tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
पिबेत् संदीपनं वात कफ मूत्र अनुलोमनम्

द्राक्षां मधूकं खर्जूरं विदारीं स शतावरीम्

स्निग्ध उष्णेन उदिते गुल्मे पैत्तिके स्रंसनं हितम्

शुद्धस्य तिक्तं स क्षौद्रम् प्रयोगे सर्पिः इष्यते

बृंहणानि अन्न पानानि स्निग्ध उष्णानि प्रयोजयेत्

ते चूर्ण योगाः वर्त्यः ताः कषायाः ते च गुल्मिनाम्

कटु अम्ल तीक्ष्ण उष्ण विदाहि रूक्ष क्रोध अति मद्य अर्क हुताश सेवा

गुल्मस्य हेतुः कफ सम्भवस्य सर्वः तु दिष्टो निचय आत्मकस्य

वराह मत्स्य पित्ताभ्याम् लक्तकान् वा सु भावितान्

वात गुल्मम् उदावर्तम् गृध्रसीं विषमज्वरम्

इति मिश्रकः स्नेहः

दीप्ते ऽग्नौ वातिके गुल्मे विबन्धे अनिल वर्चसोः

कफ गुल्मी पिबेत् काले जीर्णं माध्वीकम् एव वा

व्यामिश्र लिङ्गान् अपरान् तु गुल्मान् त्रीन् आदिशेत् औषध कल्पना अर्थम्

एत एव च कल्काः स्युः कषायः पञ्च मूलिकः

शालयो जाङ्गलं मांसं गव्य आजे पयसी घृतम्

तस्मात् अभीक्ष्णशस् गुल्मा निरूहैः स अनुवासनैः

चन्दनाद्येन तैलेन तैलेन मधुकस्य वा

विष् श्लेष्म पित्त अति परिस्रवात् वा तेभिः एव वृद्धैः परिपीडनात् वा

हिक्कां हृद् रोगम् अर्शांसि विविधां शिरसो रुजम्

पञ्च भाग स्थितम् पूतं कल्कैः संयोज्य कार्षिकैः

स चव्य पिप्पली मूलाम् अजगन्धाम् स दाडिमाम्

श्वित्रं प्लीहानम् उन्मादम् घृतम् एतत् व्यपोहति

वस्ति हृद् पार्श्व शूलम् च घृतम् एतत् व्यपोहति

स रौधिरः स्त्री भवः एव गुल्मो मासे व्यतीते दशमे चिकित्स्यः

वस्तिभिः गुटिका चूर्ण क्षार अरिष्ट गणैः अपि

प्राग्भक्तम् अथवा पेयं मद्येन उष्ण उदकेन वा

पाण्डु आमयम् कफ उत्क्लेशम् सर्वजां च प्रवाहिकाम्

इति लशुनक्षीरम्

भोजन अभ्यञ्जनैः पानैः निरूहैः स अनुवासनैः

विडङ्गं सैन्धवं हिङ्गु यावशूकं बिडं शटीम्

आनाहे मूत्रकृच्छ्रे च शूले च गुद योनि जे

गुल्मो यदि अनिल आदीनाम् कृते सम्यक् भिषग्जिते

नीलिनी त्रिवृता दन्ती पथ्या कम्पिल्लकैः सह

वैद्यानां कृत योग्यानाम् व्यध शोधन रोपणे

इति त्र्यूषण आदि घृतम् अपरम्

दध्नः सरेण वा कार्यं घृतं मारुत गुल्म नुद्

वृषं स मूलम् आपोथ्य पचेत् अष्टगुणे जले

बल दोष प्रमाण ज्ञः क्षारं गुल्मे प्रयोजयेत्

मातुलुङ्ग रसः हिङ्गु दाडिमं विड सैन्धवे

भिषज् कुम्भे समावाप्य गुल्मं घट मुखे न्यसेत्

परूषकाणि त्रिफलां साधयेत् पल संमितम्

द्राक्षा अभया रसम् गुल्मे पैत्तिके स गुडम् पिबेत्

कोल दाडिम घर्माम्बु सुरामण्ड अम्ल काञ्जिकैः

पलाश क्षार पात्रे द्वे द्वे पात्रे तैल _

रक्तपित्त ज्वर श्वास कास हृद् रोग नाशनम्

हिङ्गु सौवर्चल अजाजि विड दाडिम दीप्यकैः

छित्त्वा छित्त्वा आशयात् क्षारः क्षर त्वात् क्षारयति अधस्

पलानि पृथक् अष्ट अष्ट दत्त्वा सम्यक् विपाचयेत्

प्रयोज्या मार्ग शुद्धि अर्थम् अरिष्टाः कफ गुल्मिनाम्

शुष्क मूलक यूषः च बिल्वस्य वरुणस्य च

स्वयम् प्रवृत्तम् तं दोषम् उपेक्षेत हित अशनैः

अत ऊर्ध्वं हितं पानं सर्पिषः स विशोधनम्

गुल्मं जठरम् आनाहम् पीतम् एकत्र साधयेत्

सर्पिः एरण्ड जम् तैलं क्षीरं च एकत्र साधयेत्

श्याव अरुण त्वम् शिशिर ज्वरम् च हृद् कुक्षि पार्श्व अंस शिरस् _ च

स्तैमित्य शीतज्वर गात्र साद हृल्लास कास अरुचि गौरवाणि

जले दशगुणे साध्यं त्रायमाणा चतुर् पलम्

रसेन मातुलुङ्गस्य मधु शुक्तेन वा पुनः

गुल्मचिकित्सित संग्रहः एतावान् व्याहृतो ऽग्निवेशस्य

य एव ग्रहणी दोषे क्षाराः ते कफ गुल्मिनाम्

द्वौ क्षारौ लवणे द्वे च चव्यं च एकत्र चूर्णयेत्

वात गुल्मम् उदावर्तम् योनि शूलम् च नाशयेत्

तेन सिद्धं घृतं शीतं स क्षौद्रम् पित्त गुल्म नुद्

पित्तं वा पित्त गुल्मम् वा ज्ञात्वा पक्वाशय स्थितम्

जीर्णे सम्यक् विरिक्तम् च भोजयेत् रस भोजनम्

श्लैष्मिकः कृत मूल त्वात् यस्य गुल्मो न शाम्यति

वस्त्र अन्तरम् ततः कृत्वा भिन्द्यात् गुल्मम् प्रमाण विद्

जल आढके पाद शेषे रसम् आमलकस्य च
