tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
एवं तस्य इन्द्र जयिनः राज्ञः संवर्त तेजसा

सर्वतः पाणि चरणम् सर्व व्यापिनम् अव्ययम्

अशपन् सु चिरम् येन क्रोधो नकुल ताम् ययौ

उवाच ब्राह्मणी काचिद् भर्तारम् विजने पुरा

एतत् श्रुत्वा मुनिः कोपात् ज्वलित अनल संनिभः

द्वितीय पार्श्व चिन्ता मे कथं हैमं भवेत् इति

ततः पूर्णेन विधिना व्यासाय पृथिवीपतिः

किंतु तद् दर्प संघर्षात् भवन्तम् अहम् अर्थये

माधवेन इति अभिहिते लब्ध जीवः स बालकः

ऊचे गुरुं भजस्व इति न च राजा तम् अग्रहीत्

न बभूव तदा संख्या वहतां भूरि काञ्चनम्

ततः समेत्य भगवन्त् स्वयम् विष्णुः तम् अब्रवीत्

इति अर्थितः मुनि इन्द्रेण विश्व आविष्कार लीलया

विकल्प द्वंद्व विरतौ ज्ञान आलोकः प्रजायते

स्पृष्टो ऽथ हृदये तेन जीवितं प्राप्य फल्गुणः

सव्यसाचिनम् आसाद्य बभाषे स अश्रु लोचना

इति उक्ते पुष्कराक्षेण शान्त कोपः अब्रवीत् मुनिः

इति सकल नरेन्द्रैः वन्द्यमानस्य राज्ञो द्विज जन परिपुष्टः सत्त्व पुष्प प्रकारः

भर्तुः पाण्डु सुतस्य अग्रे बभाषे बभ्रुवाहनम्

ततः प्रतिनिवृत्तो ऽथ पुनर् गच्छ इति वज्रिणा

ततः कुन्ती सुभद्रा च समेत्य करुणा निधिम्

क्रमात् ते अपि तद् सूनुः मरुत्तः तद् गुण अधिकः

किंतु स्व कार्यात् नकुलः तत्र चक्रे विमाननाम्

निःश्वास अग्रैः यथा वारि लीयते दर्पण उदरे

मनसः किल वैमल्यं परं ब्रह्म प्रचक्षते

मनस् बुद्धि प्रभृतयः सप्त इन्द्रिय मृगाः पुरा

भ्रातर् त्वयि समायाते त्वद् नाम् एव निशम्य मे

चित्राङ्गदा च सहसा शोकं त्यक्त्वा ह्रियं ययौ

यदा तदा मन्यु तप्तः रहः प्राह बृहस्पतिम्

तद् दक्षिणा अर्थी प्रययौ राज्ञः पौषस्य मन्दिरम्

आनन्द निर्भरः तस्य प्रशशंस पराक्रमम्

व्यसुः व्यसुः च इति अभवत् सः एव रोदन ध्वनिः

मा शुचः क्षत्र धर्मेण लब्धां भुङ्क्ष्व महीम् इमाम्

पूजयित्वा नरेन्द्रेण मान अर्हेषु अथ राजसु

अथ कृष्णौ सभा उद्याने स्वैरं प्रीत्या विजह्रतुः

विवेश सूतिका वेश्म शौरिः कलश भूषितम्

विदुरस्य गिरो येन न श्रुताः सु नय उज्ज्वलाः

आश्वास्य कृष्णां कुन्तीं च प्रणम्य आदाय च अनुजाम्

शापो भीष्म वधात् एष दत्तः ते वसुभिः पुरा

विशुद्ध सत्त्व द्रविणः कृशो बहु कुटुम्बकः

स तेन अभ्यर्थितः यत्नात् याजकः ऽस्तु भवान् इति

कर्म अन्तरेषु यज्ञस्य ननृतुः च अप्सरस् गणाः

भ्रान्तस्य अपि न संजातः को ऽपि कान्तो लवः तनौ

पाहि सत्त्व सुधा सिन्धो प्रजापतिः इव प्रजाः

इति अर्थितः मघवता तथा इति ऊचे बृहस्पतिः

शुभ फल निचय आद्यः यज्ञ सम्भार मूलः चरित तरुः उदारः सत्य शाखः रराज

पाद चारी रणे पार्थो रथ कुञ्जर वर्तिभिः

नकुलो लघु संचारः यज्ञ भूमिम् उपाययौ

उक्ते हुताशनेन इति न शक्तः किंचिद् अब्रवीत्

प्राग्ज्योतिष ईश्वरम् वीरं भगदत्त आत्मजम् युधि

यूप भाण्ड घन स्थाली पर्यङ्क गृह तोरणम्

ततः शर शतैः विद्धः तेन श्रान्तो धनंजयः

निर्धूतस्य यथा वह्नेः ऊष्मा व्योम्नि प्रसर्पति

राज पुत्रैः अभूत् युद्धम् तुमुलं सव्यसाचिनः

अश्वमेधे समेष्यामि पुनः कृत्वा इति संविदम्

इति उक्ते धृतराष्ट्रेण कृष्णः क्ष्मापालम् अभ्यधात्

ततो जलद गम्भीर घोषः शौरिः अभाषत

श्रपयित्वा शुभं धूमं पाण्डवेभ्यो न्यवेदयन्

द्विजेभ्यो दीयमानेषु हेम रत्नेषु भूभुजा

श्रुत्वा एतत् कातरः असि इति तं जगाद पुरंदरः

न अहम् अस्मि इति मन्त्रेण मुच्यते ब्रह्म दीक्षितः

गुणैः निबद्धः पक्षी इव जीवः तिष्ठति पञ्जरे

ततस् ते पितरः क्रुद्धा येषां श्राद्धे धृतं पयः

तस्मिन् हते सर्वम् इदम् जायते च पुनः पुनः

श्रुत्वा एतत् पाण्डु पुत्रेण मरुत्तस्य महीपतेः

व्यास आज्ञया ततो राज्ञो यज्ञ योग्यः महाधनः

भावो ऽयं प्राणिनां शश्वत् अल्पः अपि आयाति अनल्प ताम्

तद् भार्या तद् सुतः च अस्मै तद् स्नुषा च ददौ तदा

युद्धेन तुष्यति पिता ते अयम् सु भट प्रियः

जानामि तेजसां राशिं त्वा उत्तङ्कैः तपस् निधिम्
इदम् अन्यत् च कौन्तेय श्रेयसे प्रयतः शृणु

