tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
इत्य् एवम् अन्तेन ग्रन्थेन

उचितं पूजनं तत्र देवानाम् अपि दुर्लभम्

अक्षि पक्ष्म चतुष्कम् च पद् हस्त हृदयानि तु

इत्यादि

जरा शोक समाविष्टम् रोग आयतनम् आतुरम्

निःसार्यते बाण इव यन्त्र छिद्रेण स ज्वरः

इत्यादि अयं तु उक्त यातनस्य नियोगः अद्वय रूपस्य आत्मनः कुतस्त्यो ऽयं भेदः इति चेत् माया महा मोह विकल्प कल्पितः इत्य् आह आकाशम् एकं हि यथा घट आदिषु पृथग् भवेत्

बुद्बुदं सप्त रात्रेण पेशी मासेन जायते

अत्र च विषय नैयत्येन विभागो व्यास मुनिना एव कृतः

आचरन्ति च तत् ते वै सर्वे निरय गामिनः

तत्र आणवेन एकेन एव मलेन संयुक्तो विज्ञानाकल उच्यते द्वाभ्याम् आणव मायी याभ्याम् अपवेद्यः प्रलयाकलः त्रिभिर् आणव मायीय कार्मैः संवेद्यः तैर् एव कला आदि धरणी अन्त तत्त्व मयः सकलः तद् अर्थम् एव अयम् अर्थ सर्गः

वसा वपा अवहननम् नाभि क्लोम यकृत् प्लिहा

अवटुश् च एवमादीनि स्थानान्य् अत्र शरीरके

सम्यक् युक्तः परे तत्त्वे न भूयो जन्म भाज् भवेत्

तस्य प्रकाश रूप ता चित् शक्तिः स्वातन्त्र्यम् आनन्द शक्तिः तद् चमत्कारः इच्छा शक्तिः आमर्श आत्मक ता ज्ञान शक्तिः सर्व आकार योगि त्वम् क्रिया शक्तिः इति

एवं समनन्तर उदीरितया नीत्या जन्म मरण प्रबन्ध सम्बन्धम् अवधार्य अ कृत्रिम स्व रूप परामर्शनेन जीवन्मुक्तिम् आसाद्य कृतकृत्य ताम् आलम्बन्ते सन्तः

तत्र अपि न सर्वस्य मोक्ष इत्य् उक्तम्

एक रात्र उषितम् रेतः सिक्तं कलिल ताम् व्रजेत्

अन् अपेक्ष्य निजं भावं पुमान् भावान् अपेक्षते

रसाद् रक्तं ततो मांसं मांस मेदः च जायते

स्वयम्भु मुनि देव ऋषि मनुज आदि भुवि गृहे

षड् एतान्य् आवृति वशात् कञ्चुकानि मित आत्मनः

तद् परस्य तु सायुज्यम् इत्य् आज्ञा पारमेश्वरी

अस्थ्नां तथा षष्टि अधिकम् विनिबद्धं शत त्रयम्

तत्र उपभुक्तस्य अन्न पानस्य पाक वशात् रस रूप तया स्थितस्य रक्त मांस मेदस् अस्थि मज्ज आत्मना शुक्र धातौ विश्रान्तिर् भवति तत्र इमाः प्रजाः प्रजायन्ते

तेषाम् उद्धरण उपायः न अन्यः ऽस्ति वरवर्णिनि

तद् अयं तावत् ऊर्ध्व शासन वर्तिनाम् क्रमः

ये तु तत्त्व अवतीर्णानाम् शंकर आज्ञा अनुवर्तिनाम्

त्रिधा मन्त्रेश्वर ईशानाः शिवः साक्षान् न भिद्यते

इति

इत्य् एतद् अस्थिरं वर्ष्म यस्य मोक्षाय कृत्य् असौ

स्व देह स्थम् स्मरेन् नित्यं स्व मन्त्रम् न्यस्त विग्रहः

सोम सूर्य रस उल्लास परस्पर निघर्षणात्

एवं मांसेन शुक्र त्वम् रसो याति यथाक्रमम्

षष्ठे सर्व अङ्ग सम्भेदः सप्तमे चलन उद्गमः

क्षिति अन्तानाम् च तत्त्वानां देव त्वेन व्यवस्थितः

कुलान्य् उद्धरते तत्र दश पूर्व अपराणि अपि

दुष्ट इन्द्रिय वशात् चित्तं नृणां यत् कल्मष ईरितम्

प्रतिबिम्बम् असिद्धि त्वात् असाम्याच् च निदर्शनात्

इत्याद्य् उक्तम्

इति

इति

इति

एतेषां च उक्त रूपाणाम् तत्त्वानां प्रमातृ भेदे वैचित्र्यात् प्रमेय वैचित्र्यम् भवति इति श्री पूर्वशास्त्रे कथितम् तथा हि शक्तिमत् शक्ति भेदेन धरा तत्त्वम् विभिद्यते

इति अयम् अर्थः हे सूर्ये भगवति आत्म शक्ते ब्रह्माणः ब्रह्म वादिनः ऋतुथा काले काले ते तव सम्बन्धिनी द्वे चक्रे विदुः चक्रम् इव चक्रं परिवर्त साधर्म्यात् शरीरम् उच्यते तयोर् द्वि त्वम् वर्तमान भावि भेदात् अतस् तयोर् अन्तरे कथितया युक्त्या यद् एकम् आतिवाहिक आख्यम् तत् गुहा गुप्तम् अनुपलक्ष्यम् इत्य् अर्थः अत एव तद् अद्धातयः विदुः योगिन एव जानन्ति इति तात्पर्यम्

