tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
विचित वस्त्र हस्त गुह्याः काञ्चन पृषत त्वष्टृ तपनीय कारवः ध्मायक चरक पांसुधावकाः प्रविशेयुर् निष्कसेयुः च

सु प्रमृष्टम् अ सम्पीतम् विभक्तं धारणे सुखम्

तस्य आरम्भे राग विशेषेषु प्रतिवर्णिकां गृह्णीयात्

सुवर्ण अध्यक्षः सुवर्ण रजत कर्मान्तानाम् अ सम्बन्ध आवेशन चतुर् शालाम् एक द्वाराम् अक्ष शालाम् कारयेत्

सम राग लेखम् अ निम्न उन्नते देशे निकषितं परिमृदितं परिलीढं नख अन्तरात् वा गैरिकेण अवचूर्णितम् उपधिं विद्यात्

ताम्रं पीतकं करोति

जाति हिङ्गुलुकेन पुष्पकासीसेन वा गो मूत्र भावितेन दिग्धेन अग्र हस्तेन संस्पृष्टं सुवर्णं श्वेतीभवति

घनं सुषिरं पृषत आदि युक्तम् क्षुद्रकम् इति

गृहीतं सुवर्णं धृतं च प्रयोगं करण मध्ये दद्यात्

श्वेत तार भागौ द्वौ एकः तपनीयस्य मुद्ग वर्णम् करोति

तीक्ष्ण ताम्र संस्कारम् च बुध्येत

हस्ति छविकः स हरितः प्रतिरागी विक्रय हितः

विपर्यये स्फोटनं च दुष्टम्

किञ्जल्क वर्णम् मृदु स्निग्धम् अनादि भ्राजिष्णु च श्रेष्ठं रक्त पीतकम् मध्यमं रक्तम् अवरम्

तुला प्रतिमानम् पौतव अध्यक्षे वक्ष्यामः

विशिखा मध्ये सौवर्णिकं शिल्पवन्तम् अभिजातं प्रात्ययिकं च स्थापयेत्

गुणः सूत्रवान आदीनि

चतुर् भाग सुवर्णम् वा वालुका हिङ्गुलुकस्य रसेन चूर्णेन वा वासयेत्

अर्पयेत् काच कर्मणः पञ्च भागम् काञ्चनं दश भागम् कटु मानम्

क्षेपणो गुणः क्षुद्रकम् इति कर्माणि

स्थिरः परुषो विषम वर्णः च अ प्रतिरागी क्रय हितः

सुवर्णं पूर्वं निकष्य पश्चाद् वर्णिकां निकषयेत्

श्वेतं स्निग्धं मृदु च श्रेष्ठम्

अभिनीतं प्रभा युक्तम् संस्थान मधुरम् समम्

सम रागम् सम द्वन्द्वम् अ सक्त पृषतम् स्थिरम्

उद्गत चूलिकम् अच्छं भ्राजिष्णु दधि वर्णम् च शुद्धम्

तपनीयम् उज्ज्वाल्य राग त्रि भागम् दद्यात् पीत रागम् भवति

छेदः चिक्कणः सम वर्णः श्लक्ष्णो मृदुर् भ्राजिष्णुः च श्रेष्ठः

तद् येन अप्राप्तकम् तत् चतुर्गुणेन सीसेन शोधयेत्

तीक्ष्णं च अस्य मयूर ग्रीवा आभम् श्वेत भङ्गम् चिमिचिमायितं पीत चूर्णितम् काकणिकः सुवर्ण रागः

प्रतिलेपिना रसेन द्विगुण अभ्यक्तम् तपनीयं शुक पत्त्र वर्णम् भवति

जाम्बूनदं शातकुम्भं हाटकं वैणवं शृङ्ग शुक्ति जम् जातरूपं रस विद्धम् आकर उद्गतम् च सुवर्णम्

तुत्थ उद्गतम् गौडिकं काम्बुकं चाक्रवालिकं च रूप्यम्

श्रेष्ठानां पाण्डु श्वेतं च अप्राप्तकम्

पृषत काच कर्मणः त्रयो हि भागाः परिभाण्डं द्वौ वास्तुकं चत्वारो वा वास्तुकं त्रयः परिभाण्डम्

एतस्मात् विमाषाद् इति सुवर्णे देयं पश्चाद् राग योगः श्वेत तारम् भवति

तापो बहिस् अन्तर् च समः किञ्जल्क वर्णः कुरण्डक पुष्प वर्णः वा श्रेष्ठः

स केसरः स्निग्धो मृदुर् भ्राजिष्णुः च निकष रागः श्रेष्ठः

त्वष्टृ कर्मणः शुल्ब भाण्डम् सम सुवर्णेन संयूहयेत्

क्षेपणः काच अर्पण आदीनि

शुद्धस्य एकः हारिद्रस्य सुवर्णो वर्णकः

तारम् उपशुद्धं वा अस्थि तुत्थे चतुः सम सीसे चतुः शुष्क तुत्थे चतुः कपाले त्रिर् गोमये द्विर् एवं सप्तदश तुत्थ अतिक्रान्तम् सैन्धविकया उज्ज्वालितम्

