tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तथा अस्य आप्यायते भूयः शुक्रं च बलम् एव च

शुद्धा उत्कारिकाः कार्याश् चन्द्र मण्डल संनिभाः

घृत पात्रम् शतगुणे विदारी स्व रसे पचेत्

स्पृष्टम् आशु तथा वृद्धः स्त्रियो व्रजन्

तस्मात् प्रयोगान् वक्ष्यामः दुर्बलानां बल प्रदान्

नर्ते वै षोडशाद् वर्षात् सप्तत्याः परतो न च

अणु प्रवण भावात् च द्रुतत्वान् मारुतस्य च

सिद्धं पुनः शतगुणे गव्ये पयसि साधयेत्

साधयित्वा घृत प्रस्थम् पयसि अष्टगुणे पुनः

सितोपला पल शतम् तद् अर्धम् नव सर्पिषः

व्रजेत् च अभ्यधिकम् येन वाजीकरणम् एव तत्

सान्द्रं गोधूम चूर्णानाम् पादं स्तीर्णे शिला तले

प्रस्थो विदार्याः चूर्णस्य पिप्पल्याः प्रस्थ एव च

आत्म वेगेन च उदीर्णः स्त्री गुणैः च प्रहर्षितः

यदा न सेव्याः प्रमदाः कृत्स्नः शुक्र विनिश्चयः

तासां प्रयोगात् पुरुषः कुलिङ्ग इव हृष्यति

बल अपेक्षी प्रयुञ्जीत शुक्र अपत्य विवर्धनान्

एतौ पूपलिका योगौ बृंहणौ बल वर्धनौ

शर्करायाः तुगाक्षीर्याः क्षौद्रस्य इक्षुरकस्य च

गत्वा स्नात्वा पयः पीत्वा रसं वा अनु शयीत ना

काल योग बलाः केचित् केचिद् अभ्यसन ध्रुवाः

शर्करायाः तुला एका स्यात् एका गव्यस्य सर्पिषः

शुष्कं रूक्षं यथा काष्ठं जन्तु दग्धम् विजर्जरम्

यत् किंचिन् मधुरं स्निग्धं जीवनं बृंहणं गुरु

चरतो विश्वरूपस्य रूप द्रव्यम् यत् उच्यते

रसे च अनुगते मांसं पोथयेत् तत्र च आवपेत्

घृत आढ्ये गन्ध पिशुने दधि दाडिम सारिके

युक्तं गोधूम चूर्णेन घृते पूपलिकाः पचेत्

प्रक्षिपेत् मात्रया युक्तो धान्य जीरक नागरैः

हेतुः योग उपदेशस्य योगा द्वादश च उत्तमाः

संयोज्य मसृणे क्षीरे घृते पूपलिकाः पचेत्

श्वदंष्ट्रायाः च निष्क्वाथान् जलेषु च पृथक् पृथक्

नराः चटक वत् केचिद् व्रजन्ति बहुशः स्त्रियम्

रस इक्षौ यथा दध्नि सर्पिः तैलम् तिले यथा

तत् सर्वम् मूर्छितं तिष्ठेन् मार्त्तिके घृत भाजने

लभ्यते तद् विकाशात् तु तथा शुक्रं हि देहिनाम्

जरया चिन्तया शुक्रं व्याधिभिः कर्म कर्षणात्

पिप्पल्याः साजडायाः च भागैः पादांशिकैः युतम्

पिष्ट्वा वराह मांसानि दत्त्वा मरिच सैन्धवे

एष वृष्यः परं योगो बल्यो बृंहण एव च

मात्राम् अग्नि समाम् तस्य प्रातः प्रातः प्रयोजयेत्

यथा मुकुल पुष्पस्य सुगन्धो न उपलभ्यते

आर्द्राणि मत्स्य मांसानि शफरीः वा सुभर्जिताः

अनुपीत रसान् स्निग्धान् अपत्य अर्थी प्रयोजयेत्

बहलं मधुरं स्निग्धम् अविस्रं गुरु पिच्छिलम्

हर्षणं मनसः च एव सर्वं तत् वृष्यम् उच्यते

शुक्रं प्रच्यवते स्थानात् जलम् आर्द्रात् पटात् इव

समाप्तः च अयम् द्वितीयो वाजीकरण अध्यायः

न हि जात बलाः सर्वे नराश् च अपत्य भागिनः

घृत तैल रस क्षीर शर्करा मधु संयुताः

हर्ष सौभाग्य दौ पुत्र्यौ परं शुक्र अभिवर्धनौ

सुख उपभोगान् बलिनां भूयस् च बल वर्धनान्

गुटिकाः सरसास् तासां प्रयोगः शुक्र वर्धनः

अथ अतस् पुमाञ्जातबलादिकं वाजीकरण पादम् व्याख्यास्यामः

द्रव्यैः एवंविधैः तस्मात् भावितः प्रमदां व्रजेत्

येन नारीषु सामर्थ्यं नरः

क्षयात् भयात् अविश्रम्भात् शोकात् स्त्री दोष दर्शनात्

देह सत्त्व बल अपेक्षी हर्षः शक्तिः च हर्ष जा

कोल वत् गुलिकाः कृत्वा तप्ते सर्पिषि वर्तयेत्

बृहत् शरीराः बलिनः सन्ति नारीषु दुर्बलाः

मरिचं जीरकं धान्यम् अल्पम् हिङ्गु नवं घृतम्

अर्ध आढकम् तुगाक्षीर्याः क्षौद्रस्य अभिनवस्य च

तत् स्त्री पुरुष संयोगे चेष्टा संकल्प पीडनात्

सन्ति च अल्प आश्रयाः स्त्रीषु बलवन्तो बहु प्रजाः

कुट्टकं मत्स्य मांसानाम् हिङ्गु सैन्धव धान्यकैः

शुचौ श्लक्ष्णे समुत्कीर्य मर्दनेन उपपादयेत्

शतावर्या विदार्याः च तथा माष आत्मगुप्तयोः

आयुष्कामो नरः स्त्रीभिः संयोगं कर्तुम् अर्हति

शुक्लं च यत् शुक्रम् फलवत् तत् असंशयम्

सर्वत्र अनुगतम् देहे शुक्रं संस्पर्शने तथा

वस्तयः संविधातव्याः क्षीर मांस रस आशिनाम्
इति अग्निवेश कृते तन्त्रे चरक प्रतिसंस्कृते चिकित्सा स्थाने वाजीकरण अध्याये पुमाञ्जातबलादिको नाम वाजीकरण पादः चतुर्थः

तं पिबन् भक्षयंस् ताः च लभते शुक्रम् अक्षयम्

गज वत् च प्रसिञ्चन्ति केचिन् न बहु गामिनः

गुटिकाः कारयेत् वैद्यः यथा स्थूलम् उदुम्बरम्

क्षौद्र पादेन संयुक्तं साधयेत् जल पादिकम्

पयस् अनुपानाः ताः शीघ्रं कुर्वन्ति वृषतां पराम्

यत् पूर्वं मैथुनात् सेव्यं सेव्यं यत् मैथुनात् अनु

मांसानाम् एवम् अन्येषां मेद्यानां कारयेत् भिषज्

उपशुष्येत सहसा तडागम् इव काजलम्

तप्ते सर्पिषि यः खादेत् सः गच्छेत् स्त्रीषु न क्षयम्

तृप्तस्य अपि स्त्रियो गन्तुं न शक्तिः उपजायते
एवम् आवर्तमानाः ते वर्तन्ति आभूतसंप्लवम्

