tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तस्मिन् एकार्णवे घोरे नष्टे स्थावर जङ्गमे

दीप्ताभिः संतताभिः च रश्मिभिः वै समन्ततः

प्रवृष्टे च तदा अत्यर्थम् अम्भसा पूर्यते जगत्

ब्राह्मो नैमित्तिको नाम कल्प अन्ते यो भविष्यति

आदित्य वर्णः भुवनस्य गोप्ता नारायणः पुरुषो योग मूर्तिः

नष्टे च अग्नौ वर्ष शतैः पयोदाः क्षय सम्भवाः

प्रोक्षणी च स्रुवश् च एव सोमो घृतम् अथ अस्मि अहम्

भूत क्षय करा घोरा सर्व भूत क्षयंकरा

चतुर् युग सहस्र अन्तम् कल्पम् आहुः महा ऋषयः

सूर्य अग्निना प्रमृष्टानां संसृष्टानां परस्परम्

बहु रूपाः घोर स्वर निनादिनः

सु घोरम् अशिवम् सर्वं नाशयन्ति च पावकम्

पर्वताः च विलीयन्ते मही च अप्सु निमज्जति

अन्ये च सात्त्विकाः कल्पा मम तेषु परिग्रहः

त्रैलोक्यस्य अस्य कथितः प्रतिसर्गो मनीषिभिः

तानि च अग्रे प्रलीयन्ते भूमि त्वम् उपयान्ति च

व्याप्नुवन्तः च ते विप्राः तु ऊर्ध्वम् च अधस् च रश्मिभिः

यो ऽयं संदृश्यते नित्यं लोके भूत क्षयः तु इह

केचिद् नीलोत्पल श्यामाः केचित् कुमुद संनिभाः

पिबन्न् अपः समिद्धो ऽग्निः पृथिवीम् आश्रितः ज्वलन्

सात्त्विकेषु अथ कल्पेषु माहात्म्यम् अधिकम् हरेः

दहेत् अशेषम् कालाग्निः कालो विश्व तनुः स्वयम्

ततः संवर्तकः शैलान् अतिक्रम्य महान् तथा

चतुर् युग सहस्र अन्ते सम्प्राप्ते प्रतिसंचरे

ततस् ते रश्मयः सप्त सूर्या भूत्वा चतुर्दिशम्

अधस्तात् पृथिवीं दग्ध्वा दिवम् ऊर्ध्वम् दहिष्यति

अम्बरीषम् इव आभाति सर्वम् आपूरितम् जगत्

अधस् च ऊर्ध्वम् च लग्नाभिः तिर्यञ्चम् च एव समावृतम्

समुद्रेभ्यो नदीभ्यः च पातालेभ्यः च सर्वशः

पाताले यानि सत्त्वानि महोदधि गतानि च
स तत् ताल वनम् घोरं गर्दभः परिरक्षति

खरस् ताल फलैः सार्धं पपात धरणी तले

जग्मतुस् तौ तु संरक्तौ गो धनैः सह गामिनौ

तत्र दामोदरो वाक्यम् उवाच वदतां वरः

वैशंपायन उवाच

दर्भ प्राय स्थली भूतः सु महान् कृष्ण मृत्तिकः

तत् तु ताल वनम् नॄणाम् अ सेव्यम् दुरतिक्रमम्

आविद्ध पुच्छः हृषितो व्यात्त आननः इव अन्तकः

नृ पक्षि श्वापद गणान् त्रासयानः स दुर्मतिः

तं गतासुं गत श्रीकम् पतितं वीक्ष्य गर्दभम्

वीत शोकाः वनं सर्वे चञ्चूर्यन्ते स्म ते सुखम्

रम्यं ताल वनम् तत् हि भूयो रम्यतरं बभौ

स्तब्ध अक्षः हेषित पटुः खुरैर् निर्दारयन् महीम्

ततः प्रव्याहृताः सर्वे गोपा वन निवासिनः

चेरतुः परम प्रीतौ वृष पोतौ इव उद्गतौ

पद्भ्याम् उभाभ्यां च पुनः पश्चिमाभ्यां पराच् मुखः

स भग्न ऊरु कटि ग्रीवः भग्न पृष्ठः दुराकृतिः

दामोदर वचः श्रुत्वा रौहिणेयो हसन्न् इव

जघान उरसि दैत्यः स रौहिणेयं निरायुधम्

दारुणो धेनुको नाम दैत्यो गर्दभ रूपवान्

रसेन अमृत कल्पेन भविष्यन्ति इति मे मतिः

रौहिणेयं खरो दुष्टः सो ऽदशद् दशन आयुधः

फल अग्र शाखिभिः भाति नाग हस्तैः इव उच्छ्रितैः

तालैस् तैर् विपुल स्कन्धैः उच्छ्रितैः श्याम पर्वभिः

पातयंस् ताल पक्वानि चालयामास तांस् तरून्

निर्माण भूतम् इरिणं पुरुषाद आलय उपमम्

न अमर्षयत संक्रुद्धस् ताल स्वनम् इव द्विपः

ततः सुखं प्रकीर्णासु गोषु नाग इन्द्र विक्रमौ

ज्ञातींस् तथा अपरान् तस्य चिक्षेप तृण राजनि

ताल शब्दम् स तं श्रुत्वा संघुष्टं फल पातने

तस्मिन् गर्दभ दैतेये तु स अनुगे विनिपातिते

द्रुम पर्ण आसने कृत्वा तौ यथार्हं निषीदतुः

खर यूथेन महता वृतः समुपसेवते

गोवर्धनस्य उत्तरतस् यमुना तीरम् आश्रितम्

