भवति

ॐ होतस् तथा होतः सत्यं होतर् अरात्स्म होतर् इति

अथ ऋत्विजः विपृच्छति अधि वृक्ष सूर्ये वाचं विस्रक्ष्यध्वा३इ नक्षत्रेषू३ इति

तान् अत्र एव आसीनान् परिश्रयन्ति
तावन्ति अपत्यानि यथाविभागं कर्म आत्मकानि अस्ववशात् प्रसूते

शरीर सत्त्व प्रभवाः तु रोगाः तयोः अवृत्त्या न भवन्ति भूयः

योनि प्रदोषात् मनसः अभितापात् शुक्र असृज् आहार विहार दोषात्

कस्मात् प्रसूते सुचिरेण गर्भम् एकः अभिवृद्धिम् च यमे अभ्युपैति

रजस् तमोभ्याम् हि मनः अनुबद्धम् ज्ञानं विना तत्र हि सर्व दोषाः

भूतानि माता पितृ सम्भवानि रजः च शुक्रं च वदन्ति गर्भे

वायु अग्नि भूमि अब्गुण पादवत् तत् षड्भ्यो रसेभ्यः प्रभवः च तस्य

तेषां विशेषाद् बलवन्ति यानि भवन्ति माता पितृ कर्म जानि

आहार जानि आत्म कृतानि च एव सर्वस्य सर्वाणि भवन्ति देहे

हैमन्तिकं दोष चयम् वसन्ते प्रवाहयन् ग्रैष्मिकम् अभ्रकाले

कस्मात् प्रजां स्त्री विकृतां प्रसूते हीन अधिक अङ्गाम् विकल इन्द्रियाम् वा

निष्ठीविका गौरव भङ्ग सादः तन्द्रा प्रहर्षौ हृदये व्यथा च

तयोः अवृत्तिः क्रियते पराभ्यां धृति स्मृतिभ्याम् परया धिया च

भवन्ति ये तु आकृति बुद्धि भेदाः रजः तमः तत्र च कर्म हेतुः

बीजेन कन्यां च सुतं च सूते यथा स्व बीज अन्यतर अधिकेन

शुक्रं तत् अस्य प्रवदन्ति धीरा यत् धीयते गर्भ समुद्भवाय

वर्षासु काष्ठ अश्म घन अम्बु वेगाः तरोः सरित् स्रोतसि संस्थितस्य

गर्भस्य रूपं हि करोति तस्यास् तत् असृक् अस्रावि विवर्धमानम्

आप्याय्यते शुक्रम् असृक् च भूतैर् येभिः तानि भूतानि रस उद्भवानि

सर्व आमयानाम् त्रिविधा च शान्तिर् ज्ञान अर्थ कालाः सम योग युक्ताः

प्रवृत्ति हेतुः विषमः स दृष्टो निवृत्ति हेतुः हि समः स एव

तत्र श्लोकः

रोगाः कुतः संशमनं किम् एषाम् हर्षस्य शोकस्य च किं निमित्तम्

गर्भ उपपत्तौ तु मनः स्त्रिया यं जन्तुं व्रजेत् तद् सदृशम् प्रसूते

किं स्यात् चतुष्पाद् प्रभवम् च षड्भ्यो यत् स्त्रीषु गर्भ त्वम् उपैति पुंसः

तत् अग्नि सूर्य श्रम शोक रोगैः उष्ण अन्न पानैः अथवा प्रवृत्तम्

ईर्ष्या अभिभूतौ अपि मन्द हर्षौ ईर्ष्यारतेर् एव वदन्ति हेतुम्

गर्भं चिरात् विन्दति स प्रजा अपि भूत्वा अथवा नश्यति केन गर्भः

शुक्र आशय द्वार विघट्टनेन संस्कार वाहम् कुरुते अनिलः च

यथा एव कुर्युः विकृतिम् तथा एव गर्भस्य कुक्षौ नियतस्य दोषाः

शुक्र अधिकम् द्वैधम् उपैति बीजं यस्याः सुतौ सा सहितौ प्रसूते

तानि व्यवस्येत् सदृशत्व हेतुम् सत्त्वं यथा मूलम् अपि व्यवस्येत्

घनात्यये वार्षिकम् आशु सम्यक् प्राप्नोति रोगान् ऋतु जान् न जातु

प्रज्ञापराधो विषमाः तथा अर्थाः हेतुः तृतीयः परिणाम कालः

दृष्ट्वा असृक् एकम् न च गर्भ संज्ञम् केचिन् नरा भूत हृतम् वदन्ति

कर्म आत्मक त्वात् विषम अंश भेदात् शुक्र _ वृद्धिम् उपैति कुक्षौ

आहारम् आप्नोति यदा न गर्भः शोषं समाप्नोति परिस्रुतिं वा

गति प्रवृत्त्योः तु निमित्तम् उक्तम् मनः स दोषम् बलवत् च कर्म

