tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
सा नवानां मासानाम् अत्ययात् प्रसूता

तेषां प्रसाद संजनन अर्थम् भगवान् निर्मितं विसर्जयति

अपि त्व् अयम् अपूर्व दर्शनः सत्त्वः अस्य अनुभावेन अस्माकम् कारणा विशेषाः प्रतिप्रस्रभ्यन्ते

अथ च ता अर्चिषो भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य भगवत उष्णीषे ऽन्तर्हिताः

कस्य परिपक्वानि विमोचयेयम्

नरक उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पाद तले ऽन्तर्धीयन्ते

धीराभिर् मुनि वृष वाग्भिर् उत्तमाभिर् उत्पन्नं व्यपनय संशयं शुभाभिः

कस्य अवरोपितानि परिपाचयेयम्

तथा अपि तस्य रोग शान्तिः न भवति

विगत उद्भवाः दैन्य मद प्रहीणाः बुद्धा जगत्य् उत्तम हेतु भूताः

प्रेत उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पादाङ्गुष्ठे ऽन्तर्धीयन्ते

तस्य जातौ जाति महम् कृत्वा वडिक इति नामधेयं कृतवान् पिता

ततो भगवांस् तस्य द्वार कोष्ठकम् अनुप्राप्तः

तद् कालम् स्वयम् अधिगम्य धीर बुद्ध्या श्रोतॄणां श्रमण जिनेन्द्र काङ्क्षितानाम्

यो ह्य् अस्मिन् धर्म विनये अप्रमत्तश् चरिष्यति

कस्य काम पङ्क निमग्नस्य हस्त उद्धारम् अनुप्रदद्याम्

तदा तस्य महान् मानसो दुःखो ऽभूत्

आत्त मनसः ते च भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

अथ वडिकः श्रेष्ठि पुत्रः लब्ध प्रसादः अधिगत समाश्वासः आह प्रविशतु भगवान् स्वागतं भगवते आकाङ्क्षामि भगवतो दर्शनम् इति

अथ भगवान् प्रविश्य प्रज्ञप्त एव आसने निषण्णः

सर्व देवेषु पूजा कृता दानो ऽपि दत्तः पित्रा मम तथा अपि स्वस्था न भवति

वडिको दारको ऽष्टाभ्यो धात्रीभ्यो दत्तः अंसधात्रीभ्यां क्षीरधात्रीभ्यां मलधात्रीभ्यां क्रीडनिकाभ्यां धात्रीभ्याम्

इदम् अवोचद् भगवान्

ततो भगवता वडिकस्य गृहपतेः पुत्रस्य ताम् अवस्थां दृष्ट्वा सूर्य सहस्र अतिरेक प्रभाः कनक वर्णाः मरीचयः सृष्टाः यैस् तद् गृहं समन्ताद् अवभासितम्

तेन सदृशात् कुलात् कलत्रम् आनीतम्

अत्र अन्तरे न अस्ति किंचिद् बुद्धानां भगवताम् अज्ञातम् अदृष्टम् अविदितम् अविज्ञातम्

तीक्ष्ण बुद्धि तया शीघ्रं सर्व शास्त्रस्य पारं गतः

तद् अनन्तरं तस्य वडिकस्य किंचित् पूर्व जन्म कृत कर्म विपाकेन शरीरे कायिकं दुःखं पतितम् इति दुःखी भूतश् चिन्ता परः स्थितः किं पापं कृतं मया यद् इदं कायिकं दुःखं मम शरीरे जातम्

ततस् तथागत गुणान् अनुस्मृत्य बुद्धं नमस्कारं कर्तुम् आरब्धः

स गृहपतिर् इति पुत्रस्य वच आकर्ण्य सर्व देवेभ्यः पूजां कृतवान्

सह चित्त उत्पादात् भगवतः शक्रो देव इन्द्रः गन्धमादनात् पर्वतात् क्षीरिकाम् ओषधीम् आनीय भगवते दत्तवान्

मम अत्यय आशङ्कया मा भूस् त्वम् अपि मादृशः

नानाविधो रङ्ग सहस्र चित्रः वक्त्र अन्तरात् निष्कसितः कलापः

प्रत्येक बोधिम् व्याकर्तु कामः भवति ऊर्णायाम् अन्तर्धीयन्ते

या अधस्ताद् गच्छन्ति ताः संजीवं कालसूत्रं संघातं रौरवं महारौरवं तपनं प्रतापनम् अवीचिम् अर्बुदं निरर्बुदं अटटं हहवं हुहुवम् उत्पलं पद्मं महापद्मं नरकान् गत्वा ये उष्ण नरकाः तेषु शीतीभूता निपतन्ति ये शीत नरकाः तेषु उष्णीभूता निपतन्ति तेन तेषां सत्त्वानां कारणा विशेषाः प्रतिप्रस्रभ्यन्ते

पिता पुत्रस्य रोगं वृद्धं जातं दृष्ट्वा अवश्यं पुत्रो मरिष्यति यद् वैद्येन अपि च अस्य रोगस्य चिकित्सितुं न शक्यते इति मूर्च्छया भूमौ पतितः

सो ऽष्टाभिर् धात्रीभिर् उन्नीयते वर्ध्यते क्षीरेण दध्ना नवनीतेन सर्पिषा सर्पिमण्डेन अन्यैश् च उत्तप्त उत्तप्तैः उपकरण विशेषैः

मम नाम्ना देवानां पूजां कुरु दानं देहि

गाथाश् च भाषते

दौवारिक पुरुषेण अस्य निवेदितं भगवान् द्वारे तिष्ठति इति
या उपरिष्टाद् गच्छन्ति ताश् चातुर्महाराजिकांस् त्रयस्त्रिंशान् यामांस् तुषितान् निर्माणरतीन् परनिर्मितवशवर्तिनो ब्रह्मकायिकान् ब्रह्मपुरोहितान् महाब्रह्मणः परीत्ताभान् अप्रमाणाभान् आभास्वरान् परीत्तशुभान् अप्रमाणशुभाञ् शुभकृत्स्नान् अनभ्रकान् पुण्यप्रसवान् बृहत्फलान् अबृहान् अतपान् सुदृशान् सुदर्शनान् अकनिष्ठान् देवान् गत्वा अनित्यं दुःखं शून्यम् अनात्म इति उद्घोषयन्ति गाथा द्वयम् च भाषन्ते

तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः गृहपतेः पत्नी आपन्नसत्त्वा संवृत्ता

भगवान् आह एवम् एतद् आनन्द एवम् एतत्

अथ आयुष्मान् आनन्दः कृत कर पुटः भगवन्तं पप्रच्छ

आशु वर्धते ह्रद स्थम् इव पङ्कजम्

आरभध्वं निष्क्रामत युज्यध्वं बुद्ध शासने

कल्प सहस्र परिभाविताः च मैत्री अंशवः उत्सृष्टाः यैर् अस्य स्पृष्ट मात्रम् शरीरं प्रह्लादितम्

धर्मता खलु बुद्धानां भगवतां महा कारुणिकानाम् लोक अनुग्रह प्रवृत्तकानाम् एक आरक्षाणाम् शमथ विपश्यना विहारिणाम् त्रि दमथ वस्तु कुशलानाम् चतुर् ओघ उत्तीर्णानाम् चतुर् ऋद्धिपाद चरण तल सु प्रतिष्ठितानाम् चतुर्षु संग्रह वस्तुषु दीर्घ रात्र कृत परिचयानाम् पञ्चाङ्ग विप्रहीणानाम् पञ्च गति समतिक्रान्तानाम् षडङ्ग समन्वागतानाम् षष् पारमिता परिपूर्णानाम् सप्त बोध्यङ्ग कुसुम आढ्यानाम् अष्टाङ्ग मार्ग देशिकानाम् नव अनुपूर्व विहार समापत्ति कुशलानाम् दश बल बलिनाम् दश दिश् समापूर्ण यशसाम् दश शत वशवर्ति प्रतिविशिष्टानाम् त्री रात्रेस् त्रिर् दिवसस्य च बुद्ध चक्षुषा लोकं व्यवलोक्य ज्ञान दर्शनम् प्रवर्तते को हीयते को वर्धते कः कृच्छ्र प्राप्तः कः संकट प्राप्तः कः संबाध प्राप्तः कः कृच्छ्र संकट संबाध प्राप्तः को अपाय निम्नः को अपाय प्रवणः को अपाय प्राग्भारः कम् अहम् अपायाद् उद्धृत्य स्वर्गे मोक्षे च प्रतिष्ठापयेयम्

बल चक्रवर्ति राज्यम् व्याकर्तु कामः भवति वामे कर तले ऽन्तर्धीयन्ते

धुनीत मृत्युनः सैन्यं नड आगारम् इव कुञ्जरः

एवं भदन्त

मनुष्य उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति जानुनोर् अन्तर्धीयन्ते

न अ हेतु अ प्रत्ययम् आनन्द तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति

अयम् अस्य देय धर्मः यो मम अन्तिके चित्त प्रसादः इति

ततो ऽस्य भगवता सर्व सत्वेषु मैत्री उपदिष्टा अयं ते चेतसिकस्य प्रतिपक्ष इति

स तया सार्धं क्रीडति रमते परिचारयति

वडिक उवाच कायिकं च मे दुःखं चेतसिकं च इति

अप्य् एव अतिक्रमेत् वेलां सागरो मकर आलयः

अवभासिता येन दिशः समन्ताद् दिवाकरेण उदयता यथा एव

प्रहाय जाति संसारम् दुःखस्य अन्तम् करिष्यति

न अकारणम् शङ्ख मृणाल गौरम् स्मितम् उपदर्शयन्ति जिना जित अरयः

अथ भगवान् वडिकस्य धातु परंपराम् कर्म परंपराम् च ज्ञात्वा स्मितं प्राविरकार्षीत्

प्रसन्न चित्तः च राज्ञः प्रसेनजितो निवेद्य भगवन्तं स श्रावक संघम् भोजयित्वा शत सहस्रेण वस्त्रेण आच्छाद्य सर्व पुष्प माल्यैः अभ्यर्चितवान्

न अकस्मात् लवणजल अद्रिराज धैर्याः संबुद्धाः स्मितम् उपदर्शयन्ति नाथाः

ततः स वैद्यस् तस्य रोग चिह्नम् दृष्ट्वा चिकित्सां कर्तुम् आरब्धः

सर्व ब्राह्मण तीर्थिक परिव्राजकेभ्यः दानं दत्तवान्

स दारको रोगी भूतो ऽशक्यो ऽपि वदितुं कथंचित् पितरं बभाषे मा तात साहसम्

कस्य अन् अवरोपितानि कुशल मूलानि अवरोपयेयम्

ततश् चेतनां पुष्णाति स्म प्रणिधिं च चकार अनेन अहम् कुशल मूलेन चित्त उत्पादेन देय धर्म परित्यागेन यथा एव अहम् भगवता अनुत्तरेण वैद्य राजेन चिकित्सितः एवम् अहम् अप्य् अनागते ऽध्वनि अन्धे लोके अ नायके अपरिणायके बुद्धो भूयासम् अ तीर्णानाम् सत्त्वानां तारयिता अ मुक्तानाम् मोचयिता अन् आश्वस्तानाम् आश्वासयिता अ परिनिर्वृतानाम् परिनिर्वापयिता इति
श्रावस्त्याम् अन्यतमो गृहपतिः श्रेष्ठी प्रतिवसति आढ्यो महाधनो महा भोगः विस्तीर्ण विशाल परिग्रहः वैश्रवण धन समुदितः वैश्रवण धन प्रतिस्पर्धी

