tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
हरामो निभृतं युक्त्या राज पुत्रीम् इमाम् वयम्

एवं निष्ठुरकात् श्रुत्वा पितराव् अनुशोच्य सः

निपेतुः स्तनयोस् तस्याः संतप्ता बाष्प बिन्दवः

त्वत्तः केश ग्रहे प्राप्ते शाप अन्तम् मे स च अकरोत्

तद् क्षणम् दिव्य रूप त्वम् सम्प्राप्ता तम् उवाच सा

ययाचे देहि मे भार्यां लुब्धक स्थापिताम् इति

विष घ्नम् अङ्गुलीयम् च विद्या च सुहृदो ऽस्य मे

विषण्णो विस्मितश् च आसीत् वञ्चितो असुर कन्यया

ननन्द विरह उत्तीर्णः स मृगाङ्कवती सखः

श्रीदत्तः सह तैः मित्रैः राज पुत्र सखः ययौ

अबला भ्रष्ट मार्गा अहम् मालवं प्रस्थिता इति ताम्

उद्याने सुन्दरे तत्र तां निनाय विभावरीम्

गत्वा अथ दूरम् अध्वानम् राजा वसतिम् अग्रहीत्

तत् एहि तत्र गच्छावो यत्र राज सुता गता

प्रजिगाय स दूतान् च ततः श्वशुरयोः तयोः

इति उक्त्वा अन्तर्दधे लक्ष्मीः कालनेमिः अपि क्रमात्

अयम् एवंविधः शापो मम अभूत् कौशिकात् मुनेः

अथ तत् वस्त्रम् आदाय स तं हारम् अ लक्षयन्

तत् श्रुत्वा स तथा इति अत्र श्रीदत्तो अतीत तद् दिनः

ज्ञात्वा च तम् अभिप्रायम् राज पुत्रस्य शङ्कितः

अनुसर्तुं स्त्रियं सो ऽपि वीरः तत्र एव मग्नवान्

शयनीय गतः श्रान्तः तत्र सेवा रस आगतम्

उपहाराय घण्टानां नादैः मृत्युः इव आह्वयत्

तत् बाहुशालिनः पित्रे समग्रं स समर्पयत्

सा मृगाङ्कवती नाम हृदयं तस्य तद् क्षणम्

अस्मासु एतद् अवस्थेषु नीता अश्वम् अधिरोप्य सा

आ तपोवनम् उद्बाष्पैः अनुयातः मृगैः अपि

पितरि स्वर्गते तौ च भ्रातरौ तीर्ण शैशवौ

एवम् अस्तु इति सा च अस्मै वरं दत्त्वा तिरोदधे

मथुरायां सुहृद् मे ऽस्ति ब्राह्मणो गुणिनां प्रियः

इति तस्या वचः श्रुत्वा श्रीदत्तः सादरो ऽभ्यधात्

अथ अकस्मात् प्रववृते तया साध्व्या प्ररोदितुम्

स्वयंवर सुहृद् त्वेन मन्त्रि पुत्राः तम् आश्रयन्

ततो मनोरथ आरूढः पुरः प्रहित मानसः

अत्यर्थं सा च दृष्ट्वा त्वां जायते मदन आतुरा

स श्रीदत्तः तया साकं तत् मन्दिरम् अथ आविशत्

स चौर इति अवष्टभ्य निन्ये नगर रक्षिभिः

तं विज्ञाय एव संबन्धं मुदा दुहितृ वत्सलौ

अन्योन्यं स्थापितायां सा ययौ भावनिका ततः

तरन्ति च लभन्ते च कल्याणं धीर चेतसः

प्रविष्टां वृक्ष गहनम् ताम् अपश्यन् अथ क्षणात्

श्रीदत्तो ऽपि स तत्र एव निषसाद तद् अन्तिके

तन्वी पर्यङ्के स्त्री सहस्र उपसेविता

तस्य च द्वौ सुतौ साधोः जायेते स्म जन प्रियौ

श्रीदत्तः क्व स ते पुत्र इति च आमर्ष निर्भरः

अश्वात् आक्षिप्य दृषदि श्रीदत्तः तम् अचूर्णयत्

राक्षसी भव पापे त्वं निघ्नन्ती मानुषान् इति

तं दृष्ट्वा अपि स वृक्ष अग्रात् अवतीर्य एव पृष्टवान्

अपश्यत् च ययौ च अस्य क्षत्र यूनः ऽन्तिकं क्रमात्

निमज्ज्य च ददर्श अत्र स श्रीदत्तः क्षणात् इति

ततस् तं कल्याणं तनयम् अनुरक्त प्रकृतिकम् निवेश्य स्वे राज्ये जगत् उदय हेतोः उदयनम्

आसन्न एव देव्याः ते क्षीण शापः समागमः

प्रच्छन्नं भावनिकया निन्ये राज सुता बहिः

तेन असौ सखिभिः सार्धम् अ गृहीत अङ्गुलीयकः

तस्य हस्ते त्वदीया सा गृहिणी स्थापिता मया

तत्र विक्रमशक्तेः स स्व पुत्रस्य कृतः सखा

ततस् च त्वद् पितुः पार्श्वम् अस्माकम् प्रतिगच्छताम्

तत् दृष्ट्वा तस्य भार्यायाः स्वयं हृदयम् अस्फुटत्

इति उक्तः लुब्धकेन आशु स श्रीदत्तः ततस् ययौ

प्राप्तवान् अञ्चल ग्रन्थि बद्ध हारम् अशङ्कितम्

दूरं न यावन् नीता च तावत् गच्छ अनया दिशा

ततो भावनिका नाम राज पुत्र्याः प्रिया सखी

तत्र च आलोक्य तरुणान् पुलिन्दान् स भयेन सा

वृक्ष अग्रम् आरुरोह एनाम् अवेक्षितुम् इतस् ततस्

मार्गे सत्वरम् अभ्येत्य पुमान् एकः अब्रवीत् इदम्

वणिज्या व्यपदेशेन जगाम मथुरां प्रति

तं च नागस्थलं प्रापत् अपरेद्युस् दिन अत्यये

मृगाङ्कवत्या श्रीदत्तः प्रययौ तान् सखीन् प्रति

अथ अन्यान् वीक्ष्य तान् आढ्यान् गृहस्थान् ईर्ष्यया श्रियम्
अतः स शत्रुः अस्माकम् केसरी जीयतां त्वया

