tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
रुचिरं रत्न जालैः च हेम जालैः च शोभितम्

युद्धाय अभिमुखः तस्थौ धराधर विकम्पनः

श्वेत शैल प्रतीकाशः युद्धाय अभिमुखे स्थितः

उद्योगं विपुलं चक्रुः युद्धाय विजयाय च

लम्बः तु नव मेघ आभः प्रलम्ब अम्बर भूषणः

सबला दानवाः च एव संनह्यन्ते यथाक्रमम्

विप्रचित्ति सुतः श्वेतः श्वेत कुण्डल भूषणः

अध्यतिष्ठत् रण आकाङ्क्षी मेरुं दीप्त इव अंशुमन्त्

मयः तु काञ्चन मयम् त्रि नल्व आयतम् अक्षयम्

युक्तम् ऋक्ष सहस्रेण समृद्ध अम्बुद नादितम्

खरः तु विक्षरन् दर्पात् नेत्राभ्याम् रोष जम् जलम्

युक्तं रथ सहस्रेण हयग्रीवः तु दानवः

ईहामृग गण आकीर्णम् पक्षि पङ्क्ति विराजितम्

व्यायतं किष्कु साहस्रम् धनुः विस्फारयन् महत्

स्यन्दनं वाहयामास सपत्न अनीक मर्दनः

पाशैः प्रासैः च परिघैस् तोमर अङ्कुश पट्टिशैः

युक्तं खर सहस्रेण सः अध्यारोहत् रथ उत्तमम्

देवान् अभिमुखे तस्थौ मेघ अनीकम् इव उद्धतम्

गदा परिघ सम्पूर्णम् मूर्तिमन्तम् इव अर्णवम्

तत् अद्भुतम् दैत्य सहस्र गाढम् वायु अग्नि शैल अम्बुद तोय कल्पम्

हृष्ट शार्दूल निर्घोषाः नेदुः दानव पुंगवाः

उद्यन्तं द्विषतां हेतोः द्वितीयम् इव मन्दरम्

बलं रण ओघ अभ्युदये अभ्युदीर्णम् युयुत्सया उन्मत्तम् इव आबभासे

किङ्किणी जाल निर्घोषम् द्वीपि चर्म परिष्कृतम्

दिव्य अस्त्र तूणीर धरम् पयोधर विनादितम्

मत्स्य उवाच

स्वर्भानुः आस्य योधी तु दशन उष्ठ ईक्षण आयुधः

हसन् तिष्ठति दैत्यानां प्रमुखे स महा ग्रहः

स पताक ध्वज उपेतम् स आदित्यम् इव मन्दरम्

चिक्रीडुः ते शतघ्नीभिः शतधारैः च मुद्गरैः

किशोरः तु अतिसंहर्षात् किशोरः इति चोदितः

तिमिर उद्गारि किरणम् गर्जन्तम् इव तोयदम्

आस्फोटयन्तो बहवः क्ष्वेडन्तः च तथा परे

अन्ये हय गताः तत्र गज स्कन्ध गताः परे

सिंह व्याघ्र गताः च अन्ये वराह ऋक्षेषु च अपरे

शोभितं त्रास यानैः च तोमरैः च परश्वधैः

दीप्तम् आकाश गम् दिव्यं रथं पर रथ अरुजम्

पत्तेः तु अपरे दैत्या भीषणा विकृत आननाः

एतत् दानव सैन्यम् तत् सर्वम् युद्ध मद उत्कटम्

प्रमुखे तस्य सैन्यस्य दीप्त शृङ्गः इव अचलः

हेम केयूर वलयम् स्वर्ण मण्डल कूबरम्

दैत्य व्यूह गतः भाति स नीहारः इव अंशुमन्त्

ततस् अभयम् विष्णु वचः श्रुत्वा दैत्याः च दानवाः

गज इन्द्र आभोग वपुषम् क्वचिद् केसरि वर्चसम्

बाहुभिः परिघ आकारैः तर्जयन्ति स्म देवताः

केचिद् खर उष्ट्र यातारः केचिद् श्वापद वाहनाः

अभवत् दैत्य सैन्यस्य मध्ये रविः इव उदितः

वराहः प्रमुखे तस्थौ सप्ररोह इव अचलः

अरिष्टो बलि पुत्रः च वरिष्ठः अद्रि शिला आयुधः

तारम् उत्क्रोश विस्तारम् सर्वं हेम मयम् रथम्

स्फुरत् दन्त उष्ठ नयनः सङ्ग्रामं सः अभ्यकाङ्क्षत

एक पाद अर्ध पादाः च ननृतुः युद्ध काङ्क्षिणः

चक्रैः च दैत्य प्रवराः चक्रुः आनन्दितं बलम्
वैशंपायन उवाच

येषां भवान् अभय दः कर्णधारो रणे रणे

अ तीक्ष्ण दण्डाः चतुरो वर्णाञ् जुगुपुर् अञ्जसा

क्षत्रियाणां वपुर्भिश् च तेजसा च बलेन च

यथार्थं च ववुर् वाता विरजस्का दिशो दश

मानवानां च पतयः पार्थिवाश् च परस्परम्

युग अन्त सदृशम् रूपं शैल उच्चलित बन्धनम्

न उद्वेजनीयाः भूतानां सचिवैः साधु पूजिताः

भार अवतरण अर्थम् हि मन्त्रयामस् त्वया सह

ते प्रजानां शुभ कराः कर दैः अ विगर्हिताः

