tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
जीवक ऋषभकौ वीरां मेदाम् ऋद्धिं शतावरीम्

अतुल्य गोत्राम् वृष्यां च प्रहृष्टां निरुपद्रवाम्

तृप्तिं चटक मांसानाम् गत्वा यो ऽनुपिबेत् पयः

निःस्राव्य मत्स्याण्ड रसम् भृष्टं सर्पिषि भक्षयेत्

वाजीकरणम् अग्र्यं च क्षेत्रं स्त्री या प्रहर्षिणी

अपूर्वाम् इव यां याति नित्यं हर्ष अतिवेगात्

शतावरी पयस्या च विदारी कण्टकारिका

एष वृष्यः परं योगो बृंहणो बल वर्धनः

न ना स्वपिति रात्रिषु नित्य स्तब्धेन शेफसा

यशो लोकाः सुख उदर्काः तुष्टिः च अपत्य संश्रिताः

शुद्ध स्नाताम् व्रजेत् नारीम् अपत्य अर्थी निरामयः

यस्या ऋते शरीरं ना धत्ते शून्यम् इव इन्द्रियैः

वाजीकरण संयोगान् प्रवक्ष्यामि अतस् उत्तरम्

अनेन अश्वः इव उदीर्णः बली लिङ्गं समर्पयेत्

धर्म अर्थौ स्त्रीषु लक्ष्मी च स्त्रीषु लोकाः प्रतिष्ठिताः

मधुनः कुडवाभ्यां च द्वाभ्यां तत् कारयेत् भिषज्

एष पिण्ड रसः वृष्यः पौष्टिको बल वर्धनः

याति यां प्राप्य विस्रम्भं दृष्ट्वा हृष्यति अतीव याम्

इति अग्निवेश कृते तन्त्रे चरक प्रतिसंस्कृते चिकित्सा स्थाने वाजीकरण अध्याये संयोगशरमूलीयो नाम वाजीकरण पादः प्रथमः

