tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे कुष्ठरोगनिदानं नाम चतुःषष्ट्युत्तरशततमो ऽध्यायः

दूषयन्ति च संशोष्य निश्चरन्तः ततस् बहिः

स्थिरं गुरु स्निग्धं श्वेत रक्तम् मल अन्वितम्

श्लक्ष्ण पीत आभा संयुक्तम् मण्डलं परिकीर्तितम्

पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैः प्रेरिता मलाः

अ शुक्ल रोम बहुलम् अ संश्लिष्टम् मिथो नवम्

त्वचः कुर्वन्ति वैवर्ण्यं शिष्टाः कुष्ठम् उशन्ति तम्

वर्जनीयं विशेषेण किलासं सिद्धिम् इच्छता

दाहः कण्डूः त्वचि स्वापः तोदः कोच उन्नतिः तमः

स कण्डूरम् क्रमात् रक्त मांस मेदःसु च आदिशेत्

तीव्र आर्तिम् गाढ _ च स राग पिडिका चितम्

कृष्ण लिङ्गैः युतैः सर्वैः स्व स्व कारणात् भवेत्

धन्वन्तरिः उवाच

दोष भेदाय विहितैः आदिशेत् लिङ्ग कर्मभिः

निर्दिष्टम् अपरिस्रावि त्रिधातु उद्भव संश्रयम्

स्थूल मूलम् स दाह आर्ति रक्त स्रावम् बहु व्रणम्

यथापूर्वाणि सर्वाणि स्व लिङ्गानि मृग आदिषु

शिराः प्रपद्य तैः युक्ताः त्वच् वसा रक्तम् आमिषम्

स कण्डू पिटिका श्यावा स क्लेदा च विचर्चिका

कुष्ठ एक सम्भवम् श्वित्रं किलासं दारुणं भवेत्

वर्णेन एव ईदृश् उभयम् कृच्छ्रं तत् च उत्तरोत्तरम्

तत्र त्वचि स्थिते कुष्ठे काये वैवर्ण्य रूक्ष ता

उदुम्बर फल आभासम् कुष्ठम् औदुम्बरम् वदेत्

रक्तदलं चर्मदलं काकणं तीव्र दाह _

प्रायेण च ऊर्ध्व कार्श्यम् च कुण्डैः कण्डू परैः चितम्

अकृच्छ्रं कफ वात उत्थम् त्वच् गतम् तु अमलम् च यत्

हस्ति चर्म खर स्पर्शम् चर्म आख्यम् कुष्ठम् उच्यते

पुण्डरीकं स विस्फोटम् पामा चर्मदलं तथा

कृच्छ्रं मेदस् मतम् च एव याप्यं स्नाय्वा अस्थि मांस गम्

विस्तृत आकृति पर्यस्तम् दूषितैर् लोम्भिः चितम्

क्षते च क्रिमिभिः शुक्रे स्व दार अपत्य बाधनम्

ऋष्य जिह्वा आकृति प्रोक्तम् ऋष्यजिह्वं बहु क्रिमि

कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथक् द्वंद्वैः समागतैः

वातात् रूक्ष अरुणम् पित्तात् ताम्रम् कमल पत्त्र वत्

प्रायशः सर्व जन्म च

रूढानाम् अपि रूक्ष त्वम् निमित्ते ऽल्पे अति कोपनम्

भस्म आच्छादित वत् कुर्यात् बाह्यम् कुष्ठम् उदाहृतम्

न अति संज्ञा अस्ति मज्ज अस्थि नेत्र वेग स्वर क्षयः

कुष्ठ स्व दोष अनुगतम् सर्व दोष गतम् त्यजेत्

स उत्सेधम् आचितम् रक्तैः कञ्ज पर्णम् इव अम्बुषु

लोम त्वच् स्नायु धमनीः आक्रामति यथाक्रमम्

स्वेद ताप श्वयथवः शोणिते पिशिते पुनः

सर्वेषु अपि त्रिदोषेषु व्यपदेशो अधिकः ततस्

उच्छून मण्डलः दद्रुः कण्डूमान् इति कथ्यते

असंछन्नम् कृमि वत् स्यात् उदुम्बरम्

सूक्ष्मा श्याम अरुणा रूक्षा प्रायः स्फिच् पाणि कूर्परे

रक्त अक्त मण्डलम् पाण्डु कण्डू दाह रुजा अन्वितम्

श्लक्ष्ण स्पर्शम् तनु स्निग्धं स्वच्छम् अस्वेद पुष्पवत्

वर्तुलं दाह रुजा अधिकम्

स स्वेद क्लेद संकोचान् कृमीन् सूक्ष्मान् च दारुणान्

विस्फोट पिटिका पामा कण्डू क्लेद रुजा अन्विताः

मण्डल आख्यम् विचर्ची च ऋषि आख्यम् वात पित्त जम्

रूक्ष अग्नि वर्णम् दुःस्पर्शं कण्डूमत् परुष असितम्

पुण्डरीकं भवेत् तत् हि चितं स्फोटैः सित अरुणैः

कृष्ण अरुण कपाल आभम् यत् रूक्षम् परुषं तनु

वातेन कुष्ठं कापालं पित्तेन औदुम्बरम् कफात्

अति श्लक्ष्ण खर स्पर्श स्वेद अस्वेद विवर्ण ताः

पूर्व रक्तम् च कृष्णं च काकणं त्रिफला उपमम्

परुषं तत्र रक्त अन्तम् अन्तः श्यामं समुन्नतम्

पाणि पादे कुर्यात् विपादिका

कालेन उपेक्षितम् यत् स्यात् सर्वम् कोष्ठानि तत् वपुः

व्रणानाम् अधिकम् शूलं शीघ्र उत्पत्तिः चिर स्थितिः

सर्वेभ्यः काकणं पूर्व त्रिकम् दद्रु स काकणम्
यथा इमे ऽविकृता भावाः तथा ते विकृतैः सह

