tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
प्रतीरूपस्य एकः रूपम्

आदित्याः एनाम् अनु आयन् ऋषयः च तपस्विनः

न अस्याः वशम् आ अरुन्धन् देवाः मनुष्याः उत

वशा कन्या इव विजानता

रूपम् एकः सु कृत्वनाम्

प्रजापतिः परमेष्ठी मृत्युः विश्वानरः स्वर् सरस्वान् अस्याः यज्ञस्य वशायाः अधि जज्ञिरे

न अस्य श्लोणा गृहे स्यात्

न अस्याः शकृत् अभि तिष्ठेत्

वशम् कृण्वाना वशिनी इयम् आ अगन् पदम् कल्याणी अवपश्यमाना अभिजायमाना यज्ञस्य मात्राम् अभिकल्पमाना

यस्य गृहे आ जायेत वशा देव कृतम् हविः निधानम् अस्याः एष्यम् दुहित्रे पत्याम् इव

न एनाम् रक्षेत् ब्राह्मणेभ्यः न अमा वि ग्लापयाति च

तुरीय भाजः आदित्यान् वशायाः कवयः विदुः

इन्द्रवन्तः ते मरुतः तुरीयम् भेजिरे वशे तुरीयम् आदित्याः रुद्राः तुरीयम् वसवः वशे
अग्नये अन्न आदाय अन्नपतये ऽष्टाकपालं पुरोडाशं निर्वपेद् यस्य अग्नयः दावेन अग्निना संसृज्येरन्

अग्नये ऽग्निमते ऽष्टाकपालं पुरोडाशं निर्वपेद् य आहवनीयम् अनुगतम् अभ्युद्धरेत्

अग्नये विविचये ऽष्टाकपालं पुरोडाशं निर्वपेद् यस्य अग्नयः ग्राम्येण अग्निना संसृज्येरन्

अग्नये वीतये ऽष्टाकपालम् पुरोडाशं निर्वपेद् यस्य अग्नयः मिथः संसृज्येरन्

अग्नये व्रतपतये ऽष्टाकपालं पुरोडाशं निर्वपेद् य आहिताग्निर् आर्ति जम् अश्रु कुर्यात् ततः प्रवसेत्

अग्नये व्रत भृते ऽष्टाकपालं पुरोडाशं निर्वपेत् पर्वणि यो व्रत वेलायाम् अव्रत्यं चरेद् अग्नये तन्तुमते ऽष्टाकपालं पुरोडाशं निर्वपेद् यस्य संततम् अग्निहोत्रं जुहुयुः

अग्नये शुचये ऽष्टाकपालं पुरोडाशं निर्वपेद् यस्य अग्नयः शावेन अग्निना संसृज्येरन्

अग्नये ज्योतिष्मते ऽष्टाकपालं पुरोडाशं निर्वपेद् यस्य अग्नयः दिव्येन अग्निना संसृज्येरन्
वाग्यत आस्त आ नक्षत्राणाम् उदयात्

तेषाम् एकैकम् अवेक्षमाणां पृच्छति किं पश्यसि इति

तेषाम् एकं ब्राह्मणान् भोजयेद् एकं ब्राह्मणीर् एकं सह कुमारैः सा प्राश्नाति

त्रेण्या शलल्या त्रीणि दर्भ पुञ्जीलानि शलालु ग्रप्सम् इत्य् उपनियम्य ऊर्ध्वम् सीमन्तम् उन्नयति

अथ अस्याः प्रथम गर्भिण्याः चतुर्थे मासि सीमन्तं कुर्वन्ति

सोम एव नो राजा इति आहुर् ब्राह्मणीः प्रजाः

भूः भुवः सुवो राकाम् अहं याः ते राके
प्रायणीयो ऽतिरात्रश् चतुर्विंश उक्थ्यः सर्वे पृष्ठ्याः षﾱअहा आक्ष्यन्त्य् अन्यान्य् अहानि तद् अङ्गिरसाम् अयनम्

गवाम् अयनेन यन्ति गावो वा आदित्या आदित्यानाम् एव तद् अयनेन यन्ति

सर्वस्य प्रेमाणं सर्वस्य चारु ताम् गच्छति य एवं वेद

यथा वा प्रायणीयो ऽतिरात्रश् चतुर्विंश उक्थ्यः सर्वे ऽभिप्लवाः षﾱअहा आक्ष्यन्त्य् अन्यान्य् अहानि तद् आदित्यानाम् अयनम्

सा यथा स्रुतिर् अञ्जसा आयनी एवम् अभिप्लवः षﾱअहः स्वर्गस्य लोकस्य अथ यथा महापथः पर्याण एवम् पृष्ठ्यः षﾱअहः स्वर्गस्य लोकस्य तद् यद् उभाभ्यां यन्त्य् उभाभ्यां वै यन् न रिष्यत्य् उभयोः कामयोर् उपाप्त्यै यश् च अभिप्लवे षﾱअहे यश् च पृष्ठ्ये

आदित्याश् च ह वा अङ्गिरसश् च स्वर्गे लोके ऽस्पर्धन्त वयम् पूर्व एष्यामो वयम् इति ते ह आदित्याः पूर्वे स्वर्गं लोकं जग्मुः पश्चा इव अङ्गिरसः षष्ट्यां वा वर्षेषु
कान्तं च घनं च अनयोः सत्त्वं कान्त घन सत्त्वम् कान्त सत्त्वम् चुम्बक सत्त्वम् घन सत्त्वम् अभ्रक सारम् कमलं च इति कमलं ताम्रं च पुनर् हेम् स्वर्णं तारं च रूप्यं पूर्ववत् यथा येन विधानेन कृत द्वंद्वम् कृतं च तत् द्वन्द्वं च इति बीजवरं सम जीर्णम् कार्यं किंविशिष्टं बीजवरं वज्र युतम् हीरक युतम् इयं गुटिका नामतो वज्रिणी पुनर् एषा वज्रिणी गुटिका मुख कुहर गता सती मुख अन्तर् प्राप्ता सती नव नाग तुल्य बलम् नव संख्याकाः नागाः हस्तिनः तैः तुल्यम् तद् समम् यत् बलम् तत् कुरुते तत् वपुः तस्य मुखे गुटिका धारिणः वपुः शरीरं दुर्भेद्यं दुःखेन भेत्तुं शक्यं पुनर् मृत्यु जरा व्याधिभिः निर्मुक्तम् इति अर्थः

