tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तस्माद् यः सतानूनप्त्रिणां प्रथमो द्रुह्यति स आर्तिम् आर्छति

यत् तन्वः समवाद्यन्त तत् तानूनप्त्रस्य तानूनप्त्र त्वम्

ताः समवाद्यन्त

ततो देवा अभवन् परा असुराः

ते देवा अब्रुवन्न् असुरेभ्यो वा इदं भ्रातृव्येभ्यो रध्यामो यन् मिथो विप्रियाः स्मः

ताभ्यः स निरृछाद् यो नः प्रथमो ऽन्योन्यस्मै द्रुह्याद् इति

या न इमाः प्रियास् तन्वस् ताः समवद्यामहा इति

भवत्य् आत्मना परा अस्य अप्रियः भ्रातृव्यो भवति

पञ्चधा वै देवा व्युदक्रामन्न् अग्निर् वसुभिः सोमो रुद्रैर् इन्द्रो मरुद्भिर् वरुण आदित्यैर् बृहस्पतिर् विश्वैर् देवैः
तूष्णीम् उप्त अन्तम् प्रत्यभिमृशते

नापिताय क्षुरं प्रयच्छन्न् आह नापित उप्त उपपक्षाम् मे निकृत्त नखाम् प्रब्रूताद् इति

यावद् एव अत्र अध्वर्युः चेष्टति तावद् एष प्रतिप्रस्थाता पत्न्यै दक्षिणम् उपपक्षम् अद्भिर् उनत्ति तूष्णीम्

तूष्णीं प्रवपति

अथ जघनेन गार्हपत्यम् उपसीदति सु प्रजसः त्वा वयम् सु पत्नीः उपसेदिम

तूष्णीम् ऊर्ध्व अग्रम् बर्हिर् अनूच्छ्रयति

तूष्णीम् अभ्यङ्क्ते

वसनस्य अन्तेन प्रतिच्छाद्य अपः आचामति

अद्भिर् उदेति तूष्णीम्

अथ अध्वर्युः प्रदक्षिणम् आवृत्य प्रत्यङ्ङ् आद्रुत्य पत्नीः संयाज्य प्राङ् एत्य ध्रुवाम् आप्याय्य आज्य स्थाल्याम् प्रत्यवनीय आज्य स्थाल्याः स्रुवेण उपघातम् दीक्षा आहुतीः जुहोति

अग्ने सपत्न दम्भनम् अदब्धासो अदाभ्यम् इति

अथ एनाम् अद्भिर् अभिषिञ्चति तूष्णीम्

तां तथा प्राह

तूष्णीं प्रदक्षिणम् अहतं वासः परिधत्ते

तूष्णीं स्वधितिं तिर्यञ्चं निदधाति

एतया एव आवृता उत्तरम् उपपक्षम् अद्भिर् उनत्ति तूष्णीम् एव

अथ एनाम् आनीय अपरया द्वारा शालां प्रपाद्य प्राचीम् उदानयन् वाचयति प्रैतु ब्रह्मणः पत्नी वेदिं वर्णेन सीदतु

अथ पृष्ठ्यां स्तीर्त्वा अपः प्रणीय आग्नावैष्णवम् एकादश कपालम् दीक्षणीयाम् इष्टिं निर्वपति

अथ एनाम् अपरिमितैर् दर्भ पुञ्जीलैः पवयति तूष्णीं तूष्णीम् एव
यदा वै अतिथिम् परिवेविषति वै स तर्हि भवति

इडा अन्तम् भवति

सप्त वै शीर्षन् प्राणाः

एतत् वै यज्ञस्य समृद्धम् यत् रूप समृद्धम् यत् कर्म क्रियमाणम् ऋच् अभिवदति

प्रयाजान् एव अत्र यजन्ति न अनुयाजान्

एतत् वै यज्ञस्य समृद्धम् यत् रूप समृद्धम् यत् कर्म क्रियमाणम् ऋच् अभिवदति

यत् सौम्या अतिथिमती स्यात् शश्वत् सा स्यात्

त्रिष्टुभौ भवतः स इन्द्रिय त्वाय

तयोः जुषाणेन एव यजति

प्राणाः वै प्रयाज अनुयाजाः

न सौम्या अतिथिमती अस्ति

ये अवाञ्चः ते अनुयाजाः

समिधा अग्निम् दुवस्यत् आ प्यायस्व सम् एतु ते इति आज्य भागयोः पुरोनुवाक्ये भवतः आतिथ्यवत्यौ रूप समृद्धे

होतारम् चित्र रथम् अध्वरस्य प्र प्र अयम् अग्निः भरतस्य शृण्वे इति स्विष्टकृतः संयाज्ये भवतः आतिथ्यवत्यौ रूप समृद्धे

त्रिपदाम् अनूच्य चतुष्पदया यजति

अतिरिक्तम् तत्

तत् यत् एव अत्र प्रयाजान् यजन्ति न अनुयाजान् तत्र स कामः उपाप्तः यः अनुयाजेषु यः अनुयाजेषु

तस्मात् इडा अन्तम् एव कर्तव्यम्

शिरः वै एतत् यज्ञस्य यत् आतिथ्यम्

स यः अत्र अनुयाजान् यजेत् यथा इमान् प्राणान् आलुप्य शीर्षन् धित्सेत् तादृश् तत्

सा एषा आग्नेयी अतिथिमती

शीर्षन् एव तत् प्राणान् दधाति

एतत् तु एव एषा अतिथिमती यत् आपीनवती

इदम् विष्णुः वि चक्रमे तत् अस्य प्रियम् अभि पाथः अश्याम् इति वैष्णव्यौ
तरोभिर् वो विदद्वसुं तरणिर् इत् सिषासति इति अच्छावाकस्य स्तोत्रिय अनुरूपौ

