tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
त्रयो हि प्राणो ऽपानो व्यानः

सप्त शीर्षण्याः प्राणा द्वाव् अवाञ्चौ

त्रयो ह एव अस्य आजायन्ते

सप्त हि इमे शीर्षण्याः प्राणाः

चत्वारो ह एव अस्य आजायन्ते

ते ऽस्य पुत्राः

सहस्रं ह एव अस्य आजायन्ते

स यदि ब्रूयान् नव म आगाय इति प्राण उद्गीथ इत्य् एव विद्वान् नव मनसा ध्यायेत्

एवं ह एव एतम् उद्गीथम् पर आट्णारः कक्षीवांस् त्रसदस्युर् इति पूर्वे महा राजाः श्रोत्रियाः सहस्र पुत्रम् उपनिषेदुः

स यदि ब्रूयाच् चतुरो म आगाय इति प्राण उद्गीथ इत्य् एव विद्वांश् चतुरो मनसा ध्यायेत्

एको ह अस्य आजायते

स यदि ब्रूयात् षण् म आगाय इति प्राण उद्गीथ इत्य् एव विद्वान् षण् मनसा ध्यायेत्

द्वौ हि प्राण अपानौ

सप्त ह एव अस्य आजायन्ते

स यदि ब्रूयात् पञ्च म आगाय इति प्राण उद्गीथ इत्य् एव विद्वान् पञ्च मनसा ध्यायेत्

नव ह एव अस्य आजायन्ते

ते ह सर्व एव सहस्र पुत्राः आसुः

सहस्रं ह एते आदित्य रश्मयः

स यदि ब्रूयाद् द्वौ म आगाय इति प्राण उद्गीथ इत्य् एव विद्वान् द्वौ मनसा ध्यायेत्

स य एव एवम् वेद सहस्रं ह एव अस्य पुत्रा भवन्ति

षड् ह एव अस्य आजायन्ते

पञ्च हि प्राणो ऽपानो व्यानः समानो ऽवानः

दश ह एव अस्य आजायन्ते

स यदि ब्रूयात् सप्त म आगाय इति प्राण उद्गीथ इत्य् एव विद्वान् सप्त मनसा ध्यायेत्

एको हि प्राणः

षष् हि प्राणो ऽपानो व्यानः समानो ऽवान उदानः

स यदि ब्रूयाद् एकम् म आगाय इति प्राण उद्गीथ इति विद्वान् एकम् मनसा ध्यायेत्

स यदि ब्रूयात् त्रीन् म आगाय इति प्राण उद्गीथ इत्य् एव विद्वांस् त्रीन् मनसा ध्यायेत्

स यदि ब्रूयाद् दश म आगाय इति प्राण उद्गीथ इत्य् एव विद्वान् दश मनसा ध्यायेत्

चत्वारो हि प्राणो ऽपानो व्यानः समानः
एक भूयांसि आत्मनो युग्मानि कुर्यात्

तृतीयया चन्द्रमसि तिल तण्डुलान् क्षुद्र पशु स्वस्त्ययन कामः

द्वितीयया आदित्ये परिविष्यमाणे अक्षत तण्डुलान् जुहुयाद् बृहत्पत्त्र स्वस्त्ययन कामः

तपश् च तेजश् च इति जपित्वा प्राणायामम् आयम्य अर्थ मनाः वैरूपाक्षम् आरभ्य उच्छ्वसेत्

कौतोमतेन महा वृक्ष फलानि परिजप्य प्रयच्छेत्

इमं स्तोमम् इति तृचेन परिसमूहेत्

पौर्णमास्यां रात्राव् अविदासिनि ह्रदे नाभि मात्रम् अवगाह्य अक्षत तण्डुलान् ऋक् अन्तेषु आस्येन जुहुयात् स्वाहा इति उदके

चतुर्थ्या आदित्यम् उपस्थाय अर्थान् प्रतिपद्येत स्वस्त्य् अर्थवान् आगच्छति

अथ अपरम्

पश्चाद् अग्नेर् भूमौ न्यञ्चौ पाणी प्रतिष्ठाप्य इदम् भूमेर् भजामह इति

वृक्ष इव इति पञ्च ऋचः

प्राच् तूलेषु ब्रह्मवर्चस कामः

नित्य प्रयुक्तानाम् तु प्रथम प्रयोगेषु

एतद् व्रतम् अर्ध मास व्रतेषु

उभयेषु उभय कामः

काम्येषु च प्रपदः

वैरूपाक्षः पुरस्ताद्धोमानाम्

पशु स्वस्त्ययन कामः व्रीहि यव होमम् प्रयुञ्जीत सहस्र बाहुः गौपत्य इति

वसु अन्तम् रात्रौ धनम् इति दिवा

अर्ध मासम् अ भुक्त्वा

अशक्तौ वा पेयाम् अन्यतरं कालम्

काम्येष्व् अत ऊर्ध्वम्

अरण्ये प्रपदं प्रयुञ्जीत दर्भेष्व् आसीनः

उपोष्य तु यजनीय प्रयोगेषु

उपरिष्टात् दैक्षम् सान्निपातिकम्
अथ अस्यै योक्त्रम् अञ्जलाव् आधाय उद पात्रम् आनयति सम् आयुषा सं प्रजया सम् अग्ने वर्चसा पुनः सं पत्नी पत्या अहम् गच्छे सम् आत्मा तनुवा मम इति अथ मुखं विमृष्टे यद् अप्सु ते सरस्वति गोष्व् अश्वेषु यन् मधु तेन मे वाजिनीवति मुखम् सरस्वति इति

अथ एतेन एव यथेतम् एत्य वेदे यजमानं वाचयति वेदो ऽसि वित्तिर् असि इति आ अन्तात् अनुवाकस्य होत्रे वेदं प्रदाय पत्नीं विष्यति इमम् विष्यामि वरुणस्य पाशम् यम् अबध्नीत सविता सु केतः धातुश् च योनौ सुकृतस्य लोके स्योनं मे सह पत्या करोमि इति