अहो ताल फलैः पक्वैर् वासिता इयम् वन स्थली

विप्रमुक्त भयम् शुभ्रं विविक्त आकार दर्शनम्

तौ ताल पर्ण प्रतते रम्ये ताल वने रतौ

आवर्जित मुख स्कन्धम् प्रैरयत् ताल मूर्धनि

तम् एव चेरतुर् देशम् सहितौ राम केशवौ

शब्द अनुसारी संक्रुद्धो दर्प आविद्ध सटा आननः

बभासे छन्न जलदा द्यौर् इव अव्यक्त शारदी

चरन्ति स्म सुखं गावस् तत् ताल वनम् उत्तमम्

ताल पक्वानि सहितौ पातयावो लघु क्रमौ

दमिते सर्प राजे तु कृष्णेन यमुना ह्रदे

स्वादून्य् आर्य सुगन्धीनि श्यामानि रसवन्ति च
या नो गा या नो गृहान् या न स्फातिम् उपाहरान्

ता उग्रे पृश्निपर्णि त्वं कण्वा मा नीनश इतः

सर्वास् ताः पृश्निपर्णी इतस् कण्वा मा नीनशत्

गर्भ अदम् कण्वं नाशय पृश्निपर्णि सहस्वति

गिरिम् एना आ वेशय तमांसि यत्र गछांस् तत् पापीर् अपि पादय

अरायम् असृज् पावानम् यश् च स्फातिं जिहीर्षति

अरायं कण्वं पाप्मानं पृश्निपर्णि सहस्वति

ऊर्ज भृतम् प्राण भृतम् प्रजानाम् उत तर्पणीम्

समाकृत्य एनान् निर् अज तीक्ष्ण शृङ्गः इव ऋषभः

त्वम् उग्रे पृश्निपर्ण्य् अग्निर् इव प्रदहन्न् इहि कण्वा जीवित योपनीः

सदान्वा घ्नी प्रथमा पृश्निपर्ण्य् अजायत

तया कण्वस्य अहम् शिरश् छिनद्मि शकुनेर् इव
का आनन्द ता याज्ञवल्क्यैः

चक्षुः वै ब्रह्म इति यथा मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् ब्रूयात् तथा तत् वार्ष्णः अब्रवीत् चक्षुः वै ब्रह्म इति अ पश्यतः हि किम् स्यात् इति अब्रवीत् तु ते तस्य आयतनम् प्रतिष्ठाम्

दिशः एव सम्राज् इति ह उवाच तस्मात् वै सम्राज् अपि याम् काम् च दिशम् गच्छति न एव अस्याः अन्तम् गच्छति अनन्ताः हि दिशः दिशः वै सम्राज् श्रोत्रम् श्रोत्रम् वै सम्राज् परमम् ब्रह्म न एनम् श्रोत्रम् जहाति सर्वाणि एनम् भूतानि अभिक्षरन्ति देवः भूत्वा देवान् अप्येति यः एवम् विद्वान् एतत् उपास्ते

हस्ति ऋषभम् सहस्रम् ददामि इति ह उवाच जनकः वैदेहः

अब्रवीत् मे बर्कुः वार्ष्णः

वाच् वै सम्राज् परमम् ब्रह्म

न मे अब्रवीत् इति

अब्रवीत् मे उदङ्कः शौल्बायनः प्राणः वै ब्रह्म इति यथा मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् ब्रूयात् तथा तत् शौल्बायनः अब्रवीत् प्राणः वै ब्रह्म इति अ प्राणतः हि किम् स्यात् इति अब्रवीत् तु ते तस्य आयतनम् प्रतिष्ठाम्

हस्ति ऋषभम् सहस्रम् ददामि इति ह उवाच जनकः वैदेहः

जनकः ह वैदेहः आसांचक्रे

न मे अब्रवीत् इति

यथा मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् ब्रूयात् तथा तत् शैलिनिः अब्रवीत् वाच् वै ब्रह्म इति

ऋग्वेदः यजुर्वेदः सामवेदः अथर्वाङ्गिरसः इतिहासः पुराणम् विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राणि अनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि इष्टम् हुतम् आशितम् पायितम् अयम् च लोकः परः च लोकः सर्वाणि च भूतानि वाचा एव सम्राज् प्रज्ञायन्ते

हस्ति ऋषभम् सहस्रम् ददामि इति ह उवाच जनकः वैदेहः

एक पाद् वै एतत् सम्राज् इति

हस्ति ऋषभम् सहस्रम् ददामि इति ह उवाच जनकः वैदेहः

वाचा वै सम्राज् बन्धुः प्रज्ञायते

सत्यम् इति एतत् उपासीत

उभयम् एव सम्राज् इति ह उवाच यत् ते कश्चिद् अब्रवीत् तत् शृणवाम इति

चक्षुः एव आयतनम् आकाशः प्रतिष्ठा

यथा मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् ब्रूयात् तथा तत् जाबालः अब्रवीत् मनः वै ब्रह्म इति अ मनसः हि किम् स्यात् इति अब्रवीत् तु ते तस्य आयतनम् प्रतिष्ठाम्

