tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अतिमर्शम् एव विहरेत् तथा वै प्रगाथाः कल्पन्ते प्रगाथा वै वालखिल्यास् तस्माद् अतिमर्शम् एव विहरेद् यद् एव अतिमर्शम्

वालखिल्याः शंसति प्राणा वै वालखिल्याः प्राणान् एव अस्य तत् कल्पयति

ते ह एके सह बृहत्यौ सह सतोबृहत्यौ विहरन्ति तद् उपाप्तो विहारे कामो न इद् तु प्रगाथाः कल्पन्ते

यद् व् एव अतिमर्शम् आत्मा वै बृहती पशवः सतोबृहती स बृहतीम् अशंसीत् स आत्मा अथ सतोबृहतीं ते पशवो ऽथ बृहतीम् अथ सतोबृहतीं तद् आत्मानम् पशुभिः परिबृहन्न् एति तस्माद् अतिमर्शम् एव विहरेत्

तस्य मैत्रावरुणः प्राणान् कल्पयित्वा ब्राह्मणाच्छंसिने सम्प्रयच्छत्य् एतं त्वम् प्रजनया इति

आत्मा वै बृहती प्राणाः सतोबृहती स बृहतीम् अशंसीत् स आत्मा अथ सतोबृहतीं ते प्राणा अथ बृहतीम् अथ सतोबृहतीं तद् आत्मानम् प्राणैः परिबृहन्न् एति तस्माद् अतिमर्शम् एव विहरेत्

स यत् प्रथमे सूक्ते विहरति प्राणं च तद् वाचं च विहरति यद् द्वितीये चक्षुः च तन् मनश् च विहरति यत् तृतीये श्रोत्रं च तद् आत्मानं च विहरति
प्रावृत एव अन् एजन् उद्गायेत्

ते ऽब्रुवन् प्रजापताव् एव पृच्छामहा इति

तं यत् पृष्ठं माध्यंदिनं तेन ऐन्द्रम्

ते प्रजापताव् अपृच्छन्त

गायत्रो ह्य् अग्निः

तस्य विभागे न समपादयन्

देवा वा असुरान् युधम् उपप्रयन्तो ऽब्रुवन् यन् नो वामं वसु तद् अपनिधाय युध्यामहै यद् अद्य कस्मिंश्चिद् भूते अभ्यवधावाम इति

तन् न व्यजानत इदम् मम वामम् इदं मम इति

तद् उपकार्य रूपम्

पशवो वाव तेषां वामं वस्व् आसीत्

अन् एजन् उद्गायेत् पशूनाम् अ परावापाय

तद् अपनिधाय युधम् उपपरायन्

ते देवा असुरान् अजयन्

यद् एजन्न् उद्गायेत् पशून् परावपेत्

तद् आहुः प्रावृतो अन् एजन् उद्गायेन् न इद् मा उपद्रष्टा अनुव्याहरात् इति

यन् मैत्रावरुणाय स्तुवन्ति तेन मैत्रावरुणम्

यत् कवतीषु स्तुवन्ति तेन प्राजापत्यम्

ते ऽब्रुवन् वि इदम् भजामहा इति

ते विजिग्यानाः पुनर् आयन्त एकं भूतम् अभ्यवायन्

स प्रजापतिर् अब्रवीत् सर्वेषाम् एव व एतद् वामं सह सर्वान् व एतेन स्तोष्यन्ति सर्वान् व एतद् अवैष्यति मा विभग्ध्वम् इति
यानि दक्षिणस्य कर्माण्य् अध्वर्युस् तानि कुर्याद् उत्तरस्य प्रतिप्रस्थाता

यद्य् अक्ष उत्सर्जेत् सु वाच् देव दुर्यां आवद इति एतद् अभिमन्त्रयेत

एवं प्रतिप्रस्थाता उत्तरस्य उत्तरे वर्त्मनि हिरण्यम् उपास्य जुहोति इरावती धेनुमती हि भूतम् इति

इति

हविर्धानाभ्यां प्रोह्यमाणाभ्याम् अनुब्रूहि इति

तत्र एषः अत्यन्त प्रदेशः

वैष्णवम् असि विष्णुस् त्वा उत्तभ्नातु इत्य् उपस्तभ्नीतः

अपरेण उत्तरवेदिम् त्रिषु प्रक्रमेष्व् अ परिमिते वा अभितस् पृष्ठ्यां नभ्य स्थे स्थापयतो ऽत्र रमेथां वर्ष्मन् पृथिव्या इति

अध्वर्युर् दक्षिणस्य हविर्धानस्य दक्षिणे वर्त्मनि हिरण्यम् उपास्य जुहोति इदम् विष्णुर् वि चक्रम इति

पुरस्ताद् उन्नते भवतः

एवं प्रतिप्रस्थाता

अध्वर्युर् इत्य् एकेषां ब्रह्मा इति एकेषां यजमान इत्य् एकेषां

गृहं सोमस्य गच्छतम्
येन उद्यतः वज्रो अभ्यायत अहिम् स नो मुञ्चत्व् अंहसः

यः संग्रामान् नयति सं युधे वशी यः पुष्टानि संसृजति द्वयानि

यस्य जुष्टिं सोमिनः कामयन्ते यं हवन्त इषुवन्तं गविष्टौ

य उत्तमः कर्म कृत्याय जज्ञे यस्य वीर्यं प्रथमस्य अनुबुद्धम्

स्तौमि इन्द्रम् नाथितो जोहवीमि स नो मुञ्चत्व् अंहसः

यस्मिन्न् अर्कः शिश्रिये यस्मिन्न् ओजः स नो मुञ्चत्व् अंहसः

इन्द्रस्य मन्वे शश्वद् यस्य मन्विरे वृत्र घ्नः स्तोमा उप मा इमे आ अगुः

येन जिताः सिन्धवो येन गावः स नो मुञ्चत्व् अंहसः

यश् चर्षणि प्रः वृषभः स्वर् विद् यस्य ग्रावाणः प्रवदन्ति नृम्णे

य उग्राणाम् उग्र बाहुः यो दानवानां बलम् आससाद

यस्य अध्वरः सप्त होता मद च्युत् स नो मुञ्चत्व् अंहसः

यस्मै शुक्रः पवते ब्रह्म शुम्भितः स नो मुञ्चत्व् अंहसः
क्षिप्रे ह एव पाप्मनः व्यावर्तते

