tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
एताभिर् ऋग्भिर् भेदं तस्माद् वै स पराभवत्

विलिप्त्या बृहस्पते या च सूत वशा वशा

पदोर् अस्या अधिष्ठानाद् विक्लिन्दुर् नाम विन्दति

इन्द्रस्य मन्यवे जाल्मा आवृश्चन्ते अचित्त्या

तथा वशायाः संविद्यं दुरदभ्ना ह्य् उच्यसे

अथ उ वशायास् तत् प्रियं यद् देवत्रा हविः स्यात्

आयुश् च तस्य भूतिं च देवा वृश्चन्ति हीडिताः

न अस्मै कामाः समृध्यन्ते याम् अ दत्त्वा चिकीर्षति

लक्ष्म कुर्व इति मन्यते कनीयः कृणुते स्वम्

आ स देवेषु वृश्चते ब्राह्मणानां च मन्यवे

विलोहितो अधिष्ठानात् शक्नः विन्दति गो पतिम्

ततः किशोरा म्रियन्ते वत्सांश् च घातुको वृकः

यथा शेवधिर् निहितो ब्राह्मणानां तथा वशा

जायमाना अभिजायते देवान्त् स ब्राह्मणान् वशा

हिंस्ते अ दत्ता पुरुषं याचितां च न दित्सति

अथ आहुः नारकं लोकं निरुन्धानस्य याचिताम्

वशा चरन्ती बहुधा देवानां निहितो निधिः

अथ उ ह ब्रह्मभ्यो वशा याञ्च्याय कृणुते मनः

य एनां वनिम् आयन्ति तेषां देव कृता वशा

देवा वशां पर्यवदन् न नो ऽदाद् इति हीडिताः

प्रियं पशूनां भवति यद् ब्रह्मभ्यः प्रदीयते

कतमासां भीमतमा याम् अ दत्त्वा पराभवेत्

ददामि इति एव ब्रूयाद् अनु च एनाम् अभुत्सत

ततः कुमारा म्रियन्ते यक्ष्मो विन्दत्य् अनामनात्

अथ उ ह गो पतये वशा अ ददुषे विषं दुहे

अनपत्यम् अल्प पशुम् वशा कृणोति पूरुषम्

ताः प्रयच्छेद् ब्रह्मभ्यः सो अन् आव्रस्कः प्रजापतौ

आविर् आत्मानं कृणुते यदा स्थाम जिघांसति

दानेन राजन्यो वशाया मातुर् हेडम् न गच्छति

य एनाम् अ वशाम् आह देवानां निहितं निधिम्

ताम् अब्रवीन् नारद एषा वशानां वशतमा इति

स्वधाकारेण पितृभ्यो यज्ञेन देवताभ्यः

तास् त्वा पृच्छामि विद्वांसं कस्या न अश्नीयात् अ ब्राह्मणः

ताम् एतद् अच्छायन्ति यस्मिन् कस्मिंश् च जायते

तस्या न अश्नीयात् अ ब्राह्मणः य आशंसेत भूत्याम्

ये गो पतिम् पराणीय अथ आहुः मा ददा इति

यथा एनान् अन्यस्मिन् जिनीयाद् एव अस्याः निरोधनम्

अथ एनाम् देवा अब्रुवन्न् एवं ह विदुषो वशा

देवानां निहितं भागं मर्त्यश् चेन् निप्रियायते

नमस् ते अस्तु नारद अनुष्ठु विदुषे वशा

वशां ब्रह्मभ्यो याचद्भ्यस् तत् प्रजावद् अपत्यवत्

यद् अस्याः कस्मैचिद् भोगाय बालान् कश्चित् प्रकृन्तति

यथा आज्यम् प्रगृहीतम् आलुम्पेत् स्रुचो अग्नये

एतद् वो ब्राह्मणा हविर् इति मन्वीत याचितः

दुरदभ्ना एनम् आशये याचितां च न दित्सति

सर्वान् कामान् यम राज्ये वशा प्रददुषे दुहे

अग्नीषोमाभ्यां कामाय मित्राय वरुणाय च

य आर्षेयेभ्यो याचद्भ्यो देवानां गां न दित्सति

य आर्षेयेभ्यो याचद्भ्यो देवानां गां न दित्सति

ताम् एतां विद्यान् नारदः सह देवैर् उदाजत

सा अस्मै सर्वान् कामान् वशा प्रददुषे दुहे

हेडं पशूनां न्येति ब्राह्मणेभ्यो अ ददत् वशाम्

चरेद् एवा त्रैहायणाद् अ विज्ञात गदा सती

ये वशाया अदानाय वदन्ति परिरापिणः

तस्या न अश्नीयात् अ ब्राह्मणः य आशंसेत भूत्याम्

यो अस्य स्याद् वशा भोगः अन्याम् इच्छेत तर्हि सः

तस्मात् तं देवा आगसो ऽवृश्चन्न् अहमुत्तरे

बण्डया दह्यन्ते गृहाः काणया दीयते स्वम्

तेषां सर्वेषाम् अ ददत् हेडम् न्येति मानुषः

वेहतं मा मन्यमानो मृत्योः पाशेषु बध्यताम्

उभयेन एव अस्मै दुहे दातुं चेद् अशकद् वशाम्

यद् अन्ये शतं याचेयुर् ब्राह्मणा गो पतिम् वशाम्

तेभ्यो याचन्ति ब्राह्मणास् तेष्व् आवृश्चते अ ददत्

देवान्त् स ब्राह्मणान् ऋत्वा जिह्मो लोकान् निरृच्छति

अप्य् अस्य पुत्रान् पौत्रांश् च याचयते बृहस्पतिः

ततो ऽपरूपं जायते तस्माद् अ व्येष्यत् एनसः

वशां च विद्यान् नारद ब्राह्मणास् तर्ह्य् एष्याः

ब्रह्मज्येयं तद् अब्रुवन् य एनां निप्रियायते

तां देवा अमीमांसन्त वशा इयम् अ वशा इति

वशा माता राजन्यस्य तथा सम्भूतम् अग्रशः

तासां विलिप्त्यं भीमाम् उदाकुरुत नारदः

दुर्गा तस्मा अधिष्ठाने पृथिवी सह देवता
तस्या आहुर् अनर्पणं यद् ब्रह्मभ्यः प्रदीयते