शाप क्षयम् प्राप्स्यसि इति तैः एव अस्य कृतो ऽवधिः

नारदेन इति अभिहिते भूपालो हर्ष निर्भरः

मुने मद् वचसा शक्रः सुधां त्वां दातुम् आययौ

दृष्ट्वा मां स आयुधम् प्राप्तं साम्ना प्रत्युद्यतो ऽसि किम्

विवेकात् दुःख संयोगात् वैराग्यम् गाढम् आश्रितः

घोरे कदाचिद् दुर्भिक्षे क्षीण वृत्तिः चिरेण सः

बभुः च कुल शैल आभाः भक्ष्या मोदक राशयः

अहंकार एक साराणाम् देहिनां विस्मृत आत्मनाम्

पस्पर्श जिह्वया श्राद्धे धृतं हि पिठिरे पयः

तद् शेष द्रविणेन त्वं हयमेध महा मखम्

परिक्षीणे कुरु लये यस्मात् जातः अयम् अर्भकः

प्रावर्तत उरु रत्न आढ्यः संभारो बहु कौतुकः

शुचं संस्तम्भ्य शनकैस् धृतराष्ट्रः तम् अब्रवीत्

काञ्चनं विद्यते भूरि यज्ञ अर्थम् तत् अवाप्स्यसि

प्रत्याख्यातः स गुरुणा राजा लज्जा नत आननः

संनिधिं ते विधास्यामि सर्वतः स्मरणात् मुने

उत्तङ्कं तपसां राशिम् आलुलोके मुनिः पथि

चकार तद् अनुज्ञातः तपः हिमगिरेः तटे

कुण्डले प्राप्य रुचिरे वितीर्णे पौष भार्यया

कथा अन्ते तत्र कंसारिं सुभद्रा वल्लभः ऽवदत्

स तत्र ब्रह्मचारी माम् ऊचे संवर्तकः क्रुधा

ततो निवेद्य वृत्तान्तं जगाद भुजग आत्मजा

अग्निः वैश्वानरः नाम स्थितो ऽन्तः किल देहिनाम्

त्यक्तं परावर ज्ञेन भव आविर्भाव शान्तये

त्वां प्राप्तं नयन आनन्दम् पश्यामि निहतं क्षितौ

स्वच्छन्द चारी योगि इन्द्रः वाराणस्यां स वर्तते

पूजितो ऽथ मरुत्तेन शान्त मन्युः शतक्रतुः

उवाच त्यज संतापं मा राज्ञ् विमनाः भव

शोचितव्यो मम एव अयम् कालः समुचितो ऽधुना

करुणा आर्द्रः निशम्य एतत् भगवन्त् भूतभावनः

करंधम कुले श्रीमान् मरुत्तः अभूत् महीपतिः

श्रेयाः सत्त्व विशुद्धस्य पाण्डवस्य अभवत् क्रतुः

अहो नु ब्रह्म कोप अग्निः अहल्या वल्लभस्य ते

इति उक्त्वा तं समामन्त्र्य प्रायात् गरुड केतनः

इति उक्त्वा गाढम् आलिङ्ग्य सा पतिं बाष्प गद्गदा

करंधमो अभवत् याज्यः त्वद् पितुः पृथिवीपतिः

स आदरम् फल्गुन प्रीत्या पूजिते पाण्डु नन्दनैः

एतत् पतेः वचः श्रुत्वा ब्राह्मणी तत्त्व दर्शिणी

मोह मूर्छैः आकुले तस्मिन् विषण्णे सह बान्धवैः

प्रयतः प्राप्नुहि इति उक्त्वा विरराम मुनि ईश्वरः

आत्मानं स परिज्ञाय सत्याम् एताम् भव स्थितिम्

न जग्राह अशुचि जलम् उत्तङ्कः ऽन्तर्दधे तदा

अ प्राप्तान् एव चिछेद शरैः चित्राङ्गदा सुतः

क्रोधो अयम् इति विज्ञाय मुनिः तम् ज्ञान लोचनः

अधुना मद् वरात् ते ऽस्तु स अमृतैः जल निर्झरैः

ब्राह्मणेभ्यः पुनः क्षोणीं जग्राह मुनिना अर्पिताम्

द्रष्टुं ततः प्रजा कार्यम् प्रवृत्ते धर्मनन्दने

ततः स्तोत्रैः उत्तङ्केन विष्णुः भक्त्या नमस्कृतः

स गत्वा नृपम् आमन्त्र्य धृतराष्ट्रं च स अनुगम्

अथ उन्ममाथ पुत्रस्य स्यन्दनं शक्रनन्दनः

जनन्या सह भूपाले सम्प्राप्ते बभ्रुवाहने

गृहाण इति असकृत् तेन प्रार्थितो ऽपि मुनिः यदा

इति उक्त्वा ब्राह्मणं सिद्धः सहसा अन्तरधीयत

ततः प्रदध्यौ मनसा नागी संजीवनं मणिम्

इन्द्रियाणि इव मनसो मनः तेषाम् च सर्वदा

हैमेषु सर्व भाण्डेषु रचितेषु अथ शिल्पिभिः

ततो विहृत्य सु चिरम् प्रीत्या कृष्णः किरीटिना

इति उक्तः कैटभारातिः पुनर् ऊचे धनंजयम्

दत्त्वा अथ हेम कोटीनाम् कोटिं तद् वचसा नृपः

आराध्य तपसा रुद्रं देवदेवं पिनाकिनम्

युद्ध आरम्भे त्वया उक्तम् यत् सर्वम् तत् मम विस्मृतम्

विषयाः च अस्य समिधो भोक्तारः सप्त च ऋत्विजः

निर्विघ्नः पूर्ण ताम् प्राप यज्ञः कनक वर्षिणः

अहो त्वया अवधानेन न श्रुतं तत् अबुद्धिना

बभूव चैत्र शुक्ल अन्ते दीक्षितो धर्मनन्दनः

ताम् उच्छिष्ट भुवम् प्राप्तो भुक्तवन् यत्र सो ऽतिथिः

क्रियाम् अ हीनाम् विदधे स्वयं सत्यवती सुतः

इति ब्रह्म उदितम् ज्ञानं शिष्याय गुरुणा पुरा

दारुक प्रेरित रथः प्रतस्थे गरुडध्वजः
अन्तर्दधे तम् आमन्त्र्य सर्वं तत् मुनि मण्डलम्

