tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तुल्य आर्थत्वे अपि हि ब्रूयात् कः हन्ति गति वाचिनम्

शिष्ट प्रयोग मात्रेण न्यासकार मतेन वा

अवलोक्य मतानि सत् कवीनाम् अवगम्य स्व ध्या च काव्य लक्ष्म

येन अगो प्रतिषेधाय प्रवृत्तो गौः इति ध्वनिः

सावर्ण्य वत्सयोः भस्य ब्रूयात् न अन्यत्र पद्धतेः

पुंसि स्त्रियां च किल

फल बर्हाभ्याम् फलिनो बर्हिणो यथा

जनको गवि गो बुद्ध्याः मृग्यताम् अपरो ध्वनिः

यथा एतत् श्यामम् आभाति वनं वनज लोचने

शब्द रत्नम् स्वयम् गमम् अलंकर्तुम् अयं जनः

सूत्र ज्ञापक मात्रेण वृत्रहन्ता यथा उदितः

अन्ये सारस्वता नाम सन्ति अन्य उक्त अनुवादिनः

इभ कुम्भ निभौ बाला स्तनौ

सूत्र अम्भसम् पद आवर्तम् पारायण रसातलम्

पञ्चाशता दोष दृष्टिः सप्तत्या न्याय निर्णयः

न आपारयित्वा दुर्गाधम् अमुम् व्याकरण अर्णवम्

इति श्री भामह अलंकारे षष्ठः परिच्छेदः

सरूप शेषम् तु पुमान् स्त्रिया यत्र च शिष्यते

सदा उपभुक्तम् सर्वाभिः अन्य विद्या करेणुभिः

छन्दस् वत् इति च उत्सर्गात् न च अपि छान्दसं वदेत्

असन्तम् अपि यत् वाक्यम् तत् तथा एव प्रयोजयेत्

नभस् कुसुमम् अस्ति इति श्रद्दध्यात् कः स चेतनः

प्रतीतिः अर्थेषु यतस् तम् शब्दं ब्रुवते अपरे

प्रमाण विषयौ यथा

षष्ठ्या शब्दस्य शुद्धिः स्यात् इति एवम् वस्तु पञ्चकम्

ग्राम्यं न पिण्डीशूर आदिम् न डित्थ आदिम् अपार्थकम्

उपासन इति च नित्यम् प्रयोजयेत्

यदृच्छाशब्दम् अपि अन्ये डित्थ आदि प्रतिजानते

इयन्त ईदृशा वर्णा ईदृश् अर्थ अभिधायिनः

के शब्दाः किं च तद् वाच्यम् इति अहो वर्त्म दुस्तरम्

च यथा सर्वीय इति अपि

महारजनात् लाक्षा रोचनाभ्याम् तथा च

प्रयुञ्जीत अव्ययीभावम्

न अन्य प्रत्यय शब्दा औ४ ज़ेइछेन्झ्]

रति खेद परिश्रान्ता जहार हृदयं नृणाम्

अन्य अपोहेन शब्दः अर्थम् आह इति अन्ये प्रचक्षते

सिद्धो यः च उपसंख्यानात् इष्ट्याः यः च उपपादितः

च कुमुदात् यथा इयम् भूः कुमुद्वती

तृतीया एक वचः षष्ट्याम् आम् अन्तम् च वदेत् क्विपि

न अ प्रयुक्तम् प्रयुञ्जीत चेतस् सम्मोह कारिणम्

न च अपि समुदायिभ्यः समुदायः अतिरिच्यते

सुजन अवगमाय भामहेन ग्रथितं रक्रिलगोमि सूनुना इदम्

पुरा गौः इति विज्ञानं गो शब्द श्रवणात् भवेत्

न एकत्र औकार भूयस्त्वम् गतो यातो हतो यथा

नपुंसकं तत्पुरुषं पुरुहूत सभम् यथा

मन्दाः सांकेतिकान् अर्थान् मन्यन्ते पारमार्थिकान्

यदि गौः इति अयम् शब्दः कृत अर्थः अन्य निराकृतौ

शपथैः अपि च आदेयम् वचो न स्फोट वादिनाम्

न लेश ज्ञापक आकृष्ट संहति वा यथा

अभ्यस्तेषु प्रयोक्तव्यम् च

तस्या हारी स्तन आभोगः वदनं हारि सुन्दरम्

च अपि तेन जयति इति आक्षिकः शास्त्रिको यथा

योगिनं वदेत्

शब्द अर्णवस्य यदि कश्चिद् उपैति पारं भीम अम्भसः च जलधेः इति विस्मयः असौ

नमः अस्तु तेभ्यो विद्वद्भ्यः प्रमाणं ये अस्य निश्चितौ

सर्वेभ्यः च भृश आदिभ्यः वदेत् लुप्त हलम् यथा

तिष्ठद्गु प्रभृतौ वाच्यौ नक्तम् दिवस गोचरौ

यथा उच्यते अम्भसाम् भासा यशसाम् अम्भसाम् इति

धीरैर् आलोकित प्रान्तम् अमेधोभिर्

पञ्च राजी इति च यथा प्रयुञ्जीत द्विगुः स्त्रियाम्

तस्मात् कूटस्थ इति एषा शाब्दी वः कल्पना वृथा

उक्तं षड्भिः परिच्छेदैः भामहेन क्रमेण वः

मुख्यः तावत् अयम् न्यायो यत् स्व शक्त्या प्रवर्तते

जानु दघ्ना सरिन् नारी नितम्ब द्वयसम् सरः

अर्थ प्रतीतये गीतः शब्द इति अभिधीयते

शकारौ इष्टौ च जागर्या जागरा यथा

परेण धृत मुक्ता इव सरसा कुसुम आवलिः

तृतीया सप्तमी पक्षे आनयेत्

अस्यां सुवर्ण अलंकारः पुष्णाति नितरां श्रियम्

संवीजयति सुश्रोणि रति खेद अलस ईक्षणाम्

श्रद्धेयं जगति मतं हि पाणिनीयं माध्यस्थ्याद् भवति न कस्यचिद् प्रमाणम्

तम् प्रायेण न तु योगविभाग जम्

लक्ष्मीः पौरंदरी यथा

शबल आदिभ्यः नितरां भाति विहितो यथा

द्रव्य क्रिया जाति गुण भेदात् ते च चतुर्विधाः
अतिशेते हि अलंकारम् अन्यम् व्यञ्जन चारु ता

