tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
रक्त अतीसारम् हन्ति आशु तया वा साधितं घृतम्

तैलं पचेद् गुद भ्रंशम् पान अभ्यङ्गेन तज् जयेत्

अथ अतस् ऽतीसारचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

वल्कलं शाबरं पुष्पं धातक्या बदरी दलम्

प्रवाहणे गुद भ्रंशे मूत्राघाते कटि ग्रहे

नीरुज् निरामम् दीप्त अग्नेः अपि स अस्रम् चिर उत्थितम्

पीत्वा स शर्करा क्षौद्रम् चन्दनं तण्डुलाम्बुना

कट्वङ्ग त्वच् घृत युता स्वेदिता सलिल ऊष्मणा

क्वथिता यदि वा पिष्टाः श्लेष्म अतीसार भेषजम्

बिल्व मुस्ता अक्षिभैषज्य धातकी पुष्प नागरैः

दाह तृष्णा प्रमोहेभ्यः रक्त स्रावात् च मुच्यते

चिर काल अनुषक्ता अपि नश्यति आशु प्रवाहिका

पिप्पल्याः पिबतः सूक्ष्मं रजो मरिच जन्म वा

धान्य ऊषण विड अजाजि पञ्चकोलक दाडिमैः

कपिञ्जल रस आशी वा लिहन्न् आरोग्यम् अश्नुते

रक्तं विष् सहितम् पूर्वं पश्चाद् वा यो ऽतिसार्यते

पक्वातीसार जित् तक्रे यवागूर् दाधिकी तथा

पिष्टैः षड्गुण बिल्वैः तैर् दध्नि मुद्ग रसे गुडे

ततो ऽनु कोष्णं पातव्यं क्षीरम् एव यथाबलम्

एवं क्षीरि द्रुम त्वग्भिः तद् प्ररोहैः च कल्पयेत्

तक्रेण अवन्तिसोमेन यवाग्वा तर्पणेन वा

रूक्ष कोष्ठम् अपेक्ष्य अग्निम् स क्षारम् पाययेद् घृतम्

काश्मर्य फल यूषः च किंचिद् अम्लः स शर्करः

वायोः अनन्तरम् पित्तं पित्तस्य अनन्तरम् कफम्

अभया पिप्पली मूल बिल्वैः वात अनुलोमना

श्लेष्म अतीसारे वात उक्तम् विशेषाद् आम पाचनम्

यावशूकं कपित्थ आम्र जम्बु मध्यम् स दीप्यकम्

नागरं धातकी पुष्पम् दाडिमस्य त्वग् उत्पलम्

अनिलः प्रबलो ऽवश्यं स्व स्थान स्थः प्रजायते

सूषा यवानी कर्कारु क्षीरिणी चिर्भटस्य वा

यस्य उच्चारात् विना मूत्रं पवनो वा प्रवर्तते

स्रुत दोषस्य तं शीघ्रं यथावह्नि अनुवासयेत्

त्वच् पिण्डात् दीर्घवृन्तस्य श्रीपर्णी पत्त्र संवृतात्

पयसि उत्क्वाथ्य मुस्तानां विंशतिं त्रिगुणे ऽम्भसि

तैल प्रस्थम् पचेद् दध्ना निःसारक रुजा अपहम्

क्षीणे कफे गुदे दीर्घ काल अतीसार दुर्बले

पेया रक्त अतिसार घ्ना पृश्निपर्णी रस अन्विता

वात श्लेष्म विबन्धे वा स्रवति अति कफे ऽपि वा

रसे कोल अम्लचाङ्गेर्योः दध्नि पिष्टे च नागरे

स क्षौद्र शर्करम् पाने भोजने गुद सेचने

संसर्ग्यां क्रियमाणायां शूलं यदि अनुवर्तते

विड पाठा वचा पथ्या कृमिजित् नागराणि वा

पैत्ते तु स आमे तीक्ष्ण उष्ण वर्ज्यम् प्राग् इव लङ्घनम्

वृष अम्ल धातकी कृष्णा बिल्व दाडिम दीप्यकैः

कोलानां बाल बिल्वानाम् कल्कैः शालि यवस्य च

न तु संग्रहणं योज्यं पूर्वम् आमातिसारिणि

गुणैः कपित्थ अष्टक वत् चूर्णः ऽयं दाडिमाष्टकः

जयति अयम् शीघ्रम् अतिप्रवृत्तिं विरेचन आस्थापनयोः च वस्तिः

बिल्व कर्कटिका मुस्ता प्राणदा विश्वभेषजम्

यमकस्य उपरि क्षीरं धारोष्णं वा प्रयोजयेत्

नत यष्ट्याह्व कल्क आज्य क्षौद्र तैलवता अनु च

को निष्टनन् प्राणिति कोष्ठ शूली न अन्तर् बहिस् तैल परः यदि स्यात्

कृष्ण मृद् शङ्ख यष्ट्याह्व क्षौद्र असृज् तण्डुलोदकम्

निराम रूपम् शूल आर्तम् लङ्घन आद्यैः च कर्षितम्

पीत्वा शतावरी कल्कम् क्षीरेण क्षीर भोजनः

अपि च आध्मान गुरु ता शूल स्तैमित्य कारिणि

सिद्धं दधि सुरा मण्डे दशमूलस्य च अम्भसि

भृश उत्क्लेश प्रवृत्तेषु स्वयम् एव चल आत्मसु

तथा स शीघ्रं प्राप्नोति रुचिम् अग्नि बलम् बलम्

पलाश फल निर्यूहम् युक्तं वा पयसा पिबेत्

मरिचं धनिका अजाजिः तिन्तिडीकं शठी विडम्

एकतो मांस दुग्ध आज्यम् पुरीष ग्रह शूल जित्

मुस्ता कषायम् एवं वा पिबेन् मधु समायुतम्

स फेन पिच्छम् स रुजम् स विबन्धम् पुनः पुनः

अजा पयः प्रयोक्तव्यं निरामे तेन चेद् शमः

सिन्धूत्थ पञ्चकोलाभ्याम् तैलं सद्यो अर्ति नाशनम्

सौवर्चल वचा व्योष हिङ्गु प्रतिविषा अभयाः

रक्त अतीसारम् कुरुते तस्य पित्तं स तृष् ज्वरम्

पिच्छा वस्तिम् तदा तस्य पूर्व उक्तम् उपकल्पयेत्
क्षीर अनुपानम् क्षीर आशी त्रि अहम् क्षीर उद्भवम् घृतम्