अतुल्य गोत्रस्य रजस् क्षय अन्ते रहस् विसृष्टम् मिथुनीकृतस्य

असृज् निरुद्धम् पवनेन नार्या गर्भं व्यवस्यन्ति अबुधाः कदाचित्

जित इन्द्रियम् न अनुपतन्ति रोगास् तद् काल युक्तम् यदि न अस्ति दैवम्

कन्यां सुतं वा सहितौ पृथक् वा सुतौ सुते वा तनयान् बहून् वा

सव्य अङ्ग चेष्टा पुरुष अर्थिनी स्त्री स्त्री स्वप्न पान अशन शील चेष्टा

दाता समः सत्य परः क्षमावान् आप्त उपसेवी च भवति अरोगः

बीज आत्म कर्म आशय काल दोषैः मातुस् तथा आहार विहार दोषैः

तं स्त्री प्रसूते सुचिरेण गर्भं पुष्टो यदा वर्ष गणैः अपि स्यात्

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

अकाल योगात् बल संक्षयात् च गर्भं चिरात् विन्दति स प्रजा अपि

सम्पूर्ण देहः समये सुखं च गर्भः कथं केन च जायते स्त्री

अतीन्द्रियैस् तैर् अति सूक्ष्म रूपैः आत्मा कदाचिन् न वियुक्त रूपः

गर्भः च काले च सुखी सुखं च संजायते संपरिपूर्ण देहः

दैवं पुरा यत् कृतम् उच्यते तत् तत् पौरुषं यत् तु इह कर्म दृष्टम्

शुक्र असृज् आत्म आशय काल संपद् यस्य उपचारः च हितैः तथा अन्नैः
सति आश्रये वा द्विविधे यथा उक्ते पूर्वं गदेभ्यः प्रतिकर्म नित्यम्

बीजात् सम अंशात् उपतप्त बीजात् स्त्री पुंस लिङ्गी भवति द्विरेताः

एकः अधिकः न्यूनतरो द्वितीय एवं यमे अपि अभ्यधिकः विशेषः

इह अग्निवेशस्य महा अर्थ युक्तम् षट्त्रिंशकं प्रश्न गणम् महा ऋषिः

मातुः व्यवाय प्रतिघेन वक्री स्याद् बीज दौर्बल्यतया पितुः च

पुत्रं तु अतस् लिङ्ग विपर्ययेण व्यामिश्र लिङ्गा प्रकृतिं तृतीयाम्

गर्भस्य चत्वारि चतुर्विधानि भूतानि माता पितृ सम्भवानि

शुक्र आशयम् गर्भ गतस्य हत्वा करोति वायुः पवन इन्द्रिय त्वम्

वायु अग्नि दोषात् वृषणौ तु यस्य नाशं गतौ वातिकषण्डकः सः

स सर्व गः सर्व शरीर भृत् च स विश्व कर्मा स च विश्व रूपः

सव्य आत्त गर्भा न च वृत्त गर्भा सव्य प्रदुग्धा स्त्रियम् एव सूते

भूतैः चतुर्भिः सहितः सु सूक्ष्मैः मनोजवो देहम् उपैति देहात्

ज्ञानं तपस् तद् परता च योगे यस्य अस्ति तं न अनुपतन्ति रोगाः

स चेतना धातुः अतीन्द्रियः च स नित्ययुक् सानुशयः स एव

नरो हित आहार विहार सेवी समीक्ष्य कारी विषयेष्व् अ सक्तः

देहात् कथं देहम् उपैति च अन्यम् आत्मा सदा कैः अनुबध्यते च

न कर्मणा न एव मनस् मतिभ्याम् न च अपि अहंकार विकार दोषैः

रूपस्य सत्त्वस्य च संततिः या न उक्तः तद् आदिः न हि सः अस्ति कश्चित्

शरीर सत्त्व प्रभवाः विकाराः कथं न शान्ताः पुनर् आपतेयुः

रक्तेन कन्याम् अधिकेन पुत्रं शुक्रेण तेन द्विविधीकृतेन

रूपात् हि रूप प्रभवः प्रसिद्धः कर्म आत्मकानाम् मनसो मनस्तः

धर्म्याः क्रिया हर्ष निमित्तम् उक्ताः ततस् अन्यथा शोक वशम् नयन्ति

किं लक्षणं कारणम् इष्यते किं सरूप ताम् येन च याति अपत्यम्

अथ अतस् ऽतुल्यगोत्रीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
आमाशय गते वायौ कफे पक्वाशय आश्रिते

