tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
यो ऽतीतः सप्तमः कल्पः पाद्म इति उच्यते बुधैः

तावत् संख्येभिः अहोरात्रम् मुहूर्तैः मानुषम् स्मृतम्

ब्रह्म नारायण ईशानाम् त्रयाणां प्रकृतौ लयः

वाराहो वर्तते कल्पः तस्य वक्ष्यामि विस्तरम्

ब्रह्मणः कथितं वर्षं पराख्यं तद् शतम् विदुः

चतुर्युग सहस्रम् तु कल्पम् आहुः मनीषिणः

तेन अयम् प्रोच्यते सद्भिः प्राकृतः प्रतिसंचरः

पूर्णं युग सहस्रम् वै परिपाल्या नरेश्वरैः

तैः षड्भिः अयनम् वर्षं द्वे ऽयने दक्षिण उत्तरे

एको हि भगवान् ईशः कालः कविः इति श्रुतिः

निजेन तस्य मानेन आयुस् वर्ष शतम् स्मृतम्

श्री कूर्मः उवाच

स्वयंभुवो विवृत्तस्य काल संख्या द्विजोत्तमाः

चतुर्युगं द्वादशभिः तद् विभागम् निबोधत

सांप्रतं वर्तते तद्वत् तस्य कल्पो अयम् अष्टमः

स एव स्यात् परः कालः तद् अन्ते प्रतिसृज्यते

तत् पराख्यं तद् अर्धम् च परार्धम् अभिदीयते

तस्य तावच्छती सन्ध्या संध्यांशः च कृतस्य तु

न शक्यते समाख्यातुं बहु वर्षैः अपि स्वयम्

त्रि द्वि एक साहस्रम् अतो विना सन्ध्यांशकेन तु

काष्ठा पञ्चदश ख्याता निमेषा द्विजसत्तमाः

तैः इयम् पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा स पर्वता

व्याख्यातानि न संदेहः कल्पं कल्पेन च एव हि

त्रिशती द्विशती सन्ध्या तथा च एकशता क्रमात्

तद् एकसप्तति गुणम् मनोः अन्तरम् उच्यते

एवं ब्रह्मा च भूतानि वासुदेवो ऽपि शङ्करः

त्रेता द्वापर तिष्याणाम् काल ज्ञाने प्रकीर्तितम्

मन्वन्तरेण च एकेन सर्वाणि एव अन्तराणि वै

अयनं दक्षिणं रात्रिः देवानाम् उत्तरम् दिनम्

ब्रह्मणो दिवसे विप्रा मनवः स्युः चतुर्दश

एतद् द्वादशसाहस्रं साधिकं परिकल्पितम्

त्रीणि कल्प शतानि स्युः तथा षष्टिः द्विजोत्तमाः

चत्वारि आहुः सहस्राणि वर्षाणां तत् कृतम् युगम्

ब्राह्मम् एकम् अहर् कल्पः तावती रात्रिः इष्यते

काल संख्या समासेन परार्ध द्वय कल्पिता

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे पञ्चमो ऽध्यायः

कालेन एव तु सृज्यन्ते स एव ग्रसते पुनः
नागे तारे हेम आकृष्टिम् आह शुल्वम् इत्यादि

पूर्व उक्तम् चूर्णं शुल्ब जम् तीक्ष्ण जम् वा तारे त्रिगुणं व्यूढं वाहितं सत् मार्जार अक्ष संनिभः ओतु नेत्र आभम् तारं भवेत्

हेम आकृष्ट्याः विधानम् आह तारे इति आदि

हेम अर्धेन मात्रया तार अर्ध भागेन परिमाणेन हेम्ना तुल्यम् अन्यून अधिकम् रसेन पयसा

बलिना गन्धकेन निहतं सत् सम भागम् तुल्य अंशम् कुर्यात् इति शेषः
भूत पूर्वम् भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि वाराणस्यां नगर्यां ब्रह्मदत्तो नाम राजा राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्ण बहु जन मनुष्यम् च प्रशान्त कलि कलह डिम्ब डमरम् तस्कर रोग अपगतम् शालि इक्षु गो महिषी सम्पन्नम्

शास्तारं सत्कृत्य गुरुकृत्य मानयित्वा पूजयित्वा उपनिश्रित्य विहरिष्यामः

भगवान् आह चन्दनो नाम प्रत्येकबुद्धो बभूव तस्य इति

भिक्षवो भगवन्तं पप्रच्छुः कानि भदन्त चन्दनेन प्रत्येकबुद्धेन कर्माणि कृतानि येन अस्य शरीरं सुगन्धि तीक्ष्ण इन्द्रियः च इति

यत्र यत्र स दारकः पादौ स्थापयति तत्र तत्र पद्मानि प्रादुर्भवन्ति

बुद्धो भगवान् सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजभी राजमात्रैर् धनिभिः पौरैः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैर् देवैर् नागैर् यक्षैर् असुरैर् गरुडैः किन्नरैर् महोरगैर् इति देव नाग यक्ष असुर गरुड किन्नर महोरग अभ्यर्चितः बुद्धो भगवान् ज्ञातो महा पुण्यः लाभी चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्काराणाम् स श्रावक संघः मगधेषु जनपदेषु चारिकां चरन् गङ्गा तीरम् अनुप्राप्तः

एषां त्रयाणां स्थानानां संमुखीभावात् पुत्रा जायन्ते दुहितरश् च

राज्ञा उक्तः परीक्ष्यताम् एतत् पद्मम् इति

ततश् चन्दनः सर्व अलंकार विभूषितः अमात्य पुत्र परिवृतः विविधैर् वाद्यैर् वाद्यमानै राजकुलाद् बहिर् उपयाति नगर पर्व प्रत्यनुभवितुम्