बहुशः कफ वात आर्ते कोष्णेन अन्वासनम् हितम्

कटङ्कटेरी ह्रीवेरं बिल्व मध्यम् दुरालभा

अतीसारो हि भूयिष्ठं भवति आमाशय अन्वयः

आजेन पयसा पीतः सद्यो रक्तं नियच्छति

कुटजस्य फलं पिष्टं स वल्कम् स घुणप्रियम्

दोषाः संनिचिता ये च विदग्ध आहार मूर्छिताः

कुर्यात् च गोफणा बन्धम् मध्य छिद्रेण चर्मणा

मधुर अम्लैः शृतं तैलं घृतं वा अपि अनुवासनम्

पचेद् यवान् च स क्वाथे घृत क्षीर समन्वितः

माषान् सु सिद्धान् तद्वद् वा घृत मण्ड उपसेवनान्

जयति अस्रम् प्रियङ्गुः च तण्डुलाम्बु मधु प्लुता

भोज्यो वात अतिसार उक्तैः यथावस्थं खल आदिभिः

कपित्थ कच्छुरा फञ्जी यूथिका वट शेलु जैः

कर्तव्यम् अनुबन्धे ऽस्य पिबेत् पक्त्वा अग्नि दीपनम्

पलाश वत् प्रयोज्या वा त्रायमाणा विशोधनी

भृष्टान् वा यमके सक्तून् खादेद् व्योष अवचूर्णितान्

अर्ध श्लोकैः स्मृता योगाः स क्षौद्राः तण्डुलाम्बुना

दीप्त अग्नेः लघु कोष्ठस्य शान्तस् तस्य उदर आमयः

त्रिगुणैः षड्गुण सितैः कपित्थ अष्टगुणैः कृतः

दोष आधिक्यात् न जायेत बलिनं तं विरेचयेत्

सु कृच्छ्रम् अपि अतीसारम् गुड तक्रेण नाशयेत्

स्विन्नानि गुड तैलेन भक्षयेद् बदराणि वा

तिला मोचरसं लोध्रं समङ्गा कमल उत्पलम्

मरिच अग्नि जल अजाजि धान्य सौवर्चलैः समैः

भोज्यानि कल्पयेद् ऊर्ध्वं ग्राहि दीपन पाचनैः

कर्ष उन्मिता तवक्षीरी चातुर्जातं द्वि कार्षिकम्

यवानी पिप्पली मूल चातुर्जातक नागरैः

स बली सहसा हन्यात् तस्मात् तं त्वरया जयेत्

वचा प्रतिविषाभ्याम् वा मुस्ता पर्पटकेन वा

पञ्चमूलस्य महतः क्वाथं क्षीरे विपाचयेत्

अहर् रात्रम् जले तप्ते घृतं तेन अम्भसा पचेत्

अथवा अतिविषा मूर्वा निशा इन्द्रयव तार्क्ष्य जम्

उन्दुरुं च अन्त्र रहितम् तेन वातघ्न कल्क वत्

वत्सकादि समायुक्तम् स अम्बष्ठादि स माक्षिकम्

पद्म उत्पल समङ्गाभिः शृतं मोचरसेन च

स क्षौद्रा हन्ति अतीसारम् बलवन्तम् अपि द्रुतम्

कार्या क्रिया वात हरा हर्षण आश्वासनानि च

लाक्षा नागर वैदेही कटुका दार्वी वल्कलैः

शतपुष्पा वरीभ्याम् च बिल्वेन मधुकेन च

विबद्ध वात वर्चाः तु बहु शूल प्रवाहिकः

बाल बिल्व शठी धान्य हिङ्गु वृक्ष अम्लदाडिमैः

क्षीर अवशिष्टम् तत् पीतं हन्याद् आमं स वेदनम्

अधो वा यदि वा अपि ऊर्ध्वम् यस्य रक्तं प्रवर्तते

किराततिक्तकं मुस्तं वत्सकं स रसाञ्जनम्

कृष्णा विडङ्ग त्रिफला कषायैः तं विरेचयेत्

प्राग्भक्तं नवनीतं वा लिह्यान् मधु सिता युतम्

प्रपौण्डरीक सिद्धेन सर्पिषा च अनुवासनम्

स क्षौद्रम् शाल्मली वृन्त कषायम् वा हिमाह्वयम्

नाना वर्णम् अतीसारं पुटपाकैः उपाचरेत्

शालि ओदनम् तिलैर् माषैर् मुद्गैर् वा साधु साधितम्

पेयां युञ्ज्याद् विरिक्तस्य वातघ्नैर् दीपनैः कृताम्

दाडिम शण कार्पासी शाल्मलीनाम् च पल्लवैः

तत् हि वात जिताम् अग्र्यं शूलं च विगुणो ऽनिलः

भुक्त्वा वा बाल बिल्वानि व्यपोहति उदरामयम्

कल्कः तिलानाम् कृष्णानां शर्करा पाञ्चभागिकः

शठ्या मूलकपोतायाः पाठायाः स्वस्तिकस्य वा

पलाश हपुषा अजाजि यवानी विड सैन्धवैः

भूतिक पिप्पली शुण्ठी वचा धान्य हरीतकीः

ह्रीवेर नागराभ्याम् वा विपक्वं पाययेत् जलम्

लोध्र अम्बष्ठा प्रियङ्ग्वादि गणान् तद्वत् पृथक् पिबेत्

पेया आदि क्षुधितस्य अन्नम् अग्नि संधुक्षणम् हितम्

वर्चस् क्षये शुष्क मुखम् शालि अन्नम् तेन भोजयेत्

मृद् शोषे तानि संक्षुद्य तद् पिण्डम् मुष्टि संमितम्

यवानी धान्यक अजाजि ग्रन्थि व्योषम् पल अंशकम्

पिच्छा वस्तिः प्रयोक्तव्यः क्षत क्षीण बल आवहः

बिल्व तैलेन तैलेन वचाद्यैः साधितेन वा

दध्नः सरं वा यमके भृष्टं स गुड नागरम्

पलानि दाडिमाद् अष्टौ सितायाः च एकतस् कृतः

ऐकध्यं यमके भृष्टं दधि दाडिम सारिकम्

पलं वत्सक बीजस्य श्रपयित्वा रसं पिबेत्
भी शोकाभ्याम् अपि चलः शीघ्रं कुप्यति अतस् तयोः