स्याच् छनैर् मृदितः स्नातस् ततः स्नेह विधिम् भजेत्

निवातं गृहम् आयासो गुरु प्रावरणम् भयम्

स्वेदनं गुरु तीक्ष्ण उष्णम् प्रायः स्तम्भनम् अन्यथा

निवाते अन्तर् बहिस् स्निग्धः जीर्ण अन्नः स्वेदम् आचरेत्

अलाभे वात जित् पत्त्र कौशेय आविकी शाटकैः

महत्त्वे मुष्कयोः खल्याम् आयामे वातकण्टके

भ्रष्ट दग्ध गुद ग्लानि क्रोध शोक भय अर्दितान्

स्तम्भनीय क्षत क्षीण क्षाम मद्य विकारिणः

तापो अग्नि तप्त वसन फाल हस्त तल आदिभिः

स्वेदनं स्तम्भनं श्लक्ष्णं रूक्ष सूक्ष्म सर द्रवम्

अवगाह्य आतुरः तिष्ठेद् च

विष क्षार अग्नि अतीसार छर्दि मोह आतुरेषु च

दोषाः स्वेदैस् ते द्रवीकृत्य कोष्ठं नीताः सम्यक् शुद्धिभिर् निर्ह्रियन्ते

उपनाहो वचा किण्व शताह्वा देवदारुभिः

अल्पं वङ्क्षणयोः सु अल्पम् दृश् मुष्क हृदये न वा

तिमिर उदर वीसर्प कुष्ठ शोष आढ्यरोगिणः

स्नेहवद्भिः सुरा शुक्त वारि क्षीर आदि साधितैः

व्याधि व्याधित देश ऋतु वशात् मध्य वर अवरम्

ऊष्मा तु उत्कारिका लोष्ट कपाल उपल पांसुभिः

संधि पीडा ज्वरः श्याव रक्तमण्डल दर्शनम्

बद्धं रात्रौ दिवा मुञ्चेन् मुञ्चेद् रात्रौ दिवाकृतम्

स्तम्भ त्वच् स्नायु संकोच कम्प हृद् वाच् हनुग्रहैः

गर्भिणीं पुष्पितां सूतां मृदु च आत्ययिके गदे

पीत दुग्ध दधि स्नेह मधून् कृत विरेचनान्

शिग्रु वारणक एरण्ड करञ्ज सुरस अर्जकात्

स्नेह क्लिन्नाः कोष्ठ गाः धातु गाः वा स्रोतस् लीनाः ये च शाखा अस्थि संस्थाः

पित्तास्र कोप तृष् मूर्छा स्वर अङ्ग सदन भ्रमाः

कुम्भीर् गलन्तीर् नाडीर् वा पूरयित्वा रुजा अर्दितम्

पत्त्रभङ्गैर् वचा आद्यैः च मांसैश् च अनूप वारि जैः

स्वरभेद अनिल व्याधि श्लेष्म आम स्तम्भ गौरवे

स्तम्भितः स्याद् बले लब्धे यथा उक्त आमय संक्षयात्

अनेक उपाय संतप्तैः प्रयोज्यो देश कालतस्

पित्तेन पद्मक आद्यैः तु शाल्वण आख्यैः पुनः पुनः

प्रायस् तिक्तं कषायं च मधुरं च समासतः

स्वेदस् ताप उपनाह ऊष्म द्रव भेदात् चतुर्विधः

पाद ओष्ठ त्वच् करैः श्यावैर् अति स्तम्भितम् आदिशेत्

वाससा आच्छादितम् गात्रं स्निग्धं सिञ्चेद् यथासुखम्

स्वेद अतियोगात् छर्दिश् च तत्र स्तम्भनम् औषधम्

स्निग्ध उष्ण वीर्यैः मृदुभिश् चर्मपट्टैर् अपूतिभिः

रूक्ष पूर्वम् तथा स्नेह पूर्वम् स्थान अनुरोधात्

मूत्रकृच्छ्र अर्बुद ग्रन्थि शुक्र आघात आढ्य मारुते

धान्यैः समस्तैर् गन्धैश् च रास्ना एरण्ड जटा आमिषैः

उद्रिक्त लवणैः स्नेह चुक्र तक्र पयस् प्लुतैः

स्वेदं यथायथं कुर्यात् तद् औषध विभागात्
अग्नये कव्य वाहनाय स्विष्टकृते स्वधा नमः

इति ब्राह्मणान् उपस्पर्शयति

स्वधा नमः

स्वधा नमः

इति मन्त्रं संनमति

इति

वह अन्नम्

इति मन्त्रं संनमति

एवं द्वितीयां तथा तृतीयां पितामहेभ्यः

एवम् अन्नस्य जुहोति

द्यौः समा तस्य आदित्यः उपद्रष्टा दत्तस्य अ प्रमादाय

आज्यस्य कूल्या उप तान् क्षरन्तु सत्या एषाम् आशिषः सन्तु कामैः

प्रपितामहेभ्यः

यत् वः क्रव्य अद् अङ्गम् अदहत् लोकान् अयं प्रणयन् जातवेदाः

इति

प्राणे निविश्य अमृतम् जुहोमि

अक्षितम् असि मा पितॄणां क्षेष्ठा अमुत्र अमुष्मिन् लोके

पृथिवी ते पात्रं द्यौः अपिधानम् ब्रह्मणः त्वा मुखे जुहोमि ब्राह्मणानां त्वा प्राण अपानयोः जुहोमि

अक्षितम् असि मा प्रपितामहानां क्षेष्ठा अमुत्र अमुष्मिन् लोके

स्वधा नमः

पृथिवी समा तस्य अग्निः उपद्रष्टा दत्तस्य अ प्रमादाय

पृथिवी ते पात्रं द्यौः अपिधानम् ब्रह्मणः त्वा मुखे जुहोमि ब्राह्मणानां त्वा प्राण अपानयोः जुहोमि

अन्तरिक्षं समं तस्य वायुः उपद्रष्टा दत्तस्य अ प्रमादाय
तद् यथा गौर् वा अश्वः वा अश्वतरः वा एकपाद् द्विपात् त्रिपाद् इति स्यात् किम् अभिवहेत् किम् अभ्यश्नुयाद् इति

न अन्यः अ भृगु अङ्गिरः विदः वृतो यज्ञम् आगच्छेत्

तस्माद् यज्ञास् तद् भूमेः उन्नततरम् इव भवति यत्र भृगु अङ्गिरसः विष्ठाः

न अन्यः अ भृगु अङ्गिरः विदः वृतो यज्ञम् आगच्छेन् न इद् यज्ञं परिमुष्णीयाद् इति

तद् यथा पूर्वं वत्सो ऽधीत्य गां धयेद् एवं ब्रह्मा भृगु अङ्गिरः विद् वृतो यज्ञम् आगच्छेन् न इद् यज्ञं परिमुष्णीयाद् इति

