tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
वृत्ते च नामकर्मणि कुमारं परीक्षितुम् उपक्रमेत आयुषः प्रमाण ज्ञान हेतोः

कार्त्तिकेय द्युतिम् पुत्रं कार्त्तिकेय अभिरक्षितम्

पान अशन विधिः तु दुष्ट क्षीरायाः स्यात्

स्त्री पुंसयोः अ व्यापन्न शुक्र शोणित गर्भाशययोः श्रेयसीं प्रजाम् इच्छतोः तद् अर्थ अभिनिर्वृत्ति करम् कर्म उपदेक्ष्यामः

तस्याः चेद् अपरा प्रपन्ना स्यात् अथ एनाम् अन्यतमा स्त्री दक्षिणेन पाणिना नाभ्याः उपरिष्टात् बलवत् निपीड्य सव्येन पाणिना पृष्ठत उपसंगृह्य तां सु निर्धूतम् निर्धुनुयात्

दारुण व्यायाम वर्जनम् हि गर्भिण्याः सततम् उपदिश्यते विशेषतः च प्रजनन काले प्रचलित सर्व धातु दोषायाः सुकुमार्या नार्या मुसल व्यायाम समीरितः वायुः अन्तरम् लब्ध्वा प्राणान् हिंस्यात् दुष्प्रतीकारतमा हि तस्मिन् काले विशेषेण भवति गर्भिणी तस्मात् मुसल ग्रहणम् परिहार्यम् ऋषयः मन्यन्ते जृम्भणं चङ्क्रमणं च पुनर् अनुष्ठेयम् इति

एतैः एव च आप्लावनैः फल जीमूत इक्ष्वाकु धामार्गव कुटज कृतवेधन हस्तिपिप्पली उपहितैः आस्थापयेत्

ततः पुष्पात् प्रभृति त्रि रात्रम् आसीत ब्रह्मचारिणी अधस् शायिनी पाणिभ्याम् अन्नम् अजर्जर पात्रात् भुञ्जाना न च कांचिन् मृजाम् आपद्येत

सा यथा निर्देशम् कुरुष्व इति वक्तव्या स्यात्

अन् उपरत प्रदान मङ्गल आशीः स्तुति गीत वादित्रम् अन्न पान विशदम् अनुरक्त प्रहृष्ट जन सम्पूर्णम् च तत् वेश्म कार्यम्

सर्वतस् च सूतिकागारस्य सर्षप अतसी तण्डुलकण कणिकाः प्रकिरेयुः

तत ऋत्विक् प्राञ्च् उत्तरायाम् दिशि अगारस्य प्राञ्च् प्रवणम् उदञ्च् प्रवणम् वा प्रदेशम् अभिसमीक्ष्य गोमय उदकाभ्याम् स्थण्डिलम् उपलिप्य प्रोक्ष्य च उदकेन वेदीम् अस्मिन् स्थापयेत्

ततस् अस्य अनन्तरम् सैन्धव उपहितेन सर्पिषा कार्यं प्रच्छर्दनम्

प्रतत उत्तान शायिन्याः पुनर् गर्भस्य नाभि आश्रया नाडी कण्ठम् अनुवेष्टयति विवृत शायिनी नक्तंचारिणी च उन्मत्तम् जनयति अपस्मारिणं पुनः कलि कलह शीला व्यवाय शीला दुर्वपुषम् अह्रीकं स्त्रैणं वा शोक नित्या भीतम् अपचितम् अल्प आयुषम् वा अभिध्यात्री पर उपतापिनम् ईर्ष्युं स्त्रैणं वा स्तेना तु आयास बहुलम् अतिद्रोहिणम् अकर्म शीलम् वा अमर्षिणी चण्डम् औपधिकम् असूयकं वा स्वप्न नित्या तन्द्रालुम् अबुधम् अल्प अग्निम् वा मद्य नित्या पिपासालुम् अल्प स्मृतिम् अनवस्थित चित्तम् वा गोधा मांस प्राया शार्करिणम् अश्मरिणं शनैस् मेहिनम् वा वराह मांस प्राया रक्त अक्षम् क्रथनम् अति परुष रोमाणम् वा मत्स्य मांस नित्या चिर निमेषम् स्तब्ध अक्षम् वा मधुर नित्या प्रमेहिणं मूकम् अतिस्थूलम् वा अम्ल नित्या रक्तपित्तिनं त्वच् अक्षि रोगिणम् वा लवण नित्या शीघ्र वली पलितम् खालित्य रोगिणम् वा कटुक नित्या दुर्बलम् अल्प शुक्रम् अनपत्यं वा तिक्त नित्या शोषिणम् अबलम् अनुपचितम् वा कषाय नित्या श्यावम् आनाहिनम् उदावर्तिनं वा यत् यत् च यस्य यस्य व्याधेर् निदानम् उक्तम् तत् तत् आसेवमाना अन्तर्वत्नी तद् निमित्त विकार बहुलम् अपत्यं जनयति

न च मिश्रीभावम् आपद्येयाताम् इति

मणयः च धारणीयाः कुमारस्य खड्ग रुरु गवय वृषभानाम् जीवताम् एव दक्षिणेभ्यो विषाणेभ्यः अग्राणि गृहीतानि स्युः ऐन्द्री आद्याः च ओषधयः जीवक ऋषभकौ च यानि च अन्यानि अपि ब्राह्मणाः प्रशंसेयुर् अथर्ववेद विदः