दारुणं गुदपाकं च तत्र छागं पयो हितम्

पुराणं वा घृतं दद्याद् यवागू मण्ड मिश्रितम्

रक्तशालि ओदनम् तेन भुञ्जानः प्रपिबन् च तम्

वचा विडङ्ग भूतीक धानक अमरदारु वा

दाडिम अम्ला हिता पेया कफ पित्ते समुल्बणे

पाययेद् अनुबन्धे तु स क्षौद्रम् तण्डुल अम्भसा

शुण्ठी घन वचा माद्री बिल्व वत्सक हिङ्गु वा

पान अनुवासन अभ्यङ्ग प्रयुक्तम् तैलम् एकतः

पेया विलेपी खलकान् कुर्यात् स दधि दाडिमान्

तैल पादम् पयस् युक्तम् पक्वम् अन्वासनं घृतम्

सुवर्चलायाः चुञ्चोः वा लोणिकाया रसैः अपि

लिह्याद् वाते प्रतिहते स शूलः स प्रवाहिकः

कट्वङ्ग वल्क यष्ट्याह्व फलिनी दाडिम अङ्कुरैः

पित्त अतीसारी सेवेत पित्तलानि एव यः पुनः

स्नातो भुञ्जीत पयसा जाङ्गलेन रसेन वा

स विडङ्गः स मरिचः स कपित्थः स नागरः

पित्त अतिसार ज्वर शोफ गुल्म समीरण अस्र ग्रहणी विकारान्

पाठा अग्नि वत्सक ग्रन्थि तिक्ता शुण्ठी वचा अभयाः

चूर्णो अतीसार ग्रहणी क्षय गुल्म गल आमयान्

पल्लवान् जर्जरीकृत्य शिंशपा कोविदारयोः

तद्वद् रस आदयः ऽनम्लाः स आज्याः पान अन्नयोः हिताः

बृहत्यादि गण अभीरु द्वि बला शूर्पपर्णीभिः

कृष्णमृत्तिकया आलिप्य स्वेदयेद् गोमय अग्निना

युक्ते अन्न काले क्षुध् क्षामम् भोजयेत्

शर्करा अर्ध अंशकम् लीढं नवनीतं नवोद्धृतम्

लघुना पञ्चमूलेन पञ्चकोलेन पाठया

सुरया मधुना वा अथ यथा सात्म्यम् उपाचरेत्

धातु अन्तर उपमर्द इद्धः चलः व्यापी स्व धाम गः

दध्नः सरो ऽम्लः स स्नेहः खलो हन्ति प्रवाहिकाम्

तद् अर्ध शर्करा युक्तम् लेहयेत् क्षौद्र पादिकम्

क्षौद्र पादम् जयेत् शीघ्रम् तं विकारं हित आशिनः

शूल आनाह प्रसेक आर्तम् वामयेद् अतिसारिणम्

दधि तैल घृत क्षीरैः स शुण्ठीं स गुडाम् पिबेत्

अथवा पिप्पली मूल पिप्पली द्वय चित्रकम्

क्षीणे मले स्व आयतन च्युतेषु दोष अन्तरेषु ईरणे एक वीरे

तेभिः एव च अम्लैः संयोज्य सिद्धं सु श्लक्ष्ण कल्कितैः

पिबेद् दधि सर क्षौद्र कपित्थ स्वरस आप्लुतम्

फाणितं कुटज उत्थम् च सर्व अतीसार नाशनम्

पिच्छा स्रुतौ गुद भ्रंशे प्रवाहण रुजासु वा

वचा बिल्व कणा कुष्ठ शताह्वा लवण अन्वितः

षड्भिः शुण्ठ्याः पलैर् द्वाभ्यां द्वाभ्यां ग्रन्थि अग्नि सैन्धवात्

प्रवाहिते तेन मले प्रशाम्यति उदर आमयः

मृद् लिप्तात् अग्निना स्विन्नाद् रसं निष्पीडितं हिमम्

पाठा वत्सक बीज त्वच् दार्वी ग्रन्थिक शुण्ठि वा

विबद्धं दोष बहुलः दीप्त अग्निः यो ऽतिसार्यते

न्यग्रोध उदुम्बर अश्वत्थ शुङ्गान् आपोथ्य वासयेत्

गाढ विष् विहितैः शाकैर् बहु स्नेहैः तथा रसैः

मध्यं लीढ्वा कपित्थस्य स व्योष क्षौद्र शर्करम्

सारिवा यष्टि लोध्रैः वा प्रसवैर् वा वटादि जैः

आमे परिणते यस् तु दीप्ते अग्नौ उपवेश्यते

बलिनि अस्रे ऽस्रम् एव आजम् मार्गं वा घृत भर्जितम्

यदा विबद्धो वायुः च कृच्छ्रात् चरति वा न वा

व्यत्यासेन शकृत् रक्तम् उपवेश्येत यो ऽपि वा

यो रस आशी जयेत् शीघ्रम् स पैत्तं जठर आमयम्

पयसि अर्ध उदके छागे ह्रीवेर उत्पल नागरैः

मुद्ग माष तिलानाम् च धान्य यूषम् प्रकल्पयेत्
अथ दर्व्या जुहोति

अपरेण अग्निम् प्राच् मुखः उपविशति

अथ परिषिञ्चति अदिते अनुमन्यस्व इति दक्षिणतस् प्राचीनम् अनुमते अनुमन्यस्व इति पश्चात् उदीचीनम् सरस्वते अनुमन्यस्व इति उत्तरतस् प्राचीनम् देव सवितर् प्रसुव इति सर्वतस् प्रदक्षिणम्

दक्षिणतस् यज्ञ उपवीती आचान्तः कुमारः उपविश्य अन्वारभते

आघारौ आघार्य आज्य भागौ जुहोति अग्नये स्वाहा इति उत्तर अर्ध पूर्व अर्धे सोमाय स्वाहा इति दक्षिण अर्ध पूर्व अर्धे

उत्तरम् परिधि संधिम् अन्ववहृत्य दर्वीम् प्रजापतये मनवे स्वाहा इति मनसा ध्यायन् दक्षिणा प्राञ्चम् ऋजुम् दीर्घम् संततम् जुहोति

दक्षिणम् परिधि संधिम् अन्ववहृत्य इन्द्राय स्वाहा इति प्राञ्चम् उदञ्चम् ऋजुम्

युक्तः वह जातवेदः पुरस्तात् अग्ने विद्धि कर्म क्रियमाणम् यथा इदम् त्वम् भिषज् भेषजस्य असि कर्ता त्वया गाः अश्वान् पुरुषान् सनेम स्वाहा या तिरश्ची निपद्यसे अहम् विधरणी इति ताम् त्वा घृतस्य धारया अग्नौ संराधनीम् यजे स्वाहा संराधन्यै देव्यै स्वाहा प्रसाधन्यै देव्यै स्वाहा इति

परिषिच्य इध्मम् अङ्क्त्वा अभ्यादधाति अयम् ते इध्मः आत्मा जातवेदः तेन इध्यस्व वर्धस्व च इन्द्धि वर्धय च अस्मान् प्रजया पशुभिः ब्रह्मवर्चसेन अन्नाद्येन समेधय स्वाहा इति

अपरेण अग्निम् उदीचीन कुम्बाम् मध्यमाम् निदधाति दक्षिणेन अग्निम् संस्पृष्टाम् मध्यमया प्राचीन कुम्बाम् उत्तरेण अग्निम् संस्पृष्टाम् मध्यमया प्राचीन कुम्बाम्
अथवा अनुग्रह अर्थम् च लीला अर्थम् वा तदा मुनिः

