tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
पप्रच्छ अभिजनम् पूर्वम् आकारेण अपि वर्णितम्

नन्दाम् अपरनन्दाम् च कौशिकीं च गयां तथा

तार प्रलाप मुखरः मूर्छितः सो अपतत् भुवि

ब्राह्मणानां न विहितो राज योग्यः स्वयंवरः

आदाय सर्व रत्नेभ्यः तिलम् तिलम् अ निन्दितम्

दास्यं जगाम विनता विजिता बाल चेष्टितैः

सख्यं पुनः समादाय भारद्वाजो मुमोच तम्

जीर्णे विषे मन्यु वृक्षः ततस् तेषाम् अवर्धत

अर्जुनो ऽयं सुरपतेः सूनुः तुल्य पराक्रमः

अ वृष्टि पातात् अभवन् प्रजाः लुप्त मख श्रियः

तां विलोक्य स पप्रच्छ विस्मितः शोक कारणम्

तार प्रलाप प्रमुखैः सहिता पञ्चभिः सुतैः

प्राप्तेषु एकः महा अमात्यः समभ्येत्य ददर्श तम्

तद् स्तोत्र तुष्टः भगवान् अनलः न ददाह तान्

तत्र एव दत्तां शुक्रेण विद्याम् आसाद्य तां कचः

अक्रूरे क्रूर ताम् याते समुद्यत गदे गदे

तां धेनुं नन्दिनीं नाम मनस् नयन नन्दिनीम्

तत्र तूर्णतरं गत्वा त्वम् अश्वतर वाहनः

प्रभासं तीर्थम् आसाद्य तस्थौ दाता यत व्रतः

किं तु तस्य नृपस्य एकः पुत्रो ऽस्तु भवता मतः

स ते परीक्षित् जनकः तक्षकेण दुरात्मना

अपि आयुध अर्थी संस्मृत्य प्रतिज्ञां न विवेश सः

तम् अभ्यनन्दत् भूपालान् स असूयम् अवलोकयन्

ततस् तान् अवदत् कुन्ती देशो ऽयं न अर्थि वत्सलः

श्रूयताम् इदम् अत्र एव वर्णितं वेधसा स्वयम्

दाश राजम् समभ्येत्य ताम् अयाचत सुन्दरीम्

तस्मिन् याते दिवं माद्री शोक अग्निम् सहसा अविशत्

बभूव सततं सर्प निधन एक व्रतः किल

विसृज्य पाण्डु तनयान् आनिनाय निज आलयम्

अशुद्ध भूमि पतितम् फलं लौल्येन भक्षयन्

तस्य मौर्वी रवम् श्रुत्वा द्रोणो ऽभ्येत्य मुदा अन्वितः

मास भुक्तिम् स मुनिना याचितो ऽन्तःपुरं ययौ

वाचाल ताम् नरपतिः चाटु कारः किम् अपि अगात्

समीपं प्राहिणोत् दूतम् शापो ऽयं रक्ष्यताम् इति

कौशिकस्य सुतो गाधेः विश्वामित्रः पुरा नृपः

गजैः स काञ्चनैः स अश्वैः तम् राज्येन अपि भूभुजा