षष्ठ्या शरीरं निर्णीतं शत षष्ठया तु अलंकृतिः

च प्रयुञ्जीत संगतिः संहतिः यथा

न अप्रतीत अन्यथा आर्थत्वम् धातु अनेक अर्थता वशात्

यथा प्रातिपदिकात् ततस्

वृद्धि पक्षम् प्रयुञ्जीत संक्रमे अपि मृजेर् यथा

ताच्छील्य आदिषु च इष्यन्ते सर्व एव

अकेन च न कुर्वीत वृत्तिं तद् गमकः यथा

व्यवहाराय लोकस्य प्राञ्चम् इत्थम् समयः कृतः

विशेषेण एव तत्र इष्टाः

बलाकाः पश्य सुश्रोणि घनान् शबलयन्ति अमूः

यथा उदितम् बलभिदा सु रुचाम् विद्युताम् इव

शिशिर आसार कणिकाम् सदृशः ते तु

अन्य अपोहः च नाम अन्य पदार्थ अपाकृतिः किल

वर्ण भेदात् इदम् भिन्नं वर्णाः स्व अंश विकल्पात्

स कूटस्थः अनपायी च न अदात् अन्यः च कथ्यते

धातु उणादि गण ग्राहम् ध्यान ग्रह बृहत् प्लवम्

यथा आह वरुणौ इन्द्रौ भवौ शर्वौ मृडौ इति

विनश्वरः अस्तु नित्यो वा सम्बन्धः अर्थेन वा सता

ज्यायाः आप कनीयसीम्

उपेयिवसाम् अपि दिवं यथा न व्येति चारु ता

लिङ्ग त्रय उपपन्नम् च ताच्छील्य विषयम्

अर्थ ज्ञान फलाः शब्दा न च एकस्य फल द्वयम्

वक्र वाचाम् कवीनां ये प्रयोगं प्रति साधवः

रोदिति स्वपिति इत्यादि सह इटा सार्वधातुकम्

वर्णानां क्रम वृत्ति त्वात् न्याय्या न अपि च संहतिः

यथा विद्वाः अधीते असौ तिष्ठद्गु च वहद्गु च

ज्योत्स्ना तमिस्रा शृङ्गिण आदयः

सालातुरीय मतम् एतत् अनुक्रमेण को वक्ष्यति इति विरतः अहम् अतस् विचारात्

न शिष्टैः उक्तम् इति एव न तन्त्र अन्तर साधितम्
रुद्राय नील रुद्राय कद्रुद्राय प्रचेतसे