न आप्याययन्ति

तस्य उक्तम् ब्राह्मणम्

भूय इद् वावृधे वीर्याय इति उक्थ मुखम्

प्रत्य् एव अभिमृशन्ते

पिबा वर्धस्व तव घा सुतास इति यजति

वषट्कृत्य अनुवषट्करोति

न ह्य् अ नाराशंसाः सीदन्ति

घोरस्य वा आङ्गिरसस्य एतत् आर्षं न इद् यज्ञं निर्दहेत् शस्यमानम्

इमाम् ऊ षु प्रभृतिं सातये धा इति पर्यासः

एताम् एव तद् देवतां यथाभागं प्रीणाति
क्षारैः अम्लैः च गन्ध आद्यैः मूत्रैः पटुषु एव च

एवम् अमुना प्रकारेण कच्छपयन्त्रे निधाय जीर्यति ग्रासं रस इति शेषः

यथा रसो न क्षयति क्षयं न आप्नोति तथा कार्यो विधिः इति शेषः

इति परिभाषा

पुनः क्षार विडैः क्षयम् एति नाशम् आप्नोति ग्रास इति अध्याहारः

विड शब्देन पिण्डः

पुनः स रस उपरसैः गन्ध आदिभिः ग्रासं गिरति गिलति इति अर्थः

जारणायां विधि द्वयम् आह एवम् इत्यादि

रस ग्रासस्य जीर्ण अर्थम् बिडः स परिकीर्तितः
ते ऽधराञ्चः प्र प्लवन्तां छिन्ना नौर् इव बन्धनात्

इन्द्रेण वृत्र घ्ना मेदी मित्रेण वरुणेन च

सिनात्व् एनान् निरृतिर् मृत्योः पाशैर् अमोक्यैः

न वैबाध प्रणुत्तानाम् पुनर् अस्ति निवर्तनम्

प्र एनान् वृक्षस्य शाखया अश्वत्थस्य नुदामहे

यथा अश्वत्थ वानस्पत्यान् आरोहन् कृणुषे ऽधरान्

तान् अश्वत्थ निः शृणीहि शत्रून् वैबाध दोधतः

यः सहमानश् चरसि सासहान इव ऋषभः

स हन्तु शत्रून् मामकान् यान् अहं द्वेष्मि ये च माम्

यथा अश्वत्थ ऽन्तर् महत्य् अर्णवे

एवा मे शत्रोर् मूर्धानं विष्वग् भिन्द्धि सहस्व च

एवा तान्त् सर्वान् निर् भङ्ग्धि यान् अहं द्वेष्मि ये च माम्
ओषधे त्रायस्व एनम् इति छुरिकां प्रयच्छति
अयं वत्स इति इषीका अञ्जि मण्डूकम् नील लोहिताभ्याम् स कक्षम् बद्ध्वा

यां त्वा गन्धर्वो अखनद् वृषणस् ते खनितारो वृषा त्वम् अस्य् ओषधे वृषा असि वृष्ण्यावति वृषणे त्वा खनामसि इति उच्छुष्मा परिव्याधौ आयसेन खनति

उपावरोह जातवेदः पुनर् देवो देवेभ्यो हव्यं वह प्रजानन् आनन्दिनो मोदमानाः सु वीराः इन्धीमहि त्वा शरदां शतानि इति उपावरोहयति

दुग्धे फाण्टौ अधिज्यम् उपस्थ आधाय पिबति

यावदङ्गीनम् इत्य् असित स्कन्धम् असित वालेन

यत्र इदम् इति निनयति

काश दिविधुवक वेतसान् निमिनोति

इदं व आप इति हिरण्यम् अधिदधाति

पाणिना वेत्रेण वा प्रत्याहत्य उपरि निपद्यते

यद् अदः संप्रयतीर् इति येन इच्छेत् नदी प्रतिपद्येत इति प्रसिञ्चन् व्रजति

अयं ते योनिर् इत्य् अरण्योर् अग्निं समारोपयति

दधिमन्थं बलिं हृत्वा संप्रोक्षणीभ्यां प्रसिञ्चन् व्रजति

इह इत्थम् इत्य् अवकया प्रच्छादयति

आ वृषायस्व इति उभयम् अप्येति

आत्मनि वा

मयूखे मुसले वा आसीनः इत्य् एक अर्क सूत्रम् आर्कं बध्नाति

उक्तम् उपमन्थनम्
दक्षं ते भद्रम् आ अहार्षम् परा सुवाम्य् आमयत्

अयं मे विश्व भेषजः ऽयं शिव अभिमर्शनः

आ वात वाहि भेषजं वि वात वाहि यद् रपः

घृतेन द्यावा पृथिवी घृतेन अपः सम् उक्षत

आप इद् वा उ भेषजीर् आपो अमीव चातनीः

आ त्वा अगमम् शंतातिभिर् अथ उ अरिष्टतातिभिः

हस्ताभ्यां दश शाखाभ्याम् जिह्वा वाचः पुरोगवी

आपो विश्वस्य भेषजीस् तास् ते कृण्वन्तु भेषजम्

त्रायन्तां विश्वा भूतानि यथा अयम् अगदो ऽसति

घृतेन मुच्यस्व एनसः यद् आत्म कृतम् आरिथ

अयं मे हस्तो भगवान् अयं मे भगवत्तरः

उत उ मरिष्यन्तं देवा दैवाः कृणुथ जीवसे

त्रायन्ताम् इमं देवास् त्रायन्तां मरुतो गणैः

अनामयित्नुभ्यां शंभुभ्यां ताभ्यां त्वा अभि मृशामसि
वा सुख प्रदम् इति पाठः अस्मिन् योगे बहु क्लेशम् विहाय सुखेन चारणं भवति इति विकल्प अर्थः

गगने भवं गगनं वा इति सूत्रेण न वृद्धिः गगनं अभ्र सत्त्वम्
द्वे द्वे उक्थ मुखे भवतस् तद् यद् द्वे द्वे