जायायां समयं चक्रुः मिथस् भेदात् विशङ्किताः

इति अर्थिता सा बहुशो रविणा संगमं ययौ

बभौ पाद नख श्रेणि बिम्बिता राज मण्डला

योषित् वधे च सत्ये च चिन्त्यतां गुरुलाघवम्

एक पत्नी व्रताः नार्यः पुरुषा बहु योषितः

उत्पत्स्यते पुनः सूनुः नागानाम् स्वसुः एव सः

तैः हन्यमानम् दुद्राव विश्वामित्र बलम् क्षणात्

त्वद् आनन शशि द्योत धौताः सन्तु गृहे मम

पृष्टेन वह्निना ख्याता भृगोः भार्या इति स स्वयम्

विलपन्ती न तत्याज तद्वति गन्तुम् उद्यता

शेषैः भुजंगैः असिते विहिते ऽथ तुरङ्गमे

मन्त्र रक्षा ओषधि व्रातैः विदधे गुप्तिम् आत्मनः

अभ्यास साध्यम् निखिलं मत्वा संतमसे व्यधात्

वृता स्नुषा इति वचसा तां भजस्व समागताम्

गृहीतौ तौ कृपा आर्द्रेण राज्ञा शन्तनुना वनात्

तस्य चित्राङ्गदां नाम सुतां लावण्य शालिनीम्

षष्टिं वर्ष सहस्राणि तैः भुक्त्वा बहुधा ईरितः

समेत्य विजने प्राह धृतराष्ट्रं सुयोधनः

कदाचिद् ताडितः तेन डुण्डुभो दण्ड पाणिना

सर्वेषाम् एव नः कृष्णा इति ऊचुः विहित _

निरस्तो द्रुपदेन इति द्रोणो गत्वा गजाह्वयम्

ततः समेत्य कृपया पुलस्त्यो मुनिभिः सह

तं नृपः शक्ति नामानम् अपसर्प इति अभाषत

पुरोहितं हितं वव्रुः साम्राज्य जय संपदाम्

इति भ्रातुः वचः श्रुत्वा गत्वा राक्षस कन्यका

हृष्टौ विविशतुः वीरौ द्वारकाम् उत्सव आकुलाम्

वीरः चित्राङ्गदेन एव गन्धर्वेण आहतः ऽरिणा

दिव्य चक्षूः विदित्वा तां मुनिः योग्य समागमात्

इति मातुः वचः व्यासः तथा इति प्रत्यपद्यत

जाते जम्भारि तनये ननन्दुः नन्दन ओकाः

पार्थान् दुर्योधनः ज्ञात्वा जज्वाल द्वेष वह्निना

प्रययुः खाण्डवप्रस्थम् आम्बिकेयस्य शासनात्

सुषुवे यम जौ काले ततो माद्री तयोः सुतौ

पुत्र त्वम् अपि कोप अग्निम् त्यज मा विक्रिया गमः

इति उक्ते दाश राजेन वीरः शांतनवो ऽब्रवीत्

बबन्ध धृतिम् आलम्ब्य स्थितिं स्थितिमतां वरः

आपत्सु अपि न सीदन्ति सतां सत् प्रक्रियाः क्रियाः
दृष्ट्वा तान् क्रोध संरब्धान् द्रुपदः शरणं द्विजान्

