tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
मघा वै पूर्व फाल्गुन्यः उत्तरा फाल्गुनी तथा

शिव प्रणाम सम्पन्नाः व्यपोहन्तु मलं मम

स्कन्दः शक्ति धरः शान्तः शिखिवाहनः

शतभिषक् पूर्व भद्रा तथा प्रोष्ठपदा तथा

सर्वज्ञः सर्वगः शान्तः सर्व उपरि सु संस्थितः

व्यपोहन्तु मलं सर्वे सिद्धाः शिव पद अर्चकाः

चण्डः सर्व गण ईशानः मुखात् शम्भोः विनिर्गतः

दुष्टः पाप समाचारः मातृ हा पितृ हा तथा

पञ्चवक्त्रो दश भुजः हि अक्ष पञ्चदशैः युतः

विद्याधरश् च विबुधो विद्या राशिः विदाम् वरः

व्यपोहन्तु भयं पापं प्रसादात् परमेष्ठिनः

शिव उत्तमः महा पूज्यः शिव ध्यान परायणः

नाग आशीर्विष नाशः च विष्णुवाहन एव च

उर्वशी मेनका च एव रंभा रति तिलोत्तमाः

उमा सुर हरा साक्षात् कौशिकी वा कपर्दिनी

त्रैलोक्य नमितः श्रीमान् शिव पाद अर्चने रतः

आदित्यश् च तथा सूर्यश् च अंशुमन्त् च दिवाकरः

वरुणो वायु सोमौ च ईशानो भगवान् हरिः

तस्य रोगा न बाधन्ते वात पित्त आदि सम्भवाः

कर्कोटको महापद्मः शङ्खपालो महाबलः

कोटि कोटि शतैः च एव भूतानां मातरः सदा

विकर्तनो विवस्वांश् च मार्तण्डो भास्करो रविः

शिव अर्चन रतः साक्षात् सः मे पापं व्यपोहतु

मेषो वृषः अथ मिथुनस् तथा कर्कटकः शुभः

शिव ध्यान एक सम्पन्नः हिमराड् अम्बु संनिभः

शिव अर्चन रतः श्रीमान् स मे पापं व्यपोहतु

नाना आभरण सम्पन्नाः व्यपोहन्तु मलं मम

दुष्ट अन्तकाय सर्वाय भवाय परमात्मने

आकाश देहः दिश् बाहुः सोम सूर्य अग्नि लोचनः

ईशानो विजयो भीमो देवदेवो भवोद्भवः

यक्षो यक्षेश धनदः जृम्भको मणिभद्रकः

सिंह आरूढा महा देवी पार्वत्याः तनया अव्यया

शिव अर्चन रताः सर्वे व्यपोहन्तु मलं मम

शिव अर्चन रतः नित्यं स मे पापं व्यपोहतु

सु शीला शील सम्पन्ना श्री प्रदा शिव भाविता

एते वै चारणाः शंभोः पूजया अतीव भाविताः

शालङ्कायन पुत्रः तु हलमार्ग उत्थितः प्रभुः

उत्तर आषाढिका च एव श्रवणं च श्रविष्ठिका

सत्याश् च मानसाः सर्वे व्यपोहन्तु भयं मम

वृतो नन्द आदिभिः नित्यं मातृभिर् मख मर्दनः

भृङ्गीशः पिङ्गलाक्षो ऽसौ भसित आशः तु देह युज्

वीणा ज्ञः किंनरः च एव सुरसेनः प्रमर्दनः

वासवः पावकः च एव यमो निरृतिः एव च

ऐरावत आदिभिः दिव्यैः दिग्गजैः च सु पूजितः

सिद्ध वत् परमः सिद्धः सर्व सिद्धि प्रदायिनः

ज्येष्ठा वरिष्ठा वर दा वर आभरण भूषिता

वडवानल शत्रुः यः वडबामुख भेदनः

शुभावत्याः सखी शान्ता पञ्च चूडा वर प्रदा

सिंहश् च कन्या विपुला तुला वै वृश्चिकस् तथा

एकपर्णा अग्रजा सौम्या तथा वै च एकपाटला

अनेन देवं स्तुत्वा तु च अन्ते सर्वं समापयेत्

चन्द्रः सूर्यः तथा आत्मा च तनवः शिव भाषिताः

एते पापं व्यपोहन्तु मनसा कर्मणा कृतम्

एते वै द्वादशा आदित्याः व्यपोहन्तु मलं मम

महामोहा महाभागा महा भूत गणैः वृता

चतुष्पाद समायुक्तः क्षीरोद इव पाण्डुरः

शुद्ध स्फटिक संकाशः सर्व आभरण भूषितः

उपेन्द्र इन्द्र यम आदीनाम् देवानाम् अङ्ग रक्षकः

व्यपोहन्तु भयं पापं महादेव प्रसादात्

रुद्रस्य तनयो रौद्रः शूल आसक्त महा करः

विद्या अर्थी लभते विद्यां भोग अर्थी भोगम् आप्नुयात्

महा कायः महा तेजाः महादेव इव अपरः

सुरभिः सर्वतोभद्रा सर्व पाप प्रणाशना

शिव अर्चन रतः श्रीमान् सः मे पापं व्यपोहतु

व्यपोहन स्तवम् वक्ष्ये सर्व सिद्धि प्रदम् शुभम्

गो घ्नः च एव कृतघ्नश् च वीर हा ब्रह्म हा भवेत्

एता वै मातरः सर्वाः सर्व लोक प्रपूजिताः

तत् पुण्यम् कोटि गुणितम् जप्त्वा च आप्नोति मानवः