सप्त द्वीप समुद्राणाम् द्वीपानां भाति विस्तरः

पतति एकम् तु मध्याह्ने भाभिः एव च रश्मिभिः

त्रयोदश अर्धम् ऋक्षाणाम् मध्ये चरति मण्डलम्

आलोक अन्तः स्मृतो लोको लोकात् च अलोकः उच्यते

तस्मात् संध्या इति ताम् आहुः उषा व्युष्टैः यथान्तरम्

अभ्यन्तरं स पर्येति क्रमते मण्डलानि तु

ऊर्ध्वं शत सहस्र अंशुः स्थितः तत्र प्रदृश्यते

सर्वतो दक्षिणस्यां तु काष्ठायां तत् निबोधत

उभयोः काष्ठयोः मध्ये भ्रमते मण्डलानि तु

लोक आलोकने धातुर् निरालोकः तु अलोकता

सप्तर्षयो द्वापरेषु इह जज्ञिरे

स शीघ्रम् एव पर्येति भानुः आलात चक्र वत्

चरन् असौ उदीच्याम् च हि अशीत्या मण्डलान् शतम्

दक्षिणेन पुनर् मेरोः मानसस्य तु पृष्ठतः

उदञ्च् याने तथा सूर्यः सर्पते मन्द विक्रमः

स्मृताः तिस्रः तु वीथयः ताः मार्गे वै दक्षिणे पुनः

तिस्रः कोटयः तु सम्पूर्णा विषुवस्य अपि मण्डलम्

मानसोत्तर पृष्ठे तु लोकपालाः चतुर्दिशम्

मुहूर्तैः तानि ऋक्षाणि नक्तम् अष्टादशैः चरन्

दक्षिणा दिश् निवृत्तः असौ विषुव स्थः यदा रविः

पश्चिमाः च एव पूर्वेषां जायन्ते निधनेषु इह

नागवीथी उत्तरा वीथी हि अजवीथी तु दक्षिणा

कुलाल चक्र पर्यन्तः यथा चन्द्रो रविः तथा

तथा शत सहस्राणि चत्वारिंशत् च पञ्च च

हिरण्यरोमा पर्जन्यः केतुमन्त् राजसः च सः

लोक अलोकौ तु संधत्ते यस्मात् सूर्यः परिभ्रमन्

काष्ठा गतस्य सूर्यस्य गतिः तत्र निबोधत

तिस्रः तु वीथयो हि एताः उत्तरो मार्ग उच्यते

मध्याह्नः त्रि मुहूर्तः तु तस्मात् कालात् अनन्तरम्

मौहूर्तिकी गतिः हि एषा सूर्यस्य तु विधीयते

वस्तु एक सारा माहेन्द्री पुण्या हेम परिष्कृता

महा इन्द्रस्य अमरावत्याम् उद्गच्छति दिवाकरः

एताः तु वीथयस् तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते

मण्डलं भास्करस्य अथ योजनैः तत् निबोधत

सूर्यो अष्टादशभिः अह्नः मुहूर्तैः उदञ्च् आयने

वैवस्वते संयमने उद्यन् सूर्यः प्रदृश्यते

परिगच्छति सूर्यः असौ मासं काष्ठाम् उदञ्चम् दिनात्

योजनानां सहस्रस्य इमां संख्यां निबोधत

त्रीन् लोकान् प्रति सामान्यात् सूर्यः याति अविलम्बात्

पृथिव्या विस्तरं कृत्यं योजनैः तम् निबोधत

महित त्वात् महान् शब्दः हि अस्मिन् अर्थे निगद्यते

उदितो वर्धमानाभिः मध्याह्ने तपते रविः

मण्डलं विषुवन्त् च अपि योजनैः तत् निबोधत

एतत् विष्णु पदम् दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरम्

यादृश् पुरस्तात् तपति यादृश् पृष्ठे तु पार्श्वयोः

लोक संतानात् हि एष वैश्वानर पथात् बहिस्

सुषा नाम पुरी रम्या वरुणस्य अपि धीमतः

कुलाल चक्र मध्य स्थः यथा मन्दं प्रसर्पति

उषा रात्रिः स्मृता विप्रैः व्युष्टिः च अपि अहः स्मृतम्

त्रैलोक्य स्थिति कालः हि न पुनर्मार गामिनाम्

अश्विनी कृत्तिका याम्या नागवीथ्यस् त्रयः स्मृताः

क्षीरोदस्य समुद्रस्य उत्तरतस् अपि दिशं चरन्

वैवस्वते संयमने मध्याह्ने तु रविः यदा

चलितं ते पुनर् धर्मम् स्थापयन्ति युगे युगे

विस्तारं त्रिगुणं च एव पृथिवी अन्तर मण्डलम्

मूलं पूर्व उत्तर आषाढे वीथी वैश्वानरी भवेत्

तस्मात् वै साम्प्रतैः देवैः वक्ष्यामि वसुधा तलम्

गतिः सूर्यस्य वै नक्तं मन्दा च अपि विधीयते

अजवीथ्यां दक्षिणायां लोकालोकस्य च उत्तरम्

मेरोः प्राच्यां दिशायां तु मानसोत्तर मूर्धनि

काष्ठयोः अन्तरम् च एतत् वक्ष्यते योजनैः पुनः

गणितं योजनानां तु कोटयः तु एकादश स्मृताः

ततो दोष दर्शनात्

काष्ठयोः लेखयोः च एव अयने दक्षिण उत्तराः

संततिं ते जुगुप्सन्ते तस्मात् मृत्युः जितः तु तैः

त्रयोदशानां मध्ये तु ऋक्षाणां चरते रविः

नव कोट्यः प्रसंख्याता योजनैः परिमण्डलम्

यत्र उदयः तु दृश्येत तेषां स उदयः स्मृतः

हस्तः चित्रा तथा स्वाती हि अजवीथी इति स्मृता

इति एतैः कारणैः शुद्धैः ते अमृत त्वम् हि भेजिरे

सप्त द्वीप समुद्रायाः विस्तारो मण्डलस्य तु
शरद् वसन्तयोः मध्यम् विषुवं तु विधीयते

