tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
किम् एतत् इति पप्रच्छ स अश्रु नेत्रम् सुयोधनम्

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयम् उदीरयेत्

निन्दन्ति ये स्त्रियं भुक्त्वा ये च शास्त्र अर्थ वर्जिताः

भीम फल्गुन सौभद्र मत्स्य चैद्य मुखैः ततस्

जहार आकर्ण कृष्टेन भल्लेन च महा ओजसः

स व्रजन् दुर्जयान् जित्वा कृतवर्म मुखान् रणे

चण्डीश डमर उच्चण्ड डिण्डिम ध्वान निःस्वनैः

एषो ऽहं समय प्रख्याम् गदाम् आदाय दंशितः

अवारयत् स्वयम् क्रुद्धो बाण वर्षैः धनंजयः

अहं धनंजयं वीरं वारयिष्यामि सायकैः

उद्यतः कर्तुम् अद्य एव जाने निष्पाण्डवं जगत्

विषम दृशम् अनीशम् शान्तम् ईशानम् ईशम् तरुण तरणि माला स्फार तेजस् प्रकारम्

शिष्य अनुरोधः यदि ते न स्यात् सरल चेतसः

तं निर्विकारो विशिखैः वज्र वेगैः अपूरयत्

उक्ते जनार्दनेन इति सव्यसाची स कुञ्जरम्

मण्डलानि चरन्तौ तौ अन्योन्यम् अभिजघ्नतुः

स सौभद्रं रणे मत्वा कंसारि सम विक्रमम्

अम्बष्ठ अधिपतेः छित्त्वा मौलि रत्न उज्ज्वलम् शिरः

प्रविशन्ति एष बीभत्सुं व्रजामि यदि पृष्ठतः

हेम चाप सहस्राणि ददृशुः तस्य लाघवात्

अथवा भार योग्यस्य शरीरस्य अस्य ते पशोः

निःशश्वास ह्रिया नम्रः सौभद्र शर दारितः

इति ब्रुवाणं शैनेयो मनस् मारुत रंहसा

कुतस् त्वम् अ श्रुत उदन्तः इव आयातः पराक्रमी

गृहीतं तत् मया दिव्यं जहि एनम् अधुना नृपम्

धृष्टद्युम्नो अवधीत् वीरम् द्रुमसेनं नराधिपम्

याते ऽस्तं तिग्मकिरणे चक्रिरे कुरु पुंगवाः

विसृजन् कुरु सेनासु वैकर्तनम् अयोधयत्

अर्जुनेन कृते क्षिप्रं शर पञ्जर मन्दिरम्

ततो युधिष्ठिर मुखाः संमुखं हतम् आहवे

विद्रुतः कौरव चमूम् पिपेष आलम्बि कङ्कटः

शक्तिमन्तः प्रणयिनाम् अभिजाताः यशस्विनः

मणि नाग ध्वजः श्रीमान् स्वयम् राजा सुयोधनः

न एतत् वाच्यम् त्वया भूपो बाणैः त्वा अन्यथा शितैः

ते हया हेम संनाहाः गाहमाना इव अम्बरम्

क्षणं विलोक्य चक्राते सुरेन्द्र नमुचि प्रभम्

तस्मिन् अधोमुखे दुःखात् घोरम् वक्तुम् अनीश्वरे

ततः कर्णम् अभिद्रुत्य शरैः अशनि दारुणैः

अस्त्रेण अनेन हन्यन्ते न विशस्त्रा भुवि स्थिताः

निशीथे सर्व वीरेषु युध्यमानेषु रक्षसा

एतत् गुरु वचः राजा प्रतिगृह्य कृताञ्जलिः

निशीथे द्विगुण उत्साहः तम् अधावत् घटोत्कचः

कृपाणेन शिरो हर्तुं द्रौणेः श्येन इव अपतत्

तथा मन्ये किम् अपि अस्य कृतं सर्वैः महा रथैः

ततो विमोहिनीं मायां द्रौणिः क्रुद्धस्य रक्षसः

चक्रे सुयोधनं छिन्न रथ सारथि कार्मुकम्

अङ्गान् वङ्गान् कलिङ्गान् च दाक्षिणात्यान् च पाण्डवः

धिक् शब्दः सर्व वीराणाम् उत्तस्थौ स्थगित अम्बरः

विदार्य मागध अनीकम् प्रविशन् वृष्णि पुंगवः

दुःशासनं विकर्णं च चित्रसेनं विविंशतिम्

कुन्तिभोज सुतान् हत्वा सहस्राणि प्रहारिणाम्

सह सर्वैः महीपालैः भगदत्तम् समभ्यधात्

हेम अङ्गद गदा पाणिः सो ऽथ भीम इव अपरः

दरद् तुरष्क चीनानाम् म्लेच्छानां च वरूथिनीम्

अपि स्थितं तं मद् बाणाः दारयिष्यन्त्य् अ वारिताः

सायक आञ्चित सर्व अङ्गम् विकीर्ण आकुल कुन्तलम्

मण्डलानि चरन्तौ तौ स मदौ इव कुञ्जरौ

पुनर् आवर्तिते सैन्ये भीमेन भुज शालिना

अद्य अपि रोचतां संधिः वः पाण्डु नन्दनैः

वीरः कुन्ती वचः स्मृत्वा सत्य शीलाः हि साधवः

सत्यं हिनस्ति पृतनां मुहूर्तेन अर्जुन आत्मजः

ततो जघान संरब्धान् दश दुर्योधन अनुजान्

शरीर हारिणः पेतुर् द्रोण नाम अङ्किताः शराः

चकर्त शक्तिं तद् मुक्ताम् घन घण्टा विराविणीम्

सुभद्रां याज्ञसेनीं च शौरिः सान्त्वयितुं ययौ

अभ्यधावन् ततस् भीमं पञ्च दुर्योधन अनुजाः

एकलव्य जरासंध शिशुपाल आदयः मया

प्रवेशं शिक्षितो व्यूहे मया बालो न निर्गमम्

भग्नं कुरु बलम् दृष्ट्वा शङ्कितो द्रोण नन्दनः

अपातयत् महा वातः इव स इन्द्रायुधान् घनान्

विवेश अस्त्र आवलि ज्वाला लीढ क्षत्रिय काननः

अदृश्यं चक्रतुः नाना शस्त्र वर्षैः स केशवम्

बभौ रक्त अम्बरवती कालरात्रिः इव शर्वरी
सो अपश्यत् व्योम गः स्वप्ने विष्णुना सह संयुतः

