tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
आपस् पुत्रासो अभिसंविशध्वम् इमं जीवं जीव धन्याः समेत्य

यद् वां पक्वं परिविष्टम् अग्नौ तस्य गुप्तये दंपती संश्रयेथाम्

प्राच्यै त्वा दिशे ऽग्नये ऽधिपतये ऽसिताय रक्षित्र आदित्याय इषुमते

दिष्टं नो अत्र जरसे निनेषज् जरा मृत्यवे परि णो ददात्व् अथ पक्वेन सह सम्भवेम

उत इव प्रभ्वीर् उत संमितास उत शुक्राः शुचयश् च अमृतासः

यावन्तो देवा दिव्य् आतपन्ति हिरण्यं ज्योतिः पचतो बभूव

पुमान् पुंसो ऽधितिष्ठ चर्म इहि तत्र ह्वयस्व यतमा प्रिया ते

त्रयो लोकाः संमिता ब्राह्मणेन द्यौर् एव असौ पृथिव्य् अन्तरिक्षम्

धर्ता ध्रियस्व धरुणे पृथिव्या अच्युतं त्वा देवताश् च्यावयन्तु

निधिं निधि पाः अभ्य् एनम् इच्छाद् अनीश्वरा अभितः सन्तु ये ऽन्ये

यावन्तो अस्याः पृथिवीं सचन्ते अस्मत् पुत्राः परि ये संबभूवुः

अनूनं पात्रं निहितं न एतत् पक्तारं पक्वः पुनर् आविशाति

वनस्पते स्तीर्णम् आसीद बर्हिर् अग्निष्टोमैः संमितो देवताभिः

एतं परिदद्मस् तं नो गोपायत अस्माकम् ऐतोः

प्रियं प्रियाणां कृणवाम तमस् ते यन्तु यतमे द्विषन्ति

पिता इव पुत्रान् अभिसंस्वजस्व नः शिवा नो वाता इह वान्तु भूमौ

एतं परिदद्मस् तं नो गोपायत अस्माकम् ऐतोः

यत् यत् जाया पचति त्वत् परः परः पतिर् वा जाये त्वत् तिरः

ग्राहिं पाप्मानम् अति ताꣳ अयाम तमो व्यस्य प्रवदासि वल्गु

दक्षिणायै त्वा दिश इन्द्राय अधिपतये तिरश्चिराजये रक्षित्रे यमाय इषुमते

शुद्ध हस्तौ ब्राह्मणस्य अ निहत्य एतम् स्वर्गं सु कृतौ अपीतम्

उखा कुम्भी वेद्यां मा व्यथिष्ठा यज्ञायुधैर् आज्येन अतिषक्ता

त्वा दिशे सोमाय अधिपतये स्वजाय रक्षित्रे ऽशन्या इषुमत्यै

उप एनम् जीवान् पितरश् च पुत्रा एतं स्वर्गं गमय अन्तम् अग्नेः

तस्मिन् वां यमः पितृभिः संविदानः पक्वाय शर्म बहुलं नियच्छात्

यम् ओदनं पचतो देवते इह तं नस् तप उत सत्यं च वेत्तु

स्वर्गं लोकम् अभि नो नयासि सं जायया सह पुत्रैः स्याम

तन्वं स्वर् गः बहुधा विचक्रे यथा विद आत्मन्न् अन्य वर्णाम्

दिष्टं नो अत्र जरसे निनेषज् जरा मृत्यवे परि णो ददात्व् अथ पक्वेन सह सम्भवेम

धेनुर् अनड्वान् वयो वय आयद् एव पौरुषेयम् अप मृत्युं नुदन्तु

अयं ग्रावा पृथु बुध्नः वयोधाः पूतः पवित्रैर् अपहन्तु रक्षः

यावन्ताव् अग्रे प्रथमं समेयथुस् तद् वां वयो यम राज्ये समानम्

उत्तरं राष्ट्रं प्रजया उत्तरावत् दिशाम् उदीची कृणवन् नो अग्रम्

स ओदनः शत धारः स्वर् गः उभे व्याप नभसी महित्वा

यत् यत् द्युत्तं लिखितम् अर्पणेन तेन मा सुस्रोर् ब्रह्मणा अपि तद् वपामि

ता ओदनं दंपतिभ्यां प्रशिष्टा आपः शिक्षन्तीः पचता सु नाथाः

तस्मिन् देवाः सह दैवीर् विशन्त्व् इमं प्राश्नन्त्व् ऋतुभिर् निषद्य

उद्योधन्त्य् अभिवल्गन्ति तप्ताः फेनम् अस्यन्ति बहुलांश् च बिन्दून्

आयन्ति दिवः पृथिवीं सचन्ते भूम्याः सचन्ते अध्य् अन्तरिक्षम्

पूताः पवित्रैः पवन्ते अभ्राद् दिवं च यन्ति पृथिवीं च लोकान्

पाङ्क्तं छन्दः पुरुषो बभूव विश्वैर् विश्व अङ्गैः सह सम्भवेम

दिष्टं नो अत्र जरसे निनेषज् जरा मृत्यवे परि णो ददात्व् अथ पक्वेन सह सम्भवेम

दिष्टं नो अत्र जरसे निनेषज् जरा मृत्यवे परि णो ददात्व् अथ पक्वेन सह सम्भवेम

समानं तन्तुम् अभिसंवसानौ तस्मिन्त् सर्वं शमलं सादयाथः
पुत्रं विना मरिष्यावस् त्वं च शोकात् मरिष्यसि

