tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
संबभूवुः महात्मानः विशुद्धा ब्रह्म वर्चसः

सूत उवाच

ततस् तस्य महात्मानः चत्वारः ते कुमारकाः

ध्यायता पुत्र कामेन यस्मात् ते अहम् पितामह

वामदेवं ततो ब्रह्मा ब्रह्म वै समचिन्तयत्

अनुग्रह अर्थम् लोकानां शिष्याणां हित काम्यया

स तं दृष्ट्वा महात्मानं कुमारं रक्त वाससम्

रुद्र लोकम् गमिष्यन्ति पुनरावृत्ति दुर्लभम्

ब्रह्मण्या ब्रह्मनः तुल्याः वीरा अध्यवसायिनः

प्रतीत हृदयः सर्व इदम् आह पितामहम्

रक्त कुङ्कुम लिप्त अङ्गाः रक्त भस्म अनुलेपनाः

विरजाश् च विबाहुश् च विशोको विश्वभावनः

ध्यायतः पुत्र कामस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

पुनर् एव महादेवं प्रविष्टा रुद्रम् अव्ययम्

ततो वर्ष सहस्र अन्ते ब्रह्मत्वे अध्यवसायिनः

रक्त अम्बर धराः सर्वे रक्त माल्य अनुलेपनाः

प्रादुर्भूतो महा तेजाः कुमारो रक्त भूषणः

तथा स्तुतो महादेवो ब्रह्मणा परमेश्वरः

ये अपि च अन्ये द्विजश्रेष्ठा युञ्जाना वामम् ईश्वरम्

प्रपश्यन्ति महादेवं तद् भक्ताः तद् परायणाः

दृष्टः परमया भक्त्या स्तुतश् च ब्रह्म पूर्वकम्

वेत्स्यसे मां प्रसंख्यातं लोकधातारम् ईश्वरम्
एवम् आभाष्य विश्वात्मा प्रोवाच पुरुषं हरिः

