tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
ब्रह्म वन्वानः अजरम् सु वीरम् इति आशिषम् एव आशास्ते

ते एव एनम् तत् उन्नयन्ति

यदि च तिष्ठासि यदि च शयासै द्रविणम् एव अस्मासु धत्तात् इति एव तत् आह

तासाम् त्रिस् प्रथमाम् अन्वाह त्रिस् उत्तमाम्

समिद्धस्य श्रयमाणः पुरस्ताद् इति

उच्छ्रयस्व महते सौभगाय इति आशिषम् एव आशास्ते

वनस्पते मधुना दैव्येन इति

कृधी नः ऊर्ध्वान् चरथाय जीवसे इति यत् आह कृधी नः ऊर्ध्वान् चरणाय जीवसे इति एव तत् आह

छन्दांसि वै अञ्जयः वाघतः

श्रेयान् श्रेयान् हि एषः एतत् भवति जायमानः

युवा सु वासाः परिवीतः आगात् इति उत्तमया परिदधाति

तैः एतत् देवान् यजमानाः विह्वयन्ते मम यज्ञम् आगच्छत मम यज्ञम् इति

यज्ञस्य एव तत् बर्सौ नह्यति स्थेम्ने बलाय अ विस्रंसाय

यदि ह वै अपि नीतः इव यजमानः भवति परि ह एव एनम् तत् संवत्सराय ददाति

अञ्ज्मः यूपम् अनुब्रूहि इति आह अध्वर्युः

जातः हि एषः एतात् जायते

यत् वै देवानाम् न इति तत् एषाम् ॐ इति

रक्षांसि पाप्मानम् दह इति एव तत् आह

ताः एताः सप्त अन्वाह रूप समृद्धाः

एकादश अक्षरा वै त्रिष्टुभ्

यदि ह वै अपि बहवः इव यजन्ते अथ ह अस्य देवाः यज्ञम् आ एव गच्छन्ति यत्र एवम् विद्वान् एताम् अन्वाह

तिष्ठ देवः इव सविता इति एव तत् आह

अशनाया वै पाप्मा अमतिः

पुनन्ति धीराः अपसः मनीषा इति

ये वै अनूचानाः ते कवयः

तम् धीरासः कवयः उद् नयन्ति स्वाध्यः मनसा देवयन्तः इति

पुनन्ति एव एनम् तत्

सः अयम् शरीरैः परिवृतः

ताम् एव तत् आरात् नुदते यज्ञात् च यजमानात् च

अञ्जन्ति त्वाम् अध्वरे देवयन्तः इति अन्वाह

जातो जायते सु सु दिन दिन त्वे त्वे अह्नाम् इति

सः उ श्रेयान् भवति जायमानः इति

देवेभ्यः एव एनम् तत् निवेदयति

समर्ये आ विदथे वर्धमानः इति

सु मिती मीयमानः वर्चः धाः यज्ञ वाहसे इति आशिषम् आशास्ते

मम यज्ञम् आगच्छत मम यज्ञम् इति

त्रिस् प्रथमाम् त्रिस् उत्तमाम् अन्वाह

देव याः विप्रः उद् इयर्ति वाचम् इति

ताः एकादश सम्पद्यन्ते

अध्वरे हि एनम् देवयन्तः अञ्जन्ति

वाज सनिम् एव एनम् तत् धनसाम् सनोति

वर्धयन्ति एव एनम् तत्

रक्षांसि वै पाप्मा अत्रिणः

विदाः देवेषु नः दुवः इति आशिषम् एव आशास्ते

श्रेयान् श्रेयान्

समिद्धस्य हि एषः एतत् पुरस्तात् श्रयते

ऊर्ध्वो नः पाह्य् अंहसो नि केतुना विश्वं सम् अत्रिणं दह इति

त्रिष्टुभ् इन्द्रस्य वज्रः

एतत् वै वर्ष्म पृथिव्यै यत्र यूपम् उन्मिन्वन्ति

प्राणः वै युवा सु वासाः

उच्छ्रयस्व वनस्पते इति उच्छ्रीयमाणाय अभिरूपा

यत् यज्ञे अभिरूपम् तत् समृद्धम्

यत् अञ्जिभिः वाघद्भिः विह्वयामहे इति
तस्मात् आत्म हितम् चिकीर्षता सर्वेण सर्वं सर्वदा स्मृतिम् आस्थाय सत् वृत्तम् अनुष्ठेयम्

ब्रह्मचर्य ज्ञान दान मैत्री कारुण्य हर्ष उपेक्षा प्रशम परः च स्यात् इति

इह खलु पञ्च इन्द्रियाणि पञ्च इन्द्रिय द्रव्याणि पञ्च इन्द्रिय अधिष्ठानानि पञ्च इन्द्रिय अर्थाः पञ्च इन्द्रिय बुद्धयः भवन्ति इति उक्तम् इन्द्रिय अधिकारे