यथा श्रुतं तथा प्राह व्यासाद् विश्व अर्थ सूचकात्

ततस् तु नष्टाः ते सर्वे भूता देवेश्वर आज्ञया

सः अपि लीला अलसः बालो ननर्त आर्ति हरः प्रभुः

सूत उवाच

ततस् ते सहिता दैत्याः सम्प्रधार्य परस्परम्

सर्वतः पाणि पादम् त्वां सर्वतस् अक्षि शिरस् मुखम्

समागतानि च एतानि यो हन्यात् भगवान् तदा

वर दः वाच् मयः वाच्यो वाच्य वाचक वर्जितः

देव कार्यम् करिष्यामि प्रसादात् परमेष्ठिनः

अदृष्टम् अस्माभिः अनेक मूर्ते विना कृतं यत् भवता अथ लोके

विद्युन्मालिनः च आयसम् वै त्रिविधं दुर्गम् उत्तमम्

तस्माद् अ वध्य ताम् प्राप्ता न अन्यथा द्विज पुंगवाः

स एव सर्व देव ईशः सर्वेषाम् अपि शङ्करः

कथं ददाह भगवान् भग नेत्र निपातनः

स्त्री धर्मे निखिले नष्टे दुराचारे व्यवस्थिते

मुनिः शिष्यैः प्रशिष्यैश् च संवृतः सर्वतः स्वयम्

ततः प्रणम्य देवेशं भूत संघाः पुरत्रयम्

कर्तुम् अर्हथ यत्नेन नष्टं मत्वा पुरत्रयम्

महेश्वराय देवाय नमः ते परमात्मने

समासाद् विस्तरात् च एव सर्गः प्रोक्तः त्वया शुभः

पाषण्डे ख्यापिते तेन विष्णुना विश्वयोनिना

पुष्पैः नानाविधैः तत्र भाति पृष्ठं वृषस्य तत्

प्रोचुः नमः शिवाय इति पूज्य च अल्पतरम् हृदि

स्कन्दम् आलिङ्ग्य च आघ्राय नृत्य पुत्रैः इति उवाच ह

दृष्ट्वा अपि देवदेवेशं देवानां च असुर द्विषाम्

तेषाम् अधर्म निष्ठानाम् दैत्यानां देव सत्तमाः

तस्मात् तेन एव हन्तव्या लिङ्ग अर्चन विधेः बलात्

जलाश्रयात् एव जडीकृताश् च सुर असुराः तद्वत् अजस्य सर्वम्

ब्रह्मानम् अब्रुवन् दैत्याः प्रणिपत्य जगद्गुरुम्

विश्वरूपं विरूपाक्षं सदाशिवम् अनामयम्

पद्मराग मयैः शुभ्रैः शोभितं चन्द्र संनिभैः

प्रविश्य नष्टाः ते सर्वे शलभा इव पावकम्

व्यूढा उरस्कैः वृष स्कन्धैः सर्व आयुध धरैः सदा

मुकुटैः कटकैः च एव कुण्डलैः वलयैः शुभैः

नागाश् च ननृतुः सर्वे देवाः स इन्द्र पुरोगमाः

स्त्री धर्मम् च अकरोत् स्त्रीणाम् दुश्चार फल सिद्धि दम्

कुम्भोदरो महा तेजाः दण्डेन अताडयत् सुरान्

नारदः अपि तदा मायी नियोगात् मायिनः प्रभोः

भाग्यवन्तश् च दैत्य इन्द्राः इति च अन्ये सुर ईश्वराः

किंतु किंतु इति च अन्योन्यम् प्रेक्ष्य च एतद् समाकुलाः

तथा अपि भर्तॄन् स्वांस् त्यक्त्वा बभूवुः स्वैर वृत्तयः

क्रीडमानं विभो पश्य षण्मुखं रवि संनिभम्

यः सप्तविंशको नित्यः परात्परतरः प्रभुः

रुद्र भक्त आर्ति नाशाय रौद्र कर्म रताय ते

पाहि न अन्या गतिः शंभो विनिहत्य असुर उत्तमान्

दैत्यानां देव कार्य अर्थम् जेष्ये अहम् त्रिपुरं क्षणात्

गतिः नः सर्वदा अस्माभिः वन्द्यो देव अरि मर्दनः

नील अद्रि मेरु संकाशैः नीरद उपम निःस्वनैः

कृत्वा अपि सु महत् पापम् या भर्तुः प्रेम संयुता

दृष्टं श्रुतं स्थितं सर्वं जायमानं जगद्गुरो

विचरिष्याम लोकेश त्वद् प्रसादात् जगद्गुरो

किं कृत्यम् इति संतप्तः संतप्तान् स इन्द्रकान् क्षणम्

कृत्वा अपि सु महत् पापं रुद्रम् अभ्यर्चयन्ति ये

दैत्य ईश्वरैः महाभागैः स दारैः स सुतैः द्विजाः

भर्ता एव न संदेहस् तथा अपि

दिव्य स्त्रीभिः सु सम्पूर्णम् गन्धर्वैः सिद्ध चारणैः

तेषां दत्त्वा क्षणं देवः तासाम् मायी च नारदः

तं दृष्ट्वा नन्दिनं देवाः स इन्द्र उपेन्द्राः तथाविधम्

वेदानां पतये च एव वेद वेद्याय ते नमः

हत्वा दग्ध्वा च भूतानि भुक्त्वा च अन्यायात् ऽपि वा

कल्पद्रुम समाकीर्णम् गज वाजि समाकुलम्

विश्व अमरेश्वरः वन्द्यो विश्वाधारो महेश्वरः

नारायणाय शर्वाय ब्रह्मणे ब्रह्म रूपिणे

एकेन एव इषुणा देवः स नो मृत्युः भविष्यति

नमः सर्वात्मने तुभ्यं शंकराय आर्ति हारिणे

तस्मात् कृत्वा धर्म विघ्नम् अहम् देवाः स्व मायया

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे पुरदाहे नन्दिकेश्वरवाक्यं नाम एकसप्ततितमो ऽध्यायः