एवं शरीरम् उक्त्वा शरीरि स्वरूपम् उच्यते द्वासप्तति सहस्राणि हृदयाद् अभिनिःसृताः

धमनीनां शते द्वे तु पञ्च पेशी शतानि च

अस्थास्यद् एक रूपेण वपुषा चेन् महेश्वरः

इत्यादिना ग्रन्थेन

इत्य् अलं भूयसा उक्तेन

स्वस्थ चेष्टाः च ये मर्त्याः स्मरन्ति मम नारद

इति
मृति भोगः यियासु ता च द्वे चरम अवस्थे तत्र मृति भोगः विचित्रा शरीर पीडा यियासु ता आतिवाहिक शरीर सम्बद्धा ताम् एव च यियासु ताम् उद्दिश्य यं यं वा अपि स्मरन् भावम्

इति

ततश् च तस्मिन् शरीर यन्त्रे विघटिते सा संवित् प्राणन आत्म ताम् अवलम्ब्य आतिवाहिकेन देहेन देह अन्तरम् नीयते ततश् च आतिवाहिकं शरीरकं भूत भविष्यत् देह अन्तराले युग्य स्थानीयम् सम्भवति यद् आरूढः ऽसौ पुद्गलः शरीर अन्तर आसङ्गम् अनुभवति उक्तं च कोश भाष्ये मृत्यु उपपत्ति भवयोः अन्तरा भवति इह यः

जीवन्मुक्ता न तेषां स्यान् मृतौ का अपि विचारणा

यथा उक्तम्

न च अपक्व कषायस्य कदाचिद् अपि उक्त रूपम् आत्म ज्ञानम् भवति तथा च मलिनो हि यथा आदर्शः रूप आलोकस्य न क्षमः

आर्तवं शोणितम् आग्नेयम् अग्नीषोमीय त्वात् गर्भस्य

श्लेष्म ओजसः तावद् एव रेतसस् तावद् एव च

अयम् एव च अर्थो निरुक्ति कृता अपि उक्त पार्थिवान् अष्टौ गुणान् विद्यात् त्रीन् मातृतः त्रीन् पितृतः इत्याद्य् उपक्रम्य उक्तः

स्वेद क्लेद उपकरणम् गर्भ हेतुः अथ आर्तवम्

स्व आत्म प्रच्छादन क्रीडा पण्डितः परमेश्वरः

वितथ अभिनिवेशी च जायते ऽन्त्यासु योनिषु

स गुरुर् मद् समः प्रोक्तो मन्त्र वीर्य प्रकाशकः

तस्यां यद् एव स्मरति प्राञ्च् संस्कार प्रबोधात्

स्त्रीणां च स्तनयोर् गर्ताद् अष्टात्रिंशत् अधिकाः स पेश्यः धमन्यो भवन्ति इति सौश्रुतः

अ दत्त आदान निरतः पर दार उपसेवकः

स्व जाति शुद्ध कर्म अक्ष दृश्य कर्म विवेकवान्

चत्वार्य् अरत्निक अस्थीनि जङ्घयोस् तावद् एव तु

इत्य् उक्तम्

तथा ह्य् अपक्व करणः आत्म ज्ञानस्य न क्षमः

न च संस्थितस्य उत्तम तया अधिकारिणो लोकयात्रा प्रसिद्ध अस्रु विमोचन आदि परिदेवितम् कार्यम् यथा उक्तम् श्री पूर्व शासने निषिद्धं सर्व शास्त्राणाम् रोदनं काय शासनम्

के ऽपि स्व कार्येण आयाताः पूर्वे निर्वाण दायिनः

इत्यादिना व्यास मुनिना अपि एतद् उक्तम्

तथा आत्मा एकः ऽप्य् अनेकश् च जल आधारेषु इव अंशुमन्त्

यः पुनः सर्व तत्त्वानि वेत्त्य् एतानि यथार्थतः

द्वे द्वे जानु कपोल ऊरु फलक अंस समुद्भवे

तद् एवम् असौ भगवान् स्व माया शक्ति आख्येन अव्यभिचरित स्वातन्त्र्य शक्ति महिम्ना स्व आत्मना एव आत्मानं संकुचितम् इव अवभासयन् विज्ञानाकलः प्रलयाकलः सकलश् च सम्पद्यते

सप्त वै तु पुरीषस्य रक्तस्य अष्ट प्रकीर्तिताः

रजस्वलम् अनित्यं च भूतावासम् इमं त्यजेत्

चण्डाल उदक निर्घात राज शासन तस्करैः

दीक्षा आयतन विज्ञान द्वेषिणः ये तु चेतसा

तद् एव रूपम् अभ्येति सुख दुःख विमोहितम्

श्रीमत् कश्मीर अधिराजेन मुख्यैर् धर्म उद्युक्तैः मन्त्रिभिः स्वैर् विवेच्य

अथ कदाचित् परमेश्वर अनुग्रह शक्तिपात पवित्रितः केन अपि दीक्षा आदिना उपायेन संविद् आनन्द विश्रान्तम् अद्वयं निजं रूपं परामृशति ततः स्वरूपम् आलम्बते यथा उक्तम् श्री मालिनीविजये एवम् अस्य आत्मनः काले कस्मिंश्चिद् योग्य ता वशात्

विशेषाद् भैरवे तन्त्रे शम्बरं पशु कल्पितम्

इति

श्लेष्मा षट् पञ्च पित्तं च चत्वारो मूत्रम् एव च

इति निज स्वरूप गोपन केलि लोलम् एवं माहेश शक्ति परिस्पन्दम् प्रवर गुरवः प्रतिपेदिरे

