tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
वासस् दः चन्द्र सालोक्यम् अश्वि सालोक्यम् अश्व दः

तं ह्य् अस्य आहुः परं धर्मम् उपधर्मो ऽन्य उच्यते

उत्तमैर् उत्तमैर् नित्यं सम्बन्धान् आचरेत् सह

मीमांसित्वा उभयम् देवाः समम् अन्नम् अकल्पयन्

अद्रोहेण च भूतानां जातिं स्मरति पौर्विकीम्

अन्यत्र पुत्रात् शिष्यात् वा शिष्टि अर्थम् ताडयेत् तु तौ

न अस्य कश्चिद् वसेद् गेहे शक्तितो ऽनर्चितो ऽतिथिः

शनैर् आवर्त्यमानस् तु कर्तुर् मूलानि कृन्तति

परित्यजेद् अर्थ कामौ यौ स्यातां धर्म वर्जितौ

राज अन्नम् तेज आदत्ते शूद्र अन्नम् ब्रह्मवर्चसम्

न उदक्यया अभिभाषेत यज्ञं गच्छेन् न च अवृतः

न धर्मस्य अपदेशेन पापं कृत्वा व्रतं चरेत्

न नृत्येद् अथ वा गायेन् न वादित्राणि वादयेत्

धाना मत्स्यान् पयो मांसं शाकं च एव न निर्णुदेत्

तस्माद् धर्मं सहाय अर्थम् नित्यं संचिनुयात् शनैः

सर्वेषाम् एव दानानां ब्रह्म दानम् विशिष्यते

सु अल्पकेन अपि अ विद्वान् हि पङ्के गौर् इव सीदति

न राज्ञः प्रतिगृह्णीयाद् अराजन्य प्रसूत्याः

एषा उदिता गृहस्थस्य वृत्तिर् विप्रस्य शाश्वती

वेदस्य अधीत्य वा अपि अन्तम् आरण्यकम् अधीत्य च

शयानः प्रौढ पादः च कृत्वा च एव अवसक्थिकाम्

अतिथिस् त्व् इन्द्र लोक ईशः देव लोकस्य च ऋत्विजः

अनडुहः श्रियं पुष्टां गो दः ब्रध्नस्य विष्टपम्

सर्वं च तिल सम्बद्धम् न अद्यात् अस्तम् इते रवौ

अनातुरः स्वानि खानि न स्पृशेद् अनिमित्ततः

प्राणान् एव अत्तुम् इच्छन्ति नवान्न आमिष गर्धिनः

ऋत अमृताभ्याम् जीवेत् तु मृतेन प्रमृतेन वा

उग्र अन्नम् सूतिका अन्नम् च पर्याचान्तम् अनिर्दशम्

न च हव्यं वहत्य् अग्निर् यस् ताम् अभ्यवमन्यते

सत्य धर्म आर्य वृत्तेषु शौचे च एव आरमेत् सदा

अभिशस्तस्य षण्ढस्य पुंश्चल्या दाम्भिकस्य च

वायु अग्नि विप्रम् आदित्यम् अपः पश्यंस् तथा एव गाः

भुक्त्वा अतस् अन्यतमस्य अन्नम् अमत्या क्षपणं त्रि अहम्

कृताञ्जलिर् उपासीत गच्छतः पृष्ठतो ऽन्वियात्

न अन् इष्ट्वा नव सस्य इष्ट्या पशुना च अग्निमान् द्विजः

आयुः सुवर्णकार अन्नम् यशश् चर्मावकर्तिनः

तस्माद् अ विद्वान् बिभियाद् यस्मात् तस्मात् प्रतिग्रहात्

अहिंस्रो दम दानाभ्याम् जयेत् स्वर्गं तथाव्रतः

न अविनीतैः भजेद् धुर्यैर् न च क्षुध् व्याधि पीडितैः

तेन तुल्यः स्मृतो राजा घोरस् तस्य प्रतिग्रहः

स विनाशं व्रजत्य् आशु सूचक अशुचिः एव च

दृढकारी मृदुर् दान्तः क्रूर आचारैः असंवसन्

शक्तितो ऽपचमानेभ्यो दातव्यं गृहमेधिना

हिरण्यम् आयुर् अन्नं च भूर् गौश् च अपि ओषतस् तनुम्

मध्यंदिने ऽर्धरात्रे च श्राद्धं भुक्त्वा च स आमिषम्

य एते ऽन्ये त्व् अभोज्य अन्नाः क्रमशः परिकीर्तिताः

वेदाङ्गानि च सर्वाणि कृष्ण पक्षेषु संपठेत्

दैवतान्य् अभिगच्छेत् तु धार्मिकांश् च द्विजोत्तमान्

न च अपि पश्येद् अशुचिः सुस्थो ज्योतिस् गणान् दिवा

न विगर्ह्य कथां कुर्याद् बहिर् माल्यं न धारयेत्

न छिन्द्यान् नख रोमाणि दन्तैर् न उत्पाटयेत् नखान्

यावद् एकानुदिष्टस्य गन्धो लेपश् च तिष्ठति

पर लोकम् नयत्य् आशु भास्वन्तं ख शरीरिणम्

ज्ञान मूलाम् क्रियाम् एषां पश्यन्तो ज्ञान चक्षुषा

न पादौ धावयेत् कांस्ये कदाचिद् अपि भाजने

सत्यानृताभ्याम् अपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन

नास्तिक्यं वेद निन्दाम् च देवतानां च कुत्सनम्

वैणवीं धारयेद् यष्टिं स उदकम् च कमण्डलुम्

द्विषत् अन्नम् नगरी अन्नम् पतित अन्नम् अवक्षुतम्

न कार्पास अस्थि न तुषान् दीर्घम् आयुर् जिजीविषुः

