tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
नियुक्तान् ब्रह्मा अभिष्टौति होतृ वत् अनुवाकेन सहस्र शीर्षा इति

नियोजन काले अष्टाचत्वारिंशतम् आद्यान् अग्निष्ठे इतरेषु एकादश एकादश द्वितीया उच्छ्रिते शेषान्

स पुरुषम् अश्वमेध वत् दक्षिणा सर्व स्वम् ब्राह्मणस्य

त्रैधातवी अन्ते समारोह्य आत्मन् अग्नी सूर्यम् उपस्थाय अद्भ्यः संभृतः इति अनुवाकेन अन् अपेक्षमाणः अरण्यम् गत्वा न प्रत्येयात् ग्रामे वा विवत्सन् अरण्योः

अग्निष्टोमौ अन्तरेण अतिरात्रः उक्थ्य पक्षः

ब्राह्मण राजन्ययोः

पशून् उपाकरिष्यन् अतिरात्रे देव सवितर् इति प्रत्यृचम् तिस्रः जुहोति ऐकादशिनान् उपाकृत्य ब्राह्मण आदीन् च

यूप एकादशिनी भवति

स्विष्टकृत् वनस्पति अन्तरे पुरुष देवताभ्यः जुहोति

पुरुषमेधः त्रयोविंशति दीक्षः अतिष्ठा कामस्य

तावन्तः अग्नीषोमीयाः

कपिञ्जल आदि वत् उत्सृजन्ति ब्राह्मण आदीन्

प्रतिदेवतम् तिस्रः तिस्रः अनूबन्ध्याः पञ्च उत्तमायाम्
तेन उ सर्वम् आयुर् एति

रोचनो यस्मिन्न् अशनाया

अधिद्युर् यस्मिन् वरुणः

तद् व् इमं लोकम् आगमयति

तत् सप्तमेन प्ररोहेण विष्टपे ब्रह्म लोके आत्मानं दध्यात्

तद् उ ह एनत् समृद्धं प्रियेण उ एव धाम्ना समर्धयति

अपराजितो यस्मिन्न् आदित्यः

उपोदको नाम लोको यस्मिन्न् अयम् अग्निः

ऋतधामा यस्मिन् वायुः

विष्टप एव सप्तमो ब्रह्म लोकः यस्मिन्न् एतद् ब्रह्म

यद् एनत् स्पृशति इव तत् ह एनत् प्रियेण धाम्ना समर्धयति

अथ उ यजमानम्

प्रद्युर् यस्मिन् मृत्युः
तस्य ह क्रोधं विनिन्युः

तत् ह अपि कवषो मध्ये निषसाद

तथा उ एव एतत् यजमान एतेन एव त्रिस् समृद्धेन वज्रेण एभ्यः लोकेभ्यो द्विषतो भ्रातृव्यान् नुदते

तान् एतस्मिन्त् संधाव् असुरा उपायन्

दास्या वै त्वं पुत्रो ऽसि न वयं त्वया सह भक्षयिष्याम इति

तं ह ज्ञपयांचक्रुः

आप इति तत् प्रथमं वज्र रूपम्

ततो ह इमे निरागा इव मेनिरे

त्वं वै नः श्रेष्ठो ऽसि यं त्वा इयम् अन्वेति इति

तं ह इमे उपोदुः

स एष कवषस्य एव महिमा सूक्तस्य च अनुवेदिता

एतेन वै देवास् त्रिस् समृद्धेन वज्रेण एभ्यः लोकेभ्यो ऽसुरान् अनुदन्त

सरस्वती इति तद् द्वितीयं वज्र रूपम्

पञ्चदश ऋचम् भवति

अनूक्तः प्रातरनुवाक आसीत्
स एष इन्द्र तुरीयः ग्रहो गृह्यते यद् ऐन्द्र वायवः

देवा वै सोमस्य राज्ञो ऽग्रपेये न समपादयन्न् अहम् प्रथमः पिबेयम् अहम् प्रथमः पिबेयम् इत्य् एव अकामयन्त ते सम्पादयन्तो ऽब्रुवन् हन्त आजिम् आयाम स यो न उज्जेष्यति स प्रथमः सोमस्य पास्यति इति तथा इति त आजिम् आयुस् तेषाम् आजिं यताम् अभिसृष्टानां वायुर् मुखम् प्रथमः प्रत्यपद्यत अथ इन्द्रः ऽथ मित्रावरुणाव् अथ अश्विनौ

तौ सह एव इन्द्र वायू उदजयतां सह मित्रावरुणौ सह अश्विनौ त एषाम् एते यथोज्जितम् भक्षा इन्द्र वाय्वोः प्रथमो ऽथ मित्रावरुणयोर् अथ अश्विनोः

तद् एतद् ऋषिः पश्यन्न् अभ्यनूवाच नियुत्वाꣳ इन्द्र सारथिः इति

तस्मात् ह अपि एतर्हि भरताः सत्वनां वित्तिम् प्रयन्ति तुरीये ह एव संग्रहीतारो वदन्ते अमुना एव अनूकाशेन यद् अद इन्द्रः सारथिर् इव भूत्वा उदजयत्
शम्याम् उदीचीं निदधाति