पाद शेषे रसे तस्मिन् पिप्पलीं नागरं वचाम्

भिषज् आत्ययिकम् बुद्ध्वा पित्त गुल्मम् उपाचरेत्

सिद्धान् अतस् प्रवक्ष्यामि योगान् गुल्म निबर्हणान्

तत्र धान्वन्तरीयाणाम् अधिकारः क्रिया विधौ

अवम्यस्य अल्प काय अग्नेः कुर्यात् लङ्घनम् आदितस्

इति तैलपञ्चकम्

ज्वरः तृष्णा च शूलं च भ्रमो मूर्छा अरुचिः तथा

धान्यकं च यवानीं च विडङ्गं सैन्धवं वचाम्

तत् एव तैलं पयसा वात गुल्मी पिबेत् नरः

एक अन्तरम् द्वि अन्तरम् वा त्रि अहम् विश्रम्य वा पुनः

हृल्लासं गौरवं तन्द्रां जनयेत् उल्लिखेत् तु तम्

कल्कैः तामलकी वीरा जीवन्ती चन्दन उत्पलैः

गुल्म घ्नाः विविधा दिष्टाः सिद्धाः सिद्धिषु बस्तयः

त्र्यूषण त्रिफला धान्य विडङ्ग चव्य चित्रकैः

रूक्ष अन्न पानैः अति सेवितैः वा शोकेन मिथ्या प्रतिकर्मणा वा

तैलं प्रसन्ना गो मूत्रम् आरनालम् यवाग्रजम्

औष्ण्यात् तैक्ष्ण्यात् च शमयेत् अग्निः गुल्मे कफ अनिलौ

शूल आनाह हरम् सर्पिः दधिना च अनिल गुल्मिनाम्

रुधिरे अति प्रवृत्ते तु रक्तपित्त हराः क्रियाः

विचेष्टितैः वा विषम अतिमात्रैः कोष्ठे प्रकोपं समुपैति वायुः

सुरा मण्डेन पातव्यं वात गुल्म रुजा अपहम्

शेषे अष्ट भागे तस्य एव पुष्प कल्कम् प्रदापयेत्

तेन निर्हृत दोषस्य गुल्मः शाम्यति पैत्तिकः

तक्रेण तैल सर्पिर्भ्याम् व्यञ्जनानि उपकल्पयेत्

तत्र श्लोकाः

दन्ती समम् गुडं पूतं क्षिपेत् तत्र अभयाः च ताः

दोष प्रकृति गुल्म ऋतु योगम् बुद्ध्वा कफ उल्बणे

यदि कुप्यति वा तस्य क्रियमाणे चिकित्सिते

इति हिङ्गु सौवर्चल आद्यम् घृतम्

शूल आनाह विबन्ध आर्तम् स्वेदयेत् वात गुल्मिनम्

गुल्मस्य अन्ते दाहः कफ जस्य अग्रे अपनीत रक्तस्य

निरत्ययः क्रमः च अस्याः द्रवो मांस रस ओदनः

यथा उल्बणस्य दोषस्य तत्र कार्यं भिषग्जितम्

ग्रहणी पाण्डु रोग घ्नम् प्लीह कास ज्वर अपहम्

ततो घृत पलम् दद्यात् यवागू मण्ड मिश्रितम्

वाट्यं पिप्पली यूषेण मूलकानां रसेन वा

रसेण आमलक इक्षूणाम् घृत पादम् विपाचयेत्

इति नीलिनी आद्यम् घृतम्

चूर्णानि मातुलुङ्गस्य भावितानि रसेन वा

जले चतुर्गुणे पक्त्वा चतुर् भाग स्थितम् रसम्

योनि शूलम् शिरस् शूलम् अर्शांसि विषमज्वरम्

इति शिलाजतु प्रयोगः

कफं च पित्तं च स दुष्ट वायुः उद्धूय मार्गान् विनिबध्य ताभ्याम्

पञ्चमूल कषायेण स क्षारेण शिलाजतु

धान्यात् पञ्च घृतात् शुण्ठ्याः कर्षः क्षीरं चतुर्गुणम्

हृद् नाभि पार्श्व उदर वस्ति शूलम् करोति अथो याति न बद्ध मार्गः

शूल आनाह हरा पेया बीजपूर रसेण वा

पथ्या पादम् पिबेत् सर्पिः तत् सिद्धम् पित्त गुल्म नुद्

स व्योष क्षार लवणम् दशमूल शृतम् घृतम्

रक्त पित्त हरम् क्षारं लेहयेत् मधु सर्पिषा

हृद् क्रोड शून ता अन्तःस्थे पार्श्व निर्गतिः

इति क्षीर षट्पलकम् घृतम्

समाश्वस्तं स शेष आर्तिम् सर्पिः अभ्यासयेत् पुनः

शोको ऽभिघातो अति मल क्षयः च निरन्न ता च अनिल गुल्म हेतुः

इति दशमूल घृतम्

शटी पुष्कर हिङ्गु अम्लवेतस क्षार चित्रकान्

या क्रिया क्रियते सिद्धिं सा याति न विरूक्षिते

मन्दे अग्नौ अनिले मूढे ज्ञात्वा स स्नेहम् आशयम्

चिकित्सितं गुल्म निबर्हण अर्थम् प्रोवाच सिद्धं वदतां वरिष्ठः

सुधा क्षीर द्रवे चूर्णं त्रिवृतायाः सु भावितम्

तृष्णा ज्वर परीदाह शूल स्वेद अग्नि मार्दवे

साधयेत् तत् घृतम् सिद्धं शर्करा क्षौद्र पादिकम्

पलिकैः स यवक्षारैः घृत प्रस्थम् विपाचयेत्

रूक्ष उष्णेन तु सम्भूते सर्पिः प्रशमनं परम्

अरिष्ट योगाः सिद्धाः च ग्रहणी अर्शस् चिकित्सिते

हृद् रोगम् कामलां कुष्ठं हन्यात् एतत् घृत उत्तमम्

रूक्ष व्यायाम जम् गुल्मं वातिकं तीव्र वेदनम्

प्रयोगात् पित्त गुल्म घ्नम् सर्व पित्त विकार नुद्

सर्पिः स तिक्त सिद्धम् क्षीरं प्रस्रंसनं निरूहाः च

लङ्घन उल्लेखनैः स्वेदैः सर्पिस् पानैः विरेचनैः

यदि गुल्मो विदह्येत शस्त्रं तत्र भिषग्जितम्
नागर अर्ध पलम् पिष्ट्वा द्वे पले लुञ्चितस्य च