संजात हर्षौ मैथुने च अनुकूलौ इष्ट गन्धम् सु आस्तीर्णम् सुखं शयनम् उपकल्प्य मनोज्ञं हितम् अशनम् अशित्वा न अत्यशितौ दक्षिण पादेन पुमान् आरोहेत् वाम पादेन स्त्री

मन्त्र उपमन्त्रितम् उद पात्रम् तस्यै दद्यात् सर्व उदक अर्थान् कुरुष्व इति
प्राक् च एव अस्याः नवमात् मासात् सूतिकागारं कारयेत् अपहृत अस्थि शर्करा कपाले देशे प्रशस्त रूप रस गन्धायाम् भूमौ प्राञ्च् द्वारम् उदञ्च् द्वारम् वा बैल्वानां काष्ठानां तैन्दुक ऐङ्गुदकानाम् भाल्लातकानां वारणानां खादिराणां वा यानि च अन्यानि अपि ब्राह्मणाः शंसेयुर् अथर्ववेद विदः तेषाम् वसन आलेपन आच्छादन अपिधान सम्पद् उपेतम् वास्तुविद्याः हृदय योग अग्नि सलिल उदूखल वर्चःस्थान स्नानभूमि महानसम् ऋतु सुखम् च

न्युब्जाया वातो बलवान् स योनिं पीडयति पार्श्व गतायाः दक्षिणे पार्श्वे श्लेष्मा स च्युतः पिदधाति गर्भाशयं वामे पार्श्वे पित्तं तत् अस्याः पीडितं विदहति रक्तं शुक्रं च तस्मात् उत्ताना बीजं गृह्णीयात् तथा हि यथास्थानम् अवतिष्ठन्ते दोषाः

अनेन विधिना सप्त रात्रम् स्थित्वा अष्टमे ऽहन्य् सह भर्त्रा अहतानि वस्त्राणि आच्छादयेत् अवदातानि अवदाताः च स्रजो भूषणानि च बिभृयात्

तत्र गर्भस्य केशा जायमाना मातुः विदाहम् जनयन्ति इति स्त्रियो भाषन्ते तत् न इति भगवान् आत्रेयः किम् तु गर्भ उत्पीडनात् वात पित्त श्लेष्माणः उरः प्राप्य विदाहं जनयन्ति ततः कण्डूः उपजायते कण्डू मूला च किक्किस अवाप्तिः भवति

नवमे तु खलु एनाम् मासे मधुर औषध सिद्धेन तैलेन अनुवासयेत्

एवम् एनम् कुमारम् यौवन प्राप्त्याः धर्म अर्थ कौशल आगमनात् च अनुपालयेत्

परिपक्व गर्भ शल्यायाः पुनर् विमुक्त गर्भ शल्यायाः तत् अहर् एव स्नेह उपचारः स्यात्

सौम्याभिः च एनाम् कथाभिर् मनस् अनुकूलाभिः उपासीत

ततो ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयित्वा आज्य शेषम् प्राश्नीयात् पूर्वं पुमान् पश्चात् स्त्री न च उच्छिष्टम् अवशेषयेत्

अथ अतस् जातिसूत्रीयं शारीरं व्याख्यास्यामः

साधु आचारा च आत्मानम् उपचरेत् हिताभ्याम् आहार विहाराभ्याम् इति

शरीरं चिन्त्यते सर्वं दैव मानुष संपदा

शयन आसन आस्तरण प्रावरणानि कुमारस्य मृदु लघु शुचि सुगन्धीनि स्युः स्वेद मल जन्तुमन्ति मूत्र पुरीष उपसृष्टानि च वर्ज्यानि स्युः असति सम्भवे अन्येषाम् तानि एव च सु प्रक्षालित उपधानानि शुद्ध शुष्काणि उपयोगम् गच्छेयुः

सायं प्रातर् च शश्वत् श्वेतम् महान्तं वृषभम् आजानेयम् वा हरिचन्दन अङ्गदम् पश्येत्

यस्याः पुनर् अतिमात्र दोष उपचयात् वा तीक्ष्ण उष्ण अतिमात्र सेवनात् वा वात मूत्र पुरीष वेग विधारणैः वा विषम अशन शयन स्थान सम्पीडन अभिघातैः वा क्रोध शोक ईर्ष्या भय त्रास आदिभिः वा साहसैः वा अपरैः कर्मभिः अन्तर् कुक्षेः गर्भः म्रियते तस्याः स्तिमितं स्तब्धम् उदरम् आततं शीतम् अश्म अन्तर्गतम् इव भवति अस्पन्दनः गर्भः शूलम् अधिकम् उपजायते न च आवयः प्रादुर्भवन्ति योनिः न प्रस्रवति अक्षिणी च अस्याः स्रस्ते भवतः ताम्यति व्यथते भ्रमते श्वसिति अरति बहुला च भवति न च अस्याः वेग प्रादुर्भावः यथावत् उपलभ्यते इति एवंलक्षणाम् स्त्रियम् मृतगर्भा इयम् इति विद्यात्

तथा बल वर्ण शरीर आयुषाम् संपदम् अवाप्नोति इति

तत्र वीरण शालि षष्टिक कुश काश इक्षुवालिका वेतस परिव्याध मूलानाम् च पयसा अर्ध उदकेन उद्गमय्य रसं प्रियाल विभीतक मज्ज तिल कल्क सम्प्रयुक्तम् ईषत् लवणम् अनत्युष्णं च निरूहं दद्यात्

