tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
इह खलु वर्णः च स्वरः च गन्धः च रसः च स्पर्शः च चक्षुः च श्रोत्रं च घ्राणं च रसनं च स्पर्शनं च सत्त्वं च भक्तिः च शौचं च शीलं च आचारः च स्मृतिः च आकृतिः च प्रकृतिः च विकृतिः च बलं च ग्लानिः च मेधा च हर्षः च रौक्ष्यं च स्नेहः च तन्द्रा च आरम्भः च गौरवं च लाघवं च गुणाः च आहारः च विहारः च आहार परिणामः च उपायः च अपायः च व्याधिः च व्याधि पूर्वरूपम् च वेदनाः च उपद्रवाः च छाया च प्रतिच्छाया च स्वप्न दर्शनम् च दूत अधिकारः च पथि च औत्पातिकम् च आतुर कुले भाव अवस्था अन्तराणि च भेषज संवृत्तिः च भेषज विकार युक्तिः च इति परीक्ष्याणि प्रत्यक्ष अनुमान उपदेशैः आयुषः प्रमाण अवशेषम् जिज्ञासमानेन भिषजा

तं विस्तरेण अनुव्याख्यास्यामः

स्वर अधिकारः तु हंस क्रौञ्च नेमि दुन्दुभि कलविङ्क काक कपोत जर्जर अनुकाराः प्रकृति स्वराः भवन्ति यान् च अपरान् उपेक्षमाणः अपि विद्याद् अनूकात् अन्यथा वा अपि निर्दिश्यमानान् तज्ज्ञैः

नख नयन वदन मूत्र पुरीष हस्त पाद ओष्ठ आदिषु अपि च वैकारिक उक्तानाम् वर्णानाम् अन्यतमस्य प्रादुर्भावो हीन बल वर्ण इन्द्रियेषु लक्षणम् आयुषः क्षयस्य भवति

अथ अतस् वर्णस्वरीयम् इन्द्रियम् व्याख्यास्यामः

तत्र श्लोकः

इति स्वर अधिकारः

विकृतिः पुनर् लक्षण निमित्ता च लक्ष्य निमित्ता च निमित्त अनुरूपा च

यां च अधिकृत्य पुरुष संश्रयाणि मुमूर्षतां लक्षणानि उपदेक्ष्यामः

मुख अर्धम् अन्यथा वर्णो मुख अर्धे अरिष्टम् उच्यते

तिलकाः पिप्लवो व्यङ्गा राजयः च पृथग्विधाः

इति उद्देशः

आतुरस्य आशु जायन्ते मुखे प्राणान् मुमुक्षतः

ग्लानिः अर्धे तथा हर्षो मुख अर्धे प्रेत लक्षणम्

बल मांस विहीनस्य तत् सर्वं मरण उदयम्

तत् यथा कृष्णः श्यामः श्याम अवदातः अवदातः च इति प्रकृति वर्णाः शरीरस्य भवन्ति यान् च अपरान् उपेक्षमाणः विद्याद् अनूकात् अन्यथा वा अपि निर्दिश्यमानान् तज्ज्ञैः

नखेषु अपि च वैवर्ण्यम् एतत् क्षीण बले अन्त कृत्

अर्धे वा यदि वा कृत्स्ने निमित्तं न च न अस्ति सः

इति वर्ण अधिकारः

तत्र प्रकृति वैकारिकाणाम् स्वराणाम् आशु अभिनिर्वृत्तिः स्वर अनेक त्वम् एकस्य च अनेक त्वम् अप्रशस्तम्

इति वर्ण स्वर अधिकारौ यथावत् उक्तौ मुमूर्षतां लक्षण ज्ञान अर्थम् इति

निमित्त अनुरूपा तु निमित्त अर्थ अनुकारिणी या ताम् अनिमित्तां निमित्तम् आयुषः प्रमाण ज्ञानस्य इच्छन्ति भिषजो भूयश् च आयुषः क्षय निमित्ताम् प्रेत लिङ्ग अनुरूपाम् याम् आयुषो ऽन्तर्गतस्य ज्ञान अर्थम् उपदिशन्ति धीराः

एको वा यदि वा अनेकः यस्य वैकारिकः स्वरः

तत्र लक्षण निमित्ता नाम सा यस्याः शरीरे लक्षणानि एव हेतु भूतानि भवन्ति दैवात् लक्षणानि हि कानिचिच् शरीर उपनिबद्धानि भवन्ति यानि हि तस्मिन् तस्मिन् काले तत्र अधिष्ठानम् आसाद्य तां तां विकृतिम् उत्पादयन्ति

तत्र प्रकृतिर् जाति प्रसक्ता च कुल प्रसक्ता च देश अनुपातिनी च काल अनुपातिनी च वयस् अनुपातिनी च प्रत्यात्म नियता च इति

ओष्ठयोः पादयोः पाण्योर् अक्ष्णोर् मूत्र पुरीषयोः

एडक कल ग्रस्त अव्यक्त गद्गद क्षाम दीन अनुकीर्णाः तु आतुराणाम् स्वरा वैकारिका भवन्ति यान् च अपरान् उपेक्षमाणः अपि विद्यात् प्राञ्च् विकृतान् अ भूत्वा उत्पन्नान्

