tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
परिधाप्य अभिमन्त्रयते परि इदम् वासः अधिधाः स्वस्तये भूः आपीणाम् अभिशस्ति पावा शतम् च जीव शरदः पुरूचीः वसूनि चाय्यः विभज स जीवन् इति

प्राशयन्ति एके

अथ एनम् परिददाति परि इमम् इन्द्र ब्रह्मणे महे श्रोत्राय दध्मसि अथ एनम् जरिमा नयेत् ज्योक् श्रोत्रे अधिजागरत् इति ब्राह्मणम् परि इमम् इन्द्र ब्रह्मणे महे राष्ट्राय दध्मसि अथ एनम् जरिमा नयेत् ज्योक् राष्ट्रे अधिजागरत् इति राजन्यम् परि इमम् इन्द्र ब्रह्मणे महे पोषाय दध्मसि अथ एनम् जरिमा नयेत् ज्योक् पोषे अधिजागरत् इति वैश्यम्

आचान्तम् उपस्पर्शयित्वा अभिमन्त्रयते शतम् इद् नु शरदः अन्ति देवाः यत्र नः चक्र जरसम् तनूनाम् पुत्रासः यत्र पितरः भवन्ति मा नः मध्या रीरिषत आयुः गन्तोः इति

योगे योगे तवस्तरम् इमम् अग्ने आयुषे वर्चसे कृधी इति द्वाभ्याम् प्राश्नन्तम् समीक्षते

पृषदाज्यम् एके प्राशयन्ति

उत्तरतस् नाभेः त्रिवृतम् ग्रन्थिम् कृत्वा दक्षिणतस् नाभेः परिकर्षति

अथ अस्मै अजिनम् उत्तरीयम् करोति मित्रस्य चक्षुः धरुणम् धरीयः तेजः यशस्वि स्थविरम् समिद्धम् अन् आहनस्यम् वसनम् जरिष्णु परि इदम् वाजी अजिनम् धत्स्व असौ अदितिः ते कक्षाम् बध्नातु वेदस्य अनुवक्तवै मेधायै श्रद्धायै अनूक्तस्य अ निराकरणाय ब्रह्मणे ब्रह्मवर्चसाय इति

कुमारम् आस्थापयति आतिष्ठ इमम् अश्मानम् अश्मा इव त्वम् स्थिरः भव प्रमृणीहि दुरस्यून् सहस्व पृतनायतः इति

अथ एनम् अहतम् वासः परिधापयति पूर्वम् निधाय याः अकृन्तन् अवयन् याः अतन्वत याः च देवीः अन्तान् अभितस् अददन्त ताः त्वा देवीः जरसा संव्ययन्तु आयुष्मान् इदम् परिधत्स्व वासः परिधत्त धत्त वाससा एनम् शत आयुषम् कृणुत दीर्घम् आयुः बृहस्पतिः प्रायच्छत् वासः एतत् सोमाय राज्ञे परिदातवै उ जराम् गच्छासि परिधत्स्व वासः भव कृष्टीनाम् अभिशस्ति पावा शतम् च जीव शरदः सु वर्चाः रायः च पोषम् उपसंव्ययस्व इति
बृहद् रथंतरं बृहद् रथंतरम् इति विपर्यासं पृष्ठे भवतः

अथ एतम् षष्ठं मासं सम्भार्यं संभरन्ति

तं तथा एव चतुर् उपयन्ति

तेन एवम् सम्पन्नेन पञ्च मासान् यन्ति

तद् एतन् मासिपृष्ठं गवामयनम्

दशरात्रो महाव्रतं च अतिरात्रः च

द्वाव् अभिप्लवौ षडहौ तानि द्वादश अहानि

गो आयुषी तानि चतुर्दश

ज्योतिर् अग्निष्टोम आयुर् उक्थ्यो गौर् उक्थ्य आयुर् उक्थ्यो गौर् उक्थ्यो ज्योतिर् एव अग्निष्टोमः

स मासः
अथ उ ह खलु एषा एव सर्वेषाम् हविर्यज्ञानाम् प्रायश्चित्तिः

यत् अधिश्रिते यजमानः म्रियेत किम् तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिः इति

यत् एव अदः चतुर् गृहीतम् आदिष्टम् स्यात् तत्र एव एनत् अभ्युन्नयेत्

एतत् एव अत्र कर्म

अथ उ खलु आहुः यत् प्राचि उद्द्रुते यजमानः म्रियेत किम् तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिः इति

तत् उ ह एके होतव्यम् एव मन्यन्ते कृत्स्नम् वै एतस्य अग्निहोत्रम् हुतम् भवति यस्य पूर्वा हुता आहुतिः भवति इति वदन्तः

पर्याधाय एव एनत् विष्यन्दयेत्

तत् उ तथा न विद्यात्

न वै प्रेतस्य अग्निहोत्रम् जुहोति

यत् एव अदः चतुर् गृहीतम् आदिष्टम् स्यात् तत्र एव एनत् अभ्युन्नयेत्

एतत् एव अत्र कर्म
यथा विद्वान् विद्वांसम् यथा जानन् जानन्तम् एवम् ह एनम् ऋतवः आनयन्ते

स उपजाय उपजायमानः द्वादशेन त्रयोदश उपमासः सं तद् विदे प्रति तद् विदे ऽहं तं मा ऋतवो ऽमृत आनयध्वम् इति

तस्य प्राणः प्रथमः उत्क्रामति

स यः ह नाम्ना वा गोत्रेण वा प्रब्रूते तम् ह आह यः ते अयम् मयि आत्मा अभूत् एष ते सः इति