हेम माला धरः दण्डी मुण्डः कृष्ण अजिन आवृतः

द्रोणपुत्र अस्त्र निर्दग्धम् असूत गत जीवितम्

विचित्रः किल सर्गो अयम् अहंकारात् विनिर्गतः

अवमान कथाम् कृत्वा स्वयं यौधिष्ठिरे क्रतौ

अहम् एव गुरुः पार्थ शिष्यः च त्वं समो मम

संवर्त आख्यः निधिः धाम्नाम् अनुजः ऽस्ति बृहस्पतेः

आगन्तव्यं मखे राज्ञः सर्वैः इति आदिदेश तान्

स शरीराः दिवं प्रापुः सर्वे ते श्लाघ्य वृत्तयः

लुठितं हेम रुचिरम् जातं पुण्यैः इव आप्लुतम्

विवेश पूजितः पौरैः विजयी हस्तिनापुरम्

इति उक्त्वा प्रार्थयेथाः तम् याजकं यज्वनां वरः

जित इन्द्रियस्य नो किंचिद् इदम् तस्य एव च अखिलम्

अहो बत चिरात् एत्य जायाया मम मन्दिरम्

संवर्तः स परिज्ञेयो व्रजेथाः शरणं तु तम्

किंतु न अर्हसि कोपेन तीव्रं कर्तुं तपस् व्ययम्

क्षेत्र क्षेत्रज्ञ विज्ञानम् परं प्रावीण्यम् आययौ

विसृष्टः पुनर् इन्द्रेण गन्धर्व अधिपतिः नृपम्

जाते निर्जीविते शोकात् मुमोह जननी जनः

हेम भाण्ड सहस्राणि रत्न भार शतानि च

तमो हि दुःसहं घोरं क्रोधो मृत्युः शरीरिणाम्

मरुत्तस्य क्षितिपतेः यज्ञ शेषम् हिमाचले

इति उक्त्वा अन्तर्हिते तस्मिन् विमानैः तरणि प्रभेभिः

शिष्येण पृष्टः सर्वज्ञः पुरा गुरुः अभाषत

तेन सत्येन बालो अयम् अस्त्र मुक्तः ऽद्य जीवतु

प्राप्तं प्रत्युद्ययौ राजा तद् पुत्रः बभ्रुवाहनः

गाण्डीवधन्वना मुक्तान् नाराचान् वज्र गौरवान्

शमिते पशु संघे च तुरगं ब्राह्मण उत्तमाः

नारायणं नमस्कृत्य नरं च एव नरोत्तमम्

बभूवुः तत्र वाहिन्यो मधुनः क्षीर सर्पिषाम्

इन्द्रियाणि मनस् बुद्धिः तस्य सप्तार्चिषः स्मृताः

मुमोह निन्दन् आत्मानम् त्यक्त चापः अर्जुन आत्मजः

श्रुत्वा एतत् अर्जुनः कृष्णं बभाषे विस्मय आकुलः

उलूपी नाग तनया भुवि चित्राङ्गदा अपतत्

यथा संवर्तकं त्यक्त्वा भवेत् याज्यः बृहस्पतेः

अत्र अन्तरे महीं भित्त्वा समुत्थाय उरग अङ्गना

उपेक्षितः क्षयो घोरः तस्मात् शापम् ददानि ते

इति उत्तङ्केन गोविन्दः पृष्टः तम् प्रत्यभाषत

स च ध्यातः तया सत्या नाग लोकात् समाययौ

न जग्राह कृतान्तेन दैवेन च विमोहितः

पृथु प्रमाण रूपाणि भास्वन्ति विविधानि च

निहताः पार्थिवाः सर्वे शेषाः पञ्च एव पाण्डवाः

तद् पात्र सलिल स्पृष्टम् एकम् पार्श्वम् इदम् मम

यो ददौ गुरु भार्यायै कृतकृत्यो बभूव च

तद् आज्ञया सुराः सर्वे यज्ञ सम्भार कारिणः

द्वारका गमने चक्रे मतिं बन्धु जन उत्सुकः

स जित्वा मगध अधीशम् जरासंध आत्मज आत्मजम्

ततः प्रवृत्ते विधिवत् यज्ञे कनक वर्षिणः

अनेक मेरु विपुलम् लेभे हेम स पार्थिवः

सैन्धवैः अकरोत् युद्धम् सु चिरम् क्रूर योधिभिः

द्विज लक्ष सहस्राणाम् इह भोजन भूमिषु

दुःसहा ब्राह्मण _ निर्दहन्ति जगन्त् क्षणात्

ततस् ते याजकाः तत्र वपाम् उद्धृत्य वाजिनः

चरन् ददर्श चण्डालं धनुष्पाणिं जल प्रदम्

पितरं पतितं दृष्ट्वा शक्र केतुम् इव क्षितौ

स गत्वा स अनुजः शैलं श्रीकण्ठ दयितम् शनैः

एतत् मुनि वचः श्रुत्वा यज्ञे बद्ध मनोरथः

इति उक्तः पाण्डु पुत्रेण विषण्णः केशवो ऽब्रवीत्

ददौ स्वम् अशनम् तस्मै संतोष विशद आशयः

वङ्गान् पुण्ड्रान् किरातान् च दाक्षिणात्यान् स मागधान्

अभ्यर्च्य गुह्यक अधीशम् मणिभद्रं च स अनुगम्

तद् सुतः मम पौत्रो ऽयं स्वस्रेय तनयः ते

यशस् शशाङ्क शेषे ऽस्तं प्रयाते भीष्म भास्वन्ति

महा यज्ञ कथाम् पृष्टः प्रोवाच मुनि पुंगवः

उष्ट्राणां शकटानां च हयानां करिणां तथा

पुत्रो जायद्रथिः यातः पञ्चतां स्फटित आशयः

विलोक्य शोक सम्पन्ना विललाप सुमध्यमा

ज्वलनः प्रत्युवाच अथ तं कोप हविषा ज्वलन्

तं दृष्ट्वा स आदरम् शौरिः प्रणम्य रचित अञ्जलिः

नूनं बहु द्रविण ता मिथ्या एव उत्सव डम्बरः

रक्षितं पाण्डु पुत्रेण स्वयं गाण्डीवधन्वना

अश्वमेधे निराशं तं विज्ञाय द्रविणं विना
हैमं तत्र अभवत् सर्वम् इष्टका चयन आदिकम्

निःशेष कल्मष प्लोष दिव्य दीक्षा कृतक्षणः

तद् उक्तम् विदधे सर्वं गत्वा वाराणसीं स्वयम्

यजस्व विजयी राज्ञ् पाप शङ्का अपनुत्तये

पूजाम् आदाय तनयं नम्रं दृष्ट्वा पुरः स्थितम्

शतमन्यु समुत्सृष्टम् वज्रं मेघान् समाविशत्

तद् मन्त्र शक्त्या विवशः समाहूतो ऽथ वृत्रहा

प्रमादात् अथ कोपात् वा मोहात् वा शक्र विस्मृतः

वैश्वदेवेन विधिना स कृत्वा आवश्यकम् गृहे

लब्ध संज्ञः ऽथ शोक आर्तः प्रलपन् बभ्रुवाहनः

चतुर् समुद्र रसनाम् पृथिवीं दक्षिणां ददौ