वायुः शब्दैः इव आक्रान्तः भूतैः अव्यक्त शक्तिभिः

मान्धातृ राम नहुष प्रमुखा च कुल आवलिः

तद् प्रभावात् समुद्भूतः ययौ जेतुं सुरेश्वरम्

अग्रे च भर्तुः मरणम् योषितां बलम् आशिषाम्

गत्वा विदुर कौन्तेयान् स अनुगः क्षिप्रम् आनय

मर्त्येषु जन्म भूयात् वः शापं श्रुत्वा इति ते ततः

वञ्चिता भुजगा दृष्ट्वा सुधा लिप्तम् कुश आसनम्

स गत्वा राक्षस आविष्टः वशिष्ठस्य तपस् वनम्

पार्थेन सा अवदत् पृष्टा वयं पञ्च सुर अङ्गनाः

गर्भात् तस्याः च्युतः सूनुः क्रोधात् काल अनल प्रभः

प्रकर्षः चेद् गुणेषु अस्ति किम् आकार परीक्षया

फलानि च ददुः तस्मै पुष्पाणि च कुशैः सह

धूमकेतुः ततस् तूर्णम् स्वयं जज्वाल खाण्डवे

पाण्डवो ऽपि तम् आलोक्य पुच्छं चिछेद कोविदः

पुष्प अर्थम् देवयान्या अथ विसृष्टः काननं ययौ

भविष्यन्ति धिक् अस्मान् तु तात तद् पिण्ड जीविनः

भास ग्रीवा अमृतेन अन्यत् पश्यामि इति अर्जुनः ऽब्रवीत्

अगोपाः च आगताः गावो व्यक्तं तात हतः कचः

शक्र वाक्यात् च भुजगा ययुः तार्क्ष्यस्य भक्ष्य ताम्

प्रमाणकोट्या सुप्तं तं बद्ध्वा कृत्वा उरग आवृतम्

तद् विनिर्मित मेघ ओघ वृष्टि नष्ट आतप क्लमाः

लज्जा मुकुलित अपाङ्ग साचीकृत विलोचना

इति व्यास वचः श्रुत्वा गत्वा सत्यवती वनम्

राज्ञ् अद्य अपि मन्ये नो विक्रियां समुपागतः

कस्य इमाम् कर्मणो निष्ठां प्राप्तो ऽसि भगवन् इति

तस्य व्यवसितं सर्वं श्रुत्वा उवाच भुजंगमः

तम् अहम् नयन आनन्द बन्धुम् प्रणयिनं कथम्

अयम् अङ्ग पतिः श्रीमान् अर्थि सार्थ सुधा अर्णवः

वनेचरान् भूत यक्ष दैत्य राक्षस पन्नगान्

शासन आलान संलीनाः राज गन्ध मतंग जाः

हृदयात् अभिजातेन स्वर्ग पीयूष वर्षिणा

स पृष्ट्वा अनामयम् श्रीमान् स अनुजम् धर्मनन्दनम्

अप्रमत्तेन गन्तव्यम् इति उत्तङ्कम् उवाच सा

बभूव शम संतोष पीयूष विषद आशयः

प्रययौ कान्ति पूर ओघैः पूरयन्ती तट स्थलीम्