स्त्रियं निष्ठुरकं हत्वा हर्षात् तद् मांसम् अश्नतीम्

अलब्ध तद् गती कान्ता प्राप्ति उपाय उद्यमौ इव

आवृतं तत् पदम् तेन दुःखेन हृदयं च नः

द्वौ एतस्य अथ मित्त्र त्वम् विप्रस्य अवन्ति देश जौ

तत् प्रातर् तत्र गच्छ त्वम् अद्य विश्रम्यताम् इह

तेन उपरि तुरंगस्य गृहीतां तं नृप आत्मजाम्

तद् अर्थम् एव च आनीतः मया वीर भवान् इह

इति उक्त्वा मोचितः श्वश्र्वा खड्गं श्रीचण्ड हस्त गम्

वीरस्य अमानुषम् वीर्यं पलाय्य स भयम् ययुः

इति तं मन्त्रिणं सो ऽथ श्रीदत्तस् तद् गृह आगतः

तत्र च स्थापिता गेहे स्थविरस्य द्विजन्मनः

विन्ध्य अटवीम् अथ प्राप स प्रातः प्रहरे गते

चक्रवाक वत् उत्कूजन् ताम् निनाय निशां वने

ततः स उदयनाम् राज्ञीं ताम् आदाय मृगावतीम्

यत् राज्यम् ते श्रिया आदिष्टम् तत् प्राप्स्यसि अचिरात् इति

सो ऽपि तस्याः तद् अङ्गुल्याम् निचिक्षेप अङ्गुलीयकम्

उदतिष्ठत् समाकृष्य सो ऽथ खड्गं मृगाङ्ककम्

बाहुशालि प्रभृतयः तत् बुद्ध्वा तम् उपाययुः

प्रत्यभिज्ञातवान् पृष्ट्वा पपात अस्य च पादयोः

विद्या प्राप्त्यै प्रययतुः पुरं पाटलिपुत्रकम्

सह असुर अङ्गना दुःख भारेण अदर्शनम् ययौ

प्रच्छादितो ऽमुना पुत्र इति तेन निषूदितः

किंतु अन्ते चौर सदृशः वधः तव भविष्यति

उवाच च एनम् मद् सख्याः तस्याः सुभग सांप्रतम्

प्रशान्तात् आश्रमात् तस्मात् सहस्रानीक भूपतिः

पृथिवीं यद् प्रभावेण जित्वा राजा भविष्यसि

पापं पाप अन्तर आक्षेप क्रूरम् हि क्रूर कर्मणाम्

विवेश दत्त मार्गा इव दृष्ट्या अस्य स विकासया

सो ऽपि तं प्रत्यभिज्ञाय भ्रातुः पुत्रं स विस्मयः

संयोगा विप्रयोगाः च भवन्ति बहवो नृणाम्

तथा इति स ययौ तस्याः संनिकर्षं सुहृद् सखः

तदा एव पल्ली राज्यम् तत् प्राप पित्रा यद् अर्पितम्

ते ऽपि रूढ व्रणाः स्वस्थाः तद् वियुक्ताः वयस्यकाः

कालनेमेः अथ भ्राता तीर्थ अर्थी सर्प भक्षिताम्

षट् बाहुशालि प्रमुखान् स्थापयित्वा तटे सखीन्

मया एव नगरं च एतत् ग्रस्तम् अद्य च मे चिरात्

तया इति उक्तः विमुक्ति अर्थी स श्रीदत्तः तथा इति ताम्

चौर सेना अति महती रुरोध शर वर्षिणी

त्वया कृतः स शाप अन्तः तत् गृहाण अधुना वरम्

युवानम् एकम् तद् मध्ये क्षत्रियं स ददर्श च

विघ्नाय प्रेषिता पूर्वं तद् पद प्राप्ति काङ्क्षिणः

प्रबुद्धः च ददर्श स्वौ पादौ निगड संयुतौ

त्रास आयास परिश्रान्ता तृषा आर्ता समपद्यत

जवेन राज तनयाम् श्रीदत्तो ऽनुससार ताम्

भूरि प्राप्स्यसि वित्तं च पुत्रं च पृथिवीपतिम्

इतस् त्वम् गच्छ मद् पल्लीम् जाने सा तत्र ते गता

स्थापयित्वा च तां तत्र गत्वा दूरम् इतस् ततस्

लज्जिता त्रासयन्ती एनम् अकार्षम् भैरवं वपुः

तेन एव सह च प्रातः प्रहृष्टो विस्मितः च सः

प्राप्त राज्यः स च अन्येद्युस् कालनेमेः अगात् गृहम्

प्रहार मूर्छितम् बद्ध्वा श्रीदत्तं भग्न सैनिकम्

तं हत्वा तेन च निजात् पुरात् निर्वासिताः वयम्

मालवे यज्ञसोम आख्यः द्विजः कश्चिद् अभूत् पुरा

सुन्दरी द्रष्टुम् आयाता देवीं बाल सुत अन्विता

अन्येद्युस् बाहुशाली च वयस्य त्रितय अन्वितः

विवेश च आद्याम् ताम् एव चिन्ता आक्रान्तः निज अटवीम्

स च यक्षः कुबेरस्य शापात् सिंह त्वम् आगतः

यथा किंकार्य ता मूढाः वयस्यस् तस्य जज्ञिरे

भगवती उपहार त्वे यत एवा असि कल्पितः

स च अपि तुरग आरूढः राज पुत्र्या तया सह

प्राप्य युक्त्या विसृज्य इह नीतः संप्रति बन्धनम्

द्वितीयः च अपि विगतभय इति आख्यया अभवत्