वर्ण भेदेन ग्लानि हर्ष रौक्ष्य स्नेहाः व्याख्याताः

भवन्ति च अत्र

पुष्पाणि नख दन्तेषु पङ्को वा दन्त संश्रितः

चूर्णको वा अपि दन्तेषु लक्षणं मरणस्य तत्

मुमूर्षुः इति तं विद्यात् नरः धीरो गत आयुषम्

तत्र प्रकृति वर्णम् अर्ध शरीरे विकृति वर्णम् अर्ध शरीरे द्वौ अपि वर्णौ मर्यादा विभक्तौ दृष्ट्वा यदि एवम् सव्य दक्षिण विभागेन यदि एवम् पूर्व पश्चिम विभागेन यदि उत्तर अधर विभागेन यदि अन्तर् बहिस् विभागेन आतुरस्य अरिष्टम् इति विद्यात् एवम् एव वर्ण भेदः मुखे अपि अन्यत्र वर्तमानो मरणाय भवति

यस्य वैकारिको वर्णः शरीर उपपद्यते
नीलं वा यदि वा श्यावं ताम्रं वा यदि वा अरुणम्

लक्ष्य निमित्ता तु सा यस्या उपलभ्यते निमित्तं यथोक्तं निदानेषु

यत् च अन्यत् अपि किंचिद् वर्ण वैकृतम् अभूत पूर्वम् सहसा उत्पद्येत अनिमित्तम् एव हीयमानस्य आतुरस्य शश्वत् तद् अरिष्टम् इति विद्यात्

