tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
विविधानि च पुष्करिणी तीरेषु स्थल जानि माल्यानि रोपितानि तत् यथा अतिमुक्तकं चम्पक पाटला वार्षिका मल्लिका सुमना यूथिका धातुष्कारी

आत्मीयाम् एव उपरि प्रावरण पोत्रीम् अ लभमानः तत्र एव तां पट्टिकां संलक्ष्य त्यक्त्वा भाण्ड आवारीम् गत्वा युगलम् अन्यम् प्रावृत्य स्व गृहम् गतः

श्रावकाः ते भविष्यामः तस्मिन् काले हि उपस्थिते

स च राजा दीपः शत शलाकम् छत्रं दीपंकरस्य सम्यक्सम्बुद्धस्य धारयति

तत्र एव च क्रोञ्चकुमारिका नाम स्त्रियो भवन्ति

भूत पूर्वम् भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि प्रथमे ऽसंख्येये क्षेमंकरो नाम तथागतो लोक उत्पन्नो विद्या चरण सम्पन्नः सुगतो लोक विद् अनुत्तरः पुरुष दम्य सारथिः शास्ता देव मनुष्याणाम् च बुद्धो भगवान्

यतो वणिजः कथयन्ति कस्य इदानीम् वक्ष्यामो वहनात् प्रत्यवतरस्व इति

ततस् तया स मात्रा घट जल परिषेकेण अवसिक्तः

स च भगवान् परिनिर्वृतः

यतो ऽसौ श्रेष्ठी संलक्षयति गच्छामि महा समुद्रम्

तस्यां च क्षेमावत्यां राजधान्याम् अन्यतमः वणिज् श्रेष्ठी प्रतिवसति

सप्त अह परिनिर्वृतस्य शासनम् अन्तर्हितम्

स कथयति भगवन् एवंविधो ऽसौ सत्त्वो यस्य ईदृशी अस्थिशकला भगवता उक्तम् तृप्यस्व धर्मरुचे भवेभ्यः तृप्यस्व भव उपकरणेभ्यः

यदा च सुमतिः माणवः दीपंकरेण सम्यक्सम्बुद्धेन व्याकृतस् तदा अस्य दीपेन राज्ञा जटा गृहीताः

मालाकारः कथयति न अहम् उद्धरिष्यामि

यतो ऽसौ संलक्षयति किं मया कर्म कृतम् यस्य कर्मणो विपाकेन न कदाचित् वितृप्यमान आहारम् आरागयामि स विषण्ण चेताः चिन्तयितुम् प्रवृत्तः किं तावत् अग्निप्रवेशम् करोमि उत जल प्रवेशम् अथ तट प्रपातम् करोमि स एवं चिन्तया स्थितः

पानीयात् अभ्युद्गत पर्वत वत् आलोक्यते एतत् तस्य शिरः

तत्र च त्वं प्रव्रजितः कुशलानां धर्माणां संचयं करिष्यसि

को ऽस्माकं तत्र बहुश्रुततमो वा स्वाध्यायतमो भविष्यति इति संचिन्त्य येन वासवस्य राज्ञो महा नगरम् तेन सम्प्रस्थितौ

तेन अपि गन्धम् अ सहता अन्यतः क्षिप्तम्

ततः स उद्घोषयितुं प्रवृत्तः शृण्वन्तु भवन्तो जम्बुद्वीपका मनुष्याः सन्ति अस्मिन् महा समुद्रे इमानि एवंरूपाणि महान्ति महा भयानि तत् यथा तिमि भयम् तिमिंगिल भयम् ऊर्मि भयम् कूर्म भयम् स्थले उत्सीदन भयम् जले संसीदन भयम् अन्तर् जल गतानाम् पर्वतानाम् आघट्टन भयम् कालिका वात भयम्

ये द्वितीय भूमि स्थाः ते तृतीय भूमि स्थैः भक्ष्यन्ते

तथा दृष्ट्वा तया दारिकया प्रसाद जातया द्वौ पद्मौ भगवतः क्षिप्तौ

य इच्छति एवंरूपै रत्नैः आत्मानम् सम्यक् सुखेन प्रीणयितुं माता पितरौ पुत्र दारम् दासी दास कर्मकर पौरुषेयम् मित्र अमात्य ज्ञाति सालोहितम् कालेन च कालं दक्षिणीयेभ्यः श्रमण ब्राह्मणेभ्यः दक्षिणां प्रतिष्ठापयितुम् ऊर्ध्वगामिनीम् सौभाग्य करीम् सुख विपाकाम् आयत्याम् स्वर्ग संवर्तनीम् सो ऽस्मिन् महा समुद्रे अवतरतु धन हेतोः

स धर्मरुचिः तत् अपि भुक्त्वा न एव तृप्तः

यदि बुद्धो भविष्यामि बोधाय बुद्ध बोधन

तत्र च विहारे बोधिसत्त्व जातीयः भिक्षुः प्रतिवसति तृपितः

स दारकः तस्याः अपि छगलिकायाः क्षीरं पीत्वा जनिकायाः च स्तनं न एव तृप्यते

तत्र च दीपावत्यां राजधान्याम् अनेकानि प्राणि शत सहस्राणि पुष्पैः धूपैः गन्धैः च कारां कुर्वन्ति

तत्र च गतः संपश्यति तम् एव आत्मीयम् प्रावरणं तस्या मातुः शिरसि प्रावृतम्

गच्छामि अस्मिन् अर्थे भगवन्तम् एव पृच्छामि

भगवान् आह सु चिरस्य धर्मरुचे धर्मरुचिः आह सु चिरस्य भगवन्

यो ऽसौ दीपावतीयको जन कायः या असौ दारिका एषा एव सा यशोधरा

स तं स्तूपं दृष्ट्वा सर्व जात कृत निष्ठितम् कथयत्य् अस्मिन् चैत्ये कारां कृत्वा किम् अवाप्यते यतो ऽसौ श्रेष्ठी बुद्ध उदाहरणम् प्रवृत्तः कर्तुम् एवं त्रिभिः असंख्येयैः वीर्येण व्यायमता अनुत्तरा बोधिः अवाप्यते