गुण अनुरागात् राज्ये त्वं प्रजाभिः अभिषेचितः

कैकेयि त्वं समुत्तिष्ठ राम राज्य अभिषेचनम्

यत् माम् एवम् ब्रवीषि त्वं सर्व लोक अप्रियंकरे

मुहूर्तात् चेतनाम् प्राप्य कैकेयीम् इदम् अब्रवीत्

वसिष्ठ आद्यैः जनैर् उक्तो राज्यं कुरु इति सो ऽब्रवीत्

कौशल्यां स कथां पुरा

मनसा अहम् प्रभाते ते यौवराज्यं ददामि ह

पितरं तैल द्रोणि स्थम् संस्कृत्य सरयू तटे

देवासुरे पुरा युद्धे शम्बरेण हताः सुराः

पौरा स्त्रियः सर्वा रुरुदू राज योषितः

पितृ आदि वचनम् श्रुत्वा तथा इति उक्त्वा स राघवः

गुहेन पूजितः तत्र इङ्गुद मूलम् आश्रितः

इत्य् आदि महापुराणे आग्नेये रामायणे ऽयोध्याकाण्डवर्णनं नाम षष्ठो ऽध्यायः

रामे वनं गते राजा षष्ठे ऽह्नि निशि च अब्रवीत्

मातृभिश् च एव विप्र आद्यैः शोक आर्तैः निर्गतः पुरात्

सुप्तं मत्वा अथ कौशल्या सुप्ता शोक आर्तम् एव सा

नमस्कृत्य भरद्वाजं रामं लक्ष्मणम् आगतः

येन रामेण हि विना न जीवामि मुहूर्तकम्

अकीर्तिः पातिता मूर्ध्नि कौशल्यां स प्रशस्य च

वसिष्ठ आद्यैः स शत्रुघ्नः शीघ्रं राज गृहात् पुरीम्

वर द्वयम् पूर्व दत्तम् सत्यात् त्वं देहि मे नृप

मरणं तव पुत्रस्य मम ते न अत्र संशयः

रोग आर्ता किं भय उद्विग्ना किम् इच्छसि करोमि तत्

ऐषिक अस्त्रेण शरणं प्राप्तो देवान् विहायसः

राजा उवाच वसिष्ठ आदीन् राम राज्य अभिषेचने

राजा दशरथो रामम् उवाच शृणु राघव

केवलं त्वद् प्रियम् कृत्वा भविष्यामि सु निन्दितः

नखैर् विदारयन्तं तां काकं तद् चक्षुः आक्षिपत्

बालिशे रक्ष भरतम् आत्मानं मां च राघवात्

भविष्यति इति आचचक्षे कैकेयीं मन्थरा सखी

नारद उवाच

सत्यं ब्रूहि इति सा उवाच नृपं मह्यं ददासि चेत्

स्थितो देव अर्चनम् कृत्वा कौशल्यायै निवेद्य तत्

शशाप विलपन् मात्रा शोकं कृत्वा रुदन् मुहुर्

प्रशाधि विधवा राज्यं मृते मयि गते सुते

कैकेयीम् अब्रवीत् क्रुद्धा हारं त्यक्त्वा अथ मन्थरा

रात्रौ भर्ता गतः तत्र रक्षितो विद्यया त्वया

व्रजामि रामम् आनेतुम् रामो राजा मतो बली

राम उक्तः भरतः च अयात् नन्दिग्रामे स्थितो बली

राम लक्ष्मण सीताः च तीर्णा आपुः प्रयागकम्

सृष्टिः जयन्तः विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः

भविता राघवो राजा राघवस्य ततः सुतः

तच् छ्रुत्वा मूर्छितो भूमौ वज्र आहतः इव अपतत्

यौवराज्यं च भरते तत् इदानीम् प्रदास्यति

प्रबोधका बोधयन्ति न च बुध्यति असौ मृतः

पिता स्वर्गं गतो राम अयोध्यायां नृपो भव

नरा नार्यो ऽथ रुरुदुर् आनीतो भरतः तदा

दृष्ट्वा स शोकाम् कैकेयीं निन्दयामास दुःखितः

या त्वं भार्या कालरात्री भरतो न ईदृशः सुतः

पादौ गृहीत्वा रामेण कर्षिता सा अपराधात्

सम्भारान् संभवन्तु स्म इत्य् उक्त्वा कैकेयीं गतः

कथाम् उक्त्वा अथ हा रामम् उक्त्वा राजा दिवम् गतः

अशोको धर्मपालश् च सुमन्त्रः स वसिष्ठकः

राज्याय अहम् न यास्यामि सत्यात् चीर जटा धरः

अयोध्या अलंकृतिम् दृष्ट्वा ज्ञात्वा राम अभिषेचनम्

क्रोध आगारम् प्रविष्टा अथ पतिता भुवि मूर्छिता

पुत्रं विना स्मरन् शोकात् कौशल्ये मरणं मम

किं कृतं तव रामेण मया वा पाप निश्चये

प्रभाते तम् अपश्यन्तः ऽयोध्यां ते पुनर् आगताः

उवाच मे यथा रामस् तथा मे भरतः सुतः

शपामि तेन कुर्यां वै वाञ्छितं तव सुन्दरि

सीतया भार्यया सार्धं स रथः स सुमन्त्रकः

शृङ्गवेरं प्रयागं च भरद्वाजेन भोजितः

लक्ष्मणः स गुहो रात्रौ चक्रतुः जागरम् हि तौ

तेन वैरेण सा राम वन वासम् च काङ्क्षति

त्यक्त्वा अयोध्याम् पादुके ते पूज्य राज्यम् अपालयत्

रामस्य च वने वासं नव वर्षाणि पञ्च च

राज्ञश् च मन्त्रिणः च अष्ट स वसिष्ठाः तथा अब्रुवन्

राज वंशः तु कैकेयि भरतात् परिहास्यते

रुदन् राजा अपि कौशल्या गृहम् आगात् सु दुःखितः

सीतायै दर्शयामास चित्रकूटं च राघवः
कौशल्या तं मृतं ज्ञात्वा हा हता अस्मि इति च अब्रवीत्