प्राणः एव आयतनम् आकाशः प्रतिष्ठा प्रियम् इति एनत् उपासीत

हस्ति ऋषभम् सहस्रम् ददामि इति ह उवाच जनकः वैदेहः

तम् ह उवाच याज्ञवल्क्यैः किमर्थम् अचारीः पशून् इच्छन् अणु अन्तान् इति

का प्रज्ञ ता याज्ञवल्क्यैः

यत् एव ते कश्चिद् अब्रवीत् तत् शृणवाम इति

न मे अब्रवीत् इति

सः ह उवाच याज्ञवल्क्यः पिता मे अमन्यत न अन् अनुशिष्य हरेत इति

यत् एव ते कश्चिद् अब्रवीत् तत् शृणवाम इति

एक पाद् वै एतत् सम्राज् इति

मनः एव आयतनम् आकाशः प्रतिष्ठा

अब्रवीत् तु ते तस्य आयतनम् प्रतिष्ठाम्

मनः एव सम्राज् इति ह उवाच मनसा वै सम्राज् स्त्रियम् अभिहर्यति तस्याम् प्रतिरूपः पुत्रः जायते स आनन्दः मनः वै सम्राज् परमम् ब्रह्म न एनम् मनः जहाति सर्वाणि एनम् भूतानि अभिक्षरन्ति देवः भूत्वा देवान् अप्येति यः एवम् विद्वान् एतत् उपास्ते

सः वै नः ब्रूहि याज्ञवल्क्यैः

हृदयम् एव सम्राज् इति ह उवाच हृदयम् वै सम्राज् सर्वेषाम् भूतानाम् आयतनम् हृदयम् वै सम्राज् सर्वेषाम् भूतानाम् प्रतिष्ठा हृदये हि एव सम्राज् सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति हृदयम् वै सम्राज् परमम् ब्रह्म न एनम् हृदयम् जहाति सर्वाणि एनम् भूतानि अभिक्षरन्ति देवः भूत्वा देवान् अप्येति यः एवम् विद्वान् एतत् उपास्ते

यत् एव ते कश्चिद् अब्रवीत् तत् शृणवाम इति

अब्रवीत् मे सत्यकामः जाबालः मनः वै ब्रह्म इति

सः वै नः ब्रूहि याज्ञवल्क्यैः

आनन्दः इति एनत् उपासीत

का स्थिति ता याज्ञवल्क्यैः

एक पाद् वै एतत् सम्राज् इति

यथा मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् ब्रूयात् तथा तत् भारद्वाजः अब्रवीत् श्रोत्रम् वै ब्रह्म इति अ शृण्वतः हि किम् स्यात् इति अब्रवीत् तु ते तस्य आयतनम् प्रतिष्ठाम्

सः ह उवाच याज्ञवल्क्यः पिता मम अमन्यत न अन् अनुशिष्य हरेत इति यत् एव ते कश्चिद् अब्रवीत् तत् शृणवाम इति
अब्रवीत् मे गर्दभीविपीतः भारद्वाजः श्रोत्रम् वै ब्रह्म इति

एक पाद् वै एतत् सम्राज् इति

सः वै नः ब्रूहि याज्ञवल्क्यैः

स्थितिः इति एनत् उपासीत

अनन्तम् इति एनत् उपासीत

न मे अब्रवीत् इति

सः ह उवाच याज्ञवल्क्यः पिता मम अमन्यत न अन् अनुशिष्य हरेत इति यत् एव ते कश्चिद् अब्रवीत् तत् शृणवाम इति

सः ह उवाच याज्ञवल्क्यः पिता मम अमन्यत न अन् अनुशिष्य हरेत इति

का सत्य ता याज्ञवल्क्यैः

एक पाद् वै एतत् सम्राज् इति

वाच् एव आयतनम्

चक्षुः एव सम्राज् इति ह उवाच चक्षुषा वै सम्राज् पश्यन्तम् आहुः अद्राक्षीः इति सः आह अद्राक्षम् इति तत् सत्यम् भवति चक्षुः वै सम्राज् परमम् ब्रह्म न एनम् चक्षुः जहाति सर्वाणि एनम् भूतानि अभिक्षरन्ति देवः भूत्वा देवान् अप्येति यः एवम् विद्वान् एतत् उपास्ते

आकाशः प्रतिष्ठा

सः ह उवाच याज्ञवल्क्यः पिता मम अमन्यत न अन् अनुशिष्य हरेत इति

न एनम् वाच् जहाति सर्वाणि एनम् भूतानि अभिक्षरन्ति देवः भूत्वा देवान् अप्येति यः एवम् विद्वान् एतत् उपास्ते

अ वदतः हि किम् स्यात् इति

यथा मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् ब्रूयात् तथा तत् शाकल्यः अब्रवीत् हृदयम् वै ब्रह्म इति अ हृदयस्य हि किम् स्यात् इति अब्रवीत् तु ते तस्य आयतनम् प्रतिष्ठाम्

सः वै नः ब्रूहि याज्ञवल्क्यैः

न मे अब्रवीत् इति

आकाशः प्रतिष्ठा
आश्विनो द्वि कपालः संग्रहीतुर् गृहे

सवात्यौ दक्षिणा

इन्द्राय सुत्राम्ण एकादश कपालः इन्द्राय अंहः मुचे एकादश कपालः राज्ञो गृहे

सावित्रो ऽष्टाकपालः क्षत्तुर् गृहे

अदित्यै चरुर् महिष्या गृहे

पृश्निः पष्ठौही दक्षिणा

शिति पृष्ठः दक्षिणा

श्यामो दक्षिणा

श्येतो दक्षिणा

बार्हस्पत्यश् चरुः पुरोहितस्य गृहे

नैरृतश् चरुः कृष्णानां व्रीहीणां नख निर्भिन्नानाम् परिवृक्त्या गृहे

बभ्रुर् महानिरष्टो दक्षिणा

श्येनी कूटा वण्डा अपस्फुरा दक्षिणा

हिरण्यं दक्षिणा

वारुणो यव मयः दश कपालः सूतस्य गृहे

आग्नेयो ऽष्टाकपालस् सेनान्यो गृहे

पौष्णश् चरुर् भागदुघस्य गृहे

ऋषभो दक्षिणा

रौद्रो गावीधुकश् चरुर् अक्षावपस्य च गोव्यच्छस्य च गृहे

असिर् वाल आवृतः वव्रिर् वाल प्रतिग्रथिता बरासी दाम तूषा वत्सतरो वा शबलो दक्षिणा
कुर्यात् संवत्सरम् यावत् वित्त शाठ्य विवर्जितः

