tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
कुर्वन्ति बालका मार्गे धूलिभिः सेतु बन्धनम्

रेखा त्रयम् समुल्लिख्य ताभिः ताः च विवर्धयेत्

कृष्णौ वृषौ हल श्लाघ्यौ रक्तौ वा कृष्ण लोहितौ

हस्तायाम् अथ रेवत्यां बीज वपनम् उत्तमम्

मापनं वाम आवर्तेन दक्षिणे न कदाचन

पञ्च हस्ता भवेत् ईषा स्थाणुः पञ्च वितस्तिकः

निष्फला कर्कटे च एव हलैः उत्पाटिता तु या

शोभने दिवसे ऋक्षे कुद्दालैः तोलयेत् ततस्

अनिल उत्तर रोहिण्याम् मृग मूल पुनर्वसौ

अथ ज्यैष्ठ वृष्टि लक्षणम्

पौषे मासि ततः कुर्यात् धान्य छेदम् विचक्षणः

ध्रुवे च वैष्णवे हस्ते मूले शक्रे चरन् कुजः

भोजयित्वा सु भोज्येन निर्विघ्ना जायते कृषिः

तस्मात् इयम् प्रयत्नेन पुष्य यात्रा विधानात्

ततस् च हर्षिताः सर्वे मन्त्रं श्लोक चतुष्टयम्

श्रेष्ठो मुष्टि ग्रहः मार्गे धन धान्य फल प्रदः

ज्येष्ठा वा अपि कनिष्ठा वा स गदाः निर्गदाः च ये

स्रष्टा पृच्छति सृष्टि अर्थम् वृष्टिः संजायते चिरात्

रौद्रे माघे तथा सौम्ये पुष्ये हस्त अनिल उत्तरे

बालकाः तरुणाः वृद्धा ये च अन्ये धान्य वृक्षकाः

सु वृष्टिम् कुरु देवेश गृहाण अर्घ्यम् शचीपते

शस्य सम्पत्तये वश्यं स घनाय मरुत्वते

आवर्तन् च एव संवर्तः पुष्करो द्रोण एव च

मूल मात्र अर्पितम् तत्र कारयेत् जल रक्षणम्

नृपाणां वर्धनं नित्यं धन धान्य आदिकम् फलम्

कृत्वा तु खननं मार्गे समं गोमय लेपितम्

कृषकाणां हित अर्थाय ब्रूते ऋषि पराशरः

गो पूजाम् कार्तिके कुर्यात् लगुड प्रतिपद् तिथौ

हल प्रसारणम् येन न कृतं मृग कुम्भयोः

अथ धान्य स्थापनम्

इयं हि हल सामग्री पराशर मुनेः मता

तथा संरक्षयेद् वारि शरद् काले समागते

ततः प्रमुदिताः सर्वे व्रजेयुः स्व निकेतनम्

स्नात्वा गन्धैः च पुष्पैः च पूजयित्वा यथाविधि

अथ पौषे पुष्य यात्रा कथनम्

एकया च पुनः कृष्या प्रार्थको न एव जायते

अर्कस्य पत्त्र सदृशा कालिका तु नव अङ्गुला

मीन वृश्चिकयोः मध्ये यदि वर्षति वासवः

पितुः अन्तःपुरम् दद्यात् मातुः दद्यात् महानसम्

न सम्यक् फलम् आप्नोति तृण क्षीणा कृषिः भवेत्

दधि भक्तं च नैवेद्यं पायसं च विशेषतः

पितृ देव अतिथीनाम् च न अन्न दाने भवेत् क्षमः

प्रपीडितं कृषाणानां न दत्ते फलम् उत्तमम्

श्रावणे च अधमम् प्रोक्तं भाद्रे च एव अधम अधमम्

प्रोपयित्वा नलं क्षेत्रे मन्त्रेण अनेन च क्रमात्

अथ माघ वृष्टि ज्ञानम्

अर्क आर्कि कुज वारेषु गवां यात्रा प्रवेशयोः

न व्याधि कीट हिंस्राणाम् भयं तत्र भवेत् क्वचित्

अथ च अन्ये मुनयः

पञ्च पदा तु गो शाला गवां वृद्धि करा स्मृता

ततो मार्गे तु सम्प्राप्ते केदारे शुभ वासरे

हस्त संपुटकम् कृत्वा पठेयुः वीक्ष्य भास्करम्

भेकः शब्दायते कस्मात् तदा वृष्टिः भवेत् ध्रुवम्

अथ मेघ नयनम्

रोहिण्यां श्रावणे मासि यदि वर्षति वासवः

धान्यं निदाघ काले तु दारिद्र्यं तु घनागमे

बद्ध्वा श्याम लताम् शृङ्गे लिप्त्वा तैल हरिद्रया

नः अस्तु सततं यावत् पूर्णो न वत्सरः

फाल्गुने प्रति केदारे सारं गर्ते निधापयेत्

हीने हीनं भवेत् वारि भवेद् वन्या च तादृशी

अथ आढक लक्षणम्

तैलं हरिद्रया युक्तं मिलित्वा कृषकैः सह

लिखित्वा तु स्वयं मन्त्रं धान्य आगारेषु निक्षिपेत्

कृषिः कृषि पुराण ज्ञः इति उवाच पराशरः

विद्युत् माला आकुलम् वा यदि भवति नभो नष्ट चन्द्र अर्क तारम् तावत् वर्षन्ति मेषा धरणी तल गताः यावद् कार्त्तिक अन्तम्

