tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
दश च देव कन्या सहस्राणि गन्ध उदक भृङ्गार परिगृहीताः मूर्ध्नि धारयन्त्यो ऽवस्थिताः संदृश्यन्ते स्म

परम सुख संस्पर्शया च सर्व सत्त्व काय चित्त सुख संजनन्या लोकोत्तरया अनेक शत सहस्र वर्ण प्रभया सर्व त्रि साहस्र महा साहस्र लोकधातुः परिस्फुटो ऽभूत्

द्वयोः च अप्सरसोः मध्ये एका मानुषी कन्या द्वयोः मानुषी कन्ययोः मध्ये एका अप्सरा

परमा इति दौवारिको ऽसितस्य महा ऋषेः प्रतिश्रुत्य येन राजा शुद्धोदनः तेन उपसंक्रामत्

हिमवत् पर्वत पार्श्वात् च सिंह पोतकाः आगत्य आगत्य अभिनदन्तः कपिल आह्वय पुर वरम् प्रदक्षिणीकृत्य द्वार मूलेषु अवतिष्ठन्ते स्म न कंचिद् सत्त्वम् विहेठयन्ति स्म

दूष्य गञ्जाः च प्रावृताः संदृश्यन्ते स्म

सिंह पूर्व अर्ध कायः

बहूनि च अप्सरः शत सहस्राणि शङ्ख भेरी मृदङ्ग पणवैः घण्टा अवसक्तैः प्रतीक्षमाणानि अवस्थितानि संदृश्यन्ते स्म

पञ्च च उद्यान शतानि समन्तात् नगरस्य प्रादुर्बभूवुः बोधिसत्त्वस्य परिभोगाय

पञ्च च ब्राह्मण सहस्राणि घण्टा परिगृहीतानि माङ्गल्य शब्दम् श्रावयन्तः पुरतो गच्छन्ति स्म

तत् यथा चक्र रत्नम् हस्ति रत्नम् अश्व रत्नम् मणि रत्नम् स्त्री रत्नम् गृहपति रत्नम् परिणायक रत्नम्

मम अन्तिकात् खलु अपि आनन्द पूर्वं बोधिसत्त्व चर्याम् एव तावत् चरतः ये केचिद् भय अर्दिताः सत्त्वा आगत्य अभयं प्रतियाचन्ते स्म तेभ्यो ऽहं सत्त्वेभ्यो ऽभयं दत्तवान् किम् अङ्ग पुनर् एतर्हि अनुत्तराम् सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धः

ततस् च उपादाय कुमारस्य इह सर्वार्थसिद्धः सर्वार्थसिद्ध इति संज्ञाम् अगमत्

पञ्च अप्सरः सहस्राणि दिव्य अनुलेपन परिगृहीतानि बोधिसत्त्व मातरम् उपसंक्रम्य सु जात जाते ताम् अक्लान्त काय ताम् च परिपृच्छन्ति स्म

मेखली बद्धकाः च देव दारकाः राज्ञः शुद्धोदनस्य अन्तःपुरे उत्सङ्गेन उत्सङ्गम् अनुपरिवर्तमानाः संदृश्यन्ते स्म

सुगन्धि तैल परिवासिताः च गन्धोदक शीत उष्णाः प्रस्रवन्ति स्म

तानि च तथागतस्य मित्राणि भूत वादीनि न मृषा वादीनि

मा आनन्द तथागत अप्रामाणिकम् अकार्षुः

अनुपरिन्दिष्यामो वयम् अनागतानाम् तथागतानाम् अर्हताम् सम्यक्संबुद्धानाम् अन्तिके ते अस्माकम् अपि मित्राणि इति विदित्वा यथा अभिप्रायम् परिपूरयिष्यन्ति

तत्र च नाना रत्नव्यूहः नाम महा प्रासादः तम् बोधिसत्त्वः समारूढो ऽभूत्

संगत मुख ललाटः च परिपूर्ण उत्तमाङ्गः च असित केशः च सहित केशः च सु संगत केशः च सुरभि केशः च अ परुष केशः च अन् आकुल केशः च अनुपूर्व केशः च सु कुञ्चित केशः च श्रीवत्स स्वस्तिक नन्द्यावर्त वर्धमान संस्थान केशः च महा राज सर्वार्थसिद्धः कुमारः

सो अद्राक्षीत् बोधिसत्त्वस्य द्वात्रिंशत् महापुरुष लक्षणानि यैः समन्वागतस्य पुरुष पुद्गलस्य द्वे गती भवतो न अन्या

तत्र बोधिसत्त्वस्य अर्थे द्वात्रिंशत् धात्र्यः संस्थापिता अभुवन् अष्टौ अङ्ग धात्र्यः अष्टौ क्षीरधात्र्यः अष्टौ मलधात्र्यः अष्टौ क्रीडा धात्र्यः

तत् कस्मात् हेतोः विवृद्धस्य हि बोधिसत्त्वस्य परिपूर्ण इन्द्रियस्य अभिनिष्क्रामतः मातुः हृदयम् स्फुटेत्

उपसंक्रम्य ऋद्धिं प्रतिसंहृत्य पद्भ्याम् एव कपिलवस्तु महा नगरम् प्रविश्य येन राज्ञः शुद्धोदनस्य निवेशनं तेन उपसंक्रामत्

अत्र अहम् युष्मान् विज्ञापयामि इति

यदा च बोधिसत्त्वः त्रि साहस्र महा साहस्र लोकधातौ न कंचिद् सत्त्वम् आत्म तुल्यम् पश्यति स्म अथ तस्मिन् समये बोधिसत्त्वः सिंह इव विगत भय भैरवः ऽसंत्रस्तः अ स्तम्भी सु चिन्तितम् स्मृत्वा चिन्तयित्वा सर्व सत्त्वानाम् चित्त चरितानि ज्ञात्वा अ परिगृहीतः बोधिसत्त्वः पूर्वां दिशम् अभिमुखः सप्त पदानि प्रक्रान्तः पूर्वंगमो भविष्यामि सर्वेषां कुशल मूलानाम् धर्माणाम्