एताः एव पञ्चदश सामिधेनीः

यत् अग्नयः संसृज्येरन् किम् तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिः इति

अथ याज्या त्वाम् अग्ने मानुषीः ईडते विशः होत्रा विदम् विविचिम् रत्न धातमम् गुहा सन्तम् सुभग विश्व दर्शतम् सु यजम् घृतश्रियम् इति

स यदि परस्तात् अन्यः अभिदहन् एयात् स विद्यात् परस्तात् मा शुक्रम् आगात् प्रजातिः मे भूयसी अभूत् श्रेयान् भविष्यामि इति

अथ एते याज्या पुरोनुवाक्ये वि ते विष्वक् वात जूतासः अग्ने भामासः शुचे शुचयः चरन्ति तुवि म्रक्षासः दिव्याः नवग्वाः वना वनन्ति धृषता रुजन्तः इति

विराजौ संयाज्ये

विराजौ संयाज्ये

तथा ह एव स्यात्

अथ एते याज्या पुरोनुवाक्ये

यदि तु अस्य हृदयम् विलिखेत् अग्नये विविचये इष्टिम् निर्वपेत्

एताः एव पञ्चदश सामिधेनीः

यदि तु अयम् इतस् अभिदहन् एयात् अग्नये संवर्गाय इष्टिम् निर्वपेत्
यो अस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः

देवं सवितारं गच्छ स्वाहा

ततो वरुण नो मुञ्च

अथा वयम् आदित्य व्रते तव अनागसः अदितये स्याम

यज्ञं गच्छ स्वाहा

छन्दांसि गच्छ स्वाहा

दिव्यं नभो गच्छ स्वाहा

मनो हार्दिं यच्छ

धाम्नो धाम्नो राजन्न् इतो वरुण नो मुञ्च यद् आपो अघ्न्या वरुण इति शपामहै

द्यावापृथिवी गच्छ स्वाहा

अहोरात्रे गच्छ स्वाहा

समुद्रं गच्छ स्वाहा

सोमं गच्छ स्वाहा

अन्तरिक्षं गच्छ स्वाहा
असुराः त्वा नि अखनन्

ताम् देवाः सम् अकल्पयन्

यम् जीवम् अश्नवामहै न स रिष्याति पूरुषः

इयम् जीवितवै अलम्

पिप्पल्यः सम् अवदन्त आयतीः जननात् अधि

पिप्पली क्षिप्त भेषजी उत अतिविद्ध भेषजी

देवाः त्वा उद् अवपन् पुनर् वातीकृतस्य भेषजीम् अथ उ क्षिप्तस्य भेषजीम्
अथ अतस् चातुर्मास्यानां प्रयोगः

अथ एतम् दैवं गर्भं प्रजनयति

अथ यद् विराजौ संयाज्ये अन्नं वै श्रीर् विराड् अन्नाद्यस्य श्रियो ऽवरुद्ध्यै

ऋतु संधिषु वै व्याधिर् जायते

अथ उ आहुर् दशिनीं विराजम् इति प्रयाज अनुयाजाः हवींष्य् आघाराव् आज्यभागाव् इति

चतसृणां वै पौर्णमासीनां वैश्वदेवं समासः

प्रजात्या एव

अथ यत् सप्तदश सामिधेन्यः सप्तदशो वै प्रजापतिः

तद् यत् फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चातुर्मास्यैर् यजते मुखत एव एतत् संवत्सरं प्रयुङ्क्ते

अथ यत् सद्वन्ताव् आज्यभागाव् असि सन्ति इति वै सद्वन्तौ भवतः

मुखं वा एतत् संवत्सरस्य यत् फाल्गुनी पौर्णमासी मुखम् उत्तरे फाल्गुन्यौ पुच्छं पूर्वे

फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चातुर्मास्यानि प्रयुञ्जीत

तस्माद् ऋतु संधिषु प्रयुज्यन्ते

तान्य् एतान्य् अष्टौ हवींषि भवन्ति
पूयति वा अन्नम् ऋते प्राणात्

अन्नं ब्रह्म इति एक आहुः

किं स्विद् एव एवम् विदुषे साधु कुर्यां किम् एव अस्मै असाधु कुर्याम् इति

कस् तु एनयोः एकधाभूयं भूत्वा परम ताम् गच्छति इति

प्राणे हि इमानि सर्वाणि भूतानि रमन्ते

सर्वाणि भूतानि रमन्ते य एवं वेद

प्राणो ब्रह्म इति एक आहुः

तत् ह स्म आह प्रातृदः पितरम्

अन्नं वै वि

तन् न तथा

सर्वाणि ह वा अस्मिन् भूतानि विशन्ति

स ह स्म आह पाणिना मा प्रातृद

एते ह त्व् एव देवते एकधाभूयं भूत्वा परम ताम् गच्छतः

तस्मा उ ह एतत् उवाच वि इति

प्राणो वै रम्
ते देवा ऐन्द्राग्नम्

यज्ञेन च वाव ते तान् स्तोमेन च अकालयन्त

यज्ञेन च एव स्तोमेन च द्विषन्तं भ्रातृव्यं कालयते य एवं वेद

यद् अनुपर्यायम् अकालयन्त तद् व् एव कालेयस्य कालेय त्वम्

तरो वै यज्ञः स्तोमो विदद्वसुः

ते ऽसुरा वामदेव्यम्

अनुपर्यायम् एव द्विषन्तं भ्रातृव्यं कालयते य एवं वेद

ते ऽसुरा ऐन्द्रम्

देव असुराः यज्ञे ऽस्पर्धन्त

तान् कालेयेन एव कालेयाद् अकालयन्त

तान् कालेयेन एव अनुपर्यायम् अकालयन्त

तान् कालेय एव अन्वभ्यवायन्

ते देवा असुरान् बहिष्पवमानान् निरवाघ्नन्

ते ऽसुराः कालेयम्

ते ऽसुरा आग्नेयम् आज्यं पर्यवायन्

यद् अकालयन्त तत् कालेयस्य कालेय त्वम्

ते ऽसुरा माध्यंदिनं पवमानम्

ते देवा नौधसम्

कालयते वै द्विषन्तं भ्रातृव्यं य एवं वेद
अथ यत्र एतत् अन् अग्नौ अवभासः भवति तत्र जुहुयात्