सः एतम् एव सु कृत रसम् अप्येति

तम् ह आह यः त्वम् असि सः अहम् अस्मि यः अहम् अस्मि स त्वम् असि एहि इति

तस्य पुत्राः दायम् उपयन्ति पितरः साधु कृत्याम्

तम् ह आगतम् पृच्छति कः त्वम् असि इति

कः ह वै प्रजापतिः

तेभ्यः ह एतेन प्रब्रुवीत

स हि सुवर् गच्छति

तस्य ह एतस्य ऋतवः द्वारपाः

अथ ह अयम् धूमेन सह ऊर्ध्वः उत्क्रामति

तस्य ह अहोरात्रे लोकम् आप्नुतः

एक आत्मा ह एव एक दायः एतत् अ विद्वान् अग्निहोत्रम् जुहोति

अथ ह एवंविद् एव सुवर्गः

विचक्षणाद् ऋतवो रेत आभृतम् अर्ध मास्यम् प्रसुतात् पित्र्यावतस् तं मा पुंसि कर्तर्य् एरयध्वं पुंसः कर्तुर् मातर्य् आसिषिक्त

तस्मै उ ह एतेन प्रब्रुवीत कः अहम् अस्मि सुवर् त्वम् स त्वाम् स्वर्ग्यम् स्वर् अगाम् इति
धर्म अधर्मौ त्रय्याम् अर्थ अनर्थौ वार्त्तायां नय अनयौ दण्डनीत्यां बल अबले च एतासां हेतुभिर् अन्वीक्षमाणा लोकस्य उपकरोति व्यसने ऽभ्युदये च बुद्धिम् अवस्थापयति प्रज्ञा वाक्य क्रिया वैशारद्यम् च करोति

संवरण मात्रम् हि त्रयी लोकयात्रा विदः इति

तस्यां हि सर्व विद्या आरम्भाः प्रतिबद्धा इति

त्रयी विशेषः हि आन्वीक्षिकी इति

प्रदीपः सर्व विद्यानाम् उपायः सर्व कर्मणाम्

ताभिर् धर्म अर्थौ यद् विद्यात् तद् विद्यानां विद्या त्वम्

आश्रयः सर्व धर्माणाम् शश्वद् आन्वीक्षिकी मता

वार्त्ता दण्डनीतिः च इति बार्हस्पत्याः
पूर्व वर्णितम् चित् मयम् विशेषयन् आह परम आनन्द एक मयम् इत्यादि

तत् ब्रह्म ईदृशं ज्ञेयं परम आनन्द एक मयम् इति परम उत्कृष्टो ऽसाव् आनन्दः परमानन्दः स एव एको ऽद्वितीयस् यस्मिंस् तथा उक्तम् पुनः किंविशिष्टं परमं ज्योतिस् स्वभावम् परमं यत् ज्योतिः तद् स्वभावः स्वरूपं यस्य तद् अशरीर त्वात् स्व प्रकाशि त्वात् च पुनः अविकल्पं मिथ्याज्ञान शून्यम् पुनर् विगलित सर्व क्लेशम् विगलिता विशेषेण दूरीकृताः सर्व क्लेशाः दुःखानि यस्मात् तत् स्वरूप त्वात् पुनः शान्तं शम मयम् पुनः स्वयम् वेद्यम् अन्येन वेदितुम् अशक्यम् आत्मना एव वेद्यं तस्मात् न अपरः अस्ति इति भावात्
ब्रह्म पदम् परमानन्द स्वरूपम्

अधुना स्थिर देहस्य फलं व्यनक्ति स्थिर इत्यादि

ज्ञानं प्राप्य ब्रह्म पदम् प्राप्नोति

यथा पुनर् अप्रथमम् भव आवास दुःखे संसार निवासन ताप त्रय आत्मक कष्टे न पतति इति अर्थः

पूर्व उक्तस्य एव रसराजस्य अभ्यासात् सेवनात् हेतोः स्थिर देहः पुमान् ब्रह्म पदम् प्राप्नोति

कथं ब्रह्म पदम् प्राप्नोति
आचम्य अभ्युक्ष्य आत्मानम् अनुमन्त्रयते इन्द्र जीव इति ब्राह्मणम्

आपः गर्भम् जनयन्तीः इति

आपः अमृतम्

पुरिशयम् सन्तम् प्राणम् पुरुषः इति आचक्षते परोक्षेण

अपाम् गर्भः पुरुषः

स यत् द्वितीयम् आचामति आज्यभागौ तेन अस्मिन् अवरुन्द्धे

अद्भिः यज्ञः प्रणीयमानः प्राङ् तायते

स यत् ॐ पूर्वान् मन्त्रान् प्रयुङ्क्ते आ सर्वमेधात् एते क्रतवः

याः हि आ इमाः बाह्याः शरीरात् मात्राः तत् यथा एतत् पृथिवीम् अन्तरिक्षम् दिवम् नक्षत्राणि ऋतून् आर्तवान् संवत्सरान् तान् एतेन अस्मिन् आप्याययति

आयुः अवरुह्य पाप्मानम् निर्णुदति

आपः अमृतम्

स यज्ञः

तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् आपः भृगु अङ्गिरः रूपम् आपः भृगु अङ्गिरः मयम् सर्वम् आपः मयम् भूतम् सर्वम् भृगु अङ्गिरः मयम् अन्तरा एते त्रयः वेदाः भृगून् अङ्गिरसः अनुगाः अपाम् पुष्पम् मूर्तिः आकाशम् पवित्रम् उत्तमम् इति

सम् पुरि शेते इति

परोक्ष प्रियाः इव हि देवाः भवन्ति प्रत्यक्ष द्विषः

पुरुषः ब्रह्म

याः हि आ इमाः बाह्याः शरीरात् मात्राः तत् यथा एतत् अग्निम् वायुम् आदित्यम् चन्द्रमसम् पशून् अन्यान् च प्रजाः तान् एतेन अस्मिन् आप्याययति

प्राणः एष

स पुरि शेते

उपसाद्य यजुषा उद्धृत्य मन्त्रान् प्रयुज्य अवसाय प्राचीः शाखाः संधाय निरङ्गुष्ठे पाणौ अमृतम् असि अमृतोपस्तरणम् असि अमृताय त्वा उपस्तृणामि इति पाणौ उदकम् आनीय जीवाः स्थ इति सूक्तेन त्रिस् आचामति