तथा अन्यतमस्य आनने जन्म आतुरस्य एवम् एव अप्रशस्तम् विद्यात्

इति वर्ण स्वरौ उक्तौ लक्षण अर्थम् मुमूर्षताम्

यः तौ सम्यक् विजानाति न आयुस् ज्ञाने स मुह्यति

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः
भृगुः

ऊर्ध्व पुण्ड्रे न कुर्वीत वैष्णवानां त्रिपुण्ड्रकम्

जपे भोजन काले च पादुके परिवर्जयेत्

वामनकल्पे

चत्वारि तस्य नश्यन्ति आयुः प्रज्ञा यशः धनम्

अथ आचम्य गुरुं स्मृत अनुज्ञाम् प्रार्थ्य च पूर्ववत्

तत्र आश्रयम् प्रकुर्वन्ति विविधा वासव आदयः

आपः स्वभावतो मेध्या विशेषाद् अग्नि योगात्

ऊर्ध्व पुण्ड्रम् ललाटे तु सर्वेषां प्रथमं स्मृतम्

अविद्यो वा स विद्यः वा गुरुर् एव जनार्दनः

धृता नारायणी मुद्रा प्रह्लादेन पुरा कृते

तत्र एव उत्तर खण्डे शिव उमा संवादे

त्रि अवरान् असमान् कुर्यात् प्रणामान् दण्ड पात वत्

मालां पश्चात् स्वयं धत्ते स वै भागवत उत्तमः

मत्स्यं च दक्षिणे हस्ते कूर्मं वाम करे तथा

काक विष्ठा समम् ह्य् उक्तम् च यद् भवेत्

शरीर शुद्धिः विज्ञेया न तु स्नान फलम् भवेत्

यस्य देवे परा भक्तिः यथा देवे तथा गुरौ

कृष्ण आलयम् यः कुरुते पताकाभिश् च शोभितम्

कृत अवसक्थिकः यस् तु प्रौढ पादः स उच्यते

गया श्राद्ध समम् प्रोक्तं पितृभ्यो दत्तम् अक्षयम्

विष्णुधर्मोत्तरे

श्री करम् पीतम् इत्य् आहुः श्वेतं मोक्ष करम् शुभम्

तस्य उपरिष्टात् भगवन् निर्माल्यम् अनुलेपनम्

अनामिका काम दा उक्ता मध्यम् आयुष्करी भवेत्

अष्टम्यां च चतुर्दश्याम् अमावस्यां विशेषतः

तत्र एव श्री ब्रह्म नारद संवादे

ललाट आदि क्रमेण एव धारणं तु विधीयते

वाम पार्श्वे स्थितो ब्रह्मा दक्षिणे च सदाशिवः

श्यामलं शान्त वदनम् प्रसन्नं वर द ईक्षणम्

तस्मात् सर्वेषु कालेषु उष्ण अम्भः पावनं स्मृतम्

स्नान काले तु तद् नाम् संस्मरेच् च महा प्रभुम्

विधिवत् परया भक्त्या सद्योजातेन पूजयेत्

नग्नश् च स्यूत वस्त्रः स्यान् नग्नः स्निग्ध पटः तथा

अ धृत्वा च ऊर्ध्व पुण्ड्रम् च हरेः पूजां करोति यः

गोभिलः

यज्ञ दान तपस् चर्या जप होम आदिकम् च यत्

व्यर्थं भवति तत् सर्वम् ऊर्ध्व पुण्ड्रम् विना कृतम्

कृष्ण आयुधैः कलौ नित्यं मण्डितं यस्य विग्रहम्

कांस्य अयस् ताम्र रैत्यानि त्रपु सीस मयानि च

धारयेद् वाससी शुद्धे परिधान उत्तरीयके

ततो ध्वज पताका आदि विन्यस्य हरि मन्दिरे

त्रिस् सप्त मार्जनात् शुद्धिः न तु कांस्यस्य तापनम्

अत एव पाद्मे श्री नारदोक्तौ

अम्बरीष महा अघस्य क्षय अर्थे कुरु वीक्षणम्

तथा सप्तमी अमावस्या संक्रान्ति ग्रहणेषु च

विष्णु उत्तीर्णा विशेषेण स नमस्यो दिवौकसाम्

तस्य देहं भगवतो विमलं मन्दिरं शुभम्

धारयेत् शयन आदौ तु तप्तानि किल तानि हि

शुक्ल वासः भवेन् नित्यं रक्तं च एव विवर्जयेत्

ऊर्ध्व पुण्ड्रम् महाभाग स याति परमां गतिम्

तथा च उक्तम्

ब्राह्मे

ऊर्ध्व पुण्ड्रे स्थिता मुक्तिर् ऊर्ध्व पुण्ड्रे स्थितो हरिः

तद् अन्नम् स्वयम् अश्नाति पितृभिः सह केशवः

ब्राह्मे

विरचय्य विचित्राणि मण्डयेत् हरि मन्दिरम्

तावत् वर्ष सहस्राणि स्वर्ग लोके महीयते

शौचं यथार्हं कर्तव्यं क्षार अम्ल उदक वारिभिः

नासा आदि केश पर्यन्तम् ऊर्ध्व पुण्ड्रम् सु शोभनम्

देहे तस्य प्रविष्टो ऽहं जानन्तु त्रिदश उत्तमाः

शतसाहस्रिका नद्याम् अनन्ता विष्णु संनिधौ

तावन्त्य् अब्दानि स सुखी नाकम् आसाद्य मोदते

शूकर त्वम् भवत्य् एव तेषां जन्म शतेषु अपि

द्वादश्यां सप्तमीं षष्ठीं तैल स्पर्शम् विवर्जयेत्

पौर्णमास्यां तथा दर्शे यः स्नायाद् उष्ण वारिणा

मार्जन उपाञ्जनैः वेश्म पुनःपाकेन मृद् मयम्

अच्छिद्रेण ऊर्ध्व पुण्ड्रेण भस्मना तिर्यञ्च् अङ्गिना

तस्मिन् गृहे तिष्ठति सर्वदा हरिः श्रद्धा अन्वितः कंस हा विहङ्गम

पीडयन्ति न तत्र एव ग्रहा ऋक्षाणि राशयः

यमः

मर्त्य असत् धी श्रुतं तस्य सर्वं कुञ्जर शौच वत्

तस्मान् नारायणं देवं स्नान काले स्मरेद् बुधः

स्व स्थितम् पुण्डरीकाक्षं मन्त्र मूर्तिम् प्रभुं स्मरेत्

भागीरथी भोगवती जाह्नवी त्रिदशेश्वरी

संस्पृष्टं न एव शुध्येत पुनःपाकेन मृद् मयम्
प्रणम्य अथ महा विष्णुम् प्रार्थ्य अनुज्ञाम् तु वैष्णवः

