tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
वासुदेव परः नित्यं साम गान रतः सदा

मम लोके यथाकालं भार्यया सह मालव

चिन्ताम् आपेदिवाः तत्र शोक मूर्छा आकुल आत्मकः

विमाने विमले चित्रे भद्रपीठ आसने हरिः

ज्ञान योग ईश्वरैः सिद्धैः विष्णु भक्तैः समाहितैः

प्रत्युद्गम्य यथान्यायं स्वागतेन अभ्यपूजयत्

दिव्य माल्यैः तथा शुभ्रैः पूजितो मुनि सत्तमः

धनेश त्वम् अवाप्तो ऽसौ मम सांनिध्यम् एव च

ऊचुः ते पार्थिवं तद्वत् यथा प्राह च कौशिकः

मूर्छन स्वर योगेन श्रुति भेदेन भेदितम्

शोक आविष्टेन मनसा संतप्त हृदय ईक्षणः

हरेर् अन्यम् वा स्तौति न एव च वक्ष्यति

तत्र एवम् गायमानं च दृष्ट्वा कश्चिद् द्विजः तदा

हिरण्यगर्भो भगवन्त् तान् निवार्य सुर उत्तमान्

भूतैः नानाविधैः च एव दिव्य स्त्रीभिः समन्ततः

सहस्र योजन आयामे दिव्ये मणि मये शुभे

निरुद्ध मार्गाः विप्राः ते गाने वृत्ते तु दुःखिताः

श्रोत्राणि इमानि शृण्वन्ति हरेः अन्यम् न पार्थिव

ततो गण अधिपाः दृष्ट्वा भुशुण्डि परिघ आयुधाः

सारस्वतः तथा चित्रः चित्रमाल्यः तथा शिशुः

भर्त्रा सह आस्ते सु प्रीता शृण्वती गानम् उत्तमम्

विपञ्ची गुण तत्त्व ज्ञैः वाद्य विद्या विशारदैः

प्रत्येकम् अश्वमेधस्य यज्ञस्य समम् उच्यते

तत्र नारायणो देवः श्वेतद्वीप निवासिभिः

तस्मिन् काले ऽथ भगवान् कौशिक आद्यैः च संवृतः

तत्र एव मालवो नाम वैश्यो विष्णु परायणः

तान् आनयत भद्रं वो यदि देव त्वम् इच्छथ

तेषाम् अपि तथा अन्नाद्यम् पद्माक्षः प्रददौ स्वयम्

तस्मिन् क्षणे समाहूतः तुम्बरुः मुनि सत्तमः

ततो राजा सु संक्रुद्धः स्व देशात् तान् न्यवासयत्

ब्रह्मणा चरितं दृष्ट्वा देवानां नृप सत्तमैः

तत्र यत् कृतवन् विष्णुः तत् शृणुष्व नराधिप

शिष्यैः च सहितो नित्यं कौशिको हृष्ट मानसः

काल योगेन सम्प्राप्ताः शिष्या वै कौशिकस्य च

शृणु भूप यथान्यायं पुण्यं नारायण आत्मकम्

तत् किम् ब्रूहि महा प्राज्ञैः भक्तानाम् इह सुव्रत

इति विप्राः सु नियताः जिह्वा अग्रम् चिछिदुः करैः

धनानाम् ईश्वरः भूत्वा यथाकालं हि मां पुनः

एते च विप्रा नियता मम भक्ता यशस्विनः

विष्णु स्थले हरिं तत्र आस्ते गायन् यथाविधि

कौशिक आदीन् ततस् दृष्ट्वा ब्रह्मा लोकपितामहः

पद्माक्षम् आह भगवान् धन दः भव माधवः

सूत उवाच

एवम् उक्ते तु तद् शिष्यः वासिष्ठो गौतमो हरिः

श्रोत्र छिद्रम् अथ आहत्य शङ्कुभिः वै परस्परम्

न जिह्वा मे महा राज्ञ् वाणी च मम सर्वदा

कृष्णस् तुष्यति केन इह सर्व देव ईश्वर ईश्वरः

नारायणानां दिव्यानां धर्माणां श्रेष्ठम् उत्तमम्

स्मरन् नारायणं देवं कृष्णम् अच्युतम् अव्ययम्

हिताय सम्प्रवृत्ता वै कुशस्थल निवासिनः

दिशम् आसाद्य कालेन कालधर्मेण योजिताः

काष्ठ शङ्कुभिः अन्योन्यं श्रोत्राणि विदधुः द्विजाः

दिव्य रूप धरः श्रीमान् शृण्वन् गानम् इह अधिपः

तत् श्रुत्वा पार्थिवो रुष्टो च अब्रवीत्

मालवी नाम भार्या च तस्य नित्यं पतिव्रता

मार्कण्डेय उवाच

भगवान् हरिः नारायणः प्रभुः

ध्यायन् विष्णुम् अथ अध्यास्ते तुंबरोः सत्क्रियां स्मरन्

शृण्वन् आस्ते स पद्म आख्यः काले काले विनिर्गतः

तथा प्रोचुः पार्थिवं विष्णु तत्पराः

प्रसह्या अस्मान् तु गायेत स्व गाने ऽसौ नृपः स्थितः

मालवं मालवीं च एवम् प्राह दामोदरो हरिः

एवम् उक्त्वा हरिः विष्णुः ब्रह्मानम् इदम् अब्रवीत्

स्मरणं पूजनं च एव प्रणामो भक्ति पूर्वकम्

पुरा पृष्टो महा तेजाः मार्कण्डेयो महा मुनिः

आस्व नित्यं यथाकामं यावत् लोकाः भवन्ति वै

अस्माभिः नारद आद्यैः च सनक आद्यैः अकल्मषैः

ब्रह्मानम् आह विश्वात्मा शृणु ब्रह्मन् मया उदितम्

ऋषय ऊचुः

धर्मम् एकम् प्रवक्ष्यामि यत् दृष्टम् विदितं मया

उत्सारयन्तः संहृष्टा धिष्ठिताः पर्वत उपमाः

गान योगेन ये नित्यं पूजयन्ति जनार्दनम्

य एकः पुरुषः श्रेष्ठः परमात्मा जनार्दनः

यस्मात् ब्रह्मा ततः सर्वं समाश्रित्य एव मुच्यते
नारायण समैः दिव्यैश् चतुर् बाहु धरैः शुभैः

