tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
ब्राह्मणान् अन्नेन परिविष्य पुण्याहं स्वस्ति ऋद्धिम् इति वाचयित्वा कुमारं भोजयित्वा तस्य चौल वत् तूष्णीम् केशान् ओष्य स्नातं शुचि वाससम् बद्ध शिखम् यज्ञोपवीतं प्रतिमुञ्चन् वाचयति

एवम् एव ब्रह्मसूक्तेन हुत्वा ब्रह्म जज्ञानम् इति षड्भिः

तेन गृह्णामि त्वाम् अहम् मह्यं गृह्णामि त्वाम् अहम् प्रजापतिना त्वा मह्यं गृह्णामि असौ इति

परिवीताम् अनुमन्त्रयते

परि इदम् वासो अधि धाः स्वस्तये अभूः आपीनाम् अभिशस्ति पावा

भवति भिक्षां देहि इति ब्राह्मणो भिक्षेत

अथ एनम् उपनयति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् उपनये ऽसौ इति

यस्मिन् भूतं च भव्यं च सर्वे लोकास् समाहिताः

अनुमते ऽनुमन्यस्व इति पश्चाद् उदीचीनम्

स मा इन्द्रः मेधया स्पृणोत्व् अमृतस्य देव धारणो भूयासं स्वाहा इति

देहि भिक्षां भवति इति वैश्यः

मित्रस्य चक्षुः धरुणम् बलीयः तेजः यशस्वि स्थविरं समिद्धम्

ऊर्ध्व पवित्रः वाजिनि इव सु अमृतम् अस्मि

को नाम असि असौ नाम अस्मि इति शाट्यायनकम्

भिक्षां भवति देहि इति राजन्यः

सा नः समन्तम् अनु परीहि भद्रया भर्तारः ते मेखले मा रिषाम इति

तास् त्वा देवीर् जरसा संव्ययन्तु आयुष्मान् इदम् परिधत्स्व वासः इति

ऊर्ग् अस्य् ऊर्जं मयि धेहि इत्य् औदुम्बरम्

अथ अस्मै दण्डं प्रयच्छति पालाशं बैल्वं वा ब्राह्मणस्य

समन्तम् एव वा तूष्णीम्

शतं च जीव शरदः सु वर्चाः रायः च पोषम् उप संव्ययस्व

ओजो ऽस्य् ओजो मयि धेहि इति नैयग्रोधम्

देवेभ्यः त्वा परिददामि विश्व देवेभ्यः त्वा परिददामि विश्वेभ्यः त्वा देवेभ्यः परिददामि सर्वेभ्यः त्वा देवेभ्यः परिददामि सर्वाभ्यः त्वा देवताभ्यः परिददामि असौ इति

तं प्रदक्षिणं परिसमूहति सुश्रवः सुश्रवसं मा कुरु यथा त्वं सुश्रवः सुश्रवा अस्य् एवम् अहं सुश्रवः सुश्रवा भूयासं यथा त्वं सुश्रवः सु श्रवः देवानां निधि गोपः ऽस्य् एवम् अहं ब्राह्मणानां ब्रह्मणो निधि गोपः भूयासम् इति

जिह्वा मे मधुमत्तमा

इयं दुरुक्तात् परिबाधमाना शर्म वरूथं पुनती न आगात्

अथ अधोनाभि उपरिजान्व् आच्छाद्य दण्डम् अजिनं मेखलां च धारयन् श्राद्ध सूतक मैथुन मधु मांसानि वर्जयन् भैक्ष आहारः अधस् शायी च आचार्यस्य गृहान् एति इति विज्ञायते आचार्यो वै ब्रह्म इति

उत्तरेण अग्निम् द्वे स्त्री प्रतिकृती कृत्य गन्धैः माल्येन च अलंकृत्य त्रिवृता अन्नेन ब्राह्मणान् सम्पूज्य आशिषः वाचयित्वा श्रद्धा मेधे इति

स एवम् एव एतत् सर्वं करोति

बलम् असि बलं मयि धेहि इति रौहीतकम्

रौरवं राजन्यस्य

सर्वेषां वा वार्क्षम्

सर्वेषाम् एव वा मौञ्जीम्

सप्तमे ब्रह्मवर्चस कामम् अष्टम आयुष्कामं नवमे तेजस्कामं दशमे अन्नाद्य कामम् एकादश इन्द्रिय कामम् द्वादशे पशु कामम् त्रयोदशे मेधा कामम् चतुर्दशे पुष्टि कामम् पञ्चदशे भ्रातृव्यवन्तं षोडशे सर्व कामम् इति

अथ अस्मै अ रिक्तम् पात्रं प्रयच्छन् आह मातरम् एव अग्रे भिक्षस्व इति

बृहस्पतिः प्रायच्छद् वास एतत् सोमाय राज्ञे परिधातवा

अग्ने व्रत पते सावित्रं व्रतं चरिष्यामि तत् शकेयम् तत् मे राध्यतां स्वाहा

अहं वृक्षस्य रेरिवा

प्राणानां ग्रन्थिः असि स मा विस्रंसः इति नाभि देशे

इत्य् एतस्माद् ब्राह्मणात्

अथ एनम् संशास्ति ब्रह्मचार्य् अस्य् कर्म कुरु मा दिवा सुषुप्थाः समिध आधेहि भैक्षाचर्यं चर सदा अरण्यात् समिध आहर उद कुम्भम् च आहर आचार्य अधीनः भव वेदम् अधीष्व इति