आलभन्त यथाशास्त्रम् उपसंरोध्य पार्षतीम्

बिभ्राणो वासनाम् अन्तर् शीत स्पर्शम् इव अनिलः

निरालम्ब दशाम् एत्य योगी ब्रह्मणि लीयते

चकार स्तब्ध मनसा ध्यान यज्ञम् तपस् निधिः

तस्मात् न सक्तु प्रस्थस्य सम ताम् अर्हति क्रतुः

ततस् तम् दयितं वीरः पुत्रम् आमन्त्र्य पाण्डवः

यथा वा कुसुम आमोदः प्रविशति अन्तरे ऽनिले

अत्र अन्तरे नरपतिः मरुत्तः विपुलं क्रतुम्

कृच्छ्रात् क्षेत्र शतम् भ्रान्त्वा सक्तु प्रस्थम् अवाप्तवन्

इति उक्त्वा ज्ञान सर्वस्वम् विरराम जनार्दनः

निन्दत् निजाम् क्षत्र जातिम् जगाम तुरग अनुगः

शुक्र रूपः विशति आत्मा योन्यां शोणित संप्लुतः

महिषाणां खराणां च पुरुषाणां गवां तथा

अक्षय्यं कोशम् आदाय प्राप्ते ऽथ स्व पुरम् नृपे

नाना निदर्शन उपेतम् कथितं भव शान्तये

ब्रह्म अरणी समुद्भूतम् जानीहि ज्ञान पावकम्

स्वस्रेयस्य यशस् मूर्तेः अभिमन्योः प्रियस्य ते

व्रजन् विनष्ट संकल्पः ददर्श पथि नारदम्

तेजस् राशिः शपेयं त्वां समेष्यसि पुनर् यदि

ततः प्रतिनिवृत्तेन तुरगेन सह अर्जुनः

गान्धारान् सौबल सुतान् राज पुत्रान् प्रहारिणः

पौत्रं जयद्रथस्य अथ शिशुम् आदाय दुःशला

शक्र संदेशम् अवदत् न च राजा अभ्यमन्यत

योगि इन्द्रः ब्राह्मणः को ऽसौ क्व आस्ते वा सा च तद् वधूः

हृते च दृष्ट्वा नाशेन जीवितेश रसातलम्

ततस् त्रिगर्त विषयम् प्राप्ते यज्ञ तुरंगमे

ततः प्रवृत्ते विपुले सहसा नगर उत्सवे

उवाच सक्तु प्रस्थस्य माहात्म्यं श्रूयतां द्विजाः

दृशा पीयूष वर्षिन्या विलोक्य शनकैः शिशुम्

सर्व ग्रन्थि विनिर्मुक्तः परम अमृतम् अश्नुते

अहो नु सक्तु प्रस्थेन न तुल्यो ऽयं महा मखः

न अद्य अपि नष्ट मोहः ऽसि ननु न अद्य अपि पश्यसि

हेम पत्त्र लता चित्रम् उद्यानम् इव मारुतः

उत्तङ्केन इति अभिहिते बभाषे कैटभान्तकः

उत्तरायाः सुतो जातः स्त्रीणाम् इति उत्सव स्वनः

ततो भोग क्षये गर्भं जरायु परिवेष्टितम्

लेभे पाण्डु सुतः श्रीमान् मरुत्त निहितम् निधिम्

जातस्य जायते तस्य वर्धमानस्य वर्धते

जन्मान्तर शत अभ्यासात् अन्तरङ्ग त्वम् आगतः
शान्त्युदक शष्प शर्करम् अन्येषु

अति धन्वानि इति अवसान निवेशन अनुचरण अतिनयन इज्या

सर्व अन्नानि ब्राह्मणान् भोजयति

इति वास्तोष्पतये क्षीरौदनस्य जुहोति

पूर्णं नारि इति उद कुम्भम् अग्निम् आदाय प्रपद्यन्ते

सखा सु शेवः एधि नः

वास्तोष्पतीयैः कुलिज कृष्टे दक्षिणतो ऽग्नेः संभारम् आहरति

अनमीवो वास्तोष्पते विश्वा रूपाण्य् आविशन्

जुहोति

फलीकरणैर् धूपयति

वास्तोष्पते प्रतिजानीह्य् अस्मान् सु आवेशः अनमीवो न एधि

ध्रुवाभ्यां दृंहयति

शंभु मयोभुभ्याम् विष्यन्दयति

अभ्यज्य इति मन्त्र उक्तम्

मङ्गल्यानि

वास्तोष्पति आदीनि महाशान्तिम् आवपते

इह एव ध्रुवाम् इति मीयमानाम् उच्छ्रीयमाणाम् अनुमन्त्रयते

शमनं च

आदधाति

यत् त्वा ईमहे प्रति नस् तत् जुषस्व चतुष्पदो द्विपद आवेशय इह

मध्यमे गर्ते दर्भेषु व्रीहि यवम् आवपति

उदञ्चनेन उद पात्र्याम् यवान् अद्भिर् आनीय उल्लोपम्
कर्तुः शास्तुः अनुज्ञातुः तुल्यम् यत् प्रेत्य तत् फलम्

भ्राम्यतां नष्ट दृष्टीनाम् कर्मभिः दैव संज्ञितैः

सूत उवाच

वर्ग स्वर्ग अपवर्गाणाम् प्रायेण ऐकात्म्य हेतुना

सभ्याः शृणुत भद्रं वः साधवो य इह आगताः

यद् पाद सेवा अभिरुचिः तपस्विनाम् अशेष जन्म उपचितम् मलं धियः

अन्यत्र ब्राह्मण कुलात् अन्यत्र अच्युत गोत्रतः

उत्थितः सदसो मध्ये ताराणाम् उडुराज् इव

य उत्तमश्लोकतमस्य विष्णोः ब्रह्मण्यदेवस्य कथां व्यनक्ति

तद् प्रजाः भर्तृ पिण्ड अर्थम् स्व अर्थम् एव अनसूयवः

विनिर्धुत अशेष मनः मलः पुमान् असङ्ग विज्ञान विशेष वीर्यवान्

नमो विवृद्ध सत्त्वाय पुरुषाय महीयसे

ब्रह्म दण्ड हतः पापो यत् वेनः अत्यतरत् तमः

अवाप लक्ष्मीम् अनपायिनीम् यशो जगत् पवित्रम् च महत्तम अग्रणीः

वीर वर्य पितः पृथ्व्याः समाः संजीव शाश्वतीः

दौहित्र आदीन् ऋते मृत्योः शोच्यान् धर्म विमोहितान्

सूक्ष्म वक्र असित स्निग्ध मूर्धजः कम्बु कन्धरः

यो ब्रह्म क्षत्रम् आविश्य बिभर्ति इदम् स्व तेजसा

तुष्टुवुः हृष्ट मनसः साधु वादेन साधवः

पौराञ् जानपदान् तान् तान् प्रीतः प्रिय वर प्रदः

इति ब्रुवाणं नृपतिं पितृ देव द्विजातयः

रक्षिता वृत्ति दः स्वेषु सेतुषु स्थापिता पृथक्

इह अमुत्र च लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नावत्यः क्वचिद् भुवः