त्रीणि वा नित्य त्वात्

अग्नीद् उत्कर वत् तूष्णीं हृतम्

उत्तरवेदिं निवपत्य् उत्तरस्याम्

उभयोर् एक उत्करः

मध्ये नाभिं करोति प्रादेश समाम् चतुर् स्रक्तिम्

स्फ्येन अन्तर् लिखति तप्तायनी इति प्रतिमन्त्रम्

पुरस्ताच् च

एवं द्विर् अपरम्

चतुर् अरत्निः वा पश्चात् सप्त प्राची षड् वा त्रयः पुरस्तात्

यो ऽस्याम् इति निवपति पूर्व अर्धे शङ्कु सहितम्

उत्तरतश् च

अग्ने अङ्गिर इति पुरीषं हरति हस्तेन च

शम्याम् आदाय चात्वालं मिमीते पूर्वेण उत्करम् संचरं परिहाप्य

असम्भवाच् च

वितृतीयाम् अपरिमितां युग मात्रीम् यजमान दशपद्याम् वा

पूर्वेद्युर् दक्षिणाग्नौ निस्तुषाम् अ भृष्ट यवानाम् करम्भ पात्र करणम्

तेषां मध्ये शङ्कुः

अपरिमिता वा

प्रादेशो ऽन्तरा

दक्षिणतः प्राचीम्

स्फ्य आदि आ संमर्शनात् करोति

पृथो वा

आहवनीयस्य पुरस्ताद् वेदी करोति

सोमे वा उत्तरे व्यपस्फुरण श्रुतेः

मेष मिथुनम् च

कुश ऊर्णाः वा अभावे
तद् अन्तरा यजमानस्य वाचम् अवयातयेत्

वाग् वै मनुष्य धूः

एतद् वै देव धुरः च मनुष्य धुरः च संधाय तं मृत्युं तरति यः स्वर्ग लोके

त्रिष्टुभि प्रस्तुतायां यस्य कामयेत तस्य चक्षुषा चक्षुर् ध्यायेत्

चक्षुर् वै मनुष्य धूः

श्रोत्रं वै मनुष्य धूः

देवतास्व् आत्मानम् उपसंदधाति

गायत्र्यां प्रस्तुतायां यस्य कामयेत तस्य प्राणेन प्राणं ध्यायेत्

तद् अन्तरा यजमानस्य चक्षुर् अवयातयेत्

एता उ ह संज्ञाः

आपो देव धूः

सं ह वै तेन जानीते येन कामयते ऽनेन संजानीय इति य एवं वेद

पृथिवी देव धूः

अनुष्टुभि प्रस्तुतायां वाचा पृथिवीं संदध्यात्

गायत्र्यां प्रस्तुतायां प्राणेन वायुं संदध्यात्

एतद् वै देव धुरः च मनुष्य धुरः च संदधाति

वायुर् देव धूः

तद् अन्तरा यजमानस्य श्रोत्रम् अवयातयेत्

जगत्यां प्रस्तुतायां श्रोत्रेण दिशः संदध्यात्

न ह एवंविद् पुनर् म्रियते

प्राणो वै मनुष्य धूः

आदित्यो देव धूः

जगत्यां प्रस्तुतायां यस्य कामयेत तस्य श्रोत्रेण श्रोत्रं ध्यायेत्
बृहस्पते पुरस् एता विशाम् इहि

अग्निः ते विशः आ नयात् इन्द्रः वायुः बृहस्पतिः

आ सहस्री शत रथः आ रेवाꣳ एतु नः विशम् आ इन्द्रः वामेन विश् पतिः आ रूपेण बृहस्पतिः

अग्निः पश्चात् अभि नुदाति आयतीः

स्वर्जुष्टः कश्यपस्य स राष्ट्रे जागरत् स्वे

ऋषभः शातमातुरः अ विह्रुतः देवान् यज्ञेन बोधयात्
तस्य बृहत्याम् अरण्येगेयानि तृचेषु पृष्ठं च

यथा अधीतम् नव ऋचम् इति शाण्डिल्यायनः

नवमस्य ज्योतिष्टोमः पर्यासः साप्तमिक इति एके

विश्वजिति वैराजे धर्मान् कुर्यात्

दीर्घतमसो ऽर्को ऽन्त्यः सामराजं वा

इतरेषु अपि पृष्ठेषु इति आचार्य मतिः

कनीयस्य् अभ्यस्येयुः

दशमस्य बहिष्पवमानं द्वितीय प्रभृतीनाम् पञ्चानाम् अह्नाम् अनुरूपाः प्रथमाच् च बहिष्पवमानं तत् नव ऋचम्

अप्रतिभाम् एतस्मिन् अहन्य् अनुष्टुभ् मात्राम् कृत्वा आचक्षीरन्

पृष्ठस्य उत्तरयोः दीर्घतमसो ऽर्को माण्डवं च ऐडम् सामराजे ऽन्त्ये

सर्वत्र ऋचः प्रतिलोमा इति शाण्डिल्यः

वैयश्वं प्राक् भर्गात् आभीशवम् यशसः

अनुरूपेषु तृचाः प्रतिलोमाः ऋचो नव ऋचः इति गौतमः

वासिष्ठम् अध्यास्यायाम्

मोक्ष सोमसामनी गायत्रस्य उत्तरयोः अग्नेर् अर्कस् तिसृषु इति वा

सप्तमे अहनि अग्नेः अर्को अध्यर्ध इडम् च सोमसाम मौक्षस्य पूर्वयोः
ब्रह्मा उवाच

द्विजातीन् अथ पाषण्डान् अन्न दानेन पूजयेत्

क्षीर आद्यैः स्नापयेत् देवीम् कन्यकाः प्रमदाः तथा

महा कौशिक मन्त्रेण मन्त्रितं बलिम् अर्पयेत्

ॐ हूं हूं प्रस्फुर लल लल कुल्व कुल्व चुल्व चुल्व खल्ल खल्ल मुल्व मुल्व गुल्व गुल्व तुल्व पुल्ल पुल्ल धुम धुम धम धम मारय मारय ज्ञापय विदारय विदारय कम्प कम्प कम्पय कम्पय पूरय पूरय आवेशय आवेशय ॐ ह्रीं ॐ ह्रीं हं वं वं हुं तट तट मद मद ह्रीं ॐ हूं नमः निरृतये दातव्यम्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे महानवम्यां महाकौशिकमन्त्रकृत्यादिविवरणं नाम चतुस्त्रिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः

ब्रह्माणी च एव माहेशी कौमारी वैष्णवी तथा

दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमो ऽस्तु ते

महानवम्यां पूजा इयम् जय राज्य आदि दायका

ॐ महा कौशिकाय नमः

वाराही च एव माहेन्द्री चामुण्डा चण्डिका तथा

महा कौशिक मन्त्रः च कथ्यते ऽत्र महा फलः

जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी

खड्गेन घातयित्वा तु दद्यात् स्कन्द विशाखयोः
एतत् ह तद् विद्वान् ब्राह्मण उवाच ब्रह्माणम् प्रातरनुवाक उपाकृते वावद्यमानम् आसीनम् अर्धं वा इमे तर्हि यज्ञस्य अन्तरगुः इति