धार्मिको धर्म राजः धर्मेण राज्यं कारयति

तच् च न एवम्

यद्य् एवम् अभविष्यद् एकैकस्य पुत्र सहस्रम् अभविष्यत् तत् यथा राज्ञश् चक्रवर्तिनः

तत्र तस्य गच्छतः पद विन्यासे पद विन्यासे पद्मानि प्रादुर्भवन्ति दर्शनीयानि मनोरमाणि च

तस्य च पद्मस्य कर्णिकायां दारकः पर्यङ्कं बद्ध्वा अवस्थितः अभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिको गौरः कनक वर्णः छत्र आकार शिराः प्रलम्ब बाहुः विस्तीर्ण ललाटः उच्च घोषः संगत भ्रूः तुङ्ग नासः द्वात्रिंशता महापुरुष लक्षणैः समलंकृत गात्रः अशीत्या अनुव्यञ्जनैः विराजित गात्रः

तेन खलु पुनः समयेन गङ्गा तीरस्य न अतिदूरे स्तूपम् अवरुग्णं वात आतपाभ्याम् परिशीर्णम् भिक्षुभिर् दृष्ट्वा भगवान् पृष्टः कस्य भगवन्न् अयं स्तूप इति

तस्य च उद्याने महा पद्मिनि तत्र पद्मम् अतिप्रमाणं जातम्

स च एवम् आयाचन परः तिष्ठति

तस्य एवम् चिन्तयतस् तुलयत उपरि ईक्षमाणस्य सप्तत्रिंशद् बोधि पक्ष्य धर्माः अभिमुखीभूताः

तान्य् अर्क रश्मिभिः स्पृष्ट मात्राणि म्लायन्ति शुष्यन्ति

ततो राजा पद्मिनीम् अवगाह्य तं दारकं पद्म कर्णिकायाम् गृहीत्वा पाणि तले स्थापितवान्

भगवान् आह अतश् चन्दनस्य प्रत्येकबुद्धस्य उत्पत्तिः नाम अभिनिर्वृत्तिः च इति

ततो राजा हृष्ट तुष्ट प्रमुदितः उवाच एवम् एव पुत्र यथा वदसि इति

अपि तु त्रयाणां स्थानानां संमुखीभावात् पुत्रा जायन्ते दुहितरश् च

तद् दिवसे दिवसे वर्धते न तु फुल्लति

तत आरामिकेण राज्ञे निवेदितम्

आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

तस्य मुखात् पद्म गन्धः वाति शरीरात् च चन्दन गन्धः

तानि च प्रावृत्य गगन तलम् उत्पतितः विचित्राणि च प्रातिहार्याणि कर्तुं प्रवृत्तः यद् दर्शनात् राज्ञा अमात्य नैगम सहायेन महान् प्रसादः प्रतिलब्धो विचित्राणि च कुशल मूलानि अवरोपितानि

ततस् तस्य चन्दन इति नाम कृतम्

भगवान् आह इच्छथ यूयं भिक्षवः श्रोतुं यथा चन्दनस्य प्रत्येकबुद्धस्य उत्पत्तिः नाम अभिनिर्वृत्तिः च एवं भदन्त

यावत् शुद्धावास कायिकैः देवैस् तस्मै काषायाण्य् उपनामितानि

भिक्षव ऊचुः कुतो भगवंश् चन्दनस्य प्रत्येकबुद्धस्य उत्पत्तिः नाम अभिनिर्वृत्तिः च इति

यदा चन्दनो दारको ऽनुपूर्वेण महान् संवृत्तः तदा नागरै राजा विज्ञप्तः इह अस्माकम् देव नगर पर्व प्रत्युपस्थितम्

सह दर्शनात् तेन दारकेण राजा संभाषितः एहि तात अहं ते ऽपुत्रस्य पुत्र इति

राजा आह एवम् अस्त्व् इति

इत्य् एवं वो भिक्षवः शिक्षितव्यम्
यावद् अपरेण समयेन सूर्य उदये तत् पद्मं विकसितम्
जामि नु तत्

यदि सायम् अ हुते अग्निहोत्रे पूर्वः अग्निः अनुगच्छेत् अग्निहोत्रम् अधिश्रित्य उन्नीय अग्निना पूर्वेण उद्द्रुत्य अग्निहोत्रेण अनु उद्द्रवेत्

ततस् श्वस् अग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवते इष्टिम् निर्वपेत्

प्रैयमेधाः वै नाम ब्राह्मणाः आसन्

एकधा एव इदम् इति अब्रवीत् प्रजापतिः प्रजापतये एव अहम् जुहोमि इति

यदि प्रातर् अ हुते अग्निहोत्रे अपरः अग्निः अनुगच्छेत् अनुगमयित्वा पूर्वम् मथित्वा अपरम् उद्धृत्य जुहुयात्

तस्मात् द्वे होतव्ये यजुषा च मनसा च

मध्ये एव यज्ञस्य द्यावापृथिवी एतस्य सदः हविर्धाने अहोरात्राणि इध्मः दिशः परिधयः प्रुष्वाः प्रोक्षणीः ओषधयः बर्हिः यजमानः यूपः