इति हि भिक्षवो जाते बोधिसत्त्वे मातुः कुक्षि पार्श्वम् अ क्षतम् अन् उपहतम् अभवद् यथा पूर्वं तथा पश्चात्

यत् नु अहम् अस्य सर्वार्थसिद्ध इति नाम कुर्याम्
संक्षेपात् अचिन्त्या सा क्रिया अभूत् यदा बोधिसत्त्वो लोके प्रादुरभूत् सर्व लोक अभ्युद्गतः

अनेन महा राज प्रथमेन महापुरुष लक्षणेन समन्वागतः सर्वार्थसिद्धः कुमारः

न्यग्रोध परिमण्डलः महा राज सर्वार्थसिद्धः कुमारः

वयं च तं बुद्ध रत्नम् न द्रक्ष्यामः

सा कालगता त्रायत्रिंशति देवेषु उपपद्यत

दश च देव कन्या सहस्राणि छत्र ध्वज पताका परिगृहीताः अवस्थिताः संदृश्यन्ते स्म

सिंह विक्रान्त गतिः च ऋषभ विक्रान्त गतिः च हंस विक्रान्त गतिः च अभि प्रदक्षिण आवर्त गतिः च वृत्त कुक्षिः च मृष्ट कुक्षिः च अ जिह्म कुक्षिः च चाप उदरः च व्यपगत छन्द दोष नील कालक अ दुष्ट शरीरः च वृत्त दंष्ट्रः च महा राज सर्वार्थसिद्धः कुमारः

सर्व शाल वन देवताः च पत्रेषु अर्ध कायान् अभिनिर्माय नम्यमानाः स्थिताः संदृश्यन्ते स्म

आवीचिम् आदिं कृत्वा सर्व नैरयिकाणाम् सत्त्वानां सर्व कारणात् दुःखं तस्मिन् समये प्रस्रब्धम्

संविद्यन्ते खलु पुनर् महा राज सर्वार्थसिद्धस्य कुमारस्य काये अशीति अनुव्यञ्जनानि यैः समन्वागतः सर्वार्थसिद्धः कुमारो न अर्हति अगारम् अध्यावसितुम्

अस्मात् तम् धर्मं श्रुत्वा जाति धर्माणः सत्त्वा जात्या परिमोक्षन्ते

जाल अङ्गुलि हस्त पादः

इति हि भिक्षवो जाते बोधिसत्त्वे तद् क्षणम् दान निसर्गः पुनर् उत्तरि प्रवर्तते स्म

स परिपूर्णानां दशानां मासानाम् अत्ययेन मातुः दक्षिण पार्श्वात् निष्क्रमति स्म स्मृतः सम्प्रजानन् अन् उपलिप्तः गर्भ मलैः यथा न अन्यः कश्चिद् उच्यते ऽन्येषां गर्भ मलः इति

अथ खलु राजा शुद्धोदनः सर्वार्थसिद्धं कुमारम् उभाभ्याम् पाणिभ्यां साधु च सुष्ठु च अनुपरिगृह्य असितस्य महा ऋषेः अन्तिकम् उपनामयति स्म

एवं च वदति राजानम् अहम् द्रष्टु कामः इति

सु प्रतिष्ठित सम पादः महा राज सर्वार्थसिद्धः कुमारः

उपसंक्रम्य कृत अञ्जलि पुटः राजानं शुद्धोदनम् एवम् आह यत् खलु देव जानीया ऋषिः जीर्णः वृद्धो महल्लको द्वारे स्थितः

आनन्द आह का पुनर् भगवन् तेषां तथारूपाणाम् असत् पुरुषाणाम् गतिः भविष्यति को ऽभिसंपरायः

अथ खलु आयुष्मान् आनन्दः उत्थाय आसनात् एक अंसम् उत्तरासङ्गम् कृत्वा दक्षिण जानु मण्डलम् पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन भगवान् तेन अञ्जलिम् प्रणम्य भगवन्तम् एतत् अवोचत् सर्व सत्त्वानाम् भगवन् तथागतः आश्चर्य भूतः ऽभूद् बोधिसत्त्व भूतः एव अद्भुत धर्म समन्वागतः च

सर्व सत्त्वानाम् च चित्त चरितम् च प्रजानाति स्म

स दिव्येन चक्षुषा सर्वं जम्बुद्वीपम् अनुविलोकयन् अद्राक्षीत् कपिल आह्वये महा पुर वरे राज्ञः शुद्धोदनस्य गृहे कुमारं जातं शत पुण्य तेजः तेजितम् सर्व लोक महितम् द्वात्रिंशत् महापुरुष लक्षणैः समलंकृत गात्रम्

पञ्च च कन्या सहस्राणि विचित्र पटलक परिगृहीतानि पुरतो गच्छन्ति स्म

सर्व लोक आन्तरिकाः च तस्मिन् समये महता अवभासेन स्फुटा अभूवन्

देवैः च तथा तत् वनम् समलंकृतम् अभूत् तत् यथा अपि नाम मिश्रका वनम् देवानां समलंकृतम्

कश्चिद् आनन्द दर्शनेन अपि प्रियो भवति मनापः च न तु खलु पुनः श्रवणेन

चतुर्णां च द्वीप कोटी शत सहस्राणाम् मध्ये पृथिवी प्रदेशे अश्वत्थ यष्टिः प्रादुरभूत् अन्तर् द्वीपे च चन्दन वनम् प्रादुर्बभूव बोधिसत्त्वस्य परिभोग अर्थम् बोधिसत्त्वस्य एव अनुभावेन

एकैक रोमा

वैश्वानरः च न ज्वलति स्म

सचेद् पुनर् अगारात् अनगारिकाम् प्रव्रजिष्यति तथागतो भविष्यति अर्हन् सम्यक्संबुद्धो नेता अन् अन्य नेयः शास्ता लोके संबुद्धः

