tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
सा तत्र प्रायश्चित्तिः

उद पात्रे संपातान् आनयति

एकैकया एषा सृष्ट्या संबभूव इति एतेन सूक्तेन आज्यम् जुह्वन्

तां तस्य एव दद्यात्

उत्तमं संपातम् ओदने प्रत्यानयति

तस्या एव गोर् दुग्धे स्थालीपाकं श्रपयित्वा

प्राञ्चम् इध्मम् उपसमाधाय

अथ यत्र एतत् अ यम सूः यमौ जनयति तां शान्ति उदकेन अभ्युक्ष्य दोहयित्वा
उत्सादयन्ते दनु पुत्र वृन्दान् यथा एव इन्द्र अशनयः पतन्त्यः

करैः छिन्नैः शिरोभिः च ध्वजैः छत्त्रैः च पाण्डुरैः

गिरीणां वै तुल्य रूप धरः बभौ

रूपाणि जज्वलुः तेषाम् अग्नीनाम् इव धम्यताम्

मयो माया बलेन एव पातयति एव शत्रुषु

गणेशा विधुरा जाता जीर्ण मूलाः यथा द्रुमाः

ययौ तत् त्रिपुरम् जेतुं तेन सैन्येन संवृतः

प्रमथा अपि सिंह अक्षाः सिंह विक्रान्त विक्रमाः

दण्डेन च उग्रेण च धर्मराजः पाशेन च उग्रेण च वारि गोप्ता

वयं हि शस्त्र क्षत विक्षत अङ्गाः विशीर्ण शस्त्र ध्वज वर्म वाहाः

तं नन्दि भुज निर्मुक्तम् मुक्ताफल विभूषितम्

दुःख आमर्षित रोषाः ते विद्युन्मालिनि पातिते

लोकपालाः सदा यत्र तस्थुः मेरु गिरौ यथा

पपात वज्र अभिहतः शक्रेण अद्रिः इव आहतः

देवेतरा देव वरैः विभिन्नाः सीदन्ति पङ्केषु यथा गज इन्द्राः

तिष्ठते त्रिपुरं पीड्य देहं व्याधिः इव उच्छ्रितः

स्वर्ण माला धराः शूराः प्रभा सितकर अम्बराः

महा जल अग्नि आदि स कुञ्जर उरगैः हरि इन्द्र व्याघ्र ऋक्ष तरक्षु राक्षसैः

आदाय परिघं घोरं ताडयामास नन्दिनम्

चुक्रुशुः दानवाः प्रेक्ष्य दुद्रुवुः च गणाधिपाः

केचिन् नदन्ति दनुजाः तोय मत्ताः इव अम्बुदाः

विवाहाः क्रतवः च एव जातकर्म आदिकाः क्रियाः

चन्द्र उदयात् समुद्भूतः पौर्णमास इव अर्णवः

ततः स शङ्ख आनक भेरी भीमम् स सिंहनादम् हर सैन्यम् आबभौ

दर्पितानां ततस् च एषाम् दर्पितानाम् इव अग्नीनाम्

भ्रमन्ति बहु शब्दालाः पञ्जरे शकुना इव

शरेण भित्त्वा स हि तारका सुतम् स तारक आख्य असुरम् आबभाषे

बाहुभिः परिघ आकारैः कृष्यतां धनुषां शराः

स च उडुनाथः स सुतः दिवाकरः स स अन्तकः त्र्यक्ष पतिः महा द्युतिः

सूत उवाच

ततस् च सायकैः सर्वान् गणपान् गणप आकृतीन्

ततस् अपकृष्टे च तमस् प्रभावे अस्त्र प्रभावे च विवर्धमाने

कर्तव्यं न विदुः किंचिद् इव

गणेश्वराः ते सुर संनिकाशाः पूर्ण आहुति सिक्त शिखि प्रकाशाः

य एष अस्ति स एष अस्तु का चिन्ता सम्भ्रमे सति

ते तारक आख्येन मयेन मायया संमुह्यमाना विवशा गणेश्वराः

आगत्य च एव त्रिपुरात् सभायाम् आस्थितः स्वयम्

विबाध्यमानाः तमसा विमोहिताः समुद्र मध्येषु इव गाध काङ्क्षिणः

एते रिपूणां प्रबल अभिरक्षितम् तदा बलं संविविशुः मद उद्धताः

अट्टालकान् समारुह्य केचिच् चलित वादिनः

विरेजुः भुजगाः मन्त्रैः वार्यमाणाः यथा तथा

मयेन माया वीर्येण वध्यमाना गणेश्वराः

इति उक्तः वै भगवता रुद्रेण इह सुरेश्वरः

स वज्र निहतः दैत्यो वज्र संहनन उपमः

दृष्ट्वा दृष्ट्वा अहसन् उच्चैस् दानवाः रूप संपदा

मयस्य श्रुत्वा दिवि तारक आख्यः वचो अभिकाङ्क्षन् क्षतज उपम अक्षः

निर्गच्छन्ति पुरो दैत्याः स आयुधाः विजय एषिणः

देवानां सिंह नादः च सर्व तूर्य रवः महान्

इमे च तोयद आभासाः दनुजा विकृत आननाः

इन्द्रचाप अङ्कित उरस्काः जलदा इव दुर्दिनम्

ज्ञास्यसे अनन्तरेण इति कालो विस्तारतो महान्

भिन्न उत्तमाङ्गाः गणपा भिन्न पाद अङ्कित आननाः

तेन नादेन त्रिपुरात् दानवाः युद्ध लालसाः

ततः सुराणां प्रवरा अभिरक्षितुम् रिपोः बलम् संविविशुः सह आयुधाः

खण्ड शैल शिला वृक्षैः बिभिदुर् दैत्य दानवान्

निर्गताः कुपिताः तूर्णम् बिलात् इव महा उरगाः

मृताः स्थ क्व नु यास्यध्वं हनिष्यामो निवर्तताम्

वज्रं वज्र निभ अङ्गस्य दानवस्य ससर्ज ह

तस्य आरम्भित शब्देन नन्दी दिनकर प्रभः

त्रिपुरं प्रभवत् तद्वत् भीम रूप महा असुरैः

विद्युन्माली स दैत्य इन्द्रः गिरि इन्द्र सदृश द्युतिः

देवानाम् अधिपम् प्राह गणपान् च महेश्वरः

यथा वनं दर्पित कुञ्जर अधिपाः यथा नभः साम्बुधरं दिवाकरः

इषुभिः ताड्यमानाः ते भूयो भूयो गणेश्वराः

न अशक्नुवन् ते मनसा अपि चेष्टितुं यथा इन्द्रियार्थाः मुनिना अभिसंयताः

ग्रस्तः अभूत् दैत्य नादैः च चन्द्रः तोयधरैः इव

कृत्वा प्रहारं प्रविशामि वीरं पुरं हि दैत्य इन्द्र बलेन युक्तः
ददाह च बलं सर्वं शुष्क इन्धनम् इव अनलः

