tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
चित्तं सर्व जनस्य इव विवेश अन्तःपुरम् ततः

पदात् पदम् अ मुञ्चत्या लक्ष्म्या इव गुण बद्धया

आत्म अपराध स भया स अनुतापा च सा अभ्यधात्

विषाद विस्मय आवेश वशः सो अभूत् विदूषकः

तं मारुतिम् इव अम्भोधि पारम् राम अर्थम् आगतम्

सिद्ध क्षेत्रे प्रयातव्यम् उदयाद्रौ मया सखे

कस्मात् एवम् ब्रवीषि इति तेन उक्ता विस्मितेन सा

प्रविशतीम् इव अङ्गानि किंचिद् प्रत्यभिजानतीम्

महाभाग मम स्कन्धे कुम्भ उत्क्षिप्यताम् इति

स पतिः मम गतः क्वापि रात्रौ इति च मातरम्

एकस्याः स उत्सुका दृष्टिः नृप आलोक विकस्वरा

प्रभाते या अब्ज सरसः या अब्धेः इन्दु उदये तथा

नयेयम् इति तद् कालम् असौ धीरो व्यचिन्तयत्

प्रताप आक्रमणम् दिक्षु भविष्यत् इव दर्शयत्

यो वा शक्तः स कुरुतां समये च वयं स्थिताः

वृत्तेन एव च मुक्तेन द्रुतं प्रवहणेन सः

अ लङ्घ्यः ऽयं गिरिः मर्त्यैः तत् इह एव वरं क्षणम्

देव गोपालका भूत्वा क्रीडामो विजने वयम्

संमान्य राज लोकम् च वत्स राजः कृत उत्सवः

पुत्रान् प्रत्यहम् आनेयो ब्राह्मणः क्षत्रियो ऽथवा

क्षणात् च मोचयामि एतत् बद्धम् प्रवहणं तव

तया ततार नवा इव हस्त व्यस्त अम्बुः अम्बुधिम्

पापं च ते चिकीर्षन्ति तत् इतस् गम्यतां त्वया

प्राप्तः च स ददर्श अत्र भद्रां मार्ग उन्मुखाम् चिरात्

जहार तस्य च सुतां वणिजः स धनैः सह

ततस् ते अस्य अवदन् विप्राः न एतत् कर्तुम् क्षमा वयम्

विदूषकस्य पूर्वस्मिञ् शून्ये देवगृहे स्थितम्

इति उक्त्वा आलिङ्गनम् च अस्यै स ददौ पारितोषकम्

मन्ये त्वद् अर्थम् एव अभूत् शर्व आज्ञा अनुग्रहः स मे

शून्यं कात्यायनी मूर्ति सनाथम् देवतागृहम्

सो ऽपि गच्छन् अहर् अहर् क्रमात् प्राप विदूषकः

इत्य् एव ख्याप्य समयं प्राप्तायां रजनौ च तान्

यो मोचयति संरुद्धम् इदम् प्रवहणं मम

तदा सेनापतिं राजा निजम् एवम् समादिशत्

तस्मात् प्राचीम् प्रयान्ति आदौ राजानो मङ्गल एषिणः

स च द्वारि स्थितः तत्र राक्षसो वासक अन्तरे

मुहुर् हासम् इव आलोच्य तत् मन्त्रि मति विस्मयम्

नाम्ना चकार एष नृपः तनयाम् अति वत्सलः

जङ्घायां तस्य रुद्धं च यान पात्रम् व्यलोकयत्

दैवम् एव हि साहाय्यं कुरुते सत्त्व शालिनाम्

निरगात् अथ हा भद्रे हा भद्रे इति स ब्रुवन्

एतत् कुल क्रम आयातम् महा सिंहासनम् त्वया

अस्ति इह देवसेन आख्यः नगरे पुत्र भूपतिः

ददर्श तत्र मध्ये च स ताञ् शूल अधिरोपितान्

आर्य पुत्रैः न मे कार्यं सखीभिः न च सिद्धिभिः

स्व पौरुष फल ऋद्ध्या इव प्रियया संगतः तया

एको अपि आश्रय हीनः ऽपि लक्ष्मीं प्राप्नोति सत्त्ववान्

इति चक्रधरेण उक्तान् विप्रान् तान् अन्तिक स्थितः

स भद्रा राज पुत्रीभ्याम् सह एव उदपतत् नभः

दृष्ट एको युवा अस्माभिः मानुषः वापिका तटे

संघर्ष शालिनाम् तर्हि समयं वो ददामि अहम्

श्वशुरेण स भार्यः सन् प्राविशद् राज मन्दिरम्

तद् अन्तर् दिव्य रूपाम् च कन्यां दिव्य परिच्छदाम्

विदूषकः पुनः प्राप तत् च कार्कोटकं पुरम्

पुरुषान् तम् च निर्लून कण्ठम् प्रव्राजक अधमम्

आनेतुं राज पुत्रीम् ताम् उत्पत्य नभसा ययौ

अधस्तात् तावत् उत्तस्थौ यक्षः शैल मय आकृतिः

स ततः प्रययौ रात्रौ तां भद्रां प्रति सत्वरः

तथा इति उक्तवतः तस्य स्कन्धम् आरुह्य रक्षसः

स स्नेह बहु मानेन स्वागतेन अभ्यनन्द्यत

तत्र तद् मुख सक्त एक दृष्टिः राजा ह्य् अभूत् तथा

तत्र च प्रविवेश एकम् मठम् आर्यैः अधिष्ठितम्

तद् आरूढः च सहसा गन्तुं प्रववृते ततः

राक्षसस्य शिरः छेत्तुम् समारेभे विदूषकः

अब्रह्मण्यम् अटव्याम् मे पापैः गोपालकैः प्रभो

त्यजेत् कदाचन प्राणान् ब्रह्महत्या भवेत् ततः

ब्राह्मण्याः तत्र कस्याश्चिद् वृद्धायाः प्राविशत् गृहम्

अनुगृह्णन्ति हि प्रायो देवता अपि तादृशम्

भुजं नर शत अकाण्ड यम दण्डम् न्यवेशयत्

तत्र अ जित्वा दिशः सर्वाः का मम आरोहतः प्रथा

तद् क्षणम् भीत भीतः च तम् उवाच स राक्षसः
तस्यास् तीरे न्यषीदत् च फुल्ल पद्म आनन श्रियः

