tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अनेक पर्यायेण शुचिना प्रणीतेन खादनीय भोजनीयेन स्व हस्तम् संतर्प्य संप्रवार्य भगवन्तं भुक्तवन्तं विदित्वा धौत हस्तम् अपनीत पात्रम् नीचतरम् आसनम् गृहीत्वा भगवतः पुरस्तात् निषण्णः धर्म श्रवणाय

दृष्ट्वा च पुनर् गाथाम् भाषते

उपसंक्रम्य दौवारिकं पुरुषम् आमन्त्रयते गच्छ भोः पुरुष अनङ्गणस्य गृहपतेः कथय कौशिक गोत्रः ब्राह्मणो द्वारे तिष्ठति भवन्तं द्रष्टु कामः इति

यथा हि अमी शीतवन उन्मुख उत्सुकाः प्रवान्ति वाता हिम पङ्क शीतलाः

तासाम् अश्रु पातः जातः

सद्यः प्रशान्त इन्द्रियः एव तस्थौ उपस्थितः बुद्ध मनोरथेन

य एतत् श्रमणः वा ब्राह्मणो वा महर्द्धिको वा महा अनुभावः ऋद्ध्या गृह्णाति तस्य इदम् यथासुखम् इति

स भगवता एहिभिक्षुकया आभाषित एहि भिक्षो चर ब्रह्मचर्यम् इति

अमात्याः कथयन्ति देव किमर्थं करे कपोलं दत्त्वा चिन्ता परः तिष्ठसि इति तेन विस्तरेण समाख्यातम्

न ते गृहपते कामकारं ददामि

स पण्यं विसर्जयित्वा प्रतिपण्यम् आदाय राजगृहम् आगतः

ज्योतिष्केण श्रुतम्

तैः असौ सार्थो भूयः प्रतिनिवर्त्य प्रत्यवेक्षितः

अथ शक्रो देव इन्द्रः कौशिक ब्राह्मण रूपम् अन्तर्धाप्य स्व रूपेण स्थित्वा कथयति गृहपते विश्वकर्मा ते देवपुत्रः साहाय्यं कल्पयिष्यति इति उक्त्वा प्रक्रान्तः

धर्मता खलु यस्मिन् समये बुद्धा भगवन्तः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति तस्मिन् समये नील पीत लोहित अवदाताः अर्चिषो मुखात् निश्चार्य काश्चिद् अधस्तात् गच्छन्ति काश्चिद् उपरिष्टात् गच्छन्ति

निर्ग्रन्था भगवन्तं स्मित उन्मुखम् दृष्ट्वा संलक्षयन्ति यथा श्रमणो गौतमः स्मित उन्मुखः महा जन मध्यम् प्रविष्टः नूनम् अयम् बोधिसत्त्वो न कालगतः

यो विक्रीणीते तेन मद् विषये न वस्तव्यम् इति

भगवान् स्मित उन्मुखः महा जन मध्यम् प्रविष्टः

ततो ऽनङ्गणो गृहपतिः स्वयम् एव गतः

स ब्राह्मण दारकः क्षत्रिय दारकस्य कथयति वयस्य भगवता सुभद्रस्य गृहपतेः पत्नी व्याकृता पुत्रं जनयिष्यति कुलम् उद्द्योतयिष्यति दिव्य मानुषीम् श्रियं प्रत्यनुभविष्यति मम शासने प्रव्रज्य सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्करिष्यति इति

तस्य न अतिदूरे भूरिकः तिष्ठति

अधिवासयति विपश्यी सम्यक्सम्बुद्धो ऽनङ्गणस्य गृहपतेः तूष्णीम्भावेन

स ब्राह्मणो भूयस्या मात्रया अभिप्रसन्नः कथयति गृहपते महर्द्धिकः त्वम् महा अनुभावः

सा तैः विक्रोशद्भिः नील पीत लोहित अवदातैः वस्त्रैः शिबिकाम् अलंकृत्य शीतवनं श्मशानम् अभिनिर्हृता

स भूयस्या मात्रया परं विस्मयम् आपन्नः

क्षिप्त मात्रकः एव पतितः

ततो जीवकं कुमार भूतम् इदम् अवोचत् जीवक मा असि क्षत उपहतो वा इति स कथयति राज कुले ऽहं भदन्त जातो राज कुले वृद्धः

राजा कथयति भवन्तः ज्योतिष्को गृहपतिः भगवता व्याकृतो दिव्य मानुषीम् श्रियं प्रत्यनुभविष्यति इति

धार्मिको धर्म राजा धर्मेण राज्यं कारयति

स कथयति देव मया विपश्यी सम्यक्सम्बुद्धः त्वद् प्रथमतस् उपनिमन्त्रितः

गृहं भाजयाम इति

तया वीथीं गत्वा कर्पासः क्रीतः

स्त्री घातकः ऽयम्

सो ऽपि तत्र एव अवस्थितः

अथ अनङ्गणः गृहपतिः सुख उपनिषण्णम् बुद्ध प्रमुखम् भिक्षु संघम् विदित्वा शुचिना प्रणीतेन खादनीय भोजनीयेन स्व हस्तम् संतर्पयति संप्रवारयति

