tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
विष्णोः इति आदर्शम् प्रेक्षेत् औदुम्बरम् वा

गौः दक्षिणा

मात्रे प्रथमम् आख्याय

अरण्ये केशान् निखनेयुः

येन पूषा इति दक्षिणतस् त्रिस् प्राञ्चम् प्रोहेत्

हुत्वा कः असि इति तस्य मुख्यान् प्राणान् अभिमृशेत्

अनु पृष्ठम् गत्वा उत्तरतस् उपविशेत्

त्रि आयुषम् इति पुत्रस्य मूर्धानम् परिगृह्य जपेत्

तत्र नापितः उष्ण उदकम् आदर्शः क्षुरः वा औदुम्बरः पिञ्जूल्यः इति दक्षिणतस्

विप्रोष्य अङ्गात् अङ्गात् इति पुत्रस्य मूर्धानम् परिगृह्णीयात्

ओषधे इति दर्भ पिञ्जूलीः सप्त ऊर्ध्व अग्राः अभिनिधाय स्वधिते इति आदर्शेन क्षुरेण औदुम्बरेण वा

सकृत् आयसेन प्रच्छिद्य आनडुहे गोमये केशान् कुर्यात्

शुचिना आच्छाद्य माता प्रयच्छेत् उदक् शिरसम्

यत् ते सु सीमः इति तिसृभिः उपस्थाय उदञ्चम् मात्रे प्रदाय यत् अदः इति अपाम् अञ्जलिम् अवसिञ्चेत्

तृतीये वर्षे चौलम्

असौ इति नाम कुर्यात् तत् एव मन्त्र अन्ते

पशूनाम् त्वा इति अभिजिघ्रेत् तूष्णीम् स्त्रियाः

उन्दन प्रभृति एवम् पश्चात् उत्तरतस् च

जननात् ज्यौत्स्ने तृतीये तृतीयायाम् प्रातर् स्नाप्य कुमारम् अस्तमिते शान्तासु दिक्षु पिता चन्द्रमसम् उपतिष्ठेत् प्राञ्जलिः

जननात् ऊर्ध्वम् दश रात्रात् शत रात्रात् संवत्सरात् वा नाम कुर्यात्
ततो वै स बहुः प्रजया पशुभिः प्राजायत

तत् तथा न कुर्यात्

देवेन सवित्रा प्रसूतः प्रस्तोतर् देवेभ्यो वाचम् इष्य इति उ ह एके ऽनुमन्त्रयन्ते सविता वै देवानाम् प्रसविता सवित्रा प्रसूता इदम् अनुमन्त्रयामह इति वदन्तः

भूर् भुवः स्वर् इत्य् उ ह एके ऽनुमन्त्रयन्त एषा वै त्रयी विद्या त्रय्या एव इदम् विद्यया अनुमन्त्रयामहे इति वदन्तः

तेन ह एतेन वसिष्ठः प्रजाति कामः ऽनुमन्त्रयांचक्रे देवेन सवित्रा प्रसूतः प्रस्तोतर् देवेभ्यो वाचम् इष्य भूर् भुवः स्वर् ॐ इति

ॐ इत्य् एव अनुमन्त्रयेत

अथ एष वसिष्ठस्य एक स्तोमभाग अनुमन्त्रः

इयं त्व् एव स्थितिर् ॐ इत्य् एव अनुमन्त्रयेत

अथ वा अतः स्तोमभागानाम् एव अनुमन्त्राः

तद् उ तथा न कुर्यात्

तद् उ तथा न उ एव कुर्यात्

तत् ह एतत् एके स्तोमभागैर् एव अनुमन्त्रयन्ते
ततो ह भुज्युर् लाह्यायनिर् उपरराम

स ह उवाच

तं यदा लोकानाम् अन्तान् अपृच्छाम अथ एनम् अब्रूम क्व पारिक्षिता अभवन्न् इति

तद् यावती क्षुरस्य धारा यावद् वा मक्षिकायाः पत्त्रं तावान् अन्तरेण आकाशः

तान् इन्द्रः सुपर्णो भूत्वा वायवे प्रायच्छत्

द्वात्रिंशतं वै देव रथ अह्न्यानि अयं लोकः

तां समन्तं पृथिवीं द्विस् तावत् समुद्रः पर्येति

अप पुनर्मृत्युं जयति य एवं वेद

स त्वा पृच्छामि याज्ञवल्क्य क्व पारिक्षिता अभवन्न् इति

तं समन्तं पृथिवी द्विस् तावत् पर्येति

ते पतञ्चलस्य काप्यस्य गृहान् ऐम

एवम् इव वै स वायुम् एव प्रशशंस तस्माद् वायुर् एव व्यष्टिर् वायुः समष्टिः

सो ऽब्रवीत् सुधन्वा आङ्गिरसः इति

अगच्छन् वै ते तद् यत्र अश्वमेध याजिनः गच्छन्ति इति

क्व न्व् अश्वमेध याजिनः गच्छन्ति इति

तम् अपृच्छाम को असि इति

उवाच वै सः

अथ ह एनम् भुज्युर् लाह्यायनिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्यैः इति ह उवाच मद्रेषु चरकाः पर्यव्रजाम

क्व पारिक्षिता अभवन्
तत् यस्य एवम् विद्वान् व्रात्यः उद्धृतेषु अग्निषु अधिश्रिते अग्निहोत्रे अतिथिः गृहान् आगच्छेत् स्वयम् एनम् अभ्युदेत्य ब्रूयात् व्रात्य अतिसृज होष्यामि इति

स यः एवम् विदुषा व्रात्येन अतिसृष्टः जुहोति प्र पितृयाणम् पन्थाम् जानाति प्र देव यानम्