यथा सन्नेषु नाराशंसेषु ददाति एवम् एष ददाति यत् किम् च ददाति

यानि अहानि न जुहुयात् तानि अस्य ब्राह्मणाय अग्रे गृहे उपहरेयुः

यदा वै अग्निः संतप्यते अथ जायते

यः अस्य पूर्वः अग्निः तम् अपरम् करोति

पशुः एव भूत्वा सम्भवति

सा एव तत्र प्रायश्चित्तिः

आहुत्या एव एनम् च्यावयति

यदि त्वरेत पूर्वम् अग्निम् अन्ववसाय ततस् प्राञ्चम् उद्धृत्य जुहुयात्

यत् पुरा धनम् अ दायी स्यात् तत् दद्यात्

स भूयिष्ठः अभवत्

तस्य प्रजाम् इतरयोः प्रजे सजात त्वम् उपैताम्

मनसा वै इमाम् प्रजापतिः वेदिम् पर्यगृह्णात्

याम् एव सः ऋद्धिम् आर्ध्नोत् ताम् ऋध्नोति

तेषाम् सकृत् एकः अग्निहोत्रम् अजुहोत् द्विस् एकः त्रिस् एकः

तेषाम् यः त्रिस् अजुहोत् तम् इतरौ अपृच्छताम् कस्मै त्वम् जुहोषि इति

अग्नये च एव सायम् प्रजापतये च इति अब्रवीत् सूर्याय च प्रातर् प्रजापतये च इति

सर्वेण एव एनम् ब्रह्मणा उद्धरति

यौ पन्थानौ अभितस् तौ दर्श पूर्णमासौ

यः ब्राह्मणः बहु विद् स्यात् सः उद्धरेत्

न गार्हम् अनुबुध्यते

पौर्णमासीम् च रात्रीम् अमावस्याम् च जुहुयात्

या मध्ये सृतिः तत् अग्निहोत्रम्

अहरहर् वै पशवः सम्भवन्तः अथ मेध्याः

अग्निः वै ब्राह्मणः

तत् सह एव अविदुः

अग्नौ एव तत् जुहोति

तेषाम् यः द्विस् अजुहोत् तम् इतरौ अपृच्छताम् कस्मै त्वम् जुहोषि इति

ते सर्वम् अविदुः

एवम् वै अग्निहोत्रिणे दर्शपूर्णमासिने स्वर्गः लोकः अनुभाति

अ व्रत्यः हि स हन्ति

ओषधीः एव अस्मै पावकाः भागधेयम् अपिदधाति

न सम्भवन् वदेत्

सा एव तत्र प्रायश्चित्तिः

तेषाम् यः सकृत् अजुहोत् तम् इतरौ अपृच्छताम् कस्मै त्वम् जुहोषि इति

न राजन्यस्य अग्निहोत्रम् अस्ति

ते अग्निहोत्रे एव न समराधयन्

ते हि व्रतम् गोपायति
त्रैलोक्य मोहिनीम् वक्ष्ये पुरुषोत्तम मुख्यकाम्

ॐ विष्णवे त्रैलोक्य मोहनाय नमः

चक्रं गदां च खड्गं च मुसलं

ॐ श्रीं क्लीं त्रैलोक्य मोहनाय विष्णवे नमः

विष्वक्सेनं विस्तरात् वानरः सर्वम् अवाप्नुयात्

ॐ श्रीं श्रीधराय त्रैलोक्य मोहनाय नमः

हरिः उवाच

त्रैलोक्य मोहनाः मन्त्राः सर्वे सर्व अर्थ साधकाः

आसनं मूर्ति मन्त्रम् च होम आदि अङ्ग षष् अङ्गकम्

ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं ह्रूं ॐ नमः

पूजा मन्त्रान् श्रीधर आद्यान् धर्म काम आदि दायकान्

शरं पाशं च अङ्कुशम् च लक्ष्मी गरुड संयुतम्

पुरुषोत्तम अप्रतिरूप लक्ष्मी निवासैः जगत् क्षोभणैः सर्व स्त्री हृदय दारणैः त्रिभुवन मद उन्मादन करैः सुर असुर मनुज सुन्दरा जन मनांसि तापय तापय शोषय शोषय मारय मारय स्तम्भय स्तम्भय द्रावय द्रावय आकर्षय आकर्षय परम सुभगैः सर्व सौभाग्य करैः सर्व काम प्रदैः अमुकं हन हन चक्रेण गदया खड्गेन सर्व बाणैः भिन्द्धि भिन्द्धि पाशेन कुट्ट कुट्ट अङ्कुशेन ताडय ताडय तुरु तुरु किं तिष्ठसि तारय तारय यावत् समीहितम् मे सिद्धं भवति ह्रीं फट् नमः
ताम्र दलानि अपि जारयति बुद्धिमान् इति शेषः स्वर्ण बीज आदीनाम् का कथा इति भावः

कैः कृत्वा बिडैः कृत्वा

विड विधानम् आह सौवर्चल इत्यादि

पुनः किंविशिष्टैः शिग्रो रस शत भाव्यैः शिग्रोः सौभाञ्जनस्य रसेन शत वारम् भाव्याः ये विडाः तैः एवं निष्पन्नैः विडैः निश्चितम् जारणा स्यात् इति भावः

किंविशिष्टैर् बिडैः सौवर्चल कटुकत्रय काङ्क्षी कासीस गन्धकैः सौवर्चलं रुचकं कटुत्रयं शुण्ठी मरिच पिप्पली आत्मकम् काक्षी सौराष्ट्री कासीसं पुष्पकासीसं गन्धकं लेलितकं एतानि औषधानि येषु विडेषु सन्ति ते तथा उक्ताः तैः
मृत कनक चूर्णम् सूतवरे पारदे त्रिगुणं चीर्णं जीर्णं चारितं जारितं च सत् सूतो द्रुत हेम निभः भवेत् गलित स्वर्ण प्रभः इति अर्थः

एवं रञ्जितो रसः सर्व लोहानि धातूनि कृत्रिम अ कृत्रिमानि नवविधानि रञ्जति स्वर्ण रूपाणि करोति इति अर्थः

किंविशिष्टं कनकं मृतं रसक ताल युतम् रसकं खर्परं तालं हरितालं ताभ्यां युतं मिश्रितं सत् यत् मृतम् पञ्चत्वम् आप्तम् इति अर्थः

अथ स्वर्ण मारणम् आह त्रिगुणेन इत्यादि

पुनः पटु सहितम् लवण मिश्रितम् पुनर् हण्डिकया भाजनेन पक्वं वह्नि पुटितम् तत् अपि पूर्ववत्

तु पुनः त्रिगुणेन माक्षिकेण स्वर्ण त्रि गुणितेन ताप्येन यत् कनकम् मृतं तत् कनकम् इन्द्रगोपको वर्षा कालीनः रक्त वर्णः जीव विशेषः तद्वत् निभा दीप्तिः यस्य तत् इन्द्रगोप निभम् भवति इति शेषः
पतन्ति भूभृतः पृष्ठे शीर्यमाणानि सर्वतः