तत्र च भिक्षूणां कदाचित् पिण्डपातो भवति कदाचित् निमन्त्रणं भवति

न एव तृप्तः
स च दारकः सर्वासाम् अपि स्तनं पीत्वा न एव तृप्तिम् अभ्युपगच्छते

ततस् तेन तस्मिन् विहारे शयितानां भिक्षूणाम् अग्निः दत्तः

अस्य तस्मिन् महा समुद्रे ऽवतीर्णस्य क्षेमंकरः सम्यक्सम्बुद्धः सकलं बुद्ध कार्यम् कृत्वा निरुपधि शेषे निर्वाण धातौ परिनिर्वृतः

स पश्यति तस्मिञ् जेतवने भिक्षव एव न सन्ति

यतो भिक्षवः संशय जाताः सर्व संशय छेत्तारम् बुद्धं भगवन्तं पृच्छन्ति कीदृशानि कर्माणि भगवन् एभिः वणिग्भिः कृतानि उपचितानि येषां कर्मणां विपाकेन भगवान् आरागितः न विरागितो भगवान् आह

यतः पुनर् तस्मात् शकटात् येन पञ्च भिक्षूणाम् अन्न पानैः तृप्तिः स्यात् तावत् गृहीत्वा पुनर् भोजयितुम् प्रवृत्तः

ताभ्यां च उपाध्याय सकाशात् वेद अध्ययनम् कृतम्

विश्वस्त मनाः केनचिद् कार्येण जनपदेषु गतः

स च स्वैरं भुञ्जति

यत उपाध्यायेन अस्य संलक्षितस् तरुण वयसा प्रव्रजितो दीप्त अग्नि तया न तृप्तिम् उपयाति

गत्वा च तस्मिन् गृहे विकालम् अ व्यक्तिम् विभाव्यमाने रूप आकृतौ निर्गूढेन उपचार क्रमेण रति क्रीडाम् पुत्रेण सार्धम् अनुभवितुम् प्रवृत्ता पापकेन असत् धर्मेण

सा तेन उपक्रमेण तद् अलंकारिकं सुवर्णं दत्त्वा देव शुश्रूषिका संवृत्ता

ततस् तेन अपि भिक्षुणा अनुपूर्वेण पृष्ट्वा प्रत्याख्यातः

गच्छतो ऽनुगच्छन्ति तिष्ठतो ऽनुतिष्ठन्ति

यत उपाध्यायः तम् श्रुत्वा सप्रेमान् भिक्षून् अन्यान् च सार्ध विहारिणः प्रारब्धो वक्तुम्

तस्य च गतस्य स्व गृहम् सा माता प्रच्छन्न असत् धर्मेण तं पुत्रं परिचरमाणा रतिं न अधिगच्छति अन् अभिरत रूपा च तं पुत्रं वदति कियत्कालं वयम् एवम् प्रच्छन्नेन क्रमेण रति क्रीडाम् अनुभविष्यामः यत् नु वयम् अस्मात् देशात् अन्य देश अन्तरम् गत्वा प्रकाश क्रमेण निःशङ्का भूत्वा जाया पती इति विख्यात धर्माणः सुखं प्रतिवसेम

तस्या एवं वदन्त्या गृह स्वामिना उक्तम् भद्रे यत् मद् गृहे अन्न पानम् तत् सर्वम् अभ्यवहरस्व

ततो ऽसौ श्रेष्ठी प्रत्येकबुद्ध उदाहरणम् प्रवृत्तः कर्तुम् एवं सहस्र योधी तस्य अपि वर्ण उदाहरणम् श्रुत्वा विषण्ण चेताः कथयत्य् एताम् अपि अहम् प्रत्येक बोधिम् न शक्तः समुदानयितुम्

श्रावक त्वम् प्रार्थयन्ते सर्वे तत्र हि अनागते

यतो भिक्षुभिः उक्तः माता पितृभ्याम् अनुज्ञातः ऽसि स कथयति न अहम् माता पितृभ्याम् अनुज्ञातः

तत् अहम् संधाय कथयामि चिरस्य धर्मरुचे सु चिरस्य धर्मरुचे सु चिर चिरस्य धर्मरुचे

स च यस्मिन् दिवसे पिण्डपातो भवति तत्र उपाध्यायेन उच्यते वत्स किं तृप्तो ऽसि उत न स उपाध्यायस्य कथयति न अस्ति तृप्तिः

स च सुमतिः माणवः च्युतः कालगतः तुषिते देवनिकाये उपपन्नः

स कथयति यदि ते महात्मन् परित्यक्तं भवति

तत्र पुष्किरिण्यां सुमतेः पुण्य अनुभावात् सप्त नील पद्मानि प्रादुर्भूतानि

तस्य तत् शरीरम् कलेवरं महा समुद्रे उत्प्लुतम्

स च माणवकः सुमतिः तानि चत्वारि महा प्रदानानि गृह्य उपाध्याय सकाशम् गतः

स दारको गूढ शस्त्रः भूत्वा अर्हन्तं भोजयितुं मात्रा सह निर्जनं गृहं कृत्वा स च अर्हत् भिक्षुः भुक्त्वा तस्मात् गृहात् विश्रब्ध चार क्रमेण प्रति निर्गतः

यत्र एव हि तीर्थे पिता स्नाति पुत्रो ऽपि तस्मिन् स्नाति न च तीर्थं पुत्रस्य स्नायतो दोष कारकम् भवति