तस्य प्रसादात् धर्मः च ऐश्वर्यं ज्ञानम् एव च

देव बिम्बानि अनेकानि विमानानि सहस्रशः

भस्मीभूत विनिर्माणम् यथापूर्वं स कामात्

उत्पद्यन्ते मुनि श्रेष्ठाः मुनेः तस्य महात्मनः

सूक्ष्मे व्यवहिते अतीते विप्रकृष्टे तु अनागते

एतत् षोडशकं प्रोक्तम् आप्यम् ऐश्वर्यम् उत्तमम्

औपसर्गिकम् एतेषु गुणेषु गुणितं द्विजाः

असादृश्यम् इदम् व्यक्तं निर्माणं च पृथक् पृथक्

ब्रह्मणा तद् गुणम् शक्यं वेत्तुम् अन्यैः न शक्यते

तन्मात्र लिङ्ग ग्रहणम् सर्व प्राणिनि दर्शनम्

उपसर्गाः प्रवर्तन्ते सर्वे ते असिद्धि सूचकाः

चतुःषष्टि गुणम् ब्राह्मं लभते द्विजसत्तमाः

स्पर्शस्य अधिगमः यः तु वेदना तु उपपादिता

पार्थिव अंशम् विना नित्यं सुरभिर् गन्ध संयुतः

आधिदैविकम् इति उक्तम् त्रिविधं सहजं पुनः

गन्धो रसस् तथा रूपं शब्दः स्पर्शः तथा एव च

दौर्मनस्यं निरोद्धव्यं वैराग्येण परेण तु

छेदनं ताडनं बन्धं संसार परिवर्तनम्

द्वाभ्यां रूप विनिष्पत्तिः विना तैः त्रिभिः आत्मनः

सर्वत्र सर्वदा ज्ञानं प्रतिभा अनुक्रमेण तु

आलस्यं प्रथमं पश्चात् व्याधि पीडा प्रजायते

इच्छा विघातात् संक्षोभः चेतसः तत् उदाहृतम्

चतुर्विंश आत्मकम् हि एतत् तैजसम् मुनि पुंगवाः

प्रसन्ने विमला मुक्तिः वैराग्येण परेण वै

चत्वारिंशत् पञ्चमे तु भूतमात्रा आत्मकम् स्मृतम्

असंख्येय गुणम् शुद्धं को जानीयात् शिव आत्मकम्

ऐन्द्रे व्योम आत्मकम् सर्वं सौम्ये च एव तु मानसम्

एकेन देह निष्पत्तिः वात ऐश्वर्यम् स्मृतं बुधैः

जले निवसनं यद्वद् भूमौ इव विनिर्गमः

अकारण जगत् सृष्टिः तथा अनुग्रहः एव च

अव्रण त्वम् शरीरस्य पार्थिवेन समन्वितम्

साध्ये चित्तस्य हि गुरौ ज्ञान आचार शिव आदिषु

आलस्यं च अप्रवृत्तिः च गुरु त्वात् काय चित्तयोः

यत्र इच्छति जगन्ति अस्मिन् तत्र अस्य जल दर्शनम्

देहात् अग्नि विनिर्माणम् तद् ताप भय वर्जितम्

संत्याज्यं सर्वथा सर्वम् औपसर्गिकम् आत्मनः

निरुध्य एव त्यजेत् सर्वम् प्रसीदति महेश्वरः

उद्गिरेत् च क्वचिद् वेदान् सूक्ष्मान् अर्थान् समासतः

दौर्मनस्यम् अयोग्येषु विषयेषु च योग्यता

अङ्गुलि अग्र निघातेन भूमेः सर्वत्र कंपनम्

चतुर्विंशती तृतीये तु द्वात्रिंशत् च चतुर्थके

एतावत् तत्त्वम् इति उक्तम् प्राधान्यं वैष्णवं पदम्

यथाकाम उपलब्धिः च यथाकाम विनिर्गमः

मनोगति त्वम् भूतानाम् अन्तर् निवसनम् तथा

लब्धायाम् अपि भूमौ च चित्तस्य भव बन्धनात्

वार्त्ता तृतीया विप्र इन्द्राः तुरीया च इह दर्शना

वार्त्ता च दिव्य गन्धानाम् तन्मात्रा बुद्धि संविदा

संसारस्य च कर्तृ त्वम् ब्राह्मम् एतद् अनुत्तमम्

याक्षे तु तैजसं प्रोक्तं गान्धर्वे श्वसन आत्मकम्

विद्यते तद् परम् शैवं विष्णुना न अवगम्यते

प्रमादः संशय स्थाने चित्तस्य इह अनवस्थितिः

अ निरुध्य विचेष्टेत् यः सः अपि एवम् हि सुखी भवेत्

ब्रह्म आद्यम् स्थावर अन्तम् च हस्तामलक वत् भवेत्

पैशाचे पार्थिवं च आप्यम् राक्षसानां पुरे द्विजाः

सर्वत्र अभिभवः च एव सर्व गुह्य निदर्शनम्

प्रनष्टेषु अन्तरायेषु द्विजाः पश्चात् हि योगिनः

अनात्मनि आत्म विज्ञानम् अज्ञानात् तस्य संनिधौ

प्रत्येकम् अष्टधा सिद्धं पञ्चमे तत् शतक्रतोः

यत् यत् वस्तु समादाय भोक्तुम् इच्छति कामतः

जगन्ति अस्मिन् हि देह स्थम् चतुःषष्टि गुणम् समम्

दुःखम् आध्यात्मिकम् प्रोक्तं तथा च एव आधिभौतिकम्

आस्वादा पञ्चमी प्रोक्ता वेदना षष्ठिका स्मृता

आकाशगमनं नित्यम् इन्द्रिय अर्थैः समन्वितम्

क्वचिद् दण्डक बन्धम् तु कुर्यात् बन्धम् सहस्रशः

प्रतिभा प्रथमा सिद्धिः द्वितीया श्रवणा स्मृता

प्रसाद अमृत पूर्णेन सत्त्व पात्र स्थितेन तु

सर्व भूत प्रसादः च मृत्यु काल जयः तथा

लघु त्वम् च गुरु त्वम् च पाणिभ्यां वायु धारणम्

अभ्यासेन एव विज्ञानं विशुद्धं च स्थिरं भवेत्
लोकेषु आलोक्य योगेन योग विद् परमम् सुखम्