अग्नये स्वाहा इति हुत्वा

रक्षांसि तया दह जातवेदो या नः प्रजां मनुष्यां संसृजन्ते

या ते ऽवदीप्तिर् अवरूपा जातवेदो ऽपेतो रक्षसां भाग एषः
उत उ कृत्या कृतः प्रजां नडम् इव आ छिन्द्धि वार्षिकम्

अग्रे ऽस्य् ओषधीनां ज्योतिषा इव अभिदीपयन्

प्रतीचीः कृत्या आकृत्य अमुम् कृत्या कृतम् जहि

सेना इव एषि त्विषीमती न तत्र भयम् अस्ति यत्र प्राप्नोष्य् ओषधे

इन्द्रस् ते वीरुधां पत उग्र ओज्मानम् आ दधौ

विभिन्दती शत शाखा विभिन्दन् नाम ते पिता

तद् इत् ततो विधूमयत् प्रत्यक् कर्तारम् ऋच्छतु

यद् अदो देवा असुरांस् त्वया अग्रे निरकृण्वत

शतेन मा परि पाहि सहस्रेण अभि रक्ष मा

असद् भूम्याः सम् अभवत् तद् द्याम् एति बृहद् वचः

उत पाकस्य त्राता असि उत हन्ता असि रक्षसः

तस्माद् अधि त्वम् ओषधे अपामार्गो अजायथाः

प्रत्यग् वि भिन्द्धि तं त्वं यो अस्माꣳ अभिदासति

प्रत्यङ् हि संबभूविथ प्रतीचीन फलः त्वम्
तेषाम् एको भवति य एवं वेद

प्रजापतिर् ह खलु वा ऊर्ध्व सद्म

तद् उ ह उवाच जानश्रुतेयो वीर्यं वा एतत् साम्नो यन् निधनम्

इदं वै रथन्तरम्

याश् चतस्रो दिशो ऽस्मिन् लोके तासु सर्वासु प्रतितिष्ठाम

अन्तरिक्षं वामदेव्यम्

और्ध्वसद्मनेन ह खलु वै रात्रिः पृष्ठिनी

अद एव बृहत्

तद् विक्षुभ्नुयुस् तद् वियुञ्ज्युर् यन् नाना उपेयुः

सार्धम् एव उपेत्यानि साम्नः स वीर्य त्वाय इति
प्रवृत होमान् जुह्वति

जुष्टो वाचो भूयासं जुष्टो वाचस्पत्युर् देवि वाक्

अप उपस्पृश्य संतताः सर्पन्ति

दक्षिणेन चात्वालं तृणानि संस्तृणात्य् उद पात्रेण सह

सर्पत्स्व् अध्वर्युम् अनुमन्त्रयत एतद् अहं दैव्यं वाजिनं संमार्ज्मि इति

तेषु उपवेशनस्य आवृता उपविशन्ति
यद् वावान इति धाय्या अच्युता अभि त्वा शूर नोनुम इति रथंतरस्य योनिम् अनु निवर्तयति राथंतरं ह्य् एतद् अहर् आयतनेन इन्द्र त्रि धातु शरणम् इति सामप्रगाथस् त्रिवान् नवमे ऽहनि नवमस्य अह्नः रूपं त्यम् ऊ षु वाजिनं देव जूतम् इति तार्क्ष्यो ऽच्युतः

मिथुनानि सूक्तानि शस्यन्ते त्रैष्टुभानि च जागतानि च मिथुनं वै पशवः पशवश् छन्दोमाः पशूनाम् अवरुद्ध्यै

यद् वै समान उदर्कम् तन् नवमस्य अह्नः रूपम्

यद् अश्ववद् यद् अन्तवद् यत् पुनरावृत्तं यत् पुनर्निनृत्तं यद् रतवद् यत् पर्यस्तवद् यत् त्रिवद् यद् अन्त रूपम् यद् उत्तमे पदे देवता निरुच्यते यद् असौ लोको ऽभ्युदितः

तद् उ जागतं जगत्यो वा एतस्य त्रि अहस्य मध्यंदिनं वहन्ति तद् वै तच् छन्दो वहति यस्मिन् निविद् धीयते तस्माज् जगतीषु निविदं दधाति

इन्द्रः स्वाहा पिबतु यस्य सोम इति सूक्तम् अन्तो वै स्वाहाकारो ऽन्तो नवमम् अहर् नवमे ऽहनि नवमस्य अह्नः रूपम्

तद् उ त्रैष्टुभं त्रिष्टुभ् प्रातःसवनः एष त्रि अहः

यत् हि एव तृतीयम् अहस् तद् एव एतत् पुनर् यत् नवमम्

तद् उ त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठित पदेन सवनं दाधार आयतनात् एव एतेन न प्रच्यवते

प्र मन्दिने पितुमद् अर्चता वच इति सूक्तं समान उदर्कम् नवमे ऽहनि नवमस्य अह्नः रूपम्

यत् शुचिवत् यत् सत्यवद् यत् क्षेतिवद् यद् गतवद् यद् ओकवत्

इमा उ त्वा पुरुतमस्य कारोर् इति सूक्तं धियो रथेष्ठाम् इत्य् अन्तो वै स्थितम् अन्तो नवमम् अहर् नवमे ऽहनि नवमस्य अह्नः रूपम्

पञ्च सूक्तानि शस्यन्ते पञ्च पदा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञः पाङ्क्ताः पशवः पशवश् छन्दोमाः पशूनाम् अवरुद्ध्यै