पितृ जाः तु शुक्र दोषाः मातृ जैः अपचारैः व्याख्याताः

शूद्रा तु नमस्कारम् एव कुर्यात् देव अग्नि द्विज गुरु तपस्वि सिद्धेभ्यः

अतः सर्व दोष वर्जितौ स्त्री पुरुषौ संसृज्येयाताम्

अतस् च एव अस्याः तैलात् पिचुं योनौ प्रणयेत् गर्भस्थान मार्ग स्नेहन अर्थम्

ततस् तस्याः आशासानाया ऋत्विक् प्रजापतिम् अभिनिर्दिश्य योनौ तस्याः काम परिपूरण अर्थम् काम्याम् इष्टिम् निर्वर्तयेद् विष्णुः योनिम् कल्पयतु इति अनया ऋचा

तथा अस्याः हर्षेण आप्याय्यन्ते प्राणाः

न्युब्जां तु एनाम् आस्थापन अनुवासनाभ्याम् उपचरेत्

असम्यक् कल्पने हि नाड्या भयम्

अथ अस्याः बाल वेण्या कण्ठ तालु परिमृशेत्
व्यपगत गर्भ शल्याम् तु स्त्रियम् आम गर्भाम् सुरा सीधु अरिष्ट मधु मदिरा आसवानाम् अन्यतमम् अग्रे सामर्थ्यतः पाययेद् गर्भ कोष्ठ शुद्धि अर्थम् अर्ति विस्मरण अर्थम् प्रहर्षण अर्थम् च अतः परं सम्प्रीणनैर् बल अनुरक्षिभिः अस्नेह सम्प्रयुक्तैः यवागू आदिभिः वा तद् काल योगिभिः आहारैर् उपचरेद् दोष धातु क्लेद विशोषण मात्रम् कालम्

अरोगे तु अरोग वृत्तम् आतिष्ठेत् देश काल आत्म गुण विपर्ययेण वर्तमानः क्रमेण असात्म्यानि परिवर्त्य उपयुञ्जानः सर्वाणि अहितानि वर्जयेत्

आवि प्रादुर्भावे तु भूमौ शयनं विदध्यात् मृदु आस्तरण उपपन्नम्

तस्य चेन् नाभिः पच्येत तां लोध्र मधुक प्रियङ्गु सुरदारु हरिद्रा कल्क सिद्धेन तैलेन अभ्यज्यात् एषाम् एव तैल औषधानाम् चूर्णेन अवचूर्णयेत्

अतस् च एव अनुवासयेत्

अथ अतस् शीर्षतः स्थापयेत् उद कुम्भम् मन्त्र उपमन्त्रितम्

इति पुंसवनानि

तत्र अविदाहिभिः वात पित्त प्रशमनैः अभ्यङ्ग उत्सादन परिषेकैः सर्पिर्भिः च उपक्रमेत गुरु लाघवम् अभिसमीक्ष्य

यस्याः पुनर् आम अन्वयात् पुष्प दर्शनम् स्यात् प्रायस् तस्याः तद् गर्भ उपघात करम् भवति विरुद्ध उपक्रम त्वात् तयोः

पूर्णम् इव तैल पात्रम् असंक्षोभयता अन्तर्वत्नी भवति उपचर्या

सत्त्व वैशेष्य कराणि पुनर् तेषाम् तेषां प्राणिनां माता पितृ सत्त्वानि अन्तर्वत्न्याः श्रुतयः च अभीक्ष्णम् स्वोचितं च कर्म सत्त्व विशेष अभ्यासः च इति

ततो यष्टीमधुक सर्पिर्भ्याम् परम शिशिर वारिणि संस्थिताभ्यां पिचुम् आप्लाव्य उपस्थ समीपे स्थापयेत् तस्याः तथा शतधौत सहस्रधौताभ्याम् सर्पिर्भ्याम् अधस् नाभ्याः सर्वतः प्रदिह्यात् सर्वतस् च गव्येन च एनाम् पयसा सुशीतेन मधुक अम्बुना वा न्यग्रोध आदि कषायेण वा परिषेचयेत् अधस् नाभेः उदकं वा सुशीतम् अवगाहयेत् क्षीरिणां कषाय द्रुमाणाम् च स्व रस परिपीतानि चेलानि ग्राहयेत् न्यग्रोध आदि शुङ्गा सिद्धयोः वा क्षीर _ पिचुं ग्राहयेत् अतस् च एव अक्ष मात्रम् प्राशयेत् प्राशयेत् वा केवलं क्षीर सर्पिः पद्म उत्पल कुमुद किञ्जल्कान् च अस्यै समधु शर्करान् लेह अर्थम् दद्यात् शृङ्गाटक पुष्करबीज कशेरुकान् भक्षण अर्थम् गन्ध प्रियङ्गु असितोत्पल शालूक उदुम्बर शलाटु न्यग्रोध शुङ्गानि वा पाययेत् एनाम् आजेन पयसा पयसा च एनाम् बला अतिबला शालि षष्टिक इक्षु मूल काकोली शृतेन समधु शर्करम् रक्तशालीनाम् ओदनम् मृदु सुरभि शीतलम् भोजयेत् लाव कपिञ्जल कुरङ्ग शम्बर शश हरिण एण कालपुच्छक रसेण वा घृत सुसंस्कृतेन सुख शिशिर उपवात देश स्थाम् भोजयेत् क्रोध शोक आयास व्यवाय व्यायामेभ्यः च अभिरक्षेत् सौम्याभिः च एनाम् कथाभिर् मनस् अनुकूलाभिः उपासीत तथा अस्याः गर्भः तिष्ठति