इति वज्रिणी गुटिका

वज्रिणी गुटिका विधानम् गुणान् च आह कान्त इत्यादि
अथ कर्म अन्तम् एव प्रतिपद्यते

स्विष्टकृत् प्रभृति सिद्धम् आ धेनु वर प्रदानात्

मिथुनस्य स्वस्त्ययन्य् अस्य् अपि पन्थाम् अगस्महि स्वस्ति गाम् अनेहसम्

अथ मिथुनं प्रतिष्ठाप्य प्रयाति इति

प्रति क्षत्रे प्रति तिष्ठामि राष्ट्रे

अथ पथम् अवस्थाय यानाय जपति

अथ यदि बलवता सम रथः स्यात् पथाद् रथं प्रसर्पयति

ये देव यानाः उत पितृयाणाः सर्वान् पथो अनृणा आक्षीयेम इति

जय प्रभृति सिद्धम् आ धेनु वर प्रदानात्

येन विश्वाः परि द्विषो वृणक्ति विन्दते वसु इति

अथ रथम् अभिप्रैति पथस् पथः परिपतिम् इति

अनृणा अस्मिन्न् अनृणाः परस्मिंस् तृतीये लोके अनृणाः स्याम

प्रत्य् अङ्गेषु प्रति तिष्ठाम्य् आत्मन्

प्रति प्रजायां प्रति तिष्ठामि भव्ये इति

अथ एनम् रथे योजयति आतिष्ठ वृत्रहन् रथम् इति

अथ विद्युत् स्तनिते संत्रासः स्यात् तम् अस्य ऐन्द्र्यौ ऋचौ जपति यत इन्द्र भयामहे स्वस्ति दाः विशस्पतिः इति

अथ यद्य् अक्ष भेदः स्यात् तम् एव अग्निम् उपसमाधाय संपरिस्तीर्य आ अग्नि मुखात् कृत्वा प्रधान आहुतीः जुहोति इह धृतिः स्वाहा इह विधृतिः स्वाहा इह रन्तिः स्वाहा इह रमतिः स्वाहा इति

अथ अन्यम् अक्षम् आहरति अक्षितो ऽस्य् अक्षित्यै त्वा मा मे क्षेष्ठा अमुत्र अमुष्मिन् लोके इति

अथ रथे मिथुनं प्रतिष्ठापयति
ते के घनाः सित रक्त असित पीताः श्वेत रक्त कृष्ण पीत वर्णाः न अन्ये वर्णाः सन्ति इति भावः

लोके संसारे ये केचित् घना उदाहृताः कथिताः ते अल्प बलाः अल्पं बलं येषु ते तथा उक्ताः

सर्वेषां चतुर् वर्णानाम् मध्ये वज्री वज्र संज्ञकः श्रेष्ठः प्रधानः

निःसत्त्वाः सत्त्व वर्जिताः ध्मातेषु तेषु सत्त्व अभावः इति अर्थः

उत्कृष्ट त्वात् वज्राभ्रं पुनः प्रशंसति सित इत्यादि
स्तुत्वा बहिष्पवमानेन प्रस्तरात् उभयतस् चतुर् अङ्गुलम् परिच्छिद्य तृणं चात्वाले प्रविध्येत् यदि स्तुतं यदि वा अद्य सुष्टुतम् अर्वाक् स्तुतम् यदि वा अतिष्टुतम् यत् तयोः अन्येन दिवम् आरुहेम इमम् अन्येन जयेम लोकम् इति

अनुव्याहार्षीत् माम् इति यम् अतिशङ्केत तस्मा आग्नीध्रीय आहुति वर्जम् प्रहरेद् यज्ञ शं च त उप च ते नमः च ते सत्यो ऽसि सत्य संस्कृतः तस्य ते य ऊनं यो अ कृतम् यो अतिरिक्तम् अदर्शम् तस्य प्राणेन आप्यायस्व स्वाहा इति

तत्र एव उद पात्रम् निनयेत् समुद्रं वः प्रहिणोमि स्वां योनिम् अपि गच्छत अ रिष्टाः तन्वा भूयास्म मा परासेचि नो धनम् इति

विहारं धानंजय्यः

अहीन बहिष्पवमानैः सदसि स्तुवीरन् प्रथमाद् अह्नो ऽन्यत्र

सवन मुखीयान् भक्षयित्वा सन्नेषु नाराशंसेषु

साम्ने साम्ने हिंकुर्युः

उत्तरोत्तरि उत्तरयोः सवनयोः

अग्नेः तेजसा बृहस्पतिः त्वा इति प्रातःसवन इन्द्रियस्य इन्द्रियेण बृहस्पतिः त्वा इति माध्यंदिने सूर्यस्य वर्चसा इति तृतीयसवने

सर्वैर् एकैकं यथाम्नायं शाण्डिल्यः

मन्द्रं प्रातःसवने स्तुवीरन्

स्तोमयोगे अग्निः युनक्तु इति एतस्य स्थाने वायुर् युनक्तु सूर्यो युनक्तु इति नाना सवनयोः

