tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
विश्व जित् त्रायमाणायै मा परि देहि

कल्याणि द्वि पाद् च सर्वं नो रक्ष चतुष्पाद् यच् च नः स्वम्

विश्व जित् द्वि पाद् च सर्वं नो रक्ष चतुष्पाद् यच् च नः स्वम्

त्रायमाणे द्वि पाद् च सर्वं नो रक्ष चतुष्पाद् यच् च नः स्वम्

त्रायमाणे विश्व जिते मा परि देहि

विश्व जित् कल्याण्यै मा परि देहि

कल्याणि सर्व विदे मा परि देहि

सर्व विद् द्वि पाद् च सर्वं नो रक्ष चतुष्पाद् यच् च नः स्वम्
रस बन्धने पारद बन्धने गन्धको ऽभितः लेलिनकः सर्व उत्कृष्टः

गन्धकं विशेषयन् आह रसराज इत्यादि

पुनः कुतो रसराज राग दायी रसराजः पारदः तस्य रागं रञ्जनं ददाति इति

पुनः कुतो बीजानां पाक जारण समर्थः पाकः च जारणं च पाक जारणे
इह इद् असाथ न पुरो गमाथ इर्यः गोपाः पुष्ट पतिः व आजत्

अस्मै वः कामाय उप कामिनीर् विश्वे वो देवा उप सं द्यान् इह

तद् अस्मभ्यं वरुणो वायुर् अग्निर् बृहद् राष्ट्रं संवेश्यं दधातु

हुवे सोमं सवितारं नमोभिर् विश्वान् देवाꣳ अहम् उत्तर त्वे

धाता मित्रो वरुणो देवो अग्निर् इन्द्रस् त्वष्टा प्रति गृह्णन्तु मे वचः

आ यातु मित्र ऋतुभिः कल्पमानः संवेशयन् पृथिवीम् उस्रियाभिः

हुवे देवीम् अदितिं शूर पुत्राम् सजातानां मध्यमेष्ठाः स्याम् अहम्
पुरुषं ह वै नारायणं प्रजापतिर् उवाच यजस्व यजस्व इति

यज्ञ वास्तुनी एव पर्यशिषो यज्ञ वास्तुम् इत्य् एवम् आशिषो ऽहं वा एतद् वेद यज्ञे वसवः प्रातःसवनेन अगुः रुद्रा माध्यंदिन सवनेन आदित्याः तृतीयसवनेन यज्ञ वास्तुनि एव पर्यशिषो यज्ञ वास्तुम् इत्य् एवम् आशिषो विद्वांसो नूनं त्वा याजयेयुः

एते ह वा अ विद्वांसः यत्र अन् ऋच् विद् होता भवत्य् अ यजुः विद् अध्वर्युर् अ साम विद् उद्गाता अ भृगु अङ्गिरः विद् ब्रह्मा

तस्माद् ब्रह्मा स्तुते बहिष्पवमाने वाचयति

त्रिर् मे वसवः प्रातःसवनेन अगुः रुद्रा माध्यंदिन सवनेन आदित्याः तृतीयसवनेन

एष ह वै विद्वांत् सर्व विद् ब्रह्मा यद् भृगु अङ्गिरः विद्

स ह उवाच यजस्व यजस्व इति एवं ह आत्थ मा

यजस्व एव हन्त तु ते तद् वक्ष्यामि

यथा सूत्रे मणिर् इव सूत्रम् एतान्य् उक्थ अहानि भवन्ति सूत्रम् इव वा मणाव् इति

एते ह वा अस्य सर्वस्य शमयितारः पालयितारः
स नो हिरण्य जाः शङ्ख आयुः प्रतरणः मणिः

शङ्खेन हत्वा रक्षांस्य् अत्रिणो वि षहामहे

देवानाम् अस्थि कृशनं बभूव तद् आत्मन्वच् चरत्य् अप्स्व् अन्तः

ये अत्रिणो यातुधाना रक्षसो ये किमीदिनः

दिवि जातः समुद्रतः सिन्धुतस् पर्य् आभृतः

यो अग्रतो रोचनावान् समुद्राद् अधि जज्ञिषे

रथे असि दर्शत इषुधौ रोचनस् त्वम्

हिरण्यानाम् एको असि सोमाद् अधि जज्ञिषे

वाताज् जातो अन्तरिक्षाद् विद्युतो ज्योतिषस् परि

शङ्खेन अमीवाम् अमतिं शङ्खेन उत सदान्वाः
देव असुराः अस्पर्धन्त

वारवन्तीयं पशु कामः कुर्वीत

ते ऽस्मात् सृष्टा अपाक्रामन्

प्रजापतिः पशून् असृजत

तस्मै विजित्य आसीनाय दश पतये दश पतये इ आ इति एव उद्धारान् उदहरन्

तेन अस्तुत

ते देवा इन्द्रम् उपाधावंस् त्वया अधिपत्या इदम् जयाम इति

स ह एष विशो विश एव अन्न आदः श्रेष्ठो ऽधिपतिः

उद् उद्धारं हरत उद्धार्यो भवति य एवं वेद

दाशस्पत्यं श्रैष्ठ्य कामः कुर्वीत

यद् अवारयत तद् वारवन्तीयस्य वारवन्तीय त्वम्

ततो वै स विशो विश एव अन्न आदः श्रेष्ठो ऽधिपतिर् अभवत्

तद् यद् वारवन्तीयम् अग्निष्टोम साम भवति पशूनाम् एव उपस्थित्यै पशूनाम् अन् अपक्रमाय

तत एनं विशो विशो व्यवाहरन्त

तेन अस्तुत

तद् यद् एनं विशो विशो व्यवाहरन्त तद् विशोविशीयस्य विशोविशीय त्वम्

स एतत् साम अपश्यत्

स एतत् साम अपश्यत्

तद् एव दाशस्पत्यस्य दाशस्पत्य त्वम्

ततो वै देवा असुरान् अजयन्

तान् वारवन्तीयेन एव अवारयत
तासां पापिष्ठा निर् इतः प्र हिण्मः शिवा अस्मभ्यं जातवेदो नियच्छ