कुपितो द्रौपदो रोषात् कुरु सैन्यम् व्यदारयत्

कृत्वा अद्य पार्षत पशुम् क्रोध अग्नेः उपहार ताम्

न्यवारयत् स्वयम् राजा नय वाग्भिः स गौतमम्

घोरे प्रवृत्ते समरे सु चिरम् कर्ण भीमयोः

अस्मिन् निशीथे को हि अस्मात् मुच्यते यः पुनर् जयेत्

जगाम त्रिदिवं दीप्ता प्राण शक्तिः इव अपरा

अन्य पक्ष आश्रयः को हि बन्दी इव अन्यान् प्रशंसति

इति उच्यमानः कृष्णेन लब्ध संज्ञः जगाद सः

विद्रुते धर्मतनये भारद्वाजो रुषा ज्वलन्

स तेषां भ्रुकुटि धूम लक्ष्य कोप अग्नि _

इति नक्षत्र मालाभिः उदयाद्रिः इव आश्रितः

रक्ष्यमाणम् इतस् यत्नात् पुरतस् प्रविदीर्यते

ततो विधूय तां मायां कर्णो दिव्य अस्त्र तेजसा

निरालोकेषु लोकेषु रजस् तिमिर मण्डलैः

प्रगल्भः पञ्चमो न अस्ति चक्र व्यूह विभेदिने

वाञ्छितं समरे शर्म ददृशुः कर्णम् आगतम्

विषम स्थम् रणे कर्णो न जघान वृकोदरम्

जाने अर्जुन वध क्रोधात् माधवः योद्धुम् उद्यतः

अद्य मद् कोप निर्दग्धे पाण्डु पुत्रे स राजके

आमुक्त दिव्य कवचः गुरुणा कौरव ईश्वरः

इति उक्त्वा कोप ताम्र अक्षः समं कालिय विद्विषा

एको विश्व क्षयाय इव प्रयातो विश्व रूप ताम्

शत्रुंजयं विपाटं च वीरं च अवरजम् शरैः

उवाच पार्षत मुखान् वीक्षमाणः किरीटिनम्

तुरङ्गैः कृत्त सारङ्गैः भिन्न कुम्भैः च कुम्भिभिः

शरैः तेन अयुत उत्सृष्टैः विद्धः धैर्य महोदधिः

विद्ध्वा द्रोणम् अ संभ्रान्तः शरैः सेनाम् अदारयत्

पर सैन्य अन्तर स्थस्य दिक्षु सर्वासु भूमिपाः

उक्ते शोण हयेन इति प्रहृष्टाः कुरु पुंगवाः

जयद्रथो वदति एष दिनम् एकम् अलक्षितः

अनित्यौ सर्वथा नूनं सु भटानाम् जय अजयौ

प्रवर्तितां राक्षसेन भीमो दृष्ट्वा असृज् आपगाम्

ययौ भार्गव काकुत्स्थ रण स्मरण हेतु ताम्

स्वयं जिते धर्मजेन स अनुगे कौरव ईश्वरे

मित्र अर्थे त्यजतां प्राणान् समानम् श्रूयते फलम्

विद्रुतेषु नरेन्द्रेषु भग्ने गज घटा वने

अस्त्रे तिरोहिते तस्मिन् विमुक्तौ केशव अर्जुनौ

आरुह्य दुर्मुख रथम् कर्णो दुःख अनल आकुलः

करोषि कलुषं कर्म निहते ऽपि प्रिये सुते

को हि गाण्डीवधन्वानं त्वया अपि समुपेक्षितम्

बृहद्बलस्य चिछेद भल्लेन आकुल कुण्डलम्

विन्द अनुविन्दौ आवन्त्यौ अभिद्रुत्य अथ पाण्डवम्

इति उक्त्वा मूल निर्लूनः भुवि ताल इव अपतत्

स्वस्ति इति उक्त्वा प्रयातेषु व्योम्नः सिद्ध सुर ऋषिषु

कर्णाय प्राहिणोत् पार्थः नाराचं व्योम वर्त्मना

संभ्रान्ता दुद्रुवुः सर्वे कौरवाणां महा रथाः

ततः प्रयुक्तं ब्रह्मास्त्रं गुरुणा तद् जिहीर्षया

त्वयि न उत्सृष्टवन् शक्तिम् सततं मोहितो मया

राज्ञ् भारः क्रम आयातः मम एव अयम् किम् उच्यते

भीम अर्जुनाभ्याम् सहितः स्वयं राजा युधिष्ठिरः

न शर्म लेभिरे वीराः पीडिता द्रोण सायकैः

चक्रिरे फल्गुन आह्वानम् नादैः प्रलय शंसिभिः

दस्यु संघान् च विविधान् सः हत्वा क्रूर विक्रमान्

हन्त अहम् सैन्धवं पापं त्रिदशैः अपि रक्षितम्

अथ सायक जालेन जीव मत्स्य अपहारिणा

निघर्ष निःसृत ज्वाला करालम् अभवत् नभः

ज्वाला जाल जटालानाम् अभूत् चटचटा रवः

परिवार्य रणे द्रोणं चक्रुः बाण मयम् जगत्

सैन्यानां भज्यमानानां बभूव भय दः रवः

अथ अस्त्रेण रथं हत्वा कर्णस्य रजनीचरः

क्षपयन्तं कुरु चमूम् तं रणे दीप्त विक्रमम्

तत् एतत् मन्त्र संयुक्तम् प्राप्तं गुरु मुखात् मया

आ पुच्छ गामिना पार्थो नाराचेन आकुलम् व्यधात्

इति उक्ते सूतपुत्रेण प्रोवाच प्रहसन् कृपः

भीमसेनः समादाय कुरु सेनाम् अदारयत्

रेजे रथेन रौक्मेन शोण अश्वेन पताकिना

यशोभिः इव शीतांशुः अंशुभिः द्याम् अपूरयत्

तयोः विचित्र _ शर दुर्दिन मेघयोः

त्वयि कृष्णे च किं नाम द्रौणि श्लाघा अभिनन्द्यते

व्यक्तं रिपुभिः आकीर्णः पतन् सस्मार मां सुतः

कृत्ते दूरात् अदृश्येण भुज स्तम्भे किरीटिना
शत्रुंजयं मेघवेगं चन्द्रकेतुं सुवर्चसम्

