tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अयं यज्ञः परमो यः पितॄणां पात्र देयम् पितृ दैवत्यम् अग्ने

ये वाचम् आप्त्वा अमृता बभूवुस् ते ऽस्मिन् सर्वे हविषि मादयन्ताम्

औदुम्बरः इध्मः परिधयः भवन्ति मेक्षणम् च

ज्योतिष्मद् धत्त अजरम् म आयुर् इति

दन्तधावनम् स्नानीयानि

उप मूल लूनान् दर्भान् विष्टरान् प्रसव्यान् कृत्वा ब्राह्मणेभ्यः प्रदद्यात् एतत् ते पितर् आसनम् असौ ये च त्वा अत्र अनु तेभ्यः च आसनम् इति

यत् मे अ प्रकामाः इति भुञ्जतः अनुमन्त्रयते

अमृता वाग् अमृता वाचो अग्ने वाचो अमृत त्वम् त्रिवृता एक धामा

स व्यञ्जनम् अन्नम् पात्रेषु वर्धयित्वा आमासु पक्वम् इति क्षीरम् घृतम् वा आसिञ्चति

पवित्रम् संस्कृत्य अन्नम् उत्पूय अग्नौ पवित्रम् प्रास्य मेक्षणेन जुहोति अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नमः स्वाहा सोमाय पितृमते स्वधा नमः स्वाहा इति

एवम् पितामहाय एवम् प्रपितामहाय

अन्नम् अवत्त्वा घृतेन अभिघार्य दर्भान् परिस्तरणीयान् इति तत् आदाय अग्नौ करिष्यामि इति ब्राह्मणान् अनुज्ञाप्य प्राच् दक्षिणा मुखः अग्निम् प्रणयित्वा त्रिस् धून्वन् प्रदक्षिणम् अग्निम् परिस्तृणाति प्राचीनावीती त्रिस् प्रसव्यम्

हविष्य उदकम् तिरस् पवित्रम् गन्धान् सुमनसः च दद्यात्

य इह पितरः पार्थिवासो ये अन्तरिक्ष उत ये समुद्रियाः

यत् मे रामा शकुनिः श्वापदः च यत् मे अशुचिः मन्त्र कृतस्य प्राशत् वैश्वानरः सविता तत् पुनातु तेन पूतेन देवताः मादयन्ताम् तस्मिन् पूते पितरः मादयन्ताम् इति

एभिर् मद् प्रत्तैः स्वधया मदध्वम् इह अस्मभ्यम् वसीयो ऽस्तु देवाः

आमासु पक्वम् अमृतम् निविष्टम् मया प्रत्तम् स्वधया मदध्वम् इति

स्वधां वहध्वम् अमृतस्य योनिं या अत्र स्वधा पितरस् तां भजध्वम्

त्रिस् पर्युक्षेत् प्रदक्षिणम् प्राचीनावीती त्रिस् प्रसव्यम्

यत् यत् दद्यात् तत् तत् हविष्यैः उपसिच्य एव

श्राद्धम् करिष्यन्तः स्नाताः शुचि वाससः तिलैः वास्तु अवकीर्य सव्यम् आचरन्तः अन्नम् उपसाधयेरन् हविष्यैः उपसिच्य एव

यज्ञ उपवीती भूत्वा अपः उपस्पृश्य यमाय अङ्गिरस्वते स्वाहा इति मेक्षणम् अग्नौ अनुप्रहरति

पाद्यम् आनीय प्रथम उद्धृतम् ब्राह्मणान् त्रि अवदातान् उपवेशयति आ मे गच्छन्तु पितरः भागधेयम् विराजा आहूताः सलिलात् समुद्रियात् अ क्षीयमाणम् उपजीवत एनत् मया प्रत्तम् स्वधया मदध्वम् इति

वर्धितानि आदिशति एतद् वः पितरो भागधेयं पात्रेषु दत्तम् अमृतं स्वधावत्

अभिरमन्ताम् भवन्तः इति उक्त्वा प्रदक्षिणम् कृत्वा यत् मे रामा इति गच्छतः अनुमन्त्रयते

अथ एतानि ब्राह्मणेभ्यः उपनिक्षिप्य स्व अङ्गुष्ठेन अनुदिशति अमुष्मै स्वधा अमुष्मै स्वधा इति

नमस्कारान् कृत्वा यथादैवतम् त्रिस् पर्युक्षेत् प्रदक्षिणम् प्राचीनावीती त्रिस् प्रसव्यम्

अक्रान् समुद्रः इति आश्वम् गीत्वा सम्पन्नम् पृष्ट्वा अथ आचामयेत् यज्ञ उपवीती भूत्वा

यत् मे अ प्रकामाः उत वा प्रकामाः समृद्धे ब्राह्मणे अ ब्राह्मणे वा यः स्कन्दति निरृतिम् वातः उग्राम् येन नः प्रीयन्ते पितरः देवताः च वायुः तत् सर्वम् शुन्धतु तेन शुद्धेन देवताः मादयन्ताम् तस्मिन् शुद्धे पितरः मादयन्ताम् इति