सौवर्णं पुरुषं तद्वत् पद्म हस्तम् सु शोभनम्

सर्व काम प्रदाम् रम्यां नाम्ना मन्दारसप्तमीम्

भुञ्जीत अतैल लवणम् वाग्यतः प्राच् मुखः गृही

गच्छन् प्रगृह्य संसारे सर्व अर्थान् च लभेत् नरः

अनेन विधिना यः तु कुर्यात् मन्दारसप्तमीम्

मन्दारसप्तमीम् एताम् ईप्सित अर्थ फल प्रदाम्

कर्णिकायां च पुरुषं सर्वात्मन इति न्यसेत्

ईश्वर उवाच

भोजयेत् शक्तितस् कृत्वा मन्दार कुसुम अष्टकम्

अनेन विधिना सर्वं सप्तम्यां मासि मासि च

गोभिः विभवतः सार्धं दातव्यं भूतिम् इच्छता

नमो मन्दार नाथाय मन्दार भवनाय च

विप्रान् सम्पूजयित्वा तु मन्दारं प्राशयेत् निशि

हैम मन्दार कुसुमैः भास्कराय इति पूर्वतः

यः पठेत् शृणुयात् वा अपि सर्व पापैः प्रमुच्यते

दक्षिणे तद्वत् अर्काय तथा अर्यम्णे च नैरृते

एवम् अभ्यर्च्य तत् सर्वम् दद्यात् _ पुनः

ततः प्रभात उत्थाय कृत्वा स्नानं पुनर् द्विजान्

शुक्ल वस्त्रैः समावेष्ट्य भक्ष्यैः माल्य फल आदिभिः

पश्चिमे वेदधाम्ने च वायव्ये चण्डभानवे

एतत् एव व्रत अन्ते तु निधाय कलश उपरि

पद्मं कृष्ण तिलैः कृत्वा ताम्र पात्रे ऽष्टपत्त्रकम्

विपाप्मा स सुखी मर्त्यः कल्पं च दिवि मोदते

दन्तकाष्ठं ततः कृत्वा षष्ठीम् उपवसेत् बुधः

इमाम् अघ ओघ पटल भीषण ध्वान्त दीपिकाम्
प्रेष्याः संशास्ति पूर्ण कुम्भाः तिस्रः अवमाः षड् उत्तमाः इमम् धिष्ण्यम् उद कुम्भम् च त्रिस् प्रदक्षिणम् परिव्रजाथ दक्षिणैः पाणिभिः दक्षिणान् ऊरून् आघ्नानाः एहि एव इदम् मधु इदम् मधु इति वदत्यः

दक्षिणे मार्जालीये दश स्रुचि उत्तमाम् चतुर्गृहीतम् पूर्वम् अवदाय उत्तरतस् अग्नेः उपनिधाय

महाव्रतस्य पञ्चविंशतिम् सामिधेन्यः

विहरण प्रभृति मध्यन्दिने मार्जालीयः जागरितः भवति

चतुर्विंशात् मरुत्वतीयस्य आतानः

तस्मिन् परिवृते जुहोति प्राच् द्वारे वा उदक् द्वारे वा प्राच् उदक् द्वारे वा अग्निः इव अन् आधृष्यः पृथिवी इव सुषदा भूयासम् अन्तरिक्षम् इव अन् आप्यम् द्यौः इव अन् आधृष्यः भूयासम् सूर्यः इव अप्रति मनः इव अपूर्वम् वायुः इव श्लोक भूः भूयासम् अहर् इव स्वम् रात्रिः इव प्रियः भूयासम् गावः इव पुनर्भुवः मिथुनम् इव मरीचयः भूयासम् आपः इव रसः ओषधयः इव रूपम् भूयासम् अन्नम् इव विभु यज्ञः इव प्रभुः भूयासम् ब्रह्मा इव लोके क्षत्रम् इव श्रियाम् भूयासम् यत् अग्ने एषा समितिः भवाति इति

अत्र तिष्ठन् आदित्यम् उपतिष्ठते पर्यावृत्ते प्रदक्षिणम् आवृत्त्या एतैः च एव अ स्वाहाकारैः एहि एव इदम् मधु इदम् मधु इमम् तीव्र सुतम् पिब इदम् मधु इदम् मधु इति च

स्थिते मरुत्वतीये होता विसंस्थित संचरेण निष्क्रम्य आग्नीध्रीये तिस्रः आज्य आहुतीः जुहोति औदुम्बरेण स्रुवेण अनु माम् इन्द्रः अनु माम् बृहस्पतिः अनु सोमः अनु वाच् देवी आवीत् अनु माम् मित्रावरुणौ इह आवताम् अनु द्यावापृथिवी पूर्व हूतौ आदित्याः मा विश्वे अवन्तु देवाः सप्त राजानः ये उद अभिषिक्ताः वायुः पूषा वरुणः सोमः अग्निः सूर्यः नक्षत्रैः अवतु इह मा नु पितरः मा विश्वम् इदम् च भूतम् पृश्नि मातरः मरुतः सु अर्काः ये अग्नि जिह्वाः उत वा यजत्राः ते नः देवाः सु हवाः शर्म यच्छत इति

