tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
वर्त्म अवलेखम् बहुशस् तद्वत् शोणित मोक्षणम्

पुष्पकासीस चूर्णः वा सुरस रस भावितः

फेन ऐलेयकं सर्जो वर्तिः श्लेष्म अक्षि रोग _

श्वेत लोध्रम् घृते भृष्टं चूर्णितं तान्तव स्थितम्

शुष्क अक्षि पाके हविषः पानम् अक्षिणोः च तर्पणम्

पित्त रक्त अपहा वर्तिः पिष्टा दिव्येन वारिणा

व्याघ्री त्वच् मधुकम् ताम्र रजः अजा क्षीर कल्कितम्

प्राग्रूप एव स्यन्देषु तीक्ष्णं गण्डूष नावनम्

शाकं च एवंविधम् मांसं जाङ्गलं दाडिमं सिताम्

वस्त्र स्थम् स्तन्य मृदितम् पित्त रक्त अभिघात जित्

स ताम्र रजसः वर्तिः पिल्ल शुक्रक नाशिनी

आनूप वेसवारेण शिरस् वदन लेपनम्

शङ्खं ताम्रे स्तन्य घृष्टम् घृत अक्तैः शम्याः पत्त्रैर् धूपितं तद् यवैः च

नावनं धूम पानम् च पिल्ल रोग आतुरः भजेत्

घृतेन जीवनीयेन नस्यं तैलेन वा अणुना

ताम्रे दश अहम् तत् पैल्ल्य पक्ष्मशात जित् अञ्जनम्

संचूर्ण्य वस्त्र बद्धम् प्रकुपित मात्रे ऽवगुण्ठनं नेत्रे

स शोफे वा अल्प शोफे च स्निग्धस्य व्यधयेत् सिराम्

पोथकी अम्लोषितः अल्प आख्यः स्यन्द मन्थाः विना अनिलात्

अञ्जनं पिल्ल भैषज्यम् पक्ष्मणां च प्ररोहणम्

दग्ध्वा आज्य पिष्टा लोह स्था सा मषी श्रेष्ठम् अञ्जनम्

सैन्धवं नागरं तार्क्ष्यं भृष्टं मण्डेन सर्पिषः

उष्ण अम्बुना विमृदितं सेकः शूल हरः परम्

सैन्धवं त्रिफला व्योषं शङ्खनाभिः समुद्र जः

परस्परम् असंकीर्णाः कार्त्स्न्येन गदिता गदाः

करञ्ज बीजम् सुरसं सुमनस् कोरकाणि च

ताम्र स्थ धान्याम्ल निमग्न मूर्तिः अर्तिम् जयति अक्षिणि न एकरूपाम्

स आज्यैः शमी छदैः दाह शूल राग अश्रु हर्ष जित्

पुष्पाञ्जनाद् दश पलम् कर्षं च मरिचात् ततः

जल द्रोणे रसे पूते पुनः पक्वे घने क्षिपेत्

मूत्रेण एव अनु गुटिकाः कार्याः छाया विशोषिताः

अप्सु दिव्यासु निहितं हितं स्यन्दे अस्र पित्त जे

षोडशभिः सलिल पलैः पलं तथा एकम् कटङ्कटेर्याः सिद्धम्

सेको अष्ट भाग शिष्टः क्षौद्र युतः सर्व दोष कुपिते नेत्रे

कोष्णम् आश्च्योतनं मिश्रैर् भेषजैः सांनिपातिके

कसेरु यष्ट्याह्व रजः तान्तवे शिथिलं स्थितम्

ताम्रम् आलिप्य सप्त अहम् धारयेत् पेषयेत् ततः

उदुम्बर फलम् लोहे घृष्टं स्तन्येन धूपितम्

क्रोध शोक दिवास्वप्न रात्रि जागरण आतपान्

ह्रीवेर वक्र शार्ङ्गष्टा उदुम्बर त्वक्षु साधितम्

परिषेको हितः च अत्र पयः कोष्णं स सैन्धवम्

तत् सेकेन उपदेह अश्रु कण्डू शोफान् च नाशयेत्

पूयालसे तु अशान्ते ऽन्ते दाहः सूक्ष्म शलाकया

मञ्जिष्ठा रजनी लाक्षा द्राक्षा ऋद्धि मधुक उत्पलैः

तालीशपत्त्र चपला नत लोह रजस् अञ्जनैः

भावितं बस्त मूत्रेण स स्नेहम् देवदारु च

शिग्रु पल्लव निर्यासः सु घृष्टः ताम्र सम्पुटे

तद् चूर्णम् सकृद् अवचूर्णनात् निशीथे नेत्राणां विधमति सद्य एव कोपम्

रेकः स्निग्धे पुनर् द्राक्षा पथ्या क्वाथ त्रिवृत् घृतैः

पिल्लान् अपिल्लान् कुरुते बहु वर्ष उत्थितान् अपि

रूप्यं रूक्षेण गो दधिना लिम्पेत् नील त्वम् आगते

कारयेद् उपवासं च कोपाद् अन्यत्र वात जात्

तिमिरप्रतिषेधं च वीक्ष्य युञ्ज्याद् यथायथम्

क्वाथः स शर्करः शीतः सेचनं रक्त पित्त जित्

उत्क्लिष्टाः कफ पित्त अस्र निचय उत्थाः कुकूणकः

शुष्के तु मस्तुना वर्तिर् वात अक्षि आमय नाशिनी

मुद्ग आदीन् कफ पित्त घ्नान् भूरि सर्पिस् परिप्लुतान्

अयम् एव विधिः सर्वो मन्थ आदिषु अपि शस्यते

कुर्यात् सर्वत्र पत्त्र एला मरिच स्वर्णगैरिकैः

अञ्जनं मधुना पिष्टं क्लेद कण्डू घ्नम् उत्तमम्

पिल्लेषु रोमाणि निषेवितो ऽसौ चूर्णः करोति एक शलाकया अपि

सुमनस् कोरकाः शङ्खः त्रिफला मधुकं बला

सैन्धवं त्रिफलां द्राक्षां वारि पाने च नाभसम्

श्वेत लोध्रम् स मधुकम् घृत भृष्टम् सु चूर्णितम्

जाती मुकुल कासीस सैन्धवैः मूत्र पेषितैः

पक्ष्मोपरोधं शुष्क अक्षि पाकः पूयालसो बिसः

तिल अम्भसा मृद् कपालम् कांस्ये घृष्टं सु धूपितम्
नागर त्रिफला निम्ब वासा लोध्र रसः कफे