अस्माकं भगिनी सुभद्रेण गृहपतिना प्रघातिता

ततो बन्धुमान् राजा दृष्ट्वा परं विस्मयम् आपन्नः

भूयः शुल्कयाम इति

गाथा द्वयम् च भाषन्ते

तस्मिन् नाना रत्न विभूषित आसन वसन सम्पन्न शोभा आसन प्रज्ञप्तिः कारिता

यदि तावत् कुमारम् आनयसि इति एवम् कुशलम्

स प्रतिभिन्नकः संलक्षयते यदा पितुः अत्ययात् राजा भविष्यामि तदा ग्रहीष्यामि इति

तेन अङ्गुलि मुद्रा क्षिप्ता

भगवान् च स श्रावक संघः शीतवनं सम्प्रस्थित इति

तेन सर्वं घन जातम् दीन अनाथ कृपणेभ्यः दत्तम्

दृष्ट्वा च पुनर् ज्योतिष्कस्य गृहपतेः कथयन्ति गृहपते किम् एतत् इति तेन तेषां विस्तरेण आरोचितम्
एहि इति च उक्तः स तथागतेन मुण्डः च संघाटि परीत देहः

स कथयति कुमार न शक्नोषि त्वम् एकम् दिवसं राज्यं कारयितुम् किं देवो जानीते मम एकः दिवसः प्रविष्टस्य अद्य देवस्य सप्तमो दिवसो वर्तते

तद् प्रतिस्पर्ध शोभा विभूषितः मण्डवाटः कारितः

तत्र भगवान् सुभद्रं गृहपतिम् आमन्त्रयते गृहाण इदानीम् गृहपते कुमारम् इति

तेन तिरःप्रातिवेश्याः पृष्टाः श्रुतं मया अस्माकं भगिनी सत्त्ववती संवृत्ता

अधनाः स धनाः व्यवस्थापिताः

स संलक्षयति यदि अनुसंवर्णयिष्यामि अहम् गृहपतिः भूयस्या मात्रया श्रमणस्य गौतमस्य अभिप्रशंस्यति

यत् विपश्यिनि तथागते कारां कृत्वा प्रणिधानं कृतं तस्य कर्मणो विपाकेन आढ्ये महाधने महा भोगे कुले जातः

तेन चित्तं प्रदूष्य खरा वाङ् निश्चारिता तावत् मे भक्त काष्ठम् अस्ति येन अहम् एनं सह अमात्यम् चिताम् आरोप्य ध्मापयामि इति

न केनचिद् आभाषितव्यम् इति

न च कश्चिद् याचते इति

राजा प्रवेष्टु कामः वापी इति कृत्वा उपानहौ मोक्तुम् आरब्धः

स व्याल यक्षेषु उपपन्नः

तेन श्रुतं यथा मम भगिनी सत्त्ववती संवृत्ता

स कथयति अहम् अपि एवम् करोमि

स चन्द्र तारम् प्रपतेत् इह अम्बरम् मही स शैला स वना नभो व्रजेत्

अन्तरा च राजगृहम् अन्तरा च चम्पाम् अत्र अन्तरे शुल्क शाला

अग्निना अपि न दग्धः

सा च मृता कालगता शीतवनं श्मशानं निर्हृता मा ह एव भगवता भाषितं वितथं स्यात् इति

ततो बन्धुमान् राजा स्वयम् एव तत् द्वारम् गत्वा अवस्थितः

तस्य मातुलः पण्यम् आदाय देश अन्तरम् गतः

काष्ठ विक्रयः विधार्यताम् इति

तत् अस्य मनोरथं पूरयामि इति

अजातशत्रुः कथयति शोभनम्

स कथयति देव उपसंक्रमिष्यति

ज्योतिष्कः कथयति अस्ति एतत् एव

ततो विस्मयम् आपन्नः प्रविश्य सिंहासने निषण्णः

प्रयान्ति नूनं बहवो दिवौकसो निरीक्षितुं शाक्यमुनेः विकुर्वितम्

ऐरावणो नाग राजः विपश्यिनः सम्यक्सम्बुद्धस्य शत शलाकम् छत्रम् उपरि मूर्ध्नो धारयति अवशिष्टा नागा अवशिष्टानां भिक्षूणाम्

सचेत् ते महा राज अनङ्गणो गृहपतिः अनुजानीते एवं ते अहम् अधिवासयामि

भवन्तो न केनचित् मद् विषय निवासिना काष्ठं विक्रेतव्यम्

अनङ्गणो गृहपतिः गन्धकाष्ठैः भक्तम् साधयितुम् आरब्धः

देव न अयम् वधू जनः बाह्यो ऽयं परिजनः

ते प्रक्रान्तः

तस्मै तु कथयेत् शोकम् यः शोकात् संप्रमोचयेत्

बुद्धो भगवान् राजगृहे विहरति वेणुवने कलन्दकनिवापे

ज्योतिष्कः कथयति देव न इदम् पानीयं मणि भूमिः एषा

यावत् अपरेण समयेन सुभद्रो गृहपतिः कालगतः

गृहीत्वा गच्छ इति

अपि एव अतिक्रमेत् वेलाम् सागरो मकर आलयः

तद् गतम् एतत्

अष्टादशा अनुशंसाः बुद्ध चारिकायाम् इति अनेकानि देवता शत सहस्राणि भगवतः पृष्ठतः पृष्ठतो ऽनुबद्धानि

त्वम् एव जानीषे

भगवतो वाचा अवसानम् एव मुण्डः संवृत्तः

भिक्षवः कथयन्ति स्थविर कल्पते तव पात्र मात्रस्य अर्थाय ऋद्धिं विदर्शयितुम् इति कथयति आयुष्मन्तः कल्पतु वा मा वा