स यत् सर्वाणि खानि सर्वम् देहम् आप्याययति यत् च अन्य दातारम् मन्त्र कार्यम् यज्ञे स्कन्दति सर्वम् तेन अस्मिन् अवरुन्द्धे

स यत् तृतीयम् आचामति संस्थित होमान् तेन अस्मिन् अवरुन्द्धे स यत् द्विस् परिशुम्भति तत् समिध् संबर्हिः

कामचारः काम विमोचनम् भवति अर्धे च न प्रमीयते यः एवम् वेद

स यत् तृतीयम् आचामति सप्त व्यानान् तान् एतेन अस्मिन् आप्याययति
इति खेचर संज्ञा गुटिका

पुनर् माक्षिक कान्त प्रयुक्तेन ताप्य चुम्बक मिलितेन बीजेन रसे गगन सत्त्वे सारिते सति खेचर संज्ञा गुटिका भवति

तस्मिन् गुटिका रूपे रसे क्षिप्त मात्रेण मुखे पतति सति इन्द्र आद्यैः देव असुर सिद्ध गणैः च पूज्यतमो भवति इन्द्रो मघवा आद्यो येषां ते तैः

वज्रं च मौक्तिकं च एव माणिक्यं नीलम् एव च

इति

धूम अवलोकिते धूम वेधिनि रसे सूते पञ्च महारत्न जारिते पञ्च संख्याकैः महारत्नैर् वज्र आदिभिः तथा च

खेचरी गुटिका विधानम् गुणान् च आह धूम इत्यादि

मरकतं च विज्ञेयं महारत्नानि पञ्चधा
दर्वीं कूर्चम् आज्य स्थालीम् प्रणीता प्रणयनम् प्रोक्षणी पात्रम् उपवेषं येन च अर्थः सकृद् एव सर्वाणि यथोपपादं वा

अपरेण अग्निम् प्राच् मुखः उपविश्य समाव् अ प्रच्छिन्न अग्रौ दर्भौ प्रादेश मात्रौ पवित्रे कृत्वा अन्येन नखात् छित्त्वा अद्भिः अनुमृज्य

एतस्मिन् काले ब्रह्मा यज्ञोपवीतं कृत्वा अपः आचम्य अपरेण अग्निम् अतिक्रम्य दक्षिणतो ब्रह्म आयतनात् तृणं निरस्य अपः उपस्पृश्य अग्निम् अभिमुख उपविशति

प्राच् अग्रैः दर्भैर् अग्निं परिस्तृणात्य् अपि वा उदक् अग्राः पश्चात् पुरस्तात् च भवन्ति

दक्षिणः पक्ष उपरिष्टात् भवति अधस्ताद् उत्तरः
अथ अतस् नासारोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः

सर्वजो लक्षणैः सर्वैः अकस्मात् वृद्धि शान्तिमान्

क्रुद्धा वात उल्बणाः दोषा नासायां स्त्यान ताम् गताः

अजस्रं पिच्छिलं पीतं पक्वं सिङ्घाणकं घनम्

पचेन् नासापुटे पित्तं त्वच् मांसम् दाह शूल वत्

यथा उक्त उपद्रव आधिक्यात् स सर्व इन्द्रिय तापनः

भवेत् धूम उपम उच्छ्वासा सा दीप्तिर् दहति इव च

श्लेष्मा स चिक्कणः पीतो ऽज्ञानं च रस गन्धयोः

निचयाद् अभिघाताद् वा पूय असृक् नासिका स्रवेत्

स्मृतो ऽसौ नासिका शोषः नासा आनाहे तु जायते

अति अम्बु पान रमण छर्दि बाष्प ग्रह आदिभिः

पक्व लिङ्गानि तेषु अङ्ग लाघवम् क्षवथोः शमः

कीटिका इव सर्पन्तीर् मन्यते परितो भ्रुवौ

कुप्यति अकस्मात् बहुशो मुख दौर्गन्ध्य शोफ कृत्

विघट्टिते ऽनिलः क्रुद्धो रुद्धः शृङ्गाटकं व्रजेत्

पित्त श्लेष्म अवरुद्धः ऽन्तर् नासायां शोषयेन् मरुत्

सर्व एव प्रतिश्याया दुष्ट ताम् यान्ति उपेक्षिताः

अवेः इव स्रवति अस्य प्रक्लिन्ना तेन नासिका

अच्छो जल उपमः ऽजस्रं विशेषात् निशि जायते

श्लेष्मा च पूतिर् निर्गच्छेत् पूतिनासं वदन्ति तम्

तालु मूले मलैर् दुष्टैर् मारुतो मुख नासिकात्

निवृत्तः कुरुते ऽत्यर्थं क्षवथुं स भृश क्षवः

रक्तेन नासा दग्धा इव बाह्य अन्तर् स्पर्शन असहा

अष्टादशानाम् इति एषाम् यापयेद् दुष्ट पीनसम्

नासा अग्र पाकः रूक्ष उष्ण ताम्र पीत कफ स्रुतिः

वात कोपिभिः अन्यैः वा नासिका तरुण अस्थिनि

नासिका क्लेद संशोष शुद्धि रोध करः मुहुः

स घ्राणपाकः स्रावः तु तद् संज्ञः श्लेष्म सम्भवः

अर्शस् अर्बुदानि विभजेद् दोष लिङ्गैः यथायथम्

सर्वेषु कृच्छ्र उच्छ्वसनम् पीनसः प्रततं क्षुतिः

अवश्याय अनिल रजस् भाष्य अति स्वप्न जागरैः

पूय उपम असित आरक्त ग्रथित श्लेष्म संस्रुतिः

माधुर्यं वदने कण्डूः स्निग्ध शुक्ल कफ स्रुतिः

निःश्वास उच्छ्वास संरोधात् स्रोतसी संवृते इव

कफं स शुष्कः पुट ताम् प्राप्नोति पुटकं तु तत्

पित्तात् तृष्णा ज्वर घ्राण पिटिका सम्भव भ्रमाः

कफात् कासो ऽरुचिः श्वासो वमथुर् गात्र गौरवम्

कुर्यात् स घुर्घुर श्वासम् पीनस अधिक वेदनम्

दुष्टं नासा सिराः प्राप्य प्रतिश्यायं करोति असृक्

घ्राण उपरोध निस्तोद दन्त शङ्ख शिरस् व्यथाः

नद्ध त्वम् इव नासायाः श्लेष्म रुद्धेन वायुना

शूका पूर्ण आभ नासा त्वम् कृच्छ्राद् उच्छ्वसनं ततः

स अग्नि साद ज्वर श्वास कास उरस् पार्श्व वेदनः

मूर्छन्ति च अत्र कृमयो दीर्घ स्निग्ध सित अणवः

जनयन्ति प्रतिश्यायं वर्धमानं क्षय प्रदम्
एवम् एव त्वम् असि इति ह ऊचुः

एवम् एव त्वम् असि इति ह ऊचुः

एत इदं संप्रब्रवामहा इति

य आसां जातम् उपास्ते किं स भवति इति

प्रियम् इति

स ह उवाच धूर्ष्व् एव अहम् तद् उपास इति

प्रिय एव स कीर्तेः प्रियश् चक्षुषः प्रियः सनेर् भवति इति

य आसां यश उपास्ते किं स भवति इति

अथ ह ऊचुः इन्द्रद्युम्नं भाल्लबेयं यद् इदं तव उपरि उपरि अन्यान् कीर्तिश् चरति विवचनम् एव असि केन त्वम् इदं प्रापिथ इति

किं त्वं तद् धूर्षु उपास्से इति

यद् इदं त्वम् इयत् प्रियः कीर्तेर् इयत् प्रियः चक्षुष इयत् प्रियः सनेर् असि केन त्वम् इदं प्रापिथ इति

एवम् एव त्वम् असि इति ह ऊचुः

ते ह ऊचुः इत्थं चेद् इदम् अभूत्

अथ एतेषाम् महतां ब्राह्मणानां समुदितम् आरुणेर् जीवलस्य कारीरादेर् अषाढस्य सावयसस्य इन्द्रद्युम्नस्य भाल्लबेयस्य इति

स ह उवाच धूर्ष्व् एव अहम् तद् उपास इति

एवम् एव त्वम् असि इति ह ऊचुः

यस्मिन्न् एव अर्धे भवति तस्य श्रेष्ठो भवत्य् अप्य् एनं राजानो ऽधस्ताद् उपासत इति

य आसां प्रियम् उपास्ते किं स भवति इति

किं त्वं तद् धूर्षु उपास्से इति

किं त्वं तद् धूर्षु उपास्से इति

उपरि उपरि एव अस्य अन्यान् कीर्तिश् चरति विवचनम् एव भवति इति

अथ ह ऊचुः जीवलं कारीरादिं यद् इदं त्वम् एव तस्य अर्धस्य श्रेष्ठो ऽसि यस्मिन्न् अस्य् अपि त्वा राजानो ऽधस्ताद् उपासते केन त्वम् इदं प्रापिथ इति

जातम् इति

अथ ह ऊचुः अषाढं सावयसं यद् इदं त्वं शार्कराक्षाणां वाव ग्रामण्य् एव असि केन त्वम् इदं प्रापिथ इति

य आसां श्रियम् उपास्ते किं स भवति इति

किं त्वं तद् धूर्षु उपास्से इति

स ह उवाच अषाढः आम् आरुणे यत् सह एव ब्रह्मचर्यम् अचराव सह अन्वब्रवीवहि अथ केन इदम् त्वम् अस्मान् अत्यनूचिषे

यश इति
हव्या देवेषु नो दधद् इति हवींषि दद्यात्

अग्नये ज्योतिष्मत इष्टिं निर्वपेत्

यः कश् च अग्नीनाम् अनुगच्छेन् निर्मन्थ्यश् चेद् दक्षिणाग्निम्

अ दत्त पूर्व धनम् दद्यात्

आ नो याहि तपसा जनेष्व् आ अग्ने पावक दीद्यत्

इषे रय्यै रमस्व इति आदध्यात्

अग्निहोत्रं चेद् अन् अभ्युद्धृतम् सूर्यो ऽभिनिम्लोचेद् ब्राह्मणो बहु विद् उद्धरेत्

यो ब्राह्मणो बहु विद् स्यात् समुद्धरेत्

त्वरमाणः पूर्वम् अग्निम् अन्ववसाय ततः पश्चात् प्राञ्चम् उद्धृत्य जुहुयात्

सर्वेण एव एनम् तद् ब्राह्मण उद्धरेद् येन अन्तर्हितम् हिरण्यम् अग्रतो हरेत्

इत एव प्रथमं जज्ञे अग्निर् आभ्यो योनिभ्यो अधि जातवेदाः

तेष्व् अ लभ्यमानेषु भस्मना अरणिम् संस्पृश्य मथित्वा अवदध्यात्

स गायत्र्या त्रिष्टुभा जगत्या अनुष्टुभा देवो देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन्न् इति पश्चाद् गार्हपत्य लक्षणस्य अरणी निधाय मथित्वा

आयाहि तपसा जनिष्व् अग्ने पावको अर्चिषा

वारुणं यव मयम् चरुं निर्वपेद् इत एव प्रथमम् इति

उप इमाम् सुष्टुतिं मम

श्वस् तपस्वतीं निर्वपेत्

अ हुते चेत् सायं पूर्वो ऽनुगच्छेद् अग्निहोत्रम् अधिश्रित्य उन्नीय अग्निना पूर्वेण उद्धृत्य अग्निहोत्रेण अनुद्रवेत्