प्राच् प्रस्थितस्य निकटं प्राहिणोत् बाहुशालिनः

आनन्द बाष्प पूर्णायाम् ववर्ष इव अमृतम् दृशि

तत्र एव शूरसेनस्य सुतां तां परिणीय च

अस्त्रेषु बाहु युद्धेषु बभूव अप्रतिमः भुवि

ततः सुते न्यस्त भरः स राजा चिर काङ्क्षितम्

इह एव दैवात् विगत भयः प्राप्तो ऽद्य मन्त्रि ताम्

अथ क्षणं दत्त सुखाम् क्षण अन्तर विमाथिनीम्
स च उपेत्य प्रणम्य अथ नीत्वा एकान्ते च सत्वरम्

भवनं विश्वदत्तस्य प्रविश्य अथ विलोक्य तम्

स उवास समं मित्त्रैः श्रीदत्तः स्व गृहे यथा

न पुत्राः साहसं कार्यं जीवन् एष्यति वः सखा

कार्य सिद्ध्यै स हि क्वापि प्रयातः शबर अधिपः

निश्चित्य एतत् च तां कन्यां गृहीत्वा ययतुः ततस्

पृष्ट्वा ततस् च वृत्तान्तम् आश्वास्य च कृपा आकुलः

ततः स मोहाद् विन्यस्य भुवि खड्गं मृगाङ्ककम्

दिने तस्मिन् स कस्मिंश्चिद् अरण्य सरसः तटे

लोकः तु तां सखी युक्ताम् मेने दग्धां नृप आत्मजाम्

तया दया अनुरोधात् च स्त्रिया निष्ठुरक अन्वितः

कथं सो ऽयं पितृव्यो मे गत्वा देश अन्तरम् पुरा

आदाय एनम् च मज्जेः त्वम् खड्गं ग्राह भय अपहम्

श्रीदत्तः तद् पितृव्यः च स सैन्यौ स परिग्रहौ

तत् तेन एवा अपदेशेन हृत्वा तुभ्यं ददामि ताम्

तम् अपृच्छत् स च अपि एनम् न अहम् वेद्मि इति अभाषत

विप्र वीरः रणाय आशु समाहूतो मद स्पृशा

अधृतिं मा कृथाः पुत्र मम सिद्धा हि यक्षिणी

शृण्वन् विरह वृत्तानि प्रियाया वर्णयंश् च सः

निषिद्धवत्या मध्यस्थान् दस्यून् आनन्द पूर्णया

निवास हेतोः गुप्तं च गच्छामो मथुराम् इतस्

एकदा स पितृव्यः तम् रहः श्रीदत्तम् अभ्यधात्

तद् कालम् च अस्य तत्र एव सा मृगाङ्कवती प्रिया

श्रीदत्तः सह तैः मित्त्रैः तद् समीपात् अपासरत्

बहिस् गतम् इव अनन्तम् तत् विवेश पुर उत्तमम्

आगत्य चण्डिकायाः त्वाम् उपहारीकरिष्यति

बाल्ये दुर्योधनेन इव भीमस्य आसीत् तरस्विना

इति अहम् राक्षसी भावम् इमम् कष्टम् उपागमम्

तं हत्वा च तम् एव अश्वम् आरुह्य निजघान तान्

मथुरा निकटम् ग्रामं नीता नागस्थलं मया

न त्वां क्षमेत तत् गच्छ विस्मर्तव्या न सुन्दरी

अचिरात् च सगर्भा सा सुन्दरी समपद्यत

पिता च बाहु युद्धेन हतः तेन एव शौरिणा

क्रमात् स वृद्धिं सम्प्राप्तः श्रीदत्तो ब्राह्मणो ऽपि सन्

इति उक्ते भावनिकया श्रीदत्तः स च सा अपि च

तपस्यतो हि तस्य अहम् धनाधिपतिना अमुना

मर्त्यैः च अभिभवः तस्य शाप अन्तः कथितः पुरा

तं पृष्ट स्व जन उदन्तम् एवम् निष्ठुरको ऽब्रवीत्

गङ्गा अन्तर् त्वां तदा मग्नम् अन्विष्य दिवसान् बहून्

स कलत्रम् च लेभे ऽसौ तं खड्गं च मृगाङ्ककम्

वसन्तक रुमण्वन्तौ तथा यौगन्धरायणम्

श्रीदत्तः शून्य हृदयः दिशो ऽपि न ददर्श सः

देवशर्मा ददौ ताभ्यां मूर्ते विद्ये इव अपरे

प्रवेश रोध कृत् तत्र सिंहः च स्थापितो ऽन्तरे

सहसा एव विलोक्य जात कोपा बत दूरे विषय स्पृहा बभूव

विश्वदत्त अभिधानस्य न्यासीकृत्य स गौरवम्

अथ तस्य जरां प्रशान्ति दूतीम् उपयातां क्षितिपस्य कर्ण मूलम्

तां च केशेषु अपि प्राप्तां निमग्नां दूरम् अम्भसि

जलम् अन्विष्यतः च अस्य सविता अस्तम् उपाययौ

प्रियां दिदृक्षुः श्रीदत्तो विवेश मथुरां पुरीम्

ततो वध्यभुवं हन्तुं नीयमानं ददर्श तम्

इति वाच् उदभूत् दिव्या पुष्प वृष्ट्या समं तदा

दिनैः कतिपयैः तम् च जमदग्नेः अवाप सः

कस्मिंश्चिद् शून्य नगरे दिने तस्मिन्न् उवास सः
शालि तण्डुल पात्राणि कुम्भ उपरि निवेशयेत्