अगन्म महा नमसा यविष्ठम् इति नवमस्य अह्नः आज्यं भवति गतवन् नवमे ऽहनि नवमस्य अह्नः रूपम्

तं तम् इद् राधसे महे त्रय इन्द्रस्य सोमा इन्द्र नेदीय आ इद् इहि प्र नूनम् ब्रह्मणस्पतिर् अग्निर् नेता त्वं सोम क्रतुभिः पिन्वन्त्य् अपो नकिः सुदासो रथम् इति तृतीयेन अह्ना समान आतानो नवमे ऽहनि नवमस्य अह्नः रूपम्

तिष्ठा हरी रथ आ युज्यमाना इति सूक्तम् अन्तो वै स्थितम् अन्तो नवमम् अहर् नवमे ऽहनि नवमस्य अह्नः रूपम्

तद् उ त्रैष्टुभं त्रिष्टुभ् प्रातःसवनः एष त्रि अहः
अन्धो ऽभविष्यो यन् मां न अगमिष्यः इति

अथ ह उवाच सत्ययज्ञं पौलुषिम्

आदित्यम् एव भगवो राजन्न् इति ह उवाच

प्राचीनयोग्य कं त्वम् आत्मानम् उपास्स इति

अत्त्य् अन्नं पश्यति प्रियं भवत्य् अस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतम् एवम् आत्मानं वैश्वानरम् उपास्ते

एष वै विश्वरूप आत्मा वैश्वानरो यं त्वम् आत्मानम् उपास्ते
सर्व भूतेषु च आत्मानम् सर्व भूतानि च आत्मनि

धीरस् तु भोज्यमानो ऽपि पीड्यमानो ऽपि सर्वदा

अ विनाशिनम् आत्मानम् एकं विज्ञाय तत्त्वतः

अन्तर् त्यक्त कषायस्य निर्द्वन्द्वस्य निः _

अष्टावक्र उवाच

चेष्टमानं शरीरं स्वं पश्यत्य् अन्य शरीर वत्

अपि संनिहिते मृत्यौ कथं त्रस्यति धीर धीः

विश्वं स्फुरति यत्र इदम् तरङ्गा इव सागरे

आश्चर्यं कामम् आकाङ्क्षेत् कालम् अन्तम् अनुश्रितः

माया मात्रम् इदं विश्वं पश्यन् विगत कौतुकः

निःस्पृहं मानसं यस्य नैराश्ये ऽपि महात्मनः

मुनेर् जानत आश्चर्यं ममत्वम् अनुवर्तते

श्रुत्वा अपि शुद्ध चैतन्यम् आत्मानम् अति सुन्दरम्

आत्मानं केवलं पश्यन् न तुष्यति न कुप्यति

आस्थितः परम अद्वैतम् मोक्ष अर्थे ऽपि व्यवस्थितः

ते आत्म ज्ञस्य धीरस्य कथम् अर्थ अर्जने रतिः

यदृच्छया आगतः भोगो न दुःखाय न तुष्टये

शुक्तेर् अज्ञानतो लोभो यथा रजत विभ्रमे

स्वभावाद् एव जानानो दृश्यम् एतन् न किंचन

इदं ग्राह्यम् इदं त्याज्यं स किं पश्यति धीर धीः

आश्चर्यं काम वशगः विकलः केलि शिक्षया
तथा इ वर्णः तथा उ वर्णः तथा ऋवर्णः

तुल्य आस्ये प्रयत्नो यस्य वर्णस्य येन वर्णेन सह स समान जातीयम् प्रति सवर्ण सञ्ज्ञः भवति

दीर्घा न सन्ति तं द्वादश भेदम् आचक्षते

किं च स्यात् तर्प्ता तर्प्तुम् इत्य् अत्र सवर्णे इति पकारस्य तकारे लोपः स्यात्

होतृ कारः

अन्तःस्था द्वि प्रभेदाः रेफ वर्जिताः य व लाः स अनुनासिकाः निरनुनासिकाश् च

वर्ग्यो वर्ग्येण सवर्णः

खट्वा अग्रम्

सवर्ण प्रदेशाः अ कः सवर्णे दीर्घः इत्य् एवमादयः

दण्ड अग्रम्

तुल्य शब्दः सदृश पर्यायः

आस्य ग्रहणम् किम् क च ट त पानाम् भिन्न स्थानानाम् तुल्य प्रयत्नानाम् मा भूत्

अ अ अ इति त्रयो ऽकारा उदात्त अनुदात्त स्वरिताः प्रत्येकं स अनुनासिकाः निरनुनासिकाश् च ह्रस्व दीर्घ प्लुत भेदात् अष्टादशधा भिद्यन्ते

उभयोः ऋवर्णस्य ṝ वर्णस्य च अन्तरतमः सवर्णो दीर्घो न अस्ति इति ऋकार एव दीर्घो भवति

प्रयत्न ग्रहणम् किम् तुल्य स्थानानाम् भिन्न जातीयानाम् मा भूत्

चत्वार आभ्यन्तराः प्रयत्नाः सवर्ण संज्ञायाम् आश्रीयन्ते स्पृष्टता ईषत् स्पृष्टता संवृतता विवृतता च इति

आस्ये भवम् आस्यं तालु आदि स्थानम्

संध्यक्षराणां ह्रस्वा न सन्ति तान्य् अपि द्वादश प्रभेदानि

रेफ उष्मणाम् सवर्णा न सन्ति
दिवस् पृथिव्याः पर्य् ओज उद्भृतं वनस्पतिभ्यः पर्य् आभृतं सहः

इन्द्रस्य ओजः मरुताम् अनीकं मित्रस्य गर्भो वरुणस्य नाभिः

गोभिः संनद्धो असि वीडयस्व आस्थाता ते जयतु जेत्वानि

अपाम् ओज्मानं परि गोभिर् आवृतम् इन्द्रस्य वज्रं हविषा रथं यज

स इमां नो हव्य दातिम् जुषाणो देव रथ प्रति हव्या गृभाय

वनस्पते वीडु अङ्गः हि भूया अस्मद् सखा प्रतरणः सु वीरः
ज्ञानं तपो ऽथ स्थितिः सिद्धिश् च पञ्चमी