अथ कस्माद् भूयिष्ठा देवता उक्थे शस्यन्त इति

अन्तो वा आग्निमारुतम् अन्तर् उक्थान्य् अन्त आश्विनम्

कनीयसीषु देवतासु स्तुवते तिष्ठ इति
किलासम् च पलितम् च निः इतस् नाशय पृषत्

निः इतस् नाशय पृषत्

असितम् ते प्रलयनम्

आ त्वा स्वः विशताम् वर्णः

असिक्नी असि ओषधे

नक्तंजाता असि ओषधे रामे कृष्णे असिक्नि च
भक्त्या तु शब्द अर्थ मात्र वचनः ऽत्र गृह्यते

काव्य शब्दः अयम् गुण अलंकार संस्कृतयोः शब्द अर्थयोः वर्तते

काव्यं खलु ग्राह्यम् उपादेयम् भवति अलंकारात्
ऐन्द्र वायवम् आदाय अध्वर्युः द्रोणकलशात् परिप्लवया राजानम् आदाय आघारम् आघारयति यत्र उपांशुः अध्वरो यज्ञो ऽयम् अस्तु देवा ओषधीभ्य इति

होत्रे ऽध्वर्युर् भक्षं प्रयच्छति मयि वसुः पुरोवसुर् वाच् पाः वाचं मे पाहि इति

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह वायव इन्द्र वायुभ्याम् प्रेष्य इति

अध्वर्युः प्रतिप्रस्थातुः पात्रे

यतो मन्येत अन् अभिक्रम्य होष्यामि इति तत् तिष्ठन्न् आश्रावयेत्

आदित्य पात्रेण प्रतिप्रस्थाता ऐन्द्र वायवस्य एक देशम् गृह्णाति उपयाम गृहीतः ऽसि वाक्षसद् असि वाच् पाभ्याम् त्वा क्रतु पाभ्याम् अस्य यज्ञस्य ध्रुवस्य अध्यक्षाभ्याम् गृह्णामि इति

द्रोणकलशाद् गृह्यन्ते अ सन्नाः हूयन्त इत्य् एकेषां प्रतिनिग्राह्याणां वदति

प्रतिप्रस्थाता आदित्य स्थाल्याम् देवेभ्यस् त्वा इति

यद्य् एनं पूर्वः सन् भ्रातृव्यो ऽभिष्याद् अङ्गुल्या अङ्गुष्ठम् उपनिगृह्णीयाद् यद्य् अपरो अङ्गुष्ठेन अङ्गुलिम् यो न इन्द्र वायू अभिदासति इति

तत्र एषः अत्यन्त प्रदेशः

वषट्कृते जुहोति

मध्ये ऽग्नेर् आज्य आहुतीः पशु आहुतीः पुरोडाश आहुतीः च जुहोति

हुतम् अनुमन्त्रयते भूर् असि श्रेष्ठो रश्मीनां प्राण पाः प्राणं मे पाहि धूर् असि श्रेष्ठो रश्मीनाम् अपान पाः अपानं मे पाहि इति

पुनर् वषट्कृते जुहुतः

वायव इन्द्र वायुभ्याम् अनुब्रूहि इति संप्रेष्यति

ततो द्वि देवत्यैः चरतः
धर्म काम आदि सिद्धि अर्थम् जुहुयात् सर्व कर्मसु

उत्तरे शिखरे जाता भूम्यां पर्वतवासिनी

भूर् भुवः स्वः स्व मन्त्रेण युतां द्वादश नाम्भिः

वेदमात्रे च ब्रह्माणी कौशिकी क्रमात्

अष्ट उत्तरम् सहस्रं वा अथवा अष्ट शतम् जपेत्

हरिः उवाच

अष्टोत्तरसहस्रं वा अपि अथवा अष्टशतम् घृतम्

ब्रह्मणा समनुज्ञाता गच्छ देवि यथासुखम्

साध्व्यै सर्व अर्थ साधिन्यै सहस्राक्ष्यै च भूः भुवः

यथा लक्षं तु जप्तव्यं

अयुत द्वय होमेन सर्व कामान् अवाप्नुयात्

सावित्र्यै सरस्वत्यै नमः नमः

यो जपेत् तस्य पापानि विनश्यन्ति महन्ति अपि

गायत्री कल्पम् आख्यास्ये भुक्ति मुक्ति प्रदम् च तत्

गायत्त्री परमा देवी भुक्ति मुक्ति प्रदा च ताम्

गायत्र्यै नमः

त्रिसन्ध्यं ब्रह्म लोकी स्यात् शतम् जप्त्वा जलं पिबेत्
इध्मं प्रोक्षति

युनज्मि ते पृथिवीं ज्योतिषा सह इति मध्यमम्

वेदिं प्रोक्षति

आग्नीध्रं द्रुत्वा स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा पञ्चहोतारं मनसा अनुद्रुत्य आग्नीध्रे जुहोत्य् अन्वारब्धे यजमाने स्वाहा इति

तस्मिंस् तच् चेष्टन्ति यत् ते विदुः

अथ स्रुचः सन्ना अभिमृशति युनज्मि तिस्रो विपृचः सूर्यस्य त इति

एकविधं बर्हि स्तीर्त्वा प्रस्तर पाणिः प्राङ् अभिसृप्य औदुम्बरान् महा परिधीन् परिदधाति नित्येन परिधानेन

तस्मिन् संमुखान् ग्राव्णः कृत्वा दक्षिणस्य हविर्धानस्य अन्तरेण ईषे राजानम् उपावहरति हृदे त्वा मनसे त्वा सोम राजन्न् एह्य् अवरोह इति द्वाभ्याम्

युनज्मि वाचं सह सूर्येण त इति उत्तरम्

वैष्णव्या हविर्धानं विष्णो त्वं नो अन्तम इति

अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा आग्नीध्रे एव आसन्याम् जुहोत्य् आसन्यान् मा मन्त्रात् पाहि कस्याश् चिद् अभिशस्त्याः स्वाहा इति