ताम्र पाद युक्तम् रूप्यं रूप्य पाद युक्तम् वा सुवर्णं संस्कृतकं तस्माद् रक्षेत्

सीस अन्वयेन भिद्यमानं शुष्क पटलैः ध्मापयेत्

अभिगच्छन्न् उच्छेद्यः

तेन उपदेशेन रूप्य सुवर्णम् दद्याद् आददीत च

ततः शुल्ब काकणी उत्तरा अपसारिता आ चतुर् सीमान्तात् इति षोडश वर्णकाः

मनः नेत्र अभिरामम् च तपनीय गुणाः स्मृताः

तस्माद् वज्र मणि मुक्ता प्रवाल रूपाणाम् अपनेयिमानं च रूप्य सुवर्ण भाण्ड बन्ध प्रमाणानि च
प्रादुरासीत् महा योगी भानोः मण्डल मध्यतस्

मनोः तु प्रथमस्य आसन् नव पुत्राः तु संयमाः

वरं वरय भद्रं ते वर दः अस्मि इति अभाषत

क्रतुः उवाच

इष्ट्वा यज्ञेश्वरं यज्ञैर् गच्छेद् वनम् अथ आत्मवान्

तान् प्रणम्य महा राजः पप्रच्छ विनय अन्वितः

यो यज्ञैः इज्यते देवो जातवेदाः सनातनः

बृहदश्वो ऽनरण्यस्य हर्यश्वः तद् सुतः ऽभवत्

पुरुकुत्सस्य दायादः त्रसदस्युः महा यशाः

प्राणं बृहन्तं पुरुषम् आदित्य अन्तर संस्थितम्

भरद्वाज उवाच

शान्तः त्रिषवण स्नायी कन्द मूल फल अशनः

तदा प्राह महादेवो राजानं प्रीत मानसः

चतुर्मुखं जटा मौलिम् अष्ट हस्तम् त्रिलोचनम्

हरितो युवनाश्वस्य हारितः तद् सुतः ऽभवत्

तस्य आदित्यस्य च एव आसीत् भार्याणां तु चतुष्टयम्

आराधयत् महा योगम् वासुदेवं सनातनम्

दृढाश्वः च एव दण्डाश्वः कपिलाश्वः तथा एव च

अजस्य नाभौ अधि एकम् ईश्वरेण समर्पितम्

धुन्धुमार त्वम् अगमत् धुन्धुं हत्वा महा असुरम्

नमो धात्रे विधात्रे च नमो वेद आत्म मूर्तये

अम्बरीषस्य दायादो युवनाश्वो ऽपरः स्मृतः

गौतम उवाच

मान्धातारं महा प्राज्ञम् सर्व शस्त्रभृताम् वरम्

न अन्तरेण तपः कश्चिद् धर्मः शास्त्रेषु दृश्यते

तम् आदिकृष्णम् ईशानम् आराध्य आप्नोति सत् सुतम्

इति आकर्ण्य स राजर्षिः तान् प्रणम्य अति हृष्ट धीः

यतः सर्वम् इदम् जातं यस्य अपत्यम् प्रजापतिः

तस्य पूर्णे वर्ष शते भगवान् उग्र दीधितिः

जजाप मनसा देवीं सावित्रीं वेदमातरम्

नमस् त्रिमूर्तये तुभ्यं स्रष्ट्रे सर्व अर्थ वेदिने

तपः सु महत् आस्थाय पूज्यते स महेश्वरः

सो ऽतीव धार्मिको राजा कर्दमस्य प्रजापतेः

विश्वामित्र उवाच

हर्यश्वस्य निकुम्भः तु निकुम्भात् संहताश्वकः

स रुद्रः तपसा उग्रेण पूज्यते न इतरैः मखैः

तम् आराध्य हृषीकेशं प्राप्नुयात् धार्मिकम् सुतम्

अध्यायं शतरुद्रीयं यजुषां सारम् उद्धृतम्

स्पृष्ट्वा कराभ्यां सु प्रीतः तत्र एव अन्तरधीयत

प्रणम्य दण्ड वत् भूमौ पुत्र कामः महीपतिः

हिरण्य मूर्तये तुभ्यं सहस्राक्षाय वेधसे

प्रसादात् धार्मिकम् पुत्रं लेभे सूर्य परायणम्

प्रभा प्रभातम् आदित्यात् छाया सावर्णम् आत्मजम्

गौतम उवाच

यतः प्रधान पुरुषौ यस्य शक्ति मयम् जगत्

यमं च यमुनां च एव राज्ञी रैवतम् एव च

यो ऽग्निः सर्व आत्मकः ऽनन्तः स्वयम्भुः विश्वतोमुखः

ततः प्रसन्नो भगवान् विरिञ्चो विश्वभावनः

दृष्ट्वा तु गौतमं विप्रं तपन्तम् अनल प्रभम्

तुष्टाव वैदिकैः मन्त्रैः सावित्र्या च विशेषतः

मान्धातुः पुरुकुत्सो अभूत् अम्बरीषः च वीर्यवान्

संज्ञा त्वाष्ट्री च सुषुवे सूर्यात् मनुम् अनुत्तमम्

स्वाध्यायवान् दान शीलः तितिक्षुर् धर्म तत्परः

दृढाश्वस्य प्रमोदः तु हर्यश्वः तस्य च आत्मजः

भस्म छन्नः त्रिषवणम् स्नात्वा शान्तः समाहितः

विसर्जयित्वा सम्पूज्य त्रिधन्वानम् अथ अब्रवीत्

पुरुषाय पुराणाय योगिनां गुरवे नमः

समाप्य विधिवद् यज्ञं वसिष्ठ आदीन् द्विजोत्तमान्

प्रव्रजेद् विधिवद् यज्ञैः इष्ट्वा पूर्वं सुर उत्तमान्

तस्य एवम् जपतो देवः स्वयंभूः परमेश्वरः

शनिं च तपतीं च एव विष्टिं च एव यथाक्रमम्

इक्ष्वाकुः नभगः च एव धृष्टः शर्यातिः एव च

चन्द्र अवयव लक्ष्माणम् नर नारी तनुम् हरम्

