tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अध्यर्ध इति

ते यद् इदं सर्वम् आददाना यन्ति तस्माद् आदित्या इति

वरुण देवतः इति

ते यदा अस्मात् शरीरात् मर्त्याद् उत्क्रामन्त्य् अथ रोदयन्ति

अथ कथम् अध्यर्ध इति

किंदेवतो ऽस्यां ध्रुवायां दिश्य् असि इति

कस्मिन् न्व् आपः प्रतिष्ठिता इति

यदा ह्य् एव श्रद्धत्ते ऽथ दक्षिणां ददाति

यद् दिशो वेत्थ स देवाः स प्रतिष्ठाः

पशव इति

याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्य आत्मनः परायणं यम् आत्थ

कस्मिन् नु दक्षिणा प्रतिष्ठिता इति

एक इति

एते हि इदम् सर्वं षड् इति

एतान्य् अष्टाव् आयतनान्य् अष्टौ लोका अष्टौ देवा अष्टौ पुरुषाः

वद एव शाकल्य तस्य का देवता इति

अमृतम् इति ह उवाच

हृदय इति ह उवाच

व्यान इति

त्रयश् च त्री च शता त्रयश् च त्री च सहस्रा इति

जात एव न जायते को न्व् एनं जनयेत् पुनः

अस्थीन्य् अन्तरतो दारुणि मज्जा मज्ज उपमा कृता

तं चेन् मे न विवक्ष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यति इति

कस्मिन् नु त्वं च आत्मा च प्रतिष्ठितौ स्थ इति

तस्य ह मूर्धा विपपात

यो ऽयं पवत इति

कस्मिन् नु रूपाणि प्रतिष्ठितानि इति

कस्मिन् नु उदानः प्रतिष्ठित इति

अ सितः न व्यथते

कतमे ते त्रयस्त्रिंशद् इति

श्रद्धायाम् इति

सर्वे वा मा पृच्छत

प्राण इति

विज्ञानम् आनन्दं ब्रह्म रातिर् दातुः परायणम्

कस्मिन् नु यज्ञः प्रतिष्ठित इति

रेतसि इति

दीक्षायाम् इति

वद एव शाकल्य तस्य का देवता इति

आकाश एव यस्य आयतनम् श्रोत्रं लोको मनो ज्योतिर् यो वै तं पुरुषं विद्यात् सर्वस्य आत्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात्

तद् यद् रोदयन्ति तस्माद् रुद्रा इति

ॐ इति ह उवाच

य एव अयम् पुत्र मयः पुरुषः स एषः

हृदय इति

याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्य आत्मनः परायणं यम् आत्थ

किंदेवतो ऽस्यां प्राच्यां दिश्य् असि इति

एतेषु हि इदम् सर्वं वसु हितं इति तस्माद् वसव इति

तस्माद् अपि प्रतिरूपं जातम् आहुर् हृदयाद् इव सृप्तो हृदयाद् इव निर्मित इति

वद एव शाकल्य तस्य का देवता इति

कत्य् एव देवा याज्ञवल्क्यैः इति

स्त्रिय इति ह उवाच

अ सङ्गः न सज्यते

स यमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति

याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्य आत्मनः परायणं यम् आत्थ

यद् इदं कुरु पञ्चालानाम् ब्राह्मणान् अत्यवदीः किं ब्रह्म विद्वान् इति

कस्मिन् नु रेतः प्रतिष्ठितम् इति

य एव अयम् शारीरः पुरुषः स एषः

एवम् एव एतत् याज्ञवल्क्य

कस्मिन् नु श्रद्धा प्रतिष्ठिता इति

कस्मिन् न्व् अपानः प्रतिष्ठित इति

आदित्य देवतः इति

सो ऽग्निः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति

चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति

हृदयेन हि सत्यं जानाति

य एव अयम् काम मयः पुरुषः स एषः

दश इमे पुरुषे प्राणा आत्मा एकादशः

याज्ञवल्क्यैः इति ह उवाच शाकल्यः

य एव अयम् आदर्शे पुरुषः स एषः

वद एव शाकल्य तस्य का देवता इति

स्तनयित्नुर् एव इन्द्रः यज्ञः प्रजापतिर् इति

कतमः स्तनयित्नुर् इति

सत्यम् इति ह उवाच

रेत एव यस्य आयतनम् हृदयं लोको मनो ज्योतिर् यो वै तं पुरुषं विद्यात् सर्वस्य आत्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात्

किंदेवतो ऽस्याम् उदीच्यां दिश्य् असि इति

कस्मिन् नु सत्यं प्रतिष्ठितम् इति

अपान इति

रेतस इति मा वोचत जीवतस् तत् प्रजायते

चक्षुषि इति

हृदय इति ह उवाच

यत् हि एतत् अन्यत्र अस्मत् स्यात् श्वानः वा एनत् अद्युर् वयांसि वा एनत् विमथ्नीरन् इति

हृदयेन हि श्रद्धाम्

प्राण इति

कतमो यज्ञ इति

एवम् एव एतत् याज्ञवल्क्य

द्वाव् इति

कतमे रुद्रा इति

यत्र एतत् अन्यत्र अस्मत् मन्यासै

कत्य् एव देवा याज्ञवल्क्यैः इति

कतमे षड् इति

एवम् एव एतत् याज्ञवल्क्य

हृदय इति ह उवाच

य एव अयम् श्रौतः प्रातिश्रुत्कः पुरुषः स एष

याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्य आत्मनः परायणं यम् आत्थ

यद् वृक्षो वृक्णो रोहति मूलान् नवतरः पुनः

मर्त्यः स्विन् मृत्युना वृक्णः कस्मान् मूलात् प्ररोहति
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्य आत्मनः परायणं यम् आत्थ