प्राक् एव विद्यमान त्वात् न तेषाम् इह सम्भवः

मत्तः कामान् अभीप्सन्तौ मद् आराधनम् ईहतुः

अ दृष्ट्वा अन्यतमम् लोके शील औदार्य गुणैः समम्

अथ सर्व गुण उपेतः कालः परम शोभनः

प्रतिमुच्य पदोः लोहम् आस्ते पूर्व वत् आवृतः

श्री वसुदेवः उवाच

त्वत्तो ऽस्य जन्म स्थिति संयमान् विभो वदन्त्य् अनीहाद् अ गुणात् अ विक्रियात्

श्री देवकी उवाच

सर्गाय रक्तं रजसा उपबृंहितम् कृष्णं च वर्णं तमसा जन अत्यये

श्री शुकः उवाच

मनांसि आसन् प्रसन्नानि साधूनाम् असुरद्रुहाम्

संनियम्य इन्द्रिय ग्रामम् तेपाथे परमं तपः

देवक्यां देव रूपिण्याम् विष्णुः सर्व गुहा आशयः

जन्म ते मयि असौ पापो मा विद्यात् मधुसूदन

जायमाने ऽजने तस्मिन् नेदुः दुन्दुभयः समम्

अनावृत त्वात् बहिस् अन्तरम् न ते सर्वस्य सर्व आत्मनः आत्म वस्तुनः

वर्ष वात आतप हिम घर्म काल गुणान् अनु

गते मयि युवां लब्ध्वा वरं मद् सदृशम् सुतम्

दिशः प्रसेदुः गगनम् निर्मल उडु गण उदयम्

त्वम् अस्य लोकस्य विभो रिरक्षिषुः गृहे ऽवतीर्णो ऽसि मम अखिल ईश्वर

भयानक आवर्त शत आकुला नदी मार्गं ददौ सिन्धुः इव श्रियः पतेः

निमेष आदिः वत्सर अन्तः महीयान् तम् त्वा ईशानम् क्षेम धाम प्रपद्ये

केवल अनुभव आनन्द स्वरूपः सर्व बुद्धि दृश्

अयं तु असभ्यः तव जन्म नौ गृहे श्रुत्वा अग्रजान् ते न्यवधीत् सुरेश्वर

जगुः किन्नर गन्धर्वाः तुष्टुवुः सिद्ध चारणाः

तयोः वाम् पुनर् एव अहम् अदित्याम् आस कश्यपात्

कृष्ण अवतार उत्सव सम्भ्रमः अस्पृशत् मुदा द्विजेभ्यो अयुतम् आप्लुतः गवाम्

ततस् च शौरिः भगवत् प्रचोदितः सुतं समादाय स सूतिकागृहात्

यर्हि एव अजन जन्म ऋक्षम् शान्त ऋक्ष ग्रह तारकम्

स एव स्व प्रकृत्या इदम् सृष्ट्वा अग्रे त्रिगुण आत्मकम्

नाना वीर्याः पृथक् भूताः विराजं जनयन्ति हि

शङ्ख चक्र गदा पद्म श्रिया जुष्टं चतुर् भुजम्

तदा वां परितुष्टो अहम् अमुना वपुषा अनघे

त्वम् एव पूर्व सर्गे ऽभूः पृश्निः स्वायम्भुवे सति

अजुष्ट ग्राम्य विषयौ अनपत्यौ च दम्पती

न वव्राथे ऽपवर्गं मे मोहितौ देव मायया

श्री भगवान् उवाच

युवां मां पुत्र भावेन ब्रह्म भावेन च असकृत्

श्रीवत्स लक्ष्मम् गल शोभि कौस्तुभम् पीत अम्बरम् सान्द्र पयोद सौभगम्

तम् अद्भुतम् बालकम् अम्बुज ईक्षणम् चतुर् भुजम् शङ्ख गदा आदि उदायुधम्

राजन्य संज्ञा असुर कोटि यूथपैः निर्व्यूह्यमाना निहनिष्यसे चमूः

व्यक्ते ऽव्यक्तं काल वेगेन याते भवान् एकः शिष्यते अशेष संज्ञः

विश्वं यत् एतत् स्व तनौ निशा अन्ते यथावकाशं पुरुषः परो भवान्

न अन्यथा मद् भवम् ज्ञानं मर्त्य लिङ्गेन जायते

देवकी तम् उपाधावत् कंसात् भीता सु विस्मिता

तृतीये अस्मिन् भवे ऽहं वै तेन एव वपुषा अथ वाम्

तदनु त्वं हि अप्रविष्टः प्रविष्ट इव भाव्यसे

मही मङ्गल भूयिष्ठ पुर ग्राम व्रज आकरा

आविरासीत् यथा प्राच्यां दिशि इन्दुः इव पुष्कलः

शीर्ण पर्ण अनिल आहारौ उपशान्तेन चेतसा

श्री शुकः उवाच

द्वारः च सर्वाः पिहिता दुरत्यया बृहत् कपाट आयस कील शृङ्खलैः

अथ एनम् आत्मजम् वीक्ष्य महा पुरुष लक्षणम्

स त्वं त्रि लोक स्थितये स्व मायया बिभर्षि शुक्लं खलु वर्णम् आत्मनः

उद्दाम काञ्चि अङ्गद कङ्कण आदिभिः विरोचमानम् वसुदेव ऐक्षत

य आत्मनो दृश्य गुणेषु सन् इति व्यवस्यते स्व व्यतिरेकतः ऽबुधः

श्री शुकः उवाच

चिन्तयन्तौ कृत स्नेहौ यास्येथे मद् गतिम् पराम्

तया हृत प्रत्यय सर्व वृत्तिषु द्वाःस्थेषु पौरेषु अपि शायितेषु अथ

अग्नयः च द्विजातीनां शान्ताः तत्र समिन्धत

स्व रोचिषा भारत सूतिकागृहं विरोचयन्तं गत भीः प्रभाव विद्

यशोदा नन्द पत्नी च जातं परम् अबुध्यत

इति उक्त्वा आसीत् हरिः तूष्णीम् भगवान् आत्म मायया

त्वयि ईश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते त्वद् आश्रय त्वात् उपचर्यते गुणैः
नन्द व्रजम् शौरिः उपेत्य तत्र तान् गोपान् प्रसुप्तान् उपलभ्य निद्रया

