tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
उच्चैस् भाष्यात् अवश्यायात् प्राञ्च् वातात् अति मैथुनात्

यदा अनिलम् प्रकृति गम् पित्तं कफ परिक्षये

स मारुतस्य पित्तस्य कफस्य च मुहुर् मुहुर्

लक्षणं मेदसि क्षीणे तनु त्वम् च उदरस्य च

शिरो मन्द रुजम् तेन सुप्तं स्तिमित भारिकम्

रूक्षस्य उन्नमयन् कुक्षीं तिर्यञ्चम् ऊर्ध्वम् च गच्छति

स्तम्भं शैत्यं च तोदं च जनयति अनवस्थितम्

तत्र श्लोकौ

पित्त श्लेष्म क्षये वायुः मर्माणि अति निपीडयन्

गतिः कतिविधा च उक्ता दोषाणां दोष सूदनैः

संक्लेदात् क्रिमयः च अस्य भवन्ति उपहत आत्मनः

मृदवः च कठिनाः च अन्याः स्थूलाः सूक्ष्माः तथा पराः

तथा अन्याः पिडकाः सन्ति रक्त पीत असित अरुणाः

मेघागमात् मनस् तापात् देश काल विपर्ययात्

गुरु अम्ल हरित आदानात् अति शीत अम्बु सेवनात्

अत्यादानं गुरु स्निग्धम् अचिन्तनम् अचेष्टनम्

प्रकृति स्थम् यदा पित्तं मारुतः श्लेष्मणः क्षये

घूर्णति इव शिरः सर्वं संधिभ्य इव मुच्यते

गात्र देशे भवति अस्य श्रमो दौर्बल्यम् एव च

विरुद्ध अजीर्ण संक्लिष्ट विषम असात्म्य भोजनात्

निद्रा सुखम् च अभ्यधिकम् कफ हृद् रोग कारणम्

निद्रां तन्द्राम् प्रलापं च हृद् रोगम् गात्र गौरवम्

घट्टते सहते शब्दं न उच्चैस् द्रवति शूल्यते

दोषाः प्रवृद्धाः स्वं लिङ्गं दर्शयन्ति यथाबलम्

वायुः आविश्य हृदयं जनयति उत्तमाम् रुजम्

द्वि उल्बण एक उल्बणैः षट् स्युः हीन मध्य अधिकैः च षट्

त्रिदोष जे तु हृद् रोगे यो दुरात्मा निषेवते

हृदि वात आतुरे रूपं जीर्णे च अत्यर्थ वेदना

शीर्यन्त इव च अस्थीनि दुर्बलानि लघूनि च

चेष्टा प्रणाशम् मूर्च्छां च वाक्सङ्गं च करोति हि

ता बुद्ध्वा मारुत आदीनाम् यथास्वैः हेतु लक्षणैः

कालो भूत उपघातः च ज्ञातव्याः क्षय हेतवः

अथ अतस् कियन्तःशिरसीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

गुरु स्निग्ध अम्ल लवणानि अतिमात्रम् समश्नताम्

ततः शिरसि जायन्ते रोगा विविध लक्षणाः

परुषा स्फुटिता म्लाना त्वच् रूक्षा रक्त संक्षये

मर्म एक देशे ते जाताः सर्पन्तो भक्षयन्ति च

कफात् गुरु त्वम् तन्द्रा च शिरस् रोगे त्रिदोष जे

कर्षेत् कुर्यात् तदा शूलं स शैत्य स्तम्भ गौरवम्

गतिः काल कृता च एषा चय आद्या पुनर् उच्यते

शिरस् रोगाः स हृद् रोगाः रोगा मान विकल्प जाः

तृष्णा मूर्च्छा भ्रमः स्वेदः पित्त हृद् रोग कारणम्

मांसलेषु अवकाशेषु मर्मसु अपि च संधिषु

सन् निरुन्ध्यात् तदा कुर्यात् स तन्द्रा गौरवम् ज्वरम्

वृद्धिः एकस्य सम ता च एकस्य एकस्य संक्षयः

तिल क्षीर गुड अजीर्ण पूति संकीर्ण भोजनात्

सर्षपी च अलजी च एव विनता विद्रधी च याः

व्यध छेद भ्रम आनाह शब्द स्फुरण सर्पणैः

तत् च पित्तं प्रकुपितं विकारान् कुरुते बहून्

तदा भेदः च दाहः च तत्र तत्र अनवस्थितः

वेपथुः वेष्टनम् स्तम्भः प्रमोहः शून्य ता दरः

मद्य क्रोध आतपैः च आशु हृदि पित्तं प्रकुप्यति

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

समैः च एकः विकाराः ते संनिपाताः त्रयोदश

जायन्ते ता हि अतिबलाः प्रभूत श्लेष्म मेदसः

प्रवृद्धो हि यदा श्लेष्मा पित्ते क्षीणे समीरणम्

वात आदीनाम् रस आदीनाम् मलानाम् ओजसः तथा

हृदये क्लोम्नि यकृति प्लीह्नि कुक्षौ च वृक्कयोः

पिपासा बाधते च अस्य मुखं च परिशुष्यति

गौरवं मृदु ताम् अग्नेः भक्त अश्रद्धाम् प्रवेपनम्

वात पित्त क्षये श्लेष्मा स्रोतांसि अपिदधन् भृशम्

शीतक अन्न विदाहि उष्ण रूक्ष शुष्क अतिभोजनात्

करोति अरोचक अपाकौ सदनं गौरवं तथा

केश लोम नख श्मश्रु द्विज प्रपतनम् श्रमः

वात आतपौ भयं शोको रूक्ष पानम् प्रजागरः

ततः शूलं महत् तस्य वातात् समुपजायते

साध्याः पित्त उल्बणाः ताः तु सम्भवन्ति अल्प मेदसः

वात श्लेष्म क्षये पित्तं देह ओजः स्रंसयत् चरेत्

नवम् अन्नम् च पानं च निद्राम् आस्य असुखानि च

निस्तुद्येते भृशं शङ्खौ घाटा संभिद्यते तथा

अन्तर् शरीरे मांस असृक् आविशन्ति यदा मलाः
श्लेष्मा शिरसि संदुष्टः शिरस् रोगाय कल्पते