तस्य तूर्णं शितैः बाणैः गुरुः कृत्वा युधि क्षयम्

लब्ध संज्ञः ततस् द्रोणः शरैः आसन्न पातिभिः

अस्मिन् अवसरे युद्धे व्यूहस्य प्रमुखे ऽभवन्

निःष्यन्द नाग तुरगाः निश्चल छत्त्र चामराः

सुबलस्य आत्मजम् वीरं कालिकेयं जघान सः

हते ऽर्जुने प्रदास्यामि पश्यतां सर्व भूभुजाम्

विललाप मुहुः कण्ठे स्नुषाम् आलम्ब्य मूर्छिताम्

वीरैः मद्रक काम्बोज ललितैः च प्रहारिभिः

दैत्य संग्राम साहाय्ये जम्भारि भवन स्थितः

कृतवर्म मुखान् वीरान् ततस् तूर्णम् अभिद्रुतान्

हैडिम्ब वपुषः प्राणः चिन्ता चपल चेतसः

तयोः संरब्धयोः व्योम्नि संनिपातो घन स्वनः

सर्व आत्मना युध्यमानो दुर्जयः स आयुधः गुरुः

उवाच सहसा पार्थं संभ्रान्तः कैटभान्तकः

ततः कर्ण शराः चक्रुः व्यश्व सूत धनुस् ध्वजम्

धन्या भवद्विधा एव क्रियते यैः स्थिरं यशः

पारावत प्रभैः च अश्वैः धृष्टद्युम्नः चमूपतिः

जवेन प्रविशन्तं च सात्यकिं सु भट अशनिम्

स आवेगम् प्रेरित गजः सो ऽथ सात्यकिम् आद्रवत्

अत्र अन्तरे धर्मसुतं द्रोणो व्यूह मुखे स्थितः

धृष्टद्युम्नं ततो जित्वा वीरं हत्वा अस्य च अनुगान्

इति उक्ते शपथं कृत्वा त्रिगर्ता वह्नि साक्षिणः

किष्कु प्रमाणैः वैतस्तैः वंश उत्थैः तम् अपूरयत्

अस्त्र ज्वाला आवलि चक्रम् एकीभूतम् समापतत्

उग्राय श्रेयसां धाम्ने वाम अर्धाय ऊर्ध्वरेतसे

प्रलय अम्भोद संरब्धः तान् ययौ कपिकेतनः

क्रमेण एकैकशस् जित्वा संहतान् च पुनः पुनः

आकर्ण्य कार्मुक रवम् ननाद प्रमद आकुलः

ततः कर्ण सुतः वीरो वृषसेनो अरि वाहिनीम्

तुषार हार रुचिरैः किरणैः अमृत _

स गाढ विद्धः दुद्राव जव व्यालोल केतुना

निर्विभागे ततो युद्धे प्रवृत्ते शौर्य शालिनि

हाहाकारैः च भीतानां निःस्वनः तुमुलः ऽभवत्

व्योम गाः मुमुचुः बाष्पम् सुर विद्याधर अङ्गनाः

रण अङ्गणम् महा उत्साहाः निर्ययुः कुरु पाण्डवाः

स सात्यकिं पार्षतं च जित्वा विद्राव्य वाहिनीम्

प्रजव अग्नि शिखा कूट संघट्ट अन्तरितम् क्षणात्

दृष्ट्वा जगाद कारुण्यात् श्वेताश्वः यशसां निधिः

तमस् पिशाच संघानाम् पिङ्गाः श्मश्रु सटाः इव

स धूमाः स अनल ज्वालाः स शब्दम् शोणित छटाः

तथा अपि अद्य गृहीत्वा अहम् शिरसा तव शासनम्

व्याल आकुलाय सेव्याय निष्कलाय कला भृते

मृद्यमानां चमूं दृष्ट्वा कर्णम् ऊचे सुयोधनः

वर्तमाने रणे घोरे भारद्वाजस्य पश्यतः

पात्रे वितरतां पृथ्वीं रक्षतां शरण आगतम्

ततो व्यूहं व्यधात् द्रोणः पृथु चक्र परिष्कृतम्

आकर्ण आञ्चित कोदण्ड मुक्तैः कर्ण शरैः तथा

ततो घटोत्कचः कोपात् मायाम् कृत्वा विमोहनीम्