गच्छन्न् अहर् अहः प्राच्यां दिशि प्राप स च क्रमात्

इति उवाच च तं श्रान्तम् आस्तीर्ण शयनम् नृपम्

विवेश उज्जयिनीम् दूरात् दृष्टः हर्ष आकुलैः जनैः

प्रविवेश च तत् वीरः निजं कर्म इव भीषणम्

इति उक्तः भद्रया भव्यो विद्याधर्या विदूषकः

तमसि प्रसृते द्वाराणि उज्जयिन्याः विलोक्य सः

प्रावेशयत् राज सुताम् समाश्वस्ताम् उवाच च

स्मृत मात्र आगतस्य उक्त्वा गन्तव्य अध्व क्रमम् निजम्

स्नेहेन राज पुत्र्या च स्व हस्ताभ्याम् उपाहृतः

अनङ्ग मङ्गलावास रत्न दीप शिखाम् इव

पार्श्व आसीनाः मन्त्रिणश् च अस्य सर्वे देव्यौ च अपि प्रीतिम् अग्र्याम् अवापुः

दत्ता अन्यस्मै नृपाय अभूत् सः ऽपि तद्वत् व्यपद्यत

श्रीः उवास अम्बुज प्रीत्या नूनं राज सुता करे

एवं स तस्थौ कतिचिद् दिवसान् तत्र निःस्पृहः

एतत् हि सर्वम् एतस्य कथयित्वा गमिष्यसि

ययौ तत् अटवी स्थानम् स सैन्यः स परिच्छदः

अदर्शयच् च वस्त्र अन्ते निबद्धाश् चौर नासिकाः

तं च अपनीत पर्याणम् तदीयं तुरग उत्तमम्

जगाम क्वापि अति जवात् अलक्ष्यः लोक लोचनैः

ततः कृत्स्नं समादाय निधानं स कृत उत्सवः

चित्रं धाता एव धीराणाम् आरब्ध उद्दाम कर्मणाम्

तत्र तं गुणवर्म आख्यः को अपि आढ्यः तद् प्रदेश जः

ततस् ताम् परिणीय एव प्रियां तेजस्वतीं नृपः

वदन्त्याः स्वागतम् इव भ्रमत् भ्रमर गुञ्जितैः

नहि सत्त्व अवसादेन सु अल्पा व्यापद् विलङ्घ्यते

जन कोलाहल आनन्द संलापा सौध हासिनी

तत् तथा इति अग्रहीद् बुद्धौ दैवतं हि हय उत्तमः

राज्ञे कच्छप नाथाय तां प्रादात् च एष भूपतिः

ततस् तया समं तत्र कान्तया स विदूषकः

देहत्याग उन्मुखाम् एत्य ज्ञानी को अपि अब्रवीत् इदम्

उत्थाय च अन्तिकम् मातुः प्रस्खलद्भिः पदैः ययौ

प्रकाशको अपि असौ अन्धम् तमो जगति पातयेत्

हर कोप अग्नि निर्दग्ध स्मर संजीवन ओषधिम्

आदाय खड्गं स्वस्थः सन् तत् देवी भवनम् ययौ

रुध्यमानो ऽपि तद् पित्रा स स्व देश समुत्सुकः

तेषां चकर्त बद्ध्वा च कृती जग्राह वाससि

ततस् च नृपतेः भक्तिः का मया विहिता भवेत्

आसन्न राक्षसा दुष्टा दक्षिणा अपि अन्तक आश्रिता

आ सृक्क उत्थित पादाभ्याम् अभ्यस्यन्तम् इव अम्बरे

सा प्रवास आगते पत्यौ तद् कालम् शुशुभे पुरी

किम् अन्यथा भजेतां तौ बहु मानम् उमा श्रियौ

तथा इति प्रतिपेदे सा भद्रा सपदि तत् वचः

वास वेश्मनि तत्र आसीत् जाग्रद् एव विदूषकः

मातर् अत्र वसामि एकाम् रात्रिम् इति अभिधाय सः

ततः प्रीतः तम् आह स्म नृपं यौगन्धरायणः

उत्थाय ताडयामास शवं पाणि तलेन तम्

स्वीकृत्य एताम् च तद् कालम् महादेवी पद उचिताम्

हृदि प्रविष्टया रुद्धं तद् प्रत्यागम वाञ्छया

आमन्त्र्य विप्रान् प्रययौ श्मशानं स विदूषकः

नृपं प्रवेशयामास मठ अन्तर् प्रश्रय आनतः

जग्राह सर्षपान् हस्ते ताम् अङ्के च नृप आत्मजाम्

तत् श्रुत्वा राज पुत्री सा धारयामास जीवितम्

सुप्तायां च ततस् तस्याम् निर्गत्य अन्तःपुरात् निशि

सो अब्रवीत् च मया राज्ञ् इदम् यत् रक्षितम् चिरम्

भद्रां योगेश्वरी नाम सखी काचिद् उपाययौ

तत् प्राणान् देहि नः पुत्र कुशलं च तथा आत्मनि

अनेन तव धैर्येण तुष्टो ऽस्मि तत् इदम् शृणु

प्राप्तो ऽसि नग्न विषयम् इमम् सम्प्रति अतस् ऽपि च

प्रच्छन्नः कः अपि देवो अयम् इति दध्यौ विदूषकः

उन्मत्त चेष्टः ऽवष्टभ्य स नीतो अभूत् स्व मन्दिरम्

प्रविवेश च तद् कालम् वेतालं प्रविमुच्य सः

त्वद् गुण आकृष्ट चित्ता च तद् कालम् अहम् एव ताम्

सायं च तद् मठ स्थः सन् पुरे शुश्राव तत्र सः

विदूषको ऽपि स छिन्न रज्जु आलम्बः अम्बु मध्य गः

आगच्छन् च ददर्श एकम् शवस्य उपरि संस्थितम्

मद् मध्ये च केन अपि तस्य आज्ञा न विलङ्घ्यते

पश्यन् स्नेह मयः राजा श्लिष्टः तद् कान्ति तेजसा

हा तात हा अम्बे इति च तां क्रन्दन्तीं कन्यकां वहन्
पलाय्य पूर्ववत् गच्छेत् तस्मात् साधु निहन्मि अमुम्

