tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
उग्रः असि सर्व दुष्टानाम् नियन्ता असि शिवः असि नः

हिरण्यकशिपोः पुत्रः प्रह्राद इति विश्रुतः

प्रह्रादः पूजयामास नमो नारायणैः इति च

भवान् एव जगन्त् सर्वम् प्रलापेन किम् ईश्वरैः

ययौ प्रान्ते नृसिंहस्य गर्वितस्य मृग आशिनः

निजघ्नुः देवदेवस्य भृत्यं प्रह्रादम् अव्ययम्

अघोर रूपाय विकटाय विकट शरीराय ते नमः

श्रावयेत् वा द्विजान् सर्वान् विष्णु लोके महीयते

अपहृत्य तदा प्राणान् शरभः सुर पूजितः

दृष्ट्वा सुर असुर महा उरग सिद्ध साध्याः तस्मिन् क्षणे हरि विरिञ्चि मुखाः नृसिंहम्

पुत्रेण लङ्घिताम् आज्ञाम् हिरण्यः प्राह दानवान्

अध्यापयामास च तां ब्रह्म विद्याम् सु शोभनाम्

ईशानाय नमः ते ईश्वराय नमः नमः

तदा अथ गर्व भिन्नस्य हिरण्यकशिपोः प्रभुः

सूत उवाच

स्तोष्यामः त्वा कथं भासि देवदेव मृगाधिप

सूत उवाच

कालकूट आदि वपुषा त्राहि नः शरण आगतान्

जगाम भगवान् ब्रह्मा तथा अन्ये च सुर उत्तमाः

सः अपि विष्णोः तथाभूतम् दृष्ट्वा पुत्रं समाहितम्

आत्म त्राणाय शरणं जग्मुः परम कारणम्

उन्मीलयेत् त्वयि ब्रह्मन् विनाशः अस्ति न ते शिव

माम् एव अर्चय भक्त्या च सु अल्पम् नारायणं सदा

नमः ते काल कालाय नमः ते रुद्र मन्यवे

श्रुत्वा अपि तस्य वचनं हिरण्यकशिपोः सुधीः

न जगाम द्विजाः शान्तिं मानयन् योनिम् आत्मनः

देवाय शितिकण्ठाय ते नमः

सेवितं गण गन्धर्वैः सिद्धैः अप्सरसाम् गणैः

रुद्र लोकम् अनुप्राप्य रुद्रेण सह मोदते

यो नृसिंह स्तवम् भक्त्या पठेत् वा अर्थम् विचारयेत्

नमो ह्रस्वाय दीर्घाय वामनाय नमः नमः

नमः शिवाय रुद्राय शङ्कराय शिवाय ते

विज्ञापितस् तथा देवः प्रहसन् प्राह तान् सुरान्

प्रह्राद जीविते वाञ्छा ते एषा शृणु च अस्ति चेत्

धन्विने शूलिने तुभ्यं गदिने हलिने नमः

भवान् आदिः भवान् अन्तः भवान् एव वयं विभो

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे नारसिंहे पञ्चनवतितमो ऽध्यायः

ब्रह्मा उवाच

शम्भवे हैमवत्याश् च मन्यवे रुद्र रूपिणे

तत्र एव आविरभूत् हन्तुम् नृसिंह आकृतिम् आस्थितः

नादैः तस्य नृसिंहस्य घोरैः वित्रासितम् जगत्

हिरण्यबाहवे साक्षात् हिरण्यपतये नमः

नृसिंहेन हतः पूर्वं हिरण्याक्ष अग्रजः श्रुतम्

ब्रह्म भुवनात् विप्राः प्रचचाल च सुव्रताः

सर्वलोक हिताय एनम् तत्त्वं संहर्तुम् इच्छसि

वाच् अतीतः निरालंबो निर्द्वन्द्वो निरुपप्लवः

वाराहीं च एव तां सैंहाम् आस्थाय इह व्यवस्थितः

हरिकेशाय देवाय शंभवे परमात्मने

नित्याय विश्वरूपाय जायमानाय ते नमः

ब्रह्मणो ऽधिपतिं सृष्टि स्थिति संहार कारणम्

यः पठेत् शृणुयात् वा अपि संस्तवं शार्वम् उत्तमम्

स ब्रह्मकाः स साध्याः च स यमाः स मरुत् गणाः

सद्याय सद्य रूपाय सद्योजाताय ते नमः

ज्योतिषां तु परं ज्योतिः परमात्मा जगत् मयः

शर्वाय सर्व रूपाय पुरुषाय नमः नमः

न दृष्टं यत् त्वद् अन्यम् हि भवान् सर्वं चराचरम्

कथं निषूदितः तेन हिरण्यकशिपुः वद

देवताभिः सह ब्रह्मा भीत भीतः स गद्गदम्

न मां जानासि दुर्बुद्धे सर्व दैत्य अमर ईश्वरम्

सर्वज्ञं सर्वगं विष्णुं सर्व देव भव उद्भवम्

नमो नारायणाय इति गोविन्दैः इति मुहुर् मुहुर्

एतं नानाविधैः वध्यम् दुष्पुत्रं हन्तुम् अर्हथ

कपर्दिने नमः ते कालकण्ठाय ते नमः

यत् कृत्यम् अत्र देवेश तत् कुरुष्व भवान् इह

सम्प्राप्य तुष्टुवुः सर्वं विज्ञाप्य मृग रूपिणः

तत्र तद् प्रतिकृतम् तदा सुरैः दैत्य राज तनयम् द्विजोत्तमाः

संतप्तास्मो वयं देव हरिणा अमित तेजसा

नमो नारायणाय इति सर्व दैत्य कुमारकान्

ब्रह्मणे ब्रह्म रूपाय नमः साक्षात् शिवाय ते

अग्रेवधाय वै भूत्वा नमो दूरेवधाय च

अभयं च ददौ तेषां हनिष्यामि इति तं प्रभुः

नम उग्र त्रिशूलाय उग्राय च नमो नमः

रुद्राय नील रुद्राय कद्रुद्राय प्रचेतसे

वामाय वाम रूपाय वाम नेत्राय ते नमः

सर्व विष्णुः नृसिंहस्य रूपम् आस्थाय विश्व कृत्
को विष्णुः पद्मजो वा अपि शक्रश् च वरुणः अथवा