ब्रह्मवर्चसम् असि ब्रह्मवर्चसाय त्वा इति बैल्वम्

अपरेण अग्निम् उदक् अग्रम् कूर्चं निधाय तस्मिन् प्राच् मुखः आचार्य उपविशति

सर्वान् एव वा वसन्ते

अथ अपि काम्यानि भवन्ति

श्रुतं मे गोपाय इति

सर्वेषां वा कृष्णाजिनम्

वायो व्रत पते आदित्य व्रत पते व्रतानां व्रत पते सावित्रं व्रतम् अचारिषं तद् अशकं तन् मे राधि स्वाहा इति
अथ तिसृषु व्युष्टास्व् एतम् अग्निम् आदाय तां दिशं यन्ति यत्र अस्य पलाशः स्पष्टो भवति

अथ आहुतः

उपस्पृश दिव्यं सा नु स्तूपैः सं रश्मिभिस् ततनः सूर्यस्य इति

वसन्ते ब्राह्मणम् उपनयीत ग्रीष्मे राजन्यं शरदि वैश्यं वर्षासु रथकारम् इति

अथ कुमारः पक्वात् उपादाय प्राश्नाति

अग्ने व्रत पते सावित्रं व्रतम् अचारिषं तद् अशकं तत् मे राधि स्वाहा

अथ एनम् प्रदक्षिणम् अग्निं परिषिञ्चति अदिते ऽनुमन्यस्व इति दक्षिणतः प्राचीनम्

सरस्वते ऽनुमन्यस्व इत्य् उत्तरतः प्राचीनम्

तस्मा अन्वाह ऊम् इति प्रतिपद्यते तत् सवितुर् वरेण्यम् इत्य् एतां पच्छो ऽर्धर्चशस् ततः समस्तां व्याहृतीर् विहृताः पाद आदिषु अन्तेषु वा तथा अर्धर्चयोः उत्तमां कृत्स्नायाम् इति

त्रि अहम् एतम् अग्निम् धारयन्ति क्षार लवण वर्जम् अधःशय्या च

अभितिष्ठ पृतन्यतः सहस्व पृतनायतः इति

अथ कुमारः पक्वात् जुहोति

अथ पालाशीश् चतस्रः समिध आर्द्राः स पलाशाः स प्रारोहाः प्रादेश मात्रीः अ परिशुष्क अग्राः घृत अन्वक्ताः अभ्याधापयन् वाचयति याज्ञिकानां वा वृक्षाणां अन्यतमस्य

अथ एनम् मौञ्जीं मेखलां त्रिवृतां त्रिः प्रदक्षिणं परिव्ययन् वाचयति मौञ्जीं ब्राह्मणस्य

अथ एनम् उत्थाप्य उत्तरेण अग्निम् दक्षिणेन पदा अश्मानम् आस्थापयति आतिष्ठ इमम् अश्मानम् अश्मा इव त्वं स्थिरो भव

सोमो ऽसि सोम पम् मा कुरु इति पालाशम्

स मातरम् एव अग्रे भिक्षेत

अथ अपः उपस्पृश्य ज्योतिष्मत्या आदित्यम् उपतिष्ठते उद् वयम् तमसस् परि इति

यस्य ते प्रथम वास्यम् हरामस् तं त्वा विश्वे अनुमदन्तु देवाः

एवम् अन्यस्मिन्न् अपि सदा

तस्य अग्रेण कुमारो दर्भेषु प्रत्यक् मुखः उपविश्य पादाव् अन्वारभ्य आह सावित्रीं भो अनुब्रूहि इति

अथ एनम् दक्षिणे हस्ते गृह्णाति

तस्मिन् व्याहृतीभिः सायं प्रातः समिधो ऽभ्यादधाति भूः स्वाहा भुवः स्वाहा सुवः स्वाहा भूर् भुवः सुवः स्वाहा इति

अथ आज्य आहुतीः उपजुहोति क्षेत्रियै त्वा निरृत्यै त्वा इति षड्भिः अनुच्छन्दसम्

अग्रेण अग्निम् पलाश पर्णेषु हुत शेषम् निदधाति नमो अस्तु नीलग्रीवाय इति

अथ एनम् देवताभ्यः परिददाति

राष्ट्रभृद् अस्य् आचार्य आसन्दी मा त्वद् योषम् इति

तथा एव सुश्रवसम् अभ्यर्च्य त्रिवृता अन्नेन ब्राह्मणान् सम्पूज्य आशिषः वाचयित्वा

नैयग्रोधं स्कन्ध जम् रौहीतकं वा राजन्यस्य

तद् उ तथा न कुर्यान् न अन् उक्तायाम् सावित्र्यां प्राश्नीयाद् इत्य् अनूक्तायाम् अनूक्तायां सावित्र्यां प्राश्नीयाद् इति शाट्यायनकम्

ब्रह्मणः कोशः असि मेधया पिहितः

आवीसूत्रं वैश्यस्य

पुष्टिः असि पुष्टिं मयि धेहि इति बादरम्

यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेः यत् सहजम् पुरस्तात्

आयुष्यम् अग्रियम् प्रतिमुञ्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलम् अस्तु तेजः इति

अन्यान्य् आदाय अस्य वास आदत्ते

अथ एनम् तिष्ये वासः सद्यः कृत्त ऊतम् परिधापयन् वाचयति या अकृन्तन् अवयन् या अतन्वत याः च देवीः अन्तान् अभितस् अददन्त

स्विष्टकृत् प्रभृति सिद्धम् आ धेनु वर प्रदानात्

यज्ञ उपवीतिनम् अप आचमय्य अथ देवयजनम् उदानयति

परिहितम् अनुमन्त्रयते परिधत्त धत्त वाससा एनम् शत आयुषम् कृणुहि दीर्घम् आयुः

तथा एव परिसमूह्य तथा एव परिषिञ्चति अन्वमंस्थाः प्रासावीः इति मन्त्र अन्तान् संनमयति

