tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
बाहुभ्यां मथ्यमानाभ्यां मिथुनं समपद्यत

इयं च सुदती देवी गुण भूषण भूषणा

मुमुचुः सुमनः धाराः सिद्धा नृत्यन्ति स्वःस्त्रियः

प्रशंसन्ति स्म तं विप्रा गन्धर्व प्रवराः जगुः

वरुणः सलिल स्रावम् आतपत्रम् शशि प्रभम्

शङ्ख तूर्य मृदङ्ग आद्याः नेदुः दुन्दुभयः दिवि

सिन्धवः पर्वता नद्यो रथ वीथीः महात्मनः

यस्य अ प्रतिहतम् चक्रम् अंशः स परमेष्ठिनः

तस्य अभिषेकः आरब्धो ब्राह्मणैः ब्रह्म वादिभिः

सरित् समुद्राः गिरयो नागा गावः खगा मृगाः

अथ तस्य पुनर् विप्रैः अपुत्रस्य महीपतेः

नाट्यं सु गीतम् वादित्रम् अन्तर्धानम् च खेचराः

स्तावकान् तान् अभिप्रेत्य पृथुः वैन्यः प्रतापवान्

सोमो अमृत मयान् अश्वान् त्वष्टा रूप आश्रयम् रथम्

तत्र सर्व उपाजग्मुः देव ऋषि पितॄणाम् गणाः

आभिषेचनिकानि अस्मै आजह्रुः सर्वतो जनाः

तस्मै जहार धनदो हैमं वीर वरासनम्

मेघ निर्ह्रादया वाचा प्रहसन् इदम् अब्रवीत्

हरिः सुदर्शनं चक्रं तद् पत्नी अव्याहताम् श्रियम्

प्रभवो हि आत्मनः स्तोत्रं जुगुप्सन्ति अपि विश्रुताः

मैत्रेय उवाच

इन्द्रः किरीटम् उत्कृष्टम् दण्डं संयमनं यमः

अयं तु प्रथमो राज्ञां पुमान् प्रथयिता यशः

ह्रीमन्तः परम उदाराः पौरुषं वा विगर्हितम्

वायुः च वाल व्यजने धर्मः कीर्ति मयीम् स्रजम्

मैत्रेय उवाच

किमाश्रयो मे स्तव एष योज्यतां मा मयि अभूवन् वितथाः गिरो वः

कर्मभिः कथम् आत्मानम् गापयिष्याम बाल वत्

ऋषयः च आशिषः सत्याः समुद्रः शङ्खम् आत्म जम्

ऋषय ऊचुः

सति उत्तमश्लोक गुण अनुवादे जुगुप्सितं न स्तवयन्ति सभ्याः

वयं तु अविदिताः लोके सूत अद्य अपि वरीमभिः

सूतो ऽथ मागधो वन्दी तं स्तोतुम् उपतस्थिरे

एष विष्णोः भगवतः कला भुवन पालिनी

ते अस्य अभविष्यन् इति विप्रलब्धो जन अवहासम् कुमतिः न वेद

भूः पादुके योग मय्यौ द्यौः पुष्प आवलिम् अन्वहम्

अग्निः आजगवम् चापं सूर्यो रश्मि मयान् इषून्

भोः सूत हे मागध सौम्य वन्दिन् लोके अधुना अस्पष्ट गुणस्य मे स्यात्

इयं च तद् परा हि श्रीः अनुजज्ञे ऽनपायिनी

पत्न्या अर्चिषा अलंकृतया विरेजे अग्निः इव अपरः

पृथुः नाम महा राजः भविष्यति पृथु श्रवाः

ऊचुः परम संतुष्टाः विदित्वा भगवत् कलाम्
यथा दाण्डक्यो नाम भोजः कामाद् ब्राह्मण कन्याम् अभिमन्यमानः स बन्धु राष्ट्रः विननाश करालः च वैदेहः

एते च अन्ये च बहवः शत्रु षड्वर्गम् आश्रिताः

विद्या विनय हेतुः इन्द्रिय जयः काम क्रोध लोभ मान मद हर्ष त्यागात् कार्यः

हर्षाद् वातापिर् अगस्त्यम् अत्यासादयन् वृष्णि संघः च द्वैपायनम् इति

शत्रु षड्वर्गम् उत्सृज्य जामदग्न्यो जित इन्द्रियः

स बन्धु राष्ट्राः राजानो विनेशुर् अजित इन्द्रियाः

मदाद् दम्भोद्भवो भूत अवमानी हैहयः च अर्जुनः

कर्ण त्वच् अक्षि जिह्वा घ्राण इन्द्रियाणाम् शब्द स्पर्श रूप रस गन्धेषु अविप्रतिपत्तिः इन्द्रिय जयः शास्त्र अनुष्ठानम् वा

तद् विरुद्ध वृत्तिः अवश्य इन्द्रियः अपि राजा सद्यो विनश्यति

अम्बरीषः च नाभागो बुभुजाते चिरं महीम्

कोपात् जनमेजयः ब्राह्मणेषु विक्रान्तः तालजङ्घः च भृगुषु
सर्वो रुद्रो नमः तस्मै पुरुषाय महात्मने

एष एव जगन्नाथो बन्ध मोक्ष करः शिवः

सप्तविंशत् प्रकारेण सर्वं व्याप्य अनया शिवः

यदा अवलोक्य तान् सर्वान् प्रसादात् अनया अम्बिका

सत्य लोकः तथा अण्डानाम् कोटि कोटि शतानि च

भवानी च तम् आलोक्य मायाम् अहरत् अव्यया

सूत उवाच

विग्रहं देवदेवस्य तथा अण्ड आवरण अष्टकम्

यदा विद्वाः असङ्गः स्यात् आज्ञया परमेष्ठिनः

ज्ञानं ध्यानं च बन्धश् च मोक्षो न अस्ति आत्मनः द्विजाः

प्रसादात् देवदेवस्य न अत्र कार्या विचारणा

यदा एवम् मयि विद्वान् यः तस्य अपि न च सर्वतः

च एव जनः साक्षात् तपः स्वयम्

गर्भ स्थः जायमानो वा बालो वा तरुणः अपि वा

विश्वं भूतं तथा जातं बहुधा रुद्र एव सः

मायी च मायया बद्धः कर्मभिर् युज्यते तु सः

वृद्धो वा मुच्यते जन्तुः प्रसादात् परमेष्ठिनः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे मुनिमोहशमनं नाम सप्ताशीतितमो ऽध्यायः