विशन्ति क्रुद्ध वदनाः वल्मीकम् इव पन्नगाः

शरभान् अष्टपादान् च अपः पवनम् एव च

कृत सिंह रव उपेतैः उद्गच्छद्भिः इव अम्बुदैः

संमर्द्यमानेषु गणेश्वरेषु संनर्दमानेषु सुरेतरेषु

तारक आख्य पुरे दैत्याः तारक आख्य पुरःसराः

तथा वृक्ष शिला वज्र शूल पट्टि परश्वधैः

ते पीड्यमाना गुरुभिः गिरिभिः च गणेश्वराः

विमानैः च पताकाभिः ध्वजैः च समलंकृतम्

पुरः पुरस्य रन्ध्र अर्थी स्थास्यामि विजयाय वः

विवेश तूर्णं त्रिपुरं दितेः सुतैः सुतैः अदित्याः युधि वृद्ध हर्षैः

रुद्र दत्तम् तदा दीप्तं दीप्त अनल सम प्रभम्

मयः तु देवान् परिरक्षितारम् उमा आत्मजम् देव वरम् कुमारम्

बिभिदुः सायकैः तीक्ष्णैः सूर्य पादाः इव अम्बुदान्

संख्ये विभग्ना विकरा विपादाः छिन्न उत्तमाङ्गाः शर पूरित अङ्गाः

सः अपि असौ पृथ्वी सारम् च सिंहः च रथम् आस्थितः

रेमे नित्यं भवो यत्र सहायैः पार्षदैः गणैः

एते जना गिरि प्रख्याः स कुण्डल किरीटिनः

चन्द्र उदयात् समुद्भूतः पौर्णमास इव अर्णवः

वासवैः एतत् अरीणां ते त्रिपुरं परिदृश्यते

प्राकार गोपुर अट्टेषु कक्षा अन्ते दानवाः स्थिताः

जय एषिणः ते जय काशिनः च गणेश्वरा लोक वर अधिपाः च

दिश् लोकपालैः गणनायकैः च कृतो महान् सिंह रवः मुहूर्तम्

जयति इन्द्रः च रुद्रः च इति एव च गणेश्वराः

घण्टाकर्णः शङ्कुकर्णो महाकालः च पार्षदाः

वादित्रं वादयामासुः उद्धताः

यथा सदा एव निशाकरः संचित शार्वरम् तमः

स नन्दी दानव इन्द्रेण परिघेण दृढ आहतः

स शस्त्राः निपतन्ति स्म स पक्षाः इव भूधराः

नदन्तो मेघ शब्देन शरभा इव रोषिताः

कृत प्रहार आतुर दीन दानवम् ततस् तु अभज्यन्त बलं हि पार्षदाः

अहं च रथ वर्येण निश्चल अचल वत् स्थितः

भित्त्वा भित्त्वा रुराव उच्चैस् नभसि अम्बुधरः यथा

प्रक्रान्त रथ भीमैः तैः स देवैः पार्षदां गणैः

मयेन माया निहताः तारक आख्येन च इषुभिः

निःस्वनन्तः अम्बु समये जल गर्भाः इव अम्बुदाः

मधु पिङ्गल नेत्रः तु चन्द्र अवयव भूषणः

भूयः संपतते च अग्निः ग्रहान् ग्राहान् भुजंगमान्

इति ते अन्योन्यम् आविद्धाः उत्तर उत्तर भाषिणः

किम् एतत् इति पप्रच्छुः अन्योन्यम् गृहम् आश्रिताः

स्वर् ज्योतिषाम् ज्योतिर् इव ऊष्मवान् हरिर् यथा तमो घोरतरं नराणाम्

चूर्ण्यन्ते अभिहताः दैत्याः काचाः टङ्क हताः इव

ततो बृहन्ति चापानि भीम नादानि सर्वशः

नन्दीश्वरे गते तत्र गणपाः ख्यात विक्रमाः

निरुद्धा गज राजानः यथा केसरि यूथपैः

विद्युन्माली मयः च एव मग्नौ च द्रुम वत् रणे

दुद्रुवुः जात संरम्भाः विद्युन्मालिनम् आसुरम्

यत्र यज्ञो बलेः वृत्तः बलिः यत्र च संयतः

ते तस्मिन् त्रिपुरे दैत्या नद्यः सिन्धुपतौ इव

तारक आख्येन वार्यन्ते शर वर्षैः तदा गणाः

विकृष्ट चापाः दैत्य इन्द्राः सृजन्ति शर दुर्दिनम्

इलावृतम् इति ख्यातं तत् वर्षम् विस्तृत आयतम्

वज्रेण भीमेन च वज्रपाणिः शक्त्या च शक्त्या च मयूरकेतुः

इदं वृत्तम् इदम् ख्यातं वह्नि वत् भृश तापनम्

मार्जार मृग भीम आस्यान् पार्षदान् विकृत आननान्

शूलेन कालेन च यक्षराजो वीर्येण तेजस्वितया सुकेशः

युद्ध भूमिः भयवती मांस शोणित पूरिता

ततस् असुर वरः श्रीमान् तारक आख्यः प्रतापवान्

अन्ये पयोधर आरावाः पयोधर समाः बभुः

इतस् च इतस् च धावन्तः केचिद् उद्भूत वाससः

तारक आख्य पुरे तस्मिन् सुराः शूराः समन्ततः

यदा तु पुष्य योगेन एकत्वं स्थास्यते पुरम्

विविशुः तडागानि इव पक्षिणः

योधयन्ति त्रि भागेन त्रिपुरे तु गणेश्वराः

सहद्भिः मामकैः भृत्यैः व्यापादय महा असुरान्

दृढ प्रहार हृषिताः साधु साधु इति चुक्रुशुः

किम् एतत् न एव जानामि ज्ञानम् अन्तर्हितम् हि मे

स त्वं सुर शतैः सार्धं स सहायः वर आयुधः

सिद्धाः च अप्सरसः च एव चारणाः च नभस् गताः

इति एवम् परुषाणि उक्त्वा दानवाः पार्षद ऋषभान्
मय अनुगम् घोर गभीर गह्वरम् यथा सिंह नादितम्
धरां रजस् स्वभावेन पणयो ये च तान् अनु