वलत् पीत अंशुकाः तस्य नृत्यतो विबभुः भुजाः

गान्धार राज पुत्राणाम् स हत्वा सप्तसप्ततिम्

निनिन्द क्रूर वर्माणम् आचार्यम् व्यथितो जनः

तस्मिन् निपतिते वीरे ककुदे सर्व भूभुजाम्

त्यक्त्वा वाम कर आकृष्टाम् सात्यकेः मूर्धज आवलिम्

रथेन वञ्चयित्वा तं पर आहूतम् समाविशत्

मयि जीवति कौन्तेयः कथं प्राप्स्यति मेदिनीम्

अभ्यधावत् पृथु शर ज्वाला जटिल कार्मुकम्

येन अर्जुन सहस्राणि ददृशुः ते स सम्भ्रमाः

व्यूहेन निर्मित अर्धेन पाण्डु पुत्राः

उपचित्रः सचित्रः च चारुचित्रः च ते समम्

उक्तम् एव मया राज्ञ् रहितम् सव्यसाचिना

गान्धर्व अस्त्रेण सहसा विदधे कीर्तिशेष ताम्

प्रवेशितः स्वयं काल कराल वदन उदरे

दुर्योधनेन वाक्य शल्यैः अर्दितः कुम्भसंभवः

पुरा मह्यं पिता प्रादात् अस्त्रम् नारायण उदितम्

विवेश आकुलितम् तूर्णं कर्ण अनीकम् अन् आकुलः

आचार्यसूनुः तस्य अथ वज्रसार इषु वर्षिणः

पिशाच वदनान् अन्यान् जघान पिशिताशिनः

विश्राव्य निज सेनासु तूर्य नाद उत्सवम् व्यधात्

जहार शिरसी याभ्यां द्वि चन्द्रा इव अभवत् मही

निर्दहन् पाण्डव चमूम् रक्षो विव्याध सायकैः

क्रोधात् अज्ञात वृत्तेन तस्मिन् सात्यकिना हते

न अकम्पत रणे पार्थः तस्य माया शतैः अपि
सहस्रपत्त्र नयने सौभद्रे युधि पातिते

भल्लेन भूरिश्रवसो जहार कपिकेतनः

द्रोणं विलोक्य कंसारिः बभाषे पाण्डु नन्दनम्

फुल्ल सालम् इव अदृश्यम् चक्रुः क्षिप्रं शिलीमुखैः

अ वारिताः विशन्ति एव सर्वे पाञ्चाल सृञ्जयाः

पार्थ सात्यकि भीमानाम् पर्याप्तः किं न वारणे

सा सेना भगदत्तेन कुञ्जर स्थेन पीडिता

स बभौ शक्तिमान् वीरः महासेन इव अपरः

आकर्ण आञ्चित गाण्डीवः तम् दूरात् दुःसह आगमम्

जहार लुलित उष्णीषम् काम्बोज नृपतेः शिरः

दत्त अभयः ऽद्य भवता हेलया एव जयद्रथः

ऐन्द्र वारुण वायव्यैः अस्त्रैः द्रोणः अपि अयोधयत्

तार्क्ष्य वेगः युवा पार्थो वृद्धम् उल्लङ्घ्य च आगतः

अयं स कर्ता दर्प अन्धः निकाराणां स्थवीयसाम्

सर्व अतिशय लावण्य गुण विक्रम शालिना

अथ कृष्णस्य वचनात् कृष्ण रात्रौ घटोत्कचः

तं हत्वा विनदन् भीमः शरैः कर्णम् अपूरयत्

रथेन अकाल जलद ध्वनि गम्भीर नादिना

तौ बाण वर्षिणः पार्थ शरेण एकेन संहतौ

नौः इव अब्धेः महा वातैः बभ्राम आवर्त नर्तिता

घटोत्कचो महा मायः पुनर् अन्तरधीयत

तया प्रतीपम् अभ्येत्य स निष्पिष्टो नरेश्वरः

भीतो दुर्योधनाय एत्य सैन्धवः तत् न्यवेदयत्

विधाय विमुखं भोजं प्रयान्तं सव्यसाचिनम्

कथंचिद् अभ्युपगमात् मूके पाण्डव भूपतौ

अवरुह्य रथात् तूर्णम् नीलः चित्र पराक्रमः