श्रद्धा पूतम् वदान्यस्य हतम् अश्रद्धया इतरत्

दश सूना समम् चक्रं दश चक्र समः ध्वजः

स कर्मा एकः भवत्य् एषां त्रिभिर् अन्यः प्रवर्तते

श्रद्धा कृते ह्य् अक्षये ते भवतः स्वागतैर् धनैः

अधार्मिको नरो यो हि यस्य च अपि अनृतं धनम्

स्नातक व्रत कल्पः च सत्त्व वृद्धि करः शुभः

आचारात् लभते ह्य् आयुर् आचाराद् ईप्सिताः प्रजाः
अमावास्या गुरुं हन्ति शिष्यं हन्ति चतुर्दशी

तांस् तु यः स्तेनयेद् वाचं स सर्व स्तेय कृत् नरः

ब्राह्मणाय अवगुर्य एव द्विजातिर् वध काम्यया

कारुका अन्नम् प्रजां हन्ति बलं निर्णेजकस्य च

दुराचारो हि पुरुषो लोके भवति निन्दितः

परस्य दण्डं न उद्यच्छेत् क्रुद्धो न एनम् निपातयेत्

उदके मध्यरात्रे च विष् मूत्रस्य विसर्जने

हैतुकान् बकवृत्तींश् च वाच् मात्रेण अपि न अर्चयेत्

स्वाध्याय भूमिम् च अशुद्धाम् आत्मानं च अशुचिम् द्विजः

न अक्षैः दीव्येत् कदाचित् तु स्वयं न उपानहौ हरेत्

दीक्षितस्य कदर्यस्य बद्धस्य निगडस्य च

एकः प्रजायते जन्तुर् एक एव प्रलीयते

न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेद् आत्मनः शिरः

न स्याद् वाच् चपलः च एव न पर द्रोह कर्म धीः

अम्भस्य् अश्म प्लवेन एव सह तेन एव मज्जति

न एकः प्रपद्येत अध्वानम् न चिरं पर्वते वसेत्

पांसु वर्षे दिशां दाहे गोमायु विरुते तथा

न स सत्त्वेषु गर्तेषु न गच्छन्न् अपि न स्थितः

ते पतन्त्य् अन्धतामिस्रे तेन पापेन कर्मणा

कुसूलधान्यको वा स्यात् कुम्भीधान्यक एव वा

न कुर्वीत वृथक् चेष्टाम् न वार्य् अञ्जलिना पिबेत्

शय्यां गृहान् कुशान् गन्धान् अपः पुष्पं मणीन् दधि

लोहशङ्कुम् ऋजीषं च पन्थानं शाल्मलीं नदीम्

तेन यायात् सतां मार्गं तेन गच्छन् न रिष्यति

न मूत्रं पथि कुर्वीत न भस्मनि न गो व्रजे

स ज्योतीः स्याद् अनध्यायः शेषे रात्रौ यथा दिवा

शुष्क वैरम् विवादं च न कुर्यात् केनचित् सह

यद् यद् आत्म वशम् तु स्यात् तत् तत् सेवेत यत्नतः

स पाप कृत्तमः लोके स्तेन आत्मापहारकः

न बकव्रतिके पापे न अ वेद विदि धर्म विद्

शतं वर्षाणि तामिस्रे नरके परिवर्तते

त्रिष्व् अप्य् एतेषु दत्तं हि विधिना अपि अर्जितं धनम्

संतोषं परम् आस्थाय सुख अर्थी संयतो भवेत्

आत्मनो वृत्तिम् अन्विच्छन् गृह्णीयात् साधुतः सदा

आर्द्र पादः तु भुञ्जानो दीर्घम् आयुर् अवाप्नुयात्

मङ्गल आचार युक्तः स्यात् प्रयत आत्मा जित इन्द्रियः

धर्मं च अपि असुख उदर्कम् लोक संक्रुष्टम् एव च

मूत्र उच्चार समुत्सर्गम् दिवा कुर्याद् उदङ्मुखः

तस्माद् एतैर् अधिक्षिप्तः सहेत असंज्वरः सदा

पुत्रे सर्वं समासज्य वसेन् माध्यस्थ्यम् आश्रितः

शिष्यांश् च शिष्याद् धर्मेण वाच् बाहु उदर संयतः

गणान्नं गणिका अन्नम् च विदुषा च जुगुप्सितम्

अ जिह्माम् अ शठाम् शुद्धाम् जीवेद् ब्राह्मण जीविकाम्

अक्लेशेन शरीरस्य कुर्वीत धन संचयम्

द्वाभ्याम् एकश् चतुर्थस् तु ब्रह्मसत्त्रेण जीवति

न अविस्पष्टम् अधीयीत न शूद्र जन संनिधौ

न लङ्घयेद् वत्स तन्त्रीम् न प्रधावेच् च वर्षति

संविभागश् च भूतेभ्यः कर्तव्यो अन् उपरोधतः

वेद विद्या व्रत स्नातान् श्रोत्रियान् गृहमेधिनः

न अधीयीत श्मशान अन्ते ग्राम अन्ते गो व्रजे ऽपि वा

प्राज्ञः प्रतिग्रहं कुर्याद् अवसीदन्न् अपि क्षुधा

धर्म प्रधानम् पुरुषं तपसा हत किल्बिषम्

मृदं गां दैवतं विप्रं घृतं मधु चतुष्पथम्

साम ध्वनौ ऋच् _ न अधीयीत कदाचन

नृयज्ञं पितृ यज्ञम् च यथाशक्ति न हापयेत्

धान्य दः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्म दः ब्रह्म सार्ष्टिताम्