रौधिरस्य तु गुल्मस्य गर्भ काल व्यतिक्रमे

वर्तयो गुटिकाः चूर्णम् कफ वात हरम् हितम्

आम अन्वये पित्त गुल्मे सामे वा कफ वातिके

नीलिनी चूर्ण संयुक्तम् पूर्व उक्तम् घृतम् एव

साधयेत् शुद्ध शुष्कस्य लशुनस्य चतुष्पलम्

कृत मूलः सिरा नद्धः यदा कूर्म इव उन्नतः

निमित्त लिङ्गानि उपलभ्य गुल्मे द्वि दोष जे दोष बल अबलम् च

गुल्मस्य रौधिरस्य क्रिया क्रमः स्त्री भवस्य उक्तः

लशुनं मदिरां तीक्ष्णां मत्स्यान् च अस्यै प्रदापयेत्

चूर्णितं पलम् एकम् तु पिप्पली विश्वभेषजम्

अधस् हरैः च ऊर्ध्व हरैः भावितान् वा स माक्षिकैः

सुरां स मण्डाम् पूर्वं च पानम् अम्लस्य सर्पिषः

इति हपुषा आद्यम् घृतम्

छिन्न मूलाः विदह्यन्ते न गुल्मा यान्ति च क्षयम्

प्रस्थं च पयसो दत्त्वा घृत प्रस्थम् विपाचयेत्

पित्तं वा यदि संवृद्धं संतापं वात गुल्मिनः

तिलस्य एकम् गुड पलम् क्षीरेण उष्णेन ना पिबेत्

इति त्रायमाणा आद्यम् घृतम्

शोधन अर्थम् घृतं देयं स विड क्षार नागरम्

संचितः क्रमशो गुल्मो महा वास्तु परिग्रहः

द्वे पले च मसूराणां साध्यम् अष्टगुणे ऽम्भसि

स कोल मूलक रसम् स क्षीर दधि दाडिमम्

मन्दे ऽग्नौ वर्धते गुल्मो दीप्ते च अग्नौ प्रशाम्यति

नीलिनीं त्रिफलां रास्नां बलां कटुकरोहिणीम्

संस्तम्भन उल्लेखन योनि दोषैः गुल्मः स्त्रियं रक्त भवः ऽभ्युपैति

रक्तं हि व्यम्ल ताम् याति तत् च न अस्ति न च अस्ति रुक्

सिद्धम् एतैः घृतम् सद्यो वात गुल्मम् व्यपोहति

वेगैर् उदीर्णैर् विहतैः अधस् वा बाह्य अभिघातैः अति पीडनैः वा

भिषज् अग्नि बल अपेक्षी सर्पिषा तैल्वकेन वा

स्निग्ध स्विन्न शरीराय गुल्मे शैथिल्यम् आगते

रक्त पित्त अतिवृद्ध त्वात् क्रियाम् अन् उपलभ्य च

द्वि पलम् त्रायमाणाया जल द्वि प्रस्थ साधितम्

भुक्त्वा स्निग्धम् उदावर्तात् वात गुल्मात् विमुच्यते

सर्व प्रजानाम् पितृ वत् शरण्यः पुनर्वसुः भूत भविष्यत् ईशः

मनस् शरीर अग्नि बल अपहारिणम् त्रिदोष जम् गुल्मम् असाध्यम् आदिशेत्

वातात् स गुल्मो न च तत्र रूक्षं कषाय तिक्तम् कटु च उपशेते

चित्रकं मधुकं रास्नां पिष्ट्वा कर्ष समम् भिषक्

भावितं गुटिकां कृत्वा सु पिष्टाम् कोल संमिताम्

दाडिमं पुष्करं धान्यम् अजाजिम् चित्रकं वचाम्

स सिद्धो मिश्रक स्नेहः स क्षौद्रः कफ गुल्म _

कौलत्थो मुद्ग यूषः च पिप्पल्या नागरस्य च

गुरुः कठिन संस्थानः गूढ मांस अन्तर आश्रयः

पार्श्व हृद् वस्ति शूलम् च गुटिका एषा व्यपोहति

शीतं गुरु स्निग्धम् अचेष्टनम् च संपूरणं प्रस्वपनं दिवा च

सिद्धाः सिद्धिषु वक्ष्यन्ते निरूहाः कफ गुल्मिनाम्

हृद् रोगम् विद्रधिं शोथं साधयति आशु तत् पयः

सर्पिस् वस्तिः गुटिकाः चूर्णम् अरिष्टाः च स क्षाराः

स मलाय प्रदातव्यं शोधनं वात गुल्मिने

अदृश्यमाने रुधिरे दद्यात् गुल्म प्रभेदनम्

कफो वाते जित प्राये पित्तं शोणितम् एव वा

कुर्यात् वर्तीः स गुटिकाः गुल्म आनाह आर्ति शान्तये

तैल अर्ध कुडवम् च एव त्रिवृतायाः चतुष्पलम्

घृत तैलेन च अभ्यङ्गम् पान अर्थम् तरुणीं सुराम्

सिद्धा निरत्ययाः शस्ता दाहः तु अन्ते प्रशस्यते

बीजपूरक हिङ्गु अम्लवेतस क्षार दाडिमैः

एतत् भल्लातकघृतम् कफ गुल्म हरम् परम्

गुल्मिनाम् अरुचौ च अपि रक्तम् एव अवसेचयेत्

पुष्कर व्योष धन्याक वेतस क्षार चित्रकैः

तत् परं वात गुल्म घ्नम् शूल आनाह विमोक्षणम्

विदाह लक्षणे गुल्मे बहिस् तुङ्गे समुन्नते

जल द्रोणे विपक्तव्या विंशतिः पञ्च च अभयाः

मन्दे अग्नौ अरुचौ सात्म्ये मद्ये स स्नेहम् अश्नताम्

अष्ट भाग स्थितम् पूतं कोष्णं क्षीर समम् पिबेत्

शीतलैः गुरुषु स्निग्धैः गुल्मे जाते कफ आत्मके

दृष्ट्वा आदौ स्वेदयेत् युक्त्या स्विन्नं च विलयेत् भिषज्

ऋतौ अनाहार तया भयेन विरूक्षणैः वेग विनिग्रहैः च
महा _ दाह परीतम् अश्म वत् घन उन्नतम् शीघ्र विदाहि दारुणम्