प्रविष्ट एव प्रथमं तद् कालम् पञ्चतां ययौ

उन्मज्ज्य तत् तथा दृष्ट्वा धीरः क्षणम् अचिन्तयत्

महान् एतस्य वेतालः सिद्धो अभूत् सर्षपाः तथा

भद्रा विद्याधरी हेतोः अतस् त्वम् तत्र मां नय

तत् जीवन्ती स्व हस्तेन तुभ्यं गुणवते गृहम्

तदा स वणिज् आर्तः सन् स्कन्ददासः अब्रवीत् इदम्

मुक्त्वा दिव्यम् इमम् भोगं वस्तुम् उज्जयिनीम् प्रिये

गोपालकान् स पप्रच्छ ततस् ते अपि एवम् अब्रुवन्

दत्त अनुयात्रम् मनसा तस्याः स्नेह अनुपातिना

येन अस्य वारिधौ पूर्वं छिन्नाः क्षिप्तस्य रज्जवः

उल्कामुख मुख उल्का अग्नि विस्फारित चिता अनले

तत् अद्य न पुनर् बाहौ प्रहरिष्यामि असौ हि मे

पथि तस्य भवत् भूमिर् उपभुक्ता इव भूपतेः

गते च राक्षसे तस्मिन् स तेन सह भूभुजा

एवम् उक्त्वा स वत्स ईशः सचिव अभ्यर्थितः शुभाम्

उपविष्टं च संजात विस्रम्भम् प्रेम दर्शनात्

सो ऽयं विदूषकः प्राप्त इति कोलाहलं व्यधुः

भुञ्जानः च सह अन्यैः तैः ब्राह्मणैः ग्राम संचयम्

कुरुध्वम् एतत् को दोष इत्य् उवाच विदूषकः

रक्षस् दर्शन स त्रासम् तत्र च आलोकितः जनैः

स रौद्र सिंह संचाराम् दुर्गां विन्ध्य अटवीम् क्षणात्

अङ्गम् उद्धूलयामास भूरिणा भस्म रेणुना

अभ्यगात् नृपम् आदाय कन्या रत्नम् उपायनम्

सस्मार यमदंष्ट्रं तं राक्षसं स पुनः कृती

जाने श्मशान बाह्यम् तं गतो ऽसौ देवता गृहम्

तत् दृष्ट्वा प्रत्यभिज्ञाय भद्रा पप्रच्छ ताः सखीः

स द्वार देशात् आयान्तं घोरं राक्षसम् ऐक्षत

श्मशान पालः चौरो वा को अपि असौ इति वादिनः

विदूषक आख्यः गुणवान् धुर्यः सत्त्ववतां द्विजः

तत्र अवतीर्य वेताल स्कन्धात् प्रव्राजकः ततस्

व्यायाम जागर श्रान्तः ययौ निद्रां शनैस् च सः

राजा पुरुषकार एक बहु मानात् अभाषत

शंकर आज्ञा प्रसादः हि मम अभूत् अयम् ईदृशः

तर्हि पुण्यैः मया आयातः कः अपि देवो भवान् इह

सा ते राज सुतैः एव अस्मिन् कार्ये स्मृतिम् अजीजनत्

ततो लब्ध धृतिः गत्वा शीघ्रं प्राप्स्यसि च ईप्सितम्

तदा अहम् संनिधास्ये ते सिद्धये संकटेषु अपि

प्राप्तो विदूषको ऽहं भोर् इति तत्र वदन् बहिः

तद् आगमन ज आनन्द लसत् कल कल आरवाः

इति ऊचिवाः नरपतिः न आरुरोह स संप्रति

ततस् तस्य अविनीतस्य पाद छेदेन निग्रहम्

पूर्व अम्बुधेः अदूर स्थाम् नगरीं ताम्रलिप्तिकाम्

तद् मठ आश्रयिभिः विप्रैः समं साधारणान् व्यधात्

इत्थं श्रुत्वा वत्स राजस्य वक्त्रात् चित्राम् एताम् अद्भुत अर्थाम् कथां ते

आः पाप मालती पुष्पम् अश्मना हन्तुम् ईहसे

एवं वत्स ईश्वरः गच्छन् स्तूयमानः स बन्दिभिः

न्यवर्तन्त आतपत्राणि राज्ञाम् अपगत ऊष्मणाम्

किंचिद् गत्वा च सम्प्राप्य समां भूमिं स भूपतिः

एवं वत्स ईश्वरः कुर्वन् जनता नयन उत्सवम्

गुणवर्मा निजां तस्मै राज्ञे कन्याम् अदर्शयत्

तद् वेग विजितान् वीक्ष्य सप्त अपि निज वाजिनः

आनन्दयत् उपागत्य चिर उत्कण्ठा वशीकृताम्

कन्या तेजस्वती देव्याम् बुद्धौ च विजिगीषु ता

गलन्तो हृदयस्य इव हर्ष बाष्प अम्बु सीकराः

चित्तं जिज्ञासुः अन्येद्युस् वत्स ईश्वरम् अभाषत

बाह्य एकान्त स्थितम् तत्र गुप्तं विप्र मठम् निशि

इयम् एका तथा अन्या च पौण्ड्रवर्धन वर्तिनी

तत्र एकः देवसेन आख्यः मध्ये गोपालको ऽस्ति नः

इति आलोच्य प्रधाव्य एव केशेषु आकृष्य तस्य सः

स कदाचन कस्य अपि हेतोः यात्रा गतः नृपः

विदूषको ऽपि तत् सर्वम् दृष्ट्वा तत्र व्यचिन्तयत्

पाटयत् निज वस्त्राणि कृत उन्मादः विदूषकः

मध्ये मार्ग वशायातम् नगरं पौण्ड्रवर्धनम्

तत् एकम् नायकं धीरं कुरुध्वं वचसा मम

अपरेद्युस् च तस्य एकः नृपस्य आस्थान वर्तिनः

भीता च जात हर्षा च विस्मिता च बभूव सा

परीक्ष्य भूमिं यावत् च खन्यते तत्र कर्मिभिः

दत्तो विदूषकेण इव सु दीर्घः परिघ अर्गलः

ताभिः समं विगत मत्सर निर्वृताभिः भद्रा सखः चिरम् अरंस्त निज प्रियाभिः
मद् वरात् च ते इदानीम् क्षुध् तृष्णा च न वर्त्स्यति