शिरस् स्नातः च तैलेन न अङ्गम् किंचिद् अपि स्पृशेत्

तत् प्रयत्नेन कुर्वीत विपरीतं तु वर्जयेत्

मैत्रं प्रसाधनं स्नानं दन्त धावनम् अञ्जनम्

न अधीयीत अश्वम् आरूढो न वृक्षं न च हस्तिनम्

न कर्म निष्फलं कुर्यान् न आयतौ असुख उदयम्

आर्धिकः कुल मित्रम् च गोपालो दास नापितौ

वेद अभ्यासेन सततं शौचेन तपसा एव च

अतिथिं च अन् अनुज्ञाप्य मारुते वाति वा भृशम्

न हिंस्याद् ब्राह्मणान् गाश् च सर्वांश् च एव तपस्विनः

समान शयने च एव न शयीत तया सह

निनीषुः कुलम् उत्कर्षम् अधमान् अधमांस् त्यजेत्
स एवंगुणः अपि एकः एव अत्यर्थम् उपयुज्यमानो रौक्ष्यात् खर विषद स्वभावात् च रस रुधिर मांस मेदस् अस्थि मज्ज शुक्राणि उच्छोषयति स्रोतसां खर त्वम् उपपादयति बलम् आदत्ते कर्शयति ग्लपयति मोहयति भ्रमयति वदनम् उप शोषयति अपरान् च वात विकारान् उपजनयति कषायो रसः संशमनः संग्राही संधान करः पीडनो रोपणः शोषणः स्तम्भनः श्लेष्म रक्त पित्त प्रशमनः शरीर क्लेदस्य उपयोक्ता रूक्षः शीतः अलघुः च

परिहार विरुद्धम् तु वराह आदीन् निषेव्य यत्

वक्ष्यन्ते तु चतुष्केण द्रव्याणि दश पञ्च च

दृष्टं तुल्य रसे अपि एवम् द्रव्ये द्रव्ये गुण अन्तरम्

मृदु तीक्ष्ण गुरु लघु स्निग्ध रूक्ष उष्ण शीतलम्

रसं विपाकः तौ वीर्यं प्रभावः तान् अपोहति

अपक्व तण्डुल अत्यर्थ पक्व दग्धम् च यत् भवेत्

तयोः अम्लम् यत् उष्णम् च यत् द्रव्यम् कटुकं तयोः

श्रीमान् वायोर्विदः च एव राजा मतिमतां वरः

प्रलीयन् क्लेद विष्यन्द मार्दवम् कुरुते मुखे

कटुकः कटुकः पाके वीर्य उष्णः चित्रकः मतः

उद्देशः च अपवादः च द्रव्याणां गुण कर्मणि

परिमाणं पुनर् मानम् संस्कारः करणं मतम्

विषं विष घ्नम् उक्तम् यत् प्रभावः तत्र कारणम्

वमनं शमनं च एव पूर्वं वा हित सेवनम्

त्रि रसाणि यथा संख्यम् द्रव्याणि उक्तानि विंशतिः

न इति भगवान् आत्रेयः सर्वान् एव मत्स्यान् न पयसा सह अभ्यवहरेत् विशेषतः तु चिलिचिमं स हि महा अभिष्यन्दि त्वात् स्थूल लक्षणतरान् एतान् व्याधीन् उपजनयति आम विषम् उदीरयति च

विदहत् मुख नासा अक्षि संस्रावी स कटुः स्मृतः

परं च अतस् विपाकानां लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते

विरुद्धं वीर्यतो ज्ञेयं वीर्यतः शीतल आत्मकम्

स्वादुः गुरु त्वात् अधिकः कषायान् लवणः अवरः

बध्नाति इव च यः कण्ठं कषायः स विकासी अपि

वात मूत्र पुरीषाणाम् प्रायो मोक्षे सुखा मताः

व्यक्तः शुष्कस्य च आदौ च रसो द्रव्यस्य लक्ष्यते

षण्णां रसानां विज्ञानम् उपदेक्ष्यामि अतस् परम्

यच् च अन् उत्सृज्य विष् मूत्रम् भुङ्क्ते यश् च अबुभुक्षितः

संतान दोषस्य तथा एव मृत्योर् विरुद्धम् अन्नम् प्रवदन्ति हेतुम्

काङ्कायनः च वाह्लीको वाह्लीक भिषजाम् वरः

तत्र यानि आहारम् अधिकृत्य भूयिष्ठम् उपयुज्यन्ते तेषाम् एक देशम् वैरोधिकम् अधिकृत्य उपदेक्ष्यामः न मत्स्यान् पयसा सह अभ्यवहरेत् उभयं ह्य् एतत् मधुरम् मधुर विपाकम् महा अभिष्यन्दि शीत उष्ण त्वात् विरुद्ध वीर्यम् विरुद्ध वीर्य त्वात् शोणित प्रदूषणाय महा अभिष्यन्दि त्वात् मार्ग उपरोधाय च