वपनं रोग निर्मुक्तम् रोपणं स गदम् सदा

शस्य क्षयः प्रतिपदि द्वादश्यां

ततो दद्यात् प्रयत्नेन ताल अस्थि शस्यम् एव च

तस्य वाहा विवर्धन्ते पोषणैः अपि वर्जिताः

पौषे मसि यदा वृष्टिः कुज्झटिः वा यदा भवेत्

एक रूपम् तु यत् बीजम् फलं फलति निर्भरम्

संमार्जनीं च मुसलम् उच्छिष्टम् गो निकेतने

तस्मात् लग्नम् प्रयत्नेन कृषि आरम्भे विचारयेत्

आढकं सलिलस्य अपि वृष्टि ज्ञानाय शोधयेत्

वृष्टि मूला कृषिः सर्वा वृष्टि मूलम् च जीवनम्
ज्वर अतिसार रोगेण मानुषो म्रियते ध्रुवम्

शुभे ऽर्के चन्द्र संयुक्ते शुक्ल युग्मेन वाससा

अथ बीज स्थापन विधिः

मूलस्य आदौ यमस्य अन्ते चैत्रे वायुः अहर्निशम्

पुष्य यात्राम् जनाः कुर्युः अन्योन्यम् क्षेत्र संनिधौ

शुक्र इन्दु जीव अरेषु शशिजस्य विशेषतः

सर्वे ते वन्ध्य ताम् यान्ति बीजे वन्ध्य त्वम् आगते

सद्यः करोति अनावृष्टिम् कृत्तिकासु मघासु च

अथ मार्गे मेधि रोपणम्

कृत्वा धान्यस्य पुण्य अहम् कृषको हृष्ट मानसः

आषाढे श्रावणे मासि धान्यम् आकट्टयेद् बुधः

यत् न प्राणा बलं च अन्नम् अन्नम् सर्व अर्थ साधनम्

अङ्कयित्वा तु तद् दण्डम् अङ्क तुल्ये जले क्षिपेत्

ज्यैष्ठ अन्ते त्रि दिनम् स अर्धम् आषाढ आदौ तथा एव च

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन निस्तृणां कारयेत् कृषिम्

तथा च पराशरः

वृष अन्ते मिथुन आदौ च त्रीणि अहानि रजस्वला

कुङ्कुमैः चन्दनैः च अपि कृत्वा च अङ्गे विलेपनम्

हिम वारि निषिक्तस्य बीजस्य तन्मनाः शुचिः

मीन लग्ने शुभे ऋक्षे धान्य स्थापनम् उत्तमम्

कर्पूर वासितम् दिव्यं ताम्बूलं गन्ध पूरितम्

माघस्य सित सप्तम्याम् वृष्टिः वा मेघ दर्शनम्

कर्कटे कट्टयेद् धान्यम् अवृष्टौ कृषि तत्परः

स्थानं तत कमल अ हीनम् वीक्ष्य क्रन्दन्ति गो गणाः

वैजयन्ती समायुक्तः निम्ब सर्षप रक्षितः

वर्षति एव तदा देवः तत्र अवृष्टौ कुतो जलम्

पृथिवी धूलि सम्पूर्णा वृष्टि हीना शनौ भवेत्

यदि वपति कृषाणः क्षेत्रम् आसाद्य बीजं न भवति फल भागी दारुणः च अत्र कालः

शक अब्दम् वह्नि संयुक्तम् वेद भाग समाहृतम्

हेमन्ते कृष्यते हेम वसन्ते ताम्र रूप्यकम्

अथ भाद्र जल मोक्षणम्

सर्व शुक्लः तथा वर्ज्यः कृषकैः हल कर्मणि

कृषि कर्म समारम्भे राज्य उपद्रवम् आदिशेत्

कृषि अन्वितः हि लोके अस्मिन् भूयात् एकः च भूपतिः

विफल आरम्भ संक्लेशाः तदा स्युः कृषि वृत्तयः

अथ अनावृष्टि लक्षणम्

वसुधे हेम गर्भा असि शेषस्य उपरि शायिनी

अनेन मानेन तु वत्सरस्य निरूप्य नीरं कृषि कर्म कार्यम्

अनाकट्टं तु यत् धान्यम् यथा बीजं तथा एव हि

श्रवणे जनितं वर्षं रेवती एका विमुञ्चति

सम्पूज्य अग्निम् द्विजं देवं कुर्यात् हल प्रसारणम्

ईषा युग हल स्थाणुः निर्योलः तस्य पाशिकाः

न वृक्ष रूपम् धान्यानां बीज आकर्षणम् आचरेत्

पौषे यदा भवति मासि सिते च पक्षे तोयेन तत्र सकला प्लवते धरित्री

पूर्वा त्रयम् धनिष्ठा च इन्द्र अग्नि सौम्य वारुणाः

अथ मयिका दानम्

विष्णु पूर्वा विशाखासु याम्य रौद्रा अनिल अहिषु

चित्रा स्वाति विशाखासु ज्यैष्ठे मासि निरभ्र ता

सूर्य उदये विप्लवतो जगतां विपत्तिः मध्यम् गते दिनकरे बहु शस्य हानिः

चलति अङ्गारके वृष्टिः ध्रुवा वृष्टिः शनैश्चरे

सुस्था भवन्तु कृषका धन धान्य समन्विताः