आभूत सम्प्लव स्थानाम् अमृत त्वम् विभाव्यते

विष्कम्भो मण्डलस्य एव तिर्यञ्चम् सः तु विधीयते

नव योजन साहस्रः विस्तारो मण्डलस्य तु

अभिजित् पूर्वतस् स्वातिं नागवीथी उत्तराः त्रयः

उत्तरं यत् अगस्त्यस्य शृङ्गं देव ऋषि सेवितम्

दिशि उत्तरायाम् मेरोः तु मानसस्य एव मूर्धनि

लोक संव्यवहार अर्थम् भूत आरम्भ कृतेन च

भ्रमन् वै भ्रममाणानि ऋक्षाणि चरते रविः

लोकपालाः स्थिताः तु एते लोकालोके चतुर्दिशम्

शत अर्ध कोटि विस्तारा पृथिवी कृत्स्नशः स्मृता

तस्याः च अर्ध प्रमाणम् च मेरोः च एव उत्तरोत्तरम्

विष्कम्भान् मण्डलात् च एव भास्करात् द्विगुणः शशी

दक्षिण उपक्रमे सूर्यः क्षिप्त इषुः इव सर्पति

त्रिंशत् भागम् च मेदिन्या मुहूर्तेन स गच्छति

तथा शत सहस्राणाम् एकोन अशीतिः उच्यते

शतानि त्रीणि च अन्यानि त्रयस्त्रिंशत् तथा एव च

काष्ठयोः अन्तरम् हि एतत् योजनानाम् प्रकीर्तितम्

दिव्यस्य संनिवेशो वै साम्प्रतैः एव कृत्स्नशः

वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टम् इह तत्त्वतः

विभावर्यां सोम पुर्याम् उत्तिष्ठति विभावसुः

सर्वेषाम् उत्तरे मेरुः लोकालोकस्य दक्षिणे

अधिकानि अष्टपञ्चाशत् योजनानि तु वै पुनः

पूर्व उत्तर प्रोष्ठपदौ गोवीथी रेवती स्मृता

श्रयन्ते रश्मयो यस्मात् तेन रात्रौ न दृश्यते

अष्टाशीति सहस्राणि ऋषीणां गृहमेधिनाम्

प्रातः स्मृतः ततस् कालो भागान् च आहुः च पञ्च च

क्रियावतां प्रसंख्या एषा ये श्मशानानि भेजिरे

मध्यगः च अमरावत्याम् यदा भवति भास्करः

उदय अस्तमये वा असौ उत्तिष्ठति पुनः पुनः

मध्येन पुष्करस्य अथ भ्रमते दक्षिणायने

व्युष्टिः यावत् प्रभा सौरी पुष्करात् सम्प्रवर्तते

अहोरात्रात् पतंगस्य गतिः एषा विधीयते

ततो मन्दतरं ताभ्यां चक्रं तु भ्रमते पुनः

वैवस्वतो निवसति यमः संयमने पुरे

पर्यास परिमाणम् च चन्द्र आदित्यौ प्रकाशतः

पूर्वाह्णे च अपराह्णे च द्वौ द्वौ देवालयौ तु सः

मुहूर्तैः त्रिंशता तावत् अहोरात्रम् भुवो भ्रमन्

भूत आरम्भ कृतम् कर्म आशिषः च विशां पते

तत् वक्ष्यामि प्रसंख्याय साम्प्रतं च अभिमानिभिः

श्रवणं च धनिष्ठा च वारुणं च जरद्गवम्

पार्श्वेभ्यो बाह्यतस् तावत् लोकालोकः च पर्वतः

सूत उवाच

मुहूर्तैः तानि ऋक्षाणि रात्रौ द्वादशभिः चरन्

दक्षिणे चक्र वत् सूर्यः तथा शीघ्रं निवर्तते

सुषायाम् अर्धरात्रः तु विभावर्या अस्तम् एति च

त्रय एव मुहूर्ताः तु काल एष स्मृतो बुधैः

सवितुः दक्षिणम् मार्गम् आश्रित्य आभूतसंप्लवम्

पूर्वोत्तरा च फल्गुन्यौ मघा च एव आर्षभी भवेत्

पञ्चाशत् च सहस्राणि तथा अन्यानि अधिकानि च

लोकस्य संतान कराः पितृयाने पथि स्थिताः

अहर् तु चरते नाभेः सूर्यो वै मण्डलं

श्रावणे च उत्तराम् काष्ठां चित्रभानुः यदा भवेत्

अष्टाशीति सहस्राणि तेषाम् अपि ऊर्ध्वरेतसाम्

तुल्या महा इन्द्र पुर्या अपि सोमस्य अपि विभावरी

इति एतत् वै प्रसंख्यातं पृथिवी अन्तर मण्डलम्

प्रणाशं गच्छते यत्र तेषाम् अस्तः स उच्यते

सुषायाम् अथ वारुण्यां मध्याह्ने तु रविः यदा

तस्मात् प्रातर् गतात् कालात् मुहूर्ताः संगवस् त्रयः

ज्योतिषां चक्रम् आदाय सततं परिगच्छति

मानसोत्तर मेरोः तु अन्तरं त्रिगुणं स्मृतम्

उत्तर क्रमणे अर्कस्य दिवा मन्द गतिः स्मृता

ते वक्ष्यामि प्रसंख्याय योजनैः तु निबोधत

तस्मात् मध्यंदिनात् कालात् अपराह्णः इति स्मृतः

योजनानां सहस्राणि दश च अष्ट तथा स्मृतम्

तस्मात् दीर्घेन कालेन भूमिं सः अल्पाम् प्रसर्पति

दक्षिण उत्तर मध्यानि तानि विन्द्याद् यथाक्रमम्

पूर्णं शत सहस्राणाम् एकत्रिंशत् च सा स्मृता

पर्यास पारिमाण्यात् तु बुधैः तुल्यम् दिवः स्मृतम्

प्रारभन्ते लोक कामाः तेषाम् पन्थाः स दक्षिणः

तत्र आसते प्रजा कामाः ऋषयो ये अग्निहोत्रिणः

दक्षिण प्रक्रमे वा अपि दिवा शीघ्रं विधीयते
दश पञ्च मुहूर्त अह्नः मुहूर्तास् त्रय एव च

