tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
सकृत् गृहीतान् सक्तून् दर्व्यां कृत्वा पूर्व उपलिप्ते निनीय अपः यः प्राच्याम् इति बलिं निर्वपेत्

सब्रह्मचारिणि च प्रेते

तत उत्थाय सोमो राजा इति दर्भ स्तम्बम् उपस्थाय

अष्टकाम् अमावास्याम् चातुर्मासीः उदगयने च पक्षिणीं रात्रीम्

दक्षिण पश्चिमे अन्तरेण अग्निम् च संचरः

अनुवाक्याः कुर्युः ऋच् आदिभिः प्रस्तावैः च

श्वोभूते प्राधीयीरन् शिष्येभ्यः

अनुगानं रहस्यानाम्

प्रौष्ठपदीं हस्तेन अध्यायान् उपाकुर्युः

विद्युत् स्तनयित्नु पृषितेषु च

शूर्पेण शिष्टान् अग्नौ ओप्य अतिप्रणीतात् अन् अतिप्रणीतस्य अर्धम् गत्वा न्यञ्चौ पाणी कृत्वा नमः पृथिव्या इति जपेत्

तिर्यङ् इतरजनेभ्यः

तत ऊर्ध्वम् अभ्रानध्यायः

उल्का पाते भूमिचले ज्योतिषोः च उपसर्गे एतेषु आकालिकम् विद्यात्

ऊर्ध्वं प्रेक्षन् देव जनेभ्यः

सोमं राजानं पर्व आदीन् च

अप उपस्पृश्य एवम् प्रतिदिशं यथालिङ्गम्

सावित्रीम् अनुवाचयेत्

अवाङ् प्रेक्षन् प्रत्येत्य अन् अवेक्षन् अक्षतान् प्राश्नीयात्

निनयेत् अपाम् शेषम्

अर्धपञ्चमान् मासान् अधीत्य पौषीम् उत्सर्गः

श्रावणीम् इति एके

धाना दधि च प्राश्नीयुः अभिरूपाभ्याम्

कार्ष्वं तु कठ कौथुमाः

श्वोभूते अक्षत सक्तून् कृत्वा नवे पात्रे निधाय अस्तमिते बलीन् हरेद् आग्रहायण्याः

त्रि सन्निपाते त्रिसन्ध्यम्
तत् अविघ्नेन मे यातु सफलं स्यात् च केशव

कुर्यात् पाप विनिर्मुक्तः पितॄणां तारयेत् शतम्

श्रीधराय मुखं केशान् केशवाय इति नारद

समाप्य एवम् यथाशक्त्या द्वादश द्वादशीः पुनः

कृत्वा सायन्तनीं संध्यां गृह्णीयात् नियमम् बुधः

गुड पात्रम् तिलैः युक्तम् सित वस्त्र अभिवेष्टितम्

कार्त्तिके चैत्र वैशाखे मार्गशीर्षे च फाल्गुने

न च व्याधिः भवेत् तस्य न दारिद्र्यं न बन्धनम्

आषाढे वा दशम्यां तु शुक्लायां लघु भुज् नरः

कन्दर्पाय नमो मेढ्रम् आदित्याय नमः करौ

यावत् युग सहस्राणाम् शतम् अष्ट उत्तरम् भवेत्

तावत् स्वर्गे वसेत् ब्रह्मन् भूपतिः च पुनर् भवेत्

शय्यां दद्यात् मुनि श्रेष्ठैः गुरवे धेनु संयुताम्

शिरः सर्वात्मने ब्रह्मन् नमः इति अभिपूजयेत्

पुष्प अर्चन विधानेन स कुर्यात् वत्सर द्वयम्

जन्मनां शत साहस्रम् न शोक फल भाज् भवेत्

विभूतिद्वादशी नाम सर्व देव नमस्कृतम्

स्व नाम्ना शङ्ख चक्र असि गदा जलज पाणये

ततः प्रभात उत्थाय कृत स्नान जपः शुचिः

दश अवतार रूपाणि प्रतिमासं क्रमात् मुने

गुरुं सम्पूज्य विधिवत् वस्त्र अलंकार भूषणैः

द्वादश्यां द्विज संयुक्तः करिष्ये भोजनं विभो

नमो नारायणाय इति वाच्यं च स्वपता निशि

तर्पयेद् रत्न ओघ धन संचयैः

तथा माम् उद्धर अशेष दुःख संसार कर्दमात्

मत्स्यम् उत्पल संयुक्तम् हैमं कृत्वा तु शक्तितः

रात्रौ जागरणं कुर्यात् इतिहास कथा आदिना

विभूतये नमः पादौ अशोकाय च जानुनी

ग्रामं च शक्तिमान् दद्यात् क्षेत्रम् वा भवन अन्वितम्

दामोदराय इति उदरम् वासुदेवाय च स्तनौ

संवत्सर अन्ते लवणपर्वतेन समन्विताम्

दत्तात्रेयं तथा व्यासम् उत्पलेन समन्वितम्

उदकुम्भ समायुक्तम् अग्रतस् स्थापयेत् बुधः

वैष्णवो वा अथ शैवो वा भवेत् जन्मनि जन्मनि

अल्प वित्तः यथाशक्त्या स्तोकं स्तोकं समाचरेत्

प्रभातायां तु शर्वर्यां ब्राह्मणाय कुटुम्बिने

स काञ्चन उत्पलम् देवं स उदकुम्भम् निवेदयेत्

एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य जनार्दनम्

पृष्ठं शार्ङ्गधराय इति श्रवणौ वरदाय वै

नमः शिवाय इति ऊरू च विश्वमूर्ते नमः कटिम्

अन्यान् अपि यथाशक्त्या भोजयित्वा द्विजोत्तमान्

माधवाय इति उरः विष्णोः कण्ठम् उत्कण्ठिने नमः

नन्दिकेश्वर उवाच

दद्यात् एवम् समा यावत् पाषण्डान् अभिवर्जयेत्

पूजयेत् पुण्डरीकाक्षम् शुक्ल माल्य अनुलेपनैः
सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद

मासेभ्यः संवत्सरम्

चन्द्रमसो विद्युतम्

य एषो ऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मा इति ह उवाच

एष उ एव वामनीः

एष देव पथः ब्रह्म पथः

एतं संयत् वामः इत्य् आचक्षते

एष हि सर्वाणि वामानि नयति

आपूर्यमाण पक्षात् यान् षड् उदङ् एति मासांस् तान्

स एनान् ब्रह्म गमयति

सर्वाणि वामानि नयति य एवं वेद

सर्वाण्य् एनं वामान्य् अभिसंयन्ति य एवं वेद

तत् पुरुषो ऽमानवः

अथ यद् उ च एव अस्मिन् शव्यम् कुर्वन्ति यदि च न अर्चिषम् एव अभिसंभवन्ति

एष उ एव भामनीः

एतद् अमृतम् अभयम् एतद् ब्रह्म इति

एष हि सर्वेषु लोकेषु भाति

संवत्सराद् आदित्यम्

एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवम् आवर्तं न आवर्तन्ते न आवर्तन्ते

एतं हि सर्वाणि वामान्य् अभिसंयन्ति
तान् वा एष देवो ऽभ्यवदत मम वा इदं मम वै वास्तुहम् इति तम् एतया ऋचा निरवादयन्त या एषा रौद्री शस्यते

आ ते पितर् मरुतां सुम्नम् एतु मा नः सूर्यस्य संदृशो युयोथास् त्वं नो वीरो अर्वति क्षमेथाः

सा उ ऽनिरुक्ता रौद्री शान्ता सर्व आयुः सर्व आयु त्वाय

इति ब्रूयान् न अभि न इत्य् अन् अभिमानुकः ह एष देवः प्रजा भवति

प्र जायेमहि रुद्रिय प्रजाभिर् इति ब्रूयान् न रुद्र इति एतस्य एव नाम्नः परिहृत्यै

सर्वम् आयुर् एति य एवं वेद

सा उ गायत्री ब्रह्म वै गायत्री ब्रह्मणा एव एनम् तन् नमस्यति

तद् उ खलु शं नः करति इति एव शंसेच् छम् इति प्रतिपद्यते सर्वस्मा एव शान्त्यै नृभ्यो नारिभ्यो गव इति पुमांसो वै नरः स्त्रियो नार्यः सर्वस्मा एव शान्त्यै
अथ यान् आवृत्तान् उपरिष्टात् षड् उपयन्ति स उत्तरः पक्षः

अथ ह एष महा सुपर्णः

तस्य यान् पुरस्ताद् विषुवतः षट् मासान् उपयन्ति स दक्षिणः पक्षः

यत्र वै पक्षौ तद् आत्मा

आत्मा वै संवत्सरस्य विषुवान् अङ्गानि पक्षौ

यत्र वा आत्मा तत् पक्षौ

न उ पक्षाव् आत्मानम् अतिरिच्येते इति

न वा आत्मा पक्षाव् अतिरिच्यते

एवम् उ ह एव तद् अपरेषां परेषाम् इत्य् अपरेषां च एव परेषां च इति ब्रूयात्
अर्चयित्वा विधानेन श्रीसूक्तेन सुरेश्वरीम्

प्रणम्य विष्णुं तत्रस्थं शिवं पूर्व वत् अर्चयेत्

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे लक्ष्मीदानविधिनिरूपणं नाम षट्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः

अष्टोत्तरशतेन अपि सर्व लक्षण संयुताम्

पृथक् अष्टोत्तरशतम् होमयेद् ब्राह्मण उत्तमैः

आराध्य विधिना देवीं पूर्ववत् होमम् आचरेत्

तस्या विंशति भागम् तु दक्षिणा परिकीर्तिता

सहस्रेण तद् अर्धेन तद् अर्ध अर्धेन वा पुनः

लक्ष्मी दानम् प्रवक्ष्यामि महत् ऐश्वर्य वर्धनम्

सनत्कुमार उवाच

पूर्व उक्त मण्डपे कार्यं वेदिका उपरि मण्डले

तद् अर्ध अंशम् तु दातव्यम् इतरेषाम् यथार्हतः

अर्चयेत् विष्णुगायत्र्या विष्णुं विश्व गुरुम् हरिम्

ततस् तु होमयेत् शम्भुम् भक्तो योगी विशेषतः

समिध् हुत्वा विधानेन आज्य आहुतिम् अथ आचरेत्

तस्याः तु दक्षिणे भागे स्थण्डिले विष्णुम् अर्चयेत्
तत् च प्रभाव जम् सर्वम् अतस् अचिन्त्यः स उच्यते

कुर्वन्ति यवक आद्याः च तद् प्रभाव विजृम्भितम्

संग्रहे त्व् अन्यद् अप्य् उदाहृतम्

लशुनो वात कफ कृत् न तु तैर् एव यत् गुणैः

शल्य आकर्षण पुंस् जन्म रक्षा आयुध वश आदिकम्

दर्शन आद्यैः अपि विषं यत् नियच्छति च अगदः

प्रभावम् उदाहरति दन्ती इति

मिथो विरुद्धान् वात आदीन् लोहित आद्याः जयन्ति यत्

विरेचयति यत् वृष्यम् आशु शुक्रं करोति वा

मात्र आदि प्राप्य तत् तत् च यत् प्रपञ्चेन वर्णितम्

इति

मणि मन्त्र औषधीनाम् च यत् कर्म विविध आत्मकम्

मधुक मृद्वीकयोः क्षीर घृतयोः च मधुर रस पाक त्वेन शीत वीर्य त्वेन च साम्ये अपि मृद्वीका एव विरेचनी न मधुकम् घृतम् एव दीपनं न क्षीरम्