विपर्यय ज्ञानम् इति भ्रान्ति दर्शनम् उच्यते

दूरे च शब्द ग्रहणम् सर्व शब्द अवगाहनम्

औपसर्गिकम् ब्रह्म भुवनेषु परित्यजेत्

औपसर्गिकम् ब्रह्म भुवनेषु परित्यजेत्

लोकं दग्धम् अपि इह अन्यत् अदग्धम् स्व विधानात्

इच्छेत् शक्तः स्वयं पातुं समुद्रम् अपि न आतुरः

तथा अष्टचत्वारिंशती च षट्पञ्चाशती तथा एव च

योगे पाशुपते निष्ठा स्थातव्यं च मुनि ईश्वराः

आद्ये च अष्ट द्वितीये च तथा षोडश रूपकम्

अत्यन्त उत्साह युक्तस्य नश्यन्ति न च संशयः

एतत् अष्ट गुणम् प्रोक्तम् ऐश्वर्यम् पार्थिवं महत्

पर्वत आदि महा भार स्कन्धेन उद्वहनम् पुनः

तदा मनसि संजातं दौर्मनस्यम् इति स्मृतम्

ह्रस्व दीर्घ प्लुत आदीनाम् गुह्यानां श्रवणात् अपि

प्रमादः तु समाधेः तु साधनानाम् अभावनम्

अनवस्थित चित्त त्वम् अप्रतिष्ठा हि योगिनः

बहुना अत्र किम् उक्तेन विज्ञानानि सहस्रशः

वैराग्येण एव संत्याज्याः सिद्धयः च औपसर्गिकाः

तमसा रजसा च एव संस्पृष्टं दुर्मनः स्मृतम्

ग्रह नक्षत्र ताराः च भुवनानि सहस्रशः

प्राजापत्ये तु अहंकारम् ब्राह्मे बोधम् अनुत्तमम्

छाया विहीन निष्पत्तिः इन्द्रियाणाम् च दर्शनम्

प्रतिभा प्रतिभा आवृतिः प्रतिभाव इति स्थितिः

तेजस् रूपाणि सर्वाणि सर्वं पश्यति योग विद्

निरोद्धव्याः प्रयत्नेन वैराग्येण परेण तु

प्राजापत्यम् इदम् प्रोक्तम् आहंकारिकम् उत्तमम्

अग्नि निग्रहणम् हस्ते स्मृति मात्रेण च आगमः

आत्म विद्या प्रदीपेन स्वस्थेन अचलनेन तु

तमो निहत्य पुरुषः पश्यति हि आत्मनि ईश्वरम्

विन्दन्ते योगिनः तस्मात् आब्रह्म भुवनम् द्विजाः

इदं विज्ञानं स्थान संशयः

अश्रद्धा भाव रहिता वृत्तिः वै साधनेषु च

वैतृष्ण्यं पुरुषे ख्यातं गुण वैतृष्ण्यम् उच्यते

न शक्यो विस्तरो वक्तुं वर्षाणाम् अयुतैः अपि

संविद् दिव्य रसे तस्मिन् आस्वादः हि अप्रयत्नात्

अन्तराया इति ख्याता योगस्य एते हि योगिनाम्

वैराग्यम् अपवर्गः च न अत्र कार्या विचारणा

अश्रद्धा दर्शनम् भ्रान्तिः दुःखम् च त्रिविधं ततः

मृग पक्षि समूहस्य रुत ज्ञानम् च विन्दति

भाण्डं विना अथ हस्तेन जल पिण्डस्य धारणम्

बुद्धिः विवेचना वेद्यं बुध्यते बुद्धिः उच्यते

प्रलयः च अधिकारः च लोक वृत्त प्रवर्तनम्

अश्रद्धया त्यजेत् सर्वम् विरक्त इति कीर्तितः

क्वचिद् भूमिम् परित्यज्य हि आकाशे क्रीडते श्रिया

व्युत्थाने सिद्धयः च एताः हि उपसर्गाः च कीर्तिताः
भवन्ति च अत्र श्लोकाः

समाज आपानक उद्यान यात्रा विहार शील ता च इति पुनर्भू वृत्तम्