स्थानं जरद्गवं मध्ये तथा ऐरावतम् उत्तमम्

तस्मात् प्रकृष्टाम् भूमिं तु कालेन अल्पेन गच्छति

सुषायाम् अथ वारुण्याम् उत्तिष्ठन् सः तु दृश्यते

प्रकाशः च अप्रकाशः च पर्वतः परिमण्डलः

प्रमाणं मण्डलस्य अपि योजनानां निबोधत

तथा शत सहस्राणि विंशति एक अधिकानि तु

भ्रूणहत्या अश्वमेध आदि पाप पुण्य निभैः परम्

भूयो भूयः प्रवक्ष्यामि प्रमाणं चन्द्र सूर्ययोः

तथा काम कृतेन इह सेवनात् विषयस्य च

पर्याप्त संनिवेशस्य भूम्याः तावत् तु मण्डलम्

देव अदेवैः अतीताः तु रूपैः नाम्भिः एव च

अभिमानिनो हि अतीताः ये तुल्याः ते साम्प्रतैः तु इह

उभे आषाढ मूलम् तु अजवीथी आदयः त्रयः

पर्यास परिमाणम् च भूम्याः तुल्यम् दिवः स्मृतम्

गोमेदस्य पर द्वीपे उत्तरां च दिशं चरन्

चत्वारः ते महात्मानस् तिष्ठन्ति आभूतसंप्लवम्

सहस्रेण अतिरिक्ता च ततस् अन्या पञ्चविंशतिः

अर्धरात्रं संयमने वारुण्याम् अस्तम् एति च

सूर्या चन्द्रमसौ एतौ भ्राजन्तौ यावत् एव तु

स्थिता धर्म व्यवस्था अर्थम् लोक संरक्षणाय च

अपराह्ण व्यतीतात् च कालः सायं स उच्यते

एवं पुष्कर मध्ये तु यदा भवति भास्करः

अतः पृथिव्या वक्ष्यामि प्रमाणं योजनैः पुनः

लेखयोः काष्ठयोः च एव बाह्य अभ्यन्तरयोः चरन्

सूर्यो द्वादशभिः शीघ्रं मुहूर्तैः दक्षिणायने

तथा शत सहस्राणाम् एकोन नवतिम् पुनः

त्रिंशत् कलः मुहूर्तः तु अहर् ते दश पञ्च च

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सूर्य चन्द्रमसोः गतिम्

जायमानाः तु पूर्वे वै पश्चिमानां गृहेषु ते

एतत् शत सहस्राणाम् एकत्रिंशत् तु वै स्मृतम्

तारका संनिवेशस्य दिवि यावत् तु मण्डलम्

तिस्रः कोटयः तु विस्तारात् संख्याताः तु चतुर्दिशम्

पुष्य आश्लेषा पुनर्वसुवोः वीथिः च ऐरावती स्मृता

इच्छा द्वेष रतात् च एव मैथुन उपगमात् च वै

मृद् पिण्डः इव मध्य स्थः भ्रमते असौ ध्रुवः तथा

विभावर्याम् अर्धरात्रम् माहेन्द्र्याम् अस्तम् एव च

अतः परं ह्रसतीभिः गोभिः अस्तम् स गच्छति

तथा शत सहस्राणाम् सप्तत्रिंश अधिकाः तु ताः
जुहू उपभृतोः हिरण्य शकलौ अवधाय संप्रेष्यति मनोतायै हविषो अवदीयमानस्य अनुब्रूहि इति

शृतं हवी३ः शमितर् इति

द्विर् एकैकस्य अवद्यति

प्लक्ष शाखा उत्तरबर्हिः भवति

अथ जिह्वाया अथ वक्षसो ऽथ सव्यस्य दोष्णो ऽथ पार्श्वयोर् अथ यक्नो ऽथ वृक्कयोर् अथ दक्षिणायाः श्रोणेर् अथ गुदस्य

चतसृषु उपस्तृणीते जुहू उपभृतोः समवत्त धान्याम् पात्र्यां वसा होम हवन्याम् स्रुचि

स्वाहा ऊष्मणः ऽव्यथिष्यै इत्य् उष्माणम् उद्यन्तम् अभिमन्त्रयते

सं ते मनसा मनः सं प्राणेन जुष्टं देवेभ्यः

आज्येन पशुं सांनाय्य वत् अभिघार्य तथा उद्वास्य अन्तरेण चात्वाल उत्करौ अन्तरेण यूपं च आहवनीयम् च पशुम् अत्याहृत्य दक्षिणस्यां वेदि श्रोण्याम् पञ्चहोत्रा सादयति

यदि पशुं विमथ्नीरन्न् एवम् एव अभिमन्त्रयेत्

हृदयस्य अग्रे ऽवद्यति

शृतम् इति शमिता त्रिः प्रत्याह

तस्या मध्यम् अङ्गानाम् अवद्यति

इन्द्र अग्निभ्याम् हव्यं घृतवत् स्वाहा इति
सर्वस्य अधिपतिः

चक्षुष्टो वा मूर्ध्नो वा अन्येभ्यः वा शरीर देशेभ्यः

तद् यद् एतद् इदंमयो ऽदोमय इति

ब्रह्म एव सन् ब्रह्म अप्येति

यस्माद् अर्वाक् संवत्सरो ऽहोभिः परिवर्तते

ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः

पुण्यः पुण्येन कर्मणा पापः पापेन

स विश्व कृत् स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव

काम मयः एव अयम् पुरुष इति

अभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद

स वा एष महान् अज आत्मा अजरः ऽमरो ऽमृतो ऽभयो ब्रह्म

प्राप्य अन्तम् कर्मणस् तस्य यत् किंच इह करोत्य् अयम्

तद् एष श्लोको भवति

तस्मिन् शुक्लम् उत नीलम् आहुः पिङ्गलं हरितं लोहितं च

तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्म विदः स्वर्गं लोकम् इत ऊर्ध्वं विमुक्ताः

यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश् च प्रतिष्ठितः

सो ऽहं भगवते सहस्रं ददामि इति ह उवाच जनको वैदेहः

एकीभवति न रसयति इति आहुः

एवम् एव इदम् शरीरं शेते

एकधा एव अनुद्रष्टव्यम् एतद् अप्रमयं ध्रुवम्

प्राणम् अनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति

न अनुध्यायात् बहून् शब्दान् वाचो विग्लापनं हि तद् इति

विपापो विरजो अ विचिकित्सः ब्राह्मणो भवति

पित्र्यं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वा अन्येषाम् वा भूतानाम्

स विज्ञानः भवति

मृत्योः स मृत्युम् आप्नोति य इह नाना इव पश्यति

मनसा एव अनुद्रष्टव्यम् न इह नाना अस्ति किंचन

एकीभवति न पश्यति इति आहुः

सर्वं पाप्मानं तपति

ईशानं भूत भव्यस्य न ततो विजुगुप्सते

तम् एव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः

यथा कारी यथा चारी तथा भवति

एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्

एतम् एव विदित्वा मुनिर् भवति

अथ अ रूप ज्ञः भवति

सर्वं पाप्मानं तरति

किम् इच्छन् कस्य कामाय शरीरम् अनु संज्वरेत्

एष पन्था ब्रह्मणा ह अनुवित्तः तेन एति ब्रह्म विद् पुण्य कृत् तैजसश् च

सर्वस्य वशी

एकीभवति न जिघ्रति इति आहुः

ये तद् विदुर् अमृतास् ते भवन्त्य् अथ इतरे दुःखम् एव अपियन्ति

इह एव सन्तो ऽथ विद्मस् तद् वयं न चेद् अवेदिर् महती विनष्टिः

अथ अ कामयमानः यो ऽकामो निष्काम आप्त कामः आत्म कामः न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति

एतम् एव प्रव्राजिनो लोकम् इच्छन्तः प्रव्रजन्ति

यदा एतम् अनुपश्यत्य् आत्मानं देवम् अञ्जसा

एवम् एव अयम् आत्मा इदम् शरीरं निहत्य अविद्याम् गमयित्वा अन्यत् नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते

तद् एष श्लोको भवति

एनं प्रापितो असि इति ह उवाच याज्ञवल्क्यः

न एनम् पाप्मा तरति

सर्वस्य ईशानः

एवम् एव अयम् आत्मा इदम् शरीरं निहत्य अविद्याम् गमयित्वा अन्यम् आक्रमम् आक्रम्य आत्मानम् उपसंहरति

तद् देवा ज्योतिषां ज्योतिर् आयुर् ह उपासते ऽमृतम्

य एषो ऽन्तर् हृदय आकाशस् तस्मिन् शेते

विरजः पर आकाशाद् अज आत्मा महान् ध्रुवः

स विज्ञानम् एव अन्ववक्रामति

स एतास् तेजः मात्राः समभ्याददानो हृदयम् एव अन्ववक्रामति

अन्धं तमः प्रविशन्ति ये ऽविद्याम् उपासते

यत् कर्म कुरुते तद् अभिसंपद्यते

एकीभवति न शृणोति इति आहुः

अथ मर्त्यो ऽमृतो भवत्य् अत्र ब्रह्म समश्नुत इति

स न साधुना कर्मणा भूयान्

स वा एष महान् अज आत्मा यो ऽयं विज्ञान मयः प्राणेषु

एकीभवति न स्पृशति इति आहुः

अथो खल्व् आहुः

अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसा आवृताः

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा ये ऽस्य हृदि श्रिताः

एकीभवति न विजानाति इति आहुः

स यत्र अयम् आत्मा अबल्यम् न्येत्य संमोहम् इव न्येति

आत्मानं चेद् विजानीयाद् अयम् अस्मि इति पुरुषः

एष भूत अधिपतिः

तेन प्रद्योतेन एष आत्मा निष्क्रामति

नो एव असाधुना कनीयान्

तम् एतं वेद अनुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसा अनाशकेन

तद् यथा पेशस्कारी पेशसो मात्राम् अपादाय अन्यत् नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुते

ते निचिक्युर् ब्रह्म पुराणम् अग्र्यम्

एष ब्रह्म लोकः सम्राट्

तद् एतद् ऋचा अभ्युक्तम्
एकीभवति न वदति इति आहुः

स वा अयम् आत्मा ब्रह्म विज्ञान मयः मनस् मयः प्राण मयः चक्षुस् मयः श्रोत्र मयः पृथिवी मयः आपस् मयः वायु मयः आकाश मयः तेजस् मयः अ तेजस् मयः काम मयः अ काम मयः क्रोध मयः अ क्रोध मयः धर्म मयः अ धर्म मयः सर्व मयः

तस्माद् एवंविद् शान्तः दान्त उपरतस् तितिक्षुः समाहितो भूत्वा आत्मनि एव आत्मानम् पश्यति

स वा एष महान् अज आत्मा अन्न आदः वसु दानः

अथ एनम् एते प्राणा अभिसमायन्ति

यद् क्रतुः भवति तत् कर्म कुरुते

यस्य अनुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मा अस्मिन् संदेह्ये गहने प्रविष्टः

पाप कारी पापो भवति

तस्मात् लोकात् पुनर् ऐत्य् अस्मै लोकाय कर्मणे

सो ऽहं भगवते विदेहान् ददामि माम् च अपि सह दास्याय इति

तस्य ह एतस्य हृदयस्य अग्रम् प्रद्योतते

एष सेतुर् विधरण एषां लोकानाम् अ सम्भेदाय

तस्य एव स्यात् पद वित्तम् विदित्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेन इति

तम् उत्क्रामन्तं प्राणो ऽनूत्क्रामति

तद् यथा अहि निर्ल्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीत

तं विद्या कर्मणी समन्वारभेते पूर्व प्रज्ञा च

स यत्र एष चाक्षुषः पुरुषः पराङ् पर्यावर्तते

तम् एव मन्य आत्मानं विद्वान् ब्रह्म अमृतः ऽमृतम्

अथ अयम् अशरीरो ऽमृतः प्राणो ब्रह्म एव तेज एव

विन्दते वसु य एवं वेद

तांस् ते प्रेत्य अभिगच्छति अ विद्वांसः ऽबुधा जनाः

अणुः पन्था विततः पुराणो मां स्पृष्टो ऽनुवित्तो मया एव

स यथा कामः भवति तद् क्रतुः भवति
तद् एतत् पशूनाम् उत्सृष्टिः साम

ते ह एते ऽत्र पश्चाद् उर्वारु पृश्नयः इति पशवः

पशवो वै रयिः

अथ मैधातिथम्

स घा नो योग आ भुवत् स राये स पुरन्ध्याम् इति

काण्वायनाः सत्त्राद् उत्थाय आयन्त आयुञ्जानास् ते ह उद्गथाः इति उर्वारु बहु प्रवृत्तम् शयानम् उपेयुः