वास्तु पूजाम् ततः कृत्वा स्थिता मन्दाकिनी तटे

सु प्रभाते गायनाश् च सूत मागध बन्दिनः

सत्य पाश निबद्धः तु रामम् आहूय च अब्रवीत्

चतुर्दश समाः रामो वने वसतु संयतः

कुब्जया उक्तम् च तच् छ्रुत्वा एकम् आभरणम् ददौ

कौमारे सरयू तीरे यज्ञदत्त कुमारकः

द्विज आदीन् अर्चयित्वा अथ राजा दशरथः तदा

रामो रथ स्थः चीर आढ्यः शृङ्गवेर पुरम् ययौ

दत्त्वा दानानि विप्रेभ्यो दीन अनाथेभ्यः एव सः

ददर्श केकयीं रुष्टाम् उवाच कथम् ईदृशा
कुर्यात् तु गुरु शुश्रूषाम् नित्यं माङ्गल्य तत्परा

स्वस्त्यः तु ते गमिष्यामि तथा इति उक्तः तया पुनः

फलम् एकम् च संप्राश्य द्वादश्यां भू तले स्वपेत्

तस्मात् त्वम् अनया वृत्त्या गर्भे अस्मिन् यत्नम् आचर

क्षेत्रे सरस्वत्याः तटे शुभे

ततस् त्रयोदशे मासि धृत धेनु समन्विताम्

गन्धं धूपं ततो दद्यात् गीतम् वाद्यं च कारयेत्

भुक्त्या तु दक्षिणां दद्यात् इमम् मन्त्रम् उदीरयेत्

त्वया यत्नो विधातव्यो ह्य् अस्मिन् गर्भे वरानने

यज्ञ भाग भुजः जाता मरुतः ते ततो द्विजाः

सुख अर्थी काम रूपेण स्मरेत् अङ्गजम् ईश्वरम्

न तुष अङ्गार भस्म अस्थि कपालेषु समाविशेत्

यः तु तस्या भवेत् पुत्रः शील आयुस् वृद्धि संयुतः

दित्यां गर्भम् अथ अधत्त कश्यपः प्राह तां पुनः

न उपस्करेषु उपविशेत् मुसल उलूखल आदिषु

चिछेद वृत्रहन्ता वै पुनर् तद् उदरे स्थितः

नूनम् एतत् परिणतम् अधुना कृष्ण पूजनात्

संख्यायां न एव भोक्तव्यं गर्भिण्या वरवर्णिनि

सुतान् एकोन पञ्चाशत् येन लेभे दितिः पुनः

पुत्र पौत्रेषु शोक आर्ता गत्वा भू लोकम् उत्तमम्

निद्रा भर समाक्रान्ता दिवा अपरशिराः क्वचित्

धर्मस्य कस्य माहात्म्यात् पुनर् संजीविताः तु अमी

नाना फल युतम् तद्वत् इक्षु दण्ड समन्वितम्

ऊरू स्मराय इति पुनर् मन्मथाय इति वै कटिम्

नाना भक्ष्य समोपेतम् स हिरण्यम् तु शक्तितः

ततः सा तपसा तप्ता वसिष्ठ आदीन् अपृच्छत

ततः स चिन्तयामास किम् एतत् इति वृत्रहा

इन्द्र शत्रुः भवस्व इति जुहाव च सविस्तरम्

नमः सर्वात्मने मौलिम् अर्चयेत् इति केशवम्

पश्यतां सर्व भूतानाम् तत्र एव अन्तरधीयत

वल्मीकायां न तिष्ठेत न च उद्विग्न मनाः भवेत्

विस्तरेण तत् एव इदम् मद् सकाशात् निबोधत

श्रोतुम् इच्छामहे सूत मदन द्वादशीव्रतम्

न स्थातव्यं न गन्तव्यं वृक्ष मूलेषु सर्वदा

स सर्व पाप निर्मुक्तः प्राप्नोति हरि साम्यताम्

ततस् तद् अन्तरम् लब्ध्वा प्रविष्टः तु शचीपतिः

यावत् वर्ष शतम् साग्रं जरा शोक समाकुला

इहलोके वरान् पुत्रान् सौभाग्य फलम् अश्नुते

ततः सप्त एव ते जाताः कुमाराः सूर्य वर्चसः

न वस्त्र हीना न उद्विग्ना न च आर्द्र चरणा सती

वज्रेण सप्तधा चक्रे तं गर्भं त्रिदशाधिपः

व्रतं सौभाग्य फल दम् इहलोके परत्र च

दितेः पुत्राः कथं जाता मरुतो देव वल्लभाः

न जग्मुः ऐक्यम् असुरैः अतस् ते सुर वल्लभाः

पुरा देवासुरे युद्धे हृतेषु हरिणा सुरैः

काञ्चनं कामदेवं च शुक्लां गां च पयस्विनीम्

सित वस्त्र युग छन्नम् सित चन्दन चर्चितम्

न अमङ्गल्याम् वदेत् वाचम् न च हास्य अधिका भवेत्

विलिखेत् न नखैः भूमिम् न अङ्गारेण न भस्मना

फल आहारा तपस् तेपे कृच्छ्रं चान्द्रायण आदिकम्

यत् वसिष्ठ आदिभिः पूर्वं दितेः कथितम् उत्तमम्

ततः सा कश्यप उक्तेन विधिना समतिष्ठत

अथ भीतः तथा इन्द्रः अपि दितेः पार्श्वम् उपागमत्

दित्याः छिद्र अन्तर प्रेप्सुः अभवत् पाकशासनः

इति वृत्ता भवेत् नारी विशेषेण तु गर्भिणी

गव्येन हविषा तद्वत् पायसेन च धर्म विद्

अ वध्याः नूनम् एते वै तस्मात् देवाः भवन्तु इति

तिष्ठेत् प्रसन्न वदना भर्तुः प्रिय हिते रता

प्रीयताम् अत्र भगवान् कामरूपी जनार्दनः