महा विभूतिः योग आत्मा योगिनां हृदय आलयः

श्रुत्वा अथ देव वचनम् विष्णुः विश्व जगत् मयः

मद् मयम् सर्वम् एव इदम् ब्रह्मा अहम् पुरुषः परः

आश्रित्य शेष शयनम् सुष्वाप पुरुषोत्तमः

तथा कुरुष्व देवेश मया लोकपितामह

तत्र योग बलेन असौ प्रविश्य कनक अण्ड जः

प्रधान पुरुष ईशानम् वेद अहम् परमेश्वरम्

यं न पश्यन्ति योगि इन्द्राः सांख्या अपि महेश्वरम्

अस्मिन् एकार्णवे घोरे निर्जने तमसा आवृते

भवान् सर्व आत्मकः ऽनन्तः सर्वेषां परम ईश्वरः

अनुज्ञाप्य अथ योगेन प्रविष्टो ब्रह्मनः तनुम्

को हि बाधितुम् अन्विच्छेत् देवदेवं पितामहम्

प्रविश्य लोकान् पश्य एतान् विचित्रान् पुरुष ऋषभैः

ललाट नयनः ऽनन्तो जटा मण्डल मण्डितः

स तस्य वचनं श्रुत्वा जगन्नाथो वृषध्वजः

पुत्र त्वम् ब्रह्मनः तस्य पद्म योनि त्वम् एव च

पर्यटित्वा तु देवस्य ददृशे ऽन्तं न वै हरेः

तदा अस्य वक्त्रात् निष्क्रम्य पन्नग इन्द्र निकेतनः

कथं च भगवन्त् जज्ञे ब्रह्मा लोकपितामहः

भो भो नारायणं देवं लोकानां प्रभव अप्ययम्

अपश्यत् ईश्वरम् देवं ज्वलन्तं विमले ऽम्भसि

त्वम् एव देव भक्तानां भ्राता माता पिता सुहृत्

स देवदेव वचनम् निशम्य कमलोद्भवः

वासुदेव अभिधानाम् माम् अवेहि प्रपितामह

उज्जहार आत्मनः रूपं पुष्करात् चतुराननः

माया अशेष विशेषाणाम् हेतुर् आत्म समुद्भवा

किंतु मोहयति ब्रह्मन् भवन्तं पारमेश्वरी

मोहितो ऽस्मि महादेव मायया सूक्ष्मया त्वया

जगाम जन्म ऋद्धि विनाश हीनम् धाम् एकम् अव्यक्तम् अनन्त शक्तिः

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विष्णुः दानव मर्दनः

यत् अर्थितम् भगवता तत् करिष्यामि पुत्रक

इदानीं संशयं च इमम् नः छेत्तुम् अर्हसि

किं कृतं भवता इदानीम् आत्मनः जय काङ्क्षया

त्वा एव पुत्रम् इच्छामि त्वया वा सदृशं सुतम्

शङ्करः शम्भुः ईशानः सर्वात्मा परमेश्वरः

तेन एवम् उक्तः ब्रह्माणं वासुदेवो अब्रवीत् इदम्

दिव्यां विशालां ग्रथितां ग्रहैः स अर्क इन्दु तारकैः

मा माम् एवम् वद कल्याण परिवादं महात्मनः

व्याजहार तदा पुत्रं समालोक्य जनार्दनम्

न मे अस्ति अविदितम् ब्रह्मन् न अन्यथा अहम् वदामि ते

श्री कूर्मः उवाच

यं प्रपश्यन्ति यतयो ब्रह्म भावेन भाविताः

कालो भूत्वा महादेवः केवलो निष्कलः शिवः

उदरे तस्य देवस्य दृष्ट्वा विस्मयम् आगतः

शृणुध्वम् ऋषयः सर्वे शंकरस्य अमित ओजसः

त्रिशूल पाणिः भगवन्त् तेजसाम् परमो निधिः

पश्यामि परम आत्मानम् भक्तिः भवतु मे त्वयि

तं दृष्ट्वा देवम् ईशानम् ब्रह्मा लोकपितामहः

स मन्यमानो विश्वेशम् आत्मानम् परमं पदम्

भवान् ज्ञानम् अहम् ज्ञाता भवान् माया अहम् ईश्वरः

ब्रह्मा स्वयम्भुः भगवान् जगद्योनिः पितामहः

त्वाम् अन् आश्रित्य विश्वात्मन् न योगी माम् उपैष्यति

ज्ञात्वा तत् परमं तत्त्वं स्वम् आत्मानम् महेश्वरम्

भवान् सोमः तु अहम् सूर्यो भवान् रात्रिः अहम् दिनम्

कथं स भगवन्त् ईशः पूर्वजो ऽपि पिनाकधृक्

भवान् न नूनम् आत्मानम् वेत्ति तत् परम् अक्षरम्

सहस्र शीर्षा भूत्वा स सहस्र अक्षः सहस्रपात्

अस्मात् च कारणाद् ब्रह्मन् पुत्रो भवतु मे भवान्

अनादिनिधनो ऽचिन्त्यो लोकानाम् ईश्वरः महान्

एवं व्याहृत्य हस्ताभ्यां प्रीत आत्मा परमेश्वरः

प्रहर्षम् अतुलम् गत्वा पुनर् विष्णुम् अभाषत

भवान् धाता विधाता च स्वयंभूः प्रपितामहः

भवान् प्रकृतिः अव्यक्तम् अहम् पुरुष एव च

तथा इति उक्त्वा महादेवः पुनर् विष्णुम् अभाषत

भूतानाम् अधिपः योगी महेशो विमलः शिवः

विज्ञानम् ऐश्वरम् दिव्यम् उत्पत्स्यति ते अनघैः

हिरण्यगर्भो भगवन्त् तम् देशम् उपचक्रमे

तस्य तत् क्रोध जम् वाक्यं श्रुत्वा विष्णुः अभाषत

अथर्वशिरसा देवं तुष्टाव च कृताञ्जलिः

प्रोवाच मधुरं वाक्यं मायया तस्य मोहितः

कुतो अपि अपरिमेय आत्मा भूतानां परम ईश्वरः

तुष्टो ऽस्मि सर्वथा अहम् ते भक्त्या तव जगत् मयैः
एतत् श्रुत्वा तु वचनं नारद आद्याः महा ऋषयः