कम् आर्य धन विरहितम् आर्य धन ऐश्वर्य आधिपत्ये प्रतिष्ठापयेयम्

श्रावक बोधिम् व्याकर्तु कामः भवति आस्ये ऽन्तर्धीयन्ते

धैर्यम् अवलम्ब्य उत्तिष्ठ

पश्यस्य् अनेन वडिकेन गृहपति पुत्रेण मम एवंविधम् सत्कारं कृतम्

ततो मम स्वस्था भविष्यति

स कायिकं प्रस्रब्धि सुखम् लब्ध्वा भगवतो ऽन्तिके चित्तं प्रसादयामास

तेषां निर्मितं दृष्ट्वा एवम् भवति न ह्य् एव वयं भवन्तः इतश् च्युताः न अपि अन्यत्र उपपन्नाः

तिर्यक् उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पार्ष्ण्याम् अन्तर्धीयन्ते

यस्य अर्थे स्मितम् उपदर्शयन्ति धीराः तं श्रोतुं समभिलषन्ति ते जन ओघाः

बुद्धो भगवान् सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजभी राजमात्रैर् धनिभिः पौरैः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैर् देवैर् नागैर् यक्षैर् असुरैर् गरुडैः किन्नरैर् महोरगैर् इति देव नाग यक्ष असुर गरुड किन्नर महोरग अभ्यर्चितः बुद्धो भगवान् ज्ञातो महा पुण्यः लाभी चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्काराणाम् स श्रावक संघः श्रावस्त्यां विहरति जेतवने अनाथपिण्डदस्य आरामे

चक्रवर्ति राज्यम् व्याकर्तु कामः भवति दक्षिणे कर तले ऽन्तर्धीयन्ते

तथा अपि तस्य रोग शान्तिः न भवति पुनर् वृद्धिर् भवति

न तु वैनेय वत्सानाम् बुद्धो वेलाम् अतिक्रमेत्

तं दृष्ट्वा भूयो ऽपि पुत्रस्य चिन्ता जाता
ब्रह्म वै गायत्री

वाग् वा अनुष्टुप्

उत्क्राम उदक्रमीत् इत्य् अनुरूपाभ्याम् उत्क्रमयति

अग्निर् वै वरुणानीर् अभ्यकामयत

द्यौस् ते पृष्ठं पृथिवी सधस्थम् इति

यज्ञ मुखे यज्ञ मुखे वै यज्ञं रक्षांसि जिघांसन्ति

वीर्येण एव एनम् परिगृह्णाति

परि वाज पतिः कविर् इति गायत्र्या परिलिखति

वाचम् एव मध्यतो दधाति

यां वा अनग्ना अध्वर्युर् आहुतिं जुहोत्य् अन्धो ऽध्वर्युर् भवति

आक्रम्य वाजिन् पृथिवीम् अग्निम् इच्छ रुचा त्वम् इति

तिसृभिः परिलिखति

परि त्वा अग्ने पुरं वयम् इत्य् अनुष्टुभा

आ त्वा जिघर्मि वचसा घृतेन इति पूर्वम् एव उदितम् अनुवदति

तस्य तेजः परापतत्

अन्व् अग्निर् उषसाम् अग्रम् अख्यद् इत्य् अनुक्शात्यै

वाग् वा अनुष्टुप्

मनो वै वाचः क्षेपीयः

तत् हिरण्यम् अभवत्

रक्षांसि यज्ञं घ्नन्ति

प्रतिक्षियन्तं भुवनानि विश्वा इति तस्माद् एष सर्वाः प्रजाः प्रत्यङ् क्षियते

अ रक्षसा मनसा तज् जुषेथा इति रक्षसाम् अपहत्यै

न अन्धः ऽध्वर्युर् भवति

आगत्य वाज्य् अध्वानं सर्वा मृधो विधूनुत इति मृध एव एतया अपहते

मनसा एव आहुतिम् आप्नोति

त्वम् अग्ने द्युभिर् इति त्रिष्टुभा

यत्र वै यज्ञस्य अनुरूपम् क्रियते तत् पशवो ऽनुरूपा जायन्ते

अनुष्टुभा मध्यतः परिलिखति

न रक्षांसि यज्ञं घ्नन्ति

अनुष्टुप् सर्वाणि छन्दांसि परिभूः

इच्छत्य् एव पूर्वया

अविन्दद् उत्तरया

वीर्यं वै त्रिष्टुप्

ऐच्छद् वा एतं पूर्वया प्रजापतिः

जिघर्म्य् अग्निं मनसा घृतेन इति

तस्मान् मध्यतो वाग् वदति

यज्ञो ऽनुष्टुप्

लोमभिर् उभयादतः पशून् अति दद्भिर् अन्यतोदतः

त्रय इमे लोकाः

द्वाभ्याम्

यत् हिरण्यम् उपास्य जुहोत्य् अग्निमत्य् एव जुहोति समृद्ध्यै

यत् परिलिखति रक्षसाम् अपहत्यै

वज्री वा अश्वः प्राजापत्यः

व्यचिष्ठम् अन्नं रभसं विदानम् इत्य् अन्नम् एव अस्मै स्वदयति

तेजसा च एव इन्द्रियेण च यज्ञम् उभयत आत्मन् परिगृह्णाति

वाचा एव सर्वाणि छन्दांसि परिगृह्णाति

एभ्य एव लोकेभ्यो रक्षांस्य् अपहन्ति

वज्रेण एव भ्रातृव्यम् अवगृह्णाति
त इमम् एकगुम् अग्निष्टोमं ददृशुः

स य इच्छेत् स्वर् इयाम् इति स एतेन एकगुना अग्निष्टोमेन यजेत इति ब्राह्मणम्

तम् आहरन्

तेन अयजन्त

ते स्वर् ययुः

अथ अपि कारवो ह नाम ऋषयो अल्प स्वाः आसन्
वात पित्तात् भ्रमस् तृष्णा स्त्रीषु अहर्षः मृदुर् ज्वरः