समन्वारभेते अध्वर्युश् च एव पत्नी च

उपहूतायाम् इडायाम् अग्नीध आदधाति षडवत्तम्

अथ अध्वर्युः वेदम् उपभृतं कृत्वा चतुर आज्यस्य गृह्णान आह सोमाय इति उपांश्व् अनुब्रूहि इति उच्चैः

आश्राव्य आह सोमम् इत्य् उपांशु यज इति उच्चैः

वषट्कृते परिश्रिते देवानां पत्नीर् जुहोति

चतुर एव आज्यस्य गृह्णान आह देवानां पत्नीभ्य इत्य् उपांश्व् अनुब्रूहि इति उच्चैः

प्रदक्षिणम् आवृत्य प्रत्यञ्चाव् आद्रवतः

चतुर् हस्त इडाम् सम्पादयत्य् आज्यस्य एव

अपो निनयत्य् अवभृथस्य एव रूपं कृत्वा उत्तिष्ठति इति ब्राह्मणम्

आश्राव्य आह अग्निम् गृहपतिम् इत्य् उपांशु यज इति उच्चैः

अथ अग्रेण होतारम् उपातीत्य होतुर् द्विर् अङ्गुलाव् अनक्ति

चतुर एव आज्यस्य गृह्णान आह त्वष्ट्र इत्य् उपांश्व् अनुब्रूहि इति उच्चैः

आश्राव्य आह देवानां पत्नीर् इत्य् उपांशु यज इति उच्चैः

अथ चतुर एव आज्यस्य गृह्णान आह अग्नये गृहपतय इत्य् उपांश्व् अनुब्रूहि इति उच्चैः

अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा अन्वाहार्यपचने एव इध्मप्रव्रश्चनानि अभ्याधाय फलीकरणान् ओप्य फलीकरण होमम् जुहोत्य् अग्ने अ दब्ध आयो अ शीत तनो पाहि मा अद्य दिवः पाहि प्रसित्यै पाहि दुरिष्ट्यै पाहि दुरद्मन्यै पाहि दुश्चरिताद् अविषं नः पितुं कृणु सुषदा योनिं स्वाहा इति

आश्राव्य आह त्वष्टारम् इत्य् उपांशु यज इति उच्चैः

वषट्कृत उत्तर अर्ध पूर्व अर्धे ऽतिहाय पूर्वा आहुतीर् जुहोति

मार्जयेते
तव स्तोमेन इति इन्द्रम्

यद् विश्वान् देवान् अब्रुवन् युष्माकम् आयतनेन इति तस्माज् जगत्यो ऽनुशस्यन्ते

अथ असुराः ऋचं च रात्रिं च प्राविशन्

तान् संधिना अभिपलायन्त

अहर् रात्रयोः वै देव असुरौ अधिसंयत्ता आसन्

तव छन्दसा इति अग्निम् अब्रुवन्

अ संहेयम् ह वै द्विषन्तं भ्रातृव्यं गमयति य एवं वेद

तव सम्पदा इति प्रजापतिम्

यत् प्रजापतिम् अब्रुवंस् तव सम्पदा इति तस्माद् अनुष्टुभं सम्पद्यते

ते देवा अहर् अभ्यजयन्

रत्नैर् अन्वभ्यवायाम इति

आश्विनेन अ संहेयम् अगमयन्

युष्माकम् आयतनेन इति विश्वान् देवान्

यद् अग्निम् अब्रुवंस् तव छन्दसा इति तस्माद् गायत्रीषु स्तुवन्ति

ते देवा अब्रुवन्न् अर्धिनो वा अस्य भुवनस्य अभूम

यद् इन्द्रम् अब्रुवंस् तव स्तोमेन इति तस्मात् पञ्चदशः स्तोमो रात्रेः
इह सिन्धवश् च वरण आवरणाः करिणां मुदे स नलद अनल दाः