वैद त्रिरात्रे सत्र न्यायम् गौतमः

न व्यभिचरेत् इति धानंजय्यः

समेन वा उभयोः

वृषको ऽसि स्वरो असि इति यजमान वाचने

प्राक् धिष्ण्य विहरणात् निष्क्रम्य तृण प्रासन प्रभृति समापयेयुः

अभिदक्षिणम् आवृत्य आव्रज्य आग्नीध्रीयम् बहिष्पवमान ऋचः ऽधीयीरन्

अनुसवनं तु सत्रेषु
देवो वः सविता उत्पुनातु अछिद्रेण पवित्रेण

पृथु ग्रावा असि वानस्पत्यः

यद् वो अ शुद्धः आलेभे तं शुन्धध्वम्

अग्नये वो जुष्टान् प्रोक्षाम्य् अमुष्मै वो जुष्टान्

ऊर्जम् आवद

अग्नेर् जिह्वा असि वाचो विसर्जनम्

अवधूता अरातिः

वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः

अदित्यास् त्वग् असि

प्रति त्वा अदित्याः त्वग् वेत्त्व्

अदित्यास् त्वग् अस्य् अवधूतं रक्षो

रायस्पोषम् आवद

कुटरुर् असि मधु जिह्वः

आयुषे वो बृहत् ग्रावा असि वानस्पत्यः
य एष ओदनः पच्यते योनिर् एव एषा क्रियते

एषा अस्य घृत्या तनूर् यद् घृतम्

यद् घृतेन समिधो ऽनक्ति ताभ्याम् एव एनम् तत् तनूभ्यां समर्धयति

ता हि संवत्सरस्य प्रतिमा

उच्छेषण भाजाः वा आदित्याः

तत उच्छिष्टम् आश्नात्

यद् उच्छिष्टेन समिधो ऽनक्ति तेभ्य एव प्रावोचत् तेभ्य एव प्रोच्य स्वर्गं लोकं याति

अग्नेर् वै या यज्ञिया तनूर् अश्वत्थे तया समगच्छत

एतावान् ह्य् आत्मा प्रजापतिना संमितः

द्वादशसु रात्रीषु पुरा संवत्सरस्य आधेयाः

यन् निर्मार्गस्य आदधाति अवगूर्त्या वै वीर्यं क्रियते

प्रादेश मात्रीः समिधो भवन्ति

संवत्सरो वै प्रजननम्

संवत्सरे वै रेतो हितं प्रजायते

अदितिर् वै प्रजा काम ओदनम् अपचत्

अथ उ तिसृष्व् अथ उ द्वयोर् अथ उ पूर्वेद्युर् आधेयास् त एव अग्निम् आदधानेन

एतत् प्रजननम्

तत आदित्या अजायन्त

सा गर्भम् अधत्त

न हि तद् वेद यम् ऋतुम् अभिजायते

ते पथिरक्षयस् त इयक्षमाणं प्रतिनुदन्तः

यन् नक्षत्रं तद् आप्नोति

आदित्या वा इत उत्तमा अमुं लोकम् आयन्
ध्रुवाः गावः मयि गोपतौ

संसिक्ताः अस्माकम् वीराः

आहार्षम् धान्यम् रसम्

संस्राव्येण हविषा जुहोमि

बृहस्पतिः आ नयतु प्रजानन्

इमम् गोष्ठम् पशवः सम् स्रवन्तु

आ इह यन्तु पशवः ये परेयुः वायुः येषाम् सहचारम् जुजोष त्वष्टा येषाम् रूपधेयानि वेद

सम् सिञ्चामि गवाम् क्षीरम् सम् आज्येन बलम् रसम्

आ हरामि गवाम् क्षीरम्

सिनीवाली नयतु आ अग्रम् एषाम्
श्येनः क्रोडो ऽन्तरिक्षं पाजस्यं बृहस्पतिः ककुद् बृहतीः कीकसाः

नदी सूत्री वर्षस्य पतय स्तना स्तनयित्नुर् ऊधः

ब्रह्म च क्षत्रं च श्रोणी बलम् ऊरू

मित्र ईक्षमाण आवृत्त आनन्दः

तृणानि प्राप्तः सोमो राजा

मित्रश् च वरुणश् च अंसौ त्वष्टा च अर्यमा च दोषणी महादेवो बाहू

प्रत्यङ् तिष्ठन् धाता उदङ् तिष्ठन्त् सविता

इन्द्रः प्राङ् तिष्ठन् दक्षिणा तिष्ठन् यमः

उप एनम् विश्व रूपाः सर्व रूपाः पशवस् तिष्ठन्ति य एवं वेद

विद्युज् जिह्वा मरुतो दन्ता रेवतीर् ग्रीवाः कृत्तिका स्कन्धा घर्मो वहः

धाता च सविता च अष्ठीवन्तौ जङ्घा गन्धर्वा अप्सरसः कुष्ठिका अदितिः शफाः

विश्वं वायुः स्वर्गो लोकः कृष्णद्रं विधरणी निवेष्यः

सोमो राजा मस्तिष्को द्यौर् उत्तर हनुः पृथिव्य् अधर हनुः

एतद् वै विश्व रूपम् सर्व रूपम् गो रूपम्

विश्व व्यचाः चर्म ओषधयः लोमानि नक्षत्राणि रूपम्

इन्द्राणी भसद् वायुः पुच्छं पवमानो बालाः

अभ्रं पीवो मज्जा निधनम्

प्रजापतिश् च परमेष्ठी च शृङ्गे इन्द्रः शिरो अग्निर् ललाटं यमः कृकाटम्

रक्षांसि लोहितम् इतरजना ऊबध्यम्
अरोचकि सतृणाभ्यवहारि शब्दौ गौण अर्थौ

कः असौ अर्थः

विवेकि त्वम् अ विवेकि त्वम् च इति

इह खलु द्विविधाः कवयः तिष्ठन्ति

अरोचकिनः सतृणाभ्यवहारिणः च इति
विष्णवे बलिम् उपहरति

प्रथम गर्भायाः चतुर्थे मासि सीमन्तोन्नयनम्

यस्यै नद्याः तीरे संश्रिताः वसन्ति तस्यै नाम् गृह्णाति

वैष्णवः हि एष मासः विज्ञायते

इति हुतः व्याख्यातः

अथ अस्याः त्र्येण्या शलल्या त्रिभिः दर्भ पुञ्जीलैः उदुम्बर प्रसूनैः यव प्रसूनैः इति केशान् विभजन् सीमन्तम् उन्नयति राकाम् अहम् याः ते राके इति द्वाभ्याम्