तेषां च यावत् सुकृतं दुष्कृतं स्यान् न संशयः

द्रव द्रव्याणि भूरीणि परिप्लाव्यानि च अम्भसा

अति दुष्टस्य तद् मात्रम् त्यजेत् छित्त्वा तु शुद्धये

तत्र एव कार्त्तिकप्रसङ्गे

पद्म कुड्मल संकाशः मोहनं त्रितयं स्मृतम्

ऊर्ध्व पुण्ड्रम् मुदा सौम्यं ललाटे यस्य दृश्यते

स्मृतिः

महापातक युक्तः वा युक्तो वा सर्व पातकैः

तुलसी काष्ठ सम्भूताम् शिरसो यस्य भूषणम्

यो मृत्तिकां द्वारवती समुद्भवाम् करे समादाय ललाट पट्टके

यस्यां गुरुं प्रणमते समुपास्य तु भक्तितः

नन्दते च अप्सरस् युक्तः स्वागतं तस्य देवराट्

विष्णुधर्मे श्रीभागवते च हरिश्चन्द्रस्य

किंच

किंच

यावन्तो बिन्दवः केचित् पानीयस्य वसुन्धरे

संहतानां तु पात्राणां यद् एकम् उपहन्यते

निर्माल्य तुलसी माला युक्तः यश् च अर्चयेत् हरिम्

पद्मपुराणे श्री गोतमेन

यद् यत् करोति तत् सर्वम् अनन्त फल दम् भवेत्

नासिकायास् त्रयो भागा नासा मूलम् प्रचक्ष्यते

प्रक्षालनेन शुध्यन्ति चण्डाल स्पर्शने तथा

श्री ब्रह्माण्डपुराणे

अत एव देवलः

सप्तम स्कन्धे

त्रिपुण्ड्रं यस्य विप्रस्य ऊर्ध्व पुण्ड्रम् न दृश्यते

पाप कोटि युक्तस्य तस्य किं कुरुते यमः

श्रीखण्डे क्व स आमोदः स्वरः वर्णः क्व तादृशः

उष्ण अम्बुना च प्रक्षाल्य सर्व पापैः प्रमुच्यते

पाद्मे श्री भगवत् उक्तौ

स्मृतौ

नलिनी नन्दिनी सीता मालिनी च महापगा

इत्य् अयं सर्वतो लोके सत् आचारः विराजते

शालग्राम शिला लग्नम् चन्दनं धारयेत् सदा

सर्व अङ्ग सुन्दरम् देवं सर्व आभरण भूषितम्

फलं यच्छति प्रत्यहं द्वारका उद्भवम्

स चाण्डालो ऽपि शुद्ध आत्मा पूज्य एव न संशयः

अन्यत्र च

शङ्ख चक्र अङ्कित तनुः शिरसा मञ्जरी धरः

तुलसी काष्ठ सम्भूताम् यो मालां वहते नरः

कुर्वन् सिद्धिम् अवाप्नोति ह्य् अन्यथा निष्फलं भवेत्

प्रयागे या गतिः प्रोक्ता सा गतिस् तस्य नारद

नन्दनाच् च परिभ्रष्टो मम कर्म व्यवस्थितः

यावतस् तु पदांस् तत्र समन्ताद् उपलेपयेत्

शङ्ख चक्र आदि चिह्नानि सर्वेष्व् अङ्गेषु धारयेत्

तत्र एव च कार्त्तिकमाहात्म्ये ब्रह्म नारद संवादे

स्कन्दपुराणे कार्त्तिकप्रसङ्गे

नरकान् न निवर्तन्ते दग्धाः कोप अग्निना हरेः

तद् मात्रम् उद्धृतं शुध्येत् कठिनं तु पयस् दधि

कृष्ण आयुध अङ्किता मुद्रा यस्य नारायणी करे

ऊर्ध्व पुण्ड्रस्य मध्ये तु विशाले सु मनोहरे

कीट स्पृष्टम् तु यद् वस्त्रं पुरीषं येन कारितम्

पद्म अक्षैः तुलसी काष्ठैः फलैर् धात्र्याश् च निर्मिताः

अदृश्यं सर्व भूतानाम् शत्रूणां रक्षसाम् अपि

किंच

दाने उद्दिष्टो मां हरिवल्लभे

बोधः कलुषितस् तेन दौरात्म्यं प्रकटीकृतम्

किंच

ददाति पापिनां मुक्तिं किं पुनर् विष्णु सेविनाम्

विष्णु नाम अङ्किताम् मुद्राम् अष्ट अक्षर समन्विताम्

उपलिप्य आलयम् विष्णोश् चित्रयित्वा अथ वर्णकैः

नारदीये

वामे भुजे गदा यस्य लिखिता दृश्यते कलौ

तैल अभ्यक्तः घृत अभ्यक्तः विष् मूत्रे कुरुते द्विजः

कृष्णं पश्यन् कीर्तयंश् च दास्येन आत्मानम् अर्पयेत्

द्वादश अरम् तु षष् कोणम् वलय त्रय संयुतम्

शूद्र भाण्ड स्थितम् तक्रं तथा मधु न दुष्यति

एतस्य परिवर्तेन प्रभवे अन्यत् समर्पयेत्

अल्प आशौचे भवेत् शुद्धिः शोषण प्रोक्षण आदिभिः

सप्त जन्मानि वैधव्यं न प्राप्नोति कदाचन

ततः श्री भगवत् पूजा मन्दिरस्य अङ्गनम् गतः

मोहात् कुर्वन्न् अधो गच्छेत् तद् भवेद् आसुरं स्मृतम्

नारायण आयुधैः नित्यं चिह्नितं यस्य विग्रहम्

योगी याज्ञवल्क्यः

अभेदेन अर्चयेत् यस् तु स मुक्ति फलम् आप्नुयात्

धृत्वा पुण्ड्राणि च अङ्गेषु विष्णु सायुज्यम् आप्नुयात्

यमश् च

तं स्पृष्ट्वा अपि अथवा दृष्ट्वा स चेलम् स्नानम् आचरेत्

मद् प्रिय अर्थम् शुभ अर्थम् वा रक्षा अर्थे चतुरानन

द्वारकामाहात्म्ये तत्र एव
माला युग्मम् वहेद् यस् तु धात्री तुलसी सम्भवम्

समाहरेत् श्री तुलसीम् पुष्प आदि च यथा उदितम्