तत् आचरन् ज्ञो विधिभिः यथातथम् पूजां यथेष्टं लभते अनसूयकः

क्रीडनकानि खलु कुमारस्य विचित्राणि घोषवन्ति अभिरामाणि च अगुरूणि च अतीक्ष्ण अग्राणि च अनास्यप्रवेशीणि च अप्राण हराणि च अवित्रासनानि स्युः

तत्र मन्त्रं प्रयुञ्जीत

इति गर्भ उपघात कराः भावा भवन्ति उक्ताः

या या च यथाविधं पुत्रम् आशासीत तस्याः तस्याः ताम् तां पुत्र आशिषम् अनुनिशम्य तान् तान् जनपदान् मनसा अनुपरिक्रामयेत्

पुरुषे अपि एते एव दोषाः

ततः पुण्याह शब्देन गो ब्राह्मणम् समनुवर्तमाना प्रदक्षिणं प्रविशेत् सूतिकागारम्

सौम्य आकृति वचन उपचार चेष्टान् च स्त्री पुरुषान् इतरान् अपि च इन्द्रिय अर्थान् अवदातान् पश्येत्

तस्यां च प्रवाहमाणायां स्त्रियः शब्दं कुर्युः प्रजाता प्रजाता धन्यं धन्यं पुत्रम् इति

प्रातर् च शालि यव अन्न विकारान् दधि मधु सर्पिर्भिः पयोभिः वा संमृज्य भुञ्जीत तथा सायम् अवदात शरण शयन आसन पान वसन भूषणा च स्यात्

अनेन कर्मणा गर्भः अवाक् प्रतिपद्यते

कणक कण्टक इन्धनवान् अग्निस् तिन्दुक काष्ठ इन्धनः च अग्निः सूतिकागारस्य अभ्यन्तरात् नित्यं स्यात्
पुत्र वर्ण अनुरूपः तु यथा आशी एव तयोः परिबर्हः अन्यः कार्यः स्यात्

स यदा जानीयात् विमुच्य हृदयम् उदरम् अस्याः तु आविशति वस्तिशिरः अवगृह्णाति त्वरयन्ति एनाम् आवयः परिवर्तते अधस् गर्भ इति अस्याम् अवस्थायाम् पर्यङ्कम् एनाम् आरोप्य प्रवाहयितुम् उपक्रमेत

वचा कुष्ठ क्षौमक हिङ्गु सर्षप अतसी लशुन कण कणिकानाम् रक्षस् घ्न समाख्यातानाम् च ओषधीनाम् पोट्टलिकां बद्ध्वा सूतिकागारस्य उत्तर देहल्याम् अवसृजेत् तथा सूतिकायाः कण्ठे स पुत्रायाः स्थाली उदक कुम्भ पर्यङ्केषु अपि तथा एव च द्वयोः द्वार पक्षयोः

या तु स्त्री श्यामं लोहित अक्षम् व्यूढ उरस्कम् महा बाहुम् च पुत्रम् आशासीत या वा कृष्णं कृष्ण मृदु दीर्घ केशम् शुक्ल अक्षम् शुक्ल दन्तम् तेजस्विनम् आत्मवन्तम् एष एव अनयोः अपि होम विधिः

तत्र आभिप्रायिकम् घोषवत् आदि अन्तस्थ अन्तम् ऊष्म अन्तम् वा अवृद्धम् त्रि पुरुष अनूकम् अनवप्रतिष्ठितं नाक्षत्रिकं तु नक्षत्र देवता समान आख्यम् द्वि अक्षरम् चतुर् अक्षरम् वा

ब्रह्मा बृहस्पतिः विष्णुः सोमः सूर्यः तथा अश्विनः

अथ अस्यै दद्यात् कुष्ठ एला लाङ्गलिकी वचा चित्रक चिरबिल्व चव्य चूर्णम् उपघ्रातुं सा तत् मुहुर् मुहुर् उपजिघ्रेत् तथा भूर्ज पत्त्र धूमम् शिंशपा सार धूमम् वा

तत्रस्था च प्रसव कालम् प्रतीक्षेत

गर्भ उपघात कराः तु इमे भावा भवन्ति तत् यथा उत्कट विषम कठिन आसन सेविन्याः वात मूत्र पुरीष वेगान् उपरुन्धत्या दारुण अनुचित व्यायाम सेविन्याः तीक्ष्ण उष्ण अतिमात्र सेविन्याः प्रमित अशन सेविन्याः गर्भो म्रियते अन्तर् कुक्षेः अकाले वा स्रंसते शोषी वा भवति तथा अभिघात प्रपीडनैः श्वभ्र कूप प्रपात देश अवलोकनैः वा अभीक्ष्णम् मातुः प्रपतति अकाले गर्भः तथा अतिमात्र संक्षोभिभिः यानैर् यानेन अप्रिय अतिमात्र श्रवणैः वा

तत्र इयम् स्तन संपद् न अति ऊर्ध्वौ न अतिलम्बौ अनतिकृशौ अनतिपीनौ युक्त पिप्पलकौ सुख प्रपानौ च इति स्तन संपद्