शाकल्यैः इति ह उवाच याज्ञवल्क्यः

ॐ इति ह उवाच

य एव अयम् अप्सु पुरुषः स एषः

स यस् तान् पुरुषान् निरुह्य प्रत्युह्य अत्यक्रामत् तं तु औपनिषदम् पुरुषं पृच्छामि

अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादश आदित्याः त एकत्रिंशद् इन्द्रश् च एव प्रजापतिश् च त्रयस्त्रिंशाव् इति

तस्य लोमानि पर्णानि त्वग् अस्य उत्पाटिका बहिः

त्रयस्त्रिंशत् त्व् एव देवा इति

धाना रुहः इव वै वृक्षो ऽञ्जसा प्रेत्य सम्भवः

रूपाण्य् एव यस्य आयतनम् चक्षुर् लोको मनो ज्योतिर् यो वै तं पुरुषं विद्यात् सर्वस्य आत्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात्

कस्मिन् नु प्राणः प्रतिष्ठित इति

विज्ञानम् आनन्दं ब्रह्म रातिर् दातुः परायणम्

वाचि इति

कत्य् एव देवा याज्ञवल्क्यैः इति

षड् इति

यथा वृक्षो वनस्पतिस् तथा एव पुरुषो ऽमृषा

सत्यम् इति ह उवाच

ॐ इति ह उवाच

एवम् एव एतत् याज्ञवल्क्य

यत् स मूलम् वृक्षं न पुनर् आभवेत्

अप्स्व् इति

कतमे वसव इति

त्वच एव अस्य रुधिरं प्रस्यन्दि त्वच उत्पटः

न रिष्यति

यद् अस्मिन्न् इदं सर्वम् अध्यार्ध्नोत् तेन अध्यर्धः इति

त्रय इति

प्रजापतिर् इति ह उवाच

जात एव न जायते को नु एनम् जनयेत् पुनः

किंदेवतो ऽस्यां दक्षिणायां दिश्य् असि इति

ॐ इति ह उवाच

आप एव यस्य आयतनम् हृदयं लोको मनो ज्योतिर् यो वै तं पुरुषं विद्यात् सर्वस्य आत्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात्

कत्य् एव देवा याज्ञवल्क्यैः इति

अन्नं च एव प्राणश् च इति

हृदये ह्य् एव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवति इति

यो वः कामयते तं वः पृच्छामि सर्वान् वा वः पृच्छामि इति

याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्य आत्मनः परायणं यम् आत्थ

श्रद्धायां ह्य् एव दक्षिणा प्रतिष्ठिता इति

हृदय इति

ते ह ब्राह्मणा न दधृषुः

सत्ये ह्य् एव दीक्षा प्रतिष्ठिता इति

अग्निश् च पृथिवी च वायुश् च अन्तरिक्षम् च आदित्यः च द्यौश् च एते षट्

द्वादश वै मासाः संवत्सरस्य एते आदित्याः

एते हि इदम् सर्वम् आददाना यन्ति

अथ ह उवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वः कामयते स मा पृच्छतु

रूपाण्य् एव यस्य आयतनम् हृदयं लोको मनो ज्योतिर् यो वै तं पुरुषं विद्यात् सर्वस्य आत्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात्

सोम देवतः इति

ॐ इति ह उवाच

अ गृह्यः न हि गृह्यते

कतम आदित्या इति

स सोमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति

सत्य इति

तद् आहुर् यद् अयम् एक इव एव पवते

अहल्लिकैः इति ह उवाच याज्ञवल्क्यः

वद एव शाकल्य तस्य का देवता इति

अपि ह अस्य परिमोषिणो ऽस्थीन्य् अपजह्रुर् अन्यन् मन्यमानाः

तान् ह एतैः श्लोकैः पप्रच्छ

ॐ इति ह उवाच

कस्मिन् नु चक्षुः प्रतिष्ठितम् इति

य एव असौ आदित्ये पुरुषः स एषः

कस्मिन् नु व्यानः प्रतिष्ठित इति

कत्य् एव देवा याज्ञवल्क्यैः इति

स ब्रह्म त्यद् इत्य् आचक्षते

यम देवतः इति

हृदये ह्य् एव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्ति इति

दक्षिणायाम् इति

कस्मिन् नु दीक्षा प्रतिष्ठिता इति

कत्य् एव देवा याज्ञवल्क्यैः इति

वद एव शाकल्य तस्य का देवता इति

उदान इति

मृत्युर् इति ह उवाच

कस्मिन् नु वाक् प्रतिष्ठिता इति

कतमौ तौ द्वौ देवा इति

तिष्ठमानस्य तद् विदः इति

अग्निश् च पृथिवी च वायुश् च अन्तरिक्षम् च आदित्यः च द्यौः च चन्द्रमाश् च नक्षत्राणि च एते वसवः

तं ह न मेने शाकल्यः

त्वां स्विद् इमे ब्राह्मणा अङ्गारावक्षयणम् अक्रता३ इति

तम एव यस्य आयतनम् हृदयं लोको मनो ज्योतिर् यो वै तं पुरुषं विद्यात् सर्वस्य आत्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात्

स ह उवाच महिमान एव एषाम् एते

मांसान्य् अस्य किनाटं स्नाव तत् स्थिरम्
न हि वेद स तां विद्यां यां काव्यो वेद वीर्यवान्