अन्न द्विष् शिशिर द्वेषी शीर्ण रोमा हत अनलः

धातूनां स्यात् च शैथिल्यम् ओजसः च गुण क्षयः

तन्द्रा लवण वक्त्र त्वम् रोम हर्षः स्वर क्षयः

पित्तात् हरित पीत आभ सिरा आदि त्वम् ज्वरस् तमः

मृदुः चलः ऽवलम्बी च शीघ्रो दाह रुजा करः

वात पित्तात् ज्वर छर्दि मूर्छा अतीसार तृष् भ्रमैः

त्वक् च सर्षप लिप्ता इव तस्मिन् चिमिचिमायते

लवण क्षार तीक्ष्ण उष्ण शाक अम्बु स्वप्न जागरम्

विष जः सविष प्राणि परिसर्पण मूत्रणात्

पदातेर् मार्ग गमनम् यानेन क्षोभिना अपि वा

शव गन्धिः च वीसर्पं कर्दम आख्यम् उशन्ति तम्

रक्तं वा वृद्ध रक्तस्य त्वच् सिरा स्नाव मांस गम्

ते पक्व भिन्नाः स्वं स्वं च बिभ्रति व्रण लक्षणम्

अथ अतस् पाण्डुरोगशोफविसर्पनिदानं व्याख्यास्यामः

अङ्ग अवसाद विक्षेप प्रलाप अरोचक भ्रमाः

उत्सेधं संहतं शोफं तम् आहुर् निचयाद् अतः

आम उपवेशनम् लेपः स्रोतसां स च सर्पति

विष वृक्ष अनिल स्पर्शात् गर योग अवचूर्णनात्

शोफ प्रधानाः कथिताः स एव अतस् निगद्यते

विसर्पं मारुतः कुर्यात् कुलत्थ सदृशैः चितम्

श्लेष्म त्वच् रक्त मांसानि प्रदूष्य अन्तरम् आश्रितम्

पीत रक्त असित आभासः पित्ताद् आताम्र रोम कृत्

अग्नि दग्धः इव स्फोटैः शीघ्र ग त्वात् द्रुतं च सः

क्वचिद् शर्म अरति ग्रस्तः भूमि शय्या आसन आदिषु

ऊर्ध्वं शोफम् अधो वस्तौ मध्ये कुर्वन्ति मध्य गाः

मृत् कषाय अनिलम् पित्तम् ऊषरा मधुरा कफम्

मूर्छा अग्नि हानिः भेदो ऽस्थ्नां पिपासा इन्द्रिय गौरवम्

यतो ऽतः पाण्डुः इति उक्तः स रोगस् तेन गौरवम्

विष् मूत्र शुक्र उपहत मलवत् वस्त्र संकरात्

शीत अभिलाषी विष् भेदी गन्धी स्पर्श असहः मृदुः

नीत्वा रुद्ध गतिः तैर् हि कुर्यात् त्वच् मांस संश्रयम्

भवेत् पित्त उल्बणस्य असौ पाण्डु रोगात् ऋते ऽपि च

वर्चस् भेदः ऽम्लको दाहः कफात् शुक्र सिरा आदि ता

सामान्य हेतुः शोफानां दोष जानाम् विशेषतः

त्वच् मांसयोः तत् कुरुते त्वचि वर्णान् पृथग्विधान्

तत्र वातात् परीसर्पो वात ज्वर सम व्यथः

स तृष् दाह ज्वर स्वेद दव क्लेद मद भ्रमः

स्फोटैः शोफ ज्वर रुजा दाह आढ्यम् श्याव लोहितम्

शान्त अङ्गार असितः नीलो रक्तो वा आशु च चीयते

विषूची अलसक छर्दि गर्भ विसर्प पाण्डवः

स्पर्श उष्ण काङ्क्षी च कफाद् यथास्वं द्वंद्व जाः त्रयः

आक्रान्तो न उन्नमेत् कृच्छ्र शम जन्मा निशा बलः

उपेक्षया च शोफ आढ्या सा कृच्छ्रा कुम्भकामला

कासः छर्दिः च निचयान् मिश्र लिङ्गः अति दुःसहः

पृथग् दोषैस् त्रयः साध्या द्वंद्व जाः च अनुपद्रवाः

कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वा तं बहुधा कफम्

स्व दोष लिङ्गैः चीयन्ते सर्वे स्फोटैः उपेक्षिताः

सर्वजो लक्षणैः सर्वैः सर्व धातु अति सर्पणः

क्षिप्र उत्थान शमः शीघ्रम् उन्नमेत् पीडितस् तनुः

स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः स्त्यानो निद्रा छर्दि अग्नि साद कृत्

दूषयित्वा रस आदीन् च रौक्ष्याद् भुक्तं विरूक्ष्य च

अन्ये च मिथ्या उपक्रान्ताः तैर् दोषा वक्षसि स्थिताः

अस्थि भेद अग्नि सदन तमक अरोचकैः युतः

शीघ्र अनुसार प्रशमः मध्ये प्राग् जायते तनुः

धमनीर् दश सम्प्राप्य व्याप्नुवत् सकलां तनुम्

करोति सर्वम् अङ्गं च दीप्त अङ्गार अवकीर्ण वत्

पाण्डु हारिद्र हरितान् पाण्डु त्वम् तेषु च अधिकम्

ततो अल्प रक्त मेदस्कः निःसारः स्यात् श्लथ इन्द्रियः

पुरीषं कृमिमन् मुञ्चेद् भिन्नं स असृक् कफं नरः

दूषयित्वा च दीर्घ अणु वृत्त स्थूल खर आत्मनाम्

दंष्ट्र दन्त नख आपातात् अविष प्राणिनाम् अपि

मोह वैवर्ण्य मूर्छा अङ्ग भङ्ग अग्नि सदनैः युताम्

तद् पूर्वरूपम् दवथुः सिरा आयामः अङ्ग गौरवम्

पङ्क वत् शीर्ण मांसः च स्पष्ट स्नायु सिरा गणः

तन्द्रा बल अनल भ्रंशः लोढरं तं हलीमकम्

पित्त प्रधानाः कुपिता यथा उक्तैः कोपनैर् मलाः
स्रवेन् न असृक् चिरात् पिच्छां कुश शस्त्र आदि विक्षतः