स जिह्वा छेदनम् कृत्वा हरेः अन्यम् कथञ्चन

अगायत हरिं तत्र ताल वर्ण लय अन्वितम्

इति उक्ता लोकपालः ते कौशिकैः इति पुनः पुनः

गान कीर्तिम् वयं तस्य शृणुमो ऽन्यां न च स्तुतिम्

श्रोष्यामो न एव च अन्यत् वै हरेः कीर्तिम् इति स्म ह

विष्णु चिह्न समापन्नैः दीप्यमानैः अकल्मषैः

स्व भृत्यान् ब्राह्मणाः हि एते कीर्तिं शृण्वन्ति मे यथा

मन्दं मन्द स्मिता देवी विचित्र आभरण अन्विता

न स्तोष्यामि इति नियतः प्राप्तो ऽसौ मम लोक ताम्

कौशिक आद्याः च तां ज्ञात्वा मनस् वृत्तिम् नृपस्य वै

अंबरीषेण विप्र इन्द्राः तद् वदामि यथातथम्

गानं शृणोति नियतो मद् कीर्ति चरित अन्वितम्

आगम्य प्रणिपत्य अग्रे तुष्टाव गरुडध्वजम्

विष्णोः स्थलं समासाद्य हरेः क्षेत्रम् अनुत्तमम्

दृष्ट्वा सम्पूजितं यान्तं यथायोगम् अरिंदमैः

आस्व नित्यं यथाकामं यावत् लोकाः भवन्ति वै

ब्रह्म आदीन् तर्जयन्तः ते मुनीन् देवान् समन्ततः

राज्ञा निरस्तः क्रूरेण कलिङ्गेन महीयसा

इति संचिन्तयन् विप्रः तपः आस्थितवन् मुनिः

ब्रह्म लोकम् गताः शीघ्रं मुहूर्तेन एव ते सुराः

मुने समस्त धर्माणाम् पारगस् त्वं महामते

ख्यातम् आसीत् तदा तस्य गानं वै कौशिकस्य तत्

स कुटुम्बः महा तेजाः हि उष्णम् अन्नम् हि तत्र वै

यो ऽहं हरेः भूतैः निर्यातितः कथम्

तत् श्रुत्वा कौशिकः प्राह राजानं सान्त्वया गिरा

आदाय सर्वं वित्तं च ततस् ते जग्मुः उत्तराम्

भक्ति योगम् समापन्नो भिक्षा मात्रम् हि तत्र वै

कौशिकैः अद्य गणैः सार्धं गायस्व इह च मां पुनः

तत्र आसीनः यथायोगं नाना मूर्छा समन्वितम्

प्रविवेश समीपं वै देव्या देवस्य च एव हि

एते विप्राः च देव त्वम् मम सांनिध्यम् एव च

वृता सहस्र कोटिभिः अङ्गनाभिः समन्ततः

सूत उवाच

अंबरीष उवाच

सप्त राजन्य वैश्यानाम् विप्राणां कुल सम्भवाः

विष्णु लोकम् ययौ शीघ्रं वासुदेव परायणः

नारदो ऽथ मुनिः दृष्ट्वा तुंबरोः सत्क्रियां हरेः

एवम् उक्ताः तदा भृत्या जगुः पार्थिवम् उत्तमम्

मालवो भार्यया सार्धं मद् क्षेत्रम् परिमृज्य वै

वक्तुम् अर्हसि च नः सूत सर्व अर्थ विद् भवान्

लोक कार्ये प्रसक्तानां दत्त दृष्टिः च माधवः

कौशिकस्य इमे विप्राः साध्य साधन तत्पराः

कौशिकैः इति आह संप्रीत्या तान् सर्वान् च यथाक्रमम्

जगौ कल पदम् हृष्टो विपञ्चीं च अभ्यवादयत्

तस्मिन् क्षणे समापन्ना मधुर अक्षर पेशलैः

क्रोशमानाः समभ्येत्य तान् आदाय विहायसा

मार्कण्डेय पुराणो ऽसि पुराण अर्थ विशारदः

विष्णु स्थले च मां स्तौति शिष्यैः एष समन्ततः

तेन असौ प्राप्तवन् लोकम् मम ब्रह्मा सनातनम्

कुशस्थलात् समापन्नाः ब्राह्मणाः शंसित व्रताः

दिव्यं वर्ष सहस्रम् तु निरुच्छ्वास समन्वितः

ज्ञान विद्या अर्थ तत्त्व ज्ञाः शृण्वन्तो हि अवसन् तु ते

अनन्य देवता भक्ताः साध्या देवा भवन्तु इमे

पद्माक्षो ऽसौ ददौ भोज्यं कौशिकस्य महात्मनः

भोजन आसन शय्यासु सदा तद् गत मानसः

पुरा त्रेता युगे कश्चित् कौशिको नाम वै द्विजः

धनानाम् ईश्वरः भूत्वा यथाकालं हि मां पुनः

कौशिक आदीन् समादाय मुनीन् देवैः समावृतः

जीवन् यास्यामि कुत्र अहम् अहो तुंबरुणा कृतम्
अपहत्य ह एव मृत्युम् अपहत्य पाप्मानं स्वर्गं लोकम् एति य एवं वेद

