tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तद् वार्त्ता श्रवण मात्रेण एव हि मम अतिमात्रम् मनः अनुरक्तम्

अदृश्यत च स्वप्नो हस्तिवक्त्रो भगवान्

अश्रौषं च मन्द मन्दम् पद शब्दम्

सा तथा इति शास्त्र उपदेशम् इव मद् उक्तम् आदृत्य अतृप्त सुरत रागा एव कथं कथम् अपि अगाद् अन्तःपुरम्

अशप्यत मया च यथा इह बहु भोग्या तथा प्राप्य अपि मानुष्यकम् अनेक साधारणा भव इति

वपुश् चेद् इदम् ते अभिमतम् सह सुहृद् मन्त्रिभिः अनुजैः पौर जानपदैः च सम्प्रधार्य तेषाम् अपि अनुमते कर्मणि अभिमुखेन स्तेयम् इति

अरीरमं च अनङ्ग राग पेशल विशाल लोचनाम्

तयोः च वल्लभे बल शम्बलयोः इव वसुमती प्रियंवदे सख्यम् अप्रतिमम् अधत्ताम्

मया च स्मेरया उदीरितम् देवि सदृशम् आज्ञापयसि

भ्रातरं च विशालवर्माणम् आहूय उक्तवन् वत्स न सुभिक्षाः सांप्रतं पुण्ड्राः ते दुःख मोह उपहताः त्यक्तात्मानो राष्ट्रं नो न समृद्धम् अभिद्रवेयुः

उपपद्यस्व स्व कर्म उचिताम् गतिम् इति छुरिकया द्विधाकृत्य कृत्त मात्रम् तस्मिन् एव प्रवृत्त स्फीत _ हिरण्यरेतस्य् अजूहवम्

अमुष्य प्रलोभनाय त्वद् आदिष्टया दिशा मया उक्तम् कितव न साधयामि ते सौन्दर्यम्

भगवन् पञ्चबाणैः कः ते अपराधः कृतो मया यत् एवम् दहसि न च भस्मीकरोषि इति

क्षीर आज्य दधि तिल गौर सर्षप वसा मांस रुधिर आहुतीनाम् च परिमलः पवन अनुसारी दिशि दिशि प्रावात्सीत्

अथ तु यदि एवंरूपः रूप अनुरूप शिल्प शील विद्या ज्ञान कौशलः युवा महा कुलीनः च कश्चिद् संनिहितः स्यात् स किं लप्स्यते इति

ब्रूहि भूयः यदि एवम् अस्ति का अपि तापसी देश अन्तर भ्रमण लब्ध प्रागल्भ्या मम च मातृ भूता

कार्दमिक निवसनः च दृढतर परिकरः खड्ग पाणिः उपहृत प्रकृत उपस्करः

व्यसृजत् च मत्त राजहंस विकण्ठ राग वल्गु गद्गदाम् गिरम् व्यक्तम् अस्मि विप्रलब्धा

केन इदम् आलिखितम् इति आदृतवती व्याहृतवती च

अवतीर्णः च बकुल वीथिम् अतिक्रम्य चम्पक आवलि वर्त्मना मनाक् इव उपसृत्य उत्तराहि करुणं चक्रवाक मिथुन रवम् अशृणवम्

तथा हि बृहस्पति प्रतिम बुद्धिभिः मन्त्रिभिः अपि अभ्यूह्य अनुमतः

ननु अस्ति कश्चिद् मुनिः त्वया तद् अवस्थया पुत्र अभ्युपपादन अर्थम् याचितः तेन स लब्धो वर्धितः च

उपजनय च असमान दोष निन्दा आदिना स्व भर्त्रि द्वेषम्

किम् एतत् अम्बे कथय कारणम् इति पृष्टा स करुणम् आचष्ट जैवातृक ननु श्रूयते पतिः अस्याः मिथिलायाः प्रहारवर्मा नाम आसीत्

अभ्रमत् च पौर जानपदेषु इयम् अद्भुतायमाना वार्ता राजा किल विकटवर्मा देवी मन्त्र बलेन देव योग्यम् वपुः आसादयिष्यति

तत् प्रसीद सुन्दरि जीवय मां जीवन ओषधिभिः अव अपाङ्गैः अनङ्ग भुजंग दष्टम् इत्य् आश्लिष्टवान्

प्रासरत् च तिमिर मयः कर्दमः

किं हि बुद्धिमत् प्रयुक्तम् न अभ्युपैति शोभाम् इति

न अहम् आत्म विनाशाय वेताल उत्थापनम् आचरेयम् इति

तान् च अब्रवम् आर्याः रूपेण एव सह परिवृत्तौ मम स्वभावः

किं भूयः कृत्यम् इति

शक्यः च मया असौ विकटवर्मा यथा कथंचिद् उपश्लिष्य व्यापादयितुम्

सह तेन भर्तुः अन्तिकम् उपसृत्य पुत्र वृत्तान्तेन श्रोत्रम् अस्य देव्याः प्रियंवदायाः च अदहाव

तत्र च मे शार्दूल नख आवलि निपतितायाः पाणि भ्रष्टः स बालकः कस्य अपि कपिला शवस्य क्रोडम् अभ्यलीयत