रसाद् एव स्त्रियो रक्तं रजस् संज्ञम् प्रवर्तते

उत्तरौ च गुदौ कोष्ठौ विस्तारो ऽयम् उदाहृतः

मेदसो ऽस्थि ततो मज्जा मज्जातः शुक्र सम्भवः

मृतास् ते तत् पुरम् प्राप्य पुरेशैर् दीक्षिताः क्रमात्

तद् विदित्वा श्वपाको ऽपि मद् समः न अत्र संशयः

सिद्ध लिङ्गम् तदा तेषां पितृ अर्थम् पूजयेद् बुधः

आमाशयो ऽथ हृदयं स्थूलान्त्रं गुदम् एव च

अमृतम् इति निगीर्णे कालकूटे ऽपि देवा यदि पिबत तदानीं निश्चितं वः शिव त्वम्

वङ्क्षणौ वृषणौ वृक्कौ श्लेष्म संघातिकौ स्तनौ
एवं स्वर्ण आदि लोहानाम् शुद्धिः सम्प्रजायते

तत् चतुर्दश वर्ण आढ्यम् भक्षितं सर्व रोग जित्

एतत् स्वर्ण त्रयम् दिव्यं वर्णैर् यत् च आशुभिः युतम्

तथा च स्वर्णं रूप्यं च ताम्रं च रङ्गं यशदम् एव च

ब्रह्माण्डं संवृतं येन दुर्लभं प्राकृतं हि तत्

पतितं यत् धरा पृष्ठे रेतः सौवर्ण ताम् अगात्

खनिजं खननात् जातम् वेध जम् रस वेधात्

ननु पित्तलः कृत्रिमः तत् कथम् सप्त उच्यन्ते एके यशदेन सह सप्त आहुः

धारणात् एव तत् कुर्यात् शरीरम् अजर अमरम्

अथ धातु शोधनम्

इति

पत्न्यो विलोक्य लावण्यं लक्ष्मी सम्पन्न यौवनाः

कन्दर्प दर्प विध्वस्त चेतसः जातवेदसः

अथ भेदाः प्राकृतं सहजं वह्नि सम्भूतम् खनिजं तथा

अथ अशुद्ध स्वर्ण परीक्षा

स्वर्ण आदि धातूनाम् पत्राणि तैल आदौ त्रिधा त्रि वारम् अग्नौ प्रतापयेत् तप्त्वा तप्त्वा निषिञ्चयेत् निर्वापयेत्

नाग वङ्गयोः विशेषेण शोधनम् आह तदा विशुद्धिः स्यात्

ब्रह्मव्रतं तु सहजं वह्नि जम् परिकीर्तितम्

सीसं लोहं च सप्ता एते धातवो गिरि सम्भवाः

रसेन्द्र वेध संजातम् स्वर्णं पञ्चविधं मतम्
अध्वनि उरुक्रम परिग्रहम् अङ्ग रक्षन् गोपैः असद्भिः अबला इव विनिर्जितो ऽस्मि

राजन् त्वया अनुपृष्टानाम् सुहृदां नः सुहृद् पुरे

विप्र शाप विमूढानाम् निघ्नतां मुष्टिभिः मिथस्

लीन प्रकृति नैर्गुण्यात् अलिङ्ग त्वात् असम्भवः

शोकेन शुष्यत् वदन हृद् सरोजः हत प्रभः

यद् बान्धवः कुरु बल अब्धिम् अनन्त पारम् एको रथेन ततरे ऽहम् अतीर्य सत्त्वम्

मथुरायां तथा वज्रं शूरसेन पतिम् ततः

निशम्य भगवत् मार्गम् संस्थां यदु कुलस्य च

कृष्ण आवेशेन तद् चित्तः पितृभिः स्व क्षयम् ययौ

एवं बलिष्ठैः यदुभिः महद्भिः इतरान् विभुः

विशोको ब्रह्म सम्पत्त्या संछिन्न द्वैत संशयः

सख्युः सखा इव पितृ वत् तनयस्य सर्वं सेहे महान् महितया कुमतेः अघम् मे

एवं कृष्ण सखः कृष्णो भ्रात्रा राज्ञा विकल्पितः

नृपम् अग्रजम् इति आह बाष्प गद्गदया गिरा

सो ऽहं नृप इन्द्र रहितः पुरुषोत्तमेन सख्या प्रियेण सुहृदा हृदयेन शून्यः

ते साधु कृत सर्व अर्थाः ज्ञात्वा आत्यन्तिकम् आत्मनः

सख्यं मैत्रीं सौहृदं च सारथि आदिषु संस्मरन्

तेजो हृतं खलु मया अभिहतः च मत्स्यः सज्जीकृतेन धनुषा अधिगता च कृष्णा

यदून् यदुभिः अन्योन्यम् भू भारान् संजहार ह

भू भारः क्षपितो येन जहौ तत् च कलेवरम्

कृच्छ्रेण संस्तभ्य शुचः पाणिना आमृज्य नेत्रयोः

विभाव्य लोभ अनृत जिह्म हिंसन आदि अधर्म चक्रम् गमनाय पर्यधात्

सर्वम् आत्मनि अजुहवीत् ब्रह्मणि आत्मानम् अव्यये

वारुणीं मदिरां पीत्वा मद उन्मथित चेतसाम्

कलिना अधर्म मित्रेण दृष्ट्वा स्पृष्टाः प्रजा भुवि

सर्वे तम् अनुनिर्जग्मुः भ्रातरः कृत निश्चयाः

परोक्षेण समुन्नद्ध प्रणय औत्कण्ठ्य कातरः

हृदि ब्रह्म परं ध्यायन् न आवर्तेत यतो गतः

शृणोति अलम् स्वस्त्ययनं पवित्रं लब्ध्वा हरौ भक्तिम् उपैति सिद्धिम्

तत्र एव मे विहरतो भुज दण्ड युग्मम् गाण्डीव लक्षणम् अराति वधाय देवाः

सर्वं क्षणेन तत् अभूत् असत् ईश रिक्तम् भस्मन् हुतं कुहक राद्धम् इव उप्तम् ऊष्याम्