हिंकारेण ह एव एनान् उत्ससृजिरे

ते अकामयन्त इमान् एव पशून् भूतान् उत्सृजेमहि इति

अव पशून् रुन्द्धे बहु पशुः भवति य एवं वेद

पुरूतमं पुरूणाम् ईशानं वार्याणाम्

तेन उपन्यषीदन्

स एतन् मेधातिथिः काण्वः साम अपश्यत्

आ त्व् एता नि सीदत इन्द्रम् अभि प्र गायत
प्रजापतिः प्रजया संविदानः

वषट्कृते जुह्वति

समया विषिते सूर्ये हिरण्येन षोडशिनः स्तोत्रम् उपाकरोति

यस्मान् न जातः परो अन्यो अस्ति

आददते चमसांश् चमसाध्वर्यवः

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह उक्थशस् यज सोमानाम् इति

शस्त्रं प्रतिगीर्य आदत्ते ग्रहम् अध्वर्युः

षोडशिनं जुहोति इन्द्र अधिपते ऽधिपतिस् त्वं देवानाम् अस्य् अधिपतिं माम् आयुष्मन्तं वर्चस्वन्तं मनुष्येषु कुर्व् इति

त्रीणि ज्योतींषि सचते स षोडशी

अथ यद्य् अतिरात्रः षोडशि चमसान् उन्नयंस् त्रयोदशभ्यश् चमस गणेभ्यः राजानम् अतिरेचयति