मेढ्रं तस्य विनिर्भिन्नं स्व धिष्ण्यम् क उपाविशत्

पायुना अंशेन येन असौ विसर्गं प्रतिपद्यते

कः उपाकर्तुं योगमाया बल उदयम्

हस्ताव् अस्य विनिर्भिन्नाव् इन्द्रः स्वर्पतिर् आविशत्

आत्यन्तिकेन सत्त्वेन दिवं देवाः प्रपेदिरे

प्रेरितो ऽजनयत् स्वाभिर् मात्राभिर् अधिपूरुषम्

तथा अपि कीर्तयाम्य् अङ्ग यथामति यथाश्रुतम्

चित्तेन अंशेन येन असौ विज्ञानं प्रतिपद्यते

काल संज्ञाम् तदा देवीं बिभ्रन् शक्तिम् उरुक्रमः

तस्यां जातः पुरा शूद्रो यद् वृत्त्या तुष्यते हरिः

सत्त्वं च अस्य विनिर्भिन्नं महान् धिष्ण्यम् उपाविशत्

ऋषिर् उवाच

गुणानां वृत्तयो येषु प्रतीयन्ते सुर आदयः

विराजम् अतपत् स्वेन तेजसा एषाम् विवृत्तये

बोधेन अंशेन बोद्धव्यम् प्रतिपत्तिर् यतो भवेत्

गुदं पुंसो विनिर्भिन्नं मित्रो लोकेश आविशत्

भिन्नं संयोजयामास सुप्तं कर्म प्रबोधयन्

प्रबुद्ध कर्म दैवेन त्रयोविंशतिको गणः

निरभिद्यन्त देवानां तानि मे गदतः शृणु

निर्भिन्ने अश्विनौ नासे विष्णोर् आविशतां पदम्

निर्भिन्ने अक्षिणी त्वष्टा लोकपालो ऽविशद् विभोः

प्राणेन अंशेन संस्पर्शं येन असौ प्रतिपद्यते

कर्मणा अंशेन येन असौ कर्तव्यं प्रतिपद्यते

यो जातस् त्रायते वर्णान् पौरुषः कण्टक क्षतात्

शीर्ष्णो ऽस्य द्यौर् धरा खं नाभेर् उदपद्यत

गत्या स्व अंशेन पुरुषो यया प्राप्यं प्रपद्यते

तस्य अग्निः आस्यं निर्भिन्नं लोकपालो ऽविशत् पदम्

तार्तीयेन स्वभावेन भगवत् नाभिम् आश्रिताः

श्रुतेश् च विद्वद्भिर् उपाकृतायां कथा सुधायाम्

एकान्त लाभम् वचसो नु पुंसां सुश्लोक मौलेः गुण वादम् आहुः

यतो अ प्राप्य न्यवर्तन्त वाचश् च मनसा सह

घ्राणेन अंशेन गन्धस्य प्रतिपत्तिर् यतो भवेत्

चुक्षोभ अन्योन्यम् आसाद्य यस्मिन् लोकाश् चराचराः

आत्मनो ऽवसितो वत्स महिमा कविना आदिना

मुखतो ऽवर्तत ब्रह्म पुरुषस्य कुरु उद्वहैः

स अध्यात्मः स अधिदैवः च स अधिभूतः इति त्रिधा

विशो ऽवर्तन्त तस्य ऊरुवोः लोक वृत्तिकराः विभोः

सो ऽनुप्रविष्टो भगवांश् चेष्टा रूपेण तं गणम्

आत्मानं च अस्य निर्भिन्नम् अभिमानो ऽविशत् पदम्

निर्भिन्नान्य् अस्य चर्माणि लोकपालो ऽनिलो ऽविशत्

संवत्सर सहस्र अन्ते धिया

भगवतो जज्ञे शुश्रूषा धर्म सिद्धये

वार्त्तया अंशेन पुरुषो यया वृत्तिं प्रपद्यते

बाहुभ्यो ऽवर्तत क्षत्रं क्षत्रियस् तद् अनुव्रतः

आद्यो ऽवतारो यत्र असौ भूत ग्रामः विभाव्यते

कर्णाव् अस्य विनिर्भिन्नौ धिष्ण्यं स्वं विविशुर् दिशः

श्रोत्रेण अंशेन शब्दस्य सिद्धिं येन प्रपद्यते

आण्डकोश उवास अप्सु सर्व सत्त्व उपबृंहितः

बुद्धिं च अस्य विनिर्भिन्नां वागीशो धिष्ण्यम् आविशत्