हुतम् अस्य भवति

परि अस्य अस्मिन् लोके आयतनम् शिष्यते यः एवम् विदुषा व्रात्येन अतिसृष्टः जुहोति

न च अतिसृजेत् न जुहुयात्

अहुतम् अस्य भवति

न अस्य अस्मिन् लोके आयतनम् शिष्यते यः एवम् विदुषा व्रात्येन अन् अतिसृष्टः जुहोति

न देवेषु आवृश्चते

स च अतिसृजेत् जुहुयात्

अथ यः एवम् विदुषा व्रात्येन अन् अतिसृष्टः जुहोति न पितृयाणम् पन्थाम् जानाति न देव यानम्
किंविशिष्टा अङ्गुल उत्सेधा अङ्गुल उत्सेधः परिमाणं यस्याः सा तथा उक्ता

एतत् स्थापितं द्रव्यं पुट त्रितयात् त्रि पुट करणात् अग्नि संयोगेन सु मृतम् स्यात्

चतुर् अङ्गुल ऊर्ध्वा तद् उपरि भागे कटोरिका चतुर् अङ्गुलि प्रमाण उन्नता इति भावः

इति पञ्चभिः श्लोकैः कुलकम्

पुनः किंभूतानि हेम पत्त्राणि रसेन्द्रो जरति अग्नि तापितानि सन्ति वह्नि योगात् तप्तानि कृतानि

पुनः किंविशिष्टा अर्ध अङ्गुल निम्ना अर्ध अङ्गुल परिमाण निम्ना मध्य गा

तस्य देवी स्वरस प्लुतस्य सु मृत सैन्धवस्य मुख आधारा स्फुट विकट कटोरिका पात्री कार्या मुखम् एव आधारो यस्याः सा एवंविधा स्फुटा प्रकटा विकटा विपरीता अधोमुखा इति अर्थः सा कटोरिका विहिता कार्या अयस् पात्रस्य

ततस् अग्निम् प्रदीपयेत् यन्त्र अधस्तात् यन्त्र अधोभागे वह्निं प्रज्वालयेत् तदा तानि हेम पत्त्राणि कृष्णानि श्याम वर्णानि भवन्ति

कस्मात् धूम उपलेप मात्रात् धूमः च असौ उपलेपः च धूम उपलेपः तद् मात्रात् तद् प्रमाणात्

पुनर् ब्राह्मी रस प्लुतम् लवणं च अहि पत्त्रम् ताम्बूली दलम् तत् च द्वयं शिलया चूर्णितं पेषितं कुर्यात्

स्वर्ण जारणम् इदम् गदितम्

पुनर् एतत् अयस् पात्रे लोह भाजने संस्थापयेत्

पुनर् छिद्रेषु त्रिषु शलाका योज्या लोह शलाकाः क्षेप्याः पुनर् तत्र अपि छिद्रेषु हेम पत्त्राणि कण्टक वेधीनि कनक पत्त्राणि योज्यानि इति

एवंविधे पूर्वं निर्मिते यन्त्रे हेम पत्त्राणि स्थाप्य विधूप्यन्ते

प्रथमं लवणं सैन्धवं देवी स्वरस प्लुतम् कुर्यात् ब्राह्मी स्वकीय रसेण संमिश्रं कुर्यात्

पुनः किंविशिष्टा विहित छिद्र त्रितया विहितानि कृतानि छिद्र त्रितयानि यस्यां सा एवंविधा शस्ता च

येन औषधेन धूपो निरुक्तः तेन औषधेन उपलेपः कार्यः पत्त्रेषु इति
स यद् आह त्रिष्टुभ् छन्दाः अनु त्वा आरभः इति त्रैष्टुभेन छन्दसा रुद्रैर् देवैर् माध्यंदिने सवने अन्तरिक्ष लोके वायुं सन्तम् अन्वारभते

स यद् आह सम्राड् असि इति सोमं वा एतद् आह

अनु त्वा आरभे

त्रैष्टुभेन एव एनम् तत् छन्दसा रुद्रैर् देवैर् माध्यंदिने सवने अन्तरिक्ष लोके वायुना देवेन स्वस्ति सम्पद्यते य एवं वेद

स यद् आह स्वस्ति मा संपारय इति त्रैष्टुभेन एव छन्दसा रुद्रैर् देवैर् माध्यंदिने सवने अन्तरिक्ष लोके वायुना देवेन स्वस्ति मा संपारय इति

एष ह वै वायुः भूत्वा अन्तरिक्ष लोके संराजति

स्वस्ति मा संपारय इति

तद् यत् संराजति तस्मात् सम्राट्
रसहृदय सु प्रयुक्ताम् टीकाम् ऋजु भाव गाम् आप्तः

अनुक्तम् अपि विज्ञेयं तत्र तत्र अङ्ग शान्तये

इह शास्त्र आरम्भे आचार्य श्रीमत् गोविन्द पादाः शिष्ट समय परिपालन अर्थे शास्त्रस्य देशयतो गुरु पादस्य भगवतो वस्तुनिर्देश रूपम् मङ्गलम् आचरन्ति जयति इत्यादि

स्वादु आदिषु च निर्यासे पारदे अपि रसो विषे

एषा हृदय स्था एव

सामान्यतस् तद् रूपम् द्रव त्वम् विशेषतो रस रूपम् सर्व उपकारि त्वम्

तथा च श्रुतिः अपाणि पादः जवनो ग्रहीता

तथा च वाक्यं रसरत्नाकरे

वस्तुनिर्देशः पञ्चधा यथा अस्ति भाति प्रियं रूपं नाम च इति अंश पञ्चकम्

यस्य हृदयस्य एव रस रूपिणी करुणा घृणा जाता प्रादुर्भूता

इति

रसेन्द्रो हरो रोगान् नर कुञ्जर वाजिनाम्

किम् भूतस्य हरस्य दैन्य गद आकुलम् जगत् संसारं पश्यतः च गदाः च तैर् आकुलं व्याप्तं दैन्यं दीन भावः दारिद्र्यं गदा व्याधय इति