प्रभातायां तु शर्वर्यां गुरवे तं निवेदयेत्

दशभिः मध्यमः प्रोक्तः पञ्चभिः तु अधमः स्मृतः

विहरेत् पितृभिः सार्धं यावत् आभूतसंप्लवम्

तस्मात् धृतार्चीः विश्वात्मा प्रीयताम् अत्र शंकरः

विष्कम्भ पर्वतान् तद्वत् ऋत्विग्भ्यः शान्त मानसः

वेष्टयेत् शुक्ल वासोभिः इक्षु दण्ड फल आदिकैः

अनेन विधिना दद्यात् घृताचलम् अनुत्तमम्

विंशत्या घृत कुम्भानाम् उत्तमः स्यात् घृताचलः

अल्प वित्तः अपि यः कुर्यात् द्वाभ्याम् इह विधानतः

धान्य पर्वत वत् शेषम् विधानम् इह पठ्यते

यस्मात् तेजस् मयम् ब्रह्म घृते तत् विद्धि अवस्थितम्

विष्कम्भ पर्वतान् तद्वत् चतुर्भागेन कल्पयेत्

विमानेन अप्सरोभिः च सिद्ध विद्याधरैः वृतः

तेजस् अमृत मयम् दिव्यं महापातक नाशनम्
काम वेद ते नाम मदः नाम असि इति समानय अमुम् इति पति नाम गृह्णीयात् स्वाहाकार अन्ताभिः

शमी पलाश मिश्रान् च लाजान् चतुर् अञ्जलि मात्रान् शूर्पेण उपसादयन्ति पश्चात् अग्नेः दृषत्पुत्रम् च

पूर्वेषाम् चतुर्णाम् गृह्णन्तीम् उपयच्छेत्

क्लीतकैः यवैः माषैः वा आप्लुताम् सुहृद् सुरा उत्तमेन स शरीराम् त्रिस् मूर्धनि अभिषिञ्चेत्

तद् अलाभे पिण्डान् वेद्याः सीतायाः ह्रदात् गोष्ठात् चतुष्पथात् आदेवनात् आदहनात् इरिणात् सर्वेभ्यः संभार्यम् नवमम् समान् कृत लक्षणान् पाणौ आधाय कुमार्यै उपनामयेत् ऋतम् एव प्रथमम् ऋतम् न अत्येति कश्चन ऋते इयम् पृथिवी श्रिता सर्वम् इदम् असौ भूयात् इति

पश्चात् अग्नेः संवेष्टितम् कटम् एवंजातीयम् वा अन्यत् पदा प्रवर्तयन्तीम् वाचयेत् प्र मे पति यानः पन्थाः कल्पताम् इति

अहतेन वसनेन पतिः परिदध्यात् याः अकृन्तन् इति एतया ऋचा परिधत्त धत्त वाससा इति च

प्राजनेन अन्यः

ज्ञाति कर्म एतत्

स्वयम् जपेत् अ जपन्त्याम् प्र अस्यै इति

पुण्ये नक्षत्रे दारान् कुर्वीत लक्षण प्रशस्तान् कुशलेन

प्रावृताम् यज्ञ उपवीतिनीम् अभ्युदानयन् जपेत् सोमः अददत् गन्धर्वाय इति

पूर्वे कट अन्ते दक्षिणतस् पाणिग्राहस्य उपविशति

संभार्यम् अपि तु एके

बर्हिषः अन्तम् कट अन्तम् प्रापयेत्

तस्याः नाम गृहीत्वा एषाम् एकम् गृहाण इति ब्रूयात्

उपस्थम् उत्तराभ्याम् प्लावयेत्

पाणिग्रहणे पुरस्तात् शालायाः उपलिप्ते अग्निः उपसमाहितः भवति

दक्षिणेन पाणिना दक्षिणम् अंसम् अन्वारब्धायाः षड् आज्य आहुतीः जुहोति अग्निः एतु प्रथमः इति एतद् प्रभृतिभिः महाव्याहृतिभिः च पृथक् समस्ताभिः चतुर्थीम्
अस्य च दातुर् इति दातारम् ईक्षते

अथ उपासकाः प्राय उपासकाः स्मो भो इति वेदयन्ते

यत् काम कामयमाना इदं कृण्मसि ते हविः

न आलोहितः मधुपर्को भवति

प्र णो वोचं चिकितुषे जनाय मा गाम् अनागाम् अदितिं वधिष्ट

अन्न आदाः भूयास्म ये च नो अन्न आदान् कार्ष्ट अपि च नो ऽन्ये अन्न आदाः भूयांसो जायन्ताम्

दधि च मधु ब्राह्मो मधुपर्कः

भूयांसो भूयास्म ये च नो भूयसः कार्ष्ट अपि च नो ऽन्ये भूयांसो जायन्ताम्

आहृते ऽन्ने जुहोति यत् काम कामयमाना इत्य् एतया

तैलं च आज्यम् च श्रावणो मधुपर्कः

तान् प्रतिमन्त्रयते

यद् अत्र उपसमाहार्यम् भवति तद् उपसमाहृत्य

इति खल्व् एष नवविधो मधुपर्को भवति

स्वधिते मा एनम् हिंसीर् इति शस्त्रं प्रयच्छति

सूयवसाद् इति प्रतिष्ठमानाम् अनुमन्त्रयते

ॐ तृणानि गौर् अत्त्व् इति आह

स खल्व् एष द्वये भवति सौत्रामण्यां च राजसूये च

तान् प्रतिमन्त्रयते

क्षीरं च आज्यम् च सारस्वतो मधुपर्कः

एष आचार्य कल्पः एष ऋत्विज् कल्पः एष संयुक्त कल्पः एष विवाह कल्पः एषो अतिथि कल्पः एषो अतिथि कल्पः