समुद्विजे भवत् हेतोः कंसात् अहम् अधीर धीः

महार्ह वैदूर्य किरीट कुण्डल त्विषा परिष्वक्त सहस्र कुन्तलम्

ग्राम्यान् भोगान् अभुञ्जाथां युवां प्राप्त मनोरथौ

एवं भवान् बुद्धि अनुमेय लक्षणैः ग्राह्यैः गुणैः सन् अपि तद् गुण आग्रहः

न तद् लिङ्गम् परिश्रान्ता निद्रया अपगत स्मृतिः

स त्वं घोरात् उग्रसेन आत्मजान् नः त्राहि त्रस्तान् भृत्य वित्रास हा असि

मन्दं मन्दं जलधरा जगर्जुः अनु सागरम्

स विस्मय उत्फुल्ल विलोचनः हरिं सुतं विलोक्य आनकदुन्दुभिः तदा

तपसा श्रद्धया नित्यं भक्त्या च हृदि भावितः

विद्याधर्यः च ननृतुः अप्सरोभिः समं मुदा

यदा बहिस् गन्तुम् इयेष तर्हि अजा या योगमाया अजनि नन्द जायया

यो ऽयं कालः तस्य ते अव्यक्त बन्धो चेष्टाम् आहुः चेष्टते येन विश्वम्

नद्यः प्रसन्न सलिलाः ह्रदा जलरुह श्रियः

एवं वां तप्यतोः तीव्रम् तपः परम दुष्करम्

बिभर्ति सो ऽयं मम गर्भ गः अभूत् अहो नृ लोकस्य विडम्बनं हि तत्

दिव्य वर्ष सहस्राणि द्वादश ईयुः मद् आत्मनोः

उपसंहर विश्वात्मन् अदः रूपम् अलौकिकम्

नष्टे लोके द्वि परार्ध अवसाने महाभूतेषु आदि भूतम् गतेषु
राजा तु वस्त्र आभरणम् अनल्पम् अपकल्मषम्