अयस्मयेन अङ्केन द्विषते त्वा सजामसि

या मा लक्ष्मीः पतयालूर् अजुष्टा अभिचस्कन्द वन्दना इव वृक्षम्

प्र पत इतस् पापि लक्ष्मि नश्य इतस् प्र अमुतस् पत

अन्यत्र अस्मत् सवितस् ताम् इतो धा हिरण्य हस्तः वसु नो रराणः

एता एना व्याकरं खिले गा विष्ठिता इव

रमन्तां पुण्या लक्ष्मीर् याः पापीस् ता अनीनशम्
तम् एव तद् अभिषुण्वन्ति

स यावद् दास्यन् स्यात् तद् दद्यात्

सोमो वै राजा यद् इमं लोकम् आजगाम स शात्स्व् एव तद् उवास

सोमं वै राजानं यत् सुपर्ण आहरन् समभिनत् तस्य या विप्रुषो ऽपतंस् ता एव इमाः ओषधयो ऽभवन्

सोमं वै राजानं यत् सुपर्ण आजहार तस्य यत् पर्णम् अपतत् स एव पर्णो ऽभवत्

स एव अस्य स न्यङ्गः

पाङ्क्तो यज्ञः

स एव अस्य स न्यङ्गः

ओषधीनां हि स रसः

अवभृथाद् उदेत्य पुनर् दीक्षेत

स एव अस्य स न्यङ्गः

तम् उ तं सोमम् एव प्रत्यक्षं भक्षयन्ति यत् पयः

प्रतिधुक् प्रातस्सवने ऽवनयेच् छृतं माध्यंदिने सवने दधि तृतीयसवने

शुक्लाश् शादो ऽभिषुणुयुः

तम् एव तद् अभिषुण्वन्ति

सर्वा उ ह वै सौम्या ओषधयः

यावती यज्ञस्य मात्रा तस्याम् एव एतत् प्रतितिष्ठन्ति

तम् एव तद् अभिषुण्वन्ति

सा एव तत्र प्रायश्चित्तिः

पञ्च दक्षिणा दद्यात्

यदि तं न विन्देयुर् या एव काश् च ओषधीः अभिषुणुयुः
तानि ह अस्यै छन्दयांचक्रुः

तानि ह अस्यै दर्शयांचकार

श्यावाश्वं वा आर्चनानसं समिध् हारम् परेतं प्रतिसत्त्रिणो हित्वा स्वर्गं लोकम् आयन्

को नाम असि इति

तासु श्यावाश्वम्

सुमित्रो नाम इति

तेन अस्तुत

स एतानि सौमित्राणि सामान्य् अपश्यत्

यो धारया पावकया परिप्रस्यन्दते सुत इन्दुर् अश्वो न तं दुरोषम् अभी नरः सोमं विश्वाच्या धिया यज्ञाय सन्त्व् अद्रय इति पूर्वयोर् एव एष सवनयोर् अभिसंक्रमः

सा ह उवाच नन्व् अरे त्वं सुमित्रो ऽवोचथा इति

हन्ति द्विषन्तं भ्रातृव्यम् अप रक्षः पाप्मानं हत एताभिर् ऋग्भिस् तुष्टुवानः

स ह उवाच सु मित्रः एव अह सु मित्राय अस्मि दुर्मित्रो दुर्मित्राय इति

सो अकामयत अनूत्पतेयम् स्वर्गं लोकं प्रतिसत्त्रिभिः संगच्छेय इति

पुरोजिती वो अन्धसः सुताय मादयित्नवे अप श्वानं श्नथिष्टन सखायो दीर्घजिह्वियम् इत्य् एव अस्यै प्राहन्

स एतत् साम अपश्यत्

तैर् इन्द्रम् आह्वयत्

ता एता भ्रातृव्य घ्न्यः रक्षः घ्न्यः ऋचः

तौ ह संनिपेदाते

कल्याणं वै ते नाम इति ह उवाच

स इन्द्र एतम् आनुष्टुभं वज्रम् उद्यत्य अद्रवत्

स वा एहि इति ह उवाच
घ प्रदेशाः ह्रस्वः इत्य् एवमादयः

कुमारितरा

तरप् तमप् इत्य् एतौ प्रत्ययौ घ सञ्ज्ञौ भवतः
तालं हरितालं शुद्धं ताप्यं स्वर्णमाक्षिकं शुद्धम्

द्वि पलम् ताम्रं चतुर् पलम् लोह भस्म जम्बीर अम्लेन मर्द्यं लघु पुटेन वह्नौ संयोज्य त्रिंशत् अंशम् विषं मेलयेत्

शिला मनःशिला सूतं पारदं सैन्धवं टङ्कणं सौभाग्यं भूधरे कच्छपयन्त्रे संपुटे सम्पुट उदरे शराव सम्पुट मध्ये एतत् सिद्धम् रसं षष् पलम् गृहीत्वा तत् पश्चात् अग्नौ मेलयेत्

अथ महातालेश्वरो रसः कुष्ठ आदौ
उदगयने भार्याम् विन्देत

एतेषाम् एकम् गृहाण इति ब्रूयात्

लक्षणिना लक्षणानि परीक्षयेत्

कृत्तिका स्वाति पूर्वैः इति वरयेत्

भागधेयम् अपि वा पिण्डैः परीक्षयेत्

ऋतम् एव परमेष्ठी ऋतम् न अत्येति किंचन ऋते इयम् पृथिवी श्रिता सर्वम् इदम् इयम् असौ भूयात् इति कन्यायाः नाम गृहीत्वा सर्वतस् कृत लक्षणान् पिण्डान् पाणौ आदाय कुमार्यै उपनामयेत्

पूर्वेषाम् चतुर्णाम् एकम् गृह्णतीम् उपयच्छेत्

रोहिणी मृगशिरः श्रविष्ठाः उत्तराणि इति उपयमे यत् वा पुण्य उक्तम्
द्यावापृथिवी पयसा पयस्वती ऋतावरी यज्ञिये नः पुनीताम्