प्रणम्य दण्ड वत् भूमौ तुष्टाव परमेश्वरम्

ततो ब्रह्म आदयः तूर्णम् संस्तूय परमेश्वरम्

तम् आदिपुरुषम् भक्त्या पर ब्रह्म स्वरूपिणम्

पुरुष रूपाय पुरुष एक तत्पुरुषाय वै नमः

भवान् विष्णुः भवान् रुद्रो भवान् एव पितामहः

तद् अन्तरे शिवं देवाः स इन्द्राः स ब्रह्मकाः प्रभुम्

अथ उत्थाय महादेवः शारभं रूपम् आस्थितः

ततो निहत्य तं दैत्यं स बान्धवम् अघ अपहः

जन्म प्रभृति देवेशं पूजयामास च अव्ययम्

एवम् उक्ताः तदा तेन दैत्येन सु दुरात्मना

एवं स्तुतः तदा देवैः जगाम स यथाक्रमम्

स्तुवन्तं प्राह देव अरिः प्रदहन् इव पाप धीः

कालाय काल रूपाय नमः काल अङ्ग हारिणे

मयस्कराय विश्वाय विष्णवे ब्रह्मणे नमः

सः अपि शक्रः सुरैः सार्धं प्रणिपत्य यथागतम्

शुक्रं तु वृत्तं विश्वेश क्रीडा वै केवलं वयम्

दुर्लङ्घ्यां च आत्मनः दृष्ट्वा शक्र आदिभिः अपि स्वयम्

चक्रिणे वर्मिणे नित्यं दैत्यानां कर्म भेदिने

जघान च सुतं प्रेक्ष्य पितरं दानव अधमम्

धर्म ज्ञः सत्य सम्पन्नः तपस्वी च अभवत् सुधीः

देवानां शंभवे तुभ्यं भूतानां शंभवे नमः

पीडयामास दैत्य इन्द्रम् युग अन्त अग्निः इव अपरः

दैत्य इन्द्रैः बहुभिः सार्धं हित अर्थम् जगतां प्रभुः

धैर्यं बलं च समवाप्य ययुः विसृज्य दिङ्मुख अन्तम् असु रक्षण तत्पराः च

जाताय बहुधा लोके प्रभूताय नमः नमः

द्विज शाप छलेन एवम् अवतीर्णः असि लीलया

परात्परतरं ब्रह्म तत्त्वात् तत्त्वतमं भवान्
पुत्रम् अक्षम् कुमारं च शक्रजित् च बबन्ध तम्