प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर् य एवं वेद यश् च एवम् ऋत्विजाम् आर्त्विज्यं वेद यश् च यज्ञे यजनीयं वेद इति ब्राह्मणम्

एवम् एव एषा व्याहृतिः सर्वान् वेदान् अभिवहत्य् ॐ इति ह ऋचाम् ॐ इति यजुषाम् ॐ इति साम्नाम् ॐ इति सर्वस्य आह अभिवादः

तथा ह अस्य यज्ञश् चतुर्षु लोकेषु चतुर्षु देवेषु वेदेषु चतसृषु होत्रासु चतुष्पाद् यज्ञः प्रतितिष्ठति

एते वै देवा ब्रह्माणो यद् भृगु अङ्गिरसः

ॐ दक्षिणा प्रवणा भूमिर् दक्षिणत आपो वहन्ति

तान् एव एतत् गृणानास् तान् वृणाना ह्वयन्तो मन्यन्ते

देवा ब्रह्माण आगच्छत आगच्छत इति

तद् यथा अपः इमान् लोकान् अभिवहन्त्य् एवम् एव भृगु अङ्गिरसः सर्वान् देवान् अभिवहन्ति
स्तोमस्य एव एतत् योगः

गायत्रो वा अग्निः

स्वस्ति पुनर् आगच्छेद् इति

यं कामयेत

प्रजापतिम् एव एतत् उपेत्य सर्वम् आप्त्वा सर्वम् अवरुध्य

यो ऽस्य प्रियः पुत्रस् स्यात् तस्य नाम गृह्णीयात्

पूषा मा पशु पाः पातु

स्वेन एव एनम् छन्दसा समर्धयति

देव लोकम् च एव मनुष्य लोकम् च संतनोति

ब्रह्मण एव एनाः योनेः प्रजनयति

अभि तं भवति य एनेन सदृङ्

एष प्राजापत्यस् त्रिचः

एताभिर् वा अदितिः पुत्रान् अन्वैक्षत

प्रजापतिर् वा एताः

न तावद् रात्रीं स्तर्यम् उवस यावद् एताम् ऋचम् अशृणवम् इति

कदा चन स्तरीर् असि परि ते दूडभो रथ इति

यद् विच्छन्दोभिर् उपतिष्ठते

सोमानं स्वरणं कृणुहि ब्रह्मणस्पत इति

न रात्रीं स्तर्यं वसति य एवं वेद

एतत् ह वा आरुणिर् उवाच

यत् पुत्रं ह्वयति

अन्तरिक्षं पशु पाः

एता एव स देवता ऋत्वा पराभवति य एनम् एताभ्यो दिग्भ्यो ऽभिदासति

पूषा मा प्रपथे पातु

ज्योतिषे तन्तव आशिषम् आशास इति

प्रभूर् असि

पूषा मा अधिपतिः पात्व् इति

वैश्वदेवीर् इमाः प्रजाः

सर्वं वा एष आप्त्वा सर्वम् अवरुध्य स्वर्गं लोकम् एति यो ऽग्निम् उपतिष्ठते

निम्रदो असि इति

प्राची दिग् अग्निर् देवता इति

तम् एताभिर् अन्वीक्षेत

अनुसंतत्यै

इयं वै पूषा प्रपथे

उभौ लोका आजयति

यद् एषा गायत्र्य् उत्तमा

आशिषम् एव आशास्ते

अ छिन्नः दैव्यस् तन्तुर् मा मनुष्यश् छेदि इति

गायत्र छन्दाः तं छन्दसा व्यर्धयति

तस्मिन्न् एव ता आशिषो दधाति

अभिभूर् असि इति

कदा चन स्तरीर् असि इति

अव तं गृह्णाति यो ऽस्य पश्चाद् भ्रातृव्यः

यम् एव कामं कामयते तं स्पृणोति

अति तं क्रामति य एव एनम् पूर्वो ऽतिक्रान्तो भ्रातृव्यः

ब्रह्मणो योनेः प्रजाः प्रजायन्ते

द्यौर् अधिपतिः

स्वस्त्य् एव पुनर् आगच्छति
तौविलिके अवेलय अव अयम् ऐलब ऐलयीत्

अलसाला असि सिलाञ्जाला असि उत्तरा

विहह्लो नाम ते पिता मदावती नाम ते माता

आ ते करम्भम् अद्मसि

आबयो अनाबयो रसस् त उग्र आबयो

स हिन त्वम् असि यस् त्वम् आत्मानम् आवयः
अथ अन्याम् अदोषाम् इष्टिं तन्वीताम् अपो दुष्टम् अभ्यवहरेयुः

धाता दधातु पितुः पिता अ नष्टः घर्मो विश्वायुर् यतो जातस् ततो ऽप्य् स्वाहा इति जुहुयात्

कपाले भिन्ने गायत्र्या त्वा शत अक्षरया संदधामि इति संधाय धाता दधात्व् इत्य् एव जुहुयात्

आहुति लोप व्यत्यासे

यद्य् अन् आज्ञाता ब्रह्मत ॐ भूर् भुवः स्वर् जनद् ॐ इत्य् आहवनीय एव जुहुयाद् आज्यभाग अन्ते स्वे देवताम् आवाहयिष्यन् यस्य एव हविर् निरुप्तं स्यात् यजेत् आज्यस्य एतानि निरुप्य