अत्र विभजाथ वीथ इति त्रीणि अन् अन्वृचम्

होत्राः चतुर्विंशात्

ईङ्खयन्तीः अपस्युवः इति च ब्राह्मणाच्छंसी आवपेत प्रातःसवने तीव्रस्य अभिवयसः अस्य पाहि इति माध्यन्दिने

आज्य प्रौगे विश्वजितः

वैश्वकर्मणः ऋषभः उपालम्भनीयः उपांशु
सुक्षेत्रः च उत्तमौजाः च भूरिश्रेण्यः च वीर्यवान्

पञ्च देव गणाः प्रोक्ताः सर्वे द्वादशकाः तु ते

परो मरीचिः गर्भः च स्व धर्माणः च ते त्रयः

चित्रसेनो विचित्रः च तपोधर्म रतः धृतिः

अङ्गानि चतुरो वेदा मीमांसा न्याय विस्तरः

करूषः च पृषध्रः च सुद्युम्नः च मनोः सुताः

अग्नीध्रः च अग्निबाहुः च मागधः च तथा शुचिः

धर्मपुत्रस्य पुत्रान् तु दशमस्य मनोः शृणु

अयोमूर्तिर् हविष्मन्त् च सुकृतिः च अव्ययः तथा

ऋतधामा च भद्रेन्द्रः तारकः नाम तद् रिपुः

चतुर्दशस्य भौत्यस्य शृणु पुत्रान् मनोः मम

तेषाम् इन्द्रः च भविता शान्तिः नाम महा बलः

क्षेत्रवर्णो दृढेषुः च आर्द्रकः पुत्रकः तथा

तेजस्वी नाम वै शक्रो हिरण्याक्षो रिपुः स्मृतः

अश्वत्थामा कृपो व्यासो गालवो दीप्तिमन्त् अथ

बृहद्गुणो नभः च एव महा बल पराक्रमः

वशवर्ति स्वधामानः शिवाः सत्याः प्रतर्दनाः

तामसस्य मनोः पुत्रा जानुजङ्घो ऽथ निर्भयः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे मनुतद्वंशनिरूपणं नाम सप्ताशीतितमो ऽध्यायः

