tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
विपर्यये खलीकारं मनु आदि परिभाषितम्

व्याहार्य स ततस् तत्र स बाल स्थविराम् पुरीम्

मम सिंहासन स्थस्य स्थितो मूर्ध्नि विहंगमः

अथ अनन्तरम् आहूय राजा प्रकृति मण्डलम्

देवो ऽपि दिवसान् एतान् विद्भिः ब्राह्मणैः सह

किं शोचसि न शोको ऽयम् उपायः क्षिति रक्षणे

यौ ऽसौ राजन् गजो वन्यस् तं बुध्यस्व विनायकम्

न च केवलम् उन्मत्तो ब्राह्मणश् च एष मूढकः

अथ तौ प्रह्व मूर्धनौ स्वामि अभिप्राय वेदिनः

मधु पान अन्तरालेषु स विपञ्ची स्वनम् मुहुः

यथा प्रधान मिलिताः पृष्टाः स्वप्नं द्विजातयः

भवदीयो भवान् एव सर्वथा श्रूयताम् इदम्

विसृज्य प्रकृती राजा विवेश अन्तःपुरम् ततः

बटु त्वात् क्षिप्तचित्तस्य हृतः काकेन मोदकः

मध्यंदिने पयस् दालीम् उन्नमन्तीं रविं प्रति

विषादाद् दीनया वाचा महीपालम् अभाषत

कृष्ण अजिन अम्बर धरः कृत केश नाशः स्कन्ध अवसक्त करकः नृपतिः पुराणः

यस्मात् व्याहर्तुम् आरब्धः प्रतिषिद्धो न केनचित्

मृगेन्द्रासनम् अध्यास्ते सुमेरुं मघवान् इव

प्रतिबुद्धः स संत्रासः किम् एतद् इति चिन्तयन्

मन्त्रिनौ जात संत्रासौ तं कदाचिद् अवोचताम्

ब्रह्मन् कथय विश्रब्धम् अनुज्ञातो द्विजैर् अपि

निवर्तयितु कामः ऽहम् आसन्नान् इदम् उक्तवान्

अतीतेष्व् अशनिर् हन्ति पतित्वा मूर्धनि ध्रुवम्

न चेद् अर्थयमानानां वचनं नः करिष्यसि

कः स्याद् राजा इति चिन्तावान् निषसाद नृपासने

यदि सत्या एव वाग् अस्य ततः सत्कारम् आप्स्यति

स बन्दि वृन्दैः विबोधितः

कश्चिद् आरोप्यताम् एतद् यस्य न इच्छसि जीवितम्

विचित्रैः सप्तभिः पक्षैः को ऽसौ व्याक्रियताम् इति

पान उपकरणम् सर्वं सज्जम् एव इति अवोचताम्

उद्धार्यः सांप्रतं केन दीक्षा पङ्कात् दुरुत्तरात्

देवो ऽपि दिवसान् कांश्चिद् वन वासी भवत्व् इति

उत्पल आदि अधिवासितम्

गोपाल तनयः तत्र विवेश अवन्तिवर्धनः

ततो धवल वासस् स्रज् अलंकार अनुलेपनः

तस्माद् वेदेषु विहितं यत् तद् आसेव्यताम् इति

किं च अहम् भवतः प्रैष्या येन आदिशसि माम् इति

राग आदिमन्तः पुरुषास् तैर् उक्ता ह्य् अप्रमाण ता

निक्षिप्त क्षिति रक्षः तु सर्वम् एव न मुञ्चति

सो ऽहं पौर जनम् भृत्यान् अन्तःपुर विचारिणः

मत्तं महान्तम् आयान्तं मातङ्गं वन चारिणम्

उत्सृष्ट पृथिवी चिन्तः पालकः कालम् अक्षिपत्

पान आभरण वासस् स्रज् प्रिय वाच् दान मानिताः

अथ अतीते क्वचित् काले विप्रान् पप्रच्छ पार्थिवः

मदीयेन अथ नागेन वेगेन आपत्य दूरतः

इति मन्त्रयमाणो ऽहम् अलब्ध प्रार्थित अङ्कुशः

तद् मद आमोदम् आघ्राय राज्य हस्ती अपि मामकः

त्वम् अन्येन महीपाल महीपालेन राज्यतः

उत्सीदन्तीः प्रजा राजन् न अर्हसि त्वम् उपेक्षितुम्

तेषु निर्वचनेष्व् एको द्विजः शाण्डिल्य नामकः

कंचिद् अद्य इदम् आरूढम् अर्ध मासेषु सप्तसु

इति दुःश्लिष्टम् आकर्ण्य फलं स्वप्नस्य कल्पितम्

तत् ते गणपतिः प्रीतः प्रसह्य उद्धरति प्रभुः

गीयते स्म मनोहारि नट आद्यैः नृत्यते स्म च

सो ऽयं मुखर शाण्डिल्यः सिद्धादेशो ऽनुयुज्यताम्

राज उपचार चतुराः स्थापयामासुर् अन्यथा

उपासिष्ट पुरस् संध्याम् दिवाकर दर्शनात्

चण्डं चटचटा घोषम् उद्घोष्य अशनिः उत्कटः

अवन्तिवर्धनं पुत्रं मद् प्रीत्या पालयेर् इति

ततो धर्म अर्थ कामानाम् मात्राम् आख्याय पालकः

महासेनेन दुःस्वप्नः स यथा वञ्चितस् तथा

बलाद् अग्निगृहान् नीतः पुरोडाशः शुना किल

वञ्चय त्वम् अपि क्षिप्रम् अति आसन्न फलः ह्य् असौ

बटोश् च भ्राम्यतो भिक्षां भिक्षा पात्रात् अनावृतात्

मन्त्रि मात्र सहायः तु राजा कृत्वा अवगुण्ठनम्

त्वद् समक्षम् उक्तो ऽहं भ्रात्रा ज्येष्ठेन गच्छता

मृगेन्द्रासनम् आरोढुं प्रद्योतेन किल इच्छता

बन्धयित्वा च शाण्डिल्यं महाकालं ययौ नृपः

दूरम् उत्क्षिप्य निक्षिप्तस् ततो यातः पराङ्मुखः

निपत्य उत्पत्य च पुनः सिंहासन तलम् गतः

फलम् इष्टम् अनिष्टं वा पूज्यैर् अत्र उच्यताम् इति
दुर्लभो हि विना ताभ्यां धर्मः शुद्धो नृपैर् इति