नन्दी भाति महा तेजाः वृष पृष्ठे वृषध्वजः
एकैकं योजन शतम् विस्तार आयामात् समम्

तुष्टुवुर् गणप ईशानम् देवदेवम् इव अपरम्

यथा देवा भवं दृष्ट्वा प्रीति कण्टकित त्वचः

यथा तरङ्गा लहरि समूहाः युध्यन्ति च अन्योन्यम् अपांनिधौ च

रुद्र आलयैः प्रतिगृहं स अग्निहोत्रैः द्विजोत्तमाः

मत्त मातंग यूथैः च तुरङ्गैश् च सु शोभनैः

असृजत् च महा तेजाः पुरुषं च आत्म सम्भवम्

स्कन्देन वा प्रयत्नेन तस्य पुत्रा महा बलाः

सूत उवाच

विचार्य एवम् ततस् तेषाम् भगवन्त् पुरुषोत्तमः

रक्तानां भव पाद अब्जे रुद्र लोक प्रदायिने

शृणुयात् वा स्तवं पुण्यं सर्व कामम् अवाप्नुयात्

तदा सस्मार वै यज्ञं यज्ञमूर्तिः जनार्दनः

तस्मात् ते भोगिनो दैत्या लिङ्ग अर्चन परायणाः

य इदं प्रातर् उत्थाय शुचिः भूत्वा जपेत् नरः

सूत उवाच

स उमः सः उमाम् अथ आलिङ्ग्य नन्दि दत्त करः स्मयन्

संत्यज्य अपूजयन् साधवः देवान् अन्यान् जगद्गुरून्

नियोगात् वज्रिणः मूर्ध्नि पुष्प वर्षम् च खेचराः

तेषां पितामहः प्रीतो वर दः प्रददौ वरम्

हन्तव्याः सर्व यत्नेन कथं वध्याः सुर उत्तमाः

कुसुमैः संवृतो नन्दी वृष पृष्ठे रराज सः

कः अहम् ब्रह्मा अथवा देवा दैत्या देव अरि सूदनाः

स गणः मेघ पृष्ठे यथा भवः

दुद्रुवुः ते भय आविष्टाः देवा हाहा इति वादिनः

त्रैलोक्यम् अखिलम् तत्र ननर्त ईश आज्ञया क्षणम्

सूत उवाच

पूजया भोग सम्पत्तिः अवश्यम् जायते द्विजाः

पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठं भूषितं भूषणैः शुभैः

पुनः प्राह स सर्वान् तान् त्रिदशान् त्रिदश ईश्वरः

त्वम् एव दैत्य असुर भूत संघान् देवान् नरान् स्थावर जङ्गमान् च

ज्ञातं मया इदम् अधुना देव कार्यम् सुर ईश्वराः

देवाश् च सर्वे ते देवं तुष्टुवुः परमेश्वरम्

स्त्रीणां माता पिता बन्धुः सखा मित्रं च बान्धवः

बहिस् गता परित्यज्य नियोगात् ब्रह्मनः प्रभोः

अङ्कितं कुङ्कुम आद्यैः च वृत्तं भसित निर्मितम्

वज्रिणे वज्रदंष्ट्राय वज्रि वज्र निवारिणे

इति एवम् लोकमातुश् च वाग्भिः संबोधितः शिवः

किङ्किणीभिर् अनेकाभिर् हैमैः अश्वत्थ पत्त्रकैः

कोटि कालाग्नि संकाशम् षड्विंशकम् अनीश्वरम्

एवं स्तुत्वा महादेवं दण्ड वत् प्रणिपत्य च

एवं बभूवुः दैत्यानाम् अति दुर्गाणि सुव्रताः

मायया देवदेवस्य विष्णोः तस्य आज्ञया प्रभोः

एतत् स्व अङ्ग भवाय एव पुरुषाय उपदिश्य तु

त्यक्ते महेश्वरे दैत्यैः त्यक्ते लिङ्ग अर्चने तथा

संकीर्णं तु दिवः पृष्ठं नक्षत्रैः इव सुव्रताः

रवि मरुत् अमर इन्द्र संनिकाशैः सुर मथनैः सु दृढैः सु सेवितम् तत्

तेषां तत् वचनम् श्रुत्वा सूतः पौराणिक उत्तमः

ततः स नन्दी सह षण्मुखेन तथा च सार्धं गिरिराजपुत्र्या

विष्णुना उत्पादितैः भूतैः न दग्धं तत् पुरत्रयम्

वदन्ति सूरयः सन्तं परं ब्रह्म स्व रूपिणम्

दैत्याः च एते हि धर्मिष्ठाः सर्वे त्रिपुर वासिनः

अ पापाः न एव हन्तव्याः पापा एव न संशयः

प्रणम्य नन्दिनं मूर्ध्ना सह तेन त्वरन् ययौ

काञ्चनं दिवि तत्र आसीत् अन्तरिक्षे च राजतम्

वदन्ति वर दम् देवं सर्व आवासम् स्वयंभुवम्

शूल शक्ति गदा हस्तान् टङ्क उपल शिला आयुधान्

एकेन इषु निपातेन दिव्येन अपि तदा कथम्

नाना प्रहरण उपेतान् नाना वेष धरान् तदा

तत्यजुश् च महादेवं शङ्करं परमेश्वरम्

तिलकैश् च महादेव पश्य पुत्रं सु शोभनम्

देवा ऊचुः

ततः प्रणम्य तं मायी माया शास्त्र विशारदः

कथं तु तेषां दैत्यानां बलं हत्वा प्रयत्नतः

स इन्द्राः देवा द्विजश्रेष्ठा द्रुमा दाव अग्निना यथा

कृत्वा अपि सु महत् पापम् अ पापैः शंकर अर्चनात्

वज्र अलंकृत देहाय वज्रिणा आराधिताय ते

रथं चक्रुः सु संरब्धाः देवदेवस्य धीमतः

तान् दृष्ट्वा चिन्तयामास भगवन्त् पुरुषोत्तमः

हारैर् वारिज राग आदि मणि चित्रैः तथा अङ्गदैः

सः अपि नारायणः श्रीमान् चिन्तयामास चेतसा

पुरत्रय विनाशम् च करिष्ये अहम् सुर उत्तमाः

अद्य अपि गौरवात् तस्य नारदस्य कलौ मुनेः
अभाग्यात् न समाप्तं तु कार्यम् इति अपरे द्विजाः