भेदयामास रामं च उवाच अब्धिः समागतः

काक अक्षि पातन कथाम् प्रतियाहि हि शोक हन्

दग्ध्वा लङ्कां राक्षसांश् च दृष्ट्वा सीतां प्रणम्य ताम्

नयतां मां हि राघवः

हनूमान् स दशग्रीव दर्शन उपायम् आकरोत्

अङ्गद आदीन् अङ्गद आद्यैः पीत्वा मधुवने मधु

रावणो हन्तुम् उद्युक्तः विभीषण निवारितः

सीता अङ्गुलीयम् जग्राह सा अपश्यत्

नलेन सेतुं बद्ध्वा अब्धौ लङ्कां व्रज

मणिं दृष्ट्वा जानकी मे दृष्टा सीता नयस्व माम्

सम्पाति वचनम् श्रुत्वा हनुमन्त् अङ्गद आदयः

सीता कथा अमृतेन एव सिञ्च मां काम वह्नि गम्

नारद उवाच

दीपयामास लाङ्गलं दीप्त पुच्छः स मारुतिः

अब्धिं दृष्ट्वा ब्रुवन् ते ऽब्धिं लङ्घयेत् को नु जीवयेत्

शत योजन विस्तीर्णम् पुप्लुवे ऽब्धिं स मारुतिः

समुद्र पारम् आगम्य दृष्टा सीता इति च अब्रवीत्

रामः सीते न जानीते ज्ञात्वा त्वां स नयिष्यति

तया विना न जीवामि सुग्रीव आद्यैः प्रबोधितः

न अपश्यत् पान भूमि आदौ सीतां चिन्ता परायणः

उवाच मां यथा रामो नयेत् शीघ्रम् तथा कुरु

जित्वा दधिमुख आदीन् च दृष्ट्वा रामं च ते ऽब्रुवन्

सीतां दृष्ट्वा पुरीं दग्ध्वा सीता मणिम् गृहाण वै

रामो विभीषणं मित्रं लङ्का ऐश्वर्ये ऽभ्यषेचयत्

भव भार्या रावणस्य राक्षसीः वादिनीः कपिः

राम दूतः राघवाय सीतां देहि मरिष्यसि

रामाय देहि सीतां त्वम् इति उक्तेन असहायवान्

दृष्ट्वा उत्थितम् च मैनाकं सिंहिकां विनिपात्य च

कृतेन तरु शैल आद्यैः गतः पारं महोदधेः

नागपाशेन पिङ्गाक्षं दर्शयामास रावणम्

रामः कथं न नयति ताम् अब्रवीत् कपिः

इत्य् आदि महापुराणे आग्नेये रामायणे सुन्दरकाण्डवर्णनं नाम नवमो ऽध्यायः

स अभिज्ञानम् देहि मे त्वं मणिं सीता अददत् कपौ

राम बाणैः हतः सार्धं लङ्का स्थैः राक्षसैर् ध्रुवम्

हत्वा त्वं रावणं सीतां प्राप्स्यसे राम मा शुच

गतः तिरस्कृतः भ्रात्रा रावणेन दुरात्मना

वानरैः स सुवेल स्थः सह लङ्कां ददर्श वै

समुद्रं प्रार्थयत् मार्गम् यदा न अयात् तदा शरैः

रामः सुग्रीव मित्रः त्वां मार्गयन् प्रेषयत् च माम्

मणिं कथां गृहीत्वा आह हनुमन्त् नेष्यते पतिः

राम पत्नी जानकी त्वं रावणेन हृता बलात्

रावणं राक्षसं हत्वा स बलम् देवि मा शुच

रामो ऽस्य लक्ष्मणः पुत्रौ वन वासम् गतौ वरौ

कपीनां जीवन अर्थाय राम कार्य प्रसिद्धये

अहं त्वया कृतः पूर्वं रामो ऽपि नलसेतुना

हनुमन्त् अब्रवीत् रामम् लङ्घयित्वा अब्धिम् आगतः

स अभिज्ञानम् च अङ्गुलीयम् राम दत्तम् गृहाण वै

हत्वा तु किङ्करान् सर्वान् सप्त मन्त्रि सुतान् अपि

दृष्टा सीता इति रामो ऽपि हृष्टः पप्रच्छ मारुतिम्

गते तु रावणे प्राह राजा दशरथो ऽभवत्

अथवा ते त्वरा काचित् पृष्ठम् आरुह मे शुभे

रावणं शिंशपा स्थः ऽथ न इति सीतां तु वादिनीं

लङ्कां दृष्ट्वा राक्षसानां गृहाणि वनिता गृहे

अद्य त्वां दर्शयिष्यामि स सुग्रीवम् च राघवम्

कथं दृष्ट्वा त्वया सीता किम् उवाच च मां प्रति
आप्नोति वै स सर्वान् कामान् यान् कामयते

तत् अपाम् अप् त्वम्

अब्रवीत् आभिः वै अहम् इदम् सर्वम् आप्स्यामि यत् इदम् किम् च इति तस्मात् आपः अभवन्

स भूयस् अश्राम्यत् भूयस् अतप्यत् भूयस् आत्मानम् समतपत्

तत् पुत्रस्य पुत्र त्वम्

तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य संतप्तस्य सर्वेभ्यः रोमगर्तेभ्यः पृथक् स्वेद धाराः प्रास्यन्दन्त

तत् जायानाम् जाया त्वम् यत् च आसु पुरुषः जायते यत् च पुत्रः

तत् अब्रवीत् आभिः वै अहम् इदम् सर्वम् धारयिष्यामि यत् इदम् किम् च आभिः वै अहम् इदम् सर्वम् जनयिष्यामि यत् इदम् किम् च आभिः वै अहम् इदम् सर्वम् आप्स्यामि यत् इदम् किम् च इति

पुत् नाम नरकम् अनेक शत तारम्

ताभिः अनन्दत्
ता वः प्रहिणोमि यथाभागम् अत्र शिवा नः ताः पुनर् आयन्तु वाच इति

प्रबुध्य जपति त्वम् अग्ने व्रत पाः असि इति प्रतिपद्य विश्वे देवा अभि माम् अववृत्रन्न् इत्य् अन्तेन

एवम् एव अतस् ऊर्ध्वम्

मध्यरात्रे मध्यंदिने व्रतयति

त्वम् अग्ने व्रत पा इति ब्रूयात् स्वप्स्यन् सुप्त्वा वा प्रतिबुध्य यदि वा अ दीक्षित वाचः ऽवावदेत्

अधि वृक्ष सूर्ये व्रत प्रदः वाचं यमयत्य् अग्नीन् ज्योतिष्मतः कुरुत दीक्षित वाचं यच्छ पत्नि वाचं यच्छ इति

उदित आदित्ये दुग्धे व्रते व्रतं कृणुत इति वाचं विसृजति

न सूत्ये ऽहनि व्रतं विद्यत इत्य् एकम्

एवं मध्यंदिने व्रतयति

उद्यन्तम् आदित्यम् उपतिष्ठते याः पशूनाम् ऋषभे वाचो अग्ने ता अग्ने सूर्यः शुक्रो अग्रे

एवम् उपोदयम्

अधि वृक्ष सूर्ये व्रत प्रदः वाचं यमयति

स्वप्स्यन्न् आहवनीयम् अभिमन्त्रयते ऽग्ने त्वं सु जागृहि वयं सु मन्दिषीमहि इति

पूषा सन्या सोमो राधसा इति

एष एव अतस् ऊर्ध्वं संवेशन प्रतिबोधनानाम् कल्पो भवति
प्रेक्षन्तस् ताव् उभौ तत्र स्थित आसीनौ सुविस्मिताः