न अनृतम् ब्रूयात् न अन्य स्वम् आददीत न अन्य स्त्रियम् अभिलषेत् न अन्य श्रियम् न वैरं रोचयेत् न कुर्यात् पापं न पापे ऽपि पापी स्यात् न अन्य दोषान् ब्रूयात् न अन्य रहस्यम् आगमयेन् न अधार्मिकैः न नरेन्द्र द्विष्टैः सह आसीत न उन्मत्तैः न पतितैः न भ्रूण हन्तृभिः न क्षुद्रैः न दुष्टैः न दुष्ट यानानि आरोहेत न जानु समम् कठिनम् आसनम् अध्यासीत न अनास्तीर्णम् अनुपहितम् अविशालम् असमं वा शयनं प्रपद्येत न गिरि विषम मस्तकेषु अनुचरेत् न द्रुमम् आरोहेत् न जल उग्र वेगम् अवगाहेत न कुल छायाम् उपासीत न अग्नि उत्पातम् अभितस् चरेत् न उच्चैस् हसेत् न शब्दवन्तं मारुतं मुञ्चेत् न अनावृत मुखः जृम्भां क्षवथुं हास्यं वा प्रवर्तयेत् न नासिकां कुष्णीयात् न दन्तान् विघट्टयेत् न नखान् वादयेत् न अस्थीनि अभिहन्यात् न भूमिं विलिखेत् न छिन्द्यात् तृणम् न लोष्टं मृद्नीयात् न विगुणम् अङ्गैः चेष्टेत ज्योतींष्य् अन् इष्टम् अ मेध्यम् अ शस्तम् च न अभिवीक्षेत न हुंकुर्यात् शवम् न चैत्य ध्वज गुरु पूज्य अ शस्त छायाम् आक्रामेत् न क्षपास्व् अमरसदन चैत्य चत्वर चतुष्पथ उपवन श्मशान आघातनानि आसेवेत न एकः शून्य गृहम् न च अटवीम् अनुप्रविशेत् न पाप वृत्तान् स्त्री मित्र भृत्यान् भजेत न उत्तमैः विरुध्येत न अवरान् उपासीत न जिह्मं रोचयेत् न अनार्यम् आश्रयेत् न भयम् उत्पादयेत् न साहस अति स्वप्न प्रजागर स्नान पान अशनानि आसेवेत न ऊर्ध्व जानुः चिरम् तिष्ठेत् न व्यालान् उपसर्पेत् न दंष्ट्रिणो न विषाणिनः पुरोवात आतप अवश्याय अति प्रवातान् जह्यात् कलिं न आरभेत न असु निभृतः अग्निम् उपासीत न उच्छिष्टः न अधस् कृत्वा प्रतापयेत् न अविगत क्लमः न अनाप्लुत वदनः न नग्न उपस्पृशेत् न स्नान शाट्या स्पृशेत् उत्तमाङ्गम् न केश अग्राणि अभिहन्यात् न उपस्पृश्य ते एव वाससी बिभृयात् न अ स्पृष्ट्वा रत्न आज्य पूज्य मङ्गल सुमनसः ऽभिनिष्क्रामेत् न पूज्य मङ्गलानि अपसव्यम् गच्छेत् न इतराणि अनु दक्षिणम्

न स्त्रियम् अवजानीत न अतिविश्रम्भयेत् न गुह्यम् अनुश्रावयेत् न अधिकुर्यात्

पञ्च इन्द्रिय अर्थाः शब्द स्पर्श रूप रस गन्धाः

तत्र श्लोकाः

तस्मात् वृत्तम् अनुष्ठेयम् इदम् सर्वेण सर्वदा

पञ्च इन्द्रिय अधिष्ठानानि अक्षिणी कर्णौ नासिके जिह्वा त्वक् च इति

मनस् पुरःसराणि इन्द्रियाणि अर्थ ग्रहण समर्थानि भवन्ति

पञ्च पञ्चकम् उद्दिष्टम् मनो हेतु चतुष्टयम्

न अधीरः न अति उच्छ्रित सत्त्वः स्यात् न अभृत भृत्यः न अविश्रब्ध स्व जनः न एकः सुखी न दुःख शील आचार उपचारः न सर्व विश्रम्भी न सर्व अभिशङ्की न सर्व काल विचारी

तत्र अनुमान गम्यानाम् पञ्च महाभूत विकार समुदाय आत्मकानाम् अपि सताम् इन्द्रियाणाम् तेजः चक्षुषि खं श्रोत्रे घ्राणे क्षितिः आपो रसने स्पर्शने ऽनिलो विशेषेण उपपद्यते

नृ लोकम् आपूरयते यशसा साधु संमतः

तत्र इन्द्रियाणाम् स मनस्कानाम् अनुपतप्तानाम् अनुपतापाय प्रकृति भावे प्रयतितव्यम् एभिः हेतुभिः तत् यथा सात्म्य इन्द्रिय अर्थ संयोगेन बुद्ध्या सम्यक् अवेक्ष्य अवेक्ष्य कर्मणां सम्यक् प्रतिपादनेन देश काल आत्म गुण विपरीत उपासनेन च इति

तत्र चक्षुः श्रोत्रं घ्राणं रसनं स्पर्शनम् इति पञ्च इन्द्रियाणि

मनो मनस् अर्थः बुद्धिः आत्मा च इति अध्यात्म द्रव्य गुण संग्रहः शुभ अशुभ प्रवृत्ति निवृत्ति हेतुः च द्रव्य आश्रितम् च कर्म यत् उच्यते क्रिया इति

यत् च अन्यत् अपि किंचित् स्यात् अनुक्तम् इह पूजितम्
तत् हि अनुतिष्ठन् युगपत् सम्पादयति अर्थ द्वयम् आरोग्यम् इन्द्रिय विजयम् च इति तत् सत् वृत्तम् अखिलेन उपदेक्ष्यामः ऽग्निवेश तत् यथा देव गो ब्राह्मण गुरु वृद्ध सिद्ध आचार्यान् अर्चयेत् अग्निम् उपचरेत् ओषधीः प्रशस्ता धारयेत् द्वौ कालौ उपस्पृशेत् मलायनेषु अभीक्ष्णम् पादयोः च वैमल्यम् आदध्यात् त्रिः पक्षस्य केश श्मश्रु लोम नखान् संहारयेत् नित्यम् अन् उपहत वासाः सुमनाः सुगन्धिः स्यात् साधु वेशः प्रसिद्ध केशः मूर्ध श्रोत्र घ्राण पाद तैल नित्यः धूमपः पूर्व अभिभाषी सु मुखः दुर्गेषु अभ्युपपत्ता होता यष्टा दाता चतुष्पथानां नमस्कर्ता बलीनाम् उपहर्ता अतिथीनां पूजकः पितृभ्यः पिण्ड दः काले हित मित मधुर अर्थ वादी वश्य आत्मा धर्म आत्मा हेतौ ईर्ष्युः फले न ईर्ष्युः निश्चिन्तः निर्भीकः ह्रीमान् धीमान् महा उत्साहः दक्षः क्षमावान् धार्मिकः आस्तिकः विनय बुद्धि विद्या अभिजन वयस् वृद्ध सिद्ध आचार्याणाम् उपासिता छत्त्री दण्डी मौली स उपानत्कः युग मात्र दृश् विचरेत् मङ्गल आचार शीलः कुचेला अस्थि कण्टक अमेध्य केश तुष उत्कर भस्म कपाल स्नान बलि भूमीनाम् परिहर्ता प्राक् श्रमाद् व्यायाम वर्जी स्यात् सर्व प्राणिषु बन्धु भूतः स्यात् क्रुद्धानाम् अनुनेता भीतानाम् आश्वासयिता दीनानाम् अभ्युपपत्ता सत्य संधः साम प्रधानः पर परुष वचन सहिष्णुः अमर्ष घ्नः प्रशम गुण दर्शी राग द्वेष हेतूनाम् हन्ता च