पश्यति अचक्षुः स शृणोति अकर्णः

आद्यं त्रयं ब्रह्म रूपम् शक्ति रूपम् ततो द्वयम् इति

रसभस्म विना तत्र कथ्यते संहिता क्रमः

स वेत्ति वेद्यं न च तस्य वेत्ता तम् आहुः अग्र्यं पुरुषं पुराणम् इति

चतुर्भुजो भावित भाव मानसः स्व लोक जातस्य कुल अनुभावात्

एव अव्ययम् अन्य स्थान निषेध वाचि

इति अनेकार्थः

तथा च वाक्यम्

स हरो जयति सर्व उत्कर्षेण वर्तते

श्रीमत् महा गणाधिपतये नमः

तद् पुत्रः भुवि महितो महेश इति नाम विख्यातः

भव भय रक्षण दक्षम् नत्वा मुग्धावबोधिनीं तनुते

अखिलम् इति सर्व व्यापि पदम्

गुण वारिधि कुरल कुले हरि हर मिश्रः प्रतीत महिम आख्यः

तद् पुत्रेण च सावरेण पतिना बन्धस्य धर्म अर्थिना गीर्वाण आशु सततं तेन अत्र यत्नः कृतः

तद् अन्वये भारती भाव संयुतः तद् आत्मजः प्रस्तुत वाग्भिः ईश्वरः
चत्वार ऋतुभिर् इति यजन्त्य् अपानम् एव तद् यजमाने दधति

प्राणा वा ऋतुयाजास् तद् यद् ऋतुयाजैः चरन्ति प्राणान् एव तद् यजमाने दधति

यद् ऋतुयाजानाम् अनुवषट्कुर्याद् अ संस्थितान् ऋतून् संस्थापयेत् संस्था वा एषा यद् अनुवषट्कारो य एनं तत्र ब्रूयाद् असंस्थितान् ऋतून् समतिष्ठिपद् दुष्षमम् भविष्यति इति शश्वत् तथा स्यात् तस्मान् न ऋतुयाजानाम् अनुवषट्कुर्यात्

द्विर् ऋतुना इति उपरिष्टाद् व्यानम् एव तद् यजमाने दधति

प्राणा वा ऋतुयाजा न ऋतुयाजानाम् अनुवषट्कुर्याद् अ संस्थिताः वा ऋतव एकैक एव

षﾱ ऋतुना इति यजन्ति प्राणम् एव तद् यजमाने दधति
अभ्यासम् एकदा कुर्वन् नाराचं मरुभूतिकः

अथ अनुबध्नन् मां वेगात् पटु श्वसित संततिः

एवं लब्धश् च जातश् च यः कृतं नाम यस्य च

आस्थान स्थ महीपाल समीपम् अगमत् ततः

तद् एते ऽपि नियोज्यन्ताम् अधिकारेषु केषुचित्

यौगन्धरायणः पुत्रं चकार मरुभूतिकम्

जातकर्मणि निर्वृत्ते प्राप्ते च द्वादशे ऽहनि

नाम्ना हरिशिखं चक्रे रुमण्वान् आत्मजं यतः

चक्रवर्ति पिता लोकाव् उभौ विजयताम् इति

तं तु बाल स्वभावेन तस्माद् आच्छिद्य कन्दुकम्

दिवाकरे मृदु करे देवी पुत्रं व्यजायत

बाल भावात् अनध्याये क्रीडति स्म स कन्दुकः

प्रभुम् एव जिघांसन्ति मृगेन्द्रं मर्कटा इव

मालती मुकुलम् लक्षं तन् मात्रेण एव न अस्पृशत्

गच्छत्सु दिवसेष्व् एवम् एकदा मरुभूतिकः

विजानन्तो ऽपि शास्त्राणि सुतराम् अन्ध बुद्धयः

कन्दुको मे हृतो ऽनेन तम् अयं दाप्यताम् इति

स ब्रह्मचर्यकैः छात्त्रैर् धात्रीभिश् च अश्रयामहि

यथा एनान् कोपयामि स्म तथा एते माम् अकोपयन्

विज्ञापना मदीया इयम् सफलीक्रियताम् इति

यौगंधरायण वचः सुभगं निशम्य प्रीत्या नरेन्द्र सभम्

तथा अपि प्रतिषिद्धो ऽहं केलि शील तया शिशोः

इति नाम कृतं राज्ञा पुत्रस्य स पुरोधसा

अमी रुमण्वत् आदीनाम् पुत्रा हरिशिख आदयः

बद्ध मुष्टि करः क्रोधाद् आगतो मरुभूतिकः

पुत्रं तपन्तकं नाम्ना करोति स्म वसन्तकः

भूमि हेम गज अश्व आदि दान प्रीत द्विजन्मना

ततः स्मरसखे काले पुष्प युक्ते निशाकरे

शङ्का जन्म च शत्रूणां समं समभवत् त्रयम्

अन्वर्थ नाम्नः तनयान् अकुर्वन् राज मन्त्रिणः

अहं जवेन महता प्रयातः पितुर् अन्तिकम्

अहम् एव स ते च एते सर्वे हरिशिख आदयः

अहम् अप्य् अङ्कम् आरोप्य तातेन परिभाषितः

अवर्धामहि लघ्व् एव स नाथाः पादपा इव

चकार गोमुखं पुत्रम् ऋषभः संज्ञया यतः

संनाह छद्मना तस्मै यतस् तं मरुतो ददुः

भोः साधु साधु नर कुञ्जरैः साधु मन्त्रिन् इत्य् उज्झित आसनम् अभाषत निर्व्यवस्थम्

ततः सचिव भार्याणाम् तस्मिन्न् एव दिने सुताः

आगतं चेदि वत्सानाम् इति न आसीत् विनिश्चयः

इच्छति स्म च विस्रष्टुं मया च चलितं धनुः

कुपितो भर्त्सयित्वा इदम् अभाषत महीपतिम्

मा स्म तात पुनर् भ्रातॄन् कोपयेः कोपनान् इति

यावद् यावत् हि शास्त्र ज्ञाः शास्त्र अर्थान् न प्रयुञ्जते

किम् उत्सवः किं व्यसनं किं प्राणाः प्राणयन्तु किम्

किं किं तातैः इति तातेन स पृष्ट इदम् उक्तवान्

ते वयं तु यथाकालं कृत अन्नप्राशन आदयः

वाहनेन नरेण एव कुबेरो नरवाहनः

यस्मात् तं तपनस् तस्मै कुण्डल छद्मना ददौ

तावत् तावद् भवन्त्य् एषां कुण्ठाः कार्येषु बुद्धयः

स्वयं गोभिः प्रसन्नाभिश् चित्रं तस्मै प्रदर्शितम्

पुत्र जन्म नरेन्द्रस्य जगतः सुख जन्म च

अल्प काल अन्तरे जाताः कनीयांसो नृप आत्मजात्
नमो दिवे नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यः