यदि तु आतुर्यम् किंचित् कुमारम् आगच्छेत् तत् प्रकृति निमित्त पूर्वरूप लिङ्ग उपशय विशेषैः तत्त्वतो ऽनुबुध्य सर्व विशेषान् आतुर औषध देश काल आश्रयान् अवेक्षमाणः चिकित्सितुम् आरभेत एनम् मधुर मृदु लघु सुरभि शीत शंकरम् कर्म प्रवर्तयन्

तस्मात् आपन्न गर्भाम् स्त्रियम् अभिसमीक्ष्य प्राञ्चम् व्यक्तीभावात् गर्भस्य पुंसवनम् अस्यै दद्यात्

सा चेद् अपचारात् द्वयोः त्रिषु वा मासेषु पुष्पं पश्येत् न अस्याः गर्भः स्थास्यति इति विद्यात् अजात सारः हि तस्मिन् काले भवति गर्भः

यथा उक्तेन विधिना उपसंस्कृत शरीरयोः स्त्री पुरुषयोः मिश्रीभावम् आपन्नयोः शुक्रं शोणितेन सह संयोगं समेत्य अ व्यापन्नम् अ व्यापन्नेन योनाव् अन् उपहतायाम् अ प्रदुष्टे गर्भाशये गर्भम् अभिनिर्वर्तयति एकान्तेन

पर्याप्ते च एनाम् शीत उदकेन परिषिञ्चेत्

अतस् अन्यथा व्यापन्नं ज्ञेयम्

एवं सात्म्या हि कुमारा भवन्ति

इति पुत्र आशिषाम् समृद्धि करम् कर्म व्याख्यातम्

इति क्षीर विशोधनानि

प्रथमे मासे शङ्किता चेद् गर्भम् आपन्ना क्षीरम् अनुपस्कृतम् मात्रावत् शीतम् काले काले पिबेत् सात्म्यम् एव च भोजनं सायं प्रातर् च भुञ्जीत द्वितीये मासे क्षीरम् एव च मधुर औषध सिद्धम् तृतीये मासे क्षीरं मधु सर्पिर्भ्याम् उपसंसृज्य चतुर्थे मासे क्षीर नवनीतम् अक्ष मात्रम् अश्नीयात् पञ्चमे मासे क्षीर सर्पिः षष्ठे मासे क्षीर सर्पिस् मधुर औषध सिद्धम् तत् एव सप्तमे मासे

ततस् तौ सह संवसेयाताम् अष्ट रात्रम् तथाविध परिच्छदौ एव च स्यातां तथा इष्ट पुत्रम् जनयेताम्

यथा हि क्षवथु उद्गार वात मूत्र पुरीष वेगान् प्रयतमानो ऽप्य् अ प्राप्त कालात् न लभते कृच्छ्रेण वा अपि अवाप्नोति तथा अनागत कालम् गर्भम् अपि प्रवाहमाणा यथा च एषाम् एव क्षवथु आदीनाम् संधारणम् उपघाताय उपपद्यते तथा प्राप्त कालस्य गर्भस्य अप्रवाहणम् इति
दशमे तु अहनि स पुत्रा स्त्री सर्व गन्ध औषधैः गौरसर्षप लोध्रैः च स्नाता लघु अहत शुचि वस्त्रम् परिधाय पवित्र इष्ट लघु विचित्र भूषणवती च संस्पृश्य मङ्गलानि उचिताम् अर्चयित्वा च देवतां शिखिनः शुक्ल वाससः अ व्यङ्गान् च ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयित्वा कुमारम् अहतानाम् च वाससां संचये प्राञ्च् शिरसम् उदञ्च् शिरसम् वा संवेश्य देवता पूर्वम् द्विजातिभ्यः प्रणमति इति उक्त्वा कुमारस्य पिता द्वे नामनी कारयेत् नाक्षत्रिकम् नाम् आभिप्रायिकम् च

तत्र अत्यशिता क्षुधिता पिपासिता भीता विमनाः शोक आर्ता क्रुद्धा अन्यम् च पुमांसम् इच्छन्ती मैथुने च अतिकामा वा न गर्भं धत्ते विगुणां वा प्रजां जनयति

उपवास व्रत कर्म परायाः पुनः कदाहारायाः स्नेह द्वेषिन्याः वात प्रकोपण उक्तानि आसेवमानायाः गर्भो वृद्धिं न प्राप्नोति परिशुष्क त्वात् स च अपि कालम् अवतिष्ठते अतिमात्रम् अस्पन्दनः च भवति तं तु नागोदरम् इति आचक्षते

तस्याः तु खलु इमानि लिङ्गानि प्रजनन कालम् अभितस् भवन्ति तत् यथा क्लमो गात्राणां ग्लानिर् आननस्य अक्ष्णोः शैथिल्यं विमुक्त बन्धन त्वम् इव वक्षसः कुक्षेर् अवस्रंसनम् अधस् गुरुत्वम् वङ्क्षण वस्ति कटि कुक्षि पार्श्व पृष्ठ निस्तोदः योनेः प्रस्रवणम् अनन्नाभिलाषः च इति ततस् अनन्तरम् आवीनाम् प्रादुर्भावः प्रसेकः च गर्भ उदकस्य

यत् इदम् कर्म प्रथमं मासं समुपादाय उपदिष्टम् आ नवमात् मासात् तेन गर्भिण्या गर्भ समये गर्भ धारिणी कुक्षि कटि पार्श्व पृष्ठम् मृदूभवति वातः च अनुलोमः सम्पद्यते मूत्र पुरीषे च प्रकृति भूते सुखेन मार्गम् अनुपद्येते चर्म नखानि च मार्दवम् उपयान्ति बल वर्णौ च उपचीयेते पुत्रं च इष्टम् सम्पद् उपेतम् सुखिनं सुखेन एषा काले प्रजायत इति

