tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
क्रमात् लावाणकम् प्राप्य वत्स ईशः वसतिं निजाम्

विवाह उत्सव सम्भारम् चकार मगध ईश्वरः

तद् भूषिताम् च दृष्ट्वा तां माता पद्मावतीं रहः

यौगंधरायण उपान्तम् सत् बुद्धिः विससर्ज च

ततो वत्स ईश्वरः तत्र सम्प्राप्ते सप्तमे ऽहनि

स दूतं सो ऽपि सत् मन्त्री कार्य ज्ञः ऽभिननन्द तम्

तस्थौ विधुर विच्छाया निशीथ स्था इव पद्मिनी

परमान्नं पचेः शीघ्रं स्नात्वा यावत् उपैमि अहम्

कण्ठे जग्राह रुदती बाष्प व्याकुल लोचनम्

एतौ कुतो ऽस्या इति एवम् विममर्श स भूपतिः

उपप्लव विनिर्मुक्ताम् मूर्तिं चान्द्रमसाम् इव

एतत् मम नारद मुनिः वक्ति स्म न च तत् मृषा

गोपालकस्य च एतस्य शोकः सु अल्पः इव ईक्ष्यते

आगात् वासवदत्ता अपि गुप्तं सैन्यस्य पृष्ठतः

तद् एतां स्थापयाम्य् अद्य तव हस्ते यशस्विनि

अथ उच्चचाल वत्स ईशः भुक्त पीत परिच्छदः

ततः सा अपि अपतत् भूमौ गात्रैः विरह पाण्डुरैः

सा वार्ता कर्णम् आगत्य तस्या वैवर्ण्य दायिनी

वत्स राजः चिरात् आगात् सायम् लावाणकं पुनः

दृश्यते तेन जाने सा देवी जीवेत् कथंचन

पप्रच्छ च महा ब्रह्मन् का ते बाला भवत्य् असौ

प्रविश्य मगध ईशस्य वत्स ईशः अपि अथ मन्दिरम्

तत् मन्दिरम् अथ आदीप्य दहनेन रुमण्वता

एत्य वासवदत्ता अपि सा गोपालक मन्दिरम्

ततस् तथा ददौ तस्मै रत्नानि मगध अधिपः

स तस्य परिचर्या अर्थम् राजा कुन्तीं निजां सुताम्

विवेश अथ निशीथे च परिस्थाप्य महत्तरान्

आकृत्या सौकुमार्येण शयन आसन सौष्ठवैः

इति च अस्मै महा मन्त्री संदिदेश स भूभृते

तथारूपां गृहीत्वा अथ तां देवीं स महामतिः

तत् पश्यामि अत्र पर्यन्तम् इति आलोच्य स भूपतिः

सा अपि पृष्ठेन तां पात्रीं लब्ध आशया मुनेः

प्रिय वासवदत्तः अयम् इदम् शक्नोति न ईक्षितुम्

अथ वासवदत्ता अस्याः चक्रे देव्याः प्रसङ्गतः

यस्य वासवदत्ता च भार्या प्राञ्च् जन्म देवता

तत् श्रुत्वा सा बभाषे तां माता पुत्रि न तर्हि सा

तथा इति अङ्गीकृतम् तेन तम् एव अर्थम् तदा एव सः

तया एव च समादिष्टैस् तद् महत्तरकैः सह

तेन तुष्टो मुनिः भुक्त्वा ददौ तस्याः ततस् वरम्

अग्नि प्रदक्षिणे ताम्रं तदा पद्मावती मुखम्

यदि अहम् हित कृत् राज्ञः देवी शुद्धिमती यदि

मानुषी का अपि देवी सा यस्या विज्ञानम् ईदृशम्

सा रक्षिणो निषिध्य एव ततो यौगन्धरायणम्

मत्वा हस्त ग्रह अयोग्याम् कुन्त्या पृष्ठे दृशं ददौ

तद् दुःख अनुभव क्लेशम् अपाकर्तुम् इव इच्छता

तस्याः च माला तिलकौ दिव्यौ आलोक्य तौ निजौ

तत्र पद्मावतीम् अन्तर् ददर्श कृत कौतुकाम्

कम्पो वासवदत्ताया हृदये तु उदपद्यत

देव्या वासवदत्ताया विजने निकटं ययौ

अन्तःपुरम् उपायाते राज्ञि वत्स ईश्वरे ततः

तत् श्रुत्वा तेषु यातेषु राजा पद्मावतीं रहः

कुन्ती तद् अन्न पूर्णाम् च तस्मै पात्रीम् अढौकयत्

स राजा प्राप तं देशं सैन्य घोषेण मूर्छता

ततस् चारम् धृति हेतोः अलक्षितम्

तिष्ठतु एकाकिनी भाव दुःखम् येन न याति असौ

तत्र प्राप्तं विदित्वा च वत्स ईशम् स परिच्छदम्

यौगन्धरायणः सो ऽथ सह वासवदत्तया

वसन्तक विकाराः च ते ते बाल उचिताः मुहुः

मुमोच स कृत उद्वाहः करात् वत्स ईश्वरः वधूम्

भस्मीकृतम् अपश्यत् च तत्र अन्तःपुरम् अग्निना

धन्यः त्वम् नृपते यस्य मन्त्री यौगन्धरायणः

इति उक्त्वा त्वरितं स्नात्वा स च ऋषिः भोक्तुम् आययौ

साक्षीकृत्य च तद् कालम् अग्निम् यौगन्धरायणः

देवी संदर्शन आशङ्की कृती यौगन्धरायणः

पश्यन्ती राम चरिते सीतां सेहे निज व्यथाम्

यौगंधरायण आदीनाम् न च एषाम् अति दुःखिता

आदिदेश मुनिं सा अपि यत्नेन उपचचार तम्

वसन्तकं च कृतवान् काणं बटुक रूपिणम्

आविष्ट इव तत्रस्थ देवी दाह ईक्षण अग्निना

गूढा किं द्रौपदी न आसीत् विराट वसतौ इति

पद्मावती अपि तत्र एव सा आकुला तम् उपाययौ

सा अपि वासवदत्ता अत्र निज नाथ विनाकृता

पप्रच्छ माला तिलकौ केन इमौ निर्मितौ इति
विज्ञात भर्तृ अभिप्रायम् कोप आकुलम् इव आबभौ