यदि एवम् भावि न अन्यत् अतस् परम् अस्ति किंचिद् अद्भुतम्

कश्चित्सु दिनेषु गतेषु आचष्ट मां मद् अम्बा वत्स माधवी इव पिचुमन्द आश्लेषिणी यथा असौ शोच्यम् आत्मानम् मन्येत तथा उपपाद्य स्थापिता
अथ अहम् आविर्भूय विवृत दीप भाजनः भामिनि ननु बहु अपराद्धम् भवत्या चित्तजन्मनो यत् अमुष्य जीवित भूता रतिः आकृत्या कदर्थिता धनुर्यष्टिः भ्रू लताभ्याम् भ्रमर माला मया ज्या नील अलक द्युतिभिः अस्त्राणि अपाङ्ग वीक्षित वृष्टिभिः महारजन रञ्जित ध्वज पट अंशुकम् दन्तच्छद मयूख जालैः प्रथम सुहृद् मलय मारुतः परिमल पटीयसा निःश्वास पवनेन परभृतो अति मञ्जुलैः प्रलापैः पुष्प मया पताका भुज यष्टिभ्याम् दिश् विजय आरम्भ पूर्ण कुम्भ मिथुनम् उरोज कुम्भ युगलेन संनाह्य रथः श्रोणि मण्डलेन भवन रत्न तोरण स्तम्भ युगलम् ऊरु युगलेन लीला कर्ण किसलयम् चरण तल प्रभाभिः

नय माम् अपि

सो ऽब्रवीत् अस्ति बद्धो मद् पितुः कनीयाः भ्राता प्रहारवर्मा

मनसा अपि न चिन्तयेयम् इतः परम्

न हि अस्ति पितृ वधात् परम् पातकम् इति

भगवान् मकरकेतुर् अप्य् एवं सुन्दरम् इति न शक्यम् एव संभावयितुम्

तत् किम् इति अपेक्ष्यते पर लोक भयम् च ऐहिकेन दुःखेन अन्तरितम्

आदर्शय रहसि राज्ञे मद् सादृश्य गर्भम् चित्र पटम्

तस्य खलु मगध राजः राजहंसः परं मित्रम् आसीत्

सो अहम् अस्मि

मातुः च मे मानवत्याः प्रिय वयस्या देवी प्रियंवदा आसीत्

बाढम् आरूढा इति नूनम् असौ वक्ष्यति

एष चेद् अर्थः निश्चितस् तस्य अमुष्य अतिमानुष प्राण सत्त्व प्रज्ञा प्रकर्षस्य न किंचिद् दुष्करं नाम

अलभे च तद् मुखात् तद् राज कुलस्य शीलम्

तद् कथन अन्ते हि त्वद् स्व रूप भ्रंशः इति

घण्टा पुट क्वणित आहूतः च भर्ता भवत्यै सर्व रहस्यम् आख्याय निमीलित अक्षः यदि त्वा आलिङ्गेत् इयम् आकृतिः अमुम् उपसंक्रामेत्

मद् अनुग्रह लब्धेन अपि रूपेण लोक लोचन उत्सवायमानेन मद् सपत्नीः अभिरमयिष्यसि

अभवं च इति

अथ चालयिष्यसि घण्टाम्

मधुकर इव निसर्ग चपलः यत्र क्वचिद् असज्जति भवादृशो नृशंसः इति

भूयो ऽपि मया दृढतरीकर्तुम् उपन्यस्तम् अस्ति कः अपि राज सूनुः निगूढम् चरन्

न चेद् असौ दास जनः निष्प्रयोजनः इति अञ्जलिम् अवतंस ताम् अनैषीत्

तं विष अन्नेन व्यापाद्य अजीर्ण दोषम् ख्यापयेयम् इति मन्त्रिभिः सहा धी अवसितम्

अ विषह्यम् हि योषिताम् अनङ्ग शर निषङ्गीभूत चेतसाम् अनिष्ट जन संवास यन्त्रण दुःखम्

शतहलिं च राष्ट्र मुख्यम् आहूय आख्यातवन् यो असौ अनन्तसीरः प्रहारवर्मणः पक्ष इति सो ऽपि पितरि मे किम् इति नाश्य इत तत् त्वया अपि तस्मिन् संरम्भः न कार्यः इति

नगर वृद्धौ अपि अल्पीयसा मूल्येन महार्हं वस्तु मा अस्तु मे लभ्यं धर्म रक्षायै तद् अनुगुणेन एव मूल्येन अदः क्रीयताम् इति

अयि हृदय किम् इदम् अकार्यम् कार्य वत् अध्यवसाय तद् असंभवेन किम् एवम् उत्ताम्यसि

शरीरं हृदयं जीवितम् इति सर्वम् इदम् अल्पम् अनर्हम् च

अयं च निष्ठुरः पितृ द्रोही न अपि उपपन्न संस्थानः काम उपचारेषु अलब्ध वैचक्षण्यः कलासु काव्य नाटक आदिषु मन्द अभिनिवेशः शौर्य उन्मादी दुर्विकत्थनो अनृत वादी च अस्थान वर्षी

नीतां च एनाम् निर्वर्ण्य सा नियतम् एवम् वक्ष्यति

मद् उपभुक्त मुक्ते चित्रकूट गर्भ वेदिका गते रत्न तल्पे तया सह व्यहार्षीत्

तद् अहम् ईदृशेन वैवाहिकेन नेपथ्येन त्वाम् अभिसृतवती

पुनर् अहम् उष्णम् आयतम् च निःश्वस्य किंचिद् दीन दृष्टिः स चकित प्रसारिताभ्याम् भुजाभ्याम् एनाम् अनतिपीडं परिष्वज्य न अति विशदम् अचुम्बिषम्

आचक्ष्व च किम् इयम् आकृतिः पुरुष सौन्दर्यस्य पारम् आरूढा न वा इति

मया च वाम् अन्योन्य अनुरूपैः अन्य दुर्लभैः आकार आदिभिः गुण अतिशयैः च प्रेर्यमाणया तद् रचितैः एव कुसुम शेखर स्रज् अनुलेपन आदिभिः चिरम् उपासिता असि