आददते चमसांश् चमसाध्वर्यवः

अनुष्टुभ् छन्दसः इन्द्र पीतस्य इति भक्ष मन्त्रम् नमति

वाग् जुषाणा सोमस्य तृप्यतु

अरुण पिशङ्गः ऽश्वो दक्षिणा अश्वतरी वा

हरिवत् स्तोत्रं हरिवत् शस्त्रम् हरिवती याज्या भवति

पुरस्ताद् अरुण पिशङ्गम् अश्वं धारयन्ति श्यामं वा

इति वै खलु यदि षोडशी

शस्त्रं व्यत्यासं प्रतिगृणात्य् मोद इव मदा मोद

षोडशिनम् उपतिष्ठते

इति प्रथम चमस गणः

यथाचमसं चमसिनो भक्षयन्ति

इन्द्राय त्वा अपिशर्वराय इति मुख्यं मुख्यं चमसम् अभिमृशति

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह उक्थशस् यज सोमानाम् इति

वषट्कृते जुह्वति

शस्त्रं प्रतिगीर्य आदत्ते ग्रहम् अध्वर्युः

स्तुत शस्त्रे अत्र भवतः
ग्रहणी पाण्डु रोगान् च हन्ति पुंसवनः च सः

लोध्रस्य एव कषायेण तृतीयं तेन भावयेत्

रस आज्य उष्ण अम्बुषु शस्तं रूक्षाणाम् अपि सर्वदा

दन्ती कषाये तद् मज्जनः गुडं जीर्णं च निक्षिपेत्

विशोष्य चूर्णयित्वा च द्वौ भागौ गालयेत् ततः

अजगन्धा तवक्षीरी विदारी शर्करा त्रिवृत्

तिल तैल त्रिवृत् चूर्ण भागौ च अष्ट पल उन्मितौ

कषाय मधुरा रूक्षा विपाके कटुका त्रिवृत्

चतुर् वर्षे सुखं बाले यावद् द्वादश वार्षिके

तापे पाण्डु आमये ऽल्पे ऽग्नौ शस्ताः सर्व विषेषु च

बाले वृद्धे क्षते क्षीणे सुकुमारे च मानवे

सप्त रात्रात् समुद्धृत्य शोषयेद् आतपे ततः

एते निष्परिहाराः स्युः सर्व व्याधि निबर्हणाः

आशु एव कष्ट विभ्रंशान् न एव तां कल्पयेद् अतः

श्यामा त्रिवृत् दुरालभा हस्तिपिप्पली वत्सकम्

मद्येन तेभिः तेभिः च मनस् अनुकूलैः युक्तानि देयानि विरेचनानि

महास्नेहः शकृत् शुक्र वात सङ्ग अनिल व्यथाः

सप्ताहं स्नुह् पयस् पीतान् रसेण आज्येन वा पिबेत्

गम्भीर अनुगतम् श्लक्ष्णम् च यत्

कुष्ठ अर्शस् कामला गुल्म मेह उदर भगंदरान्

सर्वतो ऽर्धेन तत् लीढम् मधु आज्येन गुडेन वा

चतुरङ्गुल मज्जनः वा कषायं पाययेत् हिमम्

पञ्चकोल आदि चूर्णैः च युक्त्या युक्तं कफ अपहैः

द्राक्षा अम्बुना सयष्ट्याह्व सातलम् जलद अत्यये

वात आमये पिबेद् अम्लैः पैत्ते साज्य सिता मधु

त्रिवृतां चित्रकं पाठाम् अजाजीं सरलं वचाम्

सप्तलायाः तथा मूलं ते तु तीक्ष्ण विकाषिणी

अल्पस्य अपि महार्थ त्वम् प्रभूतस्य अल्प कर्मताम्

आताम्र श्याव तीक्ष्ण उष्णम् आशुकारि विकाशि च

सुधा भिनत्ति दोषाणां महान्तम् अपि संचयम्

गुरु प्रकोपि वातस्य पित्त श्लेष्म विलायनम्

अथ काले ततस् चूर्णम् किंचिन् नागर सैन्धवम्

पिबेत् कृत्वा तु गुटिकां मस्तु मूत्र सुरा आदिभिः

क्रूरे कोष्ठे बहौ दोषे क्लेश क्षमिणि च आतुरे

हृद् रोगे वात कफ जे तद्वद् गुल्मे ऽपि योजयेत्

मूत्रकृच्छ्र ज्वर छर्दि कास शोष भ्रम क्षये

सर्वैः समा सम सिता क्षौद्रेण गुटिकाः कृताः

कफ वात कृतान् च अन्यान् परिमार्ष्टि गदान् बहून्

क्षौद्र द्राक्षा रस उपेतम् वर्षा काले विरेचनम्