जजाप रुद्रं भगवन्त् कोटि वारम् जले स्थितः

परमात्मानम् इति आहुः अस्मिन् जगन्ति तत् विभो

ततो यज्ञः स्मृतः तेन देव कार्य अर्थ सिद्धये

श्रौतं स्मार्तं च संत्यज्य तस्य शिष्याः तदा अभवन्

प्रशान्तैः कुपितैः च एव कुब्जैर् वामनकैस् तथा

तस्मात् न वध्या रुद्रस्य प्रभावात् परमेष्ठिनः

धर्मास् तथा प्रणश्यन्तु श्रौत स्मार्ताः न संशयः

अञ्जनानि विचित्राणि मङ्गल अर्थम् च मातृभिः

तपसा कर्शयामासुः देहान् स्वान् दानव उत्तमाः

मयश् च बलवान् तत्र दैत्य दानव पूजितः

विष्णोर् माया बलम् च एव नारदस्य च धीमतः

अन्यं वरं वृणीध्वं वै यादृशं सम्प्ररोचते

एवं नष्टे तदा धर्मे श्रौत स्मार्ते सु शोभने

सह एव ननृतुः च अन्ये सह तेन गण ईश्वराः

नूपुरैः छन्न वारैः च तथा ह्य् उदर बन्धनैः

सनातनः तदा स इन्द्रान् देवान् आलोक्य च अच्युतः

वेद अध्ययन शालाभिः विविधाभिः समन्ततः

महादेव इतरम् त्यक्त्वा देवं तस्य अर्चने स्थितैः

पुर एका मुनि शार्दूलाः सर्व धर्मान् सदा पतिम्

इह एव स्वर्ग नरकम् प्रत्ययं न अन्यथा पुनः

ततः पराजिता देवा ध्वस्त वीर्याः क्षणेन तु

कूष्माण्ड गण नाथाय योगिनां पतये नमः

चक्रुः ताः सर्वदा लब्ध्वा सद्य एव फलं स्त्रियः

नृत्य अमृतम् तदा पीत्वा पार्वती परमेश्वरौ

रुद्राय रुद्र पतये रौद्र पाप हराय ते

तुष्टुवुश् च महादेवं किंचिद् उद्विग्न चेतसः

सर्व दाय शरण्याय सर्वज्ञाय आर्ति हारिणे

कोटि भास्कर संकाशम् कोटि शीतांशु संनिभम्

श्रुत्वा प्रभोः तदा वाक्यं प्रणेमुः तुष्टुवुः च ते

वृषम् आरुह्य सु श्वेतम् ययौ तस्य आज्ञया तदा

भगवन्त् अपि तं दृष्ट्वा यज्ञं प्राह सनातनम्

विद्युन्माली तारकाक्षः कमलाक्षश् च वीर्यवान्

भवन्तं तत्त्वम् इति आर्याः तेजस् राशिम् परात्परम्

आयसं च भवत् भूमौ पुरं तेषां महात्मनाम्

प्रवर्तकं जगन्ति अस्मिन् प्रकृत्याः प्रपितामहम्

श्री विष्णुः उवाच

ततः कपर्दी नन्दीशो महादेव प्रियः मुनिः

आलयं च आत्मनः कृत्वा तत्र आस्ते बलवान् तदा

पुरत्रयं प्रविश्य एव बभूवुः ते बल अधिकाः

नार्यः चरन्ति संत्यज्य भर्तॄन् स्वैरं वृथक् अधमाः

तम् अ पूज्य जगन्ति अस्मिन् कः पुमान् सिद्धिम् इच्छति

पापं विचारतो न अस्ति धर्मिष्ठानां न संशयः

गङ्गा आकाशात् निपतिता भाति मूर्ध्नि विभोः यथा

स इन्द्राः संगम्य देवेशम् उपेन्द्रम् धिष्ठिता भयात्

ततः संचिन्त्य भगवान् स्वयम् एव जनार्दनः

तस्य अंशम् एकं सम्पूज्य देवा देव त्वम् आगताः

असुरा दुर्मदाः पापा अपि देवैः महा बलैः

मायी माया मयम् तेषां धर्म विघ्न अर्थम् अच्युतः

स तारकाक्षेण मयेन गुप्तं स्वस्थं च गुप्तं स्फटिक आभम् एकम्

अथ एवम् ते तदा दग्धा देवा देवेश्वरं हरिम्

विष्णुः उवाच

अभिवन्द्य तदा प्राहुस् तम् अप्रतिम वर्चसम्

महादेवम् अ निर्देश्यम् सर्वज्ञं त्वा अनामयम्

प्राप्नुयात् परमं स्वर्गं नरकं च विपर्ययात्

शोभितं त्रिपुरं तेषां पृथक् पृथक् अनुत्तमैः

ततः प्रीतो गणाध्यक्षः प्राह

सूत उवाच

न सस्मार च तान् देवान् दैत्य शस्त्र निपीडितान्

तपसा प्राप्य सर्व ज्ञम् तुष्टाव पुरुषोत्तमः

या लक्ष्मी तपसा तेषां लब्धा देवेश्वरात् अजात्

नमः ते रुद्र भक्ताय रुद्र जाप्य रताय च

मायया मोहिताः सर्वे भवतः परमेश्वर

याज्यो मुक्ति अर्थम् ईशानः योगिभिर् योग विभ्रमैः

प्रकृतिः पुरुषः साक्षात् स्रष्टा हर्ता जगद्गुरो

नियोगात् वज्रिणः सर्वे विनेदुः मुनि पुंगवाः

सूत उवाच

पापा वयम् इति हि अन्ये अभाग्याः च इति च अपरे

तपः तेपुः महात्मानः महा बल पराक्रमाः

शाश्वताय हि अनन्ताय अव्यक्ताय च ते नमः

मयस्य तपसा पूर्वं सु दुर्गम् निर्मितं पुरम्

प्रासादैः गोपुरैः दिव्यैः कैलास शिखर उपमैः

तस्मात् दैत्याः न वध्याः ते भूतैः च उपसद उद्भवैः

किं कार्यं देव कार्येषु भगवन्त् इति स प्रभुः
अपतन् मुनयः च अन्ये देवाश् च धरणी तले