उवाच परमं वाक्यं हितं सर्व दिवौकसाम्

श्राद्धैश् च मेध्यैः शतशस् तर्पयन्ति पितामहान्

अनुलोम करः सूर्यो ऽयने द्वे चचार ह

तेषाम् एव प्रभावेन शिवं वर्षति वासवः

एवं जगति वर्तन्ते मनुष्या धर्म कारणात्

एवं सम्यक् प्रवृत्तेषु निवृत्तेष्व् अपराधतः

भूमिपानां सहस्रैश् च तेषां च बलिनां बलैः

तत् आगच्छ महाभाग सह वै मन्त्र कारणात्

राज्ञां बलैर् बलवतां पीड्यते वसुधा तलम्

निरुत्पाता च वसुधा सु प्रचाराः च वै ग्रहाः

सर्वे वेद पराः विप्राः सर्वे विप्र पराः नराः

सा इयम् भार परिश्रान्ता पीड्यमाना नराधिपैः

व्रजाम मेरु शिखरम् पुरस्कृत्य वसुंधराम्

सहजां या क्षमां त्यक्त्वा चल त्वम् अचला गता

वेदान् अधीत्य दीक्षाभिर् महा ऋषीन् ब्रह्म चर्यया

नराणां च त्रयो वर्णा ब्राह्मणान् अनुयायिनः

यजन्ति च यथाकालं यज्ञैर् विपुल दक्षिणैः

सर्वं सत्य मयम् वाक्यं वर्णा धर्म पराः तथा

अस्या हि पीडने दोषो महान् स्यान् मधुसूदन

श्राम्यते व्यक्तम् एव इयम् पार्थिव ओघ प्रपीडिता

चन्द्रमाश् च स नक्षत्रः सौम्यं चरति योगतः

नृणां च राष्ट्रैर् विस्तीर्णैः श्राम्यति इव वसुंधरा

क्रिया लोपः च लोकानां दूषितं च जगद् भवेत्

राष्ट्रे राष्ट्रे च बहवो ग्रामाः शत सहस्रशस्

राज्ञां च एव वधः कार्यो धरण्या भार निर्णये

पुरे पुरे नरपतिः कोटि संख्यैः बलैर् वृतः

तच् छ्रुत्वा विष्णु गदितम् ब्रह्मा लोक पितामहः

सत् पथे हि स्थिताः सर्वे राजानो राष्ट्र वर्धनाः

भूयः कृत युगम् कर्तुम् उत्सहन्ते नराधिपाः

न एषाम् अ विदितम् किंचित् त्रिविधं भुवि विद्यते

कर्म भूमिः इहस्थानां भूमिर् एषा व्यथां गता

प्राप्ता मम आलयम् विष्णो भवांश् च अस्याः परा गतिः

चतुर् अङ्ग बलैः युक्ताः षड्गुणान् उपयुञ्जते

शक्रे जयति देव ईशे त्वयि च असुर सूदने

न अ काल धर्मणा मृत्युः शक्नोति प्रसमीक्षितुम्

यथा धर्म वधः न स्यात् तथा मन्त्रः प्रवर्तताम्

स्फीतान् जनपदान् स्वान् स्वान् पालयन्तः क्षमा पराः

षड्भागम् उपयुञ्जाना न भेदं कुर्वते मिथः

तद् अस्याः श्रुतवन्तः स्म तच् च अपि भवता श्रुतम्

सत्ये धर्मे च निरता मानवा विगत ज्वराः

तर्पयत्सु महीं कृत्स्नां नृणां काल भयम् कुतः

जल उत्पीड आकुला स्वेदं दर्शयन्ती मुहुर् मुहुः

अ करैः विप्रयुक्त अर्थाः कोशम् आपूरयन् सदा

न अस्ति किंचिद् भयं विष्णो सुराणाम् असुर अन्तक

सतां गतिर् इयं न अन्या धर्मश् च अस्याः सु साधनम्

सा इयम् निरामिषं कृत्वा निश्चेष्टं कालम् अग्रतः

यथा न सीदेत् तद् कार्यम् जगत्य् एषा हि शाश्वती

धनुर्वेद पराः सर्वे सर्वे वेदेषु निष्ठिताः

पृथिवी समनुप्राप्ता नौर् इव आसन्न विप्लवा
यन् निविदः पदम् अतीयाद् यज्ञस्य तत् छिद्रम् कुर्याद् यज्ञस्य वै छिद्रं स्रवद् यजमानो ऽनु पापीयान् भवति तस्मान् न निविदः पदम् अतीयात्

यद् द्वे परिशिष्य दध्यात् प्रजननं तद् उपहन्याद् गर्भैस् तत् प्रजा व्यर्धयेत् तस्माद् एकाम् एव परिशिष्य तृतीयसवने निविदं दध्यात्

मा प्र गाम पथो वयम् इति पुरस्तात् सूक्तस्य शंसति

न निविदः पदे समस्येद् यन् निविदः पदे समस्येद् यज्ञस्य तद् आयुः संहरेत् प्रमायुको यजमानः स्यात् तस्मान् न निविदः पदे समस्येत्

यद् वै तद् देवा यज्ञं समभरंस् तस्माद् अश्वः समभवत् तस्माद् आहुर् अश्वं निविदां शंस्त्रे दद्याद् इति तद् उ खलु वरम् एव ददति