वेद शास्त्र अर्थ तत्त्व ज्ञः सर्व कार्य अभिचिन्तकः

व्यपोहन स्तवम् दिव्यं यः पठेत् शृणुयात् अपि

पद्मासन स्थः सोम ईशः पापम् आशु व्यपोहतु

नन्दिनश् च मुखात् श्रुत्वा कुमारेण महात्मना

भुक्ति मुक्ति प्रदा दिव्या भक्तानाम् अप्रयत्नात्

शिव प्रणाम सम्पन्नाः व्यपोहन्तु मलं मम

यान् यान् प्रार्थयते कामान् मानवः श्रवणात् इह

व्यपोह्य सर्व पापानि शिव लोके महीयते
भवः शर्वः तथा ईशानः रुद्रः पशुपतिस् तथा

रुद्र पूजा रता नित्यं सा मे पापं व्यपोहतु

गण इन्द्र अम्भोज गर्भ इन्द्र यम वित्तेश पूर्वकैः

व्यपोहन्तु मलं सर्वं पापं च एव मया कृतम्

मेनाया नन्दिनी देवी वारि जा वारिज ईक्षणा

कूष्माण्डकाश् च ते पापं व्यपोहन्तु समाहिताः

समस्त गुण सम्पन्नः सर्व देव ईश्वर आत्मजः

सरस्वत्या महा देव्याः नासिका उष्ठ अवकर्तनः

त्रेताग्नि नयनः देवः त्रैलोक्य अभय दः प्रभुः

सर्वगः सर्व दः शान्तः स मे पापं व्यपोहतु

विष्णोः निद्रा महामाया वैष्णवी सुर पूजिता

मन्त्र ज्ञः मन्त्र विद् प्राज्ञो मन्त्र राज् सिद्ध पूजितः

भूतैः प्रेतैः पिशाचैश् च कूष्माण्डैश् च समावृतः

मेरु मन्दार कैलास तट कूट प्रभेदनः

ईशानः पुरुषः च एव अघोरः सद्य एव च

शिव लोके स्थिता नित्यं सा मे पापं व्यपोहतु

वह्नेः हस्त हरः साक्षात् भग नेत्र निपातनः

गगनं स्पर्शनं तेजो रसश् च पृथिवी तथा

शिव अर्चन रतः श्रीमान् सः मे पापं व्यपोहतु

व्यासाय कथितं तस्मात् बहु मानेन वै मया

सुमुखी दुर्मुखी च एव कामुकी काम वर्धना

सूक्ष्मः सुर असुर ईशानः विश्व ईशः गण पूजितः

यज्ञस्य च शिरस् छेत्ता पूष्णो दन्त विनाशनः

पूर्णभद्र ईश्वरः माली शितिकुण्डलिः एव च

मनोन्मनी महादेवी मायावी मण्डन प्रिया

लोक प्रकाशकः च एव लोक साक्षी त्रिविक्रमः

विधूय सर्व पापानि रुद्र लोके महीयते

ज्येष्ठा मूलं महाभागा पूर्वाषाढा तथा एव च

शिव अर्चन रतः श्रीमान् स मे पापं व्यपोहतु

वाराही च एव माहेन्द्री चामुण्डा अग्नेयिका तथा

अर्थ कामः लभेत् अर्थम् पुत्र कामः बहून् सुतान्

शिव ध्यान एक सम्पन्नः स मे पापं व्यपोहतु

गरुत्मान् ख गतिः च एव पक्षिराट् नाग मर्दनः

शिव ध्यान एक सम्पन्नः स मे पापं व्यपोहतु

ज्वरः कुम्भोदरः च एव शङ्कुकर्णो महा बलः

दुर्गा उषा शची ज्येष्ठा मातरः सुर पूजिताः

शिव ध्यान एक सम्पन्नः स मे पापं व्यपोहतु

सुषेणः शाश्वतः पृष्टः सुपुष्टश् च महाबलः

उग्रो भीमो महादेवः शिव अर्चन रतः सदा

चतुर्भिः तनुभिः नित्यं सर्व असुर निबर्हणः

तान् सर्वान् शीघ्रम् आप्नोति देवानां च प्रियो भवेत्

भक्तानाम् आर्ति हाः भव्या भव भाव विनाशना

त्रयोविंशतिभिस् तत्त्वैर् महत् आद्यैः विजृम्भिता

ज्येष्ठः सर्व ईश्वरः सौम्यो महा विष्णु तनुः स्वयम्

अनन्तः कुलिकः च एव वासुकिः तक्षकः तथा

शिव ध्यान एक सम्पन्नः स मे पापं व्यपोहतु

खेचरी वसुचारी च ब्रह्मेशो ब्रह्म ब्रह्म धीः

पौष्णं च देव्यः सततं व्यपोहन्तु मलं मम

ब्रह्म आदि आधोरणैः दिव्यैर् योग पाश समन्वितैः

मायया या जगन्त् सर्वम् ब्रह्म आद्यम् स चराचरम्

स्तुतः त्रैलोक्य नाथः तु मुनिः अन्तर् पुरं स्थितः

प्रणम्य शिरसा भूमौ प्रतिमासे द्विजोत्तमाः

कुन्द इन्दु सदृश आकारः कुम्भ कुन्द इन्दु भूषणः

माता गवां महाभागा सा मे पापं व्यपोहतु

लक्ष्मीश् च धरणी च एव गायत्री च सरस्वती

ब्रह्माण्ड धारकाः रुद्राः सर्व लोक प्रपूजिताः

जम्भः कुंभश् च मायावी कार्तवीर्यः कृतंजयः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे व्यपोहनस्तवनिरूपणं नाम द्व्यशीतितमो ऽध्यायः