अद्य एव नाथ वत्स ईशः प्रयाति त्वद् गृहात् इति

अतो मम भवेत् जातु तया देव्या समागमः

वसन्तक सखः स्वैरं प्रतस्थे मगधान् प्रति

तुल्य अवस्था एव सा अपि आसीत् स्निग्ध मुग्धाः हि सत् स्त्रियः

दह्यमाना अपि गाढं सा यत् तस्थौ अविकारिणी

मन्त्रिभिः समम् आदाय वधूं पद्मावतीं ततः

ततः स कृतिनां धुर्यो धीमान् यौगंधरायणः

अम्लान माला तिलकौ वत्स ईशात् पूर्व शिक्षितौ

इति इव वेदि धूमः ऽस्य बाष्पेण पिदधे दृशौ

ततः स बुभुजे स्वेच्छं कुन्ती पृष्ठम् तु अदह्यत

नूनं वासवदत्ता सा भवेत् अत्र इति चिन्तयन्

देवीं वासवदत्तां तां दृशोः प्रीतिः अजायत

सा अवोचत् अथ मद् गेहे न्यस्ता विप्रेण केनचित्

गत्वा मगध राजाय चारैः सर्वं निवेदितम्

गोपालक सहितः ऽपि च राजा यौगंधरायण आचरितम्

विललाप च निन्दन्ती तत् आचरितम् आत्मनः

आगता आवन्तिका देवि किम् अपि नः विहाय तु

ऊचे पद्मावती च एनाम् अत्र मद् मन्दिरे स्थिता

वत्स ईश्वर अग्रे स आशङ्का तान् एवम् प्रत्यभाषत

अम्लान माला तिलकौ दिव्यौ भूयस् चकार सा

ततो वासवदत्तां तां स्थिताम् आवन्तिका आख्यया

हा हा वसन्तक युता देवी दग्धा इति अघोष्यत

कर्तव्य संविदम् कृत्वा गोपालक समन्वितः

इति उक्त्वा राज तनयाम् अङ्गीकृत वचाः तया

क्षणात् च लब्ध संज्ञः संजज्वाल हृदये शुचा

त्वद् इच्छा अङ्गीकृता अस्माभिः तत् इतस् सप्तमे दिने

मन्त्र भेदम् अयात् एवम् मगध ईश्वरम् अभ्यधात्

स तत् बुद्ध्वा एव काल ज्ञः वत्स राजाय तां सुताम्

वसन्तकेन च प्राप मगध अधिपतेः पुरम्

तत्र तां राज कार्ये ऽत्र साहाय्ये तद् तद् उक्तिभिः

अहम् अत्र विशामि अग्नौ अस्याः शुद्धि प्रकाशने

ततो दूत मुखेन एनम् अर्थम् वत्स ईश्वराय सः

क्रमाद् अवगत अर्था च राज वासवदत्तयोः

कृतम् एतत् मया देव देव्या दोषो न कश्चन

पद्मावतीं राज सुताम् वार्यमाणो ऽपि रक्षिभिः

आत्मना च स्थविर ब्राह्मण आकृतिः

ततो मगध राजाय स च अपि अभिननन्द तम्

इति पद्मावती सा तैः विज्ञप्ता स्व महत्तरैः

शीघ्रं वासवदत्तां च येन असौ विस्मरिष्यति

ततो लग्नं विनिश्चित्य तूर्णं यौगन्धरायणः

क्षण अन्तरे स नृपतिः संस्मृत्य एतत् अचिन्तयत्

आखेटक अर्थम् अटवीम् अटति स्म दिने दिने

प्रत्युद्ययौ च तं सद्यः स आनन्दः मगध ईश्वरः

विवेश अथ स वत्स ईशः मगध अधिपतेः पुरम्

ततः स दुहितृ स्नेह निज इच्छा विभव उचितम्

बभूव कुन्तिभोज आख्यः राजा तस्य अपि वेश्मनि
पञ्च अप्सरः सहस्राणि दिव्य अनुलेपन परिगृहीतानि बोधिसत्त्व मातरम् उपसंक्रम्य सु जात जाते ताम् अक्लान्त काय ताम् च परिपृच्छन्ति स्म

संतर्प्य अभिच्छाद्य प्रदक्षिणम् अकरोत्

बन्धन बद्धाः च बन्धनेभ्यो विमुक्ताः

इयं बोधिसत्त्वस्य कर्म विपाक जा अभिज्ञा धर्मता

ते अन्योन्यम् एकान्ते संनिपात्य एवम् वक्ष्यन्ति पश्यत भो यूयम् एतद् अ पूज्यमानम् बोधिसत्त्वस्य किल मातुः कुक्षि गतस्य उच्चार प्रस्राव मण्ड उपरि मिश्रस्य ईदृशी विभूतिः आसीत्

स बोधिसत्त्वस्य जात मात्रस्य बहूनि आश्चर्य अद्भुत प्रातिहार्याणि अद्राक्षीत्

पश्य आनन्द कियन्तं ते मोह पुरुषाः बहु अपुण्य अभिसंस्कारम् अभिसंस्करिष्यन्ति ये बुद्ध धर्मान् प्रतिक्षेप्स्यन्ति लाभ सत्कार श्लोक अभिभूताः उच्चार लग्नाः लाभ सत्कार अभिभूताः इतरजातीयाः

नन्द उपनन्दौ च नाग राजानौ गगन तले अर्ध कायौ स्थित्वा शीत उष्णे द्वे वारि धारे ऽभिनिर्भित्त्वा बोधिसत्त्वं स्नापयतः स्म

