tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तस्माद् उ ह एतस्मात् साम्नो ऽतिरात्रे न एतव्यम्

ऐन्द्रीर् ऋच आग्नेयं साम

तेन अनुष्टुभः न यन्ति

नार्मेधेन अतिरात्रे ऽच्छावाकाय स्तुवन्ति

अन् अवधृतम् वाग् वदति

ऐन्द्रम् अहर् आग्नेयी रात्रिः

स य एनं तत्र ब्रूयाद् अहर् रात्रयोः एनं रूपेण व्यवृक्षद् इति तथा ह एव स्यात्

अर्वाक् उष्णिह् ह खलु वा एतासाम् एका मध्या उष्णिह् एका पुरा उष्णिह् एका

छन्दसां ह अस्य रसेन स्तुतं भवति य एवं वेद

तेन उ एव अनुष्टुभः न यन्ति

या एतासाम् उत्तमा सा प्रत्यक्षा अनुष्टुभ्

अन् अवधृतम् छन्दः

यो ह वा एतस्मात् साम्नो ऽतिरात्र इयाद् अहर् रात्रयोः ह वै स रूपेण विवृह्येत

तद् आहुर् यन्ति वा एते ऽनुष्टुभो य उष्णिक्ष्व् अच्छावाक साम कुर्वन्ति इति

इडया रात्रिम् अभिसंतन्वन्ति

वाग् अनुष्टुप्
अह्नः पञ्चसु कालेषु प्रातर् संगवे मध्यंदिने अपराह्णे सायम् वा एतेषु यत्कारी स्यात् पुण्य अहे एव कुरुते

व्याहृति पर्यन्तम् कृत्वा जुहोति अग्निः ऐतु प्रथमः देवतानाम् सः अस्यै प्रजाम् मुञ्चतु मृत्यु पाशात् तत् अयम् राजा वरुणः अनुमन्यताम् यथा इयम् स्त्री पौत्रम् अघम् न रोदात् _ इमाम् अग्निः त्रायताम् गार्हपत्यः प्रजाम् अस्यै नयतु दीर्घम् आयुः अ शून्य उपस्था जीवताम् अस्तु माता पौत्रम् आनन्दम् अभिप्रबुध्यताम् इयम् _ मा ते गृहे निशि घोषः उत्थात् अन्यत्र त्वत् रुदत्यः संविशन्तु मा त्वम् विकेशी उरः आवधिष्ठाः जीव पत्नी पति लोके विराज प्रजाम् पश्यन्ती सुमनस्यमानाम् _ द्यौः ते पृष्ठम् रक्षतु वायुः ऊरू अश्विनः च स्तनम् धयतः ते पुत्रान् सविता अभिरक्षतु आ वाससः परिधानात् बृहस्पतिः विश्वाः देवाः अभिरक्षन्तु पश्चात् _ अप्रजस्ताम् पौत्र मृत्युम् पाप्मानम् _ _ अघम् शीर्षणः स्रजम् इव उन्मुच्य द्विषद्भ्यः प्रतिमुञ्चामि पापम् _ देव कृतम् ब्राह्मणम् कल्पमानम् तेन हन्मि योनिषदः पिशाचान् क्रव्य अदः मृत्यून् अधरान् पादयामि दीर्घम् आयुः ते जीवन्तु पुत्राः _ इति

अपरेण अग्निम् द्वयान् दर्भान् पूर्व अपरान् उदक् अग्रान् संस्तीर्य तेषु पूर्व अपरौ अवतिष्ठेते

ताभ्याम् अनुज्ञातः भार्याम् उपयच्छेत् सजाताम् नग्निकाम् ब्रह्मचारिणीम् अ सगोत्राम्

अग्निम् उपसमाधाय परिधान अन्तम् कृत्वा वध्वम् आनीयमानाम् समीक्षते सु मङ्गला इयम् वधूः इमाम् समेत पश्यत सौभाग्यम् अस्यै दत्त्वाय अथ अस्तम् विपरेतन इति

इमम् मम वरुणैः तत् त्वा यामि त्वम् नः अग्ने सः त्वम् नः अग्ने त्वम् अग्ने अयासि प्रजापते इति हुत्वा अश्मानम् आस्थापयति आतिष्ठ इमम् अश्मानम् अश्मा इव त्वम् स्थिरा भव प्रमृणीहि दुरस्यून् सहस्व पृतनायतः इति
नृणाम् उ त्वा नृतमं गीर्भिर् उक्थैर् इत्य् उक्थं वा एतद् अहर् उक्थवद् रूप समृद्धम् एतस्य अह्नः रूपम्

भूय इद् वावृधे वीर्याय इति वीर्यवद् रूप समृद्धम् एतस्य अह्नः रूपम्

न्यून अक्षरे प्रथमे पदे विहरति न्यूने वै रेतः सिच्यते न्यूने प्राणा न्यूने ऽन्नाद्यं प्रतिष्ठितम् एतेषां कामानाम् अवरुद्ध्यै

अश्नुते यद् यत् कामयते य एवं वेद

द्वे दश अक्षरे भवत उभयोर् अन्नाद्ययोर् उपाप्त्यै यच् च पद्वद् यच् च अ पादकम् इति

अष्टादश अष्टादश अक्षराणि भवन्ति यानि दश नव प्राणा आत्मा एव दशमः सा आत्मनः संस्कृतिर् अष्टौ अष्टौ

एतान् कामान् अवरुन्धे य एवं वेद
तस्य वयं सुमतौ यज्ञियस्य अपि भद्रे सौमनसे स्याम

स सुत्रामा स्ववाꣳ इन्द्रो अस्मद् आराच् चिद् द्वेषः सनुतर् युयोतु
ते ह उत्थाय प्रवव्रजुर् नमो ऽस्मै ब्राह्मणाय अस्तु वा अयम् इदं चकार इति

तम् उ ह असितमृगाः इति कश्यपानां पुत्रा ऊचुः को नु नो ऽयं नृशंसको ऽन्त उद्गायत्य् एत इमम् अनुव्याहरिष्याम इति