पश्चात् ते तानि रत्नानि माता पितृभ्यः पुत्र दार दासी दास कर्मकर मित्र अमात्य ज्ञाति सालोहितेभ्यः यथा न्यायतः संविभज्य प्रव्रजिताः

यथा यथा सेव्यन्ति तथा तथा तृष्णा वृद्धिम् उपयान्ति

वयम् एषाम् चैत्यानि करिष्यामः

उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते न्यषीदत्

सुमतिः तस्य ऋषेः प्रतिसंमोदनं कृत्वा स्वप्नान् आख्याय आह कुरुष्व मे एषां स्वप्नानां निर्णयम्

तत् पश्यन्तु भवन्तः

उपासकेन उपलक्षितः

जेतवनं गत्वा तत्र भिक्षून् पाठ स्वाध्याय मनसिकार उद्युक्तान् दृष्ट्वा अतीव प्रसाद जातः
मद् सकाशात् एषाम् निष्क्रयं पञ्च कार्षापण शतम् गृहाण

धर्मता च एषा यस्य नाम्ना वहनं संसिद्ध यानपात्राः आगच्छन्ति तस्य तत् गम्यम् भवति

तेन उक्तम् भवन्तः न अस्माकम् अस्मात् मरण भयात् मोक्षः कश्चित्

तथा एव तत् वहनम् सलिल वेगात् क्षिप्तं तिमिंगिल मुख द्वारम् यतो ऽपह्रियते

तस्मात् च जल अभिषेकेण प्रत्यागत प्राणः जीवित उत्थाय भूयः पृच्छति किं भवन्तो जानीध्वं श्रावका अपि तावत् तस्य भगवतः तिष्ठन्ति तैः उक्तः ते ऽपि वशिनो भिक्षवः परिनिर्वृताः

धर्मरुचिः तम् श्रुत्वा भगवत् वचः व्याकुलित चेताः कथयति मम एषा ईदृशी अस्थिशकला तस्य उक्तम् एषा धर्मरुचे तव अस्थिशकला

अथ धर्मरुचिना चिन्तयता मनसिकारम् अनुतिष्ठता उष्म गतानि उत्पादितानि मूर्धानः क्षान्तयो लौकिका अग्र धर्माः दर्शन मार्गः भावना मार्गः

भगवान् आह यो ऽसौ वासवो राजा अभूत् तेन कालेन तेन समयेन स राजा बिम्बिसारः

तेन मालाकारेण एवम् श्रुत्वा तस्या दारिकायाः तानि उद्धृत्य अनुप्रदत्तानि

तेन तत्र अन्वाहिण्डता उपधिवारिको धर्मरुचिः दृष्टः

प्रव्रज्य तैः युज्यद्भिः घटद्भिः व्यायच्छद्भिः यावत् अर्हत् त्वम् साक्षात्कृतम्

यतः सा कन्या राज्ञा प्रदान बुद्ध्या परित्यक्ता न पुनर् गृहीता सुमतिना अपि माणवेन अ प्रतिगृह्यमाणा राज्ञो दीपस्य दीपावतीं नगरीं गता

इदं मम प्रथमे ऽसंख्येये एतस्य धर्मरुचेः दर्शनम्

तस्यां च राजधान्याम् अन्यतरः महा श्रेष्ठी प्रतिवसति

भगवान् आह यो ऽसौ अतीते ऽध्वनि श्रेष्ठी अभूत् अहम् एव स तस्मिन् समये बोधिसत्त्व चर्याम् वर्तामि

चत्वारः च उपाङ्गाः चतुर्दिशम् मापिताः

प्रणिधिम् यत्र कुर्याः त्वम् बुद्धम् आसाद्य नायकम्

यतः सा दारिका कथयति मदीयैः पुण्यैः एतानि प्रादुर्भूतानि प्रयच्छ उद्धृतानि मम

स कथयति कथं कृत्वा क्षतो ऽसि ततः स कथयति यदा तव दीपंकरेण सम्यक्सम्बुद्धेन पद्भ्यां जटा अवष्टब्धास् तदा कुपितेन वाङ् निश्चारिता दीपंकरेण सम्यक्सम्बुद्धेन श्रोत्रियस्य जटा तिरश्चाम् यथा पद्भ्याम् अवष्टब्धाः

ये प्रथमायां भूमौ अवस्थिताः ते द्वितीय भूमि स्थैः भक्ष्यन्ते

सा वणिज् पत्नी तथाविधं लेख अर्थम् श्रुत्वा वैमनस्य जाता चिन्तयितुं प्रवृत्ता महान्तं कालं मम तस्य आगमनम् उदीक्षमाणायाः

स्रोतापत्ति फलम् प्राप्तम्

तैः अमात्यैः स्वके विजिते गत्वा चैत्यानि प्रतिष्ठापितानि

तेन च एवम् उपलब्धम् यो असंविदितम् एव बुद्ध प्रमुखम् भिक्षु संघम् भोजयति स सहसा एव भोगैः अभ्युद्गच्छति

तस्य दारकस्य तथाविध उपक्रमः प्रतिसंविदितः

पश्चात् स भिक्षुः तस्य पुरुषस्य धर्म देशनाम् आरब्धः कर्तुम् त्वम् एवंविधः च एवंविधः च पाप कर्म कारी सत्त्वो यदि कदाचिद् बुद्ध शब्दम् शृणोषि स्मृतिं प्रतिलभेथाः

यावत् च मया भिक्षवः त्रिभिः असंख्येयैः षड्भिः पारमिताभिः अन्यैः च दुष्कर शत सहस्रैः अनुत्तरा सम्यक्सम्बोधिः समुदानीता तावत् अनेन धर्मरुचिना यत् भूयसा नरक तिर्यक्षु क्षपितम्