मान्धाता चक्रवर्ती तु तदा उत्तङ्क पुरःसरे

निःशेषान् शूद्र राज्ञः तु तदा स तु करिष्यति

गीर्भिः च एव अनुकूलाभिः स्तुवती वल्गु भाषिणी

नृपेषु अथ प्रनष्टेषु प्रजानां संग्रहात् तदा

इति उक्ताः ह्य् असुराः सर्वे काव्येन अक्लिष्ट कर्मणा

पृष्ठात् अभिमुखाः च एव ताडित अङ्गिरसेण तु

अयं नो दश वर्षाणि सततं शास्ति वै प्रभुः

एष धर्मः सतां ब्रह्मन् न धर्मं लोपयामि ते

मया सह त्वं सुश्रोणि दश वर्षाणि भामिनि

देवांशाः सर्व एव इह ह्य् उत्पन्नाः ते महा ओजसः

निवृत्ते च तथा शुक्रे योत्स्यामो दंशित आयुधाः

मया संबोधिताः सर्वे यस्मात् माम् न अभिनन्दथ

एवमादीनि पुत्राणां सहस्राणि निबोधत

कृतार्थः स तदा हृष्टः स्व रूपम् प्रत्यपद्यत

पर्यायेण तु सम्प्राप्ते त्रैलोक्यं पाकशासने

एवं निरुद्यमा देवैः कृताः कृच्छ्रेण दानवाः

षष्टिः शत सहस्राणि वीर्यवन्तो महा बलाः

प्रजानां पतये च एव तुभ्यं ब्रह्म आत्मने नमः

क्षेमाय सहमानाय सत्याय च अमृताय च

तस्मात् वृत्तेन प्रीतेन तुभ्यं दत्तं स्वयम्भुवा

नित्याय च आत्म लिङ्गाय सूक्ष्माय एव इतरस्मै च

सांख्याय च एव योगाय व्यापिने दीक्षिताय च

इन्द्राः त्रयः ते विज्ञेया असुराणां महा ओजसः

तान् उवाच ततः काव्यः पूर्वं वृत्तम् अनुस्मरन्

ततस् तदा स वै कल्किः चरितार्थः स सैनिकः

आदिदेवः तथा विष्णुर् एभिः तु सह दैवतः

जज्ञे पुनः पुनर् विष्णुः धर्मे प्रशिथिले प्रभुः

तुष्टि अर्थम् दश वर्षाणि जयन्त्या हित काम्यया

कर्तुं धर्म व्यवस्थानम् असुराणाम् प्रणाशनम्

तत् बुद्ध्वा नीति पूर्वम् तु राज्ये न्यस्ते तदा असुरैः

अ शक्नुवन् स देवानां सर्वं सोढुं स दैवतम्

तावत्कालं तु प्रह्लादो निवृत्तो ह्य् असुरैः सह

ब्रह्म द्विषः सपत्नान् तु संहृत्य एव च तद् वपुः

काव्यस्य गात्रं संस्पृश्य हस्तेन प्रीतिमान् भवः

भार्गवो वा अङ्गिराः वा अपि भगवान् एष नो गुरुः

उवाच वसुदेवः तम् रूपं संहर वै प्रभो

मित्रवन्त् मित्रविन्दः च मित्रविन्दा वर अङ्गना

मां त्वं प्रविश भद्रं ते नयिष्ये त्वां सुर उत्तमैः

द्वितीये नरसिंह आख्ये रुद्रो ह्य् आसीत् पुरोहितः

प्रसह्य हत्वा शिष्टान् तु पातालं प्रापयामहे

त्वष्ट्रे धात्रे तथा कर्त्रे चक्षुस् श्रोत्र मयाय च

यदि नः त्वम् न कुरुषे प्रसादं भृगुनन्दन

सर्वम् एतत् कुलम् यावत् वर्तते वैष्णवे कुले

पादौ संस्पृश्य देवस्य बाढम् इति अब्रवीत् वचः

त्यक्त्वा दिव्यां तनुं विष्णुः मानुषेषु इह जायते

यदा असुराः विशेषं तु न जानन्ति उभययोः तयोः

तुर्वसोः तु प्रवक्ष्यामि पूरोर् द्रुह्योः तथा ह्य् अनोः

महता तपसा युक्ता किम् अर्थम् मां निषेवसे

वराय भव्यरूपाय श्वेताय पुरुषाय च

देवि च इन्दीवर श्यामे वरार्हे वामलोचने

प्राद्रवन्त ततो भीता इन्द्रं दृष्ट्वा वशीकृतम्

पशूनां पतये तुभ्यं भूतानां पतये नमः

अशीतिं च सहस्राणि त्रैलोक्य ऐश्वर्य ताम् गतः

क्षीणे कलि युगे तस्मिन् ततस् कृतम् अवर्तत

शुक्र उवाच

एवं कृत अभिसंधी तौ शण्डामर्कौ सुराः तथा

कपिलाय पिशङ्गाय महादेवाय धीमते

गतेषु सुर संघेषु शक्रं विष्णुः अभाषत

शिखण्डिने करालाय दंष्ट्रिणे विश्व वेधसे

धर्मात् नारायणस्य अंशः सम्भूतश् चाक्षुषे अन्तरे

व्रतिने शुचये च ऊर्ध्वरेतसे

किं त्वं नो मिषतां राज्यं त्यक्त्वा यज्ञं पुनर् गतः

स्नेहेन च एव सुश्रोणि प्रीतः अस्मि वरवर्णिनि

दशमो भाव्य सम्भूतः याज्ञवल्क्य पुरःसरः

तया च अभ्युपपन्नान् तान् दृष्ट्वा देवाः ततस् असुरान्

स्थिता वयं निदेशे अस्य साधु त्वं गच्छ माचिरम्

ततः काले व्यतीते तु स देवः अन्तरधीयत

तदा तस्मिन् गते शुक्रे ह्य् असुराणां हिताय वै

सर्व भूतैः अदृश्या च संप्रयोगम् इह इच्छसि

निहता दानवाः सर्वे त्रैलोक्ये त्र्यम्बकेण तु

असपत्नम् इदम् सर्वम् आसीत् दश युगम् पुनः
न भेतव्यं न भेतव्यं भयं त्यजत दानवाः