हृदयं च अस्य निर्भिन्नं चन्द्रमा धिष्ण्यम् आविशत्

हिरण्मयः स पुरुषः सहस्र परिवत्सरान्

चक्षुषा अंशेन रूपाणां प्रतिपत्तिर् यतो भवेत्

कीर्तिं हरेः स्वां सत्कर्तुं गिरम्

एते वर्णाः स्वधर्मेण यजन्ति स्व गुरुम् हरिम्

अहं च अन्ये इमे देवास् तस्मै भगवते नमः

एष ह्य् अशेष सत्त्वानाम् आत्म अंशः परमात्मनः

अतो भगवतो माया मायिनाम् अपि मोहिनी

एतत् भगवतो दैवकर्म आत्म रूपिणः

मनसा अंशेन येन असौ विक्रियां प्रतिपद्यते

पादाव् अस्य विनिर्भिन्नौ लोकेशो विष्णुर् आविशत्

जिह्वया अंशेन च रसं यया असौ प्रतिपद्यते

अंशेन रोमभिः कण्डूं यैर् असौ प्रतिपद्यते

उभयोर् अन्तरं व्योम ये रुद्र _ गणाः

त्वचम् अस्य विनिर्भिन्नां विविशुर् धिष्ण्यम् ओषधीः

विराट् प्राणो दशविध एकधा हृदयेन च
वानस्पत्या असि

देवीः आपः अग्रेगुवः अग्रेणीयः अग्रे अस्य यज्ञस्य प्रेत

वर्ष वृद्धम् असि

यः अस्मान् ध्वरात् यम् वयम् ध्वराम तम् ध्वर

यूयम् इन्द्रम् अवृणीध्वम् वृत्रतूर्ये

धूः असि

प्रोक्षिताः स्थ

प्रत्युष्टा अरातिः

वेषाय वाम्

युष्मान् इन्द्रः अवृणीत वृत्रतूर्ये

संसीदन्ताम् दैवीः विशः

सुकृताय वाम्

ध्वर ध्वरन्तम्

उरु अन्तरिक्षम् वीहि
अथ यत्र एतत् समा दारुणा भवति तत्र जुहुयात्

शिवेन अस्माकम् समे शान्त्या सह आयुषा समायै स्वाहा इति हुत्वा

यत् ते घोरं यत् ते विषं तद् द्विषत्सु निदध्मस्य् अमुष्मिन्न् इति ब्रूयात्

व्याधकस्य मातरं हिरण्य कुक्षीम् हरिणीम्

तृप्तिं यां देवता विदुस् तां त्वा संकल्पयामसि

या समा रुशत्य् एति प्राजापत्यान् विधूनुते

सा तत्र प्रायश्चित्तिः
इदम् अहं रक्षसो ग्रीवा अपिकृन्तामि

युयोध्य् अस्मद् द्वेषांसि यानि कानि च चकृम

देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् आददे

बृहन्न् असि बृहत् राया

इदम् अहं तान् वलगान् उद्वपामि यान् मे सजन्यो यान् अ सजन्यः निचखान ये शीर्ष दघ्ने

इदम् अहं तान् वलगान् उद्वपामि यान् मे समानो यान् असमानो निचखान ये कुल्फ दघ्ने

अभ्रिर् असि

सर्व राज् अस्य् अरातीयतो हन्ता

निरस्तो वलगः

इदम् अहं तान् वलगान् उद्वपामि यान् मे सजातो यान् असजातो निचखान ये जानु दघ्ने

इदम् अहं तान् वलगान् उद्वपामि यान् मे सबन्धुर् यान् असबन्धुर् निचखान ये नाभि दघ्ने

स्वराड् अस्य् अभिमाति हा

निरस्तो वलगः

इदम् अहं यो मे समानो यो ऽसमानो ऽरातीयति तस्य ग्रीवा अपिकृन्तामि

नारिर् असि

कृण्वानो अन्यं अधरान्त् सपत्नान्

निरस्तो वलगः

निरस्तो वलगः

इदम् अहं तान् वलगान् उद्वपामि यान् मे भ्रातृव्यो यान् अभ्रातृव्यो निचखान ये अंस दघ्ने