विहाय देव सदनम् तद् शुश्रूषुः अवस्थितः

मरुतो नाम ते नाम्ना भवन्तु मख भागिनः

अ जानन् किल तद् कार्यम् आत्मनः शुभम् आचरन्

ततः प्रसाद्य देवेशः क्षमस्व इति दितिं पुनः

दितिं विमानम् आरोप्य स सुताम् अनयत् दिवम्

अन्यथा गर्भ पतनम् अवाप्नोति न संशयः

संवत्सर शतम् त्व् एकम् अस्मिन् एव तपस् वने

वज्रेण अपि हताः सन्तो न विनाशम् अवाप्नुयुः

सूत उवाच

विनीतो ऽभवद् अव्यग्रः प्रशान्त वदनः बहिः

वरैर् आछन्दयामास सा तु वव्रे ततो वरम्

कुर्यात् शर्करया उपेताम् रतिं तस्य च वामतः

प्रदास्यामि अहम् एव इह किं त्व् एतत् क्रियतां शुभे

विप्रेभ्यो भोजनं दद्यात् वित्त शाठ्यम् विवर्जयेत्
विधास्यामि ततो गर्भम् इन्द्र शत्रु निषूदनम्

कामाय पादौ सम्पूज्य जङ्घे सौभाग्य दाय च

देवैः जग्मुः च सापत्नैः कस्मात् ते सख्यम् उत्तमम्

हृदये सर्व भूतानाम् य आनन्दः अभिधीयते

अनेन विधिना सर्वं मासि मासि व्रतं चरेत्

सर्व औषधीभिः कोष्णेन वारिणा स्नानम् आचरेत्

देवा मुमुदिरे दैत्या विमुखाः स्युः च दानवाः

कश्यपो व्रत माहात्म्यात् आगत्य परया मुदा

काम नाम्ना हरेः अर्चाम् स्नापयेत् गन्ध वारिणा

आपस्तम्बः करोतु इष्टिम् पुत्रीयाम् अद्य सुव्रते

उवाच कश्यपो वाक्यम् इन्द्र हन्तारम् ऊर्जितम्

एको अपि अनेकताम् आप यस्मात् उदर गः अपि अलम्

यः कुर्याद् विधिना अनेन मदनद्वादशीम् इमाम्

रुदन्तः सप्त ते बाला निषिद्धा गिरि दारिणा

होमः शुक्ल तिलैः कार्यः काम नामानि कीर्तयेत्

स्थापयेत् अव्रणम् कुम्भं सित तण्डुल पूरितम्

अर्थशास्त्रं समास्थाय मया एतत् दुष्कृतं कृतम्

दान शीला तृतीयायां नक्तम् आचरेत्

उपवासी त्रयोदश्याम् अर्चयेत् विष्णुम् अव्ययम्

तस्मात् उपरि कामं तु कदल दल संस्थितम्

चकार कर्कशां भूयो रूप यौवन शालिनीम्

ततो वर्ष शत अन्ते सा न्यूने तु दिवसैस् त्रिभिः

वासोभिर् द्विज दाम्पत्यम् पूज्यं शक्त्या विभूषणैः

विदित्वा ध्यान योगेन मदनद्वादशी फलम्

यस्मात् मा रुदत इति उक्ताः रुदन्तो गर्भ संस्थिताः

शय्यां दद्यात् अनङ्गाय सर्व उपस्कर संयुताम्

यः स्मरः संस्मृतो विष्णुर् आनन्द आत्मा महेश्वरः

न शयीत उत्तरशिराः न च अपरशिराः क्वचित्

अ कृत्वा पादयोः शौचं प्रसुप्ता मुक्त मूर्धजा

तदा दितिर् दैत्य माता ऋषि रूपेण सुव्रता
प्राश्नन्ति

चमसं चमसम् एव अनुवषट्करोति तृम्पन्तां होत्रा मधोर् घृतस्य स्वाहा इति

परिधये जन प्रथनाय इति ब्राह्मणाच्छंसिनः

वषट्कृते जुहोति श्येनाय पत्वने स्वाहा इति

एतस्मिन् काल आग्नीध्रे यजमानः पुरोडाशानां प्राश्नाति

वषट्कृते जुहोति विष्टम्भाय धर्मणे स्वाहा इति

पयसे होत्राणाम् इति नेष्टुः

प्रत्यनक्ति

यथोपपादम् इतरान्

द्विर् अभिघारयति

चमसाय चमसाय एव त्रीन् त्रीन् पुरोडाश शकलान् उपास्यति

तथा सवनीयान् पुरोडाशान् याचति

तथा समावपमान आह अग्नये अनुब्रूहि इति

स भद्रम् अकर् इत्य् आह होता यो नः सोमं राजानं पाययिष्यति इति

तथा एव द्विस् द्विस् सर्वांश् चमसाञ् जुह्वति

तथा संप्रैषम् आह प्रैतु होतुश् चमसः प्र ब्रह्मणः प्र उद्गातुः प्र यजमानस्य प्र सदस्यस्य होत्रकाणां चमसाध्वर्यवः सकृत् सकृत् आशीर्वतो अभ्युन्नीय उपावर्तध्वम् इति

हिन्व म इत्य् आत्मानं प्रत्यभिमृशन्ते

सप्त होत्राः संयाज्य प्रदक्षिणम् आवृत्य प्रत्यङ्ङ् आद्रुत्य अग्रेण होतारम् उपविशत्य् अयाड् अग्नीद् इति

वषट्कृत उत्तर अर्ध पूर्व अर्धे ऽतिहाय पूर्वा आहुतीर् जुहोति

तान् अत एव अनुमन्त्रयते ऽत्र पितरो यथाभागं मन्दध्वम् इति

सीदन्ति नाराशंसा आप्यायिता दक्षिणस्य हविर्धानस्य अपालम्बम् अधस् अधस् उपासनवन्तो वैश्वदेवाय