मधुरान् वा यथा सात्म्यम् गन्ध आढ्यान् बल वर्धनान्

मन्तव्यो निष्क्रियः च एव यस्य अपत्यम् न विद्यते

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

शर्करायाः तुगाक्षीर्याः चूर्णैः प्रस्थ उन्मितैः पृथक्

बहु मूर्तिः बहु मुखः बहु व्यूहः बहु क्रियः

वृषायते तेन परं मनुष्यस् तत् बृंहणम् च एव बल प्रदम् च

हंस बर्हिण दक्षाणाम् एव मण्डानि भक्षयेत्

वाजीकरणम् अन्विच्छेत् पुरुषो नित्यम् आत्मवान्

इष्टा ह्य् एक एकशस् ऽप्य् अर्थाः परं प्रीति कराः स्मृताः

या पाश भूता सर्वेषाम् इन्द्रियाणां परैः गुणैः

स्त्रीषु प्रीतिः विशेषेण स्त्रीष्व् अपत्यं प्रतिष्ठितम्

सा स्त्री वृष्यतमा तस्य नानाभावा हि मानवाः

वाजीकरण नित्यः स्यात् इच्छन् काम सुखानि च

पलिका गुलिका स्त्यानाः ताः यथाग्नि प्रयोजयेत्

प्रीतिः बलम् सुखं वृत्तिर् विस्तारो विपुलं कुलम्

बहु शाखः अयम् इति च स्तूयते ना बहु प्रजः

नव सर्पिषि संतप्तान् फलाम्लान् कारयेद् रसान्

य इच्छेत् अक्षयम् शुक्रं शेफसश् च उत्तमम् बलम्

निष्प्रजस् तृणपूली इति मन्तव्यः पुरुष आकृतिः

समान सत्त्वा या वश्या या यस्य प्रीयते प्रियैः

दत्त्वा मृद्वग्निना साध्यं सिद्धं सर्पिः निधापयेत्

शर मूल इक्षु मूलानि काण्डेक्षुः सा इक्षुबालिका

माष सूपेन यो भुक्त्वा घृत आढ्यम् षष्टिक ओदनम्

मङ्गल्यः अयम् प्रशस्यः अयम् धन्यः अयम् वीर्यवान् अयम्

चित्र दीपः सरः शुष्कम् अधातुर् धातु संनिभः

संघातो हि इन्द्रियार्थानाम् स्त्रीषु न अन्यत्र विद्यते

घृतं माषान् सबस्ताण्डान् साधयेत् माहिषे रसे

विदारी आमलक इक्षूणाम् रसस्य च पृथक् पृथक्

एष वृष्यः च बल्यः च बृंहणः च रस उत्तमः

नाना भक्त्या तु लोकस्य दैवयोगात् च योषिताम्

विपाचयेत् जल द्रोणे चतुर् भागम् च शेषयेत्

शोक उद्वेग अरति भयैः यां दृष्ट्वा न अभिभूयते

उक्ताः ते शरमूलीये पादे पुष्टि बल प्रदाः

सुरूपा यौवन स्था या लक्षणैः या विभूषिता

तस्मात् पुरा शोधनम् एव कार्यं बल अनुरूपम् न हि वृष्य योगाः

गोधूम चूर्ण षष्ठानि सर्पिष्य् उत्कारिकां पचेत्

वाजीकरण सामर्थ्यम् क्षेत्रं स्त्री यस्य च एव या

विदारीणां रस प्रस्थम् प्रस्थम् इक्षुरसस्य च

न तस्य लिङ्ग शैथिल्यम् स्यात् न शुक्र क्षयः निशि

अथ अतस् संयोगशरमूलीयं वाजीकरण पादम् व्याख्यास्यामः

रसे तस्मिन् घृत प्रस्थम् गव्यं दशगुणं पयः

ये दोषा निरपत्यानां गुणाः पुत्रवतां च ये

पुत्रस्य आयतनम् ह्य् एतत् गुणाः च एते सुत आश्रयाः

साधयेत् घृत शेषम् च सुपूतं योजयेत् पुनः

एषां त्रि पलिकान् भागान् माषाणाम् आढकं नवम्

यया वियुक्तो निस्त्रीकम् अरतिर् मन्यते जगत्

भागान् चतुष्पलान् तत्र पिप्पल्याः च आवपेत् पलम्

जीवन्ती जीवको मेदा वीरा बला
अच्छायश् च एक शाखः च निष्फलः च यथा द्रुमः

वयस् रूप वचस् हावैः या यस्य परम अङ्गना

मधुकं च अश्वगन्धाम् च साधयेत् कुडव उन्मिताम्

पयः पिबति रात्रिं स कृत्स्नां जागर्ति वेगवान्

आत्मगुप्ता मधूकानि खर्जूराणि शतावरी

भर्जयेत् तम् रसं पूतं फलाम्लं नव सर्पिषि

कुक्कुटान् बार्हिण रसे हांसे बार्हिणम् एव च

अप्रतिष्ठः च नग्नः च शून्यः च एक इन्द्रियः च ना

तद् आयत्तौ हि धर्म अर्थौ प्रीतिः च यश एव च

ईषत् स लवणम् युक्तं धान्य जीरक नागरैः

स्त्री आश्रयः हि इन्द्रियार्थः यः स प्रीति जननः अधिकम्

अनेन अश्वः इव उदीर्णः बली लिङ्गं समर्पयेत्

प्रविशति आशु हृदयं दैवाद् वा कर्मणो ऽपि वा

शर्करायाः तुगाक्षीर्याः क्षौद्रस्य च पृथक् पृथक्

स्रोतःसु शुद्धेषु अमले शरीरे वृष्यं यदा ना मितम् अत्ति काले

माषाणाम् आत्मगुप्तायाः बीजानाम् आढकम् नवम्
वरुणस्य ऋत सदनम् आसीद

विचृत्तो वरुणस्य पाशः

स्व जाः असि

विष्णवे त्वा

स्वभूर् अस्य् अस्मे कर्मणे जातः

वारुणम् असि

सोमस्य तनूर् असि

वरुणस्य स्कम्भसर्जनम् असि

वारुणम् असि

अतिथेर् आतिथ्यम् असि

वरुणो ऽसि धृत व्रतः

देवेभ्यः सुत्यायै

वारुणम् असि