बर्हिः आसन्नम् प्रोक्ष्य उपनिनीय पुरस्तात् प्रस्तरं गृह्णाति

अथ एनान् योगेन युनक्ति

अथ पृषदाज्यवन्त्य् आज्यानि गृहीत्वा प्रोक्षणीभिर् उपोत्तिष्ठति

यथासंप्रैषं ते कुर्वन्ति

अथ अध्वर्युः आग्नेय्या ऋचा आग्नीध्रम् अभिमृशत्य् अग्निर् मूर्धा दिव इति

अथ अतस् महारात्र एव बुध्यन्ते

ते हस्त पादान् प्रक्षाल्य आग्नीध्रे यजमानम् उपसंगच्छन्ते

बर्हिः प्रोक्षति

वायव्यया वायव्यानि वायो शतं हरीणाम् इति

युनज्मि वायुम् अन्तरिक्षेण ते सह इति दक्षिणम्

अथ अत्र एव तिष्ठन् संप्रैषम् आह
उद् इव वै वर्षं गायति

शरदि ह खलु वै भूयिष्ठा ओषधयः पच्यन्ते

ग्रीष्मः प्रस्तावः

स य एवम् एतद् अनन्तं साम वेद अनन्त ताम् एव जयति

एतद् अन्व् अहिर् भोगान् पर्याहृत्य शये

तस्मात् पशवो वसन्ता हिङ्करिक्रतः समुदायन्ति

अथ एतत् साम

एतद् अन्व् अनन्तः संवत्सरः

निधन कृताः इव वै हेमन् प्रजा भवन्ति

तद् यथा ह वै निष्कः समन्तं ग्रीवा अभिपर्यक्त एवम् अनन्तं साम

तस्य वसन्त एव हिङ्कारः

एतद् अनु ग्रामस्य अन्तौ समेतः

ताव् एताव् अन्तौ संधत्तः

एतद् अनु निष्कस्य अन्तौ समेतः

तस्य एतौ अन्तौ यत् हेमन्तः च वसन्तश् च

वर्षा उद्गीथः

हेमन्तो निधनम्
शुकपिच्छं यथा

एके उक्त विधानेन चारणां कुर्वन्ति अन्ये अपरे रसं पारदं स्वच्छं कृत्वा स्वेदन आदि अष्ट संस्कार उपसंस्कृतम् विधाय वा हिङ्गुल उत्थम् घनम् अभ्रकं चारयन्ति अभ्रकस्य चारणां कुर्वन्ति

यावत् च शुकपिच्छ आभम् अभ्रकम् तेन भावयेत्

न शुष्केण संधानेन आर्द्रीभावात् नीरसतां प्राप्तेन पुनर् चारणा न स्यात्

इति

भस्म क्षारान् सुशुष्कान् तु क्षारान् च लवणानि च
नाग वन अध्यक्षः पार्वतं नादेयं सारसम् आनूपम् च नाग वनम् विदित पर्यन्त प्रवेश निष्कासम् नाग वन पालैः पालयेत्

प्रत्यन्ते हस्ति वनम् अटवी आरक्षम् निवेशयेत्

सर्व अतिथि मृगम् प्रत्यन्ते च अन्यत् मृग वनम् भूमि वशेन वा निवेशयेत्

सर्वेषां कर्मणा वीर्यं जवः तेजः च वर्धते

अनीकस्थ प्रमाणैः प्रशस्त व्यञ्जन आचारान् हस्तिनो गृह्णीयुः

तावत् मात्रम् एक द्वारम् खात गुप्तम् स्वादु फल गुल्म गुच्छम् अकण्टकि द्रुमम् उत्तान तोय आशयम् दान्त मृग चतुष्पदम् भग्न नख दंष्ट्र व्यालम् मृग वनम् विहार अर्थम् राज्ञः कारयेत्

दाशार्णाः च आपरान्ताः च द्विपानां मध्यमा मताः

प्रदिष्ट अभय स्थावर जङ्गमानि च ब्रह्म सोम अरण्यानि तपस्विभ्यो गोरुत पराणि प्रयच्छेत्

दन्त युगम् स्वयम् मृतस्य आहरतः लाभः

पर अनीक व्यूह दुर्ग स्कन्धावार प्रमर्दनाः हि अतिप्रमाण शरीराः प्राण हर कर्माणः हस्तिनः

कालिङ्ग अङ्ग गजाः श्रेष्ठाः प्राच्याः चेदि करूष जाः

सौराष्ट्रिकाः पाञ्चनदाः तेषाम् प्रत्यवराः स्मृताः

कुप्य प्रदिष्टानाम् च द्रव्याणाम् एकैकशो वनानि निवेशयेत् द्रव्य वन कर्मान्तान् अटवीः च द्रव्य वन अपाश्रयाः

अकृष्यायां भूमौ पशुभ्यो विवीतानि प्रयच्छेत्
अथ औदुम्बरीम् समन्वारभन्ते

प्रजापतिम् एव ऊन अतिरिक्तानि अभ्यत्यर्जन्ति य एवं विद्वांस एतेन वाचं विसृजन्ते

समया विषितः सूर्यः स्याद् अथ वाचं विसृजेरंस् तावन्तम् एव तद् द्विषते लोकम् परिशिंषन्ति

तस्माद् एवं विद्वांस एतेन एव वाचं विसृजेरन्

न दिवा वाचं विसृजेरन् यद् दिवा वाचं विसृजेरन्न् अहर् भ्रातृव्याय परिशिंष्युः

अथ उ खल्व् अस्तमित एव वाचं विसृजेरंस् तमः भाजम् एव तद् द्विषन्तम् भ्रातृव्यं कुर्वन्ति

ऊर्ग् वा अन्नाद्यम् उदुम्बरः

तद् यद् औदुम्बरीम् समन्वारभन्त इषम् एव तद् ऊर्जम् अन्नाद्यं समन्वारभन्ते

अहर् नियच्छन्त्य् अहर् वै स्वर्गो लोकः स्वर्गम् एव तल् लोकं नियच्छन्ति

प्रजापतिं वै प्रजा अनुप्रजायन्ते प्रजापतिर् ऊन अतिरिक्तयोः प्रतिष्ठा न एनान् ऊनं न अतिरिक्तम् हिनस्ति