ताः पुरुषं लब्ध्वा तथा उपलान् ताडयन्ति यथा अत्र एव अनयेन व्यसनम् आपद्यते

निर्गम्य च तान् ब्राह्मणान् एवम् वदति शृण्वन्तु भवन्तो ऽहं राज्ञा अस्य महा श्रेष्ठिनः स्व पुरुषः दत्तो यदि अस्य स्तूपम् अभिसंस्कुर्वतः कश्चिद् विघातम् कुर्यात् स त्वया महता दण्डेन शासयितव्य इति

स च अपि वणिज् दारकः रति क्रीडाम् अनुभूय प्रभातायां रजन्यां भाण्ड आवारिम् गत्वा कुटुम्ब कार्याणि करोति

तत्र दीपेन राज्ञा दीपंकरो नाम सम्यक्सम्बुद्धः स अभिसंस्कारेण नगर प्रवेशेन उपनिमन्त्रितः

दृष्ट्वा च प्रणिधानं कृतं यदा अनेन अनुत्तर ज्ञानम् अधिगतम् तदा अस्य वयं श्रावका भवेम

यतो ऽस्य न भूयस् चिरम् अपि आगच्छति

यतः सा कथयति न

मालाकार आह अद्य राज्ञा सर्व पुष्पाणि गृहीतानि दीपंकर नगर प्रवेशस्य अर्थे

सा अपि च दारिका प्रणिधानं करोति
स यदा निर्वासितः तस्मात् अधिष्ठानात् तदा चिन्तयितुं प्रवृत्तो ऽस्ति च अस्य बुद्ध शासने कश्चिद् एव अनुनयः एवं मनसि कृतं गच्छामि इदानीं प्रव्रजामि इति

तेन श्रुतं स एवं दुष्कर कर्म कारी पुरुष इह आगच्छति इति

येन एवम् हि यथा पिता गच्छति पुत्रो ऽपि तेन एव गच्छति

सा कथयति गच्छत पुनर् अपि तत्र पुष्किरिण्याम् यदि मद् पुण्यैः नीलोत्पल पद्मम् अन् उद्धृतम् आसाद्येत

स च पुरुषो अन्य विहारम् प्रस्थितः

कथम् एष शक्यं घातयितुं ततस् तयोः संचिन्त्य तं गृहम् एनम् उपनिमन्त्रयित्वा भुञ्जानं घातयामः

यतो ऽसौ ब्राह्मण उपलब्ध वृत्तान्तः स्वस्थीभूतः

अथ स श्रेष्ठी राज्ञः सकाशं गत्वा कथयति महा राज तत् चैत्यम् न लभे ब्राह्मणानां सकाशात् यथा अभिप्रेतम् कारयितुम्

स कथयति न उ भगवन्

किं संधाय भगवान् कथयत्य् एवम् उक्ते भगवान् भिक्षून् आमन्त्रयते स्म न भिक्षवः प्रत्युत्पन्नं संधाय कथयामि

यतस् तस्मात् शकटात् अन्न पानम् गृहीत्वा त्रयाणां भिक्षूणां पर्याप्तं स्यात् इति पुनर् भोजयितुम् प्रवृत्तः

तत्र च विविधानि जल जानि माल्यानि रोपितानि तत् यथा उत्पलं पद्मं कुमुदं पुण्डरीकं सुगन्धिकं मृदुगन्धिकम्

तदा न आगतः

ततस् तेन भिक्षुणा उक्तम् आगच्छ वत्स अहं ते प्रव्राजयामि इति

पश्चात् दारिका कथयति किं मम कार्षापणैः कृत्यम् एवम् अहम् बुद्धाय दास्ये यदि त्वम् एषाम् पद्मानां प्रदान फलेन मम अपि जात्यां जात्यां पत्नीम् इच्छसि अस्य दानस्य प्रदान काले यदि एवम् प्रणिधानं करोषि जात्यां जात्यां मम भार्या स्यात् इति

तस्य एतत् अभवत् न अहम् अस्य व्यक्तिं ज्ञास्यामि किम् एतत् इति न च पर्यन्तम् आसादयिष्ये

सा च तत् अन्न पानम् सर्वम् अभ्यवहृत्य न एव तृप्तिम् उपयाति

घण्टा अवघोषणम् कृत्वा सामुद्रेण यानपात्रेण महा समुद्रम् अवतीर्णः

स चिन्तयितुं प्रवृत्तो सहसा एव मुख द्वारम् पिधास्यामि सलिल वेग प्रत्याहतस्य वहनस्य विनाशो भविष्यति एतेषां च अनेकानाम् जीवित विनाशः

तत्र भगवता स अभिसंस्कारः इन्द्रकीले पादो व्यवस्थापितः

तानि यो भक्षयति स सप्त रात्रिंदिवसान् सुप्तः तिष्ठति

तीर्थ समः ऽपि च मातृग्रामः

स जल परिषेक अवसिक्तः दारकः चिरेण कालेन प्रत्यागत प्राणः तया मात्रा समाश्वास्यते किम् एवम् खेदम् उपागतः त्वम् अस्मदीयं वचनम् उपश्रुत्य धीर मनाः भवस्व

प्राप्य च तं रत्न द्वीपम् प्रयत्नम् आस्थाय रत्न अन्वेषणम् कृत्वा अनुपूर्वेण उपपरीक्ष्य रत्नानां तत् वहनम् पूरितं तत् यथा यवानां वा यव सस्यानाम् वा मुद्गानां वा माषाणां वा