अयं देवो महादेवः स्वयम् ज्योतीः सनातनः

सान्त्व पूर्वम् इदम् वाक्यं बभाषे मधुरं हरिः

वेदान् च प्रददौ तुभ्यं सो अयम् आयाति शङ्करः

श्रीपतेः उदरम् भूयः प्रविवेश कुशध्वजः

मालाम् अति अद्भुत आकाराम् धारयन् पाद लम्बिनीम्

पद्मयोनिः इति ख्यातो मद् प्रिय अर्थम् जगत् मयैः

कल्याणं यत् मया अपहृतम् तव

तान् एव लोकान् गर्भ स्थान् अपश्यत् सत्य विक्रमः

प्रणम्य वर दम् विष्णुं पप्रच्छुः संशय अन्विताः

न जाने परमं भावं याथातथ्येन ते शिव

प्रोवाच उत्थाय भगवान् देवदेवं पितामहम्

क एष पुरुषो ऽनन्तः शूलपाणिः त्रिलोचनः

स तं करेण विश्वात्मा समुत्थाप्य सनातनम्

ततः प्रह्लादनीं वाणीं श्रुत्वा तस्य अभिनन्द्य च

किंतु लीला अर्थम् एव एतत् न त्वां बाधितुम् इच्छया

ब्रह्माणं जगन्ताम् एकम् आत्मानम् परमं पदम्

अतीत कल्प अवसाने तमस् भूतम् जगत्त्रयम्

कथितो भवता सर्गो मुख्य आदीनाम् जनार्दन

न ते अन्यथा अवगन्तव्यम् मान्यो मे सर्वथा भवान्

तत्र नारायणो देवो निर्जने निरुपप्लवे

इति इदम् उक्त्वा भगवन्त् अनादिः स्व मायया मोहित भूत भेदः

संस्तुतः तेन भगवान् ब्रह्मणा परमेश्वरः

वरं वृणीष्व न हि आवाम् विभिन्नौ परमार्थतः

भवान् विद्या आत्मका शक्तिः शक्तिमान् अहम् ईश्वरः

पुत्र त्वम् अगमत् शम्भुः ब्रह्मणो अव्यक्त जन्मनः

त्वम् एव सर्व भूतानाम् आदिकर्ता नियोजितः

श्रुत्वा वाचं स भगवान् विष्णुः सत्य पराक्रमः

प्रसादं ब्रह्मणे कर्तुं प्रादुरासीत् ततो हरः

भवान् अपि एवम् एव अद्य शाश्वतं हि मम उदरम्

तस्य एवम् सु चिरम् कालं वर्तमानस्य शार्ङ्गिणः

यो ऽहं सु निष्कलः देवः सो ऽपि नारायणः परः

त्रैलोक्य सारम् विमलं नाभ्यां पङ्कजम् उद्बभौ

संत्यज्य निद्रां विपुलां स्वम् आत्मानम् विलोकय

पालय एतत् जगन्त् कृत्स्नं स देव असुर मानुषम्

मयि एव संस्थितं विश्वं ब्रह्मा अहम् विश्वतोमुखः

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विहस्य गरुडध्वजः

सहस्र बाहुः सर्वज्ञः चिन्त्यमानः मनीषिभिः

स पर्वत महा द्वीपम् समुद्रैः सप्त वृतम्

अहं धाता विधाता च स्वयंभूः प्रपितामहः

अण्ड जः जगन्ताम् ईशः तत् नः वक्तुम् इह अर्हसि

दिव्यं भवतु ते चक्षुः येन द्रक्ष्यसि तत् परम्

सृजति एष जगत् कृत्स्नं पाति संहरते तथा

महा योग ईश्वरम् मां त्वं जानीहि पुरुषोत्तमम्

अवाप परमां प्रीतिं व्याजहार स्मयन् इव

मद् मयम् त्वद् मयम् च एव सर्वम् एतत् न संशयः

भगवन् भूत भव्य ईशैः महादेवैः अम्बिकापते

तेजस् राशिः अमेय आत्मा समायाति जनार्दन

ततो द्वाराणि सर्वाणि पिहितानि महात्मना

श्रुत्वा नारायणो वाक्यं ब्रह्मणो लोक तन्त्रिणः

संस्पृश्य देवं ब्रह्माणं हरिं वचनम् अब्रवीत्

दिव्य गन्ध मयम् पुण्यं कर्णिका केसर अन्वितम्

सर्व भूत अन्तरात्मा वै परं ब्रह्म सनातनम्

इयं प्रतिज्ञा भवतो विनाशाय भविष्यति

भविष्यति ते ईशानः योगक्षेम वहः हरिः

ब्रह्माणं विदधे पूर्वं भवन्तं यः सनातनः

जनार्दनेन ब्रह्मा असौ नाभ्यां द्वारम् अविन्दत

मोहितो मायया अत्यर्थम् पीत वाससम् अब्रवीत्

एतावत् उक्त्वा भगवान् विष्णुः तूष्णीम् बभूव ह

न आवाभ्याम् विद्यते हि अन्यः लोकानां परम ईश्वरः

मयि पश्य जगत् कृत्स्नं त्वां च लोकपितामहम्

प्रसीद तव पाद अब्जम् नमामि शरणं गतः

प्रपेदे शरणं देवं तम् एव पितरं शिवम्

प्रोवाच पुरुषं विष्णुं मेघ गम्भीरया गिरा

शत योजन विस्तीर्णम् तरुण आदित्य संनिभम्

स लब्ध्वा परमं ज्ञानम् ऐश्वरम् प्रपितामहः

उवाच देवं ब्रह्माणं मेघ गम्भीर निःस्वनः

एष नारायणो ऽनन्तो मम एव परमा तनुः

सूत उवाच
तस्य अहर् रात्राणि इष्टकाः

यज्ञायज्ञीयं पुच्छे गायति श्रोण्यां वामदेव्यम्

त्रयोदश मासास् संवत्सरः

पक्षा एव अस्य उपदधाति

विराजम् एव आप्नोति

विराजम् एव आप्नोति

अर्धमासशस् संवत्सर आप्यते

संवत्सरो विराट्

दीक्षया विराड् आप्तव्या

संवत्सरो विराट्

संवत्सरो ऽग्निर् वैश्वानरः

आभ्याम् एव एनम् परिगृह्णाति

मुखत एव प्राणं दधाति

ते दिवम् आजयञ् जगतीं छन्दः

पञ्चदश अर्ध मासस्य रात्र्यः

षड् रात्रीर् दीक्षितस् स्यात्

चतुरो वा एतं मासो वसवो ऽबिभरुः

विराजम् एव आप्नोति

गायत्रो ऽग्निः

अर्क्यैः परिगायति

द्वादश रात्रीर् दीक्षितस् स्यात्

अर्धमासशस् संवत्सर आप्यते

ते ऽन्तरिक्षम् आजयंस् त्रिष्टुभं छन्दः

संवत्सरो विराट्

गायत्रं पुरस्ताद् गायति

विराजम् एव आप्नोति

तस्माद् गायत्रं पुरस्ताद् गायति

शिरो वै देवानां गायत्रम्

स आत्मानम् एव एनम् स तनूम् चिनुते

चतुरो मासो दीक्षितस् स्यात्

त्रि पदा विराट्

द्वादश आदित्याः

ऋध्नोति

ततो वै ते व्यावृतम् अगच्छन् श्रैष्ठ्यम् देवानाम्

दश रात्रीर् दीक्षितस् स्यात्

हृदयम् अपिकक्षे

व्यावृतम् एव गच्छति श्रैष्ठ्यं समानानाम्

विराजम् एव आप्नोति

द्वादश मासास् संवत्सरः

ते पृथिवीम् आजयन् गायत्रीं छन्दः

दश अक्षरा विराट्

अष्टौ रुद्राः

आप्त इष्टकम् एव एनम् चिनुते

द्वादश मासास् संवत्सरः

अयं वाव यः पवते स प्राणः

पञ्चदश रात्रीर् दीक्षितस् स्यात्

मुखं देवानाम् अग्निः

रथन्तरम् उत्तराद् गायति बृहद् दक्षिणतः

तनूर् वामदेव्यम्

षड् वा ऋतवस् संवत्सरः

विराजम् एव आप्नोति

तस्माद् द्वादश मासो भृत्वा अग्निम् चिन्वीत

संवत्सरो विराट्

तस्माद् अन् अस्थकम् हृदयम्

त्रयोदश रात्रीर् दीक्षितस् स्यात्
श्रुतायुश् च शतायुश् च दिव्याः च एव उर्वशी सुताः