यः स्याद् रस विकल्प ज्ञः स्यात् च दोष विकल्प विद्

कालात् अपि विरुद्धं यत् शीत रूक्ष आदि सेवनम्

गौरवे लाघवे च एव सो ऽवरस् तु उभययोः अपि

बल साम्ये रस आदीनाम् इति नैसर्गिकं बलम्

तत्र मधुरो रसः शरीर सात्म्यात् रस रुधिर मांस मेदस् अस्थि मज्ज ओजस् शुक्र अभिवर्धनः आयुष्यः षष् इन्द्रिय प्रसादनः बल वर्ण करः पित्त विष मारुत घ्नः तृष्णा दाह प्रशमनः त्वच्यः केश्यः कण्ठ्यो बल्यः प्रीणनो जीवनः तर्पणः बृंहणः स्थैर्य करः क्षीण क्षत संधान करः घ्राण मुख कण्ठ ओष्ठ जिह्वा प्रह्लादनः दाह मूर्छा प्रशमनः षट्पद पिपीलिकानाम् इष्टतमः स्निग्धः शीतो गुरुः च

षष् विभक्तीः प्रवक्ष्यामि रसाणाम् अतस् उत्तरम्

इति एतत् यथाप्रश्नम् अभिनिर्दिष्टं भवति इति

अनेन उपदेशेन नाना ओषधि भूतम् जगति किंचिद् द्रव्यम् उपलभ्यते तां तां युक्तिम् अर्थं च तं तम् अभिप्रेत्य

अग्रे तु तावद् द्रव्य भेदम् अभिप्रेत्य किंचिद् अभिधास्यामः

विरुद्धं तत् च न हितं हृद् सम्पद् विधिभिः च यत्

एते श्रुत वयस् वृद्धाः जित आत्मानः महा ऋषयः

परापरत्वे युक्तिः च योजना या तु युज्यते

कारणं रस संख्यायाः रस अनुरस लक्षणम्

विरुद्धं पाकात् च अपि दुष्ट दुर्दारु साधितम्

तत् प्रभाव कृतम् तेषां प्रभावः अचिन्त्यः उच्यते

इति स्व लक्षणैः उक्ताः गुणाः सर्वे पर आदयः
स एवंगुणः अपि एकः एव अत्यर्थम् उपयुज्यमानो दन्तान् हर्षयति तर्षयति संमीलयति अक्षिणी संवेजयति लोमानि कफं विलापयति पित्तम् अभिवर्धयति रक्तं दूषयति मांसं विदहति कायं शिथिलीकरोति क्षीण क्षत कृश दुर्बलाणाम् श्वयथुम् आपादयति अपि च _ अभिहत दष्ट दग्ध भग्न शून प्रच्युत अवमूत्रित परिसर्पित मर्दित छिन्न भिन्न विश्लिष्ट उद्विद्ध उत्पिष्ट आदीनि पाचयति आग्नेय स्वभावात् परिदहति कण्ठम् उरः हृदयं च लवणो रसः पाचनः क्लेदनो दीपनः च्यावनः छेदनः भेदनस् तीक्ष्णः सरो विकास्य् अधःस्रंस्य् अवकाश करः वात हरः स्तम्भ बन्ध संघात विधमनः सर्व रस प्रत्यनीक भूतः आस्यम् आस्रावयति कफं विष्यन्दयति मार्गान् विशोधयति सर्व शरीर अवयवान् मृदूकरोति रोचयति आहारम् आहार योगी न अत्यर्थम् गुरुः स्निग्ध उष्णः च

इति एवम् एते षष् रसाः पृथक् त्वेन एकत्वेन वा मात्रशः सम्यक् उपयुज्यमानाः उपकाराय भवन्ति अध्यात्म लोकस्य अपकार कराः पुनर् अतस् अन्यथा भवन्ति उपयुज्यमानाः तान् विद्वाः उपकार अर्थम् एव मात्रशः सम्यक् उपयोजयेत् इति

देश काल वयस् मान पाक वीर्य रस आदिषु

स्निग्ध व्यायाम बलिनाम् विरुद्धं वितथं भवेत्

पित्त कृत् सृष्ट विष् मूत्रः पाकः अम्लः शुक्र नाशनः

सात्म्यात् अल्पतया वा अपि दीप्त अग्नेः तरुणस्य च

यातः शेषैः पृथक् योगम् शेषैः अम्ल कटू तथा

दोष औषध आदीन् संचिन्त्य भिषजा सिद्धिम् इच्छता

विरुद्ध अशन जान् रोगान् प्रतिहन्ति विवेचनम्

शीतं वीर्येण यद् द्रव्यं मधुरं रस पाकयोः

चत्वारो रसा इति हिरण्याक्षः कौशिकः स्वादुः हितः च स्वादुर् अहितश् च अस्वादुः हितः च अस्वादुः अहितः च इति