इयं मे पश्चिमा जातिः

इमानि तानि महा राज सर्वार्थसिद्धस्य कुमारस्य अशीति अनुव्यञ्जनानि यैः समन्वागतः सर्वार्थसिद्धः कुमारो न अर्हति अगारम् अध्यावसितुम्

अनुपरिन्दामि अहम् भूत वादिनाम्

चक्षुः विकलैः च सत्त्वैः चक्षुः प्रतिलब्धं श्रोत्र विकलैः च सत्त्वैः श्रोत्रम्

समनन्तर भाषिता च इयम् बोधिसत्त्वेन वाक्
अथ खलु राजा शुद्धोदनो ऽसितस्य महा ऋषेः सकाशात् कुमारस्य इदम् व्याकरणं श्रुत्वा संतुष्ट उदग्र आत्त मनाः प्रमुदितः प्रीति सौमनस्य जातः उत्थाय आसनात् बोधिसत्त्वस्य चरणयोः प्रणिपत्य इमाम् गाथाम् अभाषत

अभिसंबुध्य च अनुत्तरम् धर्मचक्रं प्रवर्तयिष्यति अ प्रवर्तितम् श्रमणेन वा ब्राह्मणेन वा देवेन वा मारेण वा अन्येन वा पुनः केनचिद् लोके सहधर्मेण

सचेद् अगारम् अध्यावसति राजा भवति चतुर् अङ्गः चक्रवर्ती पूर्ववत् यावत् एव ऐश्वर्य आधिपत्येन

उपसंक्रम्य दौवारिके निवेद्य राज्ञा अभ्यनुज्ञातः राजकुलं प्रविश्य बोधिसत्त्वस्य पादौ शिरसा अभिवन्द्य एक अंसम् उत्तरासङ्गम् कृत्वा अनेक शत सहस्र कृत्वस् प्रदक्षिणीकृत्य बोधिसत्त्वम् अङ्के समारोप्य राजानं शुद्धोदनम् आश्वासयति स्म तुष्टो महा राज भव परम प्रीतः च

तत् कस्मात् हेतोः अप्रमेयो हि आनन्द तथागतो गम्भीरो विपुलो दुरवगाहः

कपिलवस्तुनि महा नगरे राज्ञः शुद्धोदनस्य गृहे कुमारो जातः शत पुण्य तेजः तेजितः सर्व लोक महितः द्वात्रिंशत् महापुरुष लक्षणैः समन्वागतः

हन्त गच्छामः तम् अभिवन्दितुम् मानयितुं पूजयितुम् अभिस्तोतुम् अन्येषां च मान अभिभूतानाम् देव पुत्राणाम् मान मद दर्प छेदन अर्थम्

सु अर्थम् सु व्यञ्जनम् केवलं परिपूर्णं परिशुद्धं पर्यवदातं ब्रह्मचर्यं सत्त्वानां संप्रकाशयिष्यति

तत्र राजा शुद्धोदनः तेषाम् सर्वेषाम् अनुवर्तन अर्थम् बोधिसत्त्वं सर्व गृहेषु प्रवेश्य चतुर्णां मासानाम् अत्ययात् बोधिसत्त्वम् स्व गृहे प्रवेशयति स्म

तदा च पुष्प फल वृक्षाः धरणी तलात् अभ्युद्गम्य क्षारक जाताः न फलन्ति स्म

आयत पार्ष्णि पादः

पुष्करिणीषु च उत्पल पद्म कुमुद पुण्डरीकाणि अभ्युद्गतानि कुड्मलीभूतानि न पुष्पन्ति स्म

इति हि भिक्षवो जात मात्रः बोधिसत्त्वः सप्त रात्रः लुम्बिनीवने दिव्य मानुष्यकैः तूर्य तालावचरैः सत्क्रियते स्म गुरुक्रियते स्म मान्यते स्म पूज्यते स्म खाद्य भोज्य स्वादनीयानि विश्राण्यन्ते स्म

इति हि जाते बोधिसत्त्वे गगन तल गतानि अप्सरः कोटि नयुत शत सहस्राणि दिव्यैः पुष्प धूप गन्ध माल्य विलेपन वस्त्र आभरणैः मायादेवीम् अभ्यवकिरन्ति स्म

एवम् उक्ते भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम् एतत् अवोचत् भविष्यन्ति खलु पुनर् आनन्द अनागते ऽध्वनि केचिद् भिक्षवः अभावित कायाः अभावित चित्ताः अभावित शीलाः अभावित प्रज्ञाः बाला अपण्डिता आभिमानिका उद्धता उन्नता असंवृता विक्षिप्त चित्ताः काङ्क्षा परीत्ताः विचिकित्सा बहुलाः अश्रद्धाः श्रमण मलाः श्रमण प्रतिरूपकाः

दीर्घ अङ्गुलिः अधस् क्रम तलयोः महा राज सर्वार्थसिद्धस्य कुमारस्य चक्रे जाते अर्चिष्मती प्रभास्वरे सिते सहस्र अरे स नेमिके स नाभिके

एणेय मृग राज जङ्घः

यथा हि अस्माकम् महा राज मन्त्र वेद शास्त्रेषु आगच्छति न अर्हति सर्वार्थसिद्धः कुमारो ऽगारम् अध्यावसितुम्

दश च पूर्णकुम्भ सहस्राणि कपिलवस्तु महा नगरम् प्रदक्षिणीकुर्वन्ति संदृश्यन्ते स्म

शक्र ब्रह्म लोकपालाः पूर्वंगमाः च अन्ये च बहवो देव पुत्राः शत सहस्राः ये बोधिसत्त्वं जात मात्रम् नाना गन्ध उदक मुक्त कुसुमैः स्नापयन्ति अभ्यवकिरन्ति स्म

ज्ञात्वा च व्यवलोकयति स्म अस्ति तु असौ कश्चिद् सत्त्वः यो मया सदृशः शीलेन वा समाधिना वा प्रज्ञया वा कुशल मूल चर्यया वा