इषम् ऊर्जम् अन्वारभ इति

आहवनीयम् परीत्य वाचं विसृजेरन् यज्ञो वा आहवनीयः स्वर्गो लोक आहवनीयो यज्ञेन एव तत् स्वर्गेण लोकेन स्वर्गं लोकं यन्ति

न नक्तं वाचं विसृजेरन् यन् नक्तं वाचं विसृजेरन् रात्रीम् भ्रातृव्याय परिशिंष्युः
अत्र एव तिष्ठन् संप्रेष्यति विष्णवे अनुब्रूहि इति

आश्राव्य आह सोमं यज इति

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह अग्निम् यज इति

स्रौवम् आघारम् आघार्य संप्रेष्यत्य् अग्नीत् परिधींश् च अग्निम् च त्रिस् त्रिः संमृड्ढि इति

अग्रेण ध्रुवां वेदं सादयित्वा सामिधेनीभ्यः संप्रेष्यति

यत्र अभिजानाति घृतवतीम् अध्वर्यो स्रुचम् आस्यस्व इति तद् ध्रुवाया गृह्णात्य् अष्ट गृहीतम् जुह्वां चतुर्गृहीतम् उपभृति

समानम् आ प्रवरात्

यदि संग्रामं युध्येयुर् इत्य् एकेषाम्

अ पुनर् अतिक्रामन् संप्रेष्यति सोमाय अनुब्रूहि इति

ततः संप्रेष्यत्य् अग्नीद् देव पत्नीः व्याचक्ष्व सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्याम् आह्वय इति

आश्राव्य आह सीद होतर् इति

वषट्कृते जुहोति

नव सामिधेन्यो भवन्ति

वषट्कृते ऽर्धं जुह्वा जुहोति

उपसदं हुत्वा तथा एव राजानम् आप्याययन्ति तथा निह्नवन्ते

अथ उपसदा चरन्ति

प्रत्याक्रम्य स्रुवेण उपसदम् जुहोति या ते अग्ने ऽयाशया तनूर् इत्य् एताम्

अपरेण गार्हपत्यम् उपविश्य आग्नीध्रः देव पत्नीः व्याचष्टे सेना इन्द्रस्य इति एतम् अनुवाकम्

आह्वयति सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्याम्
भद्र अहम् नः मध्यंदिने भद्र अहम् सायम् अस्तु नः भद्र अहम् नः अह्नाम् प्राता

यः नः भद्र अहम् अकरः सायम् नक्तम् अथ उ दिवा तस्मै ते नक्षत्र राज शकधूम सदा नमः

अहर् रात्राभ्याम् नक्षत्रेभ्यः सूर्याचन्द्रमसाभ्याम् भद्र अहम् अस्मभ्यम् राजन् शकधूम त्वम् कृधि

रात्री भद्र अहम् अस्तु नः

शकधूमम् नक्षत्राणि यत् राजानम् अकुर्वत भद्र अहम् अस्मै प्रायच्छन् इदम् राष्ट्रम् असत् इति
नकिः सुदासो रथं पर्य् आस न रीरमद् इति पर्यस्तवद् रान्तिमद् रूप समृद्धम् एतस्य अह्नः रूपम्

बृहद् इन्द्राय गायत इति यद् वै बृहत् तन् महन् महद्वद् रूप समृद्धम् एतस्य अह्नः रूपम्

प्रैतु ब्रह्मणस्पतिर् अच्छा वीरम् इति वीरवद् रूप समृद्धम् एतस्य अह्नः रूपम्

उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते सु वीर्यम् इति वीर्यवद् रूप समृद्धम् एतस्य अह्नः रूपम्

त्वं सोम क्रतुभिः सु क्रतुः भूस् त्वं वृषा वृष त्वेभिः महित्वा इति वृषण्वद् वा इन्द्रस्य रूपम् ऐन्द्रम् एतद् अहर् एतस्य अह्नः रूपम्

ऐकाहिकौ रूप समृद्धौ बहु वा एतस्मिन्न् अहनि किञ्च किञ्च वारणं क्रियते शान्त्या एव शान्तिर् वै प्रतिष्ठा एकाहः शान्त्याम् एव तत् प्रतिष्ठायाम् अन्ततः प्रतितिष्ठन्ति

अथ उ उत्सं दुहन्ति स्तनयन्तम् अ क्षितम् इति स्तनयद् वा इन्द्रस्य रूपम् ऐन्द्रम् एतद् अहर् एतस्य अह्नः रूपम्

प्रतितिष्ठति य एवं वेद येषां च एवम् विद्वान् एतत् होता शंसति

प्र व इन्द्राय बृहत इति यद् वै बृहत् तन् महन् महद्वद् रूप समृद्धम् एतस्य अह्नः रूपम्

आ त्वा रथं यथा ऊतये इदं वसो सुतम् अन्ध इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपद् अनुचरौ

प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिर् मन्त्रं वदत्य् उक्थ्यम् इत्य् उक्थं वा एतद् अहर् उक्थवद् रूप समृद्धम् एतस्य अह्नः रूपम्

पिन्वन्त्य् अपो ऽत्यं न मिहे वि नयन्ति वाजिनम् इति वाजिमद् वा इन्द्रस्य रूपम् ऐन्द्रम् एतद् अहर् एतस्य अह्नः रूपम्

इन्द्र नेदीय आ इद् इहि प्र सू तिरा शचीभिर् ये त उक्थिन इत्य् उक्थं वा एतद् अहर् उक्थवद् रूप समृद्धम् एतस्य अह्नः रूपम्

अग्निर् नेता स वृत्र हा इति वार्त्रघ्नम् इन्द्र रूपम् ऐन्द्रम् एतद् अहर् एतस्य अह्नः रूपम्

सर्वान् प्रगाथान् शंसति सर्वेषाम् अह्नाम् आप्त्यै सर्वेषाम् उक्थानां सर्वेषां पृष्ठानां सर्वेषां शस्त्राणां सर्वेषां प्रौगाणां सर्वेषां सवनानां
तद् आस्रावस्य भेषजं तद् उ रोगम् अनीनशत्