यदि अप्सरोभिः संगच्छसे संगच्छस्व कामम्

सा तु हर्ष निर्भर निपीडिता चिरं प्ररुद्य बहु विलप्य शान्ता पुनः स्व मात्रा राज अन्तःपुर वृत्तान्त आख्याने न्ययुज्यत

पौर वृद्धः च पाञ्चालिकः परित्रातः च सार्थवाहः यवनात् वज्रम् एकम् वसुंधरा मूल्यम् लभ्यम् इति मम एकान्ते ऽमन्त्रयेताम्
सो ऽपि बद्धाञ्जलिः अभिदधे

स विस्मित विलासिनी सार्थ मध्ये कंचिद् विहृत्य कालं विसृष्ट अवरोध मण्डलः ताम् एव संहत ऊरुम् ऊरु उपपीडम् भुज उपपीडम् च उपगुह्य तल्पे अभिरमयन् अल्पाम् इव तां निशाम् अत्यनैषम्

तस्य यत् उत्तरम् सा दास्यति तत् अहम् अस्मि प्रतिबोधनीयः इति

गतः च असौ काम शर एक लक्ष्य ताम् माम् अन्ववर्तिष्ट

दग्धा पुनर् अहम् अस्मिन् अपि वार्द्धके हत जीवितम् अ पारयती हातुं प्रव्रज्यां किल अग्रहीषम्

स च राजा दिष्ट दोषात् ज्येष्ठ पुत्रैः चिरम् विगृह्य पुनर् असहिष्णु तया अतिमात्रम् चिरं प्रयुध्य बद्धः

मया अपि तत् अभ्युपेत्य प्रत्यागतम्

पुनर् इदम् अम्बाम् अवोचम् इत्थम् एव त्वया अपि अन् अन्य व्यापारया नृप अङ्गना असौ उपस्थातव्या

न च तम् अवैमि य ईदृशम् इदम् इहत्यो निर्मिमीते

पितृ वत् अमुष्मिन् वयम् शुश्रूषया एव वर्तामहे

तम् अद्य एव दर्शयेयम्

अथ सा मत्तकाशिनी तथा तम् अर्थम् अन्वतिष्ठत्

आह स्म च सौम्य उपहारवर्मन् मा स्म ते दुर्विकल्पो भूत्

त्वं तु भविष्यसि यथा पुरा आकारा एव यदि भवत्यै भवत् प्रियाय च एवम् रोचेत न च अस्मिन् विधौ विसंवादः कायः इति

य एव विष अन्नेन हन्तु चिन्तितः मे स मुक्त्वा स्वम् एतत् राज्यम् भूय एव ग्राहयितव्यः

अनेन अमुष्य पदे प्रतिष्ठाप्य तम् एव अत्यन्तम् उपचर्य जीविष्यामि इति

मां पुनर् अनपराधम् अधिकम् आयासयति इति एष एव तस्य दोषः

तद् एक वल्लभः स तु बहु अवरोधः ऽपि विकटवर्मा इति

प्रसाधित आत्मा भोगान् निर्विशन् भूयो ऽस्य पितृ सखस्य सिंहवर्मणो लेख्यात् चण्डवर्मणः चम्पा अभियोगम् अवगम्य शत्रु वधः मित्र रक्षा च उभयम् अपि करणीयम् एव इति अलघुना लघु समुत्थानेन सैन्य चक्रेण अभ्यसरम्