पञ्च अप्सरः सहस्राणि बोधिसत्व मातरम् उपसंक्रम्य सु जात जाते ताम् अक्लान्त काय ताम् च परिपृच्छन्ति स्म

त्रित विष्यन्द अम्बु कूपाः प्रादुरभूवन् अपि च सु गन्ध तैल पुष्करिण्यः
तद् दर्शन आशया आयातम् अनेकं नृ कदम्बकम्

एक एव तु मे न आसीत् गुणः सो ऽप्य् अयम् आगतः

तुल्यौ शुक्र बृहस्पतियोः युवां मुक्त्वा सुहृत्तमौ

पिधाय पार्थिवः कर्णाव् उत्तमाङ्गम् अकम्पयत्

त्वरितं देहि स्तन्यं कण्ठो ऽस्य मा शुषत्

पुत्रः पुत् नरकात् त्राता कस्य अन्यस्य यथा मम

अथ पापाद् असि त्रस्तः स्फुटं न अहम् तव प्रिया

काल कम्बल संवीतः स असि चर्म असिपुत्रिकः

निक्षिप्तवन्तः श्रूयन्ते पुत्रेष्व् एव गुरुं धुरम्

नव मन्त्रि कृत आरक्षा जायते स्म पुनर् वा

अनपायम् उपायं कः प्रयुञ्जीत एतम् ईदृशम्

तस्याम् आसीन् महासेनो महासेनः क्षितीश्वरः

पुत्रेण एवमवस्थः ऽपि प्रजा प्रिय चिकीर्षुणा

सर्व तीर्थ अम्बु कलशैः अभ्यषिञ्चत् स पालकम्

सु गृहीत अभिधानस्य प्रद्योतस्य पितुस् तव

सु दुःश्रवम् इदं श्रुत्वा गोपालो दुर्वचं वचः

गोपालः पालकश् च इति सुतौ जातौ गुण अम्बुधी

त्वं च वृद्धस् तदा युक्तं स्वयम् एव करिष्यसि

इदं त्व् अलीक कौलीनम् अशक्तो ऽहम् उपेक्षितुम्

अथवा आस्ताम् इदं सर्वम् एकेन एव अस्मि वर्धितः

जहि घातय बालं मे पतिं नित्य प्रमादिनम्

उत्तरं चिन्तयामास नासा अग्र आहित लोचनः

बुद्धेः स्वस्याश् च शुद्धायाः किं नाम न परीक्षितम्

एवमादि ततः श्रुत्वा सा प्रगल्भा अभिसारिका

चिन्ता मुषित निद्रा त्वात् आहार विरहेन च

विहस्य विटम् आह स्म त्वादृशा हि हत त्रपाः

एतावत् तु मया वाच्यं पित्र्यं सिंहासनं त्वया

महा खाता महा शाला पुरी अस्ति उज्जयिनी इति या

दृष्ट्वा च स अस्रम् आकाशम् अनाथ इदम् अब्रवीत्

सत्सु भर्तृषु भूपाल गुणवत्स्व् अपि भूभुजः

समुच्छिन्न दुरुच्छेद बाह्य अभ्यन्तर वैरिणा

तस्माद् अस्मान् निवर्तस्व संकल्पाद् अति भीषणात्

कन्यका अन्यतमा तत्र गृह्यमाणा अथ हस्तिना

अथ गां पालयामास गोपालः पितृ पालिताम्

स सिंहासनम् आस्थानं मण्डपे दीयताम् इति

दीन दीनम् तद् आकर्ण्य कर्ण दारणम् अप्रियम्

चिन्ता इषु भिन्न हृदयः प्रविवेश निवेशनम्

अनयत् क्षणदा शेषम् असंमीलित लोचनः

किम् आर्य पुत्रैः पुत्रेण यदा राज्ञा पिता हतः

अयि ब्राह्मणि जागर्षि नन्दिनि क्रन्दते शिशुः

आसन्न् अ व्यभिचारीणि अरिष्टान्य् अष्टौ मुमूर्षतः

श्रुत्वा एवमादि कौलीनं प्रविश्य अन्तःपुरम् नृपः

प्रभो विधेर् विधेय त्वात् ब्राह्मणान् अप्य् अबाधत

पालको ऽपि यवीयस् त्वात् यौवराज्यम् अपालयत्

ततस् ताव् ऊचतुस् त्रस्तौ स त्रासम् नृप चोदितौ

प्रांशु प्राकारात् प्रांशोर् अ गम्याम् परिखाम् अगात्

तद् इदं पातकं कृत्वा त्वद् पीडा प्रशान्तये

अथ निर्मक्षिकं भद्र मधु पातुं मनोरथः

प्रसादान् मन्त्रि वृषयोः यत् तपस् वन सेवनम्

प्रजाभिस् तच् च न मृषा मया हि निहतः पिता

उद्धर्तारं महीपालः कर्तयामास नापितम्

अवन्तिवर्धन समः निज आहार्य गुण आकरः

अवन्तिवर्धनो राजा राजन् कस्मान् न जायताम्

बालो ऽयम् उक्तः इति एनं ब्राह्मणः कुपितो ऽब्रवीत्

रोहन्तकः सुरोहश् च तस्य आस्ताम् तद् समौ सुतौ

प्रजासु च विरक्तासु जातौ स्वः

प्रसादात् तात तातस्य वत्स राजस्य च त्वया

निभृत श्वसित आमय ध्वनिम् मृत कल्पाम् प्रविवेश पालकः

इति कन्या वचः श्रुत्वा दुःश्रवं श्वपचैर् अपि

बिभ्यद् व्याडाद् गजात् तस्माद् इतश् च इतस् च विद्रुतम्

खट्वारूढो न भविता निन्दितः शब्द वेदिभिः

खलीकृतैः किम् अस्माभिर् वृथक् इव कुल पुत्रकैः

सुखस्य महतो दध्यौ स राज इन्द्रः गज इन्द्र वत्

अपृच्छत् को ऽयम् अस्मासु प्रवादः कथ्यताम् इति

प्राप्त कालम् इदं श्रेय इति बुद्ध्वा प्रसारितम्

नरवाहन देवेन जामात्रा चक्रवर्तिना

ततस् ताते दिवं याते यातु कामे च भूपतौ

त्रास म्लान कपोलेन दृष्टः पृथुल चक्षुषा

महाकाल प्रभृतयः त्यक्त्वा शिव पुरम् गणाः

तच् च अवश्यम् अनुष्ठेयम् अस्माकीनं वचस् त्वया

नरेन्द्र मन्त्रि पुत्राणाम् चतुर् विद्या अर्थ वेदिनाम्
असमर्थे च राज्य अग्नेः पालने पतिते मयि