ते ऽब्रुवन् न उ न्वाव नो ऽयम् मृत्युं न पाप्मानम् अत्यवाक्षीत्

ते वाचा उद्गात्रा अदीक्षन्त

तेभ्य इदम् प्राण आगायद् यद् इदम् प्राणेन प्राणिति यद् इदम् प्राणेन भुञ्जते

तत् पाप्मा अन्वसृज्यत

ते ऽनेन मुख्येन प्राणेन उद्गात्रा अदीक्षन्त

प्रजापतिश् च ह वै तन् मृत्युश् च संयेताते

ते चक्षुषा उद्गात्रा अदीक्षन्त

ताम् पाप्मा अन्वसृज्यत

सो ऽब्रवीन् मृत्युर् एष एषां स उद्गाता येन मृत्युम् अत्येष्यन्ति इति

प्राणेन उद्गात्रा दीक्षामहा इति

चक्षुषा उद्गात्रा दीक्षामहा इति

मनसा उद्गात्रा दीक्षामहा इति

ते श्रोत्रेण उद्गात्रा अदीक्षन्त

तेभ्य इदम् मन आगायद् यद् इदम् मनसा ध्यायति यद् इदम् मनसा भुञ्जते

स यद् एव वाचा पापं वदति स एव स पाप्मा

तस्य ह प्रजापतेर् देवाः प्रियाः पुत्रा अन्त आसुः

देव असुराः समयतन्त इति आहुः

ते ऽध्रियन्त तेन उद्गात्रा दीक्षामहै येन अपहत्य मृत्युम् अपहत्य पाप्मानं स्वर्गं लोकम् इयाम इति