वासकपाल्यः तु यस्या वासको यस्याः च अतीतः यस्याः च ऋतुः तद् परिचारिका अनुगता दिवा शय्या उत्थितस्य राज्ञः ताभ्याम् प्रहितम् अङ्गुलीयक अङ्कम् अनुलेपनम् ऋतुं वासकं च निवेदयेयुः

अन्तःपुर _ बहिर् अनिष्क्रमो बाह्यानां च अप्रवेशः

जाड्य दौःशील्य दौर्भाग्येभ्यः प्रजा अनुत्पत्त्याः आभीक्ष्ण्येन दारिका उत्पत्त्याः नायक चापलात् वा सपत्नी अधिवेदनम्

मण्डनकानि वेषान् आदरेण कुर्वीत

निष्कास्यमाना तु न किंचिद् दद्यात्

कलहं च वर्धयेत्

आत्मनः च सपत्नी विकार जम् दुःखं न आचक्षीत

रहसि पतिम् अधिकम् उपचरेत्

प्रसह्य त्व् एनाम् एकचारिणी वृत्तम् अनुतिष्ठेद् इति कनिष्ठा वृत्तम्

मित्र वर्गे प्रीतिः

कनिष्ठा तु मातृ वत् सपत्नीं पश्येत्

अन्यत्र विदित शौचाभ्यः

नायक संश्रवे च रहसि विशेषान् अधिकान् दर्शयेत्

ताभिर् एक त्वेन अधिकाम् चिकीर्षितां स्वयम् अ विवदमाना दुर्जनीकुर्यात्

संगीत दर्शनेषु च

तत् तु श्लाघया रागेण वा बहिर् न आचक्षीत

रहस्यैः प्रीति योगैः च इति एकैकाम् अनुरञ्जयेत्

परिजने दाक्षिण्यम्

सा प्रभविष्णुर् इव तस्य भवनम् आप्नुयात्

ततो वेश्या आभ्यन्तरिका नाटकीयाः च

कुल जासु तु प्रीत्या वर्तेत

आत्म ज्ञातिषु न अति आदरः

विधवा तु इन्द्रिय दौर्बल्यात् आतुरा भोगिनं गुण सम्पन्नम् च या पुनर् विन्देत् सा पुनर्भूः

सौख्य अर्थिनी सा किल अन्यम् पुनर् विन्देत

प्रजा अनुत्पत्तौ च स्वयम् एव सापत्नके चोदयेत्

प्रीति दायेषु अनियमः

शयने तद् सात्म्येन आत्मनः अनुराग प्रत्यानयनम्

न च अवज्ञाम् चरेद् आसु व्यलीकान् न सहेत च

यां तु नायको ऽधिकां चिकीर्षेत् तां भूत पूर्व सुभगया प्रोत्साह्य कलहयेत्

भिन्न रहस्या हि भर्तुर् अवज्ञां लभते

एकस्यां या रति क्रीडा वैकृतं वा शरीर जम्

तत् आदाय राजा निर्माल्यम् आसां दद्यात्

नायकेन तु कलहिताम् एनां पक्षपात अवलम्बन उपबृंहिताम् आश्वासयेत्

तद् अपत्यानि स्वेभ्यो ऽधिकानि पश्येत्

अपरिक्लिष्टः च कर्म योगः इति आन्तःपुरिकम्

न वा तस्या वचनम् अन्यस्याः कथयेत्

मन्दं वा कलहम् उपलभ्य स्वयम् एव संधुक्षयेत्

रहसि च कलया चतुःषष्ट्या अनुवर्तेत

तासां यथा उक्त कक्षाणि स्थानानि

धर्म कृत्येषु च पुरस् चारिणी स्याद् व्रत उपवासयोः च

भर्तरि प्रमाद्यन्तीम् उपेक्षेत

स्वेच्छया च गृहान् निर्गच्छन्ती प्रीति दायात् अन्यन् नायक दत्तम् जीयेत

यदि नायको ऽस्याम् अद्य अपि स अनुनयः इति मन्येत तदा स्वयम् एव संधौ प्रयतेत इति ज्येष्ठा वृत्तम्