तथा अन्येषु च लोकेषु वसन्ति च चर अचराः

पुरा मम आज्ञा मद् वक्त्रात् समुत्पन्ना सनातनी

उमा शंकरयोः भेदः न अस्ति एव परमार्थतः

तदा तिष्ठन्ति सायुज्यं प्राप्ताः ते खेचराः प्रभोः

ताम् आज्ञाम् सम्प्रविश्य अहम् चिन्तयन् जगतां हितम्

तदा मुक्तिः क्षणात् एव न अन्यथा कर्म कोटिभिः

प्रीता बभूवुः मुक्ताः च तस्मात् एषा परा गतिः

निशम्य ते महा प्राज्ञाः कुमार आद्याः पिनाकिनम्

सूत उवाच

पशुः जीवः विभुः भोक्ता हि अणुः पुमान्

ते माया मल निर्मुक्ताः मुनयः प्रेक्ष्य पार्वतीम्

एवं चेद् अनया देव्या हैमवत्या महेश्वर

एवम् उक्तः प्रहस्य ईशः पिनाकी नीललोहितः

प्रसादेन क्षणात् मुक्तिः प्रतिज्ञा एषा न संशयः

पञ्चवक्त्रा महाभागा जगन्ताम् अभय प्रदा

प्राह ताम् अंबिकां प्रेक्ष्य प्रणिपत्य स्थितान् द्विजान्

सूत उवाच

एवम् उक्त्वा तदा अपश्यत् भवानीम् परमेश्वरः

अण्ड जः च उद्भिज्जः वा अपि स्वेद जः वा अपि मुच्यते

रुद्र आज्ञा एषा स्थिता देवी हि अनया मुक्तिः अम्बिका

प्रोचुः प्रणम्य वै भीताः प्रसन्नं परमेश्वरम्

न हि एषा प्रकृतिः जैवा विकृतिश् च विचारतः

धृतिः एषा मया निष्ठा ज्ञान शक्तिः क्रिया तथा
स्वाध्यायो वै ब्रह्मयज्ञः

त एते वाचम् अभिपद्य पापया सिरीस् तन्त्रं तन्वते अ प्रजज्ञयः इति

ब्रह्मचारी गृहस्थो वानप्रस्थः परिव्राजक इति

अपविध्य वैदिकानि कर्माण्य् उभयतः परिच्छिन्ना मध्यमं पदं संश्लिष्यामह इति वदन्तः

शिखा मुण्डः

ये चत्वार इति

तथा एतम् देवयज्ञं समाप्नोति

अ दृष्ट त्वात्

देवयज्ञः पितृयज्ञो भूतयज्ञो मनुष्ययज्ञो ब्रह्मयज्ञ इति

अ दृष्ट त्वात्

सन्न मुसले व्यङ्गारे निवृत्त शराव संपाते भिक्षेत

स ब्रूयात्

तथा एतम् पितृयज्ञं समाप्नोति

अहर् अहर् स्वाहाकुर्याद् आ काष्ठात्

तथा एतम् ब्रह्मयज्ञं समाप्नोति

उद्धृत परिपूताभिः अद्भिर् अप् कार्यम् कुर्वाणः

वैखानसो वने मूल फल आशी तपः शीलः सवनेषु उदकम् उपस्पृशन् श्रामणकेन अग्निम् आधाय अ ग्राम्य भोजी देव पितृ भूत मनुष्य ऋषि पूजकः सर्व अतिथिः प्रतिषिद्ध वर्जम् भैक्षम् अप्य् उपयुञ्जीत

ऐकाश्रम्यं त्व् आचार्या अ प्रजनन त्वात् इतरेषाम्

येन सूर्यस् तपति तेजसा इद्धः पिता पुत्रेण पितृमान् योनि योनौ

अहर् अहर् नमस्कुर्याद् आ पुष्पेभ्यः

काषाय वासाः

तेषां यो अ ज्यानिम् अजीतिम् आवहात् तस्मै नो देवाः परि दत्त इह सर्व इति

वाच् मनः कर्म दण्डैः भूतानाम् अ द्रोही

जायमानो वै ब्राह्मणस् त्रिभिर् ऋणवा जायते ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यः यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य इति

अहर् अहर् स्वधाकुर्याद् आ उद पात्रात्

ये चत्वार इति

य एतानि कुर्वते तैर् इत् सह स्मो रजो भूत्वा ध्वंसते ऽन्यत् प्रशंसन्न् इति

तथा एतम् मनुष्ययज्ञं समाप्नोति

एवम् ऋण संयोग वादिन्यः ऽसंख्येया हवन्ति

इमे ये न अर्वाक् न परश् चरन्ति न ब्राह्मणासो न सुतेकरासः

कौपीन आच्छादनः

तद् एषा अभ्यनूच्यते

अहर् अहर् स्वाध्यायं कुर्याद् आ प्रणवात्

अरण्यं गत्वा

तस्मात् स्वाध्यायो ऽध्येतव्य इति हि ब्राह्मणम्

तद् एषा अभिवदति

ये चत्वारः पथयो देव यानाः अन्तरा द्यावापृथिवी वियन्ति

ध्वंसते ऽन्यत् प्रशंसन्न् इति

अथ इमे पञ्च महायज्ञाः

एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा वर्धते न उ कनीयान्

सु अभ्यक्तः सु हितः सुखे शयने शयानो यं यं क्रतुम् अधीते तेन तेन अस्य इष्टम् भवति इति