कुसुर्बिन्दो ह औद्दालकिः सोमानाम् उज्जगौ

स ह उवाच नमो ब्राह्मणा अस्तु पुरा वा अहम् अद्य प्रातरनुवाकाद् गायत्रेण विश्वरूपासु यज्ञं समस्थापयं स यथा गोभिर् गवायम् इत्वा श्रमणम् अबलम् अनुसंनुदेद् एवं वाव इदम् यज्ञ शरीरम् अनुसंनुदाम इति
यो अङ्ग्यो यः कर्ण्यो यो अक्ष्योर् विसल्पकः

वेद अहम् तस्य भेषजं चीपुद्रुर् अभिचक्षणम्

विसल्पकस्य औषधे मा उच्छिषः पिशितं चन

विद्रधस्य बलासस्य लोहितस्य वनस्पते

परा तम् अ ज्ञातम् यक्ष्मम् अधराञ्चं सुवामसि

वि वृहामो विसल्पकं विद्रधं हृदय आमयम्
तस्मिन् एव अग्नौ श्रपयति ओदन चरुम् च मांस चरुम् च पृथक् मेक्षणाभ्याम् प्रदक्षिणम् उदायुवन्

कंसे रसम् अवासिच्य प्लक्ष शाखावति प्रस्तरे अवदानानि कृत्वा स्थालीपाक आवृता अवदानानाम् कंसे अवद्यति

अनुप्रहरति वपाश्रपण्यौ प्राचीम् एक शूलाम् प्रतीचीम् इतराम्

स्विष्टकृतः च पृथक्

न तु एव न कुर्वीत

एवम् एव अवरे चतुर्थी पञ्चमीभ्याम् षष्ठी सप्तमीभ्याम् च

यदि उ वै अल्प सम्भारतमः स्यात् अपि पशुना एव कुर्वीत अपि वा स्थालीपाकम् कुर्वीत अपि वा गोः ग्रासम् आहरेत् अपि वा अरण्ये कक्षम् उपधाय ब्रूयात् एषा मे अष्टका इति

अवद्यन्ति अवदानानि सर्व अङ्गेभ्यः अन्यत्र वामात् च सक्थ्नः क्लोम्नः च

संनीतात् तृतीय मात्रम् अवदाय द्वितीया तृतीयाभ्याम् जुहोति

चरोः उद्धृत्य बिल्व मात्रम् अवदानैः सह यूषेण संनयेत्

शृतौ अभिघार्य उदक् उद्वास्य प्रत्यभिघारयेत्

शेषम् अवदाय सौविष्टकृतम् अष्टम्या जुहुयात्

चतुर्गृहीतम् आज्यम् गृहीत्वा अष्ट ऋच प्रथमया जुहुयात् अग्नौ अग्निः इति
अग्नेर् उपसमाधान आदि आज्यभाग अन्ते काण्ड ऋषीन् जुहोति काण्ड नामानि वा प्रजापतये काण्ड ऋषये स्वाहा इति प्राजापत्यानां प्रजापतये स्वाहा इति वा सोमाय काण्ड ऋषये स्वाहा इति सौम्यानां सोमाय स्वाहा इति वा अग्नये काण्ड ऋषये स्वाहा इति आग्नेयानाम् अग्नये स्वाहा इति वा विश्वेभ्यो देवेभ्यः काण्ड ऋषिभ्यः स्वाहा इति वैश्वदेवानां विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा इति वा स्वयंभुवे स्वाहा इति

मासं प्रदोषे न अधीयीत

त्रि अहम् एक अहम्

सर्वेषां सदसस्पतिर् द्वितीयः

सह अन्तेवासिभिः प्राचीम् उदीचीं वा दिशम् उपनिष्क्रम्य यत्र आपः सुख अवगाहाः अवकिन्यः शङ्खिन्यस् तत्र गत्वा आपः हि ष्ठा मयोभुव इति तिसृभिर् हिरण्य वर्णाः शुचयः पावका इति चतसृभिः पवमानः सुवर्जन इत्य् एतेन अनुवाकेन मार्जयित्वा

अथ अतस् उपाकरण विसर्जने व्याख्यास्यामः

श्रवणा पक्षे ओषधीषु जातासु हस्तेन पौर्णमास्यां वा उपाकर्म
क्तश् च क्तवतुश् च क्त क्तवतू प्रत्ययौ निष्ठा सञ्ज्ञौ भवतः

उकारः उगित् कार्य अर्थः

कृतः

निष्ठा प्रदेशाः निष्ठायाम् इति एवमादयः

भुक्तः

भुक्तवान्

कृतवान्
अ श्लोणः ते हविषा विधेयम् अ स्रामः ते घृतेना जुहोमि

ते नो निरृत्याः पाशेभ्यो मुञ्चत अꣳहसः ऽꣳहसः

विश्वं सुभूतं सुविदत्रम् अस्तु नो ज्योग् एव दृशेम सूर्यम्

य आशानाम् आशा पालाः चत्वार स्थन देवाः

आशानाम् आशा पालेभ्यः चतुर्भ्यो अमृतेभ्यः
षोडशं प्रथमं रात्रिसाम पञ्चदशानि इतराणि त्रिवृद् राथंतरः सन्धिः

सा मा सहस्र आभज प्रजया पशुभिः सह पुनर् मा आविशतात् रयिर् इति

उन्नत उद् वलस्य अभिनः त्वचम्

तायते द्वितीये ऽहन्य् उक्थ्यः

तायते प्रथमे ऽहन्न् अग्निष्टोमः

स दाक्षिणानि हुत्वा आग्नीध्रे स्रुव आहुतिम् जुहोति त्वं सहस्रम् आनय

उन्नत एतेषां त्रयाणां त्रिंशच्छतानां प्रथमो नीयते

अहीन संततिम् करोति

सा मा सहस्र आभज प्रजया पशुभिः सह पुनर् मा आविशतात् रयिर् इति

तस्य पञ्चदशं प्रातःसवनं सप्तदशं माध्यंदिनं सवनम् एकविंशं तृतीयसवनम्

अहीन संततिम् करोति

तायते तृतीये ऽहन्न् अतिरात्रः

तस्य त्रिवृत् प्रातःसवनं पञ्चदशं माध्यंदिनं सवनं सप्तदशं तृतीयसवनम्
योषायाः आस्य पद्मेन इति