न अति समयम् जह्यात् न नियमं भिन्द्यात् न नक्तं न अदेशे चरेत् न संध्यासु अभ्यवहार अध्ययन स्त्री स्वप्न सेवी स्यात् न बाल वृद्ध लुब्ध मूर्ख क्लिष्ट क्लीबैः सह सख्यं कुर्यात् न मद्य द्यूत वेश्या प्रसङ्ग रुचिः स्यात् न गुह्यं विवृणुयात् न कंचिद् अवजानीयात् न अहम्मानी स्यात् न अदक्षः न अदक्षिणः न असूयकः न ब्राह्मणान् परिवदेत् न गवां दण्डम् उद्यच्छेत् न वृद्धान् न गुरून् न गणान् न नृपान् वा अधिक्षिपेत् न च अतिब्रूयात् न बान्धव अनुरक्त कृच्छ्र द्वितीय गुह्य ज्ञान् बहिष्कुर्यात्

न अनृजुः क्षुयात् न अद्यात् न शयीत न वेगितो अन्य कार्यः स्यात् न वायु अग्नि सलिल सोम अर्क द्विज गुरु प्रतिमुखम् निष्ठीविका वर्चस् मूत्राणि उत्सृजेत् न पथिनम् अवमूत्रयेत् न जनवति न अन्न काले न जप होम अध्ययन बलि मङ्गला क्रियासु श्लेष्म सिङ्घाणकम् मुञ्चेत्

अतीन्द्रियं पुनर् मनः सत्त्व संज्ञकम् चेतः इति आहुः एके तद् अर्थ आत्म सम्पद् आयत्त चेष्टम् चेष्टा प्रत्यय भूतम् इन्द्रियाणाम्

पञ्च इन्द्रिय द्रव्याणि खं वायुः ज्योतिः अपः भूः इति

तत्र मनसो मनस् बुद्ध्याः च त एव समान अति हीन मिथ्यायोगाः प्रकृति विकृति हेतवः भवन्ति

तद् अर्थ अतियोग अयोग मिथ्यायोगात् समनस्कम् इन्द्रियम् विकृतिम् आपद्यमानम् यथास्वं बुद्धि उपघाताय संपद्यते सामर्थ्य योगात् पुनः प्रकृतिम् आपद्यमानम् यथास्वं बुद्धिम् आप्याययति

धर्म अर्थौ एति भूतानां बन्धु ताम् उपगच्छति

तत्र यद् यद् आत्मकम् इन्द्रियम् विशेषात् तद् तद् आत्मकम् एव अर्थम् अनुगृह्णाति तद् स्वभावात् विभु त्वात् च

वृत्तं तत् अपि च आत्रेयः सदा एव अभ्यनुमन्यते

पञ्च इन्द्रिय बुद्धयः चक्षुस् बुद्धि आदिकाः ताः पुनर् इन्द्रिय इन्द्रिय अर्थ सत्त्व आत्म संनिकर्ष जाः क्षणिका निश्चय आत्मकाः च इति एतत् पञ्च पञ्चकम्
न अ रत्न पाणिः न अ स्नातः न उपहत वासाः न अ जपित्वा न अ हुत्वा देवताभ्यो न अ निरूप्य पितृभ्यो न अ दत्त्वा गुरुभ्यो न अतिथिभ्यः न उपाश्रितेभ्यः न अपुण्य गन्धः न अमाली न अ प्रक्षालित पाणि पाद वदनः न अ शुद्ध मुखः न उदङ्मुखः न विमना न अभक्त अशिष्ट अशुचि क्षुधित परिचरः न पात्रीषु अमेध्यासु न अदेशे न अकाले न आकीर्णे न अ दत्त्वा अग्रम् अग्नये न अ प्रोक्षितम् प्रोक्षण उदकैः न मन्त्रैर् अनभिमन्त्रितं न कुत्सयन् न कुत्सितं न प्रतिकूल उपहितम् अन्नम् आददीत न पर्युषितम् अन्यत्र मांस हरितक शुष्क शाक फल भक्ष्येभ्यः न अशेष भुज् स्यात् अन्यत्र दधि मधु लवण सक्तु सर्पिर्भ्यः न नक्तं दधि भुञ्जीत न सक्तून् एकान् अश्नीयात् न निशि न भुक्त्वा न बहून् न द्विस् न उदक अन्तरितान् न छित्त्वा द्विजैः भक्षयेत्

स्वार्थ इन्द्रिय अर्थ संकल्प व्यभिचरणात् च अनेकम् एकस्मिन् पुरुषे सत्त्वं रजस् तमस् सत्त्व गुण योगात् च न च अनेक त्वम् न हि एकम् हि एक कालम् अनेकेषु प्रवर्तते तस्मात् न एक काला सर्व इन्द्रिय प्रवृत्तिः