एकाम् परिशिष्य तृतीयसवने निविदं दध्यात्

न निविदः पदम् अतीयात्

मा अन्तर् स्थुर् नो अरातय इत्य् अरातीयत एव तद् अपहन्ति

मनो न्व् आ हुवामहे नाराशंसेन सोमेन इति

न निविदः पदे विपरिहरेद् यन् निविदः पदे विपरिहरेन् मोहयेद् यज्ञम् मुग्धो यजमानः स्यात् तस्मान् न निविदः पदे विपरिहरेत्

येन सूक्तेन निविदम् अतिपद्येत न तत् पुनर् उपनिवर्तेत वास्तुहम् एव तत्

प्र इदम् ब्रह्म प्र इदम् क्षत्रम् इत्य् एते एव समस्येद् ब्रह्म क्षत्रयोः संश्रित्यै तस्माद् ब्रह्म च क्षत्रं च संश्रिते

न सूक्तेन निविदम् अतिपद्येत

न तृचं न चतुरृचम् अति मन्येत निविद् धानम् एकैकं वै निविदः पदम् ऋचं सूक्तम् प्रति तस्मान् न तृचं न चतुरृचम् अति मन्येत निविद् धानम् निविदा ह्य् एव स्तोत्रम् अतिशस्तम् भवति

सौर्या वा एता देवता यन् निविदस् तद् यत् पुरस्ताद् उक्थानाम् प्रातःसवने धीयन्ते मध्यतो मध्यंदिने ऽन्ततस् तृतीयसवन आदित्यस्य एव तद् व्रतम् अनुपर्यावर्तन्ते
रक्तं लोहितं नाग समम् सीसक तुल्यम् मृदु कोमलं एवंविधं सत्वं यस्मात् हेतोः माक्षिकात् पतति ताप्यात् निर्गच्छति तद्वत् तस्मात् हेतोः वा तस्मात् विधानात् गन्धाश्मनो गन्धकस्य यत्नेन मृदु भावम् कार्यं यथा गन्धकः अपि मृदुः भवति इति अर्थः

माक्षिक सत्त्वम् उदास्य अन्य सत्त्व प्रवृत्तिम् आह रक्तम् इत्यादि
शतस्य ते धमनीनाम् सहस्रस्य अयुतस्य च दृतेः पादम् इव सारथिः अपि नह्यामि यत् बिलम्

परि वः सिकतामयम् मरुम् बिले वपामसि

ततस् शुष्कस्य शुष्मेण तिष्ठन्तु लोहिनीः अपः

यकत् चित् अस्रवीत् पुरा तकत् चित् अशमीत् इदम्

याः ते शतम् धमनयः सहस्राणि च विंशतिः बभ्रोः अश्वस्य वारेण अपि नह्यामि ताः अहम्
अज्ञानात् अन्यथा ज्ञानं तत् च प्रकृति संगतम्