स गौतम वचः श्रुत्वा युवनाश्वो महीपतिः

चातुर्वर्ण्य समायुक्तम् अशेषम् क्षिति मण्डलम्

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे एकोनविंशो ऽध्यायः

स तु सूर्यं समभ्यर्च्य राजा वसुमनाः शुभम्

मुचुकुन्दः च पुण्य आत्मा सर्वे शक्र समाः युधि

स्वयंभुवम् अन् आदि अन्तम् ब्रह्माणं विस्मयं गतः

किम् स्विद् श्रेयस्करतरम् लोके ऽस्मिन् ब्राह्मण ऋषभाः

सर्व पाप विनिर्मुक्तः ब्रह्म लोके महीयते

स सर्व दैवत तनुः पूज्यते तपसा ईश्वरः

बीजं भगवता येन स देवः तपसा इज्यते

अत्रिः उवाच

जपेयं देवदेवेश गायत्रीं वेदमातरम्
अधीत्य वेदान् विधिवत् पुत्रान् उत्पाद्य धर्मतः

त्वं तु धर्म रतः नित्यं पालय एतत् अतन्द्रितः

युवनाश्वो रणाश्वस्य शक्र तुल्य बलः युधि

भासयन्तं जगत् कृत्स्नं नीलकण्ठं स्व रश्मिभिः

विवेश तद् वेद सारम् स्थानं वै परमेष्ठिनः

अयजत् च अश्वमेधेन शत्रून् जित्वा द्विजोत्तमाः

सूत उवाच

इला ज्येष्ठा वरिष्ठा च सोम वंश विवृद्धये

तं दृष्ट्वा मण्डल स्थम् सनातनम्

वसिष्ठ कश्यप मुखाः देवाः च इन्द्र पुरोगमाः

संज्ञा राज्ञी प्रभा छाया पुत्रान् तासाम् निबोधत

नरिष्यन्तः च नाभागो हि अरिष्टः कारुषकः तथा

क्षणात् अन्तर्दधे रुद्रः तत् अद्भुतम् इव अभवत्

अनादिनिधनं देवं धार्मिकं प्राप्नुयात् सुतम्

स देवदेवः तपसा पूजनीयः सनातनः

धुन्धुमारस्य तनयाः त्रयः प्रोक्ता द्विजोत्तमाः

सांख्य योग अधिगम्याय नमः ते ज्ञान मूर्तये

विष्णुवृद्धः सुतः तस्य तु अनरण्यः ऽभवत् परः

दत्त्वा अस्मै तत् परं ज्ञानं वैराग्यं परमेश्वरः

नमस्कुरुष्व नृपते एभिः माम् सततं शुचिः

इला पुत्र त्रयम् लेभे पुनः स्त्री त्वम् अविन्दत

आराध्य तपसा देवं योगिनं परमेष्ठिनम्

जपस्व अनन्य चेतस्कः मयि आसक्त मनाः नृप

न यस्य भगवान् ब्रह्मा प्रभावं वेत्ति तत्त्वतः

कश्यप उवाच

हिरण्यगर्भो विश्वात्मा तं देशम् अगमत् स्वयम्

जमदग्निः उवाच

ब्रह्मचारी मित आहारः भस्म निष्ठः समाहितः

अदितिः सुषुवे पुत्रम् आदित्यम् कश्यपात् प्रभुम्

यज्ञः तपः वा संन्यासो ब्रूत मे सर्व वेदिनः

प्रसीदति महा योगी पूजितः तपसा परः

योग प्रवृत्तिः अभवत् कालात् काल आत्मकम् परम्

वसिष्ठ उवाच

रक्त अम्बर धरम् रक्तं रक्त माल्य अनुलेपनम्

पुनः संवत्सर शतम् राज्ञे हि आयुः अकल्पयत्

राजा अपि तपसा रुद्रं जजाप अनन्य मानसः

ज्येष्ठः पुत्र शतस्य अपि दश पञ्च च तद् सुताः

पितॄणां तृप्ति कर्तारम् बुधात् इति हि नः श्रुतम्

आराध्य पूर्वपुरुषं नारायणम् अनामयम्

नमः ते नीलकण्ठाय भास्वते परमेष्ठिने

ननाम शिरसा रुद्रं सावित्र्या अनेन च एव हि

निर्मिता येन श्रावस्तिर् गौड देशे महा पुरी

ऋषयः तु समाजग्मुः यज्ञ वाटम् महात्मनः

सम्प्राप्य पुंस्त्वम् अमलम् सुद्युम्न इति विश्रुतः

पुलस्त्य उवाच

पुलह उवाच

इति उक्त्वा भगवान् रुद्रो भक्त अनुग्रह काम्यया

उत्कलः च गयः च एव विनताश्वः तथा एव च

कृशाश्वः च रणाश्वः च संहताश्वस्य वै सुतौ

जगाम अरण्यम् अनघः तपः चर्तुम् अनुत्तमम्

नर्मदायां समुत्पन्नः सम्भूतिः तद् सुतः ऽभवत्

इमानि मे रहस्यानि नामानि शृणु च अनघैः

यः पठेत् शृणुयात् वा अपि राज्ञः चरितम् उत्तमम्

नमो देव अधिदेवाय ब्रह्मणे परमात्मने

यस्य पुत्रः स्वयं ब्रह्मा पौत्रः स्यात् नीललोहितः

सर्व वेदेषु गीतानि संसार शमनानि तु

तम् आराध्य सहस्रांशुं तपसा मोक्षम् आप्नुयात्
यापनो घन कल्केन मधु तैल रस आज्यवान्

सिद्धेन पयसा भोज्यम् आत्मगुप्ता उच्चटा इक्षुरैः

रजस् शुक्र आमय हरम् पुत्रीयं च अनुवासनम्

मधु तैले समे कर्षः सैन्धवाद् द्वि पिचुः मिशिः

दशमूलं बलां रास्नाम् अश्वगन्धां पुनर्नवाम्