सादृश्यं च स्वम् अनेन स्वयम् एव अभिलिख्य त्वद् समाधि गाढ त्व दर्शनाय प्रेषितम्

व्यचीचरं च सिद्ध प्रायः एव अयम् अर्थः

इत्थम् इदम् अचिर प्रस्तुतम् रहस्यम्

ननु अस्ति कश्चिद् ईदृश आकारः पुमान् इति

सा तं जनं
यस्य भीमः प्रतीकाश उद्वेपयति पूरुषम्

यक्ष्माणाम् सर्वेषाम् विषम् निः अवोचम् अहम् त्वत्

अ हिंसन्तीः अनामया निर् द्रवन्तु बहिर् बिलम्

याः सीमानं विरुजन्ति मूर्धानं प्रत्य् अर्षणीः

अ हिंसन्तीः अनामया निर् द्रवन्तु बहिर् बिलम्

सर्वं शीर्षन्यं ते रोगं बहिर् निर् मन्त्रयामहे

यक्ष्मं ते अन्तर् अङ्गेभ्यो बहिर् निर् मन्त्रयामहे

अ हिंसन्तीः अनामया निर् द्रवन्तु बहिर् बिलम्

सर्वं शीर्षन्यं ते रोगं बहिर् निर् मन्त्रयामहे

अ हिंसन्तीः अनामया निर् द्रवन्तु बहिर् बिलम्

सर्वं शीर्षन्यं ते रोगं बहिर् निर् मन्त्रयामहे

उदरात् ते क्लोम्नो नाभ्या हृदयाद् अधि

या हृदयम् उपर्षन्त्य् अनुतन्वन्ति कीकसाः

सर्वं शीर्षन्यं ते रोगं बहिर् निर् मन्त्रयामहे

हरिमाणं ते अङ्गेभ्यो ऽप्वाम् अन्तरा उदरात्

याः पार्श्वे उपर्षन्त्य् अनुनिक्षन्ति पृष्टीः

अनूकाद् अर्षणीर् उष्णिहाभ्यः शीर्ष्णो रोगम् अनीनशम्

आसो बलासो भवतु मूत्रं भवत्व् आमयत्

विसल्पस्य विद्रधस्य वातीकारस्य वा अलजेः

सर्वं शीर्षन्यं ते रोगं बहिर् निर् मन्त्रयामहे

पादाभ्यां ते जानुभ्यां श्रोणिभ्यां परि भंससः

सं ते शीर्ष्णः कपालानि हृदयस्य च यो विधुः

ये अङ्गानि मदयन्ति यक्ष्मासो रोपणास् तव

उद्यन्न् आदित्य रश्मिभिः शीर्ष्णो रोगम् अनीनशो अङ्ग भेदम् अशीशमः

य ऊरू अनुसर्पत्य् अथ उ एति गवीनिके

तक्मानं विश्व शारदम् बहिर् निर् मन्त्रयामहे

यक्ष्माणां सर्वेषां विषं निर् अवोचम् अहं त्वत्

कर्णाभ्यां ते कङ्कूषेभ्यः कर्ण शूलम् विसल्पकम्

हृदो बलासम् अङ्गेभ्यो बहिर् निर् मन्त्रयामहे

यः कृणोति प्रमोतम् अन्धं कृणोति पूरुषम्

यक्ष्मोधाम् अन्तर् आत्मनो बहिर् निर् मन्त्रयामहे

अ हिंसन्तीः अनामया निर् द्रवन्तु बहिर् बिलम्

यक्ष्माणां सर्वेषां विषं निर् अवोचम् अहं त्वत्
दीर्घ आयु त्वाय इति मन्त्र उक्तम् बध्नाति

इदावत्सराय इति व्रत विसर्जनम् आज्यं जुहुयात्

समावर्तनीय समापनीययोः च एषा इज्या

ऋचं साम इति अनुप्रवचनीयस्य जुहोति

आदित्या रुद्रास् तन् मयि वसवश् च समिन्धताम्

द्रव्यं संपातवद् उत्थापयति

समिधो ऽभ्यादध्यात्

स मे द्युम्नं बृहद् यशो दीर्घम् आयुः कृणोतु मे

अपनोदन अपाघाभ्याम् अन्वीक्षन् प्रतिजपति

युक्ताभ्यां तृतीयाम्

फलीकरण तुष बुस अवतक्षणानि सव्यायां पाद पार्ष्ण्याम् निदधाति

भद्राद् अधि इति प्रवत्स्यन्न् उपदधीत

यद् व्रतेषु दुरितं निजग्मिम उ दुर्हार्दं तेन शमलेन अञ्ज्मः

उद्यन् पुरस्ताद् भिषग् अस्तु चन्द्रमाः सूर्यो रश्मिभिर् अभिगृणात्व् एनत्

यानं संप्रोक्ष्य विमोचयति

इति व्रत समापनीः आदधाति

अस्तम् इते समिध् पाणिः एत्य तृतीय वर्जम् समिध आदधाति

अपो दिव्या इति पर्यवेत व्रतः उदक अन्ते शान्त्युदकम् अभिमन्त्रयते

यानेन प्रत्यञ्चौ ग्रामान् प्रतिपाद्य प्रयच्छति

आनुमतीं चतुर्थीम्

इदावत्सराय परिवत्सराय संवत्सराय प्रतिवेदयाम एनत्

उभा जिग्यथुर् इत्य् आर्द्र पादाभ्याम् सांमनस्यम्

निर् लक्ष्म्यम् इति पाप लक्षणायाः मुखम् उक्षति अन्वृचम् दक्षिणात् केश स्तुकात्

यद् व्रतम् अतिपेदे चित्त्या मनसा हृदा

निर्मृज्य उपयच्छति

व्रतानि व्रतपतय उपाकरोम्य् अग्नये

पलाशेन फलीकरणान् हुत्वा शेषं प्रत्यानयति
चतुर् स्तनाम् कुर्याद् अदित्या दोहाय

शीर्षन्न् एव प्राणान् दधाति

मानुषेण एव एनाम् पात्रेण व्यावर्तयन्ति

यावद् बाहुभ्यां पर्याप्नुयात् तावतीं कुर्यात्

षष् स्तनाम् ऋतूनां दोहाय

शिरो वा एतद् यज्ञस्य यद् उखा

मिथुनम् एव करोति

नव अश्रिम् अभिचरणीयां कुर्यात्

अश्व शकेन धूपयति

मुखेन संमिताम्

एतावद् वै पुरुषे वीर्यम्

प्रादेश मात्रीम् कुर्यात्

रुद्रास् संसृज्य पृथिवीं संसृष्टां वसुभी रुद्रैर् इत्य् एताभिर् वा एतां देवताभिः प्रजापतिस् समसृजत्

अरत्नि मात्रीम् कुर्यात्

सप्त प्राणाः

वसवस् त्वा कुर्वन्तु गायत्रेण छन्दसा इति एताभिर् वा एतां देवताभिः प्रजापतिर् अकरोत्