यथा एष परिभाषते नूनम् एवम् करोमि इति विदित्वा राज्ञः पादयोर् निपत्य कथयति देव मम ज्ञातय एवं परिभाषन्ते यदि तावत् कुमारम् आनयसि इति एवम् कुशलं नो चेद् आनयसि वयं त्वां ज्ञाति मध्यात् उत्क्षिपामः संकारं पातयामो रथ्या वीथी चत्वर शृङ्गाटकेषु च आवरणम् निश्चारयामो ऽस्माकं भगिनी सुभद्रेण गृहपतिना प्रघातिता

स कथयति आनय पश्यामः

स तं ताडयितुम् आरब्धः

ज्योतिष्कः कुमारः स्व गृहे प्रतिष्ठितः

तेन यस्मिन् प्रदेशे तेन सुभद्रेण पत्नी आघातिता तस्मिन् प्रदेशे विहारं कारयित्वा सर्व उपकरण सम्पूर्णः चातुर्दिश आर्य भिक्षु संघाय निर्यातितः
कैश्चिद् श्रोतापत्ति फलम् साक्षात्कृतम् कैश्चित् सकृदागामि फलम् कैश्चिद् अनागामि फलम् कैश्चित् सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्कृतं कैश्चिद् ऊष्म गतानि कुशल मूलानि उत्पादितानि कैश्चिद् मूर्धानः कैश्चित् मृदुमध्याः क्षान्तयः कैश्चिद् श्रावक बोधौ चित्तानि उत्पादितानि कैश्चित् प्रत्येक बोधौ कैश्चिद् अनुत्तरायाम् सम्यक्सम्बोधौ कैश्चिद् शरण गमनानि कैश्चिद् शिक्षा पदानि

इति विदित्वा येन विपश्यी सम्यक्सम्बुद्धः तेन उपसंक्रान्तः

प्रियः च मे मनापः च

तेन सदृशात् कुलात् कलत्रम् आनीतम्

काष्ठ विक्रयः इति

तत्र भगवाञ् जीवकं कुमार भूतम् आमन्त्रयते गृहाण जीवक कुमारकम् इति

तेन छत्र दण्डात् अपनीय सा यमली दर्शिता

ज्योतिष्केण उक्तः भो ब्राह्मण किमर्थं त्वम् अ पत्तनम् घोषयसि गृहपते अस्या यमल्याः कार्षापण सहस्रम् मूल्यम्

येन ते प्रयोजनं तत् गृहीत्वा गच्छ

अपि तु अयम् अपूर्व दर्शनः सत्त्वः अस्य अनुभावात् अस्माकम् कारणा विशेषाः प्रतिप्रस्रब्धा इति

स्त्री घातकः ऽयम्

को ऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति न भिक्षवः कर्माणि कृतानि उपचितानि पृथिवी धातौ विपच्यन्ते न अप् धातौ न तेजः धातौ न वायु धातौ अपि तु उपात्तेषु एव स्कन्ध धातु आयतनेषु कर्माणि कृतानि उपचितानि विपच्यन्ते शुभानि अशुभानि च

राजा बिम्बिसारः कथयति गृहपते मया अयं कुमारः संवर्धितः

तेन तत् दीर्घे स्तम्भे आरोप्य स्थापितम्

राजा कथयति गृहपते न मया त्वद् सकाशात् ज्योतिष्कः कुमारो गृहीतः किंतु भगवता मम न्यस्तः

तस्य मध्यमायां द्वार शालायाम् मणि भूमिः उपरचिता

सा च श्रूयते मृता कालगता इति

ते कथयन्ति देव श्रूयते राज्ञो मान्धातुः सप्त अहम् हिरण्य वर्षम् पतितम्

तया ब्राह्मण उक्तो ब्राह्मण अस्या यमल्याः कार्षापण सहस्रम् मूल्यम्

उपसंक्रम्य विपश्यिनः सम्यक्सम्बुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः

धर्मता खलु बुद्धानां भगवतां महा कारुणिकानाम् लोक अनुग्रह प्रवृत्तानाम् एक आरक्षाणाम् शमथ विपश्यना विहारिणाम् त्रि दमथ वस्तु कुशलानाम् चतुर् ओघ उत्तीर्णानाम् ऋद्धिपाद चरण तल सु प्रतिष्ठितानाम् चतुर्षु संग्रह वस्तुषु दीर्घ रात्र कृत परिचयानाम् चतुर् वैशारद्य विशारदानाम् पञ्चाङ्ग विप्रहीणानाम् पञ्च गति समतिक्रान्तानाम् षडङ्ग समन्वागतानाम् षष् पारमिता परिपूर्णानाम् असंहत विहारिणाम् सप्त बोध्यङ्ग कुसुम आढ्यानाम् अष्टाङ्ग मार्ग देशिकानाम् नव अनुपूर्व विहार समापत्ति कुशलानाम् दश बल बलिनाम् दश दिश् समापूर्ण यशसाम् दश शत वशवर्ति प्रतिविशिष्टानाम् त्री रात्रेस् त्रिस् दिवसस्य बुद्ध चक्षुषा लोकं व्यवलोक्य ज्ञान दर्शनम् प्रवर्तते को हीयते को वर्धते कः कृच्छ्र प्राप्तः कः संकट प्राप्तः कः संबाध प्राप्तः कः कृच्छ्र संकट सम्बाध प्राप्तः को अपाय निम्नः को अपाय प्रवणः को अपाय प्राग्भारः कम् अहम् अपायात् उद्धृत्य स्वर्गे मोक्षे च प्रतिष्ठापयेयं कस्य अन् अवरोपितानि कुशल मूलानि अवरोपयेयम् कस्य अवरोपितानि परिपाचयेयम् कस्य परिपक्वानि विमोचयेयम्