अथ एनम् प्रदक्षिणम् अग्निं परिसमूहति जुषस्व नः समिधम् अग्ने अद्य शोचा बृहद् यजनं धूमम् ऋण्वन्

वायो व्रत पते आदित्य व्रत पते व्रतानां व्रत पते सावित्रं व्रतं चरिष्यामि तत् शकेयम् तत् मे राध्यतां स्वाहा इति

यः छन्दसाम् ऋषभः विश्व रूपः छन्दोभ्यो ऽध्य् अमृतात् संबभूव
तं वा एतं प्रजापतिः सप्तर्षिभ्यः प्रोवाच सप्तर्षयो महाजज्ञवे महाजज्ञुर् ब्राह्मणेभ्यः

न अन्तरा व्याहरेन् न च अन्तरा विरमेत्

शुद्धम् अस्य पूतं ब्रह्म भवति

अपरा द्वादश वेद संहिताः अधीत्य ताभिर् उशनसो लोकम् अवाप्नोति

षण् मासान् यावक भक्षः चतुरो मासान् उदक सक्तु भक्षः द्वौ मासौ फल भक्षः मासम् अप् भक्षः द्वादश रात्रम् वा अ प्राश्नन् क्षिप्रम् अन्तर्धीयते ज्ञातीन् पुनाति सप्त अवरान् सप्त पूर्वान् आत्मानं पञ्चदशं पङ्क्तिं च पुनाति

अग्नये स्वाहा

अथ अतस् अन् अश्नत् पारायण विधिम् व्याख्यास्यामः

तस्य ह वा एतस्य यज्ञस्य त्रिविध एव आरम्भ कालः प्रातःसवने माध्यंदिने सवने ब्राह्मे वा अपररात्रे

अ प्रतिभायाम् यावता कालेन न वेद तावन्तं कालं तद् अधीयीत स यदा जानीयाद् ऋक्तो यजुष्टः सामत इति

अपरा द्वादश वेद संहिताः अधीत्य ताभिर् बृहस्पतेर् लोकम् अवाप्नोति

तद् ब्राह्मणम् तद् छान्दसम् तद् दैवतम् अधीयीत

शुचि वासाः स्याच् चीर वासाः वा

अपरा द्वादश वेद संहिताः अधीत्य ताभिः प्रजापतेर् लोकम् अवाप्नोति

ताम् एतां देवनिश्रयणी इति आचक्षते

संवत्सरं भैक्षं प्रयुञ्जानो दिव्यं चक्षुर् लभते

अत ऊर्ध्वं संचयः

सोमाय स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वयंभुव ऋग्भ्यो यजुर्भ्यः सामभ्यो ऽथर्वभ्यः श्रद्धायै प्रज्ञायै मेधायै श्रियै ह्रियै सवित्रे सावित्र्यै सदसस्पतये ऽनुमतये च

हविष्यम् अन्नम् इच्छेद् अपः फलानि वा

ग्रामात् प्राचीं वा उदीचीम् वा दिशम् उपनिष्क्रम्य गोमयेन गोचर्म मात्रम् चतुर् अश्रम् स्थण्डिलम् उपलिप्य प्रोक्ष्य लक्षणम् उल्लिख्य अद्भिर् अभ्युक्ष्य अग्निम् उपसमाधाय संपरिस्तीर्य एताभ्यः देवताभ्यो जुहुयात्

एतया वै देवा देव त्वम् अगच्छन्न् ऋषय ऋषि त्वम्

हुत्वा वेद आदिम् आरभेत संततम् अधीयीत

अन् अश्नन् संहिता सहस्रम् अधीयीत
तथा अस्तु इति आह विश्वात्मा देवो अपि अन्तरधीयत

तस्य वै व्रजतः क्षिप्रं यत्र नेमिः अशीर्यत

एवम् अस्तु इति सम्प्रोच्य देवो अपि अन्तरधीयत

मरीचयो ऽत्रयो विप्रा वसिष्ठाः क्रतवः तथा

मरुतां च शुभां कन्यां सुयशा इति च विश्रुताम्

कोटि त्रये ऽथ सम्पूर्णे देवः प्रीत मनाः भृशम्

रमते भगवान् प्रमथैः परिवारितः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे एकचत्वारिंशो ऽध्यायः