अहर् अहर् ब्राह्मणेभ्यो ऽन्नं दद्याद् आ मूल फल शाकेभ्यः

त्रयीं विद्यां ब्रह्मचर्यं प्रजातिं श्रद्धां तपो यज्ञम् अनुप्रदानम्

वानप्रस्थो वैखानस शास्त्र समुदाचारः

तस्य ह वा एतस्य धर्मस्य चतुर्धा भेदम् एक आहुः

ऐष्टिक पाशुक सौमिक दार्वि होमाणाम्

तस्य एव आत्मा पद विद् तं विदित्वा न कर्मणा लिप्यते पापकेन इति

जटिलश् चीर अजिन वासाः न अतिसांवत्सरम् भुञ्जीत

कर्म वादः
न अस्य वित्तं परोप्यते य एवं वेद

यद् वै प्रष्टिर् अ नियुक्तः वहत्य् अप वा वै स छिनत्ति निर् वा मार्ष्टि

अन्त्येन स्तोत्रेण सम स्तोमः भवत्य् अ जामि तायै

पशवो वा उक्थानि

यद् उक्थानाम् अन्ततः षोडशिना स्तुवन्ति वज्रेण एव तत् पशून् परिगृह्णन्त्य् अ परावापाय

जामि इव ह खलु वा एतत् स्तोत्राणां यत् षोडशी

प्रष्टिर् इव ह खलु वा एतत् स्तोत्राणां यत् षोडशी

स यथा प्रष्टिं प्रष्टि युगाय नियुञ्ज्याद् एवम् एव एतत् पूर्वेषु स्तोत्रेषु षोडशिनम् अनुनियुनक्त्य् अ निर्मार्गाय