सुदासस्य सुतः प्रोक्तः सौदासो नाम पार्थिवः

याजयामास च इन्द्रेतिः तम् नृपं जनमेजयम्

_ तनयाः वीराः पञ्च एव आसन् महा ओजसः

अश्मकं जनयामास इक्ष्वाकु कुल वर्धनम्

अश्मकस्य उत्तरायाम् तु मूलकः तु सुतः अभवत्

पुत्रो ऽयुतायुषो धीमान् ऋतुपर्णः महा यशाः

मूलकस्य अपि धर्म आत्मा राजा शतरथः सुतः

यज्ञस्य अवभृथे मध्ये यातो दिव्यो रथः शुभः

भगीरथ सुतः च अपि श्रुतो नाम बभूव ह

तेषां श्रेष्ठो महा तेजाः रामः परम वीर्यवान्

गर्गस्य हि सुतं बालं स राजा जनमेजयः

अंबरीषः सुतः तस्य सिन्धुद्वीपस् ततो ऽभवत्

अश्वमेधेन राजानं पावन अर्थम् द्विजोत्तमाः

कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो

ज्येष्ठं यदुम् अतिक्रम्य कनीयाः राज्यम् अर्हति

अगृह्णाद् वंश कर्तारम् प्रभा अगृह्णात् सुतान् बहून्

भव भक्तः तु पुण्य आत्मा धर्म निष्ठः समञ्जसः

भलन्दनस्य विक्रान्तो राजा आसीत् अजवाहनः

नहुषः प्रथमः तेषाम् धर्म ज्ञः लोक विश्रुतः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे षट्षष्टितमो ऽध्यायः