बृहतीम् इन्द्राय वाचं वद रक्षः हणम् वलग हनम् वैष्णवीम्

सम्राड् असि सपत्न हा

विराड् असि रक्षः हा
शोफ उदर खुड प्लीह विष् विबन्धेषु च उत्तमम्

गुल्मे ऽन्यैर् वात कफ जे प्लीह्नि च अयम् विधिः स्मृतः

तृष् मूर्छा छर्दि हृद् रोग पित्तासृज् कुष्ठ कामलाः

तैलम् व्रण संधानात् स्नेह स्वेदौ च शीलयेत्

लिम्पेत् कुलत्थिका दन्ती त्रिवृत् श्यामा अग्नि तिल्वकैः

विदारी वर्ग सिद्धेन त्रैवृतेन एव रोपयेत्

वर्ध्म विद्रधि गुल्म अर्शस् योनि मेढ्र अनिल आर्तिषु

यव कोल कुलत्थ उत्थ यूषैः अन्नम् च शस्यते

असम्यग् वहति क्लेदे वरुणादिं सुख अम्भसा

वात आतप अध्व यान आदि परिहार्येषु अयन्त्रणम्

पक्वः स्याद् विद्रधिं भित्त्वा व्रण वत् तम् उपाचरेत्

दत्त आवापः यथादोषम् अपक्वं हन्ति विद्रधिम्

ततो अन्य पार्श्वे ऽन्ये तु आहुः दहेद् वा अनामिका अङ्गुलेः

मनःशिला एला सुमनस् ग्रन्थि भल्लातकैः कृतम्

घृतं विरेचन द्रव्यैः सिद्धं ताभ्यां च पाययेत्

यायाद् वर्ध्म न चेद् शान्तिम् स्नेह रेक अनुवासनैः

क्षीर इक्षु धात्री निर्यास प्राणदा कल्क संयुतम्

क्षालितं क्षीरि तोयेन लिम्पेद् यष्टि अमृता तिलैः

वरुणादि गण क्वाथम् अपक्वे अभ्यन्तर उत्थिते

गो मूत्रेण पिबेत् कल्कं श्लैष्मिके पीतदारु जम्

पक्वः स्रोतांसि सम्पूर्य स याति ऊर्ध्वम् अधो ऽथवा

व्रणं माक्षिक कासीस सैन्धव प्रतिसारितम्

दारयेद् वृद्धिपत्त्रेण सम्यङ् मेदसि सु उद्धृते

भद्रादि वर्ग यष्ट्याह्व तिलैः आलेपयेत् व्रणम्

कुडवं त्रायमाणायाः साध्यम् अष्टगुणे ऽम्भसि

शोधयेद् बलतः शुद्धः स क्षौद्रम् तिक्तकं पिबेत्

विध्येद् अधस्तात् सेवन्याः स्रावयेत् च यथा उदरम्

हरेत् शृङ्ग आदिभिः असृक् सिरया वा यथा अन्तिकम्

ततो अनिल घ्न निर्यूह कल्क स्नेहैः निरूहयेत्

कर्ष अंशम् कल्कितं तिक्ता त्रायन्ती धन्वयासकम्

नृणां स्त्री वृन्द भर्तॄणाम् अलक्ष्मी कलि नाशनम्

मेदस् जम् मूत्र पिष्टेन सु स्विन्नम् सुरसादिना

सुमनस् अरुष्कर अङ्कोल्ल सप्तपर्णेषु साधितम्

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

तद् सिद्धम् सुकुमार आख्यम् सुकुमारं रसायनम्

विद्रधिं सर्वम् एव आमम् शोफ वत् समुपाचरेत्

दशमूल पयस्या अश्वगन्धा एरण्ड शतावरीः

सर्व अवस्थासु सर्वासु गुग्गुलुं विद्रधीषु च

अपि च आशु विदाहि त्वात् विद्रधिः सो ऽभिधीयते

सर्व काल उपयोगेन कान्ति लावण्य पुष्टि दम्

वहे ऽपाम् अष्ट भाग स्थे तत्र त्रिंशत् पलम् गुडात्

वैरेचनिक युक्तेन त्रैवृतेन विशोध्य च

रक्त आगन्तु उद्भवे कार्या पित्त विद्रधि वत् क्रिया

दश अहम् द्वादश अहम् वा रक्षन् भिषग् उपद्रवात्

प्रयोज्यं सुकुमाराणाम् ईश्वराणाम् सुख आत्मनाम्

पाटयेत् पालयन् स्तन्य वाहिनीः कृष्ण चूचुकौ

व्रणं च स्थगिका बद्धम् रोपयेद् अन्त्र हेतुके

आवपेद् द्वि पल अंशम् च कृष्णा तद् मूल सैन्धवम्

पक्वे च पाटिते तैलम् इष्यते व्रण शोधनम्

शोधयेत् त्रिवृता स्निग्धं वृद्धौ स्नेहैः चल आत्मके

पैत्तं घृतेन सिद्धेन मञ्जिष्ठा उशीर पद्मकैः

पाययेन् मधुशिग्रुं वा यवागूं तेन वा कृताम्

तत् शीतम् शर्करा क्षौद्र पादिकम् पूर्ववद् गुणैः

ऊषकादि प्रतीवापम् पूर्वाह्णे विद्रधौ पिबेत्

शिरोविरेक द्रव्यैः वा वर्जयन् फल सेवनीम्

त्रायन्ती त्रिफला निम्ब कटुका मधुकम् समम्

विम्लापनाद् ऋते च अस्य श्लेष्म ग्रन्थि क्रमः हितः

पचेद् एकत्र संयोज्य तद् घृतं पूर्ववद् गुणैः

फलकोशम् असंप्राप्ते चिकित्सा वात वृद्धि वत्

स्तन जे व्रण वत् सर्वं न तु एनम् उपनाहयेत्

अङ्गुष्ठस्य उपरि स्नाव पीतं तन्तु समम् च यत्

विद्रधिं पच्यमानं च कोष्ठ स्थम् बहिस् उन्नतम्

पचेत् पुनर्नवा तुलाम् तथा दश पलाः पृथक्

कौश आम्र तिल्वक एरण्ड सुकुमारक मिश्रकैः

सर्वशो गुल्म वत् च एनम् यथादोषम् उपाचरेत्

अग्निना मार्ग रोध अर्थम् मरुतो अर्धेन्दु वक्रया

न्यग्रोधादि प्रवाल त्वच् फलैः वा कफ जम् पुनः

पयस्या द्वि निशा श्रेष्ठा यष्टी दुग्धैः च रोपयेत्
अन्तर् भागस्य च अपि एतत् चिह्नम् पक्वस्य विद्रधेः

