tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तेषां महा अर्णवः यत्र तत् रस इति अभिसंज्ञितम्

हिमवन्तं च मेरुं च नीलं निषधम् एव च

अथ योगवतां श्रेष्ठम् असृजत् भूरि तेजसम्

दिव्याः तीर्थ शत आधाराः सु रम्याः सरितः स्मृताः

प्रादुर्भावः अपि अयम् तस्मात् नाम्ना पुष्कर संज्ञितः

पर्वतानां नदीनां च ह्रदानां च एव निर्मितः

ते दुर्गमाः शैल चिताः म्लेच्छ देशाः विकल्पिताः

तत् च पद्मं पुराण ज्ञाः पृथिवी रूपम् उत्तमम्

सर्व तेजस् गुण मयम् पार्थिवैः लक्षणैः वृतम्

विभुः तथा एव अप्रतिम प्रभावः प्रभाकर आभः वरुणः सित द्युतिः

एते देव गणानाम् च सिद्धानां च महात्मनाम्

असंख्येयाः पृथिव्याः ते विश्वे वै धातु पर्वताः

उदयं पिञ्जरं च एव विन्ध्यवन्तं च पर्वतम्

याज्ञिकैः वेद दृष्टान्तैः यज्ञे पद्म विधिः स्मृतः

ये पद्म सार गुरवः तान् दिव्यान् पर्वतान् विदुः

एवं भगवता तेन विश्वेषां धारणा विधिः

आश्रयाः पुण्य शीलानाम् सर्व काम फल प्रदाः

या पद्मा सा रसा देवी पृथिवी परिचक्ष्यते

एवं नारायणस्य अर्थे मही पुष्कर सम्भवा

प्रोक्ता अथ दिक्षु सर्वासु चत्वारः सलिल आकराः

नारायण समुद्भूतम् प्रवदन्ति महा ऋषयः

एभ्यो यत् स्रवते तोयं दिव्य अमृत रस उपमम्

महापातक कर्माणः मज्जन्ते यत्र मानवाः

यानि अधोभाग पर्णानि ते निवासाः तु भागशः

कैलासं मुञ्जवन्तं च तथा अन्यम् गन्धमादनम्

दैत्यानाम् उरगाणाम् च पतङ्गानां च पार्थिव

मत्स्य उवाच

यस्मिन् हिरण्मये पद्मे बहु योजन विस्तृतम्

स्रष्टारं सर्व लोकानाम् ब्रह्माणं सर्वतोमुखम्

एतस्मात् कारणात् तद् ज्ञैः पुराणैः परम ऋषिभिः

यानि पद्मस्य पर्णानि भूरीणि तु नर अधिपैः

जम्बूद्वीपस्य संस्थानं यज्ञिया यत्र वै क्रियाः
अथ पूर्वया द्वारा राजानं प्रपादयन्ति

अन्नं विराड् अन्नं सोमः

यद्य् वा अपरया

एवा वन्दस्व वरुणं बृहन्तम् इत्य् आशीर्वत्या परिदधाति

न इद् प्राणात् आत्मानम् अपादधानि इति

यशो वै सोमो राजा अन्नाद्यम्

तां सम्प्रत्य् एताम् अनुब्रूयाद् उप प्रियं पनिप्नतम् इति

अथ अध्वर्युः आहवनीये पुनर् आहुतिम् जुहोति

श्येनो न योनिं सदनं धिया कृतं गणानां त्वा गण पतिम् हवामहे अस्तभ्नाद् द्याम् असुरो विश्व वेदाः इति सन्नवतीभिः सन्नम् अनुस्तौति

एवं नु यदि पूर्वया द्वारा राजानं प्रपादयेयुः

तस्या एव एषा याज्या आहुतीवृधम् इत्य् अभिरूपा

व्रजं च विष्णुः सखिवाꣳ अपोर्णुत इत्य् अभिरूपां प्रपाद्यमानाय अन्वाह

अथ केवलं सोमं प्राञ्चं हरन्ति

संवत्सरस्य एव आप्त्यै

चतुर्विंशतिर् वै संवत्सरस्य अर्ध मासाः

अमुत एव तद् अर्वाग् आत्मन् यशो धत्ते यशो धत्ते

तेन एव होता अनुसमियात्

तस्मिन् प्रपाद्यमाने तम् अस्य राजा वरुणस् तम् अश्विना इति

त्रिः प्रथमया त्रिस् उत्तमया चतुर्विंशतिः सम्पद्यन्ते

उत्तरतो दक्षिणा तिष्ठन् परिदधाति

अन्नेन तद् अन्नाद्यं समर्धयति
अन्तरिक्षे समह आसाम् स्थानं श्रान्त सदाम् इव

आस्थानम् अस्य भूतस्य विदुष् टद् वेधसो जनाः

आर्द्रं तद् अद्य सर्वदा भिदुरस्य इव वर्तसी

विश्वम् अन्या अभि ववार विश्वम् अन्यस्याम् अधि श्रितम्

यद् रोदसी रेजमाने भूमिश् च निरतक्षताम्

न तत् पृथिव्यां न उ दिवि यतः प्राणन्ति वीरुधः

दिवे च विश्व वेदसे पृथिव्यै च अकरम् नमः
सा तत्र प्रायश्चित्तिः

अथ यत्र एतत् धेनवो लोहितं दुहते यः पौरुषेयेण क्रविषा समङ्क्त इत्य् एताभिश् चतसृभिर् जुहुयात्

वरां धेनुं कर्त्रे दद्यात्
यत् काम कामयमानाः इदम् कृण्मसि ते हविः तत् नः सर्वम् सम् ऋध्यताम्