सा अपि दृष्ट्वा तम् उत्थाय हर्ष बाष्प अम्बु सीकरैः

भूयो अन् आगमनाय एव तद् सत्त्व उत्कर्ष भीतितः

स्वच्छन्द चारिणः तु अस्य कालेन कुशलं भवेत्

तस्य आरुरोह स स्कन्धे भद्राम् आरोप्य तां पुरः

विदूषकः च तत् श्रुत्वा प्रणय अग्निम् प्रहर्षितः

भय कार्कश्य कोपानाम् गृहं हि छान्दसा द्विजाः

एकदा कलह आसक्तान् दृष्ट्वा तान् अभ्युपाययौ

सु बहून् आगतः अस्मि इह किम् अन्यत् वच्मि सुन्दरि

चक्रुः स कौतुक आयात विमान स्थात् सरः भ्रमम्

निरगाच् च मुखात् तस्य ज्वाला नाभेश् च सर्षपाः

तत् इदानीम् सुहृद् मम त्वं यदा मां च स्मरिष्यसि

कर्तुं गोपाल राजेन वयम् आज्ञापिताः बटोः

विचिन्त्य अपि न लेभे तं स क्षितीशो विदूषकम्

आदाय देवीं क्रन्दन्तीं निवृत्त्य उज्जयिनीम् ययुः

भो विदूषक शृणु एतत् यः ऽयं प्रव्राट् त्वया हतः

तत् श्रुत्वा चिन्तयामास स सु सत्त्वः विदूषकः

इति उक्त्वा आकृष्य केशेषु शिरः तस्य विवेल्लतः

अहं विद्याधरी कन्या भद्रा नाम महा अन्वया

मम च अकृत पुण्यायाः एकः पुत्रो ऽत्र वर्तते

उदपद्यत तेन अयम् एवं मूढो ऽद्य वञ्चितः

किम् अदेयम् उदाराणाम् उपकारिषु तुष्यताम्

एवं च तत्र यातानि क्षयं नर शतानि अपि

क्षणाद् अपश्यद् आत्मानं न भद्रां न च मन्दिरम्

नगरात् च विनिर्गत्य स तं सस्मार राक्षसम्

इह एव देवी भवने मासस्य अन्ते पुनर् त्वया

तत् असंदिग्धम् अचिरात् पुनर् भिक्षाम् भ्रमिष्यथ

विधूय विप्रांश् च अन्यान् तान् स सर्व अनुचित आशयः

प्रातर् च ज्ञात वृत्तान्तः तुष्टः तस्मै ददौ नृपः

तद् संकल्प परिभ्रष्टा विद्याः च तृण वत् जहौ

ननन्दुः च हत आनन्द दुन्दुभि ध्वान सुन्दरम्

इतस् प्रभृति न इह अन्यैः प्रवेष्टव्यं नरैः इति

तेजस्विनं स्व कक्षाभिः तम् सर्व उपरि वर्तिनम्

यावत् च देवी भवनात् स तस्मात् निर्ययौ बहिः

स्त्रीणाम् इव अत्र च अपश्यत् पद पङ्क्तिम् सु विस्तराम्

प्रख्याप्य रात्रि वृत्तान्तम् ददौ तस्मै च तद् क्षणम्

गोपालको ऽपि प्रभवति एवम् तत् तत्र गम्यताम्

रुरुधुः तस्य विप्राः च प्रवेशं तद् निवासिनः

प्रियस्य मानुषस्य अस्य कृते चिन्तां च मा कृथाः

सुप्तं प्रबोधयामास सा प्रभाते ऽपि ना एव तम्

तम् उवाच निशायां सा राज पुत्री विदूषकम्

तत्र च अद्य गतो मासो भवतः तत् च विस्मृतम्

प्रव्राज् संबन्धिनः तांश् च सर्षपान् भूमि भेदिनः

कार्य सिद्धिम् हि शंसति

तत्र ताभिः च भद्राया यावत् स्नान अम्बु दीयते

आययौ च गृहीत्वा तां गगनेन तमस् मयः

पश्चात् करेणुका आरूढे देव्यौ द्वे तस्य रेजतुः

लताम् अनुचित स्फीत पुष्प भार आनताम् इव

प्रातर् इच्छति यः सो ऽद्य रात्रौ वसतु तद् गृहे

येन एष पश्चात् तत्र एव सत्त्ववान् आगमिष्यति

यूयं च अपि अवलम्बध्वम् बद्ध्वा मां

भवन्ति उदय काले हि सत् कल्याण परम्पराः

आनीय च प्रवेश्यो ऽत्र रात्रौ मद् पुत्रिका गृहे

प्रातर् च ददृशे राज्ञा देवसेनेन तत्र सः

एतत् श्रुत्वा स निर्गत्य करेण आहत्य तं पुनः

राज पुत्री तु अनिद्रा एव भीता ताम् अनयत् निशाम्

कालेन यौवन आरूढाम् आनीताय स्व वेश्मनि

अथ यातेषु दिवसेषु एकदा दैव चोदिता

स जनैः ददृशे तत्र शिखरे ज्वलित औषधौ

कथम् अन्तःपुरम् राज्ञो राज पुत्रीम् इमाम् इतस्

पर आर्त न्याय वादेषु काणो अपि अम्लान दर्शनः

तद् भयात् च यदा अन्ये ऽपि नृपा वाञ्छन्ति ना एव ताम्

ददामि सर्वं येन स्यां न पुनर् दुःख भागिनी

गता तावत् निवेद्य एव सा मम उदयपर्वतम्

विश्राम्यतु क्षणं तावत् इति प्रेम आर्द्र मानसा

प्रतिपन्न अर्थ निर्वाहः सहजं हि सतां व्रतम्

तेन अपगत वेताल विकाराणाम् स नासिकाः

अहम् अत्रा अवतीर्य अन्तर् विचिनोमि अम्बुधेः जलम्

इति चिन्तयतः तस्य तत्र तोय अर्थम् आययुः

तीर्त्वा ताम् उदय आख्यः च सिद्ध क्षेत्रम् महा गिरिः

विभवैः सह शौर्य एक पताकाम् इव तां सुताम्
मया दुःखेन लब्धा इयम् इति तां दुःखलब्धिकाम्