दृष्ट्वा कचं च अपि तथा अभिरूपम् पीतं तथा सुरया मोहितेन

वनं ययौ कचो विप्रः पठन् ब्रह्म च शाश्वतम्

ततस् ते पुनर् उत्थाय योधयांचक्रिरे सुरान्

आराधयन् उपाध्यायम् देवयानीं च भारत

शील दाक्षिण्य माधुर्यैः आचारेण दमेन च

संजीवनीं प्राप्य विद्यां मया अयम् तुल्य प्रभावः ब्राह्मणो ब्रह्म भूतः

भजमानान् भजस्व अस्मान् कुरु साहाय्यम् उत्तमम्

शौनक उवाच

पौरोहित्ये च यज्ञ अर्थे काव्यं तु उशनसम् परे

बृहस्पतेः सुतः पुत्रि कचः प्रेत गतिम् गतः

स ब्रह्मचारी च तपोधनः च सदा उत्थितः कर्मसु च एव दक्षः

उवाच वचनं काले देवयानी अथ भार्गवम्

अगोपाः च आगताः गावः कचः तातैः न दृश्यते

अर्चयिष्ये अहम् अर्च्यम् त्वा अर्चितः अस्तु बृहस्पतिः

गुरोः सकाशात् समवाप्य विद्यां भित्त्वा कुक्षिं निर्विचक्राम विप्रः

विद्यां सिद्धां ताम् अवाप्य अभिवाद्य ततः कचः तम् गुरुम् इति उवाच

ज्येष्ठस्य अपि यदोः वंशः किम् अर्थम् हीयते श्रिया

शुक्र उवाच

रक्षते दानवान् तत्र न स रक्षति अदानवान्

निधिं निधीनां वरदं वराणां ये न आद्रियन्ते गुरुम् अर्चनीयम्

कचः तु तं तथा इति उक्त्वा प्रतिजग्राह तत् व्रतम्

शुक्र उवाच

ता दृष्ट्वा रहिता गाः तु कचेन अभ्यागताः वनात्

ततः संजीवनीं विद्यां प्रयुक्त्वा कचम् आह्वयत्

शब्देन मृतं संजीवयामि अहम्

शौनक उवाच

नित्यम् आराधयिष्यन् ताम् युवा यौवन गोचराम्

शुक्र उवाच

गुरोः उष्य सकाशे च दश वर्ष शतानि सः

ब्राह्मीं मायां त्व् आसुरी त्व् अत्र माया त्वयि स्थिते कथम् एव अभिबाधते

हत्वा साला वृकेभ्यः च प्रायच्छन् तिलशस् कृतम्

पुष्प आहार प्रेषण कृत् कचः तातैः न दृश्यते

विद्याम् इमाम् प्राप्नुहि जीवनीं त्वं न चेद् इन्द्रः कच रूपी त्वम् अद्य

दृष्ट्वा च तं पतितं वेदराशिम् उत्थापयामास ततः कचः अपि

एतत् इच्छामि अहम् श्रोतुं विस्तरेण तपोधन

प्रालेय अद्रेः शुक्लम् उद्भिद्य शृङ्गं रात्रि आगमे पौर्णमास्याम् इव इन्दुः

शतानीक उवाच

वृषपर्वणः समीपे असौ शक्यो द्रष्टुं त्वया द्विजः

मया च इमाम् विप्र धर्म उक्त सीमाम् मर्यादां वै स्थापितां सर्व लोके

असुरैः सुरायां भवतो ऽस्मि दत्तो हत्वा दग्ध्वा चूर्णयित्वा च काव्य

किं ते प्रियं करवाणि अद्य वत्से विना एव मे जीवितं स्यात् कचस्य

आहूतः प्रादुरभवत् कचः शुक्रं ननाम स

समन्युः उत्थाय महा अनुभावः तदा उशनाः विप्र हितम् चिकीर्षुः

प्रालेय अद्रि प्रोज्ज्वलत् भाल संस्थम् पापान् लोकान् ते व्रजन्ति अप्रतिष्ठाः

ब्राह्मणौ ताव् उभौ नित्यम् अन्योन्यम् स्पर्धिनौ भृशम्

सन्तो विप्राः गुरूणां देवा दैत्याः च उपशृण्वन्तु सर्वे

असुराः तु निजघ्नुः यान् सुरान् समर मूर्धनि

द्वौ मां शोकाव् अग्नि कल्पौ दहेतां कचस्य नाशः ते च एव उपघातः

देवयानी अथ भूयो ऽपि पितरं वाक्यम् अब्रवीत्

देवयानी उवाच

स गत्वा त्वरितो राज्ञ् देवैः सम्पूजितः कचः

काव्यः स्वयं वाक्यम् इदम् जगाद सुरा पानम् प्रति असौ जात शङ्कः

मा एनम् शुचो मा रुद देवयानि न त्वादृशी मर्त्यम् अनु प्रशोचेत्

अनुज्ञातः कचो गन्तुम् इयेष त्रिदशालयम्

तं शुक्र वृषपर्वणौ वव्राते वै यथा पुरा

हतः अहम् इति च आचख्यौ राक्षसैर् धिषण आत्मजः

तं विना न एव जीवामि वचः सत्यं ब्रवीमि ते

पुण्यं पवित्रम् आयुष्यम् ययाति चरितम् महत्

ययातिः पूर्वजः नः दशमो यः प्रजापतेः

आचक्षे वो दानवा बालिशाः स्थ शिष्यः कचो वत्स्यति मद् समीपे

पञ्च वर्ष शतानि एवम् कचस्य चरतो भृशम्

शुक्रे ताम् आहर क्षिप्रं भाग भाग भाज् भाज् नः नः भविष्यसि

संजीवनीं ततो देवा विषादम् अगमन् परम्

गायन् नृत्यन् वादयन् च देवयानीम् अतोषयत्

शौनक उवाच

ततो गावो निवृत्ताः ताः अगोपाः स्व निवेशनम्

अनुमन्यस्व मां ब्रह्मन् सहस्र परिवत्सरान्

संसिद्ध रूपः असि बृहस्पतेः सुत यत् त्वा भक्तं भजते देवयानी
जिगीषया ततो देवा वव्रुः आङ्गिरसम् मुनिम्