कामेन मा कामः आगन् हृदयात् हृदयम् परि

कामः कामाय अदात्

त्वम् उग्रः पृतनासु सासहिः

कामः दाता

कामः प्रतिग्रहीता

कामेन त्वा प्रति गृह्णामि

कामः समुद्रम् आ विवेश

त्वम् काम सहसा असि प्रतिष्ठितः विभुः विभावा सु सखा सखीयते

यत् अमीषाम् अदः मनः तत् ऐतु उप माम् इह

कामेन अजनयन् स्वर्

दूरात् चकमानाय प्रविपाणाय अक्षये आ अस्मै अशृण्वन् आशाः

स काम कामेन बृहता सयोनिः रायस्पोषम् यजमानाय धेहि

काम एतत् ते
उत्तमा आव्रजितायै

जाम्यै प्र यद् एत इत्य् आगम कृशरम्

निधाय कृष्णं व्रजति

शाखासु उक्तम्

उद कंसे व्रीहि यवौ जाम्यै निशि हुत्वा दक्षिणेन प्रक्रामति

एवं पूर्वयोः पृथक् संभार्ये

पति वेदनानि

आ नो अग्न इत्य् आगम कृशरम् आशयति

मृग आखरात् वेद्यां मन्त्र उक्तानि संपातवन्ति द्वारे प्रयच्छति

उदर्दयति यां दिशम्

पश्चाद् अग्नेः प्रक्षाल्य संधाव्य संपातवतीं भगस्य नावम् इति मन्त्र उक्तम्

सप्त दाम्न्याम् संपातवत्यां वत्सान् प्रत्यन्तान् प्रचृतन्ती वहति

सीसानि अधिष्ठाप्य आप्लावयति

पश्चाद् अग्नेर् अभितः काण्डे इषीके निधाय अधि अधि धायिने औदुम्बरीर् आधापयति

आपतन्ति यतः

अयम् आयाति इति पुरा काक संपातात् अर्यम्णे जुहोति

अहतेन संपातवता ऋषभम् अभ्यस्यति

इदं जनास इत्य् अस्यै शिंशपा शाखासु उदक अन्ते शान्ता अधिशिरो ऽवसिञ्चति

आदीप्य ब्रह्मा

अन्तर् स्रक्तिषु बलीन् हरन्ति

पलाशे सीसेषु उत्तरान्

आव्रजितायै
जघनेन आग्नीध्रम् गर्तं खानयित्वा आर्षभेण क्रूर चर्मणा उत्तर लोम्ना अभिविघ्नन्ति

श्वो महाव्रतम् इत्य् उपकल्पयते ऽपरिमितान् रथान् अपरिमितान् दुन्दुभींस् तावत उव् एव आजि सृतः चर्म चेड संवर्तम् च भूमिदुन्दुभिम् आर्षभं चर्म स लाङ्गूलम् ब्राह्मणं च शूद्रं च आर्द्रम् च चर्म कर्तम्

अथ एते रथाः समन्तं देवयजनं परीत्य उत्तरतस् तिष्ठन्ति

तस्य लाङ्गूलम् उत्खिद्य हन्ता अनूपतिष्ठते

प्लेङ्खं होता कूर्चाव् अध्वर्युर् बृसीर् होत्रका औदुम्बरीम् उद्गाता आसन्दीम् उपकल्पयते

अत्र एतान् दुन्दुभीन् अनुदिशम् आसञ्जयति

कट परिवारम् च मिथुनौ च अपरिमिताः च दास्यस् तावत उव् एव उद कुम्भान्

तेषां तिसृ धन्वी राज पुत्रः मुख्यो भवति

अथ एतम् महाव्रतीये ऽह्नि पञ्चविंशम् अग्निष्टोमम् उपयन्ति रथंतर सामानम्

तान् आहननैर् अन् आघ्नन्तः एते हन्तारो ऽनूपतिष्ठन्ते

वाणं च शत तन्तुम् आघाटीः पिञ्छोलाः कर्करीका इति तद् उ पत्नयः

समानं कर्म आ माहेन्द्राद् ग्रहात्

माहेन्द्रं ग्रहं गृहीत्वा अथ एतान् संभारान् आयातयति
धनेन उपतोष्य आसुरः

पूर्वां लाजा आहुतिम् हुत्वा गोभ्यां सह आर्षः

अष्टौ विवाहाः

पञ्चम अष्टमौ वैश्य शूद्राणाम्

अ यन्त्रित कलत्राः हि वैश्य शूद्राः भवन्ति

गान्धर्वम् अप्य् एके प्रशंसन्ति सर्वेषां स्नेह अनुगत त्वात्

स कामेन स कामायाः मिथः संयोगो गान्धर्वः

आच्छाद्य अलंकृत्य

अत्र अपि षष्ठ सप्तमौ क्षत्र धर्म अनुगतौ तद् प्रत्यय त्वात् क्षत्रस्य

एषा सह धर्मश् चर्यताम् इति

तेषां चत्वारः पूर्वे ब्राह्मणस्य तेष्व् अपि पूर्वः पूर्वः श्रेयान्
राज्ञो मीयमानस्य अभिषूयमाणस्य इति दक्षिणत आस्ते

आह्रियमाणानां दक्षिणत एति

यत्र सवनीया अपो गृहीष्यन्तो भवन्ति तद् दक्षिणत एति

तस्य स एव संचरो यः सदः हविर्धानानि संमास्यत्सु

यत्र बहिष्पवमानं सर्पन्ति तत् समन्वारब्धः सर्पति

प्रातरनुवाक उपाकृते वाचं यच्छत्य् आ परिधानीयायाः

यत्र प्रातरनुवाकाय बुध्यन्ते तद् बुध्यते

यत्र राजानम् अभिषोष्यन्तो भवन्ति तत् पूर्वया द्वारा हविर्धानं प्रविश्य अग्रेण खरम् अतिक्रम्य दक्षिणत उपविशति