स्नेहान् च अयन्त्रणान् सिद्धान् सिद्ध द्रव्यैः प्रकल्पयेत्

दाह अतिसार प्रदर अस्रपित्त हृद् पाण्डु रोगान् विषमज्वरं च

कल्पना इयम् पृथक् कार्या तित्तिरि प्रभृतिषु अपि

एष युक्तरथो वस्तिः स वचा पिप्पली फलः

पक्त्वा क्षीर जले क्षीर शेषम् स घृत माक्षिकम्

मुस्ता पाठा अमृता एरण्ड बला रास्ना पुनर्नवाः

लोध्र आत्मगुप्ता मधुयष्टिकाभिः नागाह्व मुञ्जातक चन्दनैः च

शुक्र अनिल विबन्धेषु वस्ति आटोपे च पूजितः

सुरदारु च रास्ना च वस्तिर् दोष हरः शिवः

गो मूत्रे तेन पिष्टैः च पाठा वत्सक तोयदैः

जीवन्ती मेदा ऋद्धि वरी विदारी वीरा द्वि काकोली कसेरुकाभिः

स फलैः क्षौद्र तैलाभ्याम् क्षारेण लवणेन च

क्षौद्रस्य तैलस्य फला आह्वयस्य क्षारस्य तैलस्य च सार्षपस्य

पिष्ट्वा तैल घृतम् क्षीरे साधयेत् तत् चतुर्गुणे

बलां गुडूचीं त्रिफलां स रास्नाम् द्वि पञ्चमूलम् च पल उन्मितानि

मञ्जिष्ठा आरग्वध उशीर त्रायमाणा अक्ष रोहिणी

तत् पयः फल वैदेही कल्क द्विलवण अन्वितम्

कल्कैर् गुड क्षौद्र घृतैः सतैलैर् युक्तः सुख उष्णः लवण अन्वितः च

प्राप्त कालम् विधातव्यं क्षीर आज्य आद्यैः तु मार्दवम्

त्रि स्नेह युक्तः प्रवरो निरूहः सर्व अनिल व्याधि हरः प्रदिष्टः

शताह्वा ऋषभकौ कृष्णां काकनासां शतावरीम्

अथ अतस् बस्तिविकल्पं व्याख्यास्यामः

स्वैः स्वैर् औषध वर्गैः स्वान् स्वान् रोगान् निवर्तयति

वहे विपाच्य तोयस्य द्रोण शेषेण तेन च

रसायनं प्रमेह अर्शस् कृमि गुल्म अन्त्रवृद्धि नुद्

कोशातक आरग्वध देवदारु मूर्वा अश्वदंष्ट्रा कुटज अर्क पाठाः

वस्तिः सुख उष्णः मांस अग्नि बल शुक्र विवर्धनः

निरूहो अत्यर्थ वृष्यः च महास्नेह समन्वितः

द्वि पञ्चमूलस्य रसो अम्ल युक्तः स छाग मांसस्य स पूर्व पेष्यः

स क्वाथो मधु षड्ग्रन्था शताह्वा हिङ्गु सैन्धवम्

स पञ्चतिक्तो अभिष्यन्द कृमि कुष्ठ प्रमेह हा

रास्नां वृषं लोहितिकाम् अनन्तां बलां कनीयस् तृण पञ्चमूले

रास्ना बला छिन्नरुहा अश्वगन्धा पुनर्नवा आरग्वध देवदारु

एरण्ड मूल क्वाथेन निरूहो माधुतैलिकः

सैन्धवेन अग्नि वर्णेन तप्तं च अनिल जित् घृतम्

वचा शताह्वा हपुषा प्रियङ्गु यष्टी कणा वत्सक बीज मुस्तम्

वातासृज् मोह मेह अर्शस् गुल्म विष् मूत्र संग्रहान्

एरण्ड मूल निष्क्वाथः मधु तैलम् स सैन्धवम्

स शर्करा क्षौद्र घृतम् सुशीतं पित्त आमयान् हन्ति स जीवनीयम्

मृगाणां दशमूलस्य च अम्भसा

गोपाङ्गना चन्दन पद्मक ऋद्धि यष्ट्याह्व लोध्राणि पल अर्धकानि

हपुषा मिशि गाङ्गेयी कल्कैः वात हरः परम्

पुनर्नव त्वम् कुरुते वाजीकरणम् उत्तमम्

अनुवासनम् इति एतत् सर्व वात विकार नुद्

पायु जानु ऊरु वृषण वस्ति मेहन शूल जित्

शतावरीं सहचरं काकनासां पल अंशकम्

पचेत् तैल आढकम् पेष्यैर् जीवनीयैः पल उन्मितैः

यष्ट्याह्व लोध्र अभय चन्दनैः च शृतं पयो ऽग्र्यं कमल उत्पलैः च

मृदु वस्ति जडीभूते तीक्ष्णो ऽन्यो वस्तिर् इष्यते

वस्तीन् न बृंहणीयान् दद्याद् व्याधिषु विशोधनीयेषु

साधितं पञ्चमूलेन तैलं बिल्वादिना अथवा

कनीयः पञ्चमूलं च पालिकं मदन अष्टकम्

क्षीराद् द्वौ प्रसृतौ कार्यौ मधु तैल घृतात् त्रयः

सितोपला जीवक पद्म रेणु प्रपौण्डरीक उत्पल पुण्डरीकैः

गुडूच्या एरण्ड भूतीक भार्गी वृषक रोहिषम्

बिल्वादि मूल क्वाथात् द्वौ कौलत्थाद् द्वौ स वात जित्

स पाद जाङ्गल रसः स सर्पिस् मधु सैन्धवः

न क्षीण क्षत दुर्बल मूर्छित कृश शुष्क शुद्ध देहानाम्

तीक्ष्णैर् विकर्षिते स्निग्धो मधुरः शिशिरो मृदुः

हन्याद् असृग्दर उन्माद शोफ कास अश्म कुण्डलान्

चक्षुष्यः पुत्र दः राजा यापनानां रसायनम्
जल चारिषु तद्वत् च मत्स्येषु क्षीर वर्जिता