अन् आक्षित् इव ह खलु वा एतत् स्तोत्राणां यत् षोडशी

अन्त्येन स्तोत्रेण सम स्तोमः भवत्य् अन् आक्षित् तायै
उपसृष्टा गावो वसन्ति

दधिक्राव्ण इति पृषातकस्य प्राश्नाति

अथ गोमतां विधिः

रौद्रीभिर् अभिजुहुयान् नित्याभिश् च
विण् मरुतः

एतया यजेत यः प्रमयाद् बिभीयात्

ब्रह्मणा एव एनम् अपोम्भनान् मुञ्चति

य आनुजावरस् तान् एतद् अग्रं परिणयति

बार्हस्पत्यो वै ब्राह्मणो देवतया

ते प्रजापता अनाथन्त

ब्राह्मणस्पत्यं चरुं निर्वपेत्

एतया यजेत यः कामयेत

दानम् इमाः प्रजा उपजीवन्ति

सो अन् अपोब्धः वीर्याय प्रस्रियते

तस्य हरितो रुक्मो ऽपिधानस् स्यात्

यत् हविः करोति

अमृतेन एव अस्मिन् अमृतं दधाति

देवा वै प्रमयाद् अबिभयुः

असौ वा आदित्य इदम् आसीत्

आनुषूका वा एते व्रीहयः

द्विवृत् हिरण्यम् दक्षिणा

असौ वा आदित्यो ऽन्तो ऽन्तं मनुष्यश् श्रियो गत्वा निवर्तते

ब्रह्म वै बृहस्पतिः

आहुः

अर्यम्णे चरुं निर्वपेद् यः कामयेत

प्राजापत्यं चरुं निर्वपेच् शत कृष्णलम् घृत आयुः कामः

ब्रह्म बलम् स्याद् इति

दान कामाः अस्मै भवन्ति

तान् एव अन्वारभते

न हि स व्यरोचत इति

यद् एव अदः दाम तस्य निरवत्त्यै

न ततः पापीयान् भवति यादृक् सन् यजते

तेजसा एव अस्मिन् तेजो ऽदधुः

आयुर् एव वीर्यम् अवरुन्द्धे

स्वाम् एव देवतां भूयिष्ठेन अर्पयते

समृद्ध्यै

ताजग् ब्रह्म बलम् भवति

बृहस्पतिर् वै देवानाम् आनुजावरः

अन्ताद् एव अन्तम् आलभते

ब्रह्मणा एव अस्मिन् एकधा आयुः दधाति

स इदं निर्दहन्न् अचरत्

त एनम् अग्रं परिणयन्ति

इयं वै रजता असौ हिरण्या

ते प्रयाजेषु पञ्च हिरण्य कृष्णलानि अजुहवुः

देवा वै राजन्याज् जायमानाद् अबिभयुः

बार्हस्पत्यं चरुं निर्वपेद् आनुषूकानां व्रीहीणाम् आनुजावरः

तस्य गणवती याज्या अनुवाक्ये स्याताम्

बार्हस्पत्यं चरुं निर्वपेत् सजात कामः

स इमाः पञ्च दिशो ऽनु तेजस्व्य् अभवत्

प्राजापत्यः कार्यः

चत्वारि चत्वारि कृष्णलान्य् अवदानं भवति

बृहस्पतिर् एतस्य देवता य आनुजावरः

तेजसा एव एनम् संसृजति

तम् अनुहाय दाम्ना अपौम्भन्

ऐन्द्राबार्हस्पत्यं चरुं निर्वपेद् राजन्याय बुभूषते

विश्वान् हि स तद् देवान् अयाजयत्

पुनः प्ररूढ इध्मः

पिता पुत्रस्य ईशे प्राचो वा अपाचः वा नोत्तोः

अमृतं वै हिरण्यम्

आभ्याम् एव एनम् परिगृह्य अमुम् लोकं गमयति

ब्रह्म वै ब्रह्मा

पुनः प्रवृद्धं बर्हिर् भवति

तं देवा आभ्यां परिगृह्य अमुम् लोकम् अगमयन्

अमृतं वै हिरण्यम्

सर्वा इमाः प्रजा अधिषादम् अद्यात्

तं ब्रह्मणे परिहरन्ति

अमृतेन एव एषु अमृतम् अदधात्

शत कृष्णलः भवति

वैश्वदेवः कार्यः

स वै न विरोचत इति

प्रयाजेषु पञ्च हिरण्य कृष्णलानि जुहुयात्

दान कामाः मे प्रजास् स्युर् इति

ब्रह्म वै ब्रह्मणस्पतिः

तेजो वै हिरण्यम्

तस्य मारुती याज्या अनुवाक्ये स्यातां यः कामयेत

प्रजापतिर् योनिः

रजतो ऽधस्तात्

ब्रह्मण्य् एव विशम् अनुविनाशयति

एष वा अर्यमा यो ददाति

ऐन्द्रो राजन्यो देवतया

यद् वा एषो अन् अपोब्धः जायेत न किं चन स्यात्

ऋध्नोति वसीयान् भवति य एवं विद्वान् एतया यजते

तान् एतया इष्ट्या अयाजयत्
तद् उक्तम् ऋषिणा

स ह ईश्वरः यशस्वी कल्याण कीर्तिः भवितोर् ईश्वरो ह तु पुरा आयुषः प्रैतोर् इति ह स्म आह कृत्स्नो ह्य् एष आत्मा यद् बृहती तस्माद् बृहतीम् एव अभिसंपादयेत्

त्रिष्टुभ् सहस्रम् एके जगती सहस्रम् एके अनुष्टुभ् सहस्रम् एके

बृहतीम् अभिसंपादयेद् एष वै कृत्स्न आत्मा यद् बृहती

मध्यं ह्य् एषाम् अङ्गानाम् आत्मा मध्यं छन्दसां बृहती

वाचि वै तद् ऐन्द्रं प्राणं न्यचायन्न् इत्य् एतत् तद् उक्तं भवति

तत् ह एतत् एके नाना छन्दसाम् सहस्रं प्रतिजानते किम् अन्यत् सद् अन्यद् ब्रूयाम इति

स ह ईश्वरः यशस्वी कल्याण कीर्तिः भवितोर् ईश्वरो ह तु पुरा आयुषः प्रैतोर् इति ह स्म आह अ कृत्स्नः ह्य् एष आत्मा यद् वाग् अभि हि प्राणेन मनसे ऽस्यमानो वाचा न अनुभवति
तथा एव अलकनन्दा च दक्षिणात् एत्य भारतम्

नाम्ना शुद्धवती पुण्या सर्व काम ऋद्धि संयुता

सा तत्र पतिता दिक्षु चतुर्धा हि अभवत् द्विजाः

समन्ताद् ब्रह्मणः पुर्यां गङ्गा पतति वै दिवः

तत्र आस्ते भगवान् ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वभावनः

गन्धमादन कैलासौ पूर्व पश्च आयतौ उभौ

तत्र देव ईश्वर ईशानम् विश्वात्मानं प्रजापतिम्

पूजयन्ति महादेवं तापसाः सत्य वादिनः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः

भारताः केतुमालाः च भद्राश्वाः कुरवः तथा

अशीति योजन आयामौ अर्णव अन्तर् व्यवस्थितौ

नाम्ना गन्धवती पुण्या तत्र आस्ते ऽसौ प्रभञ्जनः

नाम्ना अमरावती पूर्वे सर्व शोभा समन्विता

अप्सरस् गण गन्धर्वैः सेव्यमानो अमर प्रभुः

प्रयाति सागरं भित्त्वा सप्त भेदा द्विजोत्तमाः

उपासते सहस्राक्षं देवाः तत्र सहस्रशः

चतुर्दश सहस्राणि योजनानां महा पुरी

त्रिशृङ्गो जारुधिस् तद्वद् उत्तरे वर्षपर्वतौ

तत्र अप्सरस् गणैः सिद्धैः सेव्यमानो अमर अधिपः

तयोः मध्य गतः मेरुः कर्णिका आकार संस्थितः

तत्र तं निरृतिं देवं राक्षसाः पर्युपासते

तेषां तद् रचितं स्थानं नाना भोग समन्वितम्

तत्र आस्ते भगवान् वह्निः भ्राजमानः स्व तेजसा

देव्या सह महादेवः शशाङ्क अर्क अग्नि लोचनः

महा ऋषि गण संकीर्णम् ब्रह्म विद्भिः निषेवितम्

दक्षिण उत्तरम् आयामौ नील निषध आयतौ

रमते तत्र विश्वेशः प्रमथैः प्रमथ ईश्वरः

प्राणायाम परे मर्त्याः स्थानं तद् यान्ति शाश्वतम्

तत्र वैवस्वतं देवं देव आद्याः पर्युपासते

तस्याः च पूर्व दिग्भागे शङ्करस्य महा पुरी

नाम्ना कान्तिमती शुभ्रा तत्र सोमो विराजते

सनत्कुमारो भगवान् उपास्ते नित्यम् एव हि

जठरो देवकूटः च मर्यादापर्वतौ उभौ

जपिनां होमिनां स्थानं दानवानां दुरासदम्

पत्राणि लोक पद्मस्य मर्यादा शैल बाह्यतस्

तेषां साक्षात् महादेवः मुनीनां ब्रह्म वादिनाम्

दिव्य कान्ति समायुक्तम् चतुर् द्वारम् सु शोभनम्

तत्र एव पर्वत वरे शक्रस्य परमा पुरी

स सिद्धैः ऋषि गन्धर्वैः पूज्यमानः सुरैः अपि

पश्चिमं केतुमाल आख्यम् वर्षं गत्वा एति च अर्णवम्

तेजोवती नाम पुरी दिव्या आश्चर्य समन्विता

भद्रा तथा उत्तर गिरीन् उत्तरान् च तथा कुरून्

पूर्वेण सीता शैलात् तु शैलं याति अन्तरिक्षात्

रक्षोवती नाम पुरी राक्षसैः सर्वतो वृता

दक्षिणे पर्वत वरे यमस्य अपि महा पुरी

उपास्यमानो योगि इन्द्रैः मुनि इन्द्र उपेन्द्र शंकरैः

तत्र देव आदिदेवस्य शम्भोः अमित तेजसः

तत्र ये भोग निरताः स्वधर्मं पर्युपासते

मर्यादापर्वताः प्रोक्ता अष्ट इह मया द्विजाः

मेरोः पश्चिम दिग्भागे यथापूर्वौ तथा स्थितौ

सूत उवाच

दीप्तम् आयतनम् शुभ्रं पुरस्ताद् ब्रह्मणः स्थितम्

सुचक्षुः पश्चिम गिरीन् अतीत्य सकलान् तथा

मेरोः उपरि विख्याता देवदेवस्य वेधसः

तेषां तत् परमं स्थानं देवानाम् अपि दुर्लभम्

पश्चिमे पर्वत वरे वरुणस्य महा पुरी

निषधः पारियात्रः च मर्यादापर्वतौ इमौ
विभागो न अभवत् कश्चिद् कल्प अपाये इव आगते

सुनादं च स हत्वा तान् उन्ननाद क्षय उचितान्

न रथो न गजो न अश्वः न योधः पाण्डवेषु अभूत्

नदद्भिः चेदि पाञ्चालैः लब्ध लक्ष्यैः महा रथाः

सैन्य शेषम् अभूत् एतत् कुरु राजस्य संगरे

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयम् उदीरयेत्

जघान माद्री तनयः वन वास दशाम् स्मरन्

अभ्याययौ धर्मराजं दारयन्तम् अनीकिनीम्

जघान मारुतसुतः शेषान् दुर्योधन अनुजान्

पृषत्क वर्षिणः तस्य चित्र रत्न उज्ज्वलम् शिरः

हैम नाम अङ्कितैः व्याप्तः यो न दुर्योधन इषुभिः

ततः शल्येन बलिना गजेन इव सरोजिनी

चकर्त मद्र राजस्य रथं सर्व आयुधैः सह

ततः शर अन्धकारेण स्थगयन् भुवन उदरम्

सो अपि एकः एव कुरु राज सुतः पदातिः यातः धिक् अस्थिर विलास विकासि दैवम्

दुर्योधनं भीमसेनो नकुलः सुबल आत्मजम्

उन्ममाथ घन ध्वानः शल्यः पार्थ वरूथिनीम्

तस्मिन् मुहूर्ते प्रलय आवर्त संक्रान्त गोचरे

स पाद चारी मां दृष्ट्वा लज्जा कुटिल कंधरः

क्षणात् अशेष ताम् याते भूत वेताल मण्डले

ततो माम् अग्रहीत् वीरः सात्यकिः विरले रणे

तस्मिन् हते भज्यमानां नाथ हीनाम् पताकिनीम्

भ्राजिष्णु रत्न खचिताम् मृत्योः दन्त आवलिम् इव

पुनः प्रवृत्ते समरे शल्य हार्दिक्य सौबलाः

पार्थ पार्षत शैनेय द्रौपदेय शिखण्डिनः

भोजः च भूपति शिखा मणि लीढ पादम् लक्ष्मी विलास सदनम् शुशुचुः तम् एत्य

घात जात स्फुलिङ्गाभ्याम् गदाभ्याम् अभिजघ्नतुः

शस्त्र वृष्टिम् तद् उत्सृष्टाम् छित्त्वा बाणैः असंभ्रमः

यद् पाद पद्म नख चन्द्र मरीचि मालाः माला इव क्षितिभृतां बभुः उत्तमाङ्गे

क्रुद्धो अवधीत् सहस्रे द्वे रथानां धर्मनन्दनः

सुयोधनः चेकितानम् अवधीत् भूभुजाम् वरम्

प्राहिणोत् मद्र राजाय शक्तिं शक्तिमतां वरः

दृष्ट्वा भीमो गदा पाणिः भीम कोपः तम् आद्रवत्

क्षपित अशेष नृपतेः शल्यस्य अथ युधिष्ठिरः

रणं वितर राज्य अर्थे विवेश त्रिदशालयम्

ह्रदं प्रविष्टः पुत्रः ते हीनो दुःशासन आदिभिः

शल्येन रिपु शल्येन वध्यमानां वरूथिनीम्

अस्मिन् आयोधने घोरे राज्ञां संहार मण्डले

धृष्टद्युम्नस्य वचसा मां निहन्तुं समुद्यते

दृष्ट्वा अनुगान् हतान् राज्ञा शल्यो युधि युधिष्ठिरम्