अस्तभ्नाद् द्याम् ऋषभो अन्तरिक्षम् अमिमीत वरिमाणं पृथिव्याः

विष्णवे त्वा

उर्व् अन्तरिक्षं वीहि

मित्रो ना एहि

आसीदद् विश्वा भुवनानि सम्राड् विश्वा इद् तानि वरुणस्य व्रतानि

प्रत्यस्तो वरुणस्य पाशः

विष्णवे त्वा

उद् आयुषा सु आयुषा उद् ओषधीनां रसेन

धूर् असि

वरुणाय त्वा

विष्णवे त्वा

प्रच्यवस्व भुवनस्पते विश्वान्य् अभि धामानि

ध्वर ध्वरन्तं यो अस्मान् ध्वराद् यं वयं ध्वराम तं ध्वर

श्येनो भूत्वा परापत यजमानस्य नो गृहे संस्कृतम्

उत् पर्जन्यस्य धाम्ना उदस्थाम् अमृतं अनु

वनेषु व्य् अन्तरिक्षं ततान वाजम् अर्वत्सु पयो अघ्न्यासु

हृत्सु क्रतुं वरुणं दिक्ष्व् अग्निं दिवि सूर्यम् अदधात् सोमम् अद्रौ

वरुणस् त्वा उत्तभ्नातु

ऋतेन त्वा गृह्णामि

विष्णवे त्वा

नमो मित्रस्य वरुणस्य चक्षसे महो देवाय तद् ऋतं सपर्यत

दूरेदृशे देव जाताय केतवे दिवस् पुत्राय सूर्याय शंसत

अदित्याः सदा आसीद
हिरण्यगर्भः पुरुषः काल इत्य् एव कीर्तिताः

कथ्यन्ते जाति शब्देन तानि रूपाणि धीमतः

कर्ता क्रिया च कार्यं च करणं च इति सूरिभिः

पुनर् एव महाबुद्धे श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः

कथयन्ति शिवं केचिद् आचार्याः परमेश्वरम्

अन्तर्यामी परः कैश्चिद् कैश्चिद् ईशः प्रकीर्त्यते

शैलादिः उवाच

महाभूतानि भूतानि कार्याणि इन्द्रियाणि च

उच्यते कैश्चिद् आचार्यैः आगम अर्णव पारगैः

ईश्वरं जगन्ताम् आहुः निमित्तम् कारणं तथा

जाताः शिवात् न संदेहः किरणा इव सूर्यतः

सामान्यानि समस्तानि महासामान्यम् एव च

विकार जातम् व्यक्त आख्यम् प्रधानं कारणं परम्

हिरण्यगर्भो लोकानां हेतुः लोक आत्मकः विराट्

चराचर शरीराणि पिण्ड आख्यानि अखिलान्य् अपि

परमात्मा शिवः शंभुः शङ्करः परमेश्वरः

हिरण्यगर्भं पुरुषं प्रधानं व्यक्त रूपिणम्

सनत्कुमार उवाच

प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयं प्रमितिः तथा

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे षोडशो ऽध्यायः

जातानि न तद् अन्यानि मृद् द्रव्यम् कुम्भ भेद वत्

माया विद्या क्रिया शक्तिः ज्ञानशक्तिः क्रिया मया

विकार जातम् निःशेषं प्रकृत्याः व्यक्तम् इति अपि

सूत्र अव्याकृत रूपम् तं शिवं शंसन्ति केचन

तेषां चतुष्टयं बुद्धेः शिव रूप चतुष्टयम्

क्षेत्रज्ञः प्रकृतिः व्यक्तम् काल आत्मा इति मुनि ईश्वरैः

शिवस्य एतानि रूपाणि शंसन्ति मुनि सत्तमाः

सर्वेषाम् एव भूतानाम् अन्तर्यामी शिवः स्मृतः

क्षेत्रज्ञं पुरुषं प्राहुः प्रधानं प्रकृतिं बुधाः

उक्तानि न तद् अन्यानि सलिलात् ऊर्मि वृन्द वत्

सुषुप्ति स्वप्न जाग्रन्तम् अवस्था त्रयम् एव तत्

प्रोच्यते शंकरात् अन्यत् अस्ति वस्तु न किंचन

भव विष्णु विरिञ्च आख्यम् अवस्थात्रयम् ईशितुः

बहुभिः बहुधा शब्दैः शब्दितानि मुनि ईश्वरैः

अव्याकृतं प्रधानं हि तत् रूपम् परमेष्ठिनः

स्वयम् ज्योतिः स्वयम् वेद्यः शिवः शम्भुः महेश्वरः

तुरीयस्य शिवस्य अस्य अवस्थात्रय गामिनः

सर्वेषाम् एव भूतानां पर त्वात् परः उच्यते

हिरण्यगर्भः कर्ता अस्य भोक्ता विश्वस्य पूरुषः

शिव जातानि तत्त्वानि पञ्चविंशती मनीषिभिः

विराट् हिरण्यगर्भ आख्यम् अव्याकृत पद आह्वयम्

भजस्व सर्व भावेन श्रेयः चेद् प्राप्तुम् इच्छसि

तत् चतुष्टयम् ईशस्य रूपाणां हि चतुष्टयम्

प्राज्ञ तैजस विश्व आख्यम् तस्य रूप त्रयम् विदुः

परमात्मा शिवात् अन्यः न अस्ति इति कवयो विदुः

ईश्वर अव्याकृत प्राण विराज् भूत इन्द्रिय आत्मकम्

आराध्य भक्त्या मुक्तिं च प्राप्नुवन्ति शरीरिणः

हिरण्यगर्भः प्राण आख्यः विराट् लोक आत्मकः स्मृतः

बहुभिः बहुधा शब्दैः शब्दितानि मुनि ईश्वरैः

सर्व आत्मकम् शिवं देवं सर्व आश्रय विधायिनम्

लोका येन एव तिष्ठन्ति सूत्रे मणि गणाः इव

सदाशिव ईश्वर आद्यानि तत्त्वानि शिवतत्त्वतः

पिण्ड जाति स्वरूपी तु कथ्यते कैश्चिद् ईश्वरः

पञ्चविंशत् पदार्थेभ्यः शिवतत्त्वं परं विदुः
व्रणो द्विधा निज आगन्तु दुष्ट शुद्ध विभेदात्