अथ श्री गुरु पादानाम् प्राप्य अनुज्ञाम् च साधकः

स दुर्गतिम् अवाप्नोति पूजनं तस्य निष्फलम्

सम्मार्जन उपलेपाभ्याम् सेक मण्डल वर्तनैः

यैः शिष्यैः शश्वद् आराध्या गुरवो ह्य् अवमानिताः

आदित्यपुराणे

किंच

तद् विष्णोः परमं पदं ये गच्छन्ति लाञ्छिताः

न जह्यात् तुलसी मालाम् धात्री मालाम् विशेषतः

गायत्र्या च अष्टौ कृत्वा वै मन्त्रितां धूपयेच् च ताम्

पुत्र जन्मनि सङ्क्रान्तौ ग्रहणे चन्द्र सूर्ययोः

धात्री फल कृताम् मालां कण्ठ स्थाम् यो वहेन् न हि

ऊर्ध्व पुण्ड्रः मृदा शुभ्रो ललाटे यस्य दृश्यते

अन्यत्र च

यस्य कौमोदकी चिह्नम् भुजे वामे कलि प्रियैः

तुलसी दल सम्मिश्रम् तोयं गङ्गा समम् विदुः

तिर्यञ्च् पुण्ड्रम् न कुर्वीत सम्प्राप्ते मरणे अपि च

विष्णुरहस्ये

निर्माल्येन प्रसादेन सर्वाण्य् अङ्गानि मार्जयेत्

सूतिका उच्छिष्ट भाण्डस्य सुरा आदि उपहतस्य च

अधिक्षिप्य गुरुं मोहात् परुषं प्रवदन्ति ये

पद्मपुराणे

करोति भवने विष्णोस् त्याज्यं तेषां कुल त्रयम्

प्रक्षालनेन त्व् अल्पानाम् अद्भिः शौचं विधीयते

नग्नो मलिन वस्त्रः स्यात् नग्नश् च अर्ध पटः तथा

न एव अन्यत् नाम च ब्रूयात् पुमान् नारायणाद् ऋते

ऊर्णा पट्टांशुक क्षौम दुकूल आविक चर्मणाम्

अपराध सहस्राणि नित्यं हरति केशवः

ऊर्ध्व पुण्ड्र धरः मर्त्यो गृहे यस्य अन्नम् अश्नुते

मृद् पर्ण तृण काष्ठानाम् श्व अस्थि चाण्डाल वायसैः

लभते स्नान जम् फलम्

संध्या उपास्ति आदिकम् कर्म ततः कुर्यात् यथाविधि

अत एव कौर्मे श्री व्यासगीतायाम्

श्रुतौ च यजुस् कठ शाखायाम्

ताम्रम् अम्लेन न चेद् आमिष लेपनम्

तुलसी काष्ठ सम्भूते माले कृष्ण जन प्रिये

उक्तं च पाद्मे श्री नारदेन

तत्र एव वैष्णवैः कार्यम् ऊर्ध्व पुण्ड्रम् मनोहरम्

जायते मम भक्तश् च सर्व धर्म समन्वितः

आरोपितं ध्वजं दृष्ट्वा ये अभिनन्दन्ति धार्मिकाः

शाक मूल फलानाम् च धान्य वत् शुद्धिः इष्यते

श्रीधरं वाम बाहौ तु हृषीकेशं तु कन्धरे

आवाहन मन्त्रः च अयम्

हस्त प्रमाणम् भू भागम् उपलिप्य नराधिप

श्री विष्णुधर्मोत्तरे

दानम् आचमनं होमं भोजनं देवता अर्चनम्

किंच श्री भगवत् उक्तौ

उपदेष्टारम् आम्नाय गतम् परिहरन्ति ये

बौधायनः

गोपीचन्दन सम्पर्कात् पूतो भवति तद् क्षणात्

ये कण्ठ लग्न तुलसी नलिन अक्षमालाः ये वा ललाट फल्के लसत् ऊर्ध्व पुण्ड्राः

मनुस्मृतौ

हरेः पद आक्रान्तिम् आत्मनि धारयति यः

तावत् तस्य शरीरे तु प्रीत्या लुठति केशवः

तत्र एव श्री भगवत् वचनम्

गारुडे च मार्कण्डेय उक्तौ

दशम्यां तैलम् अ पृष्ट्वा यः स्नायाद् अविचक्षणः

चान्द्रायण फलम् प्राप्य विष्णु लोके महीयते

तुलसी दल संयुक्तम् ब्रह्म हत्या विनाशनम्

किंच अन्यत्र

वीक्ष्य आदर्शे जले वा अपि यो विदध्यात् प्रयत्नतः

किंच अत्रिस्मृतौ

तत्र यमः

दोधूयते यथा सा तु वायुना केशव आलये

अगस्त्यसंहितायाम्

स्नाने वा यदि वा अ स्नाने पक्क तैलम् न दुष्यति

तावत् वर्ष सहस्राणि शाकद्वीपे महीयते

किंच मनुः

सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः

किंच

तुलसी दल जा माला धात्री फल कृता अपि च

तस्य पुण्यं महाभागे शृणु तत्त्वेन निष्कलम्

ऊर्ध्व पुण्ड्रे त्रिपुण्ड्रं यः कुरुते नर अधमः

स्थान उपलेपने भूमे सलिलं यो ददाति मे

प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च द्विस् आचमनम् आचरेत्

कृत्वा काष्ठ मयम् बिम्बं कृष्ण शस्त्रैः तु चिह्नितम्

तैलेन अभ्यञ्जयेत् यस् तु चतुर्भिः परिहीयते

काष्ठानां तक्षणात् शुद्धिः मृद् गोमय जलैः अपि

उभाभ्याम् अपि चिह्नाभ्यां यो ऽङ्कितो मत्स्य मुद्रया

गुरोः समासने न एव न च एव उच्च आसने वसेत्

नर्मदे सिन्धु कावेरि जले अस्मिन् सन्निधिं कुरु

एकादश स्कन्धे श्री भगवत् उद्धव संवादे भगवत् धर्म कथने
भक्त्या तत् परितो लिम्पेद् अभ्युक्षेच् च तद् अङ्गनम्

