tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
ततो विघातः प्रकृत्याः निदानस्य च वर्जनम्

विंशतिः क्रिमयः तेषाम् हेतु आदिः सप्तको गणः

विदित वेदितव्याः तु भिषजः सर्वं सर्वथा यथा सम्भवम् परीक्ष्यं परीक्ष्य अध्यवस्यन्तः न क्वचिद् अपि विप्रतिपद्यन्ते यथेष्टम् अर्थम् अभिनिर्वर्तयन्ति च इति

यः तु अभ्यवहार्य विधिः प्रकृति विघाताय उक्तः क्रिमीणाम् अथ तम् अनुव्याख्यास्यामः मूलकपर्णीं स मूल अग्र प्रतानाम् आहृत्य खण्डशस् छेदयित्वा उलूखले क्षोदयित्वा पाणिभ्यां पीडयित्वा रसं गृह्णीयात् तेन रसेन लोहित शालि तण्डुल पिष्टम् समालोड्य पूपलिकां कृत्वा विधूमेषु अङ्गारेषु उपकुड्य विडङ्ग तैल लवण उपहिताम् क्रिमि कोष्ठाय भक्षयितुं प्रयच्छेत् अनन्तरं च अम्ल काञ्जिकम् उदश्वित् वा पिप्पल्यादि पञ्च वर्ग संसृष्टम् स लवणम् अनुपाययेत्

ततस् तम् अवतार्य शीतीभूतम् अहतेन वाससा परिपूय शुचौ दृढे कलशे समासिच्य पिधानेन पिधाय शुक्लेन वस्त्र पट्टेन अवच्छाद्य सूत्रेण सु बद्धम् सु निगुप्तम् निधापयेत्

ते भेषजम् अयोगेन कुर्वन्ति अज्ञान मोहिताः

तत्र श्लोकौ

प्रकृति विघातः तु एषाम् कटु तिक्त कषाय क्षार उष्णानाम् द्रव्याणाम् उपयोगः यत् च अन्यत् अपि किंचिद् श्लेष्म पुरीष प्रत्यनीक भूतम् तत् स्यात् इति प्रकृति विघातः

भवन्ति च अत्र

अथ एनम् सम्यक् विरिक्तम् विज्ञाय अपराह्णे शैखरिक कषायेण सुख उष्णेन परिषेचयेत्

प्रत्यागते च पश्चिमे बस्तौ प्रत्याश्वस्तं तत् अहर् एव उभयतोभागहरम् संशोधनं पाययेत् युक्त्या तस्य विधिर् उपदेक्ष्यते मदन फल पिप्पली कषायस्य अर्ध अञ्जलि मात्रेण त्रिवृत् कल्क अक्ष मात्रम् आलोड्य पातुम् अस्मै प्रयच्छेत् तत् अस्य दोषम् उभयतस् निर्हरति साधु एवम् एव कल्प उक्तानि वमन विरेचनानि प्रतिसंसृज्य पाययेत् एनम् बुद्ध्या सर्व विशेषान् अवेक्षमाणः भिषक्

परिषिक्तं च एनम् निवातम् आगारम् अनुप्रवेश्य पिप्पली पिप्पली मूल चव्य चित्रक शृङ्गवेर सिद्धेन यवागू आदिना क्रमेण उपाचरेत् विलेपी क्रम आगतम् च एनम् अनुवासयेद् विडङ्ग तैलेन एक अन्तरम् द्विस् त्रिस् वा

अथ तस्मात् द्वितीयात् कुम्भात् स्नेहम् आदाय विडङ्ग तण्डुल चूर्णैः स्नेह अर्ध मात्रैः प्रतिसंसृज्य आतपे सर्वम् अहर् स्थापयित्वा ततो ऽस्मै मात्रां प्रयच्छेत् पानाय तेन साधु विरिच्यते विरिक्तस्य च आनुपूर्वा यथा उक्ता

विप्रतिपन्नाः तु खलु रोग ज्ञाने उपक्रम युक्ति ज्ञाने च अपि विप्रतिपद्यन्ते

सत्त्व आदीनाम् विकल्पेन व्याधि रूपम् अथ आतुरे

अथ अश्व शकृत् आहृत्य महति किलिञ्जके प्रस्तीर्य आतपे शोषयित्वा उदूखले क्षोदयित्वा दृषदि पुनः सूक्ष्म चूर्णानि कारयित्वा विडङ्ग कषायेण त्रिफला कषायेण वा अष्ट कृत्वस् दश कृत्वस् वा आतपे सु परिभावितानि भावयित्वा दृषदि पुनः सूक्ष्माणि चूर्णानि कारयित्वा नवे कलशे समावाप्य अनुगुप्तम् निधापयेत्

ततो ऽस्मै मात्रां प्रयच्छेत् पानाय तेन साधु विरिच्यते सम्यक् अपहृत दोषस्य च आनुपूर्वा यथा उक्ता

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

अपकर्षणम् एव आदौ क्रिमीणां भेषजं स्मृतम्

तेषां तु खलु चूर्णानां पाणितलं यावत् वा साधु मन्येत तत् क्षौद्रेण संसृज्य क्रिमि कोष्ठिने लेढुं प्रयच्छेत्

विधिः दृष्टः त्रिधा यो ऽयं क्रिमीन् उद्दिश्य कीर्तितः

चिकित्सितं तु खलु एषाम् समासेन उपदिश्य पश्चात् विस्तरेण उपदेक्ष्यामः

यथा उद्देशम् एवम् इदम् क्रिमि कोष्ठ चिकित्सितम् यथावत् अनुव्याख्यातम् भवति

यदि पुनर् अस्य अतिप्रवृद्धान् शीर्ष आदान् क्रिमीन् मन्येत कदाचित् ततः स्नेह स्वेदाभ्याम् अस्य शिर उपपाद्य विरेचयेत् अपामार्ग तण्डुल आदिना शिरोविरेचनेन