हविष्याः इति तिलानाम् आख्या

एवम् दद्यात्
शालेयः स च शालीनो नाम्ना शीतशिवो मतः

तीक्ष्णवल्कः तीक्ष्णफलः तीक्ष्णपत्त्रः महामुनिः

वचा उग्रगन्धा गोलोमी जटिला उग्रा च लोमशा

लघु तीक्ष्ण उष्णम् उत्क्लेदि सूक्ष्मं वात अनुलोमनम्

तथा वत्सक बीजानि प्रोक्ता भद्रयवाः तथा

शतपुष्पा मिशिः घोषा पीतिका माधवी शिफा

द्रावी द्रावणकः च एव लोहानां शुद्धि कारकः

नाडीहिङ्गु पलाशाख्या जन्तुका रामठी च सा

जन्तु घ्नम् च उग्र गन्धम् च स्यात् लघु कण्ठ आस्य रोग जित्

लघु सौवर्चलं पाके वीर्य उष्णम् विशदं कटु

शतपुष्पा दलम् च उक्तम् वृष्यं रुधिर गुल्म जित्

सुवर्चिकः सुवर्चः अथ सुखवर्चः स एव च

तिलकं कृष्णलवणं तत् काललवणम् स्मृतम्

टङ्कणः टङ्कणक्षारः मालतीरससम्भवः

हृद्यं हृद् नेत्र रोग घ्नम् व्रण रोचक नाशनम्

तिक्ता स्वादु हिमा वृष्या दुर्नाम क्षय जित् मिशिः

शताह्वा कटुका तिक्ता स्निग्धा उष्णा श्लेष्म वात जित्

विरूक्षणः अनिल हरः श्लेष्म हा पित्त दूषणः

फलानि तस्य इन्द्रयवाः शक्राह्वाः स्युः कलिङ्गकाः

अविदाहि विबन्ध घ्नम् सुख दम् स्यात् त्रिदोष जित्

क्षारः अन्यः स्वर्जिकाक्षारः स्वर्जिका अथ सुवर्चिका

विडङ्गा जन्तुहन्त्री च कृमिघ्नी चित्रतण्डुला

ऊषरं पांसव क्षारम् और्वम् सार्वगुणं तथा

हपुषा कटु तिक्त उष्णा गुरुः वात बलास जित्

हिङ्गु उष्णम् कटुकं हृद्यं सरं वात कफौ कृमीन्

क्षत क्षीण हिता बल्या वात पित्त अस्र दोष जित्

हिङ्गुपत्त्री तु कवरी पृथ्वीका पृथुला पृथुः

भेदनं स्निग्धम् ईषत् च शूल घ्नम् न अति पित्तलम्

हन्ति गुल्मोदर आध्मान बन्ध शूल हृद् आमयान्

समुद्रजं सागरजं लवणोदधिसम्भवम्

शक्राह्वाः कटु तिक्त उष्णाः त्रिदोष घ्नाः च दीपनाः

गुल्म शूल विबन्ध घ्नम् हृद्यं सुरभि रोचनम्

स तिक्तम् कटुकं क्षारं विद्यात् लवणम् औद्भिदम्

हिङ्गु रामठम् अत्युग्रम् जन्तुघ्नं भूतनाशनम्

ईषत् तिक्तम् हन्ति विडङ्गं कृमि नाशनम्

नाडीहिङ्गु कटु उष्णम् च कफ वात अति शान्ति कृत्

उष्णो विरूक्षणः तीक्ष्णः दीपनः कफ वात जित्

रोचनं तीक्ष्णम् उष्णम् च विडं वात अनुलोमनम्

सैन्धवं स्वादु चक्षुष्यं वृष्यं रोचन दीपनम्

अपरा च अश्वत्थफला कच्छूघ्नी ध्वाङ्क्षनाशिनी

रूक्ष उष्णम् कटुकं पाके लघु वात कफ अपहम्

मिश्रेया तालपर्णी तु तालपत्री मिशिः तथा

वामनी कटु तिक्त उष्णा वात श्लेष्म रुजा अपहा

कुटजः कटुकः तिक्तः कषायो रूक्ष शीतलः

गुल्म आध्मान कृमीन् हन्ति मेदस् जठर नाशिनी

एला कपोतवर्णा च चन्द्रबाला च निष्कुटी

वचा द्वयम् तु कटुकं रूक्ष उष्णम् मल मूत्रलम्

सामुद्रलवणं प्राहुः क्षारं च शिशिरं तथा

स्वर्जिका उष्णा कटुः क्षार रसा वात कफौ जयेत्

कृमि प्लीह विबन्ध अर्शस् गुल्म हृद् वस्ति शूल _

सैन्धवं शिशिरं स्निग्धं लघु स्वादु त्रिदोष जित्

यवक्षारः कटु उष्णः च कफ वात उदर आर्ति जित्

स्थावर आदि विष घ्नः च कास श्वास अपहारकः

अगूढगन्धं बाह्लीकं जरणं सूपधूपनम्

सामुद्रलवणं पाके न अति उष्णम् अविदाहि च

औद्भिदं पांशुलवण रोमकम् वसुकं वसु

बाष्पिका दीर्घिका तन्वी बिल्विका दारुपत्त्रिका

सूक्ष्मैला द्राविडी तुत्था कोरङ्गी बहुला त्रुटिः

विष्टम्भन विबन्ध आम दोष घ्नम् दीपनं परम्

रक्त अर्शांसि अतिसारम् च घ्नन्ति शूल वमीः तथा

यवाह्वः शूकजो यव्यो यावशूको यवाग्रजः

विडं कृत्रिमकं धूर्तं क्षारं द्राविडम् आसुरम्

ज्वर नेत्र व्रणान् हन्ति वस्ति कर्मणि शस्यते

अर्शांसि गुल्म शूलानि हन्ति जन्तु उदरैः सह

बाष्पिका कटु तीक्ष्ण उष्णा हृद्या वात कफ अपहा

शुद्धं शीतशिवं च अन्यत् मणिमन्थम् शिलात्मकम्

अतिच्छत्रा तु अवाक्पुष्पी शताह्वा कारवी स्मृता

अग्नि दीप्ति करः तीक्ष्णः टङ्कणक्षारः उच्यते

वात घ्नम् दीपनं स्तन्यं पित्त कृत् रुचि दायकम्

कुष्ठ अतीसार पित्त अस्र गुदजानि विनाशयेत्

तण्डुली कैरली मृगगामिनी

सुपाक्यं खण्डलवणं कृतकं च इति नामतः
बभूवतुः भृशम् पूज्याव् इन्द्र आदीनाम् महात्मनाम्