सम्प्रति लब्ध जन्म शनकैः कथम् अपि लघुनि क्षीण पयसि उपेयिवसि भिदां जलधर पटले

विहित सांध्य मयूखम् इव क्वचिन् निचित काञ्चन भित्तिषु सानुषु

अविरत उज्झित वारि विपाण्डुभिः विरहितैर् अचिरद्युति तेजसा

अभिययौ स हिमाचलम् उच्छ्रितं समुदितं नु विलङ्घयितुं नभः

अमुना धनैः क्षितिभृता अतिभृता समतीत्य भाति जगती जगती

हसित भिन्न तमिस्र चयम् पुरः शिवम् इव अनुगतम् गज चर्मणा

आगमाद् इव तमस् अपहात् इतः सम्भवन्ति मतयो भव _

बद्धां बद्धां भित्ति शङ्काम् अमुष्मिन् मातरिश्वा निहन्ति

प्रायेण सत्य् अपि हित अर्थ करे विधौ हि श्रेयांसि लब्धुम् असुखानि विना अन्तरायैः

नव विनिद्र जपा कुसुम _ द्युतिमतां निकरेण महा अश्मनाम्

स नाक वनितम् नितम्ब रुचिरम् चिरं सु निनदैः नदैर् वृतम् अमुम्

स उत्कण्ठम् किम् अपि पृथासुतः प्रदध्यौ संधत्ते भृशम् अरतिं हि सत् वियोगः

श्रीमत् लता भवनम् ओषधयः प्रदीपाः शय्या नवानि हरिचन्दन पल्लवानि

नयति संततम् उत्सुक ताम् अयं धृतिमतीर् उपकान्तम् अपि स्त्रियः

उस्राणां व्यभिचरति इव सप्तसप्तेः पर्यस्यन्न् इह निचयः सहस्र संख्याम्

स जगदे वचनं प्रियम् आदरान् मुखर ता अवसरे हि विराजते

अलम् एष विलोकितः प्रजानां सहसा संहतिम् अंहसां विहन्तुम्

विविध काम हिताः महित अम्भसः स्फुट सरोज वनाः जवना नदीः

सततम् असित यामिनीषु शम्भो अमलयति इह वनान्तम् इन्दु लेखा

ग्रह विमान गणान् अभितो दिवं ज्वलयता ओषधि जेन कृशानुना

मता फलवतो ऽवतो रस परा परास्त वसुधा सुधा अधिवसति

नाना रत्न ज्योतिषाम् संनिपातैश् छन्नेष्व् अन्तर् सानु वप्र अन्तरेषु

घर्मद्युतेर् इह मुहुः पटलानि धाम्नाम् आदर्श मण्डल निभानि समुल्लसन्ति

ईश अर्थम् अम्भसि चिराय तपश् चरन्त्या यादस् विलङ्घन विलोल विलोचनायाः

घनवर्त्म सहस्रधा इव कुर्वन् हिम गौरैः अचलाधिपः शिरोभिः

सक्तिं लवाद् अपनयति अनिले लतानां वैरोचनैः द्वि गुणिताः सहसा मयूखैः

जलद जाल घनैः असित अश्मनाम् उपहत प्रचया इह मरीचिभिः

विन्यस्त मङ्गल महा ओषधिः ईश्वरायाः स्रस्त उरग प्रतिसरेण करेण पाणिः

रोधस् भुवि मुहुर् अमुत्र हिरण्मयीनां भासस् तडित् विलसितानि विडम्बयन्ति

अकृशम् अकृश लक्ष्मीः चेतसा आशंसितम् स स्वम् इव पुरुषकारं शैलम् अभ्याससाद

खण्डित विग्रहम् बलभिदो धनुर् इह विविधाः पूरयितुं भवन्ति विभवः शिखर मणि रुचः

स एष कैलास उपान्त सर्पिणः करोत्य् अकाल अस्तमयम् विवस्वतः

दिव्य स्त्रीणाम् स चरण लाक्षा रागाः रागायाते निपतित पुष्प आपीडाः

उदित पक्षम् इव अ रत निःस्वनैः पृथु नितम्ब विलम्बिभिः अम्बुदैः

नीत उच्छ्रायम् मुहुर् अशिशिररश्मेर् उस्रैर् आनील आभैः विरचित पर भागा रत्नैः

रक्षन्तस् तपसि बलं च लोकपालाः कल्याणीम् अधिक फलाम् क्रियां

पीडा भाजः कुसुम चिताः स आशंसम् शंसन्त्य् अस्मिन् सुरत विशेषम् शय्याः

प्रथयितुं विभु ताम् अभिनिर्मितं प्रतिनिधिं जगताम् इव शम्भुना

फणभृताम् अभितो विततं ततं दयित रम्य लता बकुलैः कुलैः

अथ जयाय नु मेरु महीभृतः रभसया नु दिश् अन्त दिदृक्षया

इह स नियमयोः सुरापगायाम् उषसि स यावक सव्य पाद रेखा

पृथु कदम्ब कदम्बक राजितम् ग्रहि तमाल तमाल वन आकुलम्

दधत इव विलास शालि नृत्यं मृदु पतता पवनेन कम्पितानि

विपुलिन अम्बुरुहाः न सरित् वध्वः अकुसुमान् दधतं न महीरुहः

कथयति शिवयोः शरीर योगम् विषम पदा पदवी विवर्तनेषु

दधतम् उच्च शिला अन्तर गोपुराः पुर इव उदित पुष्प वनाः भुवः

वितत शीकर राशिभिः उच्छ्रितैर् उपल रोध विवर्तिभिः अम्बुभिः

दधतम् आकरिभिः करिभिः क्षतैः समवतार समैः असमैस् तटैः

व्यथित सिन्धुम् अ नीरशनैः शनैर् अमर लोक वधू जघनैः घनैः

सादृश्यं गतम् अपनिद्र चूत गन्धैः आमोदं मद जल सेक जम् दधानः

समुदितं निचयेन तडित्वतीं लङ्घयता शरद् अम्बुद संहतिम्
अखिलम् इदम् अमुष्य गैरी गुरोः त्रिभुवनम् अपि न एति मन्ये तुलाम्