यद् सन्निधौ अहम् खाण्डवम् अग्नये ऽदाम् इन्द्रं च स अमर गणम् तरसा विजित्य

यद् तेजसा अथ भगवान् युधि शूलपाणिर् विस्मापितः स गिरिजः ऽस्त्रम् अदान् निजं मे

तदा अहर् एव अप्रतिबुद्ध चेतसाम् अभद्र हेतुः कलिः अन्ववर्तत

तस्मिन् नारायण पदे एकान्त मतयः गतिम्

अ जानताम् इव अन्योन्यम् चतुर् पञ्च अवशेषिताः

तोय नीव्याः पतिं भूमेः अभ्यषिञ्चत् गजाह्वये

यद् दोःषु मा प्रणिहितं गुरु भीष्म कर्ण नप्तृ त्रिगर्त शल्य सैन्धव बाह्लिक आद्यैः

सौत्ये वृतः कुमतिना आत्म दः ईश्वरो मे यद् पाद पद्मम् अभवाय भजन्ति भव्याः

एकान्त भक्त्या भगवति अधोक्षजे निवेशित आत्मा उपरराम संसृतेः

यः श्रद्धया एतत् भगवत् प्रियाणाम् पाण्डोः सुतानाम् इति सम्प्रयाणम्

यो नो जुगोप वन एत्य दुरन्त कृच्छ्रात् दुर्वाससो अरि रचितात् अयुत अग्र भुज् यः

तद् ध्यान उद्रिक्तया भक्त्या विशुद्ध धिषणाः परे

युधिष्ठिरः तत् परिसर्पणं बुधः पुरे च राष्ट्रे च गृहे तथा आत्मनि

यदा मुकुन्दो भगवान् इमां महीं जहौ स्व तन्वा श्रवणीय सत् कथः

गीतं भगवता ज्ञानं यत् तत् सङ्ग्राम मूर्धनि

यस्य क्षण वियोगेन लोको हि अप्रिय दर्शनः

उदीचीं प्रविवेश आशाम् गत पूर्वाम् महात्मभिः

द्रौपदी च तत् आज्ञाय पतीनाम् अन् अपेक्षताम्

येन मे ऽपहृतं तेजो देव विस्मापनम् महत्

वाचं जुहाव मनसि तत् प्राण इतरे च तम्

मनसा धारयामासुः वैकुण्ठ चरण अम्बुजम्

विसृज्य तत्र तत् सर्वं दुकूल वलय आदिकम्

एवं चिन्तयतो जिष्णोः कृष्ण पाद सरोरुहम्

अवापुः दुरवापाम् ते असद्भिः विषय आत्मभिः

दर्शयन्न् आत्मनो रूपं जड उन्मत्त पिशाच वत्

तत् वै धनुः ते इषवः स रथो हयाः ते सो ऽहं रथी नृपतयो यत आनमन्ति

अन्ये ऽपि च अहम् अमुना एव कलेवरेण प्राप्तो महा इन्द्र भवने महत् आसन अर्धम्

सूत उवाच
शाक अन्न शिष्टम् उपयुज्य यतस् त्रिलोकीम् तृप्ताम् अमंस्त सलिले विनिमग्न सङ्घः

देश काल अर्थ युक्तानि हृद् ताप उपशमानि च

हरन्ति स्मरतः चित्तम् गोविन्द अभिहितानि मे

उक्थेन रहितो हि एष मृतकः प्रोच्यते यथा

अस्त्राण्य् अ मोघ महिमानि निरूपितानि नो पस्पृशुः नृहरि दासम् इव आसुराणि

मां श्रान्त वाहम् अरयो रथिनो भुविष्ठं न प्राहरन् यद् अनुभाव निरस्त चित्ताः

कण्टकं कण्टकेन इव द्वयं च अपि ईशितुः समम्

त्रित्वे हुत्वा च पञ्चत्वं तच् च एक त्वे अजुहोत् मुनिः

चीर वासाः निराहारो बद्ध वाच् मुक्त मूर्धजः

सूत उवाच

यो भीष्म कर्ण गुरु शल्य चमूषु अदभ्र राजन्य वर्य रथ मण्डल मण्डितासु

स इन्द्राः श्रिता यद् अनुभावितम् आजमीढ तेन अहम् अद्य मुषितः पुरुषेण भूम्ना

निर्ममो निरहङ्कारः संछिन्न अशेष बन्धनः

नाना शङ्का आस्पदम् रूपं कृष्ण विश्लेष कर्शितः

यया अहरत् भुवः भारं तां तनुं विजहौ अजः

संजल्पितानि नरदेव हृदिस्पृशानि स्मर्तुः लुठन्ति हृदयं मम माधवस्य

अग्रे चरः मम विभो रथ यूथपानाम् आयुः मनांसि च दृशा सह ओज आर्छत्

स्वराट् पौत्रं विनयिनम् आत्मनः सु समम् गुणैः

दुर्बलान् बलिनो राजन् महान्तो बलिनो मिथः

नर्माणि उदार रुचिर स्मित शोभितानि हे पार्थ हे ऽर्जुन सखे कुरु नन्दन इति

प्राजापत्यां निरूप्य इष्टिम् अग्नीन् अपिबत् ईश्वरः

भक्त्या निर्मथित अशेष कषाय धिषणः ऽर्जुनः

वञ्चितो ऽहं महा राज हरिणा बन्धु रूपिणा

विधूत कल्मषा स्थानं विरजेन आत्मना एव हि

यद् संश्रयात् द्रुपद गेहम् उपागतानां राज्ञां स्वयंवर मुखे स्मर दुर्मदानाम्

तेन आहृताः प्रमथ नाथ मखाय भूपा यद् मोचिताः तत् अनयन् बलिम् अध्वरे ते

विभुं तम् एव अनुस्मरन् न अशक्नोत् प्रतिभाषितुम्

यद् तेजसा नृप शिरः अङ्घ्रिम् अहन् मख अर्थम् आर्यो अनुजः तव गज अयुत सत्त्व वीर्यः

स्पृष्टं विकीर्य पदयोः पतित अश्रु मुख्याः यः तद् स्त्रियः अकृत हत ईश विमुक्त केशाः