इन्द्रियोपक्रमे ऽध्याये सत् वृत्तम् अखिलेन च

न रजस्वलां न आतुराम् न अमेध्याम् न अ शस्ताम् न अनिष्ट रूप आचार उपचाराम् न अदक्षाम् न अदक्षिणाम् न अकामाम् न अन्य कामाम् न अन्य स्त्रियम् न अन्य योनिम् न अयोनौ न चैत्य चत्वर चतुष्पथ उपवन श्मशान आघातन सलिल औषधि द्विज गुरु सुरालयेषु न संध्ययोः न अतिथिषु न अशुचिः न अजग्ध भेषजः न अप्रणीत संकल्पः न अनुपस्थित प्रहर्षः न अभुक्तवान् न अत्यशितः न विषम स्थः न मूत्र उच्चार पीडितः न श्रम व्यायाम उपवास क्लम अभिहतः न अरहसि व्यवायं गच्छेत्

परान् सुकृतिनो लोकान् पुण्य कर्मा प्रपद्यते

न विद्युत् स्वन आर्तवासु न अभ्युदितासु दिक्षु न अग्नि सम्प्लवे न भूमिकम्पे न महा उत्सवे न उल्का पाते न महाग्रह उपगमने न नष्ट चन्द्रायाम् तिथौ न संध्ययोः न अमुखात् गुरोः न अवपतितम् न अतिमात्रम् न तान्तं न विस्वरं न अनवस्थित पदम् न अति द्रुतम् न विलम्बितं न अति क्लीबम् न अति उच्चैः न अति नीचैः स्वरैः अध्ययनम् अभ्यस्येत्

स्वस्थवृत्तं यथा उद्दिष्टम् यः सम्यक् अनुतिष्ठति

न अशुचिः उत्तम आज्य अक्षत तिल कुश सर्षपैः अग्निम् जुहुयाद् आत्मानम् आशीर्भिर् आशासानः अग्निः मम न अपगच्छेत् शरीरात् वायुः मम प्राणान् आदधातु विष्णुः मम बलम् आदधातु इन्द्रो मे वीर्यं शिवा मां प्रविशन्तु अपः स्पृशेत् द्विः परिमृज्य उष्ठौ पादौ च अभ्युक्ष्य मूर्धनि खानि च उपस्पृशेत् अद्भिर् आत्मानं हृदयं शिरः च
जरसे त्वा परि दद्मो जरसे नि धुवामसि

अभि त्वा जरिमा अहित गाम् उक्षणम् इव रज्ज्वा

जरा त्वा भद्रया नेषद् व्य् अन्ये यन्तु मृत्यवो यान् आहुर् इतराञ् छतम्

व्य् अन्ये यन्तु मृत्यवो यान् आहुर् इतराञ् छतम्

तं ते सत्यस्य हस्ताभ्याम् उद् अमुञ्चद् बृहस्पतिः

अयं जरिम्णः शेवधिर् अ रिष्टः इह वर्धताम्

यस् त्वा मृत्युर् अभ्यधत्त जायमानं सु पाशया

शरीरम् अस्य अङ्गानि जरिम्णे नयतं युवम्
एजाति ग्लहा कन्या इव तुन्ना एरुम् तुन्दाना पत्या इव जाया

त आववृत्रन्त् सदनाद् ऋतस्य आत् इद् घृतेन पृथिवीं व्य् ऊदुः

उद प्रुतः मरुतस् तां इयर्त वृष्टिर् या विश्वा निवतस् पृणाति

कृष्णं नियानं हरयः सुपर्णा अपो वसाना दिवम् उत् पतन्ति

पयस्वतीः कृणुथ अपः ओषधीः शिवा यद् एजथा मरुतो रुक्म वक्षसः

ऊर्जं च तत्र सुमतिं च पिन्वत यत्रा नरो मरुतः सिञ्चथा मधु
शकम्भरस्य मुष्टि हा पुनर् गच्छ महावृषान्

महावृषान् मूजवत ओक एधि परेत्य

यः परुषः पारुषेयो अवध्वंस इव अरुणः

तक्मन् सार्थिनम् इच्छस्व वशी सन् मृडयासि नः

गिरिं गच्छ गिरि जाः असि गिरौ ते माहिषो गृहः

तक्मन्

अयं यो रूरो अभिशोचयिष्णुर् विश्वा रूपाणि हरिता कृणोति

प्र तानि तक्मने ब्रूमो अन्य क्षेत्राणि वा इमा

अथ इहि यत्र ते गृहा दस्युषु

दासीं निष्टक्वरीम् इच्छ तां वज्रेण सम् अर्पय

दासीम् इच्छ प्रफर्व्यं तां तक्मन् वि इव धूनुहि

याज् जातस् तक्मन् ताद् असि बल्हिकेषु न्योचरः
अथ आवृत्तान् गृह्णात्य् उपयाम गृहीतः ऽसि प्रजाभ्यस् त्वा प्रजापतये जुष्टं गृह्णाम्य् उपयाम गृहीतः ऽसि ओषधीभ्यस् त्वा प्रजाभ्यो जुष्टं गृह्णाम्य् उपयाम गृहीतः ऽसि अद्भ्यस् त्वा ओषधीभ्यः जुष्टं गृह्णामि इति

अथ वैश्वकर्मणम्

उपयाम गृहीतः ऽसि प्रजाभ्यस् त्वा प्रजापतये जुष्टं गृह्णामि इति

अथ एतम् महाव्रतीये ऽह्नि प्राजापत्यम् अतिग्राह्यं गृह्णाति

परिमृज्य सादयत्य् एष ते योनिः सूर्याय त्वा भ्राजस्वत इति

अथ आदित्यम्

परिमृज्य सादयत्य् एष ते योनिः प्रजापतये त्वा इति

अथ वैश्वकर्मणम्

ताव् उभौ सह महाव्रते गृह्येते

अथ ऊर्ध्वम् वैषुवतात् त्रि अहम् अन्वहम् आवृत्तान् एव गृह्णाति वैश्वकर्मण आदित्याभ्याम् विपर्यासम्