पितरं सः अब्रवीत् त्यक्तः क्व गच्छामि इति वै द्विजाः

तस्य सत्यव्रता नाम भार्या कैकय वंश जा

तस्मात् शतरथात् जज्ञे राजा तु इलविलः बली

अयुतायुः सुतः तस्य सिन्धुद्वीपस्य वीर्यवान्

तस्य पुत्रो दिलीपः तु दिलीपात् तु भगीरथः

यतिः ययातिः संयातिः आयातिः पञ्चमो ऽन्धकः

दिलीपः तस्य पुत्रः अभूत् खट्वाङ्ग इति विश्रुतः

खनन्तः पृथिवीं दग्धा विष्णु हुंकार मार्गणैः

दिव्य अक्ष हृदय ज्ञः वै राजा नल सखः बली

आनर्तस्य अभवत् पुत्रो रोचमानः प्रतापवान्

ततः स दुःख संतप्तः न लेभे संविदं क्वचित्

तेन अधर्मेण संयुक्तं राजा त्रय्यारुणः अत्यजत्

सु सङ्गम् काञ्चनं दिव्यम् अक्षये च महा इषुधी

इक्ष्वाकोः पुत्र पौत्र आद्याः एलस्य अथ वदामि वः

पुत्रो विश्वसहः तस्य पितृ कन्या व्यजीजनत्

तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारो अभूत् महा बलः

नाभागः तस्य दायादो भव भक्तः प्रतापवान्

शापात् शूद्र त्वम् आपन्नश् च्यवनस्य इति विश्रुतः

रोचमानस्य रेवः अभूत् रेवाद् रैवत एव च

यतिः ज्येष्ठः च तेषां वै ययातिः तु ततो ऽवरः

कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रम् अकल्मषम्

ताभ्याम् आराधितः पूर्वम् और्वः अग्निः पुत्र काम्यया

युक्तं मनोजवैर् अश्वैर् येन कन्यां समुद्वहन्

यावत् नरेन्द्र प्रवरः कौरवो जनमेजयः

पृषितो हिंसयित्वा गां गुरोः प्राप सु कल्मषम्

उत्पन्नाः पितृ कन्यायाम् विरजायां महा ओजसः

पित्रा त्यक्तो अवसत् वीरः पिता च अस्य वनं ययौ

प्रतिष्ठान अधिपः श्रीमान् प्रतिष्ठाने प्रतिष्ठितः

चक्रे तु अकण्टकम् राज्यं देशे पुण्यतमे द्विजाः

नाभागात् अम्बरीषः तु विष्णु भक्तः प्रतापवान्

नभसः पुण्डरीक आख्यः क्षेमधन्वा ततः स्मृतः

पाणिग्रहण मन्त्रेषु निष्ठाम् अप्रापितेषु इह

ऐलः पुरूरवा नाम रुद्र भक्तः प्रतापवान्

नलः तु निषधात् जातः नभः तस्मात् अजायत

वसिष्ठः तु महा तेजाः क्षेत्रे कल्माषपादके

द्रुह्यं च अनुम् च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

तोषितः तेन विप्र इन्द्रः प्रीतः परम भास्वरम्

बभूव वसुधा अत्यर्थम् ताप त्रय विवर्जिता

विजयश् च सुतेजाश् च धुन्धु पुत्रौ बभूवतुः

तेषां ययातिः पञ्चानां महा बल पराक्रमः

एते इक्ष्वाकु दायादाः राजानः प्रायशः स्मृताः

एते समासतः प्रोक्ता मनु पुत्राः महा भुजाः

एकं भानुमतिः पुत्रम् अगृह्णाद् असमञ्जसम्

तस्य पुत्राः सप्त भवन् सर्वे वितत तेजसः

रेवती यस्य सा कन्या पत्नी रामस्य विश्रुता

नाभागेन अम्बरीषेण भुजाभ्यां परिपालिता

विश्वामित्रो महा तेजाः वरं दत्त्वा त्रिशङ्कवे

यज्ञ याजी जित क्रोधः सर्व भूत अनुकम्पनः

पिता तु एनम् अथ उवाच श्वपाकैः सह वर्तय

समभ्यर्च्य यथाज्ञानम् इष्ट्वा यज्ञैः यथाविधि

दत्तः शक्रेण तुष्टेन लेभे तस्माद् बृहद्रथः

शर्मिष्ठाम् आसुरीम् च एव तनयां वृषपर्वणः
सूत उवाच

कौरवाणां च सर्वेषां स भवत् रथः उत्तमः

रुचकः तस्य तनयो राजा परम धार्मिकः

येन स्वर्गाद् इह आगत्य मुहूर्तं प्राप्य जीवितम्

वसिष्ठ कोपात् पुण्य आत्मा राजा सत्यव्रतः पुरा

दश वर्ष सहस्राणि रामो राज्यं चकार सः

स लोह गन्धी राजर्षिः परिधावन् इतस् ततस्

सगरः तस्य पुत्रः अभूत् राजा परम धार्मिकः

विजातिः च इति षष् इमे सर्वे प्रख्यात कीर्तयः

देवयानीम् उशनसः सुतां भार्याम् अवाप सः

जगाम स रथो नाशं शापात् गर्गस्य धीमतः

नहुषस्य तु दायादाः षष् इन्द्र उपम तेजसः

रामो दशरथात् वीरः धर्म ज्ञः लोक विश्रुतः

भरतो लक्ष्मणः च एव शत्रुघ्नश् च महा बलः

उत्तरे यमुना तीरे प्रयागे मुनि सेविते

दीर्घबाहुः सुतः तस्य रघुः तस्मात् अजायत

ख्यातः कल्माषपादो वै नाम्ना मित्रसहश् च सः

और्वः तुष्टः तयोः प्रादात् यथेष्टम् वरम् उत्तमम्

रणधृष्टश् च ते पुत्राः त्रयः परम धार्मिकाः

स लोह गन्धात् निर्मुक्तः एनसा च महा यशाः

यदुं च तुर्वसुं च एव देवयानी व्यजायत

ककुद्मी च अपरः ज्येष्ठ पुत्रः पुत्र शतस्य तु

तेन भार्या विदर्भस्य हृता हत्वा अमित ओजसम्

अजः पुत्रो रघोः च अपि तस्मात् जज्ञे च वीर्यवान्

बिभर्ति त्राणम् इच्छन् वै नारी कवचम् उत्तमम्

रुचकस्य वृकः पुत्रः तस्मात् बाहुः च जज्ञिवान्

ज्येष्ठः तु यतिः मोक्ष अर्थः ब्रह्म भूतः अभवत् प्रभुः

अभ्यषिञ्चत् पुरुम् पुत्रं ययातिः नाहुषः प्रभुः

भारते यो महा तेजाः सौभद्रेण निपातितः

शुभः चन्द्रावलोकः च तारापीडः ततस् ऽभवत्

पूरोः वंशस्य राज्ञः तु राज्ञः पारिक्षितस्य तु

त्रयो अग्नयः त्रयः लोका बुद्ध्या सत्येन वै जिताः