तेभ्य इदं वाग् आगायद् यद् इदं वाचा वदति यद् इदं वाचा भुञ्जते

श्रोत्रेण उद्गात्रा दीक्षामहा इति

ते मनसा उद्गात्रा अदीक्षन्त

अनेन मुख्येन प्राणेन उद्गात्रा दीक्षामहा इति

प्राणिति स एव स पाप्मा

तत् पाप्मा अन्वसृज्यत

तत् पाप्मा अन्वसृज्यत

न ह वै तद् देव असुराः संयेतिरे

तम् पाप्मा अन्वसृज्यत

ते ऽब्रुवन् न वै नो ऽयम् मृत्युं न पाप्मानम् अत्यवाक्षीत्

स यद् एव श्रोत्रेण पापं शृणोति स एव स पाप्मा

तेभ्य इदं चक्षुर् आगायद् यद् इदं चक्षुषा पश्यति यद् इदं चक्षुषा भुञ्जते

तेभ्य इदं श्रोत्रम् आगायद् यद् इदं श्रोत्रेण शृणोति यद् इदं श्रोत्रेण भुञ्जते

ते ऽब्रुवन् न उ न्वाव नो ऽयम् मृत्युं न पाप्मानम् अत्यवाक्षीत्

ते ऽब्रुवन् न उ न्वाव नो ऽयम् मृत्युं न पाप्मानम् अत्यवाक्षीत्

स यद् एव चक्षुषा पापम् पश्यति स एव स पाप्मा

तेन अपहत्य मृत्युम् अपहत्य पाप्मानं स्वर्गं लोकम् आयन्

स यद् एव मनसा पापं ध्यायति स एव स पाप्मा
शयितं पृथग् आसाद्य मनोहरम् अपाहरत्

सो ऽपि तस्य अङ्कम् आरोप्य हरति स्म विलक्ष ताम्

ततस् तस्कर सैन्यम् तद् वाजि सैन्येन सर्वतः

सा माम् अवोचद् भीता इव शीतलीभवत क्षणम्

ततः स तादृशो गन्धस् तथा अयत्नेन साधितः

न हि चण्डाल कन्यासु रज्यन्ते देव सूनवः

स्वं च मन्दिरम् आगत्य स सुमङ्गलम् उक्तवान्

एकदा स्यन्दमान अश्रुः स आक्रन्दा सा तम् अब्रवीत्

स कुतूहलिने मह्यं स्पष्टम् आख्यायताम् इति

न मे नलिनिका वार्त्ता विरस अन्ता भवेद् इति

प्रक्रीडन्तीम् अथ अपश्यत् विशाले मन्दिर अजिरे

भूरि सार धन आढ्यः ऽपि गुण द्रविण दुर्गतः

स च क्रोध ग्रहः चण्डः शनकैः शनकैर् मम

न तथा सा अर्यपुत्रेण प्रेक्षिता जीर्ण कन्यका

एवं च कृत सत्कारः राज पुत्रम् सुमङ्गलः

वरं वरयता तस्याः पित्रा द्वीप अन्तराणि अपि

भूत व्रतम् च नाम इदम् चरत्य् अयम्

मन्त्रि प्रभृतयः तेन वारिताः पुर वासिनः

अयं विकचिको नाम गौरीशिखर वासिनः

दिव्यस्य मधुनः पानं

इति संजनित उत्साहः तया अहम् मन्त्र साधनैः

भासा चन्द्रकान्त आदि चन्द्रिकाम्

तथा नलिनिकां नूनं कर्तुम् इच्छसि माम् इति

प्रत्याश्वस्तस् ततस् तस्य वचोभिर् मधुरैर् असौ

महादेवम् उपासीना मृता गच्छन्ति मानुषाः

तत्र एव सुहृदो ऽपश्यद् दिव्य रत्न अम्बर _

गन्धर्वदत्तया च असौ दत्त स्व आसनया स्वयम्

मही स अष्टादश द्वीपा परिक्रान्ता वर अर्थिना

यथा तथाविध उत्कण्ठे तथा अगमयताम् निशाम्

कुतः सुमङ्गलाद् अन्यश् चक्षुष्मान् इति भूपतिः

सुमनस् गन्ध संवादी धूपो ऽयं दाह्यताम् इति

पश्यति स्म मनोहरम्

यावद् त्वद् गुणैः एव हृतः साधु मनोहरैः

संनिधापित पोतेन समुद्रम् अवतारिताः

मातङ्गीम् अनुसर्पामि यथा राजा तथा प्रजाः

तं दृष्ट्वा तादृश आकारम् अवोचत् सुकुमारिका

अनुज्ञातश् च स स्नेहम् प्राविशत् कन्यका गृहम्

तस्यै वरं महा गौरी शापम् अन्यथा

राज पुत्रः ऽपि राजानम् अवन्दत विलक्षकः

स्थातुं मानुष मात्रेण पञ्चमाद् दिवसात् परम्

रञ्जयन्ति मनः क्षिप्रं गुणैर् अपि निराकृताः

प्राविशंस् तद् वियोग आर्तम् शून्य राज पथम् पुरम्

मन्द मन्द परिस्पन्दः ताम्र मण्डल ताम् अयात्

यस्य आघ्राणाय सम्पन्नं मन्ये घ्राणम् अयं जगत्

श्रीकुञ्जं सहितं चिह्नैर् इत्य् आख्यातुं प्रचक्रमे

त्वद् गुण कथा आसक्ताः संतताः साधु संपदः

तत्रस्थेन एव नो दृष्टः संसार इव योगिना

स्थिताः स्थ दिवसान् एतान् क्व कथं वा इति चोदिताः

तेन अपि सुमनस् माला मात्रम् आलभ्य भाषितम्

यन् मया रोषिता यूयम् एतन् मे मृष्यताम् इति

पुरस्ताद् अहम् आयामि सह नागरकैर् इति

संगम आशा धन प्राणाः यापयाम समाम् इति

ध्यायन्तस् तत्र ताः कान्ताः पश्यन्तश् च अन्तरा अन्तरा

पुनर् उक्त गुण आख्यानम् एतत् नागपुरं पुरम्

दीप्त सौदामनी चक्राम् प्रावृषेण्याम् इव क्षपाम्

प्रविश्य पर्यङ्कं सुकुमारिका

इदं नलिनिका वृत्तम् स्मृत्वा यूयं मया उदिताः

अनन्य गत संकल्पम् एवं मां मा स्म कल्पयः

प्रदेशे यत्र च अम्भोधिः विपन्नं वहनं वहेत्

विलेपनम् उपादत्त धूपं च त्वरितो ऽदहत्

सहसा प्रमदा वेषम् अपश्यं पुरुषं पुरः

गच्छ प्रवेशय इति उक्त्वा द्वारपालं मनोहरः

ध्वनि मात्रक भाषाणाम् द्वंद्वानि पशु धर्मणाम्

अस्मान् उपचरन्ति स्म सुरान् इव सुर अङ्गनाः

निर्गच्छामि स्म चम्पायाः पौर नेत्र उत्पल अर्चितः

अनुकूल महा वेग समीर प्रेरितेन सः

राज्ञा अपि स अङ्गैः बन्धयित्वा आशु निम्नगाम्

यया अस्मिन् आहितं प्रेम नर अमर कुमारके

तथा अपि सत्कृतो युष्मान् हर्तुम् एव अहम् उद्यतः

विष्णोर् वक्ष इव श्यामम् असेवत नभस्तलम्

सुहृद्भिः सह युष्माभिर् अहं जिज्ञासितस् तदा

आगच्छत् कल रासाणाम् नाना पत्त्रि _ इव

च तत्र अदृश्यत कन्यका

स्व अधीनानाम् पर अधीनैः सह संगतिर् ईदृशी

तस्याः पितरम् अद्राक्षीत् तत्र आरब्ध दुरोदरम्

प्रक्षाल्य चरणौ भक्त्या स्व अलंकारैः अलंकृतः
दृष्टम् एव हि युष्माभिर् नृपश् च एष पुरंदरः