अद्य एकः रक्षसे राज्ञा मद् गृहात् परिकल्पितः

स सुत अभ्यधिकाम् प्रीतिं विदधे नित्यम् अर्जुने

ततः स हृष्टो द्रुपदं तम् अभ्येत्य समभ्यधात्

हारीकृत अम्बु धाराभिः विजहार हरिप्रियः

अवश्यम् एव दातव्या कस्मैचिद् कन्यका जनैः

पुनः पुनः समुद्भूतं भक्षयन्ति महा रवाः

ताः तस्य पद्म वदनाः शिञ्जान मणि मेखलाः

राज्ञ् जातः त्वम् एव अस्याम् अम्भसि इव अमले रविः

दग्धानाम् इव सत्त्वानां जीवा गगन गामिनः

कान्तां तिलोत्तमां नाम सुर नारीम् विनिर्ममे

विकोश किंशुक अशोक तुलाम् सर्वे ययुः द्रुमाः

ततः प्राप सुतौ देवी देवयानी नराधिपात्

सदा जज्वाल यस्य अग्निः सत्त्रे द्वादश वार्षिके

ततः पार्थं परिष्वज्य शरं मुञ्च इति स आदरम्

प्रत्याख्यानं वियोगाय इति एतत् किम् विस्मृतं तव

तस्य उग्रम् क्रोधम् आलोक्य कृशानु शत तेजसः

यो हर्ता द्यौः अस्तु चिरं मनुष्यो ऽयं भविष्यति

इति उक्त्वा तेन नाक स्त्री स्तब्धम् पस्पर्श वज्रिणम्

अशुचि अन्नम् इदम् पौष्य त्वया मे समुपाहृतम्

जरत्कारोः जरत्कार्वः अस्तीकः इति विश्रुतः

मानिनः पृथिवीपाला द्रुपदेन विडम्बिताः

अभिम्बा कौरवो राजा परीक्षित् अभवत् ततस्

निर्दह्यमाना गाङ्गेयम् अवदत् बाष्प गद्गदा

तौ भक्षय इति तत् श्रुत्वा तार्क्ष्यो विक्षोभ तत्परः

भागात् कुमारीम् दाशाय गन्धकालीं ददौ नृपः

शापात् महा भयात् अस्मात् अहम् संतारिता त्वया

व्यालं व्यलोकयन् बाणैः सप्तभिः पूरित आननम्

निहत्य विश्वकर्माणं भवने सोम रक्षिणाम्

ध्रुवं जतु गृहात् मुक्ताः भान्ति एते लब्ध यौवनाः

तं क्षिप्रं करका मेघैः असकृत् पाकशासनः

स पितुः सर्व विद्यासु मातुलस्य च संगमात्

स गत्वा यमुना कूल वर्तिनम् दाश भूपतिम्

विवेश तद् क्षणम् च अभूत् पृथिवी सस्य शालिनी

राम आदि चरिते लोको बभूव शिथिल आदरः

विघ्नाय वृत्रहा भीतः प्राहिणोत् सुर कन्यकाम्
क्रियाम् अ हीनाम् त्वं कर्ता निर्दिष्टो गुरुणा गृहे