मनसा संकल्पयति तद् देवाꣳ अपिगच्छति

यावद् अस्या गो पतिः न उपशृणुयात् ऋचः स्वयम्

कूटया अस्य संशीर्यन्ते श्लोणया काटम् अर्दति

यद् अस्या गो पतौ सत्या लोम ध्वाङ्क्षो अजीहिडत्

उभौ तस्मै भवाशर्वौ परिक्रम्य इषुम् अस्यतः

उत एनाम् भेदो न अददात् वशाम् इन्द्रेण याचितः

स्वम् एतद् अच्छायन्ति यद् वशां ब्राह्मणा अभि

त्रीणि वै वशा जातानि विलिप्ती सूत वशा वशा

यो अस्या ऋच उपश्रुत्य अथ गोष्व् अचीचरत्

अनामनात् संशीर्यन्ते या मुखेन उपजिघ्रति

कति नु वशा नारद यास् त्वं वेत्थ मनुष्य जाः

ब्राह्मणैश् च याचिताम् अथ एनाम् निप्रियायते

प्रवीयमाना चरति क्रुद्धा गो पतये वशा

वशां चेद् एनं याचेयुर् या भीमा अ ददुषः गृहे

यो वेहतं मन्यमानो ऽमा च पचते वशाम्

यदि हुतां यद्य् अ हुताम् अमा च पचते वशाम्

पुरोडाश वत्सा सु दुघा लोके ऽस्मा उपतिष्ठति

देवा वशाम् अयाचन् यस्मिन्न् अग्रे अजायत

यो अस्या ऊधो न वेद अथ उ अस्या स्तनान् उत
शूल वेपथु हृल्लासः विशेषात् कृमि जे भवेत्

छर्दि दोषैः पृथक् सर्वैः दुष्टैः अन्यैः च पञ्चमः

ततो फेनिलं वमेत्

मधुरं लवणं भूरि प्रसक्तं लोम हर्षणम्

सर्वं यस्य च विद्विष्टं दर्शन श्रवण आदिभिः

मुख श्वयथु माधुर्य तन्द्रा हृल्लास कासवान्

अरोचक निदानम् ते वक्ष्ये ऽहं सुश्रुतैः अधुना

अरोचको भवेत् दोषैः जिह्वा हृदय संश्रयैः

वात आदिना एव संक्रुद्ध कृमि दुष्ट अन्न जे गदे

उदानो अधिकृतान् दोषान् सर्वम् संधि अर्हम् अस्यति

कषाय तिक्त मधुरम् वात आदिषु मुखं क्रमात्

नाभि पृष्ठम् रुजति आशु पार्श्वे च आहारम् उत्क्षिपेत्

आशु क्लेशो ऽस्य लावण्य प्रसेक अरुचयः क्रमात्

सर्वं वीत रसम् शोक क्रोध आदिषु यथा मनः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे नाम त्रिपञ्चाशदुत्तरशततमो ऽध्यायः

धन्वन्तरिः उवाच

कफात् स्निग्धम् घनं पीतं श्लेष्मणः तु स माक्षिकम्

सर्वैः लिङ्गैः समापन्नः त्याज्यः भवति सर्वथा

सन्निपातेन मनसः सन्तापेन च पञ्चमः

पित्तात् क्षार उदक निभम् धूम्रं हरित पीतकम्

स असृक् अम्लम् कटु तिक्तम् तृष् मूर्छा दाह पाकवत्
षष् कृत्वस् प्रतीचि

प्राणो वै वाचो भूयान् बहुर् मे भूयो भूयाद् इति द्वितीयस्य

तद् अभावे ऽद्भिः सम्प्रोक्ष्य अ ब्राह्मणाय

सर्वे स्वाहाकार अन्ताः

उत्सृक्ष्यन्न् ॐ कृतो धर्मस् तृणान्य् अत्तु पिबतु उदकम् उत्सृजत इति ब्रूयात्

पूर्वेण पत्नीशालां विमुक्ते छदिषि शाखाम् अवगुह्य ताम् एव एषाम् अन् उत्क्रम्य अ व्यवायन् अग्नीषोमौ यथार्थं स्यात्

कर्म उपयताम् अ व्यवायः अ व्यावृत्तिः च यज्ञाङ्गैः

दक्षिणं पूर्वं

पृथक् सावित्री पादैः मधुपर्कस्य पिबेत्

सर्वेषां यज्ञोपवीत उदक आचमने नित्ये

वाग् बहु बहु मे भूयाद् इति प्रथमस्य उपरिष्टात्

गोश् च

तेषाम् एकैकशस् त्रिर् वचनम्

मनो वाव सर्वं सर्वं मे भूयाद् इति तृतीयस्य

वानस्पत्य इति प्रवचनम्

कुरुत इति गवि प्रोक्तायां ब्रूयात्

अध्वर्यु संप्रैषम् सर्वत्र आकाङ्क्षेत् सुब्रह्मण्यायाम्

तथा दधिमन्थ उदमन्थयोः

रश्मी धारयन् शाखया प्रेष्येद् गावौ

शेषं ब्राह्मणाय दद्यात्

सुब्रह्मण्य ॐ इति त्रिर् आह्वयेत् प्राचि वर्तमाने मध्यमया वाचा
इति वचेः तुम् अर्थे इति से प्रत्यये कु त्वे ष त्वे च कृते रूपम्