संराड् असि स्वराड् असि सारस्वतौ त्वा उत्सौ प्रावताम् इति
तेन हेतुना गर्भद्रुति पूर्वका जारणा कार्या रस बन्धे जारणं हेतुः इति भावः

चीर्णो ऽपि ग्रासः चारण ताम् प्राप्तो ऽपि कवलः यदि गर्भद्रुत्या रहितो भवेत् रसस्य उदरे रस रूप करण वर्जितः भवेत् तदा एकतां न याति रस रूपः न भवति

पुनर् एकीभावेन विना ग्रासो न जीर्यते जारण त्वम् न आप्नोति

गर्भद्रुत्याः आधिक्यम् दर्शयन् आह गर्भ इत्यादि
स वा एष उद्गीथः कामानां सम्पद् ॐ वा३च् ॐ वा३च् ॐ वा३च् हुम् भा ॐ वाग् इति

ॐ वा इति षष्ठे

तं ह उवाच किं त आगास्यामि इति

यो वै गायत्र्यै मुखं वेद इति ह उवाच तं दक्षिणा प्रतिगृहीता न हिंसन्ति इति

तस्मा एतेन गायत्रेण उद्गीथेन उज्जगौ

स ह उवाच हरी मे देव अश्वौ आगाय इति

तौ ह अस्मै आजगौ

अग्निर् ह वाव राजन् गायत्री मुखम्

ॐ वा इति द्वे अक्षरे

त्वाम् अहम् अनेन यज्ञेन एमि इति

तथा इति

स अङ्गः ह एव स तनुः अमृतः सम्भवति य एतद् एवं वेद अथ उ यस्य एवम् विद्वान् उद्गायति

तस्य वै ते तथा उद्गास्यामि इति ह उवाच यथा एक राज् एव भूत्वा स्वर्गं लोकम् एष्यसि इति

तेन ह एतेन एक राज् एव भूत्वा स्वर्गं लोकम् एति य एवं वेद

तस्माद् यद् अग्नाव् अभ्यादधाति भूयान् एव स तेन भवति वर्धते

तेन ह एतेन प्रतीदर्शो ऽस्य भयदस्य आसमात्यस्य उज्जगौ

ॐ वा इति चतुर्थे

तौ ह एनम् आजग्मतुः

स ह उवाच अनूचानः वै किल अयम् ब्राह्मण आस

हुम् भा ॐ वाग् इत्य् अष्टमे
अथ प्रत्यवरोहणम्

अथ शरद् आदौ इषश् च ऊर्जः च इति हुत्वा शारदिकैर् अलङ्कारैर् अलंकृत्य शारदिकान्य् अन्नानि ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा अन्न शेषान् स गणः प्राश्नाति

अथ अधिमासे संसर्पो ऽस्य् अंहस्पत्याय त्वा इति हुत्वा चैत्रिकैर् अलंकारैर् अलंकृत्य चैत्रिकान्य् अन्नानि ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा अन्न शेषान् स गणः प्राश्नाति

अथ शिशिर आदौ तपश् च तपस्यश् च इति हुत्वा शैशिरिकैर् अलङ्कारैर् अलंकृत्य शैशिरिकान्य् अन्नानि ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा अन्न शेषान् स गणः प्राश्नाति

अथ वर्षा आदौ नभश् च नभस्यश् च इति हुत्वा वार्षिकैर् अलङ्कारैर् अलंकृत्य वार्षिकान्य् अन्नानि ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा अन्न शेषान् स गणः प्राश्नाति

प्रत्यवरोहणं व्याख्यातम्

स एष आघारवान् वा स्याद् आग्निहोत्रिको वा अपि आपूर्विको वा

अथ ग्रीष्म आदौ शुक्रश् च शुचिश् च इति हुत्वा ग्रैष्मिकैर् अलंकारैर् अलंकृत्य ग्रैष्मिकान्य् अन्नानि ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा अन्न शेषान् स गणः प्राश्नाति

वसन्त आदौ मधुश् च माधवश् च इति हुत्वा वासन्तिकैर् अलङ्कारैर् अलंकृत्य वासन्तिकान्य् अन्नानि ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा अन्न शेषान् स गणः प्राश्नाति

अथ हेमन्त आदौ सहश् च सहस्यश् च इति हुत्वा हैमन्तिकैर् अलङ्कारैर् अलंकृत्य हैमन्तिकान्य् अन्नानि ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा अन्न शेषान् स गणः प्राश्नाति
यदि शोको यद्य् अभिशोको रुद्रस्य प्राणो यदि वारुणो ऽसि

हुडुर् नाम असि हरितस्य देव स नः संविद्वान् परि वृङ्धि तक्मन्

नमः शीताय तक्मने नमो रूराय कृण्मो वयं ते

यद् अग्निर् आपो अदहत् प्रविश्य यत्र अकृण्वन् धर्म धृतः नमांसि

तक्मानं विश्व शारदम् ग्रैष्मं नाशय वार्षिकम्

हुडुर् नाम असि हरितस्य देव स नः संविद्वान् परि वृङ्धि तक्मन्
स्त्रियो याः पुण्य गन्धाः ताः सर्वाः स्वापयामसि