वाचा च ह्य् एष एतन् मनसा च वर्तते

स यथा पुरुष एक पाद् यन् भ्रेषन्न् एति रथो वा एक चक्रः वर्तमान एवम् एव तर्हि यज्ञो भ्रेषन्न् एति

स यथा पुरुष उभयापाद् यन् भ्रेषं न न्येति रथो वा उभयाचक्रः वर्तमान एवम् एतर्हि यज्ञो भ्रेषं न न्येति

तस्माद् ब्रह्मा प्रातरनुवाक उपाकृते वाचंयम आसीत आ परिधानीयायाः आ वषट्काराद् इतरेषां स्तुत शस्त्राणाम् एव आ संस्थायै पवमानानाम्

तस्मात् स तूष्णीम् आस्ते

ब्रह्मा एव मनसा अन्यतराम्
प्रजापतिः अनुमतिः सिनीवाली अचीक्ﾱपत्

तत् वै पुत्रस्य वेदनम्

तत्र पुंसुवनम् कृतम्

स्त्रैषूयम् अन्यत्र दधत् पुमांसम् उ दधत् इह

शमीम् अश्वत्थः आरूढः

तत् वै पुत्रस्य वेदनम्

तत् प्रजापतिः अब्रवीत्

पुंसि वै रेतः भवति
विशेष विधि अन्तरम् आह बीजम् इत्यादि

पुनर् तेन रक्तगणेन कृत वापम् कृतो वापो यस्मिन् तत्

पुनर् तत् बीजम् चारित जारित मात्रम् पूर्वं च पश्चात् जारितं सन्तं सूतं रञ्जयति रागं प्रापयति बध्नाति च इति
ते आण्ड कपाले रजतं च सुवर्णं च भवताम्

यद् वास्तेयम् उदकं स समुद्रः

तत् संवत्सरस्य मात्राम् अश यत

यत् सुवर्णं सा द्यौः

यज् जरायु ते पर्वताः

स य एतम् एवं विद्वान् आदित्यं ब्रह्म इति उपास्ते

तद् आण्डं निरवर्तत

आदित्यो ब्रह्म इति आदेशः

तन् निरभिद्यत

यद् उल्बं स मेघः नीहारः

तस्य उपव्याख्यानम्

या धमनयस् ता नद्यः

तस्मात् तस्य उदयम् प्रति प्रत्यायनं प्रति घोषा उलूलवो ऽनूत्तिष्ठन्ति सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामाः

तद् यद् रजतं सा इयम् पृथिवी

तत् समभवत्

तत् सद् आसीत्
आ त्वा नयाद् भूत पतिः आ देवो बृहस्पतिः

अनुमतिः सरस्वती भगो राजा न्य् आ नयात्

ततस् त्वा पुनर् अर्वाञ्चं भूतस्य अजीगमत् पतिः

यस् त्वा निनाय नयकः स उ त्वा इह आ नयात् पुनः

मनो हि ब्रह्माणो विदुर् विश्व कर्माः मनीषिणः

आदित्याः सर्वे त्वा नेषन् विश्वे देवाः सु वर्चसः

शाला मानस्य पत्नी इह एव अस्य मनस् करत्
ऋतु मुखे चन्द्रभागः पात्रे ओदनम् उद् धरात्

वातः वत्सेभ्यः कश्यपः शिवः

त्रयः तिष्ठन्ति सु कृतस्य लोके

शिवाः आपः वत्सेभ्यः शिवाः भवन्तु ओषधीः

शुनम् वत्सान् अप आ करोमि शुनम् बध्नामि तन्त्याम्

बाहुम् वत्सम् उपनयन् पात्रे गाम् दुहन् अब्रवीत् अ रिष्टम् ब्रह्मभ्यः हविः शिवम् कृणोतु कश्यपः

तस्मिन् जागार कश्यपः

ये भूतानि असृजन्त ये भूतानि अकल्पयन् सर्वस्य विद्वान् अध्वर्युः षण्णाम् भवतु कश्यपः

त्रीणि शीर्षाणि एषाम्

सत्यात् सम्भूतः वदति तण्डुलान् क्षीरे आवपन् ऋषिः ब्रह्मभ्यः आग्रयणम् नि वेदयतु कश्यपः

प्र अश्नन्तु ब्रह्माणः हविः यथा वेदेन कश्यपः
अथ सोमम् राजानम् क्रीणन्ति

तेजसः वै एष वनस्पतिः अजायत यत् अश्वत्थः

तत् यत् एतत् राजानम् प्रातर् अभिषुण्वन्ति तत् एनानि द्वेधा विगृह्णीयात्

अभि अन्यानि सुनुयात् माध्यंदिनाय अन्यानि परिशिंष्यात्

अथ यत् आश्वत्थानि

एतानि अस्य पुरस्तात् उपक्ﾱप्तानि भवन्ति

साम्राज्यम् वै एतत् वनस्पतीनाम्

यशः एव अस्मिन् तत् स्वाराज्य वैराज्ये च वनस्पतीनाम् क्षत्रे दधाति

अथ यत् औदुम्बराणि

भौज्यम् वै एतत् वनस्पतीनाम्

ऊर्जम् एव अस्मिन् तत् अन्नाद्यम् च भौज्यम् च वनस्पतीनाम् क्षत्रे दधाति

ते राज्ञः एव आवृता उपवसथात् प्रतिवेशैः चरन्ति

यशसः वै एष वनस्पतिः अजायत यत् प्लक्षः
दक्षिणाम् अभिजायते

स प्राणम् एव अभिसंभवति

तद् एतैश् च एनम् छन्दोभिः समर्धयति यानि अभिसंभवति

तद् एतत् त्रि आवृत् गायत्रं गायति

तस्य प्रथमया आवृता इमम् एव लोकं जयति यद् उ च अस्मिन् लोके

आशाम् अभिजायते

तद् एतया च एनम् श्रद्धया समर्धयति यया एव एनम् एतत् श्रद्धया अग्नौ अभ्यादधति सम् अयम् इतो भविष्यति इति