संस्तुता जननी तेषां सर्व उपद्रव नाशिनी

मम पापं व्यपोहन्तु विषं स्थावर जङ्गमम्

सर्वदा पूजितः सर्वैः नन्दी पापं व्यपोहतु

बद्धो हृद् पुण्डरीक आख्ये स्तंभे वृत्तिं निरुध्य च

शुक्रः शनैश्चरः च एव राहुः केतुः तथा एव च

देव सेनापतिः श्रीमान् सः मे पापं व्यपोहतु

सृष्टि अर्थम् सर्व भूतानाम् प्रकृति त्वम् गता अव्यया

हत असुर महा वृक्षः ब्रह्म विद्या महा उत्कटः

भूतानां मातरः सर्वा यत्र या गण मातरः

नाग इन्द्र वक्त्रः यः साक्षात् गण कोटि शतैः वृतः

शिव अर्चन रता दुर्गा सा मे पापं व्यपोहतु

पापं व्यपोहन्तु मम भयं निर्णाशयन्तु मे

राशयो द्वादश हि एते शिव पूजा परायणाः

एते हिरण्य वर्ण आभाः गरुडा विष्णु वाहनाः
एक अनेक स्थिता लोके इन्दीवर निभ ईक्षणा

लक्ष्मीः सर्व गुण उपेता सर्व लक्षण संयुता

वामदेवी महाजम्भः कालनेमिः महा बलः

प्रसादात् देवदेवस्य व्यपोहन्तु मलं मम

अगस्त्यश् च वसिष्ठश् च अङ्गिरा भृगुः एव च

व्यपोहन्तु भयं घोरम् आसुरम् भावम् एव च

ब्रह्माणी च एव माहेशी कौमारी वैष्णवी तथा

शिव अर्चन रता नित्यं सा मे पापं व्यपोहतु

नैगमेय आदिभिः दिव्यैः चतुर्भिः पुत्रकैः वृता

प्रह्रादः च अपि अनुह्रादः संह्रादः किल बाष्कलौ

शिव भक्ता तु या नन्दा सा मे पापं व्यपोहतु

शिवाय ताण्डवं नित्यं कुर्वन्त्यो ऽतीव भाविताः

नमः शिवाय शुद्धाय निर्मलाय यशस्विने

पठ्यमानम् इदम् पुण्यं यम् उद्दिश्य तु पठ्यते

लक्ष्मी आदि शक्तिभिः नित्यं नमिता नन्द नन्दिनी

महादेवः शिवो रुद्रः शङ्करो नीललोहितः

जामाता मरुतां देवः सर्व भूत महेश्वरः

एताः पापं व्यपोहन्तु मूर्तयः परमेष्ठिनः

गङ्गा माता जगन्माता रुद्र लोके व्यवस्थिता

एते विद्याधराः सर्वे शिव ध्यान परायणाः

स नारायणकैः देवैः स इन्द्र चन्द्र दिवाकरैः

एते ऽसुरा महात्मानो महादेव परायणाः

अग्निष्वात्ता बर्हिषदस् तथा मातामह आदयः

त्रैलोक्य नमिता देवी स उल्का आकारा पुरातनी

यत् पुण्यम् च एव तीर्थानां यज्ञानां च एव यत् फलम्

देवानां मातरश् च एव गणानां मातरस् तथा

वामदेवश् च भगवन्त् पापम् आशु व्यपोहतु

न अकाले मरणं तस्य न सर्पैः अपि दश्यते

गणेश्वरो यः स मे पापं व्यपोहतु

उरगैः ऋषिभिः च एव ब्रह्मणा च महात्मना

महाकर्णः प्रभातश् च महा भूत प्रमर्दनः
वसिष्ठ अरुन्धती मा पाताम् प्रजापतेः प्रस्तरः बृहस्पतेः केशाः

आपः मा शुन्धन्तु दुष्कृतात् दुरिता यानि चकृम

अ दब्धम् चक्षुः

राज सवैः पुनातु मा

आपः इव पूतः अस्मि अग्निः इव सु वर्चाः सूर्यः इव सु चक्षाः

शतम् च मा पवितारः पुनन्तु सहस्रम् च प्रस्रवणेषु आपः

सु श्रुतौ कर्णौ

उरु नसौ असु तृपा उदुम्बलौ यमस्य दूतौ चरतः जनाꣳ अनु

अ क्षितौ मे प्राण अपानौ

वैश्वानरः रश्मिभिः नः पुनातु वातः प्राणेन इषिरः नभोभिः

शतम् पवित्रा वितता तिरश्चा

ये अप्सु अन्तर् अग्नयः प्रविष्टाः म्रोकः मनः हा खनः निर्दाहः आत्म दूषिः तन दूषिः इदम् तान् अति सृजामि