अयं यो अभिशोचयिष्णुर् विश्वा रूपाणि हरिता कृणोषि

तस्मै ते ऽरुणाय बभ्रवे नमः कृणोमि वन्याय तक्मने

अन्यम् अस्मद् इच्छतु कंचिद् अव्रतस् तपुः वधाय नमो अस्तु तक्मने

नमो रुद्राय नमो अस्तु तक्मने नमो राज्ञे वरुणाय त्विषीमते
तस्माद् आहुः सप्तदशः प्रजापतिर् इति

तद् गायत्र्य् एव सप्तदश्य् उपसमपद्यत

तं न अशक्नोत् हन्तुम्

नव अक्षरम् असुराणाम् अवमम् आसीत् पञ्चदश अक्षरम् परमम्

तानि यत् षोडश षोडश समपद्यन्त तत् षोडशिनः षोडशि त्वम्

इन्द्रो वै वृत्रम् अजिघांसत्

तस्मा एतं षोडशिनं वज्रं प्रायच्छद् यद् अस्य वीर्यम् आसीत् तद् आदाय शक्वर्यः

ते देवा अकामयन्त कनीयसा भूयो ऽसुराणां वृञ्जीमहि इति

त एक अक्षरेण पञ्चदश अक्षरम् अवृञ्जत द्वि अक्षरेण चतुर्दश अक्षरम् त्रि अक्षरेण त्रयोदश अक्षरम् चतुर् अक्षरेण द्वादश अक्षरम् पञ्च अक्षरेण एकादश अक्षरम् षष् अक्षरेण दश अक्षरम् सप्त अक्षरेण नव अक्षरम् अष्ट अक्षरेण अष्टौ
यास् ते जङ्घाः याः कुष्ठिका ऋछरा ये च ते शफाः