ब्रह्म लोकम् गमिष्यन्ति यत्र गत्वा न जायते

स वव्रे पुनर् एव अहम् जपेयं कोटिम् ईश्वरम्

महादेवं दिदृक्षूणाम् ऋषीणां परमेष्ठिनाम्

महादेव प्रिय करम् महापातक नाशनम्

तावत् आयुः महादेवैः देहि इति वरम् ईश्वरैः

जपेयं कोटिम् अन्याम् वै भूयो ऽपि तव तेजसा

जजाप रुद्रम् अनिशम् यत्र नन्दी महा गणः

इदं त्रैलोक्य विख्यातम् तीर्थं नैमिषम् उत्तमम्

इति उक्ते भगवन्त् आह न जप्तव्यं त्वया पुनः

अत्र देवो महादेवो रुद्राण्या किल विश्वकृत्

तृतीयां जप्तुम् इच्छामि कोटिं भूयो ऽपि शङ्कर

चक्रे महेश्वरं द्रष्टुं जेष्ये मृत्युम् इति प्रभुम्

स वव्रे वरम् ईशानम् वरेण्यं गिरिजापतिम्

प्रीतः तस्य महादेवो देव्या सह पिनाकधृक्

सत्त्रेण आराध्य देवेशं दृष्टवन्तो महेश्वरम्

अत्र पूर्वं स भगवान् ऋषीणाम् सत्त्रम् आसताम्

अत्र दानं तपः तप्तम् स्नानं जप्य आदिकम् च यत्

जातकर्म आदिकाः सर्वाः क्रियाः तस्य चकार ह

देशं च वः प्रवक्ष्यामि यस्मिन् देशे चरिष्यथ

एतत् उक्त्वा महादेवो गणान् आहूय शङ्करः

शर्वः स उमः गण वृतः वर दः अस्मि इति अभाषत

आराधयत् महादेवम् पुत्र अर्थम् वृषभध्वजम्

मुनिभ्यो दर्शयामास ये तद् आश्रम वासिनः

केन उपायेन पश्यामो ब्रूहि देव नमस्कृतम्

स गत्वा सरितं पुण्याम् एकाग्र श्रद्धया अन्वितः

संवर्तक अनल प्रख्यः कुमारः प्रहसन् इव

स्थानं भगवतः शंभोर् एतन् नैमिषम् उत्तमम्

अभिषेकेण युक्तेन नन्दि ईश्वरम् अयोजयत्

अत्र देवाः स गन्धर्वाः स यक्ष उरग राक्षसाः

अत्र प्राणान् परित्यज्य नियमेन द्विजातयः

आगत्य वर दः अस्मि इति प्राह भूत गणैः वृतः

चकर्ष लाङ्गलेन उर्वीम् भित्त्वा अदृश्यत शोभनः

तस्य वर्ष सहस्र अन्ते तप्यमानस्य विश्वकृत्

एकैकं पावयेत् पापं सप्त जन्म कृतम् द्विजाः

तपः तप्त्वा पुरा देवा लेभिरे प्रवरान् वरान्

इमं देशं समाश्रित्य षट्कुलीयाः समाहिताः

महा गणपतिः देव्याः पुत्रो भव महा ईश्वरः

जजाप रुद्रम् अनिशम् महेश आसक्त मानसः

ब्रह्मा उवाच

प्रोवाच वायुः ब्रह्माण्डम् पुराणं ब्रह्म भाषितम्

यत्र तत्र मृतो मर्त्यो रुद्र लोके महीयते

अभूत् ऋषिः स धर्म आत्मा शिलादो नाम धर्म विद्

सर्व लोक अधिपः श्रीमान् सर्व ज्ञः मद् बल अन्वितः

योगि ईश्वरः योग नेता गणानाम् ईश्वर ईश्वरः

पश्यतः तस्य विप्रर्षेः अन्तर्धानम् गतो हरः

उपनीय यथाशास्त्रं वेदम् अध्यापयत् सुतम्

षट्कुलीया ऊचुः

ज्ञानं तत् मामकम् दिव्यं हस्तामलक वत् तव

पृच्छन्ति प्रणिपत्य एनम् विश्वकर्माणम् अच्युतम्

भृगवो ऽङ्गिरसः पूर्वा ब्रह्माणं कमलोद्भवम्

स्थानं देवदेवस्य शूलिनः

रूप लावण्य सम्पन्नः तेजसा भासयन् दिशः

उद्वाहयामास च तं स्वयम् एव पिनाकधृक्

आगत्य वर दः अस्मि इति प्राह भूत गणैः वृतः

क्षिप्तम् एतत् मया चक्रम् अनुव्रजत माचिरम्

अमरो जरया त्यक्तो मम पार्श्व गतः सदा

भूत सम्प्लव स्थायी ततो यास्यसि मद् पदम्

अन्यत् च तीर्थ प्रवरम् जाप्येश्वरम् इति श्रुतम्

सूत उवाच

तथा अस्तु इति आह भगवान् देव्या सह महेश्वरः

सत्रं सहस्रम् आसध्वम् वाच् मनस् दोष वर्जिताः

द्वितीयायां च कोट्यां वै सम्पूर्णायां वृषध्वजः
चरकी च विदारी च पूतना पाप राक्षसी

असुरः शेष पापौ च रोगो एव च

शेषम् अंशम् विजानीयात् देवलस्य मतं यथा

अग्नि भीतिः बहु कन्या धन सम्मान कोप दम्

कृत्वा च वसुभिर् भागं शेषं आदिशेत्

अष्टभिः गुणितम् पिण्डं षष्टिभिर्

देवान् एक उत्तरान् एतान् पूर्व आदौ नामतः शृणु

गृहस्य शोभनः प्रोक्त ईशाने च एव शाल्मलिः

चतुःषष्टि पदाः देवा इति एवम् परिकीर्तिताः

उदञ्च् आश्रयम् च वारुण्यां वातायन समन्वितम्

अर्यमा सविता च एव विवस्वन्त् विबुध अधिपः

हरिः उवाच

अभ्यागत आलयम्

हैतुकः त्रिपुर अन्तर् च अग्नि वेतालकौ यमः

पूषा च वितथः च एव ग्रह क्षेत्र यमौ उभौ

प्राकारं तद् बहिस् दद्यात् पञ्च हस्त प्रमाणात्

संतान प्रेष्य नीच त्वम् स्व यानम् स्वर्ण भूषणम्

वाम पार्श्वेण न अत्र कार्या विचारणा

सुरेज्यः पुरतः कार्यो यस्य आग्नेय्याम् महानसम्

दौवारिको ऽथ सुग्रीवः पुष्पदन्तो गणाधिपः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे वास्तुमानलक्षणं नाम षट्चत्वारिंशो ऽध्यायः