ययातये रथं तस्मै ददौ शुक्रः प्रतापवान्

जेता क्षत्रस्य सर्वत्र विजयः तेन स स्मृतः

प्रददौ वासुदेवाय प्रीत्या कौरव नन्दनः

वंशे प्रधाना एतस्मिन् प्राधान्येन प्रकीर्तिताः

तस्य पुत्रः अभवत् वीरो देवानीकः प्रतापवान्

त्रिधन्वा देवदेवस्य प्रसादात् तण्डेः तथा

सर्वे पाशुपते ज्ञानम् अधीत्य परमेश्वरम्

स हि राम भयात् राजा स्त्रीभिः परिवृतो वने

ययातिः युधि दुर्धर्षो देव दानव मानुषैः

सर्व लोकेषु विख्यातः त्रिशङ्कुः इति वीर्यवान्

स तु सत्यव्रतो धीमान् श्वपाक आवसथ अन्तिके

ततो हत्वा जरासंधं भीमः तम् रथम् उत्तमम्

अक्रूरं हिंसयामास ब्रह्महत्याम् अवाप सः

राज्ये ऽभिषिच्य तं पित्र्ये याजयामास तं मुनिः

येन भागीरथी गङ्गा तपः कृत्वा अवतारिता

एते संबोधयामः त्वा धर्मं च अनुपालय

आसीत् तु ऐलविलः श्रीमान् वृद्धशर्मा प्रतापवान्

आसीत् त्रिधन्वनः च अपि विद्वाः त्रय्यारुणः नृपः

तौ उभौ शुभ कर्मणौ स्तुतौ विद्या विशारदौ

ऋतः तस्य सुतः श्रीमान् सर्व धर्म विदाम् वरः

सूत उवाच

लवश् च सु महाभागः सत्यवान् अभवत् सुधीः

रावणं समरे हत्वा यज्ञैः इष्ट्वा च धर्म विद्
प्राणेभ्यो वै प्रजापतिः प्रजा असृजत

न स्त्रियम् उपेयात्

यद् उद्यच्छते

भृज्जनाद् आहरेद् अन्न कामस्य

पापीयान् भवति

यो दक्षिणो ब्रह्मवर्चसाय एव एष मथ्यते

ताः प्राजायन्त

अग्निर् अस्माद् अपक्रामेत्

अमुं तेन

कल्माषस् स्यात्

न अधस् दघ्नुयात्

श्वो ऽग्निम् आधास्यमानेना३ इति

तया मात्रया उद्गृह्णीयात्

यो ब्राह्मणो वा वैश्यो वा पुष्टो ऽसुर इव स्यात् तस्य गृहाद् आहरेत्

त्रिर् उद्यच्छते

ता एव अवरुन्द्धे

ताम् एव अवरुन्द्धे

सर्वो वै पुरुषो ऽग्निमान्

त्रय इमे लोकाः

एष ह्य् एतस्य योनिः

स हि सर्व देवत्यः

इमं तेन लोकम् आप्नोति

ताम् एव अवरुन्द्धे

न आधाय पुनर् उद्गृह्णीयात्

अपक्रमस् स

पापीयान् भवति

अथ उ अग्निभ्याम् एव एनम् सयोनिं करोति

न अत्युद्गृह्णीयात्

अग्निर् अस्य प्राणान् उद्दहेत् प्रमीयेत

यस् तं श्वो ऽग्निम् आधास्यन् स्यात् स तां रात्रीं व्रतं चरेत्

यत एव कुतस् च आहरेत्

आधेयो ऽग्नी३र् न आधेयः इति

एषा वा अस्य अन्नादी तनूः

अयज्ञो ह्य् एष यो अन् अग्निः

अजो बद्धस् तां रात्रीं वसेत्

तद् एव तम् अग्निम् आधत्ते

न मांसम् अश्नीयात्

यत् प्राङ् उद्द्रवति

आधेय एव

यत्र दीप्यमानं परापश्येत् तत आहरेत्

देवता वा एता आविर्भवन्ति

मीमांसन्ते

अपक्रमस् स

एषा वा अस्य अन् अवरुद्धा तनूः

गृहे त्व् अस्य ततो न अश्नीयात्

या एव सा पुष्टिर् यद् अन्नं तद् अवरुन्द्धे

यद् आदधाति
पुट द्वयम् गृहीत्वा अन्नम् बुभुजाते प्रदत्तकम्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे बुधाष्टमीव्रतनिरूपणं नाम द्वात्रिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः

यमाय इति अब्रवीत् दुःखात् स आचारात् व्रत सत् फलात्

वीरं च दुःखितं नत्वा रात्रौ सुप्तो यथासुखम्

शक्तितो दक्षिणं दद्यात् कर्करीम् तण्डुल अन्विताम्

पौरंदर पदम् याति सत् गति व्रतम् उच्यते

स्त्रियो अब्रुवन् व्रतम् कर्तुं दास्यामः च कुरु व्रतम्

मद् प्रीतये कृतं देवि शतसाहस्रिकं फलम्

चौरैः दत्तम् गृहीत्वा अथ प्रदोषे प्राप्तवान् गृहम्

अष्टमी बुधवारेण पक्षयोः उभययोः यदा

बाण चाप धरम् श्यामं दले च अङ्गानि मध्यतः

शुक्ल अष्टम्याम् पौष मासे महारुद्र इति साधु वै

दिव्य स्त्रीणाम् च पूजा आदीन् दृष्ट्वा च अपि अथ विस्मितः

जल अर्थम् विजया च अगात् भ्रात्रा सार्धं च सा अपि अगात्

गङ्गातः स च उत्थाय वनं बभ्राम दुःखितः

रम्भा भार्या तस्य च आसीत् कौशिकः पुत्र उत्तमः

नक्त आशी तु अष्टमीम् यावत् वर्ष अन्ते च एव धेनु दः

स्त्रियो गताः तौ धनदौ धन पानम् अपश्यताम्

पत्नी अर्थम् धन पान अर्थम् पूजयामासतुः बुधम्

बुं बुधाय इति बीजं स्यात् स्वाहा अन्तः कमल आदिकः

गृहीत्वा कौशिकः तम् च ग्रीष्मे गङ्गां गतो ऽरमत्

आम्रं पत्त्र पुटे कृत्वा यो भुङ्क्ते कुश वेष्टिते

अथ उद्विग्ना कोशिका उक्तम् ज्ञात्वा मुक्ति प्रदम् व्रतम्

गोपालकैः वृषः चौरैः क्रीडा स्थः ऽपहृतो बलात्

अपश्यत् मातरम् स्वां सा पाश यातनया स्थिताम्

तस्यां नियम कर्तारः न स्युः खण्डित _

बुधं पञ्च उपचारेण पूजयित्वा जलाशये

तण्डुलस्य अष्ट मुष्टीनाम् वर्जयित्वा अङ्गुलि द्वयम्

यमो ऽपि विजयाम् आह गृहस्था भव मे पुरे

न उद्घाटयानि अत्र गते यमे सा न तथा अकरोत्

स्वर्गं गतौ च पितरौ व्रतं राज्याय कौशिकः
गायत्रीं च एव वेदान् च तुलया अतोलयत् प्रभुः