सिद्ध अर्थताम् च अभिनवम् वयः च प्रजा प्रिय त्वम् च यशः च लोके

प्रकाशितो धर्म परैः इच्छद्भिः स्थानम् अक्षरम्

सिद्धेभ्यो ब्रह्मचारिभ्यो यत् उवाच अमर ईश्वरः

वर्तते यः चिकित्सायाम् स सर्वम् अतिवर्तते

रसाः पृथक् पृथग् ग्राह्याः पलाश क्षारः एव च

अश्नुते वैद्य शब्दम् हि न वैद्यः पूर्व जन्मना

अमृत अल्प अन्तर गुणम् सिद्धं रत्न रसायनम्

भार्गवः च्यवनः कामी वृद्धः सन् विकृतिं गतः

जप शौच परम् धीरं दान नित्यम् तपस्विनम्

गुणैर् एतैः समुदितैः प्रयुङ्क्ते यो रसायनम्

प्रशीर्णा दशनाः पूष्णो नेत्रे नष्टे भगस्य च

भवतां निखिलं श्रेयः सर्वम् एव उपपत्स्यते

शस्त आचारम् असंकीर्णम् अध्यात्म प्रवण इन्द्रियम्

आयुर्वेद समुत्थाने तत् सर्वं संप्रकाशितम्

ते हित्वा काञ्चनं राशिं पांशु राशिम् उपासते

सु चौक्षे मार्त्तिके कुम्भे मास अर्धम् घृत भाविते

एषां पल उन्मितान् भागान् पयो गव्यं चतुर्गुणम्

ग्रहाः स्तोत्राणि मन्त्राणि तथा नाना हवींषि च

अथ अतस् आयुर्वेदसमुत्थानीयं रसायन पादम् व्याख्यास्यामः

न उपाकरोति वैद्याय न अस्ति तस्य इह निष्कृतिः

वानप्रस्थैः गृहस्थैः च प्रयतैः नियतात्मभिः

सम जागरण स्वप्नम् नित्यं क्षीर घृत आशिनम्

न हि जीवित दानात् हि दानम् अन्यद् विशिष्यते

मात्राम् अग्नि समाम् तस्य तत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्

तान् इन्द्रः सहस्रदृग् अमर गुरुः अब्रवीत् स्वागतम् ब्रह्म विदाम् ज्ञान तपस् धनानाम् ब्रह्मर्षीणाम्

द्वे पात्रे तिल तैलस्य द्वे च गव्यस्य सर्पिषः

ओषधीनां प्रभावेण तिष्ठतां स्वे च कर्मणि

धर्म अर्थम् च अर्थ काम अर्थम् आयुर्वेदः महा ऋषिभिः

मृत्यु व्याधि जरा वश्यैः दुःख प्रायैः सुख अर्थिभिः

परो भूत दयाः धर्म इति मत्वा चिकित्सया

छित्त्वा वैवस्वतान् पाशान् जीवितं यः प्रयच्छति

ये रसायन संयोगाः वृष्य योगाः च ये मताः

तुगाक्षीर्याः सपिप्पल्याः स्थाप्यं संमूर्छितं च तत्

रसायन विधि भ्रंशात् जायेरन् व्याधयो यदि

प्रक्षिप्य षोडशीं मात्रां विहाय आयास मैथुनम्

वज्रिणः च भुज स्तम्भः ताभ्याम् एव चिकित्सितः

न अभिध्यायेत् न च आक्रोशेत् अहितं न समाचरेत्

प्राणाचार्यं बुधः कश्चिद् इच्छन्न् आयुर् अनित्वरम्

आयुर्वेद समुत्थानम् दिव्य ओषधि विधिम् शुभम्

तत् श्रुत्वा विबुध पति वचनम् ऋषयः सर्व एव अमर वरम् ऋग्भिस् तुष्टुवुः प्रहृष्टाः च तत् वचनम् अभिननन्दुः च इति