प्रीतेन च अपरः दत्तो वरः ते स्वयम्भुवा

नमः अस्तु तुभ्यं भगवन्त् विश्वाय कृत्तिवाससे

त्रेता युगे तु प्रथमे दत्तात्रेयो बभूव ह

चारुदेष्णं रणे शूरं प्रद्युम्नं च महा बलम्

यदा गता न पश्यन्ति मायया संवृतं गुरुम्

सप्तमो रावणस्य अर्थे जज्ञे दशरथ आत्मजः

इह उत्पन्नाः मनुष्येषु बाधन्ते सर्व मानवान्

प्रजा ईश त्वम् धनेश त्वम् अ वध्य त्वम् च वै ददौ

एतान् दत्त्वा वरान् तस्मै भार्गवाय भवः पुनः

शूद्रान् संशोधयित्वा तु समुद्र अन्तम् च वै स्वयम्

बृहस्पतिर् उवाच एनान् अ संभ्रान्तः तपोधनः

हिरण्यकशिपुर् दैत्यो नारसिंहेन पातितः

एवम् उक्ता अब्रवीत् एनम् तपसा ज्ञातुम् अर्हसि

जनस् तपाय सत्याय तुभ्यं लोक आत्मने नमः

तिष्ठन्तीं पार्श्वतो दृष्ट्वा जयन्तीम् इदम् अब्रवीत्

देवक्यां वसुदेवस्य तपसा पुष्करेक्षणः

सो ऽवतीर्णो महीं देवः प्रविष्टो मानुषीं तनुम्

इति व्याहृत्य तान् काव्यः जगाम अथ यथागतम्

एवं ब्रुवाणं शुक्रं तु बाष्प संदिग्धया गिरा

युगे त्व् अथ परावृत्ते काले प्रशिथिले प्रभुः

बलिना अधिष्ठिते च एव पुरा लोकत्रये क्रमात्

अनाचार्या वयं देवाः त्यक्त शस्त्राः तु अवस्थिताः

ततस् तु अपरितुष्टाः ते तम् एव त्वरिता ययुः

प्रह्लादस्य निदेशे तु न स्थास्यन्ति असुराः च ये

श्रीवत्स लक्षणम् देवं दृष्ट्वा दिव्यैः च लक्षणैः

ततः प्रभृति शापेन भृगोः नैमित्तिकेन तु

अनया संस्तुतो भक्त्या प्रश्रयेण दमेन च

ततस् तान् बाध्यमानान् तु देवैः दृष्ट्वा सुरान् तदा

कृत्स्नानि मयि तिष्ठन्ति पादः तेषाम् सुरेषु वै

सूत उवाच

रोचमानाय चण्डाय स्फीताय ऋषभाय च

सप्तर्षयः कुबेरः च यक्षो माणिचरः तथा

सख्यम् आसीत् _ देवानाम् असुरैः सह

अनुगच्छत मां दैत्याः त्यजत एनम् बृहस्पतिम्

ततः क्षयं गमिष्यन्ति सार्धं कलि युगेन तु

पूर्णे काव्यः तदा तस्मिन् समये दश वार्षिके

ततस् तान् अब्रवीत् काव्यः कंचिद् कालम् उपास्यथ

किम् अर्थम् संघशो भूताः स्मृताः सम्भूतयः कति

इमौ च शिष्यौ द्वौ मह्यं समाव् एतौ बृहस्पतेः

कवये राजवृक्षाय तक्षक क्रीडनाय च

चारुहासं कनिष्ठं च कन्यां चारुमतीं तथा

एते देवासुरे वृत्ताः संग्रामा द्वादश एव तु

त्रैलोक्यं वो हृतं सर्वं वामनेन त्रिभिः क्रमैः

त्रिपुर घ्नाय तीर्थाय अ वक्राय रोमशाय च

साधु गच्छामहे तूर्णं यावत् न अध्यापयिष्यति

कपर्दिने करालाय हरि अक्ष्णे वर दाय च

तस्मिन् एव युगे क्षीणे संध्या शिष्टे भविष्यति

विभ्रान्ताय महान्ताय अर्णवे दुर्गमाय च

सोमपाय आज्यपाय एव धूमपाय ऊष्मपाय च

पुनः पुनर् मनुष्येषु तत् नः प्रब्रूहि पृच्छताम्

नष्टे धर्मे चतुर्थ अंशे मार्कण्डेय पुरःसरः

प्रह्लादो निर्जितो युद्धे इन्द्रेण अमृत मन्थने

वञ्चितान् काव्य रूपेण ततः काव्यो अब्रवीत् तु तान्

दैवतैः सह संसृष्टान् सर्वान् वः धारयिष्यतः

कुलानां शतम् एकम् च यादवानां महात्मनाम्

पञ्चमः पञ्चदश्यां च त्रेतायां संबभूव ह

कृशानवे प्रचेताय वह्नये निर्मलाय च

हता देव मनुष्ये स्वे पितृभिः च एव सर्वशः

उत्पात दुःखाः सु अल्प अर्थाः बहु बाधाः च ताः प्रजाः

हृष्टाः तेन ययुः सार्धं प्रह्लादेन महात्मना

समय अन्ते देवयानी तदा उत्पन्ना इति श्रुतिः

नमः ते त्रिषु लोकेषु नमः ते परतस् त्रिषु

यो विष्णुं जनयामास यं च तातैः इति अभाषत

देव असुर क्षय कराः प्रजानां तु हिताय वै

काव्यं दृष्ट्वा स्थितं देवा निःशङ्कम् असुरान् जहुः

ततः काव्यः तु तान् दृष्ट्वा तूर्णं देवैर् अभिद्रुतान्

सहस्र शिरसे च एव सहस्राक्षाय मीढुषे

युग आख्याः दश सम्पूर्णा देवान् आक्रम्य मूर्धनि

अशीतिः च सहस्राणि वासुदेव सुताः तथा

एवम् आभाष्य देवेशम् ईश्वरम् नीललोहितम्

अट्ट शूलाः नान पदाः शिव शूलाः चतुष्पथाः

एवम् उक्तः अब्रवीत् दैत्यान् विषण्णान् सान्त्वयन् गिरा
षष्टि वर्ष सहस्राणि नियुतानि च विंशतिः