व्योष सिद्धम् कफे पीत्वा यवक्षार अवचूर्णितम्

ताम्रे घृष्टो गव्य दधिनस् सरो वा युक्तः कृष्णा सैन्धवाभ्याम् वरिष्ठः

वसा वा अनूप सत्त्व उत्था किंचिद् सैन्धव नागरा

शीघ्रम् एव जयति प्रयोजितः शिग्रु पल्लव रसः स माक्षिकः

चतुर्णवतिः इति अक्षिणस् हेतु लक्षण साधनैः

वात जे घृत भृष्टम् वा योज्यं शबर देश जम्

ताम्रं लोहे मूत्र घृष्टम् प्रयुक्तं नेत्रे सर्पिः धूपितम् वेदना घ्नम्

पुण्ड्र यष्टी निशा मूती प्लुता स्तन्ये स शर्करे

दाह उपदेह राग अश्रु शोफ शान्तये बिडालकम्

अथ अतस् सर्वाक्षिरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

एते ऽष्टादश पिल्ल आख्याः दीर्घ काल अनुबन्धिनः

दार्वी प्रपौण्डरीकस्य क्वाथो वा आश्च्योतने हितः

शमी आमलक पत्त्र आज्य धूपितम् शोफ रुज् _

आरण्याः छगण रसे पटाव् अ बद्धाः सु स्विन्नाः नख वितुषीकृताः कुलत्थाः

घृतेन धूपितो हन्ति शोफ घर्ष अश्रु वेदनाः

भजेत् सदा दृष्टि हितानि तस्माद् उपानह् अभ्यञ्जन धावनानि

समुद्रफेनो लवणं गैरिकं मरिचानि च

स अम्भसा पयसा आजेन शूल आश्च्योतनम् उत्तमम्

पुराण यव गोधूम शालि षष्टिक कोद्रवान्

स्तन्येन आश्च्योतनम् कार्यं त्रिः परं न अञ्जयेत् च तैः

छाग दुग्धे ऽथवा दाह रुज् राग अश्रु निवर्तना

मांसी पद्मक कालीय यष्ट्याह्वैः पित्त रक्तयोः

त्रिंशता काञ्जिक पलैः पिष्ट्वा ताम्रे निधापयेत्

अलं च सौवीरकम् अञ्जनं च ताभ्यां समं ताम्र रजः सु सूक्ष्मम्

तरुणम् उरुवूक पत्त्रम् मूलं च विभिद्य सिद्धम् आजे क्षीरे

संक्षुद्य साधयेत् क्वाथे पूते तत्र रसक्रिया

सर्वदा च निषेवेत स्वस्थो ऽपि नयन प्रियः

ता म्रक्षण उद्वर्तन लेपन आदीन् पाद प्रयुक्तान् नयने नयन्ति

सित मरिच भागम् एकं चतुर् मनोह्वम् द्विस् अष्ट शाबरकम्

वर्जयेद् वेग संरोधम् अजीर्ण अध्यशनानि च

रसाञ्जनं सर्जरसो रीतिपुष्पं मनःशिला

हन्ति राग रुजा घर्षान् सद्यो दृष्टिं प्रसादयेत्

लाक्षा निर्गुण्डी भृङ्ग दार्वी रसेण श्रेष्ठं कार्पासं भावितं सप्त कृत्वस्

चिकित्सा पृथग् एतेषां स्वंस्वम् उक्ता अथ वक्ष्यते

द्वे पाद मध्ये पृथु संनिवेशे सिरे गते ते बहुधा च नेत्रे

पिल्लीभूतेषु सामान्याद् अथ पिल्ल आख्य रोगिणः

वात अभिष्यन्द _ सद्यो विनिहन्ति सक्तु पिण्डिका च उष्णा

सर्पिः पुराणं पवने पित्ते शर्करया अन्वितम्

सैन्धव त्रिफला कृष्णा कटुका शङ्खनाभयः

पुनः पुनर् विरेकं च नित्यम् आश्च्योतन अञ्जनम्

उष्णेन शूले दाहे तु पयस् सर्पिस् युतैः हिमैः

मल औष्ण्य संघट्टन पीडन आद्यैः ताः दूषयन्ते नयनानि दुष्टाः

कोष्णः सह एरण्ड जटा बृहती मधुशिग्रुभिः
प्रसन्नं कोमलं स्निग्धं सु रागम् विद्रुमं हि तत्

अन्यत्र जातं च न तत् प्रधानम् मूल्यं भवेत् शिल्पि विशेष योगात्

चिक्षेप तत्र जायन्ते विद्रुमाः

सु नीलकम् देवक रोमकम् च स्थानानि तेषु प्रभवं सु रागम्

आदाय शेषः तस्य अन्त्रम् बलस्य

स्फटिकस्य विद्रुमस्य रत्न ज्ञानाय शौनक

परीक्षा पुलकस्य उक्ता रुधिराक्षस्य वै मणेः
अन्येन चेद् ब्रह्मा व्रजितः स्याद् अन्येन राजा तेन एनम् प्रगृह्णीयात्