किम् एतद् इति पृष्टश् च मया निर्यामको ऽवदत्

इत्यादि कथितं तेन यद् यत् तत् तन् मनोहरः

ततो नलिनिका रूपम् आलिख्य फलके मया

तस्मान् नलिनिका अद्य एव युष्माभिर् अनुगम्यताम्

इदं च अन्तरम् आसाद्य मया यूयं त्वरावता

गच्छ विश्रम्य तातैः इति राज्ञा उक्तः प्राविशत् पुरम्

अद्य आगच्छति युष्माकं सखीभिः सहिता सखी

श्रेयांसि बहु विघ्नानि भवन्ति इति तथा एव तत्

लब्ध संज्ञः च तैर् उक्तः श्रुत्वा यक्षी कथाम् असौ

व्यापारैर् उज्झितं सर्वैस् त्रिवर्ग प्राप्ति हेतुभिः

तस्याम् उक्त्वा इति यातायाम् आयाता बकुल आदयः

सुमङ्गलो ऽप्य् अनुज्ञातः प्रविश्य द्वार देशात्

स वाडबम् उपासर्पन् निम्नगा इव महा अर्णवम्

अथ सेवा अवधौ पूर्णे वर्ष अन्ते सुकुमारिका

पितरौ वन्दितुं च अहम् अष्टमी आदिषु पर्वसु

स्वे संकल्प मये यक्षीं वक्षसि इव मनोहरः

तेन शैल अग्रम् आरोहद् धर्मेण इव त्रिपिष्टपम्

यत् पुरा इव प्रगल्भा इयम् उपसर्पति माम् इति

सुर असुर नराणाम् हि कस्य अयम् न मनोहरः

शिरो निपीड्य पाणिभ्यां संकोच्य अङ्गम् अपासरत्

पत्युस् ते दयिता यक्षी मा एवम् नैषीद् असाव् इति

जाग्रथ स्वपिथ इति उच्चैर् मया उदितम्

कदाचिद् द्वारपालेन वन्दित्वा राज सूनवे

ततः स स्मितम् आलोक्य बकुल आदीन् उवाच सा

निर्जीवा अपि स्फुरती इव मूका अपि मृदु वाच् इव

आघ्रातेन शिरस् शूलम् उत्पन्नम् इति च अवदत्

अनेन च प्रपञ्चेन यदा कालो बहुः गतः

यथा केसरि शावस्य गन्धहस्ति जिघांसया

आत्मनो राज पुत्र्याः च विधातुश् च कृतार्थ ताम्

इयम् एव ततस् तन्वी क्षिप्त कुङ्कुम गौर ता

गन्ध शास्त्र व्यसनिनः युष्मान् बुद्ध्वा च लोकतः

एकदा क्रीडन् सह गन्धर्वदत्तया

सुकुमारिकया आदिष्टाः प्रहृष्टा गुह्यक अङ्गनाः

भुजौ मे बकुल अशोकौ कच्चित् कुशलिनाव् इति

तया मम मया तस्या नीताः प्राणा विधेय ताम्

अयुक्त इन्द्रधनुस् छाय शृङ्गार गल कण्ठिकम्

अथ एका ब्राह्मणी वृद्धा किमर्थम् अपि निर्गता

श्रुत्वा इदम् राज पुत्रस्य देव पुत्रस्य यादृशी

आसीनः सानुदासेन कदाचिद् इति भाषितः

तत्र काश्चिद् अभाषन्त कृतार्था सुकुमारिका

प्रतीतो गन्ध शास्त्र ज्ञम् सुमङ्गलम् अपूजयत्

तथा गन्धर्वदत्तायाः पुर एव अनुवर्ण्य ताम्

गन्ध राजः च यो ऽस्माकं घुष्यते यक्षकर्दमः

सेवा आचार अपदेशेन गता एव सुकुमारिका

राज्ञो दत्त महा रत्नः स राज्ञा कृत सत्क्रियः

द्रक्ष्यन्तः संभवं तस्य स कुतूहल दृष्टयः

इति त्वं राजराजेन भर्ता मे प्रतिपादितः

वहन स्वामिनम् पञ्च प्रतीक्षन्ते दिनानि ते

मनोहराम् अगाद् द्रष्टुं यक्ष सत्त्राम् मनोहरः

तस्माद् आदरम् आस्थाय शास्त्रम् अद्य प्रकाश्यताम्

अतीता दिवसाः पञ्च कुमार प्रतिगम्यताम्

तां च आलिङ्गितवन् अस्मि दृष्ट्या दूरीभवन्न् अपि

पक्कणं दृष्टवान् अस्मि राज राज पुर उज्ज्वलम्

उवाच राज पुत्रम् च नाम्ना अहम् सुकुमारिका

अपश्यन् नत मूर्धानम् स तम् एव सुमङ्गलम्

वसन्तम् इव तं प्रेम्णा न कदाचिद् अमुञ्चताम्

गन्ध शास्त्र फलम् सारं धूपम् आयोज्यताम् इति

अथ यात्रा उत्सवे तत्र पीत्वा इव मधु भास्करः

चिन्तितं च मया कान्ता यदि मे कालिका भवेत्

स्निग्धे दृष्टी विसर्ज्य इति दूतिका प्रतिदूतिके

आसीदद् अचिरेण एव पोतेन दिशम् ईप्सिताम्

दारिके द्वे परावृत्य वन्दित्वा माम् अवोचताम्

चम्पायां रममाणस्य कालः कश्चिद् अगात् मम

तोष गद्गद वाच् उच्चैर् अभाषत सुमङ्गलः

तत्र एव सुहृदस् त्यक्त्वा यद् उत्कण्ठो मनोहरः

अथ एकदा मदेन इव महा व्यालः मतंग जः

यस्या न प्रमदा लोके न च अस्ति सदृशो वरः

क्व असौ नलिनिका का वा कस्य वा इति मया उदिते

शोभां यात्रिक लोकस्य पश्यन् प्रविशतः पुरम्

भवन्तं च परित्यज्य गच्छेयुः पोत वाहकाः

अमहेन्द्र गुणः तत्र मनुज इन्द्रः प्रजा प्रियः

धनुर्वेदस्य कृत्स्नस्य विद्ध सारम् हि सौष्ठवम्
गन्ध माल्य विसंवादी धूपो यच् च अपि दाहितः