अथ अङ्ग मलम् उत्तार्य स्नात्वा विधिवद् आचरेत्

न च आर्द्रम् एव वसनं परिदध्यात् कदाचन

स्कान्दे

श्रुतिश् च यजुर्वेदस्य

गृहीत्वा गोमयं या तु मण्डलं केशव अग्रतस्

शङ्ख चक्र आदिभिः चिह्नैर् विप्रः प्रियतमैर् हरेः

शस्यानि व्रीहयश् च एव शाक मूल फलानि च

हरये न अर्पयेत् यस् तु तुलसी काष्ठ सम्भवाम्

कार्त्तिके तु विशेषेण पुनात्य् आ सप्तमं कुलम्

शङ्खः

लक्ष्मीः सरस्वती दुर्गा सावित्री हरिवल्लभा

पुनश् च विधिना सम्यग् ग्राहयेद् वैष्णवाद् गुरोः

अविलीनं तथा सर्पिर् विलीनं श्रपणेन तु

क्रिया विहीनम् यदि मन्त्र हीनम् श्रद्धा विहीनम् यदि काल वर्जितम्

प्रतिपद्य गुरुं यस् तु मोहाद् विप्रतिपद्यते

गदाधरो गया पुण्यम् प्रत्यहं तस्य यच्छति

पितॄणां देवतानां च वैष्णवैस् तु समं मतम्

स्कन्दपुराणे

ध्वजं विष्णु गृहे कृत्वा मुच्यते सर्व पातकैः

नग्नो द्विगुण वस्त्रः स्यान् नग्नो रक्त पटः तथा

क्षालितां पञ्चगव्येन मूलमन्त्रेण मन्त्रिताम्

तस्माद् यस्य शरीरे तु ऊर्ध्व पुण्ड्रम् धृतो भवेत्

श्री ब्रह्माण्डपुराणे

सर्व सङ्गान् परित्यज्य मम लोकं च गच्छति

त्रयो ऽग्नयस् त्रयो देवा विष्णोस् त्रीणि पदानि च

मुच्यते सर्व पापेभ्यः यदि अपि ब्रह्म हा भवेत्

प्रथमं तु गुरुं पूज्य ततश् च एव मम अर्चनम्

तत्र एव कार्त्तिकप्रसङ्गे

अ गम्य गमने पापम् अभक्ष्यस्य च भक्षणे

धृत ऊर्ध्व पुण्ड्रः कुत चक्र धारी विष्णुं परं ध्यायति यो महात्मा

सिद्धार्थकानां कल्केन दन्त शृङ्ग मयस्य च

शातातपः

समस्त पाप निर्मुक्तः विष्णु लोके स मोदते

पताकां च शुभां दत्त्वा तथा केशव वेश्मनि

द्वादश अङ्गेषु विधिवद् ऊर्ध्व पुण्ड्राणि वैष्णवः

षष्ठ्यां तैलम् अनायुष्यं चतुर्थीष्व् अपि च पर्वसु

यज्ञो दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृ तर्पणम्

ब्राह्म्ये श्री ब्रह्म नारद संवादे

तान्तवं मलिनं पूर्वम् अद्भिः क्षारैश् च शोधयेत्

स अन्तरालम् प्रकुर्वीरन् पुण्ड्रं हरि पद आकृतिम्

गुरुर् येन परित्यक्तस् तेन त्यक्तः पुरा हरिः

निर्यासानां गुडानां च लवणानां तथा एव च

विचित्रं भूषयेत् तच् च भगवत् भक्तिमान् नरः

शङ्ख चक्र ऊर्ध्व पुण्ड्र आदि रहितम् ब्राह्मण अधमम्

दक्षा पृथ्वी च विहगा विश्वगाथा शिवप्रिया

अन्येषां तु चतुष्पादं चतुर् अस्रम् तु कारयेत्

पद्मपुराणे च वैशाखमाहात्म्ये

अगस्त्यसंहितायां

तदा तस्य जगत्स्वामी तुष्टो हरति पातकम्

विमान वरम् आरुह्य याति विष्णोः परं पदम्

त्रिविक्रमं कन्धरे तु वामनं वाम पार्श्वके

अग्निर् आविक वस्त्रम् च ब्राह्मणाश् च तथा कुशाः

शङ्ख चक्र गदा पद्म धरम् पीत अम्बर आवृतम्

विभीषणेन बलिना ध्रुवेण च शुकेन च

तत् पावित्र्यं क्व वै तीर्थे श्री गोपीचन्दने यथा

अपेक्ष्या वैष्णवैर् ज्ञेयास् तद् तद् विस्तारणैः अलम्

सर्वतोभद्र पद्म आदीन् अभिज्ञः स्वस्तिकानि च

कार्यो ऽभिषेकः शङ्खेन तुलसी मिश्रितैः जलैः

उच्छिष्टेन तु संस्पृष्टो द्रव्य हस्तः कथंचन

तया संक्षालयेत् सर्वम् अन्तर् देह गतम् मलम्

तदा विंशत् कुलम् तस्य नरकाद् उद्धराम्य् अहं

अथ स्व गृहम् आगच्छेद् आदौ नत्वा इष्टदेवताम्

स्वरेण मन्त्रेण सदा हृदि स्थितं परात्परं यन् महतो महान्तम्

पाद्मे

किंच

दूताः शृणुत यत् भालम् गोपीचन्दन लाञ्छितम्

पितृ देव मनुष्याणाम् क्रियायां च प्रशस्यते

यो मन्त्रः स गुरुः साक्षात् यो गुरुः स हरिः स्मृतः

तस्मात् छिद्र अन्वितम् पुण्ड्रं दण्ड आकारम् सु शोभनम्

अभ्युक्षणं तु यः कुर्याद् देवदेव अजिरे नरः

तत् श्लाघ्यं जन्म धन्यं तत् दिनं पुण्या अथ नाडिका

इति श्री गोपालभट्ट विलिखिते श्री भगवत् भक्तिविलासे श्रीवैष्णवालङ्कारो नाम चतुर्थो विलासः

मुद्रा वा भगवत् नाम अङ्किता वा अष्ट अक्षर आदिभिः

तिलैस् तैलैश् च संवर्ज्य प्रतिषिद्ध दिनानि तु
नव अङ्गुलम् मध्यमं स्याद् अष्ट अङ्गुलम् अतः परम्