अन्यद् अप्य् उत्कृष्टतरं फल विशेष अन्तरम् स्वीकार मात्रेण संप्रदर्शयति

योषायाः आस्य पद्मेन प्राशने क्रियमाणे यथेच्छिकी भाषायाः अनुस्फुर्तिर् भवति इति अर्थः

अनेन वाक्येन श्रवण आदि व्यवसाय रहिते ऽपि जने निष्प्रयासेण एव त्रिदशानां गीः स्व मुखात् प्रादुर्भूयत इत्य् अर्थः
चक्षुषो हेते मनसो हेते ब्रह्मणो हेते तपसश् च हेते

तं त्वा प्र पद्ये तं त्वा प्र विशामि सर्वगुः सर्व पूरुषः सर्व आत्मा सर्व तनूः सह यन् मे ऽस्ति तेन

इन्द्रस्य गृहो ऽसि

तं त्वा प्र पद्ये तं त्वा प्र विशामि सर्वगुः सर्व पूरुषः सर्व आत्मा सर्व तनूः सह यन् मे ऽस्ति तेन

वीरान् नो अत्र मा दभन् तद् व एतत् पुरो दधे

इन्द्रस्य शर्मा असि

स बुध्न्या उपमा अस्य विष्ठाः सतश् च योनिम् असतश् च वि वः

इन्द्रस्य वरूथम् असि

ब्रह्म जज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद् वि सीमतः सु रुचः वेन आवः

तं त्वा प्र पद्ये तं त्वा प्र विशामि सर्वगुः सर्व पूरुषः सर्व आत्मा सर्व तनूः सह यन् मे ऽस्ति तेन

अप एतेन अरात्सीः असौ स्वाहा

त्वं तान् अग्ने मेन्या अ मेनीन् कृणु स्वाहा

तिग्म आयुधौ तिग्म हेती सु शेवौ सोमारुद्राव् इह सु मृडतं नः

इन्द्रस्य वर्मा असि

तिग्म आयुधौ तिग्म हेती सु शेवौ सोमारुद्राव् इह सु मृडतं नः

अन् आप्ताः ये वः प्रथमा यानि कर्माणि चक्रिरे

सहस्र धारे एव ते सम् अस्वरन् दिवो नाके मधु जिह्वाः असश्चतः

पर्य् ऊ षु प्र धन्वा वाज सातये परि वृत्राणि सक्षणिः

न्व् एतेन अरात्सीः असौ स्वाहा

मेन्या मेनिर् अस्य् अ मेनयः ते सन्तु ये ऽस्माꣳ अभ्यघायन्ति

तं त्वा प्र पद्ये तं त्वा प्र विशामि सर्वगुः सर्व पूरुषः सर्व आत्मा सर्व तनूः सह यन् मे ऽस्ति तेन

मुमुक्तम् अस्मान् दुरिताद् अवद्याज् जुषेथाम् यज्ञम् अमृतम् अस्मासु धत्तम्

तस्य स्पशो न नि मिषन्ति भूर्णयः पदे पदे पाशिनः सन्ति सेतवे
कः पृश्निं धेनुं वरुणेन दत्ताम् अथर्वने सु दुघाम् नित्य वत्साम्

बृहस्पतिना सख्यं जुषाणो यथावशं तन्वः कल्पयाति
कणशः खण्डशस् तालम् हरिताल चूर्णम् कलि चूर्ण सहित काञ्जिके क्षिपेत्

इदं दोलायन्त्रम्

स्पष्टम् अन्यत्
ऊर्जे त्वा बलाय त्वा ओजसे सहसे त्वा अभिभूयाय त्वा राष्ट्र भृत्याय परि ऊहामि शत शारदाय

इन्द्रियाय त्वा कर्मणे वीर्याय प्रति गृह्णामि शत शारदाय

ऋतुभिः त्वा आर्तवैः आयुषे वर्चसे त्वा संवत्सरस्य तेजसा तेन संहनु कृण्मसि

इदम् वर्चः अग्निना दत्तम् आगन् भर्गः यशः सहः ओजः वयः बलम्

त्रयस्त्रिंशत् यानि वीर्याणि तानि अग्निः प्र ददातु मे

त्वम् विश्व विद् गातु विद् कविः

त्वम् सखा युज्यः असि जातवेदः

त्वम् अग्ने प्रमतिः
अमीव हाः वास्तोष्पते इति चतसृभिः वास्तोष्पतीयस्य स्थालीपाकस्य इष्ट्वा अथ वास्तु आविशेत्

वास्तोष्पते प्रतिजानीह्य् अस्मान् सु आवेशः अनमीवो भवा नः

सखा सु शेवः एधि नः

वंशोद्वीक्षणिकं ब्राह्मणान् भोजयेत्

वास्तोष्पते शग्मया संसदा ते सक्षीमहि रण्वया गातुमत्या

वास्तोष्पते प्रतरणो न एधि गय स्फानः गोभिर् अश्वेभिर् इन्दो

यत् तु एमहि प्रति तन् नो जुषस्व शं नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे

पाहि क्षेम उत योगे वरं नो यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न इति

अमीव हाः वास्तोष्पते विश्वा रूपाण्य् आविशन्

अजरासस् ते सख्ये स्याम पिता इव पुत्रान् प्रति नो जुषस्व
देवा गर्भं सम् ऐरयन् ते व्य् ऊर्णुवन्तु सूतवे