क्रीत्वा राजा येन अतिहृतः स्यात् तेन गत्वा तूष्णीम् उपविशेत्

तिष्ठेत् इति शाण्डिल्यः

अग्नीषोमीय वपायाम् हुतायां यथेतम् उदङ्ङ् अतिक्रम्य चात्वाले मार्जयेत

पश्चिमेन उत्तरवेदिम् उदङ् अतिक्रम्य आक्रमण यजुः जपेत्

प्रवेशितेषु हविर्धानं पश्चिमेन गत्वा आसीत इति गौतमः

पूर्वेण इति धानंजय्यो दक्षिणस्य द्वारबाहोः पुरस्ताद् यजुषा इति

उत्तरेण आग्नीध्रीयम् राजानम् आज्यानि च ह्रियमाणानि अनुगच्छेत्

एवम् एव अपररात्रे आज्येषु प्रविष्टेषु उपवेशनम्

आसीत् आग्नीध्रीये आहुत्योर् हूयमानयोर् इति धानंजय्यः

मार्जनं च

राजानं हर इति उक्तः पूर्वेण अग्निम् एकस्मा अतिप्रदाय तान् प्रसव्यं परीत्य आदाय अनुगच्छेत् दक्षिणेन चेद् गतः स्यात्
आपः स्वराजः इति मरीचीः गृहीत्वा गृहीत्वा अञ्जलिना सर्वासु संसृजति

भार्गवः होता

आशूनाम् अग्नये गृहपतये

शतम् सहस्राणि दक्षिणा

औदुम्बरे पात्रे समासिञ्चति एनाः मधुमतीः इति

घृतम्

पञ्च अपवर्गः

जुहोति उत्तरासु चतुर्गृहीतानि वृष्णऊर्म्यादिभिः स्वाहाकार अन्तैः पूर्वैः पूर्वैः प्रतिमन्त्रम्

अवगाह्य अवगाढात् पशोः पुरुषात् वा पूर्व अपरा ऊर्मी स्यन्दमानाः प्रतिलोमाः अपयतीः नदीपतिम् सूद्याः काष्ठम् वा उच्छ्रित ऊढम् निवेष्याः स्यन्दमानानाम् स्थावराः प्रत्यातापे अन्तरिक्षात् प्रतिगृह्य आतपवर्ष्याः सरस्याः कूप्याः प्रुष्वाः मधु गोः उल्ब्याः पयः घृतम्

सारस्वतीः गृह्णाति अपः देवाः इति

इडा अन्ते अपः गृह्णाति यूपम् उत्तरेण नैमित्तिकीः असम्भवात् गत्वा इतराः पृथक् पात्रेषु औदुम्बरेषु सारस्वतीः

उत्तरैः उत्तरैः गृह्णाति

उत्तमेन चरित्वा सविता त्वा इति आह यजमान बाहुम् दक्षिणम् गृहीत्वा

मैत्रावरुण धिष्ण्यस्य पुरस्तात् निदधाति अनाधृष्टाः सीदत इति पात्राणि च तूष्णीम् पालाश औदुम्बर नैयग्रोध पाद आश्वत्थानि अभिषेकाय

पशुपुरोडाश तन्त्रम् प्राधान्यात् इतरेषाम् वा भूयस्त्वात् स्विष्टकृत् श्रुतेः च

पयस्या मैत्रावरुणी माध्यन्दिनीयैः सह

प्लाशुकानाम् सवित्रे सत्य प्रसवाय

कूप्याः

नाम अस्य गृह्णाति मन्त्रे यथास्थानम् माता पित्रोः च यस्याः च जातेः राजा भवति देशस्य अनवस्थित त्वात्
इदम् इदम् एव अस्य रूपं भवति तेन एनम् सं गमयति