विपर्ययेण अनुरसः रसो न अस्ति हि सप्तमः

विदाहात् च आस्य कण्ठस्य प्राश्य एव अम्लम् रसं वदेत्

षट् तु पञ्च रसाणि आहुः एकैकस्य अपवर्जनात्

वैरोधिक निमित्तानाम् व्याधीनाम् औषधम् च यत्

एवम् उक्तवन्तम् भगवन्तम् आत्रेयम् अग्निवेशः उवाच भगवन् श्रुतम् एतद् अ वितथम् अर्थ सम्पदि उक्तम् भगवतो यथावद् द्रव्य गुण कर्म अधिकारे वचः परं त्व् आहार विकाराणाम् वैरोधिकानां लक्षणम् अनतिसंक्षेपेण उपदिश्यमानम् शुश्रूषामह इति

परापरत्वे युक्तिः च संख्या संयोग एव च

योगं शेषैः पृथक् यातः चतुष्क रस संख्यया

द्रव्याणां द्वंद्व सर्व एक कर्म जः ऽनित्य एव च

स एवंगुणः अपि एकः एव अत्यर्थम् उपयुज्यमानः पित्तं कोपयति रक्तं वर्धयति तर्षयति मूर्छयति तापयति दारयति कुष्णाति मांसानि प्रगालयति कुष्ठानि विषं वर्धयति शोफान् स्फोटयति दन्तान् च्यावयति पुंस्त्वम् उपहन्ति इन्द्रियाणि उपरुणद्धि वलि पलित खालित्यम् आपादयति अपि च लोहितपित्त अम्लपित्त वीसर्प वात रक्त विचर्चिका इन्द्रलुप्त प्रभृतीन् विकारान् उपजनयति कटुको रसो वक्त्रं शोधयति अग्निं दीपयति भुक्तं शोषयति घ्राणम् आस्रावयति चक्षुः विरेचयति स्फुटीकरोति इन्द्रियाणि अलसक श्वयथु उपचय उदर्द अभिष्यन्द स्नेह स्वेद क्लेद मलान् उपहन्ति रोचयति अशनम् _ विनाशयति व्रणान् अवसादयति क्रिमीन् हिनस्ति मांसं विलिखति शोणित संघातम् भिनत्ति बन्धान् छिनत्ति मार्गान् विवृणोति श्लेष्माणं शमयति लघुः उष्णः रूक्षः च

संस्कारः अभ्यासः इति एते गुणा ज्ञेयाः पर आदयः

रस वीर्य विपाकानाम् सामान्यं यत्र लक्ष्यते

न अवीर्यम् कुरुते किंचित् सर्वा वीर्य कृता क्रिया

किलास कुष्ठ ग्रहणी गदानाम् शोथ अम्लपित्त ज्वर पीनसानाम्

तत् एव निकुचं पक्वं न माष सूप गुड सर्पिर्भिः सह उपयोज्यम् वैरोधिक त्वात्

हारिद्रक मांसम् हारिद्र सीसक अवसक्तम् हारिद्र अग्नि प्लुष्टम् सद्यो व्यापादयति तत् एव भस्म पांशु परिध्वस्तम् सक्षौद्रं सद्यो मरणाय

मूर्छा मद आध्मान गलग्रहानाम् पाण्डु आमयस्य आम विषस्य च एव

न जातुक शाकम् न निकुचं पक्वं मधु पयोभ्याम् सह उपयोज्यम् एतत् हि मरणाय अथवा बल वर्ण तेजस् वीर्य उपरोधाय अलघु व्याधये षाण्ढ्याय च इति
शीत उष्णम् इति वीर्यं तु क्रियते येन या क्रिया

मयूर मांसम् एरण्ड सीसक अवसक्तम् एरण्ड अग्नि प्लुष्टम् एरण्ड तैल युक्तम् सद्यो व्यापादयति

मृदु कोष्ठस्य गुरु च भेदनीयं तथा बहु

गुणा गुण आश्रयाः न उक्ताः तस्मात् रस गुणान् भिषक्

संस्कारतो विरुद्धं तत् यत् भोज्यम् विष वत् भवेत्

सम्पद् विरुद्धम् तत् विद्यात् असंजात रसम् तु यत्

कटु आद्यैः अम्ल लवणौ संयुक्तौ सहितौ पृथक्

षण्णाम् आस्वाद्यमानानाम् रसानां यत् स्व लक्षणम्

अमनोरुचितं यत् च हृद् विरुद्धम् तत् उच्यते

तेषां तत्र उपविष्टानाम् इयम् अर्थवती कथा

या समान गुण अभ्यास विरुद्धा अन्न औषध क्रिया

स एवंगुणः अपि एकः एव अत्यर्थम् उपयुज्यमानो विपाक प्रभावात् पुंस्त्वम् उपहन्ति रस वीर्य प्रभावात् मोहयन्ति ग्लापयति सादयति कर्शयति मूर्छयति नमयति तमयति भ्रमयति कण्ठं परिदहति शरीर तापम् उपजनयति बलं क्षिणोति तृष्णां जनयति अपि च वायु अग्नि गुण बाहुल्यात् भ्रम दवथु कम्प तोद भेदैः चरण भुज पार्श्व पृष्ठ प्रभृतिषु मारुत जान् विकारान् उपजनयति तिक्तो रसः स्वयम् अरोचिष्णुः अपि अरोचक घ्नः विष घ्नः क्रिमि घ्नः मूर्छा दाह कण्डू कुष्ठ तृष्णा प्रशमनः त्वच् मांसयोः स्थिरीकरणो ज्वर घ्नः दीपनः पाचनः स्तन्य शोधनः लेखनः क्लेद मेदस् वसा मज्ज लसीका पूय स्वेद मूत्र पुरीष पित्त श्लेष्म उपशोषणः रूक्षः शीतो लघुः च