शुक्लैर् मयूख निचयैः परिवीत मूर्तिः वप्र अभिघात परिमण्डलित उरु देहः

सुलभैः सदा नयवता अयवता निधि गुह्यक अधिप रमैः परमैः

रहित रत्न चयान् न शिलोच्चयान् अ फल ता भवनाः न दरी भुवः

भव्यो भवन्न् अपि मुनेर् इह शासनेन क्षात्रे स्थितः पथि तपस्य हत प्रमादः

आलम्बत अग्रकरम् अत्र भवो भवान्याः च्योतत् निदाघ सलिल अङ्गुलिना करेण

अस्मिन् रति श्रम _ च सरोज वाताः स्मर्तुं दिशन्ति न दिवः सुर सुन्दरीभ्यः

वीत जन्म जरसम् परं शुचि ब्रह्मणः पदम् उपैतुम् इच्छताम्

वात्याभिर् वियति विवर्तितः समन्ताद् आधत्ते कनक मय आतपत्र लक्ष्मीम्

नय शालिनि श्रिय इव अधिपतौ विरमन्ति न ज्वलितुम् औषधयः

इति उक्त्वा सपदि हितं प्रियं प्रिय अर्हे धाम स्वं गतवति राज राज भृत्ये

कषण कम्प निरस्त महा अहिभिः क्षण विमत्त मतंग ज वर्जितैः

विकच वारिरुहम् दधतं सरः स कलहंस गणम् शुचि मानसम्

शृङ्गाण्य् अमुष्य भजते गणभर्तुर् उक्षा कुर्वन् वधू जन मनःसु शशाङ्क शङ्काम्

येन अपविद्ध सलिलः स्फुट नाग सद्मा देव असुरैः अमृतम् अम्बुनिधिर् ममन्थे

मणि मयूख चय अंशुक भासुराः सुर वधू परिभुक्त लतागृहाः

भुजग राज सितेन नभस् श्रिया कनक राजि विराजित सानुना

रुचिर पल्लव पुष्प लता गृहैः उपल सत् जलजैः जल राशिभिः

अस्मिन् विचित्र कुसुम स्तबक आचितानाम् शाखाभृतां परिणमन्ति न पल्लवानि

शिवम् अग आत्मजया च कृत ईर्ष्यया स कलहम् स गणम् शुचि मानसम्

उत्फुल्ल स्थल नलिनी वनात् अमुष्माद् उद्धूतः सरसिज सम्भवः परागः

स सुरचापम् अनेक मणि प्रभेभिः अप पयस् विशदम् हिम पाण्डुषु

ज्योत्स्ना आशङ्काम् इव वितरति हंस श्येनी मध्ये ऽप्य् अह्नः स्फटिक रजत भित्ति छाया

गुण संपदा समधिगम्य परं महिमानम् अत्र महिते जगताम्

मुहुर् अनुस्मरयन्तम् अनुक्षपं त्रिपुर दाहम् उमापति सेविनः

इह ललित विलासिनी जन भ्रू गति कुटिलेषु पयःसु पङ्कजानि

अधिवसति सदा यद् एनं जनैर् अ विदित विभवः भवानी पतिः

मा भूवन्न् अपथ हृतः ते इन्द्रिय अश्वाः संतापे दिशतु शिवः शिवां प्रसक्तिम्

तपन मण्डल दीतितम् एकतः सतत नैश तमस् वृतम् अन्यतः

इह दुरधिगमैः किंचिद् एव आगमैः सततम् असुतरं वर्णयन्त्य् अन्तरम्

अमुम् अति विपिनम् वेद दिश् व्यापिनम् पुरुषम् इव परं पद्मयोनिः परम्

संमूर्छतां रजत भित्ति मयूख जालैः आलोक पादप लता अन्तर निर्गतानाम्

एतस्मिन् मदयति कोकिलान् अकाले लीन अलिः सुर करिणाम् कपोलकाषः

तम् अन् अतिशयनीयम् सर्वतः सार योगात् अ विरहितम् अनेकेन _ फलेन

क्रामद्भिर् घनपदवीम् अनेक संख्यैः तेजोभिः शुचि मणि जन्मभिः विभिन्नः

अविचलं शिखरैर् उपबिभ्रतं ध्वनित सूचितम् अम्बुमुचां चयम्

परिसर विषयेषु लीढ मुक्ताः हरित तृण उद्गम शङ्कया मृगीभिः

रम्या नव द्युतिः अपैति न शाद्वलेभ्यः श्यामीभवन्ति अनुदिनम् नलिनी वनानि

व्यावर्तनैर् अहिपतेर् अयम् आहित अङ्कः खं व्यालिखन्न् इव विभाति स मन्दर अद्रिः

इह मद स्नपितैः अनुमीयते सुर गजस्य गतं हरिचन्दनैः
निद्रा अन्धा वा परिस्पृश्य ऊरुभ्याम् बाहुभ्याम् अपि तिष्ठति

एतेन पादस्य उपरि पाद न्यासः व्याख्यातः

व्यावर्तमाना तु तर्कणीया इति भाव परीक्षा

मन्त्रम् अवृण्वानां दूत्या एनाम् साधयेत्

चिरम् अदृष्टा अपि प्रकृति स्था एव संसृज्यते कृत लक्षणाम् तां दर्शित आकाराम् उपक्रमेत्

प्रतिगृह्य एवम् नायक अभियोगान् पुनर् द्वितीये अहनि संवाहनाय उपगच्छति

श्लक्ष्णम् आकारिता या तु दर्शयेत् स्फुटम् उत्तरम्

स वेपथु गद्गदम् वदति

अ प्रतिगृह्य अभियोगम् स विशेषम् अलंकृता च पुनर् दृश्येत तथा एव तम् अभिगच्छेत् च विविक्ते बलाद् ग्रहणीयां विद्यात्

तस्मिन्न् आत्मनि च गौरव अभिमानात्

तया भावः परीक्षितो भवति

मनुष्य जात्याः चित्त अनित्य त्वात्

विविक्ते च आत्मानम् दर्शयति

सा चेद् अभियुज्यमाना पारुष्येण प्रत्यादिशति उपेक्ष्या

आदौ परिचयं कुर्यात् ततस् च परिभाषणम्

सा अपि तद् क्षण सिद्धा इति विज्ञेया रति लालसा

अभियोगान् च प्रतिगृह्णीयात्

भवन्ति च अत्र श्लोकाः

परुषयित्वा अपि तु प्रीति योजिनीम् साधयेत्

विस्मित भावा

प्रत्युत्तरेण पश्येत् चेद् आकारस्य परिग्रहम्

स्विन्न कर चरण अङ्गुलिः स्विन्न मुखा च भवति

विविक्ते भावं दर्शयति निष्कारणं च अगूढम् अन्यत्र प्रच्छन्न प्रदेशात्

धीरायाम् अ प्रगल्भायाम् परीक्षिण्यां च योषिति

आकारेण आत्मनः भावं या नारी प्राक् प्रयोजयेत्

न अत्यर्थम् संसृज्यते

शिरस् पीडने संवाहने च ऊरुवोः आत्मानं नायके नियोजयति

मर्म ज्ञया दूत्या तां साधयेत्

ऊरु मूल संवाहने नियुक्ता न प्रतिलोमयति

अङ्ग संदंशेन च पीडितं चिराद् अपनयति

समीपे शयानायाः सुप्तो नाम करम् उपरि विन्यसेत्

स अति परिचयात् कृच्छ्र साध्या

तत्र एव हस्तम् एकम् अविचलं न्यस्यति

अभियुञ्जानो योषितः प्रवृत्तिं परीक्षेत

अनभियुक्ता अपि आकारयति

तस्मिन् प्रसृते भूयः सुप्त संश्लेषणम् उपक्रमेत्

ततो ऽभियुञ्जीत नरः स्त्रियं विगत साध्वसः

तद् असहमानाम् उत्थितां द्वितीये अहनि प्रकृति वर्तिनीम् अभियोग अर्थिनीम् विद्यात्

अभियुक्ता अपि परिहरति

न च संसृज्यते

न च परिहरति

तां क्रमेण साधयेत्

आतुरा संवाहिका च एकेन हस्तेन संवाहयन्ती द्वितीयेन बाहुना स्पर्शम् आवेदयति श्लेषयति च
तस्माद् आहुः