अभिमानि प्रवीरः च जिष्णुः संक्रन्दनः तथा

गणा द्वादशकाः च इति चत्वारः सोम पायिनः

स्व रोमाणः स्व धर्माणः स्व कर्माणः तथा अमराः

अग्निष्णुर् अतिरात्रः च सुद्युम्नः च तथा नरः

विष्णुः च एव अग्नितेजाः च ऋषयः सप्त कीर्तिताः

शुचिः इन्द्रः महा दैत्यः रिपु हन्ता हरिः स्वयम्

मनुः स्वायम्भुवः पूर्वम् तद् सुताः

सुरारयो गणाः च एते प्रत्येकं दशको गणः

द्वौ अश्विनः विनिर्दिष्टौ विश्वेदेवाः तथा दशा

विरोचन सुतः तेषाम् बलिः इन्द्रः भविष्यति

चतुर्दश मनून् वक्ष्ये तद् सुताः च

दत्तोलिश् ऋष्यः सप्त कीर्तिताः

इन्द्रो मनोजवः शत्रुः महाकालः

मनुः स्वारोचिषः च अथ तद् पुत्रः मण्डल ईश्वरः

ऋद्धिम् इन्द्र पदम् हित्वा ततः सिद्धिम् अवाप्स्यति

शान्तः शत्रुः हतः दैत्यो हंस रूपेण विष्णुना

त्रयस्त्रिंशत् विभेदाः ते देवानां तत्र वै गणाः

वैकुण्ठः च अमृतः च एव चत्वारो देवता गणाः

विहङ्गमाः कामगम् निर्माण रुचयः तथा

आदित्या वसवः साध्याः गणाः द्वादशकाः त्रयः

अश्व रूपेण स हतो हरिणा लोक धारिणा

वचस् वृद्धाः देव गणाः पञ्च प्रोक्ताः तु सप्तकाः

वरिष्ठः च गरिष्ठः च वाचः संगतिः एव च

त्रयोदशस्य रौच्यस्य मनोः पुत्रान् निबोध मे

वनबन्धुर् निरमित्रः प्रत्यङ्गः पर हा शुचिः

एको देवः चतुर्धा तु व्यास रूपेण विष्णुना

मुनयः कीर्तिताः सप्त सु रागाः सुधियः तथा

एकादशा तथा रुद्रा वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः

विजयश् चार्ववीरः च निर्मोहः

हरिः उवाच

सुतपाः शङ्कुः इति एते ऋषयः सप्त कीर्तिताः

मरीचिः अत्रि अङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः

सुतपा अमृताभाः च मुख्याः च अपि तथा सुराः

प्राण आख्याः शतसंख्याः तु देवतानां गणः तदा

ज्योतिर्धामा पृथुः काव्यः चैत्रः

हरयो च चत्वारः पञ्चविंशकाः

दृढ व्रतः ऋषयः तस्य वर्ण्यते

वारुणेः दक्षसावर्णेः नवमस्य सुतान् शृणु

वेदश्री वेदबाहुः च ऊर्ध्वबाहुः तथा एव च

सुनेत्रः क्षेत्रवृत्तिः च सुनयो धर्मपो दृढः

हरिणा कूर्म रूपेण हतो भीमरथो ऽसुरः

सर्वत्रगः सुशर्मा च देवानीकः पुरुः गुरुः

उरुर् गभीरो धृष्टः च तरस्वी ग्राह एव च

मित्रवाहः प्रवाहः च दक्ष पुत्र मनोः सुताः

धृतिमन्त् अव्ययः च एव निशारूपो निरुत्सुकः

एकैकः त्रिंशकः तेषाम् गणः च ऐन्द्रः च वै वृषः

वक्ष्ये मनोः भविष्यस्य सावर्ण्य आख्यस्य वै सुतान्

स्व धर्माणः सुतपसो हरितो

निर्मोहस् तत्त्वदर्शी च ऋषयः सप्त कीर्तिताः

हविष्मन्त् उत्तमः श्रीमान् स्वधामा विरजः तथा

रैवतस्य मनोः पुत्रो महाप्राणः च साधकः

हतो वराह रूपेण ऽथ विष्णुना

मनोः वैवस्वतस्य एते पुत्रा विष्णु परायणाः

तुषिता द्वादश प्रोक्ताः तथा पारावताः च ये

कृतः ततस् पुराणानि विद्याः च अष्टादश एव तु

इक्ष्वाकुः अथ नाभागो धृष्टः शर्यातिः एव च
गणा इन्द्रः शिबिस् तस्य शत्रुर् भीमरथाः स्मृताः

हिरण्यरोमा पर्जन्यः सत्यनेत्रः स्व धाम् च

_ वामदेव इन्द्रः बाष्कलिः तद् अरिः हि अभूत्

रिपुः तस्य श्री रूपी घातयिष्यति

भूरिद्युम्नः सुवर्चाः च शान्तिः इन्द्रः प्रतापवान्

तेषाम् इन्द्रः महा वीर्यः भविष्यति अद्भुतः हर

शुक्रा यामाः तथा एव च

मत्स्य रूपी हरिः विष्णुः तम् जघान च दानवम्

नाभागो अप्रतिमौजाः च सौरभ ऋषयः तथा

दश एव अङ्गिरसः देवा नव देव गणाः तथा

हरिः नपुंसकम् भूत्वा घातयिष्यति शङ्कर

देश शत्रु कालकाक्षः तद् हन्ता पद्मनाभकः

मेधातिथिः द्युतिः च एव सवसो वसुः एव च

तेषां गणः तु देवानाम् एकैको विंशकः स्मृतः

पृथुश्रवा बृहद्द्युम्न ऋचीको बृहतो गुणः

धृतिकेतुर् दीप्तिकेतुः पञ्चहस्तो निरामयः

पुराणं धर्म शास्त्रम् च आयुर्वेद अर्थशास्त्रकम्

मित्रवन्त् मित्रदेवः च मित्रबिन्दुः च वीर्यवान्

अभूतरजसः च एव तथा देवाश्व मेधसः

वसिष्ठः च महा तेजाः ऋषयः सप्त कीर्तिताः

तेजस्वी दुर्लभः च एव भौत्यस्य एते मनोः सुताः

ऋष्यशृङ्गः तथा राम ऋषयः सप्त कीर्तिताः

शतद्युम्नः तपस्वी च सत्यबाहुः कृतिः तथा

दृढेषुधिः कृबन्धुः कृतः तथा

रुद्रपुत्रस्य ते पुत्रान् वक्ष्यामि एकादशस्य तु

धनुर्वेदः च गान्धर्वो विद्या हि अष्टादश एव ताः

ज्योतिष्मन्त् हव्य कव्यौ च ऋषयो विभुः ईश्वरः

अजितो मुक्त शुक्रौ च ऋषयः सप्त कीर्तिताः

विनीतः च सुकेतुः च सुमित्रः सुबलः शुचिः

इन्द्रः स्व शान्तिः तद् शुक्रः प्रलम्बो नाम दानवः
ततस् तस्मिन् महा तोये मही ईशः हरिः अच्युतः