एकैकः प्रसृतः तैल प्रसन्ना क्षौद्र सर्पिषाम्

विष्किरेषु समस्तेषु प्रतुद प्रसहेषु च

पूतो यवानी फल बिल्व कुष्ठ वचा शताह्वा घन पिप्पलीनाम्

वङ्क्षण ऊरु कटि कुक्षि मन्या श्रोत्र शिरस् रुजः

दद्यात् निरूहम् कफ रोगिताय मन्द अग्नये च अशन विद्विषे च

शताह्वा चिरिबिल्व अम्लैः तैलम् सिद्धं समीरणे

द्वि पञ्चमूल त्रिफला फल बिल्वानि पाचयेत्

कफ घ्नम् कल्पयेत् तैलं द्रव्यैर् वा कफ घातिभिः

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

वक्ष्ये मृदून् स्नेह कृतः निरूहान् सुख उचितानाम् प्रसृतैः पृथक् तु

दद्याद् विशोधनीयान् दोष निबद्ध आयुषः ये च

जीवन्तीं मदनं मेदां श्रावणीं मधुकं बलाम्

एकैकः प्रसृतो वस्तिः कृष्णा कल्कः वृष त्व कृत्

ह्रीवेरं मधुकं भार्गी देवदारु स कट्फलम्

तीक्ष्ण त्वम् मूत्र पीलु अग्नि लवणक्षार सर्षपैः

पटोल निम्ब भूतीक रास्ना सप्तच्छद अम्भसः

स यष्टीमधुकः च एष चक्षुष्यो रक्तपित्त जित्

विडङ्ग अतिविषे श्यामा हरेणुर् नीलिनी स्थिरा

निर्व्यापदो बहु फलान् बल पुष्टि करान् सुखान्

स सैन्धवः स मधुकः सिद्धवस्तिर् इति स्मृतः

बला पटोली लघुपञ्चमूल त्रायन्तिका एरण्ड यवात् सुसिद्धात्

एरण्ड मूलात् त्रि पलम् पलाशात् तथा पल अंशम् लघुपञ्चमूलम्

तद् योग्य औषध युक्तान् वस्तीन् संतर्क्य युञ्जीत

बृंहणं वातपित्त घ्नम् बल शुक्र अग्नि वर्धनम्

साध्यम् एरण्ड तैलम् वा तैलं वा कफ रोग नुद्

पिष्टैर् यष्टी मिशि श्यामा कलिङ्गक रसाञ्जनैः

यापनं सैन्धव अर्ध अक्ष हपुषा अर्ध पल अन्वितम्

मयूरं पक्ष पित्त अन्त्र पाद विष् तुण्ड वर्जितम्

युक्तो वस्तिः कफ व्याधि पाण्डु रोग विषूचीषु

प्रसृतः पृथग् आज्यात् च वस्तिः सर्षप कल्कवान्

गोधा नकुल मार्जार शल्यक उन्दुर जम् पलम्

अथ इमान् सुकुमाराणां निरूहान् स्नेहनान् मृदून्

स्वगुप्तां क्षीरकाकोलीं कर्कटाख्यां शठीं वचाम्

तद् विदारी कणा यष्टी शताह्वा फल कल्कवत्

पिष्टैर् घृत क्षौद्र युतैः निरूहं स सैन्धवम् शीतलम् एव दद्यात्

विबद्ध शुक्र विष् मूत्र खुडवात विकारिणाम्

आनाहम् अश्मरीं च आशु हन्यात् तद् अनुवासनम्

कर्मणा विप्लुतानां च वक्ष्यामि प्रसृतैः पृथक्

प्रियङ्गु कृष्णा घन कल्क युक्तः स तैल सर्पिस् मधु सैन्धवः च

तान् सर्षप एला मदनैः स कुष्ठैः अक्ष प्रमाणैः प्रसृतैः च युक्तान्

विषमज्वर वीसर्प वर्ध्म आध्मान प्रवाहिकाः

प्रसृत अंशैः घृत क्षौद्र वसा तैलैः प्रकल्पयेत्

लघुना पञ्चमूलेन पालिकेन समन्वितम्

गज वाजि रथ क्षोभ भग्न जर्जरित आत्मनाम्

पञ्चमूलस्य निष्क्वाथः तैलम् मागधिका मधु

नागरं पुष्करं मेदा चविका चित्रकः शठी

व्यायाम मथित उरस्क क्षीण इन्द्रिय बल ओजसाम्

जल आढके पचेत् तत् च पाद शेषम् परिस्रुतम्

प्रसृताः सर्षपैः पिष्टैर् विष् सङ्ग आनाह भेदनः

क्षीर द्वि प्रस्थ संयुक्तम् क्षीर शेषम् पुनः पचेत्

अष्टौ फलानि अर्ध तुलाम् च मांसात् छागात् पचेद् अप्सु चतुर्थ शेषम्

दद्यात् सुपिष्टं सह तार्क्ष्यशैलम् अक्ष प्रमाणम् लवण अंश युक्तम्

स गुल्म मूत्र ग्रह कामला आदीन् सर्व आमयान् पित्त कृतान् निहन्ति

पृथग् दश पलम् क्षीरे पञ्चमूलं च साधयेत्

सिद्ध वस्तीन् अतो वक्ष्ये सर्वदा यान् प्रयोजयेत्
मूर्ध भागात् दिवम् यस्य तं देवं चिन्तयामि अहम्

वर्ण आश्रमाः तथा च अहम् तद् धर्मः ऽहं पुरातनः

यमो ऽहं नियमो रुद्र व्रतानि विविधानि च

गरीयसां गरिष्ठं च श्रेष्ठं च श्रेयसाम् अपि

तत्र दृष्टो मया व्यासो ध्यायमानः पर ईश्वरम्

सारं ब्रूहि इति पप्रच्छुः ब्रह्मानम् ब्रह्म लोक गम्

व्यास ब्रूहि हरे रूपं जगत् सर्ग आदिकम् ततः

सर्गः च प्रतिसर्गः च वंशो मन्वन्तराणि च

अहं ध्येयः च पूज्यः च स्तुत्यो ऽहं स्तुतिभिः सुरैः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे श्रीगरुडमहापुराणोत्पत्तिनिरूपणं नाम द्वितीयो ऽध्यायः