पञ्चमूल जलैः धौतं वातिकं लवण उत्तरैः

आरग्वधादिना धौतं सक्तु कुम्भ निशा तिलैः

कनिष्ठिका अनामिकयोः विश्वाच्यां च यतो गदः

स सैन्धवैः स गो मूत्रैः तैलं कुर्वीत रोपणम्

कषायैर् यौगिकैर् युञ्ज्यात् स्वैः स्वैस् तद्वत् शिलाजतु

उत्क्षिप्य सूच्या तत् तिर्यग् दहेत् छित्त्वा यतो गदः

पटोल निम्ब रजनी विडङ्ग कुटजेषु च

परूषकाणि त्रिफला तद् क्वाथे पाचयेद् घृतम्

सीव्येद् अभ्यञ्जनं च अस्य योज्यं मेदस् विशुद्धये

ज्ञात्वा उपनाहयेत् शूले स्थिते तत्र एव पिण्डिते

प्रस्थम् एरण्ड तैलस्य द्वौ घृतात् पयसस् तथा

पित्त रक्त उद्भवे वृद्धौ आम पक्वे यथायथम्

मूत्र जम् स्वेदितं स्निग्धैर् वस्त्र पट्टेन वेष्टितम्

सति च आलोचयेत् मेहे प्रमेहाणां चिकित्सितम्

मुस्ता तामलकी वीरा जीवन्ती चन्दन उत्पलम्

मसूरान् निस्तुषाद् अष्टौ तद् क्वाथः स घृतः जयेत्

तद् पार्श्व पीडनात् सुप्तौ दाह आदिषु अल्पकेषु च
एतानि वै सतो ऽगारे न क्षीयन्ते कदाचन इति तान् एतान् परं ब्रह्म इति आचक्षते

ओषधि विभागः तु विभववता कार्यो ऽभावे भूमिर् उदकं तृणानि कल्याणी वाग् इति

सततं सु प्रयुक्ताः नयन्ति परमां गतिम्

जघनेन गार्हपत्यस्य उपविश्य औपासनस्य वा अधीहि भो इति गार्हपत्यम् उक्त्वा प्राणायामैस् त्रिर् आयम्य सावित्रीं सहस्र कृत्वस् आवर्तयेत् शत कृत्वस् अपरिमित कृत्वस् वा दश अवरम्

प्रवासे कुरुते च एनान् यद् अन्नम् उपपद्यते

परिव्राजको गत श्रीः स्नातको राजा वा धर्म युक्तः

यास् तत्र ओषधयः सन्ति ता देयाः

एतासां साम्य ताम् गत्वा देवतानां शतं समाः

देवानां देवयज्ञेन द्विजा गच्छन्ति साम्य ताम्

वेद आदयः छन्दांसि कूश्माण्डानि च अधीयीत अग्निम् ईडे पुरोहितम् इति ऋग्वेदस्य इषे त्वा ऊर्जे त्वा इति यजुर्वेदस्य अग्न आयाहि वीतये इति सामवेदस्य शं नो देवीर् अभिष्टये इत्य् अथर्ववेदस्य अग्निर् मूर्धा भुवः इति छन्दांसि यद् देवा देव हेडनम् इति कूश्माण्ड्यः

त्रि रात्र उपोषितः उत्क्षेपणौ परौ गृह्णीयात्

यस्य स्त्री वा अन् उपेतः वा गृहेष्व् एतान् बलीन् हरेत्

न चेद् उत्पद्यते च अन्नम् अद्भिर् एनान् समापयेत्

दश अहम् द्वादश अहम् वा विच्छिन्नेषु तु सर्वशः

अथ वैश्वदेवं हुत्वा अतिथिम् आकाङ्क्षेद् आ गोर् दोह कालम्

अन्यां वा प्रक्रियां प्रकुर्वीत

तेषां ग्रहणे तु द्वादश रात्रम् अ क्षार लवण भोजनम् अधस् शयनम् ब्रह्मचर्यम्

द्वि अहम् त्रि अहम् वा अपि प्रमादाद् अ कृतेषु तु

मनस्वत्य् आहुतिस् तत्र प्रायश्चित्तं विधीयते

चतस्रो ऽभ्यावर्तिनीर् हुत्वा कार्यस् तान्तुमतश् चरुः

अथ अस्मै अतिथिर् भवति गुरोः समान वृत्तिः वैखानसो वा गृहस्थो वानप्रस्थः

तिस्रस् तन्तुमतीर् हुत्वा चतस्रो वारुणीर् जपेत्

एते पञ्च महायज्ञाः

आनन्दं ब्रह्म गच्छन्ति ध्रुवं शाश्वतम् अव्ययम् इति

प्रवासं गच्छतो यस्य गृहे कर्ता न विद्यते

एतेभ्यो यस्य पञ्चभ्यो यज्ञ एको ऽपि हीयते

सर्वेभ्यो ऽभ्यागतेभ्य आ श्व चाण्डालेभ्यः स्वागतं कार्यम्

पञ्चानां महताम् एषां स यज्ञैः सह गच्छति

अद्भिर् एव व्रतं कुर्याद् यथालाभम् अनुव्रतम्
येन वेहत् बभूविथ नाशयामसि तत् त्वत्

आ ते योनिम् गर्भः एतु पुमान् बाणः इव इषुधिम्

सा प्रसूः धेनुका भव

इदम् तत् अन्यत्र त्वत् अप दूरे निदध्मसि

भवासि पुत्राणाम् माता जातानाम् जनयाः च यान्

तम् पुमान् अनुजायताम्

विन्दस्व त्वम् पुत्रम् नारि यः तुभ्यम् शम् असत्

शम् उ तस्मै त्वम् भव

आ योनिम् गर्भः एतु ते

कृणोमि ते प्राजापत्यम्

पुमांसम् पुत्रम् जनय

यानि भद्राणि बीजानि ऋषभाः जनयन्ति च तैः त्वम् पुत्रम् विन्दस्व

आ वीरः अत्र जायताम् पुत्रः ते दशमास्यः

यासाम् द्यौः पिता पृथिवी माता समुद्रः मूलम् वीरुधाम् बभूव ताः त्वा पुत्र विद्याय दैवीः प्रावन्तु ओषधयः
प्रमृष्ट वैर गाधः ऽयं प्रश्नैश् च बहुभिः श्रुतः