तौ एताम् गाथाम् गायतः सोमः एव नः राजा इति आहुः ब्राह्मणीः प्रजाः विवृत्त चक्राः आसीनाः तीरेण असौ ते इति

अथ अस्यै यव प्रसूनानि आबध्नाति यवः असि यवय अस्मत् द्वेषः यवय अरातीः इति

अष्टमे मासि विष्णवे आहुतीः जुहोति विष्णोः नु कम् इति एतेन सूक्तेन

अथ आज्य आहुतीः उपजुहोति धाता ददातु नः रयिम् प्राचीम् इति आ अन्तात् अनुवाकस्य

ब्राह्मणान् अन्नेन परिविष्य पुण्य अहम् स्वस्ति ऋद्धिम् इति वाचयित्वा अथ देव यजन उल्लेखन प्रभृति आ अग्नि मुखात् कृत्वा पक्वात् जुहोति

धाता ददातु नः इति पुरोनुवाक्याम् अनूच्य धाता प्रजायाः _ रायः ईशे इति याज्यया जुहोति

अथ एनौ वीणा गाथिनः इति प्रतिगृह्णीते
विष्णोः पृष्ठम् असि इति मध्यमं छदिर् अधिनिदधाति

विष्णोर् ध्रुवम् असि इति ग्रन्थिं करोति

विष्णोर् ध्रुवम् असि इति ग्रन्थिं करोति

यं प्रथमं ग्रन्थिं ग्रथ्नीयात् स प्रज्ञातः परिशयीत

यं प्रथमं ग्रन्थिं ग्रथ्नीयात् स प्रज्ञातः परिशयीत

यं प्रथमं ग्रन्थिं ग्रथ्नीयात् स प्रज्ञातः परिशयीत

तयोर् हविर्धाने निबध्नीतो विष्णो स्यूर् असि इति

तान् अन्तर्वर्ता इत्य् आचक्षते

शालामुखीयो होत्रीय औत्तरवेदिक इति समानं सांकाशिनं भवति

पूर्वं च अपरम् च

उत्तरस्य उत्तरम् कर्णातर्दं प्रति मेथीं निहन्ति विष्णोर् नु कं वीर्याणि प्रवोचम् इति

अग्रेण हविर्धाने स्थूणे निहत्य तयोर् उदक् अग्रम् वंशं निधाय तस्मिन् रराटीं प्रतिष्ठापयति विष्णो रराटम् असि इति

ऊर्ध्वाः शम्या उद्वृह्य उपरिष्टात् परिवेष्टयन्ति

विष्णोर् ध्रुवम् असि इति ग्रन्थिं करोति

परि त्वा गिर्वणो गिर इति परिश्रयति

द्वे द्वारे उत्सृजन्ति

विष्णो श्नप्त्रे स्थ इति रराट्या अन्तौ व्यवास्यति

कटांस् तेजनीर् इति प्रवर्तम् अन्तरालेषु उपास्यति

पश्चाद् उपमिन्वन्ति
उपश्यामया सह इति

अ प्राप्त यौवनाभिः सह बाह्यतन्त्रे मनीषायाः समुपस्थितौ अणु मात्रम् तस्यै प्राशयितव्यं तावत् मात्रेण एव उभयोः आनन्द सुख अनुलब्धेः चुम्बन आदि व्यापारे अनुविधीयमाने अल्प स्वीकार मात्रेण आनन्द अनुभव दर्शनात् न तत्र आधिक्येन पाशिनः

आत्मजायाः स्वीकरणम् इति हेतु वादम् मनसि निधाय औत्तरीयं सूत्रम् अनुशास्ति
सव्यं दक्षिणम् एव च

विकराल निपातौ च विभीषण भयानकौ

अनालक्षित विस्फोटौ

भ्रान्तम् उद्भ्रान्तम् आविद्धम् आप्लुतम् विप्लुतं सृतं

अग्निर् उवाच
रसायने सूतस्य आरोट आदि विधानम् आह इति इत्यादि

अथवा विधि अन्तरे सूतो माक्षिक सहितः पात्यो विधानेन अयम् अपि यावत् स्थिरः भवति

पुनर् तावत् यावत् स्थिरः भवति

च पुनः स्वेदन मूर्छा उत्थापन रोधाः च स्वेदनं च मूर्छा च उत्थापनं च पातनानि च निरोधः च इति द्वन्द्वः एते यदि अपि सन्ति नियमः च यदि अपि अस्ति तथा अपि आरोटः पातनेन स्याद् इति अर्थः

अथ रस योगम् आह तत् इत्यादि

प्रसङ्गतः पातनम् आह अभ्रक इत्यादि

आरोट इति पूर्व उक्तेन पातन कर्मणा ऊर्ध्व अधस् तिर्यञ्च् भवेन साधित आरोटः सः प्रथमं यथा स्यात् तथा रसायने जरा व्याधि नाशने नियुज्यते इति

केन विधानेन डमरुक यन्त्र आदिना
देव असुराः वा एषु लोकेषु संयेतिरे त एतस्याम् प्राच्यां दिशि येतिरे तांस् ततो ऽसुरा अजयंस् ते दक्षिणस्यां दिशि येतिरे तांस् ततो ऽसुरा अजयंस् ते प्रतीच्यां दिशि येतिरे तांस् ततो ऽसुरा अजयंस् त उदीच्यां दिशि येतिरे तांस् ततो ऽसुरा अजयंस् त एतस्मिन्न् अवान्तर देशे येतिरे य एष प्राङ् उदङ् ते ह ततो जिग्युः

जयति ह तां सेनाम्

यद्य् उ वा एनम् उपधावेत् संग्रामं संयतिष्यमाणस् तथा मे कुरु यथा अहम् इमं संग्रामं संजयानि इति एतस्याम् एव एनम् दिशि यातयेज् जयति ह तं संग्रामम्

