tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
कृत अञ्जलि पुटः भूत्वा तुष्टाव च महा द्युतिः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे तुलापुरुषदानविधौ अष्टाविंशत्तमः ऽध्यायः

अग्ने पवस्व स्वपा वर्चः सु वीर्यम्

द्वादश स्तम्भ संयुक्ता साधु रम्या भ्रमन्तिका

अपरौ सु दृढौ पिण्डौ शुभ द्रव्येण कारयेत्

तम् महा गयम्

सो ऽपि दृष्ट्वा मनुं देवो हृष्ट रोमा भवत् मुनिः

प्रसादात् नन्दिनः तस्य कर्मणा एव सुतो हि अहम्

अग्रे मूले च मध्ये च हेम पट्टेन बन्धयेत्

सनत्कुमार उवाच

चतुर् द्वार समोपेतम् द्वारम् अङ्गुल मात्रकम्

प्रभूतं वा अथ कर्तव्यं विमलं दक्षिणे तथा

आप्यायनीं च सम्पूज्य देवीं पद्म आसने रविम्

शापात् पुनर् प्रसादात् हि शिवम् अभ्यर्च्य शङ्करम्

आचार्येभ्यः प्रदातव्यं भस्म अङ्गेभ्यः विशेषतः

शिक्य अधस्तात् प्रकर्तव्यौ पञ्च प्रादेश विस्तरौ

अयं विशेषः कथितो होम मार्गः सु शोभनः

ते अस्ति इति सकृत् च उक्त्वा तत्र एव अन्तरधीयत

ब्रह्मकूर्चेन वा देवं पञ्चगव्येन वा पुनः

आरे बाधस्व

दक्षिणां च शतं सार्धं तद् अर्धम् वा प्रदापयेत्

कुण्डलैः च समोपेतैः शुक्ल शुद्ध समन्वितैः

घटिका अर्धम् तद् अर्धम् वा तत्र एव आसनम् आरभेत्

फल पुष्प समाकीर्णम् धूप दीप समन्वितम्

पट्ट मध्ये प्रकर्तव्यम् अवलम्बनक त्रयम्

अङ्गुलि भूषणम् च एव मणिबन्धस्य भूषणम्

अष्टम अङ्गुल संयुक्तम् मङ्गल अङ्कुर शोभितम्

राज्ञां षोडशदानानि नन्दिना कथितानि च

चतुर् तालम् च कर्तव्यो विस्तारो मध्यमः तथा

वस्त्र युग्मम् अथ उष्णीषम् कुण्डलं कण्ठ शोभनम्

रुद्राध्यायेन वा सर्वं स्नापयेत् परमेश्वरम्

विंशत् हस्त प्रमाणेन मण्डपं कूटम् एव च

वलयेन प्रयोक्तव्यं कुण्डलं वा अवलम्बनम्

देवस्य त्वा इति देवेशं कुश अम्बु कलशेन वै

आप्यायस्व इति वै क्षीरं वै दधि

आलोक्य वारुणं धीमान् कूर्च हस्तः समाहितः

कृत्वा वेदिं तथा मध्ये नव हस्त प्रमाणात्

एवं लिखित्वा पश्चात् च होम कर्म समाचरेत्

भोजयेत् च विधानेन दक्षिणाम् अपि दापयेत्

मिश्रेण च क्रमात् एव क्षणात् ज्ञानेन वै मुने

नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि

अथ तस्य वचः श्रुत्वा श्रुति सार विदाम् निधिः

कौबेर्यां तु गदा लेख्या ऐशान्यां शूलम् आलिखेत्

याग उपकरणम् दिव्यम् आचार्याय प्रदापयेत्

होमे प्रवर्तमाने च पूर्व दिश् स्थान मध्यमे

पुरा मानेन च उष्ट्र त्वम् अगमं नन्दिनः प्रभोः

अग्निः ऋषिः पवमानः पाञ्चजन्यः पुरोहितः

षट्त्रिंशत् मात्र नाभम् स्यात् निर्माणात् वर्तुलम् शुभम्

ज्ञानेन निर्वृतिः सिद्धा विभो मिश्रेण वा क्वचित्

सारं पश्चिम भागे च आराध्यं च उत्तरे यजेत्

गायत्र्या च प्रधानस्य समिध् होमः तथा एव च

परितो नव कुण्डानि चतुर् अस्राणि कारयेत्

षष् हस्तम् अन्तरं ज्ञेयं स्तम्भयोः उपरि स्थितम्

दीन अन्ध कृपणानाम् च बाल वृद्ध कृश आतुरान्

सहस्र कलशम् शम्भोः नाम्नाम् च एव सहस्रकैः

येन स्तंभः कृतः पूर्वं तेन सर्वं तु कारयेत्

शोभा उपशोभा सम्पन्नम् कर्णिका केसर अन्वितम्

षष् अस्रम् सर्वतो वा अपि त्रि कोणम् पद्म संनिभम्

यत् कामाः ते जुहुमः तत् नो अस्तु वयं स्याम पतयो रयीणाम्

चरुणा च तथा आज्यस्य शक्र आदीनाम् च होमयेत्

आलिखेत् मण्डलम् पूर्वं चतुर् द्वार समन्वितम्

ब्रह्माणं दक्षिणे वामे विष्णुं विश्व गुरुम् शिवम्

पञ्च प्रकार विधिना खखोल्काय महात्मने

देवो ऽपि तुष्ट्या निर्वाणं राज्य अन्ते कर्मणा एव तु

सहस्रेण तु कर्तव्यौ पलानां धारकौ उभौ

सुवर्ण पुष्पम् पटहं खड्गं वै कोशम् एव च

श्रुत्वा उत्तमाम् गतिं दिव्याम् अवस्थाम् प्राप्तवन् अहम्

तुला आधारौ समौ वृत्तौ तुला भारः सदा भवेत्

अष्टमङ्गल संयुक्तम् वितान उपरि शोभितम्

स्वस्तिः इत्यादिभिः च आदौ अन्ते च एव विशेषतः

तुला स्तम्भ द्रुमाः च अत्र बिल्व आदीनि विशेषतः

वज्रं प्राञ्च् अन्तरे भागे आग्नेय्यां शक्तिम् उज्ज्वलाम्

पयसा वा अथ दध्ना वा सर्व द्रव्यैः अथ अपि वा
भूः स्वाहा भुवः स्वाहा स्वः स्वाहा भूः भुवः स्वर् तथा एव च