जलौकसां जले यद्वन् महान्तो अदन्ति अणीयसः

शय्या आसन अटन विकत्थन भोजन आदिषु ऐक्यात् वयस्यः ऋतवान् इति विप्रलब्धः

सौहार्देन अति गाढेन शान्ता आसीत् विमला मतिः

मिथो निघ्नन्ति भूतानि भावयन्ति च यन् मिथः

लब्धा सभा मय कृता अद्भुत शिल्प माया दिग्भ्यो ऽहरन् नृपतयो बलिम् अध्वरे ते

विदुरो ऽपि परित्यज्य प्रभासे देहम् आत्मनः
कल्पते यज्ञः अपि

त्वम् सोम प्र चिकितः मनीषा या ते धामानि दिवि या पृथिव्याम् इति सोमस्य त्रिष्टुभौ

तस्यै जनतायै कल्पते यत्र एवम् विद्वान् होता भवति

एतानि वाव सर्वाणि छन्दांसि गायत्रम् त्रैष्टुभम् जागतम्

देव विशः कल्पयितव्याः इति आहुः

स्वस्ति नः पथ्यासु धन्वसु स्वस्तिः इद् हि प्रपथे श्रेष्ठा इति पथ्यायाः स्वस्तेः त्रिष्टुभौ

एतानि हि यज्ञे प्रतमाम् इव क्रियन्ते

सर्वाः विशः कल्पन्ते

ताः एव एतत् यज्ञ मुखे अचीक्ﾱपत्

ताः कल्पमानाः अनु मनुष्य विशः कल्पन्ते इति

सु त्रामाणम् पृथिवीम् द्याम् अनेहसम् महीम् उ सु मातरम् सुव्रतानाम् इति अदितेः जगत्यौ

आ विश्व देवम् सत् पतिम् यः इमा विश्वा जातानि इति सवितुः गायत्र्यौ

सर्वैः छन्दोभिः यजेत् इति आहुः

तथा एव एतत् यजमानः सर्वैः छन्दोभिः इष्ट्वा स्वर्गम् लोकम् जयति

मरुतः वै देवानाम् विशः

अग्ने नय सु पथा राये अस्मान् आ देवानाम् अपि पन्थाम् अगन्म इति अग्नेः त्रिष्टुभौ
सौजन्य परतन्त्रा च इयम् देवानां प्रियस्य अति भद्र ता कारयति कथां न तु युवति जन सहोत्था तरल ता

तत् कथय आगमनेन अपुण्य भाज् कतमो विजृम्भित विरह व्यथः शून्य ताम् नीतो देशः क्व वा गन्तव्यं को वा अयम् अपहृत हर हुङ्कार अहङ्कारः ऽपर इव अनन्यजः युवा किंनाम्नो वा समृद्ध तपसः पितुर् अयम् अमृत वर्षी कौस्तुभ मणिः इव हरेर् हृदयम् आह्लादयति का च अस्य त्रिभुवन नमस्या विभात संध्या इव महतस् तेजसो जननी कानि वा अस्य पुण्य भाञ्जि भजन्त्य् अभिख्याम् अक्षराण्य् आर्य परिज्ञाने ऽप्य् अयम् एव क्रमः कौतुक अनुरोधिनः हृदयस्य इति उक्तवत्यां तस्यां प्रकटित श्रयः ऽसौ प्रतिव्याजहार आयुष्मति सतां हि प्रियंवद ता कुल विद्या

यदि च वो गृहीत क्षणम् दाक्षिण्यम् अन् अवहेलम् वा हृदयम् अस्माकम् उपरि भूमिः वा प्रसादानाम् अयम् जनः श्रवण अर्हः वा ततो न विमाननीयो ऽयं नः प्रथमः प्रणयः कुतूहलस्य

केवलम् अमीषु दिवसेषु तनीयसीम् इव तनुं बिभर्ति

यतस् त्रिभुवन अभिभावि रूपम् इदम् अस्य महा अनुभावस्य

तत् एवम् अगोचरे गिराम् असि इति श्रुत्वा देवी प्रमाणम् इति अभिधाय तूष्णीम् अभूत

अलसः खलु लोको यत् एवम् सुलभ सौहार्दानि येन केनचिद् न क्रीणाति महतां मनांसि

मालती तु देवि यदा आज्ञापयसि अति प्रसादाय इति व्याहृत्य प्रहर्ष परवशा प्रणम्य प्रजविना तुरगेण ततार शोणम्

विश्रान्ता च न अति चिरात् उत्थाय सावित्र्या सार्धम् उच्चित अर्चन कुसुमा सस्नौ
अत्र अन्तरे सरस्वती अवतरण वार्ताम् इव कथयितुं मध्यमं लोकम् अवततार अंशुमाली

अपरे विवृत क्रतु क्रिया तन्त्रान् मन्त्रान् व्याचचक्षिरे

व्यावृणु वरवर्णिनि विवक्षितम् इति

एषा त्वाम् अनुयास्यति सावित्री

तथा हि तस्य मुख लावण्य प्रवाहस्य निष्यन्द बिन्दुः इन्दुः

सो ऽब्रवीद् आयुष्मति कुशली

ततो मर्षय भगवन् अभूमिर् एषा शापस्य इति अनुनाथ्यमानो ऽपि विबुधैः उपाध्याय स्खलितम् एकम् क्षमस्व इति बद्धाञ्जलि पुटैः प्रसाद्यमानो ऽपि स्व शिष्यैः पुत्र मा कृथाः तपसः प्रत्यूहम् इति निवार्यमाणो अपि अत्रिणा रोष आवेश विवशः दुर्वासाः दुर्विनीते व्यपनयामि ते विद्या जनिताम् उन्नतिम् इमाम् अधस्तात् गच्छ मर्त्य लोकम् इति उक्त्वा तत् शाप उदकम् विससर्ज