सूत उवाच

व्यास उवाच

शृणु रुद्र प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा च सुरैः सह

स्तुत्वा प्रणम्य तं विष्णुं श्रोतु कामैः स्थितः सुरैः

ध्यानं पूजा उपहारः ऽहं मण्डलानि अहम् एव च

गृणन्ति सत्य कर्माणम् सत्यं सत्येषु सामसु

मम माता च विनता नागैः दासीकृता हरे

यथा पप्रच्छ मां व्यासस् तथा असौ भगवान् भवः

ब्रह्मा उवाच

वंशानुचरितं यस्मात् तम् देवं चिन्तयामि अहम्

ब्रह्मा उवाच

सुरैः सह अब्रवीत् विष्णुः तथा अहम् व्यास वच्मि ते

पृष्टो नमस्कृतः किं त्वं देवं ध्यायसि शङ्कर

पप्रच्छ विष्णुं देव आद्यैः शृण्वताम् अमरैः सह

इति उक्तः गरुडो रुद्र कश्यपाय आह पृच्छते

शृणु सूत प्रवक्ष्यामि पुराणं गारुडं तव

कुक्षौ समुद्राः चत्वारः तम् देवं चिन्तयामि अहम्

तम् एव गत्वा पृच्छामः सारं यं चिन्तयामि अहम्

अर्चयन्ति च यं देवा यक्ष राक्षस पन्नगाः

तथा अष्टादश विद्याः च हरी रुद्रं ततो ऽब्रवीत्

कथं रुद्रं सुरैः सार्धम् अब्रवीत् वै हरिः पुरा

कश्यपो गारुडं श्रुत्वा वृक्षं दग्धम् अजीवयत्

पुराणपुरुषः प्रोक्तो ब्रह्मा प्रोक्तो द्विजातिषु

तत्र दृष्टो मया रुद्रो ध्यायमानः परं पदम्

यं ध्यायामि अहम् सारम् ईक्षितुम्

पुराणं गारुडं सारं ब्रूहि ब्रह्मन् महा अर्थकम्

पुराणं गारुडं सारं रुद्रं च मां यथा

अणीयसाम् अणीयसम् स्थविष्ठं च स्थवीयसाम्

यस्य त्रिलोकी जठरे काष्ठाः च बाहवः

पद्भ्यां यस्य क्षितिः जाता श्रोत्राभ्यां च तथा दिशः

इतिहासानि अहम् रुद्र सर्व वेदाः हि अहम् शिव

एतत् सर्वम् हरे ब्रूहि यत् च अन्यत् अपि किंचन

सर्गः च प्रतिसर्गः च वंशो मन्वन्तराणि च

हरे कथय देवेश देवदेवः क ईश्वरः

विष्णोः आराधन अर्थम् मे व्रत चर्या पितामह

महा बलः महा वीर्यः सर्वज्ञो नाग दारणः

तुष्ट ऊचे वरं ब्रूहि मत्तो वव्रे वरं स तु

यं वाक्येषु अनुवाक्येषु च

देव आदीन् सकलान् जित्वा च अमृतम् हि आनयिष्यसि

युक्ता सर्व आत्मना आत्मानम् तं देवं चिन्तयामि अहम्

नाग दास्यात् मातरम् त्वं विनतां मोक्षयिष्यसि

अस्माकं मध्यतो रुद्र उवाच परमेश्वरम्

केन आचारेण तुष्टः स्यात् किम् तद् रूपम् च तस्य वै

सारात् सारतरं विष्णुं पृष्टवन् तम् प्रणम्य वै

यस्य उच्छ्वासः च पवनः तं देवं चिन्तयामि अहम्

मां ध्यात्वा पक्षि मुख्यैः इदम् पुराणं गद गारुडम्

ब्रह्मा उवाच

यथा अहम् देव देवानाम् श्रीः ख्यातो विनता सुतैः

विष्णुः उवाच

कथं व्यासेन कथितं पुराणं गारुडं तव

मन्ये ध्यायसि तं यस्मात् तस्मात् जानासि तं विभुम्

को ध्येयः कः च वै पूज्यः कैः व्रतैः तुष्यते परः