प्रायश्चित्तम् अघोरेण सर्पिषा च शतम् शतम्

वितस्ति मात्रम् विस्तारो विष्कम्भः तावत् उत्तरम्

वर्ण जाति समोपेतम् पञ्च वर्णम् तु कारयेत्

घृतेन केवलेन अपि देवदेवम् उमापतिम्

शृङ्खला आधार वलयम् अवलंबेन योजयेत्

स्नात्वा देवं नमस्कृत्य देवदेवम् उमापतिम्

यमाय राक्षस ईशाय वरुणाय च वायवे

सूत उवाच

उर्वारुकम् इव बन्धनान् मृत्योर् माम् अमृतात्

तत् नः विष्णुः प्रचोदयात्

सनत्कुमारः प्राह इदम् घृणया च घृणा निधे

आरुरोह महा मेरुम् महा वृषम् इव ईश्वरः

बिल्व अश्वत्थ पलाश आद्याः केवलं खादिरं तु वा

विष्णुना कथितैः वा अपि तण्डिना कथितैः तु वा

शुक्ल अन्न पायसम् च एव मुद्ग अन्नम् चरवः स्मृताः

पुण्य अहम् ब्राह्मणैः कार्यं वेद वेदाङ्ग पारगैः

आरेण वा प्रकर्तव्यम् आयसम् न एव कारयेत्

तुला स्तम्भस्य विष्कंभो ऽनाहतस् त्रिगुणो मतः

धारयेत् तत्र भूपालं घटिका एकाम् विधानतः

समिध् होमः च चरुणा घृतस्य च यथाक्रमम्

सोमम् अङ्गारकम् च एव बुधं गुरुम् अनुक्रमात्

शत निष्क अधिकम् श्रेष्ठं तद् अर्धम् मध्यमं स्मृतम्

पाशश् च वारुणे लेख्यो ध्वजं वै वायुगोचरे

दिग्गज अष्टक संयुक्तम् दर्भ माला समावृतम्

तत्र देवं हिरण्य आभम् योग ऐश्वर्य समन्वितम्

इतरेषां यतीनां तु पृथक् निष्कम् प्रदापयेत्

कुण्डले कुण्डले कार्यं शृङ्खला परिमण्डलम्

तुला आदि रोहण आद्यानि शृणु तानि यथातथम्

कृत्वा दत्त्वा शिवाय अथ किंचिद् शेषम् च बुद्धिमान्

लब्ध्वा अभिषेकम् सम्प्राप्तो विवक्षुः वद यदि अपि

दीप्तां सूक्ष्मां जयां भद्रां विभूतिं विमलां क्रमात्

प्रासादं मण्डपं च एव प्राकारं भूषणं तथा

वेदि मध्ये प्रकर्तव्यं दर्पण उदर संनिभम्

शूलस्य वाम देशेन चक्रं पद्मं तु दक्षिणे

निःशेषं पूरयेद् विद्वान् वालुकाभिः समन्ततः

अग्न आयूंषि पवस च नः

सार्ध त्रि ताल विस्तारः कलशस्य विधीयते

अथवा मिश्र मार्गेण वेणुना वा प्रकल्पयेत्

भार्गवं च तथा मन्दं राहुं केतुं तथा एव च

एकविंशति संख्यातम् मन्त्रेण अनेन होमयेत्

नमश्चकार वर दम् ब्रह्मण्यं ब्रह्म रूपिणम्

शिव अर्चकाय दातव्या दक्षिणा स्व गुरोः सदा

गायत्र्या च एव गो मूत्रम् गोमयं प्रणवेन वा

योगिनो भोजयेत् तत्र शिव तत्त्व एक पारगान्

दिव्य अध्ययन सम्पन्नान् कृत्वा एवम् विधि विस्तरम्

अष्ट हस्त प्रमाणम् तु हस्त द्वय समायुतम्

सर्व होम अग्र होमे च समित् पालाशम् उच्यते

येन निश्चल ताम् गच्छेत् तेन मार्गेण कारयेत्

दद्याद् एतत् प्रयोक्तृभ्य आच्छादन पटम् बुधः

स्त्रीणां कुण्डानि विप्र इन्द्राः योनि आकाराणि कारयेत्

स्वाहा अन्तम् प्रणवेन एव होतव्यं विधि पूर्वकम्

द्वयोश् चतुर् हस्त कृतम् अन्तरं स्तम्भयोः अपि

सहस्र कलशैः तत्र सेचयेत् परमेश्वरम्

मध्ये च ऊर्ध्व मुखम् कार्यम् अवलंबः सु शोभनः

अष्ट हस्तेन वा कार्या सप्त हस्तेन वा पुनः

यथा अष्टादश हस्तेन कला हस्तेन वा पुनः

स्वम् एवम् चन्द्र दिश् भागे सुवर्णं तत्र विक्षिपेत्

धर्म काम अर्थ मुक्ति अर्थम् कर्मणा एव महात्मना

प्रजापते न त्वत् एतानि अन्यः विश्वा जातानि बभूव

ब्रह्मयज्ञ इति मन्त्रेण ब्रह्मणे विष्णवे पुनः

रश्मिभिः तोरण अग्रे वा बन्धयेत् च विधानतः

आरोहयेत् विधानेन रुद्राध्यायेन वै नृपम्

शिव अर्चन प्रकारेण शिव धर्मेण न अन्यथा

आदित्यं भास्करं भानुं रविं देवं दिवाकरम्

शङ्कोः सुषिर सम्पन्नम् वलयं कारयेत् मुने

स्व शाखा अग्नि मुखेन एव जय आदि प्रतिसंयुतम्

मध्ये देव्या समं ज्ञेयम् इन्द्र आदि गण संवृतम्

द्वि हस्ता सार्ध हस्ता वा वेदिका च अति शोभना

शत अष्टकेन वा कुर्यात् पलैः षष् शतम् एव वा

जिह्वाम् एकाम् तुला मध्ये तोरणं तु विधीयते

विज्ञापयामास कथं कर्मणा निर्वृतिः विभो

दूर्वया क्षीर युक्तेन पञ्चविंशती पृथक् पृथक्
उभययोः अन्तरम् च एव षष् हस्तम् नृपते स्मृतम्