इति

रस आदयः उक्ताश् चरकेण कटुकः कटुकः पाके वीर्य उष्णः चित्रको मतः

सद्यस् अन्यथा तत् कुरुते प्रभावात् हेतोः अतस् तस्य न गोचरो ऽस्ति

रसेन वीर्येण गुणैः च कर्म द्रव्यं विपाकेन च यद् विदध्यात्

कटु पाक रस स्निग्ध गुरु त्वैः कफ वात जित्

तद्वत् दन्ती प्रभावात् तु विरेचयति सा नरम्
अनवद्याभिः सम् उ जग्म आभिर् अप्सरास्व् अपि गन्धर्व आसीत्

ताभ्यो गन्धर्व पत्नीभ्यः ऽप्सराभ्यो ऽकरम् नमः

दिव्यो गन्धर्वो भुवनस्य यस् पतिर् एक एव नमस्यो विक्ष्व् ईड्यः

दिवि स्पृष्टो यजतः सूर्य त्वच् अवयाता हरसो दैव्यस्य

ताभ्यो वो देवीर् नम इत् कृणोमि

अभ्रिये दिद्युन् नक्षत्रिये या विश्वावसुं गन्धर्वं सचध्वे

याः क्लन्दास् तमिषीचयो अक्ष कामाः मनोमुहः
वाक् त्वा अष्टु स्वाहा त्वा सु भव सूर्याय देवेभ्यस् त्वा मरीचिपेभ्यो ऽपानाय त्वा

अन्तर् यच्छ मघवन् पाहि सोमम् उरुष्य रायः सम् इषो यजस्व

अन्तस् ते द्यावापृथिवी दधाम्य् अन्तर् दधाम्य् उर्व् अन्तरिक्षम्
धृषत् पिब कलशे सोमम् इन्द्र वृत्र हा शूर समरे वसूनाम्

कथं ह तत्र त्वम् हनो यस्य कृण्मो हविर् गृहे

तद् अक्षितस्य भेषजम् उभयोः सु क्षतस्य च

सर्वं जायान्यम् यः कश् च ककुदि श्रितः

पक्षी जायान्यः पतति स आ विशति पूरुषम्

आ सुस्रसः सुस्रसो असतीभ्यो असत्तराः

या ग्रैव्या अपचितो अथ उ या उपपक्ष्याः

सेहोर् अरसतरा लवणाद् विक्लेदीयसीः

माध्यन्दिने सवन आ वृषस्व रयिष्ठानो रयिम् अस्मासु धेहि
समुद्र आसां सदनं म आहुर् यतः सद्य आ च परा च यन्ति

अभ्रिये दिद्युन् नक्षत्रिये या विश्वावसुं गन्धर्वं सचध्वे

अनवद्याभिः सम् उ जग्म आभिर् अप्सराभिर् अपि गन्धर्व आसु

ताभ्यो वो देवीर् नम इत् कृणोमि

एकायुवो नमस्यः सु शेवः मृडाद् गन्धर्वो भुवनस्य यस् पतिः

याः क्लन्दास् तमिषीचयो अक्ष कामाः मनः मुहः

ताभ्यो गन्धर्व पत्नीभ्यः अप्सराभ्यो ऽकरं नमः

तं त्वा यौमि ब्रह्मणा देव दिव्य नमस् ते अस्तु दिवि ते सधस्थम्
निवेदयेत् द्रुमम् शम्भोः योगिनाम् वा अथ वा नृप

दिव्यैः मारकतैः च एव च अङ्कुर अग्रम् प्रविन्यसेत्

चन्द्रकान्तेन वा वेदीं द्रुमस्य स्फटिकेन वा

भस्म अङ्गिभ्यः ऽथवा राजा सार्वभौमो भविष्यति

शाखा अष्टकस्य मानं च विस्तारं च ऊर्ध्वतस् तथा

सनत्कुमार उवाच

फलानि पद्मरागैः च परितो ऽस्य सु शोभयेत्

प्रवालं कारयेत् विद्वाः प्रवालेण द्रुमस्य तु

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे कल्पपादपदानविधिर् नाम त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः

पूर्व उक्त वेदि मध्ये तु मण्डले स्थाप्य पादपम्

वैडूर्येण द्रुम अग्रम् च पुष्परागेण मस्तकम्

शाखानां विविधं कृत्वा मुक्ता दाम आद्य लम्बनम्

मूलं च नीलरत्नेन वज्रेण स्कन्धम् उत्तमम्

गोमेदकेन वै कन्दं सूर्यकान्तेन सुव्रत
इमान् एव तत् लोकान् आप्नोति

तस्य अप्सु पवमानाम् अदधुः वायौ पावकाम् आदित्ये शुचिम्

ताः वै तिस्रः भवन्ति

एताः वै अग्नेः तन्वः

अथ

ते देवाः ऊचुः तस्य वै ते वयम् घोराः तनूः विनिधास्यामः अथ या एव ते शिवा शग्मा यज्ञिया तनूः तया इह मनुष्येभ्यः भविष्यसि इति

तान् अग्निः उवाच अथ यत् वः अहम् घोर संस्पर्शतमः अस्मि अन् अपचायितारः मनुष्याः कथम् वः तत् भविष्यति यत् मनुष्येषु इति

अथ या एव अस्य शिवा शग्मा यज्ञिया तनूः आसीत् तया इह मनुष्येभ्यः अतपत्

आदित्ये

त्रयः वै इमे लोकाः

ते देवाः स्वर्गम् लोकम् यन्तः अग्निम् ऊचुः त्वम् नः अस्य लोकस्य अध्यक्षः एधि इति
ग्रीवाया बन्धन स्थानम्

समन्तं सर्वत इति अर्थः

यद् तदोः नित्य संबन्धात्

यत् ते क्रूरं यत् आस्थितम् तत् शुन्धस्व देव यज्यायै इति
स च अश्वः शिव भक्ताय दातव्यो विधिना एव तु