प्रविष्टा मम सायुज्यं लभन्ते योगिनो ऽव्ययम्

प्रधानं प्रकृतिं बुद्ध्वा कारणं ब्रह्म वादिनः

यत् एव योगिनो यान्ति सांख्यैः तत् अधिगम्यते

स्व आत्मानम् अक्षरम् ब्रह्म न अवबुध्येत तत्त्वतः

स कालो अग्निः तत् अव्यक्तम् स एव इदम् इति श्रुतिः

उपाधि हीनः विमलः तथा एव आत्मा प्रकाशते

अवाच्यम् एतत् विज्ञानम् आत्म गुह्यम् सनातनम्

रक्तिका आदि उपधानेन तद्वत् परम पूरुषः

यत् मम गुह्यतमं देहं सर्वगं तत्त्व दर्शिणः

तद् वशात् एव सर्वेषां सर्व देह समुद्भवः

प्रसादात् मम योगि इन्द्राः एतद् वेद अनुशासनम्

न अहम् प्रशास्ता सर्वस्य माया अतीतः स्वभावतः

केवलं ब्रह्म विज्ञानम् जायते ऽसौ तदा शिवः

योगिनो ऽव्यवधानेन तदा सम्पद्यते स्वयम्

केवलः स्वस्थः शान्तः सूक्ष्मः सनातनः

पश्यन्ति मुनयो युक्ताः स्व आत्मानम् परमार्थतः

तस्मात् आत्मा अक्षरः शुद्धो नित्यः सर्व गतः ऽव्ययः

यथा प्रकाश तमसोः सम्बन्धो न उपपद्यते

यत् तत् सर्व गतम् दिव्यम् ऐश्वर्यम् अचलम् महत्

एकः स भिद्यते शक्त्या मायया न स्वभावतः

वक्ष्ये भक्तिमताम् अद्य युष्माकं ब्रह्म वादिनाम्

तद्वत् प्रपञ्च पुरुषौ विभिन्नौ परम अर्थात्

सो ऽन्तर्यामी स पुरुषः स प्राणः स महेश्वरः

तेषां हि वशम् आपन्ना माया मे विश्व रूपिणी

न च अपि अयम् संसरति न च संसारयेत् प्रभुः

स मायी मायया बद्धः करोति विविधाः तनूः

सर्वतस् पाणि पादः अहम् अन्तर्यामी सनातनः

उपासितव्यो मन्तव्यः श्रोतव्यः च मुमुक्षुभिः

वेद अहम् सर्वम् एव इदम् न मां जानाति कश्चन

अज्ञानम् इतरत् सर्वं विज्ञानम् इति मे मतम्

सर्व भूतेषु च आत्मानम् ब्रह्म सम्पद्यते तदा

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा ये ऽस्य हृदि स्थिताः

यत् न देवा विजानन्ति मोहिता मम मायया

एकीभूतः परेण असौ तदा भवति केवलः

अस्माद् विजायते विश्वम् अत्र एव प्रविलीयते

यदा सर्वाणि भूतानि स्व आत्मनि एव अभिपश्यति

यदा भूत पृथग्भावम् एकस्थम् अनुपश्यति

ईश्वर उवाच

तस्माद् विज्ञानम् एव अस्ति न प्रपञ्चो न संसृतिः

यदि आत्मा मलिनो ऽस्वस्थो विकारी स्यात् स्वभावतः

एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स तत्त्व विद्

एष आत्मा अहम् अव्यक्तः मायावी परमेश्वरः

तेन अयम् संगतो हि आत्मा कूटस्थो ऽपि निरञ्जनः

तद्वत् ऐक्यम् न संबन्धः प्रपञ्च परमात्मनोः

नित्यः सर्वत्रगो हि आत्मा कूटस्थो दोष वर्जितः

न कर्ता न च भोक्ता वा न च प्रकृति पूरुषौ

पश्यन्ति ऋषयो हेतुम् आत्मनः सूक्ष्म दर्शिणः

अहंकर्ता सुखी दुःखी कृशः स्थूल इति या मतिः

मद् उक्तम् एतत् विज्ञानं सांख्य योग समाश्रयम्

छाया आतपौ यथा लोके परस्पर विलक्षणौ

यथा संलक्ष्यते रक्तः केवलः स्फटिको जनैः

यथा हि धूम सम्पर्कात् न आकाशः मलिनो भवेत्

तद्वत् आत्मा अक्षरेण असौ निष्कलेण एक ताम् व्रजेत्

एव आहुः जगद् एतद् विचक्षणाः

कर्मण्यस्य भवेद् दोषः पुण्य अपुण्यम् इति स्थितिः

तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा

विकार हीनम् निर्दुःखम् आनन्द आत्मानम् अव्ययम्

कूटस्थो निर्गुणो व्यापी चैतन्य आत्मा स्वभावतः

वदन्ति वेद विद्वसः साक्षिणं प्रकृतेः परम्

न तेषां पुनरावृत्तिः कल्प कोटि शतैः अपि

इदं ज्ञानं समाश्रित्य ब्रह्म भूताः द्विजोत्तमाः

सा च अहंकार कर्तृ त्वात् आत्मनि आरोप्यते जनैः

निर्गुण अमल रूपस्य यत् तत् ऐश्वर्यम् उत्तमम्

माया मात्रम् जगत् कृत्स्नं तदा भवति निर्वृतः

न हि तस्य भवेत् मुक्तिः जन्मान्तर शतैः अपि

मज्जन्ति तत्र तत्र एव न तु आत्मा एषाम् इति श्रुतिः

अन्तःकरण जैः भावैः आत्मा तद्वत् न लिप्यते

न संसारं प्रपद्यन्ते पूर्वे ऽपि ब्रह्म वादिनः

भोक्तारम् अक्षरम् शुद्धं सर्वत्र समवस्थितम्

यदा सर्वाणि भूतानि समाधि स्थः न पश्यति

यथा स्व प्रभया भाति केवलः स्फटिको ऽमलः

अन्ये च योगिनो विप्रा ऐश्वर्य आसक्त चेतसः
कीर्तितः सर्व वेदेषु सर्व आत्मा सर्वतोमुखः

यदा जन्म जरा दुःख व्याधीनाम् एक भेषजम्

यथा नदीनदा लोके सागरेण एक ताम् ययुः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे ईश्वरगीतासु द्वितीयो ऽध्यायः

न प्राणे न मनो ऽव्यक्तं न शब्दः स्पर्श एव च

योगात् संजायते ज्ञानं ज्ञानाद् योगः प्रवर्तते

अपाणि पादः जवनो ग्रहीता हृदि संस्थितः

सर्व कामः सर्व रसः सर्व गन्धः ऽजरो ऽमरः

प्रेरयामि तथा अपि इदम् कारणं सूरयो विदुः

राग द्वेष आदयः दोषाः सर्वे भ्रान्ति निबन्धनाः

तदा असौ अमृतीभूतः क्षेमं गच्छति पण्डितः

तत् ज्ञानम् निर्मलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं यत् अव्ययम्
एक वासाः

अरण्यात् समिधम् आहृत्य आदध्यात्

तेषु सायम् प्रातर् उदक उपस्पर्शनम्

गौदानिक व्रातिक औपनिषदाः संवत्सराः

आदित्य व्रातिकः संवत्सरः

न अन् उपस्पृश्य भोजनम् प्रातर् सायम् उपस्पृश्य आ समिध् आधानात्

व्रातिके व्रत पर्व आदित्य व्रातिके शुक्रियाणि औपनिषदे उपनिषदम् श्रावयेत्
वषट्कृत ओषधीः प्रास्य अग्नौ आदित्यं जुहोति सकृद् एव

विवृण्वन्ति पूर्वां द्वारम् अपरां च

पर्यावृत्तस्य एव प्रतिप्रस्थाता पात्रम् आदत्ते

अथ एतम् ग्रहं बर्हिः हस्तेन अपिधाय उपोत्तिष्ठन् आह आदित्येभ्यः प्रियेभ्यः प्रिय धामभ्यः प्रिय व्रतेभ्यः मह स्वसरस्य पतिभ्य उरोर् अन्तरिक्षस्य अध्यक्षेभ्यः अनुब्रूहि इति