तौ अस्मभ्यम् दृशये सूर्याय पुनर् दाताम् असुम् अद्य इह भद्रम्

मध्य मा रिषम्

निः दुःष्वप्न्यम् सृजामि

अयाम शुद्धाः उद् इतस् तनूभिः

पुनन्तु मा धिष्ण्याः देव हूताः

ब्रह्म सवैः पुनातु मा

पुनन्तु मा शक्वरीः सोम पृष्ठाः
पुराणं पुरुषं शंभुं ध्यायन् मुच्येत बन्धनात्

तद् अन्तर् सर्व भावानाम् ईश्वरम् ब्रह्म रूपिणम्

आनन्दम् अजरम् ज्ञानं ध्यायीत च पुनः परम्

यस्मात् भवन्ति भूतानि यद् गत्वा न इह जायते

सितेतर अरुण आकारम् महेशं विश्व रूपिणम्

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे एकोनत्रिंशो ऽध्यायः

उक्त्वा अनृतम् प्रकर्तव्यं यतिना धर्म लिप्सुना

व्यास उवाच

अनन्तं सत्यम् ईशानम् विचिन्त्य आसीत संयतः

यत् एतत् द्रविणं नाम प्राणा हि एते बहिश्चराः

यस्मात् महीयते देवः स्व धाम्नि ज्ञान संज्ञिते

पितामहेन विभुना मुनीनां पूर्वम् ईरितम्

प्रधान पुरुष अतीतम् आकाशं दहनं शिवम्

प्रत्यक्ष लवणे च उक्तम् प्राजापत्यं विशोधनम्

न अन्यत् देवात् महादेवात् व्यतिरिक्तं प्रपश्यति

हुत्वा प्राणाहुतीः पञ्च ग्रासान् अष्टौ समाहितः

चत्वारि यति पात्राणि मनुः आह प्रजापतिः

प्राणायाम समायुक्तम् कुर्यात् सांतपनं शुचिः

प्रक्षाल्य पाणि पादौ च समाचम्य यथाविधि

व्रतानि यानि भिक्षूणां तथा एव उपव्रतानि च

गुह्याद् गुह्यतमं ज्ञानं यतीनाम् एतत् ईरितम्

कृत्वा हृद् पद्म निलये विश्व आख्यम् विश्व सम्भवम्

यो अनुतिष्ठेत् महेशेन सो ऽश्नुते योगम् ऐश्वरम्

न धर्म युक्तम् अनृतम् हिनस्ति इति मनीषिणः

एक कालम् चरेद् भैक्षं न प्रसज्येत विस्तरे

एष देवो महादेवः केवलः परमः शिवः

यद् ब्रह्म परमं ज्योतिः प्रतिष्ठा अक्षरम् अद्वयम्

मत्वा पृथक् स्वम् आत्मानम् सर्वस्मात् एव केवलम्

स तस्मात् ईश्वरः देवः परस्माद् यो ऽधितिष्ठति

ततस् चरेत नियमात् कृच्छ्रं संयत मानसः

स्कन्देत् इन्द्रिय दौर्बल्यात् स्त्रियं दृष्ट्वा यतिः यदि

यद् अन्तरे तद् गगनं शाश्वतं शिवम् अव्ययम्

तम् एव आत्मानम् अन्वेति यः स याति परं पदम्

ओंकार अन्ते ऽथ च आत्मानम् संस्थाप्य परमात्मनि

तस्माद् ध्यान रतः नित्यम् आत्म विद्या परायणः

यो अन्तरा अत्र परं ब्रह्म स विज्ञेयो महेश्वरः

तस्माद् यतेत नियतं यतिः संयत मानसः

ज्ञान योग रतः शान्तो महादेव परायणः

न ते पश्यन्ति तं देवं वृथा तेषां परिश्रमः

न अपुत्र शिष्य योगिभ्यः दद्यात् इदम् अनुत्तमम्

एकम् एव परं ब्रह्म विज्ञेयं तत्त्वम् अव्ययम्

तथा अपि च न कर्तव्यं प्रसङ्गो हि एष दारुणः

हिंसा च एषा अपरा दिष्टा या च आत्म ज्ञान नाशका

जीवनं सर्व भूतानाम् यत्र लोकः प्रलीयते

परम आपद् गतेन अपि न कार्यं स्तेयम् अन्यतस्

तद् मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं ज्ञान लक्षणम्

ज्ञानं स्वयंभुवा प्रोक्तं यति धर्म आश्रयम् शिवम्

दिवा स्कन्दे त्रि रात्रम् स्यात् प्राणायाम शतम् तथा

भूयो निर्वेदम् आपन्नः चरेत् भिक्षुः अतन्द्रितः

अलाबुं दारु पात्रम् च मृण्मयं वैणवं ततः

कारणं सर्व भावानाम् आनन्द एक समाश्रयम्

भूयो निर्वेदम् आपन्नः चरेत् चान्द्रायण व्रतम्

भिक्षा इति उक्त्वा सकृत् तूष्णीम् अश्नीयात् वाग्यतः शुचिः

प्राञ्च् रात्रे पर रात्रे च मध्यरात्रे तथा एव च

अकस्मात् एव हिंसां तु यदि भिक्षुः समाचरेत्

भैक्षेण वर्तनं प्रोक्तं फल मूलैः अथ अपि वा

उपेत्य च स्त्रियं कामात् प्रायश्चित्तं समाहितः

पुनर् आश्रमम् आगम्य चरेद् भिक्षुर् अतन्द्रितः

सर्वस्य आधार भूतानाम् आनन्दं ज्योतिः अव्ययम्

तत् एव अक्षरम् अद्वैतम् तत् आदित्य अन्तरम् परम्

तेन धारयितव्या वै प्राणायामाः तु षोडश

न भवति पुनर् एषाम् उद्भवः वा विनाशः प्रणिहित मनसः ये नित्यम् एव आचरन्ति

स देवः तु महादेवो न एतत् विज्ञाय बध्यते

आनन्दं ब्रह्मणः सूक्ष्मं यत् पश्यन्ति मुमुक्षवः

एष वः कथितो विप्रो यतीनाम् आश्रमः शुभः

स तस्य हरति प्राणान् यो यस्य हरते धनम्

आचम्य देवं ब्रह्माणं ध्यायीत परमेश्वरम्

प्रक्षाल्य पात्रे भुञ्जीयाद् अद्भिः प्रक्षालयेत् तु तत्

आकाशे देवम् ईशानम् ध्यायीत आकाश मध्य गम्

एक रात्र उपवासः च प्राणायाम शतम् तथा
भैक्षे प्रसक्तो हि यतिः विषयेषु अपि सजति

विधूमे सन्न मुसले व्यङ्गारे भुक्तवत् जने

वृत्ते शराव सम्पाते भिक्षां नित्यं यतिः चरेत्

तस्मात् महेश्वरम् ज्ञात्वा तस्य ध्यान परः भवेत्

संध्यासु अहनि विशेषेण चिन्तयेत् नित्यम् ईश्वरम्

यत् वा गुहायां प्रकृतौ जगत् सम्मोहन आलये

विधिना शास्त्र दृष्टेन संवत्सरम् इति श्रुतिः

सप्त अगारम् चरेद् भैक्षम् अलाभात् तु पुनर् चरेत्

अथवा अन्यत् उपादाय पात्रे भुञ्जीत नित्यशः

महान्तं परमं ब्रह्म पुरुषं सत्यम् अव्ययम्

विचिन्त्य परमं व्योम सर्व भूत एक कारणम्

स्तेयात् अभ्यधिकः कश्चिद् न अस्ति अधर्मः इति स्मृतिः
इति उक्ता मुनिना सा अथ तपसा तस्य तोषिता