उच्छृङ्खलेषु तेषु आसीत् उदासीनः विदूषकः

सा अपि सेहे तत् अति उग्र राक्षस अंस अधिरोहणम्

अवीर पुरुष आसङ्गात् रक्षणीये नृप आत्मजे

उदयाद्रेः अथ प्रापत् संनिकर्षम् अयत्नात्

शतानीकः तु कौशाम्बीं रम्य भावेन शिश्रिये

ततो भद्रा अब्रवीत् शीघ्रम् प्रक्ﾱप्त स्नान मण्डनम्

न च एवम् लोक दृष्टम् मां लब्ध्वा राजा परित्यजेत्

तेन उत्क्षिप्तः घटः च अयम् इति प्रत्यब्रुवन् च ताः

एवं विदूषकेण उक्ता ब्राह्मणी सा जगाद तम्

प्रच्छन्नः पृष्ठतस् तस्य तस्थौ प्रव्राजकस्य सः

तत् श्रुत्वा एव जगाद एवम् धीर चेताः विदूषकः

तत्र स्नेह आकुलैः यत् यत् उक्तः अभूत् भृत्य बान्धवैः

इति उक्तवन्तम् तं तीव्र मन्त्र साधन गर्वितम्

देवः त्वम् न प्रभु द्रोहम् त्वादृशः कर्तुम् अर्हति

इदं स्नान उदकम् तस्या इति ताः च तम् अब्रुवन्

न जातु अवसरे प्राप्ते सत्त्ववान् अवसीदति

अतिष्ठत् अथ तत्र एव दिव्यं भोगम् अवाप्य सः

दत्त अर्घा इव बबन्ध अस्य कण्ठे भुज लता स्रजम्

किम् इदम् वणिजा तेन कृतं किम् अथवा उच्यते

अद्य च एतस्य विप्रस्य तनयस् तेन वर्त्मना

तद् अभावे मया कार्यं प्रातर् अग्निप्रवेशनम्

समालम्ब्य भवेत् स्नेहम् आरुह्य प्राण संशयान्

स्मृत मात्र आगतम् तं च जगाद रचित आनतिम्

अन्यथा आत्म उपहारेण प्रीणामि भवतीम् अहम्

इति ऊचुः अपराः ते द्वे दृष्ट्वा देव्यौ परस्परम्

यो हि तत्र प्रविशति क्षपायां न स जीवति

प्रसस्रे च लसत् नादैः तस्य आपूरित भू तलैः

आदित्यसेनः प्रययौ उज्जयिन्याः स भूपतिः

स्फीता अपि राजन् कौबेरी म्लेच्छ संसर्ग गर्हिता

श्रुतेः पार्श्वम् अ पश्यन्त्याः तत् आख्यातुम् इव आययौ

तद् क्षणम् च विलोक्य एनम् जनाः तद् देश वर्तिनः

विदूषक अनुरक्ता अपि प्रतिपेदे तथा इति तत्

रौप्य अङ्कुर मुख प्रोत मुक्ता संतति दन्तुरम्

इति पृष्टः स राज्ञा अत्र सर्वम् अस्मै शशंस तत्

जवस्य मम पर्याप्ता किं नु स्यात् इति मेदिनीम्

रटत्सु तेषु तत्र एकः निर्जगाम ततो मठात्

स सितेन आतपत्रेण कृत छायः बभौ नृपः

जाह्नवी जल पूतः यः स प्रशस्यतमो मतः

यदी अस्याम् आचरेत् पापम् अग्निः लावाणके ततः

विह्वला संगलत् बाष्प तरंगित विलोचना

तस्मै निज धन अर्धम् च स्व सुताम् च ददामि अहम्

कुब्जो ऽपि वाचि सु स्पष्टः विप्रः तान् इति अभाषत

प्राप तत् च स भूयो ऽपि नगरं पौण्ड्रवर्धनम्

विप्रं कृतज्ञो नृपतिः कौतुक आलोकितम् जनैः

मया एव स भुजस् तत्र लूनः ते पौण्ड्रवर्धने

गृहीत पाणिः येन अस्याः लेभे लक्ष्मीं विदूषकः

अशक्य प्रतिकारः ऽयं तत् किमर्थं कदर्थ्यते

परम अद्भुत रूपा सा तृणीकृत्य जगत्त्रयम्

मा गास् त्वम् अ प्रणम्य इति राज आदेशेन जल्पतः

दत्तां तेन गृहीत्वा च तद् सुताम् तां भुज अर्जिताम्

डाकिनी नाद संवृद्ध गृध्र वायस वाशिते

तेन अभिनन्दित वचाः यमदंष्ट्रः तिरोदधे

प्राच्याम् उदेति सूर्यः तु प्राचीम् इन्द्रः ऽधितिष्ठति

यावत् नगर लोकः अभूत् स अर्कः सिन्दूर पिङ्गलः

आरुरोह वर अश्वम् च दर्प उद्यत् धर्म निर्झरम्

ब्राह्मणः क्षत्रियो वा अपि परिणेतुं नृप आत्मजाम्

साधु स्मृतं त्वया तन्वि विस्मृतं तत् मया पुनः

अचिरेण च तां प्राप पुरीं राक्षस योगतः

तत् श्रुत्वा एव प्रसङ्गात् तम् राजा पप्रच्छ मन्त्रिणम्

एक खड्ग प्रहारेण बाहुं सपदि रक्षसः

विदूषकाय कृतिने सुता प्राण प्रदायिने

इति वासवदत्तां च दृष्ट्वा स्मृत्वा च तत् तथा

सर्वे द्रक्ष्यन्ति निर्यान्तं तत् संप्रति एव यामि अहम्

एतत् श्रुत्वा जगाद एनम् पुनर् यौगंधरायणः

कथम् एताः त्वया भार्याः प्राप्ताः कः च एष राक्षसः

तत् अतिक्रम्य च नदी शीतोदा नाम पावनी

तत् दृष्ट्वा विह्वले सैन्ये हय आरोहाः सहस्रधा

स्मरन् विद्या प्रपञ्चम् तं पश्यन् च एव अङ्गुलीयकम्

प्राप्ता भिक्षा चरैः भूत्वा भवद्भिः श्रीः इयम् शठाः
बुद्ध्वा राजा अपि तत्र एत्य परम आकुल ताम् अगात्