नृप भीतिः मृत अपत्यम् हि अनपत्यम् न वैर दम्

आवास वास वेश्म आदौ पुरे ग्रामे वणिक्पथे

पुनर् गुणितम् अष्टभिः भागं तु भाजयेत्

आग्नेय कोणात् आरभ्य वंशो भवति दुर्धरः

अग्नि जिह्वः कालकः च करालो

बहिस् द्वात्रिंशत् एते तु तद् अन्तर् चतुरः शृणु

वास्तुं संक्षेपतो वक्ष्ये गृह आदौ विघ्न नाशनम्

कर्णे च एव अथ शिखि आद्याः तथा देवाः प्रकीर्तिताः

वह्नौ वधः च आयुस् वृद्धिम् पुत्र लाभ सु तृप्ति दः

तोय अग्नि दीप सत् भृत्यैः युक्तं दक्षिणतो भवेत्

वास्तु क्रोडे गृहं कुर्यात् न पृष्ठे मानवः सदा

प्रासाद आराम दुर्गेषु देवालय मठेषु च

यत् शेषम् तत् भवेत् ऋक्षम् भागैः हृत्वा अव्ययम् भवेत्

भल्लाटः सोम सर्पौ च अदितिः च दितिः तथा

अदितिं हिमवन्तं च जयन्तं च इदं त्रयम्

अष्टमश् च आपवत्सः च परितो ब्रह्मणः स्मृताः

द्वाराणि उत्तर संज्ञानि पूर्व द्वाराणि वच्मि अहम्

समिध् कुश इन्धन स्थानम् आयुधानां च नैरृते

ऋक्षं चतुर्गुणं कृत्वा नवभिः भाग हारितम्

पूजितो विघ्न हारी स्यात् प्रासादस्य गृहस्य च

ईशान आदि चतुष्कोण संस्थितान् पूजयेद् बुधः

गन्धर्वो भृगुराजः तु मृगः पितृ गणः तथा

धनदे नृप पीडा दम् अर्थ घ्नम् रोग दम् जले

राज घ्नम् कोप दम् पूर्वे फलतो द्वारम् ईरितम्

द्वाविंशति सुरान् बाह्ये तद् अन्तर् च त्रयोदश

द्वारं दीर्घ अर्ध विस्तारम् द्वाराणि अष्ट स्मृतानि च

एवं विष्णु आश्रमम् कुर्यात् वनैः च उपवनैः युतम्

अर्थ दम् च अर्थ हानये च दोष दम् पुत्र मृत्यु दम्

ईशान आद्याः ततस् बाह्ये देव आद्याः हेतुक आदयः

अपः च एव अथ सावित्री जयो रुद्रः तथा एव च

अष्ट भागे कृते भागे द्वाराणां च फल अफलम्

गृह अन्तराणि सर्वाणि स जलैः कदल गृहैः

तेभ्यो हि उभयतस् सार्धात् अन्ये ऽपि द्विपदाः सुराः

एवं च वृश्चिक आदौ स्यात् पूर्व दक्षिण पश्चिमम्

ईशान कोणात् आरभ्य दुर्गे वंश उच्यते

ईशान कोणात् आरभ्य हि एकाशीति पदे यजेत्

आकाशे गन्धमाली स्यात् क्षेत्रपालान् ततस् यजेत्

गन्ध पुष्प गृहम् कार्यम् ऐशान्याम् पट्ट संयुतम्

ईशः च एव अथ पर्जन्यो जयन्तः कुलिश आयुधः

चतुःषष्टि पदः वास्तुः प्रासाद आदौ प्रपूजितः

अश्वत्थ प्लक्ष न्यग्रोधाः पूर्व आदौ स्यात् उदुम्बरः

वास्तु देवान् पूजयित्वा गृह प्रासाद कृत् भवेत्

कपि निर्गमने येन पूर्वतः सत्त्र मण्डपम्

सिंह कन्या तुलायाम् च द्वारं शुध्येत् अथ उत्तरम्
यत् वै व्रजे व्रज पशून् विष तोय पीतान् पालान् तु अजीवयत् अनुग्रह दृष्टि वृष्ट्या

यद् पाद पङ्कज पराग पवित्र देहाः योग ऋद्धिम् आपुः उभयीम् यदु हैहय आद्याः

प्राक् कल्प सम्प्लव विनष्टम् इह आत्म तत्त्वम् सम्यग् जगाद मुनयो यत् अचक्षत आत्मन्