किं तु सत्त्ववताम् एष शङ्का शून्य धियाम् क्रमः

जनवाद उपलम्भाय प्रदोषे निर्ययौ गृहात्

इति द्विजातयः श्रुत्वा पुरोहित पुरःसराः

इति श्रुत्वा गिरं भर्तुर् विनिद्रा ब्राह्मणी सुतम्

किं च उत्तर शतेन अपि त्वया अहम् स उपपत्तिना

स च अवोचत् निवार्यन्ताम् अमी मम

अथ गाढ अन्धकारायाम् वेलायां मन्त्रिणौ रहः

कौलीन हेतु श्रुतये चित्तं देवैः अवधीयताम्

तस्य एवम् भाषमाणस्य व्रीडा अधोमुख मन्त्रिणः

प्रासादान् यत्र पश्यन्तः संततान् हैम राजतान्

अथ राजनि कानन आवृते पुरम् आस्पन्दित लोक लोचनाम्

यशस् धवलित अनन्त दिगन्ता उद्बुध्यताम् इति

अधीत वेदम् यो हन्ति ब्राह्मणं तस्य के मृगाः

पालकस् ते नियोज्य त्वात् आज्ञां मा स्म विचारयत्

इतरद् वा अधुना देवः प्रभुर् इत्य् अथ भूपतिः

अभिसारिकया सार्धं भाषमाणस्य कामिनः

विलक्ष हसितम् कृत्वा गोपालं पालको ऽब्रवीत्

इति इदम् पालकः श्रुत्वा स्थित्वा च अधोमुखः क्षणम्

कृत कृत्रिम रोषः तु राजा पालकम् अब्रवीत्

इदम् अध्यास्यताम् इति

अधिष्ठाय जगत् सारम् निर्जगाम बहिः पुरः

त्वद् नियोगात् नियोक्तारः कस्माद् वयम् उदास्महे

तट स्था हस्ति पृष्ठ स्थम् सा अभाषत रुषा नृपम्

मेरु कैलास कूटेभ्यः स्पृहयन्ति न नागराः

तयोस् तु गतयोः केशान् वापयित्वा स वल्कलः

अतो ऽनुशासितारं त्वाम् अनुशासति बालिशाः

वेगः प्रावृषि शोणस्य चरणेन इव दुर्धरः

कौलीनम् इदम् आवाभ्यां स पर्यन्तेषु अवन्तिषु

अलं वः पीडयित्वा मां वचोभिर् इति पार्थिवः

श्रुत मन्त्रि विनाशः तु स राजा राजयक्ष्मणा

खात पात व्यथा जात संज्ञा नाशात् क्षणं ततः

इति निष्कम्प संकल्पः चोदयामास मन्त्रिणौ

निदानम् इदम् एतस्य कौलीनस्य विगर्हितम्

प्रायश्चित्तं व्रजन् कर्तुं न निवार्यो ऽस्मि केनचित्

गज राजम् अथो राजा दान राजि विराजितम्

राज्य अग्निम् आदधद् वा अपि त्वयि वर्ष शत आयुषि

बद्धाञ्जलिर् अथ उवाच किंचिन् नमित कंधरः

भर्तुर् ईदृशि वृत्तान्ते मन्त्री तस्य आवयोः पिता

बृहस्पति समः च अस्य मन्त्री भरतरोहकः

तस्मात् पालयतं भद्रौ पालकं पालकं

शृङ्खला तन्त्र चरणः स्वतन्त्राद् भ्रंशितः पदात्

कूजन् प्रकाशयामास क्षीणां ताम्र शिखः क्षपाम्

विषाद गद्गद गिरः प्रमृज्य अश्रु बभाषिरे

पालकेन अब्रवीत् तं च स्थित एव स्थितं स्थितम्

स मन्त्र अगद संनाहः संचचार शनैः शनैः

यच् च अपि पिहिताः कर्णा आकर्ण्य पतित ध्वनिम्

चिरं पालयतस् तस्य प्रजाः शास्त उक्त कारिणः

गच्छन्न् अन्यत्र शुश्राव ध्वनिं विप्रस्य जल्पतः

भुञ्जानेन च पाषाणे दशन अग्रेण खण्डिते

प्रयोगेषु च यान्ति स्म दिवसाः सुखम्

अवन्तिवर्धनं पुत्रं मद् प्रीत्या पालयेर् इति

मया त्वं तु गृहाद् एव न निर्यासि पतिव्रता

इति इदम् प्रकृतीर् उक्त्वा पालकं पुनर् अब्रवीत्

मृगेन्द्र आसनम् आरोहन् खट्वारूढो भवेन् ननु

हतं मुष्टिभिर् आकाशं तुषाणां कण्डनं कृतम्

वर्ण आश्रमाः स्वधर्मेभ्यः किं वा विचलिता मया

राज पुत्रेण लडितः केन अन्येन यथा मया

पापे किम् असंबद्धं पितृ घातिन् इति त्वया

निर्यन्त्रण विहारेण चिर जीविनि राजनि

ननु प्रशस्यम् आत्मानं न अहम् अर्हामि निन्दितुम्

भोः सिंहासनम् आरोह किं ते उत्तर चिन्तया

प्रकृतेर् विपरीत त्वम् जानन्न् अप्य् एवमादिभिः

अ वध्यम् अवधीर् यस् त्वं पितरं तस्य किं मया

एवं निरुत्तराः कृत्वा प्रकृतीस् ताः स पालकाः

ध्रियमाणे प्रजापाले ज्येष्ठे भ्रातरि पालकः

पितृ घातिन् म्रियस्व इति निर्दयं निरभर्त्सयत्

इयम् एतावती वेला खिद्यमानेन यापिता

क्रोध बाधित बोध त्वात् बाधमानं निजाः प्रजाः

कौमारः सुभागो भर्ता यदि नाम प्रियस् तव
ध्रुवं विजयते दूरान् नल कुन्ती सुतौ इति

बल्लवः कुशलः कश्चित् कुतश्चन गवेष्यताम्

पद वाक्य प्रमाणानि काव्यानि विविधानि च