मन्त्र शासन वृद्धिः च धन वृद्धिः अहर्निशम्

दीप अग्नि धूम संस्पृष्टम् वृष्ट्या च उपहतम् च यत्

न विघ्न उपशमः तेषाम् कुतस् तद् वत्सरे सुखम्

रोहन्तु सर्व शस्यानि काले देवः प्रवर्षतु

बीजस्य वपनं कृत्वा बीजम् आप्नोति मानवः

पदे पदे विफल ता तस्य धान्यं कुतो गृहे

एतासु चण्ड वातः वा तडित् वृष्टिः अथ अपि वा

विघ्नं पदे पदे कुर्यात् कर्ष काले न संशयः

निविष्टो विष्टरे भक्तः संस्थाप्य जानुनी क्षितौ

वैशाख शुक्ल प्रतिपद् तिथौ वृष्टिं निरूपयेत्

अथ धान्य व्याधि खण्डन मन्त्रः

गवां यात्रां न कुर्वीत प्रस्थानं वा प्रवेशनम्

सुस्था भवन्तु कृषका धन धान्य समृद्धिभिः

कर्मणा मनसा वाचा ये च नः विरोधिनः

चतुर् वेद अन्तगः विप्रः शास्त्र वादी विचक्षणः

ज्यैष्ठे तु मृद् समा ज्ञेया आषाढे कर्दम अन्विता
अश्रौषीत् अनाथपिण्डदः गृहपतिः भगवान् कोशलेषु जनपदेषु चारिकां चरञ् श्रावस्तीम् अनुप्राप्तः

अनेक पर्यायेण शुचिना प्रणीतेन खादनीय भोजनीयेन स्व हस्तम् संतर्प्य संप्रवार्य भगवन्तं भुक्तवन्तं विदित्वा धौत हस्तम् अपनीत पात्रम् नीचतरम् आसनम् गृहीत्वा भगवतः पुरस्तात् निषण्णः धर्म श्रवणाय

यथा च अस्य शारिपुत्र मौद्गल्यायन अग्र युगम् भद्र युगम् आनन्दः भिक्षुः उपस्थायकः शुद्धोदनः पिता माता महामाया राहुलभद्रः कुमारः पुत्रः

तथा हि अयं प्रदीपः तया दारिकया महता चित्त अभिसंस्कारेण प्रज्वलितः

उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः

अनाथपिण्डदो गृहपतिर् उत्थाय आसनात् एक अंसम् उत्तरासंगम् कृत्वा येन भगवान् तेन अञ्जलिम् प्रणम्य भगवन्तम् इदम् अवोचत् अधिवासयतु मे भगवाञ् श्वो ऽन्तर्गृहे भुक्तेन सार्धं भिक्षु संघेन इति

स नरकान् व्यवलोकयितुम् आरब्धः न पश्यति तिर्यक् च प्रेतं च मनुष्यान् चातुर्महाराजिकान् देवान् त्रायस्त्रिंशान् यावत् न पश्यति

पश्यसि फलं हि रूक्षिकाया अ लवणिकायाः कुल्माष पिण्डकायाः इति

इति

स समन्वाहर्तुं प्रवृत्तः

ततः क्रोडमल्लकः कथयति यदि अस्य राज्ञः प्रभूतम् अन्नम् स्वापतेयम् अस्ति सन्ति अन्ये ऽपि अस्मद्विधा दुःखितका आकाङ्क्षन्ते

तस्या अतीव औद्बिल्यम् उत्पन्नम् मम आर्येण महाकाश्यपेन पिण्डपातः प्रतिगृहीत इति

उपसंक्रम्य दौवारिकं पुरुषम् आमन्त्रयते न तावत् भोः पुरुष तीर्थ्यानां प्रवेशो दातव्यो यावद् बुद्ध प्रमुखेन भिक्षु संघेन भुक्तं भवति

सा रुषिता कथयति न तावत् श्रमण ब्राह्मणेभ्यः ददामि ज्ञातीनां वा तावत् प्रेष्य मनुष्याय ददामि अद्य तावत् तिष्ठतु श्वो द्विगुणं दास्यामि इति

मक्षिका च पतिता

अथ आयुष्मान् महाकाश्यपो अन्यतमस्मात् आरण्यकात् शयनासनात् दीर्घ केश श्मश्रुः लूह चीवरः जेतवनं गतः

ते परिवेषकैर् निवारिताः

ततो भगवता अभिहितः महा राज कस्य नाम्ना दक्षिणाम् आदिशामि किं तव आहोस्वित् येन तव अन्तिकात् प्रभूततरं पुण्यं प्रसूतम् इति राजा संलक्षयति मां भगवान् पिण्डपातं परिभुङ्क्ते

कृत पुण्यानि मोदन्ते अस्मिन् लोके परत्र च

भगवान् आह खेदम् आनन्दः आपत्स्यसे

भूत पूर्वम् भिक्षवो ऽन्यतमस्मिन् कर्पटके गृहपतिः प्रतिवसति

अयं भगवान् राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्य अ लवणिकाम् कुल्माष पिण्डकाम् आरभ्य कर्म प्लोतिम् वर्णयेत् भगवतः श्रुत्वा भिक्षवो धारयिष्यन्ति इति