तं लोकं पुण्यं प्र ज्ञेषम्

निर् एव अप्रियस्य भ्रातृव्यस्य श्रियं दहति भवत्य् आत्मना

अग्नेर् अग्निर् अधि सं बभूविथ ज्योतिष्मन्तम् अभि लोकं जय एतम्

संयतीं संयतीम् एव अप्रियस्य भ्रातृव्यस्य श्रियं आ दत्ते

तेन इमम् यज्ञं नो वह स्वर् देवेषु गन्तवे

समान लोकः भवति पुनर्भुवा अपरः पतिः

तथा लोकान्त् सम् आप्नोति ये दिव्या ये च पार्थिवाः

यो वै पिन्वन्तं नाम ऋतुम् वेद

या पूर्वं पतिं वित्त्वा अथ अन्यम् विन्दते ऽपरम्

यो ऽजं पञ्च ओदनम् दक्षिणा ज्योतिषम् ददाति

कुर्वतीं कुर्वतीम् एव अप्रियस्य भ्रातृव्यस्य श्रियं आ दत्ते

मा अभि द्रुहः परुशः कल्पय एनम् तृतीये नाके अधि वि श्रय एनम्

यो वै नैदाघं नाम ऋतुम् वेद

यं ब्राह्मणे निदधे यं च विक्षु या विप्रुष ओदनानाम् अजस्य

एष वै संयन् नाम ऋतुः यद् अजः पञ्च ओदनः

आत्मानं पितरं पुत्रं पौत्रं पितामहम्

न अस्य अस्थीनि भिन्द्यान् न मज्ज्ञो निर् धयेत्

ईजानानां सु कृताम् लोकम् ईप्सन् पञ्च ओदनम् ब्रह्मणे ऽजं ददाति

तास् ते रक्षन्तु तव तुभ्यम् एतं ताभ्य आज्यं हविर् इदं जुहोमि

अभिभवन्तीम् अभिभवन्तीम् एव अप्रियस्य भ्रातृव्यस्य श्रियं आ दत्ते

एष वा अपरिमितो यज्ञो यद् अजः पञ्च ओदनः

एतास् त्वा अज उप यन्तु धाराः सोम्या देवीर् घृत पृष्ठाः मधुश्चुतः

सत्यं च ऋतम् च चक्षुषी विश्वं सत्यं श्रद्धा प्राणो विराट् शिरः

प्र पदो ऽव नेनिग्धि दुश्चरितं यच् चचार शुद्धैः शफैर् आ क्रमतां प्रजानन्

एष वा अभिभूर् नाम ऋतुः यद् अजः पञ्च ओदनः

पिन्वतीं पिन्वतीम् एव अप्रियस्य भ्रातृव्यस्य श्रियं आ दत्ते

तीर्त्वा तमांसि बहुधा महान्त्य् अजो नाकम् आ क्रमतां तृतीयम्

वासो हिरण्यं दत्त्वा ते यन्ति दिवम् उत्तमाम्

स्वर्गं लोकम् अश्नुते यो ऽजं पञ्च ओदनम् दक्षिणा ज्योतिषम् ददाति

सर्वम् एनं समादाय इदम् इदम् प्र वेशयेत्

पञ्च रुक्मा ज्योतिर् अस्मै भवन्ति वर्म वासांसि तन्वे भवन्ति

पञ्च ओदनः पञ्चधा वि क्रमताम् आक्रंस्यमानस् त्रीणि ज्योतींषि

जायां जनित्रीं मातरं ये प्रियास् तान् उप ह्वये

इष्टं पूर्तम् अभिपूर्तं वषट्कृतं तद् देवा ऋतुशः कल्पयन्तु

पञ्च ओदनः ब्रह्मणे दीयमानो विश्व रूपा धेनुः कामदुघा असि एका

स व्याप्तिम् अभि लोकं जय एतम् शिवो ऽस्मभ्यं प्रतिगृहीतो अस्तु

एष वै पिन्वन् नाम ऋतुः यद् अजः पञ्च ओदनः

पञ्च रुक्मा पञ्च नवानि वस्त्रा पञ्च अस्मै धेनवः कामदुघा भवन्ति

अजस् तमांस्य् अप हन्ति दूरम् अस्मिंल् लोके श्रद्दधानेन दत्तः

अजो अग्निर् अजम् उ ज्योतिर् आहुर् अजं जीवता ब्रह्मणे देयम् आहुः

ऋचा कुम्भीम् अध्य् अग्नौ श्रयाम्य् आ सिञ्च उदकम् अव धेह्य् एनम्

पञ्च ओदनः ब्रह्मणे दीयमानः स दातारं तृप्त्या तर्पयाति

अजः पक्वः स्वर्गे लोके दधाति पञ्च ओदनः निरृतिं बाधमानः

यो वै संयन्तं नाम ऋतुम् वेद

उत् क्राम अतस् परि चेद् तप्ताच् चरोर् अधि नाकं तृतीयम्

अजस् तमांस्य् अप हन्ति दूरम् अस्मिंल् लोके श्रद्दधानेन दत्तः

पञ्च ओदनम् च ताव् अजं ददातो न वि योषतः

पर्याधत्त अग्निना शमितारः शृतो गछतु सु कृताम् यत्र लोकः

अन्तरिक्षं मध्यम् दिशः पार्श्वे समुद्रौ कुक्षी

यो ऽजं पञ्च ओदनम् दक्षिणा ज्योतिषम् ददाति

यो वा अभिभुवं नाम ऋतुम् वेद

अजो ह्य् अग्नेर् अजनिष्ट शोकाद् विप्रो विप्रस्य सहसो विपश्चित्

सर्वा दिशः संमनसः सध्रीचीः स अन्तर्देशाः प्रति गृह्णन्तु त एतम्

येना सहस्रं वहसि येन अग्ने सर्व वेदसम्

तेन लोकान्त् सूर्यवतो जयेम

उद्यतीं उद्यतीम् एव अप्रियस्य भ्रातृव्यस्य श्रियं आ दत्ते

ईजानानां सु कृताम् प्रेहि मध्यं तृतीये नाके अधि वि श्रयस्व

एष वै कुर्वन् नाम ऋतुः यद् अजः पञ्च ओदनः

अजं च पचत पञ्च च ओदनान्

एष वै नैदाघो नाम ऋतुः यद् अजः पञ्च ओदनः

यो वा उद्यन्तं नाम ऋतुम् वेद
एष वा उद्यन् नाम ऋतुः यद् अजः पञ्च ओदनः

सर्वं तद् अग्ने सु कृतस्य लोके जानीतान् नः संगमने पथीनाम्

इषं मह ऊर्जम् अस्मै दुहे यो ऽजं पञ्च ओदनम् दक्षिणा ज्योतिषम् ददाति

तीर्त्वा तमांसि बहुधा विपश्यन्न् अजो नाकम् आ क्रमतां तृतीयम्
को ऽसौ कालो वयः किं वा यत्र द्वन्द्वानि नो नृणाम्

निर्वेद सम ता युक्त्या यस् तारयति संसृतेः

कृत अकृते च द्वन्द्वानि कदा शान्तानि कस्य वा

जीवित इच्छा बुभुक्षा च बुभुत्सा उपशमः गताः

नाना मतं महा ऋषीणाम् साधूनां योगिनां तथा

अष्टावक्र उवाच

दृष्ट्वा निर्वेदम् आपन्नः को न शाम्यति मानवः

तद् त्यागः वासना त्यागात् स्थितिर् अद्य यथा तथा

असारं निन्दितं हेयम् इति निश्चित्य शाम्यति

तद् क्षणात् बन्ध निर्मुक्तः स्व रूप स्थः भविष्यसि

तान्य् उपेक्ष्य यथा प्राप्त वर्ती सिद्धिम् अवाप्नुयात्

अनित्यं सर्वम् एव इदम् ताप त्रितय दूषितम्

एवं ज्ञात्वा इह निर्वेदाद् भव त्याग परः ऽव्रती

पश्य भूत विकारान् त्वं भूत मात्रान् यथार्थतः

वासना एव संसार इति सर्वा विमुञ्च ताः
वहन्तीषु तृणं प्रास्य एतत् चतुर्गृहीतं जुहोति देवीर् आपो अपां नपाद् इति

पत्नी पन्नेजनीर् गृह्णाति वसुभ्यो रुद्रेभ्य आदित्येभ्यो विश्वेभ्यो वो देवेभ्यः पन्नेजनीर् गृह्णामि यज्ञाय वः पन्नेजनीर् गृह्णामि इति