यत्र वसतीवरीर् गृहीष्यन्तो भवन्ति तद् दक्षिणत एति

गृह्यमाणानां दक्षिणत आस्ते

स्तोष्यमाणानां दक्षिणत उपविशति

ग्रहेषु गृह्यमाणेषु वाचं यच्छत्य् आ आग्रयणात्
ये केचित् संघे ऽभिप्रसन्नाः अग्रे ते ऽभिप्रसन्नाः

तेन अमात्यानाम् आज्ञा दत्ता तयोर् मीमांसा कर्तव्या इति

तद् यदि भगवान् अतीतं कर्म व्याकर्तु कामः भवति भगवतः पृष्ठतो ऽन्तर्धीयन्ते

ततः सप्तमे दिवसे विस्तीर्ण अवकाशे पृथिवी प्रदेशे ऽनेकेषु प्राणि शत सहस्रेषु संनिपतितेषु गगन तले च अनेकेषु देवता सहस्रेषु संनिपतितेषु गोमय मण्डलके क्ﾱप्ते सर्व गन्ध माल्येषु उपहृतेषु पूर्वतरं तीर्थिक उपासकेन सत्य उपयाचनम् कृतम् येन सत्येन पूरण प्रभृतयः षट् शास्तारो लोके श्रेष्ठाः अनेन सत्येन इमानि पुष्पाणि अयं च धूपः इदं च पानीयं तान् उपगच्छन्त्व् इति

एवं भदन्त

या उपरिष्टाद् गच्छन्ति ताश् चातुर्महाराजिकांस् त्रयस्त्रिंशान् यामांस् तुषितान् निर्माणरतीन् परनिर्मितवशवर्तिनो ब्रह्मकायिकान् ब्रह्मपुरोहितान् महाब्रह्मणः परीत्ताभान् अप्रमाणाभान् आभास्वरान् परीत्तशुभान् अप्रमाणशुभाञ् शुभकृत्स्नान् अनभ्रकान् पुण्यप्रसवान् बृहत्फलान् अबृहान् अतपान् सुदृशान् सुदर्शनान् अकनिष्ठान् देवान् गत्वा अनित्यं दुःखं शून्यम् अनात्म इति उद्घोषयन्ति गाथा द्वयम् च भाषन्ते

अवभासिता येन दिशः समन्ताद् दिवाकरेण उदयता यथा एव

धुनीत मृत्युनः सैन्यं नड आगारम् इव कुञ्जरः

बुद्धे अग्र प्रज्ञप्तिः कतमा ये केचिद् ब्राह्मण गृहपतयः सत्त्वा अपदा वा द्विपदा वा बहु पदाः वा रूपिणो वा अरूपिणो वा संज्ञिनो वा असंज्ञिनो वा न एव संज्ञिनः न असंज्ञिनः तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धस् तेषाम् अग्र आख्यातः

तेषां भगवान् इदं सूत्रं भाषते स्म

तेन तेषां सत्त्वानां कारणा विशेषाः प्रतिप्रस्रभ्यन्ते

धीराभिर् मुनि वृष वाग्भिर् उत्तमाभिर् उत्पन्नं व्यपनय संशयं शुभाभिः

इयम् उच्यते ब्राह्मण गृहपतयः धर्मे अग्र प्रज्ञप्तिः

तिस्र इमा ब्राह्मण गृहपतयः अग्र प्रज्ञप्तयः

ताव् अन्योन्यं प्रतिविरुद्धौ बभूवतुः

ततस् तयोः परस्परं कथा सांकथ्य विनिश्चये वर्तमाने पूरण उपासकः आह बुद्धात् पूरणो विशिष्टतर इति

यावद् राज्ञः प्रसेनजितः श्रुतम्

एष आनन्द तीर्थ उपासकः ऽनेन कुशल मूलेन चित्त उत्पादेन देय धर्म परित्यागेन च त्रि कल्प असंख्येय समुदानीताम् बोधिं समुदानीय महा करुणा परिभाविताः षट् पारमिताः परिपूर्य अचलो नाम सम्यक्संबुद्धो भविष्यति दशभिर् बलैश् चतुर्भिर् वैशारद्यैस् त्रिभिर् आवेणिकैः स्मृति उपस्थानैः महा करुणया च

संघेषु अग्र प्रज्ञप्तिः कतमा ये केचित् संघा वा गणा वा पूगा वा परिषदो वा तथागत श्रावक संघः तेषाम् अग्र आख्यातः

पश्यस्य् आनन्द अनेन तीर्थिक उपासकेन मम एवंविधम् सत्कारं कृतम्

आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

अथ आयुष्मान् आनन्दः कृत कर पुटः भगवन्तं पप्रच्छ

तेन खलु समयेन श्रावस्त्यां द्वौ श्रेष्ठिनौ

अथ ता अर्चिषो भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य भगवत उष्णीषे ऽन्तर्हिताः

विगत उद्भवाः दैन्य मद प्रहीणाः बुद्धा जगत्य् उत्तम हेतु भूताः

प्रेत उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पादाङ्गुष्ठे ऽन्तर्धीयन्ते

तेषाम् अग्रे ऽभिप्रसन्नानाम् अग्र एव विपाकः प्रतिकाङ्क्षितव्यो देवेषु वा देव भूतानाम् मनुष्येषु वा मनुष्य भूतानाम्

इयम् उच्यते ब्राह्मण गृहपतयः बुद्धे अग्र प्रज्ञप्तिः

अथ स महा जन कायः तत् प्रातिहार्यं दृष्ट्वा किलकिला प्रक्ष्वेडा उच्चैस् शब्दम् कुर्वंस् तेषां सम्प्रस्थितानां पृष्ठतः पृष्ठतः समनुबद्धः

तेषाम् अग्रे ऽभिप्रसन्नानाम् अग्र एव विपाकः प्रतिकाङ्क्षितव्यो देवेषु वा देव भूतानाम् मनुष्येषु वा मनुष्य भूतानाम्

