tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अथ पशूनाम् उपाचारम्

प्रोष्ठपदे शुक्लपक्षे ऽश्वयुजे वा अष्टम्याम् प्रवेशः

अपां सूक्तैर् आप्लुत्य प्रदक्षिणम् आवृत्य अपः उपस्पृश्य अन् अवेक्षमाणाः प्रत्युदाव्रजन्ति

इन्द्र देवताः स्युः

आवृत इन्द्रम् अहम् इति

अथ इन्द्रम् उत्थापयन्ति

इन्द्र क्षत्रम् इति हविषो हुत्वा ब्राह्मणान् परिचरेयुः

श्वो भूते शं नो देव्याः पादैर् अर्धर्चाभ्याम् ऋचा षष् कृत्वा उदकम् आचामतः

अद्भुतं हि विमान उत्थितम् उपतिष्ठन्ते

ब्राह्मणान् भक्तेन उपेप्सन्ति

श्वः श्वो ऽस्य राष्ट्रं ज्यायो भवति एकः ऽस्यां पृथिव्यां राजा भवति न पुरा जरसः प्रमीयते य एवं वेद यश् च एवम् विद्वान् इन्द्र महेण चरति

न संस्थित होमान् जुहुयाद् इत्य् आहुर् आचार्याः

ये राज्ञो भृत्याः स्युः सर्वे दीक्षिता ब्रह्मचारिणः स्युः

इन्द्रस्य अवभृथात् इन्द्रम् अवभृथाय व्रजन्ति

त्रिर् अयनम् अह्नाम् उपतिष्ठन्ते हविषा च यजन्ते

अभिभूर् यज्ञ इत्य् एतैस् त्रिभिः सूक्तैर् अन्वारब्धे राजनि पूर्णहोमं जुहुयात्

इन्द्रं च उपसद्य यजेरंस् त्रि रात्रम् पञ्च रात्रम् वा

अथ राज्ञाम् इन्द्र महस्य उपाचार कल्पम् व्याख्यास्यामः

श्रवणेन उत्थापनम्

संभृतेषु संभारेषु ब्रह्मा राजा च उभौ स्नातौ अहत वसनौ सुरभिणौ व्रतवन्तौ कर्मण्याव् उपवसतः
सर्वं वै प्रजापतिः

यन् मथ्यते तस्य उक्तम् ब्राह्मणम्

प्रतिष्ठित्या एव

स वा एष प्रजापतिः संवत्सरश् चतुर्विंशो यत् चातुर्मास्यानि

तस्य मुखम् एव वैश्वदेवम्

त्रयोदशं वा एतं मासम् आप्नोति यत् शुनासीर्येण यजते

आत्मा महाहविः

प्राणम् एव तेन प्रीणाति

बाहू वरुणप्रघासाः

अथ यत् शुनासीरम् यजति संवत्सरो वै शुनासीरः

यज्ञस्य एव शान्तिर् यजमानस्य भैषज्याय

अथ यद् वायुं यजति प्राणो वै वायुः

यद्य् उ न मथ्यते पौर्णमासम् एव तन्त्रं भवति

तैर् वा एतैश् चातुर्मास्यैर् देवाः सर्वान् कामान् आप्नुवन् सर्वाः इष्टीः सर्वम् अमृत त्वम्

तत् सर्वेण एव सर्वम् आप्नोति य एवं वेद यश् च एवम् विद्वांश् चातुर्मास्यैर् यजते चातुर्मास्यैर् यजते चातुर्मास्यैः यजते

सर्वं चातुर्मास्यानि

एतम् एव तेन प्रीणाति

संवत्सरम् एव तेन प्रीणाति

अथ यत् सूर्यं यजत्य् असौ वै सूर्यो यो ऽसौ तपति
यौ ते माता इति मन्त्र उक्तौ बध्नाति

उत्तुदस् त्वा इति अङ्गुल्या उपनुदति

यथा इदम् भूम्या अधि यथा वृक्षं वाञ्छ मे यथा अयम् वाह इति संस्पृष्टयोर् वृक्ष लिबुजयोः शकलौ अन्तर इषु स्थकर अञ्जन कुष्ठ मदुघ रेष्म मथित तृणम् आज्येन संनीय संस्पृशति

खे लूनान् च पलाश त्सरून् निवृत्ते निघृष्य आधाय शिश्ने ग्रामं प्रविशति

याम् इच्छेद् वीरं जनयेद् इति धातृव्याभिर् उदरम् अभिमन्त्रयते

प्रजापतिर् इति प्रजा कामायाः उपस्थे जुहोति

रजः उद्वासायाः पुम् नक्षत्रे

एकविंशतिं प्राचीन कण्टकान् अलंकृतान् अनूक्तान् आदधाति

यन्तासि इति मन्त्र उक्तम् बध्नाति

ऋधक् मन्त्रः इत्य् एका यथा इयम् पृथिव्य् अच्युता इति गर्भ दृंहणानि

प्रपा अन्तानि

लोहित अजा पिशितानि आशयति

कूदी प्रान्तानि स सूत्राणि

मधुमन्थे पाययति

पर्वताद् दिव इत्य् आगम कृशरम् आशयति

जम्भ गृहीताय प्रथम वर्जम् ज्यां त्रिर् उद्ग्रथ्य बध्नाति

श्याम सिकताभिः शयनं परिकिरति

कृष्ण ऊर्णाभिः परिवेष्ट्य बध्नाति

युग तर्द्मना संपातवन्तं द्वितीयम्

दीर्घ उत्पले ऽवगृह्य संविशति

लोष्टान् अन्वृचं प्राशयति

उष्ण उदकम् त्रि पादे पत्तः प्रबध्य अङ्गुष्ठाभ्याम् अर्दयन् शेते

फाल चमसे सरूप वत्सायाः दुग्धे व्रीहि यवौ अवधाय मूर्छयित्वा अध्यण्डे बृहती पलाश विदर्यौ वा प्रतिनीय पैद्वम् इव