स्रुत _ च शोफानां व्रणानाम् अपि च _

न्यग्रोध पद्मकाद्यौ तु तद्वत् पित्त प्रदूषिते

स किण्व कुष्ठ लवणा कोष्णा शस्ता उपनाहने

काच्छी लोध्र अभया सर्ज सिन्दूर अञ्जन तुत्थकम्

प्रदेहो भूरि सर्पिर्भिः शोफ निर्वापणः परम्

त्वचम् आशु निगृह्णन्ति त्वच् चूर्णैः चूर्णिताः व्रणाः

सप्तसु क्षालन आद्येषु सुरसा आरग्वधादिकौ

द्वे पञ्चमूले वर्गः च वातघ्नो वातिके हितः

मद्य पानात् दिवास्वप्नाद् व्यवायाद् रात्रि जागरात्

निजो दोषैः शरीर उत्थैः आगन्तुः बाह्य हेतु जः

उत्सन्न मृदु मांसानाम् व्रणानाम् अवसादनम्

निर्मांसः तोद भेद आढ्यः रूक्षः चटचटायते

प्रतिलोमं हितो लेपः सेक अभ्यङ्गाः च तद् कृताः

तथा स्फिच् पायु मेढ्र ओष्ठ पृष्ठ अन्तर् वक्त्र गण्ड गः

न्यग्रोध उदुम्बर अश्वत्थ प्लक्ष वेतस वल्कलैः

मिथ्या बन्धात् अति स्नेहात् रौक्ष्याद् रोम आदि घट्टनात्

भगन्दरो अन्तर् वदनः तथा कटि अस्थि संश्रितः

रक्त त्वम् पाण्डु ता कार्ष्ण्यं पूति पूय परिस्रुतिः

द्वाभ्यां त्रिभिः च सर्वैः च विद्यात् लक्षण संकरात्

शुष्क अल्प मांसे गम्भीरे व्रण उत्सादनं हितम्

जाती मुकुल कासीस मनोह्वा आल पुर अग्निकैः

कफेन पाण्डुः कण्डूमान् बहु श्वेत घन स्रुतिः

दीर्घ काल अनुबन्धः च विद्याद् दुष्टव्रण आकृतिम्

अविशुद्धे विशुद्धे तु न्यग्रोधादि त्वच् उद्भवः

ककुभ उदुम्बर अश्वत्थ जम्बु कट्फल लोध्र जैः

किंचिद् उन्नत मध्यः वा व्रणः शुद्धो ऽनुपद्रवः

फेन पूय अनिल वहः शल्यवान् ऊर्ध्व निर्वमी

शुष्यन्तं समुपेक्षेत प्रलेपं पीडनं प्रति

कृच्छ्र साध्यः अक्षि दशन नासिका अपाङ्ग नाभिषु

एभिः प्रक्षालनं लेपो घृतं तैलं रसक्रिया

अविदग्धः तथा शान्तिं विदग्धः पाकम् अश्नुते

अति उत्सन्न अवसन्न त्वम् अति औष्ण्यम् अति शीत ता

प्रलेपः स घृत क्षौद्रः त्वच् विशुद्धि करः परम्

दोषैः अधिष्ठितः दुष्टः शुद्धस् तैर् अन् अधिष्ठितः

शतधौत घृत उपेतैः मुहुर् अन्यैः अशोषिभिः

गुग्गुलु अतसी गोदन्त स्वर्णक्षीरी कपोत विष्

हृते हृते च रुधिरे सु शीतैः स्पर्श वीर्ययोः

कलाय यव गोधूम माष मुद्ग हरेणवः

स्निग्ध उष्ण तिक्त मधुर कषाय त्वैः स सर्व जित्

चूर्णितं तैल मदनैः युक्तं रोपणम् उत्तमम्

भिन्ने शिरस् कपाले वा मस्तुलुङ्गस्य दर्शने

रोम संजननः लेपः तद्वत् तैल परिप्लुता

पूति मांस सिरा स्नायु छन्न ता उत्सङ्गि ता अति रुज्

विष युक्ते विशेषेण जलज आद्यैः हरेद् असृक्

आनूप वेसवार आद्यैः स्वेदः सोमाः तिलाः पुनः

सर्पिः साध्यम् अनेन सूक्ष्म वदनाः मर्म आश्रिताः क्लेदिनो गम्भीराः स _ व्रणाः स गतयः शुध्यन्ति रोहन्ति च

दोष अग्निः अग्नि वत् तेन प्रयाति सहसा शमम्

संरम्भ दाह श्वयथु कण्डू आदिभिः उपद्रुतः

निर्वापयेद् भृशं शीतैः पित्त रक्त विष उल्बणान्

क्षार उक्षित क्षत सम व्यथः राग ऊष्म पाकवान्

जिह्वा प्रभः मृदुः श्लक्ष्णः श्याव ओष्ठ पिटिकः समः

लेपः स गोमय रसः सवर्ण करणः परम्

कोष्ठो मर्म च तानि अष्ट दुःसाध्यानि उत्तरोत्तरम्

न मुखे च एनम् आलिम्पेत् तथा दोषः प्रसिच्यते

द्रव्याणां पिच्छिलानां च त्वच् मूलानि प्रपीडनम्

अथवा क्षालनं क्वाथः पटोली निम्ब पत्त्र जः

समङ्गा धातकी पुष्पम् परमं व्रण रोपणम्

निःस्नेहैः पीडन द्रव्यैः समन्तात् प्रतिपीडयेत्

व्रणिनः शस्त्रकर्म उक्तम् पथ्य अपथ्य अन्नम् आदिशेत्

पटोली तिल यष्ट्याह्व त्रिवृत् दन्ती निशा द्वयम्

दारणं दारण अर्हस्य सुकुमारस्य च इष्यते

लाक्षा मनोह्वा मञ्जिष्ठा हरिताल निशा द्वयैः

क्षोभाद् अशुद्ध कोष्ठ त्वात् सौहित्याद् अतिकर्शनात्

संवृत त्वम् विवृत ता काठिन्यं मृदु ता अति वा

पूर्वाभ्यां सर्पिषा च असौ युक्तः स्याद् आशु रोपणः

न्यग्रोध पद्मकादिभ्याम् अश्वगन्धा बला तिलैः

अभ्यज्य स्वेदयित्वा च वेणु नाड्या शनैः शनैः
स्थिराः चिपिटिकावन्तः रोहति इति तम् आदिशेत्