ताम्रेण च प्रकर्तव्यम् अवलम्बनक त्रयम्

उषां प्रभां तथा प्रज्ञां संध्यां सावित्रिम् एव च

पूर्व उक्त भूषणम् सर्वं स उष्णीषम् वस्त्र संयुतम्

सु इष्ट अन्तम् सर्व कार्याणि कारयेत् विधिवत् तदा

दधत् रयिम् मयि पोषम्

सनत्कुमारो भगवान् कर्मणा निर्वृतिः क्रमात्

अष्ट अस्रम् सर्व माने तु स्थण्डिलं केवलं तु वा

दक्षेण मुनि मुख्येन कीर्तितैः अथवा पुनः

चतुर् द्वार समोपेतम् चतुर् तोरण भूषितम्

ईशान मन्त्रेण एव अभिषेचयेत्

देह अर्णवम् च सर्वेषां दक्षिणा च यथाक्रमम्

पाशुपत व्रताय अथ भस्म अङ्गाय प्रदापयेत्

वितानेन उपरि छाद्य दृढं सम्यक् प्रयोजयेत्

दृष्ट्वा तुष्टाव वर दम् रुद्राध्यायेन शङ्करम्

प्रादेशं वा चतुर् मात्रम् भूमेस् त्यक्त्वा अवलम्बयेत्

द्वि हस्त मात्रम् अवटे स्थापनीयौ प्रयत्नतः

तौ वालुकाभिः सम्पूर्य शिवं तत्र विनिष्क्षिपेत्

तुला आरोह सुवर्णम् च शिवाय विनिवेदयेत्

द्वि अङ्गुलेन विहीनं तु सु वृत्तम् निर्व्रणं तथा

वक्तुम् अर्हसि च नः कर्मणा केवलेन च

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा प्रणिपत्य कृत अञ्जलिः

अर्धचन्द्रं त्रि कोणम् च वर्तुलं कुण्डम् एव च

ग्रहण आदिषु कालेषु शुभ देशेषु शोभनम्

नृपः च भूषणैः युक्तः खड्ग खेटक धारकः

महा पूजा प्रकर्तव्या महादेवस्य भक्तितः
वृषा असि वृष्ण्यावती

अद्या मे ब्रह्मणस्पते धनुर् इव आ तानया पसः

ऊर्ध्वाः वाताः उद् ईरते

तां त्वा वयं खनामस्य् ओषधिं शेप हर्षणीम्

सं वाजा ऋषभाणां सं शुष्मा ओषधीनाम्

य ऋषभस्य वाजस् तम् अस्मिन् धेह्य् ओषधे

वि ते श्वयन्तु नाड्यः

वृषणे त्वा खनामसि

अद्य अग्ने अद्य सवितर् अद्य देवि सरस्वति

अथ उ सोमस्य भ्राता असि आर्श्यम् असि वृष्ण्यम्

वृषा त्वम् असि ओषधे

वि धूनुष्व

इदं कृधि यथा स्म ते विरोहतो अभितप्तम् इव अनति

ऊर्ध्वाः तिष्ठन्ति गिरयः

अश्वस्य ऋश्यस्य बस्तस्य पुरुषस्य च

वृषणः ते खनितारः

यां त्वा गन्धर्वो अखनद् वरुणाय मृत भ्रजे

उद् उषा उद् उ सूर्य उच् छुष्मा ओषधीनाम्

उद् एजति प्रजापतिर् वृषा शुष्मेण वाजिना

अ तन्द्रः अश्व पाः इव न अव ग्लायः अधि मुष्कयोः

ततस् ते शुष्मवत्तरम् इयं कृणोत्व् ओषधिः

सं पुंसाम् इन्द्र वृष्ण्यम् अस्मै धेहि तनू बलम्
गर्हायां लड् अपि जात्वोः

परौ यज्ञे

इच्छा अर्थेषु लिङ् लोटौ

गोचर संचर वह व्रज व्यज आपण निगमाः च

पद रुज विश स्पृशः घञ्

यज याच यत विच्छ प्रच्छ रक्षः नङ्

यज्ञे समि स्तुवः

उपसर्गे घोः किः

एर् अच्

हनश् च वधः

वृणोतेर् आच्छादने

लृट् शेषे च

तुमुन् ण्वुलौ क्रियायां क्रिया अर्थायाम्

अध्याय न्याय उद्याव संहार आधार आवयाः च

लिप्स्यमान सिद्धौ च

विभाषा धातौ सम्भावन वचने अ यदि

कृत्य ल्युटः बहुलम्

करण अधिकरणयोः च

छन्दसि गति अर्थेभ्यः

आङि युद्धे

नौ गद नद पठ स्वनः

आशंसायां भूत वत् च

समि मुष्टौ

निपानम् आहावः

जातु यदोः लिङ्

उण् आदयः बहुलम्

णि आस श्रन्थः युच्

अवे ग्रहो वर्ष प्रतिबन्धे