पुंसवनानि
तस्मिन् यज्ञे यथाप्राप्तं विधिना उपकृतम् हविः

ततः कालाग्नि संकाशः वर्तनात् वृत्र संज्ञितः

वज्रं कृत्वा विधानेन तत् वज्रम् अभिषिच्य च

वज्र वाहनिका नाम सर्व शत्रु भयंकरा

ततस् च अक्षर लक्षम् च जपेत् विद्वाः समाहितः

इति उक्त्वा च आश्रमम् सर्वं मोहयामास मायया

ॐ फट् जहि हुं फट् छिन्द्धि भिन्द्धि जहि हन हन स्वाहा

पुरा त्वष्टा प्रजा नाथः हत पुत्रः सुरेश्वरात्

अनया सेचयेत् वज्रम् नृपाणां साधयेत् तथा

अनया संहृतिः शंभोर् विद्यया मुनि पुंगवाः

धियो यो नः प्रचोदयात्

अनया विद्यया तस्मिन् विन्यसेत् काञ्चनेन च

मन्देहा राक्षसा नित्यं विजिता विद्यया एव तु

इन्द्रस्य शत्रोर् वर्धस्व स्वाहा इति अग्नौ जुहाव ह

सो ऽपि संनह्य देवेन्द्रो देवैः सार्धं महा भुजः

वज्र वाहनिकाम् विद्यां वक्तुम् अर्हसि सत्तम

ततो मायां विनिर्भिद्य विश्वरूप विमर्दनः

तदा तम् आह स विभुर् हृष्टो ब्रह्मा च विश्वसृट्

मद् पुत्रम् अवधीः शक्र न दास्ये तव शोभनम्

भागं भाग अर्हता न एव विश्वरूपो हतः त्वया

तत् ऐच्छत महा बाहुः विश्वरूप विमर्दनः

तेन वज्रेण वै गच्छन् शत्रून् जीयात् रण अजिरे

ततस् तद् शेषम् आदाय क्रोध आविष्टः प्रजापतिः

सहस्रनेत्रः स गणः दुद्राव भय विह्वलः

ततः किरीटी भगवान् परित्यज्य दिवं क्षणात्

ऋषय ऊचुः

विद्या वज्रेश्वरी इति एषा सर्व शत्रु भयंकरा

पुरा पितामहेन एव लब्धा विद्या प्रयत्नतः

तस्मात् वज्रेश्वरी विद्या सर्व शत्रु भयंकरा

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे एकपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः

त्यक्त्वा वज्रं तम् एतेन जहि इति अरिम् अरिंदमः

ॐ भूर् भुवः स्वः तत् सवितुः वरेण्यम् भर्गो देवस्य धीमहि

देवी शक्र उपकार अर्थम् साक्षात् वज्रेश्वरी तथा
न अपक्रामन्ति य एवं विद्वान् अग्निम् उपतिष्ठते