ज्योक् च सूर्यं दृशे

भुङ्क्ते

इह मा भूत् आधये चिकीर्षवे कुम्भकारेभ्यः इति

स्वादुङ्कारं भुङ्क्ते

दृशे इति दृशेः निपात्यते दृशे च इति

अन्त ग्रहणम् औपदेशिक प्रतिपत्ति अर्थम्

एषे इति से प्रत्यये गुणे ष त्वे च कृते रूपम्

कृद् यो मकार अन्तः ए च् अन्तः च तद् अन्तम् शब्द रूपम् अव्यय सञ्ज्ञम् भवति

भुङ्क्ते

जीवसे इति जीवेः असे प्रत्यये रूपम्

दक्षाय जीवसे

ए च् अन्तः रायः
यजन्ति सततं देवं चतुर्मूर्ति चतुर्मुखम्

कौशिकी लोहिता च एव हिमवत् पाद निःसृताः

रूपा च एव ऋषिका वंशकारिणी

स्वस्थाः प्रजा निरातङ्काः सर्व दुःख विवर्जिताः

चित्रोत्पला विपाशा च मञ्जुला वालुवाहिनी

तासु इमे कुरु पाञ्चालाः मध्यदेश आदयः जनाः

तोया च एव दुर्गा च अन्तःशिला तथा

भद्राश्वे पुरुषाः शुक्लाः स्त्रियः चन्द्र अंशु संनिभाः

स्फाटिकैः मण्डपैः युक्तम् देव राज गृह उपमम्

त्रयोदश सहस्राणि शतानि दश पञ्च च

जीवन्ति पुरुषा नार्यो देव लोक स्थिताः इव

कर्म भूमिः इयम् विप्रा नराणाम् अधिकारिणाम्

तत्र चन्द्र प्रभम् शुभ्रं शुद्ध स्फटिक निर्मितम्

नर्मदा सुरसा दशार्णा च महानदी

रम्यके पुरुषा नार्यो रमन्ते रजत प्रभाः

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिः च अन्यत्र न क्वचित्

तत्र नारायणं देवं विश्वयोनिं सनातनम्

चतुर् धारम् अन् औपम्यम् चतुर् तोरण संयुतम्

तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा कावेरी च द्विजोत्तमाः

नारायण परैः शुद्धैः वेद अध्ययन तत्परैः

ऋषिकुल्या त्रिसामा च मन्दगा मन्दगामिनी

ऋक्षवत् पाद जाः नद्यः सर्व पाप हराः नृणाम्

विमानं वासुदेवस्य पारिजात वन आश्रितम्

त्रयोदश सहस्राणि वर्षाणां वै स्थिर आयुषः

दश वर्ष सहस्राणि जीवन्ति इक्षु रस आशिनः

योजनानां सहस्रं तु द्वीपो ऽयं दक्षिण उत्तरः

तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या शीघ्रोदा च महानदी

सौवीराः सैन्धवा हूणाः शाल्वाः कल्प निवासिनः

जीवन्ति च एव सत्त्व स्थाः न्यग्रोध फल भोजनाः

मलयात् निःसृताः नद्यः सर्वाः शीत जलाः स्मृताः

शुक्तिमत् पाद संजाताः सर्व पाप हराः नृणाम्

इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः

शिग्रुः स्वशिल्पा अपि तथा पारियात्र आश्रयाः स्मृताः

दश वर्ष सहस्राणि जीवन्ते आम्र भोजनाः

चर्मण्वती तथा दूर्या विदिशा वेत्रवती अपि

अयं तु नवमः तेषाम् द्वीपः सागर संवृतः

नव योजन साहस्रम् वर्षम् एतत् प्रकीर्तितम्

शतद्रुः चन्द्रभागा च _ यमुना तथा

स्त्रियः च उत्पल पत्त्र आभाः जीवन्ति च वर्ष अयुतम्

स्वर्ण स्तम्भ सहस्रैः च सर्वतः समलंकृतम्

सूत उवाच

जीवन्ति कुरु वर्षे तु श्याम अङ्गाः क्षीर भोजनाः

एकादश सहस्राणि शतानि दश पञ्च च

योगिभिः च समाकीर्णं ध्यायद्भिः पुरुषं हरिम्

पर्णाशा वन्दना च एव सदानीरा मनोरमा

नागद्वीपः तथा सौम्यो गन्धर्वः तु अथ वारुणः

इज्या युद्ध वणिज्याभिः वर्तयन्ति अत्र मानवाः

सरोभिः स्वादु पानीयैः नदीभिः च उपशोभितम्

हिरण्मये हिरण्य आभाः सर्वे च लकुच अशनाः

स्तुवद्भिः सततं मन्त्रैः नमस्यद्भिः च माधवम्

स्त्रियो यौवन शालिन्यः सदा मण्डन तत्पराः

दश वर्ष सहस्राणि जीवन्ति प्लक्ष भोजनाः

मन्दाकिनी चित्रकूटा तामसी च पिशाचिका

प्राकारैः दशभिः युक्तम् दुराधर्षं सु दुर्गमम्

परम आयुः स्मृतं तेषां शतं वर्षाणि सुव्रताः

रमन्ति विविधैः भावैः सर्वाः च स्थिर यौवनाः

पुण्ड्राः कलिङ्गा मगधा दाक्षिणात्याः च कृत्स्नशस्

पूर्वे किराताः तस्य अन्ते पश्चिमे यवनाः तथा

न तेषु शोको न आयासः न उद्वेगः क्षुध् भयम् न च

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमन्त् ऋक्ष पर्वतः

वेण्या वैतरणी च एव बलाका च कुमुद्वती

दिव्य सिंहासन उपेतम् सर्व शोभा समन्वितम्

दक्षिणापथ गाः नद्यः सह्य पाद विनिःसृताः

भारते तु स्त्रियः पुंसो नाना वर्णाः प्रकीर्तिताः

ध्याने मनः समाधाय स आदरम् भक्ति संयुताः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे पञ्चचत्वारिंशो ऽध्यायः