आद् अङ्गा कुविद् अङ्गा शतं यद् भेषजानि ते सहस्रं वा घ यानि ते

अमुष्माद् अधि पर्वताद् अवत्कम् असि भेषजम्

अरुस्यानम् इदं महत् पृथिव्या अध्य् उद्भृतम्

उपजीका उद् भरन्ति समुद्राद् अधि भेषजम्
ब्रह्म वाक्

यत् सरस्वत्यै स्वाहा इति जुहुयाद् वाचं सरस्वतीं स्वाहाकारेण परिगृह्णीयात्

अप उपस्पृशेयुः

वाचा ह्य् ऊर्ध्वो यज्ञस् तायते

आपो वै सर्वस्य शान्तिः

का तस्य प्रायश्चित्तिर् इत्य् आहुः

ब्रह्मण एव तद् वाचे होमं हुत्वा सर्पति न आर्तिम् आर्च्छति

बहिष्पवमानं सर्प्स्यन् होमं जुहुयाज् जुष्टो वाचो भूयासं जुष्टो वाचस्पत्युर् देवि वाग् यत् ते वाचो मधुमत् तस्मिन् मा धाः स्वाहा सरस्वत्या इति

अथ यत् स्वाहा सरस्वत्या इति जुहोति वाचं तद् उत्तरां स्वाहाकाराद् दधाति

तां प्रजापतिर् अब्रवीद् भागधेयं ते करोम्य् अथ सर्प इति
इमम् मे कुष्ठ पूरुषम् तम् आ वह

तत्र अमृतस्य चक्षणम् देवाः कुष्ठम् अवन्वत

नावः हिरण्ययीः आसन् याभिः कुष्ठम् निरावहन्

तत्र कुष्ठस्य नामानि उत्तमानि वि भेजिरे

उत्तमः नाम कुष्ठ असि

सोमस्य असि सखा हितः

अश्वत्थः देव सदनः तृतीयस्याम् इतस् दिवि

सुपर्ण सुवने गिरौ जातम् हिमवतः परि धनैः अभि श्रुत्वा यन्ति

हिरण्ययी नौः अचरत् हिरण्य बन्धना दिवि

तत्र अमृतस्य पुष्पम् देवाः कुष्ठम् अवन्वत

यः गिरिषु अजायथाः वीरुधाम् बलवत्तमः कुष्ठ इहि तक्म नाशन तक्मानम् नाशयन् इतस्

हिरण्ययाः पन्थानः आसन् अरित्राणि हिरण्यया

स प्राणाय व्यानाय चक्षुषे मे अस्मै मृड

देवेभ्यः अधि जातः असि

विदुः हि तक्म नाशनम्

उदङ् जातः हिमवतः स प्राच्याम् नीयसे जनम्

तम् निः कुरु

शीर्ष आमयम् उपहत्याम् अक्ष्योः तन्वः रपः कुष्ठः तत् सर्वम् निः करत्
मेधां मनसि जुहोमि स्वाहा

एतत् धौम्यस्य वचनम् असितस्य तुरङ्गस्य च मुनेः काव्यस्य दाल्भ्यस्य

ये देवाः पुरःसदो अग्नि नेत्राः रक्षः हणः ते नः पान्तु ते नो ऽवन्तु तेभ्यो नमस् तेभ्यः स्वाहा

मनो मेधायां जुहोमि स्वाहा

तपः श्रद्धायां जुहोमि स्वाहा

पूर्णा पश्चाद् इमं मे वरुण तत् त्वा यामि त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्ने त्वम् अग्ने अयास्य् अयाश् च अग्ने ऽस्य् अनभिशस्तीश् च यद् अस्य कर्मणो ऽत्यरीरिचं प्रजापत इति

श्रद्धां तपसि जुहोमि स्वाहा

यद् वास्तु गर्हितं यत्र वा अन्यः परिभवेत् तत्र अपि सुखम् आसीत शमयन् वास्तु ऋतौ ऋतौ

ये देवा दक्षिणा सदः ये देवाः पश्चात्सदो ये देवा उत्तर सदः ये देवा उपरिषदो बृहस्पति नेत्राः रक्षः हणः ते नः पान्तु ते नो ऽवन्तु तेभ्यो नमस् तेभ्यः स्वाहा

अथ पञ्च इध्मान् अभ्याधाय जुहोति

मृत्योर् मुखं विदधामि स्वाहा

न एतत् विद्वान् पराभवेत्

शान्तम् इदम् अवसानं प्रपद्ये स्वाहा

शान्तम् इदम् अवसानं प्रपद्ये स्वाहा
यो वाचं परिवेष्ट्रीम् परिवेष्ट्रीमान् भवति

वाक् परिवेष्ट्री

यश् चक्षुर् गोप्तृ गोप्तृमान् भवति

स यो ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दूतम् वेद दूतवान् भवति

श्रोत्रं संश्रावयितृ

प्राणो ब्रह्म इति ह स्म आह कौषीतकिः

चक्षुर् गोप्तृ

तस्मै वा एतस्मै प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अ याचमानाय बलिं हरन्ति

एवं ह एव अस्मै सर्वाणि भूतान्य् अ याचमानाय एव बलिं हरन्ति य एवं वेद

एष धर्मो अ याचतः भवति

तस्य उपनिषद् न याचेद् इति

य एव एनम् पुरस्तात् प्रत्याचक्षीरन् ते एव एनम् उपमन्त्रयन्ते ददाम त इति

यः श्रोत्रं संश्रावयितृ संश्रावयितृमान् भवति
तान् ह उवाच ब्राह्मणा भगवन्तः कतमो वस् तद् वेद यथा आश्रावित प्रत्याश्राविते देवान् गच्छत इति

अथ ह एषाम् स भाग आवव्राज उप्त्वा केश श्मश्रूणि नखान् निकृत्य आज्येन अभ्यज्य दण्ड उपानहम् बिभ्रत्

एतेन कथां वदिष्याम इति

अथ ह उवाच कतमो वस् तद् वेद यच् छन्दांसि प्रयुज्यन्ते यत् तानि सर्वाणि संस्तुतान्य् अभिसंपद्यन्त इति