कर्तुं धर्मस्य संस्थानम् असुराणाम् प्रणाशनम्

अभिजग्मुः गृहम् तस्य मुदिताः ते दिदृक्षवः

मन्त्र अर्थम् तत्र वसति ब्रह्मचर्यं महेश्वरे

यज्ञे देवान् अथ गतं दितिजाः काव्यम् आह्वयन्

व्यापृताय विशिष्टाय भरताय च साक्षिणे

ततस् ते वध्यमानाः तु काव्यम् एव अभिदुद्रुवुः

प्रह्लादः तम् तदा उवाच मा नः त्वम् त्यज भार्गव

षष्ठो ह्य् आडीबक आख्यः तु सप्तमः त्रैपुरः तथा

यज्ञं वै वर्तयामासुः देवाः वैवस्वते अन्तरे

एष वै गुरुः नः अन्तर ईप्सुः अयम् द्विजः

एवं कष्टम् अनुप्राप्ताः काले संधि अंशके तदा

अयुद्धेन प्रपत्स्यामः शरणं काव्य मातरम्

शप्तान् तान् असुरान् ज्ञात्वा काव्येन स बृहस्पतिः

मद् संनिधौ वर्ततां वो न भीर् भवितुम् अर्हति

देव असुर विमर्देषु जायते हरिः ईश्वरः

श्रुत्वा तस्य ततस् ते वै समेत्य तु ततस् अब्रुवन्

ह्रस्वाय मुक्तकेशाय सेनान्ये रोहिताय च

महा असुराः द्वादशसु संग्रामेषु सुरैर् हताः

भृगु नाथाय शुक्राय गह्वरेष्ठाय वेधसे

निदेश स्थायिनः च अपि तयोः देव असुराः समम्

तस्तम्भ देवी बलवत् योग युक्ता तपोधना

रक्षां काव्येन संहृत्य देवाः ते अपि असुर अर्दिताः

काव्यो ह्य् एष इदं सर्वं व्यावर्तयति नो बलात्

ततस् अनुसृष्टः देवेन कुण्डधारः अस्य

चुकोप भार्गवः तेषाम् अवलेपेन तेन तु

तया सह अवसत् देव्या दश वर्षाणि भार्गवः

किंचिद् शीष्टाः तु यूयं वै युद्धं मा अस्तु इति मे मतम्

आचार्यो वो ह्य् अहं काव्यो देव आचार्यः अयम् अङ्गिराः

एवम् उक्तः अब्रवीत् देवः व्रतं त्वं चर भार्गव

उत्पेतुः सहसा ते वै संत्रस्ताः तान् वचः अब्रुवन्

तैः तैः उपायैः भूयिष्ठम् निहता वः प्रधानतः

क्षिप्रेषवे सत् अश्वाय शिवाय मोक्ष दाय च

तस्मात् वै तपसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च

शालकिर् नारदः च एव सिद्धो धन्वन्तरिः तथा

प्रगृहीत आयुधैः विप्रैः वृतः शत सहस्रशस्

क्षपयित्वा तु ते ऽन्योन्यं भाविना अर्थेन चोदिताः

तथा इति समनुज्ञाप्य शुक्रः तु भृगुनन्दनः

हर्षात् प्रादुर् बभौ तस्य दिव्य स्तोत्रम् महेश्वरे

मोहयन् सर्व भूतानि योग आत्मा योग मायया

संस्तुताय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे

अयं तु गर्भो देवक्यां जातः कंसं हनिष्यति

तृतीयः तु वराहः च चतुर्थो अमृत मन्थनः

जज्ञिरे सत्यभामायां भानुः भ्रम रत ईक्षणः

यदि पास्यसि भद्रं ते ततो मन्त्रान् अवाप्स्यसि

असुर घ्नाय स्वाघ्नाय मृत्यु हने यज्ञियाय च

एवं भवतु गच्छामो गृहान् नः मत्तकाशिनि

युग आख्यायाम् चतुर्थ्यां तु आपन्नेषु सुरेषु वै

चतुर् बाहुः तदा जातो दिव्य रूपः ज्वलन् श्रिया

अहं वो ऽध्यापयिष्यामि विद्याः प्राप्ताः तु या मया

एवम् उक्त्वा असुराः सर्वे प्रापद्यन्त बृहस्पतिम्

लोकानाम् ईश्वरः भाव्यः ते पौत्रः पुनर् बलिः

दैत्य संस्थम् इदम् सर्वम् आसीत् दश युगम् पुनः

विहार अर्थम् स देवेशो मानुषेषु इह जयते

रक्षणे विनिवृत्ते तु हत्वा च अन्योन्यम् आहवे

तेजसा च सुरान् सर्वान् त्वम् एकः अभिभविष्यसि

नीतिं यां वो ऽभिधास्यामि तिष्ठध्वं काल पर्ययात्

निरस्यमाना देवैः च विविशुः ते रसातलम्

मानुषाः सप्त या अन्याः तु शाप जाः ताः निबोधत

व्रत चर्या अनुकूलाभिः उवास बहुलाः समाः

लक्षम् एकम् तथा प्रोक्तं पुत्राणां च द्विजोत्तमाः

चतुर्विंशे युगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा

तत् सर्वम् वः प्रदास्यामि त्वद् अर्थे धृता मया

वसुदेव वचः श्रुत्वा रूपं संहरते अच्युतः

अस्मिन् छिद्रे तदा आमर्षात् देवाः तान् समुपाद्रवन्

सुभामा च तथा शैब्या गान्धारी लक्ष्मणा तथा

बुद्धो नवमको जज्ञे तपसा पुष्कर ईक्षणः

शुक्र उवाच

व्रतं चरामि अहम् देव त्वया आदिष्टः अद्य वै प्रभो

नमः अस्तु शितिकण्ठाय कनिष्ठाय सुवर्चसे

द्विसप्तति तथा अन्यानि नियुतानि अधिकानि च

ततस् ते कृत संवादाः देवान् ऊचुः तदा असुराः

हिरण्याय वरिष्ठाय ज्येष्ठाय मध्यमाय च
विषाय मारुताय एव तुभ्यं देव आत्मने नमः