पीते वसानो वसने सो ऽयं विष्णुः सनातनः

करीषेषु प्रक्ﾱप्तेषु दीप्यमानेषु सर्वशः

अ मानुषम् वेद्मि च एनम् ये च अन्ये दिव्य चक्षुषः

संध्या मयीम् इव गुहां सम्प्रविष्टे दिवाकरे

घोष आवासेषु सुप्तेषु वाशन्तीषु शिवासु च

कुण्डल उत्तम योग्याभ्याम् श्रवणाभ्यां विभूषितः

संध्या रक्त तले व्योम्नि शशाङ्के पाण्डु मण्डले

वैशंपायन उवाच

दग्ध अद्रि सदृशे व्योम्नि किंचित् तारा गण आकुले

गोपालो यादवं वंशं क्षीणं विस्तारयिष्यति

धरणी आश्रय भूताभ्याम् चरणाभ्याम् अरिंदमः

हार अर्हेण च पीनेन सु विस्तीर्णेन वक्षसा

किंचिद् अभ्युत्थिते सोमे मन्द रश्मौ विराजति

उपावृत्तासु वै गोषु दुह्यमानासु च व्रजे

तथा ह्य् अस्य उत्थिता बुद्धिर् मानुष्यम् उपसेवितुम्

त्रैलोक्य आक्रान्ति भूताभ्याम् भुवि पद्भ्याम् अवस्थितः

ब्राह्मणैर् ब्रह्म वादैः च पुराणो ऽयं हि गीयते

शंसद्भिः स्यन्दनेन आशु प्राप्तो दानपतिर् व्रजम्

यच् च जाति परिज्ञानम् प्रादुर्भावश् च वै नृषु

नीड स्थेषु विहंगेषु सत्सु प्रादुष्कृत अग्निषु

वयोभिर् वास शुभ ताम् बन्धुभिश् च समागमम्

विष्णु त्वम् मनसा च एव पूजयिष्यामि मन्त्रवत्

स्पृहणीयो हि लोकस्य भविष्यति च केशवः

तथा एव वसुधां जित्वा जित पूर्वाम् त्रिभिः क्रमैः

अहं त्व् अस्य अद्य वसतिं पूजयिष्ये यथाविधि

द्विषत् निधन दक्षाभ्याम् भुजाभ्यां साधु भूषितः

असकृद् व्याहरन्तीषु बद्ध वत्सासु धेनुषु

स्थापयिष्यति राजानम् उग्रसेनं न संशयः

अयं स पुण्डरीकाक्षः सिंह शार्दूल विक्रमः

प्रविशन्न् एव च द्वारि ददर्श आदोहने गवाम्

स नन्द गोपस्य गृहं वासाय वसुद उपमः

विवेश नन्द गोपस्य कृष्णेन सह संसदम्

सम्पूर्ण जल मेघ आभः पर्वत प्रवर आकृतिः

नक्तंचरेषु हृष्टेषु पिशित आमिष काङ्क्षिषु

गोप वेष धरः विष्णुर् उदग्र अग्र तनूरुहः

राज्ञां भविष्यत्य् उपरि न च राजा भविष्यति

द्वितीय उद्यतश् च एव गदा संयोगम् इच्छति

अयम् आस्थाय वसुधां स्थापयित्वा जगत् वशे

तेजसा च अस्य यदवः शतशो ऽथ सहस्रशः

रौहिणेयस्य च अक्रूरः नन्द गोपस्य च असकृत्

अधिश्रयण वेलायाम् प्राप्तायां गृहमेधिनाम्

ईषत् तमः संवृतासु दिक्षु सर्वासु सर्वतः

भास्करे तेजसि गते सौम्ये तेजस्य् उपस्थिते

अवरुह्य ततो यानात् प्रविवेश महा बलः

सह अनेन गमिष्यामि स व्रजः यदि मंस्यते

मृधेष्व् अ धर्षणीयेन स श्रीवत्सेन वक्षसा

वन्यैर् वैखानसैर् मन्त्रैर् हूयमाने हुताशने

पश्चिमेन अग्निना दीप्ते पूर्वेण उत्तर वर्चसा

द्वाभ्यां भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां वृत्ताभ्याम् उपशोभितः