तत् श्रुत्वा स जगाद ऋषिः देवि मा स्मा एवम् आदिशः

रति भेद असहाः प्रायो दिव्याः कारण संगताः

फलं यत् च सुता दानात् कुतः पुत्रात् परत्र तत्

कामो ऽन्य इव यो धात्रा निर्मितः त्र्यम्बक ईर्ष्यया

ततस् चेतः विनोदाय खिन्नो निर्गत्य मन्दिरात्

अर्थ दः प्राण दः प्रोक्तः प्राणा हि अर्थेषु कीलिताः

बाला एव च ताः त्यक्त्वा वैराग्येण पितुर् गृहम्

तस्याः तस्थौ च सत् रत्न सोपानायाः तटे सदा

स चक्रे दिव्यम् आरामं मूले तस्य महा गिरेः

चिर स्थितासु तासु अत्र प्रबुद्धः सो ऽथ भूपतिः

आत्मा अपि तृण वत् दत्तः का वराके धने कथा

दिवं सा अपि न सस्मार रम्यं प्रेम न जन्म भूः

सत्त्व उपकारः तु एतस्मात् एकः प्राज्ञस्य शस्यते

सुलोचना कथाम् अत्र किंच वच्मि निशम्यताम्

विहृत्य पान सुप्तस्य पार्श्वाद् उत्थाय तस्य च

आ शरीरम् अतः सर्वेषु इष्टेषु आशा निवर्तनात्

साक्षात् मधुम् इव उत्फुल्ल पुष्प कानन मध्य गम्

एकैकं किं न यत् कुर्यात् पञ्च अङ्गि त्वे तु का कथा

एकदा तेन मार्गेण नभसा सुर सुन्दरी

अङ्गानि देवता कृत्वा निर्व्रणानि तिरोदधे

अ पश्यन् दयिताः पार्श्वे तत्र बभ्राम सर्वतः

न तावत् मानुषी येन पादौ न अस्य रजः स्पृशौ

समयो हि ईदृशः ऽस्माकं तत् रक्षेः कन्यकाम् इमाम्

नेत्र उत्खनन हेतोः त्वम् तपः वृद्ध्या तथा अम्ब मे

प्रत्युक्तः स तया भिक्षुः चक्षुः एकम् अपाटयत्

इति उक्ता तेन तद् दृष्ट्वा व्यषीदत् सा वणिज् वधूः

ईदृग् एव द्वितीयं च वद रम्यं किम् एतयोः

असूत अनन्य सदृशीम् धृतगर्भा सती सुताम्

किंतु सा रतिः एतस्य क्व गता सहचारिणी

नृपाः तु कुन्तिभोज आद्यः कुन्ती आदि तनया गुणैः

तीर्णा दुःसह दुर्वासः प्रभृतिभ्यः पराभवम्

पिता कलिङ्गदत्तः च जातां तां तादृशीम् अपि

रम्भा जम्भारि भवनात् आजगाम यदृच्छया

अहं हि रम्भा नाक स्त्री त्वयि दृष्टे ऽनुरागिणी

तत्र अपि अभीष्ट संयोग सुख आदि स्वप्न विभ्रमः

तपस्यतः च को अपि अस्य राजा तत्र एव दैवतः

दृष्टः तरुण्या तद् पत्न्या पद्म पत्र आयत ईक्षणः

रम्भा मानुष रूपेण राजानं तम् उपागमत्

नूनं पुष्पेषुः उद्यानम् पुष्प इच्छुः सो ऽयम् आगतः

प्रसूत मात्रा एव च सा जगाद एनम् महीपतिम्

इत्यादि स नृपः श्रुत्वा विहारे धर्म पाठकात्

मेनकायां प्रयातायां प्रसूय एव शकुन्तलाम्

प्रष्टव्या तु मया न इयम् पलायेत हि जातुचित्

तद् यथा सो ऽपि तस्य ऋषेः उपकारी मतो नृपः

आसन्न प्रसवा पाण्डु मुखी तरल तारका

ततः कलिङ्गदत्तस्य राज्ञो गर्भ भर अलसा

तथा एव चक्रुः प्रापुः च संसिद्धिं परमां ततः

क्रव्याद् गण उपयोगाय कान्तेन अपि हि अनेन किम्

स युवा अपि सु कान्तः ऽपि परिव्रज्याम् अशिश्रियत्

ईदृक् पुत्रो न किं जात इति इव स्नेह शालिनः

एवम् उक्त्वा अप्सराः रम्भा विवशा सा तिरोदधे

विहर्तुम् आगतः साकम् अवरोध वधू जनैः

श्मशानं शिश्रियुः पृष्टा जगदुः च परिच्छदम्

कालेन च अस्य राज्ञः सा सुषेणस्य वर अप्सराः

स राजा गृह वृद्धेन केन अपि ऊचे द्विजन्मना

स हि धर्म सहायः मे न विप्रिय करः पुनः

सुराणां नन्दन उद्यान वास वैरस्य दायिनम्

तद् प्रसादात् क्षमा धर्मम् भगवति आप्त वाहनम्

चन्द्रः किम् एष न एतत् वा श्रीः अस्य हि अनपायिनी

पुत्रेभ्यो अपि उत्तमाः कन्याः शिवाः च इह परत्र च

राजन् किं कन्यका रत्न जन्मना परितप्यसे

इति औत्सुक्य कृत उल्लेखा सा अवतीर्य नभः अन्तरात्

सा तद् लोचन लावण्य हृत चित्ता तम् अब्रवीत्

उवाच च हहा पापं मया कृतम् अभव्यया

आसीत् कः अपि पुरा कान्ते कुत्र अपि उपवने यतिः

सा तं ददर्श राजानं तत्र उद्याने विहारिणम्

अचिन्तयद् अहो का इयम् अ संभाव्य वपुः भवेत्

कस्य क्षमेय किं देवि ना एवम् चेत् स समाचरेत्

स जातु भिक्षुः कस्य अपि प्रविष्टो वणिजो गृहम्

अतिष्ठन् परिवार्य एनम् किम् एतद् इति कौतुकात्
कथम् आत्तम् इदं कष्टम् ईदृशेन त्वया व्रतम्