उपनाहनं स शस्त्रम् पक्वस्य अभ्यन्तर प्रभिन्नस्य

यत् उक्तम् वात गुल्म घ्नम् स्रंसनं नीलिनीघृतम्

पिप्पली पिप्पली मूल चव्य चित्रक नागरैः

प्रयोज्या वात गुल्मेषु कफ पित्त अनुरक्षिणा

किण्वं वा स गुड क्षारम् दद्यात् योनि विशोधनम्

कुक्कुटाः च मयूराः च तित्तिरि क्रौञ्च वर्तकाः

रसस्य आमलकानाम् च क्षीरस्य च घृतस्य च

शालयो मदिरा सर्पिः वात गुल्म भिषग्जितम्

दाह प्रशमनः ऽभ्यङ्गः सर्पिषा पित्त गुल्मिनाम्

स्रोतसां मार्दवं कृत्वा जित्वा मारुतम् उल्बणम्

द्विगुण क्षार हिङ्गु अम्लवेतसाः ताः कफे हिताः

रोहिणी कटुका मुस्ता त्रायमाणा दुरालभा

चिरबिल्व अङ्कुराणाम् च यवान्याः चित्रकस्य च

अष्ट भाग अवशेषम् तु रसं पूतम् अधिक्षिपेत्

प्रसन्नया वा क्षीर अर्थम् सुरया दाडिमेन वा

आम अभिघातः रुधिरं च दुष्टं पैत्तस्य गुल्मस्य निमित्तम् उक्तम्

स्पर्श उपलभ्यः परिपिण्डित त्वात् गुल्मः यथादोषम् उपैति नाम

कफ गुल्मम् जयति आशु स हिङ्गु विड दाडिमम्

पचेत् विडङ्गम् व्याघ्रीं च पलिकानि जल आढके

करोति जीर्णे ऽभ्यधिकं प्रकोपं भुक्ते मृदु त्वम् समुपैति यः च

हृत दोषम् परिम्लानं जाङ्गलैः तर्पितम् रसैः

क्षारेण युक्तं पललं सुधा क्षीरेण वा पुनः

तानि मारुत जे गुल्मे पान अभ्यङ्ग अनुवासनैः

साध्यं विदारिगन्धा आद्यम् आपोथ्य सलिल आढके

तिल एरण्ड अतसी बीज सर्षपैः परिलिप्य च

पित्त रक्त भवम् गुल्मं वीसर्पं पैत्तिकं ज्वरम्

संशोधन संशमने पित्त प्रभवस्य गुल्मस्य

वमन विरेकौ मोक्षः क्षतजस्य च वात गुल्मवताम्

क्षार प्रयोगे भिषजां क्षार तन्त्र विदाम् बलम्

तस्मात् ना न अति सौहित्यम् कुर्यात् न अति विलङ्घनम्

पक्वाशय गते वस्तिः उभयम् जठर आश्रये

बद्ध विष् मारुतम् स्नेहैः आदितस् समुपाचरेत्

कुष्ठं प्लीहानम् आनाहम् एषा हन्ति उपसेविता

गुल्म शैथिल्य जननाम् पक्त्वा मात्रां प्रयोजयेत्

प्रपुराणानि धान्यानि जाङ्गला मृग पक्षिणः

त्रिवृतां त्रिफलां दन्तीं दशमूलं पल उन्मितम्

यत् चूर्णम् गुटिका याः च विहिता वात गुल्मिनाम्

मन्दो अग्निः वेदना मन्दा गुरु स्तिमित कोष्ठ ता

यवानी चूर्णितम् तक्रं बिडेन लवणीकृतम्

पथ्य अन्न पान सेवा हेतूनां वर्जनं यथास्वं च

इति वासाघृतम्

वस्ति कर्म परं विद्यात् गुल्म घ्नम् तत् हि मारुतम्

घृतम् इक्षु रसम् क्षीरम् अभया कल्क पादिकम्

स स्नेहैः बस्तिभिर् वा अपि शोधयेत् दाशमूलिकैः

अविवर्णः स्थिरः च एव हि अपक्वः गुल्म उच्यते

इति हिङ्ग्वादि चूर्णम् गुटिका च

इति भल्लातक आद्यम् घृतम्

व्यामिश्र दोषे व्यामिश्र एष एव क्रिया क्रमः

आहार अर्थम् प्रयोक्तव्यं पान अर्थम् सलिलं शृतम्

तयोः शमात् च संघातो गुल्मस्य विनिर्वर्तते

बला विदारिगन्धा आद्यैः पित्त गुल्म चिकित्सितम्

शैत्यं रुज् अल्पा कठिन उन्नत त्वम् गुल्मस्य रूपाणि कफ आत्मकस्य

स्नेहः स्वेदो भेदो लङ्घनम् उल्लेखनम् विरेकः च

स्वेदैः स्वेद विधौ उक्तैः नाडी प्रस्तर संकरैः