किम् अत्र भण्यते को ऽन्यो मन्त्री हरिशिखाद् वरः

तद् आशय परीक्षा अर्थम् अपि चेत् तन् न दुष्यति

एवंप्राये च वृत्तान्ते कुमार वटकम् गतः

इत्य् आज्ञया प्रमुदितं कृतवान् मरुभूतिकम्

रूढा

अथ प्रस्ताव एतस्मिन्न् अनुज्ञात प्रवेशया

अचिर स्थापित स्फीत भङ्गुर स्निग्ध मूर्धजा

उपगम्य उप पर्यङ्कम् अध्यास्त आदिष्टम् आसनम्

न त्याज्यो भवता स्वामी कदाचिद् इति पार्थिवः

यथाप्रधानम् आभाष्य विनीत वत् अभाषत

अथ उक्तवन् स्मित मुखः स असूयः इव गोमुखः

अ चिकित्स्यः च संवृत्त इत्य् अवोचत् तपन्तकः

वयसः कर्मणो ऽर्थस्य श्रुतस्य अभिजनस्य च

कच्चित् स्वस्थो ऽसि भद्रैः इति मया उक्तः सन्न् अभाषत

प्रश्न अनुग्रहम् अर्हन्ति न ईदृश कूट मन्त्रिणः

अम्बा द्वय प्रधानम् च स्फीतं राज अवरोधनम्

कलिङ्गसेनया राजा दूराद् एव नमस्कृतः

मया तु दापितान् अन्यान् क्रुध्यन्न् इव विहाय सः

चक्षुषा वीक्ष्यमाणा मां सहस्राक्षम् इव अकरोत्

गत्वा तपन्तकस् तस्य विकारान् प्रेक्षताम् इति

खड्ग चर्म धरः रक्षेद् अप्रमत्तः प्रभुं भवान्

श्रुतम् एव आर्य पुत्रेण प्रोषिते जगतीपतौ

लतायाः सहकारस्य फलानि मुकुलैर् इव

याम् एव पृच्छति स्वामी भृत्यां मदनमञ्जुकाम्

वर्ष अभिषेके निर्वृत्ते पूर्वेण सम डम्बरे

आर्य पुत्रैः न तन् मिथ्या यद् आह मरुभूतिकः

आर्य पुत्रैः स्फुटीभूतम् उन्मत्त त्वम् प्रियस्य वः

विवृत्य दूरम् अधरौ दन्त अन्तेन अपि

दुर्गस्य च कृता रक्षा राजा च परितोषितः

तेन यद् रोचते साधु पूज्येभ्यः पूजितं दिनम्

एवं मे समतीतेषु केषुचिद् दिवसेष्व् अहम्

व्याचष्टे च तदा मह्यम् अन्तरं लभते यदा

तया मे दृष्टिर् आकृष्टा गुणैर् नौर् इव मन्थरा

एतावन्तं च सा कालं युष्मभ्यं न प्रकाशिता

आयुक्त मौक्तिक स्तोक भूषणा विमल अम्बरा

कदाचिद् दिवसे ऽन्यस्मिन् द्वयोस् त्रिषु गतेषु च

सह संपर्कः प्रयोग कुशलैः मम

अथ अपृच्छत् महीपालः कस्य इयम् रूपिणीर् इति

तथा हरिशिखं राजा मुदा आज्ञापितवन् इति

अधुना बुद्ध बोद्धव्याः प्राप्त कोमल यौवनाः

ग्रन्थ भीरोः च सिध्यन्ति न शास्त्राणि तपांसि च

उन्मत्तकं स उन्मत्तः प्रकृति भ्रष्ट मानसः

मित वाच् अपि वाचाला व्याख्यातव्या हि तद् मतिः

सेनापतिश् च मन्त्री च भवान् भवतु स उद्यमः

विमल आदर्श संक्रान्तम् मुखम् आलोक्य गोमुखः

तत्र अयम् स्व सुतः प्रीत्या बालः संस्क्रियताम् इति

ततस् तातः सभां दृष्ट्वा तथा संजात संपदम्

मया उक्तम् सुहृदः पृष्ट्वा यत् नः निष्पद्यते हितम्

अथ अहम् अभ्रंलिह शङ्ग चक्रम् ध्वज प्रभा पीडित शक्रचापम्

रुमण्वता ततः प्रोक्तं कपोल आगलित अश्रुणा

प्रासादम् आरोहम् उदार शोभम् शशी इव पूर्वाचल राज कूटम्

तेन च उद्धत हस्तेन तात मा मा इति वारितः

पुष्प पल्लव लाज आद्याम् आक्रामं परितः पुरीम्

अहं पुनर् गुण उपाय प्रयोग कुशलः यतः

आवृत्त्या सर्व विद्यानाम् स्थिर ताम् उदपादयम्

वन्द्यस् त्वम् अधुना प्राप्तो लोके ऽस्मिंल् लोकपाल ताम्

उक्तं च न त्वया तात बालेन वा मद् आदयः

तेन आर्य पुत्रैः त्वरितं क्रिया अस्य क्रियताम् इति

कम्पयित्वा शिरः क्रोधान् निर्दारयति लोचने

एकदा भोजनस्य अन्ते कुतो ऽप्य् आगत्य स आदरः

प्रातर् भोजन वेलायाम् न पश्यामि स्म गोमुखम्

प्रासाद तलम् आरुह्य समृद्धिर् दृश्यताम् इति

स अम्बायै दापयित्वा अस्यै तद् आस्थानम् व्यसर्जयत्

ततः प्राप्त अभिषेकः ऽहं सार्धं हरिशिख आदिभिः

तेन उत्तिष्ठत गच्छामो यात्राम् अद्भुत दर्शनाम्

तच् च मे गोमुखेन उक्तम् प्रविष्टं हृदयं यतः

ततः पुष्परथ आरूढः प्रसर्पन् मङ्गल ध्वनिम्

स्वयं भद्रासन स्थम् मां यौवराज्ये ऽभिषिक्तवान्

दाडिम मुकुल आकार विभक्त दशनच्छदा

यत् त्वाम् आह महा राजः स भृत्यम् तन् निबोध्यताम्

इत्य् आज्ञापितवान् राजा प्रह्वं हरिशिखं ततः
यतः शून्यानि दुर्गाणि गृह्यन्ते ऽनन्तरैर् नृपैः