अथ प्राङ् एत्य होतृ चमसम् आदाय आश्राव्य आह तृतीयस्य सवनस्य ऋभुमतः विभुमतः प्रभुमतो वाजवतः सवितृवतो बृहस्पतिवतो विश्वदेव्यावतस् तीव्राꣳ आशीर्वत इन्द्राय सोमान् प्रस्थितान् प्रेष्य इति

अभिघारयति

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह तृतीयस्य सवनस्य इन्द्राय पुरोडाशान् प्रस्थितान् प्रेष्य इति

वषट्कृते जुहोति

पूर्व अर्धात् अवदाय अपर अर्धात् अवद्यति

इडा उपहूतान् चमसान् भक्षयन्ति भक्ष इहि मा आविश इति दीर्घ भक्षम् अनुद्रुत्य आदित्यवत् गणस्य सोम देव ते मति विदः तृतीयस्य सवनस्य जगती छन्दसः इन्द्र पीतस्य मधुमत उपहूतस्य उपहूतः भक्षयामि इति

न प्रत्यनक्ति

समुन्नीय उत्तरवेद्याम् संसादयन्ति

उपहूयमानायाम् इडायाम् उपप्रगृह्णन्ति चमसान्

यथाचमसं चमसान्

प्रजापतये मनव इत्य् अच्छावाकस्य

तेषां तथा एव मैत्रावरुण चमसम् आदाय आश्राव्य आह प्रशास्तर् यज इति

तेषां तथा एव समवद्यन्न् आह तृतीयस्य सवनस्य इन्द्राय पुरोडाशानाम् अवदीयमानानाम् अनुब्रूहि इति

ऊर्जे होत्राणाम् इति पोतुः

होतृ चमसम् एव एते त्रयः समुपहूय भक्षयन्ति

उपहूतायाम् इडायाम् अग्नीध आदधाति षडवत्तम्

तथा एते होत्रकाणां चमसाध्वर्यवः सकृत् सकृत् आशीर्वतो अभ्युन्नीय उपावर्तन्ते

वषट्कृत अनुवषट्कृते द्विर् जुहोति

अनुवषट्कृते तृम्पन्तां होत्रा मधोर् घृतस्य स्वाहा इति

तथा अपः उपस्पृश्य होत्र इडाम् उपोद्यच्छन्ते
जात एक भक्तिः गोविन्दे तेभ्यः च उपरराम ह

दृष्टाः श्रुता वा यदवः स्व पुर्याम् सुखम् आसते

अबिभ्रत् अर्यमा दण्डं यथावत् अघ कारिषु

भवद्विधा भागवताः तीर्थ भूताः स्वयं विभो

कंचित् कालम् अथ अवात्सीत् सत्कृतो देव वत् सुखम्

भ्रातृभिः लोकपाल आभैः मुमुदे परया श्रिया

सूत उवाच

अन्याः च जामयः पाण्डोः ज्ञातयः स सुताः स्त्रियः

तं बन्धुम् आगतं दृष्ट्वा धर्मपुत्रः सहानुजः

तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि स्व अन्तःस्थेन गदाभृता

इति उक्तः धर्मराजेन सर्वं तत् समवर्णयत्

धृतराष्ट्रो युयुत्सुः च सूतः शारद्वतः पृथा

अभिसंगम्य विधिवत् परिष्वङ्ग अभिवादनैः

युधिष्ठिर उवाच

यावतः कृतवान् प्रश्नान् क्षत्ता कौषारव अग्रतस्

अपि स्मरथ नो त्वद् पक्ष छाया समेधितान्

विदुरः तीर्थ यात्रायाम् मैत्रेयात् आत्मनः गतिम्

मुमुचुः प्रेम बाष्प ओघम् विरह औत्कण्ठ्य कातराः

प्रतिक्रिया न यस्य इह कुतश्चित् कर्हिचित् प्रभो

एवं गृहेषु सक्तानां प्रमत्तानां तद् ईहया

भ्रातुः ज्येष्ठस्य सर्वेषां सुखम् आवहन्

तीर्थानि क्षेत्र मुख्यानि सेवितानि इह भू तले

कया वृत्त्या वर्तितं वः चरद्भिः क्षिति मण्डलम्

यथा अनुभूतम् क्रमशो विना यदु कुल क्षयम्

विदुरः तत् अभिप्रेत्य धृतराष्ट्रम् अभाषत

येन च एव अभिपन्नः ऽयं प्राणैः प्रियतमैः अपि

यावत् दधार शूद्र त्वम् शापात् वर्ष शतम् यमः

तं भुक्तवन्तं विश्रान्तम् आसीनं सुखम् आसने

गान्धारी द्रौपदी ब्रह्मन् सुभद्रा च उत्तरा कृपी

स एष भगवान् कालः सर्वेषां नः समागतः

राजन् निर्गम्यतां शीघ्रं पश्य इदम् भयम् आगतम्

अपि नः सुहृदः तातैः बान्धवाः कृष्ण देवताः

विपद् गणात् विष अग्नि आदेः मोचिताः यत् स मातृकाः

ज्ञात्वा अगात् हास्तिनपुरम् तया अवाप्त विवित्सितः

जनः सद्यो वियुज्येत किम् उत अन्यैः धन आदिभिः

न आवेदयत् स करुणः दुःखितान् द्रष्टुम् अक्षमः

अत्यक्रामत् अविज्ञातः कालः परम दुस्तरः
यूयम् उग्राः मरुतः ईदृशे स्थ

विष्वक् सत्यम् कृणुहि चित्तम् एषाम्

मरुतः घ्नन्तु ओजसा

अग्निः हि एषाम् दूतः प्रत्येतु विद्वान्

चक्षूंसि अग्निः आ दत्ताम्

इन्द्रः सेनाम् मोहयतु

प्रसूतः इन्द्र प्रवता हरिभ्याम् प्र ते वज्रः प्रमृणन् एतु शत्रून्

जहि प्रतीचः अनूचः पराचः

नाथिताः इमे

पुनर् एतु पराजिता

स सेनाम् मोहयतु परेषाम्

निर्हस्तान् च कृणवत् जातवेदाः

अमित्र सेनाम् मघवन् अस्मान् शत्रूयतीम् अभि युवम् ताम् इन्द्र वृत्रहन् अग्निः च दहतम् प्रति