आ उत्सूर्यम् अन्यान् स्वापय आ व्युषम् चरताद् अहम् इन्द्र इव अ रिष्टः अ क्षितः

वह्येशयाः प्रोष्ठेशया नारीर् यास् तल्प शीवरीः

जनांश् च सर्वान् स्वापय शुनश् च इन्द्र सखा चरन्

तेषां सं दध्मो अक्षाणि यथा इदम् हर्म्यं तथा

स्वपन्तु सर्वे ज्ञातयः सर्वं नि ष्वापया जनम्

स्वप्तु माता स्वप्तु पिता स्वप्तु श्वा स्वप्तु विश्पतिः

य आस्ते यश् च चरति यश् च तिष्ठन् विपश्यति

हिरण्य शृङ्गः वृषभो यः समुद्राद् उदाचरत्

स्वप्न स्वप्न अभिकरणेन सर्वं नि ष्वापया जनम्
विचारो विविधा चेष्टा

रूक्ष आदि गुण उत्कटम् रौक्ष्य आदि करम् च द्रव्यं वायव्यम्

वायव्यं लक्षयति वायव्यम् इति
किंचिन् मुञ्चति गृह्णाति किंचिद् हृष्यति कुप्यति

अष्टावक्र उवाच

तदा बन्धो यदा चित्तं किंचिद् वाञ्छति शोचति

तदा मोक्षो यदा चित्तम् अ सक्तम् सर्व दृष्टिषु

तदा मुक्तिर् यदा चित्तं न वाञ्छति न शोचति

यदा न अहम् तदा मोक्षो यदा अहम् बन्धनं तदा
एवं रसकं खर्परकम् अपि सत्वं मुञ्चति इति

विधि अन्तरम् आह कदल इत्यादि

ताप्यं माक्षिकं कदल रस शत भावित मधु ऐरण्ड तैल परिपक्वम् इति प्रथमं रम्भा द्रवेण शत वारम् भावितं पश्चात् मधु ऐरण्ड तैलाभ्याम् सह परिपक्वं सम्यक् पाचितं सत् सत्वं मुञ्चति

कैः कृत्वा त्रि संतापैः त्रि वारम् धमनैः
अधि स्कन्द वीरयस्व गर्भम् आ धेहि योन्याम्

वृषाणं वृष्ण्यावन्तं प्रजायै त्वा आ नयामसि

पुमांसं पुत्रम् आ धेहि दशमे मासि सूतवे

इन्द्रो यद् वृत्र हा वेद तद् गर्भ करणम् पिब

त्वष्टः श्रेष्ठेन

ददन् ते पुत्रं देवाः सोम पाः उभयाविनम्

वि जिहीष्व बार्हत्सामे गर्भस् ते योनिम् आ शयाम्

भग श्रेष्ठेन रूपेण अस्याः नार्या गवीन्योः

विष्णो श्रेष्ठेन

सवितः श्रेष्ठेन
महान् कीर्त्या

चन्द्रमा निधनम्

महान् प्रजया पशुभिर् भवति

एतासाम् एव देवतानां सलोकतां स ऋष्टि ताम् सायुज्यं गच्छति

नक्षत्राणि प्रतिहारः

स य एवम् एतद् राजनं देवतासु प्रोतं वेद

ज्योग् जीवति

तद् व्रतम्

अग्निर् हिङ्कारः

सर्वम् आयुर् एति
प्रवास्या निष्क्रय अर्थम् वा दद्युर् दोष विशेषतः

धर्म स्थम् विश्वास उपगतम् सत्त्री ब्रूयाद् असौ मे बन्धुर् अभियुक्तः तस्य अयम् अनर्थः प्रतिक्रियताम् अयं च अर्थः प्रतिगृह्यताम् इति

यं वा नाना लोह क्षाराणाम् अङ्गार भस्त्रा संदंश मुष्टिका अधिकरणी बिम्बटङ्क मूषाणाम् अभीक्ष्ण क्रेतारम् मषी भस्म धूम दिग्ध हस्त वस्त्र लिङ्गम् कर्मार उपकरण संसर्गम् कूट रूप कारकम् मन्येत तं सत्त्री शिष्य त्वेन संव्यवहारेण च अनुप्रविश्य प्रज्ञापयेत्

तेन मदन योग व्यवहारी व्याख्यातः

तेन प्रदेष्टारो व्याख्याताः

तेन रागस्य अपहर्ता कूट सुवर्ण व्यवहारी च व्याख्यातः

ते चेत् तथा कुर्युः कूट साक्षिणः इति प्रवास्येरन्

तेन कृत्या अभिचार शीलौ व्याख्यातौ

आरब्धारः तु हिंसायां गूढ आजीवाः त्रयोदश

स चेत् तथा कुर्यात् संवदन कारकः इति प्रवास्येत

यं वा मन्त्र योग मूलकर्मभिः श्माशानिकैर् वा संवदन कारकम् मन्येत तं सत्त्री ब्रूयाद् अमुष्य भार्यां स्नुषां दुहितरं वा कामये सा मां प्रतिकामयताम् अयं च अर्थः प्रतिगृह्यताम् इति

यं वा रसस्य कर्तारं क्रेतारं विक्रेतारं भैषज्य आहार व्यवहारिणम् वा रसदं मन्येत तं सत्त्री ब्रूयाद् असौ मे शत्रुः तस्य उपघातः क्रियताम् अयं च अर्थः प्रतिगृह्यताम् इति

समाहर्तृ प्रणिधौ जनपद रक्षणम् उक्तम्

कृतक अभियुक्तः वा कूट साक्षिणः अभिज्ञातान् अर्थ वैपुल्येन आरभेत

स चेत् तथा कुर्याद् रसद इति प्रवास्येत

तेन कूट श्रावण कारकाः व्याख्याताः

ते ग्रामाणाम् अध्यक्षाणां च शौच अशौचम् विद्युः

यं च अत्र गूढ आजीविनम् शङ्केत तं सत्त्रिणा अपसर्पयेत्

स चेत् तथा कुर्याद् उत्कोचक इति प्रवास्येत

तस्य कण्टक शोधनम् वक्ष्यामः

स चेत् तथा कुर्याद् उपदा ग्राहकः इति प्रवास्येत

प्रज्ञातः कूट रूप कारकः इति प्रवास्येत
कावेर विन्ध्य यवन चीन नेपाल भूमिषु

न तुल्यं हि रत्नानाम् अथवा पाप नाशनम्

आकाश शुद्धम् तैल आख्यम् उत्पन्नम् स्फटिकं ततः

लाङ्गली व्यकिरत् मेदः दानवस्य प्रयत्नतः

संस्कृतं शिल्पिना सद्यो मूल्यं किंचिद् लभेत् ततः

मृणाल शङ्ख धवलम् किंचिद् वर्ण अन्तर् अन्वितम्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे स्फटिकपरीक्षणं नाम एकोनाशीतितमः ऽध्यायः