सर्व लक्षण संयुक्तम् सर्व अङ्गैः च समन्वितम्

सनत्कुमार उवाच

सुवर्ण अश्वम् प्रदत्त्वा तु आचार्यम् अपि पूजयेत्

अष्टोत्तरसहस्रेण अष्टोत्तरशतेन वा

ऐन्द्रान् भोगान् चिरम् भुक्त्वा रुचिर ऐश्वर्यवान् भवेत्

तस्य पूर्व दिशा भागे ब्राह्मणं वेदपारगम्

सर्व आयुध समोपेतम् इन्द्र वाहनम् उत्तमम्

हिरण्य अश्व प्रदानम् च वदामि विजय आवहम्

तद् मध्य देशे संस्थाप्य तुरङ्गं स्व गुण अन्वितम्

तोषयेत् अन्न दानेन ब्राह्मणान् च विशेषतः

यथा विभव विस्तारम् पञ्च निष्कम् अथ अपि वा

पञ्च कल्याण सम्पन्नम् दिव्य आकारम् तु कारयेत्

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे हिरण्याश्वदानं नाम एकोनचत्वारिंशः ऽध्यायः
बध्नन्ति वत्सान्

तासाम् उक्ता मीमांसा

स यत्र आह अध्वर्यू यजतम् इति तद् अध्वर्यू जघनेन हविर्धाने उपविश्य स्वयम् ऋतुयाजम् यजतो ये३ यजामहे अश्विना अध्वर्यू आध्वर्यवाद् ऋतुना सोमं पिबताम् अर्वाञ्चम् अद्य यय्यं नृवाहणम् रथं युञ्जाथाम् इह वां विमोचनं पृङ्क्तं हवींषि मधुना हि कं गतम् अथा सोमं पिबतं वाजिनीवसू ऋतुना सोमं पिबताम् वौ३षत् इति

उत्तरतो वत्सान् धारयन्ति दक्षिणतो मातॄः

अहीन संततिम् करोति

माहेन्द्रस्य स्तोत्रे ऽन्तरेण सदः हविर्धाने संवाश्य वत्सान् मातृभिः संसृजन्ति

वालखिल्या मैत्रावरुणो विहरति

अथ वसतीवरीः परिहृत्य पयांसि विशिष्य उपवसन्ति

अथ अपराह्णे उक्थ्य पर्यायेषु शिल्पानि क्रियन्ते

न एतत् अहर् अन्योन्यस्य ऋतुयाजम् यजन्ति

उत्सृजन्ति मातॄः

स्वयम् ऋतुयाजम् एव एतत् अहर् भवति

वृषाकपिं ब्राह्मणाच्छंसी शंसत्य् एवयामरुतम् अच्छावाकः
प्राचीं च प्रतीचीं च द्वारौ कुर्वन्ति

आग्नीध्र आगारस्य पार्श्व मानी पञ्च अरत्निः

अथ एनाम् प्रदक्षिणं पुरीषेण पर्यूहति ब्रह्म वनिम् त्वा क्षत्र वनिम् सु प्रजा वनिम् रायस्पोष वनिम् पर्यूहामि इति

एतेन मार्जालीयो व्याख्यातः

तद् आग्नीध्र आगारम् विमिमीते यथा अन्तर्वेदि अर्धं स्याद् बहिर्वेद्य् अर्धम्

तस्यां तच् चेष्टन्ति यत् ते विदुः

बर्हिः हस्तम् व्यतिषज्य अवस्तृणाति पितॄणां सदनम् असि इति

अथ अस्यै विशाखे हिरण्यं निधाय स्रुव आहुत्या अभिजुहोति घृतेन द्यावापृथिवी आपृणेथां स्वाहा इति

इन्द्रस्य ध्रुवम् असि इति ग्रन्थिं करोति

अवटे ऽपो ऽवनयति शुन्धतां लोकः पितृषदन इति

विश्व जनस्य छाया इति ये अभितो भवतः

अथ दक्षिणे द्वार् बाहौ कुश हस्तम् उपनिगृह्य दर्भणं प्रवयति दर्भणे स्पन्द्याम् इन्द्रस्य स्यूर् असि इति

तं तदानीम् एव विस्रस्य आह अ कुर्वन्तः ग्रन्थीन् हस्त कौशलैः निस्तिष्ठत इति

अथ एनत् परिश्रयन्ति परि त्वा गिर्वणो गिर इमा भवन्तु विश्वतो वृद्ध आयुम् अनु वृद्धयो जुष्टा भवन्तु जुष्टय इति

एवम् अपरे द्वार् बाहू निस्तिष्ठति

त्रीणि त्रीण्य् एव सर्वाणि भवन्ति

अन्तर् वर्तान् करोति व्यावृत्त्या इति

अथ एनत् समुच्चित्य परिश्रयन्ति

तस्य उदीचीम् द्वारं कुर्वन्ति

अथ एनाम् प्राचीन कर्णाम् मिनोति द्युतानस् त्वा मारुतो मिनोतु मित्रावरुणयोर् ध्रुवेण धर्मणा इति

दक्षिणान्य् उत्तराणि करोति

नव छदि तेजस्कामस्य मिनुयाद् इति

अथ एनाम् उच्छ्रयत्य् उद् दिवं स्तभान अन्तरिक्षम् पृण पृथिवीं दृंह इति

अध्यस्यन्ति मध्यमं छदिर् इन्द्रस्य सदो असि इति

अथ एनत् अभिमृशत्य् ऐन्द्रम् असि इन्द्राय त्वा इति

एवम् एव उत्तरम् द्वार् बाहुम्

तासु उदीचः वंशान् प्रोहन्ति

आ अन्तम् एव यजमानं तेजसा अनक्ति इति ब्राह्मणम्

आ अन्तम् अन्ववस्रावयति

अथ एनाम् उद्गातृभ्यः प्राहुः

ते ऽन्तर्वर्ताः

यवान् प्रस्कन्दयति यवो ऽसि यवय अस्मत् द्वेषो यवय अरातीः इति

अ न्यूनम् अन् अतिरिक्तम् परिन्यस्य उद पात्रम् उपनिनीय
सामान्य उक्तम् कर्म अपवदति पुनर् च तद् इति