गायन्ति च एव नृत्यन्ति विलासिन्यो मनोरमाः

मद्रा रामाः तथा अम्बष्ठाः पारसीकाः तथा एव च

उपासते सदा विष्णुं मानवा विष्णु भाविताः

तथा च हरिवर्षे तु महारजत संनिभाः

सर्व पाप हराः पुण्याः स्नान दान आदि कर्मसु

भीमरथी कृष्णा वर्णा च मत्सरी

मालका मालवाः च एव पारियात्र निवासिनः

विन्ध्य पाद प्रसूताः ताः नद्यः पुण्य जलाः शुभाः

विन्ध्यः च पारियात्रः च सप्त अत्र कुलपर्वताः
स्रवन्ते पावना नद्यः पर्वतेभ्यो विनिःसृताः

तत्र देव आदिदेवस्य विष्णोः अमित तेजसः

हेम सोपान संयुक्तम् नाना रत्न उपशोभितम्
शाकल्यस्य इति विभाषा अर्थम्

उ इति व् इति

उ ञः प्रगृह्य सञ्ज्ञा भवति इतौ शाकल्यस्य आचार्यस्य मतेन
सा मया उक्ता तु तन्वङ्गी दूयमानेन चेतसा

पूर्णं वर्ष सहस्रम् च दधार उदरे एव हि

उवाच दानव श्रेष्ठान् युक्तियुक्तम् इदम् वचः

चेलुः महीधराः सर्वे ववुः वाताः च भीषणाः

दुःखस्य अन्तम् अपश्यती प्राणान् त्यक्तुम् व्यवस्थिता

वज्राङ्गेण आहितम् गर्भं वराङ्गी वरवर्णिनी

त्यागो ह्य् अ प्राप्त कामानाम् कामेभ्यो न तथा गुरुः

विषण्ण मनसः देवाः समहेन्द्राः तदा अभवन्

पुत्रः ते तारको नाम भविष्यति महा बलः

वाक्यं च उवाच तन्वङ्गी भीता सा हेतु संहितम्

तपः कर्तुं पुनर् दैत्यः महा बलः

वराङ्गी उवाच

जेपुः जप्यम् मुनि वराः नेदुः व्याल मृगाः अपि

शक्तः अपि देवराजस्य प्रतिकर्तुं महा असुरः

दुःख पारम् अपश्यती प्राणान् त्यक्तुम् व्यवस्थिता

एवम् उक्तः तु संक्षुब्धः तस्याः पुत्र अर्थम् उद्यतः

जगुः हर्ष समाविष्टाः ननृतुः च असुर अङ्गनाः

आगत्य आनन्दयामास महिषीं हर्षित आननः

उत्थितेन मया दृष्टा समाधानात् त्वद् आज्ञया

ब्रह्मा उवाच

वराङ्गी उवाच

तपो घोरं करिष्यामि जयाय त्रिदिवौकसाम्

देव सीमन्तिनीनाम् तु धम्मिल्लस्य विमोक्षणः

पुत्रं मे तारकं देहि हि अस्मात् दुःख महा अर्णवात्

यथा प्राप्तं परित्यज्य कामं कमल लोचनैः

एवम् उक्तः स दैत्य इन्द्रः कोप व्याकुल लोचनः

जात मात्रः तु दैत्य इन्द्रः तारकः चण्ड विक्रमः

एतत् श्रुत्वा वचो देवः पद्म गर्भ उद्भवः तदा

जायमाने तु दैत्य इन्द्रे तस्मिन् लोक भयंकरे

आजग्मुः हृषिताः तत्र तथा च असुर योषितः

आजगाम तदा तत्र यत्र असौ दिति नन्दनः

श्रुत्वा एतत् ब्रह्मनः वाक्यं दैत्यः प्राञ्जलिः अब्रवीत्

किम् एवम् वर्तसे भीरु वद त्वं किं चिकीर्षसि

वज्राङ्ग उवाच

महिषी भीषिता दीना रुदती शाखिनः तले

रौद्रेण देवराजेन नष्ट नाथा इव भूरिशः

सर्व असुर महा राज्ये पृथिवी तुलन क्षमैः

ज्ञात्वा तु तस्य संकल्पं ब्रह्मा क्रूरतरं पुनः

त्रासिता अस्मि अपविद्धा अस्मि कर्षिता पीडिता अस्मि च

त्रासिता अस्मि अपविद्धा अस्मि ताडिता पीडिता अपि च

चचाल सकला पृथ्वी समुद्राः च चकम्पिरे

ततो वर्ष सहस्र अन्ते वराङ्गी सुषुवे सुतम्

अभिषिक्तः असुरैः सर्वैः कुजम्भ महिष आदिभिः

अलं ते तपसा वत्स मा क्लेशे दुस्तरे विश

चिन्तयन् तपसा युक्तो हृदि ब्रह्म मुख ईरितम्

स तु प्राप्य महाराज्यं तारको मुनि सत्तमाः

जाते महा असुरे तस्मिन् सर्वे च अपि महा असुराः

उवाच दैत्य राजानम् प्रसन्नः चतुराननः

क्षणेन एकेन तत् लभ्यम् त्यक्त्वा आहारम् उपस्थितम्
इति नाडी कल्पन विधिः उक्तः सम्यक्