तं विना न एव जीवामि वचः सत्यं ब्रवीमि अहम्

ततस् अद्वितीयम् तं हत्वा दग्धं कृत्वा च चूर्ण वत्

ऐश्वर्यं प्रति संघर्षः त्रैलोक्ये सचराचरे

शौनक उवाच

सुराणाम् असुराणाम् च समजायत वै मिथः

ययातिः आसीत् राजर्षिः देवराज सम द्युतिः

देवयानी उवाच

ताम् आराधयितुं शक्तो न अन्यः कश्चन विद्यते

न अन्यत्र कुक्षेः मम भेदनात् च दृश्येत् कचो मद् गतः देवयानि

निवर्तेत् पुनर् जीवन् कश्चिद् अन्यः मम उदरात्

अशक्यः अयम् जीवयितुं द्विजातिः संजीवितो यो वध्यते च एव भूयः

ऊचुः कचम् उपागम्य ज्येष्ठं पुत्रं बृहस्पतेः

न त्व् एवं स्यात् तपसः क्षयो मे तत क्लेशं घोरतरं स्मरामि

तान् दानवान् च एव निगूढबुद्धीन् इदं समाहूय वचो ऽभ्युवाच

तत् ते अहम् सम्प्रवक्ष्यामि पृच्छतो राज सत्तमैः

स त्व् एवम् उक्तः देवयान्या महा ऋषिः संरम्भेण व्याजहार अथ काव्यः

तदा हि प्रेषितो देवैः समीपे वृषपर्वणः

अन्यत् ययाति चरितम् सूत विस्तरतो वद

कचस्य नाशे मम न अस्ति शर्म ते उपघाते जीवितुं न अस्मि शक्ता

तथा इति उक्त्वा तु स प्रायात् बृहस्पति सुतः कचः

पुत्रो भूत्वा निष्क्रमस्व उदरात् मम भित्त्वा कुक्षिं जीवय मां च तात

तान् पुनर् जीवयामास काव्यो विद्या बल आश्रयात्

शुक्र उवाच

पुष्पैः फलैः प्रेषणैः च तोषयामास भार्गवीम्

सूत उवाच

स पुनर् देवयानी उक्तः पुष्प आहारे यदृच्छया

किम् अर्थम् पौरवो वंशः श्रेष्ठ त्वम् प्राप भू तले

या असौ विद्या निवसति ब्राह्मणे अमित तेजसि

तत् तत् तीव्रम् व्रतं बुद्ध्वा दानवाः तम् ततः कचम्

हुतं च एव अग्निहोत्रम् ते सूर्यः च अस्तम् गतः प्रभो

यस्य अङ्गिराः वृद्धतमः पितामहो बृहस्पतिः च अपि पिता तपोनिधिः

अथ देवा भय उद्विग्नाः काव्यात् उशनसः तदा

शौनक उवाच

तम् अब्रवीत् केन च इह उपनीतः मम उदरे तिष्ठसि ब्रूहि वत्स

एतत् एव पुरा पृष्टः शतानीकेन शौनकः

तम् आराधयितुं शक्तो न अन्यः कश्चिद् ऋते त्वया

वने पुष्पाणि चिन्वन्तं ददृशुर् दानवाः च तम्

ब्राह्मणं वर्जयित्वा एकम् तस्मात् विद्याम् अवाप्नुहि

शुक्र उवाच

संशीलयन् देवयानीम् कन्यां सम्प्राप्त यौवनाम्

अब्राह्मणं कर्तुम् इच्छन्ति रौद्रा एभिर् व्यर्थं प्रस्तुतो दानवैः हि

कच उवाच

शुक्र उवाच

न तान् संजीवयामास बृहस्पतिः उदार धीः

गा रक्षन्तं वने दृष्ट्वा रहसि एनम् अमर्षिताः

व्यक्तं हतो मृतो वा अपि कचः तातैः भविष्यति

इति इदम् उक्त्वा स महा प्रभावः तपोनिधीनां निधिर् अप्रमेयः

अवेक्षेथा धर्मवतीम् अवेक्षाम् गुरोः सकाशात् प्राप्य विद्यां सविद्यः

यस्याः ते ब्रह्म च ब्राह्मणाः च स इन्द्राः च देवा वसवः अश्विनः च

ऋषय ऊचुः

नाम्ना कचैः इति विख्यातं शिष्यं गृह्णातु मां भवान्

तत्र देवा निजघ्नुर् दानवान् युधि संगतान्

अपेत धर्मा ब्रह्म हा च एव स स्यात् अस्मिन् लोके गर्हितः स्यात् परे च

स तेन आपृष्टः विद्यया च उपहूतः शनैस् वाचम् जठरे व्याजहार

ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि त्वयि अहम् परमं गुरो

शुक्र उवाच

सुरा पानात् वञ्चनात् प्रापयित्वा संज्ञा नाशम् चेतसः च अपि घोरम्
तत् अस्माभिः स्व बुद्ध्या एव तथा कार्यं यथा एव तत्