ऊर्जो ह्य् एताः

वत्स निकान्ताः पशवः

सप्त वै बन्धुमतीर् इष्टका अग्नौ चित्य उपधीयन्ते

अम्भो ह्य् एताः

तास् ता अमुष्मै लोकाय सप्त ग्राम्याः

ते ऽस्माद् ईश्वराः प्रत्रसः

तान्य् एव अस्य गृह्णाति

एष ह्य् आसां गोष्ठः

महस् स्थ इति

संहिता विश्व रूपा गौः

संहिता असि विश्व रूपा इति

अस्मिन् गोष्ठ इति

एतैर् ह्य् एषा विशन्त्य् आविशति

पशवो वै रेवतीः

अस्मिन् योना इति

अभिका एनं पशवो भवन्ति

अ प्रत्रासाय

एतानि वै गोर् नामानि

ता एव एतत् उपधत्ते

रेवती रमध्वम् इति

एति वा एषो ऽस्माल् लोकाद् यो ऽग्निम् उपतिष्ठते

मयि वो रायश् श्रयन्तां सहस्र पोषम् वः पुषेयम् इति

एष ह्य् आसां योनिः

पशवो वा अम्भः पशवो ऽन्तरिक्षम्

रायस्पोषस् स्थ इति

ता अत्र उपधेयाः गौश् च अश्वः च अविः च अजा च अश्वतरः च गर्दभश् च पुरुषः

यद् गां पराहन्ति

स्व एव एनाः गोष्ठे रमयामकः

पशूनाम् अनुक्शात्यै

अम्भस् स्थ इति

वत्सं पराहन्ति

देवानाम् एष एको यो ऽग्निम् उपतिष्ठते

बिभ्यति वै देवेभ्यः पशवः

अयं वो बन्धुर् इतो मा अपगात इति

रूपेण रूपेण ह्य् एषा संहिता

महो ह्य् एताः
अनिरूपित संस्थानः विविधां जनयेत् व्यथाम्

कर्शितो बलवान् याति शीत आर्तः च बुभुक्षितः

संज्ञा छेद भ्रम आनाह स्यन्द सर्पण शब्दवान्

स्पर्श उपलभ्यम् गुल्म उत्थम् उष्णम् ग्रन्थि स्वरूपिणम्

रूक्ष कृष्ण त्वच् आदि त्वम् चल त्वात् अनिलस्य च

सो ऽसाध्यो रक्तगुल्मः तु स्त्रिया एव प्रजायते

दोषैः पृथक् समुदितैः शोणितेन च

विष् मूत्र धारणात् च एव विषम अङ्ग विचेष्टनैः

कफात् स्तैमित्यम् अरुचिः सदनं शिरसि ज्वरः

आध्मानम् अपक्ति शक्तिः आसन्न गुल्मस्य भवेत् च चिह्नम्

प्रमोहः तमकः कासौ हृदय उद्घट्टनम् तथा

शीत तोय अवगाहनैः

पित्त असृज् लक्षणम् कुर्यात् विद्रधिम् भूरि उपद्रवम्

पित्तात् दाह अम्लकौ मूर्छा विड्भेदः स्वेद तृष् ज्वराः

कर्षणात् कफ विष् घातैः मार्गस्य आवरणेन वा

सामर्थ्यात् च अत्र विड्भेदो बाह्य अभ्यन्तर लक्षणम्

पाकः च अन्तर् प्रवृद्धस्य क्षीणस्य उपद्रव अर्दितः

कफ वत् मेदसाम् वृद्धिर् मृदुताल फल उपमः

पित्त लिङ्गः ऽसृजा बाह्ये स्त्रीणाम् एव तथा अन्तरम्

जिह्म शय्या विचेष्टाभिः तेभिः तेभिः च असृज् प्रदूषणैः

कफात् तीव्रः गुरुः स्निग्धः कण्डूमान् कठिनः अल्प रुज्

कुक्षि पार्श्व अन्तरे च एव कुक्षौ दोष उपजन्म च

संक्लेश शीतक स्तम्भ जृम्भा अरोचक गौरवाः

श्याम अरुण सिरा उत्थान पाकः विषम संस्थितिः

ऊर्ध्व अधस् मार्गम् आवृत्य वायुः शूलं करोति वै

वल्मीक वत् समुत्स्रावी हि अग्निमान्द्यम् च जायते

कुरुते स्व अधिष्ठानस्य विवर्तं संनिपात जः

स्तने दुःखं वा बाह्य विद्रधि लक्षणम्

प्रायस् तु यत् तत् द्वंद्व उत्थाः गुल्माः संसृष्ट मैथुनाः

स्व स्थान स्था अधावन्तः ततस् एव अत्र मारकाः

पाकं चिरेण भजते न एधते विद्रधिः पुनः

गुल्म अन्तर आश्रये वस्ति दाहः च प्लीह वेदना

क्षिप्त उत्थान प्रपाकः च पाण्डुः कण्डू युतः कफात्

अतः शीघ्रं विदाहि त्वात् विद्रधिः सो ऽभिधीयते

क्षोभितैः क्षोभित ओजाः च क्षीण अन्तर् देहिनः यदा

पिपीलिका व्याप्तः इव गुल्मः स्फुरति नुद्यते

यः पिबति अन्न पानानि लङ्घन प्लावन आदिकम्

सर्वजः तीव्र रुज् दाहः शीघ्र पाकी घन उन्नतः

दुष्ट स त्वच् मांस मेदस् अस्थि मद अमृष्ट उदर आश्रयः

स्नेह स्वेदौ अन् अभ्यस्य शोषणं वा निषेवयेत्

कृष्ण स्फोट आवृत श्यामः तीव्र दाह रुजा ज्वरः

धन्वन्तरिः उवाच

गल रोधः च क्लोम्नि स्यात् सर्व अङ्ग प्ररुजाः हृदि

पवनो विगुणीभूय शोणितं तत् अधस् नयेत्

वृत्तः स्यात् आयतः यो वा स्मृतो रोगः स विद्रधिः

गुल्म इति उच्यते वस्ति नाभि हृद् पार्श्व संश्रयः

पक्व उदुम्बर संकाशः पित्तात् दाह ऊष्म पाकवान्

क्रमेण वायोः संसर्गात् पित्तम् योनिषु सञ्चयम्

तथा चेद् ऊरु संधौ च वङ्क्षणे कटि पृष्ठयोः

रक्तस्य कुरुते तस्या वात पित्त उक्त गुल्म जान्

आम पक्व विदग्ध त्वम् तेषां शोथ वत् आदिशेत्

आपीड्य धमनि वृद्धिम् करोति फलकोषयोः

मृते तु गर्भ गे च एव सम्भवेत् श्वयथुः घनः

सर्व गात्रेषु गुल्मात् शोथस्य दर्शनम्

मूत्रकृच्छ्रम् अधस्तात् च वलयः फलकोषयोः

ग्रन्थिलो अष्ठीला तु समुन्नता

नाभ्याः ऊर्ध्व मुखात् पक्वात् प्रद्रवन्ति अपरे गुदात्

ऊर्ध्व अधस् वात रोधेन तम् आनाहम् प्रचक्षते

ज्वर मूर्छा अतिसारैः च वमन आद्यैः च कर्मभिः

वात उल्बणाः तस्य मलाः पृथक् च एव हि ते ऽथवा

योनि स्रावः च दौर्गन्ध्यं भूयः स्यन्दन वेदने

भुक्तैः पर्युषित अति उष्ण शुष्क रूक्ष विदाहिभिः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे विद्रधिगुल्मनिदानं नाम षष्ट्युत्तरशततमो ऽध्यायः

कुर्यात् तद् क्षण संधि स्थः ग्रन्थि आभः श्वयथुः तदा

वात जन्ये शिरस् शूल ज्वर प्लीह अन्त्र कूजनम्

उद्गार बाहुल्य पुरीष बन्ध तृप्ति अक्षम त्व अन्त्र विकूजनानि

गुल्मो गभीरः कठिनो गुरुः गर्भ स्थ बाल वत्

तेन उपद्रव भेदः च स्मृतो अधिष्ठान भेदात्
यः शोथो बहिस् अन्तर् च महा शूलः महा रुजः

पक्व शय उद्भवः अपि एवम् वायुः तीव्र रुज् आश्रयात्

दोषो मेदःसु तत्र आस्ते स वृद्धिः सप्तधा गदः

आर्तवस्य च दोषेण नारीणां जायते ऽष्टमः

वात पूर्णः खर स्पर्शः रूक्षो वातात् च दाह कृत्

मूत्रं तयोर् अपि अनिलात् बाह्ये वा अभ्यन्तरे तथा

सु पीडितः ऽन्तः स्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन् एति पुनर् च मूर्ध्नि