हिरण्याक्षो हतो द्वंद्वे प्रतिघाते तु दैवतैः

कस्य त्वं सुभगे का वा दुःखिते मयि दुःखिता

दैत्यान् च दानवान् च एव संयतान् किल संयुतान्

अहो विवञ्चिताः स्म इति परस्परम् अथ अब्रुवन्

अष्टमे द्वापरे विष्णुः अष्टाविंशे पराशरात्

अनाश्रिताय वेध्याय सम त्व अधिष्ठिताय च

नष्टे धर्मे तथा जज्ञे विष्णुः वृष्णि कुले प्रभुः

वसवे च एव साध्याय रुद्र आदित्य सुराय च

ततः काव्यं समासाद्य उपतस्थुः अवाङ्मुखाः

स्व आश्रयान् भजमानान् च भक्तान् त्वम् भज भार्गव

मित्रविन्दा च कालिन्दी देवी जाम्बवती तथा

महादेवाय शर्वाय विश्वरूप शिवाय च

परशुं चारुगुप्तं च चारुभद्रं सुचारुकम्

काव्यं मां वो विजानीध्वं तोषितो गिरिशो विभुः

रोधसे चेकितानाय ब्रह्मिष्ठाय महा ऋषये

जामदग्न्यः तथा षष्ठो विश्वामित्र पुरःसरः

काव्यो वो ऽहं गुरुः दैत्याः मद् रूपः ऽयं बृहस्पतिः

मुनय ऊचुः

त्रैलोक्यम् इदम् अव्यग्रम् महेन्द्रेण अनुपाल्यते

निरुपाख्याय मित्राय तुभ्यं सांख्य आत्मने नमः

दंशिताः स आयुधाः सर्वे बृहस्पति पुरःसराः

कुर्वन् धर्म व्यवस्थानम् असुराणाम् प्रणाशनम्

ताम्राय च एव भीमाय उग्राय च शिवाय च

वषट्कार आत्मने च एव तुभ्यं मन्त्र आत्मने नमः

हिरण्यबाहवे च एव व्याप्ताय च महाय च

वाचा हृतेषु लोकेषु ताः ताः तस्य अभवन् किल

तदा विष्णु सहायेन महेन्द्रेण निवर्तितः

तेषाम् उत्सादन अर्थाय उत्पन्नो यादवे कुले

व्यावृत्ताय वरिष्ठाय भरिताय तरक्षवे

ह्रस्व देह आयुषः च एव भविष्यन्ति वनौकसः

प्रापद्यन्त ततो भीताः तेभ्यः अदात् अभयम् तु सा

ह्य् अजाय एव अपूर्व प्रथमाय च

न्यस्त शस्त्राः वयं सर्वे निःसंनाहा रथैः विना

चिकीर्षितं हि मे ब्रह्मन् त्वम् हि वेत्थ यथातथम्

निरुत्सिक्तास् तपस् युक्ताः कालं कार्य अर्थ _

संज्ञा प्रनष्टा या वो ऽद्य ताम् एताम् प्रतिपत्स्यथ

भीतः अहम् देव कंसस्य ततस् तु एतत् ब्रवीमि ते

मृधो बलि विमर्दाय सम्प्रवृद्धः सु दारुणः

न हि शक्यं मया तुभ्यं पुरस्ताद् विप्रभाषितुम्

बुद्धाय विभवे च एव तुभ्यं मोक्ष आत्मने नमः

सूत उवाच

प्रह्वः अभिप्रणतः तस्मै प्राञ्जलिः वाग्यतः अभवत्

संमोहयति रूपेण मामकेन एष वो ऽसुराः

एवम् उक्तः अब्रवीत् एनाम् दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा

वेदव्यासः तथा जज्ञे जातूकर्ण्य पुरःसरः

सौम्याय च एव मुख्याय धार्मिकाय शुभाय च

प्रद्युम्नस्य तु दायादो वैदर्भ्यां बुद्धि सत्तमः

दुन्दुभ्याय एक पादाय अजाय बुद्धि दाय च

अथ देवो महादेवः पूर्वं कृष्णः प्रजापतिः

ततो देवा न्यवर्तन्त विज्वरा मुदिताः च ते

मन्त्राः च ओषधयः च एव रसा वसु च यत् परम्

लेलिहानाय काव्याय वत्सराय अन्धसः पते

अनुज्ञाप्य ततः शौरिं नन्द गोप गृहे अनयत्

ततस् असुरान् परित्यज्य शुक्रो देवान् अगच्छत

पूर्णे धूम व्रते तस्मिन् घोरे वर्ष सहस्रके

कल्की तु विष्णुयशसः पाराशर्य पुरःसरः

वयं युवां भजिष्यामः सह जित्वा तु दानवान्

अब्रवीत् सम्प्रमूढेषु काव्यः तान् असुरान् तदा

पूर्णं वर्ष सहस्रम् तु कणधूमम् अवाक्शिराः

भास्वराय प्रतीताय सु दीप्ताय सु मेधसे

प्रवृत्त चक्रः बलवान् संहारम् तु करिष्यति

बभ्रवे च पिशङ्गाय पिङ्गलाय अरुणाय च

देवासुरे तदा तस्मिन् वर्तमाने शतं समाः

चतुष्पदाय मेध्याय रक्षिणे शीघ्र गाय च

प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा सत्य अभिव्याहृतम् तु तत्

कृष्णाय च जयन्ताय लोकानाम् ईश्वराय च

सकृत् आशंसमानाः तु जयं शुक्रेण भाषितम्

मा भैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेन वो ऽसुराः

त्वयि अदृष्टे वयं तेन देवाचार्येण मोहिताः

पर्यायेण नु राज अभूत् बलिः वर्ष अयुतम् पुनः

देव राज्ये बलिः भाव्यः इति माम् ईश्वरः अब्रवीत्

निर्गुणाय गुण ज्ञाय व्याकृताय अमृताय च

अ वध्याय अ मृताय एव नित्याय शाश्वताय च

सूत उवाच

ततस् ते हृष्ट मनसः विद्या अर्थम् उपपेदिरे
प्रह्लादम् अग्रतस् कृत्वा काव्यस्य अनु पदम् पुनः