न इव मांसे न पीवसि न इव कस्मिंश्चन आयतम्

सिस्रतां नार्य् ऋत प्रजाता वि पर्वाणि जिहतां सूतवा उ

वषट् ते पूषन्न् अस्यै सुवृक्तिम् अर्यमा होता कृणोतु वेधाः

सुष्टा व्य् ऊर्णोतु वि योनिं हापयामसि

अवैतु पृश्नि शेवलं शुने जराय्व् अत्तवे

न इव स्नावसु पर्वसु न केशेषु नखेषु च

अव जरायु पद्यताम्

चतस्रो दिशः प्रदिशश् चतस्रो भूम्या उत
पश्चाद् आसन शुद्ध वात निकरान् आदाय कण्ठव्रणात् संस्थाप्या रविमण्डले तु भुजगी सम्भूत नाडी त्रयात्
ता उभयीर् गत श्रियः प्रजाति कामस्य संनिर्वपेत्

ता ह शुचिवृक्षो गौपलायनो वृद्धद्युम्नस्य आभिप्रतारिणस्य उभयीः यज्ञे संनिरुवाप तस्य ह रथगृत्सं गाहमानं दृष्ट्वा उवाच इत्थम् अहम् अस्य राजन्यस्य देविकाश् च देवीश् च उभयीः यज्ञे सममादयं यद् अस्य इत्थम् रथगृत्सो गाहत इति चतुःषष्टिः कवचिनः शश्वत् ह अस्य ते पुत्र नप्तारः आसुः

न त्व् एषिष्यमाणस्य

यद् एना एषिष्यमाणस्य संनिर्वपेद् ईश्वरो ह अस्य वित्ते देवा अ रन्तोः यद् वा अयम् आत्मने ऽलम् अमंस्त इति

अथ देवीनाम्

ता या इमास् ता अमूर् या अमूस् ता इमा अन्यतराभिर् वाव तं कामम् आप्नोति य एतासु उभयीषु

सूर्याय पुरोﾱआशम् एक कपालम् यः सूर्यः स धाता स उ एव वषट्कारः

एतानि वाव सर्वाणि छन्दांसि गायत्रं त्रैष्टुभं जागतम् आनुष्टुभम् अन्व् अन्यान्य् एतानि हि यज्ञे प्रतमाम् इव क्रियन्त एतैर् ह वा अस्य छन्दोभिर् यजतः सर्वैश् छन्दोभिर् इष्टम् भवति य एवं वेद तद् वै यद् इदम् आहुः सुधायां ह वै वाजी सु हितः दधाति इति छन्दांसि वै तत् सुधायां ह वा एनं छन्दांसि दधत्य् अन् अनुध्यायिनम् लोकं जयति य एवं वेद तत् ह एके आहुः सूर्यम् एव सर्वासाम् पुरस्तात् पुरस्ताद् आज्येन परियजेत् तद् आसु सर्वासु मिथुनं दधाति इति तद् उ वा आहुर् जामि वा एतद् यज्ञे क्रियते यत्र समानीभ्याम् ऋग्भ्यां समाने ऽहन् यजति इति यदि ह वा अपि बह्व्य इव जायाः पतिर् वाव तासाम् मिथुनं तद् यद् आसां सूर्यम् पुरस्ताद् यजति तद् आसु सर्वासु मिथुनं दधाति
तेषां हि धाम गभिषक् समुद्रियं न एनान् नमसा परो अस्ति कश्चन
ऐन्द्र वायवम् शंसति तेन ऐन्द्र वायवः उक्थवान्

वायव्यं शंसति तेन वायव्य उक्थवान्

वाक् तु सरस्वती ये तु के च वाचा ग्रहा गृह्यन्ते ते ऽस्य सर्वे शस्त उक्थाः

ऐन्द्रं शंसति तेन शुक्रामन्थिना उक्थवन्तौ

ग्रह उक्थम् वा एतद् यत् प्रौगं नव प्रातर् ग्रहा गृह्यन्ते नवभिर् बहिष्पवमाने स्तुवते स्तुते स्तोमे दशमं गृह्णाति हिंकार इतरासां दशमः सा उ सा सम् मा

सारस्वतं शंसति

आश्विनं शंसति तेन आश्विनः उक्थवान्

उक्थिनो भवन्ति य एवं वेद

वैश्वदेवं शंसति तेन आग्रयणः उक्थवान्
एतम् एव अहम् तस्मान् मम त्वम् एको असि इति ह कौषीतकिः पुत्रम् उवाच

प्राणांस् त्वं भूमानम् अभिगायताद् बहवो वै मे भविष्यन्ति इति

होतृषदनात् ह एव अपि दुरुद्गीथम् अनुसमाहरति इति अनुसमाहरति इति

रश्मींस् त्वं

य एव अयम् मुख्यः प्राणस् तम् उद्गीथम् उपासीत

अथ अध्यात्मम्

इत्य् अधिदैवतम्

ॐ इति ह्य् एष स्वरन्न् एति

अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इति

बहवो वै ते भविष्यन्ति
प्रिय सखी द्वारा क्रियमाणे ऽनुप्राशने सति इति ज्ञेयम् मद् आविर्भावेन अनुसंधान अभावात् निर्भेद जन्या व्यथा न अनुभूयते इत्य् अर्थः

उत्तरस्मिन् घस्रे उपकारक अन्तरम् अनुदर्शयति

क्रियमाणे ऽनुप्राशन इति
आपः समुद्रिया धारास् ताः ते शल्यम् असिस्रसन्

अव दिवस् तारयन्ति सप्त सूर्यस्य रश्मयः
अष्ट अङ्गुल मूषाम् अष्ट अङ्गुल परिमाण दीर्घाम् धूर्त कुसुम उपमाम् कनक पुष्प सदृशाम् दृढां कठिनां श्लक्ष्णां मसृणां एवंविधां मूषां कृत्वा अपरा द्वितीया सप्त अङ्गुला सप्त अङ्गुल परिमाण दीर्घा स छिद्रा रन्ध्र युक्ता सा मध्य गता अन्तर् प्रविष्टा कार्या अपि इति अवश्यम् इति मूषा द्वय यन्त्रम् सिद्धम्