अथ अस्मै प्रोवाच भगवान् आत्रेयः इह खलु अग्निवेशैः विंशतिविधाः क्रिमयः पूर्वम् उद्दिष्टाः नानाविधेन प्रविभागेन अन्यत्र सहजेभ्यः ते पुनः प्रकृतिभिः विभज्यमानाः चतुर्विधाः भवन्ति तत् यथा पुरीष जाः श्लेष्म जाः शोणित जाः मल जाः च इति
व्याधितानां विनाशाय क्लेशाय महते ऽपि वा

यदा तु लघु व्याधितम् गुरु व्याधित रूपम् आसादयन्ति तदा तं महा दोषम् मत्वा संशोधन काले ऽस्मै तीक्ष्णं संशोधनं प्रयच्छन्तो दोषान् अति निर्हृत्य शरीरम् अस्य क्षिण्वन्ति

तम् अनुतिष्ठता यथास्वं हेतु वर्जने प्रयतितव्यम्

न स्खलन्ति प्रयोगेषु भेषजानां कदाचन

तयोः अकुशलाः केवलं चक्षुषा एव रूपं दृष्ट्वा अध्यवस्यन्तः व्याधि गुरुलाघवे विप्रतिपद्यन्ते

एवं द्वयानां श्लेष्म पुरीष सम्भवानाम् क्रिमीणां समुत्थान संस्थान वर्ण नाम प्रभाव चिकित्सित विशेषाः व्याख्याताः सामान्यतः

तत्र अपकर्षणम् हस्तेन अभिगृह्य विमृश्य उपकरणवता अपनयनम् अनुपकरणेन वा स्थान गतानाम् तु क्रिमीणां भेषजेन अपकर्षणम् न्यायतः तत् चतुर्विधम् तत् यथा शिरोविरेचनं वमनं विरेचनम् आस्थापनं च इति अपकर्षण विधिः

शोणित जानाम् तु खलु कुष्ठैः समानं समुत्थानं स्थानं रक्त वाहिन्यः धमन्यः संस्थानम् अणवः वृत्ताः च अपादाः च सूक्ष्म त्वात् च एके भवन्त्य् अ दृश्याः वर्णः ताम्रः नामानि केशादा लोमादा लोमद्वीपाः सौरसा औडुम्बरा जन्तुमातारः च इति प्रभावः केश श्मश्रु नख लोम पक्ष्म अपध्वंसः व्रण गतानाम् च हर्ष कण्डू तोद संसर्पणानि अति वृद्धानाम् च त्वच् सिरा स्नायु मांस तरुणास्थि भक्षणम् इति चिकित्सितम् अपि एषाम् कुष्ठैः समानं तत् उत्तर कालम् उपदेक्ष्यामः

भवन्ति च अत्र

तेन एव च कषायेण बाह्य अभ्यन्तरान् सर्व उदक अर्थान् कारयेत् शश्वत् तद् अभावे कटु तिक्त कषायाणाम् औषधानाम् क्वाथैः मूत्र क्षारैः वा परिषेचयेत्

संशोधनं संशमनं निदानस्य च वर्जनम्

तत्र बाह्य मल जातान् मल जान् संचक्ष्महे

तत्र मलो बाह्यः च अभ्यन्तरः च

तत्र सर्व क्रिमीणाम् अपकर्षणम् एव आदितस् कार्यं ततः प्रकृति विघातः अनन्तरं निदान उक्तानाम् भावानाम् अनुपसेवनम् इति

अनुवासयेत् च एनम् अनुवासन काले

तेन अगदः भवति

व्याधितौ पुरुषौ ज्ञ अज्ञौ भिषजौ स प्रयोजनौ

इति व्याधित रूप अधिकारे व्याधित रूप संख्या अग्र सम्भवम् व्याधित रूप हेतु विप्रतिपत्तौ कारणं स अपवादम् सम्प्रतिपत्ति कारणम् च अनपवादम् निशम्य भगवन्तम् आत्रेयम् अग्निवेशः ऽतः परं सर्व क्रिमीणाम् पुरीष संश्रयाणाम् समुत्थान स्थान संस्थान वर्ण नाम प्रभाव चिकित्सित विशेषान् पप्रच्छ उपसंगृह्य पादौ

अथ आहर इति ब्रूयात् तिल्वक उद्दालकयोः द्वौ बिल्व मात्रौ पिण्डौ श्लक्ष्ण पिष्टौ विडङ्ग कषायेण तद् अर्ध मात्रौ श्यामा त्रिवृतयोः अतो अर्ध मात्रौ दन्ती द्रवन्त्योः अतो अर्ध मात्रौ च चव्य चित्रकयोः इति

तेषां समुत्थानं मृजा वर्जनम् स्थानं केश श्मश्रु लोम पक्ष्म वासांसि संस्थानम् अणवः तिल आकृतयः बहु पादाः च वर्णः कृष्णः शुक्लः च नामानि यूकाः पिपीलिकाः च प्रभावः कण्डू जननम् कोठ पिडक अभिनिर्वर्तनम् च चिकित्सितं तु खलु एषाम् अपकर्षणम् मल उपघातः मल कराणाम् च भावानाम् अनुपसेवनम् इति

तत्र गुरु व्याधितः एकः सत्त्व बल शरीर सम्पद् उपेत त्वात् लघु व्याधितः इव दृश्यते लघु व्याधितः ऽपरः सत्त्व आदीनाम् अधम त्वात् गुरु व्याधितः इव दृश्यते