प्रयुज्यमानैः शाम्यन्ति वात पित्त कफ आत्मकाः

श्लेष्म गुल्मम् अयस् पात्रैः सुख उष्णैः स्वेदयेत् भिषज्

ग्रहणी अर्शस् विकारेषु प्लीह्नि पाण्डु आमये ऽरुचौ

अजाजीं च अजमोदाम् च चूर्णं कृत्वा प्रयोजयेत्

इति रोहिणी आद्यम् घृतम्

स उत्क्लेशा च अरुचिः यस्य स गुल्मी वमन उपगः

कल्कीकृतैः घृतम् सिद्धं स क्षीरम् वात गुल्म नुद्

हिताः ते पित्त गुल्मिभ्यः वक्ष्यन्ते ये च सिद्धिषु

यः स्पन्दते पिण्डित एव न अङ्गैः चिरात् स शूलः सम गर्भ लिङ्गः

क्षीर उदके अष्ट गुणिते क्षीर शेषम् च ना पिबेत्

खर्जूर आमलकम् द्राक्षां दाडिमं स परूषकम्

पञ्च आत्मकस्य प्रभवं तु तस्य वक्ष्यामि लिङ्गानि चिकित्सितं च

यवागूभिः खडैः यूषैः संधुक्ष्यो अग्निः विलङ्घिते

गुटिका चूर्ण निर्यूहाः प्रयोज्याः कफ गुल्मिनाम्
स्नेहः स्वेदः सर्पिस् वस्तिः चूर्णानि बृंहणं गुडिकाः

गुल्म घ्नानि च तैलानि वक्ष्यन्ते वातरोगिके

ये च पित्त ज्वर हराः स तिक्ताः क्षीर वस्तयः

प्रयुक्तानि आशु सिध्यन्ति तैलं हि अनिल जित् परम्

कफ वात विबन्धेषु कुष्ठ प्लीहोदरेषु च

पक्वाशये पित्त कफ आशये वा स्थितः स्वतन्त्रः पर संश्रयः वा

चूर्णम् एतत् प्रयोक्तव्यम् अन्न पानेषु अनत्ययम्

काल विद् निर्हरेत् सद्यः स तिक्तैः क्षीर वस्तिभिः

तस्य दाहो हृतो रक्ते शर लोह आदिभिः हितः

पञ्चमूल शृतम् तोयं पुराणं वारुणी रसम्

बस्तिं स क्षीर गो मूत्रम् स क्षारम् दाशमूलिकम्

कार्या वात रुज् आर्तायाः सर्वा वात हराः पुनः

दाह शूल आर्ति संक्षोभ स्वप्न नाश अरति ज्वरैः

प्रयोज्यो मिश्रकः स्नेहो योनि शूलेषु च अधिकम्

सर्वत्र गुल्मे प्रथमं स्नेह स्वेद उपपादिते

भल्लातकानां द्वि पलम् पञ्चमूलं पल उन्मितम्

शम प्रकोपौ दोषाणां सर्वेषाम् अग्नि संश्रितौ

अति प्रवृत्ते रुधिरे स तिक्तेन अनुवासनम्

स्वे स्थाने प्रथमं जित्वा सद्यो गुल्मम् अपोहति

क्षीर प्रस्थम् च तत् सर्पिर् हन्ति गुल्मं कफ आत्मकम्

निपीडित उन्नते स्तब्धे सुप्ते तद् पार्श्व पीडनात्

ज्वरः पिपासा वदन अङ्ग रागः शूलं महत् जीर्यति भोजने च

प्रवर्तमाने रुधिरे दद्यात् मांस रस ओदनम्

योनि अर्शस् ग्रहणी दोष श्वास कास अरुचि ज्वरान्

इति द्राक्षा आद्यम् घृतम्

इति पिप्पली आद्यम् घृतम्

पिबेत् एरण्ड जम् तैलं वारुणी मण्ड मिश्रितम्

उष्णैर् एव उपचर्यः च कृते वमन लङ्घने

बस्तौ च नाभ्यां हृदि पार्श्वयोः वा स्थानानि गुल्मस्य भवन्ति पञ्च

विमार्ग अज पद आदर्शैः यथालाभं प्रपीडयेत्

श्यावे स रक्त पर्यन्ते संस्पर्शे वस्ति संनिभे

पार्श्व हृद् वस्ति शूलेषु गुल्मे वात कफ आत्मके

पिबेत् संमूर्छितं तेन गुल्मः शाम्यति पैत्तिकः

कृत मूलम् महा वास्तुम् कठिनं स्तिमितं गुरुम्

इति आमलक आद्यम् घृतम्

रक्तस्य च अवसेचनम् आश्वासन संशमन योगाः

स्वेदो विदाहो व्रण वत् च गुल्मः स्पर्श असहः पैत्तिक गुल्म रूपम्
चकार सप्तधा गर्भं कुलिशेन तु देवराट्