तरणिर् विश्व दर्शतः इत्य् अनुद्रुत्य उपयाम गृहीतः ऽसि सूर्याय त्वा भ्राजस्वते जुष्टं गृह्णामि इति

सप्त एतत् अहर् अतिग्राह्या गृह्यन्त इति ब्राह्मणम्
विधिना प्रतिपादयिष्यता नव वैधव्यम् अ सह्य वेदनम्

अभिलाषम् उदीरित इन्द्रियः स्व सुतायाम् अकरोत् प्रजापतिः

निवपेः सहकार मञ्जरीः प्रिय चूत प्रसवः हि ते सखा

रवि पीत जला तपात्यये पुनर् ओघेन हि युज्यते नदी

तम् अवेक्ष्य रुरोद सा भृशं स्तन सम्बाधम् उरो जघान च

शफरीं ह्रद शोष विक्लवाम् प्रथमा वृष्टिर् इव अन्वकम्पत

किम् अकारणम् एव दर्शनं विलपन्त्यै रतये न दीयते

सुरतानि च तानि ते रहः स्मर संस्मृत्य न शान्तिर् अस्ति मे

न विवेद तयोर् अतृप्तयोः प्रियम् अत्यन्त विलुप्त दर्शनम्

तद् इदं गतम् ईदृशीं दशां न विदीर्ये कठिनाः खलु स्त्रियः

अहम् एत्य पतंग वर्त्मना पुनर् अङ्क आश्रयिणी भवामि ते

रजनी तिमिर अवगुण्ठिते पुर मार्गे घन शब्द विक्लवाः

नलिनीं क्षत सेतु बन्धनः जल संघातः इव असि विद्रुतः

विबुधैर् असि यस्य दारुणैर् असमाप्ते परिकर्मणि स्मृतः

अमुना एव कषायित स्तना सुभगेन प्रिय गात्र भस्मना

अशनेर् अमृतस्य च उभययोः वशिनश् च अम्बुधराः च योनयः

नव पल्लव संस्तरे यथा रचयिष्यामि तनुं विभावसौ

तम् इमं कुरु दक्षिणेतरं चरणं निर्मित रागम् एहि मे

इति च अपि विधाय दीयतां सलिलस्य अञ्जलिः एक एव नौ

अवगम्य कथीकृतं वपुः प्रिय बन्धोः तव निष्फल उदयः

अथ मदन वधूः उपप्लव अन्तम् व्यसन कृशा परिपालयांबभूव

इति च आह स धर्म याचितः स्मर शाप अवधि दाम् सरस्वतीम्

ददृशे पुरुष आकृति क्षितौ हर कोप अनल भस्म केवलम्

विधिना जन एष वञ्चितस् त्वद् अधीनम् खलु देहिनां सुखम्

शशिन इव दिवातनस्य लेखा किरण परिक्षय धूसरा प्रदोषम्

शृणु येन स कर्मणा गतः शलभ त्वम् हर लोचन अर्चिषि

हरित अरुण चारु बन्धनः कल पुंस्कोकिल शब्द सूचितः

अथ तेन निगृह्य विक्रियाम् अभिशप्तः फलम् एतद् अन्वभूत्

शिरसा प्रणिपत्य याचितान्य् उपगूढानि स वेपथूनि च

अवधान परे चकार सा प्रलय अन्त उन्मिषिते विलोचने

अलि पङ्क्तिः अनेकशस् त्वया गुण कृत्ये धनुषो नियोजिता

वद संप्रति कस्य बाण ताम् नव चूत प्रसवः गमिष्यति

हृदये वससि इति मद् प्रियम् यद् अवोचस् तद् अवैमि कैतवम्

पर लोक विधौ च माधव स्मरम् उद्दिश्य विलोल पल्लवाः

रचितं रति पण्डितैः त्वया स्वयम् अङ्गेषु मम इदम् आर्तवम्

अथ सा पुनर् एव विह्वला वसुधा आलिङ्गन धूसर स्तना

उपलब्ध सुखः तदा स्मरं वपुषा स्वेन नियोजयिष्यति

परिणेष्यति पार्वतीं यदा तपसा तद् प्रवणीकृतः हरः

विधुरां ज्वलन अतिसर्जनात् ननु मां प्रापय पत्युर् अन्तिकम्

अथ तैः परिदेवित अक्षरैः हृदये दिग्ध शरैः इव अर्दितः

कुरु संप्रति तावद् आशु मे प्रणिपात अञ्जलि याचितः चिताम्

तद् प्रत्ययात् च कुसुमायुध बन्धुः एनाम् आश्वासयत् सु चरित अर्थ पदैः वचोभिः

तदनु ज्वलनं मद् अर्पितम् त्वरयेर् दक्षिण वात वीजनैः

अथ मोह परायणा सती विवशा काम वधूः विबोधिता

च्युत केसर दूषित ईक्षणानि अवतंस उत्पल ताडनानि वा

नयनान्य् अरुणानि घूर्णयन् वचनानि स्खलयन् पदे पदे

अहम् अस्य दशा इव पश्य माम् अ विषह्य व्यसन प्रदूषिताम्