समग्र पृथिवी राज्यम् प्राप्नोति एव क्रम आगतम्

शोभनाः सन्ति ते राज्ञ् नड घासाः च सु ग्रहाः

तद् भार्या अपि च तेन एव सह गन्तुम् इयेष सा

प्रच्छन्नं स्थापयामासुः पुण्यसेनं नृपं च ते

तदा स सुत दारस्य क्षयः स्यात् तव निश्चितम्

तद् एषा कन्यका नक्तं मञ्जूषायां निवेशिता

एवं रात्रौ मिथः कृत्वा मन्त्रं सर्वे ऽपरे ऽहनि

रुमण्वान् अब्रवीत् एवम् तर्हि यदी एष निश्चयः

तत् तत्र रक्षा हेतोः च विनोदाय च गम्यताम्

यत् पूर्वम् मन्त्रितं तेन सर्वं सह रुमण्वता

स च भिक्षा अशनः अनेक परिव्राज् परिवारितः

तस्यां मौन व्रतः कश्चिद् आसीत् प्रव्राजकः पुरा

नक्तं चक्रे तथा सर्वं निर्विमर्शा हि भीरवः

पद्मावत्यां च लब्धायां संबन्धी मगध अधिपः

मिलित्वा सैन्य सहिताः कटकं बिभिदुः क्रमात्

तद् अस्य वत्स राजस्य कृते याचामहे वयम्

त्यजामि तां देवकुले स्वीकरोतु ततः प्रभुः

अङ्के कृत्वा च तां सद्यः क्रन्दतः तस्य निर्ययुः

उद्घाटनीया न च सा श्रुते अपि अन्तर् ध्वनौ इति

द्वीप अन्तरम् वणिज् पुत्रः गन्तुं व्यवसितो ऽभवत्

एवं यथा स हास्य त्वम् गतः प्रव्राजकः तथा

उन्माद्यति गतः तस्याः रूपं दृष्ट्वा अखिलः जनः

एवं स राजा नष्टो ऽभूद् धीरो अपि उन्मादिनीम् विना

एवं स राजा वत्स ईशः क्रमेण सुतराम् अभूत्

ज्येष्ठेन च स्नुषा ज्ञेया कनिष्ठ अन्तिक वर्तिनी

व्याजः पद्मावती हेतोः क्रियमाणः कदाचन

यत्न स्तम्भित हासाः च शिष्याः तम् ददृशुः तदा

स्व आयत्त सिद्धे राज्ञो हि प्रज्ञा उपकरणम् मता

आगतं तत् अहर् च एनम् स्वैरं यौगन्धरायणः

त्वां द्रष्टुम् इह वत्स ईशैः तत् इदम् शृणु वच्मि ते

शशी इव स्व कुल प्रीत्या तं वत्स ईश्वरम् अभ्यगात्

तेन एवम् उक्तवान् अस्मि त्यक्त्वा मौनं भवत् कृते

राज कार्याणि भवन्ति तत् इदम् वयम्

भृत्यैः आनाय्य सहसा कौतुकात् उदघाटयत्

ततः पूर्वां दिशं जेतुं गच्छामो अन्याः च तद् क्रमात्

जीवेत् कदाचिद् देवी इति मत्वा धैर्यम् अवाप्स्यति

युष्माकं द्रौपदी च एका बहूनाम् इह वल्लभा

शोक आवेगेन बलिना स गुल्मः स्वयम् अस्फुटत्

अधस् तूष्णीम् च युष्माभिः शयितव्यम् इमाम् निशाम्

पार्ष्णिग्राहः स हि सदा पश्चात् कोपम् करोति नः

गुल्म आक्रान्तः च शोकेन स मुमूर्षुः अभूत् नृपः

सुन्दर आपाण्डुर छायाम् विलोल अलक लाञ्छनाम्

प्रलोभनाय प्रययौ कैलास उद्यान वर्तिनोः

तथा इति प्रत्यपद्यन्त कल्याण कृत बुद्धयः

सचिवः को भवेत् तेषाम् कृते वा अपि अथवा अकृते

निनाय स रुमण्वत्कम् गृहं गोपालकं निशि

प्रीतः स च मुनिः तस्मै ददौ प्रह्वाय भूभृते

असहं तु मनुष्याणां तथा च श्रूयतां कथा

उपमेये च गान्धर्व विधिना तां च तद् क्षणम्

तथा हि शृणुत एताम् च कथां वः कथयामि अहम्

सा च वासवदत्ता इव रूपेण अप्रतिमा अभवत्

मुख्यम् अङ्गम् हि मन्त्रस्य विनिपात प्रतिक्रिया

देव लावाणके ऽस्माकं गतानां वर्तते शिवम्

प्रातर् बुद्ध्वा च तत् सर्वम् जहास सकलो जनः

ते च मे सुहृदो अभूवन् तद् प्रीत्या च अहम् आगतः

मया एतत् निश्चितम् सर्वं कार्याणि च महीभृताम्

इति एतत् निश्चित मतेः श्रुत्वा यौगन्धरायणात्

स च अन्येन अभियुक्तः अभूत् नृपेण अति बलीयसा

पञ्चानां द्रौपदी तेषाम् एका पत्नी बभूव च

अथ तद् मन्त्रिणः धीराः तम् अरिम् वीक्ष्य दुर्जयम्

सत्यां देव्यां च वत्स ईशः ना एवा अन्याम् परिणेष्यति

अवतीर्य नभस् मध्यात् प्रदत्त नयन उत्सवः

पर्यन्तो मगध आसन्न वर्ती हि विषयो ऽस्ति सः

कु लक्षणा सा कन्या इति मिथ्या राजानम् अब्रुवन्

निन्युः प्रव्राजकस्य एनाम् सो ऽथ हृष्टो जगाद तान्

स ददर्श शुभां कन्यां भिक्षाम् आदाय निर्गताम्

श्रावस्ती इति पुरी तस्य राजधानी बभूव च

भङ्गि सूचन विधौ विशारदो नारदो मुनिः अदर्शनम् ययौ

स हि कुप्येत् इति पिता तस्याः सो अचिन्तयत् वणिज्
अतिष्ठत् प्राङ्गण द्वार कवाट अन्त विलम्बिनी