अन्यत् यन्त्र विधानम् आह कृत्वा इत्यादि

तत् च आह पूर्व उक्तायाम् अन्तर् प्रविष्टायाम् सप्त अङ्गुलायाम् सूतं तैल संयुक्तम् सारण तैल सहितम् प्रक्षिप्य निरुद्ध ताम् च कृत्वा निर्धूमं यथा स्यात् तथा कर्ष अग्नौ मूषां स्थाप्य पुनः किं कृत्वा सु संधिताम् संधि मुद्रिताम् कृत्वा पूर्ववत् सारयेत् इति अर्थः
अथ यद् एनं दध्ना अभिहुत्य अवभृथम् उपहरन्ति सर्वम् एव एनम् सयोनिं संतनुते

पञ्चभिर् अभिजुहोति

पूतिर् वा एषो अमुष्मिन् लोके ऽध्वर्युं च यजमानं च अभिवहति

तद् यद् एनं दध्ना अन् अभिहुत्य अवभृथम् उपहरेयुर् यथा कुणपं वात्य् एवम् एव एनम् तत् करोति

सर्वम् एव एनम् स पर्वाणम् संभरति

पशुष्व् एव प्रतितिष्ठति

त्रिवृत् हि यज्ञः

प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः यः एवं वेद

अभूद् देवः सविता वन्द्यो नु न इति जुहोति

पाङ्क्तः पुरुषः

पुरुषम् एव आप्नोति

पाङ्क्तो यज्ञः

द्रप्सवतीभिर् अभिजुहोति

समृद्धिं संभरन्ति

यज्ञम् एव अवरुन्द्धे

सर्वम् एव एनम् सर्व अङ्गम् संभरति

पाङ्क्ताः पशवः
तद् उक्तम् ऋषिणा

तस्य उष्णिह् लोमानि त्वग् गायत्री त्रिष्टुम् मांसम् अनुष्टुप् स्नावान्य् अस्थि जगती पङ्क्तिर् मज्जा प्राणो बृहती स छन्दोभिश् छन्नो यच् छन्दोभिश् छन्नस् तस्माच् छन्दांसि इति आचक्षते

आ च परा च पथिभिश् चरन्तम् इत्य् आ च ह्य् एष परा च पथिभिश् चरति

तस्य वाक् तन्तिर् नामानि दामानि तद् अस्य इदम् वाचा तन्त्या नामभिर् दामभिः सर्वं सितं सर्वं हि इदम् नामानी३ं सर्वं वाचा अभिवदति

सो ऽयम् आकाशः प्राणेन बृहत्या विष्टब्धस् तद् यथा अयम् आकाशः प्राणेन बृहत्या विष्टब्ध एवं सर्वाणि भूतान्य् आ पिपीलिकाभ्यः प्राणेन बृहत्या विष्टब्धानि इति एवं विद्यात्

अ निपद्यमानम् इति न ह्य् एष कदाचन संविशति

छादयन्ति ह वा एनं छन्दांसि पापात् कर्मणो यस्यां कस्यांचिद् दिशि कामयते य एवम् एतच् छन्दसां छन्दः त्वम् वेद

अपश्यं गोपाम् इत्य् एष वै गोपा एष हि इदम् सर्वं गोपायति

स सध्रीचीः स विषूचीर् वसान इति सध्रीचीश् च ह्य् एष विषूचीश् च वस्त इमा एव दिशः

अथ उ आवृतासो ऽवतासो न कर्तृभिर् इति सर्वं हि इदम् प्राणेन आवृतम्
स्पष्टम् अन्यत्

भस्म सूतम् मृतं कान्तलोहं मुण्डः अपि लोह विशेषः

एतत् सर्वम् तुल्यं भृङ्गराजेन एकविंशतिः भावयेत् निष्कं टङ्क मात्रम् मधु युक्तम् लिहेत्

ताप्यं शिला मनःशिला व्योषं त्रिकटु त्रिफला कोल बीजम् कपित्थम्
सिन्दूर वत् निभा यस्य इति समासः

अन्यत् च आह तापीभव इत्यादि

तापीभवं माक्षिक सत्त्वम् नृपावर्तं राजावर्तकं एतत् द्वयम् बीजपूर रस अर्दितम् मातुलुङ्ग रस मर्दितम् कुर्यात् एतद् उभययोः योगात् कनकं पुटपाकेन वह्नि विधानेन कनकं पूर्व उक्तम् यत् कनकम् वा हीन वर्ण कनकम् सिन्दूर संनिभम् करोति
तद् व्याख्यातं जातकर्मणा

षोडशे वर्षे गोदानम् अग्नौ वा समाप्ते

दर्भेष्व् आसीनं दर्भान् अध्य् अधिकृत्य हिरण्यं च अभिषिञ्चति अग्निकीभिर् वा राजसूयिकीभिर् वा या आपो दिव्या इति द्वाभ्याम्

एवं राजानं सावीर् हि देव इति च अनुवाकेन यथा उक्तम् अक्रत्व् अज्यानिम्
अपमित्यम् इव आभृतम् मलं ते प्रति दध्मसि

किम् इदं पापया अमुया पुच्छे बिभर्ष्य् अर्भकम्

अ रसस्य शर्कोटस्य नीचीनस्य उपसर्पतः

अदन्ति त्वा पिपीलिका वि वृश्चन्ति मयूर्यः
रेतो वा अन्नम्

एतेन एव प्रक्रमेण यजेत इति ब्राह्मणम्

वृषा हिंकारः

अथ यस्य दीक्षितस्य ऋतुमती जाया स्यात् प्रतिस्नावा प्रतिस्नावा सरूप वत्सायाः गोः पयसि स्थालीपाकं श्रपयित्वा अभिघार्य उद्वास्य उद्धृत्य अभिहिङ्कृत्य गर्भ वेदन पुंसवनैः संपातवन्तं कृत्वा तं परा एव प्राश्नीयात्

एवं हि ईश्वरा या दीक्षिताय दीक्षिता जाया पुत्रं लभेत इति
मनः इद् नौ सह असति

अनीकम् नौ समञ्जनम्

अक्ष्यौ नौ मधु संकाशे

अन्तर् कृणुष्व माम् हृदि
मुखम् आदिर् येषां गात्राणां तानि मुख आदीनि

अभिव्रज्य गत्वा गात्र देशान् प्रक्षालयति शोधयति

गात्राणि इति च नाभि प्रदेशस्य मा भूत्

पत्नी कर्ता
मध्यमे पुरोडाश कपाले तुषान् ओप्य अधस्तात् कृष्णाजिनस्य उपवपति रक्षसां भागो असि इति