विधिना कृतम् अर्ध वैशसम् ननु माम् काम वधे विमुञ्चता

अनघा अपि हि संश्रय द्रुमे गज भग्ने पतनाय वल्लरी

ध्रियते कुसुम प्रसाधनम् तव तच् चारु वपुर् न दृश्यते

इति देव विमुक्तये स्थितां रतिम् आकाश भवा सरस्वती

बिस तन्तु गुणस्य कारितं धनुषः पेलव पुष्प पत्त्रिणः

तद् इदं परिरक्ष शोभने भवितव्य प्रिय संगमम् वपुः

स्व जनस्य हि दुःखम् अग्रतो विवृत द्वारम् इव उपजायते

रति दूती पदेषु कोकिलां मधुर आलाप निसर्ग पण्डिताम्

शशिना सह याति कौमुदी सह मेघेन तडित् प्रलीयते

कुसुम आस्तरणे सहाय ताम् बहुशः सौम्य गतस् त्वम् आवयोः

मधुना सह स स्मितम् कथां नयन उपान्त विलोकितम् च यत्

प्रतिपद्य मनोहरं वपुः पुनर् अप्य् आदिश तावद् उत्थितः

दयितास्व् अनवस्थितं नृणां न खलु प्रेम चलं सुहृद् जने

अमुना ननु पार्श्व वर्तिना जगद् आज्ञां स सुर असुरम् तव
इत्थं रतेः किम् अपि भूतम् अदृश्य रूपम् मन्दीचकार मरण व्यवसाय बुद्धिम्

उपमानम् अभूद् विलासिनां करणं यत् तव कान्तिमत् तया

विरुतैः करुण स्वनैः इयं गुरु शोकाम् अनुरोदिति इव माम्

असति त्वयि वारुणी मदः प्रमदानाम् अधुना विडम्बना

मदनेन विनाकृता रतिः क्षण मात्रम् किल जीवित इति मे

अयि जीवितनाथ जीवसि इति अभिधाय उत्थितया तया पुरः

अ विभज्य परत्र तं मया सहितः पास्यति ते स बान्धवः

वसतिं प्रिय कामिनां प्रियास् त्वद् ऋते प्रापयितुं क ईश्वरः
तम् असुरान् अभ्यवृञ्जन्

अथ अनुमन्त्रयेत प्राणैर् अमुष्य प्राणान् वृङ्क्ष्व तक्षणेन तेक्ष्णीयसा आयुः अस्य प्राणान् वृङ्क्ष्व क्रुद्ध एनं मन्युना दण्डेन जहि धनुर् एनम् आतत्य इष्वा विध्य इति

बृहत् रथन्तरयोः एव एनम् मुखे ऽपिदधाति

सो ऽसुरान् अपोप्य देवान् अभ्यावर्तत

स यं द्विष्याद् बृहत् रथन्तरयोः एनं मुखे ऽपिदध्यात्

ते देवा वज्रं क्षुर पविम् असृजन्त पुरुषम् एव

यो वै देव रथम् वेद रथी भवति

यदि राथन्तरः सोमः स्याद् रथन्तरे प्रस्तुते ब्रूयान् नमो मात्रे पृथिव्यै रथन्तर मा मा हिंसीर् इति

देव असुराः अस्पर्धन्त

यं द्वेष्टि तं पुरा संवत्सरात् प्राणो जहाति

स एष वज्रः क्षुर पविः बृहत् रथन्तरयोः प्रोढः पुरुष एव

तस्य बहिष्पवमानम् एव रथ मुखम् बृहत् रथन्तरे अश्वाव् आज्यानि योक्त्राण्य् अभीशू पवमानौ पक्षसी

यदि बार्हतः सोमः स्याद् बृहति प्रस्तुते ब्रूयाद् दिवं पितरम् उपश्रये बृहन् मा मा हिंसीर् इति
आहुत अनुकृतिः आयुष्य चरुः

अथ ऋतु संवेशन आदि

अथ अतस् ऽवान्तरदीक्षां व्याख्यास्यामः

आचार्य प्रसूतः कर्माणि करोति

अष्टका अनुकृतिः

अथ इमे देवते

अथ इमे देवते

अथ अतस् अर्ध मासे अर्ध मासे

अष्टका अनुकृतिः

बलि हरण अनुकृतिः एव सर्प बलिः

अष्टाचत्वारिंशत् संमितम्

अथ अतस् अर्ध मासे अर्ध मासे

बलि हरण अनुकृतिः उत्सर्गः

बलि हरण अनुकृतिः एव सर्प बलिः

आचार्य प्रसूतः कर्माणि करोति

अथ ऋतु संवेशन आदि

अथ यद्य् अगारे स्थूणा विरोहेत्

अष्टाचत्वारिंशत् संमितम्

बलि हरण अनुकृतिः उत्सर्गः

अथ यद्य् अगारे विरोहेत्

प्रहुत अनुकृतिः वास्तुशमनम्

हुत अनुकृतिः उपाकर्म

अथ अतस् ऽवान्तरदीक्षां व्याख्यास्यामः
उभाभ्याम् अथ हस्ताभ्यां स्पृष्ट्वा असौ लिङ्गम् ऐश्वरम्