एतां च अस्मै दक्षिणाम् प्रयच्छति याम् अभिजायते

स श्रद्धाम् एव अभिसंभवति

स छन्दांस्य् एव अभिसंभवति

लोकम् अभिजायते

अथ द्वितीयया आवृता इदम् एव अन्तरिक्षम् जयति यद् उ च अन्तरिक्षे

एतं च अस्मै लोकम् प्रयच्छति यम् अभिजायते

त्रिर् ह वै पुरुषो म्रियते त्रिर् जायते
सद्यः कृण्वन्त्व् एतवे

सस्रुषीस् तद् अपसो दिवा नक्तं च सस्रुषीः

देवस्य सवितुः सवे कर्म कृण्वन्तु मानुषाः

ओता आपः कर्मण्या मुञ्चन्त्व् इतः प्रणीतये

वरेण्य क्रतुः अहम् अपो देवीर् उप ह्वये
अग्निषोमाभ्याम् इति यथादेवतम्

कृष्णाजिने पिष्टानि प्रस्कन्दयति देवो वः सविता हिरण्य पाणिः प्रति गृह्णात्व् इति

संततं पिनष्टि

शम्यायां दृषदं धिषणा असि पर्वत्या इति

प्रस्कन्नान्य् अवेक्षते अदब्धेन वश् चक्षुषा अवपश्यामि इति

प्राणाय त्वा इति प्राचीम् उपलां प्रोहति

दृषद्य् उपलां धिषणा असि पार्वतेयी इति

अपानाय त्वा इति प्रतीचीम्

व्यानाय त्वा इति मध्य देशे व्यवधारयति

त्रिर् यजुषा तूष्णीं चतुर्थम्

दीर्घाम् अनु प्रसितिम् आयुषे धाम् इति प्राचीम् अन्ततो ऽनुप्रोहति

हविष्कृतं प्रेष्यत्य् अ संवपन्ती पिंष अणूनि कुरुताद् इति

व्याख्यातम् आस्तरणम्
अथ एव भद्रिके त्वम् असुरेभ्यः अजायथाः

अपावरीः अप ऊर्णुत अस्मत्

याः पतन्ति पुरस् वातम् पतन्ति रेष्मभिः सह चेतन्तीम् अश्मलाम् पलाम् इन्द्रः अप्सरसः हनत्

यक्ष्मम् अप ऊर्णुत वातः तेजन्यम् यथा

वि वः यशः हवामहे वि वः हविष्यम् ओदनम्
सर्वाभिर् ह वा अस्य एताभिः आवद्भिश् च परावद्भिश् च कृतं भवति य एवं वेद यश् च एवम् विद्वान् एवम् एतया महाव्याहृत्या कुरुते

स य इच्छेत् सर्वाभिर् एताभिर् आवद्भिश् च परावद्भिश् च कुर्वीय इति एतया एव तन् महाव्याहृत्या कुर्वीत

स आवतश् च परावतश् च अन्वैक्षत
सर्वे ह एव महा राजा आसुः

तत् यत्र एतान् चमसान् सादयेयुः तत् एतम् यजमान चमसम् सादयेत्

तत् एतत् पितॄन् एव अमृतान् सवन भाजः करोति

समानः आत्मनः प्रत्यभिमर्शः समानम् आप्यायनम् चमसस्य

नराशंस पीतस्य देव सोम ते मति विदः ऊमैः पितृभिः भक्षितस्य भक्षयामि इति प्रातःसवने नाराशंसः भक्षः ऊर्वैः इति माध्यंदिने काव्यैः इति तृतीयसवने

सर्वाभ्यः दिग्भ्यः बलिम् आवहति

ऊमाः वै पितरः प्रातःसवने ऊर्वाः माध्यंदिने काव्याः तृतीयसवने

अथ एनम् आहृतम् भक्षयेत्

एतम् उ ह एव प्रोवाच अग्निः सनश्रुताय अरिंदमाय क्रतुविदे जानकये

तम् एवम् एतम् भक्षम् प्रोवाच रामः मार्गवेयः विश्वंतराय सौषद्मनाय

तस्मिन् ह उवाच प्रोक्ते सहस्रम् उ ह ब्राह्मण तुभ्यम् दद्मः सश्यापर्णः उ मे यज्ञः इति

एतम् उ ह एव प्रोवाच तुरः कावषेयः जनमेजयाय पारिक्षिताय

अमृताः ह वै अस्य पितरः सवन भाजः भवन्ति उग्रम् ह अस्य राष्ट्रम् अव्यथ्यम् भवति यः एवम् एतम् भक्षम् भक्षयति क्षत्रियः यजमानः

सर्वः ह एव सः अमृतः इति ह स्म आह प्रियव्रतः सोमापः यः कः च सवन भाज् इति

एतम् उ ह एव प्रोवाच वसिष्ठः सुदासे पैजवनाय

एतम् उ ह एव प्रोचतुः पर्वत नारदौ सोमकाय साहदेव्याय सहदेवाय सार्ञ्जयाय बभ्रवे दैवावृधाय भीमाय वैदर्भाय नग्नजिते गान्धाराय

प्रातःसवनस्य एव आवृता प्रातःसवने चरेयुः माध्यंदिनस्य माध्यंदिने तृतीयसवनस्य तृतीयसवने

उग्रम् ह अस्य राष्ट्रम् अव्यथ्यम् भवति यः एवम् एतम् भक्षम् भक्षयति क्षत्रियः यजमानः यजमानः
सा तत्र प्रायश्चित्तिः

इन्द्राय स्वाहा इति हुत्वा

अनड्वान् धेनुम् अधयद् इन्द्रो गो रूपम् आविशत्
मुञ्चन्तु मा शपथ्याद् अथ उ वरुण्याद् उत