उत्पादका न बहवः कवयः शरभा इव

अगात् च दधीचम् आनेतुम् च्यवन आश्रम पदम्

सत् भर्तृ श्लाघया दर्शयितुम् इव हृदयेन आदाय दधीचं पितामह आदेशात् समम् सावित्र्या पुनर् अपि ब्रह्म लोकम् आरुरोह

श्रूयताम् अयं खलु भूषणं भार्गव वंशस्य भगवतो भूः भुवः स्वर् त्रितय तिलकस्य अदभ्र प्रभाव स्तम्भित जम्भारि भुज स्तम्भस्य सुर असुर मुकुट मणि शिला शयन दुर्ललित पाद पङ्केरुहस्य निज तेजः प्रसर प्लुष्ट पुलोम्नः च्यवनस्य बहिस् वृत्ति जीवितम् दधीचो नाम तनयः

प्रायः कु कवयः लोके राग धिष्ठित दृष्टयः

सा न काचिद् या न भवसि मे स्वसा सखी प्रणयिनी प्राण समा च

अल्पीयसा एव कालेन स ते शाप शोक विरतिम् वितरिष्यति इति

अ प्रगल्भम् अपि जनं प्रभवता प्रश्रयेण अर्पितम् मनो मधु इव वाचालयति

तस्य हि गच्छतो यदृच्छया मार्ग लतासु मानसम् अस्मासु मुहूर्तम् आसक्तम् आसीत्

अथ अति रोषणः प्रकृत्या महा तपाः मुनिर् अत्रेस् तनयस् तारापतेर् भ्राता नाम्ना दुर्वासा द्वितीयेन मन्दपाल नाम्ना मुनिना सह कलहायमानः साम गायन् क्रोध अन्धः विस्वरम् अकरोत्

दूरात् एव च दधीच प्रेम्णा सरस्वत्या लुण्ठिता इव मनोरथैर् आकृष्टा इव कुतूहलेन प्रत्युद्गता इव उत्कलिकाभिः आलिङ्गिता इव उत्कण्ठया अन्तर् प्रवेशिता इव हृदयेन स्नपिता इव आनन्द अश्रुभिः विलिप्ता इव स्मितेन वीजिता इव उच्छ्वसितैः आच्छादिता इव चक्षुषा अभ्यर्चिता इव वदन पुण्डरीकेण सखी कृता इव आशया सविधम् उपययौ

आलोकम् अपहाय कथं तमसि निमज्जसि क्षमा हि मूलं सर्व तपसाम्

अवशा इव केन अपि अनीयत ताम् एव दिशं दृष्टिः

स एभिः अन्यैः च अनुगम्यमानः बाल तया निघ्न ताम् उपगतो देश अन्तर अवलोकन कौतुक आक्षिप्त हृदयः सत्सु अपि पितृ पितामह उपात्तेषु ब्राह्मण जन उचितेषु विभवेषु सति च अविच्छिन्ने विद्या प्रसङ्गे गृहात् निरगात्

त्रैलोक्य नगर आरम्भ मूल स्तम्भाय शम्भवे

तथा हि ततः प्रभृति कुसुम धूलि धवलाभिः वन लताभिः ताडिता अपि वेदनाम् अधत्त

कियत् दूरम् वा चक्षुः ईक्षते

तस्य अभवन् अच्युतः ईशानो हरः पाशुपतः च इति चत्वारो युग आरम्भाः इव ब्राह्म तेजः जन्यमान प्रजा विस्ताराः नारायण बाहु दण्डाः इव सत् चक्र नन्दकाः तनयाः

अधुना कथय कतमं भुवो भागम् अलंकर्तुम् इच्छसि

नियुज्यतां यावतः कार्यस्य क्षमं क्षोदीयसो गरीयसो वा शरीरकम् इदम्

अ विज्ञायमान निमित्ताम् च शून्य ताम् इव आधत्ते

एवम् अतिक्रामत्सु दिवसेषु गच्छति च काले याम मात्र उद्गते च रवौ उत्तरस्याम् ककुभि प्रतिशब्द पूरित वन गह्वरम् गम्भीर तारतरम् तुरङ्ग हेषित ह्रादम् अशृणोत्

एतावद् अभिधाय विसर्जित सुर असुर मुनि मनुज मण्डलः स संभ्रम उपगत नारद स्कन्ध विन्यस्य हस्तः समुचित आह्निक करणाय उदतिष्ठत्

उत्तमानां च चिरन्तन ता जनयति अनुजीविनि अपि जने कियत् मात्रम् अपि मन्दाक्षम्
सरस्वती अपि शप्ता किंचिद् अधोमुखी धवल कृष्ण शाराम् कृष्णाजिन लेखाम् इव दृष्टिम् उरसि पातयन्ती सुरभि निःश्वास परिमल लग्नैः मूर्तैः शाप अक्षरैः इव षट्चरण चक्रैः आकृष्यमाणा शाप शोक शिथिलित हस्त अधोमुखीभूतेन उपदिश्यमान मर्त्य लोक अवतरण मार्गा इव नख मयूख जालकेन नूपुर व्याहार आहूतैः भवन कलहंस कुलैः ब्रह्म लोक निवासि हृदयैः इव अनुगम्यमाना समं सावित्र्या गृहम् अगात्

अवतर कलहंसि वापिकां पुनर् अपि यास्यसि पङ्कज आलयम्

कृत उपसंग्रहणौ तौ सावित्री समं सरस्वत्या किसलय आसन दान आदिना स कुसुम फल अर्घ्य अवसानेन वनवास उचितेन आतिथ्येन यथाक्रमम् उपजग्राह