तथा भल्लातक अस्थीनि आहृत्य कलश प्रमाणेन च आपोथ्य स्नेह भाविते दृढे कलशे सूक्ष्म अनेक छिद्र ब्रध्ने शरीरम् उपवेष्ट्य मृदा अवलिप्ते समावाप्य उडुपेन पिधाय भूमौ आकण्ठम् निखातस्य स्नेह भावितस्य एव अन्यस्य दृढस्य कुम्भस्य उपरि समारोप्य समन्तात् गोमयैः उपचित्य दाहयेत् स यदा जानीयात् साधु दग्धानि गोमयानि विगत स्नेहानि च भल्लातक अस्थीनि इति ततस् तम् कुम्भम् उद्धरेत्
श्लेष्म जाः क्षीर गुड तिल मत्स्य आनूप मांस पिष्ट अन्न परमान्न कुसुम्भ स्नेह अजीर्ण पूति क्लिन्न संकीर्ण विरुद्ध असात्म्य भोजन समुत्थानाः तेषाम् आमाशयः स्थानं ते प्रवर्धमानाः तु ऊर्ध्वम् अधस् वा विसर्पन्ति उभयतस् वा संस्थान वर्ण विशेषाः तु श्वेताः पृथु ब्रध्न संस्थानाः केचित् केचिद् वृत्त परिणाहाः गण्डूपद आकृतयः श्वेताः ताम्र अवभासाः च केचिद् अणवः दीर्घाः तन्तु आकृतयः श्वेताः तेषां त्रिविधानां श्लेष्म निमित्तानाम् क्रिमीणां नामानि अन्त्रादाः उदरादाः हृदयचराः चुरवः दर्भपुष्पाः सौगन्धिकाः महागुदाः च इति प्रभावो हृल्लासः आस्यसंस्रवणम् अरोचक अविपाकौ ज्वरः मूर्च्छा जृम्भा क्षवथुः आनाहः अङ्गमर्दः छर्दिः कार्श्यं पारुष्यं च इति

अथ आहर इति ब्रूयात् शारदान् नवान् तिलान् सम्पद् उपेतान् तान् आहृत्य सु निष्पूतान् निष्पूय सु शुद्धान् शोधयित्वा विडङ्ग कषाये सुख उष्णे प्रक्षिप्य निर्वापयेद् दोष गमनात् गत दोषान् अभिसमीक्ष्य सु प्रलूनान् प्रलुञ्च्य पुनर् एव सु निष्पूतान् निष्पूय सु शुद्धान् शोधयित्वा विडङ्ग कषायेण त्रिस् सप्त कृत्वस् सु परिभावितान् भावयित्वा आतपे शोषयित्वा उलूखले संक्षुद्य दृषदि पुनः श्लक्ष्ण पिष्टान् कारयित्वा द्रोण्याम् अभ्यवधाय विडङ्ग कषायेण मुहुर् मुहुर् अवसिञ्चन् पाणि मर्दम् एव मर्दयेत् तस्मिन् तु खलु प्रपीड्यमाने यत् तैलम् उदियात् तत् पाणिभ्यां पर्यादाय शुचौ दृढे कलशे न्यस्य अनुगुप्तम् निधापयेत्

उक्तो व्याधितरूपीये विमाने परम ऋषिणा

स यदा जानीयात् विरमति शब्दः प्रशाम्यति च फेनः प्रसादम् आपद्यते स्नेहः यथास्वं च गन्ध वर्ण रस उत्पत्तिः संवर्तते च भैषज्यम् अङ्गुलिभ्याम् मृद्यमानम् अनतिमृदु अनतिदारुणम् अनङ्गुलिग्राहि च इति स कालः तस्य अवतारणाय

एवम् अवयवेन ज्ञानस्य कृत्स्ने ज्ञेये ज्ञानम् अभिमन्यमानाः परिस्खलन्ति

अनन्तरं निदान उक्तानाम् भावानाम् अनुपसेवनम् यत् उक्तम् निदान विधौ तस्य विवर्जनं तथा प्रायाणाम् च अपरेषाम् द्रव्याणाम्

अथ व्युष्टायां रात्र्यां सुख उषितम् सु प्रजीर्ण भक्तम् च विज्ञाय आस्थापन वमन विरेचनैः तत् अहर् एव उपपादयेत् उपपादनीयः चेद् स्यात् सर्वान् परीक्ष्य विशेषान् परीक्ष्य सम्यक्
द्वादश अग्निष्टोमे

पञ्चदश उक्थ्ये

हुतायां वपायां यत्र मार्जयन्ते तन् मार्जयते

त्रयोदश अत्यग्निष्टोमे

अपरेण उत्तरवेदिम् अतिक्रम्य उत्तरेण हविर्धाने दक्षिणेन मार्जालीयं परीत्य पूर्वया द्वारा सदः प्रविश्य अग्रेण प्रशास्त्रीयम् अतिक्रम्य दक्षिणत उपविशेद् इत्य् आलेखनः

त्रयस्त्रिंशतम् अप्तोर्याम इति विज्ञायते

एवं स्तोमभागानाम् उत्तरम् उत्तरं दधाति

स्तुते बहिष्पवमाने अपरेण उत्तरवेदिम् अतिक्रम्य दक्षिणत उपविशति

षोडश षोडशिनि

एवम् एव स्तोत्रे स्तोत्रे प्रसौति

रश्मिर् असि क्षयाय त्वा क्षयं जिन्व ॐ स्तुत इति

यत्र प्रातःसवनाय सम्प्रसर्पन्ति तद् दक्षिणेन हविर्धाने दक्षिणेन मार्जालीयं दक्षिणेन सदः परीत्य अपरया द्वारा सदः प्रविश्य अपरेण प्रशास्त्रीयम् अतिक्रम्य दक्षिणत उपविशेद् इत्य् आश्मरथ्यः

एकान्नत्रिंशतम् अतिरात्रे
अथ एनाम् ध्रुवम् अरुन्धतीम् अन्यानि च नक्षत्राणि अभिवीक्षयति नमो ब्रह्मणे ध्रुवाय अच्युताय अस्तु इति एतेन अनुवाकेन