सर्वः सर्व आत्मकः देवो भुक्ति मुक्ति करः परः

गरुड उवाच

व्यास उवाच

अहं मन्त्राः च मन्त्र अर्थः पूजा ध्यान परः हि अहम्

चन्द्र आदित्यौ च नयने तं देवं चिन्तयामि अहम्

दास्यात् विमोक्षयिष्यामि यथा अहम् वाहनः ते

जगत् स्थित्याः अहम् बीजं जगत् कर्ता तु अहम् शिव

अहं गतो ऽद्रिं कैलासम् इन्द्र आद्यैः दैवतैः सह

ब्रह्मा श्री गारुडम् पुण्यं पुराणं सार वाचकम्

एवं पृष्टो यथा प्राह तथा विप्रा निबोधत

यस्मिन् विश्वानि भूतानि तिष्ठन्ति च विशन्ति च

अहं हि पूजितो रुद्र ददामि परमां गतिम्

ज्ञाता श्रोता तथा मन्ता वक्ता वक्तव्यम् एव च
मुखात् अग्निः च संजज्ञे तं देवं चिन्तयामि अहम्

यस्य केशेषु जीमूता नद्यः सर्व अङ्ग संधिषु

ब्रह्मा उवाच

पुराणं मद् प्रसादात् च मम माहात्म्य वाचकम्

नियमैः च व्रतैः तुष्टः आचारेण च मानवैः

स्वयं च अन्य मनाः भूत्वा विद्यया अन्यानि अजीवयत्

अहं ब्रह्मा सर्व लोकः सर्व देव आत्मकः हि अहम्

परमेश्वर माहात्म्यम् युक्त योग आदिकम् तथा

दक्ष नारद मुख्यैः तु युक्तं त्वां कथम् उक्तवन्

अहं सूर्यः तथा चन्द्रो मङ्गल आदीनि अहम् तथा

अहं साक्षात् सत् आचारः धर्मो ऽहं वैष्णवो हि अहम्

अवतारैः च मत्स्य आद्यैः पालयामि अखिलम् जगत्

सूत उवाच

व्यास उवाच

भस्म उद्धूलित देहः तु जटा मण्डल मण्डितः

सर्व ज्ञानानि अहम् शम्भो ब्रह्म आत्मा अहम् अहम् शिव

ऋतम् एक अक्षरम् ब्रह्म यत् तत् सत् असतः परम्

अहं हि देवो देवानां सर्व लोक ईश्वर ईश्वरः

गरुड उक्तम् गारुडं हि शृणु रुद्र मद् आत्मकम्

त्वत्तो न अन्यम् परं देवं जानामि ब्रूहि मां ततः

सूत उवाच

गुण भूतानि भूतेशे सूत्रे मणि गणाः इव

योगी योगो ऽहम् एव आद्यः पुराणानि अहम् एव च

यक्षि ॐ उं स्वाहा जापी गारुडी परा

यथा त्वया उक्तम् गरुड तथा सर्वं भविष्यति

मनसः चन्द्रमाः यस्य चक्षुषोः च दिवाकरः

कस्मात् देवात् जगन्त् जातम् जगन्त् पालयते च कः

कैः धर्मैः कैः च नियमैः कया वा धर्म पूजया

इति उक्तः ऽहं पुरा रुद्रः श्वेतद्वीप निवासिनम्

तथा ख्यातिं पुराणेषु गारुडं गरुडैः एष्यति

सह नारद दक्ष आद्यैः ब्रह्मा माम् उक्तवन् यथा

पुराण संहिता कर्ता यथा अहम् स्यां तथा कुरु

अहं हि मुनिभिः सार्धं गतो बदरिकाश्रमम्

यथा अहम् देव तान् जित्वा च अमृतम् हि आनयामि तत्

शुचिं शुचिषदं हंसं तद् पदम् परमेश्वरम्
आज्यं निर्वपति

अग्ने प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिः असि ब्राह्मणः त्वा नाथ कामः प्रपद्ये या अस्याम् पति घ्नी तनूः प्रजा घ्नी पशु घ्नी लक्ष्मि घ्नी जार घ्नीम् अस्यै तां कृणोमि स्वाहा