सरस्वती तु दधीच संदेश आशङ्किनी किं वक्ष्यति इति स्तन निहित वाम कर नखर किरण दन्तुरितम् उद्भिद्यमान कुतूहल अङ्कुर निकरम् इव हृदयम् उत्तरीय दुकूल वल्कल एक देशेन संछादयन्ती गलता अवतंस पल्लवेन श्रोतुं श्रवणेन इव कुतूहलाद् धावमानेन अ विरत श्वास संदोह दोलायिताम् जीवित आशाम् इव समासन्न तरुण तरु लताम् अवलम्बमाना समुत्फुल्लस्य मुख शशिनः लावण्य प्रवाहेण शृङ्गार रसेन इव आप्लावयन्ती सकलं जीवलोकं शयन कुसुम परिमल लग्नैः मधुकर कदम्बकैः मदन अनल दाह श्यामलैः मनोरथैः इव निर्गत्य मूर्तैः उत्क्षिप्यमाणा कुसुम शयनीयात् स्मर शर संज्वरिणी मन्दं मन्दम् उदागात्

सरस्वती तु तं दूरात् एव संमुखम् आगच्छन्तम् प्रीत्या स संभ्रमम् उत्थाय वन मृगी इव उद्ग्रीवा विलोकयन्ती मार्ग परिश्रान्तम् अस्नपयद् इव धवलित दश दिशा दृशा

प्रतिबुद्धाया मदन शर आहतायाः च तस्या वार्ताम् इव उपलब्धुम् अरतिः आजगाम

अनुचिता खलु अस्य मुनि वेषस्य हार यष्टिः इव वृत्त मुक्ता चित्तवृत्तिः

इतस् च गव्यूति मात्रम् इव पारेशोणं तस्य भगवतः च्यवनस्य स्व नाम्ना निर्मित व्यपदेशम् च्यावनं नाम चैत्ररथ कल्पम् काननं निवासः

न खल्व् एडा जडा वा सर्वं एते महा ऋषयः

अल्पम् अपि न ते पश्यामि कुशल जातम्

अन्येद्युर् अपि अनेन एव क्रमेण नक्तंदिनम् अत्यवाहयत्

उद्दाम प्रसृत इन्द्रिय अश्व समुत्थापितम् हि रजः कलुषयति दृष्टिम् अन् अक्ष जिताम्

अथ गण रात्र अपगमे निवर्तमानस् तेन एव वर्त्मना तं देशं समागत्य तथा एव निवारित परिजनः छत्र धार द्वितीयः विकुक्षिर् डुढौके

अत्र अन्तरे स्वयम्भुवो ऽभ्याशे समुपविष्टा देवी मूर्तिमती पीयूष फेन पटल पाण्डुरम् कल्पद्रुम दुकूल वल्कलम् वसाना बिस तन्तु मयेन अंशुकेन उन्नत स्तन मध्य बद्ध गात्रिका ग्रन्थिः तपः बल निर्जित त्रिभुवन जय पताकाभिः इव तिसृभिर् भस्म पुण्ड्रक राजिभिः विराजित ललाट अजिरा स्कन्ध अवलम्बिना सुधा फेन धवलेन तपः प्रभाव कुण्डलीकृतेन गङ्गा स्रोतसा इव योगपट्टकेन विरचित वैकक्ष्यका सव्येन ब्रह्म उत्पत्ति पुण्डरीक मुकुलम् इव स्फटिक कमण्डलुम् करेण कलयन्ती दक्षिणम् अक्षमाला कृत परिक्षेपम् कम्बु निर्मित ऊर्मिका दन्तुरितम् तर्जन तरङ्गित तर्जनीकम् उत्क्षिपन्ती करम् आः पाप क्रोध उपहत दुरात्मन् अज्ञ अनात्मन् अज्ञ अन् आत्म ज्ञ ब्रह्मबन्धो मुनि खेट अपसद निराकृत कथम् आत्म स्खलित विलक्षः सुर असुर मुनि मनुज वृन्द वन्दनीयाम् त्रिभुवन मातरम् भगवतीं सरस्वतीं शप्तुम् अभिलषसि इति अभिदधाना रोष विमुक्त वेत्रासनैः ओङ्कार मुखरित मुखैः उत्क्षेप दोलायमान जटा भार भरित दिग्भिः परिकर बन्ध भ्रमित कृष्णाजिन आटोप छाया श्यामायमान दिवसैः अमर्ष निःश्वास दोला प्रेङ्खोलित ब्रह्म लोकैः सोम रसम् इव स्वेद विसर व्याजेन स्रवद्भिः अग्निहोत्र पवित्र भस्म स्मेर ललाटैः कुश तन्तु चामर चीर चीवरिभिः आषाढिभिः प्रहरणीकृत कमण्डलु मण्डलैः मूर्तैश् चतुर्भिर् वेदैः सह बृसीम् अपहाय सावित्री समुत्तस्थौ

गतायां च तस्यां दधीचो ऽपि हृदये ह्रादिन्या इव अभिहतः भार्गव वंश सम्भूतस्य भ्रातुर् ब्राह्मणस्य जायाम् अक्षमाला अभिधानाम् मुनि कन्यकाम् आत्म सूनोः संवर्धनाय नियुज्य विरह आतुरः तपसे वनम् अगात्
का प्रतिपत्तिः इदानीम् इति चिन्तयन्ती एव कथं कथम् अपि उपजात निद्रा चिरात् क्षणम् अशेत

केचिद् ऋचः स्तुति चतुराः समुदचारयन्

परिचय एव प्रकटीकरिष्यति

जननी अस्य जित जगतः अनेक पार्थिव सहस्र अनुयातस्य शर्यातस्य सुता राज पुत्री त्रिभुवन कन्या रत्नम् सुकन्या नाम