हैमं च राजतं दिव्यम् अयस्मयम् अनुत्तमम्

सर्व सम्मोहनम् मायी दृष्ट प्रत्यय संयुतम्

त्रैलोक्यस्य अस्य शापात् हि मनस् वाच् काय सम्भवात्

देवा ऊचुः

तुष्टुवुश् च गणेशानं वाग्भिर् इष्ट प्रदम् शुभम्

अथ तस्य वचः श्रुत्वा देवदेवस्य धीमतः

यज्वा यज्ञभुज् ईशानः यज्वनां फल दः प्रभुः

जन आसक्ताः बभूवुः ताः विनिन्द्य पति देवताः

देवी उवाच

ससृजुः पुष्प वर्षाणि जगुः गन्धर्व किंनराः

तप उग्रं समास्थाय नियमे परमे स्थिताः

रुद्रम् इष्ट्वा यथान्यायं जेष्यामो दैत्य सत्तमान्

वृष्ट्या तुष्टः तदा रेजे तुष्ट्या पुष्ट्या यथार्थया

श्रौत स्मार्त विरुद्धम् च वर्ण आश्रम विवर्जितम्

सूर्य मण्डल संकाशैः विमानैः विश्वतोमुखैः

कल्पकद्रुम जैः पुष्पैः शोभितैः अलकैः शुभैः

दग्ध्वा भित्त्वा च भुक्त्वा च गत्वा दैत्य पुरत्रयम्

पुरस्य संभवः सर्वो वर लाभः पुरा श्रुतः

गङ्गा आदिभिः कृत्तिका आद्यैः स्वाहया च विशेषतः

गन्तुम् अर्हसि नाशाय भो तूर्णं पुर वासिनाम्

एवम् अस्तु इति तान् देवः प्रत्युक्त्वा प्राविशत् दिवम्

सूत उवाच

अ वध्य त्वम् च सर्वेषां सर्व भूतेषु सर्वदा

पूजा फलम् इमम् तेषाम् इति अन्ये न इति च अपरे

को नाम हन्तुं त्रिपुरं समर्थो मुक्त्वा त्रिनेत्रं भगवन्तम् एकम्

रक्ताय रक्त नेत्राय रक्त अम्बर धराय ते

मुच्यन्ते पातकैः सर्वैः पद्म पत्त्रम् इव अम्भसा

धर्म निष्ठाः च ते सर्वे श्रौत स्मार्त विधौ स्थिताः

उपविष्टो ददर्श अथ भूत संघान् सहस्रशस्

नन्दी भवश् स्नातया गन्ध वारिणा

अथ स ब्रह्मकाः देवाः स इन्द्र उपेन्द्राः समागताः

द्वारस्य पार्श्वे ते तस्थुः देवाः देवस्य धीमतः

तथा वर्ष सहस्रेषु समेष्यामः परस्परम्

सभा प्रपादिभिः च एव क्रीडा स्थानैः पृथक् पृथक्

सर्वदा क्षुधितैः च एव दाव अग्नि सदृश ईक्षणैः

नरकं च जगाम अन्या तस्मात् भर्ता परा गतिः

प्रविश्य तत् पुरम् तूर्णं मुनिः मायाम् तदा अकरोत्

हैरण्ये राजते च एव कृष्णायस मये तथा

सित आतपत्रम् शैलादेः आकाशम् इव भाति तत्

मुनयश् च महात्मानः प्रसादेन विना प्रभोः

दैत्या ऊचुः

पुरत्रय विनाशाय जगत्त्रय विभूतये

हृद् पुण्डरीक सुषिरे योगिनां संस्थितः सदा

ववृषुश् च सु गन्ध आढ्यम् नन्दिनो गगन उदितम्

अवापतुस् तदा तृप्तिं नन्दिना च गण ईश्वराः

नमः सेना अधिपतये रुद्राणां पतये नमः

स्तुतः तु एवम् सुरैः विष्णोः जपेन च महेश्वरः

सु दुर्गम् देवदेवेन दग्धम् इति एव नः श्रुतम्

अणोः अल्पतरम् प्राहुर् महन्तः अपि महत्तरम्

बुद्धि मोहम् तथाभूतं विष्णु माया विनिर्मितम्

प्रविश्य तत् पुरम् तेन मायिना सह दीक्षितः

दिवः पृष्ठे यथा चन्द्रो नक्षत्रैः इव सुव्रताः

रथं च सारथिं शंभोः कार्मुकं शरम् उत्तमम्

ताः स्वर्ग लोकम् आसाद्य मोदन्ते विगत ज्वराः

पुनर् यथागतम् वीरा गन्तुम् अर्हथ भूतये

सूत उवाच

नाना प्रसाद संकीर्णम् मणि जालैः समावृतम्

वक्त्र वृन्दम् च पश्य ईशैः वृन्दं कामलकं यथा

शास्त्रं च शास्ता सर्वेषाम् अकरोत् काम रूपधृक्

श्री भगवन्त् उवाच

कालाग्नि रुद्र संकाशान् कालरुद्र उपमान् तदा
स्विन्नो दानैर् विपिन करिणाम् सौम्य सेविष्यते त्वाम् आमोदानाम् अहमहमिकाम् आदिशन् गन्धवाहः

पत्यौ रोषात् सलिल वपुषः यत्र वाग्देवतायाः सेतुर् जज्ञे सकल जगताम् एक सेतुः स देवः

सह्य उत्संगात् सपदि मरुता सागरं नीयमानां भद्र आलापैः विहित कुशलाम् त्वादृशानां द्विजानाम्

कुर्वन् नाना कुसुम रजसा यत्र चित्रं वितानं पूग अरण्ये मृदु विचलयन् पालिका चामराणि

प्राचीनेषु प्रति जनपदम् संहताव् अद्भुतानां मग्ना दृष्टिः कथम् अपि सखे मद् कृते ते निवार्या

यस्मिन्न् अस्मद् कुल धन तया सौम्य साकेत भाजः स्थानं भाव्यं मुनिभिर् उदितं श्रीमतो रङ्गधाम्नः

सत्कार अर्थम् तव यदि गिरीन् आदिशेद् गुप्त पक्षान् अ श्रान्तः ऽपि प्रणयम् उचितं न एव बन्धोर् विहन्याः