स तां प्रच्छन्नं गृहम् आनीय सुहृद् सम्बन्धि बान्धवानाम् प्रातिवेशकानां च कथयति भवन्तः पत्नी मे कालगता इति

तैः ते पुनः प्रत्यवेक्षिताः

सा घण्टा रटति एव

तेन हस्तः प्रसारितः

तेन उद्यच्छमानेन व्यायच्छमानेन इदम् एव पञ्चगण्डकं संसार चक्रम् चल अचलम् विदित्वा सर्व संस्कार गतीः शतन पतन विकिरण विध्वंसन धर्मतया पराहत्य सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्कृतम्

सुभद्रः संलक्षयति सर्वथा परित्याज्यो ऽसौ इति विदित्वा स भैषज्यं दातुम् आरब्धः

उपनिमन्त्रितो ऽस्मि महा राज त्वद् प्रथमतस् ऽनङ्गणेन गृहपतिना

स कथयति कुमार इमे मत्स्या उपरि भ्रमन्तः पश्यन्ति
ज्योतिष्को दारको राज्ञा बिम्बिसारेण अष्टाभ्यो धात्रीभ्यो ऽनुप्रदत्तो द्वाभ्याम् अंसधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्षीरधात्रीभ्यां द्वाभ्यां मलधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्रीडनिकाभ्यां धात्रीभ्याम्

सा ब्राह्मणी संलक्षयति अयं ब्राह्मणो यैः तैः उपायैः धन उपार्जनम् करोति

निर्ग्रन्थानाम् एव मुखं व्यवलोकयति

वधू जनः पाद अभिवन्दने उपसंक्रान्तः

या अधस्तात् गच्छन्ति ताः संजीवं कालसूत्रं संघातं रौरवं महारौरवं तपनं प्रतापनम् अवीचिम् अर्बुदम् निरर्बुदम् अटटम् हहवं हुहवम् उत्पलम् पद्मं महापद्मं नरकं गत्वा ये उष्ण नरकाः तेषु शीतीभूता निपतन्ति

उपसंक्रम्य पुरस्तात् भिक्षु संघस्य प्रज्ञप्त एव आसने निषण्णः

ततो बन्धुमान् राजा करे कपोलं दत्त्वा चिन्ता परः व्यवस्थितः

अनङ्गणेन गृहपतिना अवचरकः पुरुषः प्रेषितो गच्छ भोः पुरुष पश्य कीदृशेन आहारेण बन्धुमान् राजा बुद्ध प्रमुखम् भिक्षु संघम् भोजयति इति

सन्ति तानि पुष्पाणि यानि रात्रौ विकसन्ति दिवा म्लायन्ति सन्ति यानि दिवा विकसन्ति रात्रौ म्लायन्ति सन्ति ते मणयो ये रात्रौ ज्वलन्ति न दिवा सन्ति ये दिवा ज्वलन्ति न रात्रौ सन्ति ते शकुनयो ये रात्रौ कूजन्ति न दिवा सन्ति ये दिवा कूजन्ति न रात्रौ राजा विस्मयम् आपन्नः कथयति कुमार अ वितथ वादी भगवान्

घण्टा रटति एव

न भगवतो भाषितं वितथम्

अहं भक्षयामि

गच्छ निवेदय इति

श्रुत्वा च पुनः संलक्षयति भगवता असौ व्याकृता पुत्रं जनयिष्यति कुलम् उद्द्योतयिष्यति दिव्यां मानुषीं श्रियं प्रत्यनुभविष्यति मम शासने प्रव्रज्य सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्करिष्यति इति

देवस्य एव सर्वं सन्तः स्वापतेयम् भविष्यति

अथ ता अर्चिषः त्रि साहस्र महा साहस्रम् लोकधातुम् अन्वाहिण्ड्य भगवन्तम् एव पृष्ठतः पृष्ठतः समनुगच्छन्ति

ते कथयन्ति गृहपते अयं सत्त्वो ऽतीव मन्दभाग्यो यो हि नाम सर्व भक्षेण अपि अग्निना न दग्धः

न अर्हामि अहम् त्वद् प्रथमतस् भोजयितुम् देव यदि अपि अहम् तव विषय निवासी तथा अपि येन पूर्व निमन्त्रितः स एव भोजयति

बुद्धं शरणं गतो धर्मं संघं शरणं गतः

स इन्द्र उपेन्द्राणाम् देवानां पूज्यो मान्यो अभिवाद्यः च संवृत्तः

अथ भगवान् अन्यतरस्मिन् प्रदेशे स्मितम् अकार्षीत्

किं कृतं अस्माकं सत्त्ववती भगिनी त्वया निर्ग्रन्थ विग्राहितेन तथा तथा उपक्रान्ता यथा कालगता

पुनर् मध्यम् जनं दृष्ट्वा इन्द्रियाणि उत्क्षिप्तुम् आरब्धः

निर्ग्रन्थैः श्रुतं ते हृष्ट तुष्ट प्रमुदिताः छत्र पताकाः उच्छ्रयित्वा राजगृहस्य नगरस्य रथ्या वीथी चत्वर शृङ्गाटके उपाहिण्डमाना आरोचयन्ति शृण्वन्तु भवन्तः

किं मम विभवो न अस्ति इति अमात्याः कथयन्ति देव कस्य अर्थे एवं क्रियते अयं गृहपतिः अपुत्रः नचिरात् कालं करिष्यति