मठात् आनाययामास तस्मात् सर्वैः द्विजैः सह

संघर्षात् तैः अबाध्यन्त ग्रामा दुष्टैर् ग्रहैर् इव

नूनं हर मुरारिभ्याम् न दृष्टं रूपम् एतयोः

तत्र च एकम् महा कायम् सुप्तं पुरुषम् ऐक्षत

ततः पताका विद्युद्भिः आकीर्णे गगन अन्तरे

तत्र यावत् निहन्तुम् तां राज पुत्रीम् इयेष सः

अहं चार अधिपः पूर्वं भवता हव्य कव्य भुज्

विदूषकाय ग्रामाणां सहस्रम् उपकारिणे

वीरः प्रवहणस्य अधस् मध्येवारि विवेश सः

पिहितानि श्मशानं च बहिस् तद् काल भीषणम्

प्राञ्च् अम्बुधौ प्रवहण प्रमोचन पण अर्जिताम्

दीर्घिकां स ददर्श एकाम् रम्यां तत्र विदूषकः

राजा अपि अवेक्षितुं तत्त्वं प्रतीहारं व्यसर्जयत्

अथ उपविष्टौ अन्योन्यम् अ वितृप्तौ विलोकने

न शिक्षितः प्रयत्नो हि धीराणां हृदये भिया

तस्य च एका समुत्पन्ना कन्या भू तल भूषणम्

तत् नाशयथ किं ग्रामान् अन्योन्यम् असहिष्णवः

यत् अस्याम् आकृतौ शस्त्रं व्यापारयितुम् इच्छसि

उत्पन्न प्रत्ययः राजा स तुतोष महा आशयः

अल्प भावेषु धीराणाम् अवज्ञा एव हि शोभते

इति आकाश गता वाणी जात हर्षम् जगाद तम्

प्राप खड्ग उत्तमम् तस्मात् ध्यात मात्र उपगामिनम्

सखि मानुष संसर्गात् क्रुद्धाः विद्याधराः त्वयि

स युष्माकं प्रधानः स्यात् वीरः हि स्वाम्यम् अर्हति

नैराश्य दुःख विधुरम् पश्यन्तीं स अस्रया दृशा

अर्क आदि अस्तमये हेतुः पश्चिमा अपि न पूज्यते

अवतार्य एव तद् स्कन्धात् ताः स्व भार्याः ततस् ऽखिलाः

गृहीत काञ्चन घटाः भव्याः सु बहवः स्त्रियः

भर्तारं तम् अ पश्यती विषादं सहसा अगमत्

ततो राज्ञि समारूढे स प्रतस्थे तुरंगमः

प्रीतिं काष्ठा गत स्नेहा सा भद्रा तम् अभाषत

विदूषको राज गृहम् ययौ तत् किंकरैः सह

इति उक्तः ऽपि स तैर् विप्रैर् अन् अङ्गीकृत तद् वचाः

निनाय एनम् निवासाय भूपतिं बुद्धिमान् हयः

दृष्टः स विस्मयम् सर्वैर् वाहनीकृत राक्षसः

तत्र तां प्रथमां भार्यां तनयां तस्य भूपतेः

तद् चेष्टा आलोकन क्रीडा कौतुकात् उपगम्य तम्

लब्ध दिव्य रस आस्वादः को हि रज्येत् रस अन्तरे

तदा विचिन्त्य मूढांस् तान् पुनश् चक्रधरो ऽब्रवीत्

परिपृष्टः स तद् कालम् उवाच इदम् विदूषकः

समस्त भू तल आभोग सम्भवानाम् बभूव सः

यावच् च निकटं तेषां प्राप तावत् त्रयो ऽपि ते

अलंकरोमि पूर्वेषां रत्न सिंहासनम् महत्

पुत्रस्य चरण उच्छेदः विहितः कारणं विना

अस्ति पूर्व अम्बुधेः पारे पुरं कार्कोटक अभिधम्

धन अपहारम् एव अस्य वधं मेने च पाप्मनः

मन्त्रिणो अपि उत्सवम् चक्रुः जयम् निश्चित्य भूपतेः

गृहीत्वा सर्षपान् तान् च स परिव्राजकः ततस्

राक्षसो अपि अवदत् तर्हि देवांशः त्वम् न मानुषः

अस्ताद्रि कंदरा लीने लज्जया इव अंशुमालिनि

इति अनुकूले दैवे भजति निजं सत्त्वम् एव धीराणाम्

इह काम चर त्वात् च त्वा अपश्यम् अहम् तदा

करे कृपाणम् आग्नेयम् चिन्तित उपनतम् दधत्

यो युवा बाहु शाली च तपसा आराध्य पावकम्

देव्योः मध्य स्थितः तत्र रति प्रीत्योः इव स्मरः

बुद्ध्वा च राज्ञा निर्गत्य स्वयं दृष्ट्वा तथाविधः

न अरिष्ट शङ्का कर्तव्या स हि ते वर्तते पतिः

सु अच्छ शीत अम्बु सरसा मार्गेण अध्व क्लम छिदा

अकस्मात् अभवत् रुद्धम् व्यासक्तम् इव केनचित्

तत् श्रुत्वा स तथा इति उक्त्वा सद्यो देवी प्रसादतः

रत्नं त्रिभुवने अपि एषा कन्या उत्पन्ना गृहे मम

ततो विमनसा राज्ञा भूयो अपि एतेन सा सुता

प्रद्वार दर्शित उत्तुङ्ग पूर्ण कुम्भ कुच द्वया

अहं तत्र अद्य गच्छामि जीवतु एक सुतः तव

वैद्य उपदिष्टैः अभ्यङ्गैर् अभ्यक्तो ऽपि स तद् क्षणम्

अत्रा अन्तरे स राजा अपि नीतो अभूत् तेन वाजिना

विवेश गर्भभवनं वेतालो अपि अपतत् भुवि

आश्वासयामास च तां राज पुत्रीम् भय आकुलाम्

तत् श्रुत्वा स विहस्य एनम् प्रत्युवाच विदूषकः

इति तेन उदिता बाला बिभ्यती सा जगाद तम्
तस्याम् आदित्यसेन आख्यः पूर्वम् आसीत् महीपतिः