अगार एक देशे प्रघण प्रघाणौ च

सम् उदोः अजः पशुषु

यमः सम् उप नि विषु च

इच्छा

कर्म व्यतिहारे णच् स्त्रियाम्

सम्भावने ऽलम् इति चेत् सिद्ध अ प्रयोगे

ṝ त् ओः अप्

स्त्रियां क्तिन्

लिङ् च

काल समय वेलासु तुमुन्

नौ ण च

आक्रोशे नञ्य् अनिः

अ कर्तरि च कारके सञ्ज्ञायाम्

ल्युट् च

भूते ऽपि दृश्यन्ते

अभिविधौ भावे इनुण्

नित्यं पणः परिमाणे

आशंसा वचने लिङ्

माङि लुङ्

परि न्योः नी इणोः द्यूत अ भ्रेषयोः

यद् च यत्रयोः

समान कर्तृकेषु तुमुन्

अर्हे कृत्य तृचः च

प्रे स्त्रो अ यज्ञे

आ तः युच्

अक्षेषु ग्लहः

प्रजने सर्तेः

भावे

वर्तमान सामीप्ये वर्तमान वत् वा

गुरोश् च ह लः

अ प्रत्ययात्

शकि लिङ् च

अन् अद्यतने लुट्

वौ क्षु श्रुवः

डु इतः क्त्रिः

उद् न्योः ग्रः

उदङ्को अन् उदके

सञ्ज्ञायाम्

स्वन हसोः वा

उत अप्योः समर्थयोर् लिङ्

वा आ उत अप्योः

स्म उत्तरे लङ् च

हस्त आदाने चेर् अ स्तेये

क्तिच् क्तौ च सञ्ज्ञायाम्

कृञः श च

परौ घः

यावत् पुरा निपातयोः लट्

उदि ग्रहः

भूते च

ऊति यूति जूति साति हेति कीर्तयः च

ईषत् दुस् सुषु कृच्छ्र अकृच्छ्र अर्थेषु खल्

लिङ् च ऊर्ध्व मौहूर्तिके

ग्रह वृ दृ निः चि गमः च

न अन् अद्यतन वत् क्रिया प्रबन्ध सामीप्ययोः

निवास चिति शरीर उपसमाधानेषु आदेश् च कः

श्रि नी भुवः अन् उपसर्गे

कर्मणि च येन संस्पर्शात् कर्तुः शरीर सुखम्

विभाषा कथमि लिङ् च

काम प्रवेदने अ कच्चिति

कर्मण्य् अधिकरणे च

अन् अवक्ﾱप्ति अमर्षयोः अ किंवृत्ते ऽपि

उपसर्गे रुवः

अपघनो ऽङ्गम्

भविष्यति मर्यादा वचने ऽवरस्मिन्

अन्येभ्यो ऽपि दृश्यते

समि यु द्रु दुवः

कृत्याश् च

प्रे वणिजाम्

अण् कर्मणि च

परौ भुवो ऽवज्ञाने

अवे तॄ स्त्रोः घञ्

किंवृत्ते लिप्सायाम्

सङ्घे च अन् औत्तराधर्ये

व्रज यजोः भावे क्यप्

आवश्यक आधमर्ण्ययोः णिनिः

उदि श्रयति यौति पू द्रुवः

निः अभ्योः पू ल्वोः

क्वणो वीणायां च

कॄ धान्ये

किम् किल अस्ति अर्थेषु लृट्

निघो निमितम्

क्षिप्र वचने लृट्

लृटः सत् वा

स्वपो नन्

लिङ् निमित्ते लृङ् क्रिया अतिपत्तौ

सङ्घ उद्घौ गण प्रशंसयोः

उद्घनो ऽत्याधानम्

विभाषा आख्यान परिप्रश्नयोः इञ् च

आक्रोशे अव न्योः ग्रहः

लोट् च

इच्छा अर्थेभ्यः विभाषा वर्तमाने

विभाषा कदा कर्ह्योः

परिमाण आख्यायाम् सर्वेभ्यः

मदो अन् उपसर्गे

काल विभागे च अन् अहोरात्राणाम्

नौ वृ धान्ये

जालम् आनायः

स्मे लोट्

स्तम्बे क च

अन्तर्घनो देशे

विधि निमन्त्रण आमन्त्रण अधीष्ट संप्रश्न प्रार्थनेषु लिङ्

प्रैष अतिसर्ग प्राप्त कालेषु कृत्याश् च

नपुंसके भावे क्तः

उपघ्न आश्रये

भविष्यति गमि आदयः

प्रथने वाव् अ शब्दे

रश्मौ च

अधीष्टे च

चिन्ति पूजि कथि कुम्बि चर्चः च

स्था गा पा पचः भावे

छन्दः नाम्नि च

कर्तृ कर्मणोः च भू कृञोः

शेषे लृट् अ यदौ

सृ स्थिरे

पराव् अन् उपात्यये इणः

मन्त्रे वृष इष पच मन विद भू वी राः उदात्तः
ऊरु मूल स्थ शस्त्रेषु प्रव्रज्या कङ्कटेषु यः