वीर्यं वा इदं मय्य् अस्ति

हतो वृत्रो अ स्तृतः त्व् इति

सर्वो वा एष यज्ञः

वर्धते प्रजया प्र पशुभिर् भवति य एवं विद्वान् एतेन यजते

तस्माद् उदरे सोमः पीयते

द्विर् मा अधाः विष्णो

इन्द्रो वै वृत्राय वज्रम् उदयच्छत

ब्रह्मण एव योनिम् आलभते

स इदं सर्वम् अत्येति

ब्रह्मणो वा एष योनिः

तस्मान् न मुहुः प्रयोज्यम्

परा असुराः अभवन्

यज्ञं वाव अस्मै तत् प्रायच्छत्

इन्द्राय प्रायच्छत्

एतस्य वै वीर्येण वृत्रो अहर् अहर् इषु मात्रम् ऊर्ध्वो अवर्धत इषु मात्रम् तिर्यङ्

ततो देवा अभवन्

यज्ञं प्रायच्छत्

न दक्षिणां दद्यात्

सर्वेभ्यः कामेभ्यो यजेत

स इन्द्रं प्रतिन्यागच्छत्

वीर्यं वाव अस्मै तत् प्रायच्छत्

मा मे प्रहार् इति

अभिचरन् यजेत

इन्द्रो वै वृत्रं हत्वा तं शवे मानवे प्रौहत्

मेनिम् एव एनम् कृत्वा अभिप्रयुङ्क्ते

तस्माद् ऐन्द्रावैष्णवं हविर् भवति

अतो वा इदं सर्वम् असृज्यत ऋचः सामानि स्तोमा यजूंषि

एतेन वै सृञ्जया अयजन्त

वीर्यं वा इदम् मय्य् अस्ति

त इदं सर्वम् अत्यायन्

य एवं विद्वान् एतेन यजते भवत्य् आत्मना परा अस्य भ्रातृव्यो भवति

मा मे प्रहार् इति

ऋचो वाव अस्मै तद् अग्रे प्रायच्छद् अथ सामान्य् अथ यजूंषि

त्रिर् मा अधाः विष्ण इति

सोमो वै वृत्र उदरम्

अनुसंतत्यै

सो ऽब्रवीत्

तद् अस्मै प्रायच्छत्

सो ऽवेत्

सर्वेभ्यो हि कामेभ्यस् सौम्यो ऽध्वरः प्रयुज्यते

उत्सङ्गे पात्राण्य् ओप्य एतत् रूपं कृत्वा यत् तार्प्याणि विषीव्यन्ति

इन्द्रं प्रति न्यागच्छत्

तस्मै द्वितीयं तस्मै तृतीयम् उदयच्छत

तन् निर्वीर्यं भूतम् अस्तृणुत

शवो मानवः

अस्ति वाव अस्मिन् वीर्यम् इति

अथ उ यत् प्राणित् तत् पुनर् न समैत्

तत् ते प्रदास्यामि

सो ऽब्रवीत्

तस्माद् ऐन्द्रावैष्णवं हविर् भवति

तत् त्रैधातव्यायास् त्रैधातव्या त्वम्

अपि पुत्रं याजयेत्

तद् अस्मै प्रायच्छत्
पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन्

भूमेर् भर अवतरणाय यदुष्व् जातः करिष्यति सुरैर् अपि दुष्कराणि

मा भैर् विभो मदन मारुत देव _ गृह्णीत नो बलिम् अ शून्यम् इमं कुरुध्वम्

देवासुरे युधि च दैत्य पतीन् सुर अर्थे हत्वा अन्तरेषु भुवनान्य् अदधात् कलाभिः

इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियो अत्यद्भुत दर्शनाः

गुप्तो अपि _ मनुर् इला ओषधयः च मात्स्ये क्रौडे हतो दितिज उद्धरता अम्भसः क्ष्माम्

कामं न्ययुङ्क्त स गणम् स बदरी उपाख्यम्

ते देव अनुचराः दृष्ट्वा स्त्रियः श्रीर् इव रूपिणीः

संस्तुन्वतो निपतितान् श्रमणान् ऋषींश् च शक्रं च वृत्र वधात् तमसि प्रविष्टम्

यो वा अनन्तस्य गुणान् अनन्तान् अनुक्रमिष्यन् स तु बाल बुद्धिः

नैष्कर्म्य लक्षणम् उवाच चचार कर्म यो अद्य अपि च आस्त ऋषि वर्य निषेवित अङ्घ्रिः

श्री द्रुमिलः उवाच

क्षुध् तृष् त्रिकाल गुण मारुत जैह्व शैष्णान्

ॐ इत्य् आदेशम् आदाय नत्वा तं सुर वन्दिनः

भूतैर् यदा पञ्चभिर् आत्म सृष्टैः

क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वशं पदे गोर् मज्जन्ति दुश्चर तपः च वृथक् उत्सृजन्ति

इन्द्रो विशङ्क्य मम धाम जिघृक्षति इति

धर्मस्य दक्ष दुहितरि अजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर ऋषि प्रवरः प्रशान्तः