अतस् अन्यथा तु ये तेषां सौर्य मारुतिकः विधिः

वर्तते यः स सिद्धार्थः सुखम् अत्यन्तम् अश्नुते

तत् एतत् न भवेत् वाच्यम् सर्वम् एव हत आत्मसु

परम् ऊर्जस्करम् च एव वर्ण स्वर करम् तथा

शक्यः सोढुम् अशक्यः तु स्यात् सोढुम् अकृतात्मभिः

इक्षूणां शर मूलानाम् श्रीपर्ण्याः तिनिशस्य च

वीत वर्ण स्वर उपेतः कृतः ताभ्याम् पुनर्युवा

स्व रसेण एव दातव्यं क्षौद्रस्य अभिनवस्य च

त्रिफला कण्टकार्योः च विदार्याः चन्दनस्य च

कुटीप्रवेशः क्षणिनां परिच्छदवतां हितः

अथ इन्द्रः तत् आयुर्वेद अमृतम् ऋषिभ्यः संक्रम्य उवाच एतत् सर्वम् अनुष्ठेयम् अयं च शिवः कालो रसायनानां दिव्याः च ओषधयः हिमवत् प्रभवाः प्राप्त वीर्याः तत् यथा ऐन्द्री ब्राह्मी पयस्या क्षीरपुष्पी श्रावणी महाश्रावणी शतावरी विदारी जीवन्ती पुनर्नवा नागबला स्थिरा वचा छत्त्रा अतिच्छत्रा मेदा महामेदा जीवनीयाः च अन्याः पयसा प्रयुक्ताः षष् मासात् परम आयुस् वयः च तरुणम् अनामय त्वम् स्वर वर्ण संपदम् उपचयं मेधां स्मृतिम् उत्तम बलम् इष्टान् च अपरान् भावान् आवहन्ति सिद्धाः
अस्ति ननु वो ग्लानिर् अप्रभाव त्वम् वैस्वर्यं वैवर्ण्यं च ग्राम्य वास कृतम् असुखम् असुख अनुबन्धम् च ग्राम्यो हि वासो मूलम् अ शस्तानाम् तत् कृतः पुण्य कृद्भिः अनुग्रहः प्रजानां स्व शरीरम् अवेक्षितुम् कालः कालः च अयम् आयुर्वेद उपदेशस्य ब्रह्मर्षीणाम् आत्मनः प्रजानां च अनुग्रह अर्थम् आयुर्वेदम् अश्विनः मह्यं प्रायच्छतां प्रजापतिः अश्विभ्याम् प्रजापतये ब्रह्मा प्रजानाम् अल्पम् आयुर् जरा व्याधि बहुलम् असुखम् असुख अनुबन्धम् अल्पत्वाद् अल्प तपस् दम नियम दान अध्ययन संचयम् मत्वा पुण्यतमम् आयुस् प्रकर्ष करम् जरा व्याधि प्रशमनम् ऊर्जस्करम् अमृतं शिवं शरण्यम् उदारम् भवन्तो मत्तः श्रोतुम् अर्हत अथ उपधारयितुम् प्रकाशयितुं च प्रजा अनुग्रह अर्थम् आर्षम् ब्रह्म च प्रति मैत्रीं कारुण्यम् आत्मनश् च अनुत्तमम् पुण्यम् उदारम् ब्राह्मम् अक्षयम् कर्म इति

दारुणैः कृष्यमाणानां गदैर् वैवस्वत क्षयम्

ब्रह्मसुवर्चला नाम ओषधिः या हिरण्य क्षीरा पुष्कर सदृश पत्त्रा आदित्यपर्णी नाम ओषधिः या सूर्यकान्ता इति विज्ञायते सुवर्ण क्षीरा सूर्य मण्डल आकार पुष्पा च नारीणाम् औषधिः अश्वबला इति विज्ञायते या बिल्व ज सदृश पत्त्रा काष्ठगोधा नाम ओषधिः गोधा आकारा सर्पाणाम् औषधिः सर्प आकारा सोमो नाम ओषधि राजः पञ्चदश पर्वा स सोम इव हीयते वर्धते च पद्मा नाम ओषधिः पद्म आकारा पद्म रक्ता पद्म गन्धा च अजानाम् औषधिः अजशृङ्गी इति विज्ञायते नीला नाम ओषधिः तु नील क्षीरा नील पुष्पा लता प्रतान बहुला इति आसाम् ओषधीनाम् यां याम् एव उपलभेत तस्यास् तस्याः स्व रसस्य सौहित्यं गत्वा स्नेह भावितायाम् आर्द्र पलाश द्रोण्याम् स पिधानायाम् दिग्वासाः शयीत तत्र प्रलीयते षष् मासेन पुनः सम्भवति तस्य अजम् पयः प्रत्यवस्थापनं षष् मासेन देवता अनुकारी भवति वयस् वर्ण स्वर आकृति बल प्रभाभिः स्वयं च अस्य सर्व वाचः गतानि प्रादुर्भवन्ति दिव्यं च अस्य चक्षुः श्रोत्रं च भवति गतिर् योजन सहस्रम् दश वर्ष सहस्राणि आयुर् अनुपद्रवं च इति

शीलवान् मतिमान् युक्तो द्विजातिः शास्त्र पारगः

चिकित्सितः च शीतांशुः गृहीतः राजयक्ष्मणा

ऋषयः खलु कदाचिद् शालीनाः यायावराः च ग्राम्य ओषधि आहाराः सन्तः साम्पन्निका मन्द चेष्टाः न अतिकल्याः च प्रायेण बभूवुः

स्तूयन्ते वेद वाक्येषु न तथा अन्या हि देवताः

विद्या समाप्तौ भिषजो द्वितीया जातिः उच्यते

आनृशंस्य परम् नित्यं नित्यं करुण वेदिनम्

एतैः च अन्यैः च बहुभिः कर्मभिर् भिषज् उत्तमौ

इति अग्निवेश कृते तन्त्रे चरक प्रतिसंस्कृते चिकित्सित स्थाने रसायन अध्याये आयुर्वेदसमुत्थानीयो नाम रसायन पादः चतुर्थः