आपः सप्त सुस्रुवुर् देवीस् ता नो मुञ्चन्त्व् अंहसः
बृंहणस्य एव प्राञ्च् भक्त आदि भेदेन विषयम् आह प्राञ्च् मध्य इति
यद् उ गायत्र्यस् तेन आग्नेय्यः

एवम् उ ह एताः ऐन्द्र्यो भवन्ति

मित्रं वयं हवामह इति मैत्रावरुणो यजति वरुणं सोम पीतये इति यद् वै किंच पीतवत् पदं तद् ऐन्द्रं रूपं तेन इन्द्रम् प्रीणाति

अग्ने पत्नीर् इह आ वह इति नेष्टा यजति त्वष्टारं सोम पीतये इति इन्द्रः वै त्वष्टा तद् ऐन्द्रं रूपं तेन इन्द्रम् प्रीणाति

प्रातर्यावभिर् आ गतं देवेभिर् जेन्यावसू इन्द्र अग्नी सोम पीतये इति स्वयं समृद्धा अछावाकस्य

उक्ष अन्नाय वशा अन्नाय इति आग्नीध्रो यजति सोम पृष्ठाय वेधस इति इन्द्रः वै वेधास् तद् ऐन्द्रं रूपं तेन इन्द्रम् प्रीणाति

यन् नाना देवत्याः तेन अन्याः देवताः प्रीणाति

एतद् उ ह एताभिः त्रयम् उपाप्नोति
अथ यत् अर्वाचीनम् आदित्यात् अहोरात्रे तत् उपमथ्नीतः यथा रेष्मा उपमथ्नीयात् एवम्

तत्

स यत् किम् च पराचीनम् आदित्यात् तत् अमृतम्

स यत् एते सायमाहुती जुहोति एतस्य एव तत् आदित्यस्य पृष्ठे प्रतितिष्ठति

तत् अभिजयति

सा एनम् तम् लोकम् गमयति यः एतस्यै यतस् परम् न अस्ति

अथ यत् एते प्रातराहुती जुहोति उत्थापयति एव एनम् ताभ्याम्

ते अस्य सर्वे आप्ताः भवन्ति ते जिताः तेषु अस्य सर्वेषु काम चारः भवति यः एवम् विद्वान् अग्निहोत्रम् जुहोति

बहवः ह वै आदित्यात् पराञ्चः लोकाः

स यथा हस्ती हस्ति आसनम् उपरि आसीनम् आदाय उत्तिष्ठेत् एवम् एव एषा देवता एतत् विद्वांसम् जुह्वतम् आदाय उदेति

यथा उभय पदी प्रतितिष्ठेत् तादृश् तत्
समानम् आ अभिषेकस्य कालात्

एष वैश्यसवः

सप्त हवींषि प्रातर् सवनीयान् अनुवर्तन्ते यद् आग्नेयो भवत्य् अग्नि मुखात् व्यृद्धिर् इत्य् एतानि

एष माससवः

स्थपति स्थपतिसवेन यक्ष्यमाणो भवति

आग्नेयस्य मारुती पृश्निः पष्ठौह्य् उपालम्भ्या भवति

मासा ह एनेन अतस् पूर्वम् ईजिरे

तद् यजमानं प्राञ्चम् उपवेश्य सुवर्ण रजताभ्याम् रुक्माभ्यां पर्युपास्य औदुम्बरे पात्रे दध्य् आनीय अभिषिञ्चति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां सरस्वत्यै वाचो यन्तुर् यन्त्रेण स्थपतिसवेन अभिषिञ्चामि इति

एष एव स्थपतिसवः

तस्य तिस्रो दीक्षास् तिस्र उपसदः

स एष स्थपतिसवः सप्तदशो ऽग्निष्टोमः

दीक्षते
इयं पित्र्या राष्ट्र्य् एत्व् अग्रे प्रथमाय जनुषे भुवनेष्ठाः

महान् मही अस्कभायद् वि जातो द्यां सद्म पार्थिवं च रजः

प्र यो जज्ञे विद्वान् अस्य बन्धुर् विश्वा देवानां जनिमा विवक्ति

नूनं तद् अस्य काव्यो हिनोति महो देवस्य पूर्व्यस्य धाम

एष जज्ञे बहुभिः साकम् इत्था पूर्वे अर्धे विषिते ससन् नु

स बुध्न्या उपमा अस्य विष्ठाः सतश् च योनिम् असतश् च वि वः

तस्मा एतं सु रुचम् ह्वारम् अह्यं घर्मं श्रीणन्तु प्रथमाय धास्यवे

ब्रह्म ब्रह्मण उज् जभार मध्यान् नीचैर् उच्चैः स्वधा अभि प्र तस्थौ

स हि विदः स पृथिव्या ऋत स्थाः मही क्षेमं रोदसी अस्कभायत्

त्वं विश्वेषां जनिता यथा असः कविर् देवो न दभायत् स्वधावान्

अहर् यत् शुक्रम् ज्योतिषो जनिष्ट अथ द्युमन्तो वि वसन्तु विप्राः

स बुध्न्याद् जनुषो ऽभ्य् अग्रम् बृहस्पतिर् देवता तस्य सम्राट्
यन् निष्ठीवति मध्य एव तदा आत्मनः निष्ठीवति

यद् उपरि शायी भवत्य् अभीक्ष्णं निवासा जायन्ते

यद् गायनो भवत्य् अभीक्ष्णश आक्रन्दान् धावन्ते

स चेन् निष्ठीवेद् दिवो नु माम् यद् अत्र अपि मधोर् अहं यद् अत्र अपि रसस्य मे इत्य् आत्मानम् अनुमन्त्रयते

यदि इदम् ऋतु काम्या अघम् रिप्रम् उपेयिम अन्धः श्लोण इव हीयतां मा नो ऽन्वागाद् अघं यत इति