शची अपि देव कन्या कुविन्द नर्याः वेश धारिणी तसरिकां कर्तुम् आरब्धा

हस्ति अश्व रथ पत्ति यायिनः भुञ्जानस्य पुरं

सा कथयति आर्यपुत्र एतत् कुरुष्व इति

अपि तु आनन्द भविष्यति असौ दारिका वर्ष शत आयुषि प्रजायां शाक्यमुनिर् नाम तथागतो ऽर्हन् सम्यक्सम्बुद्धः

स कथयति अम्ब अस्ति किंचिद् मृष्टम् मृष्टम् सा कथयति पुत्र यत् एव प्रातिदैवसिकं तत् अपि अद्य न अस्ति

तया आयुष्मान् महाकाश्यपो दृष्टः काय प्रासादिकः चित्त प्रासादिकः शान्तेन ईर्यापथेन

तथा हि अधस्तात् देवानाम् ज्ञान दर्शनम् प्रवर्तते नो तु उपरिष्टात्

अन्यतमः च क्रोडमल्लको वृद्धान्ते चित्तम् अभिप्रसादयन् तिष्ठति अयं राजा प्रत्यक्ष दर्शी एव पुण्यानां स्वे पुण्य फले प्रतिष्ठापितो ऽतृप्त एव पुण्यैः दानानि ददाति पुण्यानि करोति

ततस् चीवरकर्णिकेन ततो व्यजनेन तथा अपि न शक्नोति निर्वापयितुम्

तेन दारकेण दूरत एव दृष्टा

अथ राजा प्रसेनजित् कौशलो अनेक पर्यायेण बुद्ध प्रमुखम् भिक्षु संघम् शुचिना प्रणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन स्व हस्तम् संतर्प्य संप्रवार्य भगवन्तं भुक्तवन्तं विदित्वा धौत हस्तम् अपनीत पात्रम् नीचतरम् आसनम् गृहीत्वा भगवतः पुरस्तात् निषण्णो धर्म श्रवणाय

उपार्धं भिक्षूणां पात्रे पतति उपार्धं भूमौ

एवम् यावत् षष् दिवसान्

तत्र भक्ते पूजायां च महान् कोलाहलो जातः

यत् नु अहम् एनम् पिण्डकेन प्रतिपादयेयम्
सा संलक्षयति किंच अपि आर्येण मम चित्त अनुरक्षया परिभुक्तम् न अनेन आहारेण आहार कृत्यम् करिष्यति इति

अथ राजा प्रसेनजित् कौशल उत्थाय आसनात् एक अंसम् उत्तरासङ्गम् कृत्वा येन भगवान् तेन अञ्जलिम् प्रणम्य भगवन्तम् इदम् अवोचत् अधिवासयतु मे भगवान् आर्य महाकाश्यपम् उद्दिश्य भक्तं सप्ताहेन इति

तैः पौरुषेयाणाम् आज्ञा दत्ता यतः श्वो भवद्भिः प्रणीत आहारः सज्जीकर्तव्यः प्रभूतः च एव समुदानयितव्यो यथा उपार्धम् भिक्षूणां पात्रे पतति उपार्धं भूमौ इति

एवं भवतु

ततो भगवता क्रोडमल्लकस्य नाम्ना दक्षिणा आदिष्टा

उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः

ताम् अहम् गृहीत्वा आगता

तेन समाख्यातम् अनाथपिण्डदेन गृहपतिना उपनिमन्त्रितः इति

अथ आयुष्मान् आनन्दः संलक्षयति अस्थानम् अनवकाशः यत् बुद्धाः भगवन्त आलोके शय्यां कल्पयन्ति

तुषिता नाम ते देवाः सर्व काम समृद्धयः

अन्न पानम् छोर्यते

यत् नु अहम् दीपम् निर्वापयेयम् इति

राज्ञा प्रसेनजिता कौशलेन श्रुतम् अमुकया नगर अवलम्बिकया आर्यो महाकाश्यप आचामेन प्रतिपादितः

यावत् अन्यतमः प्रत्येकबुद्धः तद् प्रदेशम् अनुप्राप्तः

स हस्तेन निर्वापयितुम् आरब्धः न शक्नोति

अधिवासयति भगवान् अनाथपिण्डदस्य गृहपतेः तूष्णीभावेन

अथ अनाथपिण्डदो गृहपतिः सुख उपनिषण्णम् बुद्ध प्रमुखम् भिक्षु संघम् विदित्वा शुचिना प्रणीतेन खादनीय भोजनीयेन स्व हस्तम् संतर्पयति संप्रवारयति

यत् अनेन प्रत्येकबुद्धाय अ लवणिका कुल्माष पिण्डका प्रतिपादिता तेन कर्मणा षष् कृत्वस् देवेषु त्रायस्त्रिंशेषु राज्य ऐश्वर्य आधिपत्यम् कारितवान् षष् कृत्वस् अस्याम् एव श्रावस्त्यां राजा क्षत्रियो मूर्ध्ना अभिषिक्तः तेन एव च कर्मणा अवशेषेण एतर्हि राजा क्षत्रियो मूर्ध्ना अभिषिक्तः संवृत्तः