उपविष्टा पुरस् तस्या दश वर्षा इव बालिका

दुहितृ त्वम् अनुप्राप्ता नाम् अस्याः कथ्यताम् इति

तं तातम् इव दृष्ट्वा अहम् उपक्रान्तश् च वन्दितुम्

अन्यच् च राज संदेशम् आख्यातुम् अहम् आगतः

मङ्गल अलंकृत अङ्गः च सुर विप्रान् अवन्दिषि

तैर् अहं संवृतो ऽन्यैश् च गृहीत छत्त्र चामरैः

बलाद् आकृष्य गतवान् स्वयम् उच्छिष्ट मोदकान्

ज्ञायतां गोमुखः क्व इति मया उक्ते मरुभूतिकः

युक्तं हरिशिखेन उक्तम् इत्य् एतच् च तपन्तकः

किम् अत्र पृच्छ्यते यत्र क्षिप्त आङ्गिरस बुद्धयः

रक्त इन्दीवर माला इव मृणाल दल बन्धना

दीर्घम् उष्णं च विश्वस्य बाला स्वं भवनं ययौ

यत्र प्रस्थाप्यते भर्ता गन्तव्यं तव निर्व्यथम्

वेष वाच् बुद्धि सारूप्यम् आचरन् विचरेद् इह

विज्ञाय नगरीं शून्यां यत् तद् आरुणिना कृतम्

युवराजो युवा विद्वान् कृतास्त्रो मन्द कौतुकः

चलत् चटुल ता आकारा भृता अपि निभृत आकृतिः

निमेष उन्मेष शून्येन सहजायाम् अशोभिना

निवेदित अभ्यागमनः रुमण्वान् माम् अवन्दत

तपन्तकम् अथ अवोचत् कर्ण कुण्डल वृत्तिना

तेन मां मा प्रतीक्षध्वं भोजनाय उद्यताः इति

ततः स स्नेहम् आहूय मातर् एहि इति भूपतिः

स्व अधिकार परैः क्रीडन् संवत्सरम् अयापयम्

विकारान् एवम् आकारान् दृष्ट्वा तस्य अहम् आगतः

चित्त अपहारिणी यात्रा हार्य चित्ता च बाल ता

सुखं नः सेवितुं कालो न षाड्गुण्य कदर्थनाम्

यो हि नागरकं मन्यो मन्यते माम् अनामयम्

ततश् च आरभ्य दिवसात् सायम् आयातवान् अयम्

भवन्तो निःसुखाः सन्तः संतपन्ति इव मे मनः

तद् वो विज्ञापयिष्यामि तावत् पृच्छामि तान् इति

कदाचिच् च स्मितं कृत्वा प्रसन्ने नेत्र तारके

यच् च उक्तम् धर्म शास्त्रेण तत् तावद् अवधीयताम्

प्रागल्भ्यान् मृदु वैलक्ष्यः माम् अवन्दत गोमुखः

किम् अर्थं च अहम् स्वस्थो न ह्य् अहं मरुभूतिकः

अन्तःपुरं महीपालः कुमार वटकाम् अहम्

मा भूद् विद्या विघातः वस् तद् व्याक्षिप्त ध्याम् इति

ततो यात निराशङ्का न अस्ति चेद् आस्यताम् इति

उन्मत्तकः स संवृत्त इत्य् अवोचद् गत आगतः

निलीन कोकिल कुला तन्वी चूत लता इव सा

रमणीयैः क्रिया आलापैः अपवाद उज्झितैः इति

च ताम्बूल द्रव लोहितौ

ततस् तपन्तको गत्वा पुनर् आगत्य च उक्तवन्

कलिङ्गसेनया आख्यातम् शोच्या इयम् तनया मम

उक्तं च अजागरूकस्य मन्द बुद्धेः सुख आत्मनः

युक्त सत् च अनुकूलम् च वचः कस्मै न रोचते

या नागवन यात्रा इति न क्वचिन् न विकथ्यते

अथ शास्त्र उपनिषदः तात यौगन्धरायणात्

यन् नः संभाविताः पुत्राः प्रश्न प्रतिवचस् क्षमाः

अहो चित्रम् इति स्मेरम् अभूच् च नृपतेर् मुखम्

यौवन अन्तम् अनुप्राप्ता प्रावृष् अन्तम् इव आपगा

संचारयति कर्ण अन्तम् कदाचिन् नासिका अन्तरम्

एहि इति सा नृपेण उक्ता न अति मन्थर विक्रमा

अथ अनन्तरम् आगत्य सम्भोग मृदित अम्बरः

ध्वनिना अपि न तद् चक्षुः आक्षिप्तं निहितं मयि

यच् च राज उदितम् वक्ष्ये न अस्ति चेद् आस्यताम् इति
सृजतः श्रीनिवासस्य व्याचक्ष्व उदार विक्रमम्