यस्य उपान्ते कृत वसतयः यापयित्वा शरीरं वर्तिष्यन्ते वितमसि पदे वासुदेवस्य धन्याः

तस्यास् तीरे सरसिज भुवः सौम्य वैतान वेदिः दिव्यं कुर्वन् द्रविड विषयम् दृश्यते हस्तिशैलः

तुण्डीर आख्यम् तदनु महितं मण्डलं वीक्षमाणः क्षेत्रं यायाः क्षपित दुरितम् तत्र सत्यव्रता आख्यम्

विश्वं चित्ते विगत रजसि व्यञ्जयन्तीम् अशेषं वक्ष्यस्य् अन्तर् बहिर् अपि परां शुद्धिम् अ क्षेपणीयाम्

त्वाम् आयान्तं पवन तरलैः या पताका अपदेशैः पक्षैर् अभ्युज्जिगमिषुर् इव स्थास्यति श्राव्य नादा

चोर आक्रान्तम् तदनु विपिनं चोल पाण्ड्य अन्तर स्थम् झिल्ली नाद श्रवण परुषम् शीघ्रम् एव व्यतीयाः

पर्याप्तं ते पवन चलितैः अङ्ग रागम् परागैः स्थाने कुर्युः सम समुदयात् बन्धवो बन्धुजीवाः

विष्णोर् वासाद् अवनि वहनात् बद्ध रत्नैः शिरोभिः शेषः साक्षाद् अयम् इति जनैः सम्यग् उन्नीयमानः

यत्र अरण्यम् वरुण वसतेः वीचि वेग अपनीतैः मुक्ता रत्न स्तबक शबलैः विद्रुमैर् उत्प्रवालम्

स्तोक उन्मग्न स्फुरित पुलिनाम् त्वद् निवास इच्छया इव द्रक्ष्यसि आरात् कनक मुखराम् दक्षिणाम् अञ्जन अद्रेः

यस्यां नित्यं निहित नयनः हस्तिशैल अधिवासी द्वन्द्व अतीतः स खलु पुरुषो दृश्यते सत्यकामः

याम् अ स्कन्नाः सरस कुहली पत्र पातैः निशा अन्ते मन्द स्मेराम् मधु परिमलैः वासयन्ति इव पूगाः

श्रुत्वा शब्दं श्रवण मधुरम् तावकं पामरीणां प्रत्यासन्नात् सपदि भवनात् स आदरम् निर्गतानाम्

साधारण्यात् फल परिणतेः संघशो बध्यमानां शक्त्या कामं मधु विजयिनः त्वं च कुर्याः सपर्याम्

आरक्तानां नव मधु शनैर् आपिबन् पद्मिनीनां काल उन्निद्रे कुवलय वने घूर्णमानः स लीलम्

अस्मद् पूर्वैः सुरपति हृतम् द्रष्टु कामैः तुरङ्गं भित्त्वा क्षोणीम् अ गणित बलैः सागरो वर्धित आत्मा

जात प्रीतिः जनपदम् अथ उ मध्यमं लङ्घयित्वा दूरात् लक्ष्य क्रमुक निवह श्यामलान् याहि चोलान्

सूक्ष्म आकारैः दिनकर करैः कल्पित अन्तर् शलाकाः शार उपान्ताः शतमख धनुस् शेष चित्र अंशुकेन

सार आस्वादी सवन हविषाम् स्वामिनस् ते स देवः शुद्धं चक्षुः श्रुति परिषदाम् चक्षुषां भागधेयम्

वेद उदन्वत् विभजन विदः वंश जम् विश्वमूर्तेर् आहुः सिद्धाः कमल वसतेः औपवाह्यं भवन्तम्

लब्धं येन प्रगुण गतिना तद् प्रियायाः सकाशात् तद् सावर्ण्यम् श्रवण रसन आस्वाद योग्या सुधा च

मार्गौ सम्यङ् मम हनुमता वर्णितौ द्वौ तयोस् ते सह्य आसन्नः ऽप्य् अनघ सुभगः पश्चिमो नित्य वर्षः

तत्र आरूढैः महति मनुजैः स्वर्गिभिश् च अवतीर्णैः सत्त्व उन्मेषात् व्यपगत मिथस् तारतम्य आदि भेदैः

ईशाद् अस्त्राण्य् अधिगतवतां क्षत्रियाणां प्रभावात् कारा आवास स्मरण चकितैः सिक्त सस्यान् पयोदैः

मुक्ता जालैः जनित पुलिनाम् शुक्ति संतान मुक्तैः तारा पूर्णम् दिवम् इव ततस् ताम्रपर्णीं भजेथाः

अध्यासीनः पुलिनम् अनिलैर् वीजितश् चन्दनाद्रेः श्रान्तिं शान्तिं गमयतु भवान् सागरं लङ्घयिष्यन्

वंशे जातः सवितुर् अनघे मानयन् मानुष त्वम् देवः श्रीमाञ् जनकतनया अन्वेषणे जागरूकः
अभ्रैर् युक्तो लघुभिर् अचिर उन्मुक्त निर्मोक कल्पैः अग्रे भावी तदनु नयने रञ्जयन्न् अञ्जन अद्रिः

स्थानैर् दिव्यैर् उपचित गुणाम् चन्दन अरण्य रम्याम् मुक्ता सूतिम् मलय मरुताम् मातरं दक्षिण आशाम्

कर्णाट अन्ध्र व्यतिकर वशात् कर्बुरे गीति भेदे मुह्यन्तीनां मदन कलुषम् मौग्ध्यम् आस्वादयेथाः