सा ताम् अपनेतुम् आरब्धा

तस्य गृहपतेः धन जातम् परिक्षीणम्

यावत् पश्यति शक्रं देव इन्द्रम्

सामन्तकेन शब्दो विसृतः भगवता राज्ञः प्रसेनजितो अ लवणिकाम् कुल्माष पिण्डकाम् आरभ्य कर्म प्लोतिः व्याकृता इति

आर्य महाकाश्यप किं दुःखित जनस्य अन्तरायम् करोमि इमे तावत् मनुष्याः पुण्यानाम् अ प्रत्यक्ष दर्शिनः दानानि ददति पुण्यानि कुर्वन्ति

शक्रेण देवानाम् इन्द्रेण दिव्यया सुधया पूरितम्

तया आत्मनो ऽर्थे अ लवणिका कुल्माष पिण्डका सम्पादिता

सामन्तकेन शब्दो विसृतः अमुकया नगर अवलम्बिकया आर्यो महाकाश्यप आचामेन प्रतिपादितः सा च तुषिते देवनिकाये उपपन्ना इति

ततो राजा बुद्ध प्रमुखम् भिक्षु संघम् भोजयित्वा न मम नाम्ना दक्षिणाम् आदिशति इति विदित्वा दक्षिणाम् अ श्रुत्वा एव प्रविष्टः

सा स्थापयित्वा प्रक्रान्ता

अथ भगवान् पूर्वाह्णे निवास्य पात्र चीवरम् आदाय भिक्षु गण परिवृतः भिक्षु संघ पुरस्कृतः येन अनाथपिण्डदस्य गृहपतेः भक्त अभिसारः तेन उपसंक्रान्तः

उपसंक्रम्य पुरस्तात् भिक्षु संघस्य प्रज्ञप्त एव आसने निषण्णः

तैलस्य च कुम्भ कोटिम् समुदानीय दीप मालाः अभ्युद्यतो दातुम्

अथ आयुष्मतः महाकाश्यपस्य एतत् अभवत्

इति

एकैकः च भिक्षुः शत सहस्रेण वस्त्रेण आच्छादितः

अथ आयुष्मान् महाकाश्यपः कृपण अनाथ वनीपक जन अनुकम्पकः ऽनुपूर्वेण तत् गृहम् अनुप्राप्तः

अधिवासयति भगवान् राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्य तूष्णीभावेन

तया क्रोडमल्लकेन भिक्षाम् अटन्त्या उच्च शब्दः श्रुतः

कुत्र असौ मोदते नारी काश्यप आचाम दायिका

सो ऽस्य पुत्रो दुःखितो जातः

सा ताम् आदाय गता

यावत् असौ गृहपतिः पत्नीम् आमन्त्रयते भद्रे जातो अस्माकम् ऋण हारकः धन हारकः च

अथ शक्रो देव इन्द्रः आकाश स्थः च आयुष्मतः महाकाश्यपस्य पिण्डपातं चरतो दिव्यया सुधया पात्रं पूरयति

अथ भगवान् पूर्वाह्णे निवास्य पात्र चीवरम् आदाय भिक्षु गण परिवृतः भिक्षु संघ पुरस्कृतः येन राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्य भक्त अभिसारः तेन उपसंक्रान्तः
इति विदित्वा कृपण वीथ्याम् गृहं निर्मितवान् अवचीरविचीरकं काक अभिलीनकम् न अति परम रूपम् कुविन्दं च आत्मानम् अभिनिर्माय उदूढ शिरस्कः सण शाटिका निवासितः स्फटित पाणि पादः वस्त्रं वायितुम् आरब्धः

ततो ऽसौ प्रत्येकबुद्धः तस्य दरिद्र पुरुषस्य चेतसा चित्तम् आज्ञाय पात्रं प्रसारितवान् भद्र मुख सचेद् ते परित्यक्तम् दीयताम् अस्मिन् पात्र इति

को ऽन्यो मम अन्तिकात् प्रभूततरं पुण्यं प्रसविष्यति इति विदित्वा कथयति भगवन् येन मम अन्तिकात् प्रभूततरं पुण्यं प्रसूतं तस्य भगवान् नाम्ना दक्षिणाम् आदिशतु इति

यत् नु अहम् दीपं निर्वापयेयम् इति

स तया प्रज्वलितः प्रदीपः प्रज्वलति एव

अहं प्रत्यक्ष दर्शनेन पुण्यानां स्व पुण्य फले व्यवस्थितः कस्मात् दानानि न ददामि पुण्यानि वा न करोमि अयम् आर्यः महाकाश्यपो दीन अनाथ कृपण वनीपक अनुकम्पी

भगवान् आह इच्छसि त्वम् आनन्द राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्य अ लवणिकाम् कुल्माष पिण्डकाम् आरभ्य कर्म प्लोतिम् श्रोतुम् एतस्य भगवन् कालः एतस्य सुगत समयः

तस्याः च भिक्षायाम् आयासः सम्पन्नः

यावत् अपरेण समयेन पर्वणी प्रत्युपस्थिता

एकान्त निषण्णम् राजानं प्रसेनजितं कौशलं भगवान् धर्म्यया कथया संदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति संप्रहर्षयति अनेक पर्यायेण धर्म्यया कथया संदर्श्य समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहर्ष्य तूष्णीम्