ते कथयन्ति देव अलं विषादेन

तैः तत् एकं वस्त्रम् उद्घाट्य देवः प्रावृतः

आरभध्वं निष्क्रामत युज्यध्वं बुद्ध शासने

भगवान् च राजगृहात् निर्गतः

अद्य अपि राज कुले संवर्धत इति

गृहाण इति

सुभद्रः संलक्षयति न शक्यम् अस्याः अत्र उपसंक्रमम् कर्तुम्

किं तेन व्याकृतम् आर्य मया तस्य पत्नी दर्शिता किं जनयिष्यति स कथयति पुत्रं जनयिष्यति कुलम् उद्द्योतयिष्यति दिव्य मानुषीम् श्रियं प्रत्यनुभविष्यति मम शासने प्रव्रज्य सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्करिष्यति इति

वितानं कृत्वा अवस्थितः

शोभनेन कुविन्देन कार्षापण सहस्र मूल्या यमली वायिता

किं मन्यध्वे भिक्षवो यो ऽसौ अनङ्गणो नाम गृहपतिर् एष एव असौ ज्योतिष्कः कुल पुत्रः तेन कालेन तेन समयेन

गच्छामि पश्यामि किं श्रमणेन गौतमेन व्याकृतम् इति

ते कथयन्ति गृहपते किं पात्र मात्रस्य अर्थाय आत्मानम् संप्रकाशयाम उक्तं भगवता प्रच्छन्न कल्याणैः वः भिक्षवो विहर्तव्यं धूत पापैः इति उक्त्वा प्रक्रान्ताः

तत्र च घण्टा बद्ध्वा लम्बिता

किं बहुना यदि एवम् गृहं प्रवेशयसि नीयताम्
तेन निर्विशङ्केन चितां विगाह्य गृहीतः

न तु कदाचित् त्रैमासीं सर्व उपकरणैः प्रवारितः

एवम् यावत् सप्त वारान् अन्तर्हिता प्रादुर्भूता च

अहम् एव भोजयामि

या उपरिष्टात् गच्छन्ति ताः चातुर्महाराजकायिकान् देवान् त्रायस्त्रिंशान् यामान् तुषितान् निर्माणरतीन् परनिर्मितवशवर्तिनो ब्रह्मकायिकान् ब्रह्मपुरोहितान् महाब्रह्मणः परीत्ताभान् अप्रमाणाभान् आभास्वरान् परीत्तशुभान् अप्रमाणशुभान् शुभकृत्स्नान् अनभ्रकान् पुण्यप्रसवान् बृहत्फलान् अतपान् सुदृशान् सुदर्शनान् अकनिष्ठान् देवान् गत्वा दुःखं शून्यम् अनात्म इति उद्घोषयन्ति

सा भगवता व्याकृता पुत्रं जनयिष्यति कुलम् उद्द्योतयिष्यति दिव्य मानुषीम् श्रियं प्रत्यनुभविष्यति मम शासने प्रव्रज्य सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्करिष्यति इति

अनेक पर्यायेण धर्म्यया कथया संदर्श्य समुत्तेज्य संप्रहर्ष्य प्रक्रान्तः

किं क्रियताम् इति एतत् प्रकरणं भिक्षवो भगवत आरोचयन्ति

स च ब्राह्मण दारकः कथयति वयस्य यदि एवम् गच्छामः शीतवनं महा श्मशानम् पश्यामः वयस्य गच्छामः

तत् अर्हसि ज्योतिष्कं कुमारं दातुम् इति

सो अ पत्तनम् घोषयित्वा ताम् यमलीं छत्र दण्डे प्रक्षिप्य सार्थेन सार्धं राजगृहं सम्प्रस्थितो यावत् अनुपूर्वेण शुल्क शालाम् अनुप्राप्तः

बन्धुमान् राजा अनङ्गणं गृहपतिं दूतेन प्रक्रोश्य इदम् अवोचत् यत् खलु गृहपते जानीयाद् अहं त्वद् प्रथमतस् विपश्यिनं सम्यक्सम्बुद्धं भोजयामि ततः पश्चात् तव अपि न दुष्करं भविष्यति विपश्यिनं सम्यक्सम्बुद्धं भोजयितुम् इति

स प्रविष्टः

तैः तत् रत्नानाम् पूरयित्वा ज्योतिष्कस्य गृहपतेः प्राभृतम् अनुप्रेषितम्

राजा अपि तथा एव कथयति

कुलम् उद्द्योतयिष्यति इति इदम् अपि सत्यम्

अजातशत्रु कुमारेण ज्योतिष्क सन्तकः मणिः अपहृत्य दारकस्य हस्ते दत्तः

किंतु हस्तिनाम् अन्तःपुरस्य च कुतो मम विभव इति विदित्वा निवेशनं गतो दौवारिकं पुरुषम् आमन्त्रयते भोः पुरुष यदि कश्चिद् याचनकः आगच्छति स यत् प्रार्थयते तत् दातव्यम् नो तु प्रवेशः

स कथयति प्रत्यवेक्षत यदि मम किंचिद् अस्ति इति

ते गृहम् उत्सादयत् भविष्यसि त्वं च प्राणैः वियुज्यसे इति

स बुद्धे ऽभिप्रसन्नो धर्मे संघे ऽभिप्रसन्नो बुद्धं शरणं गतो धर्मं संघं शरणं गत इति

स ज्योतिष्कस्य गृहं गतः

देव किमर्थम् इन्द्रियाणि उत्क्षिपसि

ततो विस्मय आवर्जित चित्त संततिः विपश्यिनः सम्यक्सम्बुद्धस्य दूतेन कालम् आरोचयति समये भदन्त सज्जं भक्तम् यस्य इदानीम् भगवान् कालं मन्यत इति