द्वेष्याय तं दद्याद् दक्षिणां च

सोमानं स्वरणं कृणुहि ब्रह्मणस्पते कक्षीवन्तं य औशिजः

यदि यजुष्ट ॐ भुवो जनद् इति दक्षिणाग्नौ जुहुयात्

बर्हिषि स्कन्ने न आद्रियेत

वृषभं चर्षणीनां विश्व रूपम् अदाभ्यं बृहस्पतिं वरेण्यं

तथा उत्पूतम् उत्पूयमानं चेद् घृतं दद्याद् अथ उत्पूतम् उत्पूयमानं चेद् घृतं प्राणं दद्याद् देवता अन्तरे चेद् घृतम्

अ धीताभिः संस्थाप्य धीतानाम् वत्सान् अपाकृत्य श्वः सांनाय्येन यजेत

सांनाय्यं यद् उद्बोधयेयुश् चेद् वत्सा वायव्याया यवाग्वा सांनाय्यं यजेत

प्राक् प्रयाजेभ्यो ऽङ्गारं बर्हिष्य् अधिष्कन्देन् नमस् ते अस्त्व् आयते नमो अस्तु परायते नमो यत्र निषीदसि इत्य् अभिमन्त्र्य अहम् यज्ञं दधे निरृतेर् उपस्थात् तं देवेषु परिददामि विद्वान् सुप्रजास् त्वं शतं हि मामदन्त इह नो देवा महि शर्म यच्छत इति आदाय सहस्र शृङ्गः इत्य् अनुप्रहृत्य

अव यक्ष्व नो वरुणं रराणो वीहि मृडीकं सु हवः न एधि स्वाहा इति

त्वं नो अग्ने वरुणस्य विद्वान् देवस्य हेडो ऽवयासिसीष्ठाः यजिष्ठो वह्नितमः शोशुचानो विश्वा द्वेषांसि प्रमुमुग्ध्य् अस्मत्

स त्वं नो अग्ने ऽवमो भव ऊती नेदिष्ठो अस्या उषसो व्युष्टौ

यज्ञस्य त्वा प्रमया इति चतसृभिः परिगृह्णीयात्

कपाले नष्ट एक हायनम् दद्यात्

अन् उत्पूतम् चेद् आज्यं स्कन्देद् वित्तं प्राणं दद्यात्

यदि सामत ॐ स्वर् जनद् इत्य् आहवनीये जुहुयात्

नष्टे भिन्ने च भार्गवो होता कीट अवपन्नम् सान्नाय्यं मध्यमेन पर्णेन मही द्यौः इत्य् अन्तर् परिधि देशे निनयेत्

त्वं नो अग्ने स त्वं न इति सर्वप्रायश्चित्तं जुहुयात्

पुरोडाशे सर्व क्षामे निर्वपण प्रभृत्याम् उदाहृत्य

ततस् तम् एव पुनर् निर्वपेत्

स त्वं नो ऽग्ने

मा नो महान्तं

दक्षिणेन चेद् यजेत अर्धर्चात् प्रतिष्ठां दद्यात्

सर्वाणि चेद् हवींषि अपहरेयुर् दुष्येयुर् वा आज्येन च देवता यजेत

अप्य् एकस्यां धीतायाम् अ धीताः दोहयेत्

भूतं चेद् आज्यं स्कन्देद् भूपतये स्वाहा इति त्रिभिः प्रादेशैर् दिशो मिमाय तद् यजमानो देवाञ् जनम् अगन्न् इत्य् अनुषङ्गः

आग्नेयम् एक कपालम् निर्वपेद् आश्विनं द्वि कपालम् वैष्णवं त्रि कपालम् सौम्यं चतुर् कपालम्

प्रातर्दोहं चेद् अपहरेयुः सायंदोहं द्वैधं कृत्वा अन्यतरत् प्रातर्दोह स्थाने कृत्वा उभाभ्याम् यजेत

उभौ चेद् दुष्येयाताम् ऐन्द्रं पञ्च शरावम् ओदनं निरुप्य आग्नेयेन प्रचर्य ऐन्द्रेण अनुप्रचरेत् उत्तराम् उपोष्य वा उभाभ्याम् यजेत

उद् उत्तमं वरुण इत्य् एताभिर् जुहुयात्
आदित्यो वा उद्गाता अधिदैवम् चक्षुर् अध्यात्मम्

वृष्टिर् एव तद् ओषधीः संदधाति

स यद् एताव् अन्तरेण अन्यः दीक्षेत इमम् तं लोकं वर्षेण व्यापादयेत्

तस्माद् एताव् अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत

तस्माद् एताव् अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत

पर्जन्य आदित्यः

अथ उद्गातारम् दीक्षयति

अ वर्षुकाः ह स्युः
अतिथीन् पूजयेत् पूर्वं काले त्व् आश्रमम् आगतान्

रेतोवसिक्ता नाम मांसं व्याघ्र वृक श्येन आदिभिः अन्यतमेन वा हतम् आनयित्वा श्रपयित्वा सायम् प्रातर् अग्निहोत्रम् हुत्वा यति अतिथि व्रतिभ्यः च दत्त्वा अथ इतरत् शेष भक्षाः