तम् उवाच भगवान् आत्रेयः देह धातु प्रत्यनीक भूतानि द्रव्याणि देह धातुभिः विरोधम् आपद्यन्ते परस्पर गुण विरुद्धानि कानिचित् कानिचित् संयोगात् संस्काराद् अपराणि देश काल मात्र आदिभिः च अपराणि तथा स्वभावात् अपराणि

पृथक् अम्ल आदि युक्तस्य योगः शेषैः पृथक् भवेत्

लवणं सैन्धवं न उष्णम् अम्लम् आमलकम् तथा

एषां खलु अपरेषाम् च वैरोधिक निमित्तानाम् व्याधीनाम् इमे भावाः प्रतिकारा भवन्ति

किंचिद् रसेण कुरुते कर्म वीर्येण च अपरम्

विभागः च पृथक्त्वं च परिमाणम् अथ अपि च

द्रव्यं गुणेन पाकेन प्रभावेण च किंचन

ऊर्ध्व अनुलोम भाजः च यद् गुण अतिशयात् रसाः

षट् च एव एक रसाणि स्युर् एकं षष् रसम् एव तु

यत् किंचिद् दोषम् आस्राव्य न निर्हरति कायतः

षट् पञ्चभूत प्रभवाः संख्याताः च यथा रसाः

तथा आम्र आम्रातक मातुलुङ्ग निकुच करमर्द मोच दन्तशठ बदर कोशाम्र भव्य जाम्बव कपित्थ तिन्तिडीक पारावत अक्षोड पनस नालिकेर दाडिम आमलकानि एवंप्रकाराणि च अन्यानि द्रव्याणि सर्वं च अम्लम् द्रवम् अद्रवम् च पयसा सह विरुद्धम्

तत्र अग्नि मारुत आत्मकाः रसाः प्रायेण _ लाघवात् उत्प्लवन त्वात् च वायोः ऊर्ध्व ज्वलन त्वात् च वह्नेः सलिल पृथिवी आत्मकाः तु प्रायेण अधस् भाजः पृथिव्या गुरु त्वात् निम्न ग त्वात् च उदकस्य व्यामिश्र आत्मकाः पुनर् _ भाजः

संयोगतो विरुद्धं तत् यथा अम्लम् पयसा सह

चिकित्सा यैर् अविदितैर् न यथावत् प्रवर्तते

द्रव्याणि द्वि रस आदीनि संयुक्तान् च रसान् बुधाः

मधुरं किंचिद् उष्णम् स्यात् कषायं तिक्तम् एव च

यान्ति पञ्चदश एतानि द्रव्याणि द्वि रसाणि तु

सहितौ स्वादु लवणौ तद्वत् कटु आदिभिः पृथक्

उपोदिका तिल कल्क सिद्धा हेतुः अतीसारस्य

एवमादीनि च अन्यानि निर्दिशेत् रसतस् भिषक्

युक्तौ शेषैः पृथक् योगम् यातः स्वादु ऊषणौ तथा

तिक्तः अवरः तथा उष्णानाम् उष्ण त्वात् लवणः परः

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

क्रूर कोष्ठस्य च अति अल्पम् मन्द वीर्यम् अभेदनम्

कटु तिक्त कषायाणाम् विपाकः प्रायशः कटुः

कटु तिक्त कषायाः तु रूक्ष भावात् त्रयो रसाः

त्रयो रसा इति पूर्णाक्षो मौद्गल्यः छेदनीय उपशमनीय साधारणाः इति

तत् च एव कारणम् अपेक्षमाणाः षण्णां रसानां परस्परेण असंसृष्टानाम् लक्षण पृथक्त्वम् उपदेक्ष्यामः

रौक्ष्यात् कषायः रूक्षाणाम् उत्तमः मध्यमः कटुः

सप्त रसा इति निमिः वैदेहः मधुर अम्ल लवण कटु तिक्त कषाय क्षाराः

स तिक्तो मुख वैशद्य शोष प्रह्लाद _
तन्त्र कर्तुः अभिप्रायान् उपायान् च अर्थम् आदिशेत्

मतिर् आसीत् महा ऋषीणाम् या या रस विनिश्चये

न पौष्करं रोहिणीकं शाकं कपोतान् वा सर्षप तैल भ्रष्टान् मधु पयोभ्याम् सह अभ्यवहरेत् तद् मूलम् हि शोणिताभिष्यन्द धमनि प्रविचय अपस्मार शङ्खक गलगण्ड रोहिणीनाम् अन्यतमं प्राप्नोति अथवा मरणम् इति

कटुक उष्ण आदि सात्म्यस्य स्वादु शीत आदि सेवनम्

तद्वत् दन्ती प्रभावात् तु विरेचयति मानवम्

विशेषः कर्मणां च एव प्रभावः तस्य स स्मृतः

विपाक लक्षणस्य अल्प मध्य भूयिष्ठताम् प्रति

तेषां गुरुः स्यात् मधुरः कटुक अम्लौ अतो ऽन्यथा

एवम् एषाम् रसानां षट्त्वम् उपपन्नं न्यून अतिरेक विशेषात् महाभूतानां भूतानाम् इव स्थावर जङ्गमानाम् नाना वर्ण आकृति विशेषाः षडृतुक त्वात् च कालस्य उपपन्नः महाभूतानां न्यून अतिरेक विशेषः