या अस्यै निन्दिता तनूस् ताम् इतो नाशयामसि स्वाहा इति

त्वं नक्षत्राणां मेथी असि स मा पाहि पृतन्यत इति

आग्नेयेन स्थालीपाकेन पर्वसु यजते

ध्रुवम् उपतिष्ठते

उदितेषु नक्षत्रेषु वत्सम् अन्वारभ्य उत्थापयति उद् आयुषा सु आयुषा इति

वाग्यत आस्त आ नक्षत्राणाम् उदयात्

अष्टम्यः पर्वाणि च उपवसति

त्रि रात्रम् अ क्षार लवण आशिनौ अधस् शायिनौ ब्रह्मचारिणौ भवतः

या अस्याम् पति घ्नी तनूः प्रजा घ्नी पशु घ्नी लक्ष्मि घ्नी जार घ्नीम् अस्यै तां कृणोमि स्वाहा

अग्ने प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिर् असि ब्राह्मणस् त्वा नाथ कामः प्रपद्ये

षट् कृत्तिका मुख्य योगम् वहन्ति इयम् अस्माकं भ्राजतु अष्टमी इति अरुन्धतीम्

सप्तर्षयः प्रथमां कृत्तिकानाम् अरुन्धतीं ध्रुव ताम् ये ह निन्युः

ध्रुव क्षितिः ध्रुव योनिः ध्रुवम् असि ध्रुवत स्थितम्

वायो प्रायश्चित्त आदित्य प्रायश्चित्ते प्रजापते प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिः असि ब्राह्मणः त्वा नाथ कामः प्रपद्ये
स वर्णः स रुजः स्तब्धः श्वयथुः स उपेक्षितः

पिप्पली पिप्पली मानः संनिपाताद् विदारिका

विद्रधिः पूर्ववत् च अन्यः शोफो ऽर्शो ऽर्बुदम् ईरितम्

प्रतिश्याय जल क्रीडा कर्ण कण्डूयनैः मरुत्

सुकुमारे चिर उत्सर्गात् सहसा एव प्रवर्धिते

अर्धावभेदकं स्तम्भं शिशिर अनभिनन्दनम्

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

संकोचयति रूढा च सा ध्रुवं कर्ण शष्कुलीम्

शूलं समुदितैर् दोषैः स शोफ ज्वर तीव्र _

श्रोत्र कण्डूयनात् जाते क्षते स्यात् पूर्व लक्षणः

दुर्विद्धे वर्धिते कर्णे स कण्डू दाह पाक रुज्

घन पूति बहु क्लेदम् कुरुते पूतिकर्णकम्

मिथ्या योगेन शब्दस्य कुपितो अन्यैः च कोपनैः

नादान् अकस्माद् विविधान् कर्णनादं वदन्ति तम्

पक्वं सित असित आरक्त घन पूय प्रवाहि च

पाल्यां शोफो अनिल कफात् सर्वतो निर्व्यथः स्थिरः

श्वयथुः स्फोट पिटिका राग ऊषा क्लेद संयुतः

रुज् गौरवम् पिधानं च स प्रतीनाह संज्ञितः

खादन्तो जन्तवः कुर्युः तीव्राम् स कृमिकर्णकः

श्रोत्रं शून्यम् अकस्मात् च स्यात् संचार विचार वत्

लिह्युः पालीम् उपेक्षिताः लेही आख्याः पिटिकाः ताः हि

कर्णे शोफः स रुज् पाल्याम् अरुणः परिपोटवान्

वात आदि दूषितम् श्रोत्रं मांस असृज् क्लेद जाः रुजम्

शब्द वाहि सिरा संस्थे शृणोति पवने मुहुः

एषाम् असाध्या याप्या एका तन्त्रिका अन्यान् तु साधयेत्

कण्डूः श्वयथुः उष्ण इच्छा पाकात् श्वेत घन स्रुतिः

परिपोटः स पवनाद् उत्पातः पित्त शोणितात्

पञ्चविंशतिः इति उक्ताः कर्ण रोगाः विभागतः

आशु पाकम् प्रपक्वं च स पीत लसिका स्रुति

कफो विदग्धः पित्तेन स _ नीरुजं तु अपि

कटुतैल निभम् पक्वः स्रवेत् कृच्छ्रेण रोहति

कफ असृज् कृमि जाः सूक्ष्माः स कण्डू क्लेद वेदनाः

सिरा स्थः कुरुते वायुः पालि शोषम् तद् आह्वयम्

उच्चैः कृच्छ्रात् श्रुतिम् कुर्याद् बधिर त्वम् क्रमेण च

श्वयथुः संनिपात उत्थः स नाम्ना दुःखवर्धनः

कफात् शिरस् हनु ग्रीवा गौरवम् मन्द ता रुजः

वातेन शोषितः श्लेष्मा श्रोतो लिम्पेत् ततो भवेत्

करोति श्रवणे शूलम् अभिघात आदि दूषितम्

पर्यायाद् उष्ण शीत इच्छम् जायते श्रुति जाड्य वत्

श्लेष्मणा अनुगतः वायुर् नादो वा समुपेक्षितः
एह्य् ऊ षु ब्रवाणि त आ अग्निः अगामि भारत इति मैत्रावरुणस्य स्तोत्रिय अनुरूपौ

सा एक पादिनी भवति

देवतयोः संशंसाय अन् अतिशंसाय

तद् वै खल्व् आ वां राजानाव् अध्वरे ववृत्याम् इति

अथ उ द्वन्द्वस्य एव मिथुनस्य प्रजात्यै

केवल सूक्तम् एव उत्तरयोः भवति

वषट्कृत्य अनुवषट्करोति

द्वन्द्वं वा एता देवता भूत्वा व्यजयन्त

तस्य उपरिष्टात् ब्राह्मणम्

प्रत्य् एव अभिमृशन्ते

एते एव तद् देवते यथाभागं प्रीणाति

विजित्या एव

मद्वत् हि तृतीयसवनम्

अस्तभ्नाद् द्याम् असुरो विश्व वेदाः इति वारुणं सांशंसिकम्

ऐन्द्रावरुणम् अस्य एतत् नित्यम् उक्थम्

एवम् एव केवल पर्यासम् कुर्यात् केवल सूक्तम्

इन्द्रावरुणा युवम् अध्वराय न इति पर्यास ऐन्द्रावरुणे

न आप्याययन्ति न ह्य् अ नाराशंसाः सीदन्ति

एक पादिन्या होता परिदधाति
स य एवम् एता देवानां तृप्तीर् वेद तृप्यत्य् आत्मना तृप्यत्य् अस्य प्रजा