गच्छामि कृपण जनस्य अनुग्रहम् करोमि इति विदित्वा उद्यानं गतः

सा संलक्षयति नूनं मया एवंविधे दक्षिणीये कारा कृता येन मे इयम् एवंरूपा समवस्था

भगवान् आह तस्मात् अनुजानामि पिण्ड उपधानम् धारयितव्यम् इति

ततः प्रभृति आयुष्मान् महाकाश्यपः समन्वाहृत्य कुलानि पिण्डपातं प्रवेष्टुम् आरब्धः

अधिवासयति भगवान् राज्ञः प्रसेनजितस् तूष्णीभावेन

राज्ञा अपि प्रसेनजिता श्रुतम्

अथ आयुष्मान् महाकाश्यपः तस्याः चित्तम् आज्ञाय तां नगर अवलम्बिकाम् इदम् अवोचत् भगिनि प्रामोद्यम् उत्पादयसि अहं त्वदीयेन आहारेण रात्रिंदिवसम् अतिनामयिष्यामि इति

अथ शक्रो देवानाम् इन्द्रः येन भगवान् तेन उपसंक्रान्तः

एतत् प्रकरणं भिक्षवो भगवत आरोचयन्ति

तत आयुष्मती महाकाश्यपे चित्तम् अभिप्रसाद्य कालं गता तुषिते देवनिकाये उपपन्ना

अथ शक्रस्य देवानाम् इन्द्रस्य एतत् अभवत् इमे च तावत् मनुष्याः पुण्य अपुण्यानाम् अ प्रत्यक्ष दर्शिनः दानानि ददति पुण्यानि कुर्वन्ति

अथ आयुष्मान् आनन्दः भगवन्तम् इदम् अवोचत् बहुशो बहुशो भदन्त भगवता राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्य निवेशने भुक्त्वा नाम्ना दक्षिणाम् आदिष्टा

सा तुषिते देवे उपपन्ना इति

तेन उपधिवारिकः पृष्टः कुत्र बुद्ध प्रमुखः भिक्षु संघः इति

अथ आयुष्मान् महाकाश्यपः संलक्षयति तस्य मे लाभाः सु लब्धाः यत् माम् श्राद्धा ब्राह्मण गृहपतयः श्रमण शाक्यपुत्रीयः इति न जानन्ते

अनेक पर्यायेण धर्म्यया कथया संदर्श्य समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहर्ष्य तूष्णीम्

अतो दौवारिकेन उक्तः आर्य तिष्ठ मा प्रवेक्ष्यसि

उपसंक्रम्य गाथा अभिगीतेन प्रश्नं पप्रच्छ

श्रुत्वा च पुनः पृच्छति भवन्तः किम् एषः उच्च शब्दः महा शब्दः इति

तत आयुष्मता महाकाश्यपेन तस्याः चेतसा चित्तम् आज्ञाय पात्रम् उपनामितम् यदि ते भगिनि परित्यक्तम् दीयताम् अस्मिन् पात्र इति

स तेन दृष्टः काय प्रासादिकः चित्त प्रासादिकः च शान्त ईर्यापथ वर्ती

ततः क्रोडमल्लकाः प्रधाविताः भूमौ निपतितं गृह्णीम इति

सो अमात्यैः दृष्टः

ततो भगवता राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्य नाम्ना दक्षिणा आदिष्टा

अथ भगवान् कोशलेषु जनपदेषु चारिकां चरञ् श्रावस्तीम् अनुप्राप्तः

अथ राजा प्रसेनजित् कौशलः ताम् एव रात्रिं प्रणीतं खादनीयं भोजनीयं समुदानीय काल्यम् एव उत्थाय आसनानि प्रज्ञाप्य उदक मणीन् प्रतिष्ठाप्य भगवतो दूतेन कालम् आरोचयति समयो भदन्त सज्जं भक्तम् यस्य इदानीम् भगवान् कालं मन्यत इति

इदम् अवोचत् भगवान्
अनेक पर्यायेण धर्म्यया कथया संदर्श्य समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहर्ष्य तूष्णीम्

स तस्य क्षेत्रं रक्षितुम् आरब्धः

यदि वैरम्भका अपि वायवो वायेयुः ते ऽपि न शक्नुयुर् निर्वापयितुं प्राक् एव हस्त गतः चीवरकर्णिकः व्यजनं वा

तस्य दारकस्य माता संलक्षयति अद्य गृहपति पत्नी सुहृद् सम्बन्धि बान्धवैः सह श्रमण ब्राह्मण भोजनेन व्यग्रा भविष्यति

ततो राज्ञा प्रसेनजिता कौशलेन बुद्ध मुखाय भिक्षु संघाय त्रैमास्यं शत रसम् भोजनं दत्तम्

स संलक्षयति अद्य मया कस्य अनुग्रहः कर्तव्य इति

श्रावस्त्यां विहरति जेतवने अनाथपिण्डदस्य आरामे

धर्मता हि एषा अ समन्वाहृत्य अर्हतां ज्ञान दर्शनम् न प्रवर्तते

सो ऽनाथपिण्डदस्य गृहपतेर् निवेशनं गतः

स येन भगवान् तेन उपसंक्रान्तः

ततः पश्चात् तीर्थ्यानां दास्यामि इति

तस्य गृहपतेः वयस्यकः

तत्र भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते किम् एतत् आनन्द इति