सृष्ट्वा अग्रे महत् आदीनि स विकाराणि अनुक्रमात्

एतान् मे पृच्छतः प्रश्नान् हरेः कर्म विवित्सया

स्वतो ज्ञानं कुतः पुंसां भक्तिर् वैराग्यम् एव वा

तेषां संस्थां प्रमाणं च भूर्लोकस्य च वर्णय

यस्मिन् दशविधः प्राणः स इन्द्रिय अर्थ इन्द्रियः त्रिवृत्

तां च अपि पराणुदे

यत्र उपगीयते नित्यं देवदेवो जनार्दनः

निमित्तानि च तस्य इह प्रोक्तान्य् अनघ सूरिभिः

क्रीडायाम् उद्यमो ऽर्भस्य कामश् चिक्रीडिषा अन्यतस्

ब्रूहि मे ऽज्ञस्य मित्र त्वात् अजया नष्ट _

यदा इन्द्रिय उपरामः ऽथ द्रष्टृ आत्मनि परे हरौ

प्रजापतीनां स पतिश् चक्ﾱपे कान् प्रजापतीन्

अनुव्रतानां शिष्याणां पुत्राणां च द्विजोत्तम

अविलुप्ता अवबोध आत्मा स कथम्

वद नः सर्ग संव्यूहम् गार्भ स्वेद द्विज _

नैष्कर्म्यस्य च सांख्यस्य तन्त्रं वा भगवत् स्मृतम्

एवं ब्रुवाणं मैत्रेयं द्वैपायन सुतः बुधः

यम् आहुर् आद्यं पुरुषं सहस्र अङ्घ्रि ऊरु बाहुकम्

रति रासः भवेत् तीव्रः पादयोर् व्यसन अर्दनः

सा इयम् भगवतो माया यन् नयेन विरुध्यते

स्वतस् तृप्तस्य च कथं निवृत्तस्य सदा अन्यतस्

संछिन्नः संशयो मह्यं तव सूक्त असिना विभो

उपर्य् अधश् च ये लोका भूमेर् मित्र आत्मजैः आसते

अमुष्य दुर्भग त्वम् वा क्लेशो वा कर्मभिः कुतः

ज्ञानं च नैगमं यत् तद् गुरु शिष्य प्रयोजनम्

भगवत् भक्ति योगेन तिरोधत्ते शनैर् इह

ग्रह नक्षत्र ताराणाम् काल अवयव संस्थितिम्

ब्रह्मन् कथं भगवतश् चित् मात्रस्य अविकारिणः

दानस्य तपसो वा अपि यच् च इष्टापूर्तयोः फलम्

वर्ण आश्रम विभागान् च रूप शील स्वभावात्

सम्प्रसीदति वा येषाम् एतद् आख्याहि मे ऽनघ

तत्त्वानां भगवंस् तेषां कतिधा प्रतिसंक्रमः

यथा जले चन्द्रमसः कम्प आदिः तद् कृतः गुणः

किं वा पुनस् आत्म लब्धा

स इत्थम् आपृष्ट पुराणकल्पः कुरु प्रधानेन मुनि प्रधानः

लीलया च अपि युज्येरन् निर्गुणस्य गुणाः क्रियाः

आभात्य् अपार्थं निर्मूलं विश्व मूलम् न यद् बहिः

सर्गांश् च एव अनुसर्गान् च मनून् मन्वन्तर अधिपान्

दृश्यते ऽसन्न् अपि द्रष्टुर् आत्मनो ऽनात्मनो गुणः

साध्व् एतद् व्याहृतं विद्वन् न आत्म माया अयनम् हरेः

श्री शुकः उवाच

देशतः कालतो यो ऽसाव् अवस्थातः स्वतो ऽन्यतः

यद् सेवया भगवतः कूटस्थस्य मधुद्विषः

प्रजा विचित्रा आकृतयः आसन् याभिर् इदं ततम्

वार्त्ताया दण्डनीतेश् च श्रुतस्य च विधिं पृथक्

तेभ्यो विराजम् उद्धृत्य तम् अनु प्राविशद् विभुः

पुरुषस्य च संस्थानं स्व रूपम् वा परस्य च

विदुर उवाच

विदुर उवाच

धर्म अर्थ काम मोक्षाणाम् निमित्तान्य् अविरोधतः

दुरापा ह्य् अल्प तपसः सेवा वैकुण्ठ वर्त्मसु

अर्थ अभावम् विनिश्चित्य प्रतीतस्य अपि न आत्मनः

ताव् उभौ सुखम् एधेते क्लिश्यत्य् अन्तरितो जनः

अस्राक्षीद् भगवान् विश्वं गुण मय आत्म मायया

तया संस्थापयत्य् एतद् भूयः प्रत्यपिधास्यति

यश् च मूढतमो लोके यश् च बुद्धेः परं गतः

यत्र पुत्रैश् च पौत्रैश् च नप्तृभिः सह गोत्र जैः

येन वा भगवांस् तुष्येद् धर्मयोनिर् जनार्दनः

यद् अर्थेन विना अमुष्य पुंस आत्म विपर्ययः

सर्वे वेदाश् च यज्ञाश् च तपो दानानि च अनघैः

श्राद्धस्य च विधिं ब्रह्मन् पितॄणां सर्गम् एव च

अनापृष्टम् अपि ब्रूयुर् गुरवो दीन वत्सलाः

मैत्रेय उवाच

उभयत्र अपि भगवन् मनो मे संप्रधावति

प्रतीयत उपद्रष्टुः स्व शिरः छेदन आदिकः

ऋषीणां जन्म कर्माणि वेदस्य च विकर्षणम्

तत्र इमम् क उपासीरन् क स्विद् अनुशेरते

एतेषाम् अपि वेदांश् च वंशानुचरितानि च

एतस्मिन् मे मनो विद्वन् खिद्यते अज्ञान संकटे

गुणावतारैर् विश्वस्य सर्ग स्थिति अप्यय आश्रयम्

तन् नः पराणुद विभो कश्मलं मानसं महत्

जीवस्य गतयो याश् च यावतीर् गुण कर्म जाः
भो भो हिरण्यगर्भ त्वां त्वां च कृष्ण ब्रवीमि अहम्