अथ एनम् उपांशुसवनं दशापवित्रेण परिमृज्य ग्रावस्व् अपिसृजति

उद्नो दिव्यस्य नो देहि ईशानः विसृजा दृतिम् इति

आदित्य स्थालीम् प्रतिप्रस्थाता स उपशयाम् सम्प्रगृह्णाति

तथा उन्नेतर् इत्य् आह प्राञ्चं राजानं पूतभृतम् अभि संपवयताद् दशाभिर् आधवनीयं मृष्ट्वा न्युब्जताद् इति

आ समुद्राद् आ अन्तरिक्षात् प्रजापतिर् उदधिं च्यावय अति इन्द्रः प्रस्नौतु मरुतो वर्षयन्तु उन्नम्भय पृथिवीं भिन्द्धि इदम् दिव्यं नभः

तेषु तथा एव समन्वारब्धेष्व् आहवनीये स्रुव आहुतिम् जुहोति

अपोद्धृत्य बर्हिषी पूतभृतो बिले द्रप्सान् अनुमन्त्रयते

एतस्मिन् काले प्रतिहर्ता पूतभृतो बिले पवित्रं वितत्य द्वौ वा त्रीन् वा राज्ञ उदचनान् आनयति

स तथा करोति

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह आदित्येभ्यः प्रियेभ्यः प्रिय धामभ्यः प्रिय व्रतेभ्यः मह स्वसरस्य पतिभ्य उरोर् अन्तरिक्षस्य अध्यक्षेभ्यः प्रेष्य इति

अपोद्धृत्य पवित्रं बर्हिषी अन्तर्धाय आशिरम् अवनयत्य् अन्वारब्धायां पत्न्याम् अस्मे देवासो वपुषे चिकित्सत इति चतसृभिर् अनुच्छन्दसम्
श्रुत्वा तु भुवन वृत्तान्तम् उत्तमा अङ्गना विस्मय विकसित अक्षा स स्मितम् इदम् अभाषत दयित त्वद् प्रसादात् अद्य मे चरित अर्था श्रोत्र वृत्तिः

प्रसीद इदानीम्

पक्वम् इदानीं त्वद् पाद पद्म परिचर्या फलम्

कथम् इव एनम् अनुरक्ता मादृशेषु अपि पुरुष सिंहेषु स अवमाना पापा इयम् अवन्तिसुन्दरी

अन्तरितः च तिरस्करिण्या विद्यया

प्रथम समवतीर्णेन अपहारवर्मणा च स्व हस्त सत्वर समीकृते मातङ्ग इव भागीरथी पुलिन मण्डले सुखं निषसाद

देवो ऽपि यथा ते रोचते इति तम् आभाष्य गत्वा च तद् निर्दिष्टेन मार्गेण नगराद् बहिर् अति महतः रोहिण द्रुमस्य कस्यचिद् क्षौम अवदात सैकते गङ्गा तरंग पवन पात शीतले तले द्विरदात् अवततर

तुमुले च अस्मिन् समये अनियन्त्रित प्रवेशाः किं किम् इति सहसा उपसृत्य विविशुः अन्तर्वंशिक पुरुषाः

तथा निषण्णं च तम् उपहारवर्म अर्थपाल प्रमति मित्रगुप्त मन्त्रगुप्त विश्रुतैः मैथिलेन च प्रहारवर्मणा काशि भर्त्रा च कामपालेन चम्पा ईश्वरेण सिंहवर्मणा सह उपागत्य धनमित्रः प्रणिपपात

निशम्य एवम् स पुमान् उपोढ हर्षः निर्गत्य कृताञ्जलिर् आक्रम्य संज्ञा संकुचितम् कुञ्जर गात्रम् अ सक्तम् अध्यरुक्षत्

आरोहन्तम् एव एनम् निर्वर्ण्य हर्ष उत्फुल्ल दृष्टिः अये प्रिय सखः अयम् अपहारवर्मा एव इति पश्चात् निषीदतः ऽस्य बाहु दण्ड युगलम् उभय भुजमूल प्रवेशितम् अग्रे ऽवलम्ब्य स्वम् अङ्गम् आलिङ्गयामास

अशक्यं हि मद् इच्छया विना सरस्वती मुख ग्रहण उच्छेषणीकृतः दशनच्छद एष चुम्बयितुम्

श्रुत्वा च एतत् तम् एव मत्त हस्तिनम् उदस्त आधोरणः राज पुत्रः ऽधिरुह्य रंहसा उत्तमेन राज भवनम् अभ्यवर्तत

न शेकतुः तु तम् अप्रभु त्वात् उत्तारयितुम् आपदः

प्रत्यबुध्येतां च उभौ

अथ तस्य राज कुमारस्य कमल मूढ शशि किरण रज्जु दाम निगृहीतम् इव रजत शृङ्खला उपगूढम् चरण युगलम् आसीत्

अनल्पेन च पाप्मना रजत शृङ्खलीभूताम् माम् ऐक्ष्वाकस्य राज्ञो वेगवतः पौत्रः पुत्रो मानसवेगस्य वीरशेखरो नाम विद्याधरः शंकर गिरौ समध्यगमत्