बाह्य हेतोः क्षतात् क्रुद्धः स रक्तम् पित्तम् ईरयन्

नवो ऽनुपद्रवः शोफः साध्यो ऽसाध्यः पुरा ईरितः

चेष्टमानस् ततः क्लिष्टो मनस् देह श्रम उद्भवाम्

रसैः शूकैः च संस्पर्शात् श्वयथुः स्याद् विसर्पवान्

मृद् ग्राम्य मांस वल्लूरम् अजीर्ण श्रम मैथुनम्

सर्व अङ्ग गाः सर्व गतम् प्रत्यङ्गेषु तद् आश्रयाः

असाध्यौ क्षत सर्वोत्थौ सर्वे च आक्रान्त मर्मकाः

मर्म अनुसारी वीसर्पः स्याद् वातो ऽतिबलस् ततः

अतिमात्रम् अथ अन्यस्य गुरु अम्ल स्निग्ध शीतलम्

सर्वं हेतु विशेषैः तु रूप भेदात् नव आत्मकम्

ग्रन्थीनां कुरुते मालां रक्तानां तीव्र रुज् ज्वराम्

पित्त रक्त कफान् वायुर् दुष्टो दुष्टान् बहिस् सिराः

व्यथेत अङ्गम् हरेत् संज्ञां निद्रां च श्वासम् ईरयेत्

आशु च अग्नि बल भ्रंशात् अतो बाह्यं विपर्ययात्

कफ पित्तात् ज्वरः स्तम्भो निद्रा तन्द्रा शिरस् _

पृथु उन्नत ग्रथित ता विशेषैः च त्रिधा विदुः

त्रि अधिष्ठानम् च तं प्राहुर् बाह्य अन्तर् उभय आश्रयात्

स्रोतांसि अपक्वा एव आपूर्य कुर्याद् रुद्ध्वा च पूर्ववत्

हिध्मां च स गतो ऽवस्थाम् ईदृशीं लभते न ना

बहिस् स्थाः द्वितये द्वि स्थाः विद्यात् तत्र अन्तर आश्रयम्

अरुचिः पीत मूत्र त्वम् स्वेद अभावः अल्प वह्नि ता

हरित श्याव पीत त्वम् पाण्डु रोगे यदा भवेत्

मृद्यमानैः इव अङ्गैः ना द्रवता हृदयेन च

यं यं देशं विसर्पः च विसर्पति भवेत् स सः

हिम अनिल उदधि अनिलैः भल्लात कपिकच्छु जैः

इति अयम् ग्रन्थिवीसर्पः कफ मारुत कोप जः

देहे शीघ्रं विसर्पन्ति ते अन्तर् अन्तर् स्थिताः बहिः

संकोच स्पन्द हर्ष आर्ति तोद भेद प्रसुप्तिमान्

अलसं च इति शंसन्ति तेषां पूर्वम् उपद्रवाः

शून अक्षिकूटः सदनः कोपनः ष्ठीवनो अल्प वाच्

मेचक आभः ऽसितः स्निग्धो मलिनः शोफवान् गुरुः

यः पाण्डु रोगी सेवेत पित्तलं तस्य कामलाम्

दोषैः पृथग् द्वयैः सर्वैः अभिघातात् विषाद् अपि

द्विधा वा निजम् आगन्तुं सर्व अङ्ग एक अङ्ग जम् च तम्

भृश ऊष्मा लोहित आभासः प्रायशः पित्त लक्षणः

तृष् स्वेद मूर्छा शीत इच्छा दौर्गन्ध्यं कटु वक्त्र ता

तत्र अनिलेन बलिना क्षिप्तं पित्तं हृदि स्थितम्

संकरात् हेतु लिङ्गानाम् निचयान् निचय आत्मकः

प्रायेण आमाशये गृह्णन्न् एक देशम् न च अति रुज्

कोष्ठ शाखा आश्रयाम् पित्तं दग्ध्वा असृज् मांसम् आवहेत्

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

व्याधि कर्म उपवास आदि क्षीणस्य भजतो द्रुतम्

शोफ आनाह आस्य वैरस्य विष् शोषाः पार्श्व मूर्ध रुज्

शोफ स्फुरण निस्तोद भेदायाम् आर्ति हर्षवान्

दाह अविपाक तृष्णावान् भेक आभः दुर्बल इन्द्रियः

पिटकैर् अवकीर्णो अति पीत लोहित पाण्डुरैः

स्याद् विसर्पो अभिघात अन्तैः दोषैर् दूष्यैः च शोफ वत्
अथ अध्यात्मम्

तस्य मुखम् एव उक्थम् यथा पृथिवी तथा

तस्य चक्षुर् अर्को ऽन्नम् अशीतयो ऽन्नेन हि इदम् सर्वम् अश्नुते

अन्तरिक्षम् एव उक्थम् अन्तरिक्षं वा अनुपतन्त्य् अन्तरिक्षम् अनुधावयन्ति तस्य वायुर् अर्को ऽन्नम् अशीतयो ऽन्नेन हि इदम् सर्वम् अश्नुते

उक्थम् उक्थम् इति वै प्रजा वदन्ति तद् इदम् एव उक्थम् इयम् एव पृथिवी इतस् हि इदम् सर्वम् उत्तिष्ठति यद् इदं किञ्च