अथ ता अर्चिषस् त्रि साहस्र महा साहस्रम् लोकधातुम् अन्वाहिण्ड्य भगवन्तम् एव पृष्ठतः पृष्ठतः समनुगच्छन्ति

न अकारणम् शङ्ख मृणाल गौरम् स्मितम् उपदर्शयन्ति जिना जित अरयः
या अधस्ताद् गच्छन्ति ताः संजीवं कालसूत्रं संघातं रौरवं महारौरवं तपनं प्रतापनम् अवीचिम् अर्बुदं निरर्बुदं अटटं हहवं हुहुवम् उत्पलं पद्मं महापद्मं नरकान् गत्वा ये उष्ण नरकाः तेषु शीतीभूता निपतन्ति ये शीत नरकाः तेषु उष्णीभूताः निपतन्ति

तेषाम् एवं भवति किं नु वयं भवन्त इतश् च्युताः आहोस्विद् अन्यत्र उपपन्नाः इति

ये केचिद् बुद्धे ऽभिप्रसन्नाः अग्रे ते ऽभिप्रसन्नाः

अपि त्व् अयम् अपूर्व दर्शनः सत्त्वः अस्य अनुभावेन अस्माकम् कारणा विशेषाः प्रतिप्रस्रब्धा इति

तेषां प्रसाद संजनन अर्थम् भगवान् निर्मितं विसर्जयति

ततस् तैर् अमात्यैः सर्व विजिते घण्टा अवघोषणम् कारितम् सप्तमे दिवसे बुद्ध तीर्थिक उपासकयोः मीमांसा भविष्यति ये च अद्भुतानि द्रष्टु कामाः ते आगच्छन्त्व् इति

धर्मता खलु यस्मिन् समये बुद्धा भगवन्तः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति तस्मिन् समये नील पीत लोहित अवदाताः अर्चिषो मुखान् निश्चार्य काश्चिद् अधस्ताद् गच्छन्ति काश्चिद् उपरिष्टाद् गच्छन्ति

इयम् उच्यते ब्राह्मण गृहपतयः संघे अग्र प्रज्ञप्तिः

अयम् अस्य देय धर्मः यो मम अन्तिके चित्त प्रसादः इति

ये केचिद् धर्मे ऽभिप्रसन्ना अग्रे ते ऽभिप्रसन्नाः

तेन च तीर्थ्य उपासकेन तथागत अन्तिके प्रसादः प्रतिलब्धः

इदम् अवोचद् भगवान्

ते निर्मिते चित्तम् अभिप्रसाद्य तन् नरक वेदनीयम् कर्म क्षपयित्वा देव मनुष्येषु प्रतिसन्धिं गृह्णन्ति यत्र सत्यानां भाजन भूताः भवन्ति

अस्मिन् खलु धर्मपर्याये भाष्यमाणे तेषां ब्राह्मण गृहपतीनाम् कैश्चिद् बुद्ध धर्म संघेषु प्रसादः प्रतिलब्धः कैश्चिद् शरण गमन शिक्षा पदानि गृहीतानि कैश्चित् प्रव्रज्य इदम् एव पञ्चगण्डकं संसार चक्रम् चल अचलम् विदित्वा सर्व संस्कार गतीः शतन पतन विकरण विध्वंसन धर्मतया पराहत्य सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्कृतम्

अथ भगवांस् तस्य तीर्थिक उपासकस्य हेतु परंपराम् कर्म परंपराम् च ज्ञात्वा स्मितं प्राविरकार्षीत्

चक्रवर्ति राज्यम् व्याकर्तु कामः भवति दक्षिणे कर तले ऽन्तर्धीयन्ते

बुद्धो भगवान् सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजभी राजमात्रैर् धनिभिः पौरैः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैर् देवैर् नागैर् यक्षैर् असुरैर् गरुडैः किन्नरैर् महोरगैर् इति देव नाग यक्ष असुर गरुड किन्नर महोरग अभ्यर्चितः बुद्धो भगवान् ज्ञातो महा पुण्यः लाभी चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्काराणाम् स श्रावक संघः श्रावस्त्यां विहरति जेतवने अनाथपिण्डदस्य आरामे

ताभ्याम् एकः पूरणे ऽभिप्रसन्नः द्वितीयो बुद्धे भगवति

तिर्यक् उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पार्ष्ण्याम् अन्तर्धीयन्ते

प्रत्येक बोधिम् व्याकर्तु कामः भवति ऊर्णायाम् अन्तर्धीयन्ते

अनुत्तरां सम्यक्संबोधिं व्याकर्तु कामः भवति उष्णीषे अन्तर्धीयन्ते

बुद्ध उपासकः आह भगवान् सम्यक्संबुद्धो विशिष्टतर इति

कतमास् तिस्रः बुद्धे अग्र प्रज्ञप्तिः धर्मे संघे अग्र प्रज्ञप्तिः

प्रहाय जाति संसारम् दुःखस्य अन्तम् करिष्यति

ततः स महा जन कायः लब्ध प्रसादः भगवतः पाद अभिवन्दनम् कृत्वा पुरस्तान् निषण्णो धर्म श्रवणाय

धर्मे अग्र प्रज्ञप्तिः कतमा ये केचिद् धर्माः संस्कृता वा असंस्कृता वा विरागो धर्मस् तेषाम् अग्र आख्यातः

न अ हेतु अ प्रत्ययम् आनन्द तथागता अर्हन्तः सम्यक् संबुद्धाः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति

नरक उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पाद तले ऽन्तर्धीयन्ते

ततो महा जन कायेन किलकिला प्रक्ष्वेडा उच्चैस् नादो मुक्तः यम् अभिवीक्ष्य तीर्थ्य उपासकः तुष्णीभूतो मङ्कु भूतः स्रस्त स्कन्धः ऽधोमुखो निष्प्रतिभानः प्रध्यान परमः करे कपोलं दत्त्वा चिन्ता परः व्यवस्थितः