वैतुषिकास् तुष धान्य वर्जम् तण्डुलान् आनयित्वा श्रपयित्वा सायम् प्रातर् अग्निहोत्रम् हुत्वा यति अतिथि व्रतिभ्यः च दत्त्वा अथ इतरत् शेष भक्षाः

तत्र इन्द्रावसिक्ताः नाम वल्ली गुल्म लता वृक्षाणाम् आनयित्वा श्रपयित्वा सायम् प्रातर् अग्निहोत्रम् हुत्वा यति अतिथि व्रतिभ्यः च दत्त्वा अथ इतरत् शेष भक्षाः

प्रत्यक्षं स्वर्ग लक्षणम् इति

वैखानसाः शुध्यन्ति निराहाराश् च इति

कन्द मूल फल शाक भक्षाणाम् अप्य् एवम् एव

शास्त्र परिग्रहः सर्वेषां ब्रह्म वैखानसानाम्

देव विप्र अग्निहोत्रे च युक्तस् तपसि तापसः

इति वैखानसानां विहिता दश दीक्षाः

यः स्व शास्त्रम् अभ्युपेत्य दण्डं च मौनं च अप्रमादम् च

तद् अहर् जन संभाराम् कषाय कटुक आश्रयाम्

कृच्छ्रां वृत्तिम् अ संहार्याम् सामान्यां मृग पक्षिभिः

वन वासम् उपाश्रित्य ब्राह्मणो न अवसीदति

परिगृह्य शुभां वृत्तिम् एतां दुर्जन वर्जिताम्

तत्र सर्वारण्यका नाम द्विविधा द्विविधम् आरण्यम् आश्रयन्त इन्द्रावसिक्ता रेतोवसिक्ताश् च इति

मुखेन आदायिनः मुखेन आददते

मृगैः सह परिस्पन्दः संवासस् तेभिर् एव च

पञ्च एव अ पचमानकाः उन्मज्जकाः प्रवृत्त आशिनः मुखेन आदायिनः तोय आहाराः वायुभक्षाश् च इति

तत्र उन्मज्जकाः नाम लोह अश्म करण वर्जम्

हस्तेन आदाय प्रवृत्त आशिनः

अथ वानप्रस्थ द्वैविध्यम्

वायुभक्षा निराहाराश् च

पचमानका अ पचमानकाः च इति
किंदेवत्यं द्वितीयम्

किंदेवत्या उत्तरा आहुतिः

किंदेवत्यम् अन्ततः सर्वम् एव प्राशीः

किंदेवत्या समित्

किंदेवत्यं बर्हिषि स्रुचं निधाय उन्मृज्य उत्तरतस् पाणी निरमार्क्षीः

किंदेवत्यं प्रक्रम्यमाणम्

किंदेवत्यं गार्हपत्यम् अवेक्षिष्ठाः

किंदेवत्यम् अद्भिः प्रत्यानीतम्

किंदेवत्यं ह्रियमाणम्

किंदेवत्यं ते गवीडायाम्

किंदेवत्यम् अ प्रक्षालितया उदकम् स्रुचा न्यनैषीः

किंदेवत्यम् अभ्यवज्वाल्यमानम्

पृच्छ प्राचीनयोग्य इति

किंदेवत्यम् उपसृष्टायाम्

किंदेवत्यम् अधिश्रीयमाणम्

किंदेवत्यं प्रथमं प्राशीः

किंदेवत्यम् उपसादितम्

किंदेवत्यां प्रथमाम् आहुतिम् अहौषीः

किंदेवत्यं स्रुवं स्रुचं च प्रत्यताप्सीः

किंदेवत्यम् उपहूतायाम्

किंदेवत्यं वत्सम् उन्नीयमानम्

किंदेवत्यम् उन्नीतम्

किंदेवत्यम् अपरेण आहवनीयम् उदकं स्रुचा न्यनैषीः

किंदेवत्यं रात्रौ स्रुच् दण्डम् अवामार्क्षीः

किंदेवत्यम् उपसाद्यमानम्

किंदेवत्यं विष्यण्णम्

किंदेवत्यम् उन्नीयमानम्

किंदेवत्यं दुग्धम्

किंदेवत्यम् उद्वासितम्

किंदेवत्यं प्रातर् उदमार्क्षीर् इति

एतच् चेद् वेत्थ गौतम हुतं ते यद्य् उ न वेत्थ अ हुतम् त इति ब्राह्मणम्

किंदेवत्यं हुत्वा स्रुचं त्रिर् उदञ्चम् उदनैषीः

किंदेवत्यम् अधिश्रितम्

किंदेवत्यं द्वितीयम् उन्मृज्य पित्र्युपवीतं कृत्वा दक्षिणतः पितृभ्यः स्वधाम् अकार्षीः

किंदेवत्यम् उद्वास्यमानम्

किंदेवत्यं प्रक्रम्यमाणम्

किंदेवत्यं प्रक्षालितया
तं ह उवाच को असि इति

मीमांसस्व इति

स किं वेत्थ इति

तस्मै ह कुरु पञ्चालानाम् ब्राह्मणा असूयन्त आहुर् एषु ह वा अयं कुल्येषु सत्सु उद्गास्यति