यद् अत्र अपि मधोर् अहं निरष्ठविषम् अ स्मृतम् अग्निश् च तत् सविता च पुनर् मे जठरे धत्तां यद् अत्र अपि रसस्य मे परापपात अ स्मृतम् तद् इह उपह्वयामहे तन् म आप्यायतां पुनर् इति

न श्मशानम् आतिष्ठेत्

अथ ह एतत् देवानां परिषूतं यद् ब्रह्मचारी

तद् अप्य् एतद् ऋचा उक्तम् देवानाम् एतत् परिषूतम् अन् अभ्यारूढम् चरति रोचमानं तस्मिन् सर्वे पशवस् तत्र यज्ञास् तस्मिन्न् अन्नं सह देवताभिर् इति ब्राह्मणम्

यत् सरणो भवत्य् अभीक्ष्णशः प्रजाः संविशन्ते

न उपरि शायी स्यान् न गायनो न नर्तनो न सरणो न निष्ठीवेत्

समयाय उपरि व्रजेत्
भूर् भुवः स्वः

तस्यै तौ स्तनौ यद् वाक् च प्राणश् च

विरात्रे भवो भवस्य् अपररात्रे ऽङ्गिरा अग्निहोत्र वेलायाम् भृगुः

तद् अत्मन् दधे

व्युषि सविता भवस्य् उदेष्यन् विष्णुर् उद्यन् पुरुष उदितो बृहस्पतिर् अभिप्रयन् मघवा इन्द्रः वैकुण्ठो माध्यन्दिने भगो ऽपराह्न उग्रो देवो लोहितायन्न् अस्तमिते यमो भवसि

उदिते शुक्रम् आदिश

ताभ्याम् मे धुक्ष्व अध्यायम् ब्रह्मचर्यम् प्रजां पशून् स्वर्गं लोकं सजातवनस्याम्

एता आशिष आशासे

अश्नसु सोमो राजा निशायाम् पितृराजः स्वप्ने मनुष्यान् प्रविशसि पयसा पशून्
इमां पितृभ्यो गाम् उपाकरोमि तां मे समेताः पितरो जुषन्तां मेदस्वतीं घृतवतीं स्वधावतीं सा मे पितॄन् सांपराये धिनोतु

श्रपयित्वा अभिघार्य उद्वास्य प्रसव्यं परिषिच्य औदुम्बरम् इध्मम् अभ्याधाय औदुम्बर्या दर्व्या उपस्तीर्ण अभिघारिताम् वपां जुहोति

संवत्सरस्य प्रतिमाम्

पितृभ्यः त्वा जुष्टां प्रोक्षामि इति

एकाष्टकां पश्यत दोहमानाम् अन्नं मांसवत् घृतवत् स्वधावत्

मेदसः कूल्या उप तान् क्षरन्तु सत्या एषाम् आशिषः सन्तु कामैः

अन्न धन दाने तु अत्र अनियते

पितृभ्यः त्वा जुष्टाम् उपाकरोमि इति

उपस्थिते ऽन्न ओदनस्य मांसानाम् इति समवदाय सर्पिः मिश्रस्य जुहोति

इति

संज्ञप्तायै तूष्णीम् अद्भिः प्राणान् आप्याय्य तूष्णीं वपां हृदयं मतस्ने उद्धरति

श्वोभूते मांस शेषेण पितृभ्यो ऽन्नं संस्कृत्य

सर्व हुताम् वपां जुहोति शेषम् उत्कृष्य ब्राह्मणान् भोजयेत्

इति

तं दोहम् उपजीवाथ पितरः संविदानाः सु इष्टः ऽयं सु हुतः मम अस्तु

औदुम्बर्या वपाश्रपण्या वपां श्रपयति औदुम्बरेषु शूलेषु पृथक् इतराणि

स्वधा नमः

श्वोभूते पितृभ्यो गाम् आलभते

स्वधा नमः

हुत्वा अन्नस्य मांसानाम् इति समवदाय सर्पिः मिश्रस्य जुहोति

स्वधा नमः

प्रसिद्धम् आ उदक अञ्जलि दानात् यथा मासिके

अग्नये कव्य वाहनाय स्विष्टकृते स्वधा नमः

इति

अथ एनाम् प्रोक्षति

इति उपाकरणीयाम् हुत्वा एकेन बर्हिषा एक शूलया च वपाश्रपण्या औदुम्बर्या उपाकरोति

प्रजापत इति जुहोति

प्रसिद्धम् आ उदक अञ्जलि दानात् यथा मासिके

तत् ब्राह्मणैः अति पूतम् अन्नं तम् अक्षितम् तत् मे अस्तु स्वधा नमः
ततो वै स प्रत्यतिष्ठत्

अथ नौधसम्

स ह उवाच ऋषिः अस्मि मन्त्र कृत् स ज्योग् अ प्रतिष्ठितः ऽचार्षं तस्मै म एनद् दत्त येन प्रतितिष्ठेयम् इति

प्रतितिष्ठति य एवं वेद

द्विपाद् वै यजमानः प्रतिष्ठित्यै

तेन अस्तुत

यद् उ नोधाः काक्षीवतो ऽपश्यत् तस्मान् नौधसम् इत्य् आख्यायते

तद् एतत् प्रतिष्ठा साम

तद् एव नौधसम् अभवत्

ब्रह्मणो ह वा एष रसो यन् नौधसम्

तद् द्वि अक्षर निधनम् भवति प्रतिष्ठायै
स यद् ॐ इति सो ऽग्निर् वाग् इति पृथिव्य् ॐ इति वायुर् वाग् इत्य् अन्तरिक्षम् ॐ इत्य् आदित्यो वाग् इति द्यौर् ॐ इति प्राणो वाग् इत्य् एव वाक्

यद् वै वायुः पराङ् एव पवेत क्षीयेत स

तद् उ ह तत् पराङ् इव अनायुष्यम् इव

यद् अङ्कांसि कुर्वाणा निवेष्टमाना आवर्तान् सृजमाना यन्ति क्षयाद् एव बिभ्यतीः

स यद् रेष्माणं जनमानो निवेष्टमानो वाति क्षयाद् एव बिभ्यत्

स पुरस्ताद् वाति स दक्षिणतस् स पश्चात् स उत्तरतस् स उपरिष्टात् स सर्वा दिशो ऽनुसंवाति