तत्र श्लोकौ

तां पश्चिमेन अहत वस्त्र संचये श्वेत आर्षभे वा अपि अजिने उपविशेद् ब्राह्मण प्रयुक्तः राजन्य प्रयुक्तः तु वैयाघ्रे चर्मणि आनडुहे वा वैश्य प्रयुक्तः तु रौरवे बास्ते वा

इति धात्री कर्म

ब्राह्मणः च अथर्ववेद विद् सततम् उभय कालम् शान्तिं जुहुयात् स्वस्त्ययन अर्थम् कुमारस्य तथा सूतिकायाः

द्वारे च मुसलं देहलीम् अनु तिरश्चीनं न्यसेत्

क्षितिः जलम् वियन्त् तेजः वायुः विष्णुः प्रजापतिः

तदा आस्थापनम् अस्याः सह वात मूत्र पुरीषैः निर्हरति अपराम् आसक्ताम् वायोर् एव अप्रतिलोम ग त्वात्

न च न्युब्जां पार्श्व गताम् वा संसेवेत

तत् अध्यासीत सा

व्यपगत विबन्धाम् च एनाम् सुख सलिल परिषिक्त अङ्गाम् स्थैर्य करम् अविदाहिनम् आहारं भुक्तवतीं सायं मधुरक सिद्धेन तैलेन अनुवासयेत्

तत्र उपविष्टः पालाशीभिर् ऐङ्गुदीभिर् औदुम्बरीभिर् माधूकीभिर् वा समिद्भिर् अग्निम् उपसमाधाय कुशैः परिस्तीर्य परिधिभिः च परिधाय लाजैः शुक्लाभिः च गन्धवतीभिः सुमनोभिः उपकिरेत्

अतः परं स्नेह पानैः वस्तिभिर् आहार विधिभिः च दीपनीय जीवनीय बृंहणीय मधुर वात हर समाख्यातैः उपचरेत्

सा चेद् एवम् आशासीत बृहन्तम् अवदातं हरि अक्षम् ओजस्विनं शुचिं सत्त्व सम्पन्नम् पुत्रम् इच्छेयम् इति शुद्ध स्नानात् प्रभृति अस्यै मन्थम् अवदात यवानाम् मधु सर्पिर्भ्याम् संमृज्य श्वेताया गोः सरूप वत्सायाः पयसा आलोड्य राजते कांस्ये वा पात्रे काले काले सप्ताहं सततं प्रयच्छेत् पानाय

न खलु केवलम् एतत् एव कर्म वर्ण वैशेष्य करम् भवति

तत् आचरन् यथा उक्तैः विधिभिः पूजां यथेष्टं लभते ऽनसूयक इति

ततस् च एव आज्येन स्थाली पाकम् अभिघार्य त्रिर् जुहुयात् यथाम्नायम्

इति एतत् रक्षा विधानम् उक्तम्

यस्याः पुनर् गर्भः सुप्तो न स्पन्दते तां श्येन मत्स्य गवय शिखि ताम्रचूड तित्तिरीणाम् अन्यतमस्य सर्पिष्मता रसेन माष यूषेण वा प्रभूत सर्पिषा मूलक यूषेण वा रक्तशालीनाम् ओदनं मृदु मधु शीतलम् भोजयेत्

धात्री तु यदा स्वादु बहुल शुद्ध दुग्धा स्यात् तदा स्नाता अनुलिप्ता शुक्ल वस्त्रम् परिधाय ऐन्द्रीम् ब्राह्मीं शतवीर्यां सहस्रवीर्याम् अमोघाम् अव्यथां शिवाम् अरिष्टां वाट्यपुष्पीं विष्वक्सेनकान्तां वा बिभ्रती ओषधिम् कुमारं प्राच् मुखम् प्रथमं दक्षिणं स्तनं पाययेत्
तत् यथा एकैक जाः मृदवः अल्पाः स्निग्धाः सु बद्ध मूलाः कृष्णाः केशाः प्रशस्यन्ते स्थिरा बहला त्वक् प्रकृत्या अतिसम्पन्नम् ईषत् प्रमाण अतिवृत्तम् अनुरूपम् आतपत्र उपमम् शिरः व्यूढं दृढं समं सु श्लिष्ट शङ्ख संधि ऊर्ध्व व्यञ्जन सम्पन्नम् उपचितं वलिभम् अर्ध चन्द्र आकृति ललाटं बहलौ विपुल सम पीठौ समौ नीचैर् वृद्धौ पृष्ठतस् अवनतौ सु श्लिष्ट कर्णपुत्रकौ महा छिद्रौ कर्णौ ईषत् प्रलम्बिन्यः असंगते समे संहते महत्यौ भ्रुवौ समे समाहित दर्शने व्यक्त भाग विभागे बलवती तेजसा उपपन्ने सु अङ्ग अपाङ्गे चक्षुषी ऋज्वी महा उच्छ्वासा वंश सम्पन्ना ईषत् अवनत अग्रा नासिका महा ऋजु सुनिविष्ट दन्तम् आस्यम् आयाम विस्तार उपपन्ना श्लक्ष्णा तन्वी प्रकृति वर्ण युक्ता जिह्वा श्लक्ष्णं युक्त उपचयम् ऊष्म उपपन्नम् रक्तं तालु महान् अ दीनः स्निग्धो ऽनुनादी गम्भीर समुत्थः धीरः स्वरः न अति स्थूलौ न अति कृशौ विस्तार उपपन्नौ आस्य प्रच्छादनौ रक्तौ ओष्ठौ महत्यौ हनू वृत्ता न अतिमहती ग्रीवा व्यूढम् उपचितम् उरः गूढं जत्रु पृष्ठवंशः च विप्रकृष्ट अन्तरौ स्तनौ असंपातिनी स्थिरे पार्श्वे वृत्त परिपूर्ण आयतौ बाहू सक्थिनी अङ्गुलयः च महत् उपचितम् पाणि पादम् स्थिरा वृत्ताः स्निग्धाः ताम्राः तुङ्गाः कूर्म आकाराः करजाः प्रदक्षिण आवर्ता सोत्सङ्गा च नाभिः उरस् त्रि भाग हीना समा समुपचित मांसा कटी वृत्तौ स्थिर उपचित मांसौ न अति उन्नतौ न अति अवनतौ स्फिचौ अनुपूर्वं वृत्तौ उपचय युक्तौ ऊरू न अत्युपचिते न अत्यपचिते एणीपदे प्रगूढ सिरा अस्थि संधी जङ्घे न अत्युपचितौ न अत्यपचितौ गुल्फौ पूर्व उपदिष्ट गुणौ पादौ कूर्म आकारौ प्रकृति युक्तानि वात मूत्र पुरीष गुह्यानि तथा स्व प्रजागरण आयास स्मित रुदित स्तन ग्रहणानि यत् च किंचिद् अन्यद् अपि अनुक्तम् अस्ति तत् अपि सर्वं प्रकृति सम्पन्नम् इष्टं विपरीतं पुनर् अनिष्टम्