देवी दग्धा इति जातायां ख्यातौ सर्वं तु सेत्स्यति

राजा अस्याम् परिणीतायाम् एतत् एकमनाः त्यजेत्

राज कार्याणि नश्येत् च सर्वं तस्मात् किम् एतया

विना वासवदत्तां तु वत्स राजः कथं भवेत्

मिथ्या राजा मृत इति प्रवादं सर्वतो व्यधुः

अचिरेण च कालेन महतीम् ऋद्धिम् आप्स्यसि

तस्याम् अभूद् वणिज् पुत्रः कः अपि नाम्ना यैल्लकः

भवन्ति एवंविधानि एव तथा च अत्र कथां शृणु

स च अति रम्यः विषयः तत्र च आखेट भूमयः

तत्र अति मोहः कर्तव्यः सुख अन्तम् भविता हि तत्

इति वासवदत्तां च सो अभ्यनन्दत् कृत आदरः

तत् श्रुत्वा मन्त्रिणो ऽन्ये च तूष्णीम् आसन् स च क्रमात्

तथाभूतो ऽथ स ततः परिव्राड् अवतीर्णवान्

तत् सर्वम् अ जिगीषेण त्यक्तम् एतेन भूभृता

प्राप्त वासवदत्तः तद् सुख आसक्त एक मानसः

ना अन्यथा उद्योग सिद्धिः स्यात् अनुद्योगे च निश्चितम्

दृष्ट्वा एव च स तां राजा जगत् संमोहन ओषधिम्

साहसं च एतत् आशङ्क्य रुमण्वान् तम् अभाषत

तत्र अन्तर् पुरम् आदीप्य क्रियते यदि चिन्तितम्

सचिव आयत्त सिद्धेः तु तत् प्रज्ञा एवा अर्थ साधनम्

गत्वा सु लक्षणा सा वा न वा इति आलोच्यताम् इति

एवं रुमण्वता उक्तः सन् आह यौगन्धरायणः

प्रमाद शङ्कि हृदयः रुमण्वान् पुनर् अब्रवीत्

सम्यक् एवम् अभिधाय तद् क्षणम् वत्स राजम् उदयस्य भाविनः

एतस्य च अल्पम् आलोक्य शोकं वत्स ईश्वरः तदा

ततः स च वणिज् पुत्रः प्रतस्थे कृत मङ्गलः

अराजकानाम् अधुना भव राजा त्वम् एव नः

स च राज हित एषी सन् दुःख आवहम् अपि स्वसुः

एतत् श्रुत्वा च भूयो ऽपि रुमण्वान् अभ्यभाषत

इति दूत मुखेन अथ तम् अरिम् जगदुः च ते

विद्याधर अधिपम् पुत्रं कामदेव अंशम् आप्स्यसि

राजनि व्यसनिनि एतत् नश्येत् अपि यथास्थितम्

उत्कम्पते स भुवनं जयति असमसायकः

गते ऽथ तस्मिन् सम्प्राप्त कन्या रत्ने नृप आत्मजे

ते हि राम आदयः देवाः तेषाम् सर्वंसहं मनः

प्रव्राजको ऽपि तद् कालम् उवाच अनुचरान् निजान्

युधिष्ठिर आदयः ऽभूवन् पुरा ते प्रपितामहाः

ब्रह्मा निर्मापयामास दिव्यनारीं तिलोत्तमाम्

कृत उद्योगेषु च अस्मासु पृथिवीम् एष भूपतिः

ददृशुः ताम् च मञ्जूषां गृहीत्वा तस्य च अन्तिकम्

तस्यां च पुर्याम् अभवद् वणिग् एको महा धनः

ततस् तत् औषध असाध्यम् मत्वा एकः मतिमान् भिषक्

तथा इति ते द्विजा गत्वा तां दृष्ट्वा एव वणिज् सुताम्

किं मया विहितः शत्रोः प्रणाम इति चिन्तयन्

रूपम् आलोकितुं यस्याः चतुर्दिक्कम् चतुर् मुखः

सो ऽत्र तां वणिजा क्षिप्तां मञ्जूषां वीक्ष्य दीपतः

यथा एतत् मम कृतं वाक्यं कुर्याः त्वम् मन्त्रिणां तथा

इत्य् उक्त्वा विरते तस्मिन् बद्ध आशङ्के रुमण्वति

ज्येष्ठ अन्तिक गता माता मन्तव्या इयम् कनीयसा

ततस् च तस्या निर्गत्य वानरो भीषण आकृतिः

भर्तृ वेश्मनि हर्म्य स्था सा अथ जातु तम् आगतम्

ततस् च उवाच वत्स ईशम् स्थिते यौगन्धरायणे

लब्धा अपि मन्त्रि ता ख्यातिः अस्माकम् च अन्यथा भवेत्

अकस्मात् नारद मुनिः कान्ति द्योतित दिङ्मुखः

चिछेद पापस्य कपिः निग्रह ज्ञः इव क्रुधा

ततस् च गत्वा राजानं देवसेनं व्यजिज्ञपत्

उज्जयिन्याम् अभूत् पूर्वम् पुण्यसेन अभिधः नृपः

तथा इति उक्तवतः तस्य रिपोः तुष्टस्य ते ततः

यौगंधरायण आद्याः ते प्राविशन् राज मन्दिरम्

ततस् तद् दोषम् आशङ्क्य तान् एवम् अहम् अभ्यधाम्

अतो ऽस्य राज्ञो देव्याः च रक्ष्या अन्योन्य वियोगि ता

किं पुनर् वत्स राजः अयम् अत्र च एताम् कथां शृणु

उवाच सह्यते क्लेशो राजभिः कार्य दर्शिभिः

ततो नङ्क्ष्यति ते धर्मो दण्ड्यो मे च भविष्यसि

स कदाचिद् च चिन्तावान् आनीय रजनौ गृहम्

श्रुत्वा इति मन्त्रि वृषभात् वचः यौगन्धरायणात्

सा अथ तं प्रस्थितं पश्चात् पश्यन्ती स अश्रु लोचना

सर्वं च साध्यते बुद्ध्या तथा च एताम् कथां शृणु

तत् सेनापतये प्रादाद् अन्तर् जात विमाननाम्
एतद् अर्थम् स हि मया प्रार्थितः पूर्वम् उक्तवान्