आमिक्षां दुह्रतां दात्रे क्षीरं सर्पिर् अथ उ मधु

यौ त ऊरू अष्ठीवन्तौ ये श्रोणी या च ते भसत्

आमिक्षां दुह्रतां दात्रे क्षीरं सर्पिर् अथ उ मधु

घृतं प्रोक्षन्ती सुभगा देवी देवान् गमिष्यति

लोकान्त् स सर्वान् आप्नोति यो ददाति शत ओदनाम्

तौ पक्षौ देवि कृत्वा सा पक्तारं दिवं वह

यद् कामः इदम् अभिषिञ्चामि वो ऽहं तन् मे सर्वं संपद्यतां वयं स्याम पतयो रयीणाम्

आदित्याः पश्चाद् गोप्स्यन्ति सा अग्निष्टोमम् अति द्रव

अन्तरिक्षं दिवं भूमिम् आदित्यान् मरुतो दिशः

उलूखले मुसले यश् च चर्मणि यो वा शूर्पे तण्डुलः कणः

एषा त्वा रशना अग्रभीत् ग्रावा त्वा एषः ऽधि नृत्यतु

आमिक्षां दुह्रतां दात्रे क्षीरं सर्पिर् अथ उ मधु

क्रोडौ ते स्तां पुरोडाशाव् आज्येन अभिघारितौ

यस् ते प्लाशिर् यो वनिष्ठुर् यौ कुक्षी यच् च चर्म ते

आमिक्षां दुह्रतां दात्रे क्षीरं सर्पिर् अथ उ मधु

शुद्धा त्वं यज्ञिया भूत्वा दिवं प्रेहि शत ओदने

पक्तारम् अघ्न्ये मा हिंसीर् दिवं प्रेहि शत ओदने

देवाः पितरो मनुष्या गन्धर्व अप्सरसः च ये

आमिक्षां दुह्रतां दात्रे क्षीरं सर्पिर् अथ उ मधु

अपूप नाभिम् कृत्वा यो ददाति शत ओदनाम्

वेदिष् टे चर्म भवतु बर्हिर् लोमानि यानि ते

यत् ते यकृद् ये मतस्ने यद् आन्त्रम् याश् च ते गुदाः

सपत्नेषु वज्रम् अर्पय एतम्

तेभ्यस् त्वं धुक्ष्व सर्वदा क्षीरं सर्पिर् अथ उ मधु

आमिक्षां दुह्रतां दात्रे क्षीरं सर्पिर् अथ उ मधु

बालास् ते प्रोक्षणीः सन्तु जिह्वा सं मार्ष्टु अघ्न्ये

यत् ते चर्म शत ओदने यानि लोमान्य् अघ्न्ये

ते त्वा सर्वे गोप्स्यन्ति मा एभ्यः भैषीः शत ओदने

आमिक्षां दुह्रतां दात्रे क्षीरं सर्पिर् अथ उ मधु

ये देवा दिविषदो अन्तरिक्ष सदः च ये ये च इमे भूम्याम् अधि

यत् ते क्लोमा यत् हृदयम् पुरीतत् सहकण्ठिका

ते त्वा सर्वे गोप्स्यन्ति सा अतिरात्रम् अति द्रव

आमिक्षां दुह्रतां दात्रे क्षीरं सर्पिर् अथ उ मधु

यं वा वातो मातरिश्वा पवमानो ममाथ अग्निः तत् होता सु हुतम् कृणोतु

आमिक्षां दुह्रतां दात्रे क्षीरं सर्पिर् अथ उ मधु

आमिक्षां दुह्रतां दात्रे क्षीरं सर्पिर् अथ उ मधु

हिरण्य ज्योतिषम् कृत्वा यो ददाति शत ओदनाम्

ये ते देवि शमितारः पक्तारो ये च ते जनाः

यत् ते पुच्छं ये ते बाला यद् ऊधो ये च ते स्तनाः

आमिक्षां दुह्रतां दात्रे क्षीरं सर्पिर् अथ उ मधु

अपो देवीर् मधुमतीर् घृतश्चुतो ब्रह्मणां हस्तेषु प्रपृथक् सादयामि

इन्द्रेण दत्ता प्रथमा शत ओदना भ्रातृव्य घ्नी यजमानस्य गातुः

यः शत ओदनाम् पचति कामप्रेण स कल्पते

यत् ते शिरो यत् ते मुखं यौ कर्णौ ये च ते हनू
प्रक्षालित उपवातानि अक्लिष्टानि वासांसि पत्नी यजमानौ ऋत्विजश् च परिदधीरन्

इति

शुची वो हव्या मरुतः शुचीनां शुचिं हिनोम्य् अध्वरं शुचिभ्यः

एवं क्षुद्र समिधाम्

उच्छिष्ट लेप उपहतानाम् अवतक्षणम्

अ संस्कृतायाम् भूमौ न्यस्तानां तृणानां प्रक्षालनम्

ऋतेन सत्यम् ऋतसाप आयन् शुचि जन्मानः शुचयः पावकाः

चतुर्भिः शुध्यते भूमिर् गोभिर् आक्रमणात् खननाद् दहनाद् अभिवर्षणात्

शुचि कामाः हि देवाः शुचयश् च

दीर्घ सोमेषु सत्त्रेषु च एवम्

यथा एतत् अग्निहोत्रे घर्मोच्छिष्टे च दधिघर्मे च कुण्डपायिनाम् अयने च उत्सर्गिणाम् अयने च दाक्षायणयज्ञे च इडादधे च चतुश्चक्रे च ब्रह्मौदनेषु च तेषु सर्वेषु दर्भैर् अद्भिः प्रक्षालनम्

वासः वत् तार्प्य वल्कलानाम्

तद् एषा अभिवदति

ॐ

क्लिन्नाया मेध्यम् आहृत्य प्रच्छादनम्

सर्वेष्व् एव सोम भक्षेषु अद्भिर् एव मार्जालीये प्रक्षालनम्

यथा समाम्नातम् च

दारु मयाणाम् पात्राणाम् उच्छिष्ट समन्वारब्धानाम् अवलेखनम्

वल्कल वत् कृष्णाजिनानाम्

महतां काष्ठानाम् उपघाते प्रक्षाल्य अवशोषणम्

न अ पल्पूलितम् मनुष्य संयुक्तम् देवत्रा युञ्ज्यात्

मूत्र पुरीष लोहित रेतः प्रभृति उपहतानाम् उत्सर्गः

पञ्चमाच् च उपलेपनात् षष्ठात् कालात्

सुषिरायाः कर्षणम्
स दास भार्यः स अमात्यः स अयाम् अग्नये स्वाहा इति

तं त्वा एमि शरणं देव स पुत्रः सह ज्ञातिभिः स्वाहा

त्वद् दत्तम् वै बलं राज्ये त्वद् पूर्तम् इह जीवते

राजानं महयित्वा अथ इन्द्रम् देवानां महयति त्रातारम् इन्द्रम् इन्द्रं विश्वा अवीवृधन् इति

कुबेराय स्वाहा महाराजाय स्वाहा वैश्रवणाय स्वाहा इति

इन्द्रं महयित्वा विश्वान् देवान् महयति विश्वे देवा विश्वे देवा इति द्वाभ्यां विश्वान् देवान् महयित्वा

अथ अन्यत्

शरणे कृत उदुम्बर पलाशानि स सुषिराणि यवैः सह गोमयं शाड्वलं रासभं मधु च एव अत्र सप्तमं तैः अगारम् वास्तु च परिप्रोक्षेत्

तद् पूर्वम् वास्तुशमनम्

प्रविशतु भवान् आयुषा वर्चसा श्रिया आवृतः इति ब्राह्मण अनुमतः प्रविशति भूः प्रपद्ये भुवः प्रपद्ये श्रियं प्रपद्ये श्रीः मा प्रविशतु इति

पूर्ण उदधिः भवति प्रज्वलितो ऽग्निर् भवति

हिरण्य वर्ण हरि अक्ष अर्थं मह्यं साधय स्वाहा

ब्राह्मणम् आह प्रविशानि इति

अग्निर् देवानाम् अधिपतिः पुरीष्यो हव्य वाहनः

ब्राह्मणम् अनु प्रविश्य जय अभ्यातानान् राष्ट्रभृतः इति हुत्वा अग्निम् देवानां महयति
इतस् ताः सर्वा नश्यन्तु वाका अपचिताम् इव

इतस् ताः सर्वा नश्यन्तु वाका अपचिताम् इव

इतस् ताः सर्वा नश्यन्तु वाका अपचिताम् इव

नव च या नवतिश् च संयन्ति स्कन्ध्या अभि
सर्वाणि छन्दांसि

एतस्माद् व्यासः पुरा उवाच

किं देवतम् इति

साम्नाम् आदित्यो देवतम्

आपः स्थानम्

तद् एव ज्योतिः

सामवेदे ऽथ खिल श्रुतिः ब्रह्मचर्येण च एतस्मात् अथर्व अङ्गिरसः ह यो वेद स वेद सर्वम् इति ब्राह्मणम्

अग्न आ याहि वीतये गृणानो हव्य दातये नि होता सत्सि बर्हिषि इत्य् एवम् आदिं कृत्वा सामवेदम् अधीयते