सुषेणः पुण्डरीकः च महामेघः तथा एव च

इलावृतं च तद् मध्ये तद् मध्ये मेरुः उच्छ्रितः

एते पर्वत राजानः सिद्ध गन्धर्व सेविताः

नव साहस्रम् एकैकम् एतेषाम् द्विजसत्तमाः

सरांसि एतानि चत्वारि देव योग्यानि सर्वदा

विष्कम्भा रचिता मेरोः योजन अयुतम् उच्छ्रिताः

वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनम्

दध्योदः क्षीरसलिलः स्वादूदः च इति सागराः

महाभद्रस्य सरसो दक्षिणे केसर अचलः

प्रसन्नाः शान्त रजसः सर्व दुःख विवर्जिताः

पञ्चाशत् कोटि विस्तीर्णा स समुद्रा धरा स्मृता

द्वीपाद् द्वीपो महान् उक्तः सागरात् अपि सागरः

लक्ष प्रमाणौ द्वौ मध्ये दश हीनाः तथा परे

असितोदस्य सरसः पश्चिमे केसर अचलः

भद्राश्वः पूर्वतो मेरोः केतुमालः च पश्चिमे

मेरोः चतुर्दिशम् तत्र नव साहस्र विस्तृतम्

क्षारोद इक्षुरसोदः च सुरोदः च घृतोदकः

रसेन तस्याः प्रख्याता तत्र जम्बूनदी इति वै

सरित् प्रवर्तते च अपि पीयते तत्र वासिभिः

तद् पानात् सुस्थ मनसाम् नराणां तत्र जायते

पुष्पकः च सुमेघः च वाराहो विरजाः तथा

उत्तराः कुरवः च एव यथा एते भरताः तथा

जाम्बूनद आख्यम् भवति सुवर्णं सिद्ध भूषणम्

वैभ्राजं पश्चिमे विद्यात् उत्तरे सवितुः वनम्

सुपार्श्वः च सुपक्षः च कङ्कः कपिल एव च

विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वः च उत्तरे स्मृतः

शिखिवासाः च वैडूर्यः कपिलो गन्धमादनः

अतः परं प्रवक्ष्यामि भूर्लोकस्य अस्य निर्णयम्

वेणुमन्त् च एव मेघः च निषधो देव पर्वतः

सरसो मानसस्य इह उत्तरे केसर अचलाः

मयूरः कपिलः च एव महाकपिल एव च

चतुरशीति साहस्रः योजनैः तस्य च उच्छ्रयः

मूले षोडश साहस्रः विस्तारः तस्य सर्वतः

रम्यकं च उत्तरम् वर्षं तस्य एव अनु हिरण्मयम्

तीर मृद् तत्र सम्प्राप्य वायुना सु विशोषिता

हिमवान् हेमकूटः च निषधः च अस्य दक्षिणे

कालाञ्जनः शुक्रशैलो नीलः कमल एव च

इति एते देव गन्धर्व सिद्ध संघ निषेविताः

अञ्जनो मधुमन्त् तद्वत् कुमुदो मुकुटः तथा

सहस्र द्वितय उच्छ्रायाः तावत् विस्तारिणः च ते

महा गज प्रमाणानि जम्ब्वः तस्याः फलानि च

एतद् ब्रह्माण्डम् आख्यातम् चतुर्दशविधं महत्

तस्य मध्ये महा मेरुः विश्रुतः कनक प्रभः

एकशृङ्गो महाशैलो गजशैलः पिशाचकः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः

अरुणोदस्य सरसः पूर्वतः केसर अचलः

जम्बूद्वीपः समस्तानां द्वीपानां मध्यतः शुभः

समूलो वसुधारः च कुरवः च एव सानुमान्

पिञ्जरो भद्रशैलः च सुरसः च महाबलः

शङ्खकूटो ऽथ वृषभो हंसो नागः तथा परः

न स्वेदो न च दौर्गन्ध्यं न जरा न इन्द्रिय क्षयः

सहस्रशिखरः च एव पाण्डुरः कृष्ण एव च

ताम्रातः च विशालः च कुमुदो वेणु पर्वतः

महानीलो ऽथ रुचकः सबिन्दुः मन्दरः तथा

वर्षे द्वे तु मुनि श्रेष्ठाः तयोः मध्ये इलावृतम्

सन्ति च एव अन्तर द्रोण्यः सरांसि च वनानि च

त्रिकूटशिखरः च एव पतङ्गो रुचकः तथा

जारुधिः च सुगन्धिः च श्रीशृङ्गः च अचल उत्तमः

इति एते देव चरिताः उत्कटाः पर्वत उत्तमाः

वसन्ति तत्र मुनयः सिद्धाः च ब्रह्म भाविताः

भू पद्मस्य अस्य शैलो ऽसौ कर्णिका त्वेन संस्थितः

पञ्चशैलो ऽथ कैलासो हिमवन्त् च अचल उत्तमः

निषधो वसुधारः च कलिङ्गः त्रिशिखः शुभः
अथ अपरम्

पश्चात् पतिर् अवस्थाय दक्षिणेन पाणिना दक्षिणम् अंसम् अन्ववमृश्य अन् अन्तर्हितम् नाभि देशम् अभिमृशेत् पुमांसौ मित्रावरुणौ इति एता ऋचा

प्राञ्च् उदञ्चि दिशि न्यग्रोध शुङ्गाम् उभयतस् फलाम् अ स्रामाम् अ कृमि परिसृप्ताम् त्रिःसप्तैर् यवैर् माषैर् वा परिक्रीय उत्थापयेत्

प्रातः स शिरस्का आप्लुता उदक् अग्रेषु दर्भेषु पश्चाद् अग्नेर् उदञ्च् अग्रेषु दर्भेषु प्राच्य् उपविशति