धर्मश् च एव _ च बलं पञ्चविधं स्मृतम्

_ _ _ _ निष्ठा च एव इह पञ्चमी

पशु त्वम् मूलं पञ्चा एते तन्त्रे हेय अधिकारात्

द्रव्यं कालः क्रिया मूर्तिर् गुरुश् च एव इह पञ्चमः

_ _ प्रसादश् च मतेर् _ _ तथा

पञ्चकास् त्व् अष्ट विज्ञेया गणश् च एकः त्रिक आत्मकः

प्रसादः च एव लाभानाम् उपायाः पञ्च निश्चिताः

वासः चर्या जप ध्यानम् सदा रुद्र स्मृतिः तथा

मिथ्याज्ञानम् अधर्मः च सक्ति हेतुः च्युतिः तथा

गुरु जन गुहा देशः श्मशानं रुद्र एव च
सा एषा एक अक्षरा ऋच् ब्रह्मणः तपसः अग्रे प्रादुर्बभूव ब्रह्मवेदस्य आथर्वणम् शुक्रम्

सिध्यन्ति अस्य अर्थाः सर्व कर्माणि च इति ब्राह्मणम्

पुरस्तात् ओंकारम् प्रयुङ्क्ते

मन्त्राः च माम् अभिमुखीभवेयुः गर्भाः इव मातरम् अभिजिघांसेयुः

तत् एतत् अक्षरम् ब्राह्मणः यम् कामम् इच्छेत् त्रि रात्र उपोषितः प्राच् मुखः वाग्यतः बर्हिषि उपविश्य सहस्र कृत्वस् आवर्तयेत्

तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् या पुरस्तात् युज्यते ऋचः अक्षरे परमे व्योमन् इति

एतया एव तत् ऋचा प्रत्याप्याययेत्

सर्वतस् एतया यज्ञः तायते

अतस् एव मन्त्राः प्रादुर्बभूवुः

एषा एव यज्ञस्य पुरस्तात् युज्यते एषा पश्चात्
एवा त्वाम् इन्द्र वज्रिन्न् अत्र इति प्रथमे ऽहनि यन् न इन्द्रो जुजुषे यच् च वष्टि इति द्वितीये कथा महाम् अवृधत् कस्य होतुर् इति तृतीये

तानि द्वादश सम्पद्यन्ते द्वादश वै मासाः संवत्सरः संवत्सरः प्रजापतिः प्रजापतिर् यज्ञस् तत् संवत्सरम् प्रजापतिं यज्ञम् आप्नुवन्ति तत् संवत्सरे प्रजापतौ यज्ञे ऽहर् अहः प्रतितिष्ठन्तो यन्ति

ततो वा एतांस् त्रीन् सम्पातान् मैत्रावरुणो विपर्यासम् एकैकम् अहर् अहः शंसति

तान्य् अन्तरेण आवापम् आवपेरन्

अथ यान्य् अहानि महा स्तोमानि स्युः को अद्य नर्यो देव कामः इति मैत्रावरुण आवपेत वने न वा यो न्य् अधायि चाकन्न् इति ब्राह्मणाच्छंस्य् आ याह्य् अर्वाङ् उप वन्धुरेष्ठा इत्य् अछावाकः

तानि वा एतानि नव

अ न्यूङ्ख्याः विराजो वैमदीश् चतुर्थे ऽहनि पङ्क्तीः पञ्चमे पारुच्छेपीः षष्ठे

त्रीन् एव सम्पातान् ब्राह्मणाच्छंसी विपर्यासम् एकैकम् अहर् अहः शंसति इन्द्रः पूर्भिद् आतिरद् दासम् अर्कैर् इति प्रथमे ऽहनि य एक इद् हव्यः चर्षणीनाम् इति द्वितीये यस् तिग्म शृङ्गः वृषभो न भीम इति तृतीये
दिक्षु चन्द्राय सम् अनमन्त् स आर्ध्नोत्

आयुः प्रथमं प्रजां पोषं रयिं स्वाहा

यथा दिवि आदित्याय समनमन्न् एवा मह्यं संनमः सं नमन्तु

आयुः प्रथमं प्रजां पोषं रयिं स्वाहा

पृथिवी धेनुस् तस्या अग्निर् वत्सः

दिवि आदित्याय सम् अनमन्त् स आर्ध्नोत्

सा म आदित्येन वत्सेन इषम् ऊर्जं कामं दुहाम्

द्यौर् धेनुस् तस्या आदित्यो वत्सः

अन्तरिक्षं धेनुस् तस्या वत्सः

आयुः प्रथमं प्रजां पोषं रयिं स्वाहा

अग्नाव् अग्निश् चरति प्रविष्ट ऋषीणाम् पुत्रो अभिशस्ति पाः उ

नमस्कारेण नमसा ते जुहोमि मा देवानां मिथुया कर्म भागम्

दिशो धेनवस् तासां चन्द्रो वत्सः

सा मे ऽग्निना वत्सेन इषम् ऊर्जं कामं दुहाम्

ता मे चन्द्रेण वत्सेन इषम् ऊर्जं कामं दुहाम् आयुः प्रथमं प्रजां पोषं रयिं स्वाहा

सा मे वायुना वत्सेन इषम् ऊर्जं कामं दुहाम्

अन्तरिक्षे वायवे सम् अनमन्त् स आर्ध्नोत्

यथा अन्तरिक्षे वायवे समनमन्न् एवा मह्यं संनमः सं नमन्तु
अग्नेर् इव अस्य दहतो दावस्य दहतः पृथक्

जनाद् विश्वजनीनात् सिन्धुतस् पर्य् आभृतम्

एताम् एतस्य ईर्ष्याम् उद्ना अग्निम् इव शमय
कण्वा या गर्दभी इव निभसत् सूकरी इव तस्यै प्रति प्र वर्तय तप्तम् अश्मानम् आसनि