उभयतःकालं च उष्ण उदकेन च परिषेचयेत् प्राक् स्नेह यवागू पानाभ्याम्

स्तन्य संपद् तु प्रकृति वर्ण गन्ध रस स्पर्शम् उद पात्रे च दुह्यमानम् उदकं व्येति प्रकृति भूत त्वात् तत् पुष्टि करम् आरोग्य करम् च इति स्तन्य संपद्

यथा निर्मले वाससि सु परिकल्पिते रञ्जनं समुदित गुणम् उपनिपातात् एव रागम् अभिनिर्वर्तयति तद्वत् यथा वा क्षीरं दधिना अभिषुतम् अभिषवणाद् विहाय स्वभावम् आपद्यते दधि भावम् शुक्रं तद्वत्

अतस् अनन्तरम् कुमार आगार विधिम् अनुव्याख्यास्यामः वास्तु विद्या कुशलः प्रशस्तं रम्यम् अतमस्कं निवातं प्रवात एक देशम् दृढम् अपगत श्वापद पशु दंष्ट्रि मूषिक पतंगम् सुविभक्त सलिल उलूखल मूत्र वर्चस् स्थान स्नानभूमि महानसम् ऋतु सुखम् यथर्तु शयन आसन आस्तरण सम्पन्नम् कुर्यात् तथा सु विहित रक्षा विधान बलि मङ्गल होम प्रायश्चित्तम् शुचि वृद्ध वैद्य अनुरक्त जन सम्पूर्णम्

तस्मात् तस्मिन् रुदति अभुञ्जाने वा अन्यत्र विधेय ताम् आगच्छति राक्षस पिशाच पूतना आद्यानाम् नामानि आह्वयता कुमारस्य वित्रासन अर्थम् नाम ग्रहणम् न कार्यं स्यात्

अथ अपि एतौ स्त्री पुंसौ स्नेह स्वेदाभ्याम् उपपाद्य वमन विरेचनाभ्याम् संशोध्य क्रमेण प्रकृतिम् आपादयेत्

तत् यथा मधु सर्पिषी मन्त्र उपमन्त्रिते यथाम्नायं प्रथमं प्राशितुं दद्यात्

ततः प्रवृत्ते नवमे मासे पुण्ये अहनि प्रशस्त नक्षत्र योगम् उपगते प्रशस्ते भगवति शशिनि कल्याणे कल्याणे च करणे मैत्रे मुहूर्ते शान्तिं हुत्वा गो ब्राह्मणम् अग्निम् उदकम् च आदौ प्रवेश्य गोभ्यस् तृण उदकम् मधु लाजान् च प्रदाय ब्राह्मणेभ्यः अक्षतान् सुमनसो नान्दीमुखानि च फलानि इष्टानि दत्त्वा उदक पूर्वम् आसन स्थेभ्यः ऽभिवाद्य पुनर् आचम्य स्वस्ति वाचयेत्
क्षीर जननानि तु मद्यानि सीधु वर्ज्यानि ग्राम्य आनूप औदकानि च शाक धान्य मांसानि द्रव मधुर अम्ल लवण भूयिष्ठाः च आहाराः क्षीरिण्यश् च ओषधयः क्षीर पानम् अनायासः च वीरण षष्टिक शालि इक्षुवालिका दर्भ कुश काश गुन्द्रा इत्कट मूल कषायाणाम् न पानम् इति क्षीर जननानि

इति उक्त्वा संवसेयाताम्

तेषां तु त्रयाणाम् अपि क्षीर दोषाणाम् प्रतिविशेषम् अभिसमीक्ष्य यथास्वं यथादोषं च वमन विरेचन आस्थापन अनुवासनानि विभज्य कृतानि प्रशमनाय भवन्ति