वसूनां गायत्रं प्रातस्सवनम्

आदित्यानां जागतं तृतीयसवनम्

रुद्राणां त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनम्

तत् ते तृतीयसवने छन्दस्स्व् अक्षरम् अक्षरम् अन्व् अ संबाधमानाः संतृप्यन्ति

अष्टौ वसवः

तद् उ ह स्म आह इयपिः सौमापः स वा अद्य यजेत स वा अन्यम् याजयेद् यो यथा महति तीर्थे अ सिकते गा अ संबाधमानाः संतर्पयेद् एवं सर्वा देवता अनुसवनं छन्दस्स्व् अक्षरम् अक्षरम् अन्व् अ संबाधमानाः संतृप्यन्तीर् विद्याद् इति

तत् ते माध्यंदिने सवने छन्दस्स्व् अक्षरम् अक्षरम् अन्व् अ संबाधमानाः संतृप्यन्ति

एकादश रुद्राः

अष्ट अक्षरा गायत्री

द्वादश अक्षरा जगती

तत् ते प्रातस्सवने छन्दस्स्व् अक्षरम् अक्षरम् अन्व् अ संबाधमानाः संतृप्यन्ति

एकादश अक्षरा त्रिष्टुप्
नक्तंजाता असि ओषधे रामे कृष्णे असिक्नि च

आ त्वा स्वो अश्नुतां वर्णः परा श्वेतानि पातय

दूष्या कृतस्य ब्रह्मणा लक्ष्म श्वेतम् अनीनशम्

किलासं च पलितं च निर् इतो नाशया पृषत्

असितं ते प्रलयनम् आस्थानम् असितं तव

इदं रजनि रजय किलासं पलितं च यत्
अ मानुषाणि कर्माणि तव पश्याम गो पते

कृष्ण दिव्या च ते चेष्टा शङ्कितानि मनांसि नः

लोकपाल उपमः च एव गास् त्वं किं परिरक्षसि

रति अन्तर गताः रात्रौ पिबन्ति रति लालसाः

एवम् उक्तास् तु ते गोपा वसुदेव सुतेन वै

तास् तस्य वदनं कान्तं कान्ता गोप स्त्रियः निशि

शारदीषु स चन्द्रासु निशासु मुमुदे सुखी

वने स वीरो गाश् च एव जग्राह ग्राह वत् विभुः

गायन्त्यः कृष्ण चरितम् द्वंद्वशो गोप कन्यकाः

युवत्यो गोप कन्याः च रात्रौ संकाल्य काल विद्

विचित्रं चरितं घोषे दृष्ट्वा तत् तस्य भास्वतः

तव प्रसादाद् गोविन्द देव तुल्य महा द्युते

तास् तु पङ्क्तीकृताः सर्वा रमयन्ति मनोरमम्

धन्याः स्मो ऽनुगृहीताः स्मस् त्वद् धृतेन नगेन ह

यथा मन्यन्ति मां सर्वे भवन्तो भीम विक्रमाः

देवो वा दानवो वा त्वम् यक्षो गन्धर्व एव वा

हाहा इति कुर्वतस् तस्य प्रहृष्टास् ता वर अङ्गनाः

किमर्थं गोप वेषेण रमसे ऽस्मासु गर्हितम्

पिबन्ति नयन आक्षेपैः गां गतं शशिनं यथा

कृष्णस् तु यौवनं दृष्ट्वा निशि चन्द्रमसो नवम्

अस्माकं बान्धवो जातो यो ऽसि सो ऽसि नमो ऽस्तु ते

रमयन्त्यो यथा नागं स प्रमोदाः करेणवः

प्रत्युवाच स्मितं कृत्वा ज्ञातीन् सर्वान् समागतान्

वने च बाल क्रीडा ते जन्म च अस्मासु गर्हितम्

ता वार्यमाणाः पितृभिर् भ्रातृभिर् मातृभिस् तथा

करीष पांसु दिग्ध अङ्ग्यः ताः कृष्णम् अनुवव्रिरे

गावो वर्ष भयात् तीर्णा वयं तीर्णा महा भयात्

भ्रामित अक्षैः च वदनैर् निरीक्षन्ते वर अङ्गनाः

धारणेन अस्य शैलस्य विद्मस् त्वां कृष्णम् अव्ययम्

स करीष अङ्गरागासु व्रज रथ्यासु वीर्यवान्

भद्र वस्त्रेण वसितः कृष्णः कान्ततरो ऽभवत्

मुदिताश् च अनुकुर्वन्त्यः क्रीडन्ति व्रज योषितः

यद्य् अहं भवतां श्लाघ्यो बान्धवो देव सप्रभः