तं यदि क्षत्रिय उपधावेत् सेनयोः समायत्योस् तथा मे कुरु यथा अहम् इमां सेनां जयानि इति स यदि तथा इति ब्रूयाद् वनस्पते वीडु अङ्गः हि भूया इत्य् अस्य रथोपस्थम् अभिमृश्य अथ एनम् ब्रूयात्

यद्य् उ वा एनम् उपधावेद् राष्ट्राद् अपरुध्यमानस् तथा मे कुरु यथा अहम् इदं राष्ट्रम् पुनर् अवगच्छानि इति एताम् एव एनम् दिशम् उपनिष्क्रमयेत् तथा ह राष्ट्रम् पुनर् अवगच्छति

उपस्थाय अमित्राणाम् व्यपनुत्तिम् ब्रुवन् गृहान् अभ्येत्य् अप प्राच इन्द्र विश्वाꣳ अमित्रान् इति सर्वतो ह अस्मै अनमित्रम् अभयम् भवत्य् उत्तरोत्तरिणीं ह श्रियम् अश्नुते ऽश्नुते ह प्रजानाम् ऐश्वर्यम् आधिपत्यं य एवम् एताम् अमित्राणां व्यपनुत्तिम् ब्रुवन् गृहान् अभ्येति

एत्य गृहान् पश्चाद् गृह्यस्य अग्नेः उपविष्टाय अन्वारब्धाय ऋत्विग् अन्ततः कंसेन चतुर् गृहीतः तिस्र आज्य आहुतीः ऐन्द्रीः प्रपदं जुहोत्य् अनार्त्या अरिष्ट्या अज्यान्या अभयाय
पुराण न्याय मीमांसा धर्म शास्त्र अङ्ग मिश्रिताः

याज्ञवल्क्यं नमस्कृत्य मिथिलायां समास्थितम्

अयं च परमो धर्मो यत् योगेन आत्म दर्शनम्

इज्या आचारः दमो ऽहिंसा दानं स्वाध्याय कर्म च

ब्रह्म क्षत्रिय विश् शूद्राः वर्णाः तु आद्याः त्रयः द्विजाः

षष्ठे ऽन्नप्राशनं मासि चूडां कुर्यात् यथा कुलम्

तत् मे कथय केशि घ्नैः यथातत्त्वेन माधव

हरिः उवाच

निषेक आद्याः श्मशान अन्ताः तेषां वै मन्त्रतः क्रियाः

सा ब्रूते यत् स्वधर्मः स्यात् एकः वा अध्यात्म वित्तमः

वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश

तूष्णीम् एताः क्रियाः स्त्रीणां विवाहः च स मन्त्रकः

याज्ञवल्क्येन यत् पूर्वम् धर्मं प्रोक्तं हरे

गर्भाधानम् ऋतौ पुंसः सवनं स्पन्दनात् पुरा

महेश्वर उवाच

आपस्तम्ब उशनस् व्यासाः कात्यायन बृहस्पती

चत्वारो वेद धर्म ज्ञाः पर्षद् त्रैविद्यम् एव वा

तेभ्यः स कथयामास विष्णुं ध्यात्वा जित इन्द्रियः

गौतमः शङ्खलिखितो हारीतो अत्रिः अहम् तथा

यस्मिन् देशे मृगः कृष्णः तस्मिन् धर्मान् निबोधत

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे याज्ञवल्क्योक्तवर्णधर्मनिरूपणं नाम त्रिनवतितमो ऽध्यायः

अहनि एकादशे नाम चतुर्थे मासि निष्क्रमः

एते विष्णुं समाराध्य जाता धर्म उपदेशकाः

वक्तारो धर्म शास्त्राणाम् मनुः विष्णुः यमः ऽङ्गिराः

पात्रे प्रदीयते यत् तत् सकलम् धर्म लक्षणम्

षष्ठे ऽष्टमे वा सीमन्तः प्रसवे जातकर्म च

अपृच्छन् ऋषयो गत्वा वर्ण धर्म आदि अशेषतस्
एष उ ह वाव देवानाम् महाशनतमो यद् अग्निः

वाचा हि साम्ना आर्त्विज्यम् क्रियते

स यथा प्रोक्ते ऽशने श्रेयांसम् परिवेष्टवै ब्रूयात् तादृक् तत्

तस्माद् उ ह एवंविदम् एव साम्ना आर्त्विज्यम् कारयेत

यो वै महा अशने अन् अश्नति अश्नात् ईश्वरः ह एनम् अभिषङ्क्तोः

तन् न व्रत्यम् अ ददानः ऽश्नीयात्

अथ उ ह प्रोक्ते ऽशने ब्रूयात् समिन्त्स्व अग्निम् इति

स य एवम् एतद् एकधा साम भवद् वेद एवम् ह एतत् एकधा साम भवति इति एकधा इव श्रेष्ठः स्वानाम् भवति

स यो वाचः स्वरो जायते सो ऽग्निर् वाग् व् एव वाक्

तद् अत्र एकधा साम भवति

यो वै चक्षुः साम श्रोत्रं साम इति उपास्ते न ह तेन करोति

अथ यो वाक् साम इति उपास्ते स एव अनुष्ठ्या साम वेद

स ह वाव साम वेद य एवं वेद

एतद् उ ह वाव साम यद् वाक्
अ संमितम् सर्वं स्तोत्रं भवति

अ संमितः ह्य् असौ लोकः

ऐन्द्र वायव अग्रान् ग्रहान् गृह्णन्ति

त्रिवृन्त्य् उत्तराणि स्तोत्राणि

सप्तदशान्य् उत्तराणि स्तोत्राणि

प्राणैर् वा एते व्यृध्यन्ते ये मृताय कुर्वन्ति इति

अभिह्वातारं वाव मुख ऋच्छन्ति

तद् यत् त्रिवृतः पवमाना भवन्ति प्राणैर् एव तत् समृध्यन्ते

त्रिवृन्त्य् उत्तराणि

प्राणा वै त्रिवृतः

तद् आहुस् त्रिवृत एव पवमानाः स्युः

सप्तदशान्य् उत्तराणि स्तोत्राणि

तद् आहुर् वि इव वा एते प्राण अपानाभ्याम् ऋध्यन्ते ये मृताय कुर्वन्ति इति

सप्तदशा उ एव अन्यत् पवमानाः स्युः

तद् यथा प्रथमेन एवम् ह्य् अर्वाङ् इत्य् अभिह्वयेत् तादृक् तत्

पुनः पन्थानं पर्यवयन्ति

प्रजापतिः स्वर्गस्य लोकस्य अभिनेता

प्राणा वै त्रिवृतः
उपचार भक्ष प्रतिः च इति अध्वर्युर् अस्य यजमान कर्माणि कुर्यात्