अष्टमे तु मासे क्षीर यवागूम् सर्पिष्मतीं काले काले पिबेत् तत् न इति भद्रकाप्यः पैङ्गल्य आबाधः हि अस्याः गर्भम् आगच्छेत् इति अस्तु अत्र पैङ्गल्य आबाधः इति आह भगवान् पुनर्वसुर् आत्रेयः न तु एव एतत् न कार्यम् एवं कुर्वती हि अरोगा आरोग्य बल वर्ण स्वर संहनन सम्पद् उपेतम् ज्ञातीनाम् अपि श्रेष्ठम् अपत्यम् जनयति

तयोः कर्मणा वेद उक्तेन विवर्तनम् उपदिश्यते प्राञ्चम् व्यक्तीभावात् प्रयुक्तेन सम्यक्

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

अपि तु तेजस् धातुः अपि उदक अन्तरिक्ष धातु प्रायः अवदात वर्ण करः भवति पृथिवी वायु धातु प्रायः कृष्ण वर्ण करः सम सर्व धातु प्रायः श्याम वर्ण करः

ततो या या येषां येषां जनपदानां मनुष्याणाम् अनुरूपम् पुत्रम् आशासीत सा सा तेषां तेषां जनपदानां मनुष्याणाम् आहार विहार उपचार परिच्छदान् अनुविधत्स्व इति वाच्या स्यात्

सगर्भां त्वां सदा पान्तु वैशल्यं च दिशन्तु ते
तानि ह _ एतानि संकल्प एकायनानि

_ वै संकल्पयते अथ मनस्यति

_ संकल्पस्य गतम् तत्र अस्य यथाकाम चारः भवति यः संकल्पम् ब्रह्म इति उपास्ते

मन्त्राणाम् संक्ﾱप्तये कर्माणि संकल्पन्ते

अस्ति इति

वर्षस्य संक्ﾱप्त्यै अन्नम् संकल्पते

संकल्पः वाव मनसः भूयाः

ताम् उ नाम्नि ईरयति

तेषाम् संक्ﾱप्तये वर्षम् संकल्पते

कर्मणाम् संक्ﾱप्तये लोकः संकल्पते

नाम्नि मन्त्राः एकम् भवन्ति मन्त्रेषु कर्माणि

समकल्पन्त अपः च तेजः च

समकल्पेताम् वायुः च आकाशम् च

सः एष संकल्पः

अस्ति भगवन् संकल्पात् भूयः इति

लोकस्य संक्ﾱप्तये सर्वम् संकल्पते

संकल्प आत्मकानि संकल्पे प्रतिष्ठितानि

अन्नस्य संक्ﾱप्तये प्राणाः संकल्पन्ते

सः यः संकल्पम् ब्रह्म इति उपास्ते क्ﾱप्तान् वै सः लोकान् ध्रुवान् ध्रुवः प्रतिष्ठितान् प्रतिष्ठितः अ व्यथमानान् अ व्यथमानः अभिसिध्यति