तास् तं पयोधर उत्तानैः उरोभिः समपीडयन्

वृषाणां जात रागाणाम् युद्धानि समयोजयत्

जगृहुर् निःसृतां वाणीं साम्ना दामोदर ईरिताम्

तासां ग्रथित सीमन्ताः रति चिन्ता आकुलीकृताः

गोपालांश् च बल उदग्रान् योधयामास वीर्यवान्

मुखम् अस्य अपराः वीक्ष्य तृषिता गोप कन्यकाः

तथा अहम् न अवगन्तव्यः स्व जातीयः ऽस्मि बान्धवः

ततो भवन्तः श्रोष्यन्ति मां च द्रक्ष्यन्ति तत्त्वतः

कृष्णं गोप अङ्गनाः रात्रौ मृगयन्ति रति प्रियाः

कैशोरकं मानयानः सह ताभिर् मुमोद ह

शोभमानो हि गोविन्दः शोभयामास तं व्रजम्

स बद्ध अङ्गद निर्यूहः चित्रया वनमालया

तं स्म वृद्धा अभिनन्दन्ति ज्ञातयश् च सह उषिताः

व्रजं गताः सुखं चेरुर् दामोदर परायणाः

गोपानां वचनं श्रुत्वा कृष्णः पद्म निभ ईक्षणः

तम् अन्या भाव विकचैः नेत्रैः प्रहसित आननाः

चेरुर् वै चरितं तस्य कृष्णस्य व्रज योषितः

वयं तव अनुगाः सर्वे भवन्तं शरणं गताः

वसूनां वा किमर्थं च वसुदेवः पिता तव

चारु विस्रंसिरे केशाः कुच अग्रे गोप योषिताम्

गोवर्धन धरः श्रीमान् विवेश व्रजम् एव ह

वनेषु ताल हस्त अग्रैः कुट्टयन्त्यस् तथा अपराः

परिज्ञानेन किं कार्यम् यद्य् एषो ऽनुग्रहो मम

गते शक्रे ततः कृष्णः पूज्यमानो व्रज ओकसैः

हरिताल आर्द्र पीतेन कौशेयेन च भास्वता
अत्र पितामहाः

अत्र प्रपितामहा इति

अथ पुरोडाशैर् अथ राज्ञा

अथ ऐन्द्रीम् आवृतम् अन्वावर्त इति दक्षिणं बाहुम् अनु पर्यावृत्य उत्तरेण आग्नीध्रम् च सदश् च परीत्य पश्चात् सदस ईक्षमाणः समस्तान् धिष्ण्यान् उपतिष्ठते ऽग्नयः सगरा इत्य् एतेन एव

तया एव आवृता संप्रसर्प्य सदसि पवमानेन स्तुवते

साम्ने साम्ने हिंकुर्वन्ति

अन् अवानम् उष्णिह् ककुभौ गायत्य् आ प्रतिहारात्

सन्नेषु नाराशंसेषु त्रि आवृत् पुरोडाश शकलानि उपास्यन्त्य् अत्र पितरो मादयध्वं यथाभागम् आवृषायध्वम् इति

तत्र यथादेशं शुक्र पवितारः कुर्वन्ति

स्तुते पशुना चरन्ति

राजनि भक्षिते सीदन्ति नाराशंसाः
ते देवा अकामयन्त सम् इमान् लोकान् दध्याम सं यज्ञं दध्याम इति

त एतत् साम अपश्यन्

स देवः ह अस्य यज्ञो भवति

पशवो वा इडा

गन्धर्व लोक अन्तम् इव एव जयति

तेभ्य एताः कलिन्दाः प्रायच्छन्न् एतासु श्राम्यत इति

ते ऽब्रुवन् यद् वयम् इह स्वयं पश्यामस् तद् अस्माकम् अस्त्व् इति

तद् यद् इमान् लोकान् समदधुस् तद् वा अस्य स्वर्ग्यम्

सोमो ह खलु वै राजा कालेयम्

तेन अस्तुवत

स इन्द्रम् एव एतेन स देवम् यज्ञं कुरुते

तम् अजयत्

यज्ञेन च एव अस्य स्तोमेन च यज्ञः संहितो भवति इमे च लोका य एवं वेद

स एतत् कलिर् वैतदन्यः साम अपश्यत्

गन्धर्व लोक ताम् ह तु वाव न अतिजयति

तद् एतल् लोक विद् साम

पशुष्व् एव तत् प्रतितिष्ठति

यद् उ कलिर् वैतदन्यो ऽपश्यत् तस्मात् कालेयम् इत्य् आख्यायते

तेन अस्तुत

यथा ह वा इदं बद्ध वत्सा धावत्य् एवं ह वाव तम् इन्द्रः सोमम् आगच्छति यस्मिन् कालेयेन स्तुवन्ति