तया गृणन्तः सधमादेषु वयम् स्याम पतयः रयीनाम्

वैश्वानरः रश्मिभिः नः पुनातु वातः प्राणेन इषिरः नभोभिः

इह इडया सधमादम् मदन्तः ज्योक् पश्येम सूर्यम् उच्चरन्तम्

वैश्वानरीम् सूनृताम् आ रभध्वम् यस्याः आशाः तन्वः वीत पृष्ठाः

वैश्वानरीम् वर्चसे आ रभध्वम् शुद्धाः भवन्तः शुचयः पावकाः
निर् अस्मभ्यम् अनुमती रराणा प्र इमाम् देवा असाविषुः सौभगाय

यत् त आत्मनि तन्वां घोरम् अस्ति यद् वा केशेषु प्रतिचक्षणे वा

विलीढ्यं ललाम्यं ता अस्मन् नाशयामसि

निर् लक्ष्म्यं ललाम्यं निर् अरातिं सुवामसि

अथ या भद्रा तानि नः प्रजाया अरातिं नयामसि

निर् अरणिं सविता साविषक् पदोर् निर् हस्तयोर् वरुणो मित्रो अर्यमा

रिश्यपदीं वृषदतीं गो सेधाम् विधमाम् उत
शिल्पवत्यः स्त्रियो मूकाः चित्राः च म्लेच्छ जातयः

कर्षक उदास्थिताः राष्ट्रे राष्ट्र अन्ते व्रज वासिनः

उदासीने च तेषां च तीर्थेषु अष्टादश्सु अपि

तान् च अरि प्रहितान् विद्यात् तेषां शौचं च तद्विधैः

एतया मुण्डा वृषल्यो व्याख्याताः

दीर्घ रोग उन्माद अग्नि रस विसर्गेण वा गूढ निर्गमनम्

ये जनपदे शूराः त्यक्त आत्मानः हस्तिनं व्यालं वा द्रव्य हेतोः प्रतियोधयेयुः ते तीक्ष्णाः

सूदारालिक स्नापक संवाहक आस्तरक कल्पक प्रसाधक उदक परिचारकाः रसदाः कुब्ज वामन किरात मूक बधिर जड अन्ध _ नट नर्तक गायन वादक वाच् जीवन कुशीलवाः स्त्रियः च अभ्यन्तरम् चारं विद्युः

अन्तर्गृह चराः तेषाम् कुब्ज वामन पण्डकाः

कण्टक शोधन उक्ताः च अपसर्पाः परेषु कृत वेतनाः वसेयुर् असंपातिनः चार अर्थम्

तं भिक्षुक्यः संस्थासु अर्पयेयुः

परस्य च एते बोद्धव्याः तादृशैः एव तादृशाः

संस्थानाम् अन्तेवासिनः संज्ञा लिपिभिः चार संचारम् कुर्युः

एवं शत्रौ च मित्रे च मध्यमे च आवपेत् चरान्

त उभय वेतनाः

चार संचारिणः संस्था गूढाः च अगूढ संज्ञिताः

तान् राजा स्व विषये मन्त्रि पुरोहित सेनापति युवराज दौवारिक अन्तर्वंशिक प्रशास्तृ समाहर्तृ संनिधातृ प्रदेष्टृ नायक पौर व्यावहारिक कार्मान्तिक मन्त्रि परिषद् अध्यक्ष दण्ड दुर्ग अन्त पालाटविकेषु श्रद्धेय देश वेष शिल्प भाषा अभिजन अपदेशान् भक्तितः सामर्थ्य योगात् च अपसर्पयेत्

दुर्गेषु वणिजः संस्था दुर्ग अन्ते सिद्ध तापसाः

तं सत्त्रिणः संस्थासु अर्पयेयुः

तेषां बाह्यं चारं छत्त्र भृङ्गार व्यजन पादुका आसन यान वाहन उपग्राहिनः तीक्ष्णा विद्युः

भिक्षुकी प्रतिषेधे द्वाःस्थ परम्परा माता पितृ व्यञ्जनाः शिल्प कारकाः कुशीलवा दास्यो वा गीत पाठ्य वाद्य भाण्ड गूढ लेख्य संज्ञाभिः वा चारं निर्हरेयुः

ये च अपि अ संबन्धिनः अवश्य भर्तव्याः ते लक्षणम् अङ्ग विद्याम् जम्भक विद्याम् माया गतम् आश्रम धर्मम् निमित्तम् अन्तरचक्रम् इति अधीयानाः सत्त्रिणः संसर्ग विद्याम् च
स यावद् आदित्यः पश्चाद् उदेता पुरस्ताद् अस्तम् एता द्विस् तावद् उत्तरत उदेता दक्षिणतो ऽस्तम् एता मरुताम् एव तावद् आधिपत्यं स्वाराज्यं पर्येता

त एतद् एव रूपम् अभिसंविशन्ति

अथ यच् चतुर्थम् अमृतं तन् मरुत उपजीवन्ति सोमेन मुखेन

एतस्माद् रूपाद् उदेति

स एतद् एव रूपम् अभिसंविशति

न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्ति
तत् सवितुर् वृणीमहे ऽद्या नो देव सवितर् इति वैश्वदेवस्य प्रतिपद् अनुचरौ ऐकाहिकौ रूप समृद्धौ बहु वा एतस्मिन्न् अहनि किञ्च किञ्च वारणं क्रियते शान्त्या एव शान्तिर् वै प्रतिष्ठा एकाहः शान्त्याम् एव तत् प्रतिष्ठायाम् अन्ततः प्रतितिष्ठन्ति

तद् देवस्य सवितुर् वार्यं महद् इति सावित्रम् अन्तो वै महद् अन्त एतद् अहर् एतस्य अह्नः रूपम्