नृपस्य चापलाद् राज्ञ्यः तद् उद्याने किल अभ्रमन्

दिव्यां ताम् अपि संभाव्य स पुत्र इच्छुः अदूयत

तथा च पूर्वं कस्य अपि कृत नाम्नः महीपतेः

दृष्ट्वा तत्र एक देशे च तं समाधि स्थितम् मुनिम्

कलिङ्गदत्तो नीत्वा च दिनं प्रायात् स्व मन्दिरम्

राज्ञी तक्षशिलायां सा तारादत्ता शनैस् अभूत्

लक्ष्मी लीला अरविन्दानाम् नव आकर महीम् इव

एतद् विवाहात् नाके नौ भूयो भावी समागमः

ददर्श च अत्र राज्ञीः ताः परिवार्य मुनिं स्थिताः

महात्मन् येन पापेन क्रोधेन एतत् कृतं त्वयि

एकं परिहितं तु अत्र संसारे सारम् उच्यते

ऐश्वर्यम् ईर्ष्या नैर्घृण्यं क्षीब त्वम् निर्विवेकि ता

एवं निजे शरीरे ऽपि ममत्वं ना अस्ति धीमताम्

रक्षा प्रदीपाः तद् क्रान्ति जिताः विच्छाय ताम् ययुः

तद् सखी यक्षिणी वृष्टैः अपूरि स्वर्ण राशिभिः

तद् इमा वयम् एतस्मिन् निसर्ग सुख सद्मनि

जन मध्य उपविष्टेन कथ्यमानम् इदं वचः

आसीद् राजा सुषेण आख्यः चित्रकूट अचले युवा

उदेष्यत् चन्द्र लेखाम् च प्राचीम् अनुचकार सा

क्षिपामो जीवत् एवा एतत् शरीरम् पितृकानने

कः कोपो नश्वरस्य अस्य देहस्य अर्थे मनस्विनः

जाते च गर्भे मुक्त्वा तं गच्छामः तद् क्षणम् वयम्

सा अस्य भूमिर् नरेन्द्रस्य द्यौर् मेरु शिखरैः इव

शोक कन्दः क्व कन्या हि क्व आनन्दः कायवान् सुतः

श्मशाने प्राणिनाम् अर्थे विन्यस्यामः शरीरकम्

तादृशेन च धीरेण तपसा स गत स्पृहः

जुगुप्सितम् असृक् मांसम् गृह्यतां यदि रोचते

तत्र अनुबाध्यमानः च कन्या जन्म शुचा पुनः

न चक्षुः स निमेषम् वा तस्माद् दिव्या एव का अपि असौ

इति उक्त्वा परिवारं ताः सप्त राज कुमारिकाः

यद् अहं हेतु ताम् प्राप्ता लोचन उत्पाटने तव

तत् एनेन अपि देहेन कुर्मः सत्त्व हितम् वयम्

राजन् शापो ऽयम् ईदृङ् मे क्षीणो जातः स च अधुना

तत्र एक देशे शुश्राव धर्म पाठक भिक्षुणा

इति ध्यायन् स नृपतिः कृत संभाषणः तया

उपेतां तां च सहसा दृष्ट्वा राजा स विस्मयः

तद् मध्ये च चकार एकाम् वापीम् उत्फुल्ल पङ्कजाम्

ये भक्षयन्ति जनकं बत मर्कटका इव
एतौ रङ्ग गतौ युद्धे युध्यमानौ वनेचरौ

सु वासिताः वपुष्मन्त उपनीत उत्तरच्छदाः

कर्तव्यं मे महत् कर्म भवद्भ्यां स्वेन तेजसा

पूजितौ च यथान्यायं सत्कार अर्हौ विशेषतः

श्रेणीनां दृढ संयुक्तैः मञ्च वाटैः निरन्तरम्

उवाच कंसो नृपतिः स उपन्यासम् इदं वचः

उद भार सहाः सर्वे स काञ्चन घट उत्तराः

एवम् आज्ञाप्य राजा स समाज विधिम् उत्तमम्

समाजे मञ्च शोभाः च कल्प्यन्तां सु उपकल्पिताः