वीर्येण संमिताम्

मित्रेण एव वरुण मेनिम् उपैति

मखस्य शिरो असि इति यज्ञो वै मखः

ताभिर् एव एनाम् संसृजति

प्र अन्यैः यच्छति

मुखं देवानाम् अग्निः

पुरुषेण वै यज्ञस् संमितः

पाङ्क्तो यज्ञः

अथ उ मध्यत एव यज्ञस्य आशिषम् अवरुन्द्धे

यज्ञः प्रजापतिः सयोनि त्वाय

इमान् एव लोकान् आप्नोति

तस्मात् सप्त शीर्षण्याः प्राणाः

ताभिर् एव एनाम् करोति

अपरिमितां कुर्याद् अपरिमितस्य अवरुद्ध्यै

अन्व् अन्यैर् मन्त्रयते

अष्टास्तनां गायत्र्या दोहाय

सप्तभिर् धूपयति

यज्ञम् एव अवरुन्द्धे

पञ्च उद्धिम् करोति

द्वि स्तनाम् द्यावापृथिव्योर् दोहाय

एतावद् वै मुखम्

मित्रस् संसृज्य पृथिवीम् इति वरुण मेनिः वा एषा

धारया मयि प्रजाम् इत्य् आशीर् एव एषा छन्दसां दोहः

यज्ञ पुरुषा संमिताम्

अदित्या रास्ना असि अदितिस् ते बिलं गृह्णात्व् इति यजुषा बिलं करोति

अ यजुषा हि मनुष्याः कुर्वन्ति

त्रि उद्धिम् करोति

कृत्वाय सा महीम् उखाम् इति देवताभ्य एव एनाम् सम्प्रयच्छति

ताभिर् एव एनाम् धूपयति
अ चिकित्स्याः भवन्ति एते बल मांस क्षये सति

तत्र श्लोकौ

आनाहः पार्श्व शूलम् च भवति अन्ताय शोषिणः

उपरुद्ध आयुषम् ज्ञात्वा तं धीरः परिवर्जयेत्

अन्येषु अपि विकारेषु तान् भिषक् परिवर्जयेत्

निःसंज्ञः परिशुष्क आस्यः समृद्धो व्याधिभिः च यः

विरिक्तः पुनर् यथा प्रेतः तथा एव सः

विशन्ति विनशिष्यन्तं तस्मात् बोध्यानि सर्वतः

शर्म च अनधिगच्छन्तम् बुद्धिमान् परिवर्जयेत्

सो अम्ल अभिलाषी पुरुषः पित्तात् मरणम् अश्नुते

संशय प्राप्तम् आत्रेयः जीवितं तस्य मन्यते

अपस्वरं भाषमाणं प्राप्तं मरणम् आत्मनः

ऊर्ध्वश्वासं गत ऊष्माणम् शूल उपहत वङ्क्षणम्

यस्य आतुरस्य लक्ष्यन्ते त्रीन् पक्षान् न स जीवति

यं नरं सहसा रोगो दुर्बलं परिमुञ्चति

अथ अतस् यस्यश्यावनिमित्तीयम् इन्द्रियम् व्याख्यास्यामः

रसैः च अन्यैः बहुविधैर् दुर्लभं तस्य जीवितम्

स रोगः शङ्खको नाम्ना त्रि रात्रात् हन्ति जीवितम्

अंस अभितापः हिक्का च छर्दनं शोणितस्य च

बलं च हीयते यस्य राजयक्ष्मा हिनस्ति तम्

वात व्याधिः अपस्मारी कुष्ठी शोफी तथा उदरी

शूलैः च तुद्यते कुक्षिः प्रत्याख्येयः तथाविधः

यस्य तस्य आयुषः प्राप्तम् अन्तम् आहुः मनीषिणः

स फेनम् रुधिरं यस्य मुहुर् आस्यात् प्रसिच्यते

निष्ठ्यूते यस्य दृश्यन्ते वर्णा बहुविधाः पृथक्

पित्तम् ऊष्म अनुगम् यस्य शङ्खौ प्राप्य विमूर्छति

शरीर अन्ताः च शोभन्ते शरीरं च उपशुष्यति

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

मासेन चेद् न दृश्येत विशेषः तस्य शोभनः

हरिताः च सिरा यस्य लोमकूपाः च संवृताः

तत् च सीदत्य् अपः प्राप्य न स जीवितुम् अर्हति

तानि सर्वाणि लक्ष्यन्ते न तु सर्वाणि मानवम्

रसेण अद्यात् इति ब्रूयात् न अस्मै दद्यात् विशोधनम्

गुल्मी च मधुमेही च राजयक्ष्मी च यो नरः

आपन्नो व्याधिः अन्ताय ज्ञेयः तस्य विजानता

विज्ञानानि मनुष्याणां मरणे प्रत्युपस्थिते

विरेचन हृत आनाहः यः तृष्णा अनुगतः नरः

पेयं पातुं न शक्नोति कण्ठस्य च मुखस्य च

उरसः च विशुष्क त्वात् यो नरो न स जीवति

निष्ठ्यूतं च पुरीषं च रेतः च अम्भसि मज्जति
प्रस्थितम् इति च प्रसुते

रेड् असि इति वसां गृहीत्वा द्विर् अभिघार्य प्रयुतम् इति पार्श्वेन संसृजत्य् असिना वा

मनोतायै हविषो अवदीयमानस्य अनुब्रूहि इति उक्ते स्रुचोर् अवद्यति यथोक्तं द्विस् द्विस्

प्रत्येत्य वा दिशो व्याघारयति वसा शेषेण वाजिनवत्

हुत्वा समानीय सौविष्टकृतम्

शेषम् इडा पात्र्याम् आसिच्य क्रोडम् अनस्थीनि च प्रास्यति श्रोणि वर्जम्

दैवतं हुत्वा प्रदक्षिणम् आवृत्य जुह्वा पृषदाज्यस्य उपघ्नन् आह वनस्पतये अनुब्रूहि इति