प्रजापते प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिः असि ब्राह्मणः त्वा नाथ कामः प्रपद्ये या स्याम् पति घ्नी तनूः प्रजा घ्नी पशु घ्नी लक्ष्मि घ्नी जार घ्नीम् अस्यै तां कृणोमि स्वाहा इति

आदित्य प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिः असि ब्राह्मणः त्वा नाथ कामः प्रपद्ये या अस्याम् पति घ्नी तनूः प्रजा घ्नी पशु घ्नी लक्ष्मि घ्नी जार घ्नीम् अस्यै तां कृणोमि स्वाहा

जय प्रभृति सिद्धम् आ धेनु वर प्रदानात्

हव्यवाहम् अभिमातिषाहं रक्षः हणम् पृतनासु जिष्णुम्

अथ आज्य आहुतीः उपजुहोति

यः त्वा हृदा कीरिणा मन्यमानः इति पुरोनुवाक्याम् अनूच्य यस्मै त्वं सु कृते जातवेदः इति याज्यया जुहोति

सा यदि अश्रु कुर्यात् ताम् अनुमन्त्रयते जीवां रुदन्ती अध्वरे दीर्घाम् अनुप्रसितिं दीधियुः नरः

तम् अभ्युक्ष्य अग्नौ अधिश्रयति

उभयं पर्यग्नि कृत्वा मेक्षणं स्रुवं च संमार्ष्टि

अथ एतम् चरुं श्रपयित्वा अभिघार्य उदञ्चम् उद्वास्य प्रतिष्ठितम् अभिघारयति

उरुं नः पन्थां प्रदिशन् विभाहि ज्योतिष्मत् धेहि अजरम् न आयुः स्वाहा इति

परिधान प्रभृति आ अग्नि मुखात् कृत्वा पक्वात् जुहोति

ज्योतिष्मन्तं दीद्यतं पुरन्धिम् अग्निं स्विष्टकृतम् आहुवेम ॐ

अथ आज्य शेषेण हिरण्यम् अन्तर्धाय मूर्ध्नि संस्रावं जुहोति भूः स्वाहा भुवः स्वाहा सुवः स्वाहा भूर् भुवः सुवः स्वाहा इति

अथ एनाम् प्रदक्षिणम् अग्निम् पर्याणयति अर्यम्णो अग्निं परियन्तु क्षिप्रं प्रतीक्षन्तां श्वश्रुवो देवराः च इति

उद् ईर्ष्व अतस् पतिवती हि एषा विश्वावसुं नमसा गीर्भिर् ईट्टे

सु इष्टम् अग्ने अभि तत् पृणाहि विश्वात् एव पृतना अभिष्य

अथ आज्यम् अधिश्रयति

अथ श्रीमन्तम् अगारम् संमृष्ट उपलिप्तम् गन्धवन्तं पुष्पवन्तं धूपवन्तं दीपवन्तं तल्पवन्तं स अधिवासम् दिक्षु सर्पिः सूत्र इन्धन प्रद्योतितम् उद कुम्भ आदर्श उच्छिरसम् प्रपाद्य तस्मिन् एनाम् संवेश्य तस्या अन्तिके जपति

पक्वात् एव सु इष्टवतीभ्याम् सौविष्टकृतम्

अथ एनाम् उपसंवेशयति प्रजापतिः स्त्रियां यशः इति एतया

अन्याम् इच्छ प्रफर्व्यं सं जायां पत्या सृज
सर्वस्मिन्

कतमस्मै

सर्वः सर्वौ सर्वे

सर्व शब्दः आदिर् येषां तानि इमानि सर्व आदीनि सर्वनाम संज्ञानि भवन्ति

उभये

डतर डतम

सर्वस्मात्

समस्य सर्व शब्द पर्यायस्य सर्वनाम संज्ञा इष्यते न सर्वत्र

उभ शब्दस्य सर्वनाम त्वे प्रयोजनम् सर्वनाम्नस् तृतीया च इति

केचित् तकार अन्तम् एकं पठन्ति

विश्वस्मात्

अन्तरं बहिस् योग उपसंव्यानयोः

वक्ष्यमाणेन विभाषा भवति

विश्वकः

तद् यद् एतद् इदम् युष्मद्

उभय

विश्वः विश्वौ विश्वे

एकः उदात्तः

उभयस्मात्

इतरस्मै

त्व त्वत् इति द्वाव् अपि च अनुदात्तौ इति स्मरन्ति

सर्व आदिः

द्वितीयो ऽनुदात्तः

उभयस्मिन्

कथं यथासङ्ख्यम् अनुदेशः समानाम् समे देशे यजेत इति

उभ

नेमे नेमाः इति

सम समस्मै

सर्वकः

विश्वस्मिन्

अन्यस्मै

विश्वेषाम्

सर्वेषाम्

उभयस्मै

सर्वस्मै

नेम नेमस्मै

त्व शब्दः अन्य वाची स्वर भेदात् द्विः पठितः