स य एवं विद्वान् उद्गायत्य् ॐ इत्य् एव अग्निम् आदाय पृथिव्याम् प्रतिष्ठापयत्य् ॐ इत्य् एव वायुम् आदाय अन्तरिक्षे प्रतिष्ठापयत्य् ॐ इत्य् एव आदित्यम् आदाय दिवि प्रतिष्ठापयत्य् ॐ इत्य् एव प्राणम् आदाय वाचि प्रतिष्ठापयति

तद् वायोश् च अपाम् च अनु वर्त्म गेयम्

तद् एतद् आहुर् इदानीं वा अयम् इतो ऽवासीद् अथ इत्थात् वाति इति

यद् उ ह वा आपः पराचीर् एव प्रसृतास् स्यन्देरन् क्षीयेरंस् ताः
अहं गृभ्णामि मनसा मनांसि मम चित्तम् अनु चित्तेभिः एते

ओते मे द्यावापृथिवी ओता देवी सरस्वती

अमी ये विव्रता स्थन तान् वः सं नमयामसि

मम वशेषु हृदयानि वः कृणोमि मम यातम् अनुवर्त्मान एत

सं वो मनांसि सं व्रता सम् आकूतीर् नमामसि
दक्षिणानाम् विरिष्टम् अनु यजमानः पुत्र पशुभिः विरिष्यते

तम् आहरत्

यजमानस्य विरिष्टम् अनु ऋत्विजः विरिष्यन्ते

पुत्र पशूनाम् विरिष्टम् अनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन विरिष्यते

स्वर्गस्य लोकस्य विरिष्टम् अनु तस्य अर्धस्य योगक्षेमः विरिष्यते यस्मिन् अर्धे यजन्ते इति ब्राह्मणम्

तस्य अग्निः होता आसीत् वायुः अध्वर्युः सूर्यः उद्गाता चन्द्रमाः ब्रह्मा पर्जन्यः सदस्यः ओषधि वनस्पतयः चमसाध्वर्यवः विश्वे देवाः होत्रकाः अथर्व अङ्गिरसः गोप्तारः

तम् ह स्म एतम् एवम् विद्वांसः पूर्वे श्रोत्रियाः यज्ञम् ततम् ह स्म आह इति अभिव्रजन्ति मा नः अयम् घर्मः उद्यतः प्रमत्तानाम् अमृताः प्रजाः प्रधाक्षीत् इति

तेन अयजत

तान् वै एतान् परिरक्षकान् सदः प्रसर्पकान् इति आचक्षते दक्षिणा समृद्धान्
स यद् आह मयि भर्ग इति पृथिवीम् एव एतत् लोकानाम् आह अग्निम् देवानां वसून् देवान् देव गणानाम् गायत्रं छन्दसां प्राचीं दिशां वसन्तम् ऋतूनां त्रिवृतं स्तोमानाम् ऋग्वेदं वेदानां हौत्रं होत्रकाणां वाचम् इन्द्रियाणाम्
अथ षष्ठे मासि अन्नप्राशनम्

स त्वं नो अग्ने

ब्राह्मणान् अन्नेन परिविष्य पुण्याहं स्वस्त्ययनम् ऋद्धिम् इति वाचयित्वा अथ एनम् दधि मधु घृतम् इति त्रिवृत् प्राशयति

भूः त्वयि दधामि भुवः त्वयि दधामि सुवर् त्वयि दधामि इति

इति

तत् त्वा यामि

त्वं नो अग्ने

इति च अत्र एके जय अभ्यातानान् राष्ट्रभृत इति उपजुह्वति यथा पुरस्तात्
वशाया अन्वारब्धायै

पाक तन्त्रम् आज्यभाग अन्तम् कृत्वा पुरस्ताद् अग्नेः प्रतीचीं गां धारयित्वा पश्चाद् अग्नेः प्राच् मुखः उपविश्य कर्ता शान्त्युदकं करोति
तेन दर्भ विधिः कार्यः

अव शब्दः निव्यधनाद् ऊर्ध्वं च पाठ क्रमात्

याभ्यां दर्भाभ्यां वशा अन्वारब्धा तयोः अन्यतरः

अथशब्दस्य क्रम अर्थ त्वात्

वशायाः अधः क्षिपति
नागं सीसकं तावत् मारय यावत् निरुत्थकम् यथा पुनर् उत्थितम् न स्यात्

तत् च आह अहि इत्यादि

अथ नागम् आह राजावर्तक इत्यादि

तदनु तद् पश्चात् तस्य नागस्य मध्ये शुल्बं ताम्रं गन्धं प्रतीतं लवणं सैन्धवं कङ्कुष्ठं विरङ्गं एतत् सर्वम् मिश्रितं कुर्यात् इति अध्याहार्यम्

राजावर्तकं प्रसिद्धं विमलं श्वेत माक्षिकम् पीत अभ्रम् पीत वर्णम् यत् अभ्रम् गन्धो गन्धकः ताप्यं स्वर्णमाक्षिकं रसकं खर्परिकं एतैः पुनर् एतैः काङ्क्षी काही इति लोके कासीसं पीतकासीसं शिला मनोह्वा दरदं हिङ्गुलं तेभिः च समन्वितं मिलितं नागं कुर्यात् इति अर्थः

पूर्व औषध संयुतम् नागं अहिमार रसैः करवीर द्रावैः पुटितं कुर्यात्
स ह स्म कुरु पञ्चालानाम् ब्राह्मणान् उपपृच्छमानश् चरति