त्रिवृता शर्करा तुल्या ग्रीष्म काले विरेचनम्

गुडस्य अष्ट पले पथ्या विंशतिः स्यात् पलं पलम्

विसर्प विद्रधि अलजी कक्षा दाहान् जयेद् घृतम्

विशेषाद् ग्रहणी पाण्डु कण्डू कोठ अर्शसाम् हिताः

व्योष त्रिजातक अम्भोद कृमिघ्न आमलकैः त्रिवृत्

स्वर्णक्षीरीं च हेमन्ते चूर्णम् उष्ण अम्बुना पिबेत्

गुल्मं प्लीहोदरं कासं हलीमकम् अरोचकम्

मूर्छा सम्मोह हृद् कण्ठ कषण क्षणन प्रदम्

लिम्पेद् अन्तर् त्रिवृतया द्विधा कृत्वा इक्षु गण्डिकाम्

नीलिनी कटुका मुस्ता श्रेष्ठा युक्तम् सुचूर्णितम्

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

द्विधा ख्यातं च तद् मूलम् श्यामं श्याम अरुणम् त्रिवृत्

त्रिवृत् कल्क कषायाभ्याम् साधितः ससितो हिमः

सुकुमारे शिशौ वृद्धे मृदु कोष्ठे च तत् हितम्

दन्ती चित्रकयोः कर्षौ पिप्पली त्रिवृतोः दश

न अतिशुष्कम् फलं ग्राह्यं शङ्खिन्या निस्तुषीकृतम्

विडङ्ग तण्डुल वरा यावशूक कणाः त्रिवृत्

सा इदानीम् औषधैर् युक्ता वात पित्त कफ अपहैः

बिल्वादीनां बृहत्योर् वा क्वाथेन समम् एकशः

तैलं तु गुल्म मेह अर्शस् विबन्ध कफ मारुतान्

कषाये दशमूलस्य तं भागं भावितं पुनः

त्वच् केसर आम्रातक दाडिम एला सिता उपला माक्षिक मातुलुङ्गैः

मरीच इन्द्रयव अजाजि पिप्पली हस्तिपिप्पलीः

चूर्णं फल रस क्षौद्र सक्तुभिः तर्पणम् पिबेत्

शोष्यं मन्द आतपे अग्नि अर्कौ हि अस्य विकाशिताम्

सा श्रेष्ठा कण्टकैः तीक्ष्णैः बहुभिः च समाचिता

अक्ष मात्रम् तयोः पिण्डं मदिरा लवण अन्वितम्

गृहीत्वा विसृजेत् काष्ठं त्वचं शुष्कां निधापयेत्

शुष्कं चूर्णं पुनः कृत्वा ततः पाणितलं पिबेत्

दधिमण्ड सुरामण्ड धात्री फल रसैः पृथक्
श्यामं तीक्ष्ण आशुकारि त्वात् अतस् तत् अपि शस्यते

स्वर्णक्षीरीं च संचूर्ण्य गो मूत्रे भावयेत् त्रि अहम्

गो मृग अज रसैः पाण्डुः कृमिकोष्ठी भगंदरी

विरेचने मुख्यतमा नव एते त्रिवृता आदयः

फल काले परिणतं फलं तस्य समाहरेत्

पक्त्वा मृदु अग्निना खादेत् ततो मात्राम् अयन्त्रणः

ततो मज्जानम् उद्धृत्य शुचौ पात्रे निधापयेत्

अयं योगः प्रशस्तः पित्त रोगिणाम्

त्वचं तिल्वक मूलस्य त्यक्त्वा अभ्यन्तर वल्कलम्

मधु त्रिजात संयुक्तः लेहो हृद्यं विरेचनम्

एष सर्वर्तुको योगः स्निग्धानां मल दोष हृत्

द्राक्षा रसेण तं दद्याद् दाह उदावर्त पीडिते

तद्वद् व्योष उत्तमा कुम्भ निकुम्भ अग्नीन् गुड अम्बुना

क्षीर द्राक्षा इक्षु काश्मर्य स्वादु स्कन्ध वरा रसैः

चूर्णितं मधु सर्पिर्भ्याम् लीढ्वा साधु विरिच्यते

सिद्धं तत् क्वाथ कल्काभ्याम् दशमूल रसेण च

त्रिवृत् आख्यम् वरतरं निरपायं सुखं तयोः

नरेषु सुकुमारेषु निरपायं विरेचनम्

ज्वर हृद् रोग वातासृज् उदावर्त आदि रोगिषु

सौवीरकेण वा युक्तं कल्केन त्रैवृतेन वा

उष्ण अम्भः ऽनुपिबेत् खादेत् तान् सर्वान् विधिना अमुना

संनिपात ज्वर स्तम्भ पिपासा दाह पीडितः