अभि प्रेत मृणत सहध्वम्

अग्नेः वातस्य ध्राज्या तान् विषूचः वि नाशय
न तान् विद्म यावन्तो ब्राह्मणा यावन्तो राजन्या यावन्तो वैश्या यावन्तश् शूद्रा इति

यो वै देव यशसम् च मनुष्य यशसम् च वेद यश एव देवेषु गच्छति यशो मनुष्येषु

साम वै देवाः

ते ह ते ऽपाना एव

तद् वा एतत्

स य एवम् एतद् देव यशसम् च मनुष्य यशसम् च वेद यश एव देवेषु गच्छति यशो मनुष्येषु

एतद् वै मितं च अमितम् च

ते ह ते प्राणा एव

अभ्यावर्ता अर्वाञ्चः

तेषां पराञ्चश् चमसाः

अथ यस्माद् अमितानि शस्त्राणि तस्माद् व् अमिताः प्रजाः

तस्मात् प्राण्य अपानितुम् शक्नोति

मितं च ह अस्य अमितम् च बहु भवति य एवं वेद

तद् यन् मितानि स्तोत्राणि भवन्ति तस्मान् मिता देवाः

अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादश आदित्याः

देवा वै पवमानाः

पवमाना वै देव यशसम्

ये अर्वाञ्चस् तं उ पराच आहुर् ये पराञ्चस् तं उ अर्वाच आहुर् इन्द्रश् च या चक्रथुः सोम तानि धुरा न युक्ता रजसो वहन्ति इति

एतद् वै देव यशसम् च मनुष्य यशसम् च

तेषां चमसा अर्वाञ्चः

प्रजाः पृष्ठ उक्थानि

त एनं मनुष्येषु निवेदयन्ते

अभ्यावर्ता मनुष्य यशसम्

तस्माद् व् अपान्य प्राणितुं शक्नोति

यो वै मितं च अमितम् च वेद मितं च ह अस्य अमितम् च बहु भवति
सो ऽस्मै विशं निनयति

स निमार्ष्टि

ऊर्जम् एव एतेन आप्त्वा अवरुन्द्धे

अमुतो वा आदित्यस्य अर्वाङ् रश्मिर् अवातिष्ठच् चात्वालम् अभि

स न व्यरोचत

वायुर् देवानाम् अण्व् अनुवाति

औदुम्बरो यूपो भवति

अथ वा इमास् तर्ह्य् अफला ओषधय आसन्

सो ऽस्य कामान् अनुवाति

पूषा प्रजनयति

अथ एषः ऊर्जम् एव अभिजायते

ततो वा इमाः फलम् अगृह्णन्

वायुं वा इमाः प्रजा नस्य उताः इत्थं च इत्थम् च अनुचरन्ति

स्वर्भानुर् वा आसुरस् सूर्यं तमसा विध्यत्

वायवे श्वेतम् अजम् आलभेत बुभूषन्

सरस्वत्य् एतस्माद् अपक्रामति यस्माद् वाग् अपक्रामति

ताम् एताम् एवम् आलभेत अदित्यै कामाय

यस् त्रेतानाम् उत्तमो जायेत तम् ऊर्ज आलभेत

ते एते एवम् आलभेत

सारस्वतीं मेषीम् आलभेत यस्माद् वाग् अपक्रामेत्

तम् एव भागधेयेन उपधावति

तम् एव भागधेयेन उपधावति

पूषा प्रजनयिता

अणु वा एष कामयते यः कामयते

विन्दते प्रजां वा पशून् वा यतरस्मै कामाय आलभते

सोम एव अस्मै रेतो दधाति

अदित्या अन्यां कामाय आदित्येभ्यः ऽन्यां कामेभ्यः

तद् इमे मिथुनं समभवताम्

यन् नियुत्वते

तां देवा अदित्यै कामाय आलभन्त

वायुर् देवानां विशः

आरम्भणम् एव कुरुते

देवा वै यत्र ऊर्जम् व्यभजन्त तत उदुम्बरो ऽजायत

स एनम् आशिष्ठं श्रियम् अभिप्रणयति

तां देवा आदित्येभ्यः कामेभ्य आलभन्त

अ पन्न दती भवति

वाचम् एव समक्षम् आप्त्वा अवरुन्द्धे

तया सु फलम् अग्राहयन्

यम् एव कामं कामयते तं स्पृणोति

यद् औदुम्बरः

यद् द्वितीयं सा फल्गुः

समृद्ध्यै

ऊर्ज एव अवरुद्ध्यै

तया अस्याम् लोमान्य् अरोहयन्

वायवे श्वेतम् अजम् आलभेत कामेभ्यः

वाग् वै सरस्वती

अथ वा इयं तर्ह्य् ऋक्षा अलोमका आसीत्

सर्व त्वाय

उभाभ्याम् एव सृष्टिभ्यां कामाय आलभते

यत् प्रथमम् अपालुम्पन् सा अविः कृष्णा भवत्

अ निर्मार्गाय

स प्रधन्वति

सा अविः वशा भवत्

तम् एव भागधेयेन उपधावति

अन् आस्कन्ना

यत् तृतीयं सा बलक्षी
यथादेवतम् एनेन यथास्तोमं यथासाम यथाछन्दसं राध्नोति य एवं वेद

इन्द्रो वै देवता द्वितीयम् अहर् वहति पञ्चदशः स्तोमो बृहत् साम त्रिष्टुप् छन्दः

बृहद् इन्द्राय गायत इति मरुत्वतीयः प्रगाथो येन ज्योतिर् अजनयन्न् ऋतावृध इति वृधन्वान् द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्य अह्नः रूपम्