अलभ्यत महार्हं च रत्न सिंहासनम् ततः

कश्चिद् चक्रधरः नाम विप्रः प्रकृति निष्ठुरः

न मे भविष्यति प्रातर् गतिः व्योम्नि ततस् च माम्

ततो विदूषको अवादीत् अहम् एतत् करोमि भोः

संपत्सु हि सु सत्त्वानाम् एक हेतुः स्व पौरुषम्

तत्र दैवात् स्थिते तस्मिन् अश्वे स सहसा नृपः

विदूषको ऽपि तं तूष्णीम् अन्वगच्छत् अलक्षितः

सुप्ते च तस्मिन् द्वार स्थः जागरामास स द्विजः

दर्शयन् निज कान्तानाम् दिव् मार्गेण ततार च

कालेन तस्य जज्ञे च राज्ञः सर्व अभिनन्दिता

किम् एतत् इति स आश्चर्यः स तया हृष्टया स्वयम्
विशो वै वीर्यम् अपाक्रामत्

देव विशा एव एनम् मनुष्य विशाम् अवगमयति

त आदित्या अमन्यन्त

स एव इदम् भविष्यति इति

इदम् अहम् आदित्यान् बध्नाम्य् अमुष्य आमुष्यायणस्य अवगमाय इति

स निरस्तो ऽशयत्

आदित्या अपरोद्धारः

भवत्य् एव

आदित्या वै देव विशा

वरुण एव एनम् क्षत्रम् अवगमयति

देव विशा मनुष्य विशायाः ईशे

स हस्त्य् अभवत्

एतद् विशम् अवागन्न् इति

यद् आश्वत्था भवन्ति

क्षत्रं वै वरुणः

अमनस एव एनान् करोति

आदित्या इमाः प्रजास् स्वस् स्वाय नाथिताय सुहृदयतमः

यच् छुक्लानाम् आदित्येभ्यो निर्वपति

तान् संस्थिते मध्यमेषायाम् उपहन्ति

अथ क्व क्षत्रम् इति

सा गर्भम् अधत्त

त एनं बद्धा मोक्षमाणा अवगमयन्ति

सो ऽन्तर् एव गर्भो ऽवदत्

सप्त आश्वत्थाः मयूखा भवन्ति

उप प्रेत मरुतस् स्वतवस एना विश्पतिना अभि अमुं राजानम् इति

तस्य उभयतस् आश्नात् पुरस्ताच् च उपरिष्टात् च

ये शुक्लास् तम् आदित्येभ्यश् चरुं निर्वपेत्

तस्माद् एषो अ धृतः सर्वाहा पर्णम् एजयंस् तिष्ठति

तत आदित्या अजायन्त

देव विशा एव एनम् मनुष्य विशाम् अवगमयति

सा गर्भम् अधत्त

यत् कृष्णानां वारुणम्

यावन्त एव आदित्याः तान् बध्नाति

त एनं दाध्रति

स्वो वै स्वाय नाथिताय सुहृदयतमः

तस्माद् धूम्र इव राजन्यः

आदित्या वै त्रातारः

अदितिर् वै प्रजा कामा ओदनम् अपचत्

निर्वपन् ब्रूयात्

यः परस्ताद् ग्राम्यवादी स्यात् तस्य गृहाद् व्रीहीन् आहरेयुः

विशो ऽभिवातम् अभिध्वंसयन् परीयात्

सत्या आशीः इह मन इति

आदित्येभ्यो धारयद्वद्भ्यश् चरुं निर्वपेद् अपरुद्धो वा अपरुरुत्स्यमानः वा

ये कृष्णा नि तान् दध्युः

भागधेयम् एव एभ्यः कुर्वन् प्राह

यज् जीवं स विवस्वां आदित्यः

अस्त्व् एव स यस् तस्माद् योनेर् अभूद् यस्माद् यूयम् असृज्यध्वम् इति

तं समस्कुर्वन्

स न तथा आसीत् यथा तेन भवितव्यम्

तम् आदित्येभ्यश् चरुं निर्वपति

स एतम् आदित्येभ्यो भुवद्वद्भ्यश् चरुं निरवपत्

भूत्यै

आदित्या भागं वः करिष्यामि इति

तं निरघ्नन्

अयं च वै जनिष्यते

तस्य यन् मृतम् आसीत् तद् अपाकृन्तन्

सा तृतीयम् अपचत्

यदा वै क्षत्रम् अवगच्छत्य् अथ अवगच्छति

आहुः

सा अपरम् अपचत्

स्वान् एव भागधेयेन उपधावति

ततो वै सो ऽभवत्

स्वान् एव उपाधावत्

तस्माच् छुक्ल इव वैश्यो जायते

यदा अवगच्छेत् ये कृष्णास् तं वारुणं चरुं निर्वपेत्

इमम् अमुम् आमुष्यायणम् अमुष्याः पुत्रम् अमुष्यां विश्य् अवगमयत इति

निरुद्धस्य पदम् आददीत