श्रावक बोधिम् व्याकर्तु कामः भवति आस्ये ऽन्तर्धीयन्ते

यस्य अर्थे स्मितम् उपदर्शयन्ति धीराः तं श्रोतुं समभिलषन्ति ते जन ओघाः
न अकस्मात् लवणजल अद्रिराज धैर्याः संबुद्धाः स्मितम् उपदर्शयन्ति नाथाः

भगवान् आह एवम् एतद् आनन्द एवम् एतत्

बल चक्रवर्ति राज्यम् व्याकर्तु कामः भवति वामे कर तले ऽन्तर्धीयन्ते

ततस् ताभ्यां सर्व स्व अपहरणे बन्ध निक्षेपः कृतः

तेषाम् अग्रे ऽभिप्रसन्नानाम् अग्र एव विपाकः प्रतिकाङ्क्षितव्यो देवेषु वा देव भूतानाम् मनुष्येषु वा मनुष्य भूतानाम्

एवं प्रव्याहृत मात्रे तानि पुष्पाणि हंस पङ्क्तिः इव आकाशे जेतवन अभिमुखम् सम्प्रस्थितानि धूपो अभ्र कूट वत् उदकं वैडूर्य शलाक वत्
तान् अब्रवीच् छन्दांसि संभरत

तां ते प्राविशन्

तानि यथायतनं प्रविशत

ततो मृत्युना पाप्मना व्यावर्त्स्यथ इति

विश्वे देवा अनुष्टुभं समभरन्

आदित्या जगतीं समभरन्

तान् सा अच्छादयत्

तां ते प्राविशन्

मरुतः पङ्क्तिं समभरन्

प्रजापतिर् देवान् असृजत

तां ते प्राविशन्

तान् सा अच्छादयत्

ते देवाः प्रजापतिम् उपेत्य ब्रुवन् कस्मा उ नो ऽसृष्ठा मृत्युं चेन् नः पाप्मानम् अन्ववस्रक्ष्यन्न् आसिथ इति