गुरु पुत्रेषु दारेषु गुरोः च एव स्व बन्धुषु

अधीष्व भो इति ब्रूयाद् विरामो अस्तु इति च आरमेत्

यो ऽधीते अहनि अहनि एताम् गायत्रीं वेदमातरम्

यावत् एकः ऽनुदिष्टस्य स्नेहो गन्धः च तिष्ठति

बालः समान जन्मा वा शिष्यो वा यज्ञ कर्मणि

गुरोः तु चक्षुस् विषये न यथा इष्ट आसनः भवेत्

ओंकारः तत् परं ब्रह्म सावित्री स्यात् तत् अक्षरम्

विप्रोष्य पाद ग्रहणम् अन्वहम् च अभिवादनम्

अमावास्यां चतुर्दश्यां पौर्णमासी अष्टमीषु च

संपूज्या गुरु पत्नी इव समाः ताः गुरु भार्यया

अभ्यञ्जनं स्नापनं च गात्र उत्सादनम् एव च

मातृष्वसा मातुलानी श्वश्रूः च अथ पितृष्वसा

साधयेद् दन्तकाष्ठ आदीन् लब्धं च अस्मै निवेदयेत्

श्लेष्मातकस्य छायायां शाल्मलेः मधुकस्य च

अधीयीत शुचौ देशे ब्रह्मचारी समाहितः

गुरोः गुरौ संनिहिते गुरु वत् भक्तिम् आचरेत्

एतेषु ब्रह्मणो दानम् अन्यत्र तु यथा उदितान्

सहस्र परमाम् देवीं शत मध्याम् दश अवराम्

एकान्तम् अशुचि स्त्रीभिः शूद्र अन्त्यैः अभिभाषणम्

आसीत अधस् गुरोः कूर्चे फलके वा समाहितः

समान विद्ये च मृते तथा सब्रह्मचारिणि

सज्योतिः स्यात् अनध्यायः शेषरात्रौ यथा दिवा

जृम्भितं हसितं च एव कण्ठ प्रावरणम् तथा

सामानि अधीते प्रीणाति घृत आहुतिभिः अन्वहम्

कृतं च लवणं सर्वं वर्ज्यं पर्युषितं च यत्

आचम्य संयतो नित्यम् अधीयीत उदङ्मुखः

नीहारे बाण शब्दे च संध्ययोः उभययोः अपि

अथर्व अङ्गिरसः नित्यं मधु आप्रीणाति देवताः

प्रतिश्रवण सम्भाषे शयानो न समाचरेत्

न च एव अस्य उत्तरम् ब्रूयात् स्थितो न आसीत सन्निधौ

माघ शुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्ने प्रथमे ऽहनि

श्रावणस्य तु मासस्य पौर्णमास्यां द्विजोत्तमाः

विज्ञाय अर्थम् ब्रह्मचारी स याति परमां गतिम्

एवम् आचार सम्पन्नम् आत्मवन्तम् अ दाम्भिकम्

विद्या गुरुषु एतत् एव नित्या वृत्तिः स्व योनिषु

प्रधानं पुरुषः कालो विष्णुः ब्रह्मा महेश्वरः

गुरु पत्नी तु युवती न अभिवाद्या इह पादयोः

ओंकारम् आदितस् कृत्वा व्याहृतीः तद् अनन्तरम्

अभ्यङ्गं च अञ्चन उपानह् छत्त्र धारणम् एव च

महाव्याहृतयस् तिस्रः सर्व अशुभ निबर्हणाः

वर्जयेत् सन्निधौ नित्यम् एव च

धर्म अङ्गानि पुराणानि मांसैः तर्पयते सुरान्

गुरु दारेषु कुर्वीत सतां धर्मम् अनुस्मरन्

ततो ऽधीयीत सावित्रीम् एकाग्रः श्रद्धया अन्वितः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे चतुर्दशो ऽध्यायः

यदि तु आत्यन्तिकम् वासं कर्तुम् इच्छति वै गुरौ

पाठ मात्र अवसन्नः तु पङ्के गौः इव सीदति

निर्घाते भूमिचलने ज्योतिषां च उपसर्जने

न च अतिसृष्टः गुरुणा स्वान् गुरून् अभिवादयेत्

सर्वेषाम् एव भूतानां वेदः चक्षुः सनातनम्

कुर्वीत वन्दनं भूमौ असौ अहम् इति ब्रुवन्

गुरोः अपि अवलिप्तस्य कार्य अकार्यम् अ जानतः

यो ऽन्यत्र कुरुते यत्नम् अन् अधीत्य श्रुतिं द्विजः

न पादौ सारयेत् अस्य संनिधाने कदाचन

कला अपकर्षण स्नानम् न आचरेत् हि कदाचन

पुरा महा ऋषि प्रवर अभिपृष्टः स्वायंभुवो यत् मनुः आह देवः

स स अन्वयः शूद्र कल्पः पात्र ताम् न प्रपद्यते

सततं भवेद् गीत आदि निःस्पृहः

अन् आपृच्छ्य न गन्तव्यं भवेत् प्रिय हिते रतः

नित्यानध्याय एव स्याद् ग्रामेषु नगरेषु च

एतद् विधानं परमं पुराणं वेद आगमे सम्यक् इह ईरितम् वः

यो ऽधीत्य विधिवद् वेदं वेद अर्थम् न विचारयेत्

पुष्ये तु छन्दसां कुर्याद् बहिस् उत्सर्जनम् द्विजः

न गायत्र्याः परं जप्यम् एतत् विज्ञाय मुच्यते

नैत्यके न अस्ति अनध्यायः संध्या उपासने एव च

एकतस् चतुरः वेदान् गायत्रीं च तथा एकतस्

आस्यताम् इति च उक्तः सन् आसीत अभिमुखम् गुरोः

नित्यम् उद्यत पाणिः स्यात् साधु आचारः सु संयतः

यो ऽधीयीत ऋचो नित्यं क्षीर आहुत्या स देवताः

गायत्रीं वै जपेत् नित्यम् जप यज्ञः प्रकीर्तितः
न आदित्यम् वै समीक्षेत न चरेद् दन्तधावनम्