अत्ता ह वा आद्यो भवति

तस्य वाग् अर्को ऽन्नम् अशीतयो ऽन्नेन हि इदम् सर्वम् अश्नुते

ललाटम् एव उक्थम् यथा द्यौस् तथा

न तस्य ईशे यन् न अद्यात् यद् वा एनम् न अद्युः

असाव् एव द्यौर् उक्थम् अमुतस् प्रदानात् हि इदम् सर्वम् उत्तिष्ठति यद् इदं किञ्च तस्य असौ आदित्यो ऽर्को ऽन्नम् अशीतयो ऽन्नेन हि इदम् सर्वम् अश्नुते

यत् ह किञ्च इदम् प्रेर्ता३इ तद् असौ सर्वम् अत्ति यद् उ किञ्च अतस् प्रैती३ं तद् इयं सर्वम् अत्ति सा इयम् इत्य् आद्या अत्त्री

तद् इदम् अन्नम् अन्न आदम् इयम् एव पृथिवी इतस् हि इदम् सर्वम् उत्तिष्ठति यद् इदं किञ्च

तस्य अग्निः अर्को ऽन्नम् अशीतयो ऽन्नेन हि इदम् सर्वम् अश्नुते

नासिके एव उक्थम् यथा अन्तरिक्षम् तथा

समानम् अशीतयो ऽध्यात्मं च अधिदैवतम् च अन्नम् एव अन्नेन हि इमानि सर्वाणि भूतानि समनन्ती३ं अन्नेन इमम् लोकं जयत्य् अन्नेन अमुम् तस्मात् समानम् अशीतयो ऽध्यात्मं च अधिदैवतम् च अन्नम् एव
वासुदेव उवाच