ततः स मे तादृश् मरण निश्चयः

नाथो ऽपि भव नस् तात संकटाद् उद्धरन्न् इतः

एकदा पितरं द्रष्टुं स गतः स सुहृद् गणः

तेन क्षणिक रोषेण नारीषु च दयालुना

सा च यात्रा इयम् आयाता रम्य अमृत _ अपि

यदि ते ऽस्ति मयि प्रीतिस् ततः क्रीडत् सुर असुरम्

पृष्टस् तेन भवान् किं किम् आश्चर्यं दृष्टवान् इति

स च पोतः समीरेण दूरं हृत्वा विपादितः

धौत प्रमृष्ट वदना स्वादित आनन भूषणा

उपवेश्य च तेन अङ्के घ्रात्वा मूर्ध्नि मनोहरः

राज पुत्रात् गृह प्राप्तात् आढ्यः को नाम न त्रसेत्

धूप स्नानीय गन्ध आदि यथादेशम् अयोजयत्

मालया इव पलाशानाम् अंशुमन्तं सुवर्चला

उन्निद्रा एव स निद्रा इव सुप्ता किल पृथक् क्षणम्

सुमङ्गलेन सा च उक्ता मा स्म शेथाः पृथक् निशि

पुण्यैर् नलिनिकायाश् च त्वद् संगम हेतुभिः

सम्भोग रमणीयैः च शरीरैर् बकुल आदयः

नाना रुचिषु सत्त्वेषु कस्यचित् किंचिद् ईप्सितम्

ततः स बकुल अशोके स शोके पार्थिव आत्मजे

करिणी पृष्ठम् आरोप्य स सैन्यः प्रस्थितः पुरः

आसीच् च मम यल् लोके प्रसिद्धम् अभिधीयते

सो ऽहं स्व अर्थ परः युष्मान् अपहर्तुम् इतो गतः

अथ अन्तर्धिम् गता यक्षी महा मोहम् मनोहरः

एकश् चारुतर आकारः पुरुषः प्रणिपत्य तम्

कालिन्दी नील कालाम् च वृद्धां पिङ्ग शिरोरुहाम्

अथ गन्धर्वदत्तायां प्रवृत्तायां पुरं प्रति

ततः कृत नमस्कारः स मनोहरम् अब्रवीत्

स येन यूयम् आनीताः सागर उपान्त काननात्

सान्द्र हेम प्रभा पिङ्गम् तुङ्ग शृङ्ग स्रजम् नगम्

दृष्ट मार्गाः मुहूर्तेन यामस् तं गुह्यक अचलम्

प्रददाव् अथ सर्व स्वम् तस्मै त्रासेन वाणिजः

आवाम् आज्ञापिते देव्या स्वामिनं निर्विनोदनम्

नील नीरज माला इव कोमल अनिल लासिता

अवाच् च सहसा मोदः कौवेर्याः पवन आहृतः

नगरं काननद्वीपं महा इन्द्र नगर उपमम्

स्व गृहाय गमिष्यामि तत्र गच्छेद् भवान् इति

तेन तौ बकुल अशोकौ अविपन्नौ गृहान् गतौ

जयन्त इति पुत्रो ऽस्य शूरः चारुः कविः पटुः

बलवत् मन्मथ अपास्त भोग्य अभोग्य विचारणः

माम् उद्दिश्य ततस् तेन क्रोध अरुणित चक्षुषा

तेन उक्तम् अम्बुधेस् तीरे देवेन वसता सता

प्रभाते राज पुत्राय रात्रि वृत्तम् न्यवेदयन्

क्वचित् केसरि शार्दूल द्वीपि खड्ग ऋक्ष शम्बरान्

आदरेण तम् अन्विष्येस् त्यज श्री मदिरा रुजम्

राज पुत्रः ऽपि राजानं नत्वा वाणिजम् अन्वगात्

निन्दित अमृत पानेन किं पुनर् दर्शनेन ते

चक्षुस् मनोहर आराम छायाम् अध्यासितं ततः

तेन दोहदकं पृष्टा भार्या अवोचत् त्रपावती

विदित अशेष वेद्यः ऽपि गन्ध शास्त्र प्रियः ऽधिकम्

शरीर अवयवान् दृष्ट्वा मुहुस् तस्य अवदत् ततः

विपन्न वहनः तत्र न च कश्चन विद्यते

किंचिद् विज्ञापयाम्य् एष यातु वः क्रोध पावकः

किंतु यस् तात पादेभ्यः श्रीकुञ्जः कथितस् त्वया

मनोहरस् तु स सुहृद् कृत कामुक डम्बरः

राज पुत्रः तु दयितां सिद्धां विद्याम् इव स्मरन्

स्वर्गतश् च्यवमानस्य ध्याम ध्यामा भवत् प्रभा

मनस् चक्षुस् शरीरैः सः श्रीकुञ्जं युगपद् गतः

पुत्रो मनोहरस् तस्य मनोहरः

अथ गन्धर्वदत्ता मां दीप्त अमर्षम् अशङ्किता

मा वोचद् दारकं कश्चित् क्व गतो ऽभूद् भवान् इति

गन्धर्वदत्ता वचनात् प्रिय त्वम् मातंग कन्या सुतराम् अगान् मे

क्रीडत् मकर कुम्भीर कुलीर झष कच्छपे

सखी सहितया वर्षं गृहीत ब्रह्मचर्यया

मम त्व् आसीद् अहो स्त्रीणाम् अत्र असम त्रपम् मनः

कुल शील वयस् रूपैः यः स्याद् अस्याः समो वरः

अथ आरामान् अभिक्रुध्यन्न् आवयोर् व्यवधायकान्

नेत्राभ्याम् अनिमेषाभ्याम् अर्यपुत्रस् तया यथा

दूराद् गिरिम् अपश्याम रत्न कूट स्थ किंनरम्

कालम् अप्य् उज्ज्वल आयामम् घनाघनम् इव अम्बुदम्

संकल्प चक्षुषा पश्यन्न् अगच्छत् सुकुमारिकाम्

दृष्टं किं नाम न आश्चर्यम् आश्चर्य निधिः अम्बुधिः

इति प्रोत्साहितस् तेन स्व अर्थेन च सुमङ्गलः
रात्रौ रात्रौ समेतानां वियुक्तानां दिवा दिवा

वदता निहतो असि इति विमुक्तः शिखि पिच्छकः

प्रणम्य तेषु यातेषु कुमार सुकुमारिके

स च यात्रा उत्सवः चित्रो मया अन्य आहित चेतसा

दिनैस् त्रिचतुरैर् एव चतुरः पर्यतोषयत्

विहन्ता सर्व सिद्धीनाम् न अस्ति विघ्न विनायकः

भरद्वाज सुता आख्यातुम् उपाक्रामत वृत्तकम्

मम आसीत् इयम् एव अत्र स दोषा कुल मानिनी

निद्राम् अभिलषामि स्म मातंगी संगम आशया

स्निग्धैर् दारैः सुहृद्भिश् च मैत्री मात्र निबन्धनैः

श्वश्रूः पश्य इति अनुज्ञातः प्रविवेश अवरोधनम्

अर्यपुत्रेण मातङ्गी तया वा लोल नेत्रया

एकदा बकुल अशोक सुमङ्गल पुरःसरः

सेवमाना वयं देवं देवताम् अमृता गताः

ततस् तद् अपि सम्प्राप्तं जवेन कुलटा द्वयम्
यदा एव वाचा पुण्यं वदति तद् अनुष्टुभः

श्रवणीयो जगत्यै

ता एनम् अन्न अद्यमानाः अन्न आदम् श्रेष्ठं स्वानां कुर्वन्ति

धुराम् अलंकरणम्

अथ य एवम् एतानि सर्वाण्य् एकधा वेद एवम् ह एतानि सर्वाण्य् एकधा भवन्त्य् एकधा एव श्रेष्ठः स्वानां भवति