तद् ऐडम् अच्छावाक साम भवति

देवा वै पूर्वाभ्यां सवनाभ्यां तृतीयसवनं प्रवृह्य स्वर्गं लोकम् आयन्

तरो वै यज्ञः स्तोमो विदद्वसुः

विन्दते लोकम् एतेन तुष्टुवानः
ततः शुक्ल अम्बरैः शूर्पं वेष्ट्य सम्पूजयेत् फलैः

भोजनं च यथाशक्त्या वित्त शाठ्य विवर्जितः

स्थण्डिले शूर्पम् आरोप्य लक्ष्मीम् इति अर्चयेत् बुधः

भुक्त्वा श्रुत्वा पुराणानि तत् दिनम् च अतिवाहयेत्

विशोका च अस्तु सम्पत्त्यै विशोका सर्व सिद्धये

एवं सम्पूज्य गोविन्दं फल माल्य अनुलेपनैः

विशोका दुःख नाशाय विशोका वर दा अस्तु मे

एवं नियम कृत् सुप्त्वा प्रातर् उत्थाय मानवः

उत्पलं करवीरं च बाणम् अम्लान कुङ्कुमम्

शूर्पं च लक्ष्म्या सहितं दातव्यं भूतिम् इच्छता

दामोदराय इति उदरम् पार्श्वे च विपुलाय वै

नासाम् अशोक निधये वासुदेवाय च अक्षिणी

यथा न लक्ष्मी देवेशैः त्वां परित्यज्य गच्छति

मन्त्रेण अनेन शयनं गुडधेनु समन्वितम्

तव भक्तिमतः तथा अपि वक्ष्ये व्रतम् इन्द्र असुर मानवेषु गुह्यम्

नमो देव्यै नमः शान्त्यै नमो लक्ष्म्यै नमः श्रियै

नाभिं च पद्मनाभाय हृदयं मन्मथाय वै

श्रीशाय जानुनी तद्वत् ऊरू च जलशायिने

तथा विशोकता मम अस्तु भक्तिः अग्र्या च केशवे

किम् अभीष्ट वियोग शोक संघात् अलम् उद्धर्तुम् उपोषणम् व्रतं वा

ततस् तु गीत नृत्य आदि कारयेत् सकलाम् निशाम्

चक्रिणे वाम बाहुम् च दक्षिणं गदिने नमः

केतकी सिन्दुवारं च मल्लिका गन्धपाटला

ततस् तु गीत वाद्येन रात्रौ जागरणे कृते

शुक्ल माल्य अम्बर धरः पूजयेत् श्रीशम् उत्पलैः

अलकान् माधवाय इति किरीटं विश्व रूपिणे

वैकुण्ठाय नमः कण्ठम् आस्यम् यज्ञ मुखाय वै

प्रभाते च ततः स्नानं कृत्वा दाम्पत्यम् अर्चयेत्

दशम्यां लघु भुज् विद्वाः आरभेत् नियमेन तु

कदम्बं कुब्जकं जातिः शस्तानि एतानि सर्वदा

नमः सर्वात्मने तद्वत् शिरः इति अभिपूजयेत्

ललाटं वामनाय इति हरये च पुनर् भ्रुवौ

नदी वालुकया शूर्पे लक्ष्म्याः प्रतिकृतिं न्यसेत्

श्लक्ष्णं हृद्यं च परितो वप्र त्रय समावृतम्

पुण्यम् आश्वयुजे मासि विशोक द्वादशीव्रतम्

ततस् तु मण्डलं कृत्वा स्थण्डिलं कारयेत् मुदा

नमः पुष्ट्यै नमः तुष्टये वृष्ट्यै हृष्ट्यै नमो नमः

उदक् मुखः प्राच् मुखः वा दन्त धावन पूर्वकम्

परिपृष्टम् इदम् जगत् प्रियम् ते विबुधानाम् अपि दुर्लभं महा त्वात्

विभव उद्भव कारि भू तले अस्मिन् भव भीत्याः अपि सूदनं च पुंसः

अनेन विधिना सर्वं मासि मासि समाचरेत्

श्रियं वा अभ्यर्च्य विधिवत् भोक्ष्यामि तु अपरे अहनि

चतुरस्रं समन्तात् च रत्नि मात्रम् उदञ्च् प्लवम्

मनुः उवाच

सोपधानक विश्रामम् सास्तर आवरणम् शुभम्

विशोकाय नमः पादौ जङ्घे च वर दाय वै

स्थण्डिलस्य उपरिष्टात् च भित्तिः अष्ट अङ्गुला भवेत्

रजनीषु च सर्वासु पिबेत् दर्भ उदकम् बुधः

वस्त्रैः नानाविधैः तद्वत् सुवर्ण कमलेन च
जया ह वै नाम एते स्तोमा यत् पवमानाः

तानि देवानां स्तोत्राणि

वाच्य् उ वै सर्वाणि छन्दांसि

तानि प्रजानां स्तोत्राणि

तानि देवा अन्वायत्ताः

तद् यत् पवमानैः पराचीनैर् एव स्तुवते तस्मात् पराञ्चो देवाः

पराग् रेतः सिक्तं तद् अर्वाक् प्रजायते

केन एषाम् स्तोत्रिय प्रतिपदः ऽनितं भवति इति

तानि प्रजा अन्वायत्ताः

तान् यद् अनुष्टुभा अनुप्रतिपद्यन्ते वाग् वा अनुष्टुब् वाग् उ वै वाचयित्री वाचा वा आह प्रेहि जय अभिक्राम मा अपक्रमीः इति

यद् आग्नेयम् ऐन्द्रं पवमानं तेन एषाम् स्तोत्रिय प्रतिपदः ऽनितं भवति

पवमानैर् वै देवा असुरान् पराञ्च एव जयन्त आयन्

स ब्रूयाद् वाग् वा अनुष्टुप्

अथ यस्मात् पृष्ठ उक्थैः पराचीनैश् च अर्वाचीनैः च स्तुवते तस्माद् उ पराचीश् च अर्वाचीः च प्रजाः
अणुशो वायुना भिन्ना सा तु अस्मिन् अनुलोम गे