तपसे मे रतिः देवैः निर्विघ्नं च एव मे भवेत्

वज्राङ्गः अपि तया सार्धं जगाम तपसे वनम्

उवाच भगवन्त् प्रीतः ब्रह्म सूनुः महामतिम्

वर्तन्त्या नियमे तस्याः सहस्राक्षः समाहितः

करिष्ये त्वद् वचः देव एष मुक्तः शतक्रतुः

तुहिनाचल दौहित्रः तम् हनिष्यति दानवम्

रुदतीं तां प्रियां दीनां तनु प्रच्छादित आननाम्

जीवन् एव मृतो वत्स दिवसे दिवसे स तु

वज्राङ्गो नाम पुत्रः ते भविता पुत्र वत्सले

जन्म नाना प्रकाराणाम् ताभ्यः अन्ये देहिनः स्मृताः

तपसि एव रतिर् मम अस्तु वर्तनम्

निराहारो घोर तपाः तपस् राशिः अजायत

उवाच वाक्यं संत्रस्तो मातुः वै वदन ईरितम्

नागाः कद्रु सुताः ज्ञेयाः शेषाः च अन्ये अपि जन्तवः

निर्मितः को वधे च अभूत् तस्य दैत्य ईश्वरस्य तु

वज्र आसार मयैः अङ्गैर् अछेद्यैः आयसैः दृढैः

दृष्ट्वा तु तौ उवाच इदम् ब्रह्मा कश्यप एव च

पुनर् च देवी भर्तारम् उवाच असित लोचना

षष्टिं सः अजनयत् कन्याः वैरिण्याम् एव नः श्रुतम्

जल अन्तरम् प्रविष्टस्य तस्य पत्नी महा व्रता

संत्यजध्वं भयं देवाः शंकरस्य आत्मजः शिशुः

विरराम यदा न एवम् वज्राङ्ग महिषी तदा

तपः त्वम् क्रूरम् आपन्नः हि मद् शासन संस्थितः

कस्मिन् काले विनिर्वृत्ता कथा इयम् सूत नन्दनैः

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश

कर्णाभ्यां पिबतां तृप्तिः नः न प्रजायते

उपासाम् आचरत् तस्याः सा च एनम् अन्वमन्यत

वराङ्गी इति च नाम् अस्याः कृत्वा यातः पितामहः

ततः काले तु कस्मिंश्चिद् दृष्ट्वा वै शैलजां शिवः

ततः केन अपि कालेन हिरण्यकशिपु आदयः

मत्स्य उवाच

इति उक्ता सा तदा देवी सा एवम् अस्तु इति अभाषत

शैलस्य दुष्टतां मत्वा शापं दातुं व्यवस्थिता

कद्रुः मुनिः च लोकस्य मातरो गोषु मातरः

निराहारा तपो घोरं प्रविवेश महा द्युतिः

सप्तधा सप्तधा कोपात् प्राबुध्यत ततो दितिः

ऊर्ध्वबाहुः स दैत्य इन्द्रः अचरत् अब्द सहस्रकम्

ब्रह्मा उवाच

बद्ध्वा ततः सहस्राक्षं पाशेन अमोघ वर्चसा

गुह जन्म तु कार्त्स्न्येन अस्माकं ब्रूहि मानद

भविष्यति च ते भ्राता तेन सार्धम् इमाम् श्रियम्

ततस् तु मेघ रूषेण कम्पं तस्य अकरोत् महान्

ब्रह्मा उवाच

द्वे कृशाश्वाय विदुषे प्रजापति सुतः प्रभुः

दश वर्ष सहस्राणि सा तपो घोरम् आचरत्

त्रैलोक्य नाथम् शक्रं तु सर्व अमर गण प्रभुम्

विबुध्य उवाच मा शक्र घातयेथाः प्रजां मम

नियमे वर्त हे देवि सहस्रं शुचि मानसा

एतस्मिन् अन्तरे ब्रह्मा कश्यपः च महा तपाः

दश वत्सर शेषस्य सहस्रस्य तदा दितिः

वज्राङ्ग उवाच

तुष्टः प्रोवाच वज्राङ्गं तम् आगम्य जल आश्रयम्

इति उक्त्वा पद्मजः कन्यां ससर्ज आयत लोचनाम्

त्वद् प्रसादेन भगवन्त् इति उक्त्वा विरराम सः

न अहम् वर अङ्गने दुष्टः सेव्यः अहम् सर्व देहिनाम्

तस्मिन् तूष्णीम् स्थिते दैत्ये प्रोवाच इदम् पितामहः

वज्राङ्ग उवाच

न मे कृत्यम् अनेन अस्ति मातुः आज्ञा कृता मया

अनया चित्त शुद्ध्या ते पर्याप्तं जन्मनः फलम्

विदार्य जठराणि एषाम् अजीर्णम् निर्गतं मुने

आहारम् इच्छन् भार्याम् स्वां न ददर्श आश्रमे स्वके

विभ्रमं तु करोति एष रुषितः पाकशासनः

उवाच प्राञ्जलिः वाक्यम् सर्व लोक पितामहम्

पुत्रं प्रजापते देहि शक्र जेतारम् ऊर्जितम्

स शाप अभिमुखाम् दृष्ट्वा शैलः पुरुष विग्रहः

कथं शरवणे जातो देवः षड्वदनो विभो

पक्षिणो विनता पुत्राः गरुड प्रमुखाः स्मृताः

उवाच मातरं भक्त्या मातः किं करवाणि अहम्

पतितं तत् सरित् वराम् ततस् तु शर कानने

चक्रे विलोलं निःशेषं तुम्बी घट करण्डकम्

तासां सकाशात् लोकानाम् जङ्गम स्थावर आत्मनाम्

दानवाः च दनोः पुत्रा गावः च सुरभि सुताः

पुत्र उत्तीर्ण व्रताम् प्रायो विद्धि मां पाकशासन

ततस् तु मेघ रूपेण तस्याः क्लेदयत् आश्रमम्

स जात मात्रः एव अभूत् सर्व शस्त्र अस्त्र पारगः

आदातुं फल मूलानि स च तस्मिन् व्यलोकयत्
क्लिश्यन् पाकशासनः

सा तु लब्ध वरा देवी जगाम तपसे वनम्

बाढम् इति एव ताम् उक्त्वा जगाम त्रिदिवं बली