मान्धातृ अलर्क शतधनू अनु रन्तिदेवाः देवव्रतो बलिः अमूर्तरयः दिलीपः

क्ष्मां वामनेन जगृहे त्रि पद छलेन याच्ञाम् ऋते पथि चरन् प्रभुभिः न चाल्यः

चक्रं च दिक्ष्व् अ विहतम् दशसु स्व तेजः मन्वन्तरेषु मनु वंश धरः बिभर्ति

देहे स्व धातु विगमे ऽनुविशीर्यमाणे व्योम इव तत्र पुरुषो न विशीर्यते ऽञ्जः

तप्तं तपो विविध लोक सिसृक्षया मे आदौ सनात् स्व तपसः स चतुःसनो ऽभूत्

ते दुस्तराम् अतितरन्ति च देव मायाम् न एषाम् मम अहम् इति धीः श्व शृगाल भक्ष्ये

भूमेः सुरेतर वरूथ विमर्दितायाः क्लेश व्ययाय कलया सित कृष्ण केशः

तिष्ठन् वनं स दयित अनुजः आविवेश यस्मिन् विरुध्य दशकन्धर आर्तिम् आर्छत्

तस्मा अदात् ध्रुव गतिम् गृणते प्रसन्नो दिव्याः स्तुवन्ति मुनयो यत् उपरि अधस्तात्

शृण्वतः श्रद्धया नित्यं मायया आत्मा न मुह्यति

दैत्य इन्द्रम् आशु गदया अभिपतन्तम् आरात् ऊरौ निपात्य विददार नखैः स्फुरन्तम्

अन्ते तु अधर्म हर मन्यु वश असुर आद्याः माया विभूतयः इमाः पुरु शक्ति भाजः

जातः करिष्यति जनान् उपलक्ष्य मार्गः कर्माणि च आत्म महिम उपनिबन्धनानि

कालेन मीलित धियाम् अवमृश्य नॄणां स्तोक आयुषाम् स्व निगमः बत दूर पारः

लोकत्रयस्य महतीम् अहरत् यदा आर्तिम् स्वायम्भुवेन मनुना हरिः इति अनूक्तः

कामं दहन्ति कृतिनो ननु रोष दृष्ट्या रोषं दहन्तम् उत ते न दहन्त्य् अ सह्यम्

क्रीडन् वने निशि निशाकर रश्मि गौर्याम् रास उन्मुखः कल पद आयत मूर्छितेन

तुभ्यं च नारद भृशं भगवान् विवृद्ध भावेन साधु परितुष्ट उवाच योगम्

यथा हरौ भगवति नृणां भक्तिः भविष्यति

नाभेः असौ ऋषभः आस सुदेवि सूनुः यः वै चचार समदृग् जड योग चर्याम्

आविर्हितः तु अनुयुगम् स हि सत्यवत्यां वेद द्रुमम् विटपशो विभजिष्यति स्म

आह इदम् आदिपुरुष अखिल लोक नाथ तीर्थ श्रवः श्रवण मङ्गल नामधेय

पत्नी मनोः स च मनुः च तद् आत्मजाः च प्राचीनबर्हिः ऋभुः अङ्ग उत ध्रुवः च

अह्नि आपृतम् निशि शयानम् अति श्रमेण लोकं विकुण्ठम् उपनेष्यति गोकुलं स्म

इक्ष्वाकुः ऐल मुचुकुन्द विदेह गाधि रघु अम्बरीष सगराः गय नाहुष आद्याः

धर्मस्य दक्ष दुहितरि अजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर इति स्व तपः प्रभावः

ये वा मृधे समिति शालिनः आत्त चापाः काम्बोज मत्स्य कुरु सृञ्जय कैकय आद्याः

मायां वर्णयतो ऽमुष्य ईश्वरस्य अनुमोदतः

यज्ञे च भागम् अनुशास्ति अवतीर्य लोके

यो वै प्रतिश्रुतम् ऋते न चिकीर्षत् अन्यत् आत्मानम् अङ्ग मनसा हरये ऽभिमेने

न अर्थः बलेः अयम् उरुक्रम पाद शौचम् आपः शिखा धृतवतः विबुध आधिपत्यम्

धर्ता उच्छिलीन्ध्रम् इव सप्त दिनानि सप्त वर्षः महीध्रम् अनघ एक करे स लीलम्

मत्स्यो युग अन्त समये मनुना उपलब्धः क्षोणी मयः निखिल जीव निकाय केतः

अन्तर् महा अर्णवे उपागतम् आदिदैत्यं तं दंष्ट्रया अद्रिम् इव वज्रधरो ददार

समासेन हरेः न अन्यत् अन्यस्मात् सत् असत् च यत्

सर्व आत्मनि अखिल आधारे इति संकल्प्य वर्णय

ये च प्रलम्ब खर दर्दुर केशि अरिष्ट मल्ल इभ कंस यवनाः कपि पौण्ड्रक आद्याः

देव द्विषाम् निगम वर्त्मनि निष्ठितानां पूर्भिः मयेन विहिताभिर्

यत्र उद्यतः क्षिति तल उद्धरणाय बिभ्रत् क्रौडीम् तनुं सकल यज्ञ मयीम् अनन्तः

चस्कम्भ यः स्व रहसा अस्खलता त्रिपृष्ठं यस्मात् त्रि साम्य सदनात् उरु कम्प यानम्

विस्रंसितान् उरु भये सलिले मुखान् मे आदाय तत्र विजहार ह वेद मार्गान्

सत्रे मम आस भगवान् साक्षात् स यज्ञपुरुषः तपनीय वर्णः

गोपैः मखे प्रतिहते व्रज विप्लवाय देवे ऽभिवर्षति पशून् कृपया रिरक्षुः

इदं भागवतं नाम यन् मे भगवता उदितम्
अत्रेः अपत्यम् अभिकाङ्क्षत आह तुष्टो दत्तो मया अहम् इति यत् भगवान् स दत्तः