तस्माज् जिघांसता पापं पुण्यं च उपचिचीषता

शाण्डिल्यम् इदम् अप्राक्षीद् विवक्षुं स्फुरित अधरम्

पुत्रम् आरोपयामास सिंहासनम् अवन्तियम्

वाह्य अवलोकनाय अहम् निर्गतस् तत्र दृष्टवान्

अवन्तिवर्धनो ऽन्यत्र स्थापयामास निर्व्यथः

सिद्धादेशस्य तु वचः श्रद्दधानः सुरोहकः

तया उक्तम् स्वयम् एव त्वं किं न कर्षसि कन्दुकम्

अथ अनिष्ट फलम् स्वप्नं जानन्तो ऽपि द्विजातयः

अनिष्टम् अपि वक्तव्यं सु अनुष्ठान प्रतिक्रियम्

शृणु राजन् न कोपं च पितृ वत् कर्तुम् अर्हसि

स्वतः प्रच्यावितस् तस्माद् युक्तम् आस्थीयताम् इति

अन्योन्यं पीयते स्म ततो मधु

दुष्कर प्रतिकारे तु युक्तम् इत्थम् उदासितुम्

पुरोधस् प्रभृतीः तत्र प्रकृतीः प्रकृति प्रियः

नीलकण्ठ गल छाया प्रवृष्टा वृष्टिम् अश्मनाम्

आपान भूमिः उद्याने रमणीया प्रकल्प्यताम्

स्फटिक स्तम्भ शुभ्राभ्याम् दन्ताभ्यां तेन मामकः

स कम्प वचनः ऽवोचन् नीचैश् चञ्चल भीरुकः

इति श्रुत्वा स्फुरत् क्रोधः भरतरोहकम्

तिर्यग्योनि गतः कश्चिद् अध्यास्तां पार्थिव आसनम्

एवम् आसेवमानस्य स आर्तवम् विषयान् गताः

पायित अशेष भार्यः च पश्चान् निद्राम् असेवत

श्रुत्वा इदम् नृपतिर् यज्ञैर् ईजे निःसंख्य दक्षिणैः

वस्त्र आभरण माल्य अन्न दानैः प्रीताम् अकारयत्

यो ऽसौ वन्यो गजः सो ऽन्यो राजा राजन्न् उपागतः

आचारो ऽयम् इति व्यक्तम् अनुयुक्तास् त्वया वयम्

को हि युष्मद्विध सुहृद् विहित आपद् प्रतिक्रियः

श्रूयतां देव यद् वृत्तं वृद्धस्य जगतीपतेः

स कदाचिद् द्विज आदिभ्यः स विषादः न्यवेदयत्

इति श्रुत्वा द्विजातिभ्यो युक्तम् इत्य् अवधार्य च

कुर्वद्भिः शान्ति कर्माणि महाकालं निषेवताम्

तस्य संक्रीडमानस्य दूरम् उत्पत्य कन्दुकः

क्षमयित्वा च विपुलैः संप्रदानैर् अतोषयत्

सिंहासनम् अपि क्षिप्रम् आरोहतु नराधिपः

किं तु तावद् अयं बद्धः स्थाप्यतां विधवा सुतः

इति श्रुत्वा महासेनः संशय आमृष्ट मानसः

पित्र्यम् आसनम् अध्यास्तां न्यासं प्रत्यर्पितं मया

शनैर् मुखर शाण्डिल्य प्रमुखाः निर्ययुर् द्विजाः

पक्षाः सप्त गता यावत् ततः प्राप्स्यति निग्रहम्

स्मयमानस् ततो राजा मन्त्रिणाव् इदम् अब्रवीत्