प्रत्याख्यान विचित्तः तु तम् आह स्म पुनर्वसुः

अथ निक्षिप्य स क्रोधम् यौष्माकं भूषणं भुवि

राज द्वारम् विगाहन्ते समुद्रम् इव सिन्धवः

ततस् तत् सकृद् उन्मोच्य सहस्र त्रितयम् मया

साधो यदि न दोषो ऽस्ति ततो नौ छिन्द्धि संशयम्

न च कंचन पश्यामि योग्यम् आश्रय दायिनम्

यच् च पृच्छामि तन् मह्यं प्रसादे सति कथ्यताम्

मां मुहुः पश्यता प्रीत्या तेन एव सहितो ऽगमम्

एवमादिभिर् आलापैर् अर्धम् अर्धं च निद्रया

न हि वन्दन सामान्यम् अर्हन्ति बहु वन्दिताः

न हि प्रयुञ्जते प्राज्ञाः वेशाद् अन्यत्र वैशिकम्

श्रूयताम् अस्त्य् अहं युष्मान् वन्दित्वा पुनर् आगतः

तयोर् एकतरेण अथ भर्तुर् दौःस्थित्य वर्तिनः

यच् च उत्तरम् अतस् तत्र प्रत्यक्षं भवताम् अपि

एतस्मिन्न् अन्तरे भृत्यं स्वम् अवोचत् पुनर्वसुः

आराधन अनुरोधः हि चरितं महताम् इति

प्रत्युक्तम् इतरेण अपि यथा इच्छसि तथा अस्तु इति

उक्तं च अनेन यन् नाम युष्माभिः स्वयम् अर्जितम्

आदर आराधितः च अयम् त्वदीयं परिभुक्तवान्

आश्रय प्रार्थना तस्मान् न अस्मिन् सम्पद्यते मृषा

चिकित्सा सूद शास्त्र ज्ञः शिल्पि त्वे ऽप्य् अ शठः ऽभवत्

यद्य् एवं जगत् ईशानाम् किं न अस्ति भवताम् इति

पर पाक निवृत्ताः हि साधु वृत्ताः द्विजातयः

तं च वन्दित मद् पादम् अवोचद् इति गोमुखः

पञ्च तित्तिरयः पक्वाश् चत्वारः कुक्कुटा इति

अक्षः कोणेन पतितः संदिग्ध पद पञ्चकः

तथा पूजितवान् देवं हरं दत्त वरम् यथा

वन्दित्वा पुनर् अब्रूतां ब्रूत किं क्रियताम् इति

ततस् तेन उक्तम् अस्य एव ब्रह्मदत्तस्य भूपतेः

निर्धार्य इति तम् आमन्त्र्य द्यूतकार सभाम् अगाम्

राज्ञा तस्मै स्व राज्यस्य दशमो ऽंशः प्रकल्पितः

वैलक्ष्याद् घट्टयन्न् अक्षान् न किंचित् प्रतिपन्नवान्

युवानम् अपि वैनीत्यात् लज्जित स्थविरम् नरम्

मां च अयम् स्वं गृहं नीत्वा हर्षाद् ऋजु तनूरुहः

तौ च प्रीतौ प्रतिज्ञाय निकर्त्य नख मूर्धजान्

धनवत् मित्र लाभम् हि निधि लाभ आदिकम् विदुः

स च कार्यिणाम्

कार्यिभिर् युगपत् तत्र कार्य विज्ञापना कृता

प्रतीहारेण कथिते ततश् चिन्तितवान् अहम्

आकार क्षिप्त नासत्यौ अपश्यं पुरुषौ पुरः

तत्र अन्यतमयोः अक्षान् दीव्यतोर् अक्ष धूर्तयोः

सु पिष्टम् इष्टका क्षोदम् अक्षस्य उपरि दत्तवान्

भवतः सुमुखो राजा मा त्वरिष्ट भवान् इति

दृष्टस् तृष्णा विशाल अक्षैः पतंगैर् इव पावकः

माम् अवोचत् स वन्दित्वा प्रीति दासः पुनर्वसुः

द्यूते जेष्यति यश् च अत्र स मे मित्रं भविष्यति

तौ च आहूय मया आयातौ स्पृष्ट पृष्ठौ सभाजितौ

इत्य् आख्याय कथितौ च मिथः प्रव्रजितौ गतौ

जित त्रैलोक्य वित्त ईशम् वित्तेशं यो ऽनुकम्पसे

श्रोतारं गुरु वाक्यानाम् न स्पृशन्ति विपत्तयः

अभ्यन्तरात् प्रतीहारं दृष्टवान् अस्मि निर्गतम्

उत्साहेन च शिक्षेथाम् आयुस् ऐश्वर्य लक्षणम्

येषां द्यूत पण अभावः ते किमर्थम् इह आसते

अयं जयति जेताराव् अपि पुष्कर सौबलौ

रम्य आस्वादम् च पथ्यं च को ऽवमन्येत भेषजम्

अथ एकः पुरुषः प्रांशुः पृष्टस् ताभ्याम् अनागरः

कदाचिद् अजितं जेतुं यातो यातव्य मण्डलम्

तयोर् एकतरेण उक्तम् मध्यस्थः पृच्छ्यताम् इति

शतयज्ञ अधिक श्रीकः पञ्चयज्ञः पिता अभवत्

ततः संदिग्ध पातस्य तस्य अहम् कोण पातिनः

व्यसनी च स्वतन्त्रश् च सो ऽस्माकम् अधुना सुहृत्

तं च दृष्ट्वा समाप्ता एव समाश्रय गवेषणा

सत्यं चेद् इदम् आर्यस्य पाकः संसाध्यताम् इति

प्रबुद्धैर् गर्ध गृद्धेन सहस्र त्रितयम् जितः

तद् विद्याधर चक्रस्य चक्रवर्ती भविष्यति

ततश् चिन्तितवान् अस्मि धन विद्या आदि दायिनाम्

यावत्या च अपरः स्थालीम् अधिश्रयति बल्लवः

मया सह स संरम्भम् अक्षान् आरब्धो देवितुम्
अधिगच्छति यद् दासो भर्तुर् एव हि तद् धनम्