सुख उपविष्टम् च एनम् ज्ञात्वा स गौरवः सु प्रतीतः एवम् आह न स्मरामि अहम् तव ऋषे दर्शनम्

इह भोः समन्त चक्षु प्रविश

न च अप्सरसः मानुषीणाम् आम गन्धम् जिघ्रन्ति स्म

सर्व वृक्षाः च तस्मिन् वन वरे अकाल पत्र पुष्प फलानि ददन्ति स्म

इति हि ते सर्वे समग्रा भूत्वा महाप्रजापतीं गौतमीम् उत्साहयन्ति स्म

तस्य इमानि सप्त रत्नानि भवन्ति

न च मानुषा अप्सरसां रूपं दृष्ट्वा प्रमादम् आपद्यन्ते स्म यत् इदम् बोधिसत्त्वस्य तेजः अनुभावेन

अयं च सर्वार्थसिद्धः कुमारो अवश्यम् अनुत्तराम् सम्यक्संबोधिम् अभिसंभोत्स्यति

उपरिष्टात् दिशम् अभिमुखः सप्त पदानि प्रक्रान्त ऊर्ध्वं च अवलोकयति स्म उल्लोकनीयो भविष्यामि सर्व सत्त्वानाम्

दश वडवा सहस्राणि दश किशोर सहस्राणि कण्ठक प्रमुखानि

प्रभूत तनु जिह्वः

शक्रः च देवानाम् इन्द्रः ब्रह्मा च तस्यां ब्राह्मण पर्षदि माणवक रूपम् अभिनिर्माय अग्रासने निषद्या इमाम् मङ्गल्यां गाथाम् अभ्यभाषताम्

चिता अन्तरांसः

स च किल अभिनिष्क्रामन् मातुः दक्षिणायाः कुक्षेर् अन् उपलिप्तः गर्भ मलेन अभूत् इति

इह भो असमसम प्रविश

तत् यथा महा राज औदुम्बर पुष्पम् कदाचिद् कर्हिचित् लोके उत्पद्यते एवम् एव महा राज कदाचिद् कर्हिचित् बहुभिः कल्प कोटि नयुतैः बुद्धाः भगवन्तो लोके उत्पद्यन्ते

तत् एतर्हि उपसंक्रमिष्यावः तत् द्रष्टुम् इति

इति हि महाप्रजापती गौतमी कुमारं संवर्धयति स्म

अभिसंबुध्य च सत्त्व कोटी नियुत शत सहस्राणि संसार सागरात् पारम् उत्तारयिष्यति अमृते च प्रतिष्ठापयिष्यति

तत् तेषाम् भविष्यति दीर्घरात्रम् अर्थाय हिताय सुखाय यावत् अमृत अधिगमाय

समनन्तर अवतीर्णस्य च बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य महा पृथिवीम् भित्त्वा महा पद्मम् प्रादुरभूत्

एवं सप्त रत्न सम्पूर्णः च

इदं तथागतो विज्ञापयति

अस्य पुत्र सहस्रम् भविष्यति शूराणां वीराणां वर अङ्ग रूपिणाम् पर सैन्य प्रमर्दकानाम्

महतः च पृथिवीचालस्य लोके प्रादुर्भावो ऽभूत् भैरवस्य रोमहर्षणस्य

दरिद्रैः च धनानि प्रतिलब्धानि

स च पुरुषो बहु मित्रः भवेत्

अतीतानाम् अपि भिक्षवो बोधिसत्त्वानां सप्त रात्र जातानाम् जनेत्र्यः कालम् अकुर्वन्त

पञ्च स कन्या सहस्राणि गन्ध उदक भृङ्गार परिगृहीतानि पुरतो गच्छन्ति स्म मार्गम् अवसिञ्चन्ति स्म

ते अस्मान् अभिवन्दमानान् दृष्ट्वा ते ऽपि बोधिसत्त्वं वन्दिष्यन्ति मानयिष्यन्ति पूजयिष्यन्ति च

भगवान् आह न तेषाम् आनन्द समाचारो भविष्यति

दक्षिणां दिशम् अभिमुखः सप्त पदानि प्रक्रान्तः दक्षिणीयो भविष्यामि देव मनुष्याणाम्

उपसंक्रम्य पुरतः स्थित्वा राजानं शुद्धोदनम् एवम् आह जय जय महा राज चिरम् आयुः पालय धर्मेण राज्यं कारय इति

स इमं महा पृथिवी मण्डलम् समुद्र परिखम् अदण्डेन अशस्त्रेण स्वेन धर्मेण बलेन अभिभूय अभिनिर्जित्य राज्यं करिष्यति ऐश्वर्य आधिपत्येन

इह भो अ निन्दित यशः प्रविश
अ ज्ञान तमः तिमिर पटल पर्यवनद्ध नयनानाम् सत्त्वानां प्रज्ञा चक्षुः उत्पादयिष्यति

कतमैः द्वात्रिंशता तत् यथा

अङ्ग प्रत्यङ्ग विकल इन्द्रियाः च अ विकल इन्द्रियाः संवृत्ताः

अथ खलु असितः महा ऋषिः येन राजा शुद्धोदनः तेन उपसंक्रामत्

अधस्तात् दिशम् अभिमुखः सप्त पदानि प्रक्रान्तः निहनिष्यामि मारं च मार सेनाम् च

गगन तल गत अर्ध कायाः नाग कन्याः नाना पूजा उपकरण परिगृहीताः अध्यालम्बमानाः संदृश्यन्ते स्म

इति हि भिक्षवः कपिल आह्वये पुर वरे सर्वार्थसिद्धाय पञ्च मात्रैः शाक्य शतैः पञ्च गृह शतानि निर्मापितानि अभूवन् बोधिसत्त्वम् उद्दिश्य