अन्तर् चराम् कोशे चराम् अथ उ गोष्ठ अवचारिणीम् अथ उ याः स्वप्ने पश्यामः ताः इतस् नाशयामसि

परि इमे गाम् अनेषत

यः मर्याः अभिगच्छात् स्त्रियम् कस्तूप स्तूपिनीम् कस्तूपम् अस्याः आच्छिद्य अथ एनाम् चातयातै परमाम् चित् परावतम्

अथ उ त्वम् सामना भव

यः च सतः नास्तिवाकी यः च असौ अ हविः गृहः दुर्णाम्नीः तत्र गच्छत

तस्य अत्त

इदम् वः देवः सविता इदम् देवः बृहस्पतिः इदम् वः विश्वे देवाः अवसानम् अयुक्षत

देवेषु अक्रत श्रवः

असामे कुरमे नैगूरस्य स्वसर् अराते निरृते अमते स्नुहिते

यत् उ वित्तम् न तत् घसः

परि प्र अगात् देवः अग्निः रक्षः हा अमीव चातनः सेधन् विश्वाः अप द्विषः दहन् रक्षांसि विश्वहा

हा अम्ब धेनो लम्बन स्तनि न तत् विदः यत् इच्छसि

या भद्रा या शिवा या ऊर्जा पयसा सह अग्निः ताः अस्माकम् गृहे गार्हपत्यः नि यच्छतु

यः वः न वेद तम् हत तस्य अत्त पुत्रान् भ्रातॄन् च

पुत्रः यः ते पृश्नि बाहुः तम् उ त्वम् सामनम् कृधि अथ उ दुहितरम् नप्त्रीम्

परि धामानि इति एका

कस्तूपकम् वः पुनर् ददामि
पृथिवी समन्तस्य ते ऽग्निर् उपद्रष्टा ऋचः ते महिमा दत्तस्य अ प्रमादाय पृथिवी ते पात्रं द्यौर् अपिधानं ब्रह्मणस् त्वा मुखे जुहोमि ब्राह्मणानां त्वा विद्यावतां प्राण अपानयोः जुहोम्य् अक्षितम् असि मा पितॄणां क्षेष्ठा अमुत्र अमुष्मिन् लोक इति

तद् शेषेण अन्नम् अभिघार्य अन्नस्य एताः एव तिस्रो जुहुयात्

ऋचो यजूंषि सामानि इति श्राद्धस्य महिमा

अग्नये कव्यवाहनाय स्विष्टकृते स्वधा नमः स्वाहा इति

अथ एनान् तिल मिश्राः अपः प्रतिग्राह्य गन्धैर् माल्यैश् च अलंकृत्य

अन्तरिक्ष समन्तस्य ते वायुर् उपश्रोता यजूंषि ते महिमा दत्तस्य अ प्रमादाय पृथिवी ते पात्रं द्यौर् अपिधानं ब्रह्मणस् त्वा मुखे जुहोमि ब्राह्मणानां त्वा विद्यावतां प्राण अपानयोः जुहोम्य् अक्षितम् असि मा पितामहानां क्षेष्ठा अमुत्र अमुष्मिन् लोक इति

अग्नौ करिष्यामि इति

तस्माद् एवंविदं सपिण्डम् अप्य् आशयेत्

अथ इतरत् स अङ्गुष्ठेन पाणिना अभिमृशति

राक्षोघ्नानि च सामानि स्वधावन्ति यजूंषि च

मध्वृचो ऽथ पवित्राणि श्रावयेद् आशयन् शनैस्

पित्र्यम् आयुष्यं स्वर्ग्यं यशस्यं पुष्टि कर्म च

वयसां पिण्डं दद्यात्

तद् अभावे रहस्य विद्

अनुज्ञातो ऽग्निम् उपसमाधाय संपरिस्तीर्य अग्नि मुखात् कृत्वा अन्नस्य एव तिस्र आहुतीर् जुहोति

वयसां हि पितरः प्रतिमया चरन्ति इति विज्ञायते
प्राण संशये ब्राह्मणो ऽपि शस्त्रम् आददीत

अनुगमनं शुश्रूषा

तद् अपि एके प्राण संशये

रसानां रसैः

तद् अलाभे वैश्य वृत्तिः

पशूनां च

च नित्यम्

मूल फल पुष्प ओषध मधु मांस तृण उदक अपथ्यानि

नियमस् तु

न लवण कृतान्नयोः

समाप्ते ब्राह्मणो गुरुः

राजन्यो वैश्य कर्म

भूमि व्रीहि यव अज अवि अश्व ऋषभ धेनु अनड्वाहः च एके

रक्त निर्णिक्ते वाससी

गन्ध रस कृतान्न तिल शाण क्षौम अजिनानि

आपद् कल्पः ब्राह्मणस्य अब्राह्मणात् विद्या उपयोगः

समेन आमेन तु पक्वस्य सम्प्रति अर्थे

क्षीरं स विकारम्

तिलानां च

पूर्वः पूर्वो गुरुः

तद् अलाभे क्षत्र वृत्तिः

पशवश् च हिंसा अ संयोगे
फल द्वयम् स प्राप्नोति प्रजां काम सुखम् तथा

स्वस्य अपि सुख बोधाय अपत्य उत्पत्ति हेतवे

यद् वा तद् स्वरूपम् साक्षाद् अव्यवधानेन पश्यति इति अर्थः

इति श्री महा राजर्षि वर्येण पुरूरवसा विरचितं कामि जनानाम् विनोदाय रति विलास अङ्ग भूतम् कादम्बर स्वीकरण सूत्रम् स व्याख्यानम् समाप्तिम् अगमत्

अनेन वाक्येन सायुज्य आदिकम् फलम् अपि निरायासेन प्राप्नोति इति अर्थः

तत् सर्वं तु प्रकर्तव्यं योषायाः सुख लब्धये

तत् पुरस्तात् कामशास्त्रे प्रोक्तं क्रीडा अनुवर्णनम्

श्यामाया आस्य सहस्रपत्त्रात् इति
एवम् एव द्विषन्तं भ्रातृव्यं व्यूह्य विनुद्य अस्मिन् लोके ऽन्नम् अत्ति तं न अल्पकम् न मध्यमं न महद् इव अन्नाद्यम् अभ्यतिरिच्यते य एवं वेद