पश्चात् पतिर् अवस्थाय दक्षिणस्य पाणेर् अङ्गुष्ठेन उपकनिष्ठिकया च अङ्गुल्या अभिसंगृह्य दक्षिणे नासिकास्रोतसि अवनयेत् पुमान् अग्निः पुमान् इन्द्र इति एता ऋचा

प्रातः स शिरस्का आप्लुता उदक् अग्रेषु दर्भेषु पश्चाद् अग्नेर् उदञ्च् अग्रेषु दर्भेषु प्राञ्च् शिराः संविशति

ओषधयः सुमनसो भूत्वा अस्याम् वीर्यं समाधत्त इयम् कर्म करिष्यति इति उत्थाप्य तृणैः परिधाय आहृत्य वैहायसीं निदध्यात्

तृतीयस्य गर्भ मासस्य आदि सदेशे पुंसवनस्य कालः

यदि असि सौमी सोमाय त्वा राज्ञे परिक्रीणामि यद्य् असि वारुणी वरुणाय त्वा राज्ञे परिक्रीणामि यद्य् असि वसुभ्यो वसुभ्यस् त्वा परिक्रीणामि यदि असि रुद्रेभ्यो रुद्रेभ्यः त्वा परिक्रीणामि यद्य् अस्य् आदित्येभ्य आदित्येभ्यः त्वा परिक्रीणामि यद्य् असि मरुद्भ्यो मरुद्भ्यस् त्वा परिक्रीणामि यदि असि विश्वेभ्यो देवेभ्यो विश्वेभ्यस् त्वा देवेभ्यः परिक्रीणामि

अथ यथार्थम्

अथ यथार्थम्
घृतस्य जूतिः समना संवत्सरम् हविषा वर्धयन्ती

स हि वः नृ पानः

यशसा गावः गो पतिम् उप तिष्ठन्ति आयतीः

वर्चः गृहीत्वा पृथिवीम् अनु सम् चरेम

मा वः सुस्रोत् चमसः

पुरः कृणुध्वम् आयसीः अ धृष्टाः

वर्चः जग्राह पृथिवी अन्तरिक्षम् वर्चः सोमः बृहस्पतिः विधर्ता

व्रजम् कृणुध्वम्

वर्चसः द्यावा पृथिवी संग्रहणी बभूवतुः

श्रोत्रम् चक्षुः प्राणः अ छिन्नः नः अस्तु

दृंहत तम्

उप अस्मान् प्राणः ह्वयताम्
अथ अस्याम् दिशि कूपं खात्वा वपन्ति केश श्मश्रूणि

निरान्त्रं कृत्वा निष्पुरीषं कुर्वन्ति

उप्त्वा केश श्मश्रूणि नखान् निकृन्तन्ति

तम् अन्तरेण अग्नीन् निधाय गार्हपत्य आज्यं विलाप्य उत्पूय चतुर्गृहीतं गृहीत्वा गत्वा आहवनीये समिद्वत्य् अन्वारब्धे जुहोति

निष्पुरीषं कृत्वा पांसुभिः कूपे पुरीषम् अभिसंवपन्ति

पाप्मानम् एव अस्य तत् प्रच्छादयन्ति

नखान् निकृत्य निरान्त्रं कुर्वन्ति

अयं वै त्वद् अस्माद् असि त्वम् एतद् अयं ते योनिर् अस्य योनिस् त्वं पिता पुत्राय लोक कृत् जातवेदो नया ह्य् एनं सुकृतां यत्र लोको ऽस्माद् वै त्वम् अजायथा एष त्वज् जायतां स्वाहा इति
न अति षोडशम् उपनयीत

यथा इमम् जरिमा ण याज् ज्योक् श्रोत्रे अधि जागराज् जीवाहि शरदः शतं पश्याहि शरदः शतम् इति

इयं दुरुक्ताद् इति मेखलाम् आबध्नीत इयं दुरुक्तात् परिबाधमाना वर्णं पवित्रं पुनती म आगात्

व्रतानां व्रत पते व्रतं चरिष्यामि तत् शकेयम् तत् मम राध्यतां स्वाहा इति

तत एनं स्नातम् अलंकृतम् आक्त अक्षम् कृत नापित कृत्यम् आनयन्ति

अथ एनम् पश्चाद् अग्नेः प्राच् मुखम् उपवेश्य उत्तरतस् आचार्यो ऽन्वारब्धे जुहुयात् महाव्याहृतिभिः हुत्वा देव आहुतिभिः च

मातरं प्रथमं भिक्षेत अथ अन्याः सुहृदः

मौञ्जीं ब्राह्मणस्य मौर्वीं राजन्यस्य मुञ्ज मिश्राम् तामलीं वैश्यस्य मौञ्जीं वा सर्वेषाम्

उत्तरत आचार्यः

अरिष्टाः संचरेमहि स्वस्ति चरताद् अयम् इति

पश्चाद् अग्नेः पच्छो ऽर्धर्चशः सर्वाम् इति

तौ अञ्जली कुरुतः

अथ एनम् संशास्ति ब्रह्मचर्यम् अगाम् उप मा नयस्व इति

को नाम असि इति

क्षां च हिं च न वर्धयेत्

ऊर्ध्वं त्रि रात्रात् सावित्रीं प्रब्रूयात् तद् अहर् वा

यथा इमम् जरिमा ण याज् ज्योक् पोषे अधि जागराज् जीवाहि शरदः शतं पश्याहि शरदः शतम् इति

तम् अन्यो ऽद्भिः पूरयेत्

अग्नये समिधम् आहार्षं बृहते जातवेदसे

निस्रावेण इतरस्य पूरणम्

प्रसृष्ट वृषणः हि एष वृषलीभूतो भवति इति

अप्सरासु या मेधा गन्धर्वेषु च यत् मनः

असौ इति नामधेयं दद्यात्

अथ एनम् संशास्ति ब्रह्मचारी असि समिध आधेह्य् अपो ऽशान कर्म कुरु मा दिवा स्वाप्सीर् इति