पशु असी वपा वत् धृत्वा दक्षिणतः प्रतिप्रस्थाता वेद्यां प्लक्ष शाखासु अवद्यति

जुहू उपभृतोः उपस्तृणीते वसा होम हवन्याम् पात्र्यां च

आश्राव्य आह इन्द्र अग्निभ्याम् छागस्य हविः प्रेष्य इति

अशेषे गुद तृतीये

सं ते मन इति हृदयम् अभिघार्य सर्वम्

त्रिस् प्रच्युते हृदयं प्रवृह्य उत्तमम् करोति

सर्वं जुहोति

शमितारं शास्ति त्रिः प्रच्यावयतात् त्रिः प्रच्युतस्य हृदयम् उत्तमं कुरुताद् यत् त्वा पृच्छात् शृतम् हविः शमिता३र् इति शृतम् इत्य् एव ब्रूतान् न शृतं भगवो न शृतं हि इति

जाघनी गुदम् निधाय आह इन्द्र अग्निभ्याम् छागस्य हविषो अनुब्रूहि इति

वपा वत् हिरण्यम्

प्रोक्ते तद् देवानाम् इत्य् आह उपांशु
निरस्तो वलग इति पुरीषं हरति

उपरव बिले न्युप्य अवबाधते इदम् एनम् अधरं करोमि यो नः समानो यो अ समानः ऽरातीयति गायत्रेण छन्दसा इति

विराड् असि सपत्न हा इति बाहुम् उपावहृत्य पुरीषम् उद्वपति इदम् अहं तं वलगम् उद्वपामि यं नः समानो यम् अ समानः निचखान इति

दक्षिणयोः पूर्वं ततो ऽपरं तत उत्तरतस् ततः पूर्वम्

सावित्रेण अभ्रिम् आदाय परिलिखति परिलिखितं रक्षः परिलिखिता अरातय इति

अवबाढो दुरस्युर् इति खरे न्युप्य अवबाधते

दक्षिणस्य हविर्धानस्य अधस्तात् परो ऽक्षं चत्वारो अवान्तर देशेषु प्रादेश मुखाः प्रादेश अन्तरालाः भवन्ति

बाहु मात्रान् खात्वा अभ्र्या प्रहरति रक्षः हणः वलग हनः वैष्णवान् खनामि इति

एवम् एव उत्तरेण उत्तरेण मन्त्रेण उत्तरेषु बाहुम् उपावहृत्य पुरीषम् उद्वपत्य् उत्तरेण उत्तरेण छन्दसा अवबाधते