आदित्येभ्यो भुवनवद्भ्यश् चरुं निर्वपेद् बुभूषन्

अभिमनस एव एनान् करोति
गच्छति परम ताम् य एवं वेद

चतुर्विंशति अक्षरा गायत्री

स्वयम् अभिचरितः वाव स यम् एवंविद् द्वेष्टि यो वा एवंविदम् द्वेष्टि इति

तासां सप्तविंशतिः पदानि

त्रिवृद् वाव स्तोमानाम् अवमस् त्रिवृत् परमः

तद् उ ह उवाच प्रकुर् वार्ष्णस् त्रिवृतं स्तोमं त्रयस्त्रिंशं भवन्तम् अपश्यम्

अथ ह स्म आह आरुणिः किं सो ऽभिचरेत् किं वा अभिचार्यमाणः आद्रियेत य एतं त्रिवृतं वज्रं त्रि भृष्टिम् अच्छिद्रम् अ छम्बट्कारिणम् अहर् अहर् इमान् लोकान् अनुवर्तमानं वेद

एतद् वै चतुष्टोमेन याजयन् सर्वस्तोमेन याजयति

नव एताः बहिष्पवमान्यो भवन्ति

तत् त्रयस्त्रिंशत्

यो वै स्तोमानाम् अवमं परमं वेद गच्छति परम ताम्

तस्य न भूत्या अल्पिका इव चन आशा अस्ति परा एव भवति इति

तस्माद् अहं परम ताम् अगच्छम् इति

तद् आहुः स वा अद्य यजेत स वा अन्यम् याजयेद् यश् चतुष्टोमेन याजयन् सर्वस्तोमेन याजयति

नवा एव एताः बहिष्पवमान्यो भवन्ति

तेन त्रयस्त्रिंशं स्तोमं न अन्तर्यन्ति

तेन त्रिणवं स्तोमं न अन्तर्यन्ति
नित्यं निरन्तरं ब्रह्म सर्व भूत गणे तथा

असङ्गो निस्पृहः शान्तो भ्रमात् संसारवान् इव

न त्वं विप्र आदिकः वर्णो न आश्रमी न अक्ष गोचरः

कथं ज्ञानम् अवाप्नोति कथं मुक्तिर् भविष्यति

तथा एव अस्मिन् शरीरे ऽन्तः परितः परमेश्वरः

न अहम् कर्ता इति विश्वास अमृतम् पीत्वा सुखी भव

क्षमा आर्जव दया तोष सत्यम् पीयूष वत् भज

जनक उवाच

अगाध बुद्धिः अ क्षुब्धः भव चित् मात्र वासनः

एको द्रष्टासि सर्वस्य मुक्त प्रायः ऽसि सर्वदा

यत्र विश्वम् इदं भाति कल्पितं रज्जु सर्प वत्

अयम् एव हि ते बन्धो द्रष्टारं पश्यसि इतरम्

अयम् एव हि ते बन्धः समाधिम् अनुतिष्ठसि

बोधो ऽहं ज्ञान खड्गेन तन् निष्कृत्य सुखी भव

असङ्गो ऽसि निराकारो विश्व साक्षी सुखी भव

त्वया व्याप्तम् इदं विश्वं त्वयि प्रोतं यथार्थतः

निःसङ्गो निष्क्रियो ऽसि त्वं स्व प्रकाशः निरञ्जनः

शुद्ध बुद्ध स्व रूपः त्वं मा गमः क्षुद्र चित्त ताम्

एकं सर्व गतम् व्योम बहिर् अन्तर् यथा घटे

आनन्द परम आनन्दः स बोधस् त्वं सुखं चर

स आकारम् अनृतं विद्धि निराकारं तु निश्चलम्

यथा एव आदर्श मध्य स्थे रूपे ऽन्तः परितस् तु सः

एषां साक्षिणम् आत्मानं चित् रूपम् विद्धि मुक्तये

अहं कर्ता इति अहम्मान महा कृष्ण अहि दंशितः

एको विशुद्ध बोधः ऽहम् इति निश्चय वह्निना

कूटस्थं बोधम् अद्वैतम् आत्मानं परिभावय

अधुना एव सुखी शान्तो बन्ध मुक्तः भविष्यसि

एतद् तत्त्व उपदेशेन न पुनर्भव सम्भवः

आत्मा साक्षी विभुः पूर्ण एको मुक्तश् चिद् अक्रियः

मुक्त अभिमानी मुक्तो हि बद्धो बद्ध अभिमानी अपि

मुक्तिम् इच्छसि चेत् तात विषयान् विष वत् त्यज

वैराग्यं च कथं प्राप्तम् एतद् ब्रूहि मम प्रभो

आभासो ऽहं भ्रमं मुक्त्वा भावं बाह्यम् अथ अन्तरम्

धर्म अधर्मौ सुखं दुःखं मानसानि न ते विभो

प्रज्वाल्य अज्ञान गहनम् वीत शोकः सुखी भव

निरपेक्षो निर्विकारो निर्भरः शीतल आशयः