अग्निर् नेता त्वं सोम क्रतुभिः पिन्वन्त्य् अप इति धाय्या अच्युता

यद् वै न इति न प्र इति यत् स्थितं तद् द्वितीयस्य अह्नः रूपं यद् ऊर्ध्ववद् यत् प्रतिवद् यद् अन्तर्वद् यद् वृषण्वद् यद् वृधन्वद् यन् मध्यमे पदे देवता निरुच्यते यद् अन्तरिक्षम् अभ्युदितं यद् बार्हतं यत् त्रैष्टुभं यत् कुर्वद् एतानि वै द्वितीयस्य अह्नः रूपाणि

इन्द्र नेदीय आ इद् इहि इति अच्युतः प्रगाथ उत् तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इति ब्राह्मणस्पत्य ऊर्ध्ववान् द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्य अह्नः रूपम्

उभयं शृणवच् च न इति सामप्रगाथो यच् च इदम् अद्य यद् उ च ह्य आसीद् इति बार्हते ऽहनि द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्य अह्नः रूपम्

यद् वावान इति धाय्या अच्युता

त्यम् ऊ षु वाजिनं देव जूतम् इति तार्क्ष्यो ऽच्युतः

वायो ये ते सहस्रिण इति प्रौगं सुतः सोम ऋतावृधा इति वृधन्वद् द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्य अह्नः रूपम्

त्वाम् इद् हि हवामहे त्वं ह्य् एहि चेरव इति बृहत् पृष्ठम् भवति बार्हते ऽहनि द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्य अह्नः रूपम्
शृङ्खला बद्ध नामा स्यात् देह लोह विधायकः

पुनर् वैक्रान्त इत्यादि वैक्रान्तं वज्रभूमि जम् रजः कान्तं लोह जाति तीक्ष्णं सारः एतैः च

युग्मम्

अस्य प्रभावात् वेगेन व्याप्तिः भवति निश्चितम्

बहून् निर्दिशन् विशेषम् आह अभ्रक इत्यादि

हाटक तार आर ताम्रैः च हाटकं हेम तारं रूप्यं आरं राजरीतिः ताम्रं शुल्बं एतैः च एतैर् उद्दिष्टैः अभ्रक आदि ताम्र अन्तैः समस्तैर् एकत्रीकृतैर् व्यस्तैः वा पृथक् कृतैः वा यथालाभं लाभम् अन् अतिक्रम्य भवति इति यथालाभं द्वि त्रि चतुर्भिः वा अभ्र आद्यैः जीर्ण हतः रसेन्द्रो जीर्ण अभ्र आदीनाम् हतिः यस्मिन् स तथा उक्तः रसायने जरा व्याधि विनाशने रस शास्त्र मर्म ज्ञैः शस्यते अभ्र आदयः प्रशस्ता उक्ता इति अर्थः