त्रैष्टुभं जागतम् आनुष्टुभं पाङ्क्तम् इत्य् एतान्य् आम्नातानि भवन्ति

उपरवान् व्याख्यास्यामः
स्नान योग उपचारम् च यथा शैलादिनो मुखात्

अङ्क स्थाम् आह देवेशो लिङ्ग अर्चन विधिम् क्रमात्

प्रदक्षिणं ततः कुर्यात् हिंसा पाप प्रशान्तये

स्नात्वा अपि भाव दुष्टः चेद् न शुध्यति न संशयः

प्रसुप्तं तमसा ज्ञान भानोः भासा तदा शुचिः

नृणां हि चित्त कमलम् प्रबुद्धम् अभवत् यदा

आचम्य आचमनम् कुर्यात् स्व सूत्र उक्तम् समीक्ष्य च

सनत्कुमाराय शुभं लिङ्ग अर्चन विधिम् परम्

सर्वेषां ब्राह्मणानां तु हित अर्थे द्विजसत्तमाः

मृदा आदाय ततस् च अन्यत् वस्त्रम् स्नात्वा हि अनुल्बणम्

ब्रह्मकूर्चं च पीत्वा तु सर्व पापैः प्रमुच्यते

श्रुतवान् तत् प्रवक्ष्यामि स्नान आद्यम् च अर्चन विधिम्

वक्तुम् अर्हसि च नः रोमहर्षण सांप्रतम्

शुक्ल वस्त्र परीधानः भूत्वा स्नानं समाचरेत्

आचम्य त्रिस् तदा तीर्थे हि अवगाह्य भवं स्मरन्

अथ स्नान विधिम् वक्ष्ये ब्राह्मणानां हिताय च

स कुशेन स पुष्पेण जलेन एव अभिषेचयेत्

सर्व पाप हरम् साक्षात् शिवेन कथितं पुरा

प्रक्षाल्य आचम्य पादौ च मलं देहात् विशोध्य च

गन्ध द्वाराम् दुराधर्षाम् इति मन्त्रेण मन्त्र विद्

पुनः स्नात्वा परित्यज्य तत् वस्त्रम् मलिनं ततः

भाव शुद्धः चरेत् शौचम् अन्यथा न समाचरेत्

सम्पूज्य मनसा देवं ध्यान यज्ञेन वै भवम्

अवगाह्य पुनर् तस्मिन् जपेत् वै च अघमर्षणम्

तद् तद् मन्त्र अधिदेवानाम् स्व रूपम् च ऋषीन् स्मरन्

तस्मात् व्यासः महा तेजाः श्रुतवन् श्रुति संमितम्

त्रिविधं स्नानम् आख्यातम् देवदेवेन शंभुना

मन्त्रस्नानं ततः कृत्वा पूजयेत् परमेश्वरम्

तदा पार्श्वे स्थितो नन्दी शालङ्कायनक आत्मजः

शान्ति धर्मेण च एकेन पञ्च ब्रह्म पवित्रकैः

उद्धृता असि इति मन्त्रेण पुनर् देहम् विशोधयेत्

पिबेत् प्रक्षिप्य त्रिस् तोयम् चक्री भूत्वा हि अतन्द्रितः

एवं संक्षेपतः प्रोक्तं स्नान आचमनम् उत्तमम्

शृङ्गेण पर्ण पुटकैः पालाशैः क्षालितैस् तथा

तद् तोये भानु सोम अग्नि मण्डलम् च स्मरेत् वशी

वारुणं पुरतः कृत्वा ततस् च आग्नेयम् उत्तमम्

शैलादिः उवाच

श्रुत्वा अखिलम् पुरा प्राह ब्रह्म पुत्राय सुव्रताः

कथं पूज्यो महादेवो लिङ्ग मूर्तिः महेश्वरः

आदाय तीरे निःक्षिप्य स्नान तीर्थे कुशानि च

द्रव्यैः तु तीर देश स्थैः ततस् स्नानं समाचरेत्

प्रविश्य तीर्थ मध्ये तु पुनः पुण्य विवृद्धये

पवित्र हस्तः सु आसीनः शुचौ देशे यथाविधि

सरित् सरस् तडागेषु सर्वेष्व् प्रलयं नरः
अथ अपि उदाहरन्ति

सर्वेषाम् एव वर्णानां दारा रक्ष्यतमा धनात्

गव अर्थे ब्राह्मण अर्थे वा वर्णानां वा अपि संकरे

दैन्यं शाठ्यं जैह्म्यं च वर्जयेत्

प्राक् प्रातराशात् कर्षी स्यात्

सोमः शौचं ददौ तासां गन्धर्वः शिक्षितां गिरम्

अति उग्रः हि क्षत्र धर्मः ब्राह्मणस्य

अ स्यूत नासिकाभ्याम् स मुष्काभ्याम् अ तुदन् आरया मुहुर् मुहुर् अभ्युच्छन्दयन्

अगम्यानां गमने कृच्छ्र अतिकृच्छ्रौ चान्द्रायणम् इति प्रायश्चित्तिः

कामं शक्यं नभो गन्तुम् आरूढ पतितेन वा

मातुल पितृ स्वसा भगिनी भागिनेयी स्नुषा मातुलानी सखि वधूः इत्य् अगम्याः

मासि मासि रजो ह्य् आसां दुरितान्य् अपकर्षति

अग्न्याधेय प्रभृति अथ इमानि अजस्राणि भवन्ति यथा एतत् अग्न्याधेयम् अग्निहोत्रं दर्श पूर्णमासौ आग्रयणम् उदगयन दक्षिणायनयोः पशुश् चातुर्मास्यान्य् ऋतु मुखे षड्ढोता वसन्ते ज्योतिष्टोम इत्य् एवं क्षेम प्रापणम्

एतेन चण्डाली व्यवायः व्याख्यातः

न अकामा संनियोज्या स्यात् फलं यस्यां न विद्यत इति

संवत्सरं प्रेत पत्नी मधु मांस मद्य लवणानि वर्जयेद् अधः शयीत

स्तुवतो दुहिता त्वं वै याचतः प्रतिगृह्णतः

स्त्रियः पवित्रम् अतुलं न एताः दुष्यन्ति कर्हिचित्

अथ अपि अत्र उशनसः च वृषपर्वणश् च दुहित्रोः संवादे गाथाम् उदाहरन्ति

भार्या आदिः अग्निः

अथ अपि उदाहरन्ति

अथ अपि उदाहरन्ति

चण्डालीं ब्राह्मणो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च

वशा च उत्पन्न पुत्रा च नीरजस्का गत प्रजा

वैश्य वृत्तिः अनुष्ठेया प्रत्यनन्तर त्वात्

गुरुतल्पी भवेत् तेन पूर्व उक्तः तस्य निष्क्रय इति

न दिवास्वप्न शीलेन न च सर्व अन्न भोजिना

अथ अपि उदाहरन्ति

न तु चारण दारेषु न रङ्ग अवतारे वधः

न इति गौतमः

ददतो अ प्रतिगृह्णतः इति

मृत प्रजाम् पञ्चदशे सद्यस् त्व् अप्रिय वादिनीम्

षट् मासान् इति मौद्गल्यः

अथ अहम् स्तूयमानस्य ददतो अ प्रतिगृह्णतः

अप्रजां दशमे वर्षे स्त्री प्रजाम् द्वादशे त्यजेत्
समया अक्षम् प्रकर्षन्ति

निग्राभम् उपयन्ति

त्रिर् अभिषुतं राजानं चमसे संसिच्य आधवनीये आनयति

द्रोणकलश उदीचीन दशम् पवित्रं वितन्वन्ति

प्राञ्चम् उद्गातारो द्रोणकलशं ग्रावस्व् अध्यूहन्ति

अधिषवण चर्मणि भूयिष्ठं राजानं निवपति

ततो ग्राव्ण आदाय अध्वर्यवः महा अभिषवाय उपविशन्ति

उत्तमे ऽभिषवे प्रपीड्य ऋजीषम्

यं द्विष्यात् तस्य विच्छिन्द्यात्

पुरस्ताद् अध्वर्युर् दक्षिणतः प्रतिप्रस्थाता पश्चान् नेष्टा उत्तरतस् उन्नेता

अभिषुण्वन्ति

वसतीवरीभिर् उपसृज्य निग्राभम् उपेत्य अ परिमितम् अभिषुण्वन्ति

पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते प्रभुर् गात्राणि पर्येषि विश्वतः