वसवो गायत्रीं समभरन्

साध्याश् च आप्त्याः च अतिच्छन्दसम् समभरन्

तान् सा अच्छादयत्

तान् मृत्युः पाप्मा अन्वसृज्यत

तां ते प्राविशन्

तां ते प्राविशन्

तान् सा अच्छादयत्

तान् सा अच्छादयत्
व्याख्यातं लेप निमार्जनम् संपात अवनयनम् इति

यद्य् अभिचरेत् अमुष्य त्वा अपाने सादयामि इति अन्तर्याम पात्रम् गृहीत्वा सादयेत्

सूदवद् अन्तर्याम पात्रम् आयतने सादयत्य् एष ते योनिर् अपानाय त्वा इति

ऋजुस् तिष्ठन् प्राञ्चम् उदञ्चं संततं जुहोति स्वाहा त्वा सु भवः सूर्याय इति

एवं सन्नान्य् एव भवन्त्य् आ तृतीयसवनात्

ते अन्तरेण उपांशु सवनम् संस्पृष्टं सादयति व्यानाय त्वा इति

अथ यदि त्वरेत अन् उदिते उपांशुं जुहुयात्

समानम् इतरत्

एतावन् नाना

उभाव् अन् उदिते इत्य् एके

दक्षिणेन होतारं हरत्य् उत्तरेण वा

तस्य उपांशुना कल्पो व्याख्यातः

मनस् त्वा अष्टु इति दक्षिणं परिधि संधिम् अन्ववतिष्ठतः

उदिते अन्तर्यामम्

उदचनेन उन्नेता आधवनीयात् होतृ चमसे आनयति
शिवाय भवताम् अर्थे स्थितः किं करवाणि वः

विवक्षतः प्रक्षुभिताञ् जगत् अर्थे समागतान्

आवर्तयति लोकानां सर्वेषां काल पर्ययम्

न विदुस् तं क्वचित् सुप्तं क्वचिद् आसीनम् आसने

वैशंपायन उवाच

स्तुवन्ति देव दिव्याभिर् गेयाभिर् गीर्भिर् अञ्जसा

प्रणम्य च आदिदेवाय ब्रह्मणे पद्मयोनये

उपतस्थे महात्मानं निद्रा तं काल रूपिणी

विष्णुं निद्रा मयम् योगं प्रविष्टं तमसा आवृतम्

इमे त्वां ब्रह्म विदुषः ब्रह्म संस्तव वादिनः

कारणं किंचिद् उत्पन्नं देवानां कार्य गौरवात्

यदा एनम् वीक्षितुं देवा न शेकुः सुप्तम् अच्युतम्

पुराणं तं पुराणेषु ऋषयः सम्प्रचक्षते

तद् इदं वार्षिकं चक्रं कारयत्य् अम्बुद ईश्वरः

ऋषय ऊचुः

लोकान् अल्पेन कालेन भजते भूत मोहिनी

यच् च अस्य वेद वेदो ऽपि चरितं स्व प्रभाव जम्

प्रविशन्न् एव भगवान् आयुधानि व्यसर्जयत्

एवम् एषा हित अर्थाय लोकानां कृष्णवर्त्मना

स्व धिष्ठितम् भूत गणैः शाश्वतैश् च महा ऋषिभिः

कुतो वो विग्रहो देवाः कुतो वो भयम् आगतम्

स तत्र प्रविशन्न् एव जटा भारम् समुद्वहन्

कथाभिस् तद् प्रदिष्टाभिः ये तस्य चरितं विदुः

को भोगवान् को द्युतिमान् कृष्णात् कृष्णतरश् च कः

स तु द्वापर पर्यन्ते दृष्ट्वा लोकान् सु दुःखितान्

न च एनम् शेकुर् अन्वेष्टुं कर्मतो जन्मतो ऽपि वा

सा एषा नारायण मुखे दृष्टा कमल लोचना

शरद् प्रवृत्त यज्ञः हि जागर्ति मधुसूदनः

महा पुराणात् प्रभृति परं तस्य न विद्यते

चतुर्धा स्वां गतिं जग्मुः कृतान्त उक्तेन कर्मणा

स तत्र विविशे हृष्टस् तान् आमन्त्र्य सदः गतान्

शेते स्म हि तदा विष्णुर् मोहयञ् जगद् अव्ययः

इमे त्वा सप्त मुनयः सहिता मुनि मण्डलैः

अस्यास् तनुस् तमः द्वारा निशा दिवस नाशिनी

लोकानाम् अन्त काल ज्ञा काली नयन शालिनी

नृणाम् आयास जननम् शीघ्रम् इच्छामि वेदितुम्

शृणु विष्णो शुभां वाचं भू व्योम अग्नि अनिल अम्भसाम्

सखी सर्व हरस्य एषा माया विष्णु शरीर जा

अन्न जा भुवि मर्त्यानां श्रम जा वा कथंचन

वर्धयन्ति हृषीकेश ऋषयः संशित व्रताः

संवर्तक अम्बुद उपेतम् नक्षत्र स्थान संकुलम्

स संक्षिप्य जगत् सर्वं तिमिर ओघम् विदारयन्

स तया निद्रया छन्नस् तस्मिन् नारायण आश्रमे

न खल्व् अ कुशलम् लोके वर्तते दानव उत्थितम्

तत्त्व दृष्ट अर्थया वाचा धर्म हेतु अर्थ युक्तया

प्रजानां पङ्क्तयो ह्य् ओघैर् निष्पतन्ति विशन्ति च

भव काले भवत्य् एष लोकानां भूत भावनः

जहीहि निद्रां सहजां भुक्त पूर्वाम् इव स्रजम्

जागर्ति को ऽत्र कः शेते कः श्वसन् कश् च न इङ्गते

तान् उवाच हरिर् देवान् निद्रा विश्रान्त लोचनः

वैष्णवं कर्म कुर्वाणः सुप्ते विष्णौ पुरंदरः

जीवित अर्ध हरी घोरा सर्व प्राणभृताम् भुवि

ऋषिभिः पूजितस् तैस् तु विवेश हरिर् ईश्वरः

एष ब्रह्म विदाम् मध्ये विहाय शयन उत्तमम्

तस्य वर्ष सहस्राणि शयानस्य महात्मनः

स्वेन नाम्ना परिज्ञातं स तं नारायण आश्रमम्

कस्य वा केन वा कार्यं किं वा मयि न वर्तते

ब्रह्मसूत्र उद्यत करः स्वपन्न् एव महा मुनिः

ते तु ब्रह्मर्षयः सर्वे पितामह पुरोगमाः

तस्य सुप्तस्य शुशुभे नाभि मध्यात् समुत्थितम्

स ददर्श सुरान् सर्वान् समेतान् स पितामहान्

देवेष्व् अपि दधार एनाम् न अन्यः नारायणाद् ऋते

न तत्र विषयो वायोर् न इन्दोः न अपि विवस्वतः

ध्रियते सेवनीयेन पतिना इव पतिव्रता

आद्यस्य सदनं पद्मं ब्रह्मणः सूर्य संनिभम्

ते सृष्टाः प्राणिनाम् ओघा विभक्ता ब्रह्मणा स्वयम्

श्रूयते च अस्य चरितं देवेष्व् अपि पुरातनम्

तिमिर ओघ परिक्षिप्तम् अ प्रधृष्यम् सुर असुरैः

तस्मिन् सुप्ते न वर्तन्ते मन्त्र पूताः क्रतु क्रियाः

तं शयानं महात्मानं भवाय जगतः प्रभुम्

स शिश्ये शयने दिव्ये समुद्र अम्भोद शीतले

या ह्य् एषा गह्वरी माया निद्रा इति जगति स्थिता

प्राबुध्यत महा तेजाः स्तूयमानो महा ऋषिभिः

दानवानाम् अभावाय जागर्ति मधुसूदनः
अकस्माद् द्वेषिणी घोरा कालरात्रिर् महीक्षिताम्

इमे ते ब्रह्मणा सार्धं देवा दर्शन काङ्क्षिणः
अक्ष भङ्गे नद्ध विमोक्षे यान विपर्यासे अन्यासु च आपत्सु यम् एव अग्निम् हरन्ति तम् एव उपसमाधाय व्याहृतिभिः हुत्वा अन्यत् द्रव्यम् आहृत्य यः ऋते चित् अभिश्रिषः इति आज्य शेषेन अभ्यञ्जेत्

तस्याः कुमारम् उपस्थे आदध्युः

यानम् आरोहन्त्याम् सु किंशुकम् शल्मलिम् इति एताम् ऋचम् जपेत्

समाप्तासु समिधम् आधाय यथावयसम् गुरून् गोत्रेण अभिवद्य यथार्थम्

वामदेव्यम् गीत्वा आरोहेत्

उत्थाप्य कुमारम् ध्रुवाः आज्य आहुतीः जुहोति अष्टौ इह धृतिः इति

तस्मै शकलोटान् अञ्जलौ आवपेयुः फलानि वा
विशेषम् आह इति इत्यादि

सारितस्य उक्त विधानेन सारणा कृतस्य वेध आदि क्रामणं कर्म वेध विधान उदित क्रामणम् कर्म कथितम्
आयुधीयस्य उत्तमः

वधे वधः

विवीत क्षेत्र खल वेश्म द्रव्य हस्ति वन आदीपिकम् अग्निना दाहयेत्

उदक धारणम् सेतुं भिन्दतः तत्र एव अप्सु निमज्जनम् अनुदकम् उत्तमः साहस दण्डः भग्न उत्सृष्टकम् मध्यमः