गच्छामि पण्यम् आदाय देश अन्तरम् इति

श्रुत्वा च पुनर् येन भगवान् तेन उपसंक्रान्तः

स तया सार्धं क्रीडति रमते परिचारयति

अमात्यैः अपरस्मिन् दिवसे प्रभूत आहारः सज्जीकृतः प्रणीतः च

तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः पुत्रो जातः

स पश्यति जेतवनं शून्यम्

स पण्यम् आदाय देश अन्तरम् गतः

श्रावस्त्यां विहरति जेतवने अनाथपिण्डदस्य आरामे इति

ततो अन्य दिवसे राजा करे कपोलं दत्त्वा चिन्ता परः व्यवस्थितः मम भगवान् पिण्डपातं परिभुङ्क्ते क्रोडमल्लकस्य नाम्ना दक्षिणाम् आदिशति इति

अथ आयुष्मता महाकाश्यपेन तस्याः चेतसा चित्तम् आज्ञाय तस्या एव प्रत्यक्षम् अन्यतमम् कुड्य मूलम् निश्रित्य परिभुक्तम्

उपसंक्रम्य पुरस्तात् भिक्षु संघस्य प्रज्ञप्त एव आसने निषण्णः

ते कथयन्ति किमर्थं करे कपोलं दत्त्वा चिन्ता परः व्यवस्थित इति राजा कथयति भवन्तः कथं न चिन्ता परः तिष्ठामि यत्र इदानीम् स भगवान् मम पिण्डपातं परिभुङ्क्ते क्रोडमल्लकस्य नाम्ना दक्षिणाम् आदिशति इति तत्र एकः वृद्धो ऽमात्यः कथयति अल्प उत्सुकः भवतु

एतां परिभुङ्क्ष्व इति

स कथयति कौशिक किं दुःखित जनस्य अन्तरायम् करोषि यस्य ते भगवता दीर्घ रात्र अनुगतः विचिकित्सा कथंकथा शल्यः स मूलः आरूढो यथा अपि तद् तथागतेन अर्हता सम्यक्सम्बुद्धेन

ततस् तया चित्तम् अभिप्रसाद्य तस्मिन् पात्रे दत्तम्

सु विरुद्धम् इति कृत्वा जातो मे हृदि संशयः

नो तु दृष्टा कुत्र उपपन्ना इति

तेन सदृशात् कुलात् कलत्रम् आनीतम्

स कथयति भगवन् मम बुद्धिः उत्पन्ना अस्थानम् अनवकाशः यत् बुद्धाः भगवन्त आलोके शय्यां कल्पयन्ति

आत्त मनसः ते च भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

तत्र भगवान् भिक्षून् आमन्त्रयते स्म

न अभिजानामि कदाचिद् एवंरूपाम् दक्षिणाम् आदिष्ट पूर्वाम्

यत् नु अहम् अपि कुतश्चित् समुदानीय भगवतः प्रदीपं दद्याम् इति

किमर्थं न दीयते किम् अनेन अ परिभोगम् छोरितेन इति

अपरैः समाख्यातम् राज्ञा प्रसेनजिता कौशलेन बुद्ध प्रमुखः भिक्षु संघः त्रैमास्यम् भोजितः एकैकः च भिक्षुः शत सहस्रेण वस्त्रेण आच्छादितः तैलस्य कुम्भ कोटिम् च समुदानीय दीप मालाः अभ्युद्यतो दातुम् इति

असति बुद्धानाम् उत्पादे प्रत्येकबुद्धा लोके उत्पद्यन्ते हीन दीन अनुकम्पकाः प्रान्त शयनासन भक्ताः एक दक्षिणीयाः लोकस्य

सो ऽस्य तम् अहम् संधाय कथयामि

धर्मता खलु बुद्धानां भगवताम् न तावत् उपस्थायकाः प्रतिसंलीयन्ते न यावत् बुद्धाः भगवन्तः प्रतिसंलीना इति

ततस् तस्याः नगर अवलम्बिकायाः एतत् अभवत् अयं तावत् राजा प्रसेनजित् कौशलः पुण्यैः अतृप्तः अद्य अपि दानानि ददाति पुण्यानि करोति

हस्ति अश्व रथ पत्ति यायिनः भुञ्जानस्य पुरं पश्यसि फलं हि रूक्षिकाया अ लवणिकायाः कुल्माष पिण्डकायाः

सा शक्रेण देव इन्द्रेण दृष्टा आचामं प्रतिपादयन्ती चित्तम् अभिप्रसादयन्ती कालं च कुर्वाणा

मया आत्मनो ऽर्थे अ लवणिका कुल्माष पिण्डिका साधिता
ततः सुख उपनिषण्णम् बुद्ध प्रमुखम् भिक्षु संघम् परिवेषितुम् आरब्धः

दुःखितको अयम् इति कृत्वा द्वारे स्थितेन पात्रं प्रसादितम्

स तस्याः सकाशम् उपसंक्रान्तः

एकान्त निषण्णम् राजानं प्रसेनजितं कौशलं भगवान् धर्म्यया कथया संदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति संप्रहर्षयति