यत् अङ्घ्रि मूले कृत केतनः पुनर् न संसृतिं क्लेश वहाम् प्रपद्यते

लोकाः स्युः काम संदोहाः यस्य तुष्यति दिष्ट दृश्

चन्दन अगुरु तोय आर्द्र रथ्या चत्वर मार्गवत्

गङ्गा यमुनयोः नद्योः अन्तरा क्षेत्रम् आवसन्

सर्वेषाम् उपकार अर्थम् तदा अनुवदन् इव

प्रांशुः पीन आयत भुजः गौरः कञ्ज अरुण ईक्षणः

प्रियव्रतस्य राजर्षेः अङ्गस्य अस्मत् पितुः पितुः

प्रजा अनुरागः महतां प्रकृतिः करुण आत्मनाम्

मौक्तिकैः कुसुम स्रग्भिः दुकूलैः स्वर्ण तोरणैः

एकदा आसीत् महा सत्र दीक्षा तत्र दिवौकसाम्

अद्य नः तमसः पारः त्वया उपासादितः प्रभो

प्रधान काल आशय धर्म सङ्ग्रहे शरीर एष प्रतिपद्य चेतनाम्

शिशिर स्निग्ध तारा अक्षः समैक्षत समन्ततः

पुमान् लभेत आनति वेलम् आत्मनः प्रसीदतो अत्यन्त शमम् स्वतः स्वयम्

मैत्रेय उवाच

यं नित्यदा बिभ्रत आशु पापं नश्यति अमुम् सर्व गुणाः भजन्ति

ऊचिवान् इदम् उर्वी ईशः सदः संहर्षयन् इव

स्वधर्म योगेन यजन्ति मामका निरन्तरं क्षोणि तले दृढ व्रताः

अस्ति यज्ञपतिः नाम केषांचिद् अर्ह सत्तमाः

मनोः उत्तानपादस्य ध्रुवस्य अपि महीपतेः

अहं दण्ड धरः राजा प्रजानाम् इह योजितः

विवेश भवनं वीरः स्तूयमानो गत स्मयः

मैत्रेय उवाच

पुष्प अक्षत फलैः तोक्मैः लाजैः अर्चिर्भिः अर्चितम्

प्रह्लादस्य बलेः च अपि कृत्यम् अस्ति गदाभृता

पुत्रेण जयते लोकान् इति सत्यवती श्रुतिः

क्रिया फल त्वेन विभुः विभाव्यते यथा अनलः दारुषु तद् गुण आत्मकः

प्रजानां शमलं भुङ्क्ते भगं च स्वं जहाति सः

ईदृशानाम् अथ अन्येषाम् अजस्य च भवस्य च

प्रसीदतां ब्रह्म कुलम् गवां च जनार्दनः स अनुचरः च मह्यम्

तत् एव तद् धर्म परैः विनीतैः सर्व आत्मना ब्रह्म कुलम् निषेव्यताम्

स एवमादीनि अनवद्य चेष्टितः कर्माणि भूयांसि महान् महत्तमः

कुरुत अधोक्षज धियः तर्हि मे ऽनुग्रहः कृतः

समाजो ब्रह्मर्षीणां च राजर्षीणां च सत्तम

मा जातु तेजः प्रभवेत् महा ऋद्धिभिः तितिक्षया तपसा विद्यया च

तम् एव यूयं भजत आत्म वृत्तिभिः मनः वचः काय गुणैः स्व कर्मभिः

ब्रह्मण्यदेवः पुरुषः पुरातनो नित्यं हरिः यद् चरण अभिवन्दनात्

सर्वत्र अस्खलित आदेशः सप्तद्वीपा एक दण्ड धृक्

राजा उवाच

सद्यः क्षिणोति अन्वहम् एधती सती यथा पद अङ्गुष्ठ विनिःसृता सरित्

सु नासः सु मुखः सौम्यः पीन अंसः सु द्विज स्मितः

व्यूढ वक्षाः बृहत् श्रोणिः वलि वल्गु दल उदरः

यत् नित्य सम्बन्ध निषेवया ततः परं किम् अत्र अस्ति मुखं हविर्भुजाम्

अभीयुः मृष्ट कन्याः च मृष्ट कुण्डल मण्डिताः
न वै तथा चेतनया बहिष्कृते हुताशने पारमहंस्य पर्यगुः

समाधिना बिभ्रति ह अर्थ दृष्टये यत्र इदम् आदर्शे इव अवभासते