सूत उवाच
कुत्र कुम्भे कलशे किंविशिष्टे सौवीरेण अर्ध पूर्णे सौवीरेण स्वेदन संस्कार उदित काञ्जिकेन कृत्वा अर्ध पूर्णे

अथ रस जारणे काल संख्याम् आह अमुना इत्यादि

अमुना क्रमेण इति उक्त प्रकारेण त्रिभिः त्रिभिः दिवसैः त्रिभिः संख्याकैः दिवसैः ग्रासे जाते अन्य ग्रासः क्रियते गर्भ द्रुत ग्रासः क्रियते गर्भ द्रुत ग्रासः त्रि दिवसैः जरति इति भावः

उदरद्रुति युक्तः सूतः स्थाप्य इति अर्थः

जारण विधानम् आह दृढ इत्यादि

दृढ वस्त्र बाह्य बद्धे इति दृढं नूतनं घनं च यत् वस्त्रम् तेन बाह्ये सर्वतो बद्धे संयते पूर्व उक्तेन दोलास्वेदेन दोलायन्त्र विधिना यः स्वेदः तम् कृत्वा ग्रासं रस अन्तर् द्रुतम् कवलं जारयेत्

पूर्व उक्त प्रकारेण ग्रासं कवलं यथासंख्यं चारयित्वा पुनर् गर्भद्रुतिम् कृत्वा ततस् तद् अनन्तरम् तद् गर्भ द्रुतम् सूतं भूर्जे भूर्ज वृक्ष त्वच् पुटके स्थापयेत् इति अर्थः

स क्षार मूत्रकैः सह क्षारः स्वर्जिका आदिभिः वर्तन्ते यानि मूत्राणि गो अज अवि नारीणाम् इति शेषः एतैः अर्ध भृते कुम्भे जारयेत् इति अर्थः

गर्भद्रुति जारणम् आह ग्रासम् इत्यादि
तस्मात् स्वाहाकृतम् हविः अदन्तु देवाः इति यजन्ति इति

ते वपाम् एव हुत्वा अन् आदृत्य इतराणि कर्माणि ऊर्ध्वाः स्वर्गम् लोकम् आयन्

तत् आहुः का स्वाहाकृतीनाम् पुरोनुवाक्याः कः प्रैषः का याज्या इति

याः एव एताः अन्वाह एताः पुरोनुवाक्याः

विश्वे देवाः इति ब्रूयात्

भूयसीभिः ह अस्य आहुतिभिः इष्टम् भवति केवलेन ह अस्य पशुना इष्टम् भवति यः एवम् वेद

ते अभितस् परिचरन्ते आ इद् पशुम् एव निरान्त्रम् शयानम्

देवाः वै यज्ञेन श्रमेण तपसा आहुतिभिः स्वर्गम् लोकम् अजयन्

यज्ञस्य किंचिद् एषिष्यामः प्रज्ञात्यै इति

ते विदुः इयान् वाव किल पशुः यावती वपा इति

तेषाम् वपायाम् एव हुतायाम् स्वर्गः लोकः प्राख्यायत

सः एतावान् एव पशुः यावती वपा

यः प्रैषः स प्रैषः

तत् आहुः काः देवताः स्वाहाकृतयः इति

अथ यत् एनम् तृतीयसवने श्रपयित्वा जुह्वति भूयसीभिः नः आहुतिभिः इष्टम् असत् केवलेन नः पशुना इष्टम् असत् इति

असत्

या याज्या सा याज्या
अथ एनम् बद्ध मेखलम् आहितसमित्कं सावित्रीं वाचयति

अथ एनम् व्रतादानीयाः समिध आधापयति

अग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तच् छकेयं तत् समापेयं तन् मे राध्यतां तन् मे समृध्यतां तन् मे मा व्यनशत् तेन राध्यासं तत् ते प्रब्रवीमि तद् उपाकरोमि अग्नये व्रतपतये स्वाहा

स्वस्ति चरताद् इह इति मयि रमन्तां ब्रह्मचारिण इत्य् अनुगृह्णीयात्

देवा व्रत पतयः

व्रतानां व्रतपतयो व्रतम् अचारिषं तद् अशकं तत् समाप्तं तन् मे राद्धं तन् मे समृद्धं तन् मे मा व्यनशत् तेन राधो ऽस्मि तद् वः प्रब्रवीमि तद् उपाकरोमि व्रतेभ्यो व्रत पतिभ्यः स्वाहा इति

स्वाहा इति आचार्यः समिधम् आदधाति

ततः संहिताम्

यथा आपः प्रवता यन्ति यथा मासा अहर्जरम्

श्रद्धाया दुहिता इति द्वाभ्यां भाद्रमौञ्जीं मेखलां बध्नाति

अथ एनम् भूतेभ्यः परिददात्य् अग्नये त्वा परिददामि ब्रह्मणे त्वा परिददाम्य् उदङ्क्याय त्वा शूल्वाणाय परिददामि शत्रुंजयाय त्वा क्षात्राणाय परिददामि मार्त्युंजयाय त्वा मार्त्यवाय परिददाम्य् अघोराय त्वा परिददामि तक्षकाय त्वा वैशालेयाय परिददामि हाहा हूहूभ्याम् त्वा गन्धर्वाभ्यां परिददामि योगक्षेमाभ्यां त्वा परिददामि भयाय च त्वा अभयाय च परिददामि विश्वेभ्यस् त्वा देवेभ्यः परिददामि सर्वेभ्यस् त्वा देवेभ्यः परिददामि विश्वेभ्यस् त्वा भूतेभ्यः परिददामि सर्वेभ्यस् त्वा भूतेभ्यः परिददामि स प्रजापतिकेभ्यः