वज्राङ्गो नाम दैत्यः अभूत् तस्य पुत्रः तु तारकः

ततो गोमायु रूपेण तस्य अदूषयत् आश्रमम्

एतस्मिन् अन्तरे जातः कालो वर्ष सहस्रिकः

उवाच शक्रं सु प्रीता वर दा तपसि स्थिता

एवम् अस्तु इति तं देवो जगाम स्वकम् आलयम्

परस्य गौरवात् मुक्तः शत्रूणां भारम् आवहेत्

मातुः अन्तिकम् आगच्छत् व्याघ्रः क्षुद्र मृगम् यथा

त्वं सुर असुर नाथः असि मम च प्रपितामहः

भूत्वा तु मर्कटः तत्र तद् आश्रम पदम् महान्

ततो निहत पुत्रा अभूत् दितिः वरम् अयाचत

बहवो मे हताः पुत्राः सहस्राक्षेण पुत्रक

दश वर्ष सहस्राणि तपः कृत्वा तु लप्स्यसे

स्वयं सुष्वाप अनियता भाविनः अर्थस्य गौरवात्

तत् प्राप्तम् वह्नि वदने रेतो देवान् अतर्पयत्

महतां वशम् आयाते वैरं न एव अस्ति वैरिणि

यो न अस्त्र शस्त्रैः वध्य त्वम् गच्छेत् त्रिदिव वासिनाम्

तपस् बल आढ्या सा तस्य न वध्य त्वम् जगाम ह

सप्त सप्त एव अतस् ते गर्भः कृतो मया

दिवास्वप्न परा मातः पाद आक्रान्त शिरोरुहा

इति उक्त्वा निद्रया आविष्टा चरण आक्रान्त मूर्धजा

तस्य एव तीरे सरसः तद् प्रीत्या मौनम् आस्थिता

वर्षाणां लप्स्यसे पुत्रम् इति उक्ता सा तथा अकरोत्

उवाच तां वर आरोहाम् वराङ्गीं भीरु चेतनः

तत् तु रन्ध्रं समासाद्य जठरं पाकशासनः

कं वा कामं प्रयच्छामि शीघ्रं मे ब्रूहि भामिनि

इदं मुने समाख्याहि महाबुद्धे मनोगतम्

ततो भुजंग रूपेण बद्ध्वा च चरण द्वयम्

एकैकं तु पुनः खण्डं चकार मघवा ततः

अपमानो वधः प्रोक्तः पुत्र संभावितस्य च

निहता विष्णुना संख्ये शेषाः च इन्द्रेण दानवाः

ततस् ते ब्रह्मनः अभ्याशम् जग्मुः भय निपीडिताः

सुरान् उद्वासयामास पुरेभ्यः स महा बलः

दास्यामि तेषां स्थानानि दिवि दैवत पूजिते

सुरभिः विनता च एव ताम्रा क्रोधवशा इरा

कालं कमल पत्त्र अक्षः शुद्ध बुद्धिः महा तपाः

ऋषय ऊचुः

विस्तरेण हि नो ब्रूहि याथातथ्येन शृण्वताम्

स सप्त दिवसः बालो निजघ्ने तारक असुरम्

अदितिः दितिः दनुः विश्वा हि अरिष्टा सुरसा तथा

दितेः सकाशात् लोकाः तु हिरण्यकशिपु आदयः

तम् उवाच ततो हृष्टा दितिः दैत्य अधिपम् च सा

यस्य अभूत् तारकः पुत्रः सुर प्रमथनः बली

तावत् च अवाङ्मुखः कालं तावत् पञ्चाग्नि मध्य गः

भुङ्क्ष्व वत्स यथाकामं त्रैलोक्यं हत कण्टकम्

शक्र उवाच

तेषां त्वं प्रतिकर्तुं वै गच्छ शक्र वधाय च

पृष्टः तु मनुना देवो मत्स्य रूपी जनार्दनः

आगतौ तत्र यत्र आस्ताम्

हिरण्यकशिपुः चक्रे जित्वा राज्यं महा बलः

ऋषय ऊचुः

केन ते अपकृतम् भीरु यम लोकम् यियासुना

वज्राङ्गो नाम दैत्य इन्द्रः कस्य वंश उद्भवः पुरा
सत्त्वा लीना एव तिष्ठन्ति इति आत्मानः तटस्थ स्वरूप ता एतद् लक्षण द्वयम् उक्तम्

तथा रसराजे अपि दर्शयति काष्ठ ओषधी धातु महारस उपरस आदीनाम् लयो ज्ञेयः तटस्थ लक्षणेन लयस्य क्रम उपदिष्टः

असौ एको धातु आदि अन्तर्भूतः रसराजः शरीरम् अजर अमरम् जरा मरण वर्जितम् कुरुते

धातूनाम् अरिवर्ग त्वात् महारस उपरसाणाम् अपि योगम् अपि शब्दाः च

स्वरूप लक्षणेन ओषधी धातु महारस उपरस आदयः पृथक्त्वेन स्थिता अपि गुणैः अन्तर्भूताः एव ज्ञातव्याः यतः सर्वेषां गुण अन्तर्भूतः सूतस् ततो अनन्त गुणः आचार्यैर् उपवर्णितः

इव इति सादृश्ये

काष्ठौषध्यः कुमारिका आदयः नागे लीयन्ते तत् नागम् वङ्गे लीयते तत् वङ्गम् अपि शुल्बे ताम्रे लीयते तत् शुल्बम् तारे लीयते तत् तारम् रूप्यं कनके सुवर्णे लीयते तत् कनकम् सूते पारदे लीयते इति

आत्मनि ब्रह्मणि नियतं निश्चितं सर्व सत्त्वानाम् सकल जीवानाम् लयो भवति लयः अन्तर्भावः वा तस्मिन् सर्वे

समुदाय त्वेन उपवर्णयति परमात्मनि इत्यादि

पूर्व श्लोके सूत लोह आदिकम् उक्तम् तत्र अधिव्यापक अधिकरणस्य क्रमं दर्शयति काष्ठौषध्य इत्यादि

अनेन एव सर्व संग्रहणम् ज्ञातव्यम्

रसैर् महारस उपरसैः अन्तर्भूतो राजते शोभते वा प्रकाशते इति रसराजः अथवा रसेषु महारस उपरसेषु अनादरीभूतेषु सत्सु राजत इति विशेष अर्थः

लय विशेषात् उभययोः साम्यम् इति रहस्यम्
अद्य एव अहम् च्युतो राज्याद् अद्य एव इयम् पतिव्रता