स च विहारं गत्वा भिक्षु सकाशम् उपसंक्रम्य एवं कथयत्य् आर्य प्रव्रजेयम्

यतः स भिक्षुः तस्य पुरुषस्य अ सम्प्राप्तस्य एव तस्मिन् विहारे प्रत्युद्गतः

यतो ऽस्य श्रेष्ठी आह बहु किल्बिष कारी बत भवान्

गाथां च भाषते

तानि भवद्भिः लब्धानि न भक्षयितव्यानि

किम् एतत् काष्ठं स्यात् अथ अस्थिशकला अथ फलकिनी स्यात्

कामान् खलु प्रतिसेवतो न हि किंचित् पापकं कर्म अ करणीयम् इति वदामि

रूपे काले सा माता अस्य वणिज् दारकस्य तस्मिन् एव गृहे रति क्रीडाम् अनुभवन अर्थम् तत्र एव गता

पश्चात् तेन ब्राह्मणेन तया च ब्राह्मण्या तिरस्कृत प्रातिवेश्य स्व जन युवत्यः च अभ्यर्थ्य स्तनं तस्य दारकस्य दापयितुं प्रवृत्ताः

दृष्ट्वा च दारिकया मालाकारस्य उक्तम् उद्धर एतानि पद्मानि

किं भगवन् मनुष्यो अथवा अ मनुष्यः भगवता अभिहितम् गृहपते भिक्षुः स धर्मरुचिर् नाम्ना

यतः पश्यति अनेकानि जाति शतानि नरक तिर्यक् प्रेत च्युतः च उपपन्नः च

स दारकः तम् भाण्डं हिरण्य सुवर्णम् पैतृकं गृह्य स्व गृहम् अनुप्राप्तः

सा तानि गृहीत्वा उदक कुम्भे प्रक्षिप्य तद् कुम्भम् उदकस्य पूरयित्वा अधिष्ठानं गता प्रस्थिता

पुनर् असौ कर्णधारो वणिजां कथयति शृण्वन्तु भवन्तः न अस्माकम् इदानीम् जीवित उपायः कश्चिद् येन वयम् अस्मात् भयात् मुच्येम
तेन खलु समयेन अन्येषु जनपदेषु द्वौ माणवकौ प्रतिवसतः

तस्य च दीपस्य राज्ञो वासवो नाम सामन्त राजः ऽभूत्

अस्मिन् एव च रत्न द्वीपे सप्त अहात् परेण अमनुष्या न सहन्ते तावद्विधान् विपरीतान् वायून् उत्पादयन्ति यैः वहनम् अपह्रियते यथा अपि तत् अकृत कार्याणाम्

यावत् अनुपूर्वेण प्रथमा मेढी ततो ऽनुपूर्वेण द्वितीया ततस् तृतीया मेढी यावत् अनुपूर्वेण अण्डम्

किंतु सर्व एव एक रवेण नमो बुद्धाय इति वदामः

तस्य धर्मरुचेर् न कदाचिद् यतस् जातस्य कुक्षिः पूर्णः

प्रत्यवसृतेषु भिक्षु भिक्षुणीषु च पुनः पिपासा दुःखम् प्रतिसंवेदयमानो रोदितुं प्रवृत्तः

तेन खलु समयेन अन्यतमेन गृहपतिना बुद्ध प्रमुखः भिक्षु संघः उपनिमन्त्रितः

तस्य दारकस्य तस्मिन् गृहे गतस्य रति क्रीडा कालम् आगमयमानस्य तिष्ठतो निशि कालम् अ प्रत्यभिज्ञातम्

सा च वृद्धा तस्या वणिज् पत्न्याः सकाशं गत्वा कथयति इच्छापितः स वो ऽयं दारकः

स तेषां कथयति न अहम् युष्माकम् एतत् सुवर्णं दास्यामि

ततः सा वृद्धयुवती तस्य वणिजः पुत्रस्य एव आगम्य पृच्छति वत्स तरुणो ऽसि रूपवान् च

यतः स दारको भैक्ष भाजनम् गृहीत्वा श्रावस्त्यां भैक्षं पर्यटति

इदानीं महा राज यदि त्वम् अनुजानीयात् अहम् एतेन एव सुवर्णेन एतत् तस्य भगवतः चैत्यम् महेशाख्यतरं कारयेयम्

पुनर् अपि गृह स्वामिनम् विज्ञापयति आर्यपुत्र न एव तृप्तिम् उपगच्छामि

तत्र च यस्मिन् दिवसे राज्ञा दीपेन तस्य दीपंकरस्य सम्यक्सम्बुद्धस्य स अभिसंस्कारेण नगर प्रवेशः आरब्धः कर्तुम् तस्मिन् एव दिवसे सुमतिः अपि तत्र एव आगतः

ततस् तयोः एवम् संचिन्त्य सो ऽर्हन् भिक्षुः अन्तर्गृहम् उपनिमन्त्रयित्वा भोजयितुम् आरब्धः

तत्र दीपेन राज्ञा दीपंकरः सम्यक्सम्बुद्धः स अभिसंस्कारेण नगर प्रवेशेन उपनिमन्त्रितः

यतो ऽसौ ब्राह्मणः संविग्न मनाः खेदम् आपन्नः

यत् नु अहम् मृदुना उपक्रमेण स्वैरं स्वैरं मुख द्वारम् संपिदध्याम्

अथ असौ त्रिपिटो भिक्षुः च्युतः कालगतो देवेषु उपपन्नः

तया वृद्धया अभिहितं यथा ईप्सितम् कुरु

यदा च निमन्त्रणं भवति तदा अपि ते तथा एव तस्य उपसंहारम् कुर्वन्ति

यदि च भगवता मम एव एकस्य अर्थे ऽनुत्तरा सम्यक्सम्बोधिः अधिगता स्यात् तत् महत् हि उपकृतं स्यात् प्राक् एव अनेकेषाम् सत्त्व सहस्राणाम् अपाय गति गमनम् अपनयति

तस्य तं नमो बुद्धाय इति रावं श्रुत्वा मनसो ऽमर्ष उत्पन्नो विक्लवीभूतः च बुद्धो बत लोक उत्पन्नः