एवं बहुविधं कृष्णं दृष्ट्वा हेतु अर्थ कारणैः

पुरा पुरंदरो राजा देवतानां त्रिविष्टपे

अस्य इदम् शासने सर्वं जगत् स्थास्यति शाश्वतम्

एहि केशव तात इति प्रव्याहरत धर्म विद्

किरीट लाञ्छनेन अपि शिरसा छत्र वर्चसा

अ व्यक्त यौवनम् कृष्णम् अक्रूरः प्रशशंसे ह

प्रकीर्ण दामनीकेषु गास् तथा एव आह्वयत्सु च

वंशम् आपूरयिष्यन्ति ओघा इव महा अर्णवम्

प्राप्ते दिन व्युपरमे प्रवृत्ते क्षणदा मुखे
तत् अस्य दिशः अनूपतिष्ठन्ते

तस्मात् स रेतसः प्रतिरूपः

अपरिमितम् मनः अस्य तत्

अपरिमितम् इव हि मनः

ततस् प्रजाः असृजत

तस्मात् स मथितात् इव संतप्तात् इव जायते

तस्मात् आसु प्रजासु रूपाणि अधिगम्यन्ते

तत् अस्य वायुः अनूपतिष्ठते

तत् अस्य प्रजाः अनूपतिष्ठन्ते

रूपम् व्यानः अस्य सः

ततस् पशून् असृजत

तस्मात् ताः अपरिमिताः

तत् अस्य समुद्रः अनूपतिष्ठते

तत् अस्य अग्निः अनूपतिष्ठते

ततस् दिशः असृजत

ततस् चन्द्रमसम् असृजत

ततस् वायुम् असृजत

भूतम् प्राणः अस्य सः

नाम चक्षुः अस्य तत्

तत् अस्य पशवः अनूपतिष्ठन्ते

ततस् समुद्रम् असृजत

तत् अस्य चन्द्रमाः अनूपतिष्ठते

श्रीः वाच् अस्य सा
श्रुत्वा इतिहासम् कार्त्स्न्येन भरतानां स भारतः

आ वृष्णि वंशात् वक्ष्यामि भूत सर्गम् अनुत्तमम्

स्रष्टारं सर्व भूतानाम् नारायण परायणम्

शौनक उवाच

ससर्ज सृष्टिं तद् रूपाम् स्रष्टुम् इच्छन् प्रजापतिम्

दैत्यानाम् अथ सिद्धानां गुह्यकानां तथा एव च

यश् च एनाम् धारयेत् तात शृणुयाद् वा अपि अभीक्ष्णशः

आदि सर्गम् विदित्वा इमम् यथा इष्टाम् प्राप्नुयाद् गतिम्

विस्तर अवयवम् च एव यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम्

द्वितीयम् आपवस्य एतत् मनोर् अन्तरम् उच्यते

कथितं भवता पुण्यं पुराणं श्लक्ष्णया गिरा

नारायण आत्मकानाम् वै सप्तानां ब्रह्म जन्मनाम्

अप एव ससर्ज आदौ तासु वीर्यम् अवासृजत्

स वैराजः प्रजा सर्गम् ससर्ज पुरुषः प्रभुः

पुरुषं तं मनुं विद्धि तद् वै मन्वन्तरं स्मृतम्

जनमेजयो महा प्राज्ञः वैशंपायनम् अब्रवीत्

ततो ऽसृजत् पुनर् ब्रह्मा रुद्रं रोष आत्म संभवम्

विद्युतो अशनि मेघान् च रोहित इन्द्रधनूंषि च

हिरण्यगर्भो भगवान् उषित्वा परिवत्सरम्

कथितं भवता विप्र विस्तरेण मया श्रुतम्

तस्मात् कल्याय ते कल्यः समग्रं शुचये शुचिः

जनमेजयेन यत् पृष्टः शिष्यो व्यासस्य धीमतः

शृणु राजन् कथां दिव्यां पुण्यां पाप प्रणाशिनीम्

दिवं च पृथिवीं च एव महिम्ना व्याप्य तिष्ठति

स्कन्दः सनत्कुमारश् च तेजः संक्षिप्य तिष्ठतः

भवांश् च वंश कुशलः तेषां प्रत्यक्ष दर्शिवान्

मरीचिम् अत्रि अङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

आपो नारा इति प्रोक्ता नाम्ना पूर्वम् इति श्रुतिः

भारतानां च सर्वेषां पार्थिवानां तथा एव च

आयुष्मान् कीर्तिमान् धन्यः प्रजावांश् च भवेन् नरः

महाभारतम् आख्यानं बहु अर्थम् बहु विस्तरम्

अप्सु पारिप्लवां पृथ्वीं दिशश् च दशधा दधे

तेषां सप्त महा वंशाः दिव्या देव गण अन्विताः

अति अद्भुतानि कर्माणि विक्रमा धर्म निश्चयाः

तत्र शूराः समाख्याता बहवः पुरुष ऋषभाः

कीर्त्यमानं शृणु मया पूर्वेषां कीर्ति वर्धनम्

धन्यं यशस्यं शत्रु घ्नम् स्वर्ग्यम् आयुः विवर्धनम्

अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः

अव्यक्तं कारणं यत् तन् नित्यं सत् असत् आत्मकम्

अहंकारस् तु महतस् तस्माद् भूतानि जज्ञिरे

साध्यांस् तैर् अयजन् देवान् इत्य् एवम् अनुशुश्रुमः

तत् ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि वृष्णीनां वंशम् आदितः

कथ्यमानां मया चित्रां बहु अर्थाम् श्रुति संमिताम्

क्रियावन्तः प्रजावन्तो महा ऋषिभिः अलंकृताः

न तु वृष्णि अन्धकानाम् वै तद् भवान् प्रब्रवीतु मे

विस्तरेण आनुपूर्व्या च कथयामास तां कथाम्

सनत्कुमारं च ऋषिं पूर्वेषाम् अपि पूर्वजम्

ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञ सिद्धये

आपवस्य प्रजा सर्गम् सृजतो हि प्रजापतेः

मनः कर्ण सुखम् तन् मां प्रीणात्य् अमृत संमितम्

तत्र जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयंभूर् इति नः श्रुतम्

सप्त ब्रह्माण इत्य् एते पुराणे निश्चयं गताः

तत्र जन्म कुरूणां वै त्वया उक्तम् लोमहर्षणे

देवानां दानवानां च गन्धर्व उरग रक्षसाम्

विचित्राश् च कथा योगाः जन्म च अग्र्यम् अनुत्तमम्

सौते सु महत् आख्यानम् भवता परिकीर्तितम्

तद् अण्डम् अकरोद् द्वैधं दिवं भुवम् अथ अपि च

यस्य यस्य अन्वये ये ये तांस् तान् इच्छामि वेदितुम्

हिरण्य वर्णम् अभवत् तद् अण्डम् उदकेशयम्

वसिष्ठं च महा तेजाः सो ऽसृजत् सप्त मानसान्

सूत उवाच

अर्धेन नारी तस्यां स ससृजे विविधाः प्रजाः

यादांसि च ससर्ज आदौ पर्जन्यं च ससर्ज ह

सूत उवाच

न च मे तृप्तिर् अस्ति इह कीर्त्यमाने पुरातने

वैशम्पायन उवाच

तयोः शकलयोर् मध्यम् आकाशम् अकरोत् प्रभुः

प्रधानं पुरुषं तस्मान् निर्ममे विश्वम् ईश्वरः

उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस् तस्य जज्ञिरे

स्व वंश धारणम् कृत्वा स्वर्ग लोके महीयते

सत्कृत्य परिपृष्टस् तु स महात्मा महा तपाः