वायो व्रत पते व्रतं चरिष्यामि तत् शकेयम् तत् मम राध्यतां स्वाहा

अथ परिधानानि

अथ एनम् पश्चाद् अग्नेः प्राच् मुखम् उपवेश्य यज्ञ उपवीतिनम् आचार्य आचामयति

भवत् पूर्वया ब्राह्मणो भिक्षेत भवति भिक्षां देहि इति

अनूच्य वेदम् आरभ्य अग्ने व्रतपत इति घृतेन अक्ताः समिध आदधाति

अग्ने व्रत पते व्रतं चरिष्यामि तत् शकेयम् तत् मम राध्यतां स्वाहा

पालाशं ब्राह्मणस्य बैल्वं ब्रह्मवर्चस कामस्य नैयग्रोधं राजन्यस्य औदुम्बरम् वैश्यस्य पालाशं वा सर्वेषाम्

भूः स्वाहा भुवः स्वाहा स्वः स्वाहा भूर् भुवः स्वः स्वाहा इति

प्राण अपानाभ्याम् बलम् आभरन्ती स्वसा देवी सुभगा मेखला इयम्

भूर् ऋचः स्वाहा भुवो यजूंषि स्वाहा स्वः सामानि स्वाहा इति

परि इमम् सोम ब्रह्मणा महे श्रोत्राय दध्मसि

प्रायश्चित्तं चेद् उत्पद्येत जीवा स्थ जीवयत माम् इति एनम् अप आचामयेत् जीवा स्थ जीवयत माम् अपः नाम स्थ अमृताः नाम स्थ स्वधा नाम स्थ तासां वो भुक्षिषीय सुमतौ मा धत्त शिवा मे भवत नमो वो ऽस्तु मा मा हिंसिष्ट इति

भवत् मध्यमया राजन्यो भिक्षां भवति देहि इति

परि इमम् इन्द्र ब्रह्मणा महे राष्ट्राय दध्मसि

भवत् पूर्वया वा सर्वे

अथ एनम् पश्चाद् अग्नेः प्राच् मुखम् अवस्थाप्य पुरस्ताद् आचार्यः प्रत्यक् मुखः

प्रदातः प्रयच्छ असौ अमुष्मै वेदम् इति

स्वस्ति अयनः असि इति दण्डं प्रयच्छेत् प्राण संमितम्

ऋतस्य गोप्त्री तपसः परस्पी घ्नती रक्षः सहमाना अरातीः

दैवी मेधा मनुष्य जा सा मां मेधा सुरभिर् जुषतां स्वाहा

भैक्षम् उपन्याहृतम्

अथ एनम् परिददाति अग्नये त्वा परिददामि वायवे त्वा परिददामि देवाय त्वा सवित्रे परिददामि अद्भ्यः त्वा ओषधीभ्यः परिददामि सर्वेभ्यः त्वा देवेभ्यः परिददामि सर्वेभ्यः त्वा भूतेभ्यः परिददामि अरिष्ट्यै इति

अग्नये समिधम् आहार्षम् इति घृतेन अक्ताः समिध आदधाति

अथ एनम् संशास्ति ब्रह्मचारी आचार्य अधीनः प्रशान्तो अधस् शायी दण्ड मेखला अजिन जटा धारी स्त्री अनृत मधु मांस गन्ध माल्य वर्जी भव इति त्रि रात्रम् अ क्षार अ लवण आशी

प्राशितम् आचान्तम् उत्थाप्य नमो वाताय इति एनम् प्रदक्षिणम् अग्निं परिणयेत् नमः वाताय नमो अस्तु अग्नये नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यो नमो वो ऽदृष्टाय बृहते करोमि इति

आदित्य व्रत पते व्रतं चरिष्यामि तत् शकेयम् तत् मम राध्यतां स्वाहा
तत्र आचार्यः जपति हिं भूर् भुवः स्वर् आगन्त्रा समगन्महि प्र सु मर्त्यं युयोतन

ऊर्ध्वं त्रि रात्रात् प्राचीं वा उदञ्चम् वा दिशम् उपनिष्क्रम्य पलाशं गत्वा व्याहृतिभिर् अभ्यज्य स्थालीपाकेन इष्ट्वा यज्ञोपवीतं दण्डम् इति उदस्य प्रत्येयात्

क्षौमं वा शाणं वा अन्तरम् ब्राह्मणस्य ऐणेयम् उत्तरं रौरवं राजन्यस्य आजम् वैश्यस्य ऐणेयम् वा सर्वेषाम्

गौर् दक्षिणा

भवत् अन्त्यया वैश्यो देहि भिक्षां भवति इति

संपातम् आस्ये भूर् ऋचः स्वाहा इति प्रतिमन्त्रम्
शय्या मम अपि अ शून्या अस्तु तथा एव मधुसूदन