उपेक्षया अस्य जायन्ते पिडकाः सप्त दारुणाः

श्लेष्माणं हि समं पित्तं यदा वात परिक्षये

वीसर्प मर्म संरोधाः पिडकानाम् उपद्रवाः

दहति त्वचम् उत्थाने तृष्णा मोह ज्वर प्रदा

महती विनता नीला पिडका विनता मता

अर्दितं शिरसः कम्पो गल मन्या हनुग्रहः

प्रणाशयति संज्ञां च वेपयति अथवा नरम्

ततः शिरसि संक्लेदात् क्रिमयः पाप कर्मणः

शराविका कच्छपिका जालिनी सर्षपी तथा

हृदयं कफ हृद् रोगे सुप्तं स्तिमित भारिकम्

तुद्यमानं स हृदयं सूचिभिः इव मन्यते

क्लैब्यं शुक्र अविसर्गः च क्षीण शुक्रस्य लक्षणम्

चय प्रकोप प्रशमाः पित्त आदीनाम् यथाक्रमम्

जिह्म व्यायाम शयनात् अति भार अध्व मैथुनात्

बाष्प शोक भय त्रासात् भार मार्ग अति कर्शनात्

पाण्डुराः पाण्डु वर्णाः च भस्म आभाः मेचक प्रभाः

समीरणे परिक्षीणे कफः पित्तं सम त्व गम्

विना प्रमेहम् अपि एताः जायन्ते दुष्ट मेदसः

शिरस् गदान् तान् शृणु मे यथास्वैः हेतु लक्षणैः

प्राणाः प्राणभृतां यत्र श्रिताः सर्व इन्द्रियाणि च

दृष्टाः पञ्च शिरस् रोगाः पञ्च एव हृदय आमयाः

सर्षपी सर्षप आभाभिः पिडकाभिः चिता भवेत्

बिभेति दुर्बलो ऽभीक्ष्णं ध्यायति व्यथित इन्द्रियः

कुर्वीत संनिरुन्धानो मृदु अग्नि त्वम् शिरस् ग्रहम्

उपवासात् अभिघातात् विरेकात् वमनात् अति

विद्रधिं द्विविधाम् आहुर् बाह्याम् आभ्यन्तरीं तथा

हेतु लक्षण संसर्गात् उच्यते सान्निपातिकः

हृद्दाहः तिक्त ता वक्त्रे तिक्त अम्ल उद्गिरणम् क्लमः

रुजा निस्तोद बहुला सूक्ष्म छिद्रा च जालिनी

हीन पित्तस्य तु श्लेष्मा मारुतेन उपसंहितः

भवति उत्पद्यते तन्द्रा तथा आलस्यम् अरोचकः

नाभ्यां वङ्क्षणयोः वा अपि बस्तौ वा तीव्र वेदनः

छिद्यमानं यथा शस्त्रैः जात _ महा रुजम्

अवगाढ आर्ति निस्तोदा महा वास्तु परिग्रहा

जायन्ते यस्य पिडकाः स प्रमेही न जीवति

हृदयं ताम्यति सु अल्प चेष्टस्य अपि रस क्षये

श्लेष्मा पित्तं च मेदः च मांसं च अतिप्रवर्धते

यथा वृद्धैः तथा क्षीणैः दोषैः स्युः पञ्चविंशतिः

श्लक्ष्णा कच्छप पृष्ठ आभा पिडका कच्छपी मता

कियन्तःशिरसीये अस्मिन् अध्याये तत्त्व दर्शिणा

तिल क्षीर गुड आदीनि ग्रन्थिः तस्य उपजायते

पित्तं शिरसि संदुष्टं शिरस् रोगाय कल्पते

वातात् शूलम् भ्रमः कम्पः पित्तात् दाहः मदः तृषा

अवगाढ रुजा क्लेदा पृष्ठे वा अपि उदरे ऽपि वा

तेभिः आवृत गतिः वायुः ओजः आदाय गच्छति

हीन वातस्य तु श्लेष्मा पित्तेन सहितः चरन्

बाह्या त्वच् स्नायु मांस उत्था कण्डरा आभा महा रुजा

स च एव ओजः स्मृतः काये स च पाप्मा उपदिश्यते

शराविका स्यात् पिडका शराव आकृति संस्थिता

शिरस् गताः सिरा वृद्धो वायुः आविश्य कुप्यति

ओजः शरीरे संख्यातं तद् नाशान् ना विनश्यति

स्तब्धा सिरा जालवती स्निग्ध आस्रावा महा आशया

नित्यं संनिहित अमित्रम् समीक्ष्य आत्मानम् आत्मवान्

करोति यानि लिङ्गानि शृणु तानि समासतः

व्यध छेद रुजा कण्डू शोफ दौर्गत्य दुःखितम्

सन्धीनां स्फुटनं ग्लानिर् अक्ष्णोर् आयास एव च

तनु रूक्ष अरुणम् श्यावं फेनिलं वात विद्रधिः

जृम्भा उत्क्लेश अरुचि स्तम्भ शीतकैः श्लैष्मिकीं विदुः

स्थानात् आदाय गात्रेषु यत्र यत्र विसर्पति

त्रिविधा च अपरा कोष्ठ शाखा मर्म अस्थि संधिषु

गतिः च द्विविधा दृष्टा प्राकृती वैकृती च या

मर्मसु अंसे गुदे पाण्योः स्तने सन्धिषु पादयोः

इति उक्ता विधि भेदेन दोषाणां त्रिविधा गतिः

तिल माष कुलत्थ उद संनिभम् पित्त विद्रधिः

ज्ञेयम् अस्थि क्षये लिङ्गं संधि शैथिल्यम् एव च

क्षयाः स पिडकाः च उक्ताः दोषाणां गतिः एव च

नख आदीनाम् च शुक्ल त्वम् गात्र पारुष्यम् एव च

दुष्ट रक्त अतिमात्र त्वात् स वै शीघ्रं विदह्यते

उच्चैस् भाष्य अति भाष्याभ्याम् तीक्ष्ण पानात् प्रजागरात्

व्यापन्न बहु मद्य त्वात् वेग संधारणात् श्रमात्
भ्रमम् उद्वेष्टनम् तोदं दाहं स्फुटन वेपने