तेषु स्वामि वत् उपचारः

गुणेषु स उपभोगेषु सुख साकल्यम् तस्मात् ततो विशेष इति गोनर्दीयः

आत्म वृत्तान् तान् तद् अधिष्ठितान् कुर्यात्

ज्ञाति दायम् अपि तस्या अविदितं न उपयुञ्जीत

दाक्षिण्येन परिजने सर्वत्र स परिहासा मित्रेषु प्रतिपत्तिः

सपत्नीनां च स्वयम् उपकुर्यात्

बहु मानैः तथा च अन्याम् इति एवम् रञ्जयेत् स्त्रियः

यां च प्रच्छन्नां कामयेत् ताम् अनेन सह संगमयेद् गोपयेत् च

यया च कलहितः स्यात् कामं ताम् आवर्तयेत्

आगतां च एनाम् भगिनी वत् ईक्षेत

कलासु कौशलम् अधिकस्य च ज्ञानम्

न च उपालभेत वाम ताम् च न दर्शयेत्

न च अधिकम् आत्मानं पश्येत्

यथा च पतिव्रता त्वम् अ शाठ्यम् नायको मन्येत तथा प्रतिविदध्याद् इति दुर्भगा वृत्तम्

ततस् च अनुकम्पेत

उद्यान गमनैः भोगैर् दानैः तद् ज्ञाति पूजनैः

नायक अपत्यानाम् धात्रेयिकानि कुर्यात्

दुर्भगाम् अनपत्यां च ज्येष्ठाम् अनुकम्पेत नायकेन च अनुकम्पयेत्

प्रकाश्यानि च कला विज्ञानानि दर्शयेत्

पुरुषः तु बहून् दारान् समाहृत्य समो भवेत्

तासाम् अपत्येषु आभरण दानम्

विस्रम्भाद् वा अपि उपालम्भः तम् अन्यासु न कीर्तयेत्

यत्र मन्येत अर्थम् इयं स्वयम् अपि प्रतिपत्स्यत इति तत्र एनाम् आदरत एव अनुशिष्यात्
तु अधिविन्ना अव्यवहितया संसृज्येत

आत्मनः सारेण वा अलंकारम् तदीयम् आत्मीयं वा बिभृयात्

अनेन खलु पथ्य दानेन जीवामि इति ब्रूयात्

नायक विदितम् च प्रादोषिकं विधिम् अतीव यत्नाद् अस्याः कारयेत् सौभाग्य जम् वैकृतम् उत्सेकं वा अस्याः न आद्रियेत

दुर्भगा तु सापत्नक पीडिता या तासाम् अधिकम् इव पतौ उपचरेत् ताम् आश्रयेत्

परिजने मित्र वर्गे च अधिकम् विश्राणनम्

तत्र राजा यद् गृह्णीयात् तस्या वासकम् आज्ञापयेत्

न दद्यात् प्रसरं स्त्रीणां सपत्न्याः कारणे क्वचित्

तत् आदितस् एव भक्ति शील वैदग्ध्य ख्यापनेन परिजिहीर्षेत्

माल्य अनुलेपन वासांसि च आसाम् कञ्चुकीया महत्तरिका वा राज्ञो निवेदयेयुर् देवीभिः प्रहितम् इति

तथा उपालभमानाम् च दोषैः ताम् एव योजयेत्

पतेः च स विशेषकम् गूढं मानं लिप्सेत्

ज्येष्ठा भयात् च निगूढ सम्मान अर्थिनी स्याद् इति गोनर्दीयः

सा बान्धवैर् नायकाद् आपानक उद्यान श्रद्धा दान मित्र पूजन आदि व्यय सहिष्णु कर्म लिप्सेत

युवतिः च जित क्रोधा यथा शास्त्र प्रवर्तिनी

अनुज्ञाता पतिम् अधिशयीत
चतुर्विंशति अक्षरा गायत्री

वैराजीर् वा आपः

त्रिः प्रथमया त्रिर् उत्तमया चतुर्विंशतिः सम्पद्यन्ते

तद् उ ह प्रातःसवन रूपात् न अपैति

त उ ह स्त्री कामाः

अन्नेन तद् अन्नाद्यं समर्धयति

ते ह आसु मनांसि कुर्वते

गायत्री प्रातःसवनं वहति

अथ यत् सह पत्नीभिर् यन्ति गन्धर्वा ह वा इन्द्रस्य सोमम् अप्सु प्रत्याहिता गोपायन्ति

ता वै विंशतिम् अन्वाह

तद् यथा प्रमत्तानां यज्ञम् आहरेद् एवं तत्

उपनामुक उ एव एनम् यज्ञो भवति
देवता अभ्यर्चनम् पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः

स्वाध्याये च एव निरतो वनस्थः तापसः मतः

यजेत जुहुयात् अग्नौ जपेद् दद्यात् जित इन्द्रियः

रजस् मात्र आत्मकाः तासाम् सिद्धयो अन्याः तदा अभवन्

यतीनां यत चित्तानाम् न्यासिनाम् ऊर्ध्वरेतसाम्

ज्ञान पूर्वम् निवृत्तं स्यात् प्रवृत्तं यत् अतस् ऽन्यथा

तथा उक्तः ऽहं श्रियं देवीम् अब्रुवम् प्रहसन् इव

यथादेशं चकार असौ तस्मात् लक्ष्मीम् समर्चयेत्

मरीचि भृगु अङ्गिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

एवं परिचरेद् देवान् यावज्जीवं समाहितः

दिव्य कान्ति समायुक्ता दिव्य माल्य उपशोभिता

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्व स्थाः मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः

चराचराणि भूतानि यथापूर्वं मम आज्ञया

तिस्रः तु भावना रुद्रे वर्तन्ते सततं द्विजाः

पर्व वर्जम् गृहस्थस्य ब्रह्मचर्यम् उदाहृतम्

ये यजन्ति जपैर् होमैर् देवदेवं महेश्वरम्

चिन्तयामि पुनः सृष्टिं निशा अन्ते प्रतिबुध्य तु

सांन्यासिकः स विज्ञेयो वानप्रस्थ आश्रमे स्थितः

स ज्ञेयः परमो धर्मो न अन्य शास्त्रेषु संस्थितः

भैक्ष अशनम् च मौनि त्वम् तपो ध्यानं विशेषतः

अष्टाशीति सहस्राणाम् ऋषीणाम् ऊर्ध्वरेतसाम्

ध्यायिनो निर्ममान् शान्तान् धार्मिकान् वेद पारगान्

एकाकी यः तु विचरेत् उदासीनः स मौक्षिकः

कर्म संन्यासिनः केचित् त्रिविधाः पारमेष्ठिकाः

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं धर्मान् प्रोवाच धर्म दृश्

अहिंसा प्रिय वादि त्वम् अपैशुन्यम् अकल्क ता

सर्व कर्माणि संन्यस्य समाधिम् अचलम् श्रितः

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन वन्द्याः पूज्याः प्रयत्नतः

पुरुषः परतो ऽव्यक्ताद् ब्रह्म त्वम् समुपागमत्

तां दृष्ट्वा भगवान् ब्रह्मा माम् उवाच जगत्पतिः

जापिनः तापसान् विप्रान् दूरतः परिवर्जय

माहात्म्यं च अनुतिष्ठेत स च आनन्त्याय कल्पते

चत्वारो हि आश्रमाः प्रोक्ता योगिनाम् एकः उच्यते

अतो ऽन्यानि तु शास्त्राणि पृथिव्यां यानि कानिचित्

धर्मेण धार्यते सर्वं जगत् स्थावर जङ्गमम्

निवृत्तं सेवमानः तु याति तत् परमं पदम्

ऐकाश्रम्यं गृहस्थस्य त्रयाणां श्रुति दर्शनात्

कारु कर्म तथा आजीवः पाकयज्ञो ऽपि धर्मतः

ब्रह्मचारी उपकुर्वाणः नैष्ठिको ब्रह्म तत्परः

तस्मात् ज्ञानेन सहितं कर्म योगम् समाचरेत्

यो असौ अनादिः भूत आदिः काल आत्मा असौ धृतो भवेत्

सम्यक् ज्ञानम् च वैराग्यं धर्मो ऽयं भिक्षुके मतः

शृणुध्वम् ऋषयः सर्वे यत् पृष्टः ऽहं जगत् हितम्

ब्राह्मी माहेश्वरी च एव तथा एव अक्षर भावना

धर्मः च अर्थः च कामः च त्रिवर्गः त्रिगुणः मतः

ब्रह्म वादिनः एव एते मरीचि आद्याः तु साधकाः

शुश्रूषा एव द्विजातीनां शूद्राणां धर्म साधनम्

पूर्व कल्पे प्रजा जाताः सर्व बाधा विवर्जिताः

साधारणं ब्रह्मचर्यं प्रोवाच कमलोद्भवः

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम्

यज्ञ निष्पत्तये ब्रह्मा शूद्र वर्जम् ससर्ज ह

चतुर्णाम् आश्रमाणाम् तु प्रोक्तो ऽयं विधिवत् द्विजाः

त्रयाणाम् आश्रमाणाम् तु गृहस्थो योनिः उच्यते

तिस्रः तु मूर्तयः प्रोक्ता ब्रह्म विष्णु महेश्वराः

ईश्वर आराधन रतान् मद् नियोगात् न मोहय

ततः सा सहजा सिद्धिः तासाम् न अतीव जायते

गर्भ सम्भवात् आद्यात् कार्यं तेन अप्रमादात्

तस्मात् निवृत्तम् संसेव्यम् अन्यथा संसरेत् पुनः

ततस् तासाम् विभुः ब्रह्मा कर्माजीवम् अकल्पयत्

भगवन् देवता अरि घ्नैः हिरण्याक्ष निषूदनैः

अहं च एव महादेवो न भिन्नौ परमार्थतः

अर्चिता भगवत् पत्नी तस्मात् लक्ष्मीम् समर्चयेत्

य आस्ते निश्चलो योगी स संन्यासी न पञ्चमः

बहुना अत्र किम् उक्तेन स्वधर्म परिपालकान्

मोहाय अशेष भूतानाम् नियोजय सुरूपिणीम्

एवं साधन साध्य त्वम् चातुर्विध्ये प्रदर्शितम्

प्रणव आसक्त मनसः रुद्र जप्य परायणान्

धृतं त्रिशूल धरणात् भवति एव न संशयः

उपरि अधस् भाव योगात् त्रिपुण्ड्रस्य तु धारणात्

योगिनाम् अमृतम् स्थानं व्योम आख्यम् परम अक्षरम्