अथ अस्मै गां वेदयन्ते गौर् भो इति

मधु च आज्यम् च सौम्यो मधुपर्कः

पाप्मानं मे ऽप जहि इति कर्तारम् अनुमन्त्रयते

उदकं च आज्यम् च वारुणो मधुपर्कः

न अनुज्ञानम् अधीमह इति कुरुत इति एव ब्रूयात्

अथ अस्मै स्नानम् अनुलेपनं माला अभ्यञ्जनम् इति

अपि वा ब्राह्मण एव प्राश्नीयात् तद् देवतम् हि तत् हविः भवति

अतिसृजति

अस्य च दातुर् इति दातारम् ईक्षते

आग्नेयीं वपां कुर्युः

अथ अन्न आहाराः प्राप्य अन्न आहाराः स्मो भो इति वेदयन्ते

तान् प्रतिमन्त्रयते

माता आदित्यानाम् दुहिता वसूनां स्वसा रुद्राणाम् अमृतस्य नाभिः
तस्य हृद् कमल स्थस्य नियोगात् च अंश जः विभुः

एते वै संस्थिता रुद्राः त्वा रक्षितुम् इह आगताः

ततः प्रहस्य भगवन्त् पितामहम् उमापतिः

पितामहः प्रसन्न आत्मा नेत्रैः फुल्ल अम्बुज प्रभेभिः

नीलश् च लोहितः च एव यतः काल आकृतिः पुमान्

तस्य एवम् तप्यमानस्य न किंचिद् समवर्तत

नारायणः अपि भगवान् द्विधा कृत्वा आत्मनः तनुम्

श्री शंकरः उवाच

तत् ॐ इति शिवं देवम् अर्ध मात्रा परम् परम्

उग्राय यजमानाय नमः ते कर्म योगिने

पूरितं पूरकेण एव प्रबुद्धं च भवत् तदा

सहस्र युग पर्यन्ते प्रभाते तु पितामहः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे इन्द्र वाक्यम् नाम एकचत्वारिंशः ऽध्यायः