तत्र राज्ञा सर्व पुष्पाणाम् संग्रहः कारितः

व्यक्तिं च उपलब्धम्

भूयो गृह स्वामिनः कथयत्य् आर्यपुत्र न एव तृप्तिम् उपगच्छामि

अर्हन् संवृत्तः त्रैधातुक वीत रागः सम लोष्ट काञ्चनः आकाश पाणितल सम चित्तः अनुनय प्रतिघ प्रहीणः विद्या विदारित आण्डकोशः विद्या अभिज्ञा प्रतिसंविद् प्राप्तः भव लाभ लोभ सत्कार पराङ्मुखः वासी चन्दन कल्पः

पृष्ट आर्य पुनर् भोक्ष्यसे भूयः स कथयति यदि ते परित्यक्तम्

तैः श्रुत्वा तथाविध उपक्रमः कृतः

तेषां तथा व्युत्पद्यतां न लेभे तत् चैत्यम् यथा ईप्सितम् तेन सुवर्णेन कारयितुम्

तत्र अपि गत्वा भिक्षूणाम् उपसंक्रम्य प्रव्रज्याम् आयाचते

तस्य च सुमतेः पृष्ठतो ऽनुबुद्ध एव मतिः माणवः तिष्ठति

तत्र गत्वा जनपदेषु विख्यापयमानौ जायांपतिकम् इति रति क्रीडाम् अनुभवमानौ व्यवस्थितौ

यतस् तेन पञ्च मात्राणाम् भिक्षु शतानाम् आहारः समुदानीतः

ततस् तेन उक्तम् केन उपायेन घातयामि तया अभिहितम् अहम् एव उपायम् संविधास्ये

सर्वेषाम् एव अस्माकम् मरणं प्रत्युपस्थितम्

स ऋषिः आह न अहम् एषाम् स्वप्नानां व्याकरणं करिष्यामि

पृष्ट आर्य पुनर् भोक्ष्यसे स कथयति यदि ते परित्यक्तम्

यतः स गृहपतिः तस्मात् अन्न पानम् गृहीत्वा येन चतुर्णां भिक्षूणां पर्याप्तं स्यात् इति पुनर् भोजयितुम् प्रवृत्तः

तीर्णो ऽहं तारयेयं जन ओघान् अ तारिताः ये पौर्वकैः जिनेन्द्रैः
स च राजा शत शलाकम् छत्रं गृहीत्वा दीपंकरस्य सम्यक्सम्बुद्धस्य प्रत्युद्गतः

पश्चात् तेन पित्रा सार्धम् एकफलायाम् भुञ्जता तस्य पितुः स विषाः मण्डिलका दत्ताः आत्मना निर्विषाः प्रभक्षिताः

स माता पितृभ्याम् अभिहितः गच्छ वत्स यथा अभिप्रेतम् कुरु

तेन धर्मरुचिना भोक्तुम् आरब्धम् तत् निरवशिष्टम्

स च सुमतिः तत् स्थानम् अनुसंप्राप्तः

न अहम् दास्यामि

द्वितीये स्कन्धे अष्ट योजन शतिकाः आत्म भावाः नव दश यावत् चतुर्दश योजन शतिकाः आत्म भावाः

स तं प्रदेशम् अनुप्राप्तानाम् कर्णधारः कथयति सन्ति अस्मिन् रत्न द्वीपे काच मणयः रत्न सदृशाः ते भवद्भिः उपपरीक्ष्य उपपरीक्ष्य गृहीतव्याः

यतस् तैः वणिग्भिः एक रवेण नमो बुद्धाय इति प्रणामः कृतः सर्वैः एव

अथ सुमतिः माणवः संशय निर्णयन अर्थम् ऋषेः सकाशं गतः

अथ असौ धर्मरुचिः येन भगवान् तेन उपसंक्रान्तः

ततो ऽसौ धर्मरुचिः ऋद्ध्या जेतवनम् अनुप्राप्तः भगवन्तं दर्शनाय

तत्र च उपासकः ऽभिरूढः

यतस् तैः वणिग्भिः दूरतस् एव उपधारितम्

त्वया अहम् समन्वाहर्तव्यः

तत्र अपि विहारे बहवो भिक्षवः शैक्ष अशैक्षाः च दग्धाः

गच्छ वत्स न अहम् प्रव्राजयिष्ये

यतः समान उपाध्यायैः समान आचार्यैः अन्यैः च स प्रेमकैः भिक्षुभिः उपसंहारः आरब्धः कर्तुम्

वयस्य गृहे स्वप्स्ये

इति संचिन्त्य गर्भरूपाणि गृहे ऽनुप्रवेशयितुं प्रवृत्तो गच्छथ यूयं शीघ्रं गृहम् एव अहम् एव एकः यदि जीवामि म्रिये वा इति

भगवान् आह किं मन्यध्वे भिक्षवो यानि तानि पञ्च भिक्षु शतानि अतीते अध्वनि आसन् काश्यपस्य सम्यक्सम्बुद्धस्य शासने प्रव्रजितानि एतावन्ति एतानि पञ्च भिक्षु शतानि

तत्र च क्रियमाणे सहस्र योधिनः पुरुषस्य एवम् उत्पन्नम् न अत्र कश्चिद् इदानीम् प्रहरिष्यति

यदा तेन दारकेण संलक्षितं सर्वत्र अहम् अनेन पित्रा प्रतिसंवेदित इति ततस् तम् पितरम् आह तात अम्बया मण्डिलकाः प्रहेणकम् अनुप्रेषितम्