पराजितं परेण अथ दृष्ट्वा स्वं राज्य हस्तिनम्

तस्मिन् न आरूढ मात्रे च समं विकसिताः प्रजाः

शिक्षितो वत्स राजेन हस्ति शिक्षाम् अहं ननु

सिंहासनाद् अवप्लुत्य परिष्वक्तस् त्रपा नतः

लग्ने ऽस्मिन्न् एव सौवर्णः परीक्षा अर्थम् द्विजन्मनः

भ्रातुः पुरः प्रतिज्ञाय दूरक्षां रक्षितुं क्षितिम्

राज्ञा स्वप्न फलम् पृष्टाः किं तूष्णीम् आस्थ कथ्यताम्

तेन च आहूय पृष्टेन निःशङ्केन निवेदितम्

स तु कन्दुकम् आदातुम् आरब्धश् च नृपेण तु

आत्मानं च भवत् नाथम् योजयामि सुखैर् इति

वासुकिन्या महा देव्या निनाय सह यामिनीम्

षष्ठं पाप अंशम् आदत्ते रक्षन्न् अपि नृपः प्रजाः

विवृद्ध सुख रागस्य बहवस् तस्य वासराः

मानयित्वा यथायोग्यं स उपचारम् व्यसर्जयत्

इति स्वप्नो मया दृष्टः क्षणदायाः परिक्षये

आहूतवान् इव युद्धं स गर्वैः कण्ठ गर्जितैः

तद् आदेशात् सुत त्वात् च सो ऽयं संवर्धितो ऽधुना

अथ सा क्षण मात्रेण व्याप्त अनन्त दिश् अन्तरा

राजन् धन्याः प्रजाः कार्याः सुखं च अनुबुभूषता

अथ उत्सृष्ट प्रजा कार्यम् दीक्षा संतान सेवया

विषयान् न निषेवेत दृष्ट अदृष्ट अविरोधिनः

अवृत्त पूर्वम् अस्माभिर् उदासीने त्वयि श्रुतम्

धर्मम् आचक्षतां पूज्याः शुद्धम् इत्य् अथ ते ऽब्रुवन्

सुखं न आलभत अथ एनम् अब्रूतां मन्त्रिणाव् इदम्

मुनि वरैः सह काश्यपेन मन्द स्पृहः असित गिरिम् तपसे जगाम

मन्त्री साक्षि निकोचेन ग्राह्य वाक्यान् असूचयत्

इति श्रुत्वा स संत्रासः राजा ताडित दुन्दुभिः

ततः पश्य इति ताम् उक्त्वा तद् उत्क्षिप्य नृपासनम्

तत्र अपि श्रुत संगीतः दृष्ट स्त्री पात्र नाटकः
तुष्णीभूतं तु राजानम् एव ब्रुवति मन्त्रिणि

अनन्तरम् अनुज्येष्ठं देवीः संमान्य भूपतिः

सिंहासन तलात् एव कन्दुकः कृष्यताम् इति

स्वप्नो मया अद्य यो दृष्टः प्रशस्यैः श्रूयताम् असौ

विहृत्य दिनम् एवं च शीतरश्मौ दिवाकरे

यो ऽसौ सप्तच्छदः पक्षी सो ऽशनिर् दुःश्रव ध्वनिः

इत्य् उक्तः क्षितिपालेन व्याहर्तुम् उपचक्रमे

अवन्तिवर्धन यशाः भगिनि तेन चोदिता

ध्रुवं द्रक्ष्यसि संक्रान्ता देशान् राजन्वतः प्रजाः
संवत्सर अत्यये तस्य प्रयोगो मधु सर्पिषा