दुष्टेषु राजसु दमं व्यदधात् स्व कीर्तिम् सत्ये त्रिपृष्ठ उशतीं प्रथयन् चरित्रैः

पृष्ठेन कच्छप वपुः विदधार गोत्रं निद्रा क्षणः

क्षीरोदधौ अमर दानव यूथपानाम् उन्मथ्नताम् अमृत लब्धये आदिदेवः

सङ्ग्रहो ऽयं विभूतीनां त्वम् एतत् विपुलीकुरु

गृह्णीत यत् यत् उपबन्धम् अमुष्य माता शुल्बं सुतस्य न तु तत् तत् अमुष्य माति

स्वाहा स्वधा वषट् इति स्म गिरो न यत्र शास्ता भविष्यति कलेः भगवान् युग अन्ते

जज्ञे च कर्दम गृहे द्विज देवहूत्यां स्त्रीभिः समं नवभिः आत्म गतिम् स्व मात्रे

न अन्तम् अमी मुनयो अग्रजाः ते माया बलस्य पुरुषस्य कुतो ऽवरा ये

गायन् गुणान् दश शत आननः आदिदेवः शेषो अधुना अपि समवस्यति न अस्य पारम्

उन्नेष्यति व्रजम् अतो अवसित अन्त कालम् नेत्रे पिधाप्य स बलः अनधिगम्य वीर्यः

यस्मा अदात् उदधि रूढ भय अङ्ग वेपः मार्गं सपदि अरि पुरम् हर वत् दिधक्षोः

शब्दो न यत्र पुरु कारकवान् क्रिया अर्थः माया परैति अभिमुखे च विलज्जमाना

नियम्य यतयो यम कर्त हेतिम् जह्युः स्वराज् इव निपान खनित्रम् इन्द्रः

वेद अहम् अङ्ग परमस्य हि योग मायाम् यूयं भवः च भगवान् अथ दैत्य वर्यः

तत् कर्म दिव्यम् इव यन् निशि निःशयानं दाव अग्निना शुचि वने परिदह्यमाने

सो ऽयं यद् अन्तरम् अलं प्रविशन् बिभेति कामः कथं नु पुनर् अस्य मनः श्रयेत

छन्दः मयः मख मयः अखिल देवता आत्मा वाचो बभूवुः उशतीः श्वसतो ऽस्य नस्तः

येषां स एष भगवान् दययेत् अनन्तः सर्व आत्मना आश्रित पदः यदि निर्व्यलीकम्

अन्तर् सरसि उरु बलेन पदे गृहीतो ग्राहेण यूथ पतिः अम्बुज हस्तः आर्तः

सर्गे तपो ऽहम् ऋषयो नव ये प्रजा ईशाः स्थाने ऽथ धर्म मख मनु अमर अवनीशाः

ते वै विदन्ति अतितरन्ति च देव मायाम् स्त्री शूद्र हूण शबराः अपि पाप जीवाः

लोकान् घ्नतां मति विमोहम् अति प्रलोभम् वेषं विधाय बहु भाष्यत औपधर्म्यम्

अस्मत् प्रसाद सु मुखः कलया कला ईशः इक्ष्वाकु वंश अवतीर्य गुरोः निदेशे

जातो रुचेः अजनयत् सुयमान् सु यज्ञः आकूति सूनुः अमरान् अथ दक्षिणायाम्

विष्णोः नु वीर्य गणनाम् कतमो अर्हति इह यः पार्थिवानि अपि कविः विममे रजांसि

तत् वै पदं भगवतः परमस्य पुंसो ब्रह्म इति यत् विदुः अजस्र सुखम् विशोकम्

यत् रिङ्गता अन्तर गतेन दिविस्पृशोः वा उन्मूलनं तु इतरथा अर्जुनयोः न भाव्यम्

ब्रह्मा उवाच

सौभरि उतङ्क शिबि देवल पिप्पलाद सारस्वत उद्धव पराशर भूरिषेणाः

स श्रेयसाम् अपि विभुः भगवान् यतो ऽस्य भाव स्वभाव विहितस्य सतः प्रसिद्धिः

विद्धः राज्ञो बालो ऽपि सन्न् उपगतः तपसे वनानि

धन्वन्तरिः च भगवान् स्वयम् एव कीर्तिः नाम्ना नृणां पुरु रुजाम् रुज आशु हन्ति

यास्यन्ति अदर्शनम् अलं बल पार्थ भीम व्याज आह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम्

क्षत्रं क्षयाय विधिना उपभृतम् महात्मा उज्झित पथम् नरक आर्ति लिप्सु

सो ऽयं ते अभिहितः तात भगवान् विश्वभावनः
तद् यथा तिस्रो अग्नि पुरः कुर्याद् एवं तत्

यत् ह वा अदुष्टं तद् देवानां हविः

त्रिर् वै देवत्याः

सकृत् पुरस्ताद् आह

न इद् रक्षसां भागेन दैवं भागं प्रसजानि इति

सर्व आयु त्वाय अस्मिन् लोके

न वै ते दुष्टं हविर् अदन्ति

तस्मात् पुनः परीहि इति अग्नीधं ब्रूयात्

नवा इमे प्राणाः

षड्विंशतिर् अस्य वङ्क्रय इति

असृक् भाजनानि ह वै रक्षांसि भवन्ति

यम् इच्छेन् न प्रच्यवेत इति

देव देवत्यम् एव एनम् तद् अयातयामानं करोति

स एषो ऽध्रिगुः संशासनम् एव

अग्निर् वै रक्षसाम् अपहन्ता

उभयतो असृज् पर्यवान् इति

को मनुष्य इति ब्रूयात्

पर्शवो ह वै वङ्क्रयः

देवता एव मेध पतिः इति

त्रिः प्रसवि पर्यग्निकरोति

त्रिः परिदधात्य् अ पराक्त्वाय

सकृद् इव वै पितरः

तत् ह एके आहुः

अथ यत् त्रिर् उपरिष्टाद् आह

पितृ देवत्यः इव वै पशुर् आलभ्यमानो भवति

दैव्याः शमितार उत च मनुष्या आरभध्वम् उपनयत मेध्या दुरः आशासाना मेध पतिभ्याम् मेधम् इति
इदम् अवोचत् भगवान्

तत्र भगवान् राजानं प्रसेनजितं कौशलम् आमन्त्रयते को महा राज तथागतम् अध्येषते उत्तरे मनुष्य धर्मे ऋद्धि प्रातिहार्यम् हिताय प्राणिनाम् अथ राजा प्रसेनजित् कौशल उत्थाय आसनात् एक अंसम् उत्तरासङ्गम् कृत्वा दक्षिणं जानु मण्डलम् पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन भगवान् तेन अञ्जलिम् प्रणम्य भगवन्तम् एतत् अवोचत् अहं भदन्त भगवन्तम् अध्येषे उत्तरे मनुष्य धर्मे ऋद्धि प्रातिहार्यम् विदर्शयितुम्