गौरीर् मिमाय सलिलानि तक्षती इति एतद् अन्तम्

वैश्वानराय धिषणाम् ऋतावृध इत्य् आग्निमारुतस्य प्रतिपद् अन्तो वै धिषणा अन्तः एतद् अहर् एतस्य अह्नः रूपम्

जातवेदसे सुनवाम सोमम् इति जातवेदस्यां पुरस्तात् सूक्तस्य शंसति स्वस्त्ययनं वै जातवेदस्या स्वस्ति तायै स्वस्त्ययनम् एव तत् कुरुते

प्रयज्यवो मरुतो भ्राजत् ऋष्टयः इति मारुतं समान उदर्कम् समान उदर्कम् वा एतद् अहर् एतस्य अह्नः रूपम्

आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वत इति वैश्वदेवं निविद् धानम् ऐकाहिकं रूप समृद्धम् बहु वा एतस्मिन्न् अहनि किञ्च किञ्च वारणं क्रियते शान्त्या एव शान्तिर् वै प्रतिष्ठा एकाहः शान्त्याम् एव तत् प्रतिष्ठायाम् अन्ततः प्रतितिष्ठन्ति

इमं स्तोमम् अर्हते जातवेदस इति जातवेदस्यं समान उदर्कम् समान उदर्कम् वा एतद् अहर् एतस्य अह्नः रूपम् अह्नो रूपम्

कतरा पूर्वा कतरा परा अयोः इति द्यावापृथिवीयं समान उदर्कम् समान उदर्कम् वा एतद् अहर् एतस्य अह्नः रूपम्

अन् अश्वः जातो अन् अभीशुः उक्थ्य इत्य् आर्भवम्

प्रतितिष्ठति य एवं वेद येषां च एवम् विद्वान् एतत् होता शंसति

प्रतितिष्ठति य एवं वेद येषां च एवम् विद्वान् एतत् होता शंसति

रथस् त्रि चक्रः इति यद् एतत् त्रिवत् तद् अन्तो वै त्रिवद् अन्त एतद् अहर् एतस्य अह्नः रूपम्
इदं वक्ष्यमाणं उपरस संज्ञकम् स्यात्

उपरस संज्ञकान् आह गन्धक इत्यादि
पूषन्न् एक ऋषे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् समूह तेजः

हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्य अपिहितम् मुखम्

ॐ क्रतो स्मर कृतं स्मर क्रतो स्मर कृतं स्मर

यत् ते रूपं कल्याणतमम् तत् ते पश्यामि यो असौ असौ पुरुषः सो ऽहम् अस्मि

तत् त्वम् पूषन्न् अपावृणु सत्य धर्माय दृष्टये

अग्ने नय सु पथिना राये ऽस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान्

युयोध्य् अस्मत् जुहुराणम् एनो भूयिष्ठां ते नमौक्तिं विधेम

वायुर् अनिलम् अमृतम् अथ इदम् भस्म अन्तम् शरीरम्
उपसद् न्यायेन पयः व्रत ता शाक भक्ष ता फल भक्ष ता मूल भक्ष ता प्रसृति यावकः हिरण्य प्राशनम् घृत प्राशनम् सोम पानम् इति मेध्यानि

कुर्याद् इत्य् एव

एतान्य् अनादेशे क्रियेरन्

तत्र प्रायश्चित्तं कुर्यान् न कुर्याद् इति मीमांसन्ते

सर्व प्रायश्चित्तिः

सर्वं पाप्मानं तरति तरति ब्रह्महत्यां यो ऽश्वमेधेन यजत इति

अथ अपि उदाहरन्ति

हिरण्यं गौर् वासो ऽश्वो भूमिस् तिला घृतम् अन्नम् इति देयानि

सर्वे शिलोच्चयाः सर्वाः स्रवन्त्यः सरितः पुण्या ह्रदास् तीर्थान्य् ऋषि निकेतनानि गोष्ठ क्षेत्र परिष्कन्दाः इति देशाः

अहिंसा सत्यम् अ स्तैन्यम् सवनेषु उदक उपस्पर्शनम् गुरु शुश्रूषा ब्रह्मचर्यम् अधस् शयनम् एक वस्त्र ता अनाशकः इति तपांसि

एनःसु गुरुषु गुरूणि लघुषु लघूनि

तस्य निष्क्रयणानि जपस् तपो होम उपवासो दानम्

अग्निष्टुता वा अभिशस्यमानः यजेत इति च

न हि कर्म क्षीयत इति

उपनिषदो वेद आदयः वेदान्ताः सर्व छन्दःसु संहिता मधून्य् अघमर्षणम् अथर्वशिरो रुद्राः पुरुषसूक्तं राजन रौहिणे सामनी बृहत् रथंतरे पुरुषगतिर् महानाम्न्यो महावैराजं महादिवाकीर्त्यं ज्येष्ठसाम्नाम् अन्यतमं बहिष्पवमानः कूश्माण्ड्यः पावमान्यः सावित्री च इति पावनानि
न रथन्तर पृष्ठम् अ कृत्वा बृहत् पृष्ठम् कुर्वीत

पद्वा नाम असि स्रुतिः सोम सरणी सोमं गमेयम् इति पन्थानम् आतिष्ठते

तस्य अपरिमिताः दीक्षाः संवत्सर परार्ध्याः

रश्मयो देवा दैव्याश् चमसाध्वर्यवस् ते मे चमसाध्वर्यवः सन्त्व् इत्य् उपांशु दैव्यांश् चमसाध्वर्यून् वृत्वा असौ च असौ मानुष इत्य् उच्चैर् मानुषान् वृणीते

भूर् भुवः सुवः

एक धनम् च अस्मै ददाति

यज्ञोपवीतं कृत्वा अपः आचम्य प्राङ् वा उदङ् वा तिष्ठन् जपत्य् आसीनो वा भूर् भुवः सुवः