तम् अहोरात्रिकं लेपं पिबेत् क्षौद्र उदक आप्लुतम्

स धृष्यः स्यात् गज प्राणः सदा च अतिबल इन्द्रियः

जीर्णे जीर्णे च भुञ्जीत षष्टिकं क्षीर सर्पिषा

रसायन विधानेन काल युक्तेन च आयुषा

च एतद् सिद्धम् ऐन्द्रम् रसायनम्

संवत्सर अन्ते पौषीं वा माघीं वा फाल्गुनीं तिथिम्

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

मेधा स्मृति ज्ञान हराः च रोगाः शाम्यन्ति अनेन अतिबलाः च वाताः

जतु आभम् मृदु मृत्स्न अच्छम् यत् मलम् तत् शिलाजतु

त्रैफलेन आयसाम् पात्रीं कल्केन आलेपयेत् नवाम्

कोष्णे सप्ताहम् एतेन विधिना तस्य भावना

पिप्पल्यः किंशुक क्षार भाविताः घृत भर्जिताः

गृहीत्वा पाणिना तिष्ठेत् जपन् ब्रह्म अमृत आगमात्

विशेषतः प्रशस्यन्ते मला हेम आदि धातु जाः

जरा व्याधि प्रशमनम् बुद्धीन्द्रिय बल प्रदम्

क्रमेण च इङ्गुद क्षारे किंशुक क्षारे एव च

पिष्टास् ता बलिभिः सेव्याः शृता मध्य बलैः नरैः

कटुः विपाके शीतः च सर्व श्रेष्ठः स च अयसः

तिस्रः तिस्रः तु पूर्वाह्णं भुक्त्वा अग्रे भोजनस्य च

ते ह्य् अत्यन्त विरुद्ध त्वात् अश्मनो भेदनाः परम्

धीमान् यशस्वी वाच् सिद्धः श्रुत धारी महाधनः

जरा व्याधि प्रशमनम् स्मृति मेधा करम् परम्

आयुष्यं पौष्टिकं धन्यं स्वर वर्ण प्रसादनम्

चूर्णीकृता ह्रस्व बलैः योज्या दोष आमयान् प्रति

एतत् रसायनम् पूर्वं वसिष्ठः कश्यपो ऽङ्गिराः

अनम्लं च कषायं च कटु पाके शिलाजतु

वयसः स्थापनं मेध्यं पिप्पलीनां रसायनम्

प्रयोज्या मधुर सम्मिश्राः रसायन गुण एषिणा

पयांसि तक्राणि रसाः सयूषास् तोयं विविधाः कषायाः

चतुर् अङ्गुल दीर्घानि तिल उत्सेध तनूनि च

अथ अतस् करप्रचितीयं रसायन पादम् व्याख्यास्यामः

रसायनानां सिद्धानां संयोगाः समुदाहृताः

मधुकेन तुगाक्षीर्या पिप्पल्या क्षौद्र सर्पिषा

भुक्त्वा तु मधु सर्पिर्भ्याम् चत्वारि आमलकानि च

प्रातः प्रातर् बल अपेक्षी सात्म्यं जीर्णे च भोजनम्

प्रयोगः सप्त सप्ताहाः त्रयश् च एकः च सप्तकः

संवत्सर प्रयोगेण मेधा स्मृति बल प्रदा

तानि चूर्णानि मधुना रसेण आमलकस्य च

यः तु गुग्गुलुक आभासः तिक्तकः लवण अन्वितः

वर्धयेत् पयसा सार्धं तथा एव अपनयेत् पुनः

न अभिघातैः न च आतङ्कैः जरया न च मृत्युना

रसायन गुण अन्वेषी समाम् एकाम् प्रयोजयेत्

इदं रसायनं चक्रे ब्रह्मा वार्षसहस्रिकम्

ग्राम्याणाम् अन्य कार्याणाम् सिध्यति अप्रयत आत्मनाम्

जेतुं कासं क्षयं शोषं श्वासं हिक्कां गल आमयान्

मधुरः च स तिक्तः च जपा पुष्प निभः च यः

रसो गुडूच्याः तु कल्कः प्रयोज्यः खलु शङ्खपुष्प्याः

निर्दिष्टस् त्रिविधः तस्य परो मध्यः अवरः तथा

संवत्सरं निधेयानि यव पल्ले तथा एव च

वीर्य उत्कर्षम् परं याति सर्वैः एक एकशस् ऽपि वा

शिलाजतु प्रयोगेषु विदाहीनि गुरूणि च

स्थिता महा ऋषयः पूर्वं न हि किंचिद् रसायनम्

पिप्पलीनां सहस्रस्य प्रयोगः अयम् रसायनम्

मेध्यानि च एतानि रसायनानि मेध्या विशेषेण च शङ्खपुष्पी

जरण अन्ते ऽभयाम् एकां प्राञ्च् भुक्तात् द्वे विभीतके

न सो ऽस्ति रोगो भुवि साध्य रूपः शिलाह्वयं यं न जयेत् प्रसह्य

तपसा ब्रह्मचर्येण यानेन प्रशमेन च

यथाक्रमं वात पित्ते श्लेष्म पित्ते कफे त्रिषु

यावद् ऐच्छंस् तपः तेपुः तद् प्रभावात् महा बलाः

प्रक्षिप्त उद्धृतम् अप्य् एनत् पुनस् तत् प्रक्षिपेद् रसे

वर्जयेत् सर्वकालं तु कुलत्थान् परिवर्जयेत्

कटुः विपाके शीतः च स सुवर्णस्य निस्रवः

मेधा स्मृति करम् धन्यं क्षीर आशी तत् प्रयोजयेत्

पिप्पल्यो लवणं हेम शङ्खपुष्पी विषं घृतम्

शर्करा मधु कल्पानि स्नेहवन्ति मृदूनि च

सर्पिषः च पलं दद्यात् तद् ऐकध्यम् प्रयोजयेत्

जमदग्निः भरद्वाजः भृगुः अन्ये च तद्विधाः

प्रयोजयन् समाम् एकां त्रिफलाया रसायनम्

दद्यात् आलोडनम् मासे सर्वत्र आलोडयन् बुधः

एष एव च लौहानां प्रयोगः संप्रकीर्तितः
अजरो ऽरुक् सम अभ्यासात् जीवेच् च एव समाः शतम्

त्रिफला सितया च अपि युक्ता सिद्धं रसायनम्

बृंहणं आयुष्यं प्लीह उदर विनाशनम्

दशपैप्पलिकः श्रेष्ठो मध्यमः षट् प्रकीर्तितः

तदा ह्य् अवश्यम् अमृतम् वसति आमलके क्षणम्

भवन्ति अमृत संयोगात् तानि यावन्ति भक्षयेत्

इति अग्निवेश कृते तन्त्रे चरक प्रतिसंस्कृते चिकित्सा स्थाने रसायन अध्याये करप्रचितीयो नाम रसायन पादः तृतीयः