ततः सात्यकिना वीरे सत्य राजे निपातिते

स तया भिन्न हृदयः पपात क्ष्माभृतां वरः

ते मुहूर्तं युयुधिरे प्रयाता बहु ताम् इव

एतद् अन्तम् कुरु बलम् युद्धम् एवंविधम् कुतः

रथानाम् अयुतम् साग्रं तावत् एव च दन्तिनाम्

खड्ग हस्तः ततस् शल्यो निघ्नन् स्यन्दन कुञ्जरान्

अपरं रथम् आस्थाय मद्र राजः क्रुधा ज्वलन्

ततो द्रौणि गिरा कृत्वा शल्यं सेनापतिं नृपः

केश शेवाल जम्बाल शेष कीलाल पिच्छिले

स हत्वा गदया तस्य रथं रथ शत छिदः

अथ अर्जुनः सुशर्माणं स पुत्रम् स पदानुगम्

धर्मात्मजः तम् ऋण शेषम् इव प्रदध्यौ दुर्योधनं सह धनंजय भीम मुख्यैः

एवं जम्भ इव इन्द्रेण हते कर्णे किरीटिना

ऊचे संजय राजानम् ब्रूयाः त्वम् जनकं मम

युद्धं न्यवेदयत् राज्ञे पुनर् अभ्येत्य संजयः

कुञ्जर इन्द्र तटाघात क्षमे रजसि दुःसहे

भीमसेनो ऽथ विरथं दृष्ट्वा राजानम् आकुलः

महाबाहुं भूरिबलं जैत्रं दुर्दर्शनं शलम्

आकीर्ण वक्त्र कमले रङ्ग उद्भङ्ग रथ अङ्गके

उत्पल अवयव आपूर्ण व्यक्त शक्ति आसव उदिते

ततो दिन अन्ते शोक आर्तः प्रस्थितो ऽहं सुयोधनम्

स्रस्त वर अश्व कर्ण अङ्के भग्न बाणासन आवृते

निरालोको अभवत् लोकः रजसा संवृते रवौ

मण्डलानि चरन्तौ तौ अभिपत्य परस्परम्

तेन कर्णेन सुहृदा तैः च वीरैः विना कृतः

स अनुगाः तूर्णम् आजग्मुः संरब्धाः कुरु पाण्डवाः

रोहण अद्रेः इव उत्तुङ्गम् शृङ्गं चिछेद धर्मजः

मृद्यमाना स निर्घोषा चकम्पे पाण्डु वाहिनी

संक्रन्दनानि यति विभ्रम मुद्रितानि तस्यै नमो ऽस्तु सततं भवितव्यतायै

संज्ञाम् अवाप्य सहसा यथावत् स्थितयोः तयोः

इति अभूत् विपुलः शब्दः पाण्डु सेनासु सर्वतः
हत्वा संशप्तक अनीकम् निःशेषं विशिखैः व्यधात्

ब्रह्म लोक अभिकामेषु युध्यमानेषु राजसु

सत्यसेनं सुषेणं च चित्रसेनं च कर्ण जम्

दुर्योधने युध्यमाने लब्ध लक्ष्यैः अरातिभिः

हते वैकर्तने राज्ञ् सर्व आशा रजनी कृति

इति इव घण्टा पटलैः क्रोशतीम् अशनि स्वनाम्

हत्वा शेषान् अहो मद्रान् अ मद्राम् पृथिवीं व्यधात्

रथिनो दुद्रुवुः सर्वे भग्न मान मनोरथाः

अवारयत् बलात् एकः पूज्यमानो नभश्चरैः

विस्रस्त राजहंस ओघे खड्ग खण्ड उत्पल आकुले

शेखरे सर्व वीराणाम् अर्थिनाम् कल्पपादपे

कदल शकल आलोले वने वज्रैः इव आहते

छादिते शर जालेन सैन्ये मद्र _

मद्र राजः ततस् क्रुद्धः पाण्डु पुत्रान् सह अनुगान्

चचार अलक्षित तनुः मार्गैः गरुड विक्रमः

शिलीमुख शतैः पूर्णम् अथ अशोकम् इव अकरोत्

यस्या वशात् बत नत उन्नत भाञ्जि भाव चक्राणि हन्त विशरारु दशाम् विशन्ति

अतो ऽर्धं पाण्डवानां च हत शेषम् अभूत् बलम्

चकार धर्मतनयं कृत्त चाप रथ ध्वजम्

विविशुः पाण्डव चमूम् कृप द्रौणि सुयोधनाः

क्रुद्धा युयुधिरे घोरं हत बन्धु सुहृद् गणाः

शैनेये भगवान् व्यासः ररक्ष करुणा निधिः

उलूकं तद् सुतम् हत्वा गान्धाराणाम् अनीकिनीम्

ततः शल्य अनुजः क्रुद्धो विचित्रकवच अभिधः

उद्यान इव कालस्य कपाल चषक आकुले

नारायणं नमस्कृत्य नरं च एव नरोत्तमम्

परेण एव शरीरेण पर लोक गतः नरः

निष्पिष्य म्लेच्छान् सर्वान् च रणं शून्यम् इव अकरोत्

जघान नकुलो वीरान् कर्ण तुल्य पराक्रमान्

भीमं भीम बलः कोपात् दर्प उद्धतम् अयोधयत्

जघ्नुः त्रिगर्त गान्धार कपि नाथ वरूथिनीः

चचार रथिनां मध्ये पाण्डवान् योद्धुम् उद्यतः

सहदेवो ऽर्धचन्द्रेण जहार शकुनेः शिरः

आदाय मद्र राजः ऽपि गदां चामीकर अङ्गदाम्

श्रोत्र नासा आस्य विवर स्रवत् रुधिर निर्झरः

अथ निःशेषिते सैन्ये श्रान्तो निहत वाहनः

तदा आत्मना गते क्वापि निज जीवः इव आकुलः

अकाल काल करिणा सरसि इव विलोडिते
अथ यौधाजयं त्रिणिधनं सवनानां क्ﾱप्त्यै

यत् हि देवेभ्यः सर्वम् अन्नाद्यं प्रदीयेत न तद् इह अन्नाद्यम् परिशिष्येत यन् मनुष्याश् च पशवश् च उपजीवेयुः

तान् एव वज्रान् उद्यतान् असुरा न उपाधृष्णुवन्

देवानां वा असुरा यज्ञवेशसम् अचिकीर्षन् यावत्य् एतद् दक्षिणानां काले न स्तुवन्ति न शंसन्ति

तद् देवाः प्रत्यबुध्यन्त

ततो वै देवा अभवन् परा असुराः

पवमानेन वै देवेभ्यो ऽन्नाद्यं प्रदीयते

तद् यत् त्रिणिधनं भवति सवनानाम् एव क्ﾱप्त्यै

उभयं ब्रह्म च क्षत्रं च अवरुन्द्धे य एवं वेद

अथ उ ह सो अ क्ﾱप्तः एव पवमानो यस्मिन् न अधि त्रिणिधनं भवति

तद् यन् मध्येनिधनं भवत्य् अन्नाद्यस्य एव विशेषाय

तन् मध्येनिधनं भवत्य् अन्नाद्यस्य विशेषाय

अथ यद् अ स्तोभम् तद् ब्रह्म

तेन अस्तुवत

त एतत् साम अपश्यन्

ते प्रातस्सवनम् एव प्रथमेन निधनेन पर्यगृह्णन् माध्यंदिनं द्वितीयेन तृतीयसवनं तृतीयेन

तान् एव वज्रान् उदयच्छन्

द्वे उ ह वाव सामनी स्तोभवच् च एव अ स्तोभम् च
ग्रासीकर्तुं प्रवृत्तो अभूत् उत्थाय अजगरः महान्