अथ स युवा पुरस् यायिनाम् यथादर्शनं प्रतिनिवृत्य अति विस्मित मनसाम् कथयतां पदातीनां सकाशात् उपलभ्य दिव्य आकृति तत् कन्या युगलम् उपजात कुतूहलः प्रतूर्ण तुरगः दिदृक्षुः तम् लता मण्डप उद्देशम् आजगाम

पुण्य भाञ्जि तानि चक्षूंषि चेतांसि यौवनानि वा स्त्रैणानि येषाम् असौ विषयो दर्शनस्य

एषा अस्मि ते स्मित वादिनि वचसि स्थिता

उपजात विस्रम्भा च आत्मानम् अकथयत् अस्य सरस्वती

अभिनन्दित वचना च तथा इति तया तस्य पश्चिमे तीरे समवातरत्

तथा हि संनिहित बाल अन्धकारा भास्वत् मूर्तिः च पुण्डरीक मुखी हरिण लोचना च बाल आतप प्रभा अधरा कुमुद हासिनी च कलहंस स्वना समुन्नत पयोधरा च कमल कोमल करा हिमगिरि शिला पृथु नितम्बा च करभ ऊरुः विलम्बित गमना च अ मुक्त कुमार भावा स्निग्ध तारका च इति

अथ वत्सात् प्रवर्धमान आदि पुरुष जनित आत्म चरण उन्नति निर्गत प्रघोषः परमेश्वर शिरः धृतः सकल कला आगम गम्भीरः महा मुनि मान्यः विपक्ष क्षोभ क्षमः क्षिति तल लब्ध आयतिः अ स्खलित प्रवृत्तः भागीरथी प्रवाहः इव पावनः प्रावर्तत विमलो वंशः

हंस पक्ष तालवृन्त वात व्रात विततैः शोण शीकरैः अ सिक्ता अपि आर्द्र ताम् अगात्

तथा इति च तेन अभ्यनुज्ञातः शनकैस् उत्थाय कृत नमस्कृतिः उच्चचाल

सज्जो अयम् उपचरण चतुरः सह पांशु क्रीडा परिचय पेशलः प्रेयान् सखी जनः क्षिति तल अवतरणाय

अ शून्यम् हि सौजन्यम् आभिजात्येन वः स्वामि सूनोः

प्रख्याता एव मन्मथस्य दुर्निवार ता

पूर्वम् अयशः स्फुरति अनन्तरम् अधरः

अनवस्करम् आश्रवं मे त्वयि हृदयम्

अयत्नेन एव अति नम्रे साधौ धनुषि इव गुणः परां कोटिम् आरोपयति विस्रम्भः

केवलं कमलासन सेवा सुखम् आर्द्रयति मे हृदयम्

कालकूट विष स्पर्श जात मूर्च्छा गमाम् इव

न किंचिद् न कारयत्य् अ साधारणा स्वामि भक्तिः

स्वप्न आसादित द्वितीय दर्शना च आकर्ण आकृष्ट कार्मुकेण मनसि निर्दयम् अताड्यत मकरकेतुना

एकस्मिन् च शुचौ शिला तल सनाथे तट लता मण्डपे गृह बुद्धिम् बबन्ध

उत्तीर्य च शोणम् अचिरेण एव कालेन दधीचः पितुः आश्रम पदम् जगाम

सर्वेषु च तेषु शाप भय प्रतिपन्न मौनेषु मुनिषु अन्य आलाप लीलया च अवधीरयति कमलसम्भवे भगवती कुमारी किंचिद् उन्मुक्त बाल भावे भूषित नव यौवने वयसि वर्तमाना गृहीत चामर प्रचलत् भुज लता पितामहम् उपवीजयन्ती निर्भर्त्सन ताडन जात रागाभ्याम् इव स्वभाव अरुणाभ्याम् पाद पल्लवाभ्याम् समुद्भासमाना शिष्य द्वयेन इव पद क्रम मुखरेण नूपुर युगलेन वा आचालित चरण युगला धर्म नगर तोरण स्तम्भ विभ्रमम् बिभ्राणा जङ्घा द्वितयम् स लीलम् उत्कल हंस कुल कल आलाप प्रलापिनि मेखला दाम्नि विन्यस्त वाम हस्त किसलया विद्वत् मानस निवास लग्नेन गुण कलापेन इव अंस अवलम्बिना ब्रह्मसूत्रेण पवित्रीकृत काया भास्वत् मध्य नायकम् अनेक मुक्ता अनुयातम् अपवर्ग मार्गम् इव हारम् उद्वहन्ती वदन प्रविष्ट सर्व विद्या अलक्तक रसेन इव पाटलेन स्फुरता दशनच्छदेन विराजमाना संक्रान्त कमलासन कृष्णाजिन प्रतिमाम् मधुर गीत आकर्णन अवतीर्ण शशि हरिणाम् इव कपोल स्थलीम् दधाना तिर्यक् स अवज्ञम् उन्नमित एक भ्रू लता श्रोत्रम् एकम् विस्वर श्रवण कलुषितम् प्रक्षालयन्ती इव अपाङ्ग निर्गतेन लोचन अश्रु जल प्रवाहेण इतर श्रवणेन च विकसित सित सिन्धुवार मञ्जरी जुषा हसता इव प्रकटित विद्या मदा श्रुति प्रणयिभिः प्रणवैः इव कर्ण अवतंस कुसुम मधुकर कुलैः अपास्यमाना सूक्ष्म विमलेन प्रज्ञा प्रतानेन इव अंशुकेन आच्छादित शरीरा वाच् मयम् इव निर्मलं दिक्षु दशन ज्योत्स्ना आलोकम् विकिरन्ती देवी सरस्वती श्रुत्वा जहास