ऊर्ध्वं च अधस् च तिर्यञ्चम् च विज्ञेया त्रिविधा अपरा

यदा बस्तिं तदा कृच्छ्रो मधुमेहः प्रवर्तते

संरुणद्धि तदा दाहः शूलं च अस्य उपजायते

विसर्पति अनिशम् दुःखात् दहति अग्निः इव अलजी

दोषाणां त्रिविधा च उक्ता गतिः विस्तरात् शृणु

कति च अपि अनिल आदीनाम् रोगा मान विकल्प जाः

कटु अम्ल लवण क्षार मद्य क्रोध आतप अनलैः

पृथक् दिष्टाः तु ये पञ्च संग्रहे परम ऋषिभिः

वातिकीं पैत्तिकीं तृष्णा दाह मोह मद ज्वरैः

स भ्रू मध्यम् ललाटं च तपति इव अति वेदनम्

सर्पिस् वर्णम् मधु रसम् लाज गन्धि प्रजायते

ग्लानिम् इन्द्रिय दौर्बल्यम् तृष्णां मूर्च्छां क्रिया क्षयम्

भवन्ति च अत्र

क्षीणा जहति लिङ्गं स्वं समाः स्वं कर्म कुर्वते

व्यायामो ऽनशनं चिन्ता रूक्ष अल्प प्रमित अशनम्

तृष् श्वास मांस संकोथ मोह हिक्का मद ज्वराः

हृदि तिष्ठति यत् शुद्धम् रक्तम् ईषत् स पीतकम्

द्वंद्व वृद्धिः क्षयः च एकस्य एक वृद्धिः द्वयोः क्षयः

त्यक्त व्यायाम चिन्तानाम् संशोधनम् अकुर्वताम्

प्राकृतः तु बलं श्लेष्मा विकृतो मल उच्यते

स्निग्ध उष्णम् उपशेते च शिरस् रोगे अनिल आत्मके

व्याधीनां द्वि अधिका षष्टिः दोष मान विकल्प जा

कफ शोणित शुक्राणाम् मलानां च अतिवर्तनम्

दह्येते चक्षुषी तृष्णा भ्रमः स्वेदः च जायते

अथ आसाम् विद्रधीनां साध्य असाध्य त्व विशेष ज्ञान अर्थम् स्थान कृतम् लिङ्ग विशेषम् उपदेक्ष्यामः तत्र प्रधान मर्म जायाम् विद्रध्यां हृद् घट्टन तमक प्रमोह कास श्वासाः क्लोम जायाम् पिपासा मुख शोष गलग्रहाः यकृत् जायाम् श्वासः प्लीह जायाम् उच्छ्वास उपरोधः कुक्षि जायाम् कुक्षि पार्श्व अन्तरांस शूलम् वृक्क जायाम् पृष्ठ कटि ग्रहः नाभि जायाम् हिक्का वङ्क्षण जायाम् सक्थि सादः वस्ति जायाम् कृच्छ्र पूति मूत्र वर्चस् त्वम् च इति

क्षयः स्थानं च वृद्धिः च दोषाणां त्रिविधा गतिः

दौर्बल्यं मुख शोषः च पाण्डु त्वम् सदनं श्रमः

गन्धाद् असात्म्याद् आघ्राताद् रजस् धूम हिम आतपात्

विशुष्काणि च लक्ष्यन्ते यथास्वं मल संक्षये

विविधाः च अपरे रोगा वात आदि क्रिमि सम्भवाः

शिरस् अभिघातात् दुष्ट आमात् रोदनाद् बाष्प निग्रहात्

पिडका न अति महन्त् क्षिप्र पाका महा रुजा

रुन्ध्यात् तदा प्रकुर्वीत शीतकं गौरवं रुजम्

यद् उत्तमाङ्गम् अङ्गानाम् शिरः तत् अभिधीयते

विद्रधी व्यम्ल ता याता वृश्चिकैः इव दश्यते

भवन्ति एक एकशस् षट्सु कालेषु अभ्र आगम आदिषु

प्रततं वात रोगीणि क्षीणे मज्जनि देहिनाम्

मारुतः तु कफे हीने पित्तं च कुपितं द्वयम्

लक्षणं सर्वम् एव एतत् भजते सान्निपातिकी

वृद्धि क्षय कृतः च अन्यः विकल्प उपदेक्ष्यते

श्लैष्मिकी स्रवति श्वेतं पिच्छिलं बहलं बहु

मन्द वेगाः महा वेगाः सु अल्प शूलाः महा रुजः

सर्वा हि चेष्टा वातेन स प्राणः प्राणिनां स्मृतः

मांस क्षये विशेषेण स्फिच् ग्रीवा उदर शुष्क ता

मर्म एक देशे संक्लेदं रसः च अस्य उपगच्छति

कियन्तः शिरसि प्रोक्ता रोगा हृदि च देहिनाम्

शराविका कच्छपिका जालिनी च इति दुःसहाः

ततः शीघ्र विदाहि त्वात् विद्रधिः इति अभिधीयते
हत्वा छित्त्वा भित्त्वा कन्या सम्बन्धिनम् इति शेषः