अहम् अस्मि सोमरश्मि सम्भवा सुरतमञ्जरी नाम सुरसुन्दरी

स किल चण्ड शीलः चण्डवर्मा सर्वम् इदम् उदन्त जातम् राजराज गिरौ तपस्यते दर्पसाराय संदिश्य सर्वम् एव पुष्पोद्भव कुटुम्बकम् सर्व स्व हरण पूर्वकम् सद्य एव बन्धने क्षिप्त्वा कृत्वा च राजवाहनं राज केसरि किशोरकम् इव दारु पञ्जर निबद्धम् मूर्धज जाल विलीन चूडामणि प्रभाव विक्षिप्त क्षुध् पिपासा आदि खेदम् च तम् अवधूत दुहितृ प्रार्थनस्य अङ्ग राजस्य उद्धरणाय अङ्गान् अभियास्यन्न् अनन्य विश्वासात् निनाय

स्थविरः स राजा जरा विलुप्त मान अवमान चित्तः दुश्चरित दुहितृ पक्षपाती यत् एव किंचित् प्रलपति त्वया अपि किं तद् अनुमत्या स्थातव्यम्

च सुहृद् निवेदितान् पितृ वत् अपश्यत्

जगृहे च महति सम्पराये क्षीण सकल सैन्य मण्डलः प्रचण्ड प्रहरण शत भिन्न मर्मा सिंहवर्मा करिणः करिणम् अवप्लुत्य अतिमानुष प्राण बलेन चण्डवर्मणा

सहस्व वासु मास द्वयम् इति प्राण परित्याग रागिणीम् प्राण समाम् समाश्वास्य अरि वश्य ताम् अयासीत्

कृत कौतुकमङ्गले च तस्मिन्न् एकपिङ्ग अचलात् प्रतिनिवृत्त्य एणजङ्घः नाम जङ्घाकरिकः प्रभवतो दर्पसारस्य प्रतिसंदेशम् आवेदयत् अयि मूढ किम् अस्ति कन्या अन्तःपुर दूषके ऽपि कश्चित्

सुरत खेद सुप्तयोः तु तयोः स्वप्ने बिस गुण निगडित पादः जरठः कश्चिद् जालपादः ऽदृश्यत

पातितः च कोपितेन कः अपि तेन मयि शापः पापे भजस्व लोह जातिम् अजात चैतन्या सती इति

पश्यतु पतिम् अद्य एव शूल अवतंसितम् इयम् अनार्य शीला कुल पांसना इति निर्भर्त्सयन् भीषण भ्रुकुटि दूषित ललाटः काल इव काललोह दण्ड कर्कशेण बाहु दण्डेन अवलम्ब्य हस्त अम्बुजे रेखा अम्बुज रथाङ्ग लाञ्छने राज पुत्रम् सरभसम् आचकर्ष
अथ असौ पितृ प्रयुक्त वैरे प्रवर्तमाने विद्याधर चक्रवर्तिनि वत्स राज वंशवर्धने नरवाहन दत्ते विरस आशयः तद् अपकार क्षमः अयम् इति तपस्यता दर्पसारेण सह समसृज्यत

अभवदीयं हि न एव किंचिद् मद् सम्बद्धम्

सो ऽपि कोपात् आगत्य निर्दहन् इव दहन गर्भया दृशा निशाम्य उत्पन्न प्रत्यभिज्ञः कथं स एव एष मद् अनुज मरण निमित्त भूतायाः पापाया बालचन्द्रिकायाः पतेः अति अभिनिविष्ट वित्त दर्पस्य वैदेशिक वणिज् पुत्रस्य पुष्पोद्भवस्य मित्रं रूप मत्तः कला अभिमानी न एकविध विप्रलम्भ उपाय पाटव आवर्जित मूढ पौर जन मिथ्या आरोपित वितथ देवता अनुभावः कपट धर्म कञ्चुकः निगूढ पाप शीलः चपलः ब्राह्मणब्रुवः

अवसितः च मम अद्य शापः

अस्य च त्वद् प्रसादस्य किम् उपकृत्य प्रत्युपकृतवती भवेयम्

येन च तत् सकलम् एव कन्या अन्तःपुरम् अग्नि परीतम् इव पिशाच उपहतम् इव वेपमानम् अनिरूप्यमाण तदात्व आयति विभागम् अगण्यमान रहस्य रक्षा समयम् अवनि तल विप्रविध्यमान गात्रम् आक्रन्द विदीर्यमाण कण्ठम् अश्रु स्रोतः अवगुण्ठित कपोल तलम् आकुलीबभूव

तु अनीनयत् अपनीत अशेष शल्यम् अकल्य संधः बन्धनम्

अनन्तरं च कश्चित् कुरुविन्द सवर्ण कुन्तलः कमल कोमल पाणि पादः कर्ण चुम्बि दुग्ध धवल स्निग्ध नील लोचनः कटि तट निविष्ट रत्न नखः पट्ट निवसनः कृतहस्त तया रिपु कुलम् इषु वर्षेण अभिवर्षन् प्रजविना गजेन संनिकृष्य पूर्व उपदेश प्रत्ययात् अयम् एव स देवो राजवाहनः इति प्राञ्जलिः प्रणम्य अपहारवर्मणि निविष्ट दृष्टिः आचष्ट त्वद् आदिष्टेन मार्गेण संनिपातितम् एतद् राजकम्

गणक संघैः अद्य एव क्षपा अवसाने विवाहनीया राज दुहित्री इति

उपलभ्य एव च किम् एतत् इति अति परित्रास विह्वला मुक्त कण्ठम् आचक्रन्द राज कन्या

तत् च मास द्वयम् तव पारतन्त्र्यम्

सा च दुष्ट कन्या सह अनुजेन कीर्तिसारेण निगडित चरणा चारके निरोद्धव्या इति

चण्डपोतः च मातंग पतिः उपचित कल्पना उपपन्नः तत्र एव समुपस्थापनीयः

ततः प्रवृत्तासु प्रीति संकथासु स्वस्य च अनुवर्ण्य सुहृदाम् अपि वृत्तान्तं क्रमेण श्रोतुं कृत प्रस्तावः तान् च