वसुनेमिः इति ख्यातो ज्येष्ठो भ्राता अस्मि वासुकेः

तां च राज्ञीं स पक्षि इन्द्रः क्षणात् नीत्वा मृगावतीम्

गृहीत कटके याते शबरे पुरतो गतिम्

स च इच्छाम् पूरयन् राज्ञ्या लाक्षा आदि रस निर्भराम्

अभिमन्यु प्रपौत्रः च यस्य आदिपुरुषः ऽर्जुनः

चित्रं यत् श्वापदः अपि एनाम् पतिताम् अपि गोचरे

क्षणात् च लब्ध संज्ञे अस्मिन् राज्ञि बुद्ध्वा प्रभावतः

इत्यादि च स शोक आर्तः विललाप महीपतिः

चकार धार्मिको राजा वापीं रक्त आवृताम् इव

शतानीकस्य तनयो भूषणं शशिनः कुले

पक्षिणा क्वापि नीतां ताम् अन्वेष्टुम् इव तद् क्षणम्

यो ऽस्य नर्म सुहृद् तस्य पुत्रो ऽजनि वसन्तकः

विधूमो नाम पश्चात् च मम एकः वसुः आगमत्

तस्याः चतुर्दश समाः वियोगः ते भविष्यति

एका रत्नानि सुषुवे न तावत् अपरा सुतम्

एकदा मृगया सङ्गात् भ्राम्यतः च अस्य भूपतेः

शबरेण हठ आक्रान्तम् अटव्याम् सर्पम् ऐक्षत

मया लब्धश् चिन्वता एताम् महा अटवीम्

गौरी नव परिष्वङ्गे विभोः स्वेद अम्बु पातु वः

उवाच मुच्यताम् एष सर्पो मद् वचनात् इति

निहत्य अजगरम् तं च शुभ उदर्का तथा एव सा

आगात् अलम्बुषा नाम वात विस्रंसित अंशुका

ततः स शबरो अवादीत् जीविका इयम् मम प्रभो

तस्यां राजा शतानीकः पाण्डव अन्वय संभवः

कलत्रं भूः अभूत् तस्य राज्ञी विष्णुमती तथा

तत्र मूर्तम् इव आश्वासम् जमदग्निं ददर्श सा

चित्रं तस्मिन् समारूढे पित्र्यं सिंहासनं नृपे

सो ऽपि तां पाद पतिताम् मुनिः आश्रित वत्सलः

परस्पर गुण अवाप्त्यै स श्रुत प्रज्ञयोः इव

जीवन्तीं वीक्ष्य तत्याज दैवात् उदयपर्वते

स तत्र नन्दने देवान् क्रीडतः कामिनी सखान्

स दयः सुन्दरे तस्मिन् सर्पे तं शबरं च सः

भविष्यति च भर्ता ते संगमो मा शुचं कृथाः

कैलासे धूर्जटेः वक्त्रात् पुष्पदन्तम् गण उत्तमम्

तस्मै तिलोत्तमा शापम् कथयित्वा ततो ऽगमत्

राजन् सहस्रानीकाय देया अवश्यम् मृगावती

तस्माद् वररुचीभूतात् काणभूतिं च भू तले

आश्रमे ऽवस्थितिं तस्मिन्न् आशां च प्रिय संगमे

सहस्रानीकः ताम् सरभसम् अवाप्तुम् प्रियतमां प्रतस्थे तद् सैन्यैः समम् उदयशैल आश्रम पदम्

मातलि आनीत देहम् च देवी तं नृपम् अन्वगात्

ततः शक्रः सुहृद् पुत्रम् विपक्ष विजय उत्सवे

स्वर्गं सहस्रानीकं तं निनाय प्रेष्य मातलिम्

हत्वा तत्र एव सङ्ग्रामे प्राप मृत्युं स भूपतिः

तद् युक्तः जमदग्नेः तम् नाग उत्क्षिप्तः स च आश्रमम्

शुशुभे स पिता तेन विनयेन गुणो यथा

ययौ रथेन कौशाम्बीम् अयोध्याम् मनसा पुनः

ययाचे सा अथ भर्तारं दर्शन अतृप्त लोचनम्

तत् बुद्ध्वा शबरात् दृष्ट्वा दयिता वलयम् च तम्

तां दृष्ट्वा एव स कामस्य वशं वसुः उपागमत्

अवर्धत निजैः सार्धं वयस्यैर् इव सत् गुणैः

अथ असुरैः समं युद्धे प्राप्ते साहायक इच्छया

भविष्यथः च तत्र एव युवां भार्या पती इति

इति इन्द्र वाक्य पवनैः उद्भूतः हृदि भूपतेः

इति उक्ता मुनिना साध्वी सा जग्राह मृगावती

अथ हृष्टो मृगावत्या नृत्त गीत आदि कौशलम्

दूतः तस्मै विसृष्टो अभूत् राज्ञे शक्रेण मातलिः

कटक प्राप्ति वृत्तान्तम् शबरः स जगाद तम्

ततो वन गजस्य अग्रे सा स्वयं मरण अर्थिनी

क्षीणः शापः स ते राजन् उदयाद्रौ च सा स्थिता

दृष्ट्वा स्व उचित भार्या अर्थी राजा शोकम् इव आविशत्

अथ प्रपात अभिमुखी बाला गर्भ भर अलसा

मृगावती गतम् सर्वं शशंस उत्सुकया धिया

भविष्यति च पुत्रो ऽस्य सर्व विद्याधर अधिपः

इह ते जनिता पुत्रि पुत्रो वंश धरः पितुः

अस्ति वत्स इति ख्यातो देशो दर्प उपशान्तये

शक्र अन्तिकम् शतानीकः सह मातलिना ययौ

ततो युगंधर आदिभ्यः मन्त्रिभ्यो वासवात् श्रुतम्

अवतीर्य द्यु मार्गेण तत्र मातलिः आययौ

ततः सा लज्जिता कोपात् तम् शशाप तिलोत्तमा

राज्ञीं वियोग दुःख आर्ताम् दिव्य दृष्टिः अभाषत

मर्त्य लोके ऽवतारो ऽस्तु युवयोः अविनीतयोः
अथ उदयाद्रौ सर्पस्य ग्रहणात् प्रभृति स्वकम्