हविष्कृतं प्रेष्यति त्रिष्फलीकर्तवा इति

त्रिः सु फलीकृतान् करोति

प्रस्कन्नान् अभिमृशति देवेभ्यः शुन्धध्वम् इति

पात्र्यां तण्डुलान् प्रस्कन्दयति देवो वः सविता हिरण्य पाणिः प्रति गृह्णात्व् इति

प्रज्ञातान् फलीकरणान् निधाय उत्करे तण्डुल प्रक्षालनम् निनयति

या यजमानस्य पत्नी सा अभ्युदेति आवहन्त्य् अन्यो वा

हविर् उद्वपति प्रति त्वा वर्ष वृद्धम् वेत्त्व् इति

उत्तरतः शूर्पम् उपोहति वैणवम् ऐषीकं नल मयम् वा वर्ष वृद्धम् असि इति
सिञ्चन् काल विशाल वह्नि वशगम् भूत्वा स नाडी शतम् तत् कार्यं कुरुते पुनर् नव तनुम् जीर्ण द्रुम स्कन्ध वत्

नासा पश्चिम मार्ग वाह पवनात् प्राणे अति दीर्घीकृते चन्द्राम्बु प्रतिसारणां सु कृतिनः प्राग्घण्टिकायाः पथः
अयम् अग्निर् वैश्वानरो यो ऽयम् अन्तः पुरुषे

तस्य एष घोषो भवति

स यदा उत्क्रमिष्यन् भवति न एनम् घोषं शृणोति

यद् इदम् अद्यते
स्वैर् मन्त्रैर् अन् ऋतु पाः ऋतावा इति

रूपं रूपं ह्य् एष प्रतिरूपो बभूव

रूपं रूपं ह्य् एष मघवा बोभवीति

त्रिर् ह वा एष एतस्य मुहूर्तस्य इमाम् पृथिवीं समन्तः पर्येति इमाः प्रजाः संचक्षाणः

मायाः कृण्वानः परि तन्वं स्वाम् इति

इन्द्रो मायाभिः पुरु रूपः ईयते युक्ता ह्य् अस्य हरयः शता दश इति

अन् ऋतु पाः ह्य् एष एतद् ऋतावा

इन्द्रो मायाभिः पुरु रूपः ईयत इति

रूपं रूपम् मघवा बोभवीति इति

त्रिर् यद् दिवः परि मुहूर्तम् आगात् स्वैर् मन्त्रैर् अन् ऋतु पाः ऋतावा इति

मायाभिर् ह्य् एष एतत् पुरु रूपः ईयते

तद् अस्य रूपम् प्रतिचक्षणाय इति

सहस्रं ह एते आदित्यस्य रश्मयः

युक्ता ह्य् अस्य हरयः शता दश इति

त्रिर् यद् दिवः परि मुहूर्तम् आगाद् इति
अन्यत् अपि मुख करणम्

क्षारः स्वर्जि यवक्षारौ राजी राजिका रसोनं लशुनं नवसारो नवसागरः शिग्रुः शोभाञ्जनम्

धातु चरम् धातु ग्रसन शालि
ये भक्षयन्तो न वसून्य् आनृधुर् यान् अग्नयो अन्वतप्यन्त धिष्ण्याः

यज्ञ पतिम् ऋषय एनसा आहुः निर्भक्ता भागाद् अनुतप्यमानाः

मधव्यान् स्तोकान् अप यान् रराध सं मा तैः सृजतु विश्वकर्मा

भीमा ऋषयो नमो अस्त्व् एभ्यश् चक्षुर् यद् एषां मनसश् च संदृक्

अ दान्यान् सोम पान् मन्यमानो यज्ञस्य विद्वान् समये न धीरः

या तेषाम् अवया दुस् इष्टात् सु इष्टम् तद् विश्वकर्मा कृणोतु

यद् एनश् चकृवान् बद्ध एष ततो विश्वकर्मन् प्र मुमुग्ध्य् एनम्
पञ्च अहम् जुहोति

तम् एव ताभिर् आहुतिभिः शमयित्वा नभो लोकानां जयति प्रजापतिं देवं देवानां

प्रजापतेर् देवस्य सायुज्यं सलोकतां समभ्यारोहति य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति

एष वै मृत्युर् यत् प्रजापतिः प्रभूमान् एव नाम

विंशतिर् आहुतयः सम्पद्यन्ते
सूत उवाच

स ऐश्वर्य भृत्य जननम् कथितं तदा एव पक्वं च तत् किल भवेत् सुर वज्र वर्णम्

हुतभुज् रूपम् आदाय दानवस्य यथा ईप्सितम्

तत्र इन्द्रगोप कलितम् शुक वक्र वर्णम् संस्थानतः प्रकट पीलु समान मात्रम्

मध्य इन्दु पाण्डुरम् अतीव विशुद्ध वर्णम् तत् च इन्द्रनील सदृशम् पटलं तुले स्यात्

नाना प्रकार विहितम् रुधिराक्ष रत्नम् उद्धृत्य तस्य खलु सर्व समानम् एव

नर्मदायां निचिक्षेप किंचिद् हीन आदि भूमिषु
वैदेहकाद् अम्बष्ठायां वैणः

क्षत्रियाद् वैश्यायां क्षत्रियः शूद्रायाम् उग्रः

तत्र अम्बष्ठ उग्रयोः संयोगे भवति अनुलोमः

शूद्राद् वैश्यायां मागधः क्षत्रियायां क्षत्ता ब्राह्मण्यां चण्डालः

वैश्यात् शूद्रायाम् रथकारः

क्षत्तृ वैदेहकयोः प्रतिलोमः

रथकार अम्बष्ठ सूत उग्र मागध आयोगव वैण क्षत्तृ पुल्कस कुक्कुट वैदेहक चण्डाल श्वपाक प्रभृतयः