यदृच्छा घाते पुंसः पशु यूथ स्तेये च शुद्ध वधः

विष दायकम् पुरुषं स्त्रियं च पुरुष घ्नीम् अपः प्रवेशयेद् अ गर्भिणीम् गर्भिणीं मास अवर प्रजाताम्

मातृ पितृ पुत्र भ्रातृ आचार्य तपस्वि घातकम् वा अ त्वच् शिरः प्रदीपिकम् घातयेत्

सप्त रात्रस्य अन्तर् मृते शुद्ध वधः पक्षस्य अन्तर् उत्तमो मासस्य अन्तर् पञ्च शतः समुत्थान व्ययः च

राज आक्रोशक मन्त्र भेदकयोः अनिष्ट प्रवृत्तिकस्य ब्राह्मण महानस अवलेहिनः च जिह्वाम् उत्पाटयेत्

कलहे घ्नतः पुरुषं चित्रो घातः

तेषाम् आक्रोशे जिह्वा छेदः अङ्ग अभिरदने तद् अङ्गात् मोच्यः

पति गुरु प्रजा घातिकाम् अग्नि विष दाम् संधि संधि संधि छेदि छेदि छेदिकाम् काम् काम् वा गोभिः पाटयेत्

दश अवरम् च यूथं विद्यात्

ब्राह्मणं तमः प्रवेशयेत्

प्रसभ स्त्री पुरुष घातक अभिसारक निग्राहक अवघोषक अवस्कन्दक उपवेधकान् पथि वेश्म प्रतिरोधकान् राज हस्ति अश्व रथानाम् हिंसकान् स्तेनान् वा शूलान् आरोहयेयुः

मेढ्र फल उपघातिनः तत् एव छेदयेत्

हिंस्र स्तेनानाम् भक्त वास उपकरण अग्नि मन्त्र दान वैयावृत्य कर्मसु उत्तमः दण्डः परिभाषणम् अ विज्ञाते

यः च एनान् दहेद् अपनयेद् वा स तम् एव दण्डं लभेत साहसम् उत्तमं वा

जिह्वा नासा उपघाते संदंश वधः
संस्राव भागाः स्थ इषा बृहन्तः प्रस्तरेष्ठा बर्हिषदश् च देवाः

ततो नो वृष्टी अवत

वशा पृश्निर् भूत्वा मरुतो गच्छ

मा मा उदोषिष्टम् आत्मानं मे पातम्

उद्ग्राभश् च निग्राभश् च ब्रह्म देवं अवीवृधत्

इन्द्रवान्त् स्ववान् बृहत् भास्

मा मा हिंसिष्टम्

उपावसुर् असि

इन्द्रस् तिष्ठन् वीर्यम् अकृणोद् देवताभिः समारभ्य

लोकं मे लोक कृतौ कृणुतम्

विष्णोः

अथा सपत्नान् इन्द्र अग्नी मे विषूचीनान् व्यस्यताम्

मनसस्पते सु धातु इमं यज्ञं दिवि देवेषु वाते धाः स्वाहा

अप्तुभी रिहाणा व्यन्तु वयो

वसुर् असि

वाजस्य मा प्रसवेन उद्ग्राभेण उदजिग्रभत्

वीहि मधोर् घृतस्य स्वाहा

विश्वावसुर् असि

इमां वाचम् अभि विश्वे गृणन्तः स्वाहा देवा अमृता मादयन्ताम्

ऊर्ध्वो अध्वरो दिविस्पृग् अह्रुतो यज्ञो यज्ञपतेः

शिवौ भवतम् अद्य नः

देवा गातु विदः गातुं वित्त्वा गातुम् इत
पूर्ववद् आदेशः

उत्तमेन शान्तिं कृत्वा जय आदि प्रतिपद्यते

संवत्सरम् एतद् व्रतं चरेत्

संवत्सरे पर्यवेते खिले अ छदिः दर्शे ऽग्नेर् उपसमाधान आदि आज्यभाग अन्ते द्वे मिन्दाहुती हुत्वा पूर्ववत् प्रधान आहुतीः जुहुयात्

अथ एनम् सर्वेषाम् अनुवाकानां प्रभृतीर् अभिव्याहारयति प्रथम उत्तमयोः वा

मदन्तीर् उपस्पृश्य प्रथमेन अनुवाकेन शान्तिं कृत्वा तत आवृत्तैः पृथिवी समिद् इत्य् एतैर् मन्त्रैश् चतस्र औदुम्बरीः समिध आधाय आवृत्तैः देवता उपतिष्ठते

परिषेचन अन्तम् कृत्वा अथ एनम् संशास्ति ब्रह्मचार्य् असि इत्यादी अन्तावसायिनम् इत्यन्तम्
ॐ विश्वावसुः नाम गन्धर्वः कन्यानाम् अधिपतिः लभामि ते कन्यां समुत्पाद्य तस्मै विश्वावसवे स्वाहा

ॐ नमो भगवति ऋक्ष कर्णे चतुर् भुजे ऊर्ध्व केशे त्रि नयने कालरात्रि मानुषाणां वसा रुधिर भोजने अमुकस्य प्राप्त कालस्य मृत्यु प्रदे हुं फट् हन हन दह दह मांस रुधिरम् पच पच ऋक्ष पत्नि स्वाहा

स्त्री लाभः मन्त्र जाप्यात् च कालरात्रिं वदामि अहम्

प्रदोषे संजपेत् लिङ्गम् आम पात्रम् च मारयेत्

शुक्रे नष्टे महादेव वक्ष्ये ऽहं द्वि जपात् इह

ॐ नमः सर्वतस् यन्त्राणि एतत् यथा जम्भनि मोहनि सर्व शत्रु विदारिणि रक्ष रक्ष माम् अमुकम् सर्व भय उपद्रवेभ्यः स्वाहा
अन्त्यः पापिष्ठः