इति हि भिक्षवो जात मात्रस्य बोधिसत्त्वस्य महेश्वरो देव पुत्रः शुद्धावास कायिकान् देव पुत्रान् आमन्त्र्य एवम् आह यो ऽसौ मार्षा असंख्येय कल्प कोटि नियुत शत सहस्र सु कृत कर्म दान शील क्षान्ति वीर्य ध्यान प्रज्ञा उपाय श्रत्त चरण व्रत तपः सु चरित चरणः महा मैत्री महा करुणा महा मुदिता समन्वागतः उपेक्षा समुद्गत चित्तः सर्व सत्त्व हित सुख उद्यतः दृढ वीर्य कवच सु संनाह संनद्धः पूर्व जिन कृत कुशल मूल उदितः शत पुण्य लक्षण समलंकृतः सु कृत निश्चय पराक्रमः पर चक्र प्रमथनः सु विमल शुद्ध आशय सम्पन्नः सु चरित चरणः महा ज्ञान केतु ध्वजः मार बल अन्त करणः त्रि साहस्र महा साहस्र सार्थवाहः देव मनुष्य पूजित महा यज्ञ यष्टर् सु समृद्ध पुण्य निचय निःसरण अभिप्रायः जाति जरा मरण अन्त करः सु जात जातः इक्ष्वाकु राज कुल सम्भूतः जगत् विबोधयिता बोधिसत्त्वो महासत्त्वो मनुष्य लोके उपपन्नः

तत् कस्मात् हेतोः कश्चिद् आनन्द श्रवणात् एव प्रियो भवति मनापः च न तु दर्शनेन

तस्य प्रक्रमत उपरि अन्तरीक्षे अ परिगृहीतम् दिव्य श्वेत विपुल छत्रम् चामर शुभे गच्छन्तम् अनुगच्छन्ति स्म यत्र यत्र च बोधिसत्त्वः पदम् उत्क्षिपति स्म तत्र तत्र पद्मानि प्रादुर्भवन्ति स्म

अथ च पुनर् इयम् महाप्रजापती गौतमी कुमारस्य मातृ स्वसा

ऊर्णा महा राज सर्वार्थसिद्धस्य कुमारस्य भ्रुवोः मध्ये जाता हिम रजत प्रकाशा

सर्व नदी च प्रस्रवणानि च न वहन्ति स्म

शुक्ल दन्तः

उत्तरां दिशम् अभिमुखः सप्त पदानि प्रक्रान्तः अनुत्तरो भविष्यामि सर्व सत्त्वानाम्

सु विवर्तित ऊरुः

ज्ञास्यन्ति आनन्द तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः पूर्वं मित्राणि एते सत्त्वाः तथागतानाम् अस्माकम् अपि एते मित्राणि भवन्ति इति

यावन्तः च इह जम्बुद्वीपे बाह्याः पञ्च अभिज्ञाः ऋषयः ते सर्वे गगन तलेन आगत्य राज्ञः शुद्धोदनस्य पुरतः स्थित्वा जय वृद्धि शब्दम् अनुश्रावयन्ति स्म

तत् कस्मात् खलु पुनर् आनन्द मित्रं मित्रस्य प्रियं च मनापं च भवति तस्य अपि तत् अपि प्रियम् एव भवति मित्रस्य यत् प्रियम् मित्रम् तत् अपि प्रियम् एव भवति मनापं च

इति एव तत् अहम् महा राज रोदिमि परिदीन मनाः दीर्घं च निश्वसामि यत् अहम् इमम् न आरोग्ये ऽपि राधयिष्यामि

स तस्मिन् पितरि कालगते न हि विहन्येत पितृ मित्र सु परिगृहीतः

ततो अस्य एतत् अभूत् अस्य हि जात मात्रेण मम सर्व अर्थाः संसिद्धाः

इति हि भिक्षवो ऽसितो महा ऋषिः पश्यति स्म राज्ञः शुद्धोदनस्य गृह द्वारे ऽनेकानि प्राणि शत सहस्राणि संनिपतितानि

न एताः समर्था बोधिसत्त्वं कालेन कालम् उपस्थापयितुम्

पञ्च करेणु सहस्राणि पञ्च पिङ्ग सहस्राणि प्रसूयन्ते स्म

सप्तमे स्थित्वा सिंह इव आह्लादन आत्मिकाम् वाचं भाषते स्म अहं लोके ज्येष्ठो ऽहं लोके श्रेष्ठः

मद्य मद मत्तानाम् च सत्त्वानां मद अपगमः संवृत्तः

व्यपगत तमः रजः धूम नीहाराः च सर्व दिशः सु प्रसन्नाः विराजन्ते स्म

भिन्नाञ्जन मयूर कलाप अभिनील वल्लित प्रदक्षिण आवर्त केशः

अथ खलु आयुष्मान् आनन्दः संहर्षित रोमकूप जातः नमो बुद्धाय इति उक्त्वा भगवन्तम् एतत् अवोचत् मूर्च्छा मे भगवन् कायस्य अभूत् इमम् तेषाम् असत् पुरुषाणाम् समुदाचारं श्रुत्वा

अष्टौ च रत्न वृक्षाः प्रादुरभूवन्
दृष्ट्वा च संहर्षित रोमकूप जातः त्वरित त्वरितम् दीन मनाः असितं महा ऋषिम् एतत् अवोचत् किम् इदम् ऋषे रोदसि अश्रूणि च प्रवर्तयसि गम्भीरं च निश्वससि मा खलु कुमारस्य काचिद् विप्रतिपत्तिः