श्वास प्रश्वास रोधः च परम्

विद्रधिः च भवेत् तत्र पापानां पाप योषिताम्

कदापि गर्भ वत् गुल्मः सर्वे ते रति सम्भवाः

अन्तरा दारुणः च एव गम्भीरो गुल्म वर्धनः

मूत्र धारण शीलस्य मूत्र जः तत्र गच्छतः

विद्यात् दोष क्लेद उच्च विद्रधौ

हृदये वेपमाने तु तत्र तत्र अति तीव्र रुज्

पक्वो हि नाभि वस्ति स्थः भिन्नो अन्तर् बहिस् एव वा

चिर उत्थानः अविपाकः च संकीर्णः संनिपात जः

अलोभः पूर्ण धृतिमान् क्षोभम् याति सरन् मृदु

ततः पिण्डक वत् श्लेष्मा मल संसृष्टः एव च

शुद्धो वा शुद्धि हानिः वा भजेत स्पन्दनानि वा

क्षत उत्थः वायुना क्षिप्तः स रक्तः पित्तम् ईरयन्

गर्भाशये च सुतरां शूलान् च एव असृज् आश्रये

सेवते वा अनिलान् च स्त्री क्रुद्धः तस्याः समीरणः

करोति तद् गर्भे लिङ्गम् आविष्करोति च

स्वतन्त्रः स्व आश्रये दुष्टः परतन्त्रः पर आश्रये

निदानं विद्रधेः वक्ष्ये गुल्मस्य शृणु सुश्रुत

सर्वो रक्त युतः वाताद् देह स्रोतस् अनुसारिणः
दिव्य अम्बरायै च दिगम्बराय नमः शिवायै च नमः शिवाय

इत्यादिभिः

स्थौल्यम् इति मेदस् रोगः पटल काच तिमिराणि नेत्र रोगाः अर्बुदं ग्रन्थि विशेषः कर्ण नादः प्रतीतः शूलम् अष्टविधम् एतानि हन्ति अर्शांसि गुदजानि भगंदर मेह प्लीह आदि भगन्दरः गुद व्रणम् मेहः प्रमेहः बीज विकारः प्लीहा प्लीह रोगः एते रोगा आदिः यस्य तत् हन्ति पालित्यं जरां च नाशयति इति अर्थः

तत् च आह त्रिफला इत्यादि

किंविशिष्टं मन्त्रैः च सम्पूजितम्

अधुना घन सत्त्व लोह साधनम् आह आदौ इत्यादि

आदौ प्रथमं घन लोह रजः घनम् अभ्र सत्त्वम् लोह रजः कान्त चूर्णम् त्रिफला रस भावनैः हरीतकी विभीतक आमलक द्रव पुटनैः निर्घृष्टं सत् अञ्जन सदृशम् सौवीराञ्जन तुल्यम् कुर्वीत कैः कृत्वा सूर्य करैः केन स्थगित वस्त्रेण आच्छादित पटेन वस्त्रेण आच्छाद्य सूर्य कर संनिधौ धार्यम् इति अर्थः

तत् भृङ्गराजेन बहुशो भावितं घन सत्त्व कान्तम् इदम् अमृतं सुधा समम् न मृतम् अमृतम् तत् त्रिफला मधु घृत मिश्रितम् हरीतकी विभीतक आमलक घृत क्षौद्र मिलितम् धान्ये कस्यचिद् अन्नस्य अन्तर् मास स्थितम् कुर्यात् मास एक परिमाणम् तत्र विधातव्यम् इति व्यक्तिः

फलम् आह स्थौल्यम् इत्यादि

इत्थम् इत्यादि

इति सत्त्व अभ्र क्रिया

धान्यात् मासेन मास एक परिमाणेन उद्धृत्य बहिस् नीत्वा पुनर् अपि बलं ज्ञात्वा प्रयुञ्जीत भोक्त्रे दद्यात् अथ विशेषं दर्शयति कान्तं विना अभ्रक सत्त्वम् एव कृत्वा प्रयुञ्जीत च पुनर् गगनम् विना कान्तं केवलं पूर्व विधानेन साधयित्वा प्रयुञ्जीत इति अर्थः

मन्दार माला आकुलित अलकायै कपाल माला अङ्कित शेखराय

तथा मन्त्रः तु

एतत् सर्वम् ब्रह्मचर्येण कर्तव्यम् इति अर्थः

इत्थम् अमुना प्रकारेण श्लक्ष्णम् अञ्जन संनिभम् यथा स्यात् तथा घन सत्त्व कान्तम् कृत्वा पुनर् लोह घनम् लोहं मुण्ड आदि घनं अभ्र सत्त्वम् एतत् उभयम् विविध कान्तलोह चूर्ण समम् विविधा नाना जातयः अयस्कान्त भेदाः तेषां चूर्णं तत् समम् कृत्वा भृङ्गेण च बहुशस् अनेकवारम् साधयेत् भावयेत् इति अर्थः

पथ्यम् आह एतत् इत्यादि

तत् च आह मासेन इत्यादि
त्रीणि हि स तेन वीर्याण्य् अधत्त

तस्मात् सोमो न अन् उपहूतेन पातवै

वैश्वदेवीर् इमाः प्रजाः

निर्बाधैर् एव एषाम् निर्बाधान् वृङ्क्ते

चक्षुषोर् व्यावृत्त्यै

तस्मात् समानी याज्या अनुवाक्ये भवतः

ता एव भागधेयेन उपधावति

आग्नेयम् अष्टाकपालं निर्वपेद् ऐन्द्रम् एकादश कपालम् बार्हस्पत्यम् अष्टाकपालं बुभूषन्