अथ वाचम् ईरयति

प्राणानाम् संक्ﾱप्तये मन्त्राः संकल्पन्ते

तत् मे भगवान् ब्रवीतु इति
कर्ण नेत्र मुख उद्भूताम् रुजं कण्डूं च नाशयेत्

वस्ति शुद्धि करम् वृष्यं हृद्यं चेतस् विकार जित्

पृश्निपर्णी रसे स्वादुर् लघु उष्ण अस्र त्रिदोष जित्

अभिष्यण्ण तनौ प्रमेहे जठरे गरे

कण्टकारी तु दुःस्पर्शा क्षुद्रा व्याघ्री निदिग्धिका

कुष्ठ पाण्डु आमय प्लीह शोफ गुल्म गर आदिषु

सा एव उक्ता सोमवल्ली च कुण्डली चक्रलक्षणा

कपटं च सुमङ्गल्यं चिडा गन्धवधूस् तथा

मदनः शल्यको राठः पिण्डी पिण्डीतकः फलः

गोकण्टको भक्षटकः षडङ्गः कण्टक त्रिकः

आरग्वधो रसे तिक्तो गुरु उष्णः कृमि शूल _

गालवः करहाटः च छर्दनो विषपुष्पकः

आर्द्रा श्वेता विरूपा च विषदा पित्तवल्लभा

प्राचीनामलकं प्राचीनारङ्गं रक्तकं मतम्

कफं रूक्ष कषाय त्वात् फलम् धात्र्याः त्रिदोष जित्

वयःस्था आमलकम् वृष्यं जातीफलरसं शिवम्

हन्ति वातं तत् अम्ल त्वात् पित्तम् माधुर्य शैत्यात्

छर्दि हृद् रोग ज्वर जित् त्रिदोष शमना परा

कोविदारे अथ कुद्दालः कुम्भारः कुण्डली कुली

कषायं कटु तिक्त अम्लम् स्वादु च आमलकम् हिमम्

त्रिदोष जन्तु रक्त अर्शस् कुष्ठ ज्वर हरा परा

मलिना मलिनाङ्गी च कटुवार्त्ताकिनी इति च

अश्मन्तकः कषायः तु हिमः पित्त कफ अपहः

कर्कोटकी युगम् तिक्तं हन्ति श्लेष्म विष द्वयम्

वीर्य गर्भ प्रतानः च कुष्ठ हा कास मुक्ति दः

स्नेहविद्धं महादारु भद्रदारु इन्द्रदारु च

नागारिः सर्पदमनी विषकण्टकिनी तथा

विशोधनी कृमि हरा पीनस अरुचि नाशिनी

डाङ्गारी नागशुण्डी च गजदन्तफला मुनिः

गुडूची कफ वात घ्ना पित्त मेदस् विशोषिणी

सेहुण्डः तु रसे तिक्तो गुरु उष्णः कफ वात जित्

वालुकं काण्डकं वालु तत् शीतम् मधुरं गुरु

पाषाणभेदकः अश्मघ्नः शिलाभेदः अश्मभेदकः

शाकानां प्रवरा न्यूना द्वितीया किंचिद् एव तु

जया अव्यथा हैमवती वयःस्था चेतकी शिवा

शुक्लभण्डी त्रिभण्डी स्यात् काकाक्षी सरला त्रिवृत्

अन्या स्वादुस् त्रिदोष घ्ना ज्वरस्य अन्ते हिता स्मृता

पाटलायाः गुणैस् तद्वत् किंचिन् मारुत कृत् भवेत्

जिङ्गी भण्डी तथा काला गण्डाली कालमेषिका

बालकं शीतलं तिक्तं पित्त श्लेष्म विसर्प जित्

ह्रस्वाङ्गः मधुरः स्वादुः प्राणदः चिरजीवी अपि

महाकोशातकी तु अन्या हस्तिघोषा महाफला

शोधनी दोष संघात शमना रक्तपित्त जित्

स्वर्णक्षीरी स्वर्णदुग्धा सुवर्णक्षीरिका अपि च

तरुणं तरुणी तारा वात भूत विनाशना

तिक्तदुग्धा हैमवती हेमदुग्धा हिमावती

मधुरः शीत संग्राही दाह तृष्णा प्रमेह जित्

इन्द्रवारुणिका अति उष्णा रेचनी कटुका तथा

छर्दिघ्नो हिङ्गुनिर्यासः प्रियशालः च पार्वतः

इक्ष्वाकुः क्षत्रियवरा तिक्तबीजा महाफला

आमघ्नी शतपर्वा च विप्राङ्गी जननी जना

इक्ष्वाकुः वमने शस्तः प्रताम्यति च मानवे

कटुरोहिणी अरिष्टा च प्रोक्ता तिक्तकरोहिणी

मोरटः कीर्णपुष्पः च पीलुपुष्पो मधुस्रवः

गुडूची आयुष्प्रदा मेध्या तिक्ता संग्राहिणी बला

तुण्डिका कफ पित्त असृज् शोफ पाण्डु ज्वर अपहा

विषदा स्थूलकण्टाकी महती तु महोटिका

वन्ध्यकर्कोटकी देवी मनोज्ञा च कुमारिका

कफ वात हरम् हृद्यं दीपनं शुक्रलं लघु

शूल हृद् रोग कृच्छ्र घ्नः प्रमेह विनिवर्तकः

सा च एव श्वेतकुम्भीका कुबेराक्षी फलेरुहा

कण्टकी बालपत्त्रः च जिह्मशल्यः क्षतक्षमः

कषाया अम्ला च कटुका तिक्ता मधु रस अन्विता

भार्ङ्गी गर्दभशाकं च पद्मा ब्राह्मणयष्टिका

कन्दोद्भवा गुडूची च कटु उष्णा संनिपात हा

महामेदा हिमा स्वादुः कफ शुक्र विवर्धना

अर्शस् व्रण अश्मरी शूलान् हन्ति दीपन शोधना

क्ष्वेडः तिक्तः कटुः तीक्ष्णः अप्रगाढः च प्रशस्यते

कषाया मधुरा च उष्णा विपाके कटुका त्रिवृत्

रक्त दोष हरः च एव कण्डू कुष्ठ विनाशनः

श्यामसारो नेमिवृक्षः कार्मुकः कुब्जकण्टकः

कफ घ्ना शोधनी शोफ व्रण शूल विष अपहा

वनजा रिङ्गणी ह्रस्वा शूर्पपर्ण्यौ उभे स्मृते