मत्स्य निस्तालन सिद्धाः पिप्पल्यः तथा काकमाची मधु च मरणाय

निद्रा अलसस्य अलसस्य भोजनं श्लेष्म कोपनम्

एक एव रस इति उवाच भद्रकाप्यः यं पञ्चानाम् इन्द्रिय अर्थानाम् अन्यतमं जिह्वा वैषयिकम् भावम् आचक्षते कुशलाः स पुनर् उदकात् अनन्यः इति

ग्राम्य आनूप औदक पिशितानि च मधु तिल गुड पयस् माष मूलक बिसैः विरूढ धान्यैः वा न ऐकध्यम् अद्यात् तद् मूलम् हि बाधिर्य आन्ध्य वेपथु जाड्य कल मूक ता मैण्मिण्यम् अथवा मरणम् आप्नोति

शुक्र हा बद्ध विष् मूत्रः विपाको वातलः कटुः

स एवंगुणः अपि एकः एव अत्यर्थम् उपयुज्यमानः स्थौल्यं मार्दवम् आलस्यम् अतिस्वप्नं गौरवम् अनन्नाभिलाषम् अग्नेः दौर्बल्यम् आस्य कण्ठयोः मांस अभिवृद्धिम् श्वास कास प्रतिश्याय अलसक शीतज्वर आनाह आस्य माधुर्य वमथु संज्ञा स्वर प्रणाश गलगण्ड गण्डमाल श्लीपद गल शोफ वस्ति धमनि गल उपलेप अक्षि आमय अभिष्यन्दान् इति एवंप्रभृतीन् कफ जान् विकारान् उपजनयति अम्लो रसो भक्तं रोचयति अग्निं दीपयति देहं बृंहयति ऊर्जयति मनो बोधयति इन्द्रियाणि दृढीकरोति बलं वर्धयति वातम् अनुलोमयति हृदयं तर्पयति आस्यम् आस्रावयति भुक्तम् अपकर्षयति क्लेदयति जरयति प्रीणयति लघुः उष्णः स्निग्धः च

मध्यः अम्लः कटुकश् च अन्त्यः स्निग्धानां मधुरः परः

स्वादु अम्लौ सहितौ योगं लवण आद्यैः पृथक् गतौ

अष्टौ रसा इति बडिशो धामार्गवः मधुर अम्ल लवण कटु तिक्त कषाय क्षार अव्यक्ताः

प्रतिहन्ति निपाते यो रसनं स्वदते न च

किंचिद् अम्लम् हि संग्राहि किंचिद् अम्लम् भिनत्ति च

रसानां तत्र योग्य त्वात् कल्पिता रस चिन्तकैः

सम्यक् विपाक वीर्याणि प्रभावः च अपि उदाहृतः

यत् तत् सात्म्य विरुद्धम् तु विरुद्धं त्व् अनिल आदिभिः

आनूपे स्निग्ध शीत आदि भेषजं यत् निषेव्यते

आत्रेयो भद्रकाप्यः च शाकुन्तेयस् तथा एव च

विद्याद् द्रव्य गुणान् कर्तुः अभिप्रायाः पृथग्विधाः

मध्यः अम्लः लवणः च अन्त्यः रसः स्नेहात् निरुच्यते

वीर्यं यावद् अधीवासान् निपातात् च उपलभ्यते

मध्य उत्कृष्ट अवराः शैत्यात् कषाय स्वादु तिक्तकाः

पञ्च आत्मकानाम् षट्त्वं च रसानां येन हेतुना

मधुरः सृष्ट विष् मूत्रः विपाकः कफ शुक्रलः

ज्ञेयं विधि विरुद्धम् तु भुज्यते निभृते न यत्

पायसो मन्थ अनुपानः विरुद्धः श्लेष्माणं च अतिकोपयति

स्नेहन प्रीणन आह्लाद मार्दवैः उपलभ्यते

विरुद्धम् अनले तद्वत् अन्न पानम् चतुर्विधे

विरुद्धं देशात् तावत् रूक्ष तीक्ष्ण आदि धन्वनि

यथा पयो यथा सर्पिर् यथा वा चव्य चित्रकौ

युज्येते तु कषायेण सतिक्तौ लवण ऊषणौ

पृथक्त्वं स्याद् अ संयोगः वैलक्षण्यम् अनेकता

षण्णां रसानां षट्त्वे च सविभक्ता विभक्तयः

संवेजयेत् यः रसानां निपाते तुदति इव च
स एवंगुणः अपि एकः एव अत्यर्थम् उपयुज्यमान आस्यं शोषयति हृदयं पीडयति उदरम् आध्मापयति वाचं निगृह्णाति स्रोतांस्य् अवबध्नाति श्याव त्वम् आपादयति पुंस्त्वम् उपहन्ति विष्टभ्य जरां गच्छति वात मूत्र पुरीष रेतांसि अवगृह्णाति कर्शयति ग्लपयति तर्षयति स्तम्भयति खर विशद रूक्ष त्वात् पक्षवध ग्रह अपतानक अर्दित प्रभृतीन् च वात विकारान् उपजनयति