ज्ञात्वा तानि अञ्जन आभानि सूक्ष्म चूर्णानि कारयेत्

पूर्व उक्तेन विधानेन लोहैः चूर्णीकृतैः सह

जात्याः विशेषम् सविधिं तस्य वक्ष्यामि अतस् परम्

एषां त्रि यवकान् भागान् हेम सर्पिस् विषैः विना

हेम्नः च रजतात् ताम्रात् वरात् कृष्णायसात् अपि

त्रिफलाया रसे मूत्रे गवां क्षारे च लावणे

भवति आयुस् प्रदा धन्या जरा रोग निबर्हणा

आयुस् प्रदानि आमय नाशनानि बल अग्नि वर्ण स्वर वर्धनानि

कर प्रचितानाम् यथा उक्त गुणानाम् आमलकानाम् उद्धृत अस्थीनाम् शुष्क चूर्णितानाम् पुनर् माघे फाल्गुने वा मासे त्रिःसप्त कृत्वस् स्व रस परिपीतानाम् पुनः शुष्क चूर्णीकृतानाम् आढकम् एकं ग्राहयेत् अथ जीवनीयानां बृंहणीयानां स्तन्य जननानाम् शुक्र जननानाम् वयस् स्थापनानाम् षड्विरेचनशताश्रितीय उक्तानाम् औषध गणानाम् चन्दन अगुरु धव तिनिश खदिर शिंशपा असन साराणाम् च अणुशस् कृत्तानाम् अभया विभीतक पिप्पली वचा चव्य चित्रक विडङ्गानाम् च समस्तानाम् आढकम् एकम् दशगुणेन अम्भसा साधयेत् तस्मिन् आढक अवशेषे रसे सुपूते तान्य् आमलक चूर्णानि दत्त्वा गोमय अग्निभिः वंश विदल शर तेजन अग्निभिः वा साधयेद् यावद् अपनयात् रसस्य तम् अनुपदग्धम् उपहृत्य आयसासु पात्रीषु आस्तीर्य शोषयेत् सुशुष्कं तत् कृष्णाजिनस्य उपरि दृषदि श्लक्ष्ण पिष्टम् अयस् स्थाल्याम् निधापयेत् सम्यक् तत् चूर्णम् अयश् चूर्ण अष्ट भाग सम्प्रयुक्तम् मधु सर्पिर्भ्याम् अग्नि बलम् अभिसमीक्ष्य प्रयोजयेत् इति

बृहत् फल आढ्यम् आरुह्य द्रुमं शाखा गतम् फलम्

स्वयं च अस्य उपतिष्ठन्ते श्रीर् वेदा वाच् च रूपिणी

प्रयुज्य प्रयता मुक्ताः श्रम व्याधि जरा भयात्

श्वित्रं स कुष्ठम् जठराणि गुल्माः प्लीहा पुराणो विषमज्वरः च

पञ्च अष्ट सप्त दश वा पिप्पलीः मधु सर्पिषा

हेम आद्याः सूर्य संतप्ताः स्रवन्ति गिरिधातवः

रसायन प्रयोगेषु पश्चिमः तु विशिष्यते

तत् पीतम् पयसा दद्याद् दीर्घम् आयुः सुख अन्वितम्

पलम् अर्ध पलम् कर्षो मात्रा तस्य त्रिधा मता

सावित्रीं मनसा ध्यायन् ब्रह्मचारी यत इन्द्रियः

तत् काल योगैः विधिभिः प्रयुक्तं स्वस्थस्य च ऊर्जाम् विपुलां ददाति

घृत प्रभूतम् सक्षौद्रं जीर्णे च अन्नम् प्रशस्यते

जीवेद् वर्ष सहस्राणि तावन्ति आगत यौवनः

क्रम वृद्ध्या दश अहानि दशपैप्पलिकं दिनम्

भवेत् समाम् प्रयुञ्जानो नरो लौह रसायनम्

शुक्लस्य प्रविश्य आमलक वनम्

मण्डूकपर्ण्याः स्व रसः प्रयोज्यः क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम्

ताम्रस्य बर्हि कण्ठ आभः तिक्त उष्णः पच्यते कटु

करप्रचितिके पादे दश षट् च महा ऋषिणा

अनेन एव विधानेन हेम्नः च रजतस्य च

न अति उष्ण शीतम् धातुभ्यः चतुर्भ्यः तस्य सम्भवः

द्वौ यवौ तत्र हेम्नः तु तिलं दद्यात् विषस्य च
स्व रूपम् वैष्णवं पृष्टः पार्थेन अथ पितामहः