शं नो देवीर् अभिष्टय इत्य् एवम् आदिं कृत्वा अथर्ववेदम् अधीयते

तद् एव ज्योतिः

तस्मात् सर्वम् आपः मयम् भूतं सर्वं भृगु अङ्गिरः मयम्

अथर्वणां चन्द्रमा देवतम्

तद् एव ज्योतिः

जागतं छन्दः

द्यौः स्थानम्

पृथिवी स्थानम्

अद्भ्यः स्थावर जङ्गमः भूत ग्रामः सम्भवति

भृगु अङ्गिरः विदा संस्कृतो ऽन्यान् वेदान् अधीयीत

ऋचाम् अग्निर् देवतम्

तद् एव ज्योतिः

इषे त्वा ऊर्जे त्वा वायव स्थ देवो वः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मणे इत्य् एवम् आदिं कृत्वा यजुर्वेदम् अधीयते

त्रैष्टुभं छन्दः

न अन्यत्र संस्कृतो भृगु अङ्गिरसः ऽधीयीत

अन्तरा एते त्रयो वेदा भृगून् अङ्गिरसः श्रिता इत्य् अब् इति प्रकृतिर् अपाम् ओंकारेण च

यजुषां वायुर् देवतम्
नाडी सन्निपाततः त्रिदोष प्रकोपात् लाव तित्तिर वर्तिकानाम् गमनं धत्ते

साम्यं गतो वायुः जलौका गतिम् धत्ते एवम् अन्ये अपि ज्ञेयाः
अतस् त्वम् बर्हिः शत वल्शम् विरोह

पूषा ग्रन्थिम् ग्रथ्नातु

प्रत्युष्टम् रक्षः

देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे अश्विनोः बाहुभ्याम् पूष्णः हस्ताभ्याम् बर्हिः देव सदनम् दामि

स ते मा स्थात्

प्रत्युष्टा अरातिः

रास्ना असि इन्द्राण्याः संनहनम्

गोषद् असि

प्र इयम् अगात् धिषणा बर्हिः अच्छ मनुना कृता स्वधया वितष्टा

तया आवहन्ते कवयः पुरस्तात्
प्रत्ययस्य नाम सम्पद्यते निपातेषु च एनम् वैयाकरणा उदात्तं समामनन्ति तद् अव्ययीभूतम्

सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु वचनेषु च सर्वेषु यन् न व्येति तद् अव्ययम्

आदित ओंकारो विक्रियते

अवतिम् अप्य् एके

आप्नोतेर् आकर पकारौ विकार्यौ

आपृ धातुः

को धातुर् इति

प्रसारणम्

अन्वर्थ वाची शब्दो न व्येति कदाचन इति

रूप सामान्यात् अर्थ सामान्यम् नेदीयः

प्रातिपदिकम् अदर्शनम्

एव द्वि वर्णः एक अक्षरः ॐ इत्य् ओंकारो निर्वृत्तः
तथा एव द्विस् द्विस् सर्वांश् चमसाञ् जुह्वति

प्रत्याह्वयते प्रतिप्रस्थाता

अथ प्रदक्षिणम् आवृत्य अच्छावाकस्य चमसे ग्रहस्य संस्रावम् अवनयति हुतं त्वा हुते ऽवनयाम्य् ऊर्जस्वन्तं देवेभ्यो मधुमन्तं मनुष्येभ्य इति वा तूष्णीं वा

वषट्कृत अनुवषट्कृते द्विर् जुहोति

तस्मिंस् तच् चेष्टन्ति यत् ते विदुः

यथाचमसं चमसान्

अथ अपः उपस्पृश्य बर्हिषी आदाय वाचंयमः प्रत्यङ् द्रुत्वा स्तोत्रम् उपाकरोति

अथ उक्थशस् इत्य् आह

अथ एनम् उद्गातृभ्यः प्राहुः

न आप्याययन्ति चमसान्

सर्वश एव राजानं समुन्नीय उत्तरवेद्याम् संसादयन्ति

तस्मिन्न् एतं सर्वश एव राजानं गृह्णाति य उक्थ्य स्थाल्याम् भवत्य् उपयाम गृहीतः ऽसि देवेभ्यस् त्वा देवायुवम् उक्थ्येभ्य उक्थायुवं यज्ञस्य आयुषे इन्द्र अग्निभ्याम् त्वा जुष्टं गृह्णामि इति

अच्छावाकस्य कालात् पराङ् आवर्तते प्रतिप्रस्थाता

अनूद्यच्छन्ते चमसान्

पश्चाद् अक्षम् एकधनान्

पूर्वया द्वारा हविर्धानं प्रपाद्य अथ एतत् चर्म फलकयोः प्राचीन ग्रीवम् उत्तर लोम उपस्तृणाति यज्ञ प्रतितिष्ठ इति वा तूष्णीं वा

अच्छावाक चमसम् एव प्रथमम् उन्नयन्ति

अच्छावाकस्य चमसम् अनून्नयध्वम् उन्नेतः सर्वश एव राजानम् उन्नय मा अतिरीरिचः प्रतिप्रस्थातर् उप एतेन ग्रहेण रम एहि यजमान इति

सर्व भक्षाः मार्जयन्ते

सर्पत इति आह प्रशास्ता

प्रतिगृणाति

अभ्य् एनम् आह्वयते ऽच्छावाकः

शंसति

तस्मिन् संमुखान् ग्राव्णः कृत्वा दक्षिणस्य हविर्धानस्य अन्तरेण इषे राजानम् उपावहरति हृदे त्वा मनसे त्वा सोम राजन्न् एह्य् अवरोह इति द्वाभ्याम्

संतिष्ठते प्रातःसवनम्

अर्धम् एकधनानाम्

स्तुवते

न अत्र पुनर् हविर् असि इति उक्थ्य स्थालीम् प्रत्यभिमृशति
तस्या असौ वत्सो यो ऽसौ तपति