यदि दूरे स्युः प्रत्युदूह्य गृह्णीयात्

आहरन्त्य् अपः

सोमस्य वो मूजवतो रसं गृह्णामि इति वा

वाचा उपच्छिद्येत

एवम् एव एकधनाः उन्नयति

अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा दर्भान् आदाय उपनिष्क्रम्य संप्रेष्यत्य् अप इष्य होतर् मैत्रावरुणस्य चमसाध्वर्यव् आद्रव एकधनिनः आद्रवत नेष्टः पत्नीम् उदानय उन्नेतर् होतृ चमसेन वसतीवरीभिश् चात्वालं प्रत्युपास्व इति

यथाचोदितं कुर्वन्ति

प्रेह्य् उदेहि इति एव नेष्टा पत्नीम् उदानयति

यदि न शृणुयाद् बधिरः स्यात्

यत्र होतुः प्रातरनुवाकम् अनुब्रुवत उपशृणुयात् तद् अपो ऽध्वर्युर् गृह्णीयात्

कार्षिर् असि इति दर्भैर् आहुतिम् अपप्लाव्य घृत लिप्तानाम् मैत्रावरुण चमसेन उन्नयति समुद्रस्य वो ऽक्षित्या उन्नय इति

प्रेह्य् उदेहि इति नेष्टा पत्नीम् उदानयति

त्र्यवर अर्ध्याः अयुज एकधना भवन्ति
हरिः उवाच

सर्प उदराः दरिद्राः स्यू रेखाभिः च आयुः उच्यते

तर्जन्या मध्यमा अङ्गुल्याः आयूरेखा तु मध्यतः

षष्टि वर्षा आयुषम् कुर्याद् आयूरेखा तु मानवम्

प्रथमा ज्ञान रेखा तु हि अङ्गुष्ठात् अनुवर्तते

मध्यमा आ मूल गा रेखा आयूरेखा अतः परम्

कूर्म उन्नतौ च चरणौ स्यातां नृप वरस्य हि

द्वे द्वे रोम्णी पण्डितानां श्रोत्रियाणां तथा एव च

भिन्नाभिः च एव रेखाभिः अपमृत्युः नरस्य हि

कनिष्ठिकां समाश्रित्य आयूरेखा समाविशेत्

सुखी पुत्र समायुक्तः स षष्टिं जीवते नरः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे ज्योतिःशास्त्रे सामुद्रिके पुंल्लक्षणनिरूपणं नाम त्रिषष्टितमो ऽध्यायः

ललाटे यस्य दृश्यन्ते तिस्रो रेखाः समाहिताः

निःस्वाः स शब्द मूत्राः स्युः नृपाः निःशब्द धारया

विरूक्ष पाण्डुर नखौ वक्रौ च एव शिर आनतौ

चत्वारिंशत् च वर्षाणि द्वि रेखा दर्शनात् नरः

अ छिन्ना वा विभक्ता वा स जीवेत् शरदः शतम्

रोम् एकैकम् कूपके स्यात् भूपानाम् तु महात्मनाम्

नर स्त्री लक्षणम् वक्ष्ये संक्षेपात् शृणु शङ्कर

कनिष्ठिकां समाश्रित्य मध्यमायाम् उपागता

विषमे स्त्री चञ्चलः वै नृपः स्यात् वृषणे समे

अल्प रोम युता श्रेष्ठा जङ्घा हस्ति कर उपमा

विंशति अब्दम् तु एक रेखा आ कर्ण अन्ताः शत आयुषः

त्रिशूलं पट्टिशं वा अपि ललाटे यस्य दृश्यते

अस्वेदिनौ मृदु तलौ कमल उदर संनिभौ

रोम त्रयम् दरिद्राणां रोगी निर्मांस जानुकः

शत वर्षाणि जीवेत् च भोगी रुद्र न संशयः

प्रलम्ब वृषणः अल्प आयूः निर्द्रव्यः कुमणिर् भवेत्

सप्तति आयूः द्वि रेखा तु षष्टि आयूः तिसृभिः भवेत्

अल्प लिङ्गी च धनवान् स्यात् च पुत्र आदि वर्जितः

यस्य पाणि तले रेखा आयुः तस्य प्रकाशयेत्

सम्प्राप्ता या भवेत् रुद्रैः स जीवेत् शरदः शतम्

चत्वारिंशत् च वर्षाणि हीन रेखः तु जीवति
तस्मै सूर्याय सुतम् आ जुहोमि स्वाहा इति प्रतिप्रस्थाता

अन्यतरं स अनुवषट्कारम् एके

इषम् ऊर्जम् अस्मासु धत्तम्

शुक्रामन्थिनौ जुहुतः

स प्रथमः संकृतिर् विश्व कर्मा

पश्चात् प्राञ्चश् चमसाध्वर्यवश् चमसैर् अवतिष्ठन्ते

अनुवषट्कृते मध्यतःकारिणां चमसाज् जुह्वत्य् अपयच्छन्ति इतरान्

पुरस्तात् प्रत्यञ्चाव् उत्तरवेदिम् आक्रम्य बहिर्वेद्य् अ प्रोक्षितौ शकलौ निरस्यतस् तेन एव मन्त्रेण

तस्मा इन्द्राय सुतम् आ जुहोमि स्वाहा

कल्पयतं दैवीर् विशः

तौ देवौ शुक्रामन्थिनौ

सूदवत् शुक्र पात्रम् आयतने सादयित्वा संप्रेष्यति प्रैतु होतुश् चमसः प्र ब्रह्मणः प्र उद्गातुः प्र यजमानस्य इति