योनि वक्त्रम् च तत् कृत्वा ब्राह्मणैः यव सर्पिषी

आरोप्य कलशं तत्र दिक्पालान् पूजयेत् ततस्

अस्मात् रथंतरात् कल्पात् त्रयोविंशात् पुनर् यदा

भार अवतरण अर्थाय त्रिधा विष्णुः भविष्यति

एवं द्वादश तान् विप्रान् वस्त्र माल्य अनुलेपनैः

नमो नारायणाय इति त्वा अहम् शरणं गतः

स्नातः पुरा मण्डलम् एष तद्वत् तेजस् मयम् वेद शरीरम् आप

रौप्य खुराः स वस्त्राः च चन्दनेन अभिषेचिताः

कथा अन्ते भीमसेनेन परिपृष्टः प्रतापवान्

एवम् उच्चार्य तान् कुम्भान् गाः च एव शयनानि च

वाराहो भविता कल्पः तस्य मन्वन्तरे शुभे

भविष्यं च भविष्याणां पुराणानां पुरातनम्

चतुर् हस्ताम् शुभां कुर्यात् वेदिम् अरि निषूदनैः

त्वया पृष्टस्य धर्मस्य रहस्यस्य अस्य भेद कृत्

पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम्

गव्येन पयसा सिद्धां कृसराम् अथ वाग्यतः

तस्य धारां च शिरसा धारयेत् सकलाम् निशाम्

वैकुण्ठाय इति वैकुण्ठम् उरः श्रीवत्स धारिणे

ब्रूयात् सायन्तनीं कृत्वा संध्याम् अस्तमिते रवौ

मत्स्य उवाच

प्रवृत्तासु पुराणीषु धर्म _ च

कृत्वा वै ब्राह्मणान् सर्वान् अन्नैः नानाविधैः तथा

अभावे बहु शय्यानाम् एकाम् अपि सुसंस्कृताम्

वैवस्वत आख्ये संजाते सप्तमे सप्त लोक कृत्

यदि अष्टमी चतुर्दश्योः द्वादशीषु अथ भारत

भक्ष्यैः नानाविधैः युक्तान् सित वस्त्रैः अलंकृतान्

दश हस्तम् अथ अष्टौ वा करान् कुर्यात् विशाम् पते

चतुर् हस्त प्रमाणम् च विन्यसेत् तत्र तोरणम्

जल कुम्भात् महा वीर्यैः स्थापयित्वा त्रयोदश

गृहीत्वा धावयेत् दन्तान् आचान्तः प्राञ्चम् उदङ्मुखः

रुद्र जापः चतुर्भिः च यजुर्वेद परायणैः

ईश्वर उवाच

पयस्विनीः शीलवतीः कांस्य दोह समन्विताः

मत्स्य उवाच

यथा अन्तरम् न पश्यामि तथा मे स्वस्ति च आयुषः

इदम् एव कृतं महेन्द्र मुख्यैः वसुभिः देव सुरारिभिः तथा तु

युक्तान् औदुम्बरैः पात्रैः पञ्चरत्न समन्वितान्

अरत्नि मात्रम् कुण्डं च कुर्यात् तत्र त्रि मेखलम्

तत्र अपि तस्याः परिचारिका इयम् मम प्रिया सम्प्रति सत्यभामा

कंस आदि दर्प मथनः केशवः क्लेश नाशनः

तु अष्टा मम आज्ञया तद्वत् करिष्यति जगत्पतेः

एवं क्षपा अतिवाह्या च गीत मङ्गल निःस्वनैः

तथा एव विष्णोः शिरसि क्षीर धाराम् प्रपातयेत्

तस्मात् त्वम् सत्त्वम् आलम्ब्य भीमसेन विमत्सरः

अपि नरक गतान् पितॄन् अशेष अनलम् उद्धर्तुम् इह एव यः करोति

सा पाण्डु पुत्रेण कृता भविष्यति अनन्त पुण्या अनघैः भीम पूर्वा

शङ्खिने चक्रिणे तद्वत् गदिने वरदाय वै

एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य च केशवम्

नमः पुष्ट्यै नमः तुष्टये धृष्ट्यै हृष्ट्यै नमो नमः

सु अल्पकेन अथ तपसा महत् फलम् इह उच्यताम्

कुरु व्रतम् इदम् सम्यक् स्नेहात् ते मया ईरितम्

यस्य तीक्ष्णो वृको नाम जठरे हव्यवाहनः

तस्य अन्ते स महादेवो वासुदेवो जनार्दनः

वैष्णवानि तु सामानि चतुरः सामवेदिनः

फलम् अस्य न शक्यते अभिवक्तुम् यदि जिह्वा अयुत कोटयः मुखे स्युः

सा भीमद्वादशी हि एषा सर्व पाप हरा शुभा

द्वापर आख्यम् युगं तद्वद् अष्टाविंशतिमं जगुः

कलि कलुष विदारिणीम् अनन्ताम् इति कथयिष्यति यादव इन्द्र सूनुः

त्वम् आदिकर्ता भव सौकरे अस्मिन् कल्पे महावीर वर प्रधानैः

हुत्वा च वैष्णवं सम्यक् चरुम् गो क्षीर संयुतम्

इदं व्रतम् अशेषाणाम् व्रतानाम् अधिकम् यतः

द्वैपायन ऋषिः तद्वत् रौहिणेयः अथ केशवः

किम् अज्ञातम् महादेव त्वद् प्रसादात् अधोक्षजैः

ततः पुण्यां तिथिम् इमाम् सर्व पाप प्रणाशिनीम्

भविता स तदा ब्रह्मन् कर्ता च एव वृकोदरः

मया दत्तः स धर्म आत्मा तेन च असौ वृकोदरः

एवम् उक्त्वा स्वपेत् भूमौ इतिहास कथाम् पुनः

उपास्य संध्यां विधिवत् कृत्वा च पितृतर्पणम्

अशेष दुष्ट शमनम् अशेष सुर पूजितम्

नमो नीलाय वै जङ्घे पादौ विश्वसृजे नमः

कथम् आरोग्यम् ऐश्वर्यम् अनन्तम् अमर ईश्वरैः
एवं सम्पूज्य गोविन्दम् उमापति विनायकौ

ऊरू सौभाग्य नाथाय जानुनी भूत धारिणे

अन्येषु अपि दिन ऋक्षेषु न शक्तः त्वम् उपोषितुम्

तस्यां कदाचिद् आसीनः सभायाम् अमित द्युतिः

शय्यां दद्यात् द्विजातेः च सर्व उपस्कर संयुताम्

गृहस्य पुरतो भक्त्या मण्डपं कारयेत् बुधः

श्रुत्वा प्रभाते संजाते नदीं गत्वा विशां पते

यस्याः स्मरन् कीर्तनम् अपि अशेषम् विनष्ट पापः त्रिदशाधिपः स्यात्

मन्दर स्थः महादेवः पिनाकी ब्रह्मणा स्वयम्

वासोभिः शयनीयैः च वित्त शाठ्य विवर्जितः

नमो विहंग नाथाय वायुवेगाय पक्षिणे

ब्रह्मा उवाच

स्नानं कृत्वा मृदा तद्वत् पाषण्डान् अभिवर्जयेत्

अरिष्ट वर्ग सहितानि अभितस् परिपाठयेत्

ताः तु तेषां ततो भक्त्या भक्ष्य भोज्य अन्न तर्पितान्

चतुर्भिः बह्वृचैः होमः तत्र कार्य उदङ्मुखैः

कृष्णाय पादौ सम्पूज्य शिरः सर्वात्मने नमः

शिवस्य हृदये विष्णुः विष्णोः च हृदये शिवः

तत् दिनम् नर शार्दूलैः य इच्छेत् विपुलाम् श्रियम्

तिलान् च विष्णु देवत्यैः मन्त्रैः एकाग्नि वत् तदा

उमापतिः उवाच इदम् मनसः प्रीति कारकम्

कल्याणिनी नाम पुरा बभूव या द्वादशी माघ दिनेषु पूज्या

अशेष यज्ञ फलदम् अशेष अघ विनाशनम्

एवं पृष्टः स विश्वात्मा ब्रह्मणा लोक भावनः

पुरा रथंतरे कल्पे परिपृष्टो महात्मना

दिव्य अनुभाव संयुक्ताम् अधिवासाय शार्ङ्गिणः

तिथिम् इह सकल अर्थ भाज् नरेन्द्रः तव चतुरानन साम्यताम् उपैति

अनुगम्य पदानि अष्टौ पुत्र भार्या समन्वितः

दामोदराय इति उदरम् मेढ्रं पञ्चशराय वै

सर्वे नारायणस्य एवम् संपूज्या बाहवः क्रमात्

भविष्यति अजरः श्रीमान् कन्दर्पः इव रूपवान्

नैयग्रोधं दन्तकाष्ठम् अथवा खादिरं बुधः

कुरुभिः देवगन्धर्वैः अभितस् कैटभ अर्दनः

य इदम् अघ विदारणम् शृणोति भक्त्या परिपठति इह पर उपकार हेतोः

आभीर कन्या अतिकुतूहलेन सा एव उर्वशी सम्प्रति नाक पृष्ठे

विष प्रमाथिने नित्यं गरुडं च अभिपूजयेत्

कृत्वा च याम् अप्सरसाम् अधीशा वेश्या कृता हि अन्य भव अन्तरेषु

अस्यां च कल्याण तिथौ विवस्वन्त् सहस्रधारेण सहस्ररश्मिः

जाता अथवा वैश्य कुल उद्भवा अपि पुलोम कन्या पुरुहूत पत्नी

तथा एव विष्णुम् अभ्यर्च्य नभो नारायणैः इति च
एते देव गणाः विप्राः प्रतिमन्वन्तरेषु च