एवम् उक्त्वा तु भगवान् ब्रह्माणं च अपि शङ्करः

ततो दीर्घेण कालेन दुःखात् क्रोधः हि अजायत

अनुगृह्य अस्पृशत् देवः ब्रह्माणं परमेश्वरः

तस्य एवम् तप्यमानस्य न किंचित् समवर्तत

युवाभ्यां किं ददामि अद्य वराणां वरम् ईप्सितम्

क्रोध आविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन् अश्रु बिन्दवः

जानन् अपि महादेवः क्रीडा पूर्वम् अथ अब्रवीत्

तयोः तत् वचनम् श्रुत्वा अभिनन्द्य अभिमान्य च

अस्मिन् घोरे महा प्लवे

प्रकीर्ण केशाः सर्पाः ते प्रादुर्भूता महा विषाः

उवाच वचनं शर्वं कथं विभो

प्रददौ च महादेवो भक्तिं निज पद अम्बुजे

प्रहृष्ट वदनः ऽत्यर्थम् अभवत् सत्य कीर्तनात्

प्रणम्य संस्थितो अपश्यत् गायत्र्या विश्वम् ईश्वरम्

कराभ्यां सु शुभाभ्याम् च प्राह हृष्टतरः स्वयम्

विभो रुद्र महामाय इच्छया वां कृतौ त्वया

अति उग्रस्य महत्त्वस्य साधुः आचरितस्य च

तौ ऊचतुः महात्मनौ संनिरीक्ष्य परस्परम्

तत् एवम् स्वस्ति ते वत्स गमिष्यामि अम्बुज ईक्षणैः

अत्यन्त अवनतौ दृष्ट्वा मधु पिङ्ग आयत ईक्षणः

प्रजाः तप उग्रं पितामहः

प्रीतो अहम् अनया भक्त्या शाश्वत अक्षर युक्तया

भवान् सर्वस्य लोकस्य कर्ता त्वम् अधिदैवतम्

कौ भवन्तौ महात्मानौ परस्पर हित एषिणः

सर्व लोक मयम् देवं दृष्ट्वा स्तुत्वा पितामहः

मद् समः त्वम् न संदेहो वत्स भक्तश् च मे भवान्

प्राणान् तस्य ददौ भूयस् त्रिशूली नीललोहितः

अवाप्य संज्ञां गोविन्दात् पद्मयोनिः पितामहः

त्वयि मे सु प्रतिष्ठा तु भक्तिः भवतु शङ्करः

तस्य तीव्रा भवत् मूर्छा क्रोध अमर्ष समुद्भवा

भगवान् किं तु यत् ते ऽद्य न विज्ञानं त्वया विभो

गतवान् गणपो देवः सर्व देव नमस्कृतः

सूत उवाच

मूर्छा अभिपरितापेन जहौ प्राणान् प्रजापतिः

स्वस्ति अस्तु ते गमिष्यामि संज्ञा भवतु सुव्रत

ततो विस्मयम् आपन्नः प्रणिपत्य मुहुर् मुहुर्

पिनाकी खण्डपरशुः सु प्रीतः तु त्रिलोचनः

लोक वैनाशिका जज्ञे आदौ एव प्रजा मम

अथ एकादश ते रुद्रा रुदन्तो ऽभ्यक्रमंस् तथा

प्राणाः प्राणवतां ज्ञेयाः सर्व भूतेषु अवस्थिताः

सर्पान् तान् अग्रजान् दृष्ट्वा ब्रह्मा आत्मानम् अनिन्दयत्

एवम् उक्त्वा तु भगवन्त् ततस् अन्तर्धानम् ईश्वरः

ततः स भगवन्त् देवः श्रुत्वा वाच् अमृतम् तयोः

रोदनात् खलु रुद्र त्वम् तेषु वै समजायत

तस्य अप्रतिम वीर्यस्य देहात् कारुण्य पूर्वकम्

उवाच भगवन्त् देवः मधुरं श्लक्ष्णया गिरा

अहो तपसो मह्यं फलम् ईदृशकम् यदि

महाभागा महा सत्त्वाः स्वस्तिकैः अपि अलंकृताः

ततस् तेभ्यः अश्रु बिन्दुभ्यः वातपित्त कफ आत्मकाः

सर्वं मम कृतं देव परितुष्टो ऽसि मे यदि
सनत्कुमारं रुद्रं च ससर्ज क्रोध सम्भवम्

अग्निर् उवाच

रस मात्राः आप इतो गन्ध मात्रा मही स्मृता

वसिष्ठं मानसाः सप्त ब्रह्माण इति निश्चिताः

हिरण्य वर्णम् अभवत् तत् अण्डम् उदकेशयम्

मरीचिम् अत्रि अङ्गिरसम् पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

वयांसि च ससर्ज आदौ पर्जन्यं च अथ वक्त्रतः

इत्य् आदि महापुराणे आग्नेये जगत्सर्गवर्णनं नाम सप्तदशो ऽध्यायः

तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयम्भुः इति नः श्रुतम्

तयोः शकलयोः मध्ये आकाशम् असृजत् प्रभुः

प्रकृतिं पुरुषं विष्णुः प्रविश्य अक्षोभयत् ततस्

अहंकारात् तामसात् तु तैजसानि इन्द्रियाणि च

हिरण्यगर्भो भगवान् उषित्वा परिवत्सरम्

द्विधा कृत्वा आत्मनः देहम् अर्धेन पुरुषो ऽभवत्

वैकारिकः तैजसः च भूतादिश् च एव तामसः

अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः

अप्सु पारिप्लवां पृथिवीं दिशश् च दशधा दधे

ब्रह्म अव्यक्तम् सदा अग्रे ऽभूत् न खं रात्रि दिन आदिकम्

तत्र कालं मनो वाचं कामं क्रोधम् अथो रतिम्

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नर सूनवः

अहंकारात् शब्द मात्रम् आकाशम् अभवत् ततस्

ततः स्वयम्भुः भगवान् सिसृक्षुः विविधाः प्रजाः

स्पर्श मात्रः अनिलः तस्मात् रूप मात्रः अनलः ततस्

साध्याः तैः अयजन् देवान् भूतम् उच्चावचम् भुजात्

ससर्ज सृष्टिं तद् रूपाम् स्रष्टुम् इच्छन् प्रजापतिः

ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञ सिद्धये

अर्धेन नारी तस्यां स ब्रह्मा वै च असृजत् प्रजाः

वैकारिका दश देवा मन एकादश इन्द्रियम्

सप्त एते जनयन्ति स्म प्रजा रुद्राश् च सत्तम

स्वर्ग काले महत् तत्त्वम् अहंकारः ततस् ऽभवत्

विद्युतो अशनि मेघान् च रोहित इन्द्रधनूंषि च
तद् अश्विभ्यां प्रददुर् इदं भिषज्यतम् इति

तस्माद् एता याज्या भवन्ति तस्माद् एता याज्या भवन्ति

पशूनाम् आप्त्यै

त एते स्तोत्रिय अनुरूपाः तृचा अर्धर्च शस्याः

अथ उ चतुष्पादः पशवः

ता ह एव एनाः एताभिर् यथौकसं व्यवसाययांचकार

चतुर् आहावानि अतिरिक्त उक्थानि भवन्ति

प्रतिष्ठा वा अर्धर्चः

अथ उ इयं वै क्षेत्रं पृथिवी

त्रिष्टुभो याज्या भवन्ति

अस्याम् अ दीनायाम् अन्ततः प्रतिष्ठास्यामह इति

प्रतिष्ठित्या एव

ऐन्द्रे वाव तत्र उत्तरे

ऐन्द्रे वा एते

यत्र हतस् तत् प्रजा अशनायन्तीः पिपासन्तीः संरुद्धा स्थिता बभूवुः

चतुष्टया वै पशवः

ता दीना एताभिर् यथाक्षेत्रं पाययांचकार तर्पयांचकार

पशवो वा उक्थानि

अश्विनौ वै देवानां भिषजौ
सर्व ऋत्विजः पर्याहुः

अग्निर् वै सर्वा देवताः

यथा वध्यम् उद्धरत्य् उत्सृजत्य् उन्नयत्य् एवम् एव एनम् एतद् उद्धरत्य् उत्सृजत्य् उन्नयति

संवत्सरो वा अग्निर् वैश्वानरः

अस्यां हि शये

आयुर् एव तत् पिबति

ताभ्य एव एनम् अधि समीरयति

हिरण्यम् आबध्नाति

ब्रह्म बृहस्पतिः

एतद् देवत्याः वै प्राणाः

विश्वे देवा जरदष्टिर् यथा असत् इति

सम् एव एनम् श्यति

यथादेवतम् एव एनम् दिग्भ्यो ऽधि समीरयति

अग्निर् वै सर्वा देवताः

आग्नेयः प्रमीतः

अग्नि जाः वै हिरण्यम्

यव मयः भवति

अस्याम् एव एनम् प्रतिष्ठापयति

प्रयच्छति

हिरण्यं घृते ऽवदधाति

एतावद् वाव अस्ति यावद् ग्रहास् स्तोमाश् छन्दांसि

वरुण गृहीतः एष य आमयावी

ब्रह्मणा एव अस्मिन् एकधा आयुः दधति

सर्वाभिर् एव अस्मै देवताभिर् आबध्नाति

तान् अस्मिन्न् अधि वियातयति

पुरुषम् एव आप्नोति

इन्द्रस्य प्राण इति

आयुस् संवत्सरः

पुरुषम् एव स्पृणोति

ब्रह्म वै ब्रह्मा

घृतस्य एव एतत् जन्म बन्धुतां वीर्यं व्याचष्टे

तिग्मम् ओजो वरुण संशिशाधि इति

सौम्यो वै जीवन्

अग्निं वै पुरुषस्य प्रमीतस्य मांसानि गच्छन्ति

तैर् एव अस्मै आयुः प्रयच्छति

तैर् एव अस्मै आयुर् दधाति

इयम् अदितिः

तान् अस्माद् अनपगान् करोति

तेजो वै हिरण्यम्

आग्नावैष्णवम् एकादश कपालम् निर्वपेत् सारस्वतं चरुं बार्हस्पत्यं चरुं पूर्वेद्युर् एतया यक्ष्यमाणः