रेतस्यां ह वै स तद् उवाच

दर्शनीयस् त्रिष्टुभः

स ह वा एना अन्नम् आदधाति य एना एतैः समर्धयति

यां ह वा आहुर् एका धूर् इति रेतस्या ह वै सा धुरां धूः

अन्न आदः श्रेष्ठः स्वानां भवति य एवं वेद

तद् उ ह उवाच वासिष्ठश् चैकितानेयः पश्चा इव अनुबुध्य धुरो ह वा इमे ब्राह्मणा मीमांसमानास् ताम् एव धुरं न अवाग्मन् यस्याम् एता धुरि सर्वा अधि इति

ते ह वै ते तथा एकैकेन एव आसुः
ब्रह्मणा एव तत् ब्रह्म प्रतिपद्यते

इन्द्र वृषभः इति

न ह वै एतत् अन्यः वसुक्रात् मरुत्वतीयम् उदयच्छत् न विव्याच इति

शान्तिः वै प्रतिष्ठा एकाहः

विश्वम् ह अस्मै मित्रम् भवति यः एवम् वेद येषाम् च एवम् विद्वान् एतत् होता शंसति

असत् सु मे जरितर् स अभिवेगः सत्यध्वृतम् इति शंसति

तत् आहुः अथ कस्मात् वासुक्रेण एतत् मरुत्वतीयम् प्रतिपद्यते इति

जनिष्ठाः उग्रः सहसे तुराय इति निविद् धानम् ऐकाहिकम् रूप समृद्धम्

अनूचानः दीर्घ जीवी तपस्वी असानि इति

अनिरुक्तः वै प्रजापतिः प्रजापतेः आप्त्यै

आ शासते प्रति हर्यन्ति उक्था इति

मरुत्वाꣳ इन्द्र वृषभः रणाय इति शंसति

ताः त्रिस् प्रथमया त्रिस् उत्तमया एक शतम् भवन्ति

पञ्चविंशानि इतराणि हि अङ्गानि

तत् यत् कयाशुभीयम् शंसति संज्ञात्यै एव

एतत् वै संज्ञानम् सन्तनि सूक्तम् यत् कयाशुभीयम्

पञ्च अङ्गुलयः चतुष्पर्वाः द्वे कक्षसी दोस् च अक्षः च अंसफलकम् च सा पञ्चविंशतिः

ताः पराच् वचनेन सप्तनवतिः भवन्ति

तत् यत् भारद्वाजम् शंसति पाप्मनः अपहत्यै

ब्रह्म एतत् अहर्

ऐन्द्रम् एतत् अहर् एतस्य अह्नः रूपम्

ऊर्वम् गव्यम् महि गृणानः इन्द्र इति महद्वत्

सः एतेन सूक्तेन पाप्मानम् अपाहत

सकृत् इन्द्रम् निराह

विश्वस्य ह वै मित्रम् विश्वामित्रः आस

भरद्वाजः ह वै ऋषीणाम् अनूचानतमः दीर्घजीवितमः तपस्वितमः आस

तत् यः अस्य प्रियः स्यात् कुर्यात् एव अस्य कयाशुभीयम्

शान्त्याम् एव तद् प्रतिष्ठायाम् अन्ततः प्रतितिष्ठन्ति

त्रैष्टुभः हि मध्यन्दिनः

यत् शतम् तत् आयुः इन्द्रियम् वीर्यम् तेजः

ताः त्रिष्टुभम् अभिसंपद्यन्ते

एतेन ह वै इन्द्रः अगस्त्यः मरुतः ते समजानत

तस्याः एव

तत् उ वैश्वामित्रम्

वृषण्वत् वै इन्द्रस्य रूपम्

सत्यवत् रूप समृद्धम् एतस्य अह्नः रूपम्

कया शुभा सवयसः सनीडाः इति शंसति

रूप समृद्धम् एतस्य अह्नः रूपम्

आयुषि इन्द्रिये वीर्ये तेजसि प्रतिष्ठितः

तस्मात् भारद्वाजम् शंसति

तत् अनिरुक्तम् प्राजापत्यम् शंसति

ब्रह्म वै वसुक्रः

तत् उ कयाशुभीयम्

उक्थम् वै एतत् अहर्

सत्यम् वै एतत् अहर्

उक्थवत् रूप समृद्धम् एतस्य अह्नः रूपम्
विद्म ते स्वप्न जनित्रं पराभूत्याः पुत्रो ऽसि यमस्य करणः

अन्तको ऽसि मृत्युर् असि

तं त्वा स्वप्न तथा संविद्म स नः स्वप्न दुष्वप्न्यात् पाहि

विद्म ते स्वप्न जनित्रं अभूत्याः पुत्रो ऽसि यमस्य करणः

विद्म ते स्वप्न जनित्रं निर्भूत्याः पुत्रो ऽसि यमस्य करणः

विद्म ते स्वप्न जनित्रं निरृत्याः पुत्रो ऽसि यमस्य करणः

विद्म ते स्वप्न जनित्रं देव जामीनाम् पुत्रो ऽसि यमस्य करणः

अन्तको ऽसि मृत्युर् असि

तं त्वा स्वप्न तथा संविद्म स नः स्वप्न दुष्वप्न्यात् पाहि
तस्माद् एतेन द्वयं प्राणेन करोति भस्म च करोति वातं च