ते एनं न उदोषतः

स यथा घर्मं तप्तं शफाभ्यां परिगृह्य हरेद् एवम् एव एतत् बृहत् रथन्तरे वामदेव्याभ्यां परिगृह्य हरति

सा एषा श्रीर् न अन्यत्र अक्षरेभ्यः आप्तव्या

स यद् भा भा इति स्तोब्ध्य् एतम् एव तद् आदित्यं मुख आधाय गायति

सा ह एषा एकस्था श्रीर् यद् अक्षरेषु

इयं वै रथन्तरम्

तस्माद् अक्षरेषु स्तोब्धव्यम्

स यद् अक्षरेषु स्तोब्ध्य् एताम् एव तत् श्रियम् आप्त्वा एतस्याम् प्रतितिष्ठति

श्रीर् वै रथन्तरम्

स यथा धेनुं वत्सेन उपसृज्य प्रत्तां दुहीत एवम् एव एतेन गीतेन रथन्तरं दुहे यं कामं कामयते
उत्सृजामि ब्राह्मणाय उत्सृजामि क्षत्रियाय उत्सृजामि वैश्याय धर्मो मे जनपदे चर्यताम् इति

यो दुष्कृतं करवत् तस्य दुष्कृतं सुकृतं नौ सह इति

माहिषाण्य् उपयाति

अश्वम् आरोह्य अपराजिताम् प्रतिपादयति

तल्प आर्षभम् चर्म आरोहयति

महाशूद्र उपसिञ्चति

तल्पे दर्भेष्व्

वर्षीयसि वैयाघ्रं चर्म आरोहयति

विपरिदधाने

आशयति

भूतो भूतेषु इति राजानम् अभिषेक्ष्यन् महानदे शान्त्युदकं करोत्य् आदिष्टानाम्

सभाम् उदायाति

प्रतिपद्यते

इमम् इन्द्र वर्धय क्षत्रियं मे इति क्षत्रियं प्रातः प्रातर् अभिमन्त्रयते

मधु मिश्रम् ब्राह्मणान् भोजयति

कुर्युर् गाम् इति गार्ग्य पार्थश्रवसौ न इति भागलिः

विपरिधान अन्तम् एक राजेन व्याख्यातम्

वाचयेद् एव वाचयेद् एव

आशयति

सहस्रं ग्राम वरः दक्षिणा

वैश्यः उपतिष्ठत उत्सृज आयुष्मन् इति

कृत सम्पन्नान् अक्षान् आ तृतीयं विचिनोति

तद् आहुर् न क्षत्रियं सावित्रीं वाचयेद् इति

सविता प्रसवानाम् इति पौरोहित्ये वत्स्यन् वैश्वलोपीः समिध आधाय

रसान् आशयति

कथं नु तम् उपनयीत यन् न वाचयेत्
अन्नम् वै अग्निहोत्रम्

अहर् वै शबलः

एवम् एव पुनर् प्रातर् संधत्तः

प्रजापतौ एव अस्य तत् विश्वेषु देवेषु हुतम् भवति

अन्नाद्यम् एव एतत् अहर् रात्रयोः मुखतः अपिधाय एतौ पुनर्मृत्यू अतिमुच्यते यत् अहर् रात्रे

तत् एतत् वैश्वदेवम् यत् अग्निहोत्रम्

प्रजापतिः विश्वे देवाः

तयोः एतत् एव अत्ययनम् अस्तमिते पुरा तमिस्रायै सु व्युष्टायाम् पुरा उदयात्

अथ उ ह एषु सविता एव द्युम्नः

अथ ये उदिते जुह्वति अहर् एव ते शबलम् प्रविशन्ति

प्रजापतौ एव अस्य तत् विश्वेषु देवेषु हुतम् भवति

रात्रिः श्यामः

अन्नम् वै अग्निहोत्रम्

अथ उ ह एतौ श्याम शबलौ एव यत् अहर् रात्रे

अथ उ ह एतत् अहर् रात्रे एवम् मुखम् संधत्तः

प्रजापतिः विश्वे देवाः

सविता वै प्रजापतिः

तत् एतत् प्राजापत्यम् यत् अग्निहोत्रम्
आज्यस्य उपरिष्टात् अभिघारयति

प्र इव वपा लीयते

आज्यस्य उपस्तृणाति

शुक्ला वपा

हिरण्य शल्कः वपा हिरण्य शल्कः

प्र इव वै रेतः लीयते

एताः वै अशरीराः आहुतयः

अग्निः वै देव योनिः

तत्र स कामः उपाप्तः यः हिरण्ये

अमृतम् वै आज्यम्

सा पञ्च अवत्ता भवति

अमृत आहुतिः आज्य आहुतिः

अमृतम् हिरण्यम्

याः वै काः च अशरीराः आहुतयः अमृत त्वम् एव ताभिः यजमानः जयति

तत् पञ्च सम्पद्यन्ते

स यावान् एव पुरुषः तावन्तम् यजमानम् संस्कृत्य अग्नौ देव योन्याम् जुहोति

अशरीरम् वै रेतः

अमृत आहुतिः सोम आहुतिः

सा वै एषा रेतः एव यत् वपा

सः अग्नेः देव योन्याः आहुतिभ्यः सम्भूय हिरण्य शरीरः ऊर्ध्वः स्वर्गम् लोकम् एति

द्विस् आज्यस्य उपस्तीर्य वपाम् अवदाय द्विस् उपरिष्टात् अभिघारयति

तत्र स कामः उपाप्तः यः आज्ये

तत् आहुः यत् हिरण्यम् न विद्येत कथम् स्यात् इति

यदि अपि चतुर् अवत्ती यजमानः स्यात् अथ पञ्च अवत्ता एव वपा
प्रजापतिः प्रजा असृजत

तं पवयित्वा पश्चाद् अक्षं सादयति बार्हस्पत्यम् असि वानस्पत्यं प्रजापतेर् मूर्धा अत्यायु पात्रम् इति