दातव्या वेद विद्वसे भावेन आपतिताय च

तस्यां सम्पूजयेत् विष्णुम् एभिः मन्त्रैः विधानात्

वित्त शाठ्येन रहितो नारायण परायणः

तस्यां सम्पूज्य गोविन्दं सर्वान् कामान् समश्नुते

न तस्य पत्न्या विरहः कदाचिद् अपि जायते

एवं यः तु पुमान् कुर्यात् अशून्यशयनम् हरेः

कुर्वन् अशून्यशयनम् विष्णु लोके महीयते

शोक व्याधि भयम् दुःखं न भवेत् येन तत् वद

श्रावणस्य द्वितीयायां कृष्णायां मधुसूदनः

पितरो मा प्रणश्यन्तु मा अस्तु दाम्पत्य भेदनम्

पत्न्याः तु भाजनं दद्यात् भक्ष्य भोज्य समन्वितम्

क्षीरार्णवे सपत्नीकः सदा वसति केशवः

घण्टा भवेत् अशक्तस्य सर्व वाद्य मया यतः

तथा कलत्र सम्बन्धः देव मा मे वियुज्यताम्

लक्ष्म्या वियुज्यते देव न कदाचिद् यथा भवान्

पादुका उपानह छत्त्र चामर आसन संयुताम्

ततः प्रभाते संजाते लक्ष्मीपति समन्विताम्

नक्तम् अ क्षार लवणम् यावत् तत् स्यात् चतुष्टयम्

नारी वा विधवा ब्रह्मन् यावत् चन्द्र अर्क तारकम्

गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्म अर्थ काम दम्

एवं सम्पूज्य गोविन्दम् अश्नीयात् तैल वर्जितम्

गीत वादित्र निर्घोषम् देवदेवस्य कीर्तयेत्

अग्नयो मा प्रणश्यन्तु देवताः पुरुषोत्तम

सप्त कल्प सहस्राणि सप्त कल्प शतानि च

ब्राह्मणस्य अपि सौवर्णीम् उपस्कर समन्विताम्

अ व्यङ्ग अङ्गाय विप्राय वैष्णवाय कुटुम्बिने

दीप अन्न भाजनैः युक्ताम् शय्यां दद्यात् विलक्षणाम्

गो भू हिरण्य दान आदि सप्त कल्प शत अनुगम्

लक्ष्म्या न शून्यो वर दैः शय्यां त्वं शयनं गतः

मोहात् वा अपि मदात् वा अपि यः पर स्त्रियम् समाश्रयेत्

ब्रह्मा उवाच

न पुत्र पशु रत्नानि क्षयं यान्ति पितामह

भगवन्त् पुरुषस्य इह स्त्रियाः च विरह आदिकम्

न विरूपौ न शोक आर्तौ दम्पती भवतः क्वचित्

अभीष्ट उपस्करैः युक्तां शुक्ल पुष्प अम्बर आवृताम्

श्री भगवन्त् उवाच

प्रतिमां देवदेवस्य स उदकुम्भाम् निवेदयेत्

तस्य अपि निष्कृतिं देव वद सर्व कृपा करैः
तम् अभ्युवाच असौ इति

किम् सौम्य ते आचार्यः अध्येति इति

तत् हि मौद्गल्यस्य अन्तेवासी शुश्राव

स ह मौद्गल्यः स्वम् अन्तेवासिनम् उवाच परेहि सौम्य ग्लावम् मैत्रेयम् उपसीद अधीहि भोः सावित्रीम् गायत्रीम् चतुर्विंशति योनिम् द्वादश मिथुनाम् यस्याः भृगु अङ्गिरसः चक्षुः यस्याम् सर्वम् इदम् श्रितम् ताम् भवान् प्रब्रवीतु इति स चेद् सौम्य दुरधीयानः भविष्यति आचार्य उवाच ब्रह्मचारी ब्रह्मचारिणः सावित्रीम् प्राह इति वक्ष्यति तत् त्वम् ब्रूयात् दुरधीयानम् तम् वै भवान् मौद्गल्यम् अवोचत् स त्वा यम् प्रश्नम् अप्राक्षीत् न तम् व्यवोचः पुरा संवत्सरात् आर्तिम् आरिष्यसि इति

एतत् ह स्म एतत् विद्वांसम् एकादश अक्षम् मौद्गल्यम् ग्लावः मैत्रेयः अभ्याजगाम

तम् आजुहाव

भो इति

भो इति

यत् नु खलु सौम्य अस्माभिः सर्वे वेदाः मुखतस् गृहीताः कथम् ते एवम् आचार्यः भाषते कथम् नु शिष्टाः शिष्टेभ्यः एवम् भाषेरन् यम् हि एनम् अहम् प्रश्नम् पृच्छामि न तम् विवक्ष्यति न हि एनम् अध्येति इति
माष यव कुलत्थ दर्भ मूल चूर्णम् _ क्षीर घृताभ्याम् वल्ली क्षीर घृतम् _ सम सिद्धम् साल पृश्निपर्णी मूल कल्कम् पयसा पीत्वा पयः _ तद् सिद्धम् मधु घृताभ्याम् अशित्वा मासम् उपवसति

तक्र यव भक्षस्य सप्त रात्रात् ऊर्ध्वम् श्वेत गर्दभस्य लेण्ड यवैः सिद्धम् गौरसर्षप तैलम् विरूप करणम्

कुश आम्र फल तैल सिक्तः अग्निः वर्ष प्रवातेषु ज्वलति

समुद्रफेनकः तैल युक्तः अम्भसि प्लवमानः ज्वलति

पारिभद्रक प्रतिबला वञ्जुल वज्र कदल मूल कल्केन मण्डूक वसा सिद्धेन तैलेन अभ्यक्त पादः अङ्गारेषु गच्छति

पीलु त्वच् मषि मयः पिण्डः हस्ते ज्वलति

छुछुन्दरी खञ्जरीटः खारकीटः च पिष्यते

अयस्कान्तः _ पाषाणः कुलीर दर्दुर खारकीट वसा प्रदेहेन द्विगुणः

चुल्ली शोधनम् प्रतीकारः

कटुकालाबौ वली गते गतम् अर्ध मास स्थितम् गौर सर्षप पिष्टम् रोम्णाम् श्वेतीकरणम्

श्वेत बस्त मूत्रे सप्त रात्र उषितैः सिद्धार्थकैः सिद्धम् तैलम् कटुकालाबौ मास अर्ध मास स्थितम् चतुष्पद द्विपदानाम् विरूप करणम्

नारक गर्भः कङ्क भास पार्श्व उत्पल उदक पिष्टः चतुष्पद द्विपदानाम् पाद लेपः

श्वेत बस्त मूत्रे श्वेत सर्षपाः सप्त रात्र उषिताः तक्रम् अर्क क्षीर लवणम् धान्यम् च पक्ष स्थितः योगः श्वेतीकरणम्