त्रीन् पिण्डान् प्रयच्छति

इन्द्रो वा अ धृतः शिथिल इव अमन्यत

तद् एतत् त्रिधातु नाम हविः

इन्द्रियम् एव तेन मध्यतो धत्ते

यत् समानी देवता द्वेधा क्रियते तस्मात् समानं सच् चक्षुर् द्वेधा

उद् उ त्यं जातवेदसम् अयुक्त सप्त शुन्ध्युवस् सप्त त्वा हरितो रथ इति

तद् एतद् अनुवर्त्म नाम हविः

यद् ऐन्द्रः

तम् एतया इष्ट्या अयाजयताम्

मारुतं चरुं निर्वपेत्

अग्नेर् वै मनुष्या नक्तं चक्षुषा पश्यन्ति

त्रिवतीर् याज्या अनुवाक्याः भवन्ति

यद् आग्नेयः

एतया ह वै रजनं कौणेयं क्रतुजित् जानकिः चक्षुः कामम् याजयांचकार

ब्रह्म वै बृहस्पतिः

क्षत्रं वा इन्द्रः

तौ चक्षुषः प्रदातारौ

ऐन्द्रम् एकादश कपालम् निर्वपेद् वैश्वदेवं द्वादश कपालम् सजात कामः

चक्षुर् एव अस्मै तत् प्रयच्छति यद् एव तस्य तत्

तया एतया चक्षुः कामः एव यजेत

उपचाय्यपृडं हिरण्यं दक्षिणा

तेजो वा अग्निः

सोम पीथेन व्यर्धुको भवति

इन्द्रियं वा इन्द्रः

अथ ऐन्द्रस्य

इन्द्रियम् अस्य सोम पीथः यत् सौमेन्द्रः

स यत् परावमीत् ते श्यामाकाः

भागधेयेन एव एनान् छमयति

क्षत्राय एव विशम् अनुनियुनक्ति

सा एषा राजनी नाम इष्टिः

तण्डुलान् उच्छिंषेत्

अभित इतरौ

एकविंशतिर् वै मारुता गणाः

सोम पीथम् एव अस्मिन् दाधार

स विष्वक् सोम पीथेन व्यार्ध्यत

तस्य एकविंशति निर्बाधः हरितो रुक्मो ऽपिधानस् स्यात् तस्य अपग्राहम् अवद्येद् यत् क्षत्रियं विण् निर्बाधे कुर्वीत

इन्द्रियम् एव अस्मिन् मध्यतस् समादधाति

ऐन्द्रो मध्ये भवति

ता अस्मै चक्षुः प्रयच्छतः

यद् बार्हस्पत्यः

यद् इदम् अन्तरा चक्षुषी

एकविंशति निर्बाधः भवति

अग्नये ज्योतिष्मते ऽष्टाकपालं निर्वपेत् सौर्यं चरुम् अग्नये ज्योतिष्मत उपरिष्टाद् अष्टाकपालं चक्षुः कामः