पवित्रेण निर्मृज्य प्रपीडयति

अभिषुण्वन्ति

सु संभृतम् राजानं कुर्वन्ति

निग्राभम् उपयन्ति
योग ईश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च

आकाशं शुषिरं तस्मात् उत्पन्नम् शब्द लक्षणम्

नाना आकृति क्रिया रूप नामवन्ति स्व लीलया

मनः तु अव्यक्त जम् प्रोक्तं विकारः प्रथमः स्मृतः

निशा अन्ते प्रतिबुद्धो ऽसौ जगत् आदिः अनादिमान्

आकाशं शब्द मात्रम् यत् स्पर्श मात्रम् समावृणोत्

आकाशेन आवृतः वायुः खं तु भूतादिना आवृतम्

श्री कूर्मः उवाच

वसन्ति तत्र पुरुषाः तद् आत्मानः व्यवस्थिताः

तस्मिन् अण्डे ऽभवद् विश्वं स देव असुर मानुषम्

तारणात् सर्व दुःखानाम् तारकः परिगीयते

चतुर्मुखः स भगवान् जगत् सृष्टौ प्रवर्तते

नियन्ता कः च सर्वेषां वदस्व पुरुषोत्तम

प्रजापतेः परा मूर्तिः इति इयम् वैदिकी श्रुतिः

एतैः आवरणैः अण्डम् सप्तभिः प्राकृतैः वृतम्

परस्पर अनुप्रवेशात् धारयन्ति परस्परम्

हिताय च एव भक्तानां स एव ग्रसते पुनः

एतावत् शक्यते वक्तुं माया एषा गहना द्विजाः

वायुः च अपि विकुर्वाणो रूप मात्रम् ससर्ज ह

प्रधानं प्रकृतिः च इति यत् आहुः तत्त्व चिन्तकाः

अनुत्पादात् च पूर्व त्वात् स्वयम्भुः इति स स्मृतः

त्रिधा विभज्य च आत्मानम् त्रैकाल्ये सम्प्रवर्तते

नराणाम् अयनः यस्मात् तेन नारायणः स्मृतः

गर्भ उदकम् समुद्राः च तस्य आसन् परमात्मनः

येन असौ जायते कर्ता भूत आदीन् च अनुपश्यति

अपः च अपि विकुर्वन्त्यो गन्ध मात्रम् ससर्जिरे

अहर् न विद्यते तस्य न रात्रिः हि उपचारात्

अ सांप्रतम् अ विज्ञेयम् ब्रह्म अग्रे समवर्तत

ज्योतिः उत्पद्यते वायोः तत् रूप गुणम् उच्यते

अजरं ध्रुवम् अक्षय्यम् नित्यं स्व आत्मनि अवस्थितम्

तैजसानि इन्द्रियाणि स्युः देवाः वैकारिका दश

नमस्कृत्य हृषीकेशं पुनर् वचनम् अब्रुवन्

अबुद्धि पूर्वकः विप्रा ब्राह्मीं सृष्टिं निबोधत

ज्योतिः च अपि विकुर्वाणं रस मात्रम् ससर्ज ह

महान् आत्मा मतिः ब्रह्मा प्रबुद्धिः ख्यातिः ईश्वरः

भूतादिः तु विकुर्वाणः शब्द मात्रम् ससर्ज ह

त्रिविधो अयम् अहंकारः महतः संबभूव ह

चन्द्र आदित्यौ स नक्षत्रौ स ग्रहौ सह वायुना

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते

रजस् गुण मयम् च अन्यत् रूपं तस्य एव धीमतः

एते लोका महात्मनः सर्व तत्त्व अभिमानिनः

ब्राह्मी रात्रिः इयम् प्रोक्ता अहः सृष्टिर् उदाहृता

मेरुः उल्बम् अभूत् तस्य जरायुः च अपि पर्वताः

अहङ्कारो अभिमानः च कर्ता मन्ता च स स्मृतः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे चतुर्थो ऽध्यायः

पुरुष धिष्ठित त्वात् च अव्यक्त अनुग्रहेन च

प्राह गम्भीरया वाचा भूतानां प्रभव अप्ययौ

विशेषेभ्यो अण्डम् अभवत् बृहत् तत् उदकेशयम्

प्रकृतिं पुरुषं च एव प्रविश्य आशु महेश्वरः

अग्रे हिरण्यगर्भः स प्रादुर्भूतः सनातनः

गन्ध वर्ण रसैः हीनं शब्द स्पर्श विवर्जितम्

तृतीयं भगवत् रूपम् प्राहुः वेद अर्थ वेदिनः

शान्ता घोराः च मूढाः च विशेषाः तेन ते स्मृताः

ब्रह्माण्डम् एतत् सकलं सप्त लोक तल अन्वितम्

एते सप्त महात्मानो हि अन्योन्यस्य समाश्रयात्

न अशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुम् अ समागम्य कृत्स्नशः

इदानीं श्रोतुम् इच्छामः यथा संभवते जगत्

द्विगुणः तु ततो वायुः शब्द स्पर्श आत्मकः ऽभवत्

सर्वज्ञः सर्व विज्ञानात् सर्वः सर्व मयः यतः

गुण साम्ये तदा तस्मिन् पुरुषे च आत्मनि स्थिते

स संकोच विकासाभ्याम् प्रधान त्वे ऽपि च स्थितः

वैकारिकात् अहंकारात् सर्गो वैकारिको ऽभवत्

यथा मदो नर स्त्रीणाम् यथा वा माधवो ऽनिलः

बहुना अत्र किम् उक्तेन सर्वं ब्रह्म मयम् जगत्

अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथा असौ योग मूर्तिमान्

तस्मिन् कार्यस्य करणं संसिद्धिः परमेष्ठिनः

प्रधानात् क्षोभ्यमाणात् च तथा पुंसः पुरातनात्

एक काल समुत्पत्स्यमानम् जल बुद्बुद वत् च तत्

हिरण्यगर्भं कपिलं छन्दस् मूर्तिम् सनातनम्

तस्मात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शब्द्यते

आत्मा च पुद्गलो जीवो यतः सर्वाः प्रवृत्तयः