देव अङ्गैः वाव एनम् तत् प्रत्यगृह्णात्

तथा इति

यद् आह वानस्पत्यम् इति वनस्पतिभ्यो ह्य् एनम् अधिकुर्वन्ति

यद् आह अत्यायु पात्रम् इत्य् अति ह्य् एतद् अन्यानि पात्राणि पात्रं

वयं त एतं पूतं मेध्यं शृतंकृतं कुर्म इति अब्रुवन्

यद् व् एव पात्रं प्रथमं युज्यत उत्तमं विमुच्यते तेन एव अति अन्यानि पात्राणि

छन्दोभिश् च वाव एनम् तद् देवताभिश् च अपवयत्

प्र श्रेयसः पात्रम् आप्नोति य एवं वेद

तं प्रत्यगृह्णाद् देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि इति

सो ऽग्निम् अपि मुखाद् असिसृक्षत

तं वै म आहरत इति

तम् अस्मै प्रायच्छन्

यद् आह बार्हस्पत्यम् असि इति बृहस्पतिर् ह्य् एतम् अग्रे प्रत्यगृह्णात्

स बृहस्पतिर् अब्रवीत् स वा अयं क्रूर इव अपूतः ऽमेध्यो अ शृतंकृतः इति

तं देवाश् च ऋषयः च उपसमेत्य अब्रुवन् वितुन्नो ऽयं मस्तिष्को मा अमुया भूत् करवाम इमम् कस्यां चिताचिती इति

तं पश्चाद् अक्षं सादयित्वा गायत्रं विश्वरूपासु गायति
अथ एतान् चतुरो वर्णान् दक्षिणत उदक् मुखान् उपवेशयति

अथ एताम् पात्रीं निर्णिज्य उपस्तीर्य तस्याम् एनम् अ संघ्नन् इव उद्धरति

उद्यता सूर्येण कार्य इति ब्राह्मणम्

सर्पिः आसेचनम् कृत्वा प्रभूतम् आज्यम् आनीय

अथ एतम् प्रवर्तम् अग्रेण आहवनीयम् पर्याहृत्य दक्षिणतो निदधाति

अथ एतम् ओदनं श्रपयित्वा अभिघार्य उदञ्चम् उद्वासयति

एतेन उपक्ﾱप्तेन रोहिणीम् आयतीम् उपरमति

अद्य रोहिण्या इति पूर्व अग्निम् अन्ववस्यत्य् उत्तपनीयं शालीनो ऽन्वाहार्यपचनम् आहिताग्निः
समाप्य एव तेन हविषा यद् दैवतम् तत् हविः स्यात्

नित्याः पुरस्ताद्धोमाः

ताम् एव प्रायश्चित्तिम् कृत्वा यजेत इति द्वैपायनः

अथ एतान् यथा निरुप्तान् त्रेधा कुर्यात् यथा ब्राह्मण उक्तम्

अथ अतस् दृष्ट अभ्युद्दृष्टाणि इति आचक्षते अद्य सायम् अमावास्या भविष्यति इति

अथ स यः अन्यः ब्रूयात् अदर्शम् च अद्य पुरस्तात् इति तम् तु किम् इति ब्रूयात्

अथ वा स स्यात् एव अधस्

न प्रतिहरणाय च स स्यात्

कृतस्य वै प्रायश्चित्तिः भवति इति लाङ्गलिः

अथ अन्यत् हविः निर्वपेत् अग्नये दात्रे पुरोडाशम् इन्द्राय प्रदात्रे पुरोडाशम् विष्णवे शिपिविष्टाय पुरोडाशम्
मनो वै रेतस्या

वाग् अनुष्टुप्

ता उ एव संज्ञाः

वाग् अनुष्टुप्

अथ ह वै धुरां विज्ञाश् च संज्ञाश् च

एता इह विज्ञाः

चक्षुस् त्रिष्टुप्

तद् आहुः किं तद् यज्ञे क्रियते यस्माज् जीवत एव अन्ये प्राणा अपक्रामन्ति न प्राण इति

प्राणेन सुरभि च अ सुरभि च विजानाति

रेतस्यायां प्रस्तुतायां यस्य कामयेत

चक्षुषा दर्शनीयं च अ दर्शनीयम् च विजानाति

श्रोत्रं जगती

चक्षुस् त्रिष्टुप्

श्रोत्रं जगती

मनो वै रेतस्या
प्रत्यञ्चि द्वि देवत्य पात्राणि

महारात्रे बुध्यन्ते

अपि वा दक्षिणम् उपांशोर् उत्तरम् अन्तर्यामस्य

अत्र एव अभिमृशेत् इत्य् एकम्

दक्षिणे ऽंस उपांशु अन्तर्यामयोः पात्रे प्रयुनक्ति

दक्षिणस्यां श्रोण्याम् आग्रयण स्थालीम् प्रयुनक्ति

दक्षिणं बैल्वं शुक्र पात्रम् उत्तरं वैकङ्कतं मन्थि पात्रम्

आग्नेय्या ऋचा आग्नीध्रम् अभिमृशेत्

यज्ञ आर्तिम् च प्रतिजुहोति

उत्तरस्याम् उक्थ्य स्थालीम् च उक्थ्य पात्रम् च अश्व शफ बुध्नम्

ते अन्तरेण

एकया तु प्रथमम्

कर्म आगमे कर्म अङ्गम् इत्य् अपरम्

आग्नेय्या स्रुचः

ततो ऽपरे शुक्रामन्थिनोः पात्रे

पूर्वाम् अनुद्रुत्य उत्तरया जुहोति इति विज्ञायते

पूर्वम् उपांशोर् अपरम् अन्तर्यामस्य

परिस्रुग् ऐन्द्र वायवस्य अजगावम् मैत्रावरुणस्य द्वि स्रक्ति आश्विनस्य

वैष्णव्या हविर्धानम्