तद् अर्थम् द्रव द्रव्यात् न स्वरूप विज्ञानीय आदि आरम्भः

पार्थिवाद् यव अन्तर सामान्य भेदस्य पूर्वम् उक्त त्वात् पुनर् तत् इति उक्तम्

तद् समान प्रत्यय आरब्धम् तत् सामान्य गुणान् न अतिक्रामति

तत् सामान्य उक्तम् कर्म भिद्यते विशिष्यते अन्यथा क्रियते इति अर्थः

द्रव्य आदीनाम् प्रभाव अन्तानाम्

क्वचिद् _ भूत संघातः द्रव्यस्य आरम्भकः ऽन्यादृग् रसस्य _ गुणस्य इत्यादि तत् विचित्र प्रत्यय आरब्धम् तत् सामान्य गुणान् अतिक्रामति

अध्याय अर्थम् उपसंहरति इति सामान्यत इति
यथा वै द्वे _ आमलके द्वे _ कोले द्वौ _ अक्षौ मुष्टिः अनुभवति एवम् वाचम् च नाम् च मनः अनुभवति

मनसः वाव भूयः अस्ति इति

तत् मे भगवान् ब्रवीतु इति

मनः हि आत्मा

मनः हि ब्रह्म

मनः हि लोकः
आकाश सरसः भ्रष्टैः पङ्कजैः इव भूः स्तृता

नद्यः च रुधिर आवर्ताः हर्ष दाः पिशित आशिनाम्

शक्तिभिः पट्टिशैः शूलैः मुद्गरैः कुणपैः गडैः

तूर्याणां च एव निर्घोषैः मातंगानाम् च बृंहितैः

गर्जतां देव दैत्यानाम् शङ्ख भेरी रवेण च

पदातिः एकः बहुभिर् गजैः मत्तैः च युज्यते

रथेन आसक्त पादातः रथेन च तुरंगमः

चक्रैः च शङ्कुभिः च एव तोमरैः अङ्कुशैः सितैः

गजैः तुरंगैः पादातैः पतद्भिः पतितैः अपि

संप्रच्छाद्य दिशः सर्वाः तमस् मयम् इव अकरोत्

ततो ध्वजैः भुजैः छत्त्रैः शिरोभिः च स कुण्डलैः

समासाद्य उभये सेने परस्पर जय एषिणाम्

वेताल आक्रीडम् अभवत् तत् संकुल रण अजिरम्

सूत उवाच

गजाः शल निभाः पेतुः धरण्याम् रुधिर स्रवाः

अलक्ष्यं विसृजन्तः ते हेति संघातम् उद्धतम्

न प्राज्ञायत ते अन्योन्यम् तस्मिन् तमसि संकुले

हय वृन्दानाम् रथ नेमि स्वनेन च

पतितं सेनयोः मध्ये निरीक्षन्ते परस्परम्

हस्ती पदाति संयुक्तः रथिना च क्वचिद् रथी

रोषेण अतिपरीतानाम् त्यक्त जीवित चेतसाम्

तुमुलः अतिमहान् आसीत् सेनयोः उभययोः अपि

सुर असुराणाम् सम्मर्दस् तस्मिन् अत्यन्त दारुणे

ज्या घोषेण च शूराणां तुमुलः अतिमहान् अभूत्

ततः प्रास अशनि गदा भिन्दिपाल परश्वधैः

समासाद्य तु ते अन्योन्यम् प्रक्रमेण विलोमतः

मातंगेन अपरः हस्ती तुरंगैः बहुभिः गजः

भग्न दन्ताः भिन्न कुम्भाः छिन्न दीर्घ महा कराः

भल्लैः च शतपत्त्रैः च शुकतुण्डैः च निर्मलैः

भग्न ईषा दण्ड चक्र अक्षाः रथाः च शकलीकृताः

वृष्टिः अत्यद्भुत आकारा गगने समदृश्यत
मन्त्राणां कर्म साधने इति

अति लोभात् प्रमादाद् वा यः करोति क्रियाम् इमाम्

यान् सिषाधयिषुर् मन्त्रान् द्वादश अहानि ताञ् जपेत्

प्राजापत्यम् इदं पुण्यम् ऋषिणा समुदीरितम्

ज्ञायते च अमरैः द्यु स्थैः पुण्य कर्मा इति भू स्थितः

अयत्नेन एव ताः सिद्धिं यान्ति शुद्ध शरीरिणः

यो अब्द अयन ऋतु पक्ष अहान् जुहोत्य् अष्टौ गणान् इमान्

सर्व पाप अर्ण मुक्त आत्मा क्रिया आरभते तु याः

विमुक्तो विधिना एतेन सर्व पाप अर्ण सागरात्

आत्मानं मन्यते शुद्धं समर्थं कर्म साधने

धनस्य क्रियते त्यागः कर्मणां सु कृताम् अपि

इदम् अध्यापयेन् नित्यं धारयेत् शृणुते ऽपि वा

विप्र आदि तत् कृतं केन पवित्र क्रियया अनया

यत् किंचित् पुण्य नाम इह त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

हावनीया ह्य् अ शक्तेन न अवसाद्यः शरीरधृक्

अध्यापन परिक्रीतैः अंहसः सो ऽपि मुच्यते

पुनाति च आत्मनः वंश्यान् दश पूर्वान् दश अवरान्

धनेन अपि परिक्रीतैर् आत्म पाप जिघांसया