अहंकारम् अनुप्राप्य प्रलीनाः तद् क्षणात् अहो

तदा रुद्रैः जगन्नाथः तया च अन्तर्दधे विभुः

क्रोध आविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन् अश्रु बिन्दवः

प्रहृष्टो अभूत् ततस् रुद्रः किंचिद् प्रत्यागत आसवम्

मया इह स्थापिताः प्राणाः तस्मात् उत्तिष्ठ वै प्रभो

एवं परार्धे विप्र इन्द्रैः द्विगुणे तु तथा गते

तुष्टः तु तपसा तस्य भवो ज्ञात्वा स वाञ्छितम्

बुभुजे योग मार्गेण वृद्धि अर्थम् जगतां शिवः

सर्वान् तान् अग्रजान् दृष्ट्वा भूत प्रेत निशाचरान्

अधोमुखं तु यत् पद्मम् हृदि संस्थं सु शोभनम्

अभिमानः तदा तत्र महान्तं व्याप्य वै क्षणात्

नारायणं पुनर् ब्रह्मा ब्रह्माणं च पुनर्भवः

महादेवाय सोमाय अमृताय नमः अस्तु ते

सहस्र युग पर्यन्तम् संसुप्ते च चराचरे

अभ्यभाषत देवेशो ब्रह्माणं परमं वचः

तदा विचार्य वै ब्रह्मा दुःखं संसार इति अजः

कलां च एव कालीं कमल वासिनीम्

अथ अर्ध मात्राम् कल्याणाम् आत्मनः परमेश्वरीम्

स्पृशन् कराभ्याम् ब्रह्माणं सुखाभ्यां स सुरारि हा

ततो ब्रह्मानम् असृजत् ब्रह्मा रुद्रं पितामहः

ततो दीर्घेण कालेन दुःखात् क्रोधः व्यजायत

शर्वाय क्षिति रूपाय सदा सुरभिणे नमः

ततः प्रणम्य तं ब्रह्मा देवदेवम् उवाच ह

सर्गं विसृज्य च आत्मानम् आत्मनि एव नियोज्य च

सर्वात्मनश् च तस्य अग्रे हि अतिष्ठत् परमेश्वरः

मया च विष्णुना च एव ब्रह्मणा च महात्मना

तस्मात् ब्रह्मा महादेव्याः च अंश जः च हरिस् तथा

पुत्र स्नेहम् इति प्रोच्य स्त्री पुंस् रूपः अभवत् तदा

ब्रह्मणः प्रददौ प्राणान् आत्म स्थान् तु तदा प्रभुः

संहृत्य प्राण संचारम् पाषाण इव निश्चलः

अनिन्दत तदा देवो ब्रह्म आत्मानम् अजो विभुः

ददाह भगवन्त् सर्वम् ब्रह्माणं च जगद्गुरुम्

यम पुष्प आदिभिः पूज्यं याज्यो हि अयजत् अव्ययम्

यमी यम विशुद्ध आत्मा नियम्य एवम् हृदि ईश्वरम्

मां विद्धि परमात्मानम् एनां मायाम् अजाम् इति

ततस् तेभ्यः अश्रु बिन्दुभ्यः भूताः प्रेताः तदा अभवन्

मृणाल तन्तु भाग एक शत भागे व्यवस्थितम्

पुनः ससर्ज भगवन्त् प्रभ्रष्टाः पूर्ववत् प्रजाः

तद् ऊर्ध्व वक्त्रम् अभवत् कुम्भकेन निरोधितम्

अयोनि जम् मृत्यु हीनम् असमर्थम् निवेदितुम्

तस्मात् शिलादैः लोकेषु दुर्लभो वै तु अयोनि जः

नीललोहित इति उक्तः तेन देवेन वै प्रभुः

पशूनां पतये च एव पावकाय अति तेजसे

वृद्धि अर्थम् भगवन्त् ब्रह्मा पुत्रैः वै मानसैः सह

दश वर्ष सहस्राणि समाधि स्थः अभवत् प्रभुः

नाम अष्टकेन विश्वात्मा विश्वात्मानं महा मुने

महन्त् अपि तथा व्यक्तं प्राप्य लीनो अभवत् द्विजैः

पितामह उवाच

एवं स्तुत्वा महादेवम् अवैक्षत पितामहः

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः

तदा प्रभृति तं प्राहुः अष्टमूर्तिः इति ईश्वरम्

ततः प्रत्यागत प्राणः समुदैक्षन् महेश्वरम्

मुने कल्प अन्तरे रुद्रो हरिं ब्रह्माणम् ईश्वरम्

वह्नेः च एव तु संयोगात् प्रकृत्य पुरुषः प्रभुः

इन्द्र उवाच

अष्टमूर्तेः तु सायुज्यं वर्षात् एकात् अवाप्नुयात्

ललाटम् अस्य निर्भिद्य प्रादुरासीत् पितामहात्

परार्धं ब्रह्मणो यावत् तावत् भूतिः समासतः

तदा अष्टधा महादेवः समातिष्ठत् समन्ततः
इन्द्रियाणि दश एकम् च तन्मात्राणि द्विजोत्तम

न दुर्लभो मृत्यु हीनः ते पुत्रो हि अयोनि जः

को भवान् अष्टमूर्तिर् वै स्थित एकादश आत्मकः

तदा एकादशधा आत्मानम् प्रविभज्य व्यवस्थितः

मृतस्य तस्य देवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

वामां रौद्रीं महामायां वैष्णवीं वारिज ईक्षणाम्

वैराग्यं ब्रह्मणो वक्ष्ये समासतः

भगवन्त् देवदेवेशैः दुःखैः आकुलितः हि अहम्

भीमाय व्योम रूपाय शब्द मात्राय ते नमः

ततः प्राण मयः रुद्रः प्रादुरासीत् प्रभोः मुखात्

नमः ते भगवन् रुद्र भास्कर अमित तेजसे

सा च असृजत् तदा लक्ष्मीं दुर्गां श्रेष्ठां सरस्वतीम्

कृताञ्जलि पुटः भूत्वा हर्ष गद्गदया गिरा

अव्यक्तं स्व गुणैः सार्धं प्रलीनम् अभवत् भवे

न व्यवर्धन्त लोके अस्मिन् प्रजाः कमलयोनिना

इन्द्र उवाच

यः पठेत् शृणुयात् वा अपि पैतामहम् इमम् स्तवम्

भो भो वद महाभाग आनन्दयसि मे मनः

संसारान् मोक्तुम् ईशानैः माम् इह अर्हसि शङ्कर

रुद्रैः च एव महादेवः ताभिः त्रिभुवन ईश्वरः

ततः सृष्टिः अभूत् तस्मात् पूर्ववत् पुरुषात् शिवात्

अथ सृष्टाः तदा तस्य मनसा तेन मानसाः

एतत् ते कथितं सर्वम् इतिहासम् पुरातनम्

ततो ब्रह्मानम् असृजत् मुने कल्प अन्तरे हरिः

ससर्ज सकलं तस्मात् स्व अङ्गात् एव चराचरम्

अर्धेन अंशेन सर्वात्मा ससर्ज असौ शिवाम् उमाम्

देवैः वृतः ययौ देवः सितेन इभेन वै प्रभुः

मृत्यु हीनः पुमान् विद्धि स मृत्युः पद्मजः अपि सः

सृष्ट्वा एतत् अखिलं ब्रह्मा पुनः कल्प अन्तरे प्रभुः

विश्वेश्वरः तु विश्वात्मा च अस्त्रम् पाशुपतं तथा

किंतु देवेश्वरो रुद्रः प्रसीदति यदि ईश्वरः

उवाच भगवान् ब्रह्मा समुत्थाय कृताञ्जलिः
आपतन्तीं दिवं देवीम् उत्पात उल्काम् इव अशिवाम्