इन्द्राय आनम्य सदसि शृण्वतां त्रिदिवौकसाम्

स्व अंशेन विष्टः पुरुष अभिधानम्

रुद्रो ऽप्ययाय तमसा पुरुषः स आद्य इत्य् उद्भव स्थिति लयाः सततं प्रजासु

गत्वा अप्सरस् गण वसन्त सु मन्द वातैः

कौर्मे धृतो ऽद्रिर् अमृत उन्मथने स्व पृष्ठे ग्राहात् प्रपन्नम् इभ राजम् अमुञ्चद् आर्तम्

न एतत् विभो त्वयि परे ऽविकृते विचित्रं

स्त्री प्रेक्षण इषुभिः अविध्यद् अतन्महिज्ञः

विलङ्घ्य परमं व्रजतां पदं ते

निःक्षत्रियाम् अकृत गां च त्रिःसप्त कृत्वस् रामस् तु हैहय कुल अप्यय भार्गव अग्निः

ऊचुर् नारायण बलम् शक्रस् तत्र आस विस्मितः

अवाप नारायण आदिदेवः

धत्ते पदं त्वम् अविता यदि विघ्न मूर्धनि

ज्ञानं स्वतः श्वसनतो बलम् ओज ईहा सत्त्व आदिभिः स्थिति लय उद्भवः आदिकर्ता

भूत्वा अथ वामन इमाम् अहरद् बलेः क्ष्मां छलेन समदाद् अदितेः सुतेभ्यः

अस्मान् अपार जलधीन् अतितीर्य केचित्

श्री राजा उवाच

भूरीणि भूरि यशसः वर्णितानि महा भुजैः

हंस स्वरूपी अवदद् अच्युत आत्म योगम् दत्तः कुमार ऋषभो भगवान् पिता नः

विष्णुः शिवाय जगतां कलया अवतीर्णः तेन आहृताः मधुभिदा श्रुतयो हयास्ये

तान् आह देवदेवेशः प्रणतान् प्रहसन्न् इव

वादैर् विमोहयति यज्ञ कृतः ऽतदर्हान् शूद्रान् कलौ क्षितिभुजो न्यहनिष्यद् अन्ते

इत्थं ब्रुवत्य् अभय दे नरदेव देवाः स व्रीडा नम्र शिरसः स घृणम् तम् ऊचुः

सो ऽब्धिं बबन्ध दश वक्त्रम् अहन् सलङ्कं सीतापतिर् जयति लोक मल घ्न कीर्तिः

उर्वशीम् अप्सरस् श्रेष्ठाम् पुरस्कृत्य दिवं ययुः

विज्ञाय शक्र कृतम् अक्रमम् आदिदेवः

यद् कायः एष भुवनत्रय संनिवेशः यस्य इन्द्रियैः तनुभृताम् उभय इन्द्रियाणि

न अन्यस्य बर्हिषि बलीन् ददतः स्व भागान्

चक्रे करोति कर्ता वा हरिस् तानि ब्रुवन्तु नः

देव स्त्रियः असुर गृहे पिहिता अनाथा जघ्ने असुर इन्द्रम् अभयाय सतां नृसिंहे

रजांसि भूमेर् गणयेत् कथंचित् कालेन न एव अखिल शक्ति धाम्नः
यो वा स आस स स आस

अथ अतस् कैशिनी दीक्षा

अ दीक्षितः वा असि दीक्षाम् अहं वेद तां ते ब्रवाणि

स ह तथा इति उवाच

तौ ह सम्प्रोचाते

स ह स आस

यस्य एताः दीक्षन्ते

केशी ह दार्भ्यो दीक्षितो निषसाद

शरीराणि वा एतया इष्ट्या दीक्षन्ते

सकृद् इष्टस्य हो त्वम् अक्षितिं वेत्थ तां त्वं मह्यम् इति

तं ह हिरण्मयः शकुन आपत्य उवाच

स ह उवाच

या वा इमाः पुरुषे देवताः

उलो वा वार्ष्णिवृद्ध इटन् वा काव्यः शिखण्डी वा याज्ञसेनः
ऋत्विजां वा एकः अ प्रक्ﾱप्त त्वात् शामित्रे

क्लोम प्लीह अध्यूध्नी पुरीततम् च इच्छन्

अत्र एव हविष्कृत् आह्वानम् इज्या एकत्वात्

हृदयं जिह्वां क्रोडं सव्य सक्थि पूर्वनडकम् पार्श्वे यकृत् वृक्कौ गुद मध्यम् दक्षिणा श्रोणिर् इति जौहवानि

उपगा दर्शनात् च

पशुं च उखायाम्

हुत्वा समानीय अग्नये प्रदाय

पशुर् दक्षिणा धेनुर् वरो वा मार्जिते

उदर मेदः ऽवशिष्टं गुदे प्रास्यति कृशश् चेत्

विक्रयी त्व् अन्यः शूद्र संयोगात्

शूले हृदयं प्रतृद्य शामित्रे श्रपयति

यथाम्नातं वा वचिभेदात्

अङ्गान्य् अवद्यत्य् अ भञ्जन्

न चोदना भेदात्

स गुण स्थाने अ गुणः सर्व विकारः एकत्वात्

दक्षिण सक्थि पूर्वनडकम् गुद तृतीय अणिष्ठम् सव्या श्रोणिर् इत्य् औपभृतानि

इडाम् अवद्यति

अग्नीषोमीयो वा विशेष उपदेशात्

इन्द्र अग्निभ्याम् पुरोडाशम् इति प्रेष्यति

अवद्यन्न् आह इन्द्र अग्निभ्याम् पुरोडाशस्य अनुब्रूहि इति

श्वभ्र ऊवध्यम् अवधाय तस्मिन् लोहितं रक्षसाम् इति

पशु देवतायै पुरोडाश एकादश कपालः
वाच् मनसि प्रतिष्ठिता

आपः ज्योतिषि प्रतिष्ठिताः

अयम् यज्ञः वेदेषु प्रतिष्ठितः

ब्रह्म ब्राह्मणे ब्रह्म विदि प्रतिष्ठितम्

वेदाः वाचि प्रतिष्ठिताः

अनन्ताम् श्रियम् अश्नुते यः एवम् वेद यः च एवम् विद्वान् एवम् एताम् वेदानाम् मातरम् सावित्रीम् संपदम् उपनिषदम् उपास्ते इति ब्राह्मणम्