कुर्यात् शीत उपचारम् च शोफ अवस्थस्य संततम्

शोध्यमाना न शुध्यन्ति शोध्याः स्युः ते अग्नि कर्मणा

कपोत वर्ण प्रतिमाः यस्य अन्ताः क्लेद वर्जिताः

वात अभिभूतान् स आस्रावान् धूपयेद् उग्र वेदनान्

मांसं मांसाद मांसेन वर्धते शुद्ध चेतसः

स पञ्चदशधा दोषैः स रक्तैः तत्र मारुतात्

अथ अत्र शोफ अवस्थायाम् यथासन्नं विशोधनम्

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

कुष्ठिनां विष जुष्टानाम् शोषिणां मधुमेहिनां

स अस्रपित्त विष आगन्तु गम्भीरान् स ऊष्म्णः व्रणान्

मूत्र किंशुक भस्म अम्बु तैल आभ उष्ण बहु स्रुतिः

श्यावः कृष्णो ऽरुणो भस्म कपोत अस्थि निभः ऽपि वा

यव आज्य भूर्ज मदन श्रीवेष्टक सुराह्वयैः

निम्ब पत्त्राणि च आलेपः स पटुः व्रण शोधनः

जाती निम्ब पटोल पत्त्र कटुका दार्वी निशा सारिवा

अपेत पूति मांसानाम् मांस स्थानाम् अरोहताम्

पिपासूनाम् अनिद्राणां श्वासिनाम् अविपाकिनाम्

स्रवन्तो अश्मरी जाः मूत्रं ये च अन्ये रक्त वाहिनः

तिल वत् यव कल्कम् तु केचिद् इच्छन्ति तद् विदः

सु साध्यः सत्त्व मांस अग्नि वयस् बलवति व्रणः

यव गोधूम मुद्गैः च सिद्ध पिष्टैः प्रलेपयेत्

स कोल तिल वल्ल उमा दधि अम्ला सक्तु पिण्डिका

सु श्लक्ष्णैः तद् अहर् पिष्टैः क्षीर इक्षु स्वरस द्रवैः

विलीयते स चेन् न एवम् ततस् तम् उपनाहयेत्

सु पक्वे पिण्डिते शोफे पीडनैः उपपीडिते

छिन्नाः च संधयो येषां यथा उक्तैः ये च शोधनैः

स्थूल ओष्ठः कठिनः स्नायु सिरा जाल ततः अल्प रुज्

क्षार औषधानि क्षाराः च पक्व शोफ विदारणम्

कालीयक लता आम्र अस्थि हेम काला रसोत्तमैः

व्रणान् विशोधयेद् वर्त्या सूक्ष्म आस्यान् संधि मर्म गान्

न एव सिध्यन्ति वीसर्प ज्वर अतीसार कासिनाम्

स्नायु क्लेदात् सिरा छेदात् गाम्भीर्यात् कृमि भक्षणात्

पूय गर्भान् अणु द्वारान् स उत्सङ्गात् मर्म गान् अपि

व्रणान् सु दुःख शोध्यान् च शोधयेत् क्षार कर्मणा

दग्धो वारण दन्तः ऽन्तर्धूमं तैलं रसाञ्जनम्

समानां स्थिर मांसानाम् त्वच् स्थानाम् चूर्ण इष्यते

मस्तु मांस पुलाक अम्बु तुल्य तनु अल्प संस्रुतिः

प्रवाल रक्तः रक्तेन स रक्तम् पूयम् उद्गिरेत्

अश्वगन्धा रुहा लोध्रं कट्फलं मधुयष्टिका
प्रजापतिर् एव एनम् जनयति

यथाछन्दसम् एव

जगतीभिर् वैश्यस्य

उभयीभिस् संवपेद् यं कामयेत वसीयान् स्याद् इति

तेन एव एनम् संभरति

संवसाथां स्वर्विदौ समीची उरसा त्मना इति तस्माद् इमे नाना सती समीची

चत्वारि वै छन्दांसि

द्वाभ्याम्

यज्ञो वै कृष्णाजिनम्

अष्टाभिस् संवपति

चतसृभिस् संवपति

सावित्राभ्यां खनति प्रसूत्यै

त्रैष्टुभो हि राजन्यः

इमे एव एतत् संस्तृणाति

भर्तम् अग्निं पुरीष्यम् इति पुरीष्यो ह्य् एष

ब्रह्मणा च एव एनम् ऋक् सामाभ्याम् च संभरति

अष्ट अक्षरा गायत्री

जागतो हि वैश्यः

यावान् एव अग्निः तं संभरति

स्वेन एव एनम् योनिना संभरति शान्त्या अन् उद्दाहाय

द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्यै

अग्निम् अन्तर् भरिष्यन्ती ज्योतिष्मन्तम् अजस्रम् इद् इति ज्योतिर् एव अस्मिन् अजस्रं दधाति