तथा च वर्ण संस्थान कला विज्ञान _

ततो निर्वर्तित स्नान देवता अनल तर्पणः

दिव्यम् ऐश्वर्यम् आगामि कथं वेद भवान् इति

इह इच्छावो त्वद् कृत परिग्रहौ

यः समान वयस् शीलः मुक्तहस्तः स किंचन

अथ अनेन उक्तम् आश्चर्यं ज्येष्ठस्य जगतां गुणैः

तेभ्यस् तेन अपि सामान्यम् एकम् एव उत्तरम् कृतम्

अप्रकाशं हि विज्ञानं कृपण अर्थ निरर्थकम्

अथ विज्ञापन मात्रम् पश्यद्भिः कार्य साधनम्

स प्रतीहार वेषम् च वारबाण आदिम् अङ्गतः

स्मित संसूचित प्रीतिः उपाक्रमत भाषितुम्

लक्षम् एकेन पातेन जितः स कितव अधमः

मया अपि उक्तम् उपान्ते यद् द्रविणं त्वद् परिग्रहात्

ततस् तौ गोमुखेन उक्तौ भवन्तौ किल बल्लवौ

किं वा अनेन विमर्देन ज्येष्ठस् तिष्ठति यत्र सः

नीतवान् अस्मि यामिन्याः प्रातश् च अगात् पुनर्वसुः

एवमादि ब्रुवन्न् एव स माल्यम् इव तद् धनम्

महा मनुष्य चरितः पुरुषो ऽयं विभाव्यते

स्वामिनो यूयम् एव अस्य धनस्य इति अत्र का कथा

मुहूर्तं तत्र च आसीनः श्रुतवान् अहम् उत्थितम्

स्व विद्या आलाप पर्याय खिन्नः चिरम् उदीक्षते

आगच्छति कुतः किं वा मद् इच्छति भवान् इति

सो ऽपतत् सकलो भूमौ पञ्चकस्य उपरि स्थितः

प्रकाशित मनस् वृत्तैः भृत्याः क्रीडन्ति भर्तृभिः

योगक्षेम प्रयुक्ताः हि प्रायः सत् जन संसदः

सर्व नागरक श्रेणि ग्रामणिः दृश्यताम् इति

संभावित गुणाः सद्भिर् अर्हन्त्य् एव च सत्क्रियाम्

एहि दीव्याव मित्रैः इति तम् अहं धूर्तम् उक्तवान्

अवस्था सादृशम् किंतु यत् किंचिद् गृह्यताम् इति

समुत्सृष्ट अमृत आहाराः भवेयुर् न अमराः तदा

निग्रह अनुग्रह प्राप्त लोक कोलाहल आकुलम्

साधितं भवता यच् च तस्य स्वामी भवान् इति

दुःस्थितस् तादृशो यस्य सुस्थितस् तस्य कीदृशः

दीव्य वा देहि वा लक्षं सौम्यैः इति च मया उदितः

यदि कौतूहलं तत्र ततो ऽसौ दृश्यताम् इति

इति क्षिप्रम् अयं लब्धो मया वः परिचारकः

स्वस्ति कृत्वा ततस् तस्मै स्व गृहान् प्रतिगच्छते

गत संशय दुःख त्वात् सुखिनां परम ईश्वरः

आसीच् च मम कस्मान् मां कौलटेयः क्षिपत्य् अयम्

दीर्घ त्वात् एष निर्बुद्धिर् अतो ऽन्यः पृच्छ्यताम् इति

द्यूत स्थाने हि किं कृत्यं प्रवीणैः प्राश्निकैर् इति

चिन्तितं च मया कष्टः खल संदिग्ध निर्णयः

आहारं यदि सेवेरन् सकृत् तम् अमृत अशनम्

भवद्भ्यां शिक्षितव्यानि चित्र आदिः च कला गणः

सरसि इव आमिष आस्वाद गृद्धैः बक कदम्बकैः

तत्र च अन्यतमेन उच्चैस् उक्तम् उत्क्षिप्त पाणिना

राज द्वारम् ततो गत्वा याचिष्ये कंचिद् आश्रयम्

आहार स्थानम् अध्यासि विप्र पङ्क्ति निरन्तरम्

मया उक्तम् भ्रातराव् आवां द्विजौ द्वाव् आगम अर्थिनः

तेन प्रसारित अङ्गाभ्याम् आवाभ्याम् एष वन्दितः

अथवा तिष्ठति व्यासः समासः श्रूयताम् अयम्

फलं सु चरितस्य एव हृदयं यस्य गोमुखः

विद्या स्थानम् इदं श्रुत्वा अवन्ति देशात् समागतौ

न युक्तं धनम् आदातुम् आवाभ्याम् इति भाषितम्

नीति विद्या वयस् वृद्धैः अमात्यैः किं प्रयोजनम्

ततः सुप्तजने काले पृष्टवान् अस्मि गोमुखम्

दूरेण ह्य् अति निन्दायाः दुःख हेतुः अतिस्तुतिः

शिरस् स्पन्दन मात्रेण तान् आवां पूजयावहे

नन्द उपनन्द नाम्नौ तस्य सूद पतेः सुतौ

न हिंसन्ति न सर्वत्र श्रियः पुण्यवताम् इति

येषां यन्त्रित वाच् कायैः अग्रतो दुःखम् आस्यते

अवतार्य समीप स्थे न्यस्तवान् परिचारके

स गत्वा सहितस् ताभ्यां चिराच् च आगत्य केवलः