आकाशम् ब्रह्मणि प्रतिष्ठितम्

मनः प्राणे प्रतिष्ठितम्

भूमिः अप्सु प्रतिष्ठिता

तम् ह स्म एतम् एवम् विद्वांसः मन्यन्ते विद्म एनम् इति याथातथ्यम् अ विद्वांसः

पुण्याम् च कीर्तिम् लभते सुरभीन् च गन्धान्

ज्योतिः वायौ प्रतिष्ठितम्

प्राणः अन्ने प्रतिष्ठितः

वायुः आकाशे प्रतिष्ठितः

अन्नम् भूमौ प्रतिष्ठितम्
उवाच भरत श्रेष्ठ प्रीयमाणो मया अनघ

अत्र मे संशयस् तीव्रः कौतूहलम् अतीव च

न एष कल्प विधिः दृष्ट इति निश्चित्य च अपि अहम्

एष वै पितृ भक्तः च विदित आत्मा च भार्गवः

के वा ते पितरो ऽन्ये स्म कान् यजामो वयं पुनः

अपृच्छद् धर्मराजो हि शर तल्प गतम् पुरा

स भवान् कथयत्व् एनां कथाम् अमित बुद्धिमान्

श्रोतुम् इच्छामि विप्र अग्र्य श्राद्धस्य च परं विधिं

गतं सु कृतिनाम् लोकं जात कौतूहलः तदा

पुष्टि कामेन धर्म ज्ञ कथं पुष्टिर् अवाप्यते

यथा दत्तं पितॄणां वै तारणाय इह कल्पते

एतद् वै श्रोतुम् इच्छामि पितॄणां सर्गम् उत्तमम्

प्रीताश् च पितरो येन श्रेयसा योजयन्ति हि

ततः पिता मे सु प्रीतः वाचा मधुरया तदा

यथा च कृतम् अस्माभिः श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन्

आप्यायिताश् च ते श्राद्धैः पुनर् आप्याययन्ति वै

हस्त आभरण पूर्णेन केयूर भरितेन च

एवं च श्रुतम् अस्माभिः कथ्यमानं द्विजातिभिः

ददानि त्वं प्रतीच्छस्व त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्

सत् पुत्रेण त्वया पुत्र धर्म ज्ञेन विपश्चिता

एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं विस्तरेण महा द्युते

प्रश्नम् इच्छाम्य् अहं किंचिद् व्याहृतं भवता स्वयम्

तद् ब्रूहि भरत श्रेष्ठ यत् ते मनसि वर्तते

यदि त्व् अनुग्रहं भूयस् त्वत्तो ऽर्हामि महा द्युते

श्राद्ध काले मम पितुर् मया पिण्डः समुद्यतः

भीष्म उवाच

पितरश् च यथा उद्भूताः शृणु सर्वं समाहितः

अपृच्छं तम् अहं तात तत्र अन्तर्हितम् एव च

न ते प्रभविता मृत्युर् यावज् जीवितुम् इच्छसि

मया च तव जिज्ञासा प्रयुक्ता एषा दृढ व्रत

किं वा ते प्रार्थितं भूयो ददानि वरम् उत्तमम्

ते ते श्रेयो विधास्यन्ति सर्व काम फल प्रदाः

अब्रुवं कृतकृत्यो ऽहं प्रसन्ने त्वयि सत्तम

आदिदेव सुताः तात पितरो दिवि देवताः

श्राद्धानि च एव कुर्वन्ति फल कामाः न संशयः

रक्त अङ्गुलि तलेन अथ यथा दृष्टः पुरा मया

पितॄणाम् आदि सर्गम् च क एते पितरः स्मृताः

छेत्तास्मि संशयं तात यन् मां पृच्छसि भारत

कथं वै श्राद्धदेव त्वम् आदित्यस्य विवस्वतः

जगत् स देव गन्धर्वम् इति ब्रह्म अनुशासनम्

तस्मात् तव अहम् सु प्रीतः प्रीत्या वरम् अनुत्तमम्

स यक्ष रक्षः गन्धर्वाः स किंनर महोरगाः

उपस्थितश् च श्राद्धे ऽद्य मम एव अनुग्रहाय वै

त्वया एव आराध्यमानाः ते नाम गोत्र आदि कीर्तनैः

तद् परः प्रयतः श्राद्धी प्रेत्य च इह च मोदते

तद् ब्रूहि मम धर्म ज्ञ सर्व ज्ञः ह्य् असि मे मतः

एवम् एव पुरा प्रश्नं यन् मां त्वं परिपृच्छसि

पितॄणां कारणं श्राद्धे फलं दत्तस्य च अनघ

त्वत्तो ऽभ्यनुज्ञां सम्प्राप्य मृत्युः प्रभविता तव

संक्षेपेण एव ते वक्ष्ये यन् मां पृच्छसि भारत

तानि श्राद्धानि दत्तानि कथं गच्छन्त्य् अथ उ पितॄन्

व्यवस्थानं च धर्मेषु कर्तुं लोकस्य च अनघ

श्रूयन्ते पितरो देवा देवानाम् अपि देवताः

यावन्तश् च गणाः प्रोक्ता यच् च तेषां परं बलम्

तं पिता मम हस्तेन भित्त्वा भूमिम् अयाचत

स्वर्ग स्थाः पितरो ऽन्ये स्म देवानाम् अपि देवताः

शंतनुः उवाच

अभिसंधाय पितरं पितुश् च पितरं तथा

पितरो धर्म कामस्य प्रजा कामस्य च अभिभो

प्रजास् तद् अनुवर्तन्ते प्रमाण आचरितम् सदा

देवा अपि पितॄन् स्वर्गे यजन्ति इति च नः श्रुतं