भगेरथो ह ऐक्ष्वाकः राजा कामप्रेण यज्ञेन यक्ष्यमाण आस

तं ह अभ्येयुः

अथ ह उवाच कतमो वस् तद् वेद यथा गायत्र्या उत्तमे अक्षरे पुनर् यज्ञम् अपिगच्छत इति

अथ ह उवाच कतमो वस् तद् वेद यत् विदुषः सु उद्गाता सु होता सु अध्वर्युः सु मानुष विद् आजायत इति
तत् उभयम् वैक्रान्तं विमलं च रक्त शत निर्व्यूढम् सत् रसो ग्रास विधानम् विहाय समं ग्रसति कवलयति गर्भे रस अन्तर् द्रवति जरति च इति चशब्द अर्थः

विमलं रूप्यमाक्षिकं श्वेत वर्णम् यत् माक्षिकम् रक्तगणे शत निर्व्यूढम् कुर्यात्

वैक्रान्त भस्म वज्रभूमि जम् रजस् तद् उद्भवम् भस्म रक्ते रक्तगणे शत निर्व्यूढम् शत वारम् निर्वाहितं कुर्यात्
अग्निर् वै देवानाम् अवर अर्ध्यः विष्णुः परार्ध्यः

अशरीराभिः प्राण दीक्षाभिः दीक्षते

वाग् दीक्षा

वाचा वै दीक्षया देवाः प्राणेन दीक्षितेन सर्वान् कामान् उभयतः परिगृह्य आत्मन्न् अदधत

ताभ्याम् एव एतत् सर्वा देवताः परिगृह्य सलोकताम् आप्नोति

पूर्वस्य हि अस्य देवताः परिगृहीता भवन्ति

प्राणो दीक्षितः

आग्नावैष्णवम् एकादश कपालम् पुरोडाशं निर्वपति

तथा उ एव एतत् यजमानो वाचा एव दीक्षया प्राणेन दीक्षितेन सर्वान् कामान् उभयतः परिगृह्य आत्मन् धत्ते

तद् यः च एव देवानाम् अवर अर्ध्यः यः च परार्ध्यः
तन् महा सूक्तम् स्याद् भूयिष्ठेष्व् एव तत् पशुषु यजमानम् प्रतिष्ठापयति

ऐन्द्रे पशु कामस्य रोहेद् ऐन्द्रा वै पशवः

दूरोहणं रोहति तस्य उक्तम् ब्राह्मणम्
ते वाचं वादिषुर् मा उत्तराम् मद् देव पत्नी अप्सरसाव् अधीतम्

यत् हस्ताभ्याम् चकृम किल्बिषाण्य् अक्षाणां गणम् उपलिप्समानाः

यस्मा ऋणं यस्य जायाम् उपैमि यं याचमानो अभ्यैमि देवाः

उग्रंपश्ये उग्रजितौ तद् अद्य अप्सरसौ अनु दत्ताम् ऋणं नः
पर्वणि भार्याम् उपवास्य दर्श पूर्णमास देवताभ्यः जुहुयात्

नवस्य आग्रायण देवताभ्यः ऽज्यानीभिर् अभिजुहुयात्

स्विष्टकृत् अनुमन्त्रणम् उक्तं प्राशनं च
कैः कृत्वा विडैः कृत्वा शङ्ख चूर्ण अर्क क्षार आदि कृत पिण्डैः कृत्वा ग्रन्थ अन्तरे च

स माञ्जिष्ठः हरिद्रा आद्यः लाक्षा रस समन्वितः

रक्तचन्दन संयुक्तः रक्तवर्गः प्रकीर्तितः

न केवलं बिडैः किम् तु क्षारैः अपि न क्षारैः स्वर्जिका यवक्षार टङ्कण आद्यैः

रक्तवर्गो यथा

किंविशेषेण माक्षिक सत्त्वेन रक्तेन रक्तवर्गेण

समे गर्भे तु संस्थाप्यो हि अनेन एव द्रवीभवेत्

दाडिमं किंशुकं च एव बन्धूकं च कुसुम्भकम्

माक्षिक सत्त्वेन विना स्वर्णमाक्षिक सारम् अन्तरेण हेम कनकं वा तारं रूप्यं न द्रवति

तैलैः अपि न द्रवति

कङ्गुणिकं

पुनर् माक्षिक सत्त्वेन गर्भे द्रुतिः जायते

इति

अतसी जम् महाकाल निम्ब जम् तिल जम् तथा

माक्षिक सत्त्व उत्कर्षम् आह न इत्यादि

कटु वातारि सिद्धार्थ सोमराजी विभीत जम्

अङ्कोल उन्मत्त भल्लात फलेभ्यः तैल सम्भवः
अन्तरिक्षं कला

ता यत्र अभिसायम् बभूवुस् तत्र अग्निम् उपसमाधाय गा उपरुध्य समिधम् आधाय पश्चाद् अग्नेः प्राङ् उपोपविवेश

ब्रवीतु मे भगवान् इति

ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणि इति

समुद्रः कला

अग्निष्टे पादं वक्ता इति

स य एतम् एवं विद्वांश् चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ऽनन्तवान् इत्य् उपास्ते ऽनन्तवान् अस्मिंल् लोके भवति

पृथिवी कला

भगव इति ह प्रतिशुश्राव

एष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणो ऽनन्तवान् नाम

तम् अग्निर् अभ्युवाद सत्यकाम इति

तस्मै ह उवाच
सं सं स्रवन्तु सिन्धवः सं वाता दिव्या उत

इह एतु सर्वो यः पशुर् अस्य वर्धयता रयिम्

इदं हव्या उपेतन इदम् संस्रावणा उत

तेभिर् मे सर्वैः संस्रावैर् धनं सं स्रावयामसि

तेभिर् मे सर्वैः संस्रावैर् धनं सं स्रावयामसि

ये संस्रावाः संस्रवन्ति क्षीरस्य च उदकस्य च
अथ उ सहस्वान् जङ्गिडः प्र नः आयूंषि तारिषत्