सोम अभिपतितः चन्द्रः कृतः ताभ्याम् पुनः सुखी

सर्व रोग प्रशमनम् वृष्यम् आयुष्यम् उत्तमम्

चिकित्सितः तु संश्रुत्य यो वा अ संश्रुत्य मानवः

शतावर्याः पयस्यायाः पिप्पल्या जोङ्गकस्य च

देश काल प्रमाण ज्ञम् युक्ति ज्ञम् अन् अहंकृतम्

ते सर्वासाम् इति कर्तव्यतानाम् असमर्थाः सन्तो ग्राम्य वास कृतम् आत्म दोषम् मत्वा पूर्व निवासम् अपगत ग्राम्य दोषम् शिवं पुण्यम् उदारं मेध्यम् अगम्यम् असु कृतिभिः गङ्गा प्रभवम् अमर गन्धर्व किंनर अनुचरितम् अनेक रत्न निचयम् अचिन्त्य अद्भुत प्रभावम् ब्रह्मर्षि सिद्ध चारण अनुचरितम् दिव्य तीर्थ ओषधि प्रभवम् अति शरण्यम् हिमवन्तम् अमर अधिपति गुप्तम् जग्मुर् भृगु अङ्गिरस् अत्रि वसिष्ठ कश्यप अगस्त्य पुलस्त्य वामदेव असित गौतम प्रभृतयः महा ऋषयः

योगा ह्य् आयुस् प्रकर्ष अर्थाः जरा रोग निबर्हणाः

ताः प्रयोक्तुं वा ये ऽसमर्थाः सुख अर्थिनः

तयोः श्रेष्ठतरः पूर्वो विधिः स तु सु दुष्करः

विष अलक्ष्मी प्रशमनम् सर्व वाचः गत प्रदम्

रसायन गुणैः जन्तुर् युज्यते न कदाचन

मुक्ता वैडूर्य शङ्खानाम् चूर्णानां रजतस्य च

उपासितारं वृद्धानाम् आस्तिकानाम् जित आत्मनाम्

धर्म शास्त्र परम् विद्यात् नरम् नित्य रसायनम्
सत्त्व स्मृति शरीर अग्नि बुद्धीन्द्रिय बल प्रदम्

मनस् शरीर शुद्धानाम् सिध्यन्ति प्रयत आत्मनाम्

अहिंसकम् अनायासम् प्रशान्तं प्रिय वादिनम्

यत् च औषधम् विकाराणां सर्वं तत् वैद्य संश्रयम्

इन्द्र अग्नी च आश्विनौ च एव स्तूयन्ते प्रायशो द्विजैः

यथास्थूलम् अ निर्वाह्य दोषान् शारीर मानसान्

भिषज् अपि आतुरान् सर्वान् स्व सुतान् इव यत्नवान्

ऋद्ध्या नागबलायाः च द्वारदाया धवस्य च

मृद्वीकानां विडङ्गानां वचायाः चित्रकस्य च

किं पुनर् भिषजः मर्त्यैः पूज्याः स्युर् न अतिशक्त्याः

धर्म अर्थ दाता सदृशः तस्य न इह उपलभ्यते

मृदु वीर्यतराः तासां विधिः ज्ञेयः स एव तु

विद्या समाप्तौ ब्राह्मं वा सत्त्वम् आर्षम् अथ अपि वा

जीर्णे जीर्णे च भुञ्जीत षष्टिकं क्षीर सर्पिषा

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

अश्विनाव् इव देवेन्द्रः पूजयेद् अतिशक्तितः

तत् साध्यं सर्वम् एकत्र सुसिद्धं स्नेहम् उद्धरेत्

रसायन गुणान् सर्वान् यथा उक्तान् स समश्नुते

हेम ताम्र प्रवालाणाम् अयसः स्फटिकस्य च

देव गो ब्राह्मण आचार्य गुरु वृद्ध अर्चने रतम्

न अर्थ अर्थम् न अपि काम अर्थम् अथ भूत दयाम् प्रति

प्रातर् च सवने सोमं शक्रो ऽश्विभ्यां सह अश्नुते

यथा स्वम् औषधम् तेषां कार्यं मुक्त्वा रसायनम्

एते प्रयतैः एवम् अश्विनः भिषजाव् इति

सत्य वादिनम् अक्रोधम् निवृत्तं मद्य मैथुनात्
तान् ह अन्तर् वेद्याम् सादयन्ति

ता वैष्णव्या ऋचा निनयन्ति

चात्वालाद् अपरेण अध्वर्युः चमसान् अद्भिः पूरयित्वा उदीचः प्रणिधाय हरितानि तृणानि व्यवदधाति

तत् हि सोमस्य आयतनम्

तद् यथा अहिः जीर्णायास् त्वचो निर्मुच्येत इषीका वा मुञ्जाद् एवं ह एव एते सर्वस्मात् पाप्मनः सम्प्रमुच्यन्ते ये शाकलाञ् जुह्वति

अथ यद् भक्षः प्रतिनिधिं कुर्वन्ति मानुषेन एव एनम् तद् भक्षेण दैवं भक्षम् अन्तर्दधति

पशवो वै धानाः

अथ सव्य आवृतः ऽप्सु सोमान् आप्याययन्ति

स्व एव एनान् तद् गोष्ठे निरपक्रमे निदधति

यज्ञ एव एनम् अन्ततः प्रतिष्ठापयति

यदा वा आपश् च ओषधयः च संगच्छन्ते ऽथ कृत्स्नः सोमः सम्पद्यते

अथ शाकलाञ् जुह्वति

द्रोणकलशे धाना भवन्ति
अथ यत्र एतत् वपां वा हवींषि वा वयांसि द्विपद चतुष्पदम् वा अभिमृश्य अवगच्छेयुः ये अग्नयो नमो देव वधेभ्यः इत्य् एताभ्यां सूक्ताभ्यां जुहुयात्