ऊर्ध्व अग्र अभि प्रदक्षिण आवर्त रोमाः

तत् कस्मात् हेतोः अहं च महा राज जीर्णो वृद्धो महल्लकः

किंतु आत्मानम् अहम् रोदिमि

संसार पञ्जर चारक अवरुद्धानाम् क्लेश बन्धन बद्धानाम् बन्धन निर्मोक्षम् करिष्यति

विंशति च रत्न निधान शत सहस्राणि उत्प्लुत्य व्यवस्थितानि दृश्यन्ते स्म

रत्न जाल परिस्फुटम् च राज्ञः शुद्धोदनस्य गृहं संस्थितम् अभूत्

कश्चिद् आनन्द दर्शनेन अपि श्रवणेन अपि प्रियो भवति मनापः च

राग द्वेष मोह अग्नि संतप्तानाम् सत्त्वानां सत् धर्म जल वर्षेण प्रह्लादनं करिष्यति

तानि सर्वाणि राज्ञा शुद्धोदनेन पुस्त वरोपितानि कुमारस्य क्रीडा अर्थम् दत्तानि अभूवन्

न च महा राज चक्रवर्तिनाम् एवंविधानि लक्षणानि भवन्ति

स्निग्ध पाणि लेखः च तुल्य पाणि लेखः च गम्भीर पाणि लेखः च अ जिह्म पाणि लेखः च अनुपूर्व पाणि लेखः च बिम्बोष्ठः च न उच्च वचन शब्दः च मृदु तरुण ताम्र जिह्वः च गज गर्जित अभिस्तनित मेघ स्वर मधुर मञ्जु घोषः च परिपूर्ण व्यञ्जनः च महा राज सर्वार्थसिद्धः कुमारः

अथ बोधिसत्त्वो जात मात्रः पृथिव्याम् अवतरति स्म

इह भो देवातिदेव प्रविश

ततो राजा शुद्धोदनः सर्वं शाक्य गणम् संनिपात्य एवम् मीमांसते स्म किं नु खलु अयम् कुमारो राजा भविष्यति चक्रवर्ती आहोस्विद् अभिनिष्क्रमिष्यति प्रव्रज्यायै

उपरिष्टात् च अन्तरिक्षात् अदृश्याः गम्भीरा महा ब्रह्मघोषाः संश्रूयन्ते स्म

स देवकस्य लोकस्य हिताय सुखाय धर्मं देशयिष्यति आदौ कल्याणं मध्ये कल्याणं पर्यवसाने कल्याणम्

भद्रिका खलु अपि तथारूपाणां सत्त्वानां गर्भ अवक्रान्तिः भवति

ततो राज्ञः शुद्धोदनस्य एतत् अभूत् किम् अहम् कुमारस्य नामधेयं करिष्यामि इति

तत्र ते वृद्ध वृद्धाः शाक्याः संनिपत्य एवम् मतं चारयन्ति स्म का नु खलु समर्था बोधिसत्त्वं गोपायितुं केलयितुं ममायितुं हित चित्त तया मैत्र चित्त तया गुण चित्त तया सौम्य चित्त तया च इति

ते च आनन्द सत्त्वा मम एक जाति प्रतिबद्धानि मित्राणि भविष्यन्ति

पञ्च शतानि पाण्डराणां हस्ति शावकानाम् आगत्य राज्ञः शुद्धोदनस्य अग्रकरैः चरणौ अभिलिखन्ति स्म

अपि तु खलु आनन्द बुद्ध ऋद्धि प्रातिहार्यम् अपि ते तस्मिन् काले न अवकल्पयिष्यन्ति किम् अङ्ग पुनर् बोधिसत्त्व भूतस्य तथागतस्य बोधिसत्त्व प्रातिहार्याणि

तत् कस्मात् हेतोः यथा महा राज बोधिसत्त्वस्य लक्षणैः अनुव्यञ्जनैः च कायः समलंकृतो यथा च कुमारो ऽभिभवति स देव मानुष असुर लोकम् वर्णेन तेजसा च यशसा लक्ष्म्या च निःसंशयं महा राज बोधिसत्त्वो ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंभोत्स्यते

तेन च समयेन हिमवतः पर्वतराजस्य पार्श्वे असितो नाम महा ऋषिः प्रतिवसति स्म पञ्च अभिज्ञः सार्धं नरदत्तेन भागिनेयेन

अ घट्टितानि च दिव्य मानुष्यकानि तूर्याणि संप्रवादितानि

तत्र पञ्च मात्राणि शाक्य वधू शतानि

सो ऽयं कुमारो अवश्यम् अनुत्तराम् सम्यक्संबोधिम् अभिसंभोत्स्यते

सु जात जात शब्दाः च श्रूयन्ते स्म

द्वात्रिंशत् च ब्राह्मण शत सहस्राणि दिने दिने संतर्प्यन्ते स्म

इति हि भिक्षवो दश मासेषु निगतेषु बोधिसत्त्वस्य जन्म काल समये प्रत्युपस्थिते राज्ञः शुद्धोदनस्य गृह उद्याने द्वात्रिंशत् पूर्व निमित्तानि प्रादुरभूवन्

सु संवृत्त स्कन्धः

परम सुख समर्पिताः च सर्व सत्त्वाः अभूवन्

अन्तःपुरे च रत्नाङ्कुराः प्रादुरभूवन्

बोधिसत्त्वानां च तादृशानि लक्षणानि भवन्ति

एषा समर्था कुमारं सम्यक् सुखेन संवर्धयितुम् राजानं च शुद्धोदनम् अभिधारयितुम्

इह भोः प्रीति प्रामोद्य कर प्रविश
पञ्च अप्सरः सहस्राणि दिव्य गन्ध उदक परिपूर्ण घटा परिगृहीतानि बोधिसत्त्व मातरम् उपसंक्रम्य सु जात जाते ताम् अक्लान्त काय ताम् च परिपृच्छन्ति स्म

ते न श्रद्धास्यन्ति इमाम् एवंरूपाम् बोधिसत्त्वस्य गर्भ अवक्रान्ति परिशुद्धिम्

कः पुनर् वादः एवं हि अनुत्तराम् सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धः

ऋषिः अवोचत् न महा राज तादृशा महा पुरुषाः चिरम् स्वपन्ति

अथ राजा शुद्धोदनो ऽसितस्य महा ऋषेः आसनम् प्रज्ञाप्य तं पुरुषम् एवम् आह प्रविशतु ऋषिः इति