ब्राह्मणात् क्षत्रियायां ब्राह्मणो वैश्यायाम् अम्बष्ठः शूद्रायां निषादः

क्षत्रियाद् ब्राह्मण्यां सूतः

निषादात् शूद्रायाम् पुल्कसः
संघातः काठिन्यम्

तत्र पार्थिवं लक्षयति तत्र द्रव्यम् इति

गुरु आदि गुण उत्कटम् गौरव आदि करम् च पार्थिवं द्रव्यम्

उपचयः स्थौल्यम् गुण शब्दः अत्र धर्म वाची

उल्बण ग्रहणम् सर्वेषां सर्व धर्म त्वात्
अरिष्ट नेमिम् पृतना आजिम् आशुं स्वस्तये तार्क्ष्यम् इह आ हुवेम

त्यम् ऊ षु वाजिनं देव जूतम् सहोवानं तरुतारं रथानाम्
प्रजापतिर् यस्माद् योनेः प्रजा असृजत सो ऽलेलायद् एव

विश्वे देवा जगत्या ऐडानि

स दीप्यमानो भ्राजमानो ऽतिष्ठत्

अथ यद् ऋचम् अतिस्वरति तद् बार्हतम्

स्वार ऋक्समे वाव यज्ञं कल्पयत इति

इन्द्रस् त्रिष्टुभा निधनवन्ति

यत् त्रैष्टुभं निधनवद् ऐन्द्रं तद् देवतया

स देवान् अब्रवीद् अस्ति वा इदम् अन्तर् इतः सृजध्वम् इति

यद् आनुष्टुभम् ऋक्समं प्राजापत्यं तद् देवतया

सो ऽवेद् अस्ति न्वा अन्तर् इति

प्रजापतिर् अनुष्टुभा ऋक्समानि

उभे वै ते अन्तर् निधने वा बहिस् निधने वा

तद् यद् ऋच्य् अन्तः संतिष्ठते तद् राथन्तरम्
अग्न उन् मादया त्वम् असौ माम् अनु शोचतु

देवाः प्र हिणुत स्मरम् असौ माम् अनु शोचतु

देवाः प्र हिणुत स्मरम् असौ माम् अनु शोचतु

देवाः प्र हिणुत स्मरम् असौ माम् अनु शोचतु

उन् मादयत मरुत उद् अन्तरिक्ष मादय

यथा मम स्मराद् असौ न अमुष्य अहम् कदाचन

रथ जिताम् राथजितेयीनाम् अप्सरसाम् अयं स्मरः

असौ मे स्मरताद् इति प्रियो मे स्मरताद् इति
सुप्त्वा भुक्त्वा क्षुत्वा स्नात्वा पीत्वा विपरिधाय च रथ्याम् आक्रम्य श्मशानम् च आचान्तः पुनर् आचामेत्

तत्र एतत् आहुः

सव्यम् बाहुम् उद्धृत्य शिरः अवधाय दक्षिणे अंसे प्रतिष्ठापयति

यत् यत् मीमांस्यम् स्यात् तत् तत् अद्भिः संस्पृशेत्

हृदय स्पृशः तु एव अपः आचामेत्

एवम् प्राचीनावीती भवति

दक्षिणम् कक्षम् अन्ववलम्बम् भवति

दक्षिणम् बाहुम् उद्धृत्य शिरः अवधाय सव्ये अंसे प्रतिष्ठापयति

अथ प्रत्युपस्पर्शनानि

सव्यम् कक्षम् अन्ववलम्बम् भवति

यज्ञोपवीतम् कुरुते सूत्रम् वस्त्रम् _ अपि _ कुश रज्जुम् एव

इन्द्रियाणि अद्भिः संस्पृशेत् अक्षिणी नासिके कर्णौ इति

उच्छिष्टः ह एव अतस् अन्यथा भवति इति

उदञ्चम् अग्नेः उत्सृप्य प्रक्षाल्य पाणी पादौ च उपविश्य त्रिस् आचामेत् द्विस् परिमृजीत

एवम् यज्ञ उपवीती भवति

पादौ अभ्युक्ष्य शिरः अभ्युक्षेत्

न उपस्पृशेत् व्रजन् न तिष्ठन् न हसन् न विलोकयन् न अ प्रणतः न अङ्गुलिभिः न अ तीर्थेन न स शब्दम् न अन् अवेक्षितम् न बाह्यांसः न अन्तरीय एक देशस्य कल्पयित्वा उत्तरीय ताम् न उष्णाभिः न स फेनाभिः न च स उपानत्कः क्वचिद् कासक्तिकः गले बद्धः चरणौ न प्रसार्य च
स यद् आह मयि यश इति दिवम् एव एतत् लोकानाम् आह आदित्यम् देवानाम् आदित्यान् देव गणानाम् जागतं छन्दसाम् उदीचीं दिशां वर्षा ऋतूनां सप्तदशं स्तोमानां सामवेदं वेदानाम् औद्गात्रं होत्रकाणां चक्षुर् इन्द्रियाणाम्
वैक्रान्त सत्त्व योगम् आह रस इति आदि

पुनर् तेन सत्वेन सह घन सत्त्वम् अभ्र सारम् निर्व्यूढं निर्वाहितं सत् तेन उभय सत्त्व संयोगेन रसः सूतो बन्धम् उपयाति बन्धनम् आप्नोति

तद् रस वैक्रान्तकम् सत्त्वं हेम्ना समं स्वर्णेन सम भागम् द्वंद्व अन्वितम् सत् द्वंद्वमेलापक औषध सहितम् सत् एवम् अमुना विधानेन मिलति रसे इति शेषः
अतो देवा अभवन्