तस्याम् उत्पत्य यातायाम् उद्याने संचरन्न् अहम्

अप्सरस् शत सम्बाधम् स क्रीडा गिरि निष्कुटम्

धिक् खलान् खलु चण्डालान् पक्षपात हतान् जडान्

मदीय पुर वास्तव्यान् साक्षिणश् च अयम् आह यान्

उपायैर् दुर्निवर्त्या एव

सर्वथा वारयिष्यामि पुत्रान् अपि भविष्यतः

अथ अपश्यम् महा ज्वाला ज्वाल संकुचित अम्बराम्

यथा अभिन्न रहस्यानाम् अशङ्कैः सुहृदाम् इति

अवरुह्य च भूमिष्ठात् तस्माद् अम्बर मन्दिरात्

येन दोषेण संसारात् परित्रस्यन्ति मोक्षवः

दग्ध्वा चम्पा एक देशम् सा महा उल्का इव तिरोहिता

सुदेव दुहित्रि क्व असि ननु गोपाल दारिके

ब्रह्म जातिः इव अ वध्या स कस्माद् दुःस्थ ताम् इयात्

त्वद् संदेशम् आकर्ण्य तया उक्तम् भीम हासया

प्रियां वेगवतीं प्राप्य यत् सत्यं विस्मृता एव मे

अथ अतीत्य तम् उद्देशम् अश्रौषं मद विद्धयोः

उच्यताम् इति च उक्तेन तातेन किल संसदा

अनन्तरं च स अङ्गार भस्म संतान हारिणः

ततः प्रस्थापितो गत्वा प्रत्यागत्य च दत्तकः

साधुभिर् वर्ज्यमानस्य नष्टम् एतच् चतुष्टयम्

न अयम् अन्यतमेन अपि केन नाम मृतो भवेत्

तस्मिन्न् अभिनव अम्भोद कुम्भ अम्भस् क्षालन अमले

ग्रामीणा जनता यान्तम् अङ्गुलीभिर् अदर्शयत्

किं तु कोमल जन्मा इयम् प्रौढा तावद् भवत्व् इति

एषा तु गोप योषा अपि रूपिण्य् अपि तरुण्य् अपि

तत् कृतं दुर्विदग्धेन येन भार्या एव रोषिता

ज्येष्ठ कृष्ण चतुर्दश्याम् आर्द्र स्थे तारकापतौ

पृथुलाः कोमलास् तुङ्गाः पीनाः सत्कृत चन्दनाः

प्रसह्य स्वीकरिष्यामि कृष्णाम् इव धनंजयः

सुभगं करणं यद् यत् समाचरति दुर्भगः

तृतीयायास् तथा प्राप्त्या द्वितीया विस्मरिष्यते

अनन्तरं च

परिक्षिप्त उटज अङ्गणैः

सो ऽहम् आदाय विश्रब्धं त्वद् सखीम् आश्रमे पितुः

अपश्यं कुङ्कुम आभे ऽपि स्व करे वर्ण संकरम्

सुखं तिष्ठति मा भूत् तद् विशङ्का भवताम् इति

भ्राम्यता श्राम्यता रूक्ष वृक्षेषु उपवने घने

तेन पीतेन मूढो ऽयं सद्यः प्राणैर् वियोजितः

भ्रातुः कथय वृत्तान्तम् इति तेन उदितम् ततः

यावद् एमि सखीं दृष्ट्वा वन्दित्वा च गुरून् इति

तद् गवेषयमाणः ऽहम् एतं ग्रामम् उपागतः

मयि निक्षिप्य याति इति व्यक्त एष स पुंगवः

भ्रातरौ स च मे ज्येष्ठो यात्रायाम् अन्यतो गतः

तैश् च ग्रथितवान् अस्मि कदल पटु तन्तुषु

ततः संहृत्य दारूणि गुरूणि च बहूनि च

यद् दत्त्वा तनयां मह्यम् अन्यस्मै दत्तवान् इति

मम त्व् आसीद् अपूर्वा इयम् अस्या विषम शील ता

शिरस् पादम् अश्रान्ता संवाहितवती चिरम्

प्रार्थना भङ्ग जम् दुःखम् अ संचिन्त्य स्वयं मया

क्वचिद् उत्कूल कालिन्दी सर अम्भस् पूरितैः इव

स मातृ प्रमथ अनीकः त्रिसंध्यं संनिधीयते

अस्त्य् अहं युवराजेन मोचितः शङ्कु बन्धनात्

सुख सुप्ता इति च अनेन न सा स्त्री प्रतिबोधिता

प्राप्त कालम् इदं स्तुत्वा राजा सेनापतेर् वचः

मन्त्र मण्डल मुद्राणाम् उपांशु स्मरणात् इति

आसीनां पितुर् उत्सङ्गे दृष्ट्वा राजानम् उक्तवान्

चित्त वृत्ति निरोधेन यत् खिन्नैर् मोक्षुभिश् चिरम्

अवसं दिवसान् एतान् कदाचित् काश्यप स्थले

चतुर्वर्गस्य धर्म आदेः हेतुः साधु समागमः

आसीनाय स मे वृत्तं त्वद् वृत्तम् अवर्तयत्

छात्त्रैस् तावत् किम् उद्दिष्टैर् अ प्राप्त सकल आगमैः

असत्कारे गृहाद् याते कृतघ्ने ऽपि स ते सखा

भुवः श्येन इव श्यामाम् आदाय उदपतत् दिवम्

एतेन परिखा शाल प्रासाद सुरसद्मनाम्

नौका इव प्रतिकूला आशु कुशलैः परिवर्त्यते

युवराजो ऽपि चम्पायां वीणादत्तक वेश्मनि

सा अथ पश्चात् मुखा स्थित्वा पौत्रीम् एहि इति अभाषत

दृष्ट्या दृष्टि विषस्य इव निश्चेष्टा वसुधाम् अगात्

न पुनर् यत् त्वया पाप दुष्करं दुष्कृतं कृतम्

नृपतेर् मनु कल्पस्य किम् एतस्य परीक्षया

यावत् न अपरम् एतेन किंचिद् दुर्वच उच्यते

यच् च घर्म अन्त वाद अग्नि ज्वाला जनित वेदनम्
यत्र न आभीर नारीणाम् परिभूतं कर अधरम्