पश्यन्तः पार्वतीनाथं हृष्ट पुष्ट धियः ऽभवन्

संस्थाप्य विधिना लिङ्गं भक्ति योग पुरःसरः

स देवदेव वचनात् देवदेव ईश्वरः हरः

बद्ध्वा भक्तं पुनर् एव अथ पाशैः क्रुद्धो रुद्रम् अभिदुद्राव वेगात्

सह उमया स पार्षदः स राज पुंगवः हरः

सूत उवाच

ज्योतिः तत्र एव ते सर्वे ऽभिलषन्तः परं पदम्

वीक्ष्य राजा भय आविष्टः शूलहस्तं समागतम्

तत्र गत्वा पितॄन् पूज्य कुलानां तारयेत् शतम्

अनादि नित्य भूतये वराह शृङ्ग धारिणे

कोटि ब्रह्मर्षयः दान्ताः तम् देशम् अगमन् परम्

रराज देवता पतिः सह उमया पिनाकधृक्

प्रेक्ष्य आयान्तम् शैलपुत्रीम् अथ ईशः सो अन्वीक्ष्य अन्ते विश्व माया विधि ज्ञः

दृष्ट्वा रुद्रं समभ्यर्च्य रुद्र सामीप्यम् आप्नुयात्

ते स्म सर्वे महादेवं हरं गिरि गुहा आशयम्

इति एतत् परमं तीर्थं कालञ्जरम् इति श्रुतम्

न अस्ति कश्चिद् अपि ईशानैः दोष लेशः वृषध्वज

अथ अन्तरिक्षे विमलं पश्यन्ति स्म महत्तरम्

आलोक्य असौ भगवन्त् उग्र कर्मा देवो रुद्रो भूतभर्ता पुराणः

एकं भक्तं मद् परम् मां स्मरन्तं देहि इति इमम् कालम् ऊचे मम इति

अन्यत् च तीर्थ प्रवरम् नाम्ना मधुवनं स्मृतम्

बबन्ध पाशै राजा अपि जजाप शतरुद्रियम्

नमो भवाय हेतवे हराय

श्रुत्वा वाक्यं गोपतेः उग्र भावः काल आत्मा असौ मन्यमानः स्वभावम्

विभाग हीन रूपिणे नमो नराधिपाय ते

रुद्रकोटिः इति ख्यातं रुद्रस्य परमेष्ठिनः

निरीक्ष्य देवम् ईश्वरम् प्रहृष्ट मानसः हरम्

गत्वा अभ्यर्च्य महादेवं गाणपत्यं स विन्दति

अयाचत वरं रुद्रं स जीवः ऽयं भवतु इति

रुद्र अर्चन रतः वा अन्यः मद् वशे को न तिष्ठति

अहं द्रक्ष्यामि गिरिशं पूर्वम् एव पिनाकिनम्

जजाप रुद्रम् अनिशम् तत्र संन्यस्त मानसः

तद् आशीः तद् नमस्कारः पूजयामास शूलिनम्

नमो ऽस्तु ते गणेश्वर प्रपन्न दुःख नाशनैः

ममार सो अति भीषणः महेश पाद घातितः

इति उक्तवन्तम् भगवन्त् अब्रवीत् भीत मानसम्

अन् आदि अन्तम् महादेवं पूर्वम् एव अहम् ईश्वरम्

नमो महानटाय ते नमो वृषध्वजाय ते

दृष्टवन् इति भक्त्या ते रुद्र न्यस्त धियः ऽभवन्

श्वेतो नाम शिवे भक्तो राजर्षि प्रवरः पुरा

एतत् सदेश अध्युषितम् तीर्थं पुण्यतमं शुभम्

स अवज्ञम् वै वाम पादेन मृत्युं श्वेतस्य एनम् पश्यतो व्याजघान

अथ अनुगृह्य शङ्करः प्रणाम तत्परम् नृपम्

एहि एहि इति पुरः स्थित्वा कृतान्तः प्रहसन् इव

स तं कालो ऽथ दीप्त आत्मा शूलम् आदाय भीषणम्

कृतान्तस्य एव भवता तद् कार्ये विनियोजितः

नमः शिवाय धीमते नमो अपवर्ग दायिने

जपन्तम् आह राजानं नमन्तम् असकृत् भवम्

नमो वृषध्वजाय ते कपाल मालिने नमः

अथ अन्यत् पुष्पनगरी देशः पुण्यतमः शुभः

तथा अस्तु इति आह विश्वात्मा सो ऽपि तादृग्विधो ऽभवत्

आगच्छन्तं न अति दूरे ऽथ दृष्ट्वा कालो रुद्रं देवदेव्या महेशम्

अन्यत् पवित्रं विपुलं तीर्थं त्रैलोक्य विश्रुतम्

ननाम शिरसा रुद्रं जजाप शतरुद्रियम्

मुनि ईश सिद्ध वन्दितः क्षणात् अदृश्य ताम् अगात्

तेषां भक्तिं तदा दृष्ट्वा गिरिशो योगिनां गुरुः

तद् मध्ये ऽसौ पुरुषं रुक्म वर्णम् देव्या देवं चन्द्र लेखा उज्ज्वल अङ्गम्

कालञ्जरं महा तीर्थम् लोके रुद्रो महेश्वरः

ननाम स अम्बम् अव्ययम् स राज पुंगवः तदा

तेजस् रूपम् पश्यति स्म अति हृष्टः मेने च मद् नाथः आगच्छति इति

अन्योन्यं भक्ति युक्तानाम् व्याघातो जायते किल
इमं यज्ञं विततं विश्वकर्मणा देवा यन्तु सुमनस्यमानाः

अदान्यान्त् सोमपान् मन्यमानो यज्ञस्य विद्वान्त् समये न धीरः

घोरा ऋषयो नमो अस्त्व् एभ्यश् चक्षुर् यद् एषां मनसश् च सत्यम्

मथव्यान्त् स्तोकान् अप यान् रराध सं नष् टेभिः सृजतु विश्वकर्मा

यज्ञस्य चक्षुः प्रभृतिर् मुखं च वाचा श्रोत्रेण मनसा जुहोमि

बृहस्पतये महिष द्युमन् नमो विश्वकर्मन् नमस् ते पाह्य् अस्मान्

ये भक्षयन्तो न वसून्य् आनृधुर् यान् अग्नयो अन्वतप्यन्त धिष्ण्याः
अद्भिर् अभ्युक्ष्य चर्म उदूहति

ऊर्ध्वा यस्य अमतिः भा अदिद्युतत् सवीमनि हिरण्य पाणिः अमिमीत सु क्रतुः कृपा सुवर् इति

सर्वास्व् अङ्गुष्ठम् उपनिगृह्णाति अभि त्यं देवं सवितारम् ऊण्योः कवि क्रतुम् अर्चामि सत्य सवसम् रत्न धाम् अभि प्रियं मतिम्