तेजो वै गायत्री

इन्द्रियं त्रिष्टुप्

तेजश् च एव अस्मिन् इन्द्रियं च समीची दधाति

अपां ह्य् एतत् पृष्ठं योनिर् अग्नेः

तम् उ त्वा दध्यङ्ङ् ऋषिर् इति

छन्दोभिर् एव एनम् संवपति

शर्म च स्थः

यज्ञेन एव यज्ञं संभरत्य् अ स्कन्दाय

गायत्रो हि ब्राह्मणः

जनिष्ट हि जेन्यो अग्रे अह्नाम् इति देव मनुष्यान् एव अस्मिन् संसन्नान् प्रजनयति

त्रिष्टुब्भी राजन्यस्य

अच्छिद्रे बहुले उभे इत्य् अच्छिद्रे हि इमे बहुले उभे

दध्यङ् वा आथर्वणस् तेजस्व्य् आसीत्

असौ कृष्णाजिनम्

कृष्णाजिनेन संभरति

वर्म च स्थ इति संस्तृणाति

एतद् वै ब्रह्मणो रूपं यत् कृष्णाजिनम्

अथर्वा त्वा प्रथमो निरमन्थद् अग्न इति प्रजापतिर् वा अथर्वा

गायत्रो ऽग्निः

इयं वै पुष्करपर्णम्

तम् उ त्वा पाथ्यो वृषा इति पूर्वम् एव उदितम् अनुवदति

गायत्रीभिर् ब्राह्मणस्य संवपेत्

पुरीष्यो ऽसि विश्व भराः इति पुरीष्यो ह्य् एष विश्व भराः
ॐ भुवस् तर्पयामि

पुरा आदित्यस्य अस्तमयात् गार्हपत्यम् उपसमाधाय अन्वाहार्यपचनम् आहृत्य ज्वलन्तम् आहवनीयम् उद्धृत्य गार्हपत्य आज्यं विलाप्य उत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा समिद्वत्य् आहवनीये पूर्णाहुतिं जुहोति

देव वत् पितृभ्यो ऽञ्जलिम् आदाय

ॐ सुवस् तर्पयामि

महद् एनं गमयति इति महिमा

अथ ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय काल एव प्रातर् अग्निहोत्रम् जुहोति

ॐ भूर् भुवः सुवः संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया इति

य एवं विद्वान् ब्रह्म रात्रिम् उपोष्य ब्राह्मणो ऽग्नीन् समारोप्य प्रमीयते सर्वं पाप्मानं तरति तरति ब्रह्महत्याम्

ॐ भूः स्वधा

ॐ इति ब्रह्म ब्रह्म वा एष ज्योतिर् य एष तपत्य् एष वेदो य एष तपति वेद्यम् एव एतत् य एष तपति

ॐ भूर् भुवः सुवर् इति

ॐ सत्यं तर्पयामि इति

ॐ भूर् भुवः सुवर् महर् नम इति

अथ शालीन यायावराणाम् अनपत्यानाम्

अभयं सर्व भूतेभ्यः मत्त इति च अपाम् पूर्णम् अञ्जलिं निनयति

ॐ भुवः स्वधा

ॐ तपस् तर्पयामि

सखा मा गोपाय इति दण्डम् आदत्ते

सो ऽत एव ब्रह्मचर्यवान् प्रव्रजति इति एकेषाम्

अथ पृष्ठ्यां स्तीर्त्वा अपः प्रणीय वैश्वानरं द्वादश कपालम् निर्वपति

आत्मानम् आत्मन आश्रमाद् आश्रमम् उपनीय ब्रह्म पूतः भवति इति विज्ञायते

ॐ भुवः सावित्रीं प्रविशामि भर्गो देवस्य धीमहि

ॐ सुवः सावित्रीं प्रविशामि धियो यो नः प्रचोदयाद् इति

अथ अपि उदाहरन्ति

आत्मन्य् अग्नीन् समारोपयते

अथ अतस् संन्यास विधिम् व्याख्यास्यामः

केश श्मश्रु लोम नखानि वापयित्वा उपकल्पयते

पच्छो ऽर्धर्चशस् ततः समस्तया च व्यस्तया च

ॐ स्वाहा इति

आत्मा ब्रह्म आत्मा ज्योतिः

आश्रमाद् आश्रमं गत्वा हुत होमः जित इन्द्रियः

आहवनीये अग्निहोत्र पात्राणि प्रक्षिपत्य् अ मृद् मयानि अन् अश्म मयानि

त्रिषत्या हि देवा इति विज्ञायते

अपो वा

ॐ भूस् तर्पयामि

एतद् ब्रह्म अन्वाधानम् इति विज्ञायते

यष्टयः शिक्यं जल पवित्रम् कमण्डलुं पात्रम् इत्य् एतत् समादाय यत्र आपः तत्र गत्वा स्नात्वा अपः आचम्य सुरभिमत्या अब्लिङ्गाभिः वारुणीभिर् हिरण्यवर्णाभिः पावमानीभिर् इति मार्जयित्वा अन्तर् जल गतः ऽघमर्षणेन षोडश प्राणायामान् धारयित्वा उत्तीर्य वासः पीडयित्वा अन्यत् प्रयतं वासः परिधाय अपः आचम्य

एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा वर्धते न उ कनीयान्

गार्हपत्ये ऽरणी

सा प्रसिद्धा इष्टिः संतिष्ठते

येन देवा ज्योतिषा ऊर्ध्वाः उदायन्न् इति कमण्डलुं गृह्णाति

स वाचंयमो भवति

अथ अपि उदाहरन्ति

सप्तत्या ऊर्ध्वं संन्यासम् उपदिशन्ति

विधुरो वा प्रजाः स्वधर्मे प्रतिष्ठाप्य वा

न तस्य सर्व भूतेभ्यः भयं च अपि इह जायत इति

भवतं नः समनसाव् इति

सप्त व्याहृतिभिः पात्रं गृह्णाति

न च अतस् ऊर्ध्वं शुक्लं वासो धारयेत्

सावित्रीं सहस्र कृत्वस् आवर्तयेत् शत कृत्वस् अपरिमित कृत्वस् वा

द्वाभ्याम् आदित्यम् उपतिष्ठते

वानप्रस्थस्य वा कर्म विरामे

या ते अग्ने यज्ञिया तनूर् इति त्रिस् त्रिर् एकैकं समाजिघ्रति

ॐ सुवः स्वधा

अपुनर्भवं नयति इति नित्यः

चित्रम् इति

अभयं सर्व भूतेभ्यः दत्त्वा यश् चरते मुनिः

ॐ भूः सावित्रीं प्रविशामि तत् सवितुर् वरेण्यम्
तद् उ वा आहुर् बहुम् एव अनुब्रूयात्