तस्मै ह मीमांसमानानाम् एकश् चन न सम्प्रत्य् अभिदधाति

ॐ इति ह उवाच

व्यूढ छन्दसा वै द्वादश अहेन यक्ष्यमाणो ऽस्मि

व्यूढ छन्दसा वै द्वादश अहेन यक्ष्यमाणो ऽस्मि

तं ह उवाच अयम् म उद्गास्यति इति

तस्माद् आलम्यैलाज उद्गाता इति आख्यापयन्ति

साम इति

ब्राह्मणो ऽस्मि प्रातृदो भाल्ल इति

मताय एतस्य ह अलम् एव उज्जगौ

मीमांसध्वम् इति

कस्मा अयम् अलम् इति

अलं न्वै मह्यम् इति ह स्म आह
मायी माया मयः देवः कालेन सह संगतः

सो ऽहं सृजामि सकलं संहरामि सदा जगत्

तेन वेदयते सर्वं सुखं दुःखं च जन्मसु

स जीवः सो अन्तरात्मा इति गीयते तत्त्व चिन्तकैः

नित्यं हि न अस्ति जगति भूतं स्थावर जङ्गमम्

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे ईश्वरगीतासु तृतीयो ऽध्यायः

तयोः अनादिः उद्दिष्टः कालः संयोजकः परः

या सा प्रकृतिः उद्दिष्टा मोहिनी सर्व देहिनाम्

निर्गुणं परमं व्योम तद् ज्ञानम् सूरयो विदुः

तेन अ विवेकतः तस्मात् संसारः पुरुषस्य तु

तेभ्यः सर्वम् इदम् जातं तस्माद् ब्रह्म मयम् जगत्

सर्वतः पाणि पादम् तत् सर्वतो अक्षि शिरस् मुखम्

तद् आत्मकम् तद् अन्यत् स्यात् तत् रूपम् मामकं विदुः

सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञान आत्मा परमेश्वरः

महतः परम् पुरुषः परः

मद् संनिधौ एष कालः करोति सकलं जगत्

आद्यो विकारः प्रकृत्याः महन्त् आत्मा इति कथ्यते

सर्व इन्द्रिय गुण आभासम् सर्व इन्द्रिय विवर्जितम्

पुरुषाद् भगवान् प्राणः तस्य सर्वम् इदम् जगत्

सर्व उपमान रहितम् प्रमाण अतीत गोचरम्

पुरुषः प्रकृति स्थः हि भुङ्क्ते यः प्राकृतान् गुणान्

महत् आद्यम् विशेष अन्तम् सम्प्रसूते ऽखिलं जगत्

विज्ञान शक्तिः विज्ञाता हि अहंकारः तद् उत्थितः

स आत्मा सर्व भूतानाम् स बाह्य आभ्यन्तरः परः

प्रधानं पुरुषं च एव तत्त्व द्वयम् उदाहृतम्

मनसः च अपि अहंकारम् अहंकारात् महन्त् परः

प्राणात् परतरं व्योम व्योम अतीतः अग्निः ईश्वरः

निर्विकल्पं निराभासं सर्व आवासम् पर अमृतम्

प्रोच्यते भगवान् प्राणः सर्वज्ञः पुरुषोत्तमः

मद् स्थानि सर्व भूतानि यः तम् वेद स वेद विद्

ऋते माम् एकम् अव्यक्तम् व्योम रूपम् महेश्वरम्

त्रयम् एतत् अनादि अन्तम् अव्यक्ते समवस्थितम्

अभिन्नं भिन्न संस्थानम् शाश्वतं ध्रुवम् अव्ययम्

अव्यक्तात् अभवत् कालः प्रधानं पुरुषः परः

सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञान आत्मा परमेश्वरः

एक एव महन्त् आत्मा सो ऽहङ्कारो ऽभिधीयते

नियोजयति अनन्त आत्मा हि एतत् वेद अनुशासनम्

स च अ विवेकः प्रकृतौ सङ्गात् कालेन सो ऽभवत्

सर्वे कालस्य वश गाः न कालः कस्यचिद् वशे

सर्व आधारम् सत् आनन्दम् अव्यक्तम् द्वैत वर्जितम्

स विज्ञान आत्मकः तस्य मनः स्यात् उपकारकम्
माध्यंदिनश् चेत् पवमाने स माध्यंदिनात् पवमाना यदि माध्यंदिन आर्भवस्य पवमानस्य पुरस्ताद् वषट्कार निधनम् साम कुर्यात्