त्वया च भरत श्रेष्ठ वेद धर्माः च शाश्वताः

कथं च शक्तास् ते दातुं निरय स्थाः फलं पुनः

हन्त ते कथयिष्यामि पितॄणां सर्गम् उत्तमम्

कुशेष्व् एव तदा पिण्डं दत्तवान् अ विचारयन्

लोक अन्तर गतान् तात किं नु श्राद्धस्य वै फलम्

वैशम्पायन उवाच

भीष्म उवाच

मार्कण्डेयेन कथितं भीष्माय परिपृच्छते

ते वा अथ पितरो ऽन्ये वा कान् यजामो वयं पुनः

स माम् उवाच धर्म आत्मा ब्रूहि भीष्म यद् इच्छसि

एतद् आख्यातम् इच्छामि किं कुर्वाणो न शोचति

पितुः पितामहं च एव त्रिषु पिण्डेषु नित्यदा

तत् ते ऽनुपूर्व्या वक्ष्यामि भीष्मेण उदाहृतम् यथा
यं द्विष्मो यश् च नो द्वेष्टि तस्मा एनद् गमयामः

उषस्पतिर् वाचस्पतिना संविदानो वाचस्पतिर् उषस्पतिना संविदानः

कुम्भीकाः दूषीकाः पीयकान्

उषा देवी वाचा संविदाना वाग् देव्य् उषसा संविदाना

अजैष्म अद्य असनाम अद्य अभूम अनागसः वयम्

तद् अमुष्मा अग्ने देवाः परावहन्तु वध्रिर् यथा असत् विथुरो न साधुः

ते ऽमुष्मै परावहन्त्व् अरायान् दुर्णाम्नः सदान्वाः

उषो यस्माद् दुष्वप्न्याद् अभैष्म अप तद् उच्छतु

जाग्रत् दुष्वप्न्यम् स्वप्ने दुष्वप्न्यम्

अन् आगमिष्यतः वरान् अवित्तेः संकल्पान् अमुच्या द्रुहः पाशान्
अक्ष्यौ मे मधु संदृशी

मधुमतीः ओषधयः आपः मधुमतीः उत

माम् अनु प्र ते मनः छाया यन्तम् इव अनु अयत्

स्त्रियः याः जज्ञिरे मधु

मधु सूर्यः

मधु निपदने अहम्

मधोः जातः मधुघः वीरुधाम् बलवत्तमः

ताभ्यः अहम् मधुमत्तरा

ताभ्यः अहम् मधुमत्तरा

मधुना मा सम् सृजामि मासरेण सुराम् इव

गावः याः जज्ञिरे मधु

यथा अश्वः बन्धनेष्ठः वडवाम् अभिधावति एव त्वम् उग्रे ओषधे अमुम् कनिक्रदतम् आ नय

मधु द्यौः

तेन अहम् सर्वस्मै पुंसे कृण्वे निकरणम् हृदि
अन्वङ् पाद्येन अन्वङ् अर्घ्येण अन्वङ् आचमनीयेन अन्वङ् मधुपर्केण अनुसंव्रजति

आपः पाद अवनेजनीः द्विषन्तं नाशयन्तु मे

अथ अस्मै आसनम् इति वेदयते

अस्मिन् कुले ब्रह्मवर्चस्य् असानि मयि महो मयि यशो मयि इन्द्रियम् वीर्यम्

राष्ट्रभृद् अस्य् अधिपति आसन्दी मा त्वद् योषम् इति ग्रामणीः सेनानीर् वा

ह्रसीयस्य् आनीय वर्षीयसा अपिदधाति

कंसे दध्य् आनीय मध्व् आनयति

तत् प्रतिमन्त्रयते राष्ट्रभृद् अस्य् आचार्य आसन्दी मा त्वद् योषम् इति राजा ब्राह्मणो वा

पूर्वः कूर्चेन प्रतिपद्यते

तत् प्रतिमन्त्रयते
तां प्रजापतिम् उपसमपादयन्

तेभ्य एतं षोडशिनं वज्रं प्रायच्छद् एतेन एषाम् छन्दोभिश् छन्दांसि संवृज्य माम् उपसंपादयथ इति

सा अनुष्टुभ् अभवत्

सप्त अक्षरम् च नव अक्षरम् च संनिहिते आस्ताम् अन्यानि यत्तान्य् आसन्न् अन्यानि

त एक अक्षरेण पञ्चदश अक्षरम् अवृञ्जत द्वि अक्षरेण चतुर्दश अक्षरम्

तेषां छन्दोभिर् एवं छन्दांसि संवृज्य दारान् निरवाघ्नन्

तान् प्रजापतिर् आनुष्टुभो ऽन्तरा विक्रम्य अतिष्ठत्

सप्त अक्षरेण नव अक्षरम् अष्टाभिर् एव अष्टौ

ते समीक्षमाणाः संचाकशतो ऽतिष्ठन्न् अन्योन्यस्य रन्ध्रम् इच्छन्तः

तां प्रजापतिम् उपसमपादयन्

सा अनुष्टुभ् अभवत्

सा अनुष्टुभ् अभवत्

तान् निरवहतान् दारान् यतः प्रजापतिर् अश्वो अरुण पिशङ्गः भूत्वा पराप्रोथत्

त एत उदन्तेष्व् अधिगम्यन्त एकैका एव

तां प्रजापतिम् उपसमपादयन्

त्रि अक्षरेण त्रयोदश अक्षरम् चतुर् अक्षरेण द्वादश अक्षरम्

भवत्य् आत्मना परा अस्य द्विषन् भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद

ततो वै देवा अभवन् परा असुराः

पञ्च अक्षरेण एकादश अक्षरम् षष् अक्षरेण दश अक्षरम्

सा अनुष्टुभ् अभवत्

नव अक्षरम् असुराणाम् अवमम् आसीत् पञ्चदश अक्षरम् परमम्

एक अक्षरम् देवानाम् अवमम् आसीत् सप्त अक्षरम् परमम्