स यत् ते ऋचि गायति तेन अस्मात् लोकाद् द्विषन्तम् भ्रातृव्यं नुदते

कथं न्व् एषाम् इमां श्रियम् पुनर् एव जयेम इति

ते देवा अब्रुवन् या वै नः श्रीर् अभूद् अविदन्त ताम् असुराः

अथ एषाम् इमाम् असुराः श्रियम् अविन्दन्त

प्रजापतिर् वै साम्ना इमाम् जितिम् अजयद् या अस्य इयम् जितिस् ताम्

तद् एव आसुरम् अभवत्

ते पुनः प्रत्याद्रुत्य ऋचि साम अगायन्

तद् एभ्यः साम प्रायच्छत्

ते देवाः प्रजापतिम् उपेत्य ब्रुवन् यद् वै नः साम प्रादा इदं वै नस् तत् स्वर्गं लोकं न कामयते वोढुम् इति

स स्वर्गं लोकम् आरोहत्

सो ऽब्रवीद् यस् त्वा एतेन व्यावर्तयाद् व्य् एव स पाप्मना वर्ताता इति

अथ यद् अमृते देवतासु प्रातस्सवनं गायति तेन स्वर्गं लोकम् एति

ते देवाः प्रजापतिम् उपेत्य ब्रुवन् अस्मभ्यम् अपि इदम् साम प्रयच्छ इति

तथा इति

सा एव ऋच् अभवद् इयम् एव श्रीः

ऋग् इति
निरर्थक प्रयासे कस्य अपि मतिर् न एव उत्पद्यते इति न्यायात्

धन्वन्तरि आदीनाम् मतम् अनुसृत्य कापिशायन स्वीकरणे अनिर्वचनीय आह्लाद द्योतकम् उपकार अन्तरम् अनुदर्शयति

उपश्यामया इति
प्र ते शृणामि शृङ्गे याभ्यां वितुदायसि

अगस्त्यस्य ब्रह्मणा सं पिनष्म्य् अहं क्रिमीन्

विश्व रूपम् चतुर् अक्षम् क्रिमिं सारङ्गम् अर्जुनम्

ये अन्तः क्रिमयो गवि

ते कुषुम्भं यस् ते विष धानः

हतो हत माता क्रिमिर् हत भ्राता हत स्वसा

अथो ये क्षुल्लका इव सर्वे ते क्रिमयो हताः

हतासो अस्य वेशसो हतासः परिवेशसः

हतो राजा क्रिमीणाम् उत एषाम् स्थपतिर् हतः
न अभावात् इति वात्स्यः

अथ अतस् ऽधिकारः

अप्स्व् अवदान होमः

स्त्री च अविशेषात्

सर्वेषाम् अविशेषात्

दर्शनाच् च

न औपासन श्रुतेः

ब्राह्मण राजन्य वैश्यानाम् श्रुतेः

फल युक्तानि कर्माणि

रथकारस्य आधाने

वैतानिकेषु सर्वं सर्व अर्थ त्वात्

अधिश्रयणीये मांस प्रतिषेधः

अङ्ग हीन अश्रोत्रिय षण्ढ शूद्र वर्जम्

लौकिके

निषाद स्थपतिः गावेधुके ऽधिकृतः
अथ यः पुरस्ताद् अष्टाव् आज्यभागान् विद्यान् मध्यतः पञ्च हविः भागाः षट् प्राजापत्या उपरिष्टाद् अष्टाव् आज्यभागान् विद्यात्

तं ह पप्रच्छ किम् एष गौतमस्य पुत्र इति

किमर्थम् इति

अथ यो गायत्रीं हरिणीं ज्योतिष्पक्षां सर्वैर् यज्ञैर् यजमानं स्वर्गं लोकम् अभिवहन्तीं विद्यात्

तथा इति

तत्र अपवव्राज यत्र इतरः बभूव

अथ यः अ पङ्क्तिम् पञ्च पदाम् सप्तदश अक्षराम् सर्वैर् यज्ञैर् यजमानं स्वर्गं लोकम् अभिवहन्तीं विद्यात्

तद् उपयम्य निश्चक्राम

ते प्रातः समिध् पाणयः उपोदेयुर् उपायामो भवन्तम् इति
अग्नी रक्षस्विनीर् हन्तु सोमो हन्तु दुरस्यतीः

आ ते ददे वक्षणाभ्य आ ते ऽहं हृदयाद् ददे

प्र इतस् यन्तु व्याध्यः प्र अनुध्याः प्र उ अशस्तयः
विराजति प्रजया

हेमन्तो निधनम्

महान् कीर्त्या

वसन्तो हिङ्कारः

तद् व्रतम्

ऋतून् न निन्देत्

पशुभिर् ब्रह्मवर्चसेन

शरत् प्रतिहारः

सर्वम् आयुर् एति

महान् प्रजया पशुभिर् भवति

ज्योग् जीवति
तत्र एतानि अहरहः कृत्यानि भवन्ति

प्रत्यागता इमा मधुमतीर् मह्यम् इति

पुष्टि कामः एव सम्प्रजातास्व् औदुम्बरेण असिना वत्स मिथुनयोः लक्षणं करोति पुंस एव अग्रे ऽथ स्त्रिया भुवनम् असि साहस्रम् इति

यम वरुणौ देवतानाम् अत्र अधिकौ

ऋषभ पूजा

निष्कालन प्रवेशने तन्ती विहरणम् इति

पुष्टि कामः एव सम्प्रजातासु निशायां गोष्ठे ऽग्निम् उपसमाधाय विलयनं जुहुयात् संग्रहण संगृहाण इति

गाः प्रकाल्यमाना अनुमन्त्रयेत इमाः मे विश्वतस् वीर्यः इति

गोयज्ञेन एव अश्वयज्ञः व्याख्यातः

पुष्टि कामः प्रथम जातस्य वत्सस्य प्राङ् मातुः प्रलेहनात् जिह्वया ललाटम् उल्लिह्य निगिरेद् गवां श्लेष्मा असि इति

गन्धैर् अभ्युक्षणं गवां गन्धैर् अभ्युक्षणं गवाम्

अग्निं यजेत पूषणम् इन्द्रम् ईश्वरम्

कृत्वा च अनुमन्त्रयेत लोहितेन स्वधितिना इति
सं मा सिञ्चन्तु मरुतः सं पूषा सं बृहस्पतिः