इत्य् अध्वर्युः

प्राणान् पशुषु

एते मध्यतःकारिणां चमसा भवन्ति

वषट्कृते जुह्वति

मन्थिनः समिद् असि इति प्रतिप्रस्थाता

अन् अनुवषट्कारौ एके

अप उपस्पृश्य अग्नौ प्रोक्षितौ प्रास्यतः

शुक्रस्य समिद् असि इत्य् अध्वर्युः
तेन अस्तुत

यद् उ युधाजीवो वैश्वामित्रो ऽपश्यत् तस्माद् व् एव यौधाजयम् इत्य् आख्यायते

पशवो वा इडा

ततो वै स पशून् अवारुन्द्ध

अयुध इव द्विषन्तं भ्रातृव्यं जयति य एवं वेद

तद् एतत् प्रतिष्ठा साम

स एतत् साम अपश्यत्

इन्द्रो वै युधा आजीवन् एतत् साम अपश्यत्

युधाजीवो वैश्वामित्रः प्रतिष्ठा कामः तपो ऽतप्यत

यद् इन्द्रो युधा आजीवन् एतत् साम अपश्यत् तद् यौधाजयस्य यौधाजय त्वम्

अग्निर् वै रुरुर् एतत् साम अपश्यत्

ततो वै स प्रत्यतिष्ठत्

अव पशून् रुन्द्धे बहु पशुः भवति य एवं वेद

अथ यौधाजयम्

तेन अस्तुत

तासु रौरवम्

यद् उ रूर इतिवृद्धो ऽपश्यत् तस्माद् व् एव रौरवम् इत्य् आख्यायते

स एतत् साम अपश्यत्

यद् अग्नी रुरुर् एतत् साम अपश्यत् तद् रौरवस्य रौरव त्वम्
इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

न हि मातुः विना गर्भ उत्पत्तिः स्यात् न च जन्म जरायु जानाम्

यानि खलु अस्य गर्भस्य सात्म्य जानि यानि च अस्य सात्म्यतः सम्भवतः सम्भवन्ति तानि अनुव्याख्यास्यामः तद् यथा आरोग्यम् अनालस्यम् अ लोलुप त्वम् इन्द्रिय प्रसादः स्वर वर्ण बीज संपद् प्रहर्ष भूयस् त्वम् च इति

न च अन्यतस् गर्भो जायते जायमानः न अङ्कुर उत्पत्तिः अबीजात्

अथ अत्र अपि बुद्धिः एवम् स्यात् स्वेन एव अयम् आत्मा चक्षुषा रूपाणि वेत्ति श्रोत्रेण शब्दान् घ्राणेन गन्धान् रसनेन रसान् स्पर्शनेन स्पर्शान् बुद्ध्या बोद्धव्यम् इति अनेन हेतुना न जड आदिभ्यः जाताः पितृ सदृशाः भवन्ति

तत्र श्लोकौ

न खलु अपि पर लोकात् एत्य सत्त्वं गर्भम् अवक्रामति यदि हि एनम् अवक्रामेत् न अस्य किंचित् पौर्वदेहिकं स्यात् अविदितम् अश्रुतम् अदृष्टम् वा स च तत् च न किंचिद् अपि स्मरति

विषयान् सुख दुःखे च वेत्ति न अज्ञः अपि अतस् स्मृतः

न हि असात्म्य सेवि त्वम् अन्तरेण स्त्री पुरुषयोः वन्ध्य त्वम् अस्ति गर्भेषु वा अपि अनिष्टः भावः

इन्द्रियाणि च संक्षिप्य मनः संक्षिप्य चञ्चलम्

स गर्भाशयम् अनुप्रविश्य शुक्र शोणिताभ्याम् संयोगम् एत्य गर्भ त्वेन जनयति आत्मना आत्मानम् आत्म संज्ञा हि गर्भे

श्रूयतां च इदम् अध्यात्मम् आत्म ज्ञान बलम् महत्

न आत्म ज्ञानात् ऋते च एकम् ज्ञानं किंचित् प्रवर्तते

न च आत्मा आत्मानम् जनयति

पुनर्वसु मतिः या च भरद्वाज मतिः च या

येन अस्य खलु मनो भूयिष्ठं तेन द्वितीयायाम् जातौ संप्रयोगो भवति यदा तु तेन एव शुद्धेन संयुज्यते तदा जात्याः अतिक्रान्तायाः अपि स्मरति

न च करण दोषात् अकरणम् आत्मा सम्भवति गर्भ जनने दृष्टं चेष्टा योनिः ऐश्वर्यम् मोक्षः च आत्म विद्भिः आत्म आयत्तम्

तस्य पुनर् आत्मनः जन्म अनादि त्वात् न उपपद्यते तस्मात् न जात एव अयम् अजातम् गर्भं जनयति अजातो हि अयम् अजातम् गर्भं जनयति स च एव गर्भः काल अन्तरेण बाल युव स्थविर भावान् प्राप्नोति स यस्यां यस्याम् अवस्थायाम् वर्तते तस्यां तस्यां जातो भवति या तु अस्य पुरस्कृता तस्यां जनिष्यमाणः च तस्मात् स एव जातः च अजातः च युगपद् भवति यस्मिन् च एतत् उभयम् सम्भवति जात त्वम् जनिष्यमाण त्वम् च स जातो जन्यते स च एव अनागतेषु अवस्था अन्तरेषु अजातः जनयत्य् आत्मना आत्मानम्

भवन्ति च अत्र

सात्म्य जः च अयम् गर्भः

गर्भ आत्मा हि अन्तरात्मा यः तं जीव इति आचक्षते शाश्वतम् अरुजम् अजरम् अमरम् अक्षयम् अभेद्यम् अछेद्यम् अलोड्यं विश्व रूपम् विश्व कर्माणम् अव्यक्तम् अन् आदिम् अ निधनम् अक्षरम् अपि

गर्भावक्रान्तिम् उद्दिश्य खुड्डीकां तत् प्रकाशितम्

यदि हि माता पितरौ गर्भं जनयेतां भूयस्यः स्त्रियः पुमांसः च भूयांसः पुत्र कामाः ते सर्वे पुत्र जन्म अभिसंधाय मैथुन धर्मम् आपद्यमानाः पुत्रान् एव जनयेयुर् दुहितॄर् वा दुहितृ कामाः न तु काश्चित् स्त्रियः केचिद् वा पुरुषा निरपत्याः स्युः अपत्य कामाः वा परिदेवेरन्