स गर्भो दक्षिणं कुक्षिं गतः

कुमार कथं रात्रिः ज्ञायते दिवसो वा देव पुष्पाणां संकोच विकासात् मणीनाम् ज्वलन अ ज्वलन योगात् शकुनीनाम् च कूजन अकूजनात्

तेन खलु समयेन बन्धुमत्यां राजधान्यां बन्धुमान् नाम राजा राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्ण बहु जन मनुष्यम् च प्रशान्त कलि कलह डिम्ब डमरम् तस्कर रोग अपगतम् शालि इक्षु गो महिषी सम्पन्नम्

सुभद्रो विषादम् आपन्नः कथयति आर्य अत्र मया कथं प्रतिपत्तव्यम् इति भूरिकः कथयति गृहपते वयं प्रव्रजिताः शम अनुशिक्षाः

तत्र यानि पूर्वकाणि चत्वारि पात्राणि एतानि अनुपस्थापितानि न उपस्थापयितव्यानि उपस्थापितानि विसर्जयितव्यानि

ते त्वरित त्वरितम् गताः पृच्छन्ति भवन्तः किम् इयम् गृहपति पत्नी विरौति सुभद्रः कथयति कुक्षिमती एषा

वयं तथा करिष्यामो यथा देवः च अनङ्गणम् गृहपतिं पराजयति इति

स संलक्षयति ये केचिद् लोके दक्षिणीया विपश्यी सम्यक्सम्बुद्धः तेषाम् अग्रः दानपतीनाम् अपि अनङ्गणः गृहपतिः

इति विदित्वा आयुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते गच्छ आनन्द राजानं बिम्बिसारं मद् वचनेन आरोग्यय एवं च वद अनुप्रयच्छ महा राज सुभद्रस्य गृहपतेः ज्योतिष्कम् कुमारम्

अद्य अपि राज कुले संवर्धते

गच्छामि प्रव्रजामि इति
स निरीक्षितुम् आरब्धः यावत् पश्यति आत्मीयम् स्नान शाटकम्

परिभुक्तः क्षिप्तः

अथ अनङ्गणः गृहपतिः उत्थाय आसनात् एक अंसम् उत्तरासङ्गम् कृत्वा येन विपश्यी सम्यक्सम्बुद्धः तेन अञ्जलिम् प्रणम्य विपश्यिनं सम्यक्सम्बुद्धम् इदम् अवोचत् अधिवासयतु मे भगवांस् त्रैमासीं चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्कारैः सार्धं भिक्षु संघेन इति

ब्राह्मणः कथयति यूयं कथयथ शुल्कं न दापयाम इति

ततः समन्ततो निरीक्ष्य कथयति भगवन् किं भवतु अस्य दारकस्य नाम इति भगवान् आह महा राज यस्मात् अयम् दारको ज्योतिः मध्यात् लब्धः तस्मात् भवति दारकस्य ज्योतिष्क इति नाम इति

सा गृहपति पत्नी कुक्षिणा मृद्यमानेन विक्रोष्टुम् आरब्धा

तयोः क्षत्रिय दारकः अवगाढ श्राद्धः ब्राह्मण दारकः न तथा

समयतो ऽहं मुञ्चामि यदि मां दिवसे दिवसे त्रिष्कालं दर्शनाय उपसंक्रामति इति

न तु वैनेय वत्सानाम् बुद्धो वेलाम् अतिक्रमेत्

कुमार यदि एवम् किमर्थं न निमन्त्रयसि देव निमन्त्रितो भव

राजा कथयति भवन्तः राज अर्हम् इदम् वस्त्रम्

को ऽन्य उपसंक्रमितव्य इति स राज्ञा सर्व अलंकार विभूषितम् कृत्वा हस्ति स्कन्धे आरोप्य विसर्जितः

सुभद्रस्य गृहपतेः पौरुषेया ये पण्यम् आदाय देशान्तरं गतास् तैः श्रुतं सुभद्रो गृहपतिः कालगतः

प्रतिविशिष्टतरा नगर शोभा निर्मिता दिव्यो मण्डलवाटो दिव्या आसन प्रज्ञप्तिः दिव्यः आहारः समन्वाहृतः

अथ विपश्यी सम्यक्सम्बुद्धः पूर्वाह्णे निवास्य पात्र चीवरम् आदाय भिक्षु गण परिवृतः भिक्षु संघ पुरस्कृतः येन बन्धुमतो राज्ञो भक्त अभिसारः तेन उपसंक्रान्तः

अथ बन्धुमान् राजा विपश्यिनः सम्यक्सम्बुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा उत्थाय आसनात् प्रक्रान्तो येन स्वं निवेशनं तेन उपसंक्रान्तः

तत् किम् न मे मोषिष्यत इति पुर क्षोभः जातः

सो अष्टाभिः धात्रीभिः उन्नीयते वर्धते क्षीरेण दध्ना नवनीतेन सर्पिषा सर्पिमण्डेन अन्यैः च उत्तप्त उत्तप्तैः उपकरण विशेषैः

स लोकानाम् संकारं पातयामः रथ्या वीथी चत्वर शृङ्गाटकेषु च आवरणम् निश्चारयामो ऽस्माकं भगिनी सुभद्रेण गृहपतिना प्रघातिता