दीर्घ अङ्गुलिः

गर्भ अवस्थितः च सत्त्व अनुकम्पया हि बोधिसत्त्वो मनुष्य लोके उपपद्यते न देव भूतः एव धर्म चक्रम् प्रवर्तयति

सूक्ष्म सुवर्ण वर्ण छविः

दृष्टाः ते तथागतेन मोचयितव्याः ते तथागतेन ते सम गुण प्रत्यंशाः ते तथागत गुण प्रत्यंशाः ते तथागतेन कर्तव्या उपासकाः ते तथागतं शरणं गता उपात्ताः ते तथागतेन

अमोघं च तेषां जीवितम् अमोघं च तेषां मानुष्यं सु चरित चरणाः च ते आदत्तं च तैः सारं मुक्ताः च ते त्रिभ्यो ऽपायेभ्यः भविष्यन्ति च ते पुत्राः तथागतस्य परिप्राप्तं च तैः सर्व कार्यम् अमोघः च तेषां श्रद्धा प्रतिलम्भः सु विभक्तम् च तै राष्ट्र पिण्डम् प्रसन्नाः च ते अग्र सत्त्वैः संछिन्नाः तैः मार पाशाः निस्तीर्णः च तैः संसार अटवी कान्तारः समुद्धृतः च तैः शोक शल्यः ऽनुप्राप्तं च तैः प्रामोद्य वस्तु सु गृहीतानि च तैः शरण गमनानि दक्षिणीयाः च ते पूजा अर्हाः दुर्लभ प्रादुर्भावाः च ते लोके दक्षिणीयाः च ते धारयितव्याः

एवं पञ्च कन्या सहस्राणि मयूर हस्तक परिगृहीतानि पुरतो गच्छन्ति स्म

चित्र भ्रूः च असित भ्रूः च संगत भ्रूः च अनुपूर्व भ्रूः च पीन गण्डः च अ विषम गण्डः च व्यपगत गण्ड दोषः च अन् उपहत क्रुष्टः च सु विदित इन्द्रियः च सु परिपूर्ण इन्द्रियः च महा राज सर्वार्थसिद्धः कुमारः

अभिनील नेत्रः

गगन तल गतानि च अप्रमेय असंख्येयानि अभिज्ञातानि कामावचराणां रूपावचर देव पुत्र कोटी नयुत शत सहस्राणि नाना प्रकारम् अनेक व्यूहैः बोधिसत्त्वस्य पूजां कुर्वन्तो ऽनुगच्छन्ति स्म

येषां केषांचिद् आनन्द इमान् एवंरूपान् सूत्रान्तान् श्रुत्वा उपपत्स्यते प्रीति प्रामोद्यम् प्रसाद लाभाः तैः सत्त्वैः सु लब्धाः

सम विपुल ललाटः

कूटागार प्रासाद तोरण द्वारक तलेषु च मणि रत्नानि अभिप्रलम्बमानानि च संदृश्यन्ते स्म

श्रद्धा मात्रकम् उत्पादयथ

भगवान् आह या गतिर् बुद्ध बोधिम् अन्तर्धाय अपि अतीत अनागत प्रत्युत्पन्नान् च बुद्धान् भगवतो ऽत्याख्याय तां ते गतिं गमिष्यन्ति

तत्र इदम् उच्यते

येषां च येन अर्थेन तेभ्यः तत् दीयते स्म

ते तेन विषमेन समुदाचारेण अवीचौ महा नरके प्रपतिष्यन्ति

क्लेश शल्य विद्धानाम् सत्त्वानां शल्य उद्धरणम् करिष्यति

तत् कस्य हेतोस् तथा हि ते सर्व लोके इमम् एवम् सर्व लोक विप्रत्यनीकम् तथागत धर्मम् श्रद्दधन्ति

ते बोधिसत्त्वं नगरं प्रविशन्तं स्व स्व गृह द्वार मूले स्थित्वा कृत अञ्जलि पुटाः अभिनत कायाः स गौरवाः एवम् आहुः इह भोः सर्वार्थसिद्ध प्रविश

ततो राजा बोधिसत्त्वं महता सत्कारेण सत्कृत्य सर्वार्थसिद्धो ऽयं कुमारो नाम्ना भवतु इति नाम अस्य कार्षीत्

अप्रमेयाः च तस्मिन् समये पुष्प चूर्ण गन्ध माल्य रत्न आभरण वस्त्र मेघाः अभिप्रवर्षन्ति स्म

अविरल दन्तः

तस्मात् तर्हि आनन्दः आरोचयामि च प्रतिवेदयामि च

चत्वारिंशत् पदाति सहस्राणि शूराणां वीराणां वर अङ्ग रूपिणाम् संनद्ध दृढ वर्म कवचानाम् बोधिसत्त्वं गच्छन्तम् अनुगच्छन्ति स्म

इह भोः सारथि वर प्रविश

उत्सङ्ग पादः

एकैका एवम् आहुः अहं कुमारम् उपस्थास्ये इति

तत् कस्मात् मा खलु आनन्द सत्त्वाः कौसीद्यम् आपत्स्यन्ते

इमानि द्वात्रिंशत् पूर्व निमित्तानि प्रादुरभूवन्

सर्वं च लुम्बिनी वनम् गन्ध उदक सिक्तम् दिव्य पुष्प अभिकीर्णीकृतम् अभूत्
इति हि असितो महा ऋषिः बोधिसत्त्वम् अवलोक्य द्वात्रिंशता महापुरुष लक्षणैः समन्वागतम् अशीति अनुव्यञ्जन सु विचित्र गात्रम् शक्र ब्रह्म लोकपाल अतिरेक वपुषम् दिनकर शत सहस्र अतिरेक तेजसम् सर्व अङ्ग सुन्दरम् दृष्ट्वा च उदानम् उदानयति स्म आश्चर्य पुद्गलः बत अयम् लोके प्रादुर्भूत महा आश्चर्य पुद्गलः बत अयम् लोके प्रादुर्भूत इति उत्थाय आसनात् कृत अञ्जलि पुटः बोधिसत्त्वस्य चरणयोः प्रणिपत्य प्रदक्षिणीकृत्य च बोधिसत्त्वम् अङ्केन परिगृह्य निध्यायन् अवस्थितः ऽभूत्