स उत्तम आगार युक्ताभिः वलभीभिर् विभूषितम्

ताभ्यां युधि निरस्ताभ्यां गोपाभ्यां रङ्ग संनिधौ

स दृष्ट्वा सर्व निर्युक्तम् प्रेक्षागारं नृप उत्तमः

श्वः स चित्राः स माल्याः च स पताकाः तथा एव च

आवाभ्यां रोष युक्ताभ्याम् प्रमुख स्थौ वनौकसौ

तौ तु मल्लौ महा वीर्यौ बलिनौ युद्ध शालिनौ

पट आस्तरण शोभाः च बलयश् च अनुरूपतस्

न अवज्ञा तत्र कर्तव्या कर्तव्यो यत्न एव हि

आज्ञा च देया मल्लानां प्रेक्षकाणां तथा एव च

वैशंपायन उवाच

चाणूरस्य अ प्रमेयस्य मुष्टिकस्य तथा एव च

संकर्षणश् च कृष्णश् च बालाव् अपि जित श्रमौ

बालाव् इमौ चपलकाव् अक्रियाव् इति सर्वथा

निपात अनन्तरम् शीघ्रं हन्तव्यौ न अत्र संशयः

सर्वतः सार निर्युक्तम् सु आयतम् सु प्रतिष्ठितम्

उदक् प्रवण संश्लिष्टम् मञ्च आरोहणम् उत्तमम्

प्रमुखे स्थास्येते गोप किल्बिषौ

तौ समीप गतौ मल्लौ दृष्ट्वा जगति विश्रुतौ

नृप आसन परिक्षिप्तम् संचार पथ संकुलम्

क्रियन्तां मञ्च वाटाः च वलभी वीथयः तथा

प्रेक्षागारं जगाम आशु मञ्चानाम् अवलोककः

छन्नं तद् वेदिकाभिश् च मानव ओघ भर क्षमम्

स चिन्तयित्वा धनुषो भङ्गं भोज विवर्धनः

कुटीभिश् च प्रवृद्धाभिर् एक स्तम्भैः च भूषितम्

हताव् इत्य् अवगन्तव्यौ प्रेत रूपौ तपस्विनौ

एवं वाच् विषम् उत्सृज्य ताव् उभौ मल्ल पुंगवौ

ऊचतुर् युद्ध संमत्तौ मल्लौ चाणूर मुष्टिकौ

आयत्यां च तदात्वे च श्रेयो मम भविष्यति

स दृष्ट्वा भूषितं रङ्गम् आज्ञापयत बुद्धिमान्

स्थाप्यन्तां सु निखाताः च महा कुम्भाः यथाक्रमम्

प्राश्निकाश् च निमन्त्र्यन्तां श्रेण्यश् च स पुरोगमाः

आह्वानं तत्र संचक्रे तस्य मल्ल द्वयस्य वै
हुङ्कारे भृकुटीं न एव सदा कुर्वीत पार्थिवः

मा पापं संकुरुध्वं द्विज हरि परमाः संभजध्वं सदा एव आयुर् निःशेषम् एति स्खलति जल घटी भूत मृत्यु छलेन

पुष्पात् पुष्पम् विचिन्वीत मूल छेदम् न कारयेत्

प्रविश्य वदनं राहोः किं पुनः शशी

उद्योगः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः

निर्जित्य पर सैन्यानि क्षितं धर्मेण पालयेत्

येन अर्जिताः त्रयः अपि एते पुत्रा भृत्याः च बान्धवाः

सर्वाणि हि महीपालः सम्यक् नित्यम् परीक्षयेत्

किन्तु वै वनिता अपाङ्ग भङ्गि लोलम् हि जीवितम्

किं पुनर् तु महीपालः पुत्र वत् पालयन् प्रजाः

चापलात् वारयेत् दृष्टिम् मिथ्या वाक्यम् च वारयेत्

राज्यं पालयते नित्यं सत्य धर्म परायणः

सूत उवाच

व्याघ्री इव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती रोगाः च शत्रव इव प्रभवन्ति गात्रे