सा तत्र प्रायश्चित्तिः
तदा अरुदत् तां सान्त्वयन्न् आह किरीटमाली

आत्म आरामाः च मुनयो निर्ग्रन्था अपि उरुक्रमे

पुत्र शोक आतुराः सर्वे पाण्डवाः सह कृष्णया

माता शिशूनां निधनं सुतानां निशम्य घोरं परितप्यमाना

सूत उवाच

कुर्वन्ति अहैतुकाम् भक्तिम् इत्थम् भूत गुणः हरिः

धर्म्यं न्याय्यं स करुणम् निर्व्यलीकं समं महत्

आसीनो ऽप उपस्पृश्य प्रणिदध्यौ मनः स्वयम्

अथ उपस्पृश्य सलिलं संदधे तत् समाहितः

गाण्डीव मुक्तैः विशिखैः त्वा आक्रम्य यत् स्नास्यसि दग्ध पुत्रा

शुकम् अध्यापयामास निवृत्ति निरतम् मुनिः

वृजिनं न अर्हति प्राप्तुं पूज्यं वन्द्यम् अभीक्ष्णशः

श्री भगवन्त् उवाच

अथ उपेत्य स्व शिबिरम् गोविन्द प्रिय सारथिः

दह्यमानाः प्रजाः सर्वाः सांवर्तकम् अमंसत

न एव असौ वेद संहारं प्राण बाधे उपस्थिते

प्रतिश्रुतं च भवता पाञ्चाल्यै शृण्वतो मम

निर्गते नारदे सूत भगवान् बादरायणः

अपश्यत् पुरुषं पूर्णं मायां च तद् अपाश्रयम्

मणिं जहार मूर्धन्यं द्विजस्य सह मूर्धजम्

सूत उवाच

तदा शुचः ते प्रमृजामि भद्रे यत् ब्रह्मबन्धोः शिर आततायिनः

मायां व्युदस्य चिच्छक्त्या कैवल्ये स्थित आत्मनि

निरीक्ष्य कृष्ण अपकृतम् गुरोः सुतं वामस्वभावा कृपया ननाम च

भर्तुः प्रियं द्रौणिः इति स्म पश्यन् कृष्णा सुतानाम् स्वपतां शिरांसि

संस्थां च पाण्डु पुत्राणाम् वक्ष्ये कृष्ण कथा उदयम्

तत आसाद्य तरसा दारुणं गौतमीसुतम्

श्रुत्वा भगवता प्रोक्तं फाल्गुनः पर वीर हा

यो ऽसाव् अनागसः सुप्तान् अवधीन् निशि बालकान्

अर्जुनः सहसा आज्ञाय हरेः हार्दम् अथ असिना

परो ऽपि मनुते ऽनर्थं तत् कृतम् च अभिपद्यते

स एव जीवलोकस्य माया मोहित चेतसः

आलोक्य वदनं इदम् आह हसन्न् इव

यस्यां वै श्रूयमाणायां कृष्णे परम पूरुषे

आवृत्य रोदसी खं च अर्क वह्नि वत्

संहत्य अन्योन्यम् उभययोः तेजसी शर संवृते

यथा अहम् मृत वत्सा आर्ता रोदिमि अश्रु मुखा मुहुः

स वै निवृत्ति निरतः सर्वत्र उपेक्षकः मुनिः

किम् इदं स्वित् कुतो वा इति देवदेव न वेद्मि अहम्

तद् धर्म ज्ञैः महाभाग भवद्भिः गौरवम् कुलम्

यदा शरणम् आत्मानम् ऐक्षत श्रान्त वाजिनम्

अनर्थ उपशमम् साक्षात् भक्तियोगम् अधोक्षजे

त्वम् आद्यः पुरुषः साक्षात् ईश्वरः प्रकृतेः परः

भक्तिः उत्पद्यते पुंसः शोक मोह भय अपहा

स्वानां च अनन्य भावानाम् अनुध्यानाय च असकृत्

वृकोदर आविद्ध गद अभिमर्शैः भग्नोरुदण्डे धृतराष्ट्र पुत्रे

शौनक उवाच

शौनक उवाच

कुरु प्रतिश्रुतं सत्यं यत् तत् सान्त्वयता प्रियाम्

न भर्तुः न आत्मनः च अर्थे यो ऽहन् सुप्तान् शिशून् वृथा

विधत्से स्वेन वीर्येण श्रेयो धर्म आदि लक्षणम्

ब्रह्मबन्धुः न हन्तव्य आततायी वध अर्हणः

सूत उवाच

अध्यगान् महत् आख्यानम् नित्यं विष्णु जन प्रियः

स संहितां भागवतीं कृत्वा अनुक्रम्य च आत्मजम्

मुच्यतां मुच्यताम् एष ब्राह्मणो नितरां गुरुः

उवाच च अ सहन्ती अस्य बन्धन आनयनम् सती

स्वानां मृतानां यत् कृत्यं चक्रुः निर्हरण आदिकम्

श्रुतवन् तद् अभिप्रेतम् ततः किम् अकरोत् विभुः

भक्ति योगेन मनसि सम्यक् प्रणिहिते ऽमले

परीक्षितो ऽथ राजर्षेः जन्म कर्म विलापनम्

यया संमोहितो जीव आत्मानं त्रिगुण आत्मकम्

भगवान् देवकीपुत्रो ये च अन्ये याः च योषितः

उपाहरत् विप्रियम् एव तस्य जुगुप्सितं कर्म विगर्हयन्ति

मतं च वासुदेवस्य संजहार अर्जुनः द्वयम्

हरेः गुण आक्षिप्त मतिः भगवान् बादरायणिः

जह्य् अस्त्र तेजः उन्नद्धम् अस्त्र ज्ञः ह्य् अस्त्र तेजसा