आकालिकम् अनध्यायम् एतेषु आह प्रजापतिः

गुरु वत् परिपूज्याः तु सवर्णा गुरु योषितः

न अधीयीत आमिषम् जग्ध्वा सूतकान्न आद्यम् एव च

पुराकल्पे समुत्पन्ना भूर् भुवः स्वर् सनातनाः

अधीयीत अपि अयम् नित्यं ब्राह्मण्यात् च्यवते ऽन्यथा

आचार्ये संस्थिते वा अपि त्रि रात्रम् क्षपणं स्मृतम्

लौकिकं वैदिकं च अपि तथा आध्यात्मिकम् एव च

प्राञ्च् कूलान् पर्युपासीनः पवित्रैः च एव पावितः

गायत्री वेदजननी गायत्री लोक पावना

एष धर्मः समासेन कीर्तितो ब्रह्मचारिणाम्

वेदम् अध्यापयेत् धर्मं पुराण अङ्गानि नित्यशः

आचार्य पुत्रः शुश्रूषुः ज्ञान दः धार्मिकः शुचिः

व्यास उवाच

शयानः प्रौढ पादः च कृत्वा च एव अवसक्थिकाम्

उद कुम्भम् सुमनसो गो शकृत् मृत्तिकाम् कुशान्

एवम् ईश्वर समर्पित अन्तरः यो ऽनुतिष्ठति विधिं विधान विद्

न कुर्याद् गुरु पुत्रस्य पादयोः शौचम् एव च

तिस्रो ऽष्टकाः समाख्याताः कृष्ण पक्षे तु सूरिभिः

हरते दुष्कृतं तस्य शिष्यस्य वसतो गुरुः

कर्ण श्रवे ऽनिले रात्रौ दिवा पांशु समूहने

दूर स्थः न अर्चयेत् एनम् न क्रुद्धो न अन्तिके स्त्रियाः

उपाकर्मणि कर्मान्ते होम मन्त्रेषु च एव हि

कुर्यात् अध्ययनम् नित्यं स ब्रह्माञ्जलि पूर्वतस्

एष मन्त्रो महा योगः सारात् सार उदाहृतः

उदके मध्यरात्रे च विष् मूत्रे च विसर्जने

अपां समीपे नियतो नैत्यकं विधिम् आश्रितः

कृतज्ञः च तथा अ द्रोही मेधावी शुभ कृत् नरः

विप्रस्य विदुषो देहे तावद् ब्रह्म न कीर्तयेत्

धावन्तम् अनुधावेत गच्छन्तम् अनुगच्छति

कदाचिद् अपि न अध्येयम् कोविदार कपित्थयोः

अनध्यायो रुद्यमाने समवाये जनस्य च

भ्रातुः भार्या उपसंग्राह्या सवर्णा अहनि अहनि अपि

अनध्यायः तु न अङ्गेषु न इतिहास पुराणयोः

हिंसन्ति राक्षसाः तेषु तस्मात् एतान् विवर्जयेत्

एवं दण्ड आदिभिः युक्तः शौच आचार समन्वितः

ब्राह्मणः प्रणवं कुर्यात् अन्ते च विधिवद् द्विजः

उद कुम्भम् कुशान् पुष्पं समिधो अस्य आहरेत् सदा

प्राणायामैः त्रिभिः पूतः ततस् ओंकारम् अर्हति

पितुः भगिन्याम् मातुः च ज्यायस्यां च _ अपि

अध्यापनं च कुर्वाणो हि अभ्यस्यन् अपि यत्नतः

न कुर्यात् मानसम् विप्रो गुरोः त्यागे कदाचन

युक्तः परिचरेत् एनम् शरीरविमोक्षणात्

एतान् अभ्युदितान् विद्याद् यदा प्रादुष्कृत अग्निषु

आसीत गुरुणा सार्धं शिला फलक नौषु च

कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततो ऽन्यतः

गुरोः यत्र परीवादो निन्दा च अपि प्रवर्तते

गन्ध माल्यम् रसं कल्यां शुक्तं प्राणि विहिंसनम्

न उदाहरेत् अस्य नाम परोक्षम् अपि केवलम्

उपाकर्मणि च उत्सर्गे त्रि रात्रम् क्षपणं स्मृतम्

वेदाङ्गानि पुराणानि कृष्ण पक्षे च मानवम्

प्रीणाति तर्पयन्ति एनम् कामैः तृप्ताः सदा एव हि

आददीत यतो ज्ञानं न तं द्रुह्येत् कदाचन

छन्दांसि ऊर्ध्वम् वै द्विजः

एकाम् ऋचम् अथ एकम् वा यजुः साम् अथवा पुनः

न धर्म शास्त्रेषु अन्येषु पर्वणि एतानि वर्जयेत्

एतान् आकालिकान् विद्यात् अनध्याय अनृतौ अपि

प्रतिगृह्य द्विजो विद्वान् एकोद्दिष्टस्य केतनम्

उपसंगृह्य तद् पादौ वीक्षमाणो गुरोः मुखम्

उच्छिष्टः श्राद्ध भुज् च एव मनसा अपि न चिन्तयेत्

आषाढ्यां प्रोष्ठपद्यां वा वेद उपाकरणम् स्मृतम्

पर उपघातम् पैशुन्यं प्रयत्नेन विवर्जयेत्

न अस्य निर्माल्य शयनम् पादुका उपानहौ अपि

आहूतो ऽध्ययनं कुर्याद् वीक्षमाणो गुरोः मुखम्

विप्रोष्य तु उपसंग्राह्याः ज्ञाति सम्बन्धि योषितः

इमान् नित्यम् अनध्यायान् अधीयानः विवर्जयेत्

नीचं शय्या आसनम् च अस्य सर्वदा गुरु संनिधौ

अधीयीत सदा नित्यं ब्रह्म निष्ठः समाहितः

न वेद पाठ मात्रेण संतुष्टो वै भवेद् द्विजः

गत्वा वनं वा विधिवत् जुहुयात् जातवेदसम्

अभ्यसेत् सततं युक्ते भस्म स्नान परायणः

गो अश्व उष्ट्र यान प्रासाद प्रस्तरेषु कटेषु च
आप्तः प्रियो ऽथ विधिवत् षष् अध्याप्याः द्विजातयः

जित इन्द्रियः स्यात् सततं वश्य आत्मा अ क्रोधनः शुचिः

गुरु पत्न्याः न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम्

सत्त्वं रजः तमः तिस्रः क्रमाद् व्याहृतयः स्मृताः

यजूंषि अधीते नियतं दध्ना प्रीणाति देवताः

श्रेयःसु गुरु वत् वृत्तिं नित्यम् एव समाचरेत्

उत्सादनं वै गात्राणां स्नापन उच्छिष्ट भोजने

असवर्णाः तु संपूज्याः प्रत्युत्थान अभिवादनैः
तयोः मध्ये एका मूषा उत्ताना कार्या अपरा निम्ना इति भावः

तत् च आह पूर्वं प्रथमं सूतं यन्त्रे पूर्व उक्ते सारण तैल अन्वितम् दत्त्वा भुवि निधाप्य तस्यां उक्तायां उत्तानायां मूषायां बीजं महाबीजं समावृत्य द्रवीकृत्य दत्त्वा इति अर्थः

अन्य यन्त्र विधानम् आह मूषे कार्ये

किंविशिष्टे तद् अग्रतस् वितस्ति मात्र नलिके वितस्ति परिमाणे नलिके ययोः ते एवंविधे सु दृढे उभे कार्ये इति अभिप्रायः