ततः कल्पनं नाड्याः

उदावर्तो हि उपेक्षितः सहसा सगर्भां गर्भिणीं गर्भम् अथवा अतिपातयेत्

तस्याः तु खलु यो व्याधिः उत्पद्यते स कृच्छ्र साध्यः भवति असाध्यः वा गर्भ वृद्धि क्षयित शिथिल सर्व धातु त्वात् प्रवाहण वेदना क्लेदन रक्त निःस्रुति विशेष शून्य शरीर त्वात् च तस्मात् ताम् यथा उक्तेन विधिना उपचरेत् भौतिक जीवनीय बृंहणीय मधुर वात हर सिद्धैः अभ्यङ्ग उत्सादन परिषेक अवगाहन अन्न पान विधिभिः विशेषतश् च उपचरेत् विशेषतो हि शून्य शरीराः स्त्रियः प्रजाता भवन्ति

तस्य विशेषाः श्याव अरुण वर्णम् कषाय अनुरसम् विशदम् अनालक्ष्य गन्धम् रूक्षं द्रवं फेनिलं लघु अतृप्ति करम् कर्शनं वात विकाराणाम् कर्तृ वात उपसृष्टम् क्षीरम् अभिज्ञेयम् कृष्ण नील पीत ताम्र अवभासम् तिक्त अम्ल कटुक अनुरसम् कुणप रुधिर गन्धि भृश उष्णम् पित्त विकाराणाम् कर्तृ च पित्त उपसृष्टम् क्षीरम् अभिज्ञेयम् अत्यर्थ शुक्लम् अतिमाधुर्य उपपन्नम् लवण अनुरसम् घृत तैल वसा मज्ज गन्धि पिच्छिलं तन्तुमद् उदक पात्रे अवसीदत् श्लेष्म विकाराणाम् कर्तृ श्लेष्म उपसृष्टम् क्षीरम् अभिज्ञेयम्

ततः पुत्र कामा पश्चिमतस् अग्निम् दक्षिणतो ब्राह्मणम् उपविश्य अन्वालभेत सह भर्त्रा यथेष्टं पुत्रम् आशासाना

कृष्ण कपालिका शूर्पेण च एनम् अभिनिष्पुणीयुः यदि अचेष्टः स्याद् यावत् प्राणानां प्रत्यागमनम् तत् तत् सर्वम् एव कार्यम्

सा चेच् चतुष्प्रभृतिषु मासेषु क्रोध शोक असूया ईर्ष्या भय त्रास व्यवाय व्यायाम संक्षोभ संधारण विषम अशन शयन स्थान क्षुध् पिपासा अतियोगात् कदाहाराद् वा पुष्पं पश्येत् तस्या गर्भ स्थापन विधिम् उपदेक्ष्यामः

तथा सूक्ष्मैला किलिम कुष्ठ नागर विडङ्ग पिप्पली कालागुरु चव्य चित्रक उपकुञ्चिका कल्कम् खरवृषभस्य वा जीवतो दक्षिणं कर्णम् उत्कृत्य दृषदि जर्जरीकृत्य बल्वज क्वाथ आदीनाम् आप्लावनानाम् अन्यतमे प्रक्षिप्य आप्लाव्य मुहूर्त स्थितम् उद्धृत्य तदा आप्लावनम् पाययेत् एनाम्

कर्मणां हि देश काल सम्पद् उपेतानाम् नियतम् इष्ट फल त्वम् तथा इतरेषाम् इतरत्वम्

व्याधीन् च अस्याः मृदु मधुर शिशिर सुख सुकुमार प्रायैः औषध आहार उपचारैः उपचरेत् न च अस्याः वमन विरेचन शिरोविरेचनानि प्रयोजयेत् न रक्तम् अवसेचयेत् सर्वकालं च न आस्थापनम् अनुवासनम् वा कुर्याद् अन्यत्र आत्ययिकात् व्याधेः

इति गर्भ स्थापनानि व्याख्यातानि भवन्ति

शतपुष्पा कुष्ठ मदन हिङ्गु सिद्धस्य च एनाम् तैलस्य पिचुं ग्राहयेत्

एवम् अभिनिर्वर्तमानस्य गर्भस्य स्त्री पुरुष त्वे हेतुः पूर्वम् उक्तः

अतस् तस्याः कल्पन विधिम् उपदेक्ष्यामः नाभि बन्धनात् प्रभृति अष्ट अङ्गुलम् अभिज्ञानं कृत्वा छेदन अवकाशस्य द्वयोः अन्तरयोः शनैस् गृहीत्वा तीक्ष्णेन रौक्म राजत आयसानाम् छेदनानाम् अन्यतमेन अर्ध धारेण छेदयेत्

इति एतत् सर्वं पुत्र आशिषाम् समृद्धि करम् कर्म व्याख्यातं भवति

ताः च एनाम् यथा उक्त गुणाः स्त्रियः अनुशिष्युः अनागत आविः मा प्रवाहिष्ठाः या हि अनागत आविः प्रवाहते व्यर्थम् एव अस्याः तत् कर्म भवति प्रजा च अस्याः विकृता विकृतिम् आपन्ना च श्वास कास शोष प्लीह प्रसक्ता वा भवति

क्षीर दोष विशेषान् च अवेक्ष्य अवेक्ष्य तत् तत् विधानम् कार्यं स्यात्
यथा हि बीजम् अनुपतप्तम् उप्तं स्वां स्वां प्रकृतिम् अनुविधीयते व्रीहिः वा व्रीहि त्वम् यवो वा यव त्वम् तथा स्त्री पुरुषौ अपि यथोक्तं हेतु विभागम् अनुविधीयेते

तां ततः समन्ततः परिवार्य यथा उक्त गुणाः स्त्रियः पर्युपासीरन्न् वाग्भिर् ग्राहिणीयाभिः सान्त्वनीयाभिः च

इति

अष्टमं मासम् उपादाय वमन आदि साध्येषु पुनर् विकारेषु आत्ययिकेषु मृदुभिर् वमन आदिभिः तद् अर्थ कारिभिः वा उपचारः स्यात्