स्मार्तं हि ज्ञानम् आत्मनः तस्य एव मनसो अनुबन्धात् अनुवर्तते यस्य अनुवृत्तिम् पुरस्कृत्य पुरुषो जातिस्मर इति उच्यते

असात्म्य जः च अयम् गर्भः

यदि च दर्शन आदिभिः आत्मा विषयान् वेत्ति निरिन्द्रियो दर्शन आदि विरहात् अज्ञः स्यात् अज्ञ त्वात् अकारणम् अकारण त्वात् च न आत्मा इति वाच् वस्तु मात्रम् एतद् वचनम् अनर्थम् स्यात् इति

सर्वम् एतत् भरद्वाजैः निर्णीतं जहि संशयम्

सतो हि अवस्था अन्तर गमन मात्रम् एव हि जन्म च उच्यते तत्र तत्र वयसि तस्यां तस्याम् अवस्थायाम् यथा सताम् एव शुक्र शोणित जीवानाम् प्राक् संयोगात् गर्भ त्वम् न भवति तत् च संयोगात् भवति यथा सतः तस्य एव पुरुषस्य प्राक् अपत्यात् पितृ त्वम् न भवति तत् च अपत्यात् भवति तथा सतः तस्य एव गर्भस्य तस्यां तस्याम् अवस्थायाम् जात त्वम् अजात त्वम् च उच्यते
जानन् अपि मृदो ऽभावात् कुम्भ कृत् न प्रवर्तते

यानि तु खलु अस्य गर्भस्य आत्म जानि यानि च अस्य आत्मनः सम्भवतः सम्भवन्ति तानि अनुव्याख्यास्यामः तत् यथा तासु तासु योनिषु उत्पत्तिः आयुः आत्म ज्ञानम् मन इन्द्रियाणि प्राण अपानौ प्रेरणं धारणम् आकृति स्वर वर्ण विशेषाः सुख दुःखे इच्छा द्वेषौ चेतना धृतिः बुद्धिः स्मृतिः अहंकारः प्रयत्नः च इति

अरस जः च अयम् गर्भः

यत्र सत्त्व आदि करण संपद् तत्र यथाबलम् एव यथेष्ट कारि त्वम् अतो ऽन्यथा विपर्ययः

नानाविधानि खलु सत्त्वानि तानि सर्वाणि एक पुरुषे भवन्ति न च भवन्ति एक कालम् एकं तु प्रायस् वृत्त्या आह

न हि जातो जनयति सत्त्वात् न च अजातः जनयति असत्त्वात् तस्मात् उभयथा अपि अनुपपत्तिः

अत्र अपि प्रतिज्ञाहानि दोषः स्यात् एवम् उक्ते हि आत्मा सत्सु इन्द्रियेषु ज्ञः स्यात् असत्सु अज्ञः यत्र च एतत् उभयम् सम्भवति ज्ञ त्वम् अज्ञ त्वम् च स विकारः च आत्मा

सर्वत्र अवहित ज्ञानः सर्व भावान् परीक्षते

मातृ जः च अयम् गर्भः

पितृ जः च अयम् गर्भः

निवृत्त इन्द्रिय वाच् चेष्टः सुप्तः स्वप्न गतः यदा

गृह्णीष्व च इदम् अपरम् भरद्वाज विनिर्णयम्

तत्र जरायु जानाम् अण्ड जानाम् च प्राणिनाम् एते गर्भ कराः भावा यां यां योनिम् आपद्यन्ते तस्यां तस्यां योनौ तथा तथा रूपाः भवन्ति यथा कनक रजत ताम्र त्रपु सीसकानि आसिच्यमानानि तेषु तेषु मधूच्छिष्ट विग्रहेषु तानि यदा मनुष्य बिम्बम् आपद्यन्ते तदा मनुष्य विग्रहेन जायन्ते तस्मात् समुदाय प्रभवः सन् गर्भो मनुष्य विग्रहेन जायते मनुष्यः च मनुष्य प्रभवः उच्यते तद् योनि त्वात्

तासां खलु चतसृणाम् अपि योनीनाम् एकैका योनिः अपरिसंख्येय भेदा भवति भूतानाम् आकृति विशेष अपरिसंख्येय त्वात्

यानि खलु अस्य गर्भस्य मातृ जानि यानि च अस्य मातृतः सम्भवतः सम्भवन्ति तानि अनुव्याख्यास्यामः तद् यथा त्वक् च लोहितं च मांसं च मेदः च नाभिः च हृदयं च क्लोम च यकृत् च प्लीहा च वृक्कौ च वस्तिः च पुरीषाधानं च आमाशयः च पक्वाशयः च उत्तरगुदम् च अधरगुदम् च क्षुद्रान्त्रं च स्थूलान्त्रं च वपा च वपावहनं च इति

यानि खलु अस्य गर्भस्य सत्त्व जानि यानि अस्य सत्त्वतः सम्भवतः सम्भवन्ति तानि अनुव्याख्यास्यामः तद् यथा भक्तिः शीलं शौचं द्वेषः स्मृतिः मोहः त्यागः मात्सर्यं शौर्यं भयं क्रोधः तन्द्रा उत्साहः तैक्ष्ण्यम् मार्दवं गाम्भीर्यम् अनवस्थित त्वम् इति एवमादयः च अन्ये ते सत्त्व विकाराः यान् उत्तर कालम् सत्त्व भेदम् अधिकृत्य उपदेक्ष्यामः

यदि हि रस जः स्यात् न केचित् स्त्री पुरुषेषु अनपत्याः स्युः न हि कश्चिद् अस्ति एषाम् यो रसान् न उपयुङ्क्ते श्रेष्ठ रस उपयोगिनाम् चेद् गर्भाः जायन्त इति अभिप्रेतम् इति एवं सत्य् आज औरभ्र मार्ग मायूर गो क्षीर दधि घृत मधु तैल सैन्धव इक्षु रस मुद्ग शालि भृतानाम् एव एकान्तेन प्रजा स्यात् श्यामाक वरक उद्दालक कोरदूषक कन्द मूल भक्षाः च निखिलेन अनपत्याः स्युः तत् च उभयम् उभयत्र दृश्यते