युध्यामहे पुनर् देवान् ततस् प्राप्स्यथ वै जयम्

सूत उवाच

अपध्यातास् त्वया ह्य् अद्य प्रविशामो रसातलम्

कृतार्थम् आगतम् दृष्ट्वा काव्यं सर्वे दितेः सुताः

उवाच एतान् न भेतव्यं न गन्तव्यं रसातलम्

बले राज्य अधिकारः तु यावत्कालं बभूव ह

काश्या सुपार्श्व तनया साम्बात् लेभे तरस्विनः

प्राप्ते पर्याय काले च हि इति ब्रह्मा अभ्यभाषत

तस्मात् निरुत्सुकः त्वम् वै पर्यायं सहितः असुरैः

यज्ञे च आहूय तौ प्रोक्तौ त्यजेताम् असुरान् द्विजौ

ध्वज लक्षणम् आविश्य विप्रचित्तिः सहानुजः

हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणाम् अर्बुदम् बभौ

पितुः मम आश्रम स्था वै मां प्रतीक्षत दानवाः

पुराणि हित्वा ग्रामान् च तुल्य त्वे निष्परिग्रहाः

बृहस्पतिः तु संरुद्धं काव्यं ज्ञात्वा वरेण तु

पिशिताशाय सर्वाय मेघाय च

निकामं दर्शनं दत्त्वा तत्र एव अन्तरधीयत

आत्म ईशाय आत्म वश्याय सर्व ईश अतिशयाय च

क एष वसुदेवः तु देवकी च यशस्विनी

इन्द्रेण एव तु विक्रम्य निहतः तारकामये

बलिः बद्धः हतो जम्भो निहतः च विरोचनः

चतस्रो जज्ञिरे तेषां स्वसारः तु यवीयसीः

मनुष्य वध्याः ते सर्वे ब्रह्म इति व्याहरत् प्रभुः

ततस् ते दानवाः सर्वे प्रणिपत्य अभिनन्द्य च

तत् संदिश्य असुरान् काव्यः महादेवं प्रपद्यत

अवश्यं भाविनो ह्य् अर्थाः प्राप्तव्या मयि जाग्रति

मद् प्रसादात् च त्रैलोक्यं भुक्तं युष्माभिः ऊर्जितम्

न्यस्त शस्त्रेषु दैत्येषु विनिवृत्ताः तदा सुराः

ततस् तान् आगतान् दृष्ट्वा बृहस्पतिः उवाच ह

यदु वंश प्रसङ्गेण समासात् वैष्णवम् यशः

लक्षणं तस्य तत् बुद्ध्वा प्रतिजग्मुः यथागतम्

अथ कामान् महा बाहुः देवक्याः समपूरयत्

ततो देवाः तु तान् दृष्ट्वा वृतान् काव्येन धीमता

भक्तान् अर्हसि वै ज्ञातुं तपस् दीर्घेन चक्षुषा

मम पुत्रा हताः तेन ज्येष्ठाः ते भीम विक्रमाः

वयं तपः चरिष्यामः संवृता वल्कलैः वने

वचनं जगृहुः तस्य चिर अभ्यासे न मोहिताः

सुचारुं भद्रचारुं च सुदेष्णं भद्रम् एव च

जाम्बवत्याः सुतो जज्ञे साम्बः समिति शोभनः

वरेण काव्यं प्रीतो भवः तदा

इति उक्ताः ह्य् असुराः तेन ताव् उभौ समवेक्ष्य च

अयं गुरुर् हितः नः गच्छ त्वं न असि नो गुरुः

सर्वान् च भूतांस् तिमितान् पाषण्डान् च एव सर्वशः

तस्मात् प्रनष्ट संज्ञाः वै पराभवम् अवाप्स्यथ

बलि संस्थेषु लोकेषु त्रेतायां सप्तमं प्रति

कर्तुं धर्म व्यवस्थानम् जायते मानुषेषु इह

न शक्यम् अन्यथा कर्तुं दिष्टं हि बलवत्तरम्

पिनाकिने च इषुमते चित्राय रोहिताय च

बोधिता हि मया यस्मात् न मां भजथ दानवाः

आरण्याय गृहस्थाय यतये ब्रह्मचारिणे

बुद्धिं चक्रे ततः सो ऽथ याज्यानां प्रत्यवेक्षणे

कथं देव असुर कृते व्यापारं प्राप्तवन् स्वतस्

समागतान् पुनर् दृष्ट्वा काव्यो याज्यान् उवाच ह

नन्द गोपः च कः तु एष यशोदा च महा व्रता

प्रमदाः केश शूलाः च भविष्यन्ति युग क्षये

ज्ञात्वा काव्यो यथातत्त्वं कारुण्यात् अनुकम्पया

क्रूराय अविकृताय एव भीषणाय शिवाय च

यस्मात् प्रवृत्तयः च अस्य संकाशाद् अभिसंधिताः

एतत् व्रतम् त्वया एकेन चीर्णं न अन्येन केनचित्

अन्धक आख्यः अष्टमः तेषाम् नवमो वृत्र _

अग्नीषोम विधि ज्ञाय पशु मन्त्र औषधाय च

देवि गच्छामि अहम् द्रष्टुं मम याज्यान् शुचि स्मिते

अमोघाय प्रशान्ताय सुमेधाय वृषाय च

श्रुत्वा तथा ब्रुवाणं तं संभ्रान्ताः ते तदा अभवन्

ततो देवा जयं प्रापुः दानवाः च पराजिताः

या गर्भं जनयामास या च एनम् त्व् अभ्यवर्धयत्

सर्व भूत अङ्ग भूताय तुभ्यं भूत आत्मने नमः

एवं वृणोषि कामं त्वं मत्तो वै वल्गु भाषिणि

काव्य शाप अभिभूताः ते निराधाराः च सर्वशः

तदा उपामन्त्रयन् देवाः शण्डामर्कौ तु ताव् उभौ

तद् ते सम्पादयामि अद्य यदि अपि स्यात् सु दुष्करः

देव असुरम् यथा वृत्तं तत् नः प्रब्रूहि पृच्छताम्