ऋषभो दुर्धरो धीरो मातृको वृषभो वृषः
कत्तृणं सकलं भूति भूतिदं रोहिषं तृणम्

दाह घ्ना क्षय हन्त्री च श्लेष्म शुक्र विवर्धिनी

तृष्णा अरुचि प्रशमना रक्तपित्त हरा स्मृता

अपक्वं पाचयेत् शोफम् व्रणं पक्वं विशोधयेत्

कुष्ठ आमक अस्र कण्डूति कृमि दोष हरः स्मृतः

ज्वर अरोचक कास घ्नम् शोफ आध्मान विनाशनम्

पित्त श्लेष्म आमवात अतीसार कास अरुचीः जयेत्

रजो रेणुः च पांशुः च कवचो वर्मकण्टकः

यष्टिका युगलम् स्वादु तृष्णा पित्तास्र जित् हिमम्

आटरूषो हिमः तिक्तः पित्त श्लेष्म अस्र कास जित्

रक्तपित्त हरम् भेदि लघु उष्णम् पक्वम् अग्नि कृत्

कटु तिक्त कषाय उष्णम् तीक्ष्णं वात कफ अपहम्

वासकः सिंहपर्णी च वृषो वासा अथ सिंहिका

पटोलः कुलकः प्रोक्तः पाण्डुकः कर्कशच्छदः

विजया रञ्जिका भङ्गा तन्द्राकृद् बहुवादिनी

त्रपुसं कटुकं तिक्तं विपाण्डुर् हस्तिपर्णिनी

गुण्ठो वृत्तगुणः शुण्ठः शृङ्गभेदी इभमूलकः

कुष्ठ कण्डू व्रणान् हन्ति लेप आहार आदि शीलितः

विषमज्वर तृष् छर्दि मेह मोह विनाशिनी

अन्या गन्धपलाशी च स्थूलका तिक्तकन्दका

वृष्यकन्दा विदारी च वृष्यवल्ली विडालिका

यष्टीकं मधुकं च एव यष्ट्याह्वं मधुयष्टिका

ऋद्धिः मधुर शीता स्यात् क्षय पित्त अनिलान् जयेत्

तिक्तं पुष्करमूलं तु कटु उष्णम् कफ वात जित्

शोफ गुल्म उदर आनाह कृमि जाल विनाशिनी

तीक्ष्णा उष्णा पित्तला मोह मद वाच् वह्नि वर्धिनी

काकोली स्वादु शीता च वात पित्त ज्वर अपहा

हेमाह्वा कनकक्षीरी हेमक्षीरी च काञ्चनी

नाकुली च अक्षपीडा च नेत्रमीला यशस्करी

ओष्ठोपमफला गोल्हा पीलुपर्णी च तुण्डिका

उर्वारुः कर्कटी प्रोक्ता व्यालपत्त्रा च लोमशा

कण्टकारी द्वयम् तिक्तं वात आम कफ कास जित्

माषपर्णी रसे तिक्ता शीतला रक्तपित्त जित्

दन्तीबीजं मलद्रावी निकुम्भो बीजरेचकः

रक्त दोषम् ज्वरं हन्ति वर्धनी कफ शुक्रयोः

डङ्गरी शीतला रुच्या दाह पित्तास्र दोष जित्

तिक्ता तु काञ्चनक्षीरी पित्त कृमि विष अपहा

कफं रूक्ष कषाय त्वात् त्रिदोष घ्ना ततस् अभया

आम अरुचि घ्ना अपस्मार गण्ड श्लीपद नाशिनी

सुगन्धमूला गन्धाली षड्ग्रन्था सुव्रता वधूः

कटुका पित्त जित् तिक्ता कटुः शीत अस्र दाह जित्

कर्कोटकी पीतपुष्पा महाजालिनिः उच्यते

तृष्णायां मुख शोषे च हनु स्तम्भे गलग्रहे

निम्बः तिक्त रसः शीतो लघुः श्लेष्म अस्रपित्त _

श्रीवारकः शितिवरः स्वस्तिकः कुक्कुटः शिखी

शैलूषः श्रीफलः श्र्याह्वः कर्कटः पूतिमारुतः

कटु उष्णा अतिविषा तिक्ता कफ पित्त ज्वर अपहा

जलमुस्तं दाशपुरं वानेयं परिपेलवम्

शोफ उदर आध्मान हरा किंचिद् मारुत कृत् भवेत्

आवर्तकी केशरुहा तथा एव विषभद्रिका

त्रायन्ती कफ पित्त अस्र गुल्म ज्वर हरा मता

विदारी शिशिरा स्वादुः गुरुः स्निग्धा समीर जित्

जलजं तिक्त कटुकम् कषायं कान्ति दम् हिमम्

शितिवारः सूचिपत्रः सूच्याह्वः सुनिषण्णकः

यवतिक्ता शङ्खिनी तु दृढपादा विसर्पिणी

वृन्ताकं स्वादु तीक्ष्ण उष्णम् कटु पाकम् अपित्तलम्

श्लेष्म पित्त अस्र शोफ आर्ति कास तृष्णा ज्वर अपहा

रुचिष्यो ज्वर दुर्नाम ग्रहणी पाण्डु रोग हा

दुरालम्भा स्वादु शीता तिक्ता दाह विनाशिनी

प्रोक्ता नागकुमारी च छिन्नाङ्गी ज्वरनाशिनी

केश्यं वज्रम् उदीच्यम् च पिङ्गम् आचमनम् कचम्

स्नुक् स्नुही च महावृक्षो गुडा निस्त्रिंशपत्त्रकः

गुडूची स्वरसे तिक्ता कषाया उष्णा गुरुः तथा

बिल्व मूलम् त्रिदोष घ्नम् छर्दि घ्नम् मधुरं लघु

कफ वात उदर अर्शांसि हन्ति दीपन शोधना

तापसी ज्वलनी च एव हरिद्रापत्त्रकन्दका

महातिक्तः च तिक्तः च निद्रारिः संनिपात हा

विष घ्ना ज्वर भूत घ्ना वली पलित नाशिनी

मुस्ता तिक्त कषाया अति शिशिरा श्लेष्म रक्त जित्

विभीतकः कर्षफलो वासन्तः अक्षः कलिद्रुमः

चन्द्राणी चन्द्रगन्धा च दुर्विधेया इति संज्ञिता

बलास अरोचकान् हन्ति विषमज्वर नाशिनी

पित्तास्र जित् तथा बल्या वृष्या च एव प्रकीर्तिता