तद् यथा ह वा अन एवं यज्ञः प्रतिमया

उक्थानाम् अनु समरम् ईश्वरो यजमानं भ्रेषो ऽन्वेतोः

तत् सर्वेण सर्वम् आप्नोति य एवं वेद

स यो ऽल्पकम् अन्वाह यथा अल्प धान्ये पात्राणि समृच्छेरन् एवं तस्य उक्थानि समृच्छन्ते

या वै यज्ञस्य समृद्धस्य आशीः सा यजमानस्य

उदर सचेयम् उ वा अन्नाद्यम्

यथा पात्राण्य् एवम् उक्थानि

या यज्ञस्य समृद्धस्य आशीः सा मे समृध्यताम् इति

वाक् प्रातरनुवाकः

शिरो वै यज्ञस्य यत् हविर्धाने

तद् उ ह स्म आह कौषीतकिः

यथा धान्यम् एवं प्रातरनुवाकः

सर्वं वै तद् यत् सहस्रम्

अन्नम् उक्थानि

कस् तं मातुम् अर्हेद् इति

सर्वं प्रातरनुवाकः

सहस्रम् अनुब्रूयात्

वाचा एव तत् शिरः समर्धयति

उदरं वै सदः

उक्थानि तत् परिबृंहति
सा वा शंभोस् तदीया वा मूर्तिर् जल मया मम

चित्र न्यस्ताः इव गताः प्रकाम आलोकनीय ताम्

भुवन आलोकन प्रीतिः स्वर्गिभिर् न अनुभूयते

उभे एव क्षमे वोढुम् उभयोर् वीर्यम् आहितम्

कुबेरस्य मनस् शल्यम् शंसति इव पराभवम्

यद् अमोघम् अपाम् अन्तर् उप्तं बीजम् अज त्वया

वरेण शमितं लोकान् अलं दग्धुं हि तद् तपः

तत्र निश्चित्य कन्दर्पम् अगमत् पाकशासनः

प्रलय स्थिति सर्गाणाम् एकः कारण ताम् गतः

मनसा कार्य संसिद्धि त्वरा द्विगुण रंहसा

इति व्याहृत्य विबुधान् विश्वयोनिस् तिरोदधे

द्रवः संघात कठिनः स्थूलः सूक्ष्मो लघुर् गुरुः

मयि सृष्टिर् हि लोकानां रक्षा युष्मास्व् अवस्थिता

त्वाम् आमनन्ति प्रकृतिं पुरुष अर्थ प्रवर्तिनीम्

अम्भसाम् ओघ संरोधः प्रतीप गमनात् इव

कर्म बन्ध छिदम् धर्मं भवस्य इव मुमुक्षवः

ज्वलत् मणि शिखाः च एनम् वासुकि प्रमुखाः निशि

पुराणस्य कवेस् तस्य चतुर्मुख समीरिता

मोक्ष्यते सुर बन्दीनाम् वेणीर् वीर्य विभूतिभिः

व्यक्तो व्यक्त इतरः च असि प्राकाम्यं ते विभूतिषु

प्रत्यानेष्यति शत्रुभ्यो बन्दीम् इव जय श्रियम्

प्रशमाद् अर्चिषाम् एतद् अनुद्गीर्ण सुर आयुधम्

गुणत्रय विभागाय पश्चाद् भेदम् उपेयुषे

यमो ऽपि विलिखन् भूमिं दण्डेन अस्तमित _

वीर्यवत्य् औषधानि इव विकारे सांनिपातिके

वीज्यते स हि संसुप्तः श्वास साधारण अनिलैः

उपप्लवाय लोकानां धूमकेतुर् इव उत्थितः

त्वं पितॄणाम् अपि पिता देवानाम् अपि देवता

वृतं तेन इदम् एव प्राङ् मया च अस्मै प्रतिश्रुतम्

इतः स दैत्यः प्राप्त श्रीः न इतस् एव अर्हति क्षयम्

अथ सर्वस्य धातारं ते सर्वे सर्वतोमुखम्

नमस् त्रिमूर्तये तुभ्यं प्राक् सृष्टेः केवल आत्मने

तेन अमर वधू हस्तैः स दया लून पल्लवाः

उच्चैर् उच्चैःश्रवास् तेन हय रत्नम् अहारि च

त्वम् एव हव्यं होता च भोज्यं भोक्ता च शाश्वतः

जगत् आदिः अनादिस् त्वं जगदीशो निरीश्वरः

तुरासाहं पुरोधाय धाम स्वायंभुवं ययुः

वेद्यं च वेदिता च असि ध्याता ध्येयं च यत् परम्

तद् कृत अनुग्रह अपेक्षी तं मुहुर् दूत हारितैः

तस्मिन् विप्रकृताः काले तारकेण दिवौकसः

तदीयास् तोयदेष्व् अद्य पुष्करावर्तक आदिषु

अनुकूलयति इन्द्रः ऽपि कल्पद्रुम विभूषणैः

अंशाद् ऋते निषिक्तस्य नीललोहित रेतसः

हिम क्लिष्ट प्रकाशाणि ज्योतींषि इव मुखानि वः