वैश्य कर्म अभियुक्तस्य तस्य नाम् अपि न अस्ति मे

तमोभेदक भार्यायाः प्रसूतिः प्रत्युपस्थिता

काल कारण सामग्रीम् ईश्वरो ऽपि ह्य् अपेक्षते

अदृष्ट अर्थाः किल ग्रन्था दृष्ट अर्थैः गारुड आदिभिः

भगवत्या यद् उक्तं तत् तत्त्वतः कथ्यताम् इति

तद् उपास्ताम् इयं भद्रा यम् उपासच् छिवं ध्रुवम्

इति तैर् बोधिता वृद्धा प्रतीता तान् अयाचत

जनैर् अगणितैर् व्याप्तः श्रमण ब्राह्मण आदिभिः

अथ लज्जा विषाद अन्धम् ऊचुर् विप्रा दृढोद्यमम्

अधुना तु वचस् काय परिस्पन्द अपहारिणी

कालेन एतावता नूनम् अकृत्यं कृत्यया कृतम्

अथ स्तोक अन्तर अतीतम् माम् अभाषत गोमुखः

दिशस् तरलया दृष्ट्या पश्यन्ती संतत स्मिता

कर्तास्मि भवत् आदेशम् अतिवाह्य निशाम् इति

अथ आतप पिपासा आर्तः छाया सलिल वाञ्छया

न विकल्पयितुं शक्तः किं पुनर् न्याय्यम् ईदृशम्

ततस् तम् अब्रवीद् वृद्धा नीति ज्ञैः सत्यम् उच्यते

सम्प्रतिष्ठा समानः ऽपि चिरं भिक्षुर् उदैक्षत

तत् सर्वं सुलभं तस्यां मनोहारि विनोदनम्

न त्वया उत्पादिताः पुत्रा न अग्निहोत्रम् उपासितम्

ताडितश् चरणेन अपि यः क्षमावान् अभूत् पुरा

परिणीय च तां कन्यां संवत्सरम् अयापयत्

उरस् कण्ठ ओष्ठ शोषस्य मा भूद् वैफल्यम् अन्यथा

दापितं भोजनं तस्य आच्छादनं वेदशर्मणा

दुर्वासस् सदृशः तात दुराराधो भवान् इति

गत्वा षोडश विंशानि पदानि सहसा स्थितः

कुलात् कुलम् अटती इदम् चरामि कुलटा व्रतम्

व्यग्रः परिजनः सर्वस् तत्र तत्र अभिधावति

यो ऽप्य् उपादीयते हेतुः सर्वज्ञ अस्तित्व सिद्धये

इतरस् तम् अथ अवोचत् अतीत भव संचितम्

तद् अलं विट वाचाट घटितैः काव्य कर्पटैः

प्रभवः सर्व धर्माणाम् जगती जगताम् इव

सिद्ध प्रव्रजित आदेश जात भीतिः अचिन्तयत्

अथ ख अम्भोज दुष्प्रापः ततो नष्टा मुमुक्षवः

ततो गत श्रमम् वृद्धा पृच्छति स्म दृढोद्यमम्

स मया उक्तः भवान् एव सर्व वृत्तान्त पेशलः

किंत्व् आमन्त्र्य पितृस्थानौ विद्या जीवित दायिनः

अथ द्वादश वर्षाणि भ्रान्त्वा द्वीप अन्तराणि सः

पङ्गु भङ्गुर संचारा चिरात् प्रापद् दृढोद्यमम्

एवमादि विमृश्य असौ अ संमन्त्र्य एव संस्कृतान्

वाराणसी महा चौरैः तीर्थध्वाङ्क्षैर् अधिष्ठिता

स वेदः को हि निर्वेदं वेद उक्तैः कर्मभिर् व्रजेत्

कदाचिच् च उपलभ्येत तत्र पान्थात् कुतश्चन

शेषाणाम् अपि मन्त्राणां सामर्थ्यम् अनुमीयते

ततः सागरम् उत्तीर्य गङ्गासागरम् आगमत्

निर्विण्णश् चिन्तयामास किंचिद् धवल मूर्धजः

द्वि गुणीकुर्वतीम् मार्गं वङ्कैर् गति निवर्तनैः

अथ भिन्नतमाः कृत्वा वर्ण आश्रम कथाम् चिरम्

असारो गुरु साराणि दर्शनानि विडम्बयेत्

पपात पादयोस् तस्य तार आक्रन्दा कपालिनी

इदम् आदीः कथाः शृण्वन् निरन्तर सुरालयाम्

कश्चिन् महत् तपः कुर्यान् मोक्ष अर्थः नस् तथा श्रमः

एनं दृष्ट्वा अधितिष्ठन्तम् एतं जर्जर मण्डपम्

एकदा ताम् अभाषन्त वृद्धाम् आगत्य बान्धवाः

अस्ति सिन्धु तटे ग्रामो ब्रह्मस्थलक नामकः

स्मृतीनां विट काव्य त्वम् कथं वेद भवान् इति

यथा धनुर् अधानुष्कं यथा बीजम् अवापकम्

यातायां तु त्रियामायां तम् आमन्त्रयितुं गतम्

अन्तेवासि गणम् च अन्यम् अस्थात् संवत्सर द्वयम्

अपरेण उद पात्रेण जलम् आवर्ज्यताम् इति

दृष्ट संसार साराणाम् ऋषीणां को हि मादृशः

युष्मान् एकाकिनो दृष्ट्वा स अलंकारान् निरायुधान्

तत्र च अलिन्दक आसीनाम् अर्क तूल आभ मूर्धजाम्

तेन यत् किंचिद् उच्छास्त्रं बाल भावात् उदाहृतम्

तं गवेषयितुं भिक्षुः स्वयम् एव तदा गतः

तेषां साहसिकः कश्चिद् अनर्थं चिन्तयेद् इति

त्वया दृढोद्यम त्यक्ता सा अहम् मन्दा तमालिका

आसनस्य अपि यश् छायां मदीयस्य नमस्यति

अथ ताम् अब्रवीद् वृद्धा मुक्त्वा एताम् अविनीत ताम्

तेन आत्मनः च तस्याश् च द्विज आदि जन संनिधौ

जरत् दारु सुधा चित्रम् अध्यतिष्ठाम मण्डपम्
उक्तं च भवता कस्माद् इयत् चिरम् इह स्थितम्