तं योगवन्तं विज्ञाय सम्पूर्ण ऐश्वर्यम् उत्तमम्

विराजते कमलम् उदार वर्चसम् महात्मनः तनुरुह चारु दर्शनम्

दृष्ट्वा प्रीतो महादेवो महाभूत विभावनः

महतां पञ्चभूतानां विश्वो विश्वम् अचिन्तयत्

ज्ञानं वृष्टं तु विश्व अर्थे योगिनां याति मुख्य ताम्

विवर्धता बलवता वेगात् विक्षोभितः अर्णवः

जले क्रीडन् च विधिवत् मोदते सर्व लोक कृत्

आत्म तेज उद्भवाः पुण्या अपः अमृत रस उपमाः

बहु जन्मा हि विश्वात्मा ब्रह्मणो हविः उच्यते

सहस्र पर्णम् विरजं भास्कर आभम् हिरण्मयम्

मत्स्य उवाच

कृष्णवर्त्मा समभवत् प्रभुः वैश्वानरः महान्

चतुर्युग अभिसंख्याते सहस्र युग पर्यये

निराकाशे तोय मये सूक्ष्मे जगति गह्वरे

आभ्यां संघर्षण उद्भूतम् पावकं वायु सम्भवम्

हुताशन ज्वलित शिखा उज्ज्वलत् प्रभम् उपस्थितं शरद् अमल अर्क तेजसम्

ब्रह्मणो जन्म सहितम् बहु रूपः व्यचिन्तयत्

दृष्ट्वा भूतानि भगवांल् लोक सृष्टि अर्थम् उत्तमम्

शब्दं प्रति तदा उद्भूतः मारुतः छिद्र सम्भवः

तस्य अर्णवस्य क्षुब्धस्य तस्मिन् अम्भसि मन्थिते

ईषत् संक्षोभयामास सः अर्णवम् सलिल आश्रयः

यत् पृथिव्याम् द्विजेन्द्राणां तपसा भावित आत्मनाम्

क्षयात् जलनिधेः छिद्रम् अभवत् विस्तृतम् नभः

आपवः स विभुः भूत्वा चारयामास वै तपः

आकाशं छिद्र सम्भूतम् वायुः आकाश सम्भवः

पदे ब्रह्मणि विश्वेशं न्ययोजयत योग विद्

ततः संशोषयामास पावकः सलिलं बहु

छादयित्वा आत्मनः देहं यादसां कुल सम्भवम्
तया पवस्व धारया इति संग्रामं संयतिष्यमाणस्य प्रतिपदं कुर्यात्

विश्वा अप द्विषो जहि इति

जन्या वा एष गा आजिहीर्षति यः सनिं प्रैति

एताम् एव प्रतिपदं कुर्वीत

यया गाव इह आगमन् जन्यास उप नो गृहान् इति

वृषा इव वै प्रजनिता इव अधिपतिः इव तस्यां जनतायां भवति यस्याम् ऋध्यते

विश्वा एव एतेन द्विषो ऽपहते

कृधी नो यशसो जन इति ह्य् अस्यै यशस्य् एव जने भवति

अग्निं वा एतस्य शरीरम् अप्येति वायुं प्राणः

अग्निना एव एनान् पवमानेन पूतान् मेध्यान् करोति

वृषा सुत इति

अग्न आयूंषि पवस इत्य् आमयाविनः प्रतिपदं कुर्यात्

अ पूताः इव वा एते ऽमेध्या मन्यन्ते येषां दीक्षितानां प्रमीयते
देव लोकेषु गार्गि इति

गन्धर्व लोकेषु गार्गि इति

कस्मिन् नु खल्व् अन्तरिक्ष लोकाः ओताश् च प्रोताश् च इति

नक्षत्र लोकेषु गार्गि इति

कस्मिन् नु खलु चन्द्र लोकाः ओताश् च प्रोताश् च इति

अन्तरिक्ष लोकेषु गार्गि इति

कस्मिन् नु खलु नक्षत्र लोकाः ओताश् च प्रोताश् च इति

अथ ह एनम् गार्गी वाचक्नवी पप्रच्छ याज्ञवल्क्यैः इति ह उवाच

कस्मिन् नु खल्व् आदित्य लोकाः ओताश् च प्रोताश् च इति

ततो ह गार्गी वाचक्नव्य् उपरराम

कस्मिन् नु खलु गन्धर्व लोकाः ओताश् च प्रोताश् च इति

कस्मिन् नु खलु देव लोकाः ओताश् च प्रोताश् च इति

कस्मिन् नु खलु प्रजापति लोकाः ओताश् च प्रोताश् च इति

चन्द्र लोकेषु गार्गि इति

आदित्य लोकेषु गार्गि इति

वायौ गार्गि इति

ब्रह्म लोकेषु गार्गि इति

कस्मिन् नु खलु ब्रह्म लोकाः ओताश् च प्रोताश् च इति

इन्द्र लोकेषु गार्गि इति

मा ते मूर्धा व्यपप्तत्
तस्मात् कीर्तिम् उपादातुम् अकीर्तिम् च व्यपोहितुम्

अदृष्ट प्रयोजनम् कीर्ति हेतु त्वात्

अकीर्तिं तु निरालोक नरक उद्देश दूतिकाम्

प्रतिष्ठां काव्य बन्धस्य यशसः सरणिं विदुः

कीर्तिं स्वर्ग फलाम् आहुः आसंसारम् विपश्चितः
सो अग्निष्टोमेन इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत्

प्रजापतिर् अकामयत् आनन्त्यम् अश्नुवीय इति

वाचं ह वै होत्रे प्रायच्छत् प्राणम् अध्वर्यवे चक्षुर् उद्गात्रे मनो ब्रह्मणे ऽङ्गानि होत्रकेभ्य आत्मानं सदस्येभ्यः

तद् या दक्षिणा आनयत् ताभिर् आत्मानं निष्क्रीणीय

सो अग्निहोत्रेण इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत्

सो ऽन्तम् एव अपश्यत्

स दर्शपूर्णमासाभ्याम् इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत्

स सत्त्रेण उभयतस् अतिरात्रेण अन्ततस् ऽयजत

सो ऽग्नीन् आधाय पूर्णाहुत्या अयजत

सो ऽन्तम् एव अपश्यत्

सो ऽहीनैर् दक्षिणावद्भिर् इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत्

स चातुर्मास्यैर् इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत्

स वाजपेयेन इष्ट्वा सम्राड् इति नाम अधत्त

स पशुबन्धेन इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत्

सो अश्वमेधेन इष्ट्वा स्वराड् इति नाम अधत्त

स राजसूयेन इष्ट्वा राजा इति नाम अधत्त

सो ऽन्तम् एव अपश्यत्

सो ऽन्तम् एव अपश्यत्

यो हि अन् इष्ट्वा पृष्ठशमनीयेन प्रैति आत्मानम् सो अ निष्क्रीय प्रैति इति ब्राह्मणम्

तस्माद् एतेन ज्योतिष्टोमेन अग्निष्टोमेन आत्म निष्क्रयणेन सहस्र दक्षिणेन पृष्ठशमनीयेन त्वरेत