क एतेन सहस्राक्षं पवित्रेण अकरोत् शुचिम्

घृतेन पयसा दध्ना प्राश्य निश्य् ओदनं सकृत्

देव वत् मोदते भूयः स्वर्ग लोके ऽपि पुण्य कृत्

एतान् अष्टौ गणान् होतुं न शक्नोति यदि द्विजः

समुत्पन्नान्य् अतः पश्चात् पवित्राणि सहस्रशः

एको ऽपि तेन होतव्यो रजस् तेन अस्य नश्यति

मुच्यते सर्व पापेभ्यः ब्रह्म लोके महीयते

अन्यस्य सो अंहसा आविष्टः गर गीः इव सीदति

आचार्यस्य पितुर् मातुर् आत्मनश् च क्रियाम् इमाम्

दश वारम् तथा होमः सर्पिषा सवन त्रयम्

प्राजापत्यम् इदं गुह्यं पाप घ्नम् प्रथम उद्भवम्
भूतेछद्भिर् वै देवा असुरान् उपासचन्त उत इव युद्धेन उत इव मायया तेषां वै देवा असुराणाम् भूतेछद्भिर् एव भूतं छादयित्वा अथ एनान् अत्यायंस् तथा एव एतत् यजमाना भूतेछद्भिर् एव अप्रियस्य भ्रातृव्यस्य भूतं छादयित्वा अथ एनम् अतियन्ति

अव द्रप्सो अंशुमतीम् अतिष्ठद् इत्य् ऐन्द्राबार्हस्पत्यं तृचं शंसति

विशो अदेवीर् अभ्य् आचरन्तीर् बृहस्पतिना युजा इन्द्रः ससाह इति

देव पवित्रम् वै पावमान्य इदं वा इदं व्याहनस्यां वाचम् अवादीत् तद् देव पवित्रेण एव वाचम् पुनीते ता अनुष्टुभो भवन्ति वाग् वा अनुष्टुप् तत् स्वेन एव छन्दसा वाचम् पुनीते

भूतेछदः शंसति

आहनस्याद् वै रेतः सिच्यते रेतसः प्रजाः प्रजायन्ते प्रजातिम् एव तद् दधाति

सुतासो मधुमत्तमा इति पावमानीः शंसति

ता अर्धर्चशः शंसति प्रतिष्ठाया एव

अहनस्याः शंसति

तद् आहुः संशंसेत् षष्ठे ऽहान् न संशंसैत् इति संशंसेद् इत्य् आहुः कथम् अन्येष्व् अहस्सु संशंसति कथम् अत्र न संशंसेद् इत्य् अथ उ खल्व् आहुर् न एव संशंसेत् स्वर्गो वै लोकः षष्ठम् अहर् अ समायी वै स्वर्गो लोकः कश्चिद् वै स्वर्गे लोके समेति इति स यत् संशंसेत् समानं तत् कुर्याद् अथ यन् न संशंसतीꣳ तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपं तस्मान् न संशंसेद् यद् एव न संशंसतीꣳ

दधिक्राव्णो अकारिषम् इति दाधिक्रीं शंसति देव पवित्रम् वै दधिक्रा इदं वा इदं व्याहनस्यां वाचम् अवादीत् तद् देव पवित्रेण वाचम् पुनीते

ता दश शंसति दश अक्षरा विराﾱ अन्नं विराﾱ अन्नाद् रेतः सिच्यते रेतसः प्रजाः प्रजायन्ते प्रजातिम् एव तद् दधाति

सा अनुष्टुभ् भवति वाग् वा अनुष्टुप् तत् स्वेन छन्दसा वाचम् पुनीते

ता न्यूङ्खयत्य् अन्नं वै न्यूङ्खो ऽन्नाद् रेतः सिच्यते रेतसः प्रजाः प्रजायन्ते प्रजातिम् एव तद् दधाति
अथ एषाम् दशपदी विराट्

षोडश कलम् ब्रह्म

सत् च असत् च असत् च सत् च वाक् च मनश् च मनश् च वाक् च चक्षुश् च श्रोत्रं च श्रोत्रं च चक्षुश् च श्रद्धा च तपश् च तपश् च श्रद्धा च तानि षोडश

स य एवम् एतत् षोडश कलम् ब्रह्म वेद तम् एव एतत् षोडश कलम् ब्रह्म अप्येति

वेदो ब्रह्म तस्य सत्यम् आयतनं शमः प्रतिष्ठा दमश् च

दश पुरुषे स्वर्ग नरकाणि

तद् यथा श्वः प्रैष्यन् पापात् कर्मणो जुगुप्सेत एवम् एव अहर् अहर् पापात् कर्मणो जुगुप्सेत आ कालात्
तत आह ब्राह्मणांश् चतुरो नाना गोत्रान् भोजयत इति

यत्र अस्मै सोमं प्राह तद् यज्ञोपवीतं कृत्वा अपः आचम्य प्राङ् वा उदङ् वा तिष्ठन् जपति आसीनो वा भूर् भुवः सुवर् आयुर् मे प्रावोचो वर्चो मे प्रावोचो यशो मे प्रावोचः श्रियं मे प्रावोच आयुष्मान् अहं वर्चस्वी यशस्वी श्रीमान् अपचितिमान् भूयासं भूर् भुवः सुवः सर्वं भूयासम् इत्य् उक्त्वा प्रति वाचष् टे प्रति वां जानीतः