आयुर् मे प्रावोचो वर्चो मे प्रावोचो यशो मे प्रावोचः श्रियं मे प्रावोचः

अमावास्यायां दीक्षते पौर्णमास्यां वा

अतिरात्रम् एके प्रथमं यज्ञं समामनन्ति

न अग्निष्टोमेन अन् इष्ट्वा इतरैः क्रतुभिर् इति

पितरो भूर् इति पितॄन् दक्षिणा मुखः उपतिष्ठते

आच्छाद्य च एनम् कुण्डलिनं करोति

एमि विहाय दौष्कृत्यम् इत्य् अभिप्रव्रजति

अथ एनम् गृहान् ओह्य आह्वयति

अमावास्यायां पौर्णमास्यां वा सुत्यम् अहर् भवति
ब्राह्मणो ह वा इमम् अग्निं वैश्वानरं बभार

सा आत्मा अपित्वम् अभवत्

तस्माद् अश्वो वहेन रथं न भवति पृष्ठेन सादिनम्

तस्य द्वैतं नाम अधत्त अघोरम् च अक्रूरम् च

तम् एतया ऋचा अशमयत्

तम् इमं ब्राह्मणं दर्शयित्वा आत्मनि अजुहोत्

तम् इमं ब्राह्मणं दर्शयित्वा आत्मनि अजुहोत्

स तृतीयम् आत्मानम् आप्याय्य एतत् इदं विश्वं विकृतम् अन्नाद्यम् अधोक्

तम् इमं ब्राह्मणं दर्शयित्वा आत्मनि अजुहोत्

तत इमम् अग्निं वैश्वानरं ब्राह्मणो ऽग्निं जातवेदसम् अधत्त

स चतुर्थम् आत्मानम् आप्याय्य एतेन ब्राह्मणस्य जायां विराजम् अपश्यत्

सो ऽयम् अग्निर् वैश्वानरो ब्राह्मणेन भ्रियमाण इमांल् लोकाञ् जनयते

हन्ता अहम् यन् मयि तेज इन्द्रियं वीर्यं तद् दर्शयाम्य् उत वै मा बिभृयाद् इति

स देवान् आगच्छत्

सो ऽयम् अब्रवीद् अग्ने जातवेदो ऽभिनिधेहि मा इहि इति

ताम् अस्मै प्रायच्छत्

तं ब्रह्मणे प्रायच्छत्
इमाः याः ते शतम् हिराः सहस्रम् धमनीः उत तासाम् ते सर्वासाम् अहम् अश्मना बिलम् अपि अधाम्

अ स्वम् त्वा अप्रजसम् कृणोम्य् अश्मानं ते अपिधानम् कृणोमि

प्र अन्यान् सपत्नान्त् सहसा सहस्व प्रत्य् अ जातान् जातवेदो नुदस्व

इदं राष्ट्रं पिपृहि सौभगाय विश्व एनम् अनु मदन्तु देवाः
सप्त कुलानि ब्राह्मणश् चरेत् त्रीणि क्षत्रियो द्वे वैश्यः

त्वं नो मेध इत्य् उपतिष्ठते

काषायाणि

यद् अन्नम् इति तिसृभिर् भैक्षस्य जुहोति

भवति भिक्षां देहि इति ब्राह्मणश् चरेत्

मेधाजनन आयुष्यैर् जुहुयात्

सं मा सिञ्चन्त्व् इति त्रिः पर्युक्षति

रौरव पार्षतानि क्षत्रियस्य

इदम् आपः प्रवहत इति पाणी प्रक्षालयते

अथ वासांसि

एधो असि इति ऊष्म भक्षम् भक्षयत्य् आ निधनात्

मित्रावरुणयोस् त्वा हस्ताभ्यां प्रसूतः प्रशिषा प्रयच्छामि इति पालाशं दण्डं ब्राह्मणाय प्रयच्छति

यद् अग्ने तपसा तपो ऽग्ने तपस् तप्यामह इति द्वाभ्यां परिसमूहयति

वस्त्रं च अपि अ काषायम्

क्षौमिकीं वैश्याय

यथाकामं द्वादश रात्रम् अ रस आशी भवति

सर्वं ग्रामं चरेद् भैक्षं स्तेन पतित वर्जम्

आश्वत्थं क्षत्रियाय

भिक्षां भवती ददात्व् इति क्षत्रियः

अग्ने समिधम् आहार्षम् इत्य् आदधाति चतस्रः

सर्वत्र शीर्णे भिन्ने नष्टे ऽन्यं कृत्वा पुनर् मा ऐतु इन्द्रियम् इत्य् आदधीत

आजाविकानि वैश्यस्य

अहर् अहर् समिध आहृत्य एवम् सायं प्रातर् अभ्यादध्यात्

श्रद्धाया दुहिता इति द्वाभ्यां भाद्रमौञ्जीं मेखलां ब्राह्मणाय बध्नाति

मय्य् अग्र इति पञ्च प्रश्नेन जुहोति

सर्वेषां क्षौम शाण कम्बल वस्त्रम्
सर्वान् कामान् गच्छति य एवं वेद

नौधसेन एव इयम् अमूं जिन्वति श्यैतेन असौ इमां धूमेन एव इयम् अमूं जिन्वति वृष्ट्या असौ इमां देवयजनम् एव इयम् अमुष्याम् अदधात् पशून् असाव् अस्याम्

छन्दांसि वा अन्योन्यस्य आयतनम् अभ्यध्यायन् गायत्री त्रिष्टुभश् च जगत्यै च आयतनम् अभ्यध्यायत् त्रिष्टुब् गायत्र्यै च जगत्यै च जगती गायत्र्यै च त्रिष्टुभश् च ततो वा एतम् प्रजापतिर् व्यूढ छन्दसम् द्वादश अहम् अपश्यत् तम् आहरत् तेन अयजत तेन स सर्वान् कामांश् छन्दांस्य् अगमयत्