यौ तु स्वप्न अवबोधौ तौ भूतानां प्रलय उदयौ

परतो ऽपि परश् च असि विधाता वेधसाम् अपि

कर्म यज्ञः फलं स्वर्गस् तासां त्वं प्रभवो गिराम्

न आदत्ते केवलां लेखां हर चूडामणि कृताम्

अमी च कथम् आदित्याः प्रताप क्षति शीतलाः

उद्यान पाल सामान्यम् ऋतवस् तम् उपासते

तद् इच्छामो विभो सृष्टं तस्य शान्तये

तद् दर्शिणम् उदासीनं त्वाम् एव पुरुषं विदुः

स्त्री पुमांसौ आत्म भागौ ते भिन्न मूर्तेः सिसृक्षया

स हि देवः परं ज्योतिस् तमस् पारे व्यवस्थितम्

तस्मिन्न् उपायाः सर्वे नः क्रूरे प्रतिहत क्रियाः

न त्व् अस्य सिद्धौ यास्यामि सर्ग व्यापारम् आत्मना

जय आशा यत्र च नः प्रतिघात उत्थित अर्चिषा

सम्पत्स्यते वः कामो यं कालः कश्चित् प्रतीक्ष्यताम्

शंभोर् यतध्वम् आक्रष्टुम् अयस्कान्तेन लोह वत्

मन्त्रेण हत वीर्यस्य फणिनो दैन्यम् आश्रितः

न वाति वायुस् तद् पार्श्वे तालवृन्त अनिल अधिकम्

अथ स ललित योषित् भ्रू लता चारु शृङ्गम् रति वलय पद अङ्के चापम् आसज्य कण्ठे

दीर्घिका कमल उन्मेषः यावत् मात्रेण साध्यते

प्रसाद अभिमुखः वेधाः प्रत्युवाच दिवौकसः

अभ्यस्यन्ति तट आघातम् निर्जित ऐरावताः गजाः

प्रत्येकं विनियुक्त आत्मा कथं न ज्ञास्यसि प्रभो

खिलीभूते विमानानां तद् आपात भयात् पथि

अपविद्ध गदः बाहुर् भग्न शाखः इव द्रुमः

आवर्जित जटा मौलि विलम्बि शशि कोटयः

स्वागतं स्वान् अधीकारान् प्रभावैर् अवलम्ब्य वः

प्रवृत्तिर् आसीच् छब्दानां चरितार्था चतुष्टयी

एवं यद् आत्थ भगवन्न् आमृष्टं नः परैः पदम्
वागीशं वाग्भिर् अर्थ्याभिः प्रणिपत्य उपतस्थिरे

सरसां सुप्त पद्मानाम् प्रातर् दीधितिमान् इव

तस्य उपायन योग्यानि रत्नानि सरितां पतिः

तिसृभिस् त्वम् अवस्थाभिर् महिमानम् उदीरयन्

हरि चक्रेण तेन अस्य कण्ठे निष्क इव अर्पितः

इति तेभ्यः स्तुतीः श्रुत्वा यथार्था हृदयंगमाः

कथम् अप्य् अम्भसाम् अन्तर् निष्पत्तेः प्रतीक्षते

देह बद्धम् इव इन्द्रस्य चिर काल अर्जितम् यशः

मनस्य् आहित कर्तव्याः ते ऽपि प्रतिययुर् दिवम्

पर्याय सेवाम् उत्सृज्य पुष्प सम्भार तत्पराः

अभिज्ञाश् छेद पातानाम् क्रियन्ते नन्दन द्रुमाः

तद् ब्रूत वत्साः किम् इतः प्रार्थयध्वे समागताः

आत्मानम् आत्मना वेत्सि सृजस्य् आत्मानम् आत्मना

आत्मना कृतिना च त्वम् आत्मन्य् एव प्रलीयसे

कुरुते ऽस्मिन्न् अमोघे ऽपि निर्वाण अलात लाघवम्

इत्थम् आराध्यमानो ऽपि क्लिश्नाति भुवनत्रयम्

पर्याकुल त्वात् मरुतां वेग भङ्गः ऽनुमीयते

अपवादैर् इव उत्सर्गाः कृत व्यावृत्तयः परैः

सहचर मधु हस्त न्यस्त चूत अङ्कुर अस्त्रः शतमखम् उपतस्थे प्राञ्जलिः पुष्पधन्वा

विष वृक्षः ऽपि संवर्ध्य स्वयं छेत्तुम् असांप्रतम्

हेम अम्भोरुह सस्यानाम् तद् वाप्यः धाम सांप्रतम्

चामरैः सुर बन्दीनाम् बाष्प शीकर वर्षिभिः

उद्घातः प्रणवो यासां न्यायैस् त्रिभिर् उदीरणम्

गोप्तारं सुर सैन्यानाम् यं पुरस्कृत्य गोत्रभित्

मन्दाकिन्याः पयस् शेषम् दिग्वारण मद आविलम्

किम् इदं द्युतिम् आत्मीयां न बिभ्रति यथा पुरा

किं च अयम् अरि दुर्वारः पाणौ पाशः प्रचेतसः