इति ग्रन्थ अन्तरे

वज्र आदिभिः हतः सूतो हत सूत समः अपरः
वात घ्न दशमूल आदि सिद्ध क्षीरेण सेचनम्

सु तीक्ष्ण नस्य धूमाभ्याम् कुर्यान् निर्हरणं ततः

मालती चित्रक अश्वघ्न नक्तमाल प्रसाधितम्

चाच अरूंषिकयोः तैलम् अभ्यङ्गः क्षुर घृष्टयोः

मृणाल बिस खर्जूर यष्टीमधुक जीवकैः

अर्धावभेदके अपि एषा तथा दोष अन्वयात् क्रिया

वरी जीवन्ती निर्यास पयोभिः यमकं पचेत्

प्रपौण्डरीक मधुक पिप्पली चन्दन उत्पलैः

क्षीरं प्रियालं यष्ट्याह्वं जीवनीयो गणः तिलाः

वर्जयेद् वारिणा सेकं यावद् रोम समुद्भवः

श्लेष्म अभितापे जीर्ण आज्य स्नेहितैः कटुकैर् वमेत्

कार्पास मज्जा त्वङ् मुस्ता सुमनस् कोरकाणि च

सर्वान् मूर्ध गदान् हन्ति पलितानि च शीलितम्

घृतम् अक्त शिराः रात्रौ पिबेद् उष्ण पयस् अनुपः

वात अभिताप विहितः कम्पे दाहाद् विना क्रमः

कृष्णाः प्रलेपो वक्त्रस्य हरित् रोम वली हितः

शिरस् अभितापे पित्त उत्थे स्निग्धस्य व्यधयेत् सिराम्

इति अशान्तौ चले दाहः कफे च इष्टः यथा उदितः

शीताः शिरस् मुख आलेप सेक शोधन वस्तयः

अरूंषिका जलौकोभिर् हृत अस्रा निम्ब वारिणा

खलतौ पलिते वल्यां हरित् रोम्णि च शोधितम्

तैलं तिलानां कल्कं वा क्षीरेण सह पाययेत्

मूर्वा अश्वदंष्ट्रा ऋषभक शृङ्गाटक कशेरुकैः

लोह शुक्ल उत्कटा पिष्टा बलाकाम् अपि रञ्जयेत्

तथा लाङ्गलिका मूलैः करवीर रसेण वा

अरूंषिका लेपनम् कण्डू क्लेद दाह आर्ति नाशनम्

महामायूरम् इति एतत् मायूराद् अधिकं गुणैः

सर्व इन्द्रियाणि येन अस्मिन् प्राणा येन च संश्रिताः

शेलु अक्ष तिल रामाणाम् बीजं काकाण्डकी समम्

नस्य वक्त्र शिरस् अभ्यङ्ग प्रदेहैः समुपाचरेत्

पिण्ड उपनाहस्वेदाः च मांस धान्य कृताः हिताः

दशमूल बला रास्ना मधुकैः त्रि पलैः युतम्

शस्यन्ते च उपवासः ऽत्र निचये मिश्रम् आचरेत्

क्षीरात् साहचराद् भृङ्गरजसः सौरसाद् रसात्

क्षीर अवशिष्टम् तत् शीतम् मथित्वा सारम् आहरेत्

कटु निम्ब इङ्गुद पीलु तैलम् नस्यं पृथक् पृथक्

प्रस्थैः तैलस्य कुडवः सिद्धो यष्टी पल अन्वितः

धत्तूरकस्य पत्त्राणां भल्लातक रसेण वा

स्थितम् इक्षु रसे मासं स मूलम् पलितं रजेत्

सिद्धं धात्री रसे तैलं नस्येन अभ्यञ्जनेन च

जत्रु ऊर्ध्व जानाम् व्याधीनाम् एकत्रिंशत् शत द्वयम्

माषान् कुलत्थान् मुद्गान् वा तद्वत् खादेद् घृत अन्वितान्

सिद्धं तैलं बृहत्याद्यैर् जीवनीयैः च नावनम्

वन्या अमरतरुभ्याम् वा गुञ्जा मूल फलैः तथा

लाक्षा शम्याक पत्त्र एडगज धात्री फलैः तथा

स्थिरा रसः वा लेपे तु प्रपुन्नाटो अम्ल कल्कितः

धातु इन्द्रिय स्वर भ्रंश श्वास कास अर्दित अपहम्

पटोल निम्ब पत्त्रैः वा स हरिद्रेभिः सु कल्कितैः

परस्परम् असंकीर्णं विस्तरेण प्रकाशितम्

वरणादौ गणे क्षुण्णे क्षीरम् अर्ध उदकम् पचेत्

तैलं स्रुतं क्षीर _ नावनात् पलित अन्त कृत्

स्निग्धं नस्यं तथा धूमः शिरस् श्रवण तर्पणम्

सिक्ता प्रभूत लवणैः लिम्पेद् अश्व शकृत् रसैः

जले पक्त्वा घृत प्रस्थम् तस्मिन् क्षीर समम् पचेत्

स्वेद प्रलेप नस्य आद्याः रूक्ष तीक्ष्ण उष्ण भेषजैः

आत्मगुप्ता महामेद ताल खर्जूर मस्तकैः

शिरस् अभितापे अनिल जे वात व्याधि विधिम् चरेत्

तद् अभ्यासीकृतं पान वस्ति अभ्यञ्जन नावनैः

पूति मत्स्य युतैः कुर्यात् धूमम् नावन भेषजैः

पिष्ट्वा अज पयसा लोहात् लिप्तात् अर्क अंशु तापितात्

एतेन एव कषायेण घृत प्रस्थम् विपाचयेत्

तैल अक्ता हस्ति दन्तस्य मषी चाच औषधम् परम्

चतुर्गुणेन पयसा कल्कैः एभिः च कार्षिकैः

स क्षौद्र क्षुद्र वार्ताक स्वरसेण रसेन वा

तेन तस्य उत्तमाङ्गस्य रक्षायाम् आदृतो भवेत्

कृमि जे शोणितं नस्यं तेन मूर्छन्ति जन्तवः

अशान्तौ शिरसः शुद्ध्यै यतेत वमन आदिभिः

वात उद्रेक भयात् रक्तं न च अस्मिन् अवसेचयेत्

अजा मूत्र द्रुतम् नस्यं कृमिजित् कृमि जित् परम्

कृमिभिः पीत रक्त त्वात् रक्तम् अत्र न निर्हरेत्

मूल प्रहारिणः तस्मात् रोगान् शीघ्रतरम् जयेत्
उत्पाट्य पलितं देयौ आशये पलित अपहौ

नवे जन्म उत्तरम् जाते योजयेद् उपशीर्षके

वात व्याधि क्रियाम् पक्वे कर्म विद्रधि चोदितम्

कपाल भृष्टम् कुष्ठं वा चूर्णितं तैल संयुतम्

रास्ना स्थिरा तामलकी सूक्ष्मैला शठी पौष्करैः

विध्येत् सिरां दारुणके लालाट्यां शीलयेन् मृजाम्

मयूरं पक्ष पित्त अन्त्र पाद विष् तुण्ड वर्जितम्

मांसी कुष्ठं तिलाः कृष्णाः शारिवा नीलम् उत्पलम्

प्रियाल बीज मधुक कुष्ठ माषैः स सर्षपैः

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

माष कोद्रव धान्याम्लैः _ त्रि दिन उषिता

शुक्ल रोम उद्गमे तद्वन् मषी मेष विषाण जा

कोरदूष तृण क्षार वारि प्रक्षालनम् हितम्

नीली शिरीष कोरण्ट भृङ्ग स्वरस भावितम्

ततो मधुरकैः सिद्धं नस्यं तत् पूजितं हविः

प्रच्छाय गाढं कासीस मनोह्वा तुत्थक ऊषणैः

शर्करा कुङ्कुम शृतम् घृतं पित्त असृज् अन्वये

गो मूत्र जीर्ण पिण्याक कृकवाकु मलैः अपि

जीवनीयैः च तन् नस्यं सर्व जत्रु ऊर्ध्व रोग जित्

वर्गे ऽत्र पक्वं क्षीरे च पेयं सर्पिः स शर्करम्

जीवनीय शृते क्षीर _ पान नस्ययोः

आम पक्वे यथायोग्यं विद्रधि पिटिका अर्बुदे

बृंहयेद् रञ्जयेत् च एतत् केशान् मूर्ध प्रलेपनात्

मासं वा निम्ब जम् तैलं क्षीर भुज् नावयेत् यतिः

विडङ्ग स्वर्जिका दन्ती हिङ्गु गो मूत्र साधितम्

योनि असृज् शुक्र दोषेषु शस्तं वन्ध्या सुत प्रदम्