पश्चात् स पुरुषः कथयत्य् आर्य शिक्षा पदानि मे ऽनुप्रयच्छ

तस्य एवम् चरत आत्म भावात् शिरः एवं लक्ष्यते दूरत एव तत् यथा पर्वतो नभः प्रमाणः

तेन च दीपेन राज्ञा सप्तमात् दिवसात् दीपंकरस्य सम्यक्सम्बुद्धस्य स अभिसंस्कारेण नगर प्रवेशम् करिष्यामि इति सर्व विषय अधिष्ठानात् च सर्व पुष्पाणाम् संग्रहं कर्तुम् आरब्धः

तस्य पूजां करिष्याम इति

तृतीये स्कन्धे पञ्चदश योजन शतिकाः आत्म भावाः षोडश योजन शतिकाः यावत् एकविंशतिकाः आत्म भावाः

ततः सा वृद्धा एवं द्विस् अपि त्रिस् अपि तस्य दारकस्य कथयति तरुण युवतिः तव अर्थे क्लेशैः बाध्यते

ताः च अस्य जटाः शीर्णा अन्याः प्रविशिष्टतरा जटाः प्रादुर्भूताः

भगवान् संलक्षयति को ऽसौ दानपतिः भविष्यति यो ऽसौ धर्मरुचेः एतावता आहारेण प्रतिदिवसम् योगोद्वहनं करिष्यति यतो ऽस्य भगवता अभिहितं दृष्टः त्वया धर्मरुचे महा समुद्रः

त्रीणि अनेन आनन्तर्याणि नरक कर्म संवर्तनीयानि कर्माणि कृतानि उपचितानि

शङ्ख पटह वाद्यानि तूर्याणि दत्तानि

यदा एव भगवता इन्द्रकीले पादो व्यवस्थापितस् तदा एव समनन्तर कालम् पृथिवी षष् विकारम् प्रकम्पिता चलिता प्रचलिता संप्रचलिता वेधिता प्रवेधिता संप्रवेधिता

यो ऽसौ पाप कर्म कारी सत्त्वो माता पितृ अर्हत् घातकः एष एव धर्मरुचिः

ततस् तेन तिमिंगिलेन आत्मीयम् मुख द्वारम् मृदुना उपक्रमेण स्वैरं स्वैरं पिहितम्

यतः सहस्र योधी आह त्वया पुनर् महा श्रेष्ठिन् कतमस्यां बोधौ प्रणिधानं कृतं तेन महा श्रेष्ठिना उक्तम् अनुत्तरस्यां बोधौ चित्तम् उत्पादितम्

येन च आत्मनः जीवित परित्यागः व्यवस्थितो माता पितरौ पुत्र दारम् दासी दास कर्मकर पौरुषेयम् मित्र अमात्य ज्ञाति सालोहितम् चित्रं च जम्बुद्वीपं परित्यक्तुम् स महा समुद्रम् अवतरतु

यतः कर्णधारेण तेषां विमर्श जातानाम् उक्तम् यत् तत् भवन्तः श्रूयते तिमितिमिंगिल इति तिमितिमिंगिल भयम् इदम्
ते तानि रत्नानि संगृह्य भगवतः सकाशम् उपगताः

अथ भगवान् तथाविधया शोभया जन मध्यम् अनुप्राप्तः

तस्य तेन गृहपतिना उक्तम् आर्य क्व गता भिक्षवः स कथयत्य् अन्तर्गृहे उपनिमन्त्रिताः प्रविष्टाः

तौ च अपि भगवता तथा अधिष्ठितौ यथा शकटी चक्र मात्रौ कर्ण समीपे वितानं बद्ध्वा व्यवस्थितौ

यतो कर्णधार उद्घोषयितुं प्रवृत्तः शृण्वन्तु भवन्तो जम्बुद्वीपका मनुष्याः सन्ति अस्मिन् महा समुद्रे एवंविधानि रत्नानि तत् यथा मणयो मुक्ता वैडूर्य शङ्खशिला प्रवालो रजतं जातरूपम् अश्मगर्भः मुसारगल्वो लोहितिका दक्षिणावर्ताः

तत् च स्तूप अङ्गणम् रत्नशिलाभिः चितम्

यतो नैमित्तक वैद्य चिकित्सकैः अभिहितम् न अस्याः कश्चिद् अन्यः तद् रूपः रोगो न अपि भूत ग्रह आवेशः बाधा करः उत्पन्नः

यत् नु वयम् एतानि रत्नानि बुद्धस्य भगवतो दद्यामः

तस्मिन् च स्तूपे सर्व जात कृत निष्ठिते सहस्र योधी अभ्यागतः

यदा भवसि संबुद्धो लोके ज्येष्ठ विनायकः

ततस् तस्य दीपेन राज्ञा अनुप्रदत्ताः

तेन खलु समयेन पञ्च मात्राणि वणिज् शतानि भाण्डं समुदानीय अनुपूर्वेण ग्राम निगम पल्ली पत्तन राजधानीषु चञ्चूर्यमाणानि महा समुद्र तटम् अनुप्राप्तानि

यः च असौ महा समुद्रे तिमिः तिमिंगिलः नाम मत्स्यो बुद्ध शब्दम् श्रुत्वा अनाहार तायाम् व्यवस्थितः स स्वभावेन एव तीक्ष्ण अग्नि तया क्षुध् दुःखस्य अ सह त्वात् च्युतः कालगतः

सा च दारिका तस्मात् उद्यानात् तस्य सुमतेर् माणवस्य अभिमुखम् आगता

तस्य एतत् अभवत् कथम् अहम् बुद्धं भगवन्तम् दृष्ट्वा न पूजयामि स मालाकार गृहाणि अन्वाहिण्डति सर्व पुष्प अन्वेषण परः न च किंचिद् एक पुष्पम् आसादयति

एवम् एव अमात्याः

एवं क्षिप्तेन पारम्पर्येण तत् कलेवरं महा समुद्र तटम् समुदानीतम्

तेन असौ क्षेमंकरः सम्यक्सम्बुद्धः षष्टिं त्रैमासान् सार्धं भिक्षु संघेन सर्व उपकरणैः उपस्थितः