सत् दारकाः हि अधन पाण्डु सुताः श्रुता हि दुःखं विहाय पुनर् एव सुखं प्रपन्नाः

गन्धर्व विद्याम् आलोक्य वाद्यं च गणिका गणान्

विना दोषेण यो भृत्यान् शास्ति च

सुख प्रवृत्तैः शत्रवो विग्रहे स्थितैः

रक्षयित्वा तु च आत्मानम् यत् धनम् तत् द्विजातये

स गृह्णाति विष उन्मादम् कृष्णसर्प विसर्जितम्

यत् एषाम् सर्व कार्येषु वचो न प्रतिहन्यते

लीला सुखानि भोग्यानि त्यजेत् इह महीपतिः

आयुः परिस्रवति भिन्न घटात् इव अम्भः लोको न च आत्म हितम् आचरति इह कश्चित्

धनुर्वेद अर्थ शास्त्राणि लोके रक्षेत् च भूपतिः

धीराः कष्टम् अनुप्राप्य न भवन्ति विषादिनः

सत्यं मनोरमाः कामाः सत्यं रम्या विभूतयः

अन्धा हि राजा भवति यः तु शास्त्र विवर्जितः

यस्य अर्थाः स पुमान् लोके यस्य अर्थाः स च पण्डितः

अभ्यर्च्य विष्णुं धर्म आत्मा गो ब्राह्मण हिते रतः

प्रजाः पालयितुं शक्तः पार्थिवो विजित इन्द्रियः

आत्म वत् सर्व भूतेषु यः पश्यति स पण्डितः

पर राष्ट्रम् महीपालैः भोक्तव्यम् न च दूषयेत्

एवं राष्ट्रं प्रयोगेण पीड्यमानं न वर्धते

ऐश्वर्यम् अध्रुवम् प्राप्य राजा धर्मे मतिं चरेत्

एतद् अर्थम् हि विप्र इन्द्राः राज्यम् इच्छन्ति भूभृतः

पालकस्य भवेत् भूमिः कीर्तिः आयुः यशः बलम्

कारणेन विना भृत्ये यः तु कुप्यति पार्थिवः

मानवे श्रोत्रिये च एव भृत्य वर्गे सदा एव हि

अन्धः पश्यति चारेण शास्त्र हीनः न पश्यति

लङ्घयेत् शास्त्र युक्तानि हेतु युक्तानि यानि च

दोग्धारः क्षीर भुञ्जानाः विकृतं तत् न भुञ्जते

ओंकार शब्दः विप्राणां येन राष्ट्रं प्रवर्धते

ते च अर्थवन्तम् पुनर् आश्रयन्ति हि अर्थः हि लोके पुरुषस्य बन्धुः

शासने सर्वदा क्षिप्रं रिपुभिः परिभूयते

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन पृथिवीम् अनुपालयेत्

सम बुद्धिः प्रसन्न आत्मा प्रसन्न आत्मा सुख दुःखे समो भवेत्

इन्द्रियाणि प्रसुप्तानि तस्य राज्यं चिरं न हि

मनस् तापम् न कुर्वीत आपदं प्राप्य पार्थिवः

एतद् अर्थम् हि कुर्वन्ति राजानो धन संचयम्

पार्थिवस्य तु वक्ष्यामि भृत्यानां च एव लक्षणम्

धिक् धिक् शरीर सुख लालित मानवेषु मा खेदयेत् धन कृशम् हि शरीरम् एव

जिता तेन समं भूपैः चतुर् अब्धिः वसुंधरा

स हि नश्यति वै राजा इह लोके परत्र च

लीलां करोति यो राजा भृत्य स्व जन गर्वितः
काल एनम् आमन्त्रयन्ते

सो ऽन्तरेण हविर्धाने गत्वा दक्षिणस्य हविर्धानस्य पश्चाद् अक्षम् उपविशति

तं पश्चाद् अक्षं सादयित्वा गायत्रं विश्वरूपासु गायति इति ब्राह्मणम्

अभिषवस्य काल आगच्छति स पूर्वया द्वारा हविर्धानं प्रपद्य विष्णोः पृष्ठम् असि इति दक्षिणं हविर्धानम् अभिमृशति

ज्या असि सुधां मे धेह्य् आयुष्मन्तस् तद् वर्चस्वन्त उद्गेष्म

युञ्जते वाचं शतपदीं गाये सहस्र वर्तनीम्

तं प्रतिगृह्णाति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि इति

अप उपस्पृश्य आ वसोः सदने सीदामि इति सीदति

तृणं निरस्यति यत् प्रतिशुष्क अग्रम् भवति यद् वा प्रतिच्छिन्न अग्रम्

अहे दैधिषव्य उद् अतस् तिष्ठानि अस्य सदने सीद यो ऽस्मत् पाकतरस् तस्य सदने सीद निरस्तः परावसुर् इति

अथ आह नमः पितृभ्यः पूर्व सद्भ्यः नमः साकं निषद्भ्यः

अथ अस्मै अधो ऽक्षं द्रोणकलशं प्रयच्छति

एतद् एव प्रपदनम् एतद् उदयनम् आज्य ग्रहान् गृह्णत्सु उत्करे तिष्ठन् सुब्रह्मण्याम् आह्वयत्य् अद्य सुत्याम् इति

तं पवयित्वा पश्चाद् अक्षं सादयति

स यज्ञोपवीतं कृत्वा अपः आचम्य अन्तरेण चात्वालं च उत्करम् च प्रपद्यते

विष्णो रराटम् असि इति उत्तरम्

संसवे तु कार्यम्

एतेन एव उपविशति यत्र यत्र करिष्यन् भवति