यद्य् एनं बृहत्याम् अनुव्याहरेद् यज्ञस्य शिश्नम् अचीक्ﾱपं यज्ञ मारः मूत्र ग्राहः त्वा हनिष्यति इति एनं ब्रूयात्

परोवरीयस्योर् ऋचोर् भवतः

यो ऽयं प्राङ् प्राण एष एव स

अथ अनुष्टुभ्

तस्माद् एतेन एकम् एव प्राणेन करोति यद् एव प्राणान् उदनतो ऽनूदनिति

तस्माद् द्वे अक्ष्यौ समानं पश्यतः

अध्यूढो ऽन्येषु स्वेषु भवति य एवं वेद

एतेन हि तद् विहृतम्

यद्य् एनं माध्यंदिनस्य पवमानस्य गायत्र्याम् अनुव्याहरेद् यज्ञस्य अवाञ्चम् प्राणम् अचीक्ﾱपं यज्ञ मारः विघातस् त्वा हनिष्यति इति एनं ब्रूयात्

तस्य ह न उपवदन् च न पापं कर्ता अस्ति

यद्य् एनम् एक देवत्ये आज्ये ऽनुव्याहरेद् यज्ञस्य प्रेतिम् अचीक्ﾱपं यज्ञ मारः प्र इति अजनयं मरिष्यसि इति एनं ब्रूयात्

यद्य् एनं पृष्ठेष्व् अनुव्याहरेद् यज्ञस्य इन्द्रियम् वीर्यम् अचीक्ﾱपं यज्ञ मारः वज्रस् त्वा हनिष्यति इति एनं ब्रूयात्

अथ उ ह ब्रूयाद् अन् आज्ञात वधः त्वा हनिष्यति इति

अध्यूढम् अन्येषु स्तोत्रेषु यज्ञायज्ञीयम्

अथ पृष्ठानि

तस्मात् समानत्र सन् सर्वा अनु दिशश् शृणोति

अपि पराङ् यन् पश्चाद् वदतश् शृणोति

त्रि पदोः ऋचोर् भवतः

स एषो अपहत पाप्मा यज्ञ एव प्रत्यक्षम्

तस्यां द्वे सामनी

तस्माद् द्वयं प्राणेन करोति प्राण्य अपानिति

तस्याम् एकं साम

तस्माद् ये के च अनूक भाजः गोर् अश्वस्य पुरुषस्य तेषाम् अनूकम् एव बलिष्ठम्

नाभिर् एव सा

अथ बृहती

उपर्य् अन्येभ्यः स्वेभ्यो भवति य एवं वेद

अध्यूढं वा एतद् अन्येष्व् अङ्गेषु यत् शिरः

अथ उ ह ब्रूयाद् अवस्रवस् त्वा हनिष्यति इति

नाना प्रस्तावौ नाना निधने हिंकारो ऽन्तरेण

अथ उष्णिह् ककुभौ

शिर एव तत्

तस्मात् त्रिवृच् चक्षुश् शुक्लं कृष्णं कनीनिका

इन्द्रियं ह्य् एतद् वीर्यं यत् पृष्ठानि

यो ऽयम् अवाङ् प्राण एष एव स

तस्मान् न इतरः इतरम् अनुनिनर्दति न इतरः इतरम्

चक्षुषी ते

यद्य् एनं बहिष्पवमाने ऽनुव्याहरेद् यज्ञस्य रेतः सिक्तम् अचीक्ﾱपं यज्ञ मारः ऽरेतस्का ते प्रजा भविष्यति इति एनं ब्रूयात्

तस्यां द्वे सामनी

एतेन हि तद् विहृतम्

अथ माध्यंदिनस्य पवमानस्य गायत्री

अथ जगती

यद्य् एनं द्वि देवत्ये आज्ये ऽनुव्याहरेद् यज्ञस्य प्रतिष्ठाम् अचीक्ﾱपं यज्ञ मारः अ प्रतिष्ठितः भविष्यसि इति एनं ब्रूयात्

यो ऽयं प्राण एष एव स

तानि बृहतीषु भवन्ति

तस्याम् एकं साम

उपर्य् अन्येभ्यः स्तोत्रेभ्यो यज्ञायज्ञीयम्

तस्माद् एतेन द्वयं प्राणेन करोति रेतश् च सिञ्चति मेहति च

अथ उ ह ब्रूयाद् अरेतस्को भविष्यसि इति

तस्मात् परोवरीयः पुरुषः पश्यति

एतेन हि तद् विहृतम्

तस्मान् न सर्वं सत्यं वाचा वदति न सर्वम् अनृतम्

तस्माद् द्वयं वाचा करोत्य् अन्नं च एनया अत्ति वदति च

तस्माद् एतेन एकम् एव श्रोत्रेण करोति यद् एव शृणोति

वाग् एव सा

नाना प्रस्तावौ नाना निधने हिंकारो ऽन्तरेण

नाना प्रस्तावौ नाना निधने हिंकारो ऽन्तरेण

तस्यां द्वे सामनी

चतुष्पदायाम् ऋचि भवति

यद्य् एनं त्रिष्टुभ्य् अनुव्याहरेद् यज्ञस्य नाभिम् अचीक्ﾱपं यज्ञ मारः उदावर्तस् त्वा हनिष्यति इति एनं ब्रूयात्

तस्माद् इमा बृहतीर् इव कीकसा बृहतीर् इव परिशवः पृष्ठम् अभिसमायन्ति

तस्मान् नाना वीर्ये चक्षुषी

तस्यां द्वे सामनी

उपरि वा एतद् अन्येभ्यो ऽङ्गेभ्यो यत् शिरः

इन्द्रियं वै वीर्यं पृष्ठानि

समानं छन्दः

अथ आर्भवस्य पवमानस्य गायत्री