स राक्षसः

देवलः

छेदात् अन्य हिंसा परः हत्वा इति शब्दः ता उषित्वा इति लक्ष्मीधरः

प्रसह्य कन्यां हरतो राक्षसो विधिः उच्यते

प्रसह्य अभिभूय

रुदद्भ्यः कन्या बन्धुभ्यः

क्रोशन्तीं भयात् स्व जनम् आह्वयतीम् प्रसह्य हरणे तात्पर्य्यम्

आश्वलायनः

तत्र मनुः

हत्वा छित्त्वा च शीर्षाणि रुदन्तीं रुदद्भ्यो हरेत्

हत्वा छित्त्वा च भित्त्वा च क्रोशन्तीं रुदतीं गृहात्

राज आश्रयेण वध दण्ड अभिघात भय विशेषात् राक्षसः

राजानम् आलम्ब्य वध आदि भयम् उत्पाद्य कन्या हरणम् राक्षसः

वसिष्ठः

हारीतः

वीर्य हेतुः विवाहः सः राक्षसः सप्तमो मतः

क्षात्र शब्दः अत्र राक्षस परः प्रकरणात्
सूनु रूपः ह्य् एष सन् न सूनुः

तौ ह उपजगौ महात्मनश् चतुरो देव एकः कः स जगार भुवनस्य गोपाः

अन् अद्यमानः ह्य् एषो ऽदन्तम् अत्ति

आत्मा ह्य् एष देवानाम् उत मर्त्यानाम्

स यत्र स्वपिति तच् चक्षुः प्राणो गिरति

तं कापेय न विजानन्त्य् एक इति

महान्तम् अस्य महिमानम् आहुर् अन् अद्यमानः यद् अदन्तम् अत्ति इति

प्रजापतिर् वै कः

तद् यन् महात्मनश् चतुरो देव एक इत्य् एतत् ह तत्

स यत्र स्वपिति तद् वाचम् प्राणो गिरति

महान्तं ह्य् एतस्य महिमानम् आहुः

चक्षुर् आदित्यः स महात्मा देवः

अभिप्रतारिन् बहुधा निविष्टम् इति

स यत्र स्वपिति तन् मनः प्राणो गिरति

तौ ह बिभिक्षे

श्रोत्रं दिशस् ता महात्मानो देवाः

महात्मनश् चतुरो देव एक इति

कः स जगार इति

न ह्य् एतम् एके विजानन्ति

तं ह न आदद्राते को वा को वा इति मन्यमानौ

स उ वाव भुवनस्य गोपाः

हिरण्य दन्तः रपसो न सूनुर् इति

बहुधा ह्य् एव एष निविष्टो यत् प्राणः

तं ह प्रत्युवाच आत्मा देवानाम् उत मर्त्यानां हिरण्य दन्तः रपसो न सूनुः

स महात्मा देवः

मनश् चन्द्रमाः स महात्मा देवः

आत्मा देवानाम् उत मर्त्यानाम् इति

त्वया वा अयम् प्रत्युच्य इति

स ह उवाच अभिप्रतारी इमम् वाव प्रपद्य प्रतिब्रूहि इति

तं कापेय न विजानन्त्य् एके ऽभिप्रतारिन् बहुधा निविष्टम् इति

महान्तम् अस्य महिमानम् आहुर् इति

अन् अद्यमानः यद् अदन्तम् अत्ति इति

वाग् वा अग्निः
तद् एव रथन्तरस्य रथन्तर त्वम्

रथन्तरेण वै देवा असुरान् संविच्य बृहता जालेन इव अभिन्यौब्जन्

द्वि अक्षरेण उत्तरे प्रस्तौति

रथा ह नाम आसुः

द्वि अक्षरेण उत्तरे प्रस्तौत्य् अभिक्रान्त्या एव अन् अपभ्रंशाय

अष्ट अक्षरेण प्रस्तौति

तरति द्विषन्तं भ्रातृव्यं य एवं वेद

ते देवा रथन्तरेण एव स्तुत्वा रथन्तरं समारुह्य स्वर्गं लोकम् अगच्छन्

रथन्तरेण एव द्विषन्तं भ्रातृव्यं संविच्य बृहता जालेन इव अभिन्युब्जति य एवं वेद

संवत्सरः प्रजापतिर् यज्ञः

तद् द्वादश सम्पद्यन्ते

द्वादश मासाः संवत्सरः

अक्षरेषु रथन्तरं करोति

तस्माद् अरेण अरेण रथः प्रतितिष्ठन्न् एति

ते ऽब्रुवन्न् अतारिष्म वा इमान् रथान् इति

संवत्सरम् एव एतेन प्रजापतिं यज्ञम् आप्नोति

रथन्तरेण वै देवा ऊर्ध्वाः स्वर्गं लोकम् आयन्

तान्य् असुररक्षसानि नवनवतय इमान् लोकान् अवृण्वन्

द्वि अक्षरेण उत्तरे द्वे प्रस्तौति

अष्ट अक्षरेण प्रस्तौति

द्वि पादम् एव तद् अष्टाशफेषु पशुष्व् अध्यूहति
अथ ओदनम् दध्ना मधुना घृतेन अद्भिः इति समुदायुत्य हिरण्येन औषधस्य कुमारं प्राशयति या जाता ओषधयः इति षड्भिर् अनुच्छन्दसम्

ब्राह्मणान् अन्नेन परिविष्य पुण्याहं स्वस्ति ऋद्धिम् इति वाचयित्वा

अथ देवयजन उल्लेखन प्रभृति आ अग्नि मुखात् कृत्वा अन्न सूक्तेन जुहोति

भूर् भुवः सुवर् अपां त्वा ओषधीनाम् रसं प्राशयामि शिवाः ते आप ओषधयः सन्तु असौ इति सर्वासु अनुषजति

अहम् अस्मि प्रथम जाः ऋतस्य

जय प्रभृति सिद्धम् आ धेनु वर प्रदानात्

इति अष्टाभिः अनुच्छन्दसम्
अथ वै सुते प्रवर्ग्य इत्य् आचक्षते स्तुते बहिष्पवमाने

द्वाभ्यां यजेत्

नाके सुपर्णम् उप यत् पतन्तम् इति व्रजत्सु पतन्तम् इत्य् अभिरूपाम् अभिष्टौति

तद् अश्विनौ देवा उपाह्वयन्त

असौ वै महावीरो यो ऽसौ तपति

द्वन्द्वं वै वीर्यं स वीर्य तायै

त्रयस्त्रिंशद् वै सर्वा देवताः

त्रीन् लोकान् स्तब्ध्वा तिष्ठति

अभिरूपा दोहनीया अभिष्टौति

विपर्यस्य दाशतयीभ्यां वषट्कुर्याद् इति ह एके आहुः

पुनर् एव एनम् तद् अयातयामानं करोति

प्रैतु ब्रह्मणस्पतिर् इति प्रव्रजत्सु प्रवतीं ब्राह्मणस्पत्याम् अभिरूपाम् अभिष्टौति

आ सुते सिञ्चत श्रियम् आ नूनम् अश्विनोर् ऋषिर् इत्य् आसिक्तवत्यौ अभिरूपे अभिष्टौति

स एष महावीरो मध्यंदिन उत्सर्गः

त्रयस्त्रिंशद् उत्तराः

सूयवसाद् भगवती हि भूया इति आशीर्वत्या परिदधाति

यद् यज्ञे अभिरूपं तत् समृद्धं यज्ञस्य एव समृद्ध्यै

अथ पशु कर्म तायते

हविर् हविष्मो महि सद्म दैव्यम् इति पुरा आहुतेः प्रापणात्

एतस्मिन् काले आग्नीध्रीये प्रवृञ्ज्युः

यथाम्नातम् इति तु एव स्थितम्

अथ उत्तराः अभिरूपा अभिष्टौति

ता एव एतत् उद्यन्तुम् अर्हन्ति

तद् यदा कर्म अपवृज्येत

एतस्य एव तद् रूपं क्रियते

अन् अवानम् एव उपचारः

त्रिष्टुब्वतीभ्यां पूर्वाह्णे

तथा ह यजमानात् पशवः अन् उत्क्रामुकाः भवन्ति

तद् यद् एतेन मध्यंदिने प्रचरन्ति

एवम् एव अपि अत्र स्तुत्यायाम्

त्रैष्टुभो हि एषः

उद् उ ष्य देवः सविता हिरण्यया इति उद्यम्यमान उद्यतवतीम् अभिरूपाम् अभिष्टौति
त्रिवृद् असि प्रवृद् असि स्ववृद् अस्य् अनुवृद् असि इति

एव ऊम् भुवो जनद् इति माध्यंदिने सवने

आक्रमो ऽसि संक्रमो ऽस्य् उत्क्रमो ऽस्य् उत्क्रान्तिर् असि इति

यद् यद् वै सविता देवेभ्यः प्रासुवत् तेन आर्ध्नुवन्

यजुर्भिर् एव उभयतस् अथर्व अङ्गिरोभिः गुप्ताभिर् गुप्तैः

प्रतिष्ठितिर् एव

स्तुत इति एव ऊम् स्वर् जनद् इति तृतीयसवने

ऋध्नुवन्ति

प्रजापतिर् एव

सवितृ प्रसूताः एव स्तुवन्ति

बृहस्पतये स्तुत इति

बृहस्पतिर् वा आङ्गिरसो देवानां ब्रह्मा

वसुको ऽसि वस्यष्टिर् असि वेष श्रीः असि इति

आरोहो ऽसि प्ररोहो ऽसि संरोहो ऽस्य् अनुरोहो असि इति

ऋग्भिर् एव उभयतस् अथर्व अङ्गिरोभिः गुप्ताभिर् गुप्तै स्तुत इति

सामभिर् एव उभयतस् अथर्व अङ्गिरोभिः गुप्ताभिर् गुप्तै स्तुत इति एव

तद् अनुमत्या एव ऊम् भूर् जनद् इति प्रातःसवने

ऋद्धिर् एव

इन्द्रियवान् ऋद्धिमान् वशीयान् भवति य एवं वेद यश् च एवम् विद्वान्त् स्तोमभागैर् यजते

अथ यद्य् अहीन उक्थ्यः षोडशी वाजपेयो ऽतिरात्रो ऽप्तोर्यामा वा स्यात् सर्वाभिः सर्वाभिर् अत ऊर्ध्वं व्याहृतिभिर् अनुजानाति

मिथुनम् एव करोति
पिता वत्सानां पतिर् अघ्न्यानां अथ उ पिता महतां गर्गराणाम्

सोमस्य भक्षम् अवृणीत शक्रो बृहन्न् अद्रिर् अभवद् यत् शरीरम्

गुदा आसन्त् सिनीवाल्याः सूर्यायास् त्वचम् अब्रुवन्

भसद् आसीद् आदित्यानां श्रोणी आस्तां बृहस्पतेः

पिता वत्सानां पतिर् अघ्न्यानां साहस्रे पोषे अपि नः कृणोतु

शत याजम् स यजते न एनम् दुन्वन्त्य् अग्नयः

पार्श्वे आस्ताम् अनुमत्या भगस्य आस्ताम् अनूवृजौ

ते कुष्ठिकाः सरमायै कूर्मेभ्यो अदधुः शफान्

उत्थातुर् अब्रुवन् पद ऋषभं यद् अकल्पयन्

शृङ्गाभ्यां रक्ष ऋषत्य् अवर्तिम् हन्ति चक्षुषा

ब्राह्मणेभ्य ऋषभं दत्त्वा वरीयः कृणुते मनः

पिशङ्ग रूपः नभसो वयः धाः ऐन्द्रः शुष्मो विश्व रूपः न आगन्

आयुर् अस्मभ्यं दधत् प्रजां च रायश् च पोषैर् अभि नः सचताम्

उप ऋषभस्य यद् रेत उप इन्द्र तव वीर्यम्

बृहस्पतिः सविता ते वयो त्वष्टुर् वायोः पर्य् आत्मा त आभृतः

क्रोड आसीज् जामिशंसस्य सोमस्य कलशो धृतः

जिन्वन्ति विश्वे तं देवा यो ब्राह्मण ऋषभम् आजुहोति

ऊबध्यम् अस्य कीटेभ्यः श्ववर्तेभ्यो अधारयन्

सोमेन पूर्णम् कलशम् बिभर्षि त्वष्टा रूपाणाम् जनिता पशूनाम्

अपां यो अग्ने प्रतिमा बभूव प्रभूः सर्वस्मै पृथिवी इव देवी

वत्सो जरायु प्रतिधुक् पीयूष आमिक्षा घृतं तद् व् अस्य रेतः

पुष्टिं सो अघ्न्यानां स्वे गोष्ठे ऽव पश्यते

अष्ठीवन्ताव् अब्रवीन् मित्रो मम एतौ केवलाव् इति

इन्द्रस्य रूपम् ऋषभो वसानः सो अस्मान् देवाः शिव ऐतु दत्तः

पुमान् अन्तर्वान्त् स्थविरः पयस्वान् वसोः कबन्धं ऋषभो बिभर्ति

तम् इन्द्राय पथिभिर् देव यानैः हुतम् अग्निर् वहतु जातवेदाः

उप इह उपपर्चना अस्मिन् गोष्ठ उप पृञ्च नः

अयं धेनुं सु दुघाम् नित्य वत्साम् वशं दुहां विपश्चितं परो दिवः

आज्यं बिभर्ति घृतम् अस्य रेतः साहस्रः पोषस् तम् उ यज्ञम् आहुः

मा नो हासिष्ट जनुषा सुभागा रायश् च पोषैर् अभि नः सचध्वम्

देवाः संगत्य यत् सर्व ऋषभं व्यकल्पयन्

सहस्रं स एक मुखा ददाति यो ब्राह्मण ऋषभम् आजुहोति

शिवास् ते सन्तु प्रजन्व इह या इमा न्य् अस्मभ्यं स्वधिते यच्छ या अमूः

य इन्द्र इव देवेषु गोष्व् एति विवावदत्

भद्रं दात्रे यजमानाय शिक्षन् बार्हस्पत्य उस्रियस् तन्तुम् आतान्

तस्य ऋषभस्य अङ्गानि ब्रह्मा सं स्तौतु भद्रया

अन्तरिक्षे मनसा त्वा जुहोमि बर्हिष् टे द्यावापृथिवी उभे स्ताम्

पुच्छं वातस्य देवस्य तेन धूनोत्य् ओषधीः

बृहस्पतिं संभृतम् एतम् आहुर् ये धीरासः कवयो ये मनीषिणः

अयं पिपान इन्द्र इद् रयिं दधातु चेतनीम्

एतं वो युवानं प्रति दध्मो अत्र तेन क्रीडन्तीश् चरत वशाꣳ अनु

साहस्रस् त्वेष ऋषभः पयस्वान् विश्वा रूपाणि वक्षणासु बिभ्रत्
सदा उपवीती च एव स्यात् सदा बद्ध शिखः द्विजः

वर्ण ज्येष्ठः पितृव्यः च पुंसो ऽत्र गुरवः स्मृताः

कर्मयोगं ब्राह्मणानाम् आत्यन्तिक फल प्रदम्

तावत् सर्वं परित्यज्य पुत्रः स्यात् तद् परायणः

कामात् लोभात् भयात् मोहात् त्यक्तेन पतितो भवेत्

सायं प्रातर् द्विजः संध्याम् उपासीत समाहितः

पुंसा वर्त्म निविष्टेन पूज्यो भर्ता तु सर्वदा

ब्रह्मचारी आहरेत् भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम्

पन्था देयो ब्राह्मणाय राज्ञे ह्य्

धारयेद् बैल्व पालाशौ दण्डौ केश अन्तकौ द्विजः

वेद यज्ञैः अ हीनानाम् प्रशस्तानां स्व कर्मसु

न उदकम् धारयेद् भैक्षं पुष्पाणि समिधः तथा

वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रम् आरोग्यम् एव तु

सव्यं बाहुं समुद्धृत्य दक्षिणे तु धृतं द्विजाः

सर्व पाप हरम् पुण्यम् ऋषि संघैः निषेवितम्

वर्जयित्वा मुक्ति फलम् नित्यं नैमित्तिकं तथा

शृणुध्वम् ऋषयः सर्वे वक्ष्यमाणं सनातनम्

ब्राह्मणः क्षत्रिय आद्यैः च श्री कामैः स आदरम् सदा

माता मातामही पितुः मातुः च सोदराः

ब्राह्मणः सर्व वर्णानाम् स्वस्ति कुर्यात् इति स्थितिः

भिक्षाम् आहृत्य शिष्टानां गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम्

प्राच् मुखः ऽन्नानि भुञ्जीत सूर्य अभिमुखः एव वा

पतिः एकः गुरुः स्त्रीणां सर्वत्र अभ्यागतः गुरुः

न अभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रः तथा एव सः

उद्धृत्य दक्षिणं बाहुं सव्ये बाहौ समर्पितम्

स्नात्वा संतर्पयेद् देवान् ऋषीन् पितृ गणान् तथा

अपुण्यं लोक विद्विष्टम् तस्मात् तत् परिवर्जयेत्

शिष्यो विद्या फलम् भुङ्क्ते प्रेत्य च आपद्यते दिवि

उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता च एव महीपतिः

अनारोग्यम् अनायुष्यम् अस्वर्ग्यम् च अति भोजनम्

स पुत्रः सकलं धर्मम् आप्नुयात् तेन कर्मणा

समाहृत्य तु तद् भैक्षं यावदर्थम् अमायया

आयुस् आरोग्य सिद्धि अर्थम् तन्द्रा आदि परिवर्जितः

न अभिवाद्याः तु विप्रेण क्षत्रिय आद्याः कथञ्चन

गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञाति कुल बन्धुषु

भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या च एनम् न विमानयेत्

प्रक्षाल्य पाणि पादौ च भुञ्जानो द्विस् उपस्पृशेत्

तयोः नित्यम् प्रियं कुर्यात् कर्मणा मनसा गिरा

आयुष्मान् भव सौम्यैः इति वाच्यो विप्रो ऽभिवादने

न अद्यात् उदक् मुखः नित्यं विधिः एष सनातनः

असौ अहम् भो नाम इति सम्यक् प्रणति पूर्वकम्

अनुवर्तनम् एतेषाम् मनस् वाच् काय कर्मभिः

यत्र स्युः सो ऽत्र मान अर्हः शूद्रो ऽपि दशमीं गतः

गुरुः अग्निः द्विजातीनाम् वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः

न ताभ्याम् अननुज्ञातः धर्मम् अन्यम् समाचरेत्

गुरुं दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेत् अभिवाद्य कृताञ्जलिः

दातरि लोके ऽस्मिन् उपकारात् हि गौरवम्

मान्यस्थानानि पञ्च आहुः पूर्वं पूर्वं गुरु उत्तरात्

यज्ञ अर्ह वृक्ष जम् वा अथ सौम्यम् अव्रणम् एव च

शुचौ देशे समासीनो भुक्त्वा च द्विस् उपस्पृशेत्

व्यत्यस्त पाणिना कार्यम् उपसंग्रहणम् गुरोः

उत्तरं तु समाख्यातं वासः कृष्णाजिनं शुभम्

श्वश्रूः पितामही ज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रियः

कार्पासम् उपवीत अर्थम् निर्मितं ब्रह्मणा पुरा

अलाभे तु अन्य गेहानाम् पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत्

वसेद् अविकृतं वासः कार्पासं वा कषायकम्

व्यास उवाच

लौकिकं वैदिकं च अपि तथा आध्यात्मिकम् एव वा

मातुलान् च पितृव्यान् च श्वशुरान् ऋत्विजः गुरून्

एवंविधानि च अन्यानि न दैव आद्येषु कर्मसु

न अस्ति मातृ समम् दैवं न अस्ति पितृ समः गुरुः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे द्वादशो ऽध्यायः

सर्वं वा विचरेद् ग्रामं पूर्व उक्तानाम् असंभवे

इति उक्तः गुरु वर्गः ऽयं मातृतः पितृतो द्विजाः

तेषाम् आद्याः त्रयः श्रेष्ठाः तेषाम् माता सु पूजिता

अकारः च अस्य नाम्नो ऽन्ते वाच्यः पूर्व अक्षरः प्लुतः

स्वाध्याये भोजने नित्यं ब्राह्मणानां च सन्निधौ

भिक्षा आहारः गुरु हितः वीक्षमाणो मुखम्
भर्तृ पिण्ड अर्थम् स्वान् प्राणान् संत्यजन्ति हि

मातुलः श्वशुरः त्राता मातामह पितामहौ

भवत् पूर्वम् चरेद् भैक्ष्यम् उपनीतः द्विजोत्तमः

न कुर्याद् यो ऽभिवादस्य द्विजः प्रत्यभिवादनम्

तेन दोषेण स प्रेत्य निरयं घोरम् ऋच्छति

अभिवादन शीलः स्यात् नित्यम् वृद्धेषु धर्मतः

विद्या कर्म वयो बन्धुः वित्तम् भवति पञ्चमम्

जीवित अर्थम् अपि द्वेषाद् गुरुभिः न एव भाषणम्

मातरं वा स्वसारं वा मातुः वा भगिनीं निजाम्

नियम्य प्रयतो वाचं दिशः तु अनवलोकयान्

न एतैः उपविशेत् सार्धं विवदेत् न आत्म कारणात्

ऋषीणां शृण्वतां पूर्वं मनुः आह प्रजापतिः

यो भावयति या सूते येन विद्या उपदिश्यते

सवर्णेषु सवर्णानां कार्यम् एव अभिवादनम्

गुरूणाम् अपि सर्वेषां पूज्याः पञ्च विशेषतः

अग्नि अगारे गवां गोष्ठे होमे जप्ये तथा एव च

उपासने गुरूणां च संध्ययोः साधु संगमे

भैक्ष्येण वर्तयेत् नित्यम् न एक अन्न आदी भवेद् व्रती

यावत् पिता च माता च द्वौ एतौ निर्विकारिणौ

आत्मनः सर्व यत्नेन प्राणत्यागेन वा पुनः

प्राचीनावीतम् इति उक्तम् पित्र्ये कर्मणि योजयेत्

ब्राह्मणानां सूत्रं कौशं वा वस्त्रम् एव वा

उदितो ऽपि गुणैः अन्यैः गुरु द्वेषी पतति अधस्

असौ अहम् इति ब्रूयुः प्रत्युत्थाय यवीयसः

निवेद्य गुरवे ऽश्नीयाद् वाग्यतः तद् अनुज्ञया

पञ्चानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि बलवन्ति च

ज्येष्ठो भ्राता च भर्ता च पञ्चा एते गुरवः स्मृताः

सजातीय गृहेषु एव सार्ववर्णिकम् एव वा

पिता माता च सु प्रीतौ स्यातां पुत्र गुणैः यदि

यो भ्रातरं पितृ समम् ज्येष्ठं मूर्खो ऽवमन्यते

देवता अभ्यर्चनम् कुर्यात् पुष्पैः पत्रेण वा अम्बुषु
प्रीतः च तेभ्यो द्विजसत्तमेभ्यः सत्कार पूर्वम् प्रददौ धनानि

कुल सदृशम् अचीकरद् यथावत् प्रिय तनयः तनयस्य जातकर्म

मा भूत् मतिः ते नृप काचिद् अन्या निःसंशयं तत् यत् अवोचम् अस्मि

व्यासः तथा एनम् बहुधा चकार न यं वसिष्ठः कृतवन् अशक्तिः

लोकस्य नेता तव पुत्र भूतः दुःख अर्दितानाम् भुवि एष त्राता

अपि स्थिर आयूः भगवन् कुमारः कच्चित् न शोकाय मम प्रसूतः

अनुपगत जराः पयस्विनीर् गाः स्वयम् अददात् सुत वृद्धये द्विजेभ्यः

अभजत शिबिकां शिवाय देवी तनयवती प्रणिपत्य देवताभ्यः

मनुज इन्द्र पत्नी सितं ददर्श द्विप राजम् एकम्

बोधाय जातो ऽस्मि जगत् हित अर्थम् अन्त्या भव उत्पत्तिः इयम् मम इति

महोरगा धर्म विशेष तर्षात् बुद्धेषु अतीतेषु कृत अधिकाराः

भूतैः असौम्यैः परित्यक्त हिंसेभिः न अकारि पीडा स्व गणे परे वा

शय्यां वितान उपहिताम् प्रपेदे नारी सहस्रैः अभिनन्द्यमाना

निधिः गुणानाम् समये स गतां बुद्ध ऋषि भावम् परमां श्रियं वा

ऊरोः यथा और्वस्य पृथोः च हस्तात् मान्धातुः इन्द्र प्रतिमस्य मूर्ध्नः

कच्चित् न मे जातम् अफुल्लम् एव कुल प्रवालम् परिशोष भागि

इदम् इदम् इति हर्ष पूर्ण वक्त्रः बहुविध पुष्टि यशस्करम् व्यधत्त

स्वप्ने विशन्तं वपुः आत्मनः सा न तद् निमित्तम् समवाप तापम्

महात्मनि त्वयि उपपन्नम् एतत् प्रिय अतिथौ त्यागिनि धर्म कामे

तयोः सुतौ सौम्य ससर्जतुस् तद् कालेन शुक्रः च बृहस्पतिः च

वाता ववुः स्पर्श सुखाः मनोज्ञा दिव्यानि वासांसि अवपातयन्तः

तथा एव धीराणि पदानि सप्त सप्तर्षि तारा सदृशः जगाम

अल्प अन्तरम् यस्य वपुः सुरेभ्यो बहु अद्भुतम् यस्य च जन्म दीप्तम्

लोकस्य संबुध्य च धर्मराजः करिष्यते बन्धन मोक्षम् एष

श्रुत्वा वचः तत् च मनः च युक्त्वा ज्ञात्वा निमित्तैः च ततो अस्मि उपेतः

सार्धं तया असौ विजहार राजा न अचिन्तयत् वैश्रवणस्य लक्ष्मीम्

अन् आकुल अ न्युब्ज समुद्गतानि निष्पेष वत् व्यायत विक्रमाणि

आदाय धात्री अङ्क गतम् कुमारं संदर्शयामास तपोधनाय

जगन्ति अयम् मोह तमः निहन्तुं ज्वलिष्यति ज्ञान मयः हि सूर्यः

ऐक्ष्वाक इक्ष्वाकु सम प्रभावः शाक्येषु अशक्येषु विशुद्ध वृत्तः

गुणवति नियते शिवे मुहूर्ते मतिम् अकरोत् मुदितः पुर प्रवेशे

ततो नृपः तम् मुनिम् आसन स्थम् पाद्य अर्घ्य पूर्वम् प्रतिपूज्य सम्यक्

एवंविधो ऽयं तनयो मम इति मेने स हि स्वाम् अपि सारवत् ताम्

अथो निमित्तैः च तपस् बलात् च तत् जन्म जन्म अन्त करस्य बुद्ध्वा

शम ईप्सवः ये भुवि सन्ति सत्त्वाः पुत्रं विना इच्छन्ति गुणं न कंचित्

चिकित्सितं यत् च चकार न अत्रिः पश्चात् तत् आत्रेयः ऋषिः जगाद

ख्यातानि कर्माणि यशो मतिः च न भूतानि भवन्ति पश्चात्

चतुर्दिशं सिंह गतिः विलोक्य वाणीं च भव्य अर्थ कराम् उवाच

उत्तारयिष्यति अयम् उह्यमानम् आर्तं जगन्त् ज्ञान महा प्लवेन

प्रियः शरद् चन्द्रः इव प्रजानां शुद्धोदनो नाम बभूव राजा

दिव्य अद्भुतम् जन्म निरीक्ष्य तस्य धीरो ऽपि राजा बहु क्षोभम् एतः

कलं प्रणेदुः मृग पक्षिणः च शान्त अम्बु वाहाः सरितो बभूवुः

पूताः च ता मङ्गल कर्म चक्रुः शिवं ययाचुः शिशवे सुर ओघान्

लोके हि सर्वाः च विना प्रयासं रुजो नराणां शमयांबभूवुः

खात् प्रस्रुते चन्द्र मरीचि शुभ्रे द्वे वारि धारे शिशिर उष्ण वीर्ये

क्रमेण गर्भात् अभिनिःसृतः सन् बभौ च्युतः खात् इव योनि अजातः

दुःख अर्णवात् व्याधि विकीर्ण फेनात् जरा तरंगात् मरण उग्र वेगात्

स विस्मय उत्फुल्ल विशाल दृष्टिः गम्भीर धीराणि वचांसि उवाच

विपाटयिष्यति अयम् उत्तमेन सद्धर्म ताडेन दुरासदेन

ख्यातानि कर्माणि च यानि शौरेः शूर आदयः तेषु अबलाः बभूवुः

एवं नृपेण उपनिमन्त्रितः सन् सर्वेण भावेन मुनिः यथावत्

धात्री अङ्क संविष्टम् अवेक्ष्य च एनम् देवी अङ्क संविष्टम् इव अग्नि सूनुम्

अथ मुनिः असितः निवेद्य तत्त्वं सुत नियतम् सुत विक्लवाय राज्ञे