उत्तस्थे च क्षरित गण्डः चण्डपोतः

अथवा अस्ति एव अस्य अपि जनस्य क्वचिद् प्रभु त्वम्

प्रतिश्रुतं च तेन तस्मै स्वसुः अवन्तिसुन्दर्याः प्रदानम्

तद् क्षण उपसंहृत आलिङ्गन व्यतिकरः च अपहारवर्मा चाप चक्र कणप कर्पण प्रास पट्टिश मुसल तोमर आदि प्रहरण जातम् उपयुञ्जानान् बल अवलिप्तान् प्रतिबल वीरान् बहु प्रकार आयोधिनः परिक्षिपतः क्षितौ विचिक्षेप

आत्मसात् कृता च तेन अहम् आसम्

तेषु प्रथमं प्राह स्म किल अपहारवर्मा

आगच्छतु

रुरोध च बल भर दत्त कम्पः चम्पाम्

स्वयं च पृष्ठतो वलिताभ्यां भुजाभ्यां पर्यवेष्टयत्

कृत विवाह कृत्यः च उत्थाय अहम् एव तम् अनार्य शीलम् तस्य हस्तिनः कृत्वा क्रीडनकं तद् अधिरूढः एव गत्वा प्रत्यासीदतो राजन्यकस्य स कोश वाहनस्य अवग्रहणम् करिष्यामि इति पार्श्वचरान् अवेक्षांचक्रे

तैः च हर्ष कम्पित पलितम् सरभस उपगूढः परम् अभिननन्द

च प्रविश्य वेश्या अभ्यन्तरम् अदभ्र अभ्र निर्घोष गम्भीरेण स्वरेण अभ्यधात् कः स महा पुरुषः येन एतत् मानुष मात्र दुष्करम् महत् कर्म अनुष्ठितम्

तद् आरम्भ स्फुरितया च राग वृत्त्या भूयो अपि आवर्तत अतिमात्र चित्र उपचार शीफरः रति प्रबन्धः

सो अयम् एव हि अमुना रूपणे धनमित्र आख्यया च अन्तरितः मन्तव्यः स एव अयम् अङ्ग राजम् अपवर्जितम् च कोश वाहनम् एकीकृत्य मद् गृह्येन अमुना सह राजन्यकेन एकान्ते सुख उपविष्टम् इह देवम् उपतिष्ठतु यदि न दोषः इति

तत् च आकर्ण्य प्रातर् एव राज भवन द्वारे स च दुरात्मा कन्या अन्तःपुर दूषकः संनिधापयितव्यः

स तु स्वभाव धीरः सर्व पौरुष अतिभूमिः सहिष्णु ता एक प्रतिक्रियाम् दैवाम् एव ताम् आपदम् अवधार्य स्मर तस्या हंस गामिनि हंस कथायाः
क्षणेन च अद्राक्षीत् तत् अपि सैन्यम् अन्येन समन्ततो अभिमुखम् अभिधावता बल निकायेन परिक्षिप्तम्

तस्मिन् एव क्षण अन्तरे हतो हतः चण्डवर्मा सिंहवर्म दुहित्र्याः अम्बालिकायाः पाणि स्पर्श राग प्रसारिते बाहु दण्डे एव सरभसम् आकृष्य केन अपि दुष्कर कर्मणा तस्करेण नख प्रहारेण राज मन्दिर उद्देशम् च शव शत मयम् आपादयन्न् अचकित गतिः असौ विहरति इति वाचः समभवन्

अरि बलम् च विहित विध्वस्तम् स्त्री बाल हार्य शस्त्रम् वर्तते

अन्यदा तु वियति मनोरथ प्रियतमाम् अवन्तिसुन्दरीम् दिदृक्षुः अवश इन्द्रियः तद् इन्द्र मन्दिर द्युति कुमारीपुरम् उपासरत्

सा च एनम् चन्द्र लेखा छविः काचिद् अप्सराः भूत्वा प्रदक्षिणीकृत्य प्राञ्जलिर् व्यजिज्ञपत् देव दीयताम् अनुग्रह आर्द्रम् चित्तम्

अभयं मद् उपकण्ठ वर्तिनः देव दानवैः अपि विगृह्णानस्य इति

तद् अनुभाव निरुद्ध निग्रह इच्छाः तु सद्य एव ते तम् अर्थम् चण्डवर्मणे निवेदयांचक्रुः

इति श्री दण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते राजवाहनचरितो नाम प्रथम उच्छ्वासः
देव उवाच