एष वाव स सोम पीथः यच् छ्यामाकः

समृद्ध्यै

सो ऽग्नौ च एव बृहस्पतौ च अनाथत

तेजसा च एव ब्रह्मवर्चसेन च इन्द्रियम् उभयत आत्मन् परिगृह्णाति

सूर्यस्य दिवा

तान् क्वथति प्रत्यावपेत्

इदम् एव तेन करोति

इन्द्रियम् एव अस्मिन् तेन मध्यतो ऽधत्ताम्

यद् एकविंशति निर्बाधः

ब्रह्म बृहस्पतिः

क्षत्रं वा इन्द्रः

यद् ऐन्द्रः

तेज एव तेन पुरस्ताद् धत्ते

समृद्ध्यै

इन्द्रियेण वा एष सोम पीथेन व्यृध्यते यस् सोमं वमिति

समक्षम् एव सोम पीथम् अवरुन्द्धे

सौमेन्द्रः कार्यः

इन्द्रो वै त्वष्टुस् सोमम् अन् उपहूतः ऽपिबत्

विड् वै मरुतः

उपरिष्टाद् एव अस्मिन् तेन ब्रह्मवर्चसम् अधत्ताम्

भवत्य् एव

ऐन्द्र इतरयोर् नाभी समादधाति

वैश्वदेवीर् इमाः प्रजाः

सौर्यस्य मध्यतो ऽवद्यति

ऐन्द्रस्य अवदाय अथ वैश्वदेवस्य उभे अवदाने अवद्येत्

उपरिष्टाद् एव तेन ब्रह्मवर्चसं धत्ते

सौम्यो ब्राह्मणो देवतया
भागं यज्ञियम् अश्नानं स्व देहम् अपरं स्थितम्

अस्य पारं न पश्यन्ति बहवः पार तन्त्रिणः

एष लोक मयः देवो लोकाश् च एतद् मयाः त्रयः

तथा वेदैश् च देवैश् च लोकैश् च विदितो हरिः

विस्तरेण यथातत्त्वं सर्वम् इच्छामि वेदितुम्

तम् ऊचुर् ऋषयो देवाः सदस्याः सदसि स्थिताः

यज्ञैर् इज्यन्तम् आत्मानम् पश्यंस् तत्र चचार ह

यद्य् आत्मानम् इह अस्माभिः इज्यमानं निरीक्षसे

लोक तन्त्र धरः ह्य् एव मन्त्रैर् मन्त्र इव अर्च्यते

आज्य धूमम् समाघ्राय शृण्वन् वेदान् द्विज ईरितान्

अ वैष्णवस्य यज्ञस्य न हि कर्म विधीयते

यथा भूत इन्द्रिय अवाप्तिः विहिता भुवि देहिनाम्

तथा प्राण ईश्वर अवाप्तिः देवानां दिवि वैष्णवी

शृणु नारायणस्य आदौ विस्तरेण प्रवृत्तयः

कं वा दधार नियमं स विभुर् भूतभावनः

एष देव मयः च एव देवाश् च एतद् मयाः दिवि

शृणु वै यत् तदा वृत्तं ब्रह्म लोके पुरातनम्

स गत्वा ब्रह्मणो लोकं दृष्ट्वा पैतामहं पदम्

किमर्थं च आदिदेवेन नीतः सलिलयोनिना

मखेषु च ब्रह्मा ऋषिभिः शतशः कृत लक्षणान्

स ददर्श उच्छ्रितान् यूपांश् चषाल अग्र विभूषितान्

स्वागतं ते सुर श्रेष्ठ पद्मनाभ महा द्युते

विष्णुर् दैत्य वधे वृत्ते देवैर् अ कृत सत्क्रियः

एष पारं परं च एव लोकानां वेद माधवः

त्वयि योद्धुं गते विष्णो न प्रावर्तन्त नः क्रियाः

श्रियम् आप्नोति विपुलां सुर असुर नर अर्चिताम्

अवन्दत महा तेजाः कृत्वा पौर्वाह्णिकं विधिम्

त्वम् अस्य यज्ञ पूतस्य पात्रं पाद्यस्य पावनः

सो ऽग्निं प्राक् सवने दृष्ट्वा हूयमानं महा ऋषिभिः

वैशंपायन उवाच

अतिथिस् त्वं हि मन्त्र उक्तः स दृष्टः सततं मतः

ब्रह्मणा देवदेवेन सार्धं सलिल योनिना

स दक्षिणस्य यज्ञस्य त्वद् प्रसूतम् फलं भवेत्

इदं यज्ञियम् आतिथ्यं मन्त्रतः प्रतिगृह्यताम्

तं सोमम् अग्निं लोकं च वेद विष्णुं पितामहः

अस्य देव अन्धकारस्य मार्गितव्यस्य दैवतैः

मथ्यमानेषु भूतेषु तथा लोको जनार्दनात्

अग्नीषोम मयम् लोकं यं विदुर् विदुषो जनाः

कथं तत्र आसतः तस्य विश्वं जगद् इदं महत्

यत् प्रवृत्तं च देवेभ्यस् तद् विद्धि मधुसूदनात्

सत्रिणां सत्र फल दः पवित्रं परम आत्मवान्

यथा इन्द्रियैः च भूतैश् च परमात्मा विधीयते

ब्रह्म लोकम् गतो ब्रह्मन् वैकुण्ठः किं चकार ह

अर्घ्य उद्यत भुजाः सर्वे पवित्र अन्तरित आननाः

देवेन वर्धते यत् हि सर्वं तत् हि जनार्दनात्
दमनीं सर्व भूतानाम् चतुःषष्टिं च योगिनीः