तनया इयम् अन् आवेद्य राज्ञे देया क्वचिद् न मे

जगाद धैर्य जलधिः धीमान् यौगन्धरायणः

कुल क्रम आगता कृत्स्ना पुरं च गजसाह्वयम्

स तस्य दशनैः नासाम् नखैः कर्णौ च तद् क्षणम्

सीता देव्या न किं रामो विषेहे विरह व्यथाम्

तद् तद् निमित्तः संघर्षः संरक्ष्यो भवतां किल

किम् अद्या एवम् अकस्मात् त्वम् मौनं त्यक्त्वा उक्तवान् इति

तत् श्रुत्वा व्यसृजत् राजा सो ऽथ प्रत्ययितान् द्विजान्

तथा इति च आगताः यावत् गङ्गाम् न प्राप्नुवन्ति ते

राजानं तेन मार्गेण बुद्ध्वा आत्मानम् अदर्शयत्

संभाव्य सिद्धि उदयम् आत्म चिकीर्षितस्य संपादनाय सुतरां जगृहुः प्रयत्नम्

हा हा कष्टम् इति स्म आह वणिजः तस्य शृण्वतः

स जातु बलिना अन्येन राज्ञा गत्वा अभ्ययुज्यत

अभीष्ट स्त्री वियोग आर्त्या स विवेकः ऽपि बाध्यते

सर्वे च तस्य वचसा मुनि पुंगवस्य यौगंधरायण मुखाः सचिवाः ततस् ते

तत् गोपालकम् आनीय देव्या भ्रातरम् आदृतम्

पश्चात् कोपम् न कुरुते सहाय त्वम् च गच्छति

उपरि न्यस्त दीपायाम् गङ्गायां क्षिप्यतां त्वया

यौगन्धरायणः च अस्य महा मन्त्री दिवानिशम्

सत् उपाय आदि सामग्री संभवे किल सति अपि

ते सम्प्राप्त बलाः शत्रुं तं निजघ्नुः स्व मन्त्रिणः

दत्त्वा अग्निम् वासके ब्रूमो देवी दग्धा इति सर्वतः

ददर्श च अन्तर् कन्यां तां हृदय उन्माद कारिणीम्

अथ देवी पितुः चण्डमहासेनात् विशङ्कसे

युक्त्या लावाणकं यामः सह देव्या नृपेण च

मृता ते देव देवी इति मिथ्या वक्ति स्म तं नृपम्

उन्मना ज्वर संताप पीडाम् गाढम् अवाप सः

असुरौ विक्रम आक्रान्त लोक त्रितय दुर्जयौ

राज पुत्रः किम् अपि एकः तावत् तस्याम् अवातरत्

देवी च स्थाप्यते नीत्वा युक्त्या पद्मावती गृहे

गोपालको ऽनुमेने तत् कर्तव्यम् हि सतां वचः

राजा मतिमतां वरः

तत् बुद्ध्वा च वणिज् पुत्रः प्रत्यावृत्य च तद् क्षणम्

तद् प्रत्ययात् रुमण्वान् च चक्रे कर्तव्य निश्चयम्

इत्य् उक्त्वा तां स मञ्जूषाम् आरोप्य मठिका उपरि

प्राप्नुयात् एव पूर्वं हि दिव्या वाच् एवम् अब्रवीत्

उन्मादिनी इति नाम्ना च कन्यका सा अपि पप्रथे

निर्विघ्न विश्व निर्माण सिद्धये यद् अनुग्रहम्

अस्ति इह बहु रत्न आढ्या मथुरा इति महा पुरी

मद् वाक्यात् अयम् एतस्याः समयः च अस्तु वः सदा

तथा इति प्रतिपद्य एतत् गत्वा सो ऽथ वणिज् भयात्

ततः समेत्य सचिवैः स्व कार्य भ्रंश रक्षिभिः

छन्नां वासवदत्तां च स्थापयित्वा स्व बुद्धितः

राज्ञ् वासवदत्ताम् ते दृष्ट्वा हन्त स्मृतं मया

तयोः विनाश कामः च दत्त्वा आज्ञाम् विश्वकर्मणा

न अस्ति अत्र चिन्ता यत् राज पुत्री गोपालकस्य सा

तेन एव च अस्य गुल्मो ऽन्तः शोकेन हि उदपद्यत

इति तेन च तद् भर्त्रा स्व सेनापतिना ततः

छन्न स्थितायाः येन अस्याः सा एव स्यात् शील साक्षिणी

उभौ अपि उभययोः बाहुवोः सुन्दरीं काम मोहितौ

उन्मादिनीं ययुः क्षोभं सद्यः संजात मन्मथाः