सङ्क्रान्तौ रवि वारे च स्नानम् आलकैः त्यजेत्

यच् च आनन्द पुरे प्रोक्तं चक्र स्वामी समीपात्

सव्ये करे गदा अधस्तात् रथाङ्गं तिष्ठते यदि

एवं न्यासं समाचर्य सम्प्रदाय अनुसारात्

चक्रं स्याद् दक्षिणा आवर्तम् शङ्खं च श्री हरेः स्मृतः

ब्राह्मे

वक्षस् स्थले माधवं तु गोविन्दं कण्ठ कूपके

श्रुतिषु

स्नातस्य वह्नि तप्तेन तथा एव आतप वारिणा

वस्त्र वैदल चर्म आदेः शुद्धिः प्रक्षालनं स्मृतम्

मनुः

अन्यत्र अपि

ऊर्ध्व पुण्ड्र धरम् दृष्ट्वा सर्व पापैः प्रमुच्यते

अलंकृतः शुचिर् मौनी श्राद्ध आदौ च जित इन्द्रियः

यतीनाम् आसनं शुक्लं कूर्म आकारम् तु कारयेत्

अज्ञं हि बालम् इत्य् आहुः पिता इति एव तु मन्त्र दम्

किंच

आगमे

पीठ आदिकम् च तत् सर्वं यथोक्तं च विशोधयेत्

आसनं शयनं यानं नावः पन्थास् तृणानि च

तथा च कूर्मपुराणे

शङ्खः

तत्र एव

तुलसी काष्ठ मालाम् च कण्ठ स्थाम् वहते तु यः

छिन्नं वा संधितं दग्धम् आविकं न प्रदुष्यति

ललाटे यैः कृतं नित्यं गोपीचन्दन पुण्ड्रकम्

द्वादश अब्द अर्जितम् पुण्यं च अफलया उपगच्छति

तत् सर्वं राक्षसं नित्यं नरकं च अधिगच्छति

सकृन् नारायणैः इत्यादि वचनं तत्र कीर्तयेत्

एभिर् वयम् उरुक्रमस्य चिह्नैर् अङ्किता लोके सुभगा भवेम

विष्णु लोके अथ तत्र रथैः स स्पृहम् वीक्ष्यते सुखी

संमार्जनं यः कुरुते गोमयेन उपलेपनम्

शुचिर् भागवतः शुद्धो ह्य् अपराध विवर्जितः

मूत्रं वा मैथुनं वा अपि तद् वस्त्रं परिवर्जयेत्

समारभ्य भ्रुवोर् मध्यम् अन्तरालं प्रकल्पयेत्

तत्र एव श्री धर्मराजस्य दूत अनुशासने

प्रयाग आदिषु तीर्थेषु स गत्वा किं करिष्यति

ऊर्ध्व पुण्ड्र धरः कुर्यात् तस्य पुण्यम् अनन्तकम्

श्री गोपीचन्दनेन एवम् चक्र आदीनि बुधो ऽन्वहम्

सदा एव तस्य लोके तु वासस् तस्य न च अन्यतस्

तत् दर्शनम् न कर्तव्यं दृष्ट्वा सूर्यं निरीक्षयेत्

एक वस्त्रः न भुञ्जीत न कुर्याद् देवन अर्चनम्

अथवा जाह्नवीम् एव सर्व तीर्थ मयाम् बुधः

शुचिर् एव भवेन् नित्यम् ऊर्ध्व पुण्ड्र अङ्कितः नरः

अथ तस्य उपरि श्रीमत् तुलसी मूल मृत्स्नया

सर्व तीर्थ मयम् देहं तद् क्षणात् द्विज जायते

द्वारकामाहात्म्ये

पद्मपुराणे उत्तर खण्डे तत्र एव

व्रीहयः प्रोक्षणाद् अद्भिः शाक मूल फलानि च

गोमयेन शुभान् लोकान् अयत्नाद् एव गच्छति

ये गुरु आज्ञाम् न कुर्वन्ति पापिष्ठाः पुरुष अधमाः

काम क्रोध आदिकम् यद् यद् आत्मनो अनिष्ट कारणम्

विद्याधरी महादेवी तथा लोकप्रसादिनी

आसन आरूढ पादः तु जानुनोर् वा अथ जङ्घयोः

दहनात् खननाद् वा अपि शैलानाम् अम्भसा अपि वा

विष्णुधर्मोत्तरे श्री भगवत् उक्तौ

गुरून् ज्येष्ठांश् च पुष्प एधस् कुश अम्भस् धारक इतरान्

मार्कण्ड प्रमुखैः द्विजैः

तथा च नवम स्कन्धे श्रीमत् अम्बरीष उपाख्याने

मत्स्य कूर्म आदिकाम् चिह्नं गृहीत्वा कुरुते नरः

वायुपुराणे च

शङ्ख आदि चिह्नितैः शस्त्रैर् देहे कृत्वा कलिप्रिय

ऊर्ध्व पुण्ड्रैः विहीनस् तु संध्या कर्म आदिकम् चरेत्

ऊर्ध्व पुण्ड्र धरः मर्त्यो म्रियते यत्र कुत्रचित्

तद् क्षणात् विरजा मन्त्री जायते स्फटिक उपमः

तान्य् एव अमेध्य लिप्तानि नेनिज्याद् गौरसर्षपैः

पुत्र मित्र कलत्र आदि _ प्रच्युता हि ते

अभ्युक्षणं तु यः कुर्यात् पानीयेन सुरालये

विप्राणां सततं कार्यं स्त्रीणां च शुभ दर्शने

पाद्मे च उत्तरखण्डे

पद्मपुराणे तत्र एव

विधि हीनम् तु सम्पूर्णं पितॄणां तु गया समम्

न तेषां नरक क्लेश निस्तारः मुनि सत्तमैः

नारायण आयुधैः युक्तं कृत्वा आत्मानम् कलौ युगे

मन्दिरं मार्जयेद् विष्णोर् विधाय आचमन आदिकम्

वैष्णवो न स विज्ञेयो विष्णु पूजा रतः यदि

ये गुरु द्रोहिनः मूढाः सततं पाप कारिणः

विगन्धम् च पुण्ड्रम् आहुर् अनर्थकम्

श्रौतं स्मार्तं तथा कर्म न नग्नश् चिन्तयेद् अपि

अथर्वणि च