ब्रह्मणो हस्तम् अनु पर्याहुः

इयम् अदितिः

आयुर् हिरण्यम्

यद् असर्प इति

पञ्च एतानि हवींषि

माता इव अस्मै अदिते शर्म यच्छ इति

पाङ्क्तः पुरुषः

एते वै देवा आयुष्मन्तः

अग्नेर् आयुर् असि इति

तेजस एव अधि आयुर् आत्मन् धत्ते

यद् एव तस्य तन् निर् इव धयेद् धिरण्याद् घृतम्

पञ्च एतानि जुहोति

प्राणा वै देवताः

तत् पिबति

सोमं रसः

इमम् अग्न आयुषे वर्चसे कृधी इति

तान् एव अस्मिन् दधाति

मनुष्या अग्नेर् आयुष्कृतः

वरुणाद् एव एनम् मुञ्चति

प्रादेश मात्रः भवति

न एष जीवो न मृतो य आमयावी

विष्णुर् यज्ञः

तान् एव अस्मिन् दधाति

प्राणान् एव गृहीत्वा उपवसति

देवा आयुष्मन्त इति

यावद् एव अस्ति तावता अस्मै चिकित्सति

एतद् देवत्याः दिशः
स इमं दूतं नुदतु वंश पृष्ठात् स मे गच्छतु द्विषतो निवेशं बृहस्पतय आङ्गिरसाय स्वाहा

नित्यान् पुरस्ताद्धोमान् हुत्वा आज्य भागौ च

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

तं विशो अनुपर्यन्ति सर्वाः कर्माणि लोके परिमोहयन्ति

तत्र अङ्गारान् वा कपालं वा उपनिदधाति आ संतपनात्

ओषधयः सोम राज्ञीः यशस्विनीः

शालायाः पृष्ठम् उपसर्पति

रसान् गन्धान् भावयन्न् एति देवो मातरिश्वा भूत भव्यस्य कर्ता

अष्ट स्थूणः दश पक्षः यदृच्छ जः वनस्पते

अथ यत्र एतत् वंश स्फोटति कपाले ऽङ्गारा भवन्ति उद पात्रम् बर्हिर् आज्यं तद् आदाय

पुत्रांश् च एव पशूंश् च अभिरक्ष वनस्पते

स इमं दूतं नुदतु वंश पृष्ठात् स मे गच्छतु द्विषतो निवेशम् इन्द्राय स्वाहा

ता इमं दूतं नुदन्तु वंश पृष्ठात् स मे गच्छतु द्विषतो निवेशम् ओषधीभ्यो वरुण राज्ञीभ्यः स्वाहा

यस्मै हुतं देवता भक्षयन्ति वायु नेत्रः सु प्रणीतिः सु नीतिः

यस्मै भूतं च भव्यं च सर्वम् एतत् प्रतिष्ठितम्

ता इमं दूतं नुदन्तु वंश पृष्ठात् स मे गच्छतु द्विषतो निवेशम् ओषधीभ्यः सोम राज्ञीभ्यः स्वाहा

समंदधानस् ते दूतः स्व वंशम् अधितिष्ठति

यः पृथिव्यां च्यावयन्न् एति वृक्षान् प्रभञ्जनेन रथेन सह संविदानः

यो नक्षत्रैः स रथम् याति देवः संसिद्धेन रथेन सह संविदानः

यस्य ते ऽन्नं न क्षीयते भूय एव उपजायते

स इमं दूतं नुदतु वंश पृष्ठात् स मे गच्छतु द्विषतो निवेशं चन्द्राय स्वाहा

असौ वै नाम ते माता असौ वै नाम ते पिता

याभिर् वंशान् अभिनिदधाति प्राणिनां यान् कान् च इमान् प्राणभृतां जिघांसन्

मुखं देवानाम् इह यो बभूव यो जानाति वयुनानां समीपे

बहवो ऽस्य पाशा वितताः पृथिव्याम् असंख्येया अपर्यन्ता अनन्ताः

असौ वै नाम ते दूतः स्व वंशम् अधितिष्ठति

ब्रह्मचारी चरति ब्रह्मचर्यम् ऋचं गाथां ब्रह्म परं जिगांसन्

तं विघ्ना अनुपरियन्ति सर्वे ये अन्तरिक्षे ये च दिवि श्रितासः

स इमं दूतं नुदतु वंश पृष्ठात् स मे गच्छतु द्विषतो निवेशं वायवे स्वाहा

सर्वं तद् अग्ने हुतम् अस्तु भागशः शिवान् वयम् उत्तरेम अभि वाजान्

प्राञ्चम् इध्मम् उपसमाधाय

यो वनस्पतीनाम् उपतापो न आगाद् यद् वा यज्ञं नो ऽद्भुतम् आजगाम

यो वनस्पतीनाम् उपतापो बभूव यद् वा गृहान् घोरम् उत आजगाम तन् निर्जगाम हविषा घृतेन शं नो अस्तु द्विपदे शं चतुष्पदे

परिचरणेन आज्यम् परिचर्य

अथ जुहोति

त्वष्ट्रे स्वाहा इति हुत्वा

स इमं दूतं नुदतु वंश पृष्ठात् स मे गच्छतु द्विषतो निवेशं मृत्यवे स्वाहा

बृहस्पतिर् आङ्गिरसो ब्रह्मणः पुत्रो विश्वे देवाः प्रददुर् विश्वम् एजत्

स इमं दूतं नुदतु वंश पृष्ठात् स मे गच्छतु द्विषतो निवेशम् आदित्याय स्वाहा

स इमं दूतं नुदतु वंश पृष्ठात् स मे गच्छतु द्विषतो निवेशम् अग्नये स्वाहा