प्रत्युद्ययौ धैर्य निधिः द्रौणिः एकः धनुर्धरः

जघान अञ्जनपर्वाणम् तद् पुत्रम् घोर विक्रमम्

द्रुतं कर्णं समभ्येत्य शिला वर्षैः अताडयत्

अस्त्रैः च क्रूर सत्त्वैः च तमोभिः च अभितस् वृतः

सततं सर्व वीराणाम् श्रवणौ बधिरीकृतौ

अर्जुन ध्वान गर्जाभिः सिंहनादैः च मारुतेः

तम् आद्रवन् स संरब्धाः द्रौणि कर्ण कृप आदयः

गुरु प्रहार अभिहतौ पेततुः तौ महा भुजौ

तत् अस्य क्रियतां यत्नः सर्व आयुध विनाशने

सा भस्मसात् महा घोषा रथम् आधिरथेः व्यधात्

क्षीण आयुधः ऽथ द्विरदान् हयान् च पवनात्मजः

तत् च दूरात् महा अस्त्रेण द्रोणपुत्रो व्यदारयत्

प्रलय अम्बुधर ध्वान धीरः अभूत् स्यन्दन स्वनः

प्रविष्टे शर वर्ष अभ्रे चकम्पे कुरु काननम्

शिरो जहार भल्लेन चण्ड ताण्डव कुण्डलम्

घोरो बभूव संमर्दः सर्व लोक भयंकरः

निष्पिपेष पदा हत्वा वीरो दुष्कर दुर्मदः

क्व नु ते पद्म पत्त्र अक्षम् द्रक्ष्यामि वदनं पुनः

चकार कौरव अनीकम् ज्वलत् खाण्डव विभ्रमम्

आरूढे सात्यकि रथम् कोप तप्ते वृकोदरे

खाण्डव अनल संक्रान्त शिखया इव भृतो भृशम्

हेम नाम अङ्कितैः बाणैः मुहूर्तात् अथ सत्यजित्

अभ्येत्य भगवान् व्यासः धर्मराजम् अभाषत

इति उक्तवति दाशार्हे सिद्ध वीर वध अर्दिताः

गज वाजि रथ अनीकैः प्रययौ पार्थम् ओजसा

तद् बाण शत निर्भिन्नः व्यथां सात्यकिः

विक्रीताः पर देशेषु स्निग्धं बन्धुम् इव आपदि

भारद्वाज सुतः तस्य भल्लेन उज्ज्वल कुण्डलम्

निःश्वस्य कोप संतप्तः धिक् धिक् इति अर्जुनः ऽब्रवीत्

विजये कुरु सेनानाम् आशाबन्धः श्लथो ऽभवत्

अविभागम् अमर्यादम् घोरं युद्धम् अवर्तत

संशप्तकाः पुनर् यान्तु रथात् आकृष्य फल्गुणम्

तस्य शब्देन महता तत् सैन्यम् भय कारिणा

तत् च धर्मसुतो ज्ञात्वा सह गाण्डीवधन्वना

मुहूर्ते अस्मिन् निरालोके खिन्नाः सर्वे महा रथाः

द्रोण शल्य शल आदीनाम् धृष्टद्युम्न पुरोगमाः

दृष्ट्वा दुर्योधनं वीरं युध्यमानम् अरातिभिः

जनता कु नृपेण इव न लेभे शरणं क्वचित्

ततो मन्दर संरब्ध क्षुभित अम्भोधि विभ्रमः

मत्स्य पाञ्चाल सेनासु भग्नासु पवनात्मजः

प्रहृष्टाः कुरवः कर्णं राम उपमम् अपूजयन्

विहाय समरं तूर्णं भारद्वाज अन्तिकम् ययौ

स्फुटिता यत्र दलशस् तत् आश्चर्यम् इव अभवत्

अलायुधस्य आशु शिरः चिछेद च घटोत्कचः

अङ्काद् क्षिपतः तत् शिरः क्षितौ

नीले हते पाण्डवानां भग्ने सु भट मण्डले

भ्रातॄन् च विष नाराच निर्भिन्नान् इव मर्मसु

द्रोण निर्दारित अनीकः प्रदध्यौ धर्मनन्दनः

पूर्व उत्सृष्ट शरम् दीप्तैः शर जालैः अवाकिरत्
मौलि शोण मणि छाया आच्छुरितेन समाहरन्