न यास्यामि अधुना रागम् अवर्णः वर्ण संगमात्

हेम पङ्कजिनी कुञ्ज कूजत् मञ्जु विहंगमम्

अपूर्वम् इदम् आरब्धम् भवता व्यसन अधिकम्

कोश दुर्ग बल आदीनाम् क्षयं शत्रुष्व् अ निर्दिशन्

त्यजामि आयास विरसाम् एतां कुत्सित जीविकाम्

राज्ञा ब्रह्म पदम् पृष्टः पुनर् ऊचे पितामहः

क्षणात् अलक्ष्य मन्त्रस्य वीराः ते यक्ष राक्षसाः

भजे कान्तम् इह अन्तस्थम् अनश्वरम् अ शोचकम्

इति उक्तः ऽहं दयितया तया बाल मृगी दृशा

विप्रा इति पुनः पृष्टो राज्ञा शान्तनवो ऽब्रवीत्

अन्ये च तत्यजुः वीराः भागं भागं नरेश्वराः

सहजो अन्तर् स्थितः हन्तुं निःशेषं च न शक्यते

पित्र्यं कर्म अपराह्णे तु कुर्यात् प्रयत मानसः

आशा पाशान् परित्यज्य योगी इव विजित इन्द्रियः

वीतहव्यो हत सुतः प्रनष्ट बल वाहनः

दुष्यन्त राम नहुष अलर्क श्वेत भगीरथान्

मात्सर्यम् अनुरागः वा निरपाय सुख _

राज्ञां हि कृपण आक्रन्दैः मूलात् नश्यन्ति संपदः

वेश्या योषाम् निरीक्षन्ते स स्पृहम् कुल योषितः

विष्णोः अव्यक्त रूपस्य चतुर्धा व्यक्त रूपिणः

इति उक्ते धर्मपुत्रेण बभाषे जाह्नवीसुतः

क्षेत्रज्ञेन पुनर् याति संगमं वृक्ष पक्षि वत्

हता भवन्ति बहवः तस्मात् दण्डः विवेच्यते

विलोक्य निहतं पुत्रं समभ्येत्य अथ पूतना

सुभगे केन तपसा दानेन चरितेन वा

राज स्त्री संगमम् यान्ति राज तुल्य विभूषणाः

हासाय साधु गोष्ठीषु संन्यासो ऽयं ते अधुना

इति अभूत् दुःख कलुषः पतितो धर्म संशये

त्वद् योग निद्रा सरसी विलास भ्रमर आवलिः

यज्ञ उपयुक्त मांस आशी भवेत् मांस विवर्जकः

तथा कर्म प्रवर्तेत शरीरं धर्म साधनम्

राज्ञ् विद्या मयम् चक्षुर् अ क्षुण्णम् तव लक्ष्यते

अवदत् यौवनाश्वेन पृष्टो दण्डस्य संभवम्

तत् योषितः स्वप्न समान चेष्टम् माया मयम् सर्वम् असत्यम् एव

वक्तव्यं हृद्गतं सर्वं मिथस् तौ इति संविदम्

कमल आपूत मङ्गल्या कमल आकर वासिनी

वृषौ विलोक्य शोक आर्तः विललाप द्विज आत्मजः

संधाय मुनि वाक्येन वैदेहः क्षेमदर्शिना

संस्कृतो जातकर्म आद्यैः ब्रह्मचारी भवेत् गृही

समुद्ययौ ज्वरो दीप्तः त्रि शिराः ताम्र लोचनः

राज्ञः शशाङ्क यशसः प्रतापो यदि न स्फुरेत्

ब्रह्मन् दारिद्र्यम् उन्निद्रम् ते एतत् प्रदहामि अहम्

करुणा पूर्ण मनसाम् त्यागिनां पात्र वर्षिणाम्

हेम अब्ज सरसी रम्या नाकनायक सेविताः

मातरं गुरु वाक्यम् च विमर्शो हि शुभ आस्पदम्

ततस् ते युधि संनद्धा राज्य हेतोः परस्परम्

स्व कर्म सक्त मनसाम् स्वयम् आयान्ति संपदः

क्रोधः च मृत्युः इति एतत् यः वेत्ति न स शोचति

तद् शापात् निरयम् यातः पापां योनिम् इमाम् विभो

अपश्यत् सुप्रभाम् नाम वदन्यस्य मुनेः सुताम्

जीवन्मुक्त दशाम् तस्य प्रह्लादः प्रशशंस ताम्

तं वदन्यो अवदत् गच्छ विशालां दिशम् उत्तराम्

ततस् ते शपथं चक्रुः क्रमेण गुरु पातकम्

सो ऽपि श्वा द्वीपि ताम् प्राप्तः त्रस्तः व्याघ्रात् पुनर् मुनिम्

नारदः पुत्र शोक आर्तम् शत्रूणां वशम् आगतम्

स्नेह वात्सल्य रागाणाम् ललना एव मन्दिरम्

कपोती तत् च शुश्राव बद्धा व्याधेन पञ्जरे

प्रबुद्धाः स्वप्न मायासु लभन्ते ब्रह्मणः पदम्

सो ऽपि मत्त गजात् भीतः कालेन मद मन्थरात्

धर्मिष्ठा इव यस्य अग्रे स कृतघ्नो विचार्यताम्

स मुनिभ्यो ददौ ते ऽपि दिक्पतिभ्यो क्षुपाय ते

लिम्प अङ्गानि इति माम् आह तत् च अस्मि अकरवम् भयात्

पुरा अहम् जाह्नवी कूले श्राद्धे पिण्ड प्रदः पितुः

गौतमेन आश्रमे पूर्वं शिशुः हस्ती विवर्धितः

अपर्याप्त मनस् स्व इच्छाः त्यक्त्वा दारान् धनम् सुतान्

प्रयागं नन्दिकुण्डं च विपाशं मानसं सरः

कीर्तनात् तीर्थ सेवाभिः पापं दानैः च नश्यति

पप्रच्छ शाण्डिलीं दीप्त तेजस् पुञ्ज जित अमराम्

स दण्डनीतिम् आसाद्य शशास मुनि शासनात्

सा मृत्युः सर्व संहार भीता कारुण्य शालिनी
नृगो ऽहं नृपतिः ब्रह्म शापात् यातः दशाम् इमाम्