द्रक्ष्यस्य् अग्रे लघुतर गतिः शेषम् उल्लङ्घ्य सिन्धोस् तोय आघातान् मसृणित शिला रम्य वेलम् सुवेलम्

सव्यं तस्याः कियद् इव गतः श्याम ताली तमालाम् त्वद् प्रायाणाम् तरुण वयसाम् चेतसो नन्दयित्रीम्

प्रत्यायाते पवनतनये निश्चित अर्थः स कामी कल्प आकाराम् कथम् अपि निशाम् आ विभातं विषेहे

संचिन्वाना तरुण तुलसी दामभिः स्वाम् अभिख्यां तस्यां वेद्याम् अनुविदधती शीतलं हव्यवाहम्

क्रीडा खेलम् कमल सरसि क्वापि काल उपयातम् राका चन्द्र द्युति सहचरम् राजहंसं ददर्श

तत्र आसीनः क्वचन सरसि स्मेर हेम अरविन्दे लब्ध आस्वादः मधुभिर् अमितैः संविनीत अध्व खेदः

वर्ण स्तोमैः इव परिणता सप्त भेदैः महा ओघैः मान्या मध्येनगरम् अभितः सेविता देवताभिः

तीर्थैर् अन्यैर् अपि परिगतां शुद्धि हेतोः समन्तात् चन्द्र उल्लास प्रथित यशसः संपदं पुष्करिण्याः

तस्मिन् दृश्या भवति भवतश् चारु सौध अवदाता लङ्का सिन्धोर् महित पुलिने राजहंसी इव लीना

प्रक्षीणां त्वद् विरह समये जात हर्षाम् इदानीं प्रत्यायास्यन्न् अनुनय शनैः पद्मिनीं स्वादु वाचा

द्रक्ष्यस्य् आरात् परिमित तया मग्न कैलास दृश्यम् श्वेतं शैलं फणिपतिम् इव क्ष्मा तलात् उज्जिहानम्

संध्या रागम् सुरभि रजनी संभवैः अङ्गरागैः केशैर् ज्योत्स्ना तिमिर कलहम् पालिका आपीड गर्भैः

भोग ऐश्वर्य प्रिय सहचरैः का अपि लक्ष्मी कटाक्षैः भूयः श्यामा भुवन जननी देवता संनिधत्ते

मद् प्रीतये जनकतनया जीवित अर्थम् च गच्छन्न् एकं रक्षस् पदम् इति सखे दोष लेशम् सहेथाः

वीची प्राप्तेः विषमित रुचः मौक्तिकैस् तारका आभैः संध्याम् अन्यां नियतम् अवनौ दर्शयन्ति प्रवालाः

नाना रत्नैः उपचित गुणाम् नित्य संगीत नादाम् भूमेर् द्रक्ष्यस्य् उचित विभवम् भूषणं तत्र काञ्चीम्

निर्विश्य एनाम् निभृतम् अन् अभिव्यक्त मञ्जु प्रणादः मन्द आधूतः पुलिन पवनैः वञ्जुल आमोद गर्भैः

शोभां वक्ष्यत्य् अधिक ललिताम् शोभमानाम् अति इन्दोः देवस्य आदेः उपजनयतो मानसाद् इन्दु बिम्बम्

ऊढाः पश्चाद् उचित गतिना वायुना राजहंस छत्रायेरन् नभसि भवतः शारदा वारिवाहाः

मन्द आधूतात् तदनु महितो निःसृतश् चूत षण्डात् पार्श्वे तस्याः पशुपति शिरः चन्द्र नीहार वाही

तस्याः स्वैरं सरसिज मुख आस्वाद संप्रीत चेताः शीतीभूतस् तरल लहरी बाहु संश्लेषणेन

रक्षः भीतैः स्वयम् अनिमिषैर् आहृत स्थापितानाम् मन्दाराणां मधु परिमलैः वासितं मौलि दघ्नैः

काले काले परिणति वशात् पर्व भेद अवकीर्णैः पुण्ड्र इक्षूणाम् पुलिन विशदैः गद्गदा मौक्तिक ओघैः

विश्लेषेण क्षुभित मनसाम् मेघ शैल द्रुम आदौ याच्ञा दैन्यम् भवति किम् उत क्वापि संवेदन अर्हे

लक्ष्यीकुर्वन् दशमुख पुरीम् सौम्य पत्र प्रकृष्टः वेला चापम् शर इव सखे वेगतस् त्वं व्यतीयाः

वीरश् चेतस् विलयम् अगमत् तद् मय आत्मा मुहूर्तं शङ्के तीव्रं भवति समये शासनं मीनकेतोः

तस्मिन् द्रक्ष्यस्य् अमर महिला मौलि गन्धैः अवन्ध्याम् आतन्वानां व्यपगत रसम् मानसे मानसं वः

पाद न्यास क्षमम् अवकिरन् क्ष्मा तलम् पुष्प जालैः प्रायो वायुः परिजन विधिम् पञ्चबाणस्य धत्ते

स्रोतः वेगात् अथ जनपदं सौम्य सीमन्तयन्ती प्रत्यादेशो विबुध सरितः स्यन्दते सह्य कन्या

चक्रे तस्मै सरसिज दलैः स उपचाराम् सपर्यां कान्त आश्लेषात् अधिक सुभगः कामिनां दूत लाभः

चेतो धावत्य् उपहित भुजम् शेष भोगे शयानं दीर्घ अपाङ्गम् जलधि तनया जीवितम् देवम् आद्यम्

इक्षु छाये किसलय मयम् तल्पम् आतस्थुषीणां संलापैस् तैर् मुदित _ शालि संरक्षाणाम्