स कथयति न शक्यं प्रतिगृहीतुम्

मतिः माणवः च्युतः कालगतो नरकेषु उपपन्नः

मरण काल समये प्रणिधानं कृतवन्तो यत् अस्माभिः काश्यपं सम्यक्सम्बुद्धम् आसाद्य उद्दिष्टम् अधीतम् स्वाध्यायितं च न कश्चित् गुण गणः ऽधिगतो ऽस्ति अस्य कर्मणो विपाकेन वयम् यो ऽसौ अनागते ऽध्वनि काश्यपेन सम्यक्सम्बुद्धेन शाक्यमुनिः नाम सम्यक्सम्बुद्धो व्याकृतः तं वयम् आरागयेमः न विरागयेमः

यतस् तत् वहनम् अति प्रभूतैः मनुष्यैः अतिभारेण च आक्रान्त त्वात् तत्र एव अवसीदति

यतो भगवान् आह किं मन्यध्वे भिक्षवो यो ऽसौ अतीते ऽध्वनि भिक्षुस् त्रिपिट आस अहम् एव स तेन कालेन तेन समयेन

स धर्मरुचिः तत् अपि भुक्त्वा न एव तृप्तः

यदि यूयम् अत्र किंचिद् विघ्नं करिष्यथ अहं वो महता दण्डेन अनुशासयिष्यामि

स तं पुरुषं समेत्य कथयति भद्र मुख किम् एतत् यतो ऽस्य पुरुषेण उक्तम् आर्य प्रव्रज्यां न लभामि

तत् संधाय कथयामि चिरस्य धर्मरुचे

ततस् तैः वणिग्भिः वहनस्य एकम् वरत्रं छिन्नम्

विस्तरेण यावत् दशानाम् भिक्षूणाम् अन्न पानेन पर्याप्तं स्यात् तावद् भुक्त्वा न एव तृप्यते

एवम् उक्त्वा तं सुमतिं माणवम् उवाच किम् एभिः करिष्यसि सुमतिः आह बुद्धं भगवन्तम् अर्चयिष्यामि

यत् नु अहम् एतेन एव सुवर्णेन तस्य एव भगवतः चैत्यम् महेशाख्यतरं कारयेयम्
असा एव अस्मै आदित्यस् तेजः प्रयच्छति

षड् वा ऋतवः

यद् अग्नये पावकाय

न अस्य अग्निम् आदधानस्य कनीयो भवति

तम् उपप्रजायते

प्रजावान् असानि

प्राणो वै पवमानः

शिथिलं वा एतद् यज्ञस्य क्रियते अ सयोनि यत् संवत्सरे ऽनुनिर्वपति

संवत्सरस्य आप्त्यै

उप ह्य् एषा पय आहरति

मनुष्य रथेन एव देव रथम् अभ्यातिष्ठति

यद् अम्नो ऽनुनिर्वपेद् रुद्राय पशून् अपिदध्याद् अपशुस् स्यात्

गायत्री यज्ञ मुखम्

वासो देयम्

इमान् एव लोकान् आपृणाति

उपाहरन्ती दक्षिणा देया

तेजस्व्य् असानि इति

समान बर्हिषी उत्तरे कार्ये

धेनुर् होत्रे देया

पशुमान् असानि

प्राणाद् अधि पशवः प्रजायन्ते

त्रीणि हवींषि भवन्ति

शुचिम् एव एनम् मेध्यं यज्ञियं तेन करोति

धेनुर् वा उपाहरन्ती

देवतानाम् अभीष्ट्यै

न उच्छिंषेत्

नाना बर्हींषि भवन्ति

आपो वै पावकाः

तस्मात् समान बर्हिषी उत्तरे कार्ये

सयोनि त्वाय

प्रजाम् एव अस्मै तेन प्रजनयति

यन् नाना बर्हींषि स्युः

सर्व देवत्यम् वासः

एष तेजसः प्रदाता

वर्धमाना दक्षिणा देया

यद् अग्नये पवमानाय

रथो देयः

ऊनं वै प्रजा उपप्रजायन्ते

यत् पावकम्

द्वादश मासास् संवत्सरः

देवाश् च वा असुराश् च संयत्ता आसन्

अद्भ्यः प्रजाः प्रजायन्ते

अन्नं वै पावकम्

लोकं प्रजननाय

ता एव अस्य एतत् तन्वस् संभरति

विराज एव एनम् विक्रान्तम् अनु विक्रमयति

अ शिथिल त्वाय सयोनि त्वाय

वा अग्निम् आधत्ते

पुनात्य् एव एनम् तेन

लोकम् एव प्रजननाय अकः

अन्नम् एव अस्मै तेन प्रयच्छति

देव रथः वा एष प्रयुज्यते यद् यज्ञः

स तनूः एव एतत् स तेजाः आधीयते

सो ऽग्निर् विजयम् उपयत्सु त्रेधा तन्वो विन्यधत्त पशुषु तृतीयम् अप्सु तृतीयम् अमुष्मिन्न् आदित्ये तृतीयम्

इमान् एव लोकान् आप्नोति

घृतं पुरोडाशाः

गायत्रीम् एव यज्ञ मुखम् न अतिक्रामति

द्वादश देयाः

षड् देयाः

यच् छुचये

संवत्सरेण एव एनम् शमयति

यद् एतानि हवींषि निरुप्यन्ते

यद् अग्नये शुचये

मिथुनौ गावौ देयौ

ऋतुष्व् एव प्रतितिष्ठति

पशवो वा एतानि हवींषि

रुद्रो ऽग्निः

विद्म वा इमं लोकं विद्म इमम् न अमुम् पश्यामो वा तु न वा

दक्षिणाया वै वृद्धिं यजमानो ऽनुवर्धते