एवम् आर्य इति दौवारिकः पुरुषो ऽनाथपिण्डदस्य गृहपतेः प्रत्यश्रौषीत्

गच्छामि स अनुकालम् तस्य दारकस्य भक्तं नयामि इति

स कथयति स्थापयित्वा गच्छस्व इति

भगवान् आह

श्रुत्वा च पुनर् येन भगवान् तेन उपसंक्रान्तः

स उन्नीतो वर्धितः पटुः संवृत्तः

यावत् अन्यतमा नगर अवलम्बिका अतीव दुःखिता

यदि आर्यो महाकाश्यपो मम अन्तिकात् अनुकम्पाम् उपादाय आचामं प्रतिगृह्णीयात् अहम् अस्मै दद्याम् इति

स संलक्षयति नूनं मया एवंविधे सद्भूते दक्षिणीये कारा न कृता येन मे ईदृशी समवस्था
रामे वनं गते वैराद् अथ रामः समागतः

अप्रार्थयत् कामधेनुं यदा स न ददौ तदा

वक्ष्ये परशुरामस्य च अवतारम् शृणु द्विज

सुराणाम् अभयम् दत्त्वा अदित्या कश्यपेन च

धर्म देव आदि रक्षा कृत् ततः सो ऽन्तर्दधे हरिः

काश्यपाय महीं दत्त्वा महेन्द्रे पर्वते स्थितः

सहस्र बाहुः सर्व उर्वी पतिः स मृगयां गतः

स्व पद स्थान् सुरांश् चक्रे नारसिंहः सुरैः स्तुतः

हिरण्याक्षो असुर ईशः ऽभूत् देवान् जित्वा दिवि स्थितः

कार्त्तवीर्यस्य पुत्रैः तु जमदग्निः निपातितः

चक्रे बलिं च तत् शक्राय ददौ हरिः

पद त्रयम् हि गुरु अर्थम् देहि दास्ये तम् अब्रवीत्

अभूत् तं दानवं हत्वा दैत्यैः साकं च कण्टकम्

तत् ते ऽहं सम्प्रदास्यामि वामनो बलिम् अब्रवीत्

जिताः स्वर्गात् परिभ्रष्टाः हरिं वै शरणं गताः

कामधेनु प्रभावेन भोजितः स बलः नृपः

नारसिंह वपुः कृत्वा तं जघान सुरैः सह

जमदग्ने रेणुकायां भार्गवः शस्त्र पारगः

स्तुतो ऽसौ वामनो भूत्वा ह्य् अदित्यां स क्रतुं ययौ

देवासुरे पुरा युद्धे बलि प्रभृतिभिः सुराः

त्रिस् सप्त कृत्वस् पृथिवीं निःक्षत्राम् अकरोत् विभुः

तोये तु पतिते हस्ते वामनो अभूत् अवामनः

शक्रो देवैर् हरिं स्तुत्वा भुवन ईशः सुखी तु अभूत्

निवारितो ऽपि शुक्रेण बलिर् ब्रूहि यद् इच्छसि

पितरं निहतं दृष्ट्वा पितृ नाश अभिमर्षितः

हृतवन् अथ रामेण शिरः छित्त्वा निपातितः

कुरुक्षेत्रे पञ्च कुण्डान् कृत्वा संतर्प्य वै पितॄन्

हिरण्याक्षस्य वै भ्राता हिरण्यकशिपुस् तथा

अग्निर् उवाच

अवतीर्णो हरिः शान्त्यै देव विप्र आदि पालकः

जित देव यज्ञ भागः सर्व देव अधिकार कृत्
तद् यजमानं प्राञ्चम् उपवेश्य सुवर्ण रजताभ्याम् रुक्माभ्यां पर्युपास्य पर्ण मये पात्रे पय आनीय अभिषिञ्चति अषाढं युत्सु पृतनासु पप्रिम् सुवर्षाम् अप्स्वां वृजनस्य गोपां भरेषुजां सु क्षितिम् सुश्रवसम् जयन्तं त्वाम् अनु मदेम सोम

अथ पञ्च हविषा दिशाम् अवेष्ट्या यजते

संतिष्ठते सोमसवो अर्ध चतुर्दशैः मासैः

सोमसवेन यक्ष्यमाणो भवति

अथ देवसुवां हविर्भिर् यजते

अथ द्वि पशुना पशुबन्धेन यजते

देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां सरस्वत्यै वाचो यन्तुर् यन्त्रेण सोमसवेन अभिषिञ्चामि इति

अथ देविका हविर्भिः यजते

अथ संसृपां हविर्भिर् यजते

अथ पौर्णमास वैमृधाभ्याम् इष्ट्वा उत्तरैः प्रयुजां हविर्भिर् यजते

अथ सौत्रामण्या यजते

तस्या अ समुदिते यजमान आयतने कृष्णाजिनं प्राचीन ग्रीवम् उत्तर लोम उपस्तृणाति

स उपकल्पयते सौमीं सूत वशाम् कृष्णाजिनं सुवर्ण रजतौ च रुक्मौ पर्ण मयम् पात्रं पयो ऽभिषेचनाय

अथ एताम् सौमीं सूत वशाम् आलभते

यत् किंच राजसूयम् ऋते सोमं तत् सर्वं भवति इति

स आमावास्येन हविषा इष्ट्वा अष्टौ अहान्य् आनुमत प्रभृतिभिः एति संवत्सरं चातुर्मास्यैः सप्त इन्द्रतुरीय प्रभृतिभिः

अथ वै ब्राह्मणं भवति

अथ रत्निनां हविर्भिर् यजते