तेन गज भुज सदृशम् बाहुम् अभिप्रसार्य तत् पात्रम् गृहीतम्

मम शासने प्रव्रज्य सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्कृतम्

इति उक्त्वा शोकागारं प्रविश्य अवस्थितः

पश्य इति
मायाविनाम् अहम् देवः पुराणो हरिः अव्ययः

पायु उपस्थम् करौ पादौ वाक् च एव दशमी मता

एताः प्रकृतयः तु अष्टौ विकाराः च तथा अपरे

पर्वतानाम् अहम् मेरुः नक्षत्राणाम् च चन्द्रमाः

शिल्पिनां विश्वकर्मा अहम् प्रह्लादो अस्मि _

गतीनां मुक्तिः एव अहम् परेषां परमेश्वरः

क्लेश आख्यान् अचलान् प्राहुः पाशान् आत्म निबन्धनान्

महाकल्पः च कल्पानां युगानां कृतम् अस्मि अहम्

विद्यानाम् आत्म विद्या अहम् ज्ञानानाम् ऐश्वरम् परम्

तत् सर्वम् प्रतिजानीध्वं मम तेजस् विजृम्भितम्

अहं ब्रह्म विदाम् ब्रह्मा स्वयम्भुः विश्वतोमुखः

माम् एव मोचकं प्राहुः पशूनां वेद वादिनः

नित्य आनन्दम् निर्विकल्पं तत् धाम् परमं मम

स एव बन्धः स च बन्ध कर्ता स एव पाशः पशवः स एव

अनन्तो भोगिनां देवः च पावकिः

शृणुध्वम् ऋषयः सर्वे प्रभावं परमेष्ठिनः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे ईश्वरगीतासु सप्तमो ऽध्यायः

वायुः बलवताम् अस्मि द्वीपानां पुष्करो अस्मि अहम्

विकारा महत् आदीनि देवदेवः सनातनः

मूलप्रकृतिः अव्यक्ता सा शक्तिः मयि तिष्ठति

कुबेरः सर्व यक्षाणाम् गणेशानां च वीरकः

यं ज्ञात्वा पुरुषो मुक्तो न संसारे पतेत् पुनः

आदित्यानाम् अहम् विष्णुः वसूनाम् अस्मि पावकः

साम्य अवस्थितिम् एतेषाम् अव्यक्तम् प्रकृतिं विदुः

चतुर्विंशकम् अव्यक्तम् प्रधानं गुण लक्षणम्

गुणानां बुद्धि वैषम्यात् वैषम्यं कवयो विदुः

सावित्री सर्व जप्यानाम् गुह्यानां प्रणवो अस्मि अहम्

परात् परतरं ब्रह्म शाश्वतं निष्कलं ध्रुवम्

पाशानाम् अस्मि अहम् माया कालः कलयताम् अहम्

ईश्वर उवाच

रुद्राणां शंकरः च अहम् गरुडः पतताम् अहम्

योगिनाम् अस्मि अहम् शंभुः स्त्रीणां देवी गिरीन्द्रजा

माया पाशेन बध्नामि पशून् एतान् स्व लीलया

मुनीनाम् अपि अहम् व्यासो गणानां च विनायकः

आश्रमाणां च गार्हस्थ्यम् ईश्वराणां महेश्वरः

स एव मूलप्रकृतिः प्रधानं पुरुषो ऽपि च

वेदानां सामवेदो ऽहं यजुषां शतरुद्रियम्

चतुर्विंशति तत्त्वानि माया कर्म गुणा इति

भूतानाम् अस्मि अहम् व्योम सत्त्वानां मृत्युः एव च

एते पाशाः पशुपतेः क्लेशाः च पशु बन्धनाः

ऐरावतो गज इन्द्राणाम् रामः शस्त्रभृताम् अहम्

मनो बुद्धिः अहंकारः ख अनिल अग्नि जलानि भूः

ऋषीणां च वसिष्ठो ऽहं देवानां च शतक्रतुः

प्रजापतीनां दक्षो ऽहं निरृतिः सर्व रक्षसाम्

मयि अर्पितानि कर्माणि निबन्धाय विमुक्तये

सूक्तानां पौरुषं सूक्तं ज्येष्ठसाम च सामसु

माम् ऋते परम आत्मानम् भूत अधिपतिम् अव्ययम्

शब्दः स्पर्शः च रूपं च रसो गन्धः तथा एव च

ब्रह्मावर्तः तु देशानां क्षेत्राणाम् अविमुक्तकम्

माया पाशेन बद्धानां मोचको ऽन्यो न विद्यते

वज्रं प्रहरणानां च व्रतानां सत्यम् अस्मि अहम्

यत् च अन्यत् अपि लोके ऽस्मिन् सत्त्वं तेजस् बल अधिकम्
विधिना एतत् पुरा आदिष्टम् पुनर् उक्तम् त्वया उदितम्