एतद् वा इयम् अमुष्यां देवयजनम् अदधाद् यद् एतत् चन्द्रमसि कृष्णम् इव

छन्दांसि व्यूहत्य् अयातयाम तायै

तस्माद् आपूर्यमाणपक्षेषु यजन्त एतद् एव उपेप्सन्तः

ततो वै द्यावापृथिवी अभवतां न द्यावा अन्तरिक्षात् न अन्तरिक्षात् भूमिः

ऊषान् असाव् अस्यां तत् ह अपि तुरः कावषेय उवाच ऊषः पोषो जनमेजयक इति तस्मात् ह अपि एतर्हि गव्यम् मीमांसमानाः पृच्छन्ति सन्ति तत्र ऊषाः इति ऊषो हि पोषो ऽसौ वै लोक इमं लोकम् अभिपर्यावर्तत
घृतश्चुतः शुचयो याः पावकास् ता न आपः शं स्योना भवन्तु

या अग्निं गर्भं दधिरे सु वर्णाः ता न आपः शं स्योना भवन्तु

शिवेन मा चक्षुषा पश्यत अपः शिवया तन्वा उप स्पृशत त्वचं मे

यासां राजा वरुणो याति मध्ये सत्य अनृते अवपश्यञ् जनानाम्

यासां देवा दिवि कृण्वन्ति भक्षं या अन्तरिक्षे बहुधा भवन्ति

या अग्निं गर्भं दधिरे सु वर्णाः ता न आपः शं स्योना भवन्तु
अथ ह राजा जैवलिः गलूनसम् आर्क्षाकायणम् शामूल पर्णाभ्याम् उत्थितम् पप्रच्छ ऋचा गाता शालावत्य साम्ना इति

अथ ह ब्रह्मदत्तम् चैकितानेयम् उद्गायन्तम् कुरवः उपोदुः उज्जहिहि साम दाल्भ्य इति

तम् ह ऊचुः किम् उपोद्यमानः नितराम् अगासीः इति

स ह उपोद्यमानः नितराम् जगौ

स ह उवाच इदम् वै लोम इति एतत् एव एतत् प्रत्युपशृण्मः तस्मात् उ ये एतत् उपावादिषुः लोमशानि इव तेषाम् श्मशानानि भवितारः अथ वयम् उद् एव गातारः स्मः इति

न एव राजन् ऋचा इति ह उवाच न साम्ना इति

अथ यत् ह अवक्ष्यत् ऋचा च साम्ना च आगाम इति धीतेन वै तद् यातयाम्ना अमला काण्डेन आगात इति ह एनान् तद् अवक्ष्यत्

तत् यूयम् तर्हि सर्वे एव पणाय्याः भविष्यथ ये एवम् विद्वांसः अगायत इति

तत् ह तद् उवाच स्वरेण च एव हिङ्कारेण च आगाम इति
प्राण प्रणीतानि ह भूतानि प्राण प्रणीताः प्रणीताः

चक्षुषा हि इमानि भूतानि पश्यन्ति

मनसा हि तिर्यक् च दिश ऊर्ध्वं यच् च किंच मनसा एव करोति तद् ब्रह्म

चक्षुषा एव उद्गाता औद्गात्रम् करोति

अथ उ चक्षुर् एव उद्गाता चक्षुर् ब्रह्म चक्षुर् देव इति

ते ब्रूमो मन एव ब्रह्मा मनो ब्रह्म मनो देव इति

भूमेर् ह वा एतद् विच्छिन्नं देव यजनम् यद् अ प्राच् प्रवणम् यद् अन् उदक् प्रवणम् यत् कृत्रिमम् यत् सम विषमम्

इदं ह त्व् एव देव यजनम् यत् समं स मूलम् अ विदग्धम् प्रतिष्ठितं प्राच् उदक् प्रवणम् समं समास्तीर्णम् इव भवति यत्र ब्राह्मणस्य ब्राह्मण ताम् विद्याद् ब्रह्मा ब्रह्मत्वं करोति इति

प्राण अपानाभ्याम् एव अध्वर्युः आध्वर्यवं करोति

मनसा एव ब्रह्मा ब्रह्मत्वं करोति

वाचो हि स्तोमाश् च वषट्काराश् च अभिसंपद्यन्ते
पुनः शुल्ब अभ्रक माक्षिकम् पुनः कान्त अभ्रक माक्षिकम् कान्तं कान्तपाषाणं अभ्रकं गगनं माक्षीकं ताप्यं तथा ताप्यक शुल्ब अभ्रकम् एतत् अपि च महाबीजं ज्ञेयम् इति

तत् च आह माक्षिक इत्यादि

माक्षिक कान्त शुल्बम् माक्षीकं ताप्यं कान्तं चुम्बकं शुल्बं ताम्रं एतत् अपि महाबीजं ज्ञेयम्
अथ आह यद् ऐन्द्रावरुणम् मैत्रावरुणस् तृतीयसवने शंसत्य् अथ कस्माद् अस्य आग्नेयौ स्तोत्रिय अनुरूपौ भवत इत्य् अग्निना वै मुखेन देवा असुरान् उक्थेभ्यो निर्जघ्नुस् तस्माद् अस्य आग्नेयौ स्तोत्रिय अनुरूपौ भवतः

प्राणो वै होता प्राणः सर्व ऋत्विजः प्राणो यक्षत् प्राणो यक्षद् इत्य् एव तद् आह

अथ आह यद् ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् ब्राह्मणाच्छंसी तृतीयसवने शंसत्य् ऐन्द्रावैष्णवम् अछावाकः कथम् एनयोर् ऐन्द्राः स्तोत्रिय अनुरूपाः भवन्ति इति इन्द्रः ह स्म वा असुरान् उक्थेभ्यः प्रजिगाय सो ऽब्रवीत् कश् च अहम् च इति अहं च अहम् च इति ह स्म देवता अन्ववयन्ति स यद् इन्द्रः पूर्वः प्रजिगाय तस्माद् एनयोर् ऐन्द्राः स्तोत्रिय अनुरूपाः भवन्ति यद् व् अहं च अहम् च इति ह स्म देवता तस्मान् नाना देवत्यानि शंसतः

अथ आह अस्ति अछावाकस्य प्रवराः नाꣳ इति अस्ति इति ब्रूयाद् यद् एव एनम् अध्वर्युर् आह अछावाक वदस्व यत् ते वाद्यम् इत्य् एषो ऽस्य प्रवरः