यदि तृतीयसवन एतद् एव

तेन अस्य स परिक्रीतो भवति

येन यज्ञेन कामयेत तेन यजेत

यदि क्रीतो नष्टः स्यात् सा

तथा एव एनाम् ऋत्विजो याजयेयुः

यदि न पूतीकान् अर्जुनान्य् अथ या एव काश् च ओषधीः आहृत्य अभिषुणुयुः

यदि सोमं न विन्देयुः पूतीकान् अभिषुणुयुः

प्रातःसवनाच् चेत् कलशो विदीर्येत वैष्णवीषु शिपिविष्टवतीषु तृचा

यद्य् अ क्रीत सोमम् अपहरेयुर् अन्यः क्रीतव्यः

राज आहारः इति किंचिद् देयं
सद्यस् समुद्धृतात् क्षुण्णाद् यः स्रवेत् पट पीडितात्

आढकं भाजनं कंसो द्रोणः कुम्भो घटो ऽर्मणम्

वर्ण आदि संपद् च यदा तदा एनम् शीघ्रम् आहरेत्

द्रोणं वहं च क्रमशो विजानीयात् चतुर्गुणम्

शब्द अन्य त्वम् अभिन्ने ऽर्थे शुक्तिः अष्टमिका पिचू

पृथक् स्नेह समम् दद्यात् पञ्च प्रभृति तु द्रवम्

अङ्ग अनुक्तौ तु मूलं स्याद् अप्रसिद्धौ तद् एव तु

कल्क स्नेह द्रवम् योज्यम् अधीते शौनकः पुनः

तुला पल शतम् तानि विंशतिर् भार उच्यते

शाणं पाणितलं मुष्टिं कुडवं प्रस्थम् आढकम्

पयो बाष्कयणं ग्राह्यं विष् मूत्रम् तत् च नीरुजाम्

द्वे पले प्रसृतस् तौ द्वौ अञ्जलिः तौ तु मानिका

जन्तु अजग्धम् दव अदग्धम् अविदग्धं च वैकृतैः

स्नेह पाके तु अमान उक्तौ चतुर्गुण विवर्धितम्

ऋते गुड घृत क्षौद्र धान्य कृष्णा विडङ्गात्

मृदौ प्रदक्षिण जले कुश रोहिष संस्तृते

गृह्णीयाद् औषधं सुस्थं स्थितं काले च कल्पयेत्

अक्षं पिचुः पाणितलं सुवर्णं कवड ग्रहः

युञ्ज्याद् व्याधि आदि बलात् तथा च वचनं मुनेः

सौम्यं पथ्यं च तत्र आद्यम् आग्नेयं वैन्ध्यम् औषधम्

कल्पयेत् सदृशान् भागान् प्रमाणं यत्र न उदितम्

पेष्यस्य कर्षम् आलोड्यं तद् द्रवस्य पल त्रये

न अङ्गुलि ग्राहिता कल्के न स्नेहे ऽग्नौ स शब्द ता

घृतस्य फेन उपशमः तैलस्य तु तद् उद्भवः

रसः कल्कः शृतः शीतः फाण्टः च इति प्रकल्पना

अवगाढ महा मूलम् उदीचीं दिशम् आश्रितम्

कल्कीकुर्यात् च भैषज्यम् अनिरूपित कल्पनम्

शीतं पले पलैः षड्भिः चतुर्भिः तु ततो ऽपरम्

अथ अतस् द्रव्यकल्पं व्याख्यास्यामः

सद्यस् अभिषुत पूतः तु फाण्टस् तद् मान कल्पने

पाकस् तु त्रिविधो मन्दः चिक्कणः खर चिक्कणः

द्विगुणं योजयेद् आर्द्रं कुडव आदि तथा द्रवम्

वयस् बलवताम् धातु पिच्छ शृङ्ग खुर आदिकम्

क्वाथं द्रव्य पले कुर्यात् प्रस्थ अर्धम् पाद शेषितम्

द्वौ शाणौ वटकः कोलं बदरं द्रंक्षणः च तौ

पेषण आलोडने वारि स्नेह पाके च निर्द्रवे

कल्कस्य योजयेद् अंशं चतुर्थं षष्ठम् अष्टमम्

दग्धो ऽत ऊर्ध्वं निष्कार्यः स्याद् आमस् तु अग्नि साद कृत्

कर्षो बिडालपदकं तिन्दुकः पाणिमानिका

मध्यं तु मानं निर्दिष्टं स्वरसस्य चतुर् पलम्

आलोच्य देश कालौ च योज्या तद्वत् च कल्पना

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

चूर्णो ऽप्लुतः शृतः क्वाथः शीतो रात्रिं द्रवे स्थितः

स्वरसः स समुद्दिष्टः कल्कः पिष्टो द्रव आप्लुतः

श्मशान चैत्य आयतन श्वभ्र वल्मीक वर्जिते

शस्यते भेषजं जातं युक्तं वर्ण रस आदिभिः
हिङ्कारेण वज्रेण अस्मात् लोकात् असुरान् अनुदत

छन्दोभिः एव वाचा शर्यातम् मानवम् स्वर्गम् लोकम् गमयांचकार

स प्राणेन देवान् देव लोके अदधात् अपानेन मनुष्यान् मनुष्य लोके व्यानेन पितॄन् पितृ लोके

उत्तरतस् आगतः अयास्यः आङ्गिरसः शर्यातस्य मानवस्य उज्जगौ

तम् ह जग्मुः

तस्मात् उद्गाता वृतः उत्तरतस् निवेशनम् लिप्सेत

स दूरः ह नाम लोकः

ते ह ऊचुः असुराः एत तम् वेदाम यः नः अयम् इत्थम् अधत्त इति

स प्राणः वै अयास्यः

अयमास्यः ह वै नाम एषः

तम् एत्य अपश्यन्

प्राणः ह वै एनान् स नुनुदे

एतत् ह न आरुद्धम् निवेशनम् यत् उत्तरतस्

तान् ह उवाच दूरम् गच्छत इति

यत् अब्रुवन् अयम् वै आस्ये इति तस्मात् अयमास्यः

ततस् आगच्छन्

ते एते असुराः असम्भाव्यम् पराभूताः

स यः एवम् विद्वान् उद्गायति प्राणेन एव देवान् देव लोके दधाति अपानेन मनुष्यान् मनुष्य लोके व्यानेन पितॄन् पितृ लोके

ते अब्रुवन् अयम् वै आस्ये इति