यक्षधूपः प्रतीवाहः पिण्डधूपः स गोलकः

पुष्प अञ्जलि त्रयम् दद्यात् मूलमन्त्रेण शोभनम्

कर्पूरं कुङ्कुमं कूर्चं मृगनाभिं सुगन्धिकम्

रजः तथा तमः सत्त्वं योगपीठं गुरोः पदम्

ततस् अर्घपात्रे तत् मन्त्रम् अष्टधा कृत्य संजपेत्

रत्न पद्मम् स पर्यङ्कम् रत्न स्तम्भम् तथा एव च

एकैकं वर्धयेत् पश्चात् मन्त्राणि अङ्ग ओघ पूजने

ततस् तु वायुबीजेन दक्षिणे च पुटेन च

महागौरीं च अग्निकोणे नैरृत्य आदिषु पूजयेत्

ॐ ऐं ह्रीं ह्रौं इति मन्त्रेण शब्द प्रांशु विवर्जितम्

प्रसिद्धान् सर्व तन्त्रेषु पूजा कल्पेषु भैरव

स्थापयेत् पद्म मध्ये तु तद् हस्तम् न वियोजयेत्

माघ्यं कह्लार वज्राणि करवीर कुरुण्टकान्

पश्यन् इव ततो देवीम् एकाग्र मनसा स्मरेत्

चण्डिकाम् अथ कूष्माण्डीं तथा कात्यायनीं शुभाम्

आकाशगङ्गां कामाख्यां यदा दिक्करवासिनीम्

तेन तोयानि पुष्पाणि स्वं मण्डलम् अथ आसनम्

नैवेद्यम् उत्तमम् देव्या लाङ्गलं मोदकं सिताम्

रक्त पुष्पम् पुष्प मालाम् सुवर्ण रजत आदिकम्

घृत प्रदीपः दीपेषु प्रशस्तः परिकीर्तितः

मातङ्गीं ललितां दुर्गां भैरवीं सिद्धिदां तथा

महामायां क्षमस्व इति मूलमन्त्रेण च अष्टधा

नासिकाया विनिःसार्य क्रीं मन्त्रेण च भैरव

मण्डल अग्नि आदि कोणेषु पूजयेत् पार्श्व देशात्

अपूपं पायसं क्षीरम् अन्नं देव्याः प्रशस्यते

महामायायै विद्महे त्वां चण्डिका आख्याम् धीमहि

शैलपुत्रीं चण्डघण्टां स्कन्दमात्रीम् एव च

एताः सम्पूज्य मध्ये तु मन्त्रेण अङ्गानि पूजयेत्

मालूर पत्त्रम् पुष्पं च त्रिसंध्या रक्तपर्णके

भगवन्त् उवाच

दत्त्वा उपचारान् अखिलान् मध्ये च एताः प्रपूजयेत्

कालरात्रिं च पूर्व आदि चतुर् दिक्षु प्रपूजयेत्

सुगन्धि शालि जम् च अन्नम् मधु मांस समन्वितम्

सिद्धसूत्रं च खड्गं च खड्ग मन्त्रेण पूजयेत्

अर्क पुष्पम् शाल्मलकं दूर्वा अङ्कुरम् सु कोमलम्

फलानि च

सितां गुडं दधि क्षीरम् सर्पिः नानाविधैः फलैः

द्वारपालं ततो देव्या आसनानि च पूजयेत्

हरीतकी फलम् च अपि नागरङ्गक मेलकाम्

सुमनांसि प्रियाणि एतानि अम्बिकायाः च भैरव

तदा स्वयं मण्डलम् एत्य देयं गृह्णाति कामं च ददाति सम्यक्

अङ्गरागेषु सिन्दूरं देव्याः प्रीति करम् परम्

पञ्चाननं मण्डलस्य मध्ये अवश्यम् प्रपूजयेत्

धूप आदिकम् प्रदद्यात् तु मोदकं पायसं तथा

स्वाहां स्वधाम् अपर्णाम् च पञ्चपुष्करिणीं तथा

स्नानीयं देवि ते तुभ्यम् ॐ ह्रीं श्रीं नम इति अतस्

गन्धर्वैः पूज्यते देवी पूजकैः न आप्यते फलम्

प्रत्यक्षीकृत्य हृदये मानसैः उपचारकैः

कामेश्वरीं गुप्तदुर्गां विन्ध्यकन्दरवासिनीम्

अनुलेपन मुख्यम् तु देव्यै दद्यात् प्रयत्नतः

उत्तमं सर्व पुष्पेषु द्रव्ये पायस मोदकौ

ह्रीं मन्त्रेण ततः कूर्म पृष्ठम् पाणियोः निबध्य च

चन्दनं शीतलं च एव कालीयक समन्वितम्

मूलमन्त्र आदि अक्षरैः तु त्रिभिः आदि अङ्ग पूजनम्

तोयं च नारिकेलस्य देव्यै देयं प्रयत्नतः

दमनीं सर्व भूतानाम् मनःप्रोत्साहकारिणीम्

नन्दि भृङ्गि महाकाल गणेशाः द्वारपालकाः

कोटेश्वरीं दीर्घिका आख्याम् प्रकटीं भुवनेश्वरीम्

आशोधयेत् ततस् पश्चात् पूजा उपकरणम् समम्

सार आदीन् भद्रपीठ अन्तान् साङ्ग उपाङ्गान् प्रपूजयेत्

कृते वियोगे हस्तस्य पुष्पात् तस्मात् च भैरव

हृद् शिरः तु शिखा वर्म नेत्र बाहु पदानि च

बाल प्रियम् च यद् द्रव्यं कसेरुका बिस आदिकम्

एतत् उक्त्वा ततः पश्चाद् धियो यो नः प्रचोदयात्

ततस् अष्ट पत्त्र मध्ये तु पूजयेत् अष्ट योगिनीः

ध्यायेत् च पूर्ववद् देवीम् आसाद्य आसनम् उत्तमम्

बन्धूकं बकुलं माघ्यं बिल्व पत्त्राणि

कालीयकं सुगन्धेषु देव्याः प्रीति करम् परम्
उदक अञ्जलिम् निनय इति आह

एवं सीरे स अक्षे

श्मशानात् न चिरं जीवति

अन् अतीकाशम् अवच्छाद्य अ रजः वित्ते कुमार्यौ येन हरेतां ततो नष्टम्

कुम्भम् अहतेन परिवेष्ट्य आधाय शयने विकृते संपातान् अतिनयति

चतुष्पथाद् बहुचारिणी

लोष्टानां कुमारीम् आह यम् इच्छसि तम् आदत्स्व इति

सांग्रामिकं वेदि विज्ञानम्

प्राचीनम् अपक्षिपन्त्यां कल्याणम्
कुम्भपुटैः गजपुटैः स शिलः मनःशिलया सहितः

इति नाग मारणम्

अन्यत् च

इति ग्रन्थ अन्तरात्

त्रिभिः कुम्भिपुटैर् नागो वासा रस विमर्दितः
तस्मै वरम् अददुः

स ह एतम् वरम् वव्रे प्रयाजान् मे अनुयाजान् च केवलान् घृतम् च अपाम् पुरुषम् च औषधीनाम् इति

पञ्च कपालः पुरोडाशः भवति

या एव एषा आषाढ्याः उपरिष्टात् अमावास्या भवति तस्याम् पुनर् आदधीत

सा पुनर्वसुभ्याम् सम्पद्यते

ते देवाः हत्वा असुरान् विजित्य अग्निम् अन्वैच्छन्

तम् यमः च वरुणः च अन्वपश्यताम्

तम् उपामन्त्रयन्त

भवति आत्मना परा अस्य द्वेष्यः यः एवम् वेद

वर्षासु इति ह एके आहुः

अथ उ पुनर् कामस्य उपाप्त्यै

तत् वै न तस्मिन् काले पूर्वपक्षे पुनर्वसुभ्याम् सम्पद्यते

तस्मात् आहुः आग्नेयाः प्रयाज अनुयाजाः आग्नेयम् आज्यम् इति

पुनर् मा वसु वित्तम् उपनमतु इति

उपाप्तः अमावास्यायाम् कामः भवति उपाप्तः वर्षासु उपाप्तः पुनर्वस्वोः

तस्मात् तस्याम् पुनर् आदधीत

सः ऋतून् प्राविशत्

वर्षासु वै सर्वे कामाः

तेभ्यः अग्निः अपाक्रामत्

ततस् वै देवाः अभवन् परा असुराः

तत् आहुः कस्मिन् ऋतौ पुनर् आदधीत इति

सर्वेषाम् एव कामानाम् आप्त्यै

देव असुराः वै एषु लोकेषु संयत्ताः आसुः

तम् अज्ञपयन्
तस्मिन् स संस्रावे पात्रे वैश्वदेवं पूतभृतो गृह्णाति उपयाम गृहीतः ऽसि सु शर्मा असि सु प्रतिष्ठानः इति

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह उक्थशस् यज सोमस्य इति

अन्तर्याम पात्रेण सावित्रम् आग्रयणाद् गृह्णाति वामम् अद्य सवितर् इत्य् एतेन अनुवाकेन

व्याख्यातो नाराशंसानाम्

सर्व भक्षाः एव अतस् ऊर्ध्वं तृतीयसवने चमसा भवन्ति

व्याख्यातम् अनुप्रकम्पनम्

शस्त्रं प्रतिगीर्य आदत्ते ग्रहम् अध्वर्युः

वषट्कृते जुहोति

न अनुवषट्करोति

सावित्र वैश्वदेवैः पीतस्य इति ग्रहस्य भक्ष मन्त्रम् नमति

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह देवाय सवित्रे प्रेष्य इति

शस्त्रम् अत्र भवति

आददते नाराशंसान्

यजमान एव मन्त्राञ् जपेत् तूष्णीम् इतर उपन्यस्येयुर् इत्य् अपरम्

वषट्कृते जुहोति

न आप्याययन्ति

मार्जयन्ते

सर्वान् भक्षयन्ति

स्वं स्वं चमसम् त्रींस् त्रीन् पुरोडाश शकलान् उपन्यस्यन्ति

यत्र अभिजानाति प्र द्यावा यज्ञैः पृथिवी ऋतावृधा इति तद् अन्यतरतस् मोदम् प्रतिगृणाति मदा मोद मोद इव इति आ व्याहावात्
मा नो हासिषुर् ऋषयो दैव्या ये तनू पाः ये नस् तन्वस् तनू जाः