विजहार अर्जुनः तत्र प्रद्युम्न प्रमुखैः सह

लिखन्ती चरण अग्रेण भूमिम् आयत लोचना

मुरारिणा सह उत्तीर्य प्रविश्य उद्यान मन्दिरम्

विकलो ऽपि पुरः स्त्रीणां नूनं शक्रायते जनः

ततः कुन्ती समभ्येत्य तत् दृष्ट्वा श्रुत तद् कथा

तद् वाक्यात् भक्षयित्वा तत् ययौ पौष्य निकेतनम्

हरिचन्दन हृद्येषु मलय अचल मौलिषु

क्रुधा कश्यप जाया अथ निर्दोषम् अशपत् नृपम्

पुरा अहि राज तनयः स बाल्ये तम् अभाषत

तत् श्रुत्वा द्रुपदेन उक्तम् उपयाजः तम् अब्रवीत्

स गच्छन् प्राह जननीं स्मर्तव्यो ऽहं विपत्सु इति

किंनरी केलि संगीत स्तिमित अङ्ग कुरङ्गके

पावको ऽहं वनम् इदम् दग्धुम् इच्छामि खाण्डवम्

तिष्ठ इति अस्तीक वचनात् लम्बमाने क्षणं स्थिते

स अभिलाषम् वचः श्रुत्वा तस्याः तरल _

ययातिः नाहुषः राजा पूरुः तस्य अभवत् सुतः

तरोः मूलम् समारुह्य चरणेन न्यपातयत्

क्षेत्रं तेन अस्य भगवान् अभवत् वर दः गुरुः

द्वादश अरम् तथा चक्रं कुमारैः षड्भिः अञ्चितम्

प्रयातम् अपि न अज्ञासीत् कालम् कमल लोचनः

सिषेवे हंस शुभ्रेण चामरेण अम्बुजन्मना

तद् दर्शन रस आकृष्टैः सुरैः सम्पूरिते ऽम्बरे

कद्रुः अहो न तीक्ष्णा इति देवानां ब्रुवतां गिरः

तं तीर्थ सेविनम् दृष्ट्वा प्रियं सुहृदम् अच्युतः

हृष्टाः चेरुः वसिष्ठस्य मेरु पार्श्वे तपस् वने

प्रीतिं भेजे समभ्येत्य सहसा तेन संगतः

ज्येष्ठो दुर्योधनः तेषाम् भीम तुल्य वयाः सदा

विहिता शाप शान्तिः मम तेन एव रुरु दर्शनात्

दुर्योधनस्य दयितं सारथिं हेलया एव सः

सुधां विना अस्याम् अमरः ते उपरि सदा स्थितः

कक्ष घ्नः भगवान् वह्निः विषम् शस्त्रम् अ लोह जम्

जय श्रीः इव साम्राज्यं पूज्यं सर्व महीभृताम्

तम् उवाच अथ भगवन्त् भर्गः कार्य अर्थम् अस्तु वः

इति अर्थितः शक्रसुतः तया त्रिदिव योषिता

विदुराय समानीय ददौ वंश विवृद्धये

श्रुत्वा पुरोहितो ऽस्माकं कथ्यताम् इति उवाच तम्

तस्मिन् गृहीते तद् पत्नी धर्मजं शरणं ययौ

इति दुर्योधनेन उक्ते जात हर्षः प्ररोचनः

कः सहेत् आपद् आवासम् स आयासम् जन्म मानुषम्

वरं गृहाण मत्तः अपि तम् इति आह स पक्षिणम्

स कुमारः कुमारी च मृगया आसक्त चेतसा

स तेन बलिना गाढं पीड्यमानो निशाचरः

विनयने च शोभन्ते यत् सत्यम् प्रभविष्णवः

तया बन्धु भयात् त्यक्तः लज्जया सलिले शिशुः

तां वीक्ष्य चन्द्र वदनाम् तन्वीं वलित लोचनाम्

तद् पुत्रस्य अभवत् पूरोः वंशः सु विपुलः क्षितौ

पाञ्चालान् पुत्रैः गच्छामः समृद्धान् कृश वेतनाः

इन्द्रः सर्व विहंगानाम् वाहनं वर दः हरेः

उक्त्वा इति राज्यं दत्त्वा अस्मै प्रतिपः तपसे ययौ

बिभ्राणो वाससी द्रोणः प्रविवेश शशि द्युतिः

तं रक्षसि नरेन्द्रं चेद् मया दग्धं महा द्रुमम्

फाल्गुनस्य सिते पक्षे रोहिण्याम् अष्टमे ऽहनि

एवं मयो अश्वसेनः च मुक्तः तस्मात् महा भयात्

सालम् उत्पाट्य सहसा स शब्दम् तम् अताडयत्

तैः सुतैः पञ्चभिः पाण्डुः अङ्गैः मन्त्रः इव आबभौ

यो जात एव सर्व अङ्ग वेद विद् प्रययौ वनम्

यो द्वादश समाः वेदान् स अङ्गान् गर्भ स्थितः जगौ

धृष्टद्युम्न अभिधानः ऽयं जातो द्रोण अन्तकः सुतः

मातुलः कुल राजस्य सौबलो ऽयं महा बलः

मुरारेः अपि दोस् दण्ड खण्डस्य दृढ कर्मठम्

प्रहिणोमि निजं पुत्रम् अहम् अस्मै महा आशिने

स कश्यपं समभ्येत्य स शाखा गज कच्छपः

वितीर्य तेभ्यो राज्य अर्धम् अ विज्ञात अन्तरः परैः

ततः प्रोवाच विदुरो धृतराष्ट्रं महामतिः

ययौ बक वनम् भीमः पलाश शत संकुलम्

विहंग वध्वा संगम्य प्राप पुत्र चतुष्टयम्

मद्र अद्रि नाथः शल्यो ऽयं भगदत्तः च भूपतिः

तत्याज खाण्डवं दग्ध्वा हव्यानां च अभवत् क्षमः

तां लज्जा आकुलिताम् दृष्ट्वा स अभिलाषः अभवत् मुनिः

प्रेरितः तद् गिरा मात्रा भीमो धर्मसुतेन च

हिडिम्बां कवली कर्तुम् कालः काल इव उदितः
निषाद मध्य गः तत्र स रक्ष्यो ब्राह्मणः त्वया

मौक्तिकं वेणु वल्ली इव राका इव रजनीपतिम्

शतमन्युः ततस् क्रुद्धः त्रिदशैः उद्धृत आयुधैः

पाण्डुः तु मृगया शीलः धन्वी वीरः चरन् वने

निशम्य शापं राजा अथ भृगु सूनुः प्रसादितः

भेजिरे भाभिः अम्भांसि जन्म अरि धनुषः श्रियम्

मुनि सूनुम् क्रुधा न्यस्तं प्राद्रवत् यातुधान वत्

प्रस्थितान् पाण्डु तनयान् पौराः शङ्कित चेतसः

गो रक्षणे संनियुक्तो गुरुणा भैक्ष्य भोजनः

चक्रन्दुः भूत संघाः च प्रलय अनल शङ्किनः

स हत्वा केसरि व्रातान् सैन्य मध्यात् विनिर्गतः

पृथा अपर अभिधा कुन्ती कम्प शिञ्जान मेखला

आगतो वृत्रहा तत्र वालखिल्यान् व्यलोकयत्

तेजो लङ्घयितुं शक्तः को नु नाम द्विजन्मनाम्

तत् श्रुत्वा धीमतः तस्य तुष्टः कुरु महीपतिः

तेषां मध्ये ऽधिकं राजा शिबिः औशीनरः बभौ

सा इयम् एका एव मे जाता कन्या अपि तनयो यथा

काव्यः प्रणेता धर्माणां प्रमाणं तद् वचः मम

विबभौ प्रावृषेण्यानां मेघानां पतितैः इव

इति अर्जुन वचः श्रुत्वा ददामि इति अनलः ऽवदत्

वर्धते जगतः पापं वृद्धस्य इव क्षय ज्वरः

जगाम शक्र भवनम् पीयूष हरण उद्यतः

ताडितो भीमसेन आद्यैः मातरम् शरणं ययौ

बलात् आकृष्य जग्राह भुजाभ्यां गिरि गौरवम्

कदाचिद् अनिल आलोल मञ्जरी लास्य मन्दिरे

वृषः त्रिदश मातंगः तद् आरूढः पुरंदरः

अहो नु न अस्ति ते राज्ञ् भेषजम् व्यसन आमये

सतां मध्ये पत इति उक्तः स सुर इन्द्रेण पार्थिवः

इति स्वस्ति स्तुति कृते तुष्टः तस्मै स भूपतिः

अधृष्यं कार्मुकं यत्र राधा यन्त्रम् च पार्षतः

विडम्बनीया द्वेष्या वा भूभुजाम् अधुना वयम्

ऐश्वर्य मद मत्तेभ्यः कुशलं केन लभ्यते

इति उक्ते लज्जया तस्याः प्रोन्मिषत् कुच पातिनी

तं व्यसुं राज महिषी भद्रा नाम मनस् प्रियम्

अत्र अन्तरे समभ्येत्य विदुर प्रेरितः रहः

स्त्री समक्षम् विशेषेण रण उत्साहः मम अभवत्

ध्मायमानस्य तस्य अग्निः स धूमः स्रोतसां मुखैः

सापत्न्ये वसुधा वध्वः योग्या राज्ञः सुता हि असि

अजातशत्रु वचसा निवृत्ते पौर मण्डले

तत् श्रुत्वा उवाच तं पार्थो मा राज्ञ् विमनाः भव

इध्म भारम् समादाय स्वयं पर्वत संनिभम्

पूरोः अयम् राज वंशः पौरवो यादवो यदोः

तस्य व्याकीर्ण माल्य उत्था रुराव भ्रमर आवलिः

आहूय मारुतं देवं बलिनं पुत्रम् आप्नुहि

तत्र आर्द्र वञ्जुल लता कुञ्ज कूजत् विहंगमे

राज्ञ् बहु छलम् राज्यं भुज्यन्ते किल न आहवैः

किंतु पित्रा अभ्यनुज्ञाता विवाहम् अभिकामये

ज्वाला विलोल जिह्वाभिः जगन्त् वित्रासयन् इव

दुर्वाससो मुनि वरात् प्रयत्न आराधितात् सती

अहं सहस्रपाद् नाम विप्रो मोहात् पुरा मया

सीदते धर्म मर्यादा राष्ट्रे हि नृप वर्जिते

ततः प्रणम्य तं वीराः प्रसन्न हृदय आननम्

तद् प्रीति पूर्वम् आग्नेयम् अस्त्रम् एतत् प्रयच्छ मे

तत् अतथ्यम् कथं कर्तुं शक्तः सत्य धनः जनः

तृणं बान्धव पक्षः हि भर्तृ स्नेहेन योषिताम्

ततो विहस्य विजयो विनिवार्य रणात् द्विजान्

सात्यकिः मरुताम् अंशः हार्दिक्यो द्रुपदः तथा

इति पाण्डु सुताय असौ समयेन एव तां ददौ

ददर्श यमुना तीरे तर्तु कामः पराशरः

सेवा व्रतम् तद् तनयाम् देवयानीम् अतोषयत्

मातरं विनतां तार्क्ष्यः प्राप्य शुश्राव तद् कथाम्

तद् पुत्रम् अश्वसेन आख्यम् जननी नाग वल्लभा

इति आकर्ण्य ययौ शक्रो लज्जा कुटिल कन्दरः

मुनि पुत्रः न ते कश्चिद् भविता स्व उचितः पतिः

तक्षकः ते सुहृद् न अत्र स्थितो युद्धेन किं वृथा

चञ्चत् निज प्रभा पुञ्ज व्यञ्जित अनन्त विक्रमः

इति कुम्भोद्भवेन उक्ते विवेश श्वेतवाहनः

चारुदेष्णे समाकृष्ट खड्ग भ्राजिष्णु _ च

स कोप विस्मय आविष्टः गर्जत् मेघः इव अब्रवीत्

दिष्ट्या च स अनुबन्धः ऽसौ स्वयं दग्धः प्ररोचनः

कृष्णां च तद् पण प्राप्याम् दृष्ट्वा युक्तं विधीयताम्

स्थूल अस्र कण हारेण भूषयन्ती कुच स्थलम्
तत्र उत्फुल्ल उत्पल आमोद सोदरम् दिव्य सौरभम्

गूढं प्रयातु भीमः च यथा न ज्ञायते परैः

भवतः च अयम् आयुष्मान् शतानीकः कुल उचितः

अन् अभ्युपगताम् पित्रा वोढुं त्वां न अहम् उत्सहे

ताम् आह शुक्रो बालानां केलि कोप कथा कथम्

प्रतियाते ततो द्रोणे याति काले धनुर्भृताम्

न अहम् राज्यं करिष्यामि सत्यो ऽयं समयो मम

भवितव्यतया हन्त बुद्धिः कस्य न कृष्यते

आराधितात् मया पूर्वं प्राप्तो दुर्वाससो मुनेः

द्वितीय इव तिग्मांशुः महताम् महसां निधिः

ब्रह्म स्व विप्रलोपम् च न सेहे मानिनां वरः

च्युत त्वात् च्यवन आख्यस्य स कन्यायाम् अथ अभवत्

तद् भार्यया वर्धितो ऽथ राधया वसुना सह

घृतेन जाड्यम् उत्पन्नम् जाङ्गलैः एव शाम्यति

इति अर्जुन वचः श्रुत्वा भुजंग पति कन्यका

पुरा धन विभाग उत्थ कलिना वणिजौ मिथः

पुत्रैः इति वादिनं दूरात् तम् हर्ष अस्रु परिसुतम्

हिडिम्बो नाम कल्प अन्त जीमूत सदृश छविः

मासेन पुनर् एष्यामि इति उक्त्वा तान् प्रययौ मुनिः

ते बाला नृपं दूरात् पितरम् तम् अदर्शयन्

स अनुगाः पाण्डु तनयाः प्रययुः हस्तिनापुरम्

अ पीत्वा एव समादाय पीयूष कलशम् जवात्

तपसा सा समाराध्य पञ्च कृत्वस् सुमध्यमा

तद् प्रीत्या गुप्तम् इन्द्रेण प्रवेष्टुं न अस्ति मे गतिः

आशीभिः विदधे धन्यां द्रौपदीं नन्तुम् आगताम्

गन्तुम् अभ्युद्ययौ क्रुद्धः संरम्भ गलित अंशुकः

जल प्रवाह विवरे दत्त्वा आत्मानम् ररक्ष यत्

प्रेम प्रणय कोप अन्ते मानिनीनां हि वर्धते

पुत्र अर्थम् त्रिदश आह्वाने दिव्य मन्त्रम् अवाप सा

पश्चात् कृष्णाम् अथ आदाय जग्मतुः भीम फल्गुनौ

राक्षसो ऽपि तम् आलोक्य भुञ्जानम् अ विशङ्कितम्

ततः पृथ्वी परित्राण व्यापृतः पाकशासनः

शतधा विद्रुता च अन्या सरित् प्राप शतद्रु ताम्

पुरा विहार रसिकाः वसवो ऽष्टौ प्रिया सखाः

हलायुध सखः शौरिः द्रष्टुम् हृष्टः समभ्ययात्

राज सागरम् उद्भूतः जग्राह गिरि गौरवः

कुम्भकार गृह उपान्ते भार्गवस्य निवेशने

तपस्विनं ब्राह्मणं च दूर देश्यम् गृह आगतम्

इयम् उद्घट्टक क्रीडा धूर्तेन अनेन नः कृता

अमृत आहरणे यत्नम् आश्रितैः देव दानवैः

मतिः विवेक निर्माणे श्रुत उपश्रुतयोः इव

संसार तत्त्वम् पृष्टो ऽथ दौहित्रेण स सर्व विद्

कालेन क्षीण पुण्यः ऽसौ क्षपित अर्थः इव ईश्वरः

नारदेन इति कथितं निशम्य पाण्डु नन्दनाः

धन्विना क्षिप्र हस्तेन समरे बहु बाहुना

ततो ऽर्जुनः समभ्येत्य बभाषे पवनात्मजम्

इतो मे वन वासः ऽस्तु द्विज उपेक्षाम् तु न क्षमे

तीरे बाल अनिल आलोल वानीर तरु पल्लवे

तत् आकर्ण्य अम्बिका सूनुः तथा इति प्रतिपद्यत

बभूव भूभृतां नाथः शंतनुः शान्त विप्लवः

न्यग्रोध मूले विन्यस्य तत्र कुन्तीं स पुत्रकाम्

गत्वा पितुः गृहम् सर्वं देवयानी न्यवेदयत्

चक्रिणं च प्रहर्तारं त्रायस्व इति अभ्यधात् जयम्

तद् फल अन्तर निर्यातम् कीटं ह्रस्वतरं नृपः

तम् अब्रवीत् उमाकान्तः मा एवम् दर्पं पुनः कृथाः

द्रोण्यां जातो भरद्वाज मुनेः अंशः बृहस्पतेः

युक्त्या संव्रियताम् एतद् बन्धु वैरम् उपस्थितम्

तत्र एव पुष्प अवचयम् गत्वा चक्रे सुमध्यमा

गुरु पुत्रीम् प्रसाद्य अथ वृषपर्वा कृताञ्जलिः

रणे धृष्ट प्रभावस्य शूरस्य बल शालिनः

स व्रजन् आयुधागारम् स्थितं तत्र युधिष्ठिरम्

प्रवृद्धो अधस् स्थितैः पश्चात् संतप्तैः एव दृश्यते

इति अर्जुन वचः श्रुत्वा विससर्ज स सायकम्

अपूर्ण अण्ड विनिर्भेदात् अनूरुर् अरुणो ऽभवत्

अम्बिका कूट निर्दिष्ट शूद्र स्त्री संगमात् सुतम्

इति आज्ञया समादाय शकटं भक्ष्य पूरितम्

बभूव शोक संतप्तः वज्रेण इव विदारितः

ततः समुद्यत गदौ समरे युद्ध दुर्मदौ

पन्नगेभ्यो मया न्यस्तं हर्तव्यम् अमृतम् त्वया

किम् अन्धेन इति स मुनिः सत्यवत्या अर्थितः पुनः

उद्दण्ड पुण्डरीकेषु हिमवत् मानसेषु च

परीक्षितो भीमसेनः प्रतीपः तद् सुतः नृपः
विबोधय एतान् रक्षामि नीत्वा व्योम्ना वन अन्तरम्

तत् निशम्य वचः कुन्ती ज्ञात्वा भीम पराक्रमम्

एते च अन्ये च भूपालाः त्वद् अर्थम् सुभ्रु संगताः

नृपाः समाययुः हन्तुम् भ्रुकुटि कुटिल आननाः

मम जन्म कथा पूर्वं कथिता मुनिना यथा

वसिष्ठस्य इति वचसा विरतः त्रिजगत् क्षयात्

जायन्ते प्रिय संयोगाः वियोगे हृदय छिदः

मेघानाम् इव संरम्भः पततां भोगिनाम् अभूत्

अधुना दृश्यतां पार्थः पुत्रात् प्रियतरः मम

बबन्ध च सु पट्टेन नयने विनय अवनिः

वेत्रकीय ग्रहः तस्मै प्रेरयति अनिशम् नृपः

विलास तालवृन्तेन वीज्यमानान् मनोभुवा

मुनिः कुक्षिवत् आदीन् स मुनीन् एकादश आत्मजान्

व्रजन्तो द्विज सार्थेन समाजे जगतीभुजाम्

शकुन्तलायाः श्रुत्वा इति नृपः प्राह स्मरन् अपि

अक्षौहिण्यो दश अष्टौ च तत्र एव निधनं गताः

तत् श्रुत्वा जाह्नवी प्राह सर्वम् एतत् करोमि अहम्

वत्स स्तुत्वा अश्विनः द्वौ त्वं दिव्यं चक्षुः अवाप्नुहि

मानी लिलेख वसुधां लज्जा मुकुलित ईक्षणः

विविशुः पार्थिवाः सर्वे व्यावल्गि मणि कुण्डलाः

किम् अदेयम् कृतज्ञानाम् अन् उक्त्वा एव उपकारिणाम्

यदृच्छया आगतः ऽभ्येत्य तासाम् अथ शचीपतिः

शर्मिष्ठाया देवयान्या विवादः समजायत

नदीम् उत्पलिनीम् गत्वा नैमिष अरण्यम् आययौ

अस्त्राणि पार्थ दास्यामि काले ते रुद्र दर्शिणः

तस्मिन् समुन्मिषति मन्मथ बाल मित्रे लीला गुरौ मधुप जाल जटाल काले

तौ अन्योन्यम् परिष्वज्य हर्ष विस्तारित ईक्षणौ

हिरण्यबिन्दोः तीर्थे च स्नात्वा प्राचीं दिशं ययौ

अङ्गुष्ठ अग्र समुत्सेधान् सः तान् दृष्ट्वा तपस् कृशान्

कदाचिद् अथ देव इन्द्रः तम् पप्रच्छ कथा अन्तरे

विलोक्य कान्ताः क्रोध अन्धः उवाच अग्रे स्थितं जयम्

ततो अग्नि मध्यात् उत्तस्थौ मुकुटी बद्ध कङ्कटः

परमेष्ठी इव वास अब्ज रजस् पिञ्जरित आकृतिः

स्थातव्यम् अप्रसादेन भवद्भिः गूढ चारिभिः

न दोषो अस्ति इति शुक्रेण ततस् ताम् स्वयम् अर्पिताम्

तत्र मन्दाकिनी मूर्ता सभा आसीनम् पितामहम्

केवलं भाग्य संयोगः विकलस्य अपि भूतये

इति आशया प्रजज्वाल खाण्डवे दहनः ततस्

कद्रूं वहन्तीं स्कन्धेन स व्याज पण निर्जिताम्

भ्रातृभिः सहितः तस्थौ निर्वृतो जनमेजयः

वृष्णयः सह कान्ताभिः ययुः सर्वे सु अलंकृताः

धृतराष्ट्रं समभ्येत्य प्रहृष्टो विदुरः ततस्

गर्भ अवधिः अयम् