tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अनेन प्रवेशेन इमम् चातुर्द्वीपकं लोकधातुं प्रमुखं कृत्वा परिपूर्ण कोटी शतम् चातुर्द्वीपकानां लोकधातूनां यत्र कोटी शतम् महा समुद्राणाम् कोटी शतम् चक्रवाल महा चक्रवालानाम् कोटी शतम् सुमेरूणां पर्वत रजानाम् कोटी शतम् चतुर्महाराजिकानां देवानाम् कोटी शतम् त्रयस्त्रिंशानाम् कोटी शतम् यामानाम् कोटी शतम् तुषितानाम् कोटी शतम् निर्माणरतीनाम् कोटी शतम् परनिर्मितवशवर्तीनाम् कोटी शतम् ब्रह्मकायिकानाम् कोटी शतम् ब्रह्मपुरोहितानाम् कोटी शतम् ब्रह्मपार्षद्यानाम् कोटी शतम् महाब्रह्माणाम् कोटी शतम् परीत्ताभानाम् कोटी शतम् अप्रमाणाभानाम् कोटी शतम् आभास्वराणाम् कोटी शतम् परीत्तशुभानाम् कोटी शतम् अप्रमाणशुभानाम् कोटी शतम् शुभकृत्स्नानाम् कोटी शतम् अनभ्रकाणाम् कोटी शतम् पुण्यप्रसवानाम् कोटी शतम् बृहत्फलानाम् कोटी शतम् असंज्ञिसत्त्वानाम् कोटी शतम् अबृहानाम् कोटी शतम् अतपानाम् कोटी शतम् सुदृशानाम् कोटी शतम् सुदर्शनानाम् कोटी शतम् अकनिष्ठानां देवानाम्

अथ स खलु पुरोहितो राजानं शुद्धोदनम् उपसंक्रम्य एव तम् अर्थम् आरोचयति स्म दृष्टा मया देव कन्या या कुमारस्य अनुरूपा स्यात्

जिज्ञासिष्यामहे

उत्तरकुरु द्वीपः दश योजन सहस्राणि

तत्र देव मनुजाः शत सहस्राणि हाहाकार किलिकिला प्रक्ष्वेडित शत सहस्राणि प्रामुञ्चन्

तत्र सर्व पुरतस् देवदत्तः कुमारो नगरात् अभिनिष्क्रामति स्म

उपसंक्रम्य एकान्ते ऽस्थात् बोधिसत्त्वम् अनिमेषाभ्याम् नयनाभ्यां प्रेक्षमाणा

सर्वेषु ते सर्वम् उपैति सौम्याः सर्वेषु

शतं मुद्राबलानां सर्वबलं नाम उच्यते

तत् बोधिसत्त्वः गृहीत्वा आसनाद् अन् उत्तिष्ठन् एव अर्ध पर्यङ्कम् कृत्वा वामेन पाणिना गृहीत्वा दक्षिणेन पाणिना एक अङ्गुली अग्रेण आरोपितवान् अभूत्

इति हि भिक्षवः संवृद्धे कुमारे राजा शुद्धोदनो ऽपरेण समयेन शाक्य गणेन सार्धं संस्था आगारे निषण्णो ऽभूत्

आह कस्य असौ आह दण्डपाणेः देव शाक्यस्य दुहिता

उत न अभिनिष्क्रमिष्यति राजा भविष्यति चक्रवर्ती चतुर् अङ्गः विजितवान् धार्मिको धर्म राजः सप्त रत्न समन्वागतः

अतो अपि उत्तरि अग्रसारा नाम गणना यत्र कोटी शतम् गङ्गा नदी वालिका समाः लक्ष निक्षेपाः परिक्षयं गच्छेयुः

चत्वारो हस्ता धनुः

राजा अपि शुद्धोदनो महल्लक महल्लकाः च शाक्या महान् च जन कायः येन असौ पृथिवी प्रदेशः तेन उपसंक्रामन् बोधिसत्त्वस्य च अन्येषाम् च शाक्य कुमाराणाम् शिल्प विशेषम् द्रष्टु कामाः

अथ खलु अर्जुनः गणक महामात्रः इमे गाथे ऽभाषत

आह शोभनम् इदम् सुन्दरनन्दस्य

ताः च दारिका न शक्नुवन्ति स्म बोधिसत्त्वस्य श्रियं तेजः च सोढुम्

श्रुत्वा च पुनर् तुष्टः उदग्र आत्त मनाः प्रमुदितः प्रीति सौमनस्य जातः अनेक रत्न प्रत्युप्तेन दूष्य युगेन कोटी शत सहस्र मूल्येन च मुक्ता हारेण अभिजात लोहित मुक्ता प्रत्युप्तया च सुवर्ण मालया गोपां शाक्य कन्याम् अभिच्छाद्य एनम् उदानम् उदानयति स्म

केन पुनर् अस्मात् नगर द्वारात् अपकर्षितः इति

गगन तल गताः च देवपुत्रा महान्तं पुष्प वर्षम् अभिप्रवृष्य एक स्वरेण इमाम् गाथाम् अभाषन्त

तस्य अनन्तरम् सुन्दरनन्द कुमारः ऽभिनिष्क्रामति स्म

कुमार आह क्व तत् देव राजा आह तव पुत्र पितामहः सिंहहनुः नाम अभूत् तस्य यत् धनुः तत् एव तर्हि देवकुले गन्ध माल्यैः महीयते

आह अशोभनं देवदत्तस्य

अथ दण्डपाणेः शाक्यस्य दुहिता गोपा नाम शाक्य कन्या सा दासी गण परिवृता पुरस्कृता येन संस्था आगारः येन च बोधिसत्त्वः तेन उपसंक्रामत्

दण्डपाणेः च शाक्यस्य दुहिता गोपा नाम शाक्य कन्या जयपताका स्थापिता अभूत् यो वा अत्र असि धनुष्कलाप युद्ध स आलम्भेषु जेष्यति तस्य एषा भविष्यति इति

स तस्यै च अनेक शत सहस्र मूल्यम् अङ्गुलीयकम् निर्मुच्य प्रादात्

पापं बुद्ध धर्मे स फलम् तादृशानाम्

तेन हि संनिपात्यन्तां सर्व शिल्प ज्ञाः येषां पुरतः स्वं शिल्पम् उपदर्शयिष्यामि
न कुलेन न गोत्रेण कुमारो मम विस्मितः

ये सु संवृत काय दोषाः ये

देवदत्तेन चतुर् क्रोश स्था भेरी आहता अभूत् न उत्तरि शक्नोति स्म

अप्रमादो वदन अवगुण्ठनम् अतस् प्रकरोमि किं मे

सप्त त्रुतेः एकम् वातायनरजः
अग्ने अ क्रव्याद् निः क्रव्यादं नुदा देव यजनम् वह

तं हरामि पितृ यज्ञाय दूरं स घर्मम् इन्धां परमे सधस्थे

व्याकरोमि हविषा अहम् एतौ तौ ब्रह्मणा व्य् अहं कल्पयामि

क्रव्याद् यान् अग्निर् अन्तिकाद् अनुविद्वान् वितावति

आसीना मृत्युं नुदता सधस्थे ऽथ जीवासो विदथम् आवदेम

यत् त्वा क्रुद्धाः प्रचक्रुर् मन्युना पुरुषे मृते

पुनस् त्वा आदित्याः रुद्रा वसवः पुनर् ब्रह्मा वसु नीतिः अग्ने

यो नो द्वेष्टि तम् अद्ध्य् अग्ने अ क्रव्याद् यम् उ द्विष्मस् तम् उ ते प्रसुवामसि

अनड्वाहं प्लवम् अन्वारभध्वं स वो निर्वक्षद् दुरिताद् अवद्यात्

छिनत्ति कृष्या गोर् धनाद् यं क्रव्याद् अनुवर्तते

आपो मा तस्मात् शुम्भन्तु अग्नेः संकसुकाच् च यत्

प्रियं पितृभ्य आत्मने ब्रह्मभ्यः कृणुता प्रियम्

क्रव्यादम् अग्निं शशमानम् उक्थ्यं प्रहिणोमि पथिभिः पितृयाणैः

अन् अश्रवः अनमीवाः सु रत्नाः आरोहन्तु जनयो योनिम् अग्रे

यस्मिन् देवा अमृजत यस्मिन् मनुष्या उत

पुनस् त्वा ब्रह्मणस्पतिर् आधाद् दीर्घ आयु त्वाय शत शारदाय

चक्षुष्मते शृण्वते ते ब्रवीमि इह इमे वीरा बहवो भवन्तु

समिन्धते संकसुकं स्वस्तये शुद्धा भवन्तः शुचयः पावकाः

अविः कृष्णा भागधेयं पशूनां सीसं क्रव्याद् अपि चन्द्रं त आहुः

मा देव यानैः पुनर् आगा अत्र एव एधि पितृषु जागृहि त्वम्

इमे जीवा वि मृतैर् आववृत्रन्न् अभूद् भद्रा देव हुतिः नो अद्य

निर् इतो मृत्युं निरृतिं निर् अरातिम् अजामसि

ब्रह्मा एव विद्वान् एष्यो यः क्रव्यादं निरादधत्

अत्र एव दीदिहि द्यवि ज्योक् च सूर्यं दृशे

प्राञ्चो अगाम नृतये हसाय सु वीरासः विदथम् आ वदेम

तस्मिन् घृत स्तावः मृष्ट्वा त्वम् अग्ने दिवं रुह

यथा न पूर्वम् अपरो जहात्य् एवा धातर् आयूंषि कल्पय एषाम्

सर्वं मर्त्यस्य तन् न अस्ति क्रव्याच् चेद् अ निराहितः

इमा नारीर् अविधवाः सु पत्नीः आञ्जनेन सर्पिषा संस्पृशन्ताम्

क्रव्यादम् अग्निम् इषितो हरामि जनान् दृंहन्तं वज्रेण मृत्युम्

इमं जीवेभ्यः परिधिं दधामि मा एषाम् नु गाद् अपरो अर्थम् एतम्

नडम् आरोह न ते अत्र लोक इदं सीसं भागधेयं त एहि

समिद्धो अग्न आहुत स नो मा अभ्यपक्रमीः

सु कल्पम् अग्ने तत् त्वया पुनस् त्वा उद्दीपयामसि

तं माष आज्यम् कृत्वा प्रहिणोमि दूरं स गच्छत्व् अप्सुषदो ऽप्य् अग्नीन्

यत् कृषते यद् वनुते यच् च वस्नेन विन्दते

यो अग्निः क्रव्यात् प्रविवेश नो गृहम् इमं पश्यन्न् इतरं जातवेदसम्

सीसे मृड्ढ्वं नडे मृड्ढ्वम् अग्नौ संकसुके च यत्

त्रिः सप्त कृत्वा ऋषयः परेता मृत्युं प्रत्यौहन् पद योपनेन

अग्निः पुत्रस्य ज्येष्ठस्य यः क्रव्याद् अ निराहितः

देवो अग्निः संकसुको दिवस् पृष्ठान्य् आरुहत्

नि तं शास्मि गार्हपत्येन विद्वान् पितॄणां लोके ऽपि भागो अस्तु

न एनेन हविः अत्तवे

आरोहत सवितुर् नावम् एतां षड्भिर् उर्वीभिर् अमतिं तरेम

मुहुर् गृध्यैः प्रवदत्य् आर्तिम् मर्त्यो नीत्य

यद् रिप्रं शमलं चकृम यच् च दुष्कृतम्

ते ते यक्ष्मं स वेदसः दूराद् दूरम् अनीनशन्

अ यज्ञियः हत वर्चाः भवति

यो नो अश्वेषु वीरेषु यो नो गोष्व् अज अविषु

अथ उ अव्यां रामायां शीर्षक्तिम् उपबर्हणे

अतिक्रामन्तो दुरिता पदानि शतं हिमाः सर्व वीराः मदेम

सर्वान् अग्ने सहमानः सपत्नान् आ एषाम् ऊर्जं रयिम् अस्मासु धेहि

शतं जीवन्तः शरदः पुरूचीस् तिरो मृत्युं दधताम् पर्वतेन

जहाति रिप्रम् अत्य् एन एति समिद्धो अग्निः सुपुना पुनाति

जीवानाम् आयुः प्रतिर त्वम् अग्ने पितॄणां लोकम् अपि गच्छन्तु ये मृताः

उदीचीनैः पथिभिर् वायुमद्भिर् अतिक्रामन्तो ऽवरान् परेभिः

सु गार्हपत्यः वितपन्न् अरातिम् उषाम् उषाम् श्रेयसीं धेह्य् अस्मै

इमम् इन्द्रं वह्निं पप्रिम् अन्वारभध्वं स वो निर्वक्षद् दुरिताद् अवद्यात्

क्रव्याद् यान् अग्निर् अन्तिकाद् अनुविद्वान् वितावति
स्वधां पितृभ्यो अजरां कृणोमि दीर्घेण आयुषा सम् इमान्त् सृजामि

वैश्वदेवीं वर्चसा आरभध्वं शुद्धा भवन्तः शुचयः पावकाः

अनातुरान्त् सु मनसः तल्प बिभ्रज् ज्योग् एव नः पुरुष गन्धिः एधि

अश्मन्वती रीयते संरभध्वं वीरयध्वं प्र तरता सखायः

यो गोषु यक्ष्मः पुरुषेषु यक्ष्मस् तेन त्वं साकम् अधराङ् परेहि

अभूम यज्ञियाः शुद्धाः प्र ण आयूंषि तारिषत्

यथा अहानि अनुपूर्वं भवन्ति यथा ऋतवः ऋतुभिर् यन्ति साकम्

ता अधराद् उदीचीर् आववृत्रन् प्रजानतीः पथिभिर् देव यानैः

ये ऽश्रद्धा धन काम्या क्रव्यादा समासते

इह अयम् इतरो जातवेदा देवो देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन्

इमं क्रव्याद् आविवेश अयम् क्रव्यादम् अन्वगात्

अन्येभ्यस् त्वा पुरुषेभ्यो गोभ्यो अश्वेभ्यस् त्वा

प्रत्यञ्चम् अर्कं प्रत्यर्पयित्वा प्रविद्वान् पन्थां वि ह्य् आविवेश

ते वा अन्येषां कुम्भीं पर्यादधति सर्वदा

क्रव्यादं निर्णुदामसि यो अग्निर् जन योपनः

व्याघ्रौ कृत्वा नानानं तं हरामि शिवापरम्

क्रव्यादम् अग्निं प्रहिणोमि दूरम् यम राज्ञः गच्छतु रिप्र वाहः

द्वि भाग धनम् आदाय प्रक्षिणात्य् अवर्त्या

अस्मिन् वयं संकसुके अग्नौ रिप्राणि मृज्महे

तम् इन्द्र इध्मम् कृत्वा यमस्य अग्निम् निरादधौ

अपावृत्य गार्हपत्यात् क्रव्यादा प्रेत दक्षिणा

अन्तर्धिर् देवानां परिधिर् मनुष्याणाम् अग्निर् गार्हपत्य उभयान् अन्तरा श्रितः

आरोहत आयुः जरसं वृणाना अनुपूर्वं यतमाना यति स्थ

ग्राह्या गृहाः संसृज्यन्ते स्त्रिया यन् म्रियते पतिः

माषाः पिष्टा भागधेयं ते हव्यम् अरण्यान्या गह्वरं सचस्व

मय्य् अहं तं परिगृह्णामि देवं मा सो अस्मान् द्विक्षत मा वयं तम्

पर्वतस्य वृषभस्य अधि पृष्ठे नवाश् चरन्ति सरितः पुराणीः

ते देवेभ्य आवृश्चन्ते पापं जीवन्ति सर्वदा

परं मृत्यो अनु परेहि पन्थां यस् त एष इतरो देव यानात्

यद्य् अग्निः क्रव्याद् यदि वा व्याघ्र इमं गोष्ठं प्रविवेश अन्योकाः

मृत्योः पदं योपयन्त एत द्राघीय आयुः प्रतरं दधानाः

प्र इव पिपतिषति मनसा मुहुर् आवर्तते पुनः
अथ एनाम् अक्ष्णया मानेन प्रमाय समन्तं स्पन्द्यया परितनोति

स उपरवाणां कालः

रजाशयाम् अत्र जुहोति

ते श्रोणी

तच् छङ्कू निहन्ति

ताव् अंसौ

अथ उपनिष्क्रम्य संप्रैषम् आह सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्याम् आह्वय द्वि स्तन व्रतम् प्रयच्छत इति

अथ अध्वर्युः अपररात्र आद्रुत्य संशास्ति द्वि स्तन व्रतम् दोहयत इति

अथ एनाम् अक्ष्णया मानेन प्रमाय समन्तं स्पन्द्यया परितनोति

तच् छङ्कुं निहन्ति

ते श्रोणी

मध्यमाद् औत्तरवेदिकाच् छङ्कोः पञ्च दक्षिणा क्षुद्र पदानि प्रक्रामति पञ्च उदञ्चि

शालामुखीयाच् छङ्कोः पञ्चदश दक्षिणा प्रक्रमान् प्रक्रामति पञ्चदश उदीचः

मध्यमाद् औत्तरवेदिकाच् छङ्कोर् अनुस्पन्द्यं षट् प्रतीचः प्रक्रमान् प्रक्रामति दक्षिणा सप्तमम्

स उत्करस्य कालः

तच् छङ्कू निहन्ति

यूपावटीयाच् छङ्कोश् चत्वारि दक्षिणा क्षुद्र पदानि प्रक्रामति चत्वार्य् उदञ्चि

स यूपावटीयः शङ्कुः

प्रातर् उदिते आदित्ये विसृष्टायां वाचि मध्यमाभ्यां प्रवर्ग्य उपसद्भ्याम् प्रचरति

यूपावटीयाच् छङ्कोर् द्वादश दक्षिणा प्रक्रमान् प्रक्रामति द्वादश उदीचः

स मध्यम औत्तरवेदिकः शङ्कुः

आह्वयति सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्याम्

अथ उपरवाणाम् कालात् स्तम्बयजुर् हरति

यूपावटीयाच् छङ्कोर् अनुस्पन्द्यं द्वादश प्रत्यञ्चि क्षुद्र पदानि प्रक्रामति

तच् छङ्कू निहन्ति

ताव् अंसौ

पृष्ठ्याम् आतनोति

स आहवनीयाद् एव अग्रे षट् प्राचः प्रक्रमान् प्रक्रामति

द्वि स्तन व्रतम् प्रयच्छति

तद् आग्नीध्र उपसीदति

पृष्ठ्याम् आतनोति
अथ मनः मयः दक्षिणा प्रतिष्ठितः

अथ श्रोत्र मयः उदङ् प्रतिष्ठितः

स यः कश् च वदत्य् एतस्य एव रश्मिना वदति

स यः कश् च पश्यत्य् एतस्य एव रश्मिना पश्यति

स उ एव अपि एतर्हि

अयम् एव इदम् अग्र आकाश आसीत्

तद् यत् तच् चक्षुर् आदित्यः सः

स दशधा भवति

स एष एतस्य रश्मिर् मनो भूत्वा सर्वास्व् आसु प्रजासु प्रत्यवस्थितः

स एष एतस्य रश्मिश् चक्षुर् भूत्वा सर्वास्व् आसु प्रजासु प्रत्यवस्थितः

स यः स आकाश इन्द्र एव सः

स दशधा भवति

स यः कश् च शृणोत्य् एतस्य एव रश्मिना शृणोति

स यः स इन्द्र एष एव स य एष एव तपति

तस्य वाच् मयः रश्मिः प्राङ् प्रतिष्ठितः

तद् यत् तच् छ्रोत्रं दिशस् ताः

स दशधा भवति
स पुमान् मन आदधाति

कर्मणि अकर्म यः पश्येत् अकर्मणि च कर्म यः

किं कुर्वन् सन् अखिलं जगत् सर्व संसारम् चित् मयम् प्रकाश स्वरूपम् चित् विकारम् पश्यन् अवलोकमानो मनस् चक्षुषा किंविशिष्टं जगत् स्फुरत् अध्यारोप अपदेशेन देदीप्यमानम्

हे पार्थ स पुमान् मनुष्येषु बुद्धिमान्

ज्ञेय उपदेशम् आह तस्मिन् इत्यादि

विशेषः च यथा रज्जौ सर्प भ्रमः यथा शुक्तौ रजत ज्ञानम् यथा गन्धर्वनगरं यथा मरुस्थले वारि तथा एव संसारो न आसीत् न अस्ति न भविष्यति इति अद्वैत वादात् मिथ्या एव

तथा च भगवत् वचनम्

इति

स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्न कर्म कृत्
निर्वृत्तिः आमयस्य असौ संप्राप्तिर् जातिः आगतिः

ऋतोर् दुष्टात् पुरोवाताद् ग्रह आवेशात् विषाद् गरात्

औषध अन्न विहाराणाम् उपयोगं सुख आवहम्

सम्प्राप्तिः च इति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम्

यक्ष्मा आतङ्क गद आबाधाः शब्दाः पर्याय वाचिनः

धारण उदीरण निशा जागर अत्युच्च भाषणैः

सर्वेषाम् एव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः

नक्तंदिन ऋतु भुक्त अंशैः व्याधि कालः यथामलम्

पूर्वाह्णे पूर्वरात्रे च श्लेष्मा द्वन्द्वं तु संकरात्

तिक्त ऊषण कषाय अल्प रूक्ष प्रमित भोजनैः

दोषाणां समवेतानां विकल्पो अंश अंश कल्पना

हेतु आदि कार्त्स्न्य अवयवैः बल अबल विशेषणम्

संख्या विकल्प प्राधान्य बल काल विशेषात्

संस्थानं व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं चिह्नम् आकृतिः

शरद् मध्याह्न रात्रि अर्ध विदाह समयेषु च

सा भिद्यते यथा अत्र एव वक्ष्यन्ते ऽष्टौ ज्वरा इति

संकीर्ण अजीर्ण विषम विरुद्ध अध्यशन आदिभिः

स्वातन्त्र्य पारतन्त्र्याभ्याम् व्याधेः प्राधान्यम् आदिशेत्

प्रतिरोगम् इति क्रुद्धा रोग अधिष्ठान गामिनीः

पिण्याक मृद् यव सुरा पूति शुष्क कृश आमिषैः

स्त्रीणां प्रसव वैषम्यात् तथा मिथ्योपचारतः

स्वादु अम्ल लवण स्निग्ध गुरु अभिष्यन्दि शीतलैः

व्यापन्न मद्य पानीय शुष्क शाक आम मूलकैः

उत्पित्सुः आमयः दोष विशेषेण अन् अधिष्ठितः

तद् प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविध अहित सेवनम्

मिश्रीभावात् समस्तानां संनिपातस् तथा पुनः

तद् एव व्यक्त ताम् यातं रूपम् इति अभिधीयते

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

प्रच्छर्दन आद्य योगेन भुक्त मात्र वसन्तयोः

रसायनीः प्रपद्य आशु दोषा देहे विकुर्वते

यथा दुष्टेन दोषेण यथा च अनुविसर्पता

रोगः पाप्मा ज्वरो व्याधिर् विकारो दुःखम् आमयः

विद्याद् उपशयं व्याधेः स हि सात्म्यम् इति स्मृतः

लिङ्गम् अव्यक्तम् अल्प त्वात् व्याधीनां तद् यथायथम्

अथ अतस् सर्वरोगनिदानं व्याख्यास्यामः

विपरीतो ऽनुपशयो व्याधि असात्म्य अभिसंज्ञितः

निदानं पूर्वरूपाणि रूपाणि उपशयः तथा

दोषत्रय करैः तैस् तैस् तथा अन्न परिवर्तनात्

इति प्रोक्तो निदान अर्थः तं व्यासेन उपदेक्ष्यति

अहितं त्रिविधो योगस् त्रयाणां प्राग् उदाहृतः
उपगतम् अवधीरयन्त्य् अभव्याः स निपुणम् एत्य कयाचिद् एवम् ऊचे

शशधर इव लोचन अभिरामैः गगन विसारिभिः अंशुभिः परीतः

अथ कृतक विलोभनम् विधित्सौ युवति जने हरिसूनु दर्शनेन

सरभसम् अवलम्ब्य नीलम् अन्या विगलित नीवि विलोलम् अन्तरीयम्

अभिनय मनसः सुर अङ्गनायाः निहितम् अलक्तक वर्तन अभिताम्रम्

अवनिषु चरणैः पृथु स्तनानाम् अ लघु नितम्ब तया चिरं निषेदे

मधु सुरभिनि षट्पदेन पुष्पे मुख इव शाल लता वधूः चुचुम्बे

युगपद् ऋतु गणस्य संनिधानं वियति वने च यथायथं वितेने

श्वसन चलित पल्लव अधर उष्ठे नव निहित ईर्ष्यम् इव अवधूनयती

अ गणित गुरु मान लज्जया असौ स्वयम् उरसि श्रवण उत्पलेन जघ्ने

अधिक वितत लोचनम् वधूनाम् अयुगपद् उन्नमित भ्रु वीक्षितं च

विरलम् अपजहार बद्ध बिन्दुः स रजस ताम् अवनेर् अपां निपातः

भृशम् अरतिम् अवाप्य तत्र च अस्याः तव सुख शीतम् उपैतुम् अङ्कम् इच्छा

अविरल फलिनी वन प्रसूनः कुसुमित कुन्द सुगन्धि गन्धवाहः

जहिहि कठिन ताम् प्रयच्छ वाचं ननु करुणा मृदु मानसं मुनीनाम्

मुकुलितम् अतिशय्य बन्धुजीवं धृत जल बिन्दुषु शाद्वल स्थलीषु

प्रकुपितम् अभिसारणे ऽनुनेतुं प्रियम् इयती ह्य् अबला जनस्य भूमिः

प्रिय मधु रसनानि षट्पद आलिः मलिनयति स्म विनील बन्धनानि

चिर नियम कृशः ऽपि शैल सारः शम निरतः ऽपि दुरासदः प्रकृत्या

स रजसम् अपहाय केतकीनां प्रसवम् उपान्तिक नीप रेणु कीर्णम्

नृपति मुनि परिग्रहेन सा भूः सुर सचिव अप्सरसाम् जहार चेतः

मदनम् उपदधे स एव तासां दुरधिगमा हि गतिः प्रयोजनानाम्

अवययुर् अमर स्त्रियः ऽस्य यत्नं विजय फले विफलं तपस् अधिकारे

मुहुर् अनुपतता विधूयमानं विरचित संहति दक्षिण अनिलेन

द्रुत पदम् अभियातुम् इच्छतीनां गमन परिक्रम लाघवेन तासाम्

स चकितम् इव विस्मय आकुलाभिः शुचि सिकतासु अतिमानुषाणि ताभिः

मुनि दनु तनयान् विलोभ्य सद्यः प्रतनु बलानि अधितिष्ठतस् तपांसि

स जल जलधरम् नभो विरेजे विवृतिम् इयाय रुचिस् तडित् लतानाम्

अलि कुलम् अलक आकृतिम् प्रपेदे नलिन मुख अन्त विसर्पि पङ्कजिन्याः

अविरल वितता इव शक्रगोपैर् अरुणित नील तृण उलपा धरित्री

व्यवहित रति विग्रहैः वितेने जल गुरुषु स्तनितैर् दिगन्तरेषु

व्यथितम् अपि भृशं मनो हरन्ती परिणत जम्बु फल उपभोग हृष्टा

इति विविधम् इयाय तासु भूषां प्रभवति मण्डयितुं वधूर् अनङ्गः

मनोभिः स उद्वेगैः प्रणय विहित ध्वस्त रुचयः धाम त्रिदश वनिताः स्वं प्रतिययुः

शरद् अमल तले सरोज पाणौ घन समयेन वधूर् इव आललम्बे

कुसुम नग वनानि उपैतु कामा किसलयिनीम् अवलम्ब्य चूत यष्टिम्

प्रतिरव विततः वनानि चक्रे मुख रसम् उत्सुक हंस सारसाणि

अचकमत स पल्लवाम् धरित्रीं मृदु सुरभिम् विरहय्य पुष्प शय्याम्

नृप सुतम् अपरा स्मर अभितापात् अ मधु मद अलस लोचनम् निदध्यौ

वसतिम् अभिविहाय रम्य हावाः सुरपति सूनु विलोभनाय जग्मुः

अभिरतुम् उपलेभिरे यथा आसाम् हरि तनय अवयवेषु लोचनानि

यम नियम कृशीकृत स्थिर अङ्गः परिददृशे विधृत आयुधः स ताभिः

अवचय परिभोगवन्ति हिंस्रैः सहचरितान्य् अ मृगाणि काननानि

कुसुमितम् अवलम्ब्य चूतम् उच्चैस् तनुर् इभ कुम्भ पृथु स्तन आनत अङ्गा

क्वणत् अलि कुल नूपुरा नलिन वनेषु पदं वसन्त लक्ष्मी

तनुम् अवजित लोक सार _ त्रिभुवन गुप्ति सहाम् विलोकयन्त्यः

अलघुनि बहु मेनिरे च ताः स्वं कुलिश भृता विहितं पदे नियोगम्

स सचिवः इव निर्जने ऽपि तिष्ठन् मुनिर् अपि तुल्य रुचिः त्रिलोक भर्तुः

जन इव न धृतेश् चचाल जिष्णुर् न हि महतां सु करः समाधि भङ्गः

अलस पद मनोरमम् प्रकृत्या जित कलहंस वधू गति प्रयातम्

प्रतिदिशम् अभिगच्छता अभिमृष्टः ककुभ विकास सुगन्धिना अनिलेन

सदृशम् अतनुम् आकृतेः प्रयत्नं तद् अनुगुणाम् अपरैः क्रियाम् अ लङ्घ्याम्

स मद शिखि रुतानि हंस नादैः कुमुद वनानि कदम्ब पुष्प वृष्ट्या

स्फुटम् अभिलषितं बभूव वध्वा वदति हि संवृतिर् एव कामितानि
उपहित परम प्रभाव धाम्नाम् न हि जयिनां तपसाम् अ लङ्घ्यम् अस्ति

पुनर् अपि सुलभं तपो ऽनुरागी युवति जनः खलु न आप्यते ऽनुरूपः

निचयिनि लवली लता विकासे जनयति लोध्र समीरणे च हर्षम्

करुणम् अभिहितं त्रपा निरस्ता तद् अभिमुखम् च विमुक्तम् अश्रु ताभिः

ददृशुर् इव सुर अङ्गनाः निषण्णं स शरम् अनङ्गम् अशोक पल्लवेषु

तद् अनघ तनुर् अस्तु सा स कामा व्रजति पुरा हि परासु ताम् त्वद् अर्थे

नव इव विबभौ स चित्तजन्मा गत धृतिः आकुलितश् च जीव लोकः

स्वयं संराध्य एवम् शतमखम् अखण्डेन तपसा पर उच्छित्त्या लभ्याम् अभिलषति लक्ष्मीं हरिसुते

स विनयम् अपरा अभिसृत्य साचि स्मित सुभगा एक लसत् कपोल लक्ष्मी

प्रकृतम् अनुससार न अभिनेयम् प्रविकसत् अङ्गुलि पाणिपल्लवं वा

निहित सरस यावकैः बभासे चरण तलैः कृत पद्धतिः वधूनाम्

अभिभवति मनः कदम्ब वायौ मद मधुरे च शिखण्डिनां निनादे

अविरलम् अलसेषु नर्तकीनां द्रुत परिषिक्तम् अलक्तकं पदेषु

बहु मतिम् अधिकां ययाव् अशोकः परिजन ता अपि गुणाय सत् गुणानाम्

अ सकल नयन ईक्षितानि लज्जा गतम् अलसं परिपाण्डु ता विषादः

सुरसरिति परं तपो ऽधिगच्छन् विधृत पिशङ्ग बृहत् जटा कलापः

चकितम् अ वसन ऊरु स त्रपायाः प्रतियुवतीर् अपि विस्मयं निनाय

चिरम् अपि कलितान्य् अ पारयत्या परिगदितुं परिशुष्यता मुखेन

परि सुरपति सूनु धाम् सद्यः मुकुलानि मालतीनाम्

परभृत युवतिः स्वनं वितेने नव नव योजित कण्ठ राग रम्यम्

श्रुति सुखम् सहायैर् अविरल लाञ्छन हारिणः च कालाः

मृदित किसलयः सुर अङ्गनानाम् स सलिल वल्कल भार भुग्न शाखः

रुचि करम् अपि न अर्थवत् बभूव स्तिमित समाधि शुचौ पृथा तनूजे

विकृतिम् उपययौ न पाण्डु सूनुः चलति नयान् न जिगीषतां हि चेतः

इति विषमित चक्षुषा अभिधाय स्फुरत् अधर उष्ठम् असूयया कयाचित्

अवजित भुवनः तथा हि लेभे सिततुरगे विजयं न पुष्पमासः

प्रसभम् अवततार चित्तजन्मा हरति मनो मधुरा हि यौवन श्रीः

तद् अभिमुखम् अनङ्ग चाप यष्टिः विसृत गुणा इव समुन्ननाम काचित्

बलवद् अपि बलं मिथस् विरोधि प्रभवति न एव विपक्ष निर्जयाय

अथ परिमल जाम् अवाप्य लक्ष्मीम् अवयव दीपित मण्डन श्रियः ताः

यदि मनसि शमः किम् अङ्ग चापं शठ विषयास् तव वल्लभा न मुक्तिः

सखि दयितम् इह आनय इति सा मां प्रहितवती कुसुमेषुणा अभितप्ता

अ विहित हरि सूनु विक्रियाणि त्रिदश _ मनोभवं वितेनुः

अभिमुनि सहसा हृते परस्या घन मरुता जघन अंशुक एक देशे

सुरभि मुख हिम आगम अन्त शंसी समुपययौ शिशिरः स्मर एक बन्धुः

इति विरचित मल्लिका विकासः स्मयत इव स्म मधुं निदाघ कालः

प्रभवति न तदा परो विजेतुं भवति जित इन्द्रिय ता यद् आत्म रक्षा

भुवन परिभवी न यत् तदानीं तम् ऋतु गणः क्षणम् उन्मनीचकार

सुरपति तनये ऽपरा निरासे मनसिज जैत्र शरम् विलोचन अर्धम्

सपदि हरि सखैः वधू निदेशात् ध्वनित मनोरम वल्लकी मृदङ्गैः

नृप सुतम् अभितः स मन्मथायाः परिजन गात्र तिरोहित अङ्ग यष्ट्याः

हविर् इव विततः शिखा समूहैः समभिलषन्न् उपवेदि जातवेदाः

भवतु दिशति न अन्य कामिनीभ्यः तव हृदये हृदय ईश्वर अवकाशम्

गत घृणैः गमितानि सत् सखीनाम् नयन युगैः समम् आर्द्र ताम् मनांसि

ध्वनिर् अग विवरेषु नूपुराणां पृथु रशना गुण शिञ्जित अनुयातः

ज्वलयति महतां मनांस्य् अमर्षे न हि लभते ऽवसरं सुख अभिलाषः

धृत बिस वलये निधाय पाणौ मुखम् अधि रूषित पाण्डु गण्ड लेखम्
प्रथमे चतूरात्र आग्नेय आज्य आग्नेयम् अष्टाकपालं सायं प्रातर् अन्ववधाय जुहोति

तस्य अपरिमिताः दीक्षा द्वादश उपसदः

प्राणाच् च एव एतत् अन्नाद्याच् च परिगृह्य यजमानः प्रजायते

पुरोडाशिन्य उपसदो भवन्ति इति

तृतीये चतूरात्रे वैष्णव आज्ये वैष्णवं त्रि कपालम् सायं प्रातर् अन्ववधाय जुहोति

प्राणो वै त्रिवृद् अन्नम्

तस्य अपरिमिताः दीक्षा द्वादश उपसदः

छन्दोगान् नु साम विकल्पम् पृच्छेयुर् इत्य् एतद् अपरम्

प्राणाच् च खलु वा इदम् अन्नाद्याच् च परिगृह्य प्रजापतिः प्राजायत

एतान् कामान् अवरुरुत्समानश् चतूरात्राय दीक्षते

छन्दोगान् नु साम विकल्पम् पृच्छेयुर् इत्य् एतद् अपरम्

छन्दोगान् नु साम विकल्पम् पृच्छेयुर् इत्य् एतद् अपरम्

पुष्टि कामः चतूरात्राय दीक्षते

तस्य त्रिवृत् सप्तदशौ विपर्यासं स्तोमौ भवतः

एको ऽग्निष्टोमो द्वाव् उक्थ्याव् अथ अतिरात्रः

अथ वै भवति

तस्य अहानि अग्निष्टोमा एव एते चतुष्टोमाः स्युर् इत्य् एतद् एकम्

सप्तदशः प्रजापतिः

तस्य अहानि अग्निष्टोमा एव एते चतुर्विंशाः पवमाना उद्यत् स्तोमाः स्युर् इत्य् एतद् एकम्

तस्य अपरिमिताः दीक्षा द्वादश उपसदः

एको ऽग्निष्टोमो द्वाव् उक्थ्याव् अथ अतिरात्रः

अत्रिं श्रद्धा देवम् यजमानं चत्वारि वीर्याणि न उपानमन् तेज इन्द्रियं ब्रह्मवर्चसम् अन्नाद्यम् इति

एको ऽग्निष्टोमो द्वाव् उक्थ्याव् अथ अतिरात्रः
स नो नेतारं महयाम इन्द्रम्

सुतस् ते सोम उप याहि यज्ञं मत्स्वा मदं पुरु वारम् मघाय

सूक्तस्य उत्तमाम् सूददोहाः

अन्यासु चेत् समाम्नातासु स्तुवीरन्न् उभया संस्थान विपर्ययः अ समाम्नातासु चेत् स्तुवीरन् मिश्रासु च

स नो ददातु तं रयिं रयिम् पिशङ्ग संदृशम्

सूददोहाः

शिरो गायत्रम् इन्द्रम् इद् गाथिनो बृहद् इति

इत्य् एतत् त्रयं ग्रीवाः शिरो विजवः सर्वम् अर्धर्च्यम्

ग्रीवाः

न आधृषे आ दधर्ष धृषितं शवः

इन्द्रः शश्वद्भिर् जोहूत्र एवैः

यस्य इदम् तुजो युजो वनं सहः

मंहिष्ठ इन्द्र विजरो गृणध्यै

पुरा यद् ईम् अति व्यथिर् इन्द्रस्य धृषितं सहः

इन्द्रः पतिस् तवस्तमो जनेष्व् आ

स साहतुर् वृत्र हत्येषु शत्रून् ऋभुर् विगाह एषः
अविवाक्यम् एतद् अहर् भवति

स उ चेन् मन्येत अमित कामः वा अहम् अस्मि यद् ऋच् मयम् वेदे यजुः मयम् एव तद् याव् एव अक्षर्यौ वेदौ तौ संपादयेताम् इति न एतत् आद्रियेत

अमूर् या उप सूर्ये याभिर् वा सूर्यः सह ता नो हिन्वन्त्व् अध्वरम् इत्य् एतया सौर्या गायत्र्या वसतीवरीर् गृह्णीयात्

ते चेद् अनुष्टुभ उद्धरेरन्न् अध्वर्युर् अनुष्टुभ उद्धरेत्

न आद्रियेत इति स्थितिः

विब्रूयाद् इति वै नो ब्राह्मणं भवति

होता अन् आप्तस्य आपयिता

अथ श्वो भूते ऽष्टाचत्वारिंशं छन्दोमम् उपयन्ति बृहत् सामानम्

संतिष्ठत एष चतुर्विंशो ऽग्निष्टोमो रथंतर सामा

अथ श्वो भूते चतुश्चत्वारिंशं छन्दोमम् उपयन्ति रथंतर सामानम्

हृदे त्वा मनसे त्वा इति अपोद्धृत्य एताम् अन्यया सौम्या गायत्र्या राजानम् उपावहरेत्

तद् उ वा आहुर् न वै यज्ञः संतिष्ठते यन् न विब्रूयाद् इति

विष्णो त्वं न उ अन्तम इत्य् अपोद्धृत्य एताम् अन्यया वैष्णव्या गायत्र्या राजानम् उपतिष्ठेत

अथ श्वो भूते चतुर्विंशं छन्दोमम् उपयन्ति बृहत् सामानम्

न आद्रियेत इति स्थितिः

गाथया वा नाराशंस्या वा विब्रूयाद् इति

न एतत् आद्रियेत

अन् अनुष्टुभम् एतद् अहर् भवति

अथ श्वो भूते चतुर्विंशम् अग्निष्टोमम् उपयन्ति रथंतर सामानम्
ततो बद्ध भुजम् दैत्यं विफलीकृत पौरुषम्

ततो विष्णुः प्रकुपितो जग्राह विपुलं धनुः

लक्ष्मी कर युग अजस्र लालित अङ्घ्रि सरोरुहः

धनेशो लब्ध संज्ञः अथ ताम् अवस्थाम् विलोक्य तु

वाक्येन तीक्ष्ण रूपेण मर्म अन्तर विसर्पिणा

स्थिता वमन्तो धावन्तो गलत् रक्त वसा _

ततस् अस्त्र तेजसा व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्

आजगाम समुद्यम्य दण्डं महिषवाहनः

किरन् बाण सहस्राणि निशितानि धनाधिपः

स्वयं सैन्यं समासाद्य तस्थौ गिरिः इव अचलः

मायाम् अमोघाम् आश्रित्य तामसीं राक्षस ईश्वरः

जग्राह परशुं दैत्यो मर्दनं दैत्य विद्विषाम्

यमः अपि कण्ठे अवष्टभ्य दैत्यं बाहु युगेन तु

क्षणात् प्रशान्त निर्ह्रादम् ज्वलत् उल्का समाचितम्

वेगेन महता रौद्रं चिक्षेप यम मूर्धनि

अथ अस्य हृदयं भित्त्वा जगाम धरणी तलम्

निर्मल अयस् मयाम् अमोघां हेम भूषणाम्

स्वेषु बाधे व्यलीयन्त गजेषु तुरगेषु च

विफलां तां समालोक्य यमः ताम् शर संततिम्

धनानि रत्नानि च मूर्तिमन्ति तथा निधानानि शरीरिणः च

महा इन्द्र जालम् आश्रित्य चक्रे स्वां कोटिशस् तनुम्

जघ्नतुः समरे दैत्यं कृतान्त अनल संनिभम्

जगाम निरृतिः क्षिप्रं शरणं पाकशासनम्

इतस् च इतस् च सलिलं प्रार्थयन्तः तृष् आतुराः

वध्यमानेषु दैत्येषु कुजम्भे मूढ चेतसि

तोय अर्थिनः पुरो दृष्ट्वा तोयं कल्लोल मालिनम्

ततो वज्र मयम् वर्षं प्रावर्तद् अति दारुणम्

चिछेद लघु संधानः धनेशस्य अतिपौरुषात्

अभ्यद्रवत् रणे दैत्यो रक्षस् अधिपतिम् ओजसा

रूपं स्वं तु प्रपद्यन्त हि असुराः सुर धर्षिताः

शीतेन नष्ट श्रुतयः भ्रष्ट वाच् पाटवाः तथा

स तु तेन प्रहारेण दृष्ट्वा स तिमिराः दिशः

शक्तिं जग्राह दुर्धर्षां हेम घण्टा अट्टहासिनीम्

तैः बाणैः किंचिद् आयस्तो हरिः जग्राह मुद्गरम्

ताभ्यां निष्पेष निर्ह्राद जडीकृत दिगन्तरम्

मयूखानि इव दीप्तानि कौस्तुभस्य स्फुट _

जगर्जुः जलदाः दिक्षु हि उद्भूताः च महा अर्णवाः

स च अपि चिन्तयामास कृते प्रतिकृति क्रियाम्

अभिद्रुतः तथा घोरैः ग्रसनः क्रोध मूर्छितः

रथं धनपतेः सर्वे परिवार्य व्यवस्थिताः

जघ्ने स कोटीः संक्रुद्धः चित्र अस्त्रैः अस्त्र कोविदः

अपरे कुञ्चितैः गात्रैः स्व हस्त पिहित आननाः

निहत्य अथ गदां दण्डः ततस् ग्रसन मूर्धनि

कुजम्भः तत् समालोच्य दानवः अतिपराक्रमः

सप्तदश च नाराचान् तीक्ष्णान् मर्म विभेदिनः

कालनेमी रुषा आविष्टः तेषाम् रूपं न बुद्धवान्

दैत्यस्य हृदयं षड्भिः विव्याध च त्रिभिः शरैः

निष्पेषणे तयोः भीमम् अभूत् गगन गोचरम्

तेन ज्वाला समूहेन हिमांशुः अगमत् शमम्

जम्भः अपि परम् एकैकम् शरैः बहुभिः आहवे

तान् प्रमथ्य अथ दनुजो मुकुटं तत् स्वके रथे

जम्भो रुषा तम् आयान्तं दानव अनीक संवृतः

विलोक्य मुद्गरं दीप्तं यमः संभ्रान्त लोचनः

ततो मुष्टिभिः अन्योन्यम् निर्दयौ तौ निजघ्नतुः

स तेन बोधितो दैत्यः सम्भ्रम आकुल चेतनः

तान् दृष्ट्वा नष्ट चेतस्कान् दैत्यान् शीतेन सादितान्

कांश्चिद् खड्गेन तीक्ष्णेन कांश्चिन् नाराच वृष्टिभिः

विमृश्य सुर संक्षोभम् वैनतेयं समाह्वयत्

घोर वज्र प्रहारैः तु दैत्य इन्द्रः स परिष्कृतः

असंभावित एव अस्तु जनः स्वच्छन्द चेष्टितः

तस्मिन् प्रतिहते हि अस्त्रे भ्रष्ट तेजाः दिवाकरः

अस्त्रं चकार सावित्रम् उल्का संघात मण्डितम्

खड्गं जग्राह वेगेन शरद् अम्बर निर्मलम्

राजा च अन्तरितः नः तारको लोक मारकः

तेन दैत्यस्य हृदयं ताडयामास गाढतः

रक्षिणो मुकुटस्य अथ निष्पिपेष निशाचरान्

कक्षौ आलम्ब्य पाणिभ्याम् उपविष्टः हि अधोमुखः

ववर्ष भिषजो मूर्ध्नि संछाद्य आकाश गोचरम्

न तु व्यर्थ शत उद्घुष्ट संभावित धनः नरः

संचर अस्त्रम् च संशान्तं स्वयम् आयोधने बभौ

बभूव सम्भ्रम आविष्टः पलायन परायणः

शक्तिं जग्राह तीक्ष्ण अग्राम् हेम घण्टा अट्टहासिनीम्

ततो ज्वाला आकुलम् व्योम चकार अस्त्रम् समन्ततः