ततस् तम् स वणिग् गत्वा रहः पप्रच्छ विस्मयात्

शोक अग्नि ज्वलितात् देहाद् द्रुतं भीता इव असवः

अभ्यर्थ्यमानो यत्नेन जगाद एवम् स भूपतिः

तौ च असुरौ जगृहतुः ताम् दृष्ट्वा एव अन्तिक आगताम्

तत् श्रुत्वा सहसा भूमौ पततः तस्य भूपतेः

बभूव किल शर्वो ऽपि कुर्वाणायाः प्रदक्षिणम्

भिन्ने च सैन्ये राजानं पुण्यसेनं प्रकाश्य तम्

मन्ये स वव्रे धाता अपि तस्मै विघ्न जिते नमः

तत् तस्य कन्यका रत्नम् अस्ति पद्मावती इति यत्

एवं स्त्री नाम् विषयो निदानं कस्य न आपदाम्

पद्मावती ततो देवी दर्श्यते च अचिरात् इति

देवी दाह प्रवादेन कार्यं धैर्येण कुर्महे

दृष्ट्वा च अद्भुत रूपाम् तां स काम वशगः शठः

एतत् श्रुत्वा च वत्स ईशः समं वासवदत्तया

आगाद् गोपालकः तत्र स्वयं मूर्त इव उत्सवः

ददर्श विह्वलां कान्ताम् एताम् उत्क्रान्त जीविताम्

संमन्त्र्य च समं तेन सम्यक् सर्वम् विधीयताम्
निश्चिते गमने अन्येद्युस् लग्ने च परिकल्पिते

परस्पर विरोधेन हरन्तौ तां च तद् क्षणम्

स स पुत्रः च देवी च वचः कुरुत एव मे

सा पद्मयोनेर् आदेशात् पार्श्वं सुन्द उपसुन्दयोः

निर्यातुं ना अशकत् मुग्धा प्राणास् तस्या विनिर्ययुः

न च तां सह जग्राह भार्यां क्ﾱप्त प्रसाधनाम्

निजगाद रुमण्वन्तं मन्त्री यौगन्धरायणः

अन्यं कंचिद् अधाक्षुः च राज अर्ह विधिना शवम्

व्याज प्रयोगस्य असिद्धौ वयं गच्छेम जातुचित्

गते दृष्टि पथात् तस्मिन् सा वियोग असहा ततः

ननन्द स वणिज् सा च तद् सुता प्राप्त सत् पतिः

कृत्वा तत्याज निःक्षिप्य घोरं वानरम् अन्तरे

कनीयसी स्वसा देवी प्राणेभ्यो अपि अधिका प्रिया

गङ्गां गच्छत तत्र अन्तर् वहतीम् यां च पश्यथ

एवम् अन्योन्य विरहात् दंपती तौ विनेशतुः

उवाच आलोचित अशेष कार्यः यौगन्धरायणः

पाण्डव अन्वय जातः ऽयं वत्स ईशः ऽस्य च मेदिनी

रावण उच्छित्तये देवैः कृत्वा युक्तिं वियोजितः

भुवि चान्द्रमसीं लक्ष्मीं दिवः सुप्त च्युताम् इव

गोपालको रुमण्वान् च ततो मन्त्रम् इति व्यधुः

तत् श्रुत्वा वणिजं तं च परिव्राज् एवम् अब्रवीत्

पृष्ठ स्थ दीपाम् मञ्जूषां गुप्तम् आनयत इह ताम्

स्वामि संभावनायाः च भवेम व्यभिचारिणः

इत्थं वत्स ईश्वरस्य एताम् साधयामो ऽखिलां भुवम्

सा दासी न पर स्त्री इति गृह्यतां यदि वा अपि अहम्

आश्लिष्यमाणः प्रियया शंकरो ऽपि यद् आज्ञया

अस्मासु राज्य चिन्ता च सर्वा अनेन समर्पिता

प्रवृत्त सम्प्रहार त्वात् द्वौ अपि क्षयम् ईयतुः

इति च प्रकृतिं प्राप्ता द्विजाः संमन्त्र्य ते गताः

तस्य उदपद्यत अन् अन्य सदृशी दुहिता किल

प्रविष्टो जातु भिक्षा अर्थम् एकस्य वणिजो गृहे

अस्ति माकन्दिका नाम नगरी जाह्नवी तटे

तत् यथा स भिषज् बुद्ध्या चक्रे राज हितम् तथा

इति भूयो ऽपि तद् कालम् उक्ते तत्र रुमण्वता

तया सह वसन्तो ऽथ कदाचिद् कार्य गौरवात्

इति एतत् मद् वचः राज्ञ् ते ते प्रपितामहाः