तरु पल्लव मालाभिः सर्वतः समलंकृतम्

सो ऽभिषिक्तः पृथुः विप्रैः लब्ध अशेष सुर अर्हणः

हिरण्यकशिपुः च अपि भगवत् निन्दया तमः

असौ इह अनेक गुणः अ गुणः ऽध्वरः पृथग्विध द्रव्य गुण क्रिया उक्तिभिः

यस्य ईदृशी अच्युते भक्तिः सर्व लोक एक भर्तरि

विविक्षुः अत्यगात् सूनोः प्रह्लादस्य अनुभावतः

य उद्धरेत् करम् राजा प्रजा धर्मेषु अशिक्षयन्

अश्नाति अनन्तः खलु तत्त्व कोविदैः श्रद्धा हुतम् यत् मुखे इज्य नामभिः

गुणायनं शील धनम् कृतज्ञं वृद्ध आश्रयम् संवृणते ऽनु सम्पदः

कुर्वन् शशास अवनि मण्डलम् यशः स्फीतं निधाय आरुरुहे परं पदम्

सम्पद्यते अर्थ आशय लिङ्ग नामभिः विशुद्ध विज्ञान घनः स्व रूपतः

यद् सेवया अशेष गुहा आशयः स्वराड् विप्र प्रियः तुष्यति कामम् ईश्वरः

अहो मम अमी वितरन्ति अनुग्रहम् हरिं गुरुं यज्ञभुजाम् अधीश्वरम्

यत् ब्रह्म नित्यं विरजं सनातनं श्रद्धा तपः मङ्गल मौन संयमैः

यूयं तत् अनुमोदध्वम् पितृ देव ऋषयः ऽमलाः

तस्य मे तद् अनुष्ठानात् यान् आहुः ब्रह्म वादिनः

क्षत्ता महा भागवतः सदस्पते कौषारविं प्राह गृणन्तम् अर्चयन्

महाधने दुकूल अग्र्ये परिधाय उपवीय च

शङ्ख दुन्दुभि घोषेण ब्रह्मघोषेण च ऋत्विजाम्
तद् अस्य अमृतस्य अशरीरस्य आत्मनः ऽधिष्ठानम्

स यथा प्रयोग्य आचरणे युक्त एवम् एव अयम् अस्मिन् शरीरे प्राणो युक्तः

अथ यो वेद इदम् शृण्वानि इति स आत्मा श्रवणाय श्रोत्रम्

अथ यो वेद इदम् अभिव्याहराणि इति स आत्मा अभिव्याहाराय वाक्

स सर्वांश् च लोकान् आप्नोति सर्वांश् च कामान् यस् तम् आत्मानम् अनुविद्य विजानाति

अथ यो वेद इदम् मन्वानि इति स आत्मा

स उत्तम पुरुषः

अशरीरं वा अव सन्तं न प्रिय अप्रिये स्पृशतः

आत्तो वै स शरीरः प्रिय अप्रियाभ्याम्

तं वा एतं देवा आत्मानम् उपासते

स वा एष एतेन दैवेन चक्षुषा मनसा एतान् कामान् पश्यन् रमते य एते ब्रह्म लोके

मनो ऽस्य दैवं चक्षुः

तद् यथा एतानि अमुष्माद् आकाशात् समुत्थाय परं ज्योतिर् उपसंपद्य स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यन्ते

अभ्रं विद्युत् स्तनयित्नुर् अशरीराण्य् एतानि

तस्मात् तेषां सर्वे च लोका आत्ताः सर्वे च कामाः

अथ यो वेद इदम् जिघ्राणि इति स आत्मा गन्धाय घ्राणम्

अथ यत्र एतत् आकाशम् अनुविषण्णं चक्षुः स चाक्षुषः पुरुषो दर्शनाय चक्षुः
श्यामं शुक्लं तथा पीतं श्वेतं वै पद्मराग वत्

पश्चिमे मूर्ध्नि च आकारम् न्यसेत् वर्णान् वदामि अहम्

त्रिपदा अष्ट अक्षरा ज्ञेया चतुष्पादा षष् अक्षरा

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे गायत्रीन्यासनिरूपणं नाम पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः

न्यासे जपे तथा ध्याने अग्निकार्ये तथा अर्चने

नेत्रे ललाटे च पूर्वस्यां दक्षिण उत्तरे

शङ्ख वर्णम् पाण्डुरं च रक्तं च आसव संनिभम्

ऊरुवोः गुह्ये च वृषणे नाड्यां नाभौ तनु उदरे

ब्रह्म शीर्षा रुद्र शिखा विष्णोः हृदय संश्रिता

त्रैलोक्य चरणा ज्ञेया पृथिवी कुक्षि संस्थिता

पाद अङ्गुष्ठे गुल्फ मध्ये जङ्घयोः विद्धि जानुनोः

गायत्त्रीं विन्यसेत् नित्यम् सर्व पाप प्रणाशिनीम्

विनियोग एक नयना कात्यायन सगोत्र जा

विश्वामित्र ऋषिः च एव सविता च अथ देवता

अर्क वर्ण समम् सौम्यं शङ्ख आभम् श्वेतम् एव च

हरिः उवाच

इन्द्रनीलं च वह्निं च पीतं श्यामं च कापिलम्

श्वेतं विद्युत् प्रभम् तारं कृष्णं रक्तं क्रमेण तत्

यत् यत् स्पृशति हस्तेन यत् च पश्यति चक्षुषा

एवं ज्ञात्वा तु गायत्त्रीं जपेत् द्वादश लक्षकम्

स्तनयोः हृदि कण्ठ ओष्ठ मुखे तालुनि च अंसयोः
पूर्वम् एव उपरागस्य समासाद्य औषध आदिकम्

चन्द्र उपराग जाम् पीडां विनाशयतु शंकरः

एतत् सर्वम् विनिक्षिप्य कुम्भेषु आवाहयेत् सुरान्

यस्य राशिं समासाद्य भवेत् ग्रहण सम्प्लवः

वायुः चन्द्र उपराग उत्थाम् पीडाम् अत्र व्यपोहतु

प्राण रूपेण यो लोकान् पाति कृष्ण मृग प्रियः

कृत स्नानाय तं पट्टं ब्राह्मणाय निवेदयेत्

सूर्य ग्रहे सूर्य नाम् सदा मन्त्रेषु कीर्तयेत्

न तस्य ग्रह पीडा स्यात् न च बन्धु जन क्षयः

मत्स्य उवाच

यः असौ निधि पतिः देवः खड्ग शूल गदा धरः

चन्द्र ग्रहे विनिर्वृत्ते कृत गोदानमङ्गलः

ब्रह्म विष्णु अर्क युक्तानि तानि पापं दहन्तु वै

चन्द्र उपरागम् सम्प्राप्य कृत्वा ब्राह्मण वाचनम्

प्रयच्छेत् च निशां पत्ये चन्द्र सूर्य उपरागयोः

नागपाश धरः देवः साक्षात् मकरवाहनः

आयान्तु यजमानस्य दुरित क्षय कारकाः

स्थापयेच् चतुरः कुम्भान् अव्रणान् सागरान् इति

राजद्वार प्रदेशात् च मृदम् आनीय च आक्षिपेत्

य इदं शृणुयात् नित्यम् श्रावयेत् वा अपि मानवः

यः कर्मसाक्षी भूतानां धर्मो महिषवाहनः

अनेन विधिना यः तु ग्रह स्नानम् समाचरेत्

पञ्चगव्यं च कुम्भेषु शुद्ध मुक्ताफलानि च

ऋच् यजुस् साम मन्त्रैः च शुक्ल माल्य अनुलेपनैः

प्राञ्च् मुखः पूजयित्वा तु नमस्यन् इष्टदेवताम्

खड्ग व्यग्रः अति भीमः च रक्षस् पीडाम् व्यपोहतु

चन्द्र उपराग सम्भूताम् अग्निः पीडां व्यपोहतु

परमां सिद्धिम् आप्नोति पुनरावृत्ति दुर्लभाम्

अधिकाः पद्मरागाः स्युः कपिलां च सु शोभनाम्

सम्पूज्य चतुरो विप्रान् शुक्ल माल्य अनुलेपनैः

यजमानस्य शिरसि निदध्युः ते द्विजोत्तमाः

चन्द्र उपराग कलुषम् धनदो मे व्यपोहतु

सर्वे समुद्राः सरितः तीर्थानि जलदा नदाः

चन्द्र आदित्य उपरागे तु यत् स्नानम् अभिधीयते

स्फटिकं चन्दनं श्वेतं तीर्थ वारि ससर्षपम्

सर्व पाप विनिर्मुक्तः शक्र लोके महीयते

मुखं यः सर्व देवानाम् सप्तार्चीः अमित द्युतिः

यः असौ इन्दु धरः देवः पिनाकी वृषवाहनः

तत् अहम् श्रोतुम् इच्छामि द्रव्य मन्त्र विधान विद्

तस्य स्नानं प्रवक्ष्यामि मन्त्र औषध विधानात्

यमः चन्द्र उपराग उत्थाम् मम पीडां व्यपोहतु

ततस् अतिवाहयेत् वेलाम् उपराग अनुगामिनीम्

एवम् आमन्त्र्य तैः कुम्भैः अभिषिक्तः गुण अन्वितैः

रोचनां पद्म शङ्खौ च पञ्चरत्न समन्वितम्

स रक्षस् गण अधिपः साक्षात् प्रलय अनल संनिभः
विशतो विजहति एनम् प्राणा न अति चिरात् नरम्