वध्यो ऽसि सर्वथा तस्मात् विनाशे कारणं शिशोः

यत् सर्वम् त्यजति क्षिप्रं नरः क्षीब इव अम्बरम्

न एकान्त वासि ता शान्त्यै न गेहं बन्धनाय च

फलं यज्ञ सहस्रस्य दक्षो ऽलभत तद् वरात्

विश्व रक्षामणिः सो ऽयं गोप्ता गरुड लाञ्छनः

बृहद्रथः च नृपतिः यातः ऽस्तं रथिनां वरः

स्व धर्मेषु प्रवर्तन्ते राज दण्ड भयात् प्रजाः

पूर्व अपर हितम् वाक्यं नदन् सत् जन संसदि

यातं वित्तं च तद् मूलम् बलं च एतद् निबन्धनम्

राज्ञां धनं निजा बुद्धिः दाक्ष्यम् च उत्साह शालिनाम्

शृणु येन अधिकः राज्ञ् त्वत्तः ऽयं पृतना पतिः

अङ्ग क्षय अवधि क्षुद्रैः कलहो विपुलः कृतः

भगवान् कैटभारातिर् धर्मसूनुम् अभाषत

पुरा वृत्रेण विजितो रणे जम्भ निषूदनः

मान्धातुः नृपतेः पूर्वं यज्ञ दर्शन काङ्क्षिणः

इति उक्त्वा दम्पती धृत्वा तौ रथे विचचार सः

धिक् तम् कु देशः यत्र आत्मा न शेते ऽशङ्कितः सुखम्

रक्षेत् दारान् नहि ईर्ष्यालुः कलावान् स्यात् अ वञ्चकः

स त्यक्त्वा कूटयन्त्राणि समुत्पाट्य च पञ्जरम्

तस्मात् पालय भूपाल क्षत्र धर्मे स्थितः प्रजाः

ऊचे शान्तनवो राज्ञ् ब्रह्म स्वम् विषमं विषम्

इति राज बलम् ब्रह्म बाल अनुप्राणितम् सदा

स धूमः इव काष्ठ अन्तर् सदा संनिहितो ऽनलः

न सत्यं केवलं सत्यम् अनृतम् न तथा अनृतम्

घोराय माया निधये सहस्र शिरसे नमः

मम अयम् इति मुग्धानां न स तेषां न तस्य ते

अप्सु प्रतिष्ठिता हि एषा भूमिः भारेण मज्जति

सो अवदत् ब्रह्म निष्ठानाम् ब्राह्मणानां भयात् किल

मद् अर्थे रहो मात्रा याचितः स महा यशाः

प्रसुप्तो बधिरो ऽन्धो वा काले स्यात् स्व अर्थ सिद्धये

निरयेषु एव निलयः कामिनां काम संनिभः

स्थित्वा तत्र निराहारो दिनानि कतिचिद् द्विजः

आपत्सु महताम् एव दर्शनं कल्पपादपः

दन्तानां शातनं मिथ्या शुष्क अस्थि परिचर्वणम्

भासि दिव्य विमाने ऽस्मिन् मूर्ता इव अंशुमन्तः प्रभा

स निश्चित्य इति तद् पाश छेदाय उद्यत मानसः

मुनेः शय्या अन्तिकम् प्रायात् निभृता ब्रह्मचारिणः

तदा त्वं दारुणैः पाशैः मुक्तः स्वास्थ्यं गमिष्यसि

इति पृष्टो अवदत् दैत्यः निःष्यन्द उदधि धैर्य भूः

जरा भग्नाः च दृश्यन्ते रसायन विचक्षणाः

विनाशयन्ति पिशुना न यथा मां तथा कृथाः

प्रतर्दनो मुनिं प्राह मुञ्च एनम् इति दुर्मदः

पुरा केकय भूपालः गृहीतो रक्षसा वने

सर्वम् एतत् क्षरम् विद्यात् अक्षरम् परमं पदम्

इति देवव्रतेन उक्ते मुरारिः धर्मजन्मना

विरूपौ विकृत आकारौ न्यायं पप्रच्छतुः मुदा

अ घातयित्वा पृथिवीं किं न एषा धी त्वया कृता

तुष्टो यमः पुरा विप्रं तिलान् देहि इति अचोदयत्

विभ्रष्टेन पुरा पृष्टो जगाद नय कोविदः

क्षमावताम् आश्रमिणाम् प्रपा कूप सभा कृताम्

सुहृद् दुर्योधनस्य अयात् चार्वाकः नाम राक्षसः

कर्मणा केन यातो ऽसि शव मांस आशि ताम् इति

सा राज भवने जात विस्रम्भा अजीजनत् सुतम्

विमान वाही देवानां संगर्जः संवह अभिधः

ततः कदाचिद् मद् दत्त धेनुम् विप्रस्य मन्दिरे

राजमान गुणे तस्मिन् राज्ञि क्ष्मां प्रशासति

अथ मन्दाकिनी तीरे कचत् काञ्चन पङ्कजे

तं विलोक्य अभिनन्द्य अहम् स्तुत्वा हर्ष परः ऽभवम्

स कदाचिद् स्वयम् पित्रा प्रेरितो जननी वधे

बद्धे तस्मिन् गत आशङ्कः स जिघ्रन् चपल आननः

हतो ऽयं मृत्युना बालो यो मां प्रेरितवन् स्वयम्

तैः तैः प्राण परित्यागैः कान्ताम् आहृत्य गत्वराम्

नारदेन पुरा पृष्टः समङ्गः सर्व तत्त्व विद्

तद् उद्भूते पुनः सर्गे कालेन आकाश शेष ताम्

बर्ही वर्ण हरः रक्त वस्त्र _ जीवजीवकः

अन् अतिक्रमणीयः ऽयं कालः सर्वत्र जृम्भते

विधूय विघ्न सम्मर्दम् आस्थाय स चिरात् निधिम्

ततस् तम् संशय आपन्नम् द्रुत कोशम् प्रमादिनम्

तद् एकान्त विभिन्नस्य कस्य केन अत्र संकरः

जन्म अन्तर कृतैः पुण्यैः जातम् सस्मार दुःखितः

भज राज्यम् अनायासम् इदम् उद्धृत कण्टकम्
भवत् प्रसादात् सु अर्थः ऽहं वक्ष्यामि तव शासनात्