एवा मा ब्रह्मचारिणो धातर् आयन्तु सर्वदा

श्येनो असि इति च

आपो व्रत पत्न्यः

चन्द्र व्रत पते

मित्रावरुणयोस् त्वा हस्ताभ्यां प्रसूतः प्रशिषा प्रयच्छामि इति पालाशं दण्डं प्रयच्छति

सूर्य व्रत पते

ततो ऽर्धर्चशः

प्रणीतीर् अभ्यावर्तस्व इति अभ्यात्मम् आवर्तयति

सुश्रवः सुश्रवसं मा कुर्व् अ वक्रः अ विथुरः ऽहं भूयासम् इति प्रतिगृह्णाति

वायो व्रत पते
अधः पात्रे स्मरेत् देवीम् गुणत्रय समन्विताम्

माष कल्केन च आलिप्य पञ्च द्रव्येण पूजयेत्

ईशान्यां तावत् एव अत्र कुर्यात् सीमन्त कर्मणि

देवीं गायत्रिकां जप्त्वा प्रविशेत् प्राच् मुखः स्वयम्

एवं विश्वजिता अन्ताः वै गर्भाधान आदिकाः क्रियाः

हिरण्यगर्भं वक्ष्यामि द्वितीयं सर्व सिद्धि दम्

शालि मध्ये क्षिपेत् नीत्वा नव वस्त्रैः च वेष्टयेत्

ऊर्ध्व पात्रे गुण अतीतम् षड्विंशकम् उमापतिम्

विधिना एव तु सम्पाद्य गर्भाधान आदिकाम् क्रियाम्

सनत्कुमार उवाच

ऊर्ध्व पात्रम् तद् अर्धेन मुखं संवेश मात्रकम्

तुला ते कथिता हि एषा आद्या सामान्य रूपिणी

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे एकोनत्रिंशो ऽध्यायः

आत्मानं पुरुषं ध्यायेत् पञ्चविंशकम् अग्रजम्

दूर्वा अङ्कुरैः तु कर्तव्या सेचना दक्षिणे पुटे

चतुर्विंशतिकां देवीं ब्रह्म विष्णु अग्नि रूपिणीम्

अन्नप्राशनके विद्वान् भोजयेत् पायस आदिभिः

अलंकृत्य तथा हुत्वा शिवाय विनिवेदयेत्

पूर्व उक्त स्थान मध्ये ऽथ वेदिका उपरि मण्डले

शेषं सर्वं च विधिवत् तुला हेम वत् आचरेत्

कृत्वा षोडश मार्गेण विधिना ब्राह्मण उत्तमः

औदुम्बर फलैः सार्धम् एकविंशत् कुश उदकम्

उद्वहेत् कन्यकाम् कृत्वा त्रिंशत् निष्केण शोभनाम्
अथ _ भ्रातृ लोक कामः भवति संकल्पात् एव अस्य भ्रातरः समुत्तिष्ठन्ति

तेन भ्रातृ लोकेन सम्पन्नः महीयते

तेन अन्न पान लोकेन सम्पन्नः महीयते

तेन गीत वादित लोकेन सम्पन्नः महीयते

अथ _ गीत वादित लोक कामः भवति संकल्पात् एव अस्य गीत वादिते समुत्तिष्ठतः

सः _ पितृ लोक कामः भवति संकल्पात् एव अस्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति

तेन स्त्री लोकेन सम्पन्नः महीयते

तेन सखी लोकेन सम्पन्नः महीयते

अथ _ सखि लोक कामः भवति संकल्पात् एव अस्य सखयः समुत्तिष्ठन्ति

तेन स्वसृ लोकेन सम्पन्नः महीयते

यम् यम् अन्तम् अभिकामः भवति यम् कामम् कामयते सः अस्य संकल्पात् एव समुत्तिष्ठति

अथ _ स्वसृ लोक कामः भवति संकल्पात् एव अस्य स्वसारः समुत्तिष्ठन्ति

अथ _ अन्न पान लोक कामः भवति संकल्पात् एव अस्य अन्न पाने समुत्तिष्ठतः

अथ _ गन्ध माल्य लोक कामः भवति संकल्पात् एव अस्य गन्ध माल्ये समुत्तिष्ठतः

अथ _ स्त्री लोक कामः भवति संकल्पात् एव अस्य स्त्रियः समुत्तिष्ठन्ति

अथ _ मातृ लोक कामः भवति संकल्पात् एव अस्य मातरः समुत्तिष्ठन्ति

तेन सम्पन्नः महीयते
स यं द्विष्यात् तस्य आशायाम् लोहितं ते प्रसिञ्चामि इति दक्षिणा मुखः प्रसिञ्चेत्

अ क्षिताय स्वाहा

अ परिमिताय स्वाहा

परिपूर्णाय स्वाहा

अथ यत्र एतत् तिलाः सम तैलाः भवन्ति तत्र जुहुयात्
ते वषट्कृते वषट्कृते व्युत्क्रामन्ति

शं नो भव हृद आपीत इन्दो पिता इव सोम सूनवे सु शेवः

वाचं च एव तत् प्राण अपानौ च होता आत्मनि प्रतिष्ठापयति

तान् अनुमन्त्रयते वाग् ओजः सह ओजो मयि प्राण अपानौ इति

वाक् च वै प्राण अपानौ च वषट्कारः

आप्यायस्व सं ते पयांसि इति द्वाभ्यां चमसान् आप्याययन्त्य् अभिरूपाभ्याम्

सर्वम् आयुर् एति

तद् यद् एतेन प्रत्यभिमृशत्य् आयुर् एव अस्मै तत् प्रतिरते