फल्गुनी अश्म हतस्य इव चिर पक्वस्य शाखिनः

मर्तुम् आहित संकल्पा रक्ष्यते गर्भ गौरवात्

हेम चित्र तनुत्राणः पत्त्रि राजः इव अद्रवत्

हयानां हस्ति कर्णानाम् पिशाच मुख वर्चसाम्

गत्वा पदे पदे पश्यन् सस्मार कमल आकरान्

उवाच पाण्डु सेनासु क्षिपन् इव शर आवलीः

वयं संशप्तक गणैः मालवैः तुण्डिलैः तथा

भवान् कर्ण मुखैः सार्धम् एभिः सर्वैः महा रथैः

कृत वैरः च मानी च योद्धव्ये विद्रुतो ऽसि किम्

अहो नु पुण्य हीनस्य भवता अपि प्रतिश्रुतः

छत्त्रं ध्वजं कार्मुकं च भल्लैः चिछेद निर्व्यथः

गजानां पत्यमानानां रथानां स्फुटताम् अपि

सा कालरात्रिः शूराणाम् उत्सवः यक्ष रक्षसाम्

बालो श्रान्तो विहत वाहनः

तेन अद्य संहृतान् लोकान् मया पश्यन्तु खेचराः

जयद्रथेन सहितो द्रोणो व्यूह मुखः ऽभवत्

कच्चित् न द्रोण विहितम् चक्र व्यूहम् मम आत्मजः

द्रौणिः आयोधनम् चक्रे कृतान्त उद्यान विभ्रमम्

ततो दुर्योधन सुतः लक्ष्मणो लक्ष्मण उपमः

व्याप्तो दुद्राव राधेयो जय उद्धूत ध्वज अंशुकः

गर्जद्भिः निर्जिताः सेना दुद्रुवुः धर्मनन्दनम्

इति अभूत् निःस्वनः तत्र चेरुः यत्र अर्जुन इषवः

रथात् रथम् अभिद्रुत्य ततो भैमिः अलम्बुषम्

घोर अपकारे कः शत्रौ रणे न्यायम् उपेक्षते

सरितः तनये वीरे वर्ण मायाः श्रुतायुधे

न नाम मुनि वत् पार्थैः क्षत्त्रियो वक्तुम् अर्हसि

तस्य मुक्ता आवलि तारा पङ्क्ति सेवितम् आननम्

चकार छिन्न वर्माणम् विरथ ध्वज सायकम्

भार्गवस्य स्मरिष्यन्ति वीराः क्षत्र कुल छिदः

नमः शर्वाय निःशेष दुष्कर्म विष हारिणे

घातयित्वा मृषा वादी गुरुं राजा बक व्रतः

वृश्चिकैः इव तैः व्याप्तः धृष्टद्युम्नः पराङ्मुखः

जयद्रथो ऽपि विजयं विलोक्य अच्युत सारथिम्

निर्लून नाल नलिनाम् कुबेरनलिनीं मुहुः

नदन् अकाल जलद ध्वान धीरः खम् आविशत्

दृष्ट्वा गाण्डीवधन्वानं तार्क्ष्य वत् तूर्णम् आगतम्

शक्ति हीने ततः कर्णे नदत् कालिय सूदनः

ततो अब्रवीत् मधुरिपुः दिन अन्ते सव्यसाचिनम्

अस्मिन् अल्प अवशेषे ऽह्नि न विघ्नं कर्तुम् अर्हसि

क्षपयन्तम् अनीकानि दृष्ट्वा रुद्रम् इव अपरम्

लाघवे सौष्ठवे चित्रे यातम् एकम् अनेक ताम्

पाययित्वा हयान् कृष्णः हृष्टान् पुनर् अयोजयत्

वासर अन्ते न्यवर्तन्त पार्थिवा भृश पीडिताः

श्रुत्वा एतत् स स्मितः द्रोणः सूतपुत्रम् अभाषत

वृतो गतो हतो लब्धो हन्ति एष पतिता वयम्

ततो मिलितयोः तूर्णम् मिथः सेना समुद्रयोः

हेम दीप्त आयुध धराः घोरं युयुधिरे नृपाः

ऐरावण घट आबन्धः प्रमाणं यस्य वर्ष्मणः

जघान घन निर्घोषम् रथं सह मनोरथैः

विधूय तद् शिरस् पुञ्जैः अदृश्याम् विदधे महीम्

पपात हेम माला अङ्कः विद्याधर इव अम्बरात्

शिखण्डि सात्यकि मुखान् सः विदार्य महा रथान्

शल्यं च विरथं वीरो विदधे बलिनां वरम्

वैकर्तनो ऽपि पार्थानां क्षपयित्वा वरूथिनीम्

तयोः स्थगित संग्रामाः वीराः प्रेक्षक ताम् ययुः

कर्णः प्रतिनिशं पापैः प्रेर्यमाणो ऽपि कौरवैः

अस्मिन् मुहूर्त शेषे ऽह्नि गत्वा रक्ष जयद्रथम्

वीरान् अभिमुखान् बाण विद्धान् पवन नन्दनः

गदया गज घातिन्या गदा पाणिम् तम् आद्रवत्

एष भूरिश्रवाः तूर्णम् खड्गेन अखण्ड विक्रमः

अथ अर्जुनः बाण शतैः द्रोण आत्मजम् अपूरयत्

वीरबाहुं दृढरथं नागदन्तम् अयोभुजम्

आचार्यं भृशम् आकीर्णम् शरैः मूर्छाम् उपागतम्

आचार्येण इति गदिते संशप्तक गणाः पुनः

हेम पुङ्ख इषु जालेन जनक स्पर्धया इव सः

अभिद्रुते ततो द्रोणे धर्मराज जिघृक्षया

सिद्ध मन्त्रः इव अकम्पः वीरो वेतालम् उत्थितम्

नूनं न दुर्गं दैवस्य किंचिद् इति ऊचिरे जनाः

अग्निकुण्ड उपमानाभ्याम् कुण्डलाभ्यां विराजितम्

सर्व आयुधानि संरब्धो विरथस्य उपसर्पतः

उपविश्य विशन् अन्तर् सहितः स्पर्श वृत्तिभिः

अहो नु मिथ्या राधेय कथितेन ते अमुना

कोपात् आताम्र नयनः प्रोवाच पवनात्मजः
ततः प्रातः समभ्येत्य गुरुं दुर्योधनो ऽब्रवीत्