न च आत्मा सत्सु इन्द्रियेषु ज्ञः असत्सु वा भवति अज्ञः न हि असत्त्वः कदाचिद् आत्मा सत्त्व विशेषात् च उपलभ्यते ज्ञान विशेषः इति

पुरुषस्य अन् उपहत रेतसः स्त्रियाश् च अ प्रदुष्ट योनि शोणित गर्भाशयायाः यदा भवति संसर्गः ऋतु काले यदा च अनयोः तथा युक्ते संसर्गे शुक्र शोणित संसर्गम् अन्तर् गर्भाशय गतम् जीवो ऽवक्रामति सत्त्व संप्रयोगात् तदा गर्भो ऽभिनिर्वर्तते स सात्म्य रस उपयोगात् अरोगः ऽभिवर्धते सम्यक् उपचारैः च उपचर्यमाणः ततः प्राप्त कालः सर्व इन्द्रिय उपपन्नः परिपूर्ण शरीरः बल वर्ण सत्त्व संहनन सम्पद् उपेतः सुखेन जायते समुदयात् एषाम् भावानां मातृ जः च अयम् गर्भः पितृ जः च आत्म जः च सात्म्य जः च रस जः च अस्ति च खलु सत्त्वम् औपपादुकम् इति ह उवाच भगवान् आत्रेयः
यदि हि सात्म्य जः स्यात् तर्हि सात्म्य सेविनाम् एव एकान्तेन प्रजा स्यात् असात्म्य सेविनः च निखिलेन अनपत्याः स्युः तत् च उभयम् उभयत्र एव दृश्यते

न हि अन्यः सुख दुःखयोः कर्ता

तस्माद् एतद् ब्रूमहे अमातृ जः च अयम् गर्भो अपितृ जः च अनात्म जः च असात्म्य जः च अरस जः च न च अस्ति सत्त्वम् औपपादुकम् इति

न हि एकः वर्तते भावो वर्तते न अपि अ हेतुकः

यस्मात् तु समुदाय प्रभवः सन् स गर्भो मनुष्य विग्रहेन जायते मनुष्यो मनुष्य प्रभवः इति उच्यते तत् वक्ष्यामः भूतानां चतुर्विधा योनिर् भवति जरायु अण्ड स्वेद _

तस्मात् ज्ञः प्रकृतिः च आत्मा द्रष्टा कारणम् एव च

प्रतिज्ञा प्रतिषेधः च विशदः च आत्म निर्णयः

भरद्वाज उवाच यदि अयम् एषां नानाविधानां गर्भ कराणाम् भावानां समुदायात् अभिनिर्वर्तते गर्भः कथम् अयम् संधीयते यदि च अपि संधीयते कस्मात् समुदाय प्रभवः सन् गर्भो मनुष्य विग्रहेन जायते मनुष्यः च मनुष्य प्रभवः उच्यते तत्र चेद् इष्टम् एतत् यस्मात् मनुष्यः मनुष्य प्रभवः तस्मात् एव मनुष्य विग्रहेन जायते यथा गौर् गो प्रभवः यथा च अश्वः अश्व प्रभवः इति एवं सति यत् उक्तम् अग्रे समुदय आत्मकः इति तत् अयुक्तम्

यानि तु खलु अस्य गर्भस्य रस जानि यानि च अस्य रसतः सम्भवतः सम्भवन्ति तानि अनुव्याख्यास्यामः तद् यथा शरीरस्य अभिनिर्वृत्तिः अभिवृद्धिः प्राण अनुबन्धः तृप्तिः पुष्टिः उत्साहः च इति

आत्म जः च अयम् गर्भः

रस जः च अयम् गर्भः

एवम् अयम् नानाविधानाम् एषाम् गर्भ कराणाम् भावानां समुदायात् अभिनिर्वर्तते गर्भः यथा कूटागारं नाना द्रव्य समुदायात् यथा वा रथो नाना रथ अङ्ग समुदायात् तस्माद् एतद् अवोचाम मातृ जः च अयम् गर्भः पितृ जः च आत्म जः च सात्म्य जः च रस जः च अस्ति च सत्त्वम् औपपादुकम् इति

सर्वस्य च आत्म जानि इन्द्रियाणि तेषां भाव अभाव हेतुः दैवम् तस्मात् न एकान्ततः जड आदिभ्यः जाताः पितृ सदृश रूपाः भवन्ति

यावत् खलु असात्म्य सेविनाम् स्त्री पुरुषाणाम् त्रयो दोषाः प्रकुपिताः शरीरम् उपसर्पन्तः न शुक्र शोणित गर्भाशय उपघाताय उपपद्यन्ते तावत् समर्था गर्भ जननाय भवन्ति

प्रविश्य अध्यात्मम् आत्म ज्ञः स्वे ज्ञाने पर्यवस्थितः

न इति भगवान् आत्रेयः सर्वेभ्य एभ्यो भावेभ्यः समुदितेभ्यो गर्भो ऽभिनिर्वर्तते

अथ अतस् खुड्डिकां गर्भावक्रान्तिं शारीरं व्याख्यास्यामः

यदि अयम् आत्मा आत्मानम् शक्तो जनयितुं स्यात् न तु एनम् इष्टासु एव कथं योनिषु जनयेद् वशिनम् अ प्रतिहत गतिम् कामरूपिणं तेजस् बल जव वर्ण सत्त्व संहनन समुदितम् अजरम् अरुजम् अमरम् एवंविधं हि आत्मा आत्मानम् इच्छति अतस् वा भूयः

न हि रसात् ऋते मातुः प्राणयात्रा अपि स्यात् किं पुनर् गर्भ जन्म