अथ यद् अवोचाम आपत्तौ सोमं चेति यजमानं चेद् राजानं स्तेन ह वा प्रथमश् च आहरेयुः वा भवेत्

न इति आहतुः काण्व गोपायनौ

अथ कथम् अत्र यजमान कर्माणि स्युः

इत्य् आह आश्मरथ्यः

यदा एव कर्म अभि अध्वर्युः विहितस् तदा एव सर्व क्रतून् प्रत्य् आपदो विहिताः
क्रिमीणां सर्वा जातानि सं दह अग्निः इव उलपम्

यश् च तोदो यश् च सर्प एकादशश् च यो वृषा

निम्रोचन् रश्मिभिर् हन्तु निम्रोचन्न् अरसाꣳ अकः

ये च दृष्टा ये च अदृष्टाः उभया इह अविष्यवः

बृहस्पतेर् मेदिने जातवेदा अदृष्टान् हन्तु दृषदा इव माषान्

चुकाकणि त्वं जज्ञिषे सा अदृष्टान् जातशो जहि

क्रिमीणां सर्वा जातानि पौञ्जष्ट इव यवं मृण

न्य् अम्रुचद् असौ सूर्यो विश्व दृष्टः अदृष्ट हा

तेषां वो अग्रभं नाम सर्वे साकं नि जस्यत

उदायन् रश्मिभिर् हन्तु उदायन् अरसाꣳ अकः

अदृष्ट हननी वीरुद् अमित ओजाः विषासहि

जहि ज्येष्ठम् अदृष्टानां सर्पाणां मोघ चारिणाम्

सं वृश्च एनान् चुकाकणि वृक्षं परशुमान् इव

उद् अपप्तद् असौ सूर्यः पुरु दृष्टः अदृष्ट हा

मेथिष्ठा अग्निर् अघलस् त्विषीमान् क्रिमीणां जातानि प्र दुनोतु सर्वा

चुकाकणि त्वं तान् वृश्च वृक्षं परशुमान् इव
उपसादयन्ति एतत् इध्माबर्हिः दक्षिणम् इध्मम् उत्तरम् बर्हिः

अथ आग्नीध्रम् आह अग्नीध् इतस् त्रिस् हर इति

हृत्वा उत्करे निवपति बधान देव सवितर् परमस्याम् परावति शतेन पाशैः यः अस्मान् द्वेष्टि यम् च वयम् द्विष्मः तम् अतस् मा मौक् इति

व्रजम् गच्छ गोस्थानम् इति हरति

द्वितीयम् प्रहरति पृथिवि देव यजनि ओषध्याः ते मूलम् मा हिंसिषम् इति

हस्तौ प्रक्षाल्य स्फ्यम् च प्रक्षालयति

आदाय अभिमन्त्रयते इन्द्रस्य बाहुः असि दक्षिणः सहस्र भृष्टिः शत तेजाः इति

अथ अन्तर्वेदि तिर्यञ्चम् स्फ्यम् स्तब्ध्वा संप्रैषम् आह प्रोक्षणीः आसादय इध्माबर्हिः उपसादय स्रुवम् च स्रुचः च संमृड्ढि पत्नीम् संनह्य आज्येन उदेहि इति

अथ एनम् बर्हिषा संश्यति वायुः असि तिग्म तेजाः शत भृष्टिः असि वानस्पत्यः द्विषतः वधः इति

व्रजम् गच्छ गोस्थानम् इति हरति

शत तेजाः इति

वेदिम् प्रत्यवेक्षते वर्षतु ते द्यौः इति

अथ करणम् जपति इमाम् नराः कृणुत वेदिम् एत्य वसुमतीम् रुद्रवतीम् आदित्यवतीम् दिवः नाभौ पृथिव्याः यथा अयम् यजमानः न रिष्येत् इति

हृत्वा उत्करे निवपति बधान देव सवितर् परमस्याम् परावति शतेन पाशैः यः अस्मान् द्वेष्टि यम् च वयम् द्विष्मः तम् अतस् मा मौक् इति

अपहतः अररुः पृथिव्याः इति आदत्ते

यत् आग्नीध्रः त्रिस् हरति अथ संप्रैषम् आह ब्रह्मन् उत्तरम् परिग्राहम् परिग्रहीष्यामि इति

व्रजम् गच्छ गोस्थानम् इति हरति

अपहतः अररुः पृथिव्यै देव यजन्यै इति आदत्ते

वेदिम् प्रत्यवेक्षते वर्षतु ते द्यौः इति

प्रसूतः उत्तरम् परिग्राहम् परिगृह्णाति ऋतम् असि इति दक्षिणतस् ऋत सदनम् असि इति पश्चात् ऋत श्रीः असि इति उत्तरतस्

तस्मिन् स्फ्येन प्रहरति पृथिवि देव यजनि ओषध्याः ते मूलम् मा हिंसिषम् इति

ततस् त्रिस् आग्नीध्रः हरति

दक्षिणेन अध्वर्युः ताः स्फ्ये उपनिनीय स्फ्यस्य वर्त्मन् सादयति

अथ पूर्वम् परिग्राहम् परिगृह्णाति वसवः त्वा परिगृह्णन्तु गायत्रेण छन्दसा इति दक्षिणतस् रुद्राः त्वा परिगृह्णन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसा इति पश्चात् आदित्याः त्वा परिगृह्णन्तु जागतेन छन्दसा इति उत्तरतस्