भीमो ऽथ सूतपुत्रस्य छित्त्वा ताल उपमम् धनुः

स तदा जलद छायः भ्रुकुटि विद्युत् उत्कटः

भो भोः शस्त्रं परित्यज्य रथेभ्यो व्रजत क्षितिम्

येन अभिमन्युः वृद्धेन व्याजात् बालः निपातितः

अयोधयद् अ संभ्रान्तः कुमार इव तारकम्

क्रौञ्च व्यूहम् समाधाय संनद्धो योद्धुम् उद्ययौ

घटोत्कचेन शस्त्र अस्त्र शिला पावक वर्षिणः

द्विष्प्रयोज्यं न दिव्य अस्त्रम् इति उक्त्वा पाण्डु नन्दनः

स्यूतौ अपातयत् प्रीत्या यातो भारुण्ड ताम् इव

इति उक्तवति शैनेये जगाद द्रुपद आत्मजः

एवं वह्निं प्रवेक्ष्यामि द्रौणिं कालं सहेत कः

श्रुत्वा एतत् अवदत् द्रोणः निधनाय एव दीक्षितः

संघट्टः सर्व वीराणाम् तुमुले सम्प्रहारिणि

जीव ग्राहम् समादाय राजानं ते युधिष्ठिरम्

चतुर् मूर्ति भृता पूर्वं पृथिवी वचसा मया

उक्ते अर्जुन सुतेन इति युधिष्ठिर मुखैः नृपैः

सोमदत्तम् अथ आयान्तम् सात्यकिः पृथु विक्रमम्

अथ द्रोण मुखाः सर्वे कौरवाणां महा रथाः

रोमाञ्च कञ्चुकः कायः कस्य नाम न जायते

तमस् कषण पाषाणे हेम लेखाः इव आबभुः

दध्मौ धनंजयः शङ्खं कन्दं निज यशस् तरोः

तेषाम् आपतताम् तूर्णं लघु हस्तः धनंजयः

पाञ्चाल्येन नृशंसेन जज्वाल क्रोध वह्निना

कान्तः कनक संनाहः बद्ध खड्गः विभूषितः

पाण्डवानां परेषां च बभूव इति महा ध्वनिः

तयोः माया मयाः चर्य कूट प्रकट योधिनोः

प्राण हव्ये रण मखे तस्थुः आबद्ध निश्चयाः

कृत बाहौ सुबाहौ च हते वीरे युयुत्सुना

इति प्रलाप मुखरे सुरराज सुते गुरोः

पाञ्चाला द्रोणपुत्रेण हत शेषाः दिशो ययुः

सात्यकिः द्रुपदः मत्स्यः कुन्तिभोजः च केकयाः

हत्वा जघान विपुलं कुञ्जर अनीकम् आशुगैः

श्रुत्वा सुयोधनेन उक्तम् जगाद कलशोद्भवः

येन अश्वत्थ दल आलोला विचचाल जगत् त्रयी

ददौ वरं श्रिया जुष्टः स राज्ञा स्वयम् अर्थितः

विद्रुते च तथा सैन्ये रक्त कुल्या अवरोहिनि

सौमदत्तेः च चरितं प्रशशंसुः सुरा दिवि

चकार खण्डशस् चक्रम् कर्णः स आवेगम् आशुगैः

अथ अङ्गराज रक्षायै जटासुर सुतः बली

कर्णं शर शतैः चक्रुः घन वेत्र वन उपमम्

पोथयन् रण संघातान् विवेश पवनात्मजः

लोक अन्तकः विकर्म स्थः ब्रह्मबन्धुः हतः मया

अ वारयितुम् अभ्येत्य सत्यजित् सत्य विक्रमः

धृष्टद्युम्न वचः श्रुत्वा तिर्यञ्च् जिह्मीकृत ईक्षणः

गाण्डीवधन्वनो बाणान् वन्ध्यान् दृष्ट्वा सुयोधने

इति दुर्योधनेन उक्ते भारद्वाजः तम् अब्रवीत्

तस्य भीमो धनुः छित्त्वा रथं च गुरु विक्रमः

कर्णस्य भ्रातरं शूरं जघान घन गर्जितम्

प्रहारिणः क्षुरप्रेण द्रोणः तस्य अकरोत् द्विधा

स रुक्म रथम् आरुह्य रुक्म पुङ्खैः शिलीमुखैः

अभूत् यौधिष्ठिरम् सैन्यं विप्रकीर्णं समन्ततः

सत् आचार व्रत जुषाम् गतिम् आप्नुहि पुत्रक

तान् वीक्ष्य पतितान् वीरान् क्षीण पुण्यान् इव ग्रहान्

सुत क्षय प्रकोप अग्नि पीत शोक अर्णवः ऽवदत्

भीमाय प्राहिणोत् बाणान् ज्वलितान् इव दुःसहान्

समुद्यतः शिरो हर्तुं शिष्यस्य तव सात्यकेः

अकम्पत जगन्त् सर्वम् राक्षस इन्द्रस्य मायया

तस्मिन् निपतिते वीरे बाल चूते इव अनिलैः

रथात् अपातयत् भीमः निर्भिन्न हृदयम् शरैः

आदिदेश अनुजम् कोपात् दुर्मुखम् कर्ण गुप्तये

श्रुत्वा एतत् अर्जुने कर्णौ पिधाय अधोमुख स्थिते

ततः परिघ निस्त्रिंश शतघ्नी प्रास मुद्गराः

वज्र पात विनिर्भिन्न शैल मण्डल संनिभम्

प्रियस्य पातय शिरः पुनर् एव नृप अधमैः

ततः क्षणात् समावृत्ते कुरु राज बल अर्णवे

निशायां संनिविष्टेषु शिबिरे सर्व राज्सु

साक्षात् इव धनुर्वेदः संहारस्य आगम अवधिः

शस्त्रं हृत्वा बलात् वीरम् नीत्वा आशु स्यन्दनात् भुवम्

ततः पार्थ अस्त्र जालानाम् तद् अस्त्राणाम् च संघशः

एकीभूता इव जवात् भीमम् विस्मय कारिणः

स तया केशवं मूढो मृत्यु दूत्या इव घोरया

न लेभे शरणं त्रासात् विद्रुता कुरु वाहिनी
इदं तु ते करोमि अद्य हितं लोकेषु दुष्करम्