वस्तिर् निस्तुद्यत इव श्लेष्मणा शीतलो गुरुः

एता भवन्ति बालानां तेषाम् एव च भूयसा

शकृत् मार्गस्य वस्तेः च वायुः अन्तरम् आश्रितः

निरेति सह मूत्रेण प्रतिलोमे विबध्यते

अथ अतस् मूत्राघातनिदानं व्याख्यास्यामः

यैस् तेभिः एव प्रविश्य एनम् दोषाः कुर्वन्ति विंशतिम्

वाताष्ठीला इति स आध्मान विष् मूत्र अनिल सङ्ग कृत्

स पिच्छम् स विबन्धम् च सर्वैः सर्व आत्मकम् मलैः

सामान्य लिङ्गम् रुङ् नाभि सेवनी वस्ति मूर्धसु

करोति तत्र रुज् दाह स्पन्दन उद्वेष्टनानि च

पीडिते तु अवकाशे ऽस्मिन्न् अश्मरी एव च शर्करा

मूत्राघातान् प्रमेहान् च कृच्छ्रान् मर्म समाश्रयान्

तद् संक्षोभात् क्षते स अस्रम् आयासात् च अति रुज् भवेत्

पार्श्वेभ्यः पूर्यते सूक्ष्मैः स्यन्दमानैः अनारतम्

श्यावा रूक्षा अश्मरी च अस्य स्यात् चिता कण्टकैः इव

कृच्छ्रान् मूत्रं तदा पीतं रक्तं श्वेतं घनं सृजेत्

मृद्नाति मेहनं नाभिं पीडयति अनिशम् क्वणन्

वस्ति आध्मानम् तद् आसन्न देशेषु परितो अति रुज्

पित्तेन दह्यते वस्तिः पच्यमान इव ऊष्मवान्

भस्म उदक प्रतीकाशम् मूत्रशुक्रं तद् उच्यते

विधारणात् प्रतिहतं वात उदावर्तितम् यदा

मूत्रम् अल्प अल्पम् अथवा विमुञ्चति शकृत् सृजन्

निदान लक्षणैः ऊर्ध्वम् वक्ष्यन्ते अति प्रवृत्ति जाः

शुक्र अश्मरी तु महतां जायते शुक्र धारणात्

संजायते ऽश्मरी घोरा पित्ताद् गोः इव रोचना

तन् मूत्रजठरं छिद्र वैगुण्येन अनिलेन वा

आविध्य मूत्रं भ्रमति स स्तम्भ उद्वेष्ट गौरवः

मूत्रक्षयं स रुज् दाहम् जनयेतां तद् आह्वयम्

धारया द्विविधो अपि एष वात वस्तिः इति स्मृतः

इति विस्तरतः प्रोक्ता रोगा मूत्र अप्रवृत्ति जाः

वातकुण्डलिका इति एषा मूत्रं तु विधृतं चिरम्

मूत्रे च बस्त गन्ध त्वम् मूत्रकृच्छ्रं ज्वरो ऽरुचिः

मूत्रयेद् वात जे कृच्छ्रे पैत्ते पीतं स दाह _

एक सम्बन्धनाः प्रोक्ता गुद अस्थि विवर आश्रयाः

तद् व्यपायात् सुखं मेहेद् अच्छं गोमेदक उपमम्

बिन्दुशः च प्रवर्तेत मूत्रं वस्तौ तु पीडिते

उष्णं पुनः पुनः कृच्छ्राद् उष्णवातं वदन्ति तम्

दुस्तरो दुस्तरतरो द्वितीयः प्रबल अनिलः

रक्तं वा कफ जे वस्ति मेढ्र गौरव शोफवान्

अन्तर् वस्ति मुखे वृत्तः स्थिरो ऽल्पः सहसा भवेत्

रूक्ष दुर्बलयोः वाताद् उदावर्तं शकृद् यदा

वस्ति रुज् कृच्छ्र मूत्र त्व मुष्क श्वयथु कारिणी

अधोमुखो ऽपि वस्तिर् हि मूत्र वाहि सिरा मुखैः

शोषयति उपसंगृह्य शुक्रं तत् शुष्कम् अश्मरी

मूत्रोत्सङ्गः स विच्छिन्न तद् शेष गुरु शेफसः

न निरेति विबद्धं वा मूत्रातीतं तद् अल्प _

मूत्र संधारिणः कुर्याद् रुद्ध्वा वस्तेर् मुखं मरुत्

रूक्षस्य क्लान्त देहस्य वस्ति स्थौ पित्त मारुतौ

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

स्थानात् च्युतम् अ मुक्तम् हि मुष्कयोः अन्तरे ऽनिलः

भल्लातक अस्थि संस्थाना रक्ता पीत असित अश्मरी

मूत्रितस्य स्त्रियं वायुना शुक्रम् उद्धतम्

प्रवृद्धं वायुना क्षिप्तं वस्ति उपस्थ आर्ति दाहवत्

स अनिलम् मुञ्चति शकृन् मुहुर् मेहति बिन्दुशः

तत्र वाताद् भृश आर्ति आर्तः दन्तान् खादति वेपते

मूत्रं विष् तुल्य गन्धम् स्याद् विड्विघातं तम् आदिशेत्

शुष्कं समस्त वर्णम् वा मूत्रसादं वदन्ति तम्

स्थित्वा स्रवेत् शनैस् पश्चात् स रुजम् वा अथ नीरुजम्

विशीर्ण धारम् मूत्रं स्यात् तया मार्ग निरोधने

आक्षिप्तम् अल्पं मूत्रं तद् वस्तौ नाले ऽथवा मणौ

अष्ठीला आभम् घनं ग्रन्थिं करोति अचलम् उन्नतम्

नाभ्याः अधस्तात् उदरं मूत्रम् आपूरयेत् तदा
पञ्चदशो माध्यंदिनः

पञ्च ऋतवः

तद् एव अत्र उपसंदधाति

चत्वार्य् उ दोर्बाह्वाणि

त्रय इमे लोकाः

चत्वार्य् ऊरु अष्ठीवानि

तत् सप्तदशम्

तत् सप्तदशम्

एकविंशम् अग्निष्टोम साम

तद् एव तेन आप्नोति

तद् एव अत्र उपसंदधाति

द्वादश मासाः

यद् अवाचीनं नाभेस् तत् पञ्चदशम्

तद् एव तेन आप्नोति

द्वादश मासाः

तद् एव अत्र उपसंदधाति

दश पद्याः

दश हस्त्याः अङ्गुलयः

तद् एव तेन आप्नोति

यद् ऊर्ध्वं नाभेस् तत् पञ्चदशम्

तद् एव अत्र उपसंदधाति

तद् एव अत्र उपसंदधाति

तद् एव तेन आप्नोति

पञ्च ऋतवः

सप्त शीर्षन् प्राणाः

चत्वार्य् ऊरु अष्ठीवानि

पञ्चदश आपूर्यमाणस्य अर्ध मासस्य रात्रयः

सप्तदशानि पृष्ठानि

पञ्चदश अपोच्छतः अर्ध मासस्य रात्रयः

आत्मा एकविंशः

द्वादश मासाः

दश हस्त्याः अङ्गुलयः

त्रयो ऽवाञ्चः प्राणाः

दश हस्त्याः अङ्गुलयः

असाव् आदित्य एकविंशः

दश पद्याः अङ्गुलयः