पश्चाद् वार्त्ता उपलम्भाय वियद् आलोच्यताम् इति

मीमांसित्वा चिरं देवाः साम्यम् एषाम् अकल्पयन्

दाव काल अनलः स्तम्ब कक्ष संसारम् आयतम्

लज्जिताः पङ्कजिन्यो ऽपि

शोषितः शुष्क रैवत्या वराको ऽयं मृतः शिशुः

युवाम् अपि रुचौ सत्यां शोभित आशा विहायसौ

प्रीत अनुचर वर्गेण प्रसन्नक निवेशने

तेन उक्तम् आगताव् आवाम् अवन्ति विषयात् द्विजौ

सर्वथा अनेन संदृष्टं पर चक्रम् उदायुधम्

अथ माम् अवदद् वृद्धा श्वशुरो दृश्यताम् इति

बदरी खदिर प्राय कान्तार तरु दुर्गमः

विष तोय लवेन इव दुग्ध कुण्डम् उरु उदरम्

तत्र आरुद्ध प्रणाल आदि

तावद् आसन्नम् अद्राक्षं पुरो ऽमितगतिं दिवः

एवम् उक्तः प्रजावत्या भवान् किं कृतवान् इति

कृष्टैर् आकृष्ट दृष्टिः च जाह्नवी पुलिनैः इव

त्वाम् एतद् विपरीत अरिम् पान्तु देव गुरु द्विजाः

वत्सलानां विवत्सानां रम्भश् च सुभगो गवाम्

तया तु मद् मुखम् दृष्ट्वा ह्रीत त्रस्त विलक्षया

स मया सहितो गत्वा देव्यौ दूराद् अवन्दत

सहसा तेन च उत्क्षिप्तः ग्रामे त्रासित कातरः

सो ऽयम् अङ्गारको यो ऽसौ जहार कुसुमालिकाम्

न ह्य् अन्यत्र तुषारांशुर् अन्यत्र अस्य मरीचयः

गोप्यस् तु चतुर आचाराः नटीर् अप्य् अतिशेरते

तस्य किं वर्ण्यते यत्र पशुपाल सुतैः अपि

प्रष्टव्याः सन्ति च नः तावत् पृच्छामि तान् अहम्

चिता अनल आलोक हृत अन्धकारम् अगच्छम्

वप्र प्राकार परिखाः शत कृत्वस् विलङ्घिताः

किरणैर् इन्दु लेखा इव गता एव सह तैर् असौ

संनिविष्टं च तत् तन्त्रम् अन्यस्मिन् विन्ध्य सानुषु

काव्य स्त्री वस्त्र चन्द्रेषु प्रायेण विगुणेष्व् अपि

महामांसं महा सत्त्वाः इति वादिनम्

प्रमत्तम् असहायं च दिव्य सामर्थ्य दुर्गतम्

दुःखानि ह्य् अनुभूयन्ते स शरीरैः शरीरिभिः

मम त्व् आसीद् विदग्धा इयम् वृद्धा विप्रश्निका ध्रुवम्

भार्या ज्ञाति गृहे वासश् चिरं दौर्भाग्य कारणम्

मृणाल अनिल मुक्त आलि जल आर्द्र पट चन्दनैः

दक्षिण अभिमुखः तारम् आरट्य आपतितः क्षितौ

शृङ्गात् प्राञ्च् अचलस्य इव सहस्रकर मण्डलम्

तुरंगस् तु तथा पाद ताडनानि अविचिन्तयन्

चित्रम् आर्य कनिष्ठस्य यूयं सु सदृशाः इति

दृश्यन्ते ह्य् अवसीदन्तो धीमन्तो ऽप्य् अतिलालिताः

माम् आदाय ततः पाणौ सा गत्वा अम्बर वर्त्मना

लज्जमाने नते तस्मिन् स्थिते असाधौ अधोमुखे

तत् तस्कर कर स्पर्श परिहार अर्थम् एतया

प्रसारित भुजः प्रह्वम् आमृशत् पृष्ठ मूर्धनि

अपसृत्य ततो दूरं नमयित्वा उन्नतम् शिरः

परामृश्य बहून् पक्षान् इदं निश्चितवान् धिया

अपाय शत दर्शिन्यः सु अच्छ वृत्ते ऽपि बुद्धयः

तद् आसन्न विमान स्थैः दृष्टम् अप्सरसां गणैः

अनुमाय च तं प्रेतं मन्त्र गर्भम् उपागतम्

आवर्तयन्तम् उत्कान्तिं चन्द्रकान्त अक्ष मण्डलम्

अङ्गैर् अङ्गं समालिङ्ग्य स्नेह आर्द्रैः कर्कशैर् अपि

स्थल कच्छप कल्पाय वैनतेय पराक्रमः

ताम् उरस् बाहु वासोभिः समाच्छाद्य निरन्तरम्

अचिराद् यास्यति इति एतत् स एव अनुभविष्यति

अयि चन्द्रक किं शेषे ननु भ्रातर् विबुध्यताम्

युध्यमानां सह भ्रात्रा रक्ष वेगवतीम् इति

अथ दूरेण मां जित्वा वेगाद् वेगवती गता

एतानि च अन्यानि च नागराणां पश्यन् विचित्राणि विचेष्टितानि

सर्वान् आलिङ्ग्य सर्व अङ्गैः शावकान् गत जीवकान्

अनुयुक्ता मया कच्चिन् नृपः कुशलवान् इति

एवमादि प्रकारेण घोषेण हृत मानसम्

अथवा अलम् उपालभ्य भवन्तम् अभय त्रपम्

अहम् अप्य् एष तिष्ठामि दुःख संतप्त मानसः

स गुन्द्रा गहनानि इव पल्वलानि विलोकयन्

अथ असौ मूषिकः पापस् ताम् आमन्त्र्य स सम्भ्रमः

यावत्या वेलया देव्या वाक्यम् इत्यादि कल्पितम्

गत्वा तेन सह अपश्यम् घोषम् आसन्न गोकुलम्

ननु संहर दारूणि किं चिरेण इति भाषितम्

विद्याधरो मनुष्येण सता संमान्यताम् इति

सुता अजिनवती नाम चण्डसिंहस्य कन्यका