माध्यस्थ्यम् आस्थितः जिष्णुः कोपितो निधनात् गुरोः

ततः शल्यो गदा पाणिः पद्भ्यां सौभद्रम् आद्रवत्

तं दहन्तम् अनीकानि दिव्य अस्त्रैः वह्नि तेजसम्

धनुस् अस्त्रम् च पार्थाय स स्थानकम् अदर्शयत्

कलिङ्ग कुल संहारम् कृत्वा तूर्णं वृकोदरः

ऋष्य वर्णैः हयैः भीमः सात्यकिः स्फाटिक प्रभैः

एवम् एव रणे कर्णो न जेयः त्रिदशैः अपि

सौभद्रं पतितं दूरात् बाणैः जघ्नुः महा रथाः

तं स्पृशन् इव चापेन प्रोवाच विनदन् नृपः

पातयन् राज वक्त्राणि पुनः सस्मार मारुतिः

चिछेद बाणैः मर्माणि छत्त्राणि च धनूंषि च

दारयन् भूमिपालानाम् शिरोभिः क्ष्माम् अपूरयत्

प्राहिणोत् सायकान् येन शकुनिः प्रययौ भयात्

अवर्तत महत् युद्धम् वीराणां देह शातनम्

अब्धौ भग्ने प्रवहणे वणिजः पतिता इव

ततस् तस्य अभवत् घोरः संप्रहारः प्रहारिणा

इति गर्जन्तम् आयान्तम् पावनिं द्रोण नन्दनः

पपात भग्न कटकः वज्रेण इव कुल अचलः

दुःशासनो ऽथ निशितैः विद्धः सात्यकिना शरैः

आस्ते महा रथैः गुप्तः यत्र पापो जयद्रथः

छिन्न खड्गः समादाय चक्रं विक्रम लाञ्छनः

कृष्ण आज्ञया जप परः विधिवत् परिकल्पिते

तुष्टाव जगतां नाथं विष्णुं विजय कारणम्

क्रोश अर्ध स्पृष्ट वसुधः रौद्रो रुद्र इव अपरः

सात्यके पश्य बन्धूनां गुरूणां सुहृदां तथा

अपूरयत् कुरु वनम् रत्न दीप्तैः इव अहिभिः

इति उक्त्वा

इतस् चन्द्र अर्क मुख्यानाम् प्रभवः सर्व तेजसाम्

निरपत्यं हात मित्रम् सहदेवो अवधीत् युधि

विषण्णे पाण्डव अनीके ननर्त आनन्द निर्भरः

ते नीच गामिनः तूर्णम् असत्य गुरवः ऽभवन्

परिवर्ज्य गुरुं प्रायात् भोज अनीकम् मनोजवः

समाक्रान्तस्य निस्त्रिंश कालकूट छटाः बभुः

शिवम् अचलम् अचिन्त्यम् बाल चन्द्र अवतंसम् गिरि परिवृढ पुत्री द्यूत गोष्ठी गरिष्ठम्

राक्षसो ऽथ बक भ्राता भीमसेनम् अलम्बुषः

वाहिन्यः शतधा जग्मुः प्रताप पतिताः इव

अ वर्तमान मानेन तमसा इव विदारिता

को ऽयं ते संभ्रमो वीर गत्वा रक्ष जयद्रथम्

कर्णो मानी समाश्वस्य रथेन पुनर् आद्रवत्

सर्व आकारस्य लग्न अग्नेः नील अद्रेः उपम अक्षमम्

चिक्षेप _ उत्क्षिप्य दूर दूरे रथं गुरोः

ययाचे प्रणतः पूर्वं रणं प्राय जुषः रिपोः

भूरिश्रवा यूपकेतुः अन्ते च विविध ध्वजाः

शशि शुभ्रैः नखैः एकपात् स क्षणं बभौ

दीप्त सिंह ध्वजः श्रीमान् घन निर्घोष कार्मुकः

पुत्रं तु निहतं श्रुत्वा ध्रुवम् एष न योत्स्यते

जयद्रथं वृतं वीरैः सूचि पाशे न्यवेदयत्

वध्यमानेषु वीरेषु जिष्णुना सर्व राज्सु

स कृष्णेन च भूपालैः वार्यमाणेन संभ्रमात्

छित्त्वा जघान विशिखैः धृष्टद्युम्न अनुजान् रणे

करोमि शिक्षा गुरुभिः विनयौ अनिवर्तिनम्

क्रोश द्वयम् ययौ अग्रे स कृष्ण प्रेरितः रथः

अताडयत् महा वेगी विचचाल न च अच्युतः

यत्र वेलाम् अतिक्रान्तः भवान् वीर्य महोदधिः

विलोक्य विपुल अनीकम् तम् आयान्तम् महा ओजसम्

कर्णैः आकर्णय संग्रामे जयिभिः पाण्डु सूनुभिः

गुर्वीं गदां विसृज्य अस्य निष्पिपेष रथं जवात्

वर्म अस्य गुरुणा बद्धं विद्यया वज्र संनिभम्

पुनः प्रवृत्ते समरे निर्मर्यादे जगत् क्षये

द्वंद्व युद्ध निषक्तेषु समर उत्सव राजिषु

अभिमन्युः विशन् राज्ञाम् उच्चकर्त शिरस् वनम्

निर्मर्यादे रणे तस्मिन् रुधिर आवर्त दुस्तरे

स चक्रे राज चक्राणाम् क्षयं चक्रायुध भ्रमम्

संहर्तुम् उद्यतः लोकान् इति ऊचुः व्योम चारिणः

दिव्य यन्त्रेण विहितौ बभतुः धर्मजन्मनः

ततस् चिछेद पार्श्वेन कर्णः तस्य आनतम् धनुः

स मुक्त शैशवः वीरः केसरी इव त्रि हायनः

भीमो ननर्द तं नादं हतं मत्वा जयद्रथम्

त्रिंशता त्रिदश आकरैः तथा दुर्योधन अनुजैः

शिखिध्वजः कर्ण सुतः सीराङ्को मद्र भूपतिः

रुद्रः कृतान्त दहनः त्रिजगत् प्रलय क्षमः

संहारे सर्व योधानाम् तस्मिन् अति भयंकरे

शिरो जहार भल्लेन सौभद्रो अश्मक भूपतेः