अथ एनम् चर्मणि निदधाति

क्रीतः सोम इत्य् आह सोम विक्रयी वयांसि व्याचक्ष्व इति

अथ पृच्छति सोम विक्रयिन् शुद्धः ते सोमा३ इति

अथ एतत् रोहितं चर्म आनडुहम् उत्तर लोम आस्तीर्य

एषा ते सोमक्रयणी चन्द्रं ते छागा ते वस्त्रं त इति

अथ एनम् हिरण्येन पणते

अयातयाम्निया अयातयाम्निया एव एनम् मिमीते

मूजवता३ इति

पञ्च कृत्वस् यजुषा पञ्च कृत्वस् तूष्णीम्

अथ उपोत्थाय पृच्छति सोम विक्रयिन् क्रय्यस् ते सोमा३ इति

अथ अत्र एव तिष्ठन् याचति चन्द्रं च छागां च कृष्ण बलक्ष्यौ ऊर्णा स्तुके उष्णीषं द्वे वाससी द्वे कृष्णाजिने सोमक्रयणीम् इति

व्यानाय त्वा इति अनुशृन्थति

समुच्चित्य वसनस्य अन्तान् प्रदक्षिणम् उष्णीषेण उपनह्यति प्राणाय त्वा इति

मूजवतो हि इति इतरः प्रत्याह

अथ उपरिष्टात् अङ्गुल्या अवकाशम् कृत्वा यजमानम् अवेक्षयति प्रजास् त्वम् अनु प्राणिहि प्रजास् त्वाम् अनु प्राणन्त्व् इति

तं ततः कौत्स आदत्ते

अथ एतत् द्विगुणं वासः प्राचीन दशम् उत्तर अर्धे चर्मण उपस्तृणाति

क्रय्य इति इतरः प्रत्याह

शुद्ध इति इतरः प्रत्याह

अथ एनम् अतिच्छन्दसा ऋचा मिमीते
एषा सोमक्रयणी भवति

तत्र एतानि न क्रियन्ते अग्नि अन्वाधानम् व्रत उपायनम् पत्नी संनहनम् अन्वाहार्य इति

सर्वाण्य् उदवसानीयायां क्रियन्ते अन्यत्र अन्वाहार्यात्

चतुर आज्यभागान् यजति पथ्यां स्वस्तिं पुरस्ताद् अग्निं दक्षिणतः सोमं पश्चात् सवितारम् उत्तरतः

एतस्याम् एव स्थाल्यां मेक्षणे निष्कासम् इति प्रज्ञातं निदधाति

यत् प्रायणीयाया ध्रौवम् आज्यं ततो जुह्वां चतुर् गृहीत्वा दर्भेण हिरण्यं निष्टर्क्यं बद्ध्वा अवदधाति इयम् ते शुक्र तनूर् इदं वर्च इति

अ कूटा चेद् अ कर्णा अ काणा अ श्रोणा अ सप्त शफा अरुणा पिङ्ग अक्षी एकहायनी द्वि हायनी वा

पयसि शृतो भवति

समानम् आ सदनात्

ये के च सोम इष्टि पशुबन्धाः सर्वेष्व् एव एतानि न क्रियन्ते

प्रायणीयायास् तन्त्रं प्रक्रमयति

तत्र एषः अत्यन्त प्रदेशः

उद्धृत्य चरुं षड्ढोत्रा सादयति

अदित्यै प्रायणीयं चरुं निर्वपति

या शुण्ठा अधीलोधकर्णी तया षोडशिनः सोमं क्रीणाति इति विज्ञायते

हविषा अदितिम् मध्ये

यत् किं च प्रतते तन्त्रे हविर् आगच्छति यानि कृतानि न तानि पुनः क्रियन्ते

उदयनीयायाम् अनूबन्ध्यायां व्रत उपायनम् पत्नी संनहनम् इति क्रियन्ते

समानम् आ आज्यभागाभ्याम्

अत्र एके राज्ञो निवपनं समामनन्ति

यथा पशुपुरोडाशे प्रयाज अनूयाजाः यानि च अन्यानि एवंरूपाणि भवन्ति
स उपकल्पयते सप्तदश निरष्टान् वत्सतरान् एक हायनान्

अभिप्रोक्षणतो वत्सतरान् स्थापयित्वा उत्सृजन्ति

अथ इतराभिः एव संस्थां कुर्वन्ति

अथ इतराभिः संस्थां कुर्वन्ति

वर्षिष्ठम् इव ह्य् एतद् अहर् मन्यन्ते वर्षिष्ठः समानानां भवति इति ब्राह्मणम्

तस्य अहानि त्रिवृद् अग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः सप्तदश उक्थ्यः पञ्चदश उक्थ्यः सप्तदशो ऽतिरात्रः

अथ एतेषाम् पशूनां त्रयः प्रथमे ऽहन्न् ऐन्द्रामारुता उक्षाणः सवनीया आलभ्यन्ते

द्वितीये संवत्सरे पर्यवेते मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यः सप्तदश कल्माषीर् वत्सतरीर् आलभते

पञ्च उत्तमे ऽहन्न् आलभ्यन्ते

द्वादश उपसदः

तृतीये संवत्सरे पर्यवेते मरुद्भ्यः क्रीडिभ्यः सप्तदश अवलिप्ताः वत्सतरीर् आलभते

बहोर् एव भूयान् भवति

तस्य मारुत स्तोमो भवति

चतुर्थे संवत्सरे पर्यवेते मरुद्भ्यः स्वतवद्भ्यः सप्तदश राजीवा वत्सतरीर् आलभते

एतद् एव अहर् दीक्षते

अभिप्रोक्षणतो वत्सतरान् स्थापयित्वा उत्सृजन्ति

यः कामयेत बहोर् भूयान् स्याम् इति स एतेन यज्ञ क्रतुना यजेत

संवत्सरे पर्यवेते मरुद्भ्यः सांतपनेभ्यः सप्तदश पृषतीर् वत्सतरीर् आलभते

पञ्चशारदीयेन यक्ष्यमाणो भवति

अभिप्रोक्षणतो वत्सतरान् स्थापयित्वा उत्सृजन्ति

एवं द्वितीय एवं तृतीय एवं चतुर्थे