बुद्ध धर्मे प्रशस्ता हि धर्मस्य त्वरिता गतिः

चिन्तितं च मया हन्त विनष्टः खलु गोमुखः

गङ्गा आभरणम् आख्यातां प्रापं वाराणसीं ततः

परिचङ्क्रमण श्रान्तौ तस्मिन्न् एव न्यसीदताम्

सो ऽप्य् असिद्ध विरुद्ध आदि दोष आशीविष दूषितः

सा अब्रवीत् एष मे भर्ता दैवतैः प्रतिपादितः

यच् च इदम् लक्षणं नाम शरीरेषु शरीरिणाम्

यच् च ब्रूथ क्व यासि इति तत्र विज्ञापयामि वः

अ मुक्त निज निर्मोकाम् भुजंगीम् इव योषितम्

न अर्चिताः पितरः पिण्डैर् वायु भूतेन हिण्डितम्

तत्र मित्र प्रकाण्डेन गोमुखेन विनोदितः

क्षणाच् च श्व गृहीतस्य मार्जारस्य इव कूजतः

तत् तेन येन कृत दुष्कर पौरुषेण वाक्यं न भिन्नतमसः कृतम् अप्रमाणम्

अयं तु तरुणः कल्यः कान्ति क्षिप्त सुर असुरः

स्तोभ आवेश विष आच्छेद क्रियासु व्यक्त शक्तिभिः

स मया उक्तः स दैन्येन भवान् गुरु पद श्रमः

ब्राह्मणी ब्राह्मणस्य अस्य यदि कन्यां विजायते

धनं मे धनदस्य इव सा एव च एका सुता यतः

आम्नाताश् च अवबुद्धाः च वेदाः स स्मृतयः त्वया

मुहूर्तकम् अनुत्कण्ठैर् इह युष्माभिर् आस्यताम्

इति तस्मिन् कृत आदेशे गते स्व विवधम् प्रति

ततस् तेन उक्तम् एतस्मिन् गृहे केन अपि हेतुना

अथ यात त्रियामायाम् त्रियामायां दृढोद्यमः

का इयम् भवति ते वृद्धा काव् एतौ बटुकाव् इति

अविमुक्त अविमुक्त त्वात् पुण्या वाराणसी पुरी

ध्यान अध्याय प्रधानम् च विहितं भिक्षु कर्म यत्

गृहस्थ आश्रम धर्मः च गो आदि धन साधनः

इत्य् उक्तवति सा तस्मिन्न् उवाच उपचित त्रपा

सा च राग ग्रह आविष्टा दुष्ट चेष्टा भविष्यति

अवश्यं च अधुना कार्यः शुद्ध पत्नी परिग्रहः

सुखानां च उपहर्तारम् महा पाशुपतम् पतिम्

एवमादि विकल्पम् माम् असाव् आलोक्य मस्करी

वार्त्ता हरिशिख आदीनाम् अतः सा आगम्यताम् इति

सम्बन्ध अभावम् अत्यन्तं निर्वाणं विदुर् ईश्वराः

इयं त्व् अशुभ सावर्णम् यम् उपास्ते स दृश्यताम्

हा दैवं खलम् इत्यादि लपन् नीचैर् विनिर्गतः

यूयं मां वहत इति एष नो ब्रूयात् कथम् अन्यथा

आस्यताम् अत्र मित्रैः इति वदन्त्या शून्यया तया

ततः शङ्का इषु भिन्नः ताम् अभाषत दृढोद्यमः

दैवं पुरुषकारेण जनाः पश्यन्तु बाधितम्

आह वेदान्त वादः च तारकं ब्रह्म तन्त्रयेत्

सर्वज्ञस्य अपि सद्भावः पञ्च दिव्य प्रमाणकः

गवाम् इव उद्विषाणानाम् मतिर् मे मन्थर आदरा

स्फुटं भिन्नतमा एव भिन्न अज्ञान तमाः यतः

तस्य यो ऽन्यतमः शिष्यः पाठं प्रति दृढ उद्यमः

केन वन्यः करी आगतः स्वयम् उज्झितः

प्रशान्त जन सम्पाते प्रदोषे तम् अभाषत

तौ च संयोजितौ पुण्यैर् अर्थिनाव् अर्थिना त्वया

इदम् आदाय गच्छामि स्थातुं न अस्य इह युज्यते

नियोगेन एव कर्तव्यः पत्नी पुत्र परिग्रहः

परिव्राड् अब्रवीद् दैवं पौरुषाद् बलवत्तरम्

पर स्त्री गणिका त्यागः संतोषो मन्द रोष ता

स जामातृ तया क्रोधाद् गमितः कृष्ण सर्प ताम्

ज्ञापकं च अस्य पक्षस्य श्रूयतां यन् मया श्रुतम्

इत्य् उक्त्वा मन्थर आलापः स दारः गत एव सः

सा तु कापालिकेन उक्ता द्रुतम् एहि कपालिनि

न यावद् अविमुक्तस्य धूप वेला अतिवर्तते

अन्तर् भवनम् उद्भूतः श्व आगार परुष श्रुतिः

भवान् अध्यापनेन अर्थी तौ च अध्ययन काङ्क्षिणः

अमन्त्रयत वामस्य विधेः किं क्रियताम् इति

सा तु कृत्रिम संत्रास जनित उत्कट वेपथुः

नष्ट अश्व दग्ध रथ वत् योगो ऽस्तु भवताम् इति

यद्य् एवं स्वयम् एव अयम् पूज्यैर् अभ्यर्थ्यताम् इति

शुक वाशित निःसारम् इदं मे मृष्यताम् इति

अतः प्रतीष्यताम् एषा सर्व शुद्धा तमालिका

तं च अनु स्फटिक प्राय कर्ण कण्ठ विभूषणाम्

तेन उक्तम् त्वद् आदिष्टम् अकार्यम् अपि मादृशः

दृढोद्यमो ऽपि संततं द्विजाति कर्म साधयन्

दृढोद्यमे पुनः पश्य यदि कंचिन् न पश्यसि

ब्रूहि सुन्दरि पश्याम कुटुम्बस्य अस्य कः प्रभुः

वोढा भवति तस्य असौ खेद विस्मरणात् इति
तत्र आसीत् वेदशर्मा इति चतुर् वेदः द्विजोत्तमः