इति दिव्या तदा वाणी नन्दयामास तं नृपम्

इमं च शृणु वृत्तान्तम् अत्र ते वर्णयामि अहम्

यत् प्राप्तम् शृणुता इदम् तत् विद्याधर कथा अद्भुतम्

राज पुरुषैः निन्ये राज कुलम् च सः

ददौ तां च स कान्तानां कलानाम् एकम् आस्पदम्

कृष्ट्वा च स्व करात् माता तस्य स्नेहात् मृगावती

आगात् उदयनः मातुः दृशि वर्षन् इव अमृतम्

कुतस् त्वया इदम् कटकं सम्प्राप्तम् इति तत्र सः

सो ऽस्य पुत्र अर्थिनः राज्ञः कौशाम्बीम् एत्य साधितम्

दिव्येन मोचिता पुंसां दृष्ट नष्टेन केनचित्

राज लक्ष्मीः च तद् पुत्रम् सहस्रानीकम् आश्रयत्

रूपं च अप्रतिमम् तस्मै दूताय अदर्शयत् नृपः

हा प्रिये पूर्ण कामा सा जाता पापा तिलोत्तमा

कौशाम्बी नाम तत्र अस्ति मध्य भागे महा पुरी

स स्नेहे तस्य प्राज्वलत् मदन अनलः

नेत्र अग्नि भीत्या कामेन वारुण अस्त्रम् इव आहितम्

इमम् अर्थं च मे स्वप्ने जाने को ऽप्य् अवदद् द्विजः

सुप्रतीक अभिधानस्य मुख्य सेनापतेः च सः

विज्ञाय एतम् अभिप्रायम् तम् उवाच अथ वासवः

अयोध्यां प्राहिणोत् दूतम् कालक्षेप असहः नृपः

स वसुः त्वम् समुत्पन्नः सहस्रानीक भूपते

यया हृत मनाः राजन् न शृणोषि वचो मम

सत् संगतिः इव आचारम् पुत्र रत्नम् असूत सा

जनमेजय पुत्रः अभूत् पौत्रः राज्ञः परीक्षितः

स च पृष्ट्वा यथावृत्तम् आश्वास्य च कथंचन

अभूत् सहस्रानीकस्य मृगावत्याश् च संगमः

कृपणो ऽहं हि जीवामि भुजगं खेलयन् सदा

गरुड अन्वय जः पक्षी जहार आमिष शङ्कया

हर्षात् देव्यै कलावत्यै ततः सा अपि एनम् अब्रवीत्

अथ तस्य अचिरात् राज्ञः मन्त्रिणां जज्ञिरे सुताः

अथ उत्कण्ठा दीर्घे कथम् अपि दिने ऽस्मिन्न् अवसिते तम् एव अग्रे कृत्वा शबरम् अपरेद्युस् स नृपतिः

जाता मृगावती नाम सा ते भार्या भविष्यति

स्वर्गस्य निर्मितो धात्रा प्रतिमल्ल इव क्षितौ

इमां वीणां गृहाण त्वं मत्तः संरक्षितात् त्वया

कृत्वा क्षत्र उचितान् सर्वान् संस्कारान् जमदग्निना

आत्मानम् अक्षिपत् सः ऽपि ररक्ष दयया इव ताम्

तत् श्रुत्वा मुनि पुत्रः ऽथ तत्र एकः ताम् समाययौ

ददर्श अनाथम् आत्मानं दुर्गम अद्रि तट स्थितम्

क्रमात् उदयनः सो ऽथ बालः तस्मिन् तपः वने

ताम्बूलीः च सह अम्लान माला तिलक युक्तिभिः

जमदग्नि आश्रमम् राज्ञीं निनाय एनाम् दया आर्द्र धीः

अत्रा अन्तरे स शबरो अपि अटवीम् प्राप्य पर्यटन्

इत्य् अन्तरिक्षाद् उदभूत् तस्मिन् काले सरस्वती

विज्ञात शाप वृत्तान्तः बोधितः च स मन्त्रिभिः

मन्त्र पूतम् चरुं राज्ञीं प्राशयत् मुनि सत्तमः

जह्रे येन स निःसंज्ञः पपात भुवि भूपतिः

तस्यां स्नान्तीम् अकस्मात् च लाक्षा लिप्ताम् निपत्य ताम्

युवराजं क्रमात् कृत्वा शतानीको ऽथ तं सुतम्

कृतवर्मा च तत् दूतात् श्रुत्वा संदेशम् अभ्यधात्

विचार दोलाम् आरोहत् सहस्रानीक भूपतिः

गच्छन्तं च अप्सराः प्रीत्या तम् उवाच तिलोत्तमा

तेजसा स्थिर बाल अर्कम् कुर्वाणम् उदयाचलम्

कृतवर्मा सुतां तस्मै राज्ञे मूर्तिम् इव ऐन्दवीम्

भरेण सर्वतो राज्ञां शिरांसि नतिम् आययुः

प्रिय अनुरक्तम् चेतो ऽपि नूनं तस्य पतत्त्रिणा

ययौ सहस्रानीकस्य धैर्यं विह्वल चेतसा

सा अपि अप्सराः तद् रूप आकृष्ट लोचना

ततो युगंधर आख्यस्य हस्ते धूः यस्य मन्त्रिणः

व्यनीयत स विद्यासु धनुर्वेदे च वीर्यवान्

विक्रीणानः च तत् तत्र राज नाम अङ्कम् आपणे

राजन् वक्ष्यामि ते किंचिद् प्रतीक्षस्व मनाक् इति

स राजानं समाश्वास्य स अवधिम् प्राक् यथा श्रुतम्

पुरा पितामहं द्रष्टुम् अगच्छम् तद् सभाम् अहम्

अभूत् शाण्डिल्य मुनिना समं परिचयो वने