मत्यै श्रुताय चक्षसे विधेम हविषा वयम्

सरस्वत्या उरुव्यचे विधेम हविषा वयम्

अमर्त्या मर्त्याꣳ अभि नः सचध्वम् आयुर् धत्त प्रतरं जीवसे नः

अपानाय व्यानाय प्राणाय भूरि धायसे
ताम् अन्यत्रायतनां सतीं नियुनक्ति तृतीयसवन आयतनाम्

यन् नियुनक्ति तस्मान् नियुक्तम् इव श्रोत्रम्

श्रोत्रं वै जगती

यन् नियुनक्ति तस्मान् नियुक्ता इव वाक्

यन् नियुनक्ति तस्मान् नियुक्तम् इव चक्षुः

तां यद् अन्यत्रायतनां सतीं नियुनक्ति तस्माद् उत जीवत एव वाग् अपक्रामति

चक्षुर् वै त्रिष्टुप्

अप अन्ये प्राणाः क्रामन्ति न प्राणः

अनुष्टुभं गायति

ताम् एव तद् आहृत्य शीर्षन् नियुनक्ति

त्रिष्टुभं गायति

ताम् एव तद् आहृत्य शीर्षन् नियुनक्ति

जगतीं गायति

तां यद् अन्यत्रायतनां सतीं नियुनक्ति तस्माद् उत जीवत एव चक्षुर् अपक्रामति

वाग् वा अनुष्टुप्

ताम् अन्यत्रायतनां सतीं नियुनक्ति माध्यंदिन आयतनाम्
अथ एषः ऽसुरान् भूत हनः असृजत एतस्य पाप्मनो अन् अन्वागमाय

सुरभि च ह्य् एनेन जिघ्रति दुर्गन्धि च

ते श्रोत्रं समारोहन्

तम् प्राणेन उपसमाप्नुवन्

तस्मात् पर्यात्तं श्रोत्रम्

तं वाचा उपसमैप्सन्

तम् मनसा उपसमैप्सन्

तेषां चक्षुः पर्यादत्त

तस्मात् पर्यादत्तम् मनः

स तपस् तप्त्वा एकम् एव अक्षरम् अभवत्

अथ असुराः भूत हनः आद्रवन् मोहयिष्याम इति मन्यमानाः

ते चक्षुः समारोहन्

तस्मात् पर्यादत्ता वाक्

तं श्रोत्रेण उपसमैप्सन्

तेषाम् अपानम् पर्यादत्त

तं चक्षुषा उपसमैप्सन्

स यथा अश्मानम् आखणम् ऋत्वा लोष्टो विध्वंसत एवम् एव स विध्वंसते य एवं विद्वांसम् उपवदति

तेषाम् मनः पर्यादत्त

तम् प्राणेन उपसमैप्सन्

श्रवणीयं च एनेन शृणोत्य् अ श्रवणीयम् च

तस्मात् पर्यात्तं चक्षुः

स एषो अश्मा आखणः यत् प्राणः

तं देवाश् च ऋषयः च उपसमैप्सन्

पुण्यं च ह्य् एनेन ध्यायति पापं च

सत्यं च ह्य् एनया वदत्य् अनृतं च

तम् अपानेन उपसमैप्सन्

स तपो ऽतप्यत

दर्शनीयं च ह्य् एनेन पश्यत्य् अ दर्शनीयम् च

ते ऽपानं समारोहन्

तेषां वाचम् पर्यादत्त

स एष सर्वेषाम् भूतानां तेजो हर इन्द्रियं वीर्यम् आदाय ऊर्ध्वः उदक्रामत्

ते मनः समारोहन्

स यथा अश्मानम् ऋत्वा लोष्टो विध्वंसेत एवम् एव असुराः व्यध्वंसन्त

सो अकामयत एकम् एव अक्षरम् स्वादु मृदु देवानां वनाम इति
वध्रिः त्वम् असि ओषधे

उत अरसस्य वृक्षस्य धनुः ते अरस अरसम्

ब्राह्मणः जज्ञे प्रथमः दश शीर्षः दश आस्यः

वध्रिः विष गिरिः कृतः

स सोमम् प्रथमः पपौ

उत अस्मै अभवः पितुः

अपाष्ठात् शृङ्गात् कुल्मलात् निः अवोचम् अहम् विषम्

ये अपीषन् ये अदिहन् ये आस्यन् ये अवासृजन् सर्वे ते वध्रयः कृताः

वध्रिः स पर्वतः गिरिः यतस् जातम् इदम् विषम्

स चकार अरसम् विषम्

अरसः ते इषो शल्यः

यः ते आस्यत् पञ्च अङ्गुरिः वक्रात् चित् अधि धन्वनः अपस्कम्भस्य शल्यात् निः अवोचम् अहम् विषम्

यावती द्यावापृथिवी वरिम्णा यावत् सप्त सिन्धवः वितष्ठिरे वाचम् विषस्य दूषणीम् ताम् इतस् निः अवादिषम्

न अमीमदः ना अरूरुपः

वध्रयः ते खनितारः

अथ उ ते अरसम् विषम्
वात वात इति

तं वाग् अन्ववदत्

तद् यद् अब्रवीद् अथ अर्वाङ् एनम् एतास्व् एव अप्सु अन्विच्छ इति तद् अथर्वा अभवत्

न हि इति

तद् अथर्वणो अथर्व त्वम्

अथर्वा वै प्रजापतिः

प्रजापतिर् इव वै स सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद

स भृगुं सृष्ट्वा अन्तरधीयत

मातरिश्वन् मातरिश्वन्न् इति

स न्यवर्तत स दक्षिणां दिशम् ऐजत

तं वाग् अन्ववदत्

तं वाग् अन्ववदत्

न न्व् अविदम् अहम् इति

स न्यवर्तत स उदीचीं दिशम् ऐजत

तत् प्रजापतेः प्रजापति त्वम्

तं वाग् अन्ववदत्

तद् यद् अब्रवीत् प्रजापतेः प्रजाः सृष्ट्वा पालयस्व इति तस्मात् प्रजापतिर् अभवत्

स न्यवर्तत स प्रतीचीं दिशम् ऐजत

पवमान पवमान इति