कितवो ऽयम् इदं लक्षम् अचलं दाप्यताम् इति

स क्रुद्धेन इतरेण उक्तः धिक् त्वां दीनतर आशयम्

तेन मध्य प्रमाण त्वात् गच्छ मध्यस्थ ताम् इति

अथ असौ क्रोध लोभाभ्याम् अक्ष धूर्तः प्रतारितः

शास्त्र काव्य कथा आलापैः विनोदं प्रभुर् इच्छति

ते ऽपरैः कुपितैर् उक्ता जितौ नल युधिष्ठिरौ

सह ज्ञान प्रयोगाभ्याम् कुल विद्या इति शिक्षिते
तद् गत्वा स्मृतवान् अस्मि प्रेताधिप धनाधिपौ

बलवत्तर गुप्तः हि कृशो ऽपि बलवान् इति

सर्व तीर्थ अधिके देशे तं प्रापयत माम् इति

द्वितीय इव तस्य आत्मा देववान् इति बल्लवः

धारयित्वा क्षणं मूर्ध्ना प्रस्थाय प्राप्तवान् गृहम्

तेन यत् सत्यम् इत्य् उक्ते दुःखम् अहम्

किं त्वम् एतन् न वेत्थ इति न वेद इति मया उदितम्

विषाद मुषित आलापाः ध्यायन्ति शिवम् अर्थिनः

तस्माद् द्यूत सभाम् एव यामि द्रष्टुं पुनर्वसुम्

अक्ष अष्टापद शारीणाम् आख्यं भूमेश् च लक्षणम्

पुरुषं पुरुषं तत्र चिरम् इत्थं विचारयन्

अथ असौ इष्टका क्षोदः पदस्य उपरि यो ऽपतत्

न विरन्तुं न वा रन्तुम् असाव् अशकद् आकुलः

एकदा नौ पिता अवोचत् पुत्रकौ शृणुतं हितम्

वाराणसी प्रवेशेषु प्रतीहाराय पृच्छते

न हि दृष्ट सुवर्ण अद्रिः ताम्रं धमति वातिकः

पद वादी जितो यो ऽसाव् असौ मन्थरम् उक्तवान्

पर अन्नम् हि वृथक् भुक्तम् दुःखाय एव सताम् इति

तेन उक्तम् त्वादृशाम् एतद् गुण ग्रहण काङ्क्षिणाम्

अभ्यस्त बहु विद्यः च निर्विपर्याय मानसः

विजयाज् जृम्भित उत्साहः शङ्कितश् च पराजयात्

मया याव् उदिताव् एतौ न युवाम् एतद् अर्हथ

बहवो हि इह तिष्ठन्ति ब्राह्मणास् तीर्थ कुक्कुटाः

न ईदृशाः प्रश्नम् अर्हन्ति बहु दोषाः हि खट्वकाः

अथ एनम् पृष्टवान् अस्मि पटु कौतूहल आकुलः

ईदृश आकार विज्ञानौ आवाम् एव च विद्धि तौ

यद् अपि इदम् मया अवाप्तम् त्वद् स्वामिकम् एव तत्

भू तलम् यूयम् आयाताः किंनिमित्तं त्रिपिष्टपात्

दीर्घ आयुस् वित्तवन्तः हि संसेव्याः सेवकैर् इति

तच् च पितृ आज्ञया अशेषम् आवाभ्याम् अनुशीलितम्

त्वद् अन्यस्य गृहे न अन्नम् अर्य ज्येष्ठेन सेवितम्

प्रसार्य स भुजान् पादाञ् जय इति उक्त्वा भुवं गतौ

किंतु संश्रय मात्रेण पीडनीयः पुनर्वसुः

ज्यैष्ठ चन्द्र सहस्रांशु दीर्घ आयूः च इति नौ मतिः

अचिराच् च तद् आनीतौ संभाव्य गुण _

सेवित आहार पर्यन्त शरीर स्थिति साधनः

अथ यानं समारुह्य तत् पुनर्वसु वाहकम्

दृष्टाः केन मनुष्येषु यादृशो भवताम् इति

सुस्थितानि भविष्यन्ति दौःस्थित्यं तस्य कीदृशम्

इत्यादि बहु निश्चित्य पुरस् तेषां स विस्तरम्

अयम् अन्यः सु वेषः ऽपि कीनाश विरस आकृतिः

एतावन् मम विज्ञानम् इत्य् उक्त्वा अवस्थिते मयि

आकार अन्तर निर्माणम् न अत्यन्तम् अनुशीलितम्

अग्राम्य आलाप रूपाणाम् स्व गृहम् भवताम् इति

कतरत् पश्यसि स्पष्टं पद पञ्चकयोः इति

आहारो यैः प्रशस्तस् तैर् अशितं प्राकृत अशनम्

शरीरम् एतद् आयत्तं मम इति कृत बुद्धिना

प्रज्ञप्ति कौशिक सुत प्रमुखैः उक्तं नन्दस्य निश्चिततरं वचनात् तद् आसीत्

राज द्वारम् हि कार्याणां द्वारम् उक्तं बुधैर् इति

तस्माद् यस्माद् असङ्गेन सर्वत्र आगम चक्षुषा

तस्य उत्तान त्वम् उत्कृष्टं क्षोदस् तत्र यतः स्थितः

सांयात्रिक इव अम्भोधिम् तद् आवासम् अवातरम्

सा आकीर्णा देवन व्यग्रैः सभा कितव चन्द्रकैः

यदा विजयते द्यूते स सर्वं द्रविणं तदा