विद्याधर नरेन्द्रः स्याद् उत न स्याद् असाव् इति

अनुगच्छति गच्छन्तम् अंशुमन्तं च चक्षुषा

भद्रासन स्थम् आत्मानं ददर्श आदर्श मण्डले

अशक्यं तु भयं भीमम् आहृतं मन्दया मया

किं वा अफल प्रलापेण सारम् एव अवधीयताम्

प्रभासयन्ति धावन्तीं पुरः सामन्त संततिम्

भ्राता विसर्जित आसार बाल अलंकार वञ्चिता

तुल्यम् एव आवयोः कार्यं शक्तौ सत्यां किम् आस्यते

उपहस्य च तां सा अपि विपक्षाम् इव सारसीम्

इत्य् उक्ता अज्जुकया क्षिप्रं नभसा अहम् इह आगता

अज्जुका रूपया तुभ्यम् आत्मा संदर्शितो मया

राज्ञो मानसवेगस्य राज्यं नो वर्ण्यताम् इति

अचिरेण एव दास्यामि मातर् इत्य् अभिधाय सा

तत्र यत् कारणं तच् च प्रायः प्रत्यक्षम् एव च

तथा अपि तु विनोदेन तिष्ठामः कथ्यताम् इति

स तु माम् अब्रवीन् मातस् तथा मदनमञ्जुका

अब्रवीन् मन्त्रिणौ न अयम् मम तातः स वेगवान्

अशोक वनिका मध्ये दृष्टा मदनमञ्जुका

सा अपि लब्ध अभ्यनुज्ञाना वेगेन उदपतत् नभः

एतस्मिन्न् एव वृत्तान्ते वेगवन्तम् उपागतम्

एका च दुहिता यस्याः कला शाली भविष्यति

तेन उक्तम् यदि च प्रीता नो भवन्तो ऽनुजानते

अथ अस्याः परिमृज्य अस्रम् अशीत स्पर्शम् अब्रवम्

उटज अभ्यन्तरे न्यस्तः स जलः कलशस् तया

ततः श्रुत्वा इति यत् सत्यं जाता अहम् जात संशया

अतीते तु क्वचित् काले स शरीरा इव चारु ता

तस्मान् मानसवेग आख्यः पुत्रः पित्रा प्रसाधितः

पृच्छन्ति स्म च तत्र एकम् अभिवाद्य तपस्विनम्

गुरु सत्त्व रजस् तमस् कलङ्काम् प्रकृतिं हातुम् अगाद् वनं नरेन्द्रः

आगन्तुकौ यदा च एनाम् प्रीति क्रोधौ अमुञ्चताम्

इयं माणविका कस्माद् आनीता इति च पृच्छते

उत्तिष्ठ आकाश मार्गेण गच्छामो मलय अचलम्

पृथिवी तु समाहूय सचिवौ भर्तुर् अब्रवीत्

यो विद्याधर राजानाम् राजा स्फीत श्रियाम् इति

स दोषः कन्यका त्वस्य विशुद्ध कुल _

एवं च एव च कल्याणि पिता विज्ञाप्यताम् इति

एकदा भगिनी गौरिमद्यशाः

ततस् ताम् अब्रवं भीरु त्वम् एव हि मम प्रिया

वेगवान् एकदा स्नातः प्रीणित अग्नि सुर द्विजः

अथ वेगवती दृष्ट्वा वेगवन्तं तथाविधम्

मन्त्रिणाव् अपि भर्तारम् उचित अन्तर वर्तिनः

तस्य चन्द्र प्रभ छत्त्र प्रभाः स मुकुट प्रभाः

तपांसि वा निषेवन्ते वेदान्त विहितानि वा

किं काचिद् दूतिका यातु सा अपि अ सक्ता परीक्षितुम्

गत्वा च आगच्छ दोला इव न स्थातव्यं क्वचिच् चिरम्

आराधयद् दुराराधान् असौ वैखानसान् अपि

अलं भगिनि संतप्य जीवितं रक्ष्यताम् इति

वेगवती अपि स उत्साहा करोति स्म महत् तपः

उपास्याः पावनतमं स कालः कथ्यताम् इति

तौ ताम् आकाश मार्गेण नीतवन्तौ तपस् वनम्

गुरु कार्य क्रिया व्यग्रम् किं न पश्यसि माम् इति

न द्रष्टव्या अस्मि सुप्ता इति प्रतिषिद्धाः स्थ यन् मया

काय क्लेशम् वहन्न् आगाद् वैखानस मृग आवृतः

कल्पित आहार कर्तव्या फल मूल जल अनिलैः

तद् आज्ञापय मां क्षिप्रम् इमां मदनमञ्जुकाम्

किंतु वेगवतः साधोः पुत्र त्वम् तेन मुच्यसे

नीतवन्तौ चिरं कालम् एक अहर्निश संमितम्

सा च तद् गुण भूयिष्ठाम् दृढं द्वेष्टि कथाम् अपि

विश्रान्तम् उपगम्य इदम् अवोचंस् तं तपस्विनः

पिशङ्ग भवती यान्ती श्यामलाम् अम्बर स्थलीम्

सो ऽब्रवीत् पर्वत अग्रे ऽसाव् अङ्गुष्ठ अग्रेण तिष्ठति

आनयामि परैर् नीतां शुद्धा नीतिर् इव श्रियम्

शक्ति त्रय प्रयोग ज्ञः कृतवान् अचल अचलाम्

यथा संनिहितैः तत्र वैखानस कुमारकैः

प्रेक्षणीयं च तद् द्रष्टुम् अदृष्टं वन वासिभिः

तत् तन् मानसवेगस् ते भ्राता दाता आस्यताम् इति

जन रञ्जन मात्रम् हि गतं तद् राज्य नाटकम्

प्रोत्साह्यतां यथा क्षिप्रम् उपसर्पति माम् इति

पर्ण शाला च तस्य इयम् यस्याः सिंह मतंग जौ

आसन्न आगमनः च असौ दग्धं हि कठिनैः करैः

पालितैर् हि मृगेन्द्रो ऽपि काननैर् एव पाल्यते