अथ प्राचीम् स्फ्येन वेदिम् उद्धन्ति देवस्य सवितुः सवे कर्म कृण्वन्ति वेधसः इति

आहरन्ति एताः प्रोक्षणीः अभिपूर्य

अथ जघनेन वेद्यै तिष्ठन् स्फ्यम् आदत्ते देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे अश्विनोः बाहुभ्याम् पूष्णः हस्ताभ्याम् आददे इति

अथ अन्तर्वेदि उदीचीन अग्रम् बर्हिः निदधाति पृथिव्यै वर्म असि वर्म यजमानाय भव इति
यथा न भक्षयन्ति अर्थम् भक्षितं निर्वमन्ति वा

मत्स्या यथा अन्तर् सलिले चरन्तो ज्ञातुं न शक्याः सलिलं पिबन्तः

संहता भक्षयेयुः विगृहीता विनाशयेयुः

युक्ताः तथा कार्य विधौ नियुक्ता ज्ञातुं न शक्या धनम् आददानाः

न च अ निवेद्य भर्तुः कंचिद् आरम्भं कुर्युः अन्यत्र आपद् प्रतीकारेभ्यः

उत्तर अध्यक्षाः हस्ति अश्व रथ आरोहाः

सु विदिते शत्रु शासन अपदेशेन एनम् घातयेत्

न तु प्रच्छन्न भावानाम् युक्तानां चरतां गतिः

न भक्षयन्ति ये तु अर्थात् न्यायतो वर्धयन्ति च

प्रमाद स्थानेषु च एषाम् अत्ययं स्थापयेद् दिवस वेतन व्यय द्विगुणम्

स चेद् अज्ञान आदिभिः परिहापयति तद् एनं यथागुणं दापयेत्

अपि शक्या गतिर् ज्ञातुं पततां खे पतत्रिणाम्

ते यथा संदेशम् असंहता अविगृहीताः कर्माणि कुर्युः

तेषाम् अन्तेवासिनः शिल्प शौच युक्ताः संख्यायक आदीनाम् अपसर्पाः

तस्मात् कर्तारं करणं देशं कालं कार्यं प्रक्षेपम् उदयं च एषु विद्यात्

स चेद् राज अर्थम् उपनयति अल्प अपराधे वारयितव्यः महति यथापराधं दण्डयितव्यः

स कर्म दिवस द्रव्य मूल्य पुरुष वेतन अपहारेषु यथापराधं दण्डयितव्यः

मूल हर तादात्विक कदर्यान् च प्रतिषेधयेत्

बहु मुख्यम् अनित्यं च अधिकरणम् स्थापयेत्

नित्य अधिकाराः कार्याः ते राज्ञः प्रिय हिते रताः

आस्रावयेत् च उपचितान् विपर्यस्येत् च कर्मसु

यः पितृपैतामहम् अर्थम् अन्यायेन भक्षयति स मूल हरः

स पक्षवान् चेद् अनादेयः विपर्यये पर्यादातव्यः

यः च एषाम् यथा आदिष्टम् अर्थं स विशेषम् वा करोति स स्थान मानौ लभेत

अश्व सधर्माणः हि मनुष्या नियुक्ताः कर्मसु विकुर्वते

अर्थः तथा हि अर्थ चरेण राज्ञः सु अल्पः ऽप्य् अन् आस्वादयितुम् न शक्यः

अल्प आयतिः चेद् महा व्ययः भक्षयति

यो यद् यद् उत्पद्यते तत् तद् भक्षयति स तादात्विकः

अमात्य संपदा उपेताः सर्व अध्यक्षाः शक्तितः कर्मसु नियोज्याः

कर्मसु च एषाम् नित्यं परीक्षां कारयेत् चित्त अनित्य त्वात् मनुष्यानाम्

तस्माद् अस्य यो यस्मिन्न् अधिकरणे शासन स्थः स तस्य कर्मणो याथातथ्यम् आय व्ययौ च व्यास समासाभ्याम् आचक्षीत

तस्माद् अस्य अध्यक्षाः संख्यायक लेखक रूप दर्शक नीवि ग्राहक उत्तर अध्यक्ष सखाः कर्मणि कुर्युः

यः समुदयं व्ययम् उपनयति स पुरुष कर्माणि भक्षयति

यः समुदयं परिहापयति स राज अर्थम् भक्षयति

यो भृत्य आत्म पीडाभ्याम् उपचिनोति अर्थम् स कदर्यः

विपर्यये यथा आयति व्ययः च न भक्षयति इति आचार्याः

यथा ह्य् अन् आस्वादयितुम् न शक्यं जिह्वा तल स्थम् मधु वा विषं वा

अपसर्पेण एव उपलभ्येत इति कौटिल्यः
स्पष्टम् अन्यत्

अथ दरदात् पारदात् निष्कासनम्
परिसर्तः परि धाव आकर्तः पुनर् आ कृधि

ततो मे पथ्ये रेवत्य् अमुम् आ नयताद् इह

यत्र यत्र चरन्तं न्यम्रौग् अभि सूर्यः

आ क्रन्दय धन पते उद् एनम् अर्दय अमुतस्

अथ उ म इन्द्रश् च अग्निः च अमुम् आ नयताम् इह

तेन मे विश्वधा वीर्य अमुम् आ नयताद् इह

एक अर्कः एक कामाय यस्मै कामाय खायसे

अर्वाञ्चं पुनर् आ कृधि यथा अहम् कामये तथा
इति तु पञ्चमायाम् आहुतौ आपः पुरुष वचसः भवन्ति इति

सः जातः यावदायुषम् जीवति

तम् प्रेतम् दिष्टम् इतस् अग्नयः एव हरन्ति _ एव इतः _ सम्भूतः भवति
तद् देवस्य सवितुर् वार्यम् महद् इति सावित्रम्