अथ उ यथा पात्रे ऽङ्गारा ओप्ताः स्युर् एवम् एव एषु लोकेषु दृशे ऽनन्त आस

या ह्य् असौ यज्ञायज्ञीयस्य एकविंशी ताम् आसु बहिष्पवमानीषु नवसु प्रत्युपधाय शये ऽनन्तो भूत्वा परिगृह्य एतत् अन्नाद्यम्

ते वै तं न अविन्दन्त

स एवम् एता अपो व्यूह्य विनुद्य अस्मिन् लोके ऽन्नम् अत्ति

तम् एतम् अन्नं जिगीवांसं सर्वे देवा अभिसमगच्छन्त

तं न अल्पकम् न मध्यमं न महद् इव अन्नाद्यम् अभ्यतिरिच्यते
इत्य् एतया ऋचा

त्वष्टा मे दैव्यं वच इति त्वाष्ट्रं वैश्वरूपम् आलभेत

भुवाय स्वाहा

यदि प्रत्यक् होत्रे च पत्न्यै च

भुवां पतये स्वाहा

सर्वं तद् अग्ने हुतम् अस्तु भागशः शिवान् वयम् उत्तरेम अभि वाजान्

अथ यस्य अ समाप्ते कर्मणि यूपे ध्वाङ्क्षो निपतेत् तत्र जुहुयात् आ पवस्व हिरण्यवद् अश्वावत् सोम वीरवत्

यदि दुष्टं हविः स्यात् कीट अवपन्नम् वा तत् तस्मिन् भस्मन्य् उपवपेद् अप्सु वा इति एके

यत् प्रयाजेष्व् अ हुतेषु प्राग् अङ्गारः स्कन्देद् अध्वर्यवे च यजमानाय च पशुभ्यश् च अघम् स्याद् यदि दक्षिणा ब्रह्मणे च यजमानाय च

विष्णवे स्वाहा इति

भुवन पतये स्वाहा

सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस् तत्र इमम् यज्ञं यजमानं च धेहि

यद्य् उदग् अग्नीधे च यजमानाय च पशुभ्यश् च अघम् स्यात्

अथ यस्य अ समाप्ते कर्मणि यूपः प्रपतेत् तत्र जुहुयात्

यो वनस्पतीनाम् उपतापो न आगाद् यद् वा यज्ञं नो ऽद्भुतम् आजगाम

एते ह वै देवानाम् ऋत्विजः

त्वष्ट्रे स्वाहा इति हुत्वा त्वष्टा मे दैव्यं वच इति त्वाष्ट्रं सर्व रूपम् आलभेत

अथ यस्य यूपो विरोहेद् अ समाप्ते कर्मणि तत्र जुहुयात् यूपो विरोहन् शत शाखः अध्वरः समावृतो मोहयिष्यन् यजमानस्य लोके

तं निर्जगाम उ हविषा घृतेन शं नो अस्तु द्विपदे शं चतुष्पदे

सहस्र शृङ्गः

वेद अभिगुप्तः ब्रह्मणा परिवृतो ऽथर्वभिः शान्तः सुकृताम् एतु लोकम्

यूपो ह्य् अरुक्षद् द्विषतां वधाय न मे यज्ञो यजमानश् च रिष्यात्

वाजं गोमन्तम् आभर स्वाहा इति मध्यत ओप्य संस्राव भागैः संस्थापयेत्
हुम् भा इति ब्रह्मवर्चस कामस्य

ॐ इत्य् आदित्यो वाग् इति चन्द्रमाः

तद् उ ह उवाच शाट्यायनिः कस्मै कामाय स्थाणुम् अर्पयेत्

आदित्यश् च ह वा एते अक्षरे चन्द्रमाश् च

तम् एतद् उद्गाता यजमानम् ॐ इत्य् एतेन अक्षरेण स्वर पक्षम् कृत्वा अन्ते स्वर्गे लोके दधाति

ओवा इति द्वे अक्षरे

अन्तो वै साम्नो निधनम् अन्तः स्वर्गो लोकानाम् अन्तो ब्रध्नस्य विष्टपम्

आदित्य एव देव लोकः चन्द्रमा मनुष्य लोकः

हुम् बो इति पशु कामस्य

इति नु हिङ्कारानां

अथ यद् वै पक्षी वृक्ष अग्रे यद् असि धारायाम् यत् क्षुर धारायाम् आस्ते न वै स ततो ऽवपद्यते