अन्नं च च्यवते भुक्तं स्थितं च अपि न जीर्यति

पाण्डुरः च कृशो ऽत्यर्थं तृष्णया अभिपरिप्लुतः

इति एतानि शरीराणि व्याधिमन्ति विवर्जयेत्

आनाहः च अतिसारः च यम् एतौ दुर्बलं नरम्

हिक्का गम्भीर जा यस्य शोणितं च अतिसार्यते

ताम्यति आयच्छते शर्म न किंचिद् अपि विन्दति

अथ अतस् कतमानिशरीरीयम् इन्द्रियम् व्याख्यास्यामः

सततं च्यवते यस्य दूरात् तम् परिवर्जयेत्

हनु मन्या ग्रहः तृष्णा बल ह्रासः अति मात्रया

ज्ञाति संघम् स संक्लेश्य तेन रोगेण हन्यते

न हि एषु धीराः पश्यन्ति सिद्धिं कांचिद् उपक्रमात्

यानि वैद्यः परिहरेत् येषु कर्म न सिध्यति

व्याधितं विशतो रोगौ दुर्लभं तस्य जीवितम्

जायते हृदि शूलं च तं भिषक् परिवर्जयेत्

त्रयः प्रकुपिता यस्य दोषाः कष्ट अभिलक्षिताः

श्वयथुः यस्य कुक्षि स्थः हस्त पादम् विसर्पति

हृष्ट रोमा सान्द्र मूत्रः शूनः कास ज्वर अर्दितः

बल मांस विहीनस्य यथा प्रेतः तथा एव सः

ज्वरः पौर्वाह्णिको यस्य शुष्क कासः च दारुणः

विरुद्ध योनयः यस्य विरुद्ध उपक्रमाः भृशम्

श्वयथुः यस्य पाद स्थः तथा स्रस्ते च पिण्डिके

यस्य वै भाषमाणस्य रुजति ऊर्ध्वम् उरः भृशम्

बलं विज्ञानम् आरोग्यम् ग्रहणी मांस शोणितम्

तत्र श्लोकः

उरस् युक्तः बहु श्लेष्मा नीलः पीतः स लोहितः

ज्वर अतिसारौ शोफ अन्ते श्वयथुः वा तयोः क्षये

आचचक्षे यथा तस्मै भगवान् तत् निबोधत

क्षीण मांसः नरो दूरात् वर्ज्यः वैद्येन जानता

आनाहः च अति तृष्णा च यम् एतौ दुर्बलं नरम्

सीदतः च अपि उभे जङ्घे तं भिषक् परिवर्जयेत्

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

बलं च हीयते शीघ्रं तृष्णा च अतिप्रवर्धते

शून हस्तम् शून पादम् शून गुह्य उदरम् नरम्
ओजस्वान् विमृधो वशी सो अस्मान् पातु सर्वतः

ऐन्द्राग्नं वर्म बहुलं यद् उग्रं विश्वे देवा न अतिविध्यन्ति सर्वे

तन् मे तन्वं त्रायतां सर्वतो बृहद् आयुष्माꣳ जरदष्टिर् यथा असानि

यम् ऐच्छाम अविदाम तं प्रतिस्पाशनम् अन्ति तम्

स इद् व्याघ्रो भवत्य् अथ उ सिंहो अथ उ वृषा

अस्मिन्न् इन्द्रो नि दधातु नृम्णम् इमं देवासो अभिसंविशध्वम्

ते मे देवाः पुरोहिताः प्रतीचीः कृत्याः प्रतिसरैर् अजन्तु

यस् त्वा कृत्याभिर् यस् त्वा दीक्षाभिर् यज्ञैर् यस् त्वा जिघांसति

प्रत्यक् कृत्या दूषयन्न् एति वीरः

तद् अग्निर् आह तद् उ सोम आह बृहस्पतिः सविता तद् इन्द्रः

अयम् इद् वै प्रतीवर्त ओजस्वान् संजयो मणिः

प्रजां धनं च रक्षतु परिपाणः सु मङ्गलः

सूर्य इव दिवम् आरुह्य वि कृत्या बाधते वशी

कश्यपस् त्वाम् असृजत कश्यपस् त्वा सम् ऐरयत्

न एनम् घ्नन्त्य् अप्सरसो न गन्धर्वा न मर्त्याः

उभयीस् ताः परा यन्तु परावतो नवतिं नाव्या अति

सर्वा दिशो वि राजति यो बिभर्ति इमम् मणिम्

इमं मेथिम् अभिसंविशध्वं तनू पानम् त्रि वरूथम् ओजसे

दीर्घ आयु त्वाय शत शारदाय आयुष्मान् जरदष्टिर् यथा असत्

उत्तमो अस्य् ओषधीनाम् अनड्वान् जगताम् इव व्याघ्रः श्वपदाम् इव

वर्म मे द्यावापृथिवी वर्म अहर् वर्म सूर्यः

इन्द्रो बध्नातु ते मणिं जिगीवाꣳ अपराजितः

अन्तर् दधे द्यावापृथिवी उत अहर् उत सूर्यम्

मणिं सहस्र वीर्यम् वर्म देवा अकृण्वत

वर्म म इन्द्रश् च अग्निः च वर्म धाता दधातु मे

प्रत्यक् त्वम् इन्द्र तं जहि वज्रेण शत पर्वणा

कृत्याः स्वयंकृता या उ च अन्येभिः आभृताः

ये स्राक्त्यं मणिं जना वर्माणि कृण्वते

स्वस्ति दाः विशां पतिर् वृत्र हा विमृधो वशी

आ मा आरुक्षत् देव मणिः मह्या अरिष्टतातये

अयं स्राक्त्यो मणिः प्रतीवर्तः प्रतिसरः

अयं मणिः सपत्न हा सु वीरः सहस्वान् वाजी सहमान उग्रः

अनेन इन्द्रः मणिना वृत्रम् अहन्न् अनेन असुरान् पराभावयन् मनीषी

अथ उ सपत्न कर्शनः यो बिभर्ति इमम् मणिम्

अबिभस् त्वा इन्द्रः मानुषे बिभ्रत् संश्रेषिणे ऽजयत्

अनेन अजयत् द्यावापृथिवी उभे इमे अनेन अजयत् प्रदिशश् चतस्रः

वीर्यवान्त् सपत्न हा शूर वीरः परिपाणः सु मङ्गलः