प्रतिलोमाः तु सूत मागध आयोगव कृत वैदेहक चण्डालाः

इच्छत्याः स्वयम् संयोगः गान्धर्वः

पुनन्ति साधवः पुत्राः त्रिपुरुषम् आर्षात् दश दैवात् दश एव प्राजापत्यात् दश पूर्वान् दश परान् आत्मानम् च ब्राह्मी पुत्रः

प्रतिलोमाः तु धर्म हीनाः शूद्रायाम् च

पञ्चमे _ आचार्याः सृष्टि अन्तर जातानाम् च

वर्ण अन्तर गमनम् उत्कर्ष अपकर्षाभ्याम् सप्तमे

षष् इति एके

वित्तेन आनतिः स्त्रीमन्ताम् आसुरः

अनुलोम अनन्तर एक अन्तर द्वि अन्तरासु ज्ञाताः सवर्ण अम्बष्ठ उग्र निषाद दौष्यन्त पारशवाः

संयोग मन्त्रः प्राजापत्ये सह धर्मः चर्यताम् इति

ब्राह्मः विद्या चारित्र बन्धु शील सम्पन्नाय दद्यात् आच्छाद्य अलंकृताम्

असमानायाम् तु शूद्रात् पतित वृत्तिः

आर्षे गो मिथुनम् कन्यावन्ते दद्यात्

ब्राह्मणी अजीजनत् पुत्रान् वर्णेभ्यः आनुपूर्व्यात् ब्राह्मण सूत मागध चण्डालान् तेभ्यः एव क्षत्रिया मूर्धावसिक्त क्षत्रिय धीवर पुल्कसान् तेभ्यः एव वैश्या भृज्जकण्ठ माहिष्य वैश्य वैदेहान् पारशव यवन करण शूद्रान् शूद्रा इति एके

चत्वारः धर्म्याः प्रथमाः

प्रसह्य आदानात् राक्षसः
दिवम् एको ददते यो विधर्ता इति आदित्यो ह सः

अथ याव् एतौ चन्द्रमाश् च आदित्यः च याव् एताव् अप्सु दृश्येते एताव् एतयोर् देवौ

स एष आहुतिम् अतिमत्य उत्क्रान्तः

इमाम् एषाम् पृथिवीं वस्त एक इत्य् अग्निर् ह सः

यत् ह वा इदम् आहुर् देवानां देवा इत्य् एते ह ते

त एत आहुतिम् अतिमत्य उत्क्रान्ताः

गायत्रं साम ब्रह्म उ गायत्री

तद् उ ब्रह्म अभिसंपद्यते

तस्य अयम् देवो यो ऽयं चक्षुषि पुरुषः

स यो ऽयम् पवते स एष एव प्रजापतिः

ते ह प्रत्यूचुर् इमाम् एषाम् पृथिवीं वस्त एको ऽन्तरिक्षम् पर्य् एको बभूव

इदम् एव चक्षुस् त्रिवृच् चतुष्पाच् छुक्लं कृष्णम् पुरुषः

एता ह वै देवता विश्वा आशाः प्रतिरक्षन्ति चन्द्रमा नक्षत्राणि इति

अथ अध्यात्मम्

तत् ह पृथुर् वैन्यो दिव्यान् व्रात्यान् पप्रच्छ येभिर् वात इषितः प्रवाति ये ददन्ते पञ्च दिशः समीचीः

तान्य् अष्टौ

चत्वारि इमानि चत्वारि इमानि

अष्ट अक्षरा गायत्री

तद् व् एव साम

दिवम् एको ददते यो विधर्ता विश्वा आशाः प्रतिरक्षन्त्य् अन्य इति

ता एताः साम एव सत्यो व्यूढो अन्नाद्याय

अष्टाशफाः पशवस् तेन उ पशव्यम्

अन्तरिक्षम् पर्य् एको बभूव इति वायुर् ह सः

इदम् आदित्यस्य अयनम् इदं चन्द्रमसः
अथ यस्माद् बृहतः स्तोभेन परिष्टुभ्य प्रस्तौति तस्माद् बार्हताः पशवो मांस प्रतिष्ठानाः अत्तारः

तद् उ वाच् निधनम् भवति

तद् यद् अष्ट अक्षरेण प्रथमस्या ऋचः प्रस्तौत्य् अष्टाशफांस् तेन पशून् गर्भान् धत्तः

अथ ये बार्हतास् ते ऽत्तारः

बृहत् रथन्तरे वा असृज्येताम्

तद् यद् रथन्तरस्य ऋचा एव अ परिष्टुभ्य प्रस्तौति तस्माद् राथन्तराः पशवो अस्थि प्रतिष्ठानाः आद्याः

प्र एव तेन जनयति

ये राथन्तरा आसन् रथन्तरं ते ऽन्वसृज्यन्त

तद् अनु पशवो ऽसृज्यन्त

तस्माद् यज्ञायज्ञीयस्य स्तोत्रे वरं दद्यात्

अत्तुर् ह अस्य सतो बह्व् आद्यं भवत्य् आ अस्मात् अत्ता वीरो जायते य एवं वेद

यद् एव जाताभ्यो ऽन्नाद्यं प्रतिधीयते तद् एव एतत्

अथ या एता अपः पत्न्य् उपप्रवर्तयति या एव तत्र वस्तेर् भिद्यमानस्य आपः यन्ति ता एव ताः

तस्माद् उ कुमारो जायमान एव वाचम् अभिव्याहरति

बृहत् रथन्तरे वै मध्यतः प्रजासु गर्भान् धत्तः

तद् यद् एवंविधं यज्ञायज्ञीयम् अन्ततः क्रियते जन्म एव तत्

तत् हि यजमानस्य जन्म

यथा पुत्रे जाते वरं ददति तथा

ते ये राथन्तराः पशवस् त आद्याः