क्षुध् पिपासितानाम् सत्त्वानां क्षुध् पिपासा प्रस्रब्धा अभूत्

चन्द्र सूर्य विमानानि नक्षत्र ज्योतिः गणाः च न वहन्ति स्म

न ते आनन्द सत्त्वा अवरकेण कुशल मूलेन समन्वागता भवन्ति

अथ स प्लक्ष वृक्षः बोधिसत्त्वस्य तेजः अनुभावेन अवनम्य प्रणमति स्म

अथ खलु महेश्वरो देवपुत्रो द्वादशभिः देवपुत्र शत सहस्रैः परिवृतः पुरस्कृतः सर्व कपिलवस्तु महा नगरम् अवभासेन स्फुरयित्वा येन राज्ञः शुद्धोदनस्य निवेशनं तेन उपसंक्रामत्

कतमानि च महा राज तानि अशीति अनुव्यञ्जनानि तत् यथा तुङ्ग नखः च महा राज सर्वार्थसिद्धः कुमारः

अष्टौ दासी शतानि अष्टौ दास शतानि छन्दक प्रमुखानि

रस रस अग्रवान्

देव भूतः स भगवान् तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो वयं तु मनुष्य मात्राः

नाना कुदृष्टि ग्रहण प्रस्कन्धानाम् सत्त्वानां कुपथ प्रयातानाम् ऋजु मार्गेण निर्वाण पथम् उपनेष्यति

ब्रह्म स्वरः महा राज सर्वार्थसिद्धः कुमारः

यदा च बोधिसत्त्वो जात मात्रः सप्त पदानि प्रक्रान्तो ऽभूद् असंख्येय आकल्प कोटि नयुत शत सहस्रैः सु चरित चरणैः महा वीर्य महा स्थाम धर्मता प्रतिलम्भेन तस्मिन् समये दश दिश् लोकधातु स्थिताः बुद्धा भगवन्तः तम् पृथ्वी प्रदेशम् वज्र मयम् अधितिष्ठन्ति स्म

तत् ते भविष्यति दीर्घरात्रम् अर्थाय हिताय सुखाय इति

सर्व जनपद कर्मान्ताः च समुच्छिन्ना अभूवन्

सर्व चन्द्र सूर्य शक्र ब्रह्म लोकपाल प्रभाः च अभिभूताः अभूवन्

कतमानि द्वात्रिंशत् सर्व पुष्पाणि सुङ्गीभूतानि न पुष्पन्ति स्म

न वयं समर्थाः तत् स्थानम् परिपूरयितुम् इति कौसीद्यम् आपद्येरन्

सु परिमृष्ट गात्रः च अ जिह्म वृषभ गात्रः च अनुपूर्व गात्रः च गम्भीर नाभिः च अ जिह्म नाभिः च अनुपूर्व नाभिः च शुचि आचारः च ऋषभ वत् समन्त प्रासादिकः च परम सु विशुद्ध वितिमिर आलोक समन्त प्रभः च नाग विलम्बित गतिः च महा राज सर्वार्थसिद्धः कुमारः

अथ खलु असितः महा ऋषिः ततस् एव ऋद्ध्या विहायसा प्राक्रमत् येन स्व आश्रमः तेन उपासंक्रामत्

अनेन महा राज द्वात्रिंशत्तमेन महापुरुष लक्षणेन समन्वागतः सर्वार्थसिद्धः कुमारः

सिंह हनुः

दृष्ट्वा च पुनर् नरदत्तम् माणवकम् आमन्त्रयते स्म यत् खलु माणवक जानीया जम्बुद्वीपे महा रत्नम् उत्पन्नम्

कथम् एतत् योज्यते न पुनर् ते मोह पुरुषाः एवं ज्ञास्यन्ति न सु कृत कर्मणाम् सत्त्वानाम् उच्चार प्रस्राव मण्डे कायः सम्भवति इति

पञ्च च कन्या सहस्राणि रत्न भद्र अलंकार परिगृहीतानि पुरतो गच्छन्ति स्म मार्गं शोधयन्ति स्म

पञ्च अप्सरः सहस्राणि दिव्य तूर्य संगीति संप्रभणितेन बोधिसत्त्व मातरम् उपसंक्रम्य सु जात जाते ताम् अक्लान्त काय ताम् च परिपृच्छन्ति स्म

तत् कस्य हेतोर् ये केचिद् आनन्द भिक्षवो वा भिक्षुण्यो वा उपासको वा उपासिका वा इमान् एवंरूपान् सूत्रान्तान् श्रुत्वा न अधिमोक्ष्यन्ति न श्रद्धास्यन्ति न प्रतिवेत्स्यन्ति ते च्युताः समाना अवीचौ महा नरके प्रपतिष्यन्ति

पुष्यं च नक्षत्र युक्तम् अभूत्

तस्य एतत् अभूत् यत् नु अहम् व्यवलोकयेयम् इति

यस्मिन् च कूटागारे बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षि गतः ऽस्थात् तं ब्रह्मा सहा पतिः ब्रह्मकायिकाः च देव पुत्राः अभ्युत्क्षिप्य ब्रह्म लोकम् चैत्य अर्थम् पूजा अर्थम् च उपनामयामासुः
आनन्द आह मा मा एवंरूपाः भगवन् अनागते ऽध्वनि भिक्षवो भविष्यन्ति य इमाम् एवम् भद्रिकां सूत्र अन्ताम् प्रतिक्षेप्स्यन्ति प्रतिपक्षं पक्षन्ति च