एतेन एव भूत प्रवाकाय ॐ तन् मा क्षायि इत्यन्तेन

अथ एतत् अपरम् अर्घ्येष्व् एव एष नियमः स्याद् यथाकामी इतरेषु

अथ अस्मै अन्नं संस्कृत्य भूतम् इति वेदयते

तेषु भुक्तवत्स्व् अन्नम् आहरन्ति

प्रत्यवरुह्य एव अतस् ऊर्ध्वम् अन्नानि प्राश्नीयाद् इत्य् एकम्

प्र णु वोचं चिकितुषे जनाय मा गाम् अदितिं वधिष्ट

अथ यदि गाम् उत्सृजेत् ताम् अभिमन्त्रयते

अथ सोमप्रवाकाय

ॐ उत्सृजत इति

तद् एतेन एव प्रतिमन्त्र्य प्रतिगृह्य प्रत्यवरुह्य प्राश्नाति यथा मधुपर्कम्

पिबतु उदकम् तृणान्य् अत्तु
न अल्पे सुखम् अस्ति

भूमा एव सुखम्

भूमा त्व् एव विजिज्ञासितव्य इति

भूमानं भगवो विजिज्ञास इति
प्रतितिष्ठामि द्यावापृथिव्योः प्रतितिष्ठामि प्राण अपानयोः प्रतितिष्ठाम्य् अहोरात्रयोः प्रतितिष्ठाम्य् अन्न पानयोः प्रति ब्रह्मन् प्रति क्षत्रे प्रत्य् एषु त्रिषु लोकेषु तिष्ठामि इति

इन्द्रियेण एव तद् वीर्येण आत्मानम् अन्ततः समर्धयति

अथ उदुम्बर शाखाम् अभि प्रत्यवरोहत्य् ऊर्ग् वा अन्नाद्यम् उदुम्बर ऊर्जम् एव तद् अन्नाद्यम् अभि प्रत्यवरोहति

अथ यद् वरं ददामि जित्या अभिजित्यै विजित्यै संजित्या इति वाचं विसृजत एतद् वै वाचो जितं यद् ददामि इति आह यद् एव वाचो जितम् तन् म इदम् अनु कर्म संतिष्ठाता इति

क्ﾱप्तिर् असि दिशाम् मयि देवेभ्यः कल्पत कल्पताम् मे योगक्षेमः अभयम् मे ऽस्तु

उपर्य् एव आसीनः भूमौ पादौ प्रतिष्ठाप्य प्रत्यवरोहम् आह

अन्ततः सर्वेण आत्मना प्रतितिष्ठति सर्वस्मिन् ह वा एतस्मिन् प्रतितिष्ठत्य् उत्तरोत्तरिणीं ह श्रियम् अश्नुते ऽश्नुते ह प्रजानाम् ऐश्वर्यम् आधिपत्यं य एवम् एतेन पुनर् अभिषेकेण अभिषिक्तः क्षत्रियः प्रत्यवरोहति

स यन् नमो ब्रह्मणे नमो ब्रह्मणे नमो ब्रह्मण इति त्रिष्कृत्वो ब्रह्मणे नमस्करोति ब्रह्मण एव तत् क्षत्रं वशम् एति तद् यत्र वै ब्रह्मणः क्षत्रं वशम् एति तद् राष्ट्रं समृद्धं तद् वीरवद् आ ह अस्मिन् वीरो जायते
तस्माद् द्विविधा परीक्षा ज्ञानवतां प्रत्यक्षम् अनुमानं च त्रिविधा वा सह उपदेशेन

भवन्ति च अत्र आप्तात् च उपदेशेन प्रत्यक्ष करणेन च

अनुमानेन च व्याधीन् सम्यक् विद्यात् विचक्षणः

तत्र श्लोकौ

अप्रमाणं पुनर् मत्त उन्मत्त मूर्ख रक्त दुष्ट अदुष्ट वचनम् इति प्रत्यक्षं तु खलु तत् यत् स्वयम् इन्द्रियैः मनसा च उपलभ्यते

इमे तु खलु अन्ये अपि एवम् एव भूयस् अनुमान ज्ञेयाः भवन्ति भावाः

त्रिविधं खलु रोग विशेष विज्ञानम् भवति तत् यथा आप्त उपदेशः प्रत्यक्षम् अनुमानं च इति

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

आप्ता हि अवितर्क स्मृति विभाग विदः निष्प्रीति उपताप दर्शिणः च

त्रिविधेन खलु अनेन ज्ञान समुदायेन पूर्वं परीक्ष्य रोगं सर्वथा सर्वम् अथ उत्तर कालम् अध्यवसानम् अदोषम् भवति न हि ज्ञान अवयवेन कृत्स्ने ज्ञेये ज्ञानम् उत्पद्यते

इति प्रत्यक्षात् अनुमानात् उपदेशात् च परीक्षणम् उक्तम्

त्रिविधे तु अस्मिन् ज्ञान समुदये पूर्वम् आप्त उपदेशात् ज्ञानम् ततः प्रत्यक्ष अनुमानाभ्याम् परीक्षा उपपद्यते

तत्र आप्त उपदेशः नाम आप्त वचनम्

तेषाम् एवम् गुण योगात् यत् वचनम् तत् प्रमाणम्

सर्व रोग विशेषाणाम् त्रिविधं ज्ञान संग्रहम्

कार्य तत्त्व विशेष ज्ञः प्रतिपत्तौ न मुह्यति

ज्ञान बुद्धि प्रदीपेन यो न आविशति तत्त्व विद्

अथ अध्यवस्येत् तत्त्वे च कार्ये च तद् अनन्तरम्

अनुमानं खलु तर्को युक्ति अपेक्षः

आतुरस्य अन्तरात्मानम् न स रोगान् चिकित्सति

प्रत्यक्षात् तु खलु रोग तत्त्वम् बुभुत्सुः सर्वैः इन्द्रियैः सर्वान् इन्द्रिय अर्थान् आतुर शरीर गतान् परीक्षेत अन्यत्र रस ज्ञानात् तत् यथा अन्त्र कूजनम् संधि स्फुटनम् अङ्गुलि पर्वणाम् च स्वर विशेषान् च ये च अन्ये अपि केचिद् शरीर उपगताः शब्दाः स्युः तान् श्रोत्रेण परीक्षेत वर्ण संस्थान प्रमाण छायाः शरीर प्रकृति विकारौ चक्षुस् वैषयिकाणि यानि च अन्यानि अनुक्तानि तानि चक्षुषा परीक्षेत रसं तु खलु आतुर शरीर गतम् इन्द्रिय वैषयिकम् अपि अनुमानात् अवगच्छेत् न हि अस्य प्रत्यक्षेण ग्रहणम् उपपद्यते तस्मात् आतुर परिप्रश्नेन एव आतुर मुख रसम् विद्यात् यूक अपसर्पणेन तु अस्य शरीर वैरस्यम् मक्षिका उपसर्पणेन शरीर माधुर्यम् लोहित पित्त संदेहे तु किं धारि लोहितम् लोहित पित्तम् वा इति श्व काक भक्षणात् धारि लोहितम् अभक्षणात् लोहित पित्तम् इति अनुमातव्यम् एवम् अन्यान् अपि आतुर शरीर गतान् रसान् अनुमिमीत गन्धान् तु खलु सर्व शरीर गतान् आतुरस्य प्रकृति वैकारिकान् घ्राणेन परीक्षेत स्पर्शं च पाणिना प्रकृति विकृति युक्तम्