बबन्ध आमर्ष ताम्र अक्षः पशुं रशनया यथा

तेजसा मणिना हीनं शिबिरान् निरयापयत्

स रहस्यः धनुर्वेदः स विसर्ग उपसंयमः

नकुलः सहदेवः च युयुधानो धनंजयः

अस्त्रं ब्रह्मशिरो मेने आत्म त्राणम् द्विज आत्मजः

प्राण आपदम् अभिप्रेक्ष्य विष्णुं जिष्णुः उवाच ह

सूत उवाच

स एष भगवान् द्रोणः प्रजा रूपेण वर्तते
प्रियं च भीमसेनस्य पाञ्चाल्या मह्यम् एव च

शम्याप्रास इति प्रोक्त ऋषीणां सत्त्रवर्धनः

तद् वधः तस्य हि श्रेयो यद् दोषाद् याति अधस् पुमान्

ब्रह्मनद्यां सरस्वत्याम् आश्रमः पश्चिमे तटे

स्पृष्ट्वा अपः तम् परिक्रम्य ब्राह्मं ब्राह्म अस्त्रम् संदधे

वा इत्था इदम् द्रोणपुत्रस्य ब्राह्मम् अस्त्रं प्रदर्शितम्

तथा आहृतम् पशु वत् पाश बद्धम् अवाङ्मुखं कर्म जुगुप्सितेन

राजा धर्मसुतो राज्ञ्याः प्रत्यनन्दत् वचः द्विजाः

स्व प्राणान् यः पर प्राणैः प्रपुष्णाति अघृणः खलः

दृष्ट्वा अस्त्र तेजः तु तयोस् लोकान् प्रदहन् महत्

अन्वाद्रवद् दंशित उग्रधन्वा कपिध्वजो गुरु पुत्रम् रथेन

तस्य आत्मनः ऽर्धं पत्नी आस्ते न अन्वगात् वीरसूः कृपी

न ह्य् अस्य अन्यतमम् किंचिद् अस्त्रं प्रत्यवकर्शनम्

सर्वतो मुखम् आयाति तेजः परम दारुणम्

मत्तं प्रमत्तम् उन्मत्तं सुप्तं बालं स्त्रियं जडम्

मा रोदीद् अस्य जननी गौतमी पति देवता

तत् कुलं प्रदहति आशु सानुबन्धं शुचा अर्पितम्

आहरिष्ये शिरः तस्य यः ते मानिनि पुत्र हा

तत्र आह अमर्षितः भीमः तस्य श्रेयान् वधः स्मृतः

अस्त्र ग्रामः च भवता शिक्षितो यद् अनुग्रहात्

सूत उवाच

लोकस्य अ जानतः विद्वाः चक्रे सात्वतसंहिताम्

वपनं द्रविण आदानम् स्थानान् निर्यापणं तथा

श्री भगवन्त् उवाच

प्रपन्नं विरथं भीतं न रिपुं हन्ति धर्म विद्

तस्मिन् स्व आश्रमे व्यासो बदरी षण्ड मण्डिते

कृष्ण कृष्ण महा बाहो भक्तानाम् अभयंकर
उक्तं वषट्कार अनुमन्त्रणम्

प्रजापतिर् इदं ब्रह्म वेदानां ससृजे रसम्

संवेशश् चक्षुषः संभवः श्रोत्रस्य प्रतिष्ठा हृदयस्य सर्वम्

इति वाचयत्य् अध्वर्युम् अ बुद्धम् चेद् अस्य भवति

तपः तनु इन्द्र ज्येष्ठम् सहस्र धारम् अयुत अक्षरम् अमृतं दुहानम्

वाग् देवी सोमस्य तृप्यतु

ब्रह्म प्रजाम् मे धुक्ष्व

श्रियं यशो मे धुक्ष्व

इन्द्रः कर्म अक्षितम् अमृतं व्योम ऋतं सत्यं विजिग्यानम् विवाचनम्

च्यवेत चेद् यज्ञायज्ञीयम् अग्ने तव श्रवो वय इति षट् स्तोत्रिय अनुरूपौ यदि इडान्दम् भूयसीषु चेत् स्तुवीरन्न् आ अग्निम् न स्ववृक्तिभिर् इति तावतीर् अनुरूपः

ॐ उक्थशा यज सोमस्य इति इज्यायै संप्रेषितो ये३ यजामह इत्य् आगूर्य नित्यया एव यजति व्यवान्य इव अनुवषट्करोति

सत्य संमितम् वाच् प्रभूतम् मनसो विभूतं हृदय उग्रम् ब्राह्मण भर्तृकम्

अन्न शुभे वर्ष पवित्रम् गो भगम् पृथिवी उपरम् वरुण वायु इतमम्

पशून् विशं मे धुक्ष्व

अथ एतत् उक्थ पात्रम् होता उपसृष्टेन जपेन भक्षयति

एतास् त उक्थ भूतयः एता वाचो विभूतयः

सम्पन्नं महाव्रतं संतिष्ठत इदम् अहर् अग्निष्टोमो यथाकालम् अवभृथं प्रेङ्खं हरेयुः संदहेयुर् बृसीः

तेन अहम् विश्वम् आप्यासं सर्वान् कामान् दुहां महत्

अथ एतम् प्रेङ्खं प्रत्यञ्चम् अवबध्नन्ति यथा शंसितारं भक्षयिष्यन्तं न उपहनिष्यसि इति

मूर्धा लोकानाम् असि वाचो रसस् तेजः प्राणस्य आयतनम् मनसः

स मे प्राणः सर्वम् आयुर् दुहां महद् इति

आहरत्य् अध्वर्युर् उक्थ पात्रम् अतिग्राह्यांश् चमसांश् च
देवस् त्वा सविता पुनात्व् अछिद्रेण पवित्रेण