स सर्वमेधेन इष्ट्वा सर्व राज् इति नाम अधत्त

स आग्रयणेन इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत्

सो ऽहीनैर् अ दक्षिणावद्भिः इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत्

सो ऽन्तम् एव अपश्यत्
द्यौः च अस्मत् पृथिवी च तक्मानम् नाशयताम् इतस्

औदुम्बरः च नाम असि प्रियातिथिः च

यः असि जल्पन् च लपन् च आवान् च तपन् च तृतीयेकः च ते तक्मानः इतस् नश्यत

गिरिम् गच्छ धूम केतो

पञ्चप्स्निः नाम ते माता

शम् नः अग्निः ज्योतिः अनीकः अस्तु शम् द्यावा पृथिवी अनेहसा

वृत्रस्य हरः असि नभसः नपात्

अपः च रपः च ऊष्मा च बाष्पः च शोकः च अभिशोकः च तृतीयेकः च परेपरः च ते तक्मानः इतस् नश्यत

विकिलीद विलोहित

अग्निः त्वम् नाम असि

तम् त्वा इतस् नाशयामसि ब्रह्मणा वीर्यावता

तस्य अहम् वेद ते नाम

स तक्मन् निः अतस् द्रव

तम् त्वा इतस् वि नयामः

माता इव पिता इव अभि रक्षत एनम्

सः उ एकप्स्निः उच्यसे

वेद वै ते तक्मन् नाम

मुञ्चत एनम् परि अंहसः
अघोरो यज्ञियो भूत्वा आसीद सदनं स्वम् आसीद सदनं स्वम्

समाप्ते चेद् दुष्टो न कृताम् अन्तरां वा विद्यात् पुनर् इष्टिः अभ्यावर्तेत

शेषश् चेद् व्यापद्येत आज्येन स्विष्टकृत् इडे समाप्नुयात्

तप्तं चेत् कर्म त्व् अन्तरियात् सर्वप्रायश्चित्तं हुत्वा मा उद्विजेत्

न तप वर्ग निमित्त अभावात् प्रधान लोपे ऽन्तराये वा निर्वपेद् व्यापद्येत

समाप्य अमः ऽहम् अस्मि सा त्वम् इति तस्या दक्षिणं हस्तम् अन्वालभ्य उपाह्वयीत

यज्ञो यज्ञस्य प्रायश्चित्तिर् भवति इति

आहुतिश् चेद् बहिष्परिधि स्कन्देद् आग्नीध्रं ब्रूयुः त्वा जुहुधि इति

मा हिंसीर् देव प्रेषित आज्येन तेजसा आज्यस्य मा नः किंचन रीरिषः
असौ वै विश्वकर्मा यो ऽसौ तपति

अथ यन् महा इन्द्रम् अन्ततो यजति

अथ यद् ऋषभं ददाति

एतम् एव तत् प्रीणाति

अथ यद् वैश्वकर्मण एक कपालः

अथ यत् सप्तदश सामिधेन्यः सद्वन्तौ आज्यभागौ विराजौ सम्याज्ये तस्य उक्तम् ब्राह्मणम्

तस्माद् एनम् अन्ततो यजति

समानानि षट् संचराणि हवींषि भवन्त्य् ऐन्द्राग्न अन्तानि वारुणप्रघासिकानि

तेषाम् उक्तं ब्राह्मणम्

अथ यन् महा इन्द्रम् यजति तस्य उक्तम् ब्राह्मणम्

अथ यद् अग्निं प्रणयन्ति यन् मथ्यते तस्य उक्तम् ब्राह्मणम्

अथ यत् मरुतः क्रीडिनो यजति

तस्माद् एनान् इन्द्रेण उपसंहितान् यजति

अथ यन् नव प्रयाजा नव अनुयाजाः अष्टौ हवींषि स्विष्टकृन् नवमः
सुधाकर ग्रास सत्त्वम् पद्म आकर सुख आवहम्

तथा विभूतयः च अस्य सत् जन आनन्द कारकाः

किंविशिष्टाः घन रहित बीज चारण सम्प्राप्त दल आदि द्रव्य कृतकृत्याः घनेन अभ्रकेण रहितं वर्जितं यद् बीज चारणम् अन्य धातु आदीनाम् बीज कवलनम् तेन यत् प्राप्तम् दल आदि द्रव्यम् पत्त्र रञ्जन वर्ण वृद्धि तार कृष्टी मेलापक आदिकम् वस्तु तेन ये कृतकृत्याः पूर्णाः आत्मानं मन्यन्ते इति अध्याहारः

शास्त्र समुद्रयोः गुण रत्नैः साम्यं वराटिका दल आदिः द्रव्ययोः साम्यं तुच्छ तया यत उभाव् अपि निकृष्टाव् एव

तथा एवंविधाः कृपणा इदं शास्त्रं रत्नाकर रूपम् बहु रत्नम् प्राप्य दल आदि द्रव्येण कृतकृत्याः

अनेन पद्येन ग्रन्थस्य गुण आधिक्यम् संमत त्वम् च वर्णयन् आह घन इत्यादि

ये एवंविधाः पुरुषाः ते कृपणा एव

किंविशिष्टाः कृपणाः समुद्रं प्राप्य रत्नाकरं लब्ध्वा वराटिका लाभ संतुष्टाः कपर्दिका लाभेन संतुष्टिं प्राप्तः दरिद्र भावात् इति भावः

यत एतत् शास्त्रम् बहु प्रदम् मुद्रिकावेध स्पर्शवेध धूमवेध शब्दवेध धाम्यवेध आधाम्य धातु वेध प्रद त्वात्