तत्र इदम् उपदिशन्ति बुद्धिमन्तः रोगम् एकैकम् एवम् प्रकोपणम् एवम् योनिम् एवम् उत्थानम् एवम् आत्मानम् एवम् अधिष्ठानम् एवम् वेदनम् एवम् संस्थानम् एवम् शब्द स्पर्श रूप रस गन्धम् एवम् उपद्रवम् एवम् वृद्धि स्थान क्षय समन्वितम् एवम् उदर्कम् एवंनामानम् एवम् योगम् विद्यात् तस्मिन् इयम् प्रतीकार अर्था प्रवृत्तिः अथवा निवृत्तिः इति उपदेशात् ज्ञायते

सर्वथा सर्वम् आलोच्य यथा सम्भवम् अर्थ विद्
समुद्रो निधनम्

सर्वास्व् अप्सु पञ्चविधं साम् उपासीत

याः प्राच्यः स्यन्दन्ते स उद्गीथः

यद् वर्षति स प्रस्तावः

याः प्रतीच्यः स प्रतिहारः
ताम् उपाष्टां हते पाप्मानम् एव तत् हते

अथ अस्मै उदकम् आहरन्ति

अथ अस्मै वाससी आहरन्ति

अथ अस्मै आसनम् आहरन्ति

तत् प्राश्नाति चतसृभिर् अङ्गुलीभिः स अङ्गुष्ठाभिः

अथ एनम् देवयजनं याचति उद्गातर् देवयजनं मे देहि इति

अथ अस्मै मध्व् आहरन्ति

पर्जन्यस्य उद्गाता स त उद्गाता अहम् त उद्गाता दिशस् ते प्रस्तोतृ प्रतिहर्तारौ सुब्रह्मण्यः कर्म एव वयं करिष्यामः

श्रियै रूपम् इति

त्रिः प्राश्नाति मध्व् असि मधव्यो भूयासम् इति

अथ अस्मै आवसथम् उपपन्नाय गाम् उपाञ्जन्ति

ॐ इत्य् एव उच्चैस्

प्र नु वोचं चिकितुषे जनाय मा गाम् अनागाम् अदितिं वधिष्ट

प्रवर्तौ स्रजो ऽलंकरणम् इत्य् अस्मा आहरन्ति

अलंकृतम् एनं वृणीते पर्जन्यो म उद्गाता स म उद्गाता त्वं म उद्गाता दिशो मे प्रस्तोतृ प्रतिहर्तारौ सुब्रह्मण्य इति

तं तथा इति उपांशु प्रतिमन्त्रयते

अप उपस्पृश्य आ वसोः सदने सीदामि इति सीदति

ॐ उत्सृजत इति

ते परिधत्ते श्रीः असि श्रीमान् भूयासम् इति
आ त्वा वहन्तु हरयः सु चेतसः श्वेतैर् अश्वैः सह केतुमद्भिः

शूलगवस्य अग्निम् अभ्युदाहृत्य जुहोति भवाय देवाय स्वाहा शर्वाय देवाय स्वाहा ईशानाय देवाय स्वाहा उग्राय देवाय स्वाहा भीमाय देवाय स्वाहा रुद्राय देवाय स्वाहा पशुपतये देवाय स्वाहा महते देवाय स्वाहा इति

वात अजिरैः मम हव्याय शर्व ऊम् इति

यथोढम् उदकानि प्रदाय त्रीन् ओदनान् उद्धृत्य यथोढम् एव उपस्पर्शयति उपस्पृशतु मीढ्वान् मीढुषे स्वाहा उपस्पृशतु मीढुषी मीढुष्यै स्वाहा जयन्त उपस्पृश जयन्ताय स्वाहा इति

शूलगवं व्याख्यास्यामः

दक्षिणस्यां शूलगवम् उत्तरस्यां मीढुषीं मध्ये जयन्तम्
उत आर्शम् असि वृष्ण्यम्

याम् त्वा गन्धर्वः अखनत् वरुणाय मृत भ्रजे ताम् त्वा वयम् खनामसि ओषधिम् शेप हर्षणीम्

यथा स्म ते विरोहतः अभितप्तम् इव अनति ततस् ते शुष्मवत्तरम् इयम् कृणोतु ओषधिः

अद्य अग्ने अद्य सवितर् अद्य देवि सरस्वति अद्य अस्य ब्रह्मणस्पते धनुः इव आ तानय पसः

सम् पुंसाम् इन्द्र वृष्ण्यम् अस्मिन् धेहि तनू वशिन्

अग्ने

अश्वस्य अश्वतरस्य अजस्य पेत्वस्य च अथ ऋषभस्य ये वाजाः तान् अस्मिन् धेहि तनू वशिन्

क्रमस्व ऋशः इव रोहितम् अन् अवग्लायता सदा

अपाम् रसः प्रथम जः अथ उ वनस्पतीनाम् उत सोमस्य भ्राता असि

उद् उषाः उद् उ सूर्यः उद् इदम् मामकम् वचः उद् एजतु प्रजापतिः वृषा शुष्मेण वाजिना