धारा वराः मरुतो धृष्णु ओजसः इति मारुतम् बहु अभिव्याहृत्यम् अन्तो वै बह्व् अन्तस् तृतीयम् अहस् तृतीये ऽहनि तृतीयस्य अह्नः रूपम्

उप इन्द्रस्य प्रियं धाम गच्छति जयति परमं लोकं य एवं वेद

उप विश्वेषां देवानाम् प्रियं धाम गच्छति जयति परमं लोकं य एवं वेद

तत् सवितुर् वृणीमहे ऽद्या नो देव सवितर् इति वैश्वदेवस्य प्रतिपद् अनुचरौ राथंतरे ऽहनि तृतीये ऽहनि तृतीयस्य अह्नः रूपम्

परावतो ये दिधिषन्त आप्यम् इति वैश्वदेवम् अन्तो वै परावतो ऽन्तस् तृतीयम् अहस् तृतीये ऽहनि तृतीयस्य अह्नः रूपम्

अन् अश्वः जातो अन् अभीशुः उक्थ्य इत्य् आर्भवम् रथस् त्रि चक्रः इति त्रिवत् तृतीये ऽहनि तृतीयस्य अह्नः रूपम्

तद् उ गायम् एतेन वै गयः प्लातो विश्वेषां देवानाम् प्रियं धाम उपागच्छत् स परमं लोकम् अजयत्

त्वम् अग्ने प्रथमो अङ्गिरा ऋषिर् इति जातवेदस्यम् पुरस्तादुदर्कं तृतीये ऽहनि तृतीयस्य अह्नः रूपं त्वं त्वम् इत्य् उत्तरं त्रि अहम् अभिवदति संतत्यै

तत् ह अपि आहुः छन्दोगास् तृतीये ऽहनि बह्वृचा इन्द्रस्य इन्द्रियम् शंसन्ति इति

तद् उ सजनीयम् एतद् वा इन्द्रस्य इन्द्रियम् यत् सजनीयम् एतस्मिन् वै शस्यमान इन्द्रम् इन्द्रियम् आविशति

घृतेन द्यावापृथिवी अभीवृते इति द्यावापृथिवीयं घृतश्रिया घृत पृचा घृतावृधा इति पुनरावृत्तम् पुनर्निनृत्तं तृतीये ऽहनि तृतीयस्य अह्नः रूपम्

तद् उ गार्त्समदम् एतेन वै गृत्समद इन्द्रस्य प्रियं धाम उपागच्छत् स परमं लोकम् अजयत्

संततैस् त्रि अहैः अव्यवच्छिन्नैर् यन्ति य एवं विद्वांसो यन्ति

यो जात एव प्रथमो मनस्वान् इति सूक्तं समान उदर्कम् तृतीये ऽहनि तृतीयस्य अह्नः रूपम्

अन्तो वै महद् अन्तस् तृतीयम् अहस् तृतीये ऽहनि तृतीयस्य अह्नः रूपम्
तथा इति

असपत्नाम् वै एताभिः देवाः विजितिम् व्यजयन्त

जितयः वै नाम एताः यत् उपसदः

तस्मात् उ इदम् असुराः न अन्वाभवन्ति

ते अब्रुवन् हन्त याः एव नः इमाः प्रियतमाः तन्वः ताः अस्य वरुणस्य राज्ञः गृहे संनिदधामहै ताभिः एव नः स न संगच्छातै यः नः एतत् अतिक्रामात् यः आलुलोभयिषात् इति

ते यत् वरुणस्य राज्ञः गृहे तनूः संन्यदधत तत् तानूनप्त्रम् अभवत्

तस्मात् आहुः न स तानूनप्त्रिणे द्रोग्धव्यम् इति

ते देवाः अबिभयुः अस्माकम् विप्रेमाणम् अनु इदम् असुराः आभविष्यन्ति इति

ते व्युत्क्रम्य अमन्त्रयन्त

तत् तानूनप्त्रस्य तानूनप्त्र त्वम्

अग्निः वसुभिः उदक्रामत् इन्द्रः रुद्रैः वरुणः आदित्यैः बृहस्पतिः विश्वैः देवैः

असपत्नाम् विजितिम् विजयते यः एवम् वेद
आपो यद् वस् तपस् तेन तं प्रति तपत यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

आपो यद् वस् शोचिस् तेन तं प्रति शोचत यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः
अव स्यतं मुञ्चतं किं चिद् एनो अङ्गेषु बद्धम् उत

सोमा रुद्रा युवम् अस्मास्व् अन्तस् तनूषु विश्वा भेषजानि धत्तम्

बाधेथां द्वेषो निरृतिं पराचैः कृतं चिद् एनः प्र मुमुक्तम् अस्मत्

सोमा रुद्रा धारयेथाम् असुर्यं प्र वाम् इष्ट्वा वरम् अश्नवातै

सोमा रुद्रा वि वृहतं विषूचीम् अमीवा या नो गयम् आविवेश

तिग्म आयुधौ तिग्म हेती सु शेवौ सोमा रुद्रौ इह सु मृडतं नः
तया इन्द्रम् अभ्यषिञ्चन्

स विष्वङ् व्यार्छत्

तस्मात् पशवो यशः

तानि पशून् प्राविशन्

विश्वरूपं वै त्वाष्ट्रम् इन्द्रो ऽहन्

तस्मात् सोमो न अन् उपहूतेन पातव्यः

तस्य मुखात् प्राणेभ्यः श्रीर् यशांस्य् ऊर्ध्वान्य् उदक्रामन्

सोम पीथः ऽस्य व्यर्धुको भवति

यशो ह भवति य एवं वेद

ततो ऽस्मा एतद् अश्विनौ च सरस्वती च यज्ञं समभरन्त् सौत्रामणिं भैषज्याय

श्रेष्ठः स्वानां च अन्येषाम् च भवति य एवं वेद यश् च एवम् विद्वान् सौत्रामण्या अभिषिच्यते