निरपेक्षं स्व देशाय सिन्धु देशाय यातवान्

न च अपुरुष कारस्य दैवं फलति कस्यचित्

ततः प्रसाधिता नार्यो लज्जा प्रावृत मस्तकाः

तस्य कृच्छ्रतमैः कृच्छ्रैर् विशुद्धिः क्रियताम् इति

तेन उक्तम् न स देशो ऽस्ति न आगच्छामि यतः क्षितौ

मम द्वौ पुत्र नप्तारौ अधुना एव उपनीतकौ

श्वश्रू श्वशुरयोः खेदम् आत्मनश् च अकरोत् वृथा

पुण्यं स्वर्ग फलम् कुर्वन्न् दिवसान् इति

तत्र सत्त्व उपकार अर्था काय वाच् मानस क्रिया

हर उत्तमाङ्ग लालिताम् उपास्त जह्नु कन्यकाम्

स महा द्रविण स्कन्धाम् उपयेमे दृढोद्यमः

अथ अचिर गते तस्मिन् परिव्राज् ब्रह्मचारिणः

स दासी दासम् अस्माकं धनम् आदीयताम् इति

महान्तम् अपि संमानं मन्यमानो विमान ताम्

धर्म अर्थ सुख निर्वाण चिकित्साः सह विस्तराः

संतुष्टो ग्राम वासोभिः निनीषे दिवसान् इति

तेन च उक्तम् विलक्षेण मा ग्रहीत यथाश्रुतम्

दश योजनम् अध्वानम् एक अहेन पलायितः

तेन वाराणसीं गत्वा तीर्थ उपासन हेतुकम्

न च प्रतिग्रहाद् अन्यद् विप्रस्य धन साधनम्

त्रिदण्डि पाण्डर अङ्ग आदि पाषण्डैः छद्म कङ्कटैः

आसीच् च अस्य स सर्वज्ञः परिव्राजक भास्करः

तया त्व् आयत निश्वास कथित आयत दुःखया

सूचि सूत्र गते दैवात् ततः कः कुत्र मोक्ष्यते

ततः पीठ आलुका हस्ता वसित असित कञ्चुका

मदिरा ताम्र जिह्म अक्षाम् विचित्र गल कण्ठिकाम्

येन उपायेन मित्र त्वम् यान्ति मध्यस्थ शत्रवः

वहानि किम् अहं युष्मान् यूयं वहत माम् इति

ब्रह्मस्थलक वास आदि यद् वृत्तं तन् निवेदितम्

परिव्राजक वाक्यम् हि कृतार्थीकृतम् एतया

अर्थवन्तो ऽनुमीयन्ते याचकैर् इव दायकाः

युक्तं यद् ब्राह्मणैर् उक्तम् अत्र तावत् किम् उच्यते

कस्मिंश्चिद् ब्राह्मण ग्रामे कंचन प्राविशद् गृहम्

सा सा माम् आह संरब्धा शिवं भवान् इति

सत् ता मात्र फलम् पुंसस् तथा दैवम् अपौरुषम्

धर्म साधनम् उद्दिष्टम् ऋषिभिस् तीर्थ सेवनम्

यश् च असौ सिन्धु विषये दूषितः कृत्यया तया

एतद् दैव अभिधानस्य लक्षणं पूर्व कर्मणः

अर्धरात्रे ऽपि भुञ्जानः परम अर्थ बुभुक्षितः

तृतीय परिहाराय त्यजामि पृथिवीम् इति

ये जामातृ गुणाः तेषां कश्चिद् अस्ति क्वचिद् वरे

दारिका जायते च अस्य तां च त्वं परिणेष्यसि

आदिष्टं यत् परिव्राजा तत् तया उन्माद मत्तया

रक्त दार परित्यागम् आचरन्ति न साधवः

तत्र भिन्नतमा नाम परिव्राट् पाञ्चरात्रिकः

किंतु यः किंचिद् आचष्टे पान्थस्य पथिकः पथि

ज्येष्ठं ज्येष्ठ आश्रमस्य अङ्गम् त्रयी विद्या इव देहिनी

ततो वाराणसीं प्रापद् अ मुञ्चन् एव जाह्नवीम्

यमौ च तनयौ जातौ यम कालौ कुलस्य यौ

अस्माभिश् च न वेद उक्तम् न वेदान्त उक्त मोहितम्

यां याम् एव च पृच्छामि किम् एतद् इति दारिकाम्

एवमादि स तैर् उक्तः क्षणम् एतद् अचिन्तयत्

पूज्यानाम् एव तद् बुद्धम् इदं बुध्यत यादृशम्

यदा तु दिवस अर्धे ऽपि गते छात्त्रः स न आगतः

तमालिका अपि संहार्य केशान् काषाय चीवरा

एवंप्राये च वृत्तान्ते चिरं दृष्ट्वा दृढोद्यमम्

तत् आभरणम् आदाय प्राविशत् त्वरितः पुरम्

कुण्ठया गण्ड मण्डानाम् मन्द चेष्ट तया समः

पीठ बुद्ध्या पुरस् तस्य निक्षिप्तं जल भाजनम्

यच् च किंचिद् अकर्तव्यम् अनाथ्याद् अनया कृतम्

एकदा गोमुखेन उक्तम् योजने ग्रामकाद् इतः