स चाण्डालो ऽपि शुद्ध आत्मा पूज्य एव न संशयः

यच् च उक्तम् शङ्खेन

संमार्जनं तु यः कुर्यात् पुरुषः केशव आलये

लोह बद्धम् सदा एव आर्कम् वर्जयेद् आसनं बुधः

तुलसी दल जाम् मालां कण्ठ स्थाम् वहते तु यः

कल्प कोटि सहस्राणि गया श्राद्ध फलम् लभेत्

अधौतं कारु धौतम् वा परेद्यु धौतम् एव वा

सप्तम्यां न स्पृशेत् तैलं नवम्यां प्रतिपद्य् अपि

व्यत्यस्त पाणिना कार्यम् उपसंग्रहणं गुरोः

ततो गण आदिकम् स्मृत्वा तुलसी मिश्रितैः जलैः

ताम्र अयस् कांस्य रैत्यानाम् त्रपुणः सीसकस्य च

गृहीत्वा मृत्तिकां भक्त्या विष्णु पाद जलैः सह

न कुर्यात् संधितं वस्त्रं देव कर्मणि भूमिप

प्रवेशो न अस्ति पापस्य कवचं तस्य वैष्णवम्

अति दुष्टम् तु पात्र आदि विशोध्य आतिथ्य कर्मणे

तत्र एव देवहूति स्तुतौ

तत्र एव श्री सनत्कुमार उक्तौ

ऊर्ध्व पुण्ड्रैः विहीनस् तु किंचित् कर्म करोति यः

यस्य साक्षाद् भगवति ज्ञान दीप प्रदे गुरौ

दृश्यते यस्य देहे तु स वै भागवत उत्तमः

अन्यत्र च

किंच

साम्प्रदायिक शिष्टानाम् आचाराच् च यथारुचि

स गो हत्या कृतम् पापं प्राप्नोति इह न संशयः

स्व गृहे वा आचरन् स्नानं प्रक्षाल्य अङ्घ्री करौ तथा

सर्व पाप विनिर्मुक्तः वारुणं लोकम् अश्नुते

धात्री फल कृता माला तुलसी काष्ठ सम्भवा

गुरवः पूजनीयास् ते गृहं नत्वा नयेत तान्

याज्ञवल्क्यः

सप्तम्यां न स्पृशेत् तैलं नीली वस्त्रम् न धारयेत्

प्राङ्गणं वर्णक उपेतम् स्वस्तिकैश् च समन्वितम्

गो शकृत् मयम् भिन्नं तथा पलाश पैप्पलम्

गोमयेन मृदा तोयैर् यः कुर्याद् उपलेपनम्

किंच

पद्मपुराणे

यत् शरीरम् मनुष्याणाम् ऊर्ध्व पुण्ड्रम् विना कृतम्

हरौ रुष्टे गुरुस् त्राता गुरौ रुष्टे न कश्चन

शोधयित्वा आतपे किंचित् करैर् उन्मार्जयेन् मुहुः

अस्पृश्य स्पर्शने च एव न स्नायाद् उष्ण वारिणा

तथा एव धार्यम् एवं हि त्रिविधं तिलकं स्मृतम्

तस्य अवलोकनात् पापं याति वर्ष कृतम् नृणाम्

धारयेत् तुलसी काष्ठ भूषणानि च वैष्णवः

तुलसी दल ज स्नाने एकादश्यां विशेषतः

मोहात् प्रतिपदं षष्ठीं कुहूं रिक्त अतिथिम् तथा

विष्णुः

यावद् दिनानि वहते धात्री मालाम् कलौ नरः

ऊर्ध्व पुण्ड्रे स्थिता लक्ष्मीर् ऊर्ध्व पुण्ड्रे स्थितं यशः

वनमाला परिवृतम् नारद आदिभिः अर्चितम्

मत्स्य कूर्म आदि चिह्नानि चक्र आदीनि आयुधानि च

अतः प्राग् गुरुम् अभ्यर्च्य कृष्ण भावेन बुद्धिमान्

एकान्तिनो महाभागाः सर्व भूत हिते रताः

तथा मां कुरु देवेशि नित्यं विष्णु जन प्रियम्

तस्य एवम् शोधनं प्रोक्तं सामान्य द्रव्य शुद्धि कृत्

ततो भुक्त्वा सर्व भोगान् तीर्त्वा संसार सागरम्

विष्णुं च दक्षिणे कुक्षौ बाहौ च मधुसूदनम्

चिन्तयेद् ब्रह्मरन्ध्रेण प्रविशन्तीं स्वकां तनुम्

यश् च आलेपयते भूमिं गोमयेन दृढ व्रतः

यावत्कानि भूमि सम्मार्जने ददुः

तुलसी मृत्तिका पुण्ड्रम् यः करोति दिने दिने

वृद्धशातातपः

पूजयिष्यंस् ततः कृष्णम् आदौ संनिहितं गुरुम्

स हि तत्र स्थितं विष्णुं श्रियं च एव व्यपोहति

दशम स्कन्धे च

अ वैष्णव उपदिष्टेन मन्त्रेण निरयं व्रजेत्

सर्व सङ्गात् परित्यज्य मम लोकं तु गच्छति

बृहत् नारदीये

स्कान्दे

ललाटे केशवं ध्यायेन् नारायणम् अथ उदरे

गङ्गे च यमुने च एव गोदावरि सरस्वति

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन यथाविधि तथा गुरुम्

तावन्ति पाप जालानि नश्यन्त्य् एव न संशयः

साधकस्य गुरौ भक्तिं मन्दीकुर्वन्ति देवताः

धात्री फलैः अमावस्या सप्तमी नवमीषु च

रजांसि पञ्च वर्णानि मण्डल अर्थम् हि कारयेत्

वाराहे श्री सनत्कुमार उक्तौ

तापनं घृत तैलानाम् प्लावनं गो रसस्य च

मृण्मयानां तु पात्राणां दहनात् शुद्धिः इष्यते

श्री वाराहे

धौत अधौतम् तथा दग्धं संधितं रजक आहृतम्

धत्ते भागवतो यस् तु कलि काले विशेषतः

अपि घ्नन्तः शपन्तो वा विरुद्धा अपि ये क्रुद्धाः