अष्टपादं महा दंष्ट्रम् दृष्ट्वा शरभम् आगतम्

यान्ति एव वृद्धाः तरुणाः बाला गर्भ गताः तथा

दीर्घम् आशा आमिषम् दातुं चिन्तयेत् ज्ञान संग्रहम्

प्रतिग्रह अग्नि दग्धानाम् सकृत् ब्राह्मण शाखिनाम्

ततो गिरीन्द्रान् उल्लङ्घ्य समां मणि मयाम् भुवम्

ततस् च रासभो घोरो नरक आवर्त निर्गतः

दारिद्र्य क्लेश दुःखैः च जन्तूनां शुभ दुष्कृते

ब्राह्मणः श्रोत्रियः च अहम् ब्रह्मचारी जित इन्द्रियः

मुनेः पुत्र इव प्रीत्या स बभूव महा गजः

कान्तं ददृशुः एकाग्रम् अ संकोच कुञ्चिताः

पुरा बभाषे भगवन्त् नारदम् गरुडध्वजः

तदा कृच्छ्रां दशां यातः पपात भुवि मूर्छितः

ससर्ज सायक श्रेणिम् रश्मि मालाम् इव अंशुमन्त्

प्रशशंस तद् अभ्यासे गृहस्थान् विघस आशिनः

मणिभद्रं धन चयान् वितरन्तम् यथोचितम्

अहंकार प्रवृत्तानाम् भोग ऐश्वर्य सुख अर्थिनाम्

धर्म्यं ततः सा वचनं स्मृत्वा भर्तुः पतिव्रता

शील आश्रयाम् श्रियं विद्धि माम् अपि प्रस्थितां विभो

माहात्म्यं श्रोतुम् इच्छामि देवस्य त्रिपुरद्विषः

देयात् सः कन्यकां येन हतानि अत्र बिसानि नः

काल व्याल समाकृष्टाः हन्त गच्छन्ति जन्तवः

उवाच सर्व पापानाम् प्रशान्तिं शान्त विप्लवः

सहसा नव ताम् याति वैरं कोटर वह्नि वत्

तृप्ताय सिंह _ दैत्य संहार कारिणे

राजानं हास्य सम्पन्नम् मन्यन्ते सेवकाः तृणम्

एका एव शान्त हृदया परिचर्यां करोतु मे

अथ पप्रच्छ धर्म ज्ञम् धर्मराजः पितामहम्

अजीवयत् दुराचारम् न मन्युः अधमे सताम्

षष्ट्या पुत्र सहस्राणाम् कृताः तुरग रक्षिणाम्

इति ब्रुवाणं राजानम् अभ्यधात् मारुतात्मजः

अ वध्यः सर्व भूतानाम् तपस्वी वेधसो वरात्

मङ्किः नाम द्विजः पूर्वम् ईहमानः असकृत् धनम्

जातिस्मरः पुरा कश्चिद् राज पुत्रः स कौतुकः

न तु दारिद्र्य संस्पष्टम् कश्चिद् स्पृशति पूरुषम्

गृध्रो नाम सुर अरातिः शप्तो ऽहं मुनिना पुरा

त्यक्त राग भय द्वेषः लक्ष्यसे केन हेतुना

कृतम् अस्माभिः इति किं तत् प्रनृत्यन्ति शत्रवः

सदा जहास तत् च असौ नृपं पप्रच्छ लज्जितः

अम्बरीषः पुरा राजा यज्वा प्राप्य सुर आलयम्

भवन्ति पुरुषा लोके तान् च बुध्येत भूमिपः

शून्य आगारे खरो भूत्वा भ्रष्ट ऐश्वर्यः बलिः स्थितः

पुनर् च अकरणात् दानात् कीर्तनात् च विनश्यति

अथ अपतत् पुष्प वृष्टिः मूर्धनि गाङ्गेय कृष्णयोः

दुःख एक भागिनः नित्यं न यूयं विघस आशिनः

त्वद् एक संश्रयम् भक्त्या न च संघात वासिनम्

अहो नु चित्र वर्ण अङ्कौ मम वत्सतरौ प्रियौ

तं नर्मदा नदी दृष्ट्वा स्नातं कमल लोचनम्

ब्रह्महत्या आकुलः प्रायात् विश्वस्तः शरणं वने

इन्दोत आख्यम् मुनि वरम् राजा पारिक्षितिः पुरा

चन्द्रक आख्यम् उलूकम् च कूजन्तं घोर लोचनम्

ते स्नात्वा पुण्य तीर्थेषु पुष्कराहरिणीं ययुः

प्रथयन्ति च मिथ्या एव लोके भूपाल वश्य ताम्

प्राणे मनः समावेश्य पश्यत् नासा पुट द्वयम्

इति उक्त्वा विगत क्रोधः वायुः प्रायात् यथागतम्

ज्ञान अनिल हृत अशेष विकल्प घन डम्बरः

पीयूष किरण उत्तंसात् देवात् अन्यत्र धूर्जटेः

अथ पाण्डु सुतैः सार्धं रथैः गम्भीर नादिभिः

पतिः वानर रूपः ऽस्याः सुकुमार्या भविष्यसि

भजन्ते काल वैचित्र्यात् नाना रूप विपर्ययम्

रुक्मिणीं स रथे कृत्वा बभ्राम बहु योजनम्

अन् आदि निधनम् धाम गुणत्रय विवर्जितम्

त्रयी त्राता ततो धर्मं भजते त्यक्त किल्बिषः

भोग आशया कृतो येन गुरु बन्धु सुत क्षयः

संकल्प जम् वहन्ति एताः सिराः श्वभ्रं मनोवहाः

ततो हिमाद्रिम् उल्लङ्घ्य बाहुदां च महा नदीम्

हतं तेन बकं ज्ञात्वा निजग्राह तम् उत्कटम्

सर्व स्व जन संहारे नीतो दैवेन हेतु ताम्

कालस्य च गतिं भीष्मो बभाषे विश्व तत्त्व विद्

श्मशान निलयम् कोपात् तम् विलोक्य शुचि व्रतम्

त्रिंशद्गुण कला आकारः व्यक्तो व्यक्त त्वम् आगतः