विन्द अनुविन्दौ आवन्त्यौ जलसंधः सुलोचनः

वैधव्य दीक्षा गुरु ताम् वीर यास्यति को ऽपरः

विदुरेण सह उवाच कृष्णेन च कृपा आकुलः

भागीरथीम् अथ ययुः कलहंस मञ्जु काञ्ची विरावि पुलिन ऊरु नितम्ब बिम्बाः

कस्य अन्यस्य मही यातु शेष विश्रान्ति निर्वृतिम्

एताः कोमल कामिन्यः शोचन्ति शशि _

पादाभ्यां रुधिर आर्द्राभ्याम् रण संचारिणः ते

प्रसादात् लोमशस्य एतत् मुनेः पश्यामि दिव्य दृश्

शिवाभिः अशिव आचारः वेश्याभिः इव वित्तवान्

बभाषे केशवं स अस्रा दिव्य दृष्टिः पतिव्रता

सर्व क्षयात् वा द्वेषात् वा सर्व ज्ञेन च लीलया

द्रष्टुम् अभ्याययुः पार्था लज्जा नम्र शिरोधराः

प्रययौ कणशस् तेन सर्वे विस्मयम् आययुः

आलिलिङ्ग पुरा सो ऽयं विलास आभरणः भुजः

धर्मसूनुः ततस् वृद्धां प्रणनाम पतिव्रताम्

तत्र तौ विलपन्तौ च क्षिपन्तौ च तनुं भुवि

लब्ध संज्ञा शनैस् एषा परिमृज्य रजः चिरम्

बाला शोचिति मद् पुत्री न च जानाति शोचितुम्

निपीतं राक्षसेण इव यस्य भीमेन शोणितम्

प्रतीपम् एति यातानां कणिका अपि न पार्षदाम्

अवश्यं क्षत्रिय सुते हन्ता अहम् किल विद्विषाम्

करोति तारका पङ्क्तिः कण्ठे मुक्ता आवलि भ्रमम्

अथ उदतिष्ठत् नारीणाम् संहतानाम् इतस्ततस्

निकृते जिष्णुना मन्ये यशो निर्लूनम् आत्मनः

बन्धूनां च आदिदेश आशु संस्कारं विभव उचितम्

आत्म अपराधात् पुत्राः ते कालेन कवलीकृताः

अलायुधो अलम्बुषः च भगदत्तः श्रुतायुधः

एष भूरिश्रवा वीरः सोमदत्त सुतः हतः

अधुना दुःख वृक्षाणाम् स्नेहो मूलं निवार्यताम्

इति प्रकीर्ण आभरणाः क्रन्दन्त्यः कर्ण योषितः

धृतराष्ट्रेण सहितः स अनुगः ऽथ युधिष्ठिरः

हठ कण्ठग्रहः प्रौढः को नाम हरिणीदृशाम्

पुनः कर्तुम् अशक्ये अस्मिन् धातुः सौभाग्य वर्णने

हित उपदेश विद्वेषी शकुनिः पश्य भक्ष्यते

लब्ध जीवाः इव आभान्ति कान्ताभिः परिवारिताः

एवं विलापिनीं बालां बलात् आकृष्य पुत्रिकाम्

परायणं कौरवाणाम् आलिङ्ग्य आलिङ्ग्य शोचति

अपारे अस्मिन् भव अम्भोधौ भवन्ति न भवन्ति च

कृत्वा यः शक्र तुल्य त्वम् न चक्रे कल्प साक्षिणम्

शक्तेन अपि त्वया कृष्ण यस्मात् कामात् उपेक्षिताः

समाकृष्य विवेष्टन्ते पतिताः पश्य भू तले

अनुयातो नृप स्त्रीभिः ययौ स्नातुम् अथ आपगाम्

यः स कङ्कण झांकारैः व्यजनैर् विजितो नृपः

विंशतिः च सहस्राणि कोट्यः षष् अधिकाः च षट्

निसर्ग विसरः सर्गः सर्वथा हत वेधसः

महिष्या शोच्यते वीरः छिन्न बाहुः किरीटिना

नरेन्द्र मा कृथाः शोकं प्रवृत्ते अस्मिन् महा आलये

ता भूमिपाल ललनाः सरल आयत अक्षाः नेत्राम्बु निर्झर विनिर्जित तार हाराः

या अहम् त्वया नव वधूः प्रति आलापम् पुरा अर्थिता

स दीनं पतितं भूमौ हत पुत्रम् नरेश्वरम्

शशाङ्क शङ्कया शङ्के त्वयि त्रिदिव गामिनि

विराट पत्न्यः यान्ति एताः रुदन्त्यः पतेः अन्तिकम्

दन्त स्तम्भौ इव भ्रष्टौ अनङ्ग अङ्गन तोरणौ

हृदयानि प्रलापेन दारयन्ति अश्मनाम् अपि

सो अयम् अङ्ग वधात् कान्तैः त्वया अद्य सफलीकृतः

कायो वार्द्धकम् आयाति स्वयं येन शरीरिणाम्

तस्मात् न पाण्डु पुत्रेभ्यः किल्बिषात् क्रोद्धुम् अर्हसि

शल्य ताम् अधुना यातः पश्य अन्तःपुर योषिताम्

नाम्नि संकीर्तिते यस्य प्रापुः निद्राम् न शत्रवः

त्वं शक्र सदृशः शौर्ये कथम् एकः हतः परैः

दोर्भ्यां च भुवम् आलिङ्ग्य कथं सुप्तो ऽसि भूपते

गान्धारीं ब्रूहि सहसा मोहे मज्जति नो यथा

त्वां स्वयं भाष्यमाणां मां कथं न प्रतिभाषसे

आययौ मारुतिः द्वेषात् भुजाभ्याम् तेन पीडितः

गान्धारी धृतराष्ट्रः च राजा व्याकुल मानसौ

हतौ अथ सुतान् द्रष्टुम् स उत्कण्ठौ इव जग्मतुः

स यथाविधि बन्धूनां विधाय स्व उचिताम् क्रियाम्

पश्य अस्य कृष्यते जिह्वा मद्र राजस्य वायसैः

नूनम् आपास्यति स्मेरं धन्यः स्वर्ग वधू जनः

राज राजस्य महिषी परिपृच्छति वल्लभम्