तथा एव भगवान् विष्णुः श्रान्तः संत्रस्त लोचनः

ते अपराधः न अस्ति अत्र मम माया कृतम् तु इदम्

लिङ्गस्य दक्षिणे भागे तदा अपश्यत् सनातनम्

अनेक अब्दम् तथा च अप्सु दिव्यम् अण्डम् व्यवस्थितम्

एकार्णवे महा घोरे तमस् भूते समन्ततः

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा स्मित पूर्वम् सुर ऋषभाः

स्वागतम् स्वागतम् वत्स पितामह महा द्युते

निर्द्वन्द्वं केवलं शून्यं बाह्य अभ्यन्तर वर्जितम्

ऋकारो दक्षिणं तस्य कपोलं परमेष्ठिनः

तस्य ज्वाला सहस्रेण मोहितो भगवान् हरिः

समागतो मया सार्धं प्रणिपत्य महा मनाः

साम उद्भवम् जगती आद्यम् वृद्धि संहार कारणम्

मन्त्रैः महेश्वरम् देवं तुष्टाव सु महा उदयम्

तस्य अण्डस्य शुभं हैमं कपालं च ऊर्ध्व संस्थितम्

स याति ब्रह्म सायुज्यम् प्रसादात् परमेष्ठिनः

ज्वाला माला सहस्र आढ्यम् काल अनल शत उपमम्

स्थिति काले तदा पूर्णे ततः प्रत्याहृते तथा

यकार आदि सकार अन्तम् विभोः वै सप्त धातवः

चिन्तया रहितो रुद्रो वाचो यद् मनसा सह

मकारं हृदयं शम्भोः महादेवस्य योगिनः

एक अक्षरात् मकार आख्यः भगवन्त् नीललोहितः

तन्मात्र पञ्चकम् तस्मात् मनः षष्ठ इन्द्रियाणि च

कादि पञ्च अक्षराणि अस्य पञ्च हस्तानि दक्षिणे

सर्व देव भवः तूर्णम् उत्थितः सः महा वपूः

सहस्र शीर्षा विश्व आत्मा सहस्र अक्षः सहस्रपात्

पशवो मानुषा वृक्षाः पिशाचाः पिशित अशनाः

पञ्च मन्त्रांस् तथा लब्ध्वा जजाप भगवान् हरिः

मनस् अनिल जवः भूत्वा गतः अहम् च ऊर्ध्वतस् सुराः

पृष्ठतः पार्श्वतस् च एव च अग्रतस् परमेश्वरम्

लिङ्गे महेश्वरो रुद्रः समभ्यर्च्यः कथं तु इति

मकार आख्यः तयोर् नित्यम् अनुग्रह करः ऽभवत्

सद्यः पादं महादेवं महा भोगि इन्द्र भूषणम्

वाराहम् असितम् रूपम् आस्थाय गतवन् अधस्

तुरीय अतीतम् अमृतं निष्कलं निरुपप्लवम्

सः अपि माम् आह जगतां कर्ता अहम् इति लोकय

गायत्री प्रभवम् मन्त्रं हरितं वश्य कारकम्

शृणु सत्यं चतुर्वक्त्र सर्व देव ईश्वरः हि अयम्

तावत्कालं गतो हि ऊर्ध्वम् अहम् अपि अरि सूदनः

अमस्तु तालुनी तस्य देवदेवस्य धीमतः

एवं व्याहृत्य विश्वात्मा स्व रूपम् अकरोत् तदा

तदा प्रभृति माम् आहुः हंसम् हंसो विराज् इति

नित्य अन्ताः हि अणवः बद्धाः सृष्टाः क्रोध उद्भव आदयः

ईशानम् ईश मुकुटम् पुरुष आस्यम् पुरातनम्

नारायणो महा बाहुः सर्व आत्मा सदसत् मयः

वेद शब्देभ्यः एव ईशम् विश्वात्मानम् अचिन्तयत्

दश योजन विस्तीर्णम् शत योजनम् आयतम्

तस्य उपरि तदा अपश्यत् शुद्ध स्फटिक वत् प्रभुम्

दिव्यं शब्द मयम् रूपम् आस्थाय प्रहसन् स्थितः

आद्य वर्ण मकारम् तु उकारं च उत्तरे ततः

हंस हंसैः इति यो ब्रूयात् माम् हंसः स भविष्यति

माम् इह अन्तर् स्मितम् कृत्वा गुरुः शिष्यम् इव अनघैः

कर्ता नेता च हर्ता च न मया अस्ति समो विभुः

यजुर्वेद समायुक्तम् पञ्चत्रिंशत् शुभ अक्षरम्

काल आत्मा कालनाभः तु शुक्लः कृष्णः तु निर्गुणः

भाषसे वत्स वत्सैः इति सर्ग संहार कारणम्

त्रयोदश कला युक्तम् बाल आद्यैः सह लोहितम्

काल आदित्य सम आभासम् दीर्घ घोणम् महा स्वरम्

सबाह्य अभ्यन्तरम् च एव सबाह्य अभ्यन्तर स्थितम्

ततो विज्ञाय देवेशं यथावत् श्रुति सम्भवैः

एवं देवाश् च ऋषयः प्रणिपत्य पितामहम्

सर्ग कर्ता तु अकार आख्यः हि उकार आख्यः तु मोहकः

सूत उवाच

किम् अर्थम् भाषसे मोहात् वक्तुम् अर्हसि सत्वरम्

एक अक्षरेण तत् वाचि अमृतम् परम कारणम्

अण्डम् अप्सु स्थितं साक्षाद् आदि आख्येन ईश्वरेण तु

कथं लिङ्गम् अभूत् लिङ्गे समभ्यर्च्यः स शङ्करः

ह्रस्व पादम् विचित्र अङ्गम् जैत्रं दृढम् अनौपमम्

मकारं मध्यात् च एव नाद अन्तम् तस्य च ॐ इति

आकाश आदीनि भूतानि भौतिकानि च लीलया

सौवर्णम् अभवत् च अण्डम् आवेष्ट्य आद्यम् तत् अक्षरम्

अन् औपम्यम् अ निर्देश्यम् अव्यक्तं विश्व सम्भवम्

अथ दृष्ट्वा कला वर्णम् ऋच् यजुस् साम रूपिणम्