अथ आह अस्ति उद्गातॄणाम् प्रैषः नाꣳ इति अस्ति इति ब्रूयाद् यद् एव एतत् प्रशास्ता जपं जपित्वा स्तुध्वम् इत्य् आह स एषाम् प्रैषः

आज्यम् एव आग्नीध्रीयायै उक्थम् मरुत्वतीयम् पोत्रीयायै वैश्वदेवं नेष्ट्रीयायै ता वा एता होत्रा एवंन्यङ्गा एव भवन्ति

अथ आह यद् एतास् तिस्र उक्थिन्यो होत्राः कथम् इतरा उक्थिन्यो भवन्ति इति

अथ आह यद् एक प्रैषाः अन्ये होत्रका अथ कस्माद् द्वि प्रैषः पोता द्वि प्रैषः नेष्टा इति
स कुश पाणिः कुशैर् होतारम् अन्वारभते

ततः पर्येति

स्नातः कुमारो ऽलंकृतः सर्व सुरभि गन्धैः माल्यैः च यथोपपादं मातुर् अङ्क गतः या वा अन्या मातृ स्थाने

अथ ब्राह्मण भोजनम्

सं पूषन्न् अध्वनः इति सूक्तेन प्रत्यृचं स्थालीपाकस्य हुत्वा ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य पूर्वं देवायतनं गत्वा स आतपत्रः कुमारः सुहृद् गृहाणि च

चतुर्थे मासि निष्क्रमणिका
हेम्ना मिलिता या पिष्टि मेलन विशेत् सा हेम पिष्टी भूयः पुनः गन्धके विपच्यते युक्त्या पाकः कार्यः पूर्ववद् गन्धके

सा पूर्व उक्ता हेम पिष्टिः रस हेम गन्ध कृत रेतसोः सम्बन्धः सदातनः

तथा उक्त विधानेन द्वंद्वे मिलति सति तद् कालात् अल्प कालतस् म्रियते पञ्चत्वम् उपयाति

इत्थम् उक्त विधानेन हेम्ना सह सूतः पारदो मिलति ग्रन्थिम् एति क्व सति द्वंद्वे सति उभय संयोगे सति

पूर्व उद्दिष्टस्य द्वंद्व मेलनस्य विधानम् आह सा इत्यादि

अथवा हेम्ना सह पूर्व रस विधानेन गन्ध पिष्टिम् कुर्यात् अथवा द्रुत गन्धकस्य द्रवीभूत गन्धकस्य मध्ये पक्त्वा वह्नि योगेन सुपक्वं कृत्वा रसं पिष्टि वत् रस हेम गन्ध पिष्टिम् कुर्यात् इति अर्थः

च पुनः

अल्प क्रिया अन्तर करणात् मृतः भवति इति भावः
योग अन्तरम् आह घृत सहितः इत्यादि

अमरदारु रसः देवदारु जलम् घृत सहितम् आज्य मिश्रितः पित्त कृतान् रोगान् हरति नाशयति

पुनर् गुड सहितः वा मधुना क्षौद्रेण सहितो देवदारु रसः कफ जान् रोगान् हन्ति इति वाक्य अर्थः
सर्वाण्य् उपायनानि मन्त्रवन्ति भवन्ति इति आश्मरथ्यः

अथ एनाम् तूष्णीं हिंकृत्य वाग्यत अस्मि सा त्वं द्यौर् अहं पृथिवी त्वं साम अहम् ऋक् त्वं तौ एहि संभवाव सह रेतो दधावहै पुंसे पुत्राय वेत्तवै रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सु वीर्याय इति

तं सा प्रत्यपानिति

अथ अस्यै अपवृत्त अर्थः अपवृत्त अर्थायै मुखेन मुखं संनिधाय प्राणित्य् एतं प्राणम् अपानिहि इति

यत् च आदौ यत् च ऋतौ इति आलेखनः

चतुर्थ्यां स्नातां प्रयत वस्त्राम् ब्राह्मण संभाषाम् सं ते मनसा मन इत्य् एतेन अनुवाकेन उपसंविशति

यदा मलवत् वासाः स्याद् अथ एनाम् ब्राह्मण प्रतिषिद्धानि व्रतानि संशास्ति यां मलवत् वाससम् इति
केन सह इति

तौ ह्य् अस्य एतत् यज्ञस्य अङ्गम् अनुसमाहरताम्

इन्द्र क्रतु विदम् इति यजति

प्रत्य् एव अभिमृशन्ते

न ह्य् अ नाराशंसाः सीदन्ति

एते एव तद् देवते यथाभागं प्रीणाति

तस्माद् ब्राह्मणाच्छंसी प्रातःसवन ऐन्द्राणि सूर्य न्यङ्गानि शंसति

अयम् उ त्वा विचर्षण इत्य् उक्थ मुखम्

यद् व् एव ऐन्द्राणि सूर्य न्यङ्गानि शंसति इन्द्र पिब प्रतिकामं सुतस्य प्रातःसावस् तव हि पूर्व पीतिः इत्य् ऋचा अभ्यनूक्तम्

तौ ह्य् अस्य एतत् यज्ञस्य अङ्गम् अनुसमाहरतां ब्राह्मणाच्छंसीयाम्

न आप्याययन्ति

सूर्येन इति

वषट्कृत्य अनुवषट्करोति

उद् घ इद् अभिश्रुत मघम् इति पर्यासः

तौ सयुजौ स बलौ भूत्वा प्रासहा मृत्युम् अत्यैताम्
इतरत्र इति

जीर्ण अवस्थायाम् अपि तदानीं दिष्ट कन्यया सह अति नर्म व्यवसायेन सर्वासाम् इन्द्रिय वृत्तानाम् स्वकीय प्रवृत्तौ क्षीणतर त्वस्य दृश्यमान त्वात् न आधिकारक त्वम्