पश्चिमां दिशम् अभिमुखः सप्त पदानि प्रक्रान्तः

पञ्च च कन्या सहस्राणि नव विचित्र प्रलम्बन माला परिगृहीतानि पुरतो गच्छन्ति स्म

इह भोः शुद्ध सत्त्व प्रविश

पञ्च अप्सरः सहस्राणि दिव्य दारक आभरण परिगृहीतानि बोधिसत्त्व मातरम् उपसंक्रम्य सु जात जाते ताम् अक्लान्त काय ताम् च परिपृच्छन्ति स्म

इति हि भिक्षवो महेश्वरो देवपुत्रः सार्धं शुद्धावास कायिकैः देवपुत्रैः बोधिसत्त्वस्य महत् पूजा उपस्थानम् कृत्वा बोधिसत्त्वं तत्त्व व्याकरणेन व्याकृत्य पुनर् अपि स्व भवनम् प्राक्रामत्

इति हि भिक्षवो राजा शुद्धोदनो ऽसितं महा ऋषिम् सार्धं नरदत्तेन भागिनेयेन अनुरूपेण भक्तेन संतर्पयति स्म

अथ खलु भिक्षवो मायादेवी चतुरशीत्या हय रथ सहस्रैः सर्व अलंकार विभूषितैः परिवृता चतुरशीत्या गज रथ सहस्रैः सर्व अलंकार विभूषितैः चतुरशीत्या च पत्ति सहस्रैः शूरैः वीरैः वर अङ्ग रूपिभिः सु संनद्ध दृढ वर्म कवचितैः अनुपरिगृहीता षष्ट्या च शाक्य कन्या सहस्रैः पुरस्कृता चत्वारिंशता च सहस्रै राज्ञः शुद्धोदनस्य ज्ञाति कुल प्रसूतैः शाक्यैः वृद्ध दहर मध्यमैः संरक्षिता षष्ट्या च सहस्रै राज्ञः शुद्धोदनस्य अन्तःपुरेण गीत वाद्य सम्यक् तूर्य ताड अवचर संगीति संप्रवादितेन परिवृता चतुरशीत्या च देव कन्या सहस्रैः परिवृता चतुरशीत्या च नाग कन्या सहस्रैः चतुरशीत्या च गन्धर्व कन्या सहस्रैः चतुरशीत्या च किन्नर कन्या सहस्रैः चतुरशीत्या च असुर कन्या सहस्रैः नाना व्यूह अलंकार अलंकृताभिः नाना गीत वाद्य वर्ण भाषिणीभिः अनुगम्यमाना निर्याति स्म

अथ स पुरुषो राजकुलात् निष्क्रम्य असितम् महा ऋषिम् एवम् आह प्रविश इति

न चिरात् असौ अनुत्तराम् सम्यक्संबोधिम् अभिसंभोत्स्यते

राज्ञः च शुद्धोदनस्य जय वृद्धिः अनुश्राविता भविष्यति

एवं जरा व्याधि मरण शोक परिदेव दुःख दौर्मनस्य उपायासेभ्यः परिमोक्षन्ते

अ परिगृहीतः खलु पुनर् बोधिसत्त्वः केनचिद् मनुष्य भूतेन अथ तर्हि बोधिसत्त्वं देवताः प्रथमतरं प्रतिगृह्णन्ति स्म

उष्णीष शीर्षः महा राज सर्वार्थसिद्धः कुमारः

श्रवणेन अपि आनन्द मित्रस्य ननु योजन शत अन्तरम् अपि गच्छन्ति गत्वा च सुखिता भवन्ति अदृष्ट पूर्वम् मित्रं दृष्ट्वा

यस्मिन् च वर प्रवर रथे बोधिसत्त्वः समभिरूढो ऽभूत् स कामावचरैः देवैः अनेकैः महा व्यूहैः समलंकृतो ऽभूत्

यत् आनन्द तथागतेन युष्माकं करणीयं कृतं तत् तथागतेन शोधितो मान शल्यः

पञ्च च कुलिका शतानि प्रसूयन्ते स्म दश च कन्या सहस्राणि यशोवती प्रमुखानि

अनर्थिकाः च ते श्रामण्येन भविष्यन्ति

स्थितो अन् अवनत प्रलम्ब बाहुः

श्रद्धायाम् आनन्द योगः करणीयः

तेषां केषांचिद् आनन्द अहं दर्शनेन वा श्रवणेन वा प्रियो मनापो भवेयं निष्ठां त्वं तत्र गच्छेथाः न तानि मम एक जाति प्रतिबद्धानि मित्राणि

बहु मित्रः च तथागतः

सर्व राग द्वेष मोह दर्प अरति विषात् अभय लोभ ईर्ष्या मात्सर्य विगताः सर्व अकुशल क्रिया प्रतिविरताः व्याधितानां सत्त्वानां व्याधय उपशान्ताः

तत्र इदम् उच्यते

अवश्यम् अभिनिष्क्रमिष्यति प्रव्रज्यायै

करिष्यामि जाति जरा मरण दुःखस्य अन्तम्

इति हि भिक्षवः सप्त रात्र जातस्य बोधिसत्त्वस्य माता मायादेवी कालम् अकरोत्

काक उलूक गृध्र वृक शृगाल शब्दाः च अन्तर्हिताः अभूवन्

इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वो ऽसितस्य महा ऋषेः अनुकम्पया जागरण निमित्तम् अकरोत्

राजा आह स्वपिति महा ऋषे कुमारः

तत्र इदम् उच्यते

विषम समुदाचाराः खलु पुनर् ते सत्त्वा भविष्यन्ति

अथ मायादेवी गगन तल गता इव विद्युत् दृष्टिं दक्षिणं बाहुं प्रसार्य प्लक्ष शाखाम् गृहीत्वा स लीलम् गगन तलम् प्रेक्षमाणा विजृम्भमाना स्थिता भूत्