तम् एतद् उद्गाता यजमानम् ॐ इत्य् एतेन अक्षरेण आदित्यम् देव लोकम् गमयति

न एव एतत् आद्रियेत इति

अथ वा अतो निधनम् एव

हुम् बग् इति श्री कामस्य

य उ ह वा अपक्षो वृक्ष अग्रम् गच्छत्य् अव वै स ततः पद्यते

अथ उपगीतम् एव एतत्

बो इति ह पशवो वाश्यन्ते

स यथा स्थाणुम् अर्पयित्वा इतरेण वा इतरेण वा परियायात् तादृक् तत्

पक्षाभ्यां हि संयत आस्ते

बग् इति ह श्रियम् पणायन्ति

स यथा पक्ष्य् अ बिभ्यत् आसीत एवम् एव स्वर्गे लोके अ बिभ्यत् आस्ते अथ आचरति

हुम् भा ओवा इत्य् एतद् एव उपगीतम्

भाति इव हि ब्रह्मवर्चसम्
तत एतद् अर्वाङ् तपति

तद् वा आहुः सत्रा एतत् प्रत्यवरूढं स्वर्ग काम्या वै यजत इति

यद् एव अदः आवद् उत्तमम् अक्षरं भवति तेन अस्मात् लोकान् न अवच्छिद्यते

तेन एनम् अर्वाञ्चम् अकुर्वन्

तस्य देवाः प्रदाहाद् अबिभयुः

तम् अतस् तिसृभिर् आददत तिसृभिर् अन्तरिक्षात् तिसृभिर् दिवम् अगमयन्

त एतद् आवद् उत्तमम् अक्षरम् अपश्यन्

ईश्वरो ह तु प्रमायुको भवितोः

एतेन उ एव आवता अक्षरेण अग्निम् अस्मिन् लोके ऽदधुः

स ततः पराङ् एव अतपत्

अदो ऽग्निः

आदित्यो वा एतद् अत्र अग्रे आसीद् यत्र एतत् चात्वालम्

ते ऽब्रुवन् सर्वं वा अयम् इदं प्रधक्ष्यति वि इमौ परिहराम इति

स यदा एव सर्वाभिः स्तुयुर् अथ उत्तमाम् अग्रे ब्रूयाद् अथ अवराम् अथ अवराम्

पराचीषु हि स्तुवन्ति

स्वर्ग लोकः यजमानो भवति

ताः सर्वा अर्वाचीः
अथ एतानि ह वै क्षत्रियाद् ईजानाद् व्युत्क्रान्तानि भवन्ति ब्रह्म क्षत्रे ऊर्ग् अन्नाद्यम् अपाम् ओषधीनां रसो ब्रह्मवर्चसम् इरा पुष्टिः प्रजातिः क्षत्र रूपम् तद् अथ उ अन्नस्य रस ओषधीनां क्षत्रम् प्रतिष्ठा तद् यद् एव अमू पुरस्ताद् आहुती जुहोति तद् अस्मिन् ब्रह्म क्षत्रे दधाति

तत् ह एके आहुः सर्व आप्तिः वा एषा यद् एता व्याहृतयो ऽतिसर्वेण ह अस्य परस्मै कृतम् भवति इति तम् एतेन अभिषिञ्चेत् देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्याम् पूष्णो हस्ताभ्याम् अग्नेस् तेजसा सूर्यस्य वर्चसा इन्द्रस्य इन्द्रियेण अभिषिञ्चामि बलाय श्रियै यशसे अन्नाद्याय इति

याभिर् इन्द्रम् अभ्यषिञ्चत् प्रजापतिः सोमं राजानं वरुणं यमम् मनुम् ताभिर् अद्भिर् अभिषिञ्चामि त्वाम् अहं राज्ञां त्वम् अधिराजो भव इह

देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्याम् पूष्णो हस्ताभ्याम् अग्नेस् तेजसा सूर्यस्य वर्चसा इन्द्रस्य इन्द्रियेण अभिषिञ्चामि बलाय श्रियै यशसे ऽन्नाद्याय

इमा आपः शिवतमा इमाः सर्वस्य भेषजीः इमा राष्ट्रस्य वर्धनीर् इमा राष्ट्र भृतः ऽमृताः

ईश्वरो ह सर्वम् आयुर् ऐतोः सर्वम् आप्नोद् विजयेन इति उ ह स्म आह उद्दालकः आरुणिर् यम् एताभिर् व्याहृतिभिर् अभिषिञ्चन्ति इति तम् एतेन एव अभिषिञ्चेत् देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्याम् पूष्णो हस्ताभ्याम् अग्नेस् तेजसा सूर्यस्य वर्चसा इन्द्रस्य इन्द्रियेण अभिषिञ्चामि बलाय श्रियै यशसे ऽन्नाद्याय भूर् भुवः स्वर् इति

अथ एनम् उदुम्बर शाखाम् अन्तर्धाय अभिषिञ्चति

तद् उ पुनः परिचक्षते यद् अ सर्वेण वाचो ऽभिषिक्तो भवति ईश्वरः ह तु पुरा आयुषः प्रैतोर् इति ह स्म आह सत्यकामो जाबालो यम् एताभिर् व्याहृतिभिर् न अभिषिञ्चन्ति इति
तत्र द्रव्यस्य प्राधान्यम् आह द्रव्यम् एव इति

रस आदिभ्यः द्रव्यम् एव प्रधानम्

रसे स्वादौ यथा च एतत् तथा अन्येषु अपि दृश्यते

प्राधान्य कथनम् द्रव्य ज्ञाने तात्पर्य अर्थम्

वातलं कफ पित्त घ्नम् अम्लम् अपि आक्षकी फलम्

एतेन एव रस आदि आश्रयः द्रव्यम् इति उक्तम् भवति

कषाया ग्राहिणी शीता धातकी न हरीतकी

प्रभावः च यतो द्रव्ये द्रव्यं श्रेष्ठम् अतो मतम्

अप्रधानाः पृथक् तस्मात् रस आद्याः संश्रिताः तु ते

कपित्थं दाडिमं च अम्लम् ग्राहि न आमलक फलम्

हि यस्मात् ते रस आदयः तद् आश्रयाः द्रव्य अधिष्ठानाः

कुरुते दधि गुरु एव वह्निं पारेवतं न तु

दीपनं शीतम् अपि आज्यम् वसा उष्णा अपि अग्नि सादिनी
न ह स्म एनम् परिष्वङ्गाय उपलभते

अथ यत् भगवः आहुः इति ह उवाच यः आविर्भवति अन्ये अस्य लोकम् उपयन्ति इति अथ कथम् अशकः मे आविर्भवितुम् इति

स ह उच्चैश्श्रवाः कौपयेयः अस्मात् लोकात् प्रेयाय

स ह तथा एव पल्ययमानः मृगान् प्रसरन् अन्तरेण एव उच्चैश्श्रवसम् कौपयेयम् अधिजगाम

तथा भगवः इति ह उवाच तम् वै नु त्वा परिष्वजै इति

तम् ह उवाच दृप्यामि स्विद् जानामि इति

तस्मिन् ह प्रेते केशी दार्भ्यः अरण्ये मृगयाम् चचार अप्रियम् विनिनीषमाणः

न दृप्यसि इति ह उवाच जानासि सः एव अस्मि यम् मा मन्यसे इति