बालस्य तथा जरावतः पुरुषस्य उभयोः नर्म कर्म अधिकारे न अधिकारि ता इति सूत्र द्वयस्य तात्पर्य अर्थः

कारण रूप उपाधौ सत्यां कार्य रूपस्य उपाधेः अनुदर्शनम् इति न्यायेन पद्मायाः अनुग्रहेण परिपूरितानां सार्वभौम आदीनाम् एव अनया पुष्पधनुषः सरण्या अनुवर्तनं सार्वकालिकं नित्यकर्म अधिकार वत् युक्ततरं न अन्येषाम् इति प्रकरण उपसंहारम् अनुदर्शयति
रसायनिनां रसायनं जरा व्याधि विध्वंसि भेषजम् विद्यते येषां येषु वा ते रसायनिनः तेषां परं प्रधानं सत्त्वम् अभ्र सत्त्वम् परिकीर्तितं संकथितं यथा ग्रन्थ अन्तरे

देयम् अभ्रम् आह सूते अपि इत्यादि

इति

सत्त्व सेवी वयस् स्तम्भम् कृत शुद्धिः लभेत् सुधीः

अभ्र सत्त्वम् सूते अपि पारदे अपि परमम् उत्कृष्टम् पक्षच्छेदन समर्थम् बल दम् च

पुनर् त्रिविधम् गगनम् अभक्ष्यम् अभोज्यं रसायनिनां सूते अपि
यम् द्वेषाम तम् ऋच्छतु

अव मा पाप्मन् सृज

यम् उ द्विष्मः तम् इद् जहि

वशी सन् मृडयासि नः

यः नः पाप्मन् न जहासि तम् उ त्वा जहिमः वयम्
याभ्यः एव तानि देवताभ्यः हवींषि गृहीतानि भवन्ति ताभ्यः स्वाहा इति एव एनानि आहवनीये जुहुयात्

अध्यर्ध शतम् काये सक्थिनी द्वि पञ्चाशे च विंशे च ऊरू द्वि पञ्चविंशे शेषम् तु शिरसि उपरि दध्यात्

अपि वा यतस् एव कुतस् च पयसा जुहुयुः

अन्यत् इव एतत् अग्निहोत्रम् यत् प्रेतस्य

तत् आहुः यः आहिताग्निः अधिश्रिते अग्निहोत्रे सांनाय्ये वा हविःषु वा म्रियेत का तत्र प्रायश्चित्तिः इति

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

न एनम् याजयेत् इति आहुः अन् अभिप्राप्तः हि यज्ञम् भवति इति

अभिवान्य वत्सायाः पयसा जुहुयात्

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

तत् आहुः यः आहिताग्निः प्रवसन् म्रियेत कथम् अस्य अग्निहोत्रम् स्यात् इति

तत् आहुः यः आहिताग्निः उपवसथे म्रियेत कथम् अस्य यज्ञः स्यात् इति

अत्र एव एनानि अनुपर्यादध्यात् यथा सर्वाणि संदह्येरन्

तत् आहुः यः आहिताग्निः आसन्नेषु हविःषु म्रियेत का तत्र प्रायश्चित्तिः इति

अथ अपि आहुः एवम् एव एनान् अजस्रान् अ जुह्वतः इन्धीरन् आ शरीराणाम् आहर्तोः इति

अन्यत् इव एतत् पयः यत् अभिवान्य वत्सायाः
विमल उत्कर्षिणी ज्ञाना क्रिया योगा च ता यजेत्

नारद उवाच

सामान्य पूजाम् विष्णु आदेः वक्ष्ये मन्त्रांश् च सर्व दान्

ऋग्वेद आद्यम्

धात्रे विधात्रे गङ्गायै यमुनायै निधी तथा

पृथिवीं धर्मकं ज्ञानं वैराग्य ऐश्वर्यम् एव च

दुर्गां क्षेत्रं वासुदेव आदिकम् यजेत्

अधर्म आदीन् कन्द नाल पद्म केसर कर्णिकाः
एतया वै सृष्ट्या प्रजापतिः प्रजा असृजत

तस्माद् उ प्रजनिष्णुर् उदरात् हि एनं प्रजननाद् असृजत

तस्माद् वैश्यो जगती छन्दाः वैश्वदेवो देवतया

तस्मात् शूद्रः अनुष्टुभ् छन्दाः वेश्म पति देवः

स य एतद् एवं वेद भूमानम् एव प्रजया पशुभिर् गच्छति

तस्माद् उ पादावनेज्येन एव जिजीविषति पद्भ्यां ह्य् एनं प्रतिष्ठाया असृजत

स पद्भ्याम् एव प्रतिष्ठाया एकविंशं स्तोमम् असृजत अनुष्टुभम् छन्दो यज्ञायज्ञीयं साम न कांचन देवतां शूद्रं मनुष्यम् अविं पशुम्

स उदराद् एव मध्यतः सप्तदशं स्तोमम् असृजत जगतीं छन्दो वामदेव्यं साम विश्वान् देवान् देवतां वैश्यं मनुष्यं गां पशुम्

तस्मात् उ एतम् यज्ञं भूयिष्ठं प्रशंसन्ति यद् अग्निष्टोमं प्रजापति यज्ञः ह्य् एषः
ह्लादनं निर्वृत्तिः

आशुपाकिता शीघ्र पाकः

रक्त पित्तयोः प्रसादं निर्मल त्वम्

यत् ह्लादन आदीन् करोति तत् शीत वीर्यम्

जीवनं मूर्छा अपनयन आदिभिः प्राण धारणम्

उष्णं लक्षयति तत्र इति

स्तम्भः स्वेद अपनयनम्

यत् भ्रम आदिकम् करोति तद् उष्ण वीर्यम्

शीतं लक्षयति शिशिरम् इति ह्लादनम् इति
पुनर् अपि मधुरैः इक्षु रस आदिभिः सतत भुक्तैः जठर वह्निः कोष्ठ अग्निः विनश्यति अभ्याश्रयो विनश्यति इति अभिप्रायः

तत् च आह अति अम्ल इत्यादि