भगः अथ मित्रावरुणा वीरं ददतु मे सुतम्

सा चेद् आवीभिः संक्लिश्यमाना न प्रजायेत अथ एनाम् ब्रूयात् उत्तिष्ठ मुसलम् अन्यतरत् गृह्णीष्व अनेन एतत् उलूखलं धान्य पूर्णम् मुहुर् मुहुर् अभिजहि मुहुर् मुहुर् अवजृम्भस्व चङ्क्रमस्व च अन्तरा अन्तरा इति एवम् उपदिशन्ति एके

तत्र सर्पिस् तैल मधु सैन्धव सौवर्चल काल विड्लवण विडङ्ग कुष्ठ किलिम नागर पिप्पली पिप्पलीमूल हस्तिपिप्पली मण्डूकपर्णी एला लाङ्गली वचा चव्य चित्रक चिरबिल्व हिङ्गु सर्षप लशुन कतक कण कणिका नीप अतसी बल्वज भूर्ज कुलत्थ मैरेय सुरा आसवाः संनिहिताः स्युः तथा अश्मनौ द्वौ द्वे कुण्ड मुसले द्वे उदूखले खरवृषभः च द्वौ च तीक्ष्णौ सूचि पिप्पलकौ सौवर्ण राजतौ शस्त्राणि च तीक्ष्णायसानि द्वौ च बिल्व मयौ पर्यङ्कौ तैन्दुक ऐङ्गुदानि च काष्ठानि अग्नि संधुक्षणानि स्त्रियः च बह्व्यो बहुशः प्रजाताः सौहार्द युक्ताः सततम् अनुरक्ताः प्रदक्षिण आचाराः प्रतिपत्ति कुशलाः प्रकृति वत्सलाः त्यक्त विषादाः क्लेश सहिन्यः अभिमताः ब्राह्मणाः च अथर्ववेद विदः यत् च अन्यत् अपि तत्र समर्थं मन्येत यत् च अन्यत् च ब्राह्मणा ब्रूयुः स्त्रियः च वृद्धाः तत् कार्यम्

अस्याः स्फिचौ उपसंगृह्य सु पीडितम् पीडयेत्

अतो धात्री परीक्षाम् उपदेक्ष्यामः

अथ अस्य तालु ओष्ठ कण्ठ जिह्वा प्रमार्जनम् आरभेत अङ्गुल्या सु परिलिखित नखया सु प्रक्षालित उपधान कार्पास स पिचुमत्या

अतिबालाम् अतिवृद्धाम् दीर्घ रोगिणीम् अन्येन वा विकारेण उपसृष्टाम् वर्जयेत्

इति

तथा सर्वासां जीवनीय उक्तानाम् ओषधीनां सदा उपयोगः तैः तैः उपयोग विधिभिः

प्रसूष्व त्वम् अविक्लिष्टम् अविक्लिष्टा शुभ आनने

पुत्र आशिषाम् कर्म समृद्धि कारकम् यत् उक्तम् एतत् महत् अर्थ संहितम्

ताम् अग्रे सूत्रेण उपनिबध्य कण्ठे अस्य शिथिलम् अवसृजेत्

स्त्रियः च एनाम् यथा उक्त गुणाः सुहृदश् दश अहम् द्वादश अहम् वा

च पानं प्रशस्यते तथा अन्येषाम् तिक्त कषाय कटुक मधुराणाम् द्रव्याणां प्रयोगः क्षीर विकार विशेषान् अभिसमीक्ष्य मात्रां कालं च

सर्व भावैः यतस् तस्मात् शारीरम् स्थानम् उच्यते

अतस् अनन्तरम् जातकर्म कुमारस्य कार्यम्

अथ ब्रूयात् धात्रीम् आनय समान वर्णाम् यौवन स्थाम् निभृताम् अनातुराम् अ व्यङ्गाम् अ व्यसनाम् अ विरूपाम् अ जुगुप्सिताम् देश जातीयाम् अ क्षुद्राम् अ क्षुद्र कर्मिणीम् कुले जातां वत्सलाम् अरोगाम् जीवत् वत्साम् पुंवत्सां दोग्ध्रीम् अप्रमत्ताम् अनुच्चार शायिनीम् अनन्त्य आवसायिनीम् कुशल उपचाराम् शुचिम् अशुचि द्वेषिणीम् स्तन स्तन्य सम्पद् उपेताम् इति

तस्याः च अन्तरा अन्तरा कटि पार्श्व पृष्ठ सक्थि देशान् ईषद् उष्णेन तैलेन अभ्यज्य अनुसुखम् अवमृद्नीयात्

तैल अभ्यङ्गेन च अस्याः अभीक्ष्णम् उदर वस्ति वङ्क्षण ऊरु कटि पार्श्व पृष्ठ प्रदेशान् ईषद् उष्णेन उपचरेत्

तस्य गर्भ शल्यस्य जरायु प्रपातनम् कर्म संशमनम् इति आहुः एके मन्त्र आदिकम् अथर्ववेद विहितम् इति एके परिदृष्ट कर्मणा शल्य हर्त्रा हरणम् इति एके

संशुद्धौ च आस्थापन अनुवासनाभ्याम् उपाचरेद् उपाचरेत् च मधुर औषध संस्कृताभ्याम् घृत क्षीराभ्याम् पुरुषं स्त्रियं तु तैल माषाभ्याम्

तत्र इमानि आयुष्मताम् कुमाराणां लक्षणानि भवन्ति

यत् च अन्यत् अपि ब्राह्मणा ब्रूयुः आप्ताः वा स्त्रियः पुंसवनम् इष्टम् तत् च अनुष्ठेयम्