अथ भगवत एतत् अभवत् अवश्य करणीयम् एतत् तथागतेन इति विदित्वा राजानं प्रसेनजितं कौशलम् आमन्त्रयते गच्छ त्वं महा राज

यदि एकम् श्रमणो गौतम उत्तरे मनुष्य धर्मे ऋद्धि प्रातिहार्यम् विदर्शयिष्यति वयं द्वे

अथ षण्णां पूर्ण आदीनाम् तीर्थ्यानां कुतूहल शालायाम् संनिषण्णानां संनिपतितानाम् अयम् एवंरूपो ऽभूद् अन्तराकथा समुदाहारः यत् खलु भवन्तो जानीरन् यदा श्रमणो गौतमो लोके अन् उत्पन्नः तदा वयं सत्कृताः च अभूवन् गुरुकृताः च मानिताः च पूजिताः च राज्ञां राजमात्राणां ब्राह्मणानां गृहपतीनां नैगमानां जानपदानां श्रेष्ठिनां सार्थवाहानाम् लाभिनः च अभूवन् चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्काराणाम्

अद्राक्षीत् राजा प्रसेनजित् कौशल उत्तरं माणवकम् उपरि विहायसा आगच्छन्तम्

भगवता लौकिकं चित्तम् उत्पादितम्

तेन अ परीक्ष्य पौरुषेयाणाम् आज्ञा दत्ता गच्छन्तु भवन्तः

अर्हति ज्ञान वादी ज्ञान वादिना सार्धम् उत्तरे मनुष्य धर्मे ऋद्धि प्रातिहार्यम् विदर्शयितुम्

उपसंक्रम्य अस्माकम् वचनेन भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा अल्प आबाध ताम् च पृच्छ अल्प आतङ्क ताम् च लघु उत्थान ताम् च यात्रां च बलं च सुखं च अनवद्य ताम् च स्पर्श विहार ताम् च

सप्तमे दिवसे युष्माभिः बहिस् श्रावस्त्या निर्गन्तव्यम्

तीर्थ्याः कथयन्ति महा जन कायः ऽत्र महा राज संनिपतितः

अनेन सत्येन सत्य वाक्येन तव शरीरम् यथापौराणं भवतु

निषद्य भगवान् तस्याम् वेलायां गाथां भाषते

नूनं श्रमणो गौतमः पक्ष पर्येषणम् कर्तु कामः

तीर्थ्याः कथयन्ति महा जन कायः ऽत्र संनिपतितः

अन्य तीर्थिक श्रावकैः अपि पूर्ण आदीनाम् निर्ग्रन्थानां प्रत्येक प्रत्येक मण्डपः कारितः

तेन भगवत आरामो निर्यातितः

उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णानि

राज्ञा प्रसेनजिता कौशलेन अन्तरा च श्रावस्तीम् अन्तरा च जेतवनम् अत्र अन्तरात् भगवतः प्रातिहार्य मण्डपः कारितः शत सहस्र हस्त चतुर्णाम् मण्डपो विततः

यदि एकम् श्रमणो गौतम उत्तरे मनुष्य धर्मे ऋद्धि प्रातिहार्यम् विदर्शयिष्यति अहं द्वे

एवम् उक्ते तीर्थ्या अन्योन्यं विघट्टयन्त एव आहुः त्वम् उत्तिष्ठ त्वम् उत्तिष्ठ इति

पूरण आदयः च निर्ग्रन्थाः तम् प्रदेशम् अनुप्राप्ताः

भगवता तथा अधिष्ठितम् यथा तस्यां पर्षदि एक वारि बिन्दुः न पतितः

उपसंक्रम्य तेषाम् एतत् प्रकरणम् विस्तरेण आरोचयति एवं च आह यत् खलु भवन्तो जानीरन् श्रमणो गौतम ऋद्ध्या आहूतः

यो हि अस्मिन् धर्म विनये अप्रमत्तः चरिष्यति

उपसंक्रम्य राजानं प्रसेनजितं कौशलम् इदम् अवोचत् युक्तं देवस्य भद्रं यानं यस्य इदानीम् देवः कालं मन्यते

अन्तरा अन्तरा च पुष्प मण्डपाः सज्जीकृताः

न एतत् शरणम् आगम्य सर्व दुःखात् प्रमुच्यते

तत्र मे भवतु श्रमणेन गौतमेन सार्धम् उत्तरे मनुष्य धर्मे ऋद्धि प्रातिहार्यम्

अथ अन्यतमस्मिन् पर्वते पञ्च मात्राणि ऋषि शतानि प्रतिवसन्ति

यदि एकम् श्रमणो गौतम उत्तरे मनुष्य धर्मे ऋद्धि प्रातिहार्यम् विदर्शयिष्यति वयं द्वे

तथागतः कोशलेषु जनपदेषु चारिकां चरिष्यति

भगवतो ज्ञान दर्शनम् प्रवर्तते श्रावस्त्यां पूर्वकैः सम्यक्सम्बुद्धैः महा प्रातिहार्यम् विदर्शितं हिताय प्राणिनाम् इति

अथ राजा प्रसेनजित् कौशल उत्तरं माणवम् आमन्त्रयते एहि त्वम् उत्तर येन भगवान् तेन उपसंक्राम

श्रुत्वा च पुनः श्रावस्तीं सम्प्रस्थिताः