यैर् अदुष्टाः स्त्रियो दृष्टास् ते दृष्टाः केनचित् क्वचित्

मल्ल दण्डक निःसारान् उत्प्रेक्षे सकल आगमान्

तेन अहम् न आगतः क्षिप्रं सकाशं भवताम् इति

तेन च अशेष वेदाय क्षमा आदि गुण शालिने

सेवमाना यथा छन्दम् आस्महे विषयान् इति

न इयम् संभाव्यते चिन्ता जात अरिष्टे ऽपि मादृशि

अथवा आस्ताम् इदं तावद् इदं तावन् निगद्यताम्

अयं परिहराम्य् एनां दूरतः कर्दमाम् इति

दुर्वार गुरु पूरेण सहसा आकृष्य नीयते

तस्माद् एव च स छात्त्रैर् आहूयत दृढोद्यमः
अयं परिजनस् तत्र तत्र तत्र आकुल आकुलः

एष विद्याधर इन्द्राणाम् इन्द्रः किल भविष्यति

प्रयुङ्क्ते निर्घृणः शस्त्रं को ऽन्यः क्लीबतमस् ततः

दुहिता गृह जामात्रे छात्त्राय प्रतिपादिता

अथ माता पितृभ्याम् नस् तद् भयात् अवधारितम्

आसीच् च अस्य किम् अद्य अपि स्यान् न स्याद् इति चिन्तया

तेन उक्तम् पञ्च कथ्यन्ते कथा वस्तूनि कोविदैः

यश् च एष पुरुषः कः अपि पान्थः पांसुल पादकः

पारे सागर वत् सो ऽपि दूर त्वात् सु दुरागमः

स आक्रन्दात् सम्भव ग्रामात् प्रति वाराणसीम् अगाम्

गङ्गा तटम् उपागच्छत् तीर्थ उपासन काम्यया

यैर् माता पितरौ एव बालैर् एव समाहितौ

अचिरान् नित्य काम्यानि कर्माणि निरवर्तयत्

कस्मिंश्चिद् ब्राह्मण ग्रामे कुर्वन् बटुक पाठनाम्

तं च अद्य अपि न पृच्छामि तमोभेदकम् आकुलम्

यद्य् एवं किं मया आराधितेन वः

तस्य तस्यां च भार्यायां कालरात्रि समा सुता

जल्पाक ग्रथितैः ग्रन्थैः सांख्य योग आदिभिः वयम्

ततः शुण्डिक शालेषु मार्गयामि सुराम् इति

निराश इव ब्रह्मचारिणम् उक्तवान्

तेन उक्तम् मानुषाणां च प्रायः सर्व शरीरिणाम्

न ह्य् अतप्तेन लोहेन तप्तं संधीयते क्वचित्

ततः किम् अपि निश्चित्य निवृत्तो माम् अभाषत

विप्रलब्धाः सुखं त्यक्त्वा मोक्ष मार्गे किल स्थिताः

वितण्डा वाद वार्त्ता आर्तः साधु शोच्यो भविष्यसि

प्रतिज्ञा हेतु दृष्टान्ताः साधवस् तावद् आसताम्

तमोभेदक नाम्नः च गृहस्थस्य गृहे सदा

अहम् एव च सा कन्या तौ च एतौ काक तालुकौ

तान् एव भरमाणेन तत् समुच्छिद्यताम् इति

अथ उक्तम् ब्राह्मणैर् ब्रह्मन् ब्राह्मणी परिगृह्यताम्

व्रणैर् इव विसर्पद्भिः क्वापि इतम् पुरुष आयुषम्

तद् एतेषां सहस्रेषु स कृपाण करेषु अपि

इति चिन्तयतस् तस्य दीनो गृहपतिर् गृहात्

तं च प्रपञ्चम् आलोक्य स प्रदेशः स कौतुकैः

कन्यका निरगाद् गृहात्

सा त्व् अभाषत संभ्रान्ता हले पुत्रि तमालिके

मृत्योस् त्वद् समीप स्था नयामि दिवसान् इति

अथ अर्थेन एव तेन अर्थः तथा नः कथ्यताम् इति

मदीया दुहिता ब्रह्मन् रूपिणी परिणीयताम्

ययाचे ब्राह्मणीम् अम्ब पानीयं दाप्यताम् इति

गृहमेधि व्रत स्थानाम् अलसानां स्व कर्मसु

अधीतं दशभिर् वर्षैस् तेन वेद चतुष्टयम्

स द्वीपाम् च परिक्रम्य वर्षैर् द्वादशभिर् महीम्

स अङ्गस्य सुख राग आदेः अनङ्गस्य च देहिनः

सर्व अर्थानाम् असौ हेतुर् गुणानाम् इव सत् जनः

एव च अपश्यत् नर धातु परिच्छदम्

ततस् तस्यै प्रतिज्ञाय तौ बटू पाठयन्न् असौ

आगच्छति कुतो देशात् कं वा याति भवान् इति

अथ भिन्नतमाः स्मित्वा दृढोद्यमम् अभाषत

तत् सुख उपनतम् च एतत् अ निन्द्यम् अति भूरि च

नन्दीश प्रमुखैः उक्तम् अहं जानामि लक्षणम्