वीर्यात् अविपरीतानाम् पाकात् च उपदेक्ष्यते

पाक प्रभावयोः लिङ्गम् वीर्य संख्या विनिश्चयः

एरण्ड सीसक आसक्तम् शिखि मांसम् यथा एव हि

तेषां षण्णां रसानां सोम गुण अतिरेकात् मधुरः रसः पृथिवी अग्नि भूयिष्ठ त्वात् अम्लः सलिल अग्नि भूयिष्ठ त्वात् लवणः वायु अग्नि भूयिष्ठ त्वात् कटुकः वायु आकाश अतिरिक्त त्वात् तिक्तः पवन पृथिवी व्यतिरेकात् कषाय इति

ऊर्ध्व आनुलोमिकम् यत् च तद् प्रभाव प्रभावितम्

पद्मोत्तरिका शाकम् शार्करो मैरेयो मधु च सह उपयुक्तम् विरुद्धं वातं च अतिकोपयति

श्रम व्यवाय व्यायाम _ अनिल कोपनम्

तत् यथा वमनं विरेचनं च तद् विरोधिनाम् च द्रव्याणां संशमन अर्थम् उपयोगः तथाविधैः च द्रव्यैः पूर्वम् अभिसंस्कारः शरीरस्य इति

रसो निपाते द्रव्याणां विपाकः कर्म निष्ठया

शीते काले तथा उष्णे च कटुक उष्ण आदि सेवनम्

परिहार उपचाराभ्याम् पाकात् संयोगात् अपि च

दन्तहर्षान् मुखास्रावात् स्वेदनात् मुख बोधनात्

यत् च अपि देश काला अग्नि मात्रा सात्म्य अनिल आदिभिः

तत् निशम्य आत्रेय वचनम् अनु भद्रकाप्यो ऽग्निवेशम् उवाच सर्वान् एव मत्स्यान् पयसा सह अभ्यवहरेत् अन्यत्र एकात् चिलिचिमात् स पुनः शकली लोहितनयनः सर्वतो लोहितराजी रोहित आकारः प्रायो भूमौ चरति तं चेत् पयसा सह अभ्यवहरेत् निःसंशयम् शोणित जानाम् विबन्ध जानाम् च व्याधीनाम् अन्यतमम् अथवा मरणं प्राप्नुयात् इति

पञ्च रसा इति कुमारशिरा भरद्वाजः भौम औदक आग्नेय वायव्य आन्तरिक्षाः

मणीनां धारणीयानां कर्म यत् विविध आत्मकम्

दुःखाय मोक्षे दृश्यन्ते वात विष् मूत्र रेतसाम्

क्वचिद् एकः रसः कल्प्यः संयुक्ताश् च रसाः क्वचित्

अम्लात् कटुः ततस् तिक्तः लघु त्वात् उत्तमोत्तमः

द्रव्याणि गुण कर्मभ्याम् द्रव्य संख्या रस आश्रया

यः शीघ्रं लवणो ज्ञेयः स विदाहात् मुखस्य च

सिद्धि उपायाः चिकित्साया लक्षणैः तान् प्रचक्ष्महे

द्रव्याणां गुण वैशेष्यात् तत्र तत्र उपलक्षयेत्

तत्र द्रव्याणि गुरु खर कठिन मन्द स्थिर विशद सान्द्र स्थूल गन्ध गुण बहुलानि पार्थिवानि तानि उपचय संघात गौरव स्थैर्य कराणि द्रव स्निग्ध शीत मन्द मृदु पिच्छिल रस गुण बहुलानि आप्यानि तान्य् उपक्लेद स्नेह बन्ध विष्यन्द मार्दव प्रह्लाद कराणि उष्ण तीक्ष्ण सूक्ष्म लघु रूक्ष विशद रूप गुण बहुलानि आग्नेयानि तानि दाह पाक प्रभा प्रकाश वर्ण कराणि लघु शीत रूक्ष खर विशद सूक्ष्म स्पर्श गुण बहुलानि वायव्यानि तानि रौक्ष्य ग्लानि विचार वैशद्य लाघव कराणि मृदु लघु सूक्ष्म श्लक्ष्ण शब्द गुण बहुलानि आकाश आत्मकानि तानि मार्दव सौषिर्य लाघव कराणि

तस्मात् रस उपदेशेन न सर्वं द्रव्यम् आदिशेत्

विभागः तु विभक्तिः स्यात् वियोगः भागशो ग्रहः

तत् एवंविधम् अन्नम् स्यात् विरुद्धम् उपयोजितम्

वने चैत्ररथे रम्ये समीयुः विजिहीर्षवः

द्वौ रसाव् इति शाकुन्तेयो ब्राह्मणः छेदनीय उपशमनीयः च इति

यथा कपित्थं संग्राहि भेदि च आमलकम् तथा

बलाका वारुण्या सह कुल्माषैः अपि विरुद्धा सा एव शूकर वसा परिभृष्टा सद्यो व्यापादयति

हारिद्रकः सर्षप तैल भृष्टः विरुद्धः पित्तं च अतिकोपयति

सेवेत उष्णम् घृत आदीन् च पीत्वा शीतं निषेवते

पर आदीनाम् गुणानां च लक्षणानि पृथक् पृथक्

भेदश् च एषाम् त्रिषष्टिविध विकल्पः द्रव्य देश काल प्रभावात् भवति तम् उपदेक्ष्यामः

अतस् च प्रकृतं बुद्ध्वा देश काल अन्तराणि च