देव श्रुत् इमान् प्रवपे

ओषधीनां रसो वर्चः धाः असि

स्वस्त्य् उत्तरं अशीय

आपो देवीः शुन्धत मा मधुमन्तं मधुमतीर् देव यज्यायै

वर्चो मे धेहि

महता पर्वतेन चक्षुष्पा असि

शतं पवित्रा विततान्य् आसु तेभिर् मा देवः सविता पुनातु

विश्वं हि रिप्रं प्रवहन्तु देवीर् उद् इद् आभ्यः शुचिर् आ पूत एमि

हिरण्य वर्णाः शुचयः पावकाः प्रचक्रमुर् हित्वा अवद्यम् आपः

वाचस्पतिस् त्वा पुनातु

ओषधे त्रायस्व एनम् स्वधिते मा एनम् हिंसीः

आपो मा मातरः सूदयन्तु घृतेन मा घृत प्वः पुनन्तु

शर्म मे यच्छ ऊर्जे त्वा महीनां पयो ऽस्य् अपाम्

चित् पतिः त्वा पुनातु

वृत्रस्य असि कनीनिका चक्षुषो मे वयः धाः

या ते शिवतमा तनूस् तया एनम् उपस्पृश

वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः
नपुंसके न विधिः न प्रतिषेधः

सुट् इति किम् राज्ञः पश्य

राजा राजानौ राजानः

राजानम् राजानौ
न दक्षिणाः पृच्छेद् इति ह स्म आह शाट्यायनिर् विक्रयस्य एतत् रूपम् इति

तद् आहुः को ऽहीन इति

का दक्षिणा इति

पाप कर्मभिः सह न याजयेत्

कच्चिन् न अनूद्देश्यः

अथ एनम् आह कच्चिन् न अहीनः

यजमान एव अतस् ऊर्ध्वम् अभिद्रवति परिवेषणाय

ते यद् एव पूर्वः परिचक्षाणो न्यस्यात् तद् एव परिचक्ष्मह इति

सोमप्रवाकम् आगतं प्रतिमन्त्रयेत महन् मे ऽवोचो भगं मे ऽवोचः पुष्टिं मे ऽवोचो यशो मे ऽवोच इति

एतानि एव यजमान ऋत्विजां मीमांसेत

अन्तर् शवः एष यज्ञो यो ऽनूद्देश्यः इति

तस्य त्रीणि मीमांसेत जन्म कर्म ऋत्विजः इति

यदि दीक्षितम् अभिद्रुत्य अभिवादयेत

का दक्षिणा इति

पाप कर्माणम् न याजयेत्

कच्चिद् अन्यस् तम् आर्त्विज्यम् के याजयन्ति

कृष्ण जन्मानम् न याजयेत्

के याजयन्ति इति

अनूचाना एव अनूचानम् बन्धुमन्तो बन्धुमन्तं सुचरितिनः सुचरितिनम् इति

पृच्छेद् इति ह स्म आह ताण्ड्य एतद् फलः वै यज्ञो यद् दक्षिणा इति

नहि सो अहर् रात्रयोः हीयते किंचिद् इति

तदा अनध्यायः भवति

अनूचानैर् एव सह याजयेत्
गौर् दक्षिणा

जननाद् दश रात्रे व्युष्टे शत रात्रे संवत्सरे वा नामधेय करणम्

अथ माता शुचिना वसनेन कुमारम् आच्छाद्य दक्षिणत उदञ्चं कर्त्रे प्रयच्छत्य् उदक् शिरसम्

एवम् एव अवरेषाम्

जननाद् यस् तृतीयो ज्यौत्स्नस् तस्य तृतीयायां प्रातः स शिरस्कम् कुमारम् आप्लाव्य अस्तमिते वीते लोहितिम्न्य् अञ्जलि कृतः पिता उपतिष्ठते

दैवतम् इष्ट्वा तिथिं नक्षत्रं च यजेत

अथ जुहोति प्रजापतये तिथये नक्षत्राय देवताया इति

कुमारस्य मासि मासि संवत्सरे सांवत्सरिकेषु वा पर्वसु अग्नि इन्द्रौ द्यावापृथिवी विश्वान् देवांश् च यजेत

अनु पृष्ठम् परिक्रम्य उत्तरतस् उपविशत्य् उदक् अग्रेषु एव दर्भेषु

यद् अदश् चन्द्रमसि इति सकृद् यजुषा द्विस् तूष्णीम् उत्सृज्य यथार्थम्

मात्रे च एव प्रथमं नामधेयम् आख्याय यथार्थम्

तस्य मुख्यान् प्राणान् संमृशन् को ऽसि कतमो असि इति एतं मन्त्रं जपति

यथाज्येष्ठं यथोपलम्भं वा

अथ ये ऽत ऊर्ध्वं ज्यौत्स्नाः प्रथम उद्दिष्टे एव तेषु पिता उपतिष्ठते ऽपाम् अञ्जलिं पूरयित्वा अभिमुखः चन्द्रमसम्

एतद् अ तद्धितम्

उदञ्चं मात्रे प्रदाय यथार्थम्

अथ माता शुचिना वसनेन कुमारम् आच्छाद्य दक्षिणत उदञ्चं पित्रे प्रयच्छत्य् उदक् शिरसम्

अनु पृष्ठम् परिक्रम्य उत्तरतस् ऽवतिष्ठते

अयुग् द अन्तम् स्त्रीणाम्