वट कषाय स्नातः सहचर कल्क दिग्धः कृष्णः भवति

तेन प्रदिग्धम् अङ्गम् कुश आम्र फल तैल सिक्तम् समुद्रमण्डूकी फेनक सर्जरस चूर्ण युक्तम् _ ज्वलति

श्वेत कुक्कुट अजगर लेण्ड योगः श्वेतीकरणम्

मण्डूक कुलीर आदीनाम् वसया सम भागम् तैलम् सिद्धम् अभ्यङ्गम् गात्राणाम् अग्नि प्रज्वालनम्

पारिभद्रक त्वच् मषिः मण्डूक वसया युक्ता गात्र प्रज्वालनम् अग्निना

कुष्ठस्य प्रियाल कल्क कषायः प्रतीकारः

प्लवमानानाम् अस्थिषु कल्माष वेणुना निर्मथितः अग्निः न उदकेन शाम्यति उदकेन ज्वलति

गोमयेन तिन्दुक अरिष्ट कल्केन _ मर्दित अङ्गस्य भल्लातक रस अनुलिप्तस्य मासिकः कुष्ठ योगः

हंस क्रौञ्च मयूराणाम् अन्येषाम् _ महा शकुनीनाम् उदक प्लवानाम् पुच्छेषु बद्धा नल दीपिका रात्रौ उल्का दर्शनम्

एतेन पादौ अभ्यज्य निर्मलौ अङ्गार राशौ विचरेत् यथा कुसुम संचये

खद्योत गण्डूपद चूर्णम् समुद्र जन्तूनाम् भृङ्ग कपालानाम् खदिर कर्णिकाराणाम् पुष्प चूर्णम् _ शकुन कङ्गु तैल युक्तम् तेजन चूर्णम्

शकुन कङ्गु तैल युक्ताः हरिताल मनःशिलाः श्यामीकरणम्

उपोदकी प्रतिबला वञ्जुलः पारिभद्रकः एतेषाम् मूल कल्केन मण्डूक वसया सह साधयेत् तैलम्

निर्वादः समानः कोपः उच्यते

शुक पित्त अण्ड रस अभ्यङ्गः कुष्ठ योगः

खद्योत चूर्णम् सर्षप तैल युक्तम् रात्रौ ज्वलति

मण्डूक वसा दिग्धः अग्निना ज्वलति

वेणु मूल शैवल लिप्तम् अङ्गम् मण्डूक वसा दिग्धम् अग्निना ज्वलति

सार्ववर्णिकानि
यद् एतां शंसेद् ईश्वरः पर्जन्यो अ वर्ष्टोः

सा वा एषा तृतीयसवन भाजना सती मध्यंदिने शस्यते तस्मात् ह इदम् भरतानाम् पशवः सायंगोष्ठाः सन्तो मध्यंदिने संगविनीम् आयन्ति सा उ जगती जागता हि पशव आत्मा यजमानस्य मध्यंदिनस् तद् यजमाने पशून् दधाति

तत् तन् न आदृत्यम्

यावन्तं ह वै सौम्येन अध्वरेण इष्ट्वा लोकं जयति तम् अत एकैकया उपसदा जयति य एवं वेद यश् च एवम् विद्वान् धाय्याः शंसति

यत्र यत्र वै देवा यज्ञस्य छिद्रं निरजानंस् तद् धाय्याभिर् अपिदधुस् तद् धाय्यानां धाय्या त्वम्

वृष्टिवनि पदं मरुत इति मारुतम् अत्यं न मिहे वि नयन्ति इति विनीतवद् यद् विनीतवत् तद् विक्रान्तवद् यद् विक्रान्तवत् तद् वैष्णवं वाजिनम् इति इन्द्रः वै वाजी तस्यां वा एतस्यां चत्वारि पदानि वृष्टिवनि मारुतं वैष्णवम् ऐन्द्रम्

पिन्वन्त्य् अप इत्य् एव शंसेत्

तत् ह एके आहुस् तान् वो मह इति शंसेद् एतां वाव वयम् भरतेषु शस्यमानाम् अभिव्यजानीम इति वदन्तः

धाय्याः शंसति

तान्य् उ वा एतान्य् उपसदाम् एव उक्थानि यद् धाय्या अग्निर् नेता इति आग्नेयी प्रथमा उपसद् तस्या एतद् उक्थं त्वं सोम क्रतुभिर् इति सौम्या द्वितीया उपसद् तस्या एतद् उक्थं पिन्वन्त्य् अप इति वैष्णवी तृतीया उपसद् तस्या एतद् उक्थम्

धाय्याभिर् वै प्रजापतिर् इमान् लोकान् अधयद् यं यं कामम् अकामयत

तथा एव एतत् यजमानो धाय्याभिर् एव इमान् लोकान् धयति यं यं कामं कामयते य एवं वेद यद् एव धाय्याः
क्षत्रम् वै एतत् वनस्पतीनाम् यत् न्यग्रोधः

न अस्य प्रत्यक्षम् भक्षितः भवति

एष ह वाव क्षत्रियः स्वात् भक्षात् न एति यः न्यग्रोधस्य अवरोधान् च फलानि च भक्षयति

परोक्षम् इव एष ब्रह्मणः रूपम् उपनिगच्छति यत् क्षत्रियः पुरोधया एव दीक्षया एव प्रवरेण एव

निततः इव हि इह क्षत्रियः राष्ट्रे वसन् भवति प्रतिष्ठितः इव

तेषाम् यः चमसानाम् रसः अवाङ् ऐत् ते अवरोधाः अभवन् अथ यः ऊर्ध्वः तानि फलानि

क्षत्रम् राजन्यः

तत् यत् क्षत्रियः यजमानः न्यग्रोधस्य अवरोधान् च फलानि च भक्षयति आत्मनि एव तत् क्षत्रम् वनस्पतीनाम् प्रतिष्ठापयति क्षत्रे आत्मानम्