जङ्गिडः जम्भात् विशरात् विष्कन्धात् अभिशोचनात् मणिः सहस्र वीर्यः परि नः पातु विश्वतस्

अयम् बाधते अत्त्रिणः

देवैः दत्तेन मणिना जङ्गिडेन मयोभुवा विष्कन्धम् सर्वा रक्षांसि व्यायामे सहामहे

अयम् विष्कन्धम् सहते

दीर्घ आयु त्वाय बृहते रणाय अ रिष्यन्तः दक्षमाणाः सदा एव मणिम् विष्कन्ध दूषणम् जङ्गिडम् बिभृमः वयम्

कृत्या दूषिः अयम् मणिः अथ उ अराति दूषिः

अरण्यात् अन्यः आभृतः कृष्याः अन्यः रसेभ्यः

शणः च मा जङ्गिडः च विष्कन्धात् अभि रक्षताम्

अयम् नः विश्व भेषजः जङ्गिडः पातु अंहसः
अपोद्धृत्य बर्हिषी अर्ध वेलाम् राज्ञो गृह्णाति यज्ञो देवानां प्रत्येति सुम्नम् इत्य् अनुद्रुत्य उपयाम गृहीतः ऽस्य् आदित्येभ्यस् त्वा जुष्टं गृह्णामि इति

उपसृजत्य् उन्नेता आधवनीयात् उदचनेन

तद् उन्नेता आधवनीये विक्षाल्य प्रपीड्य दक्षिणस्य हविर्धानस्य अन्तरेण ईषे उपातिहृत्य नीड उत्सादयति

प्रसर्पन्ति तृतीयसवनाय देवी द्वाराव् इत्य् अत एव ऊर्ध्वेन

अथ आदत्ते आदित्य स्थाल्याः औपशयं पात्रम्

एवं तृतीयः

न सादयति इति ब्राह्मणम्

तस्मिन्न् एतस्य राज्ञस् तृतीय वेलाम् गृह्णाति य आदित्य स्थाल्याम् भवति कदा चन स्तरीर् असि इति अनुद्रुत्य उपयाम गृहीतः ऽस्य् आदित्येभ्यस् त्वा जुष्टं गृह्णामि इति

बर्हिषी अन्तर्धाय शृतातङ्क्येन श्रीणाति कदा चन प्रयुच्छसि इति अनुद्रुत्य उपयाम गृहीतः ऽस्य् आदित्येभ्यस् त्वा जुष्टं गृह्णामि इति

अपरिमितम् अभिषुत्य अथ एनम् सु संभृतम् संभरण्यां संभृत्य उन्नेत्रे उत्प्रयच्छति

अत्र विज्ञानम् उपैति यदि ताजक् प्रस्कन्देद् वर्षुकः पर्जन्यो भवति

एवम् एव द्वितीयः पर्यायः संतिष्ठते

अथ एनम् स्थविमत उपांशुसवनेन श्रीणाति विवस्व आदित्य एष ते सोम पीथः तेन मन्दस्व तेन तृप्य तृप्य आस्म ते वयं तर्पयितारो या दिव्या वृष्टिस् तया त्वा श्रीणामि इति

अथ एनम् उपांशुसवनं दशापवित्रेण परिवेष्ट्य तेन अधस्तात् पात्रम् उद्धन्त्य् ऊर्मि कारम् अ विषिञ्चन्

यदि चिरम् अ वर्षुकः

परिश्रयन्ति पूर्वां द्वारम् अपरां च

तम् उन्नेता आधवनीये ऽवनयति

अथ एनम् उद्गृह्णाति

सम्प्रसृप्तान् विदित्वा अध्वर्युः प्राङ् आयन्न् आह अग्नीध् परिश्रयणम् आहर प्रतिप्रस्थातर् आशिरम् आनय शृतातङ्क्यम् आदित्यग्रहाय दध्य् आहर एहि यजमान इति

पूर्वया द्वारा हविर्धानं प्रपाद्य य एष उपांशु पात्रे ऽंशुः प्रास्तो भवति तं माध्यंदिनीय ऋजीषे ऽपिसृज्य यम् एव कं च ग्रावाणम् आदाय उन्नेतारम् आह आहर उपसृज इति
यथा इति सादृश्ये

अन्नं गोधूम आदिकम् वा द्रव्यं औषधं अनुपानेन सह जल आदिना सार्धं धातुषु मांस आदिषु सप्तसु क्रमते व्याप्नोति तथा अमुना वक्ष्यमाण विधानेन क्रामण योगात् क्रामणाय योगः कुनटी माक्षिक विष आदिः ततः सूतराजो लोह रूप्य आदिषु विशति बाह्य अभ्यन्तरम् विध्यति इति अर्थः

देह लोहयोः सादृश्यम् आह अन्नम् इत्यादि
तस्मात् पशवो यत एव प्रजायन्ते ततः सम्भवन्ति

येन निधनम् उपयन्ति तेन प्रस्तौति

तद् एषा अनुष्टुभ् आ अन्तात् अन्वायत्ता

तया व्याप्नुवन्

तेन उ एव पुनर् आदिम् आदत्ते

ते ऽब्रुवन् स्वर्गं लोकं गत्वा बृहती वा इयम् अभूद् यया इदम् व्यापाम इति

तद् एव बृहत्यै बृहती त्वम्

त्रीणि ह वै छन्दांसि यज्ञं वहन्ति गायत्री त्रिष्टुब् जगती

यद् बृहत्या वषट्कुर्याद् वज्रेण वषट्कारेण पशून् प्रवृञ्ज्यात्

न बृहत्या वषट्कुर्यात् पशूनाम् अ प्रवर्गाय

तस्यां चतुष्पदः पशून् उपादधुर् गां च अश्वम् च अजाम् च अविम् च

तया देवाः स्वर्गं लोकम् अजिगांसन्

तया न व्याप्नुवन्

न ततः पुरा बृहती नाम छन्द आस

ते तत एव पुनः प्रजायन्ते