न तु त्वा परिष्वङ्गाय उपलभे इति

स मे ऽशरीरेण साम्ना शरीराण्य् अधूनोत्

स ह उवाच यद् वै ते पुरा रूपम् आसीत् तत् ते रूपम्

पतङ्गः प्राजापत्य इति ह उवाच प्रजापतेः प्रियः पुत्र आस

तद् यस्य वै किल साम विद्वान् साम्ना उद्गायति देवतानाम् एव सलोकतां गमयति इति

स ह अनुशिष्टः आजगाम

तस्मिन् ह एनम् अनुशशास

स तस्मा एतत् साम अब्रवीत्

एतेन उ एव साम्ना इति ह उवाच प्रजापतिर् देवानाम् उदगायत्

त एत ऋषयो धूत शरीराः इति

ॐ इति ह उवाच ब्राह्मणो वै मे साम विद्वान् साम्ना उदगायत्

तं ह अनुशिष्य उवाच यः स्म एव एतत् साम विद्यात् स स्म एव त उद्गायत्व् इति
अव्या वृकः इव संरभ्य जिगीवान् अस्तम् आयसि

उद्बाहुः हिरण्य जित् गो जित् अश्व जितौ भरे व्याघ्रः जघ्निवान् इव उद् तिष्ठ अधिदेवनात्

ततस् इन्द्रः उपावतु

मेदिनः ते वैभीदकाः

आदिनवम् प्रतिदीव्ने

वृक्षम् इव अशन्या जहि यः अस्मान् प्रतिदीव्यति

महा जनाः प्रथमाः ये दिदीविरे धने संहत्य महति द्वि राजे तेषाम् वरे यः प्रथमः जिगाय तस्य अहम् लोकम् अनु उद् भिदेयम्
यद्य् एक वृषः ऽसि सृज अरसः ऽसि

यदि पञ्च वृषः ऽसि सृज अरसः ऽसि

यदि दश वृषः ऽसि सृज अरसः ऽसि

यदि षष् वृषः ऽसि सृज अरसः ऽसि

यदि द्वि वृषः ऽसि सृज अरसः ऽसि

यद्य् अष्ट वृषः ऽसि सृज अरसः ऽसि

यदि त्रि वृषः ऽसि सृज अरसः ऽसि

यदि चतुर् वृषः ऽसि सृज अरसः ऽसि

यद्य् एकादशो ऽसि सो ऽपोदको ऽसि

यदि नव वृषः ऽसि सृज अरसः ऽसि
किम् अभि इति

तम् मासान् अभिप्रवहन्ति

मासान् इति

तानि मे युष्मासु

तानि मे युष्मासु

तान्य् अस्य अर्ध मासाः पुनः प्रतिसंदधति

किम् अभि इति

अर्ध मासान् इति

तं तथा एव आगतम् अर्ध मासाः प्रतिनन्दन्त्य् अयं ते भगवो लोकः

सह नो ऽयं लोक इति

इमानि स्थूलानि पर्वाणि

तानि मे प्रतिसंधत्त इति

सह नो ऽयं लोक इति

किं नु ते ऽस्मास्व् इति

तान् आह प्र मा वहत इति

तान्य् अस्य मासाः पुनः प्रतिसंदधति

किं नु ते ऽस्मास्व् इति

तानि मे प्रतिसंधत्त इति

तं तथा एव आगतम् मासाः प्रतिनन्दन्त्य् अयं ते भगवो लोकः
द्रुति भागः वृद्धौ हि अधिकः स्यात् इति व्यक्तिः

द्रुते द्विगुणा या द्रुतिः तस्याः चरणात् क्रमशः कोटि वेधी कोटि अंशेन वेधकः स्यात्

अधिक द्रुत्याः जारणाद् अधिक गुणे रसो भवति इति आह सम जीर्णः इति

इति समा तुल्य भागा द्रुतिः जीर्णा यस्मिन् इति
अवरे अवराः

परे पराः

अधरे अधराः

उत्तरे उत्तराः

प्रवीणाः इति अर्थः

स्व अभिधेय अपेक्षा अवधि नियमः व्यवस्था

सत्याम् एव व्यवस्थायाम् इयं तेषां सञ्ज्ञा

दक्षिणे दक्षिणाः

अपरे अपराः
पशवः पूषा अन्नम् करम्भः

सरस्वतीवान् भारतीवान् इति वाग् एव सरस्वती प्राणो भरतः

यो वै यज्ञं हविष्पङ्क्तिं वेद हविष्पङ्क्तिना यज्ञेन राध्नोति धानाः करम्भः परिवापः पुरोﾱआशः पयस्या इति एष वै यज्ञो हविष्पङ्क्तिर् हविष्पङ्क्तिना यज्ञेन राध्नोति य एवं वेद

उप अग्नेः प्रियं धाम गच्छति जयति परमं लोकं य एवं वेद यश् च एवम् विद्वान् एतया हविष्पङ्क्त्या यजते यजति इति च यजति इति च

यो वै यज्ञम् अक्षर पङ्क्तिम् वेद अक्षर पङ्क्तिना यज्ञेन राध्नोति सु मत् पद् द इत्य् एष वै यज्ञो अक्षर पङ्क्तिः अक्षर पङ्क्तिना यज्ञेन राध्नोति य एवं वेद

परिवाप इन्द्रस्य अपूपः इत्य् अन्नम् एव परिवाप इन्द्रियम् अपूपः

यो वै यज्ञं सवन पङ्क्तिम् वेद सवन पङ्क्तिना यज्ञेन राध्नोति पशुर् उपवसथे त्रीणि सवनानि पशुर् अनूबन्ध्य इत्य् एष वै यज्ञः सवन पङ्क्तिः सवन पङ्क्तिना यज्ञेन राध्नोति य एवं वेद

एतासाम् एव तद् देवतानां यजमानं सायुज्यं सरूप ताम् सलोकतां गमयति गच्छति श्रेयसः सायुज्यं गच्छति श्रेष्ठ ताम् य एवं वेद

ऋच् सामे वा इन्द्रस्य हरी

हरिवाꣳ इन्द्रो धाना अत्तु पूषण्वान् करम्भं सरस्वतीवान् भारतीवान् परिवाप इन्द्रस्य अपूपः इति हविष्पङ्क्त्या यजति