एष ताम्रा अन्वयः प्रोक्तो विनतायां निबोधत

रक्षस् गणम् क्रोधवशा स्व नामानम् अजीजनत्

दितिः पुत्र द्वयम् लेभे कश्यपाद् इति नः श्रुतम्

शङ्कुरोमा च बहुलो वामनः पाणिनः तथा

गृध्री गृध्रान् कपोतान् च पारावत विहंगमान्

सम्पाति पुत्रः बभ्रुः च शीघ्रगः च अपि विश्रुतः

शर्मिष्ठा सुन्दरी च एव चन्द्रा च वृषपर्वणः

एकचक्रो महाबाहुर् वज्राक्षस् तारकस् तथा

अयोमुखः शम्बरश् च कपिशो नाम्नः तथा

च विख्यातो दनु वंश विवर्धनाः

द्विमूर्धा शकुनिः च एव तथा शङ्कुशिरोधरः

मुनिः मुनीनाम् च गणं गणम् अप्सरसाम् तथा

सहस्रशिरसां कद्रूः सहस्रं च अपि सुव्रत

स्वर्भानुः वृषपर्वा च एवमाद्या दनोः सुताः

संह्रादस्य तु दैत्यस्य निवात कवचाः स्मृताः

सुरभिः जनयामास कश्यपात् संयत व्रता

असिलोमा पुलोमा च बिन्दुः बाणः महासुरः

हिरण्यकशिपुं च एव हिरण्याक्षं तथा एव च

कश्यपस्य प्रवक्ष्यामि पत्नीभ्यः पुत्र पौत्रकान्

इल्वलो नमुचिः च एव श्वसृपश् च अजनः तथा

स्वर्भानोः तु प्रभा कन्या शची च एव पुलोमजा

सारसो रज्जुवालः च भेरुण्डः च अपि तद् सुताः

शुकी शुकान् उलूकान् च जनयामास धर्मतः

दनुः पुत्र शतम् लेभे कश्यपाद् बल दर्पितम्

श्येनी श्येनान् तथा भासी कुररान् अपि अजीजनत्

सौदामनी तथा कन्या या इयम् नभसि विश्रुता

प्रधानाः तेषु विख्याताः षड्विंशतिर् अरिंदम

हिरण्यकशिपोः तद्वत् जातम् पुत्र चतुष्टयम्

प्रह्लादश् च अनुह्लादः च संह्लादो ह्लाद एव च

सुरभिर् विनता तद्वत् ताम्रा क्रोधवशा इरा

मारीचिर् मेघवन्त् च एव इरा गर्भशिरास् तथा

हंस सारस क्रौञ्चान् च प्लवान् शुचिः अजीजनत्

जटायुषः कर्णिकारः शतगामी च विश्रुतौ

विश्वा तु यक्ष रक्षांसि जनयामास कोटिशः

शुकी श्येनी च भासी च सुग्रीवी गृध्रिका शुचिः

ये हता भर्गम् आश्रित्य त्व् अर्जुनेन रण अजिरे

रुद्राणां च गणं तद्वद् गो महिष्यः वर अङ्गनाः

सुरसायाः सहस्रं तु सर्पाणाम् अभवत् पुरा

भूतसंतापनश् च एव महानाभः तथा एव च

उत्पद्यन्ते प्रलीयन्ते कल्पे कल्पे तथा एव च

तृण वृक्ष लता गुल्मम् इरा सर्वम् अजीजनत्

एवमाद्यास् तु बहवो बाण ज्येष्ठाः गुण अधिकाः

एलापत्त्र महापद्म धृतराष्ट्र बलाहकाः

अदितिः दितिः दनुः च एव अरिष्टा सुरसा तथा

जनयामास धर्म ज्ञान् सर्वान् अमर वल्लभान्

एते सहस्र किरणाः आदित्या द्वादश स्मृताः

शङ्खपाल महाशङ्ख पुष्पदंष्ट्र शुभ आननाः

व्यंसः कल्पः च राज इन्द्रैः नलो वातापिः एव च

षष् कन्या जनयामास ताम्रा मारीच बीजात्

पुलोमा कालका च एव वैश्वानर सुते हि ते

चतुर्मुखात् लब्ध वराः ते हता विजयेन तु

अज अश्व मेष उष्ट्र खरान् सुग्रीवी च अपि अजीजनत्

उपदानवी मयस्या आसीत् तथा मन्दोदरी कुहूः

प्रह्लाद पुत्रः आयुष्मान् शिबिर् बाष्कल एव च

तेषाम् अनन्तम् अभवत् पक्षिणाम् पुत्र पौत्रकम्

धृतराष्ट्रस् तथा सूर्यः चन्द्रः चन्द्र अंशु तापनः

महाकाल त्वम् अगमत् साम्यम् यः च पिनाकिनः

हिरण्यकशिपोः ये वै भागिनेयास् त्रयोदश

शेष वासुकि कर्कोट शङ्ख ऐरावत कम्बलाः

अ वध्याः सर्व देवानाम् गन्धर्व उरग रक्षसाम्

विप्रचित्तिः सैंहिकेयान् सिंहिकायाम् अजीजनत्

तपसा तोषितो यस्य पुरे वसति शूलभृत्

पौलोमान् कालकेयान् च मारीचो अजनयत् पुरा

अ वध्याः ये ऽमराणां वै हिरण्यपुर वासिनः

एतेभ्यः पुत्र पौत्राणाम् कोटयः सप्तसप्ततिः

धनंजय महानील पद्म अश्वतर तक्षकाः

इन्द्रो धाता भगस् त्वष्टा मित्रः अथ वरुणो यमः

नरकः कालनाभः च सरमाणस् तथा एव च

तत एकोन पञ्चाशत् मरुतः कश्यपात् दितिः

बह्वपत्ये महासत्त्वे मारीचस्य परिग्रहे

गरुडः पततां न अथो अरुणः च पतत्रिणाम्

हिरण्याक्षस्य पुत्रो ऽभूद् उलूकः शकुनिः तथा

भृशाश्वस्य ऋषेः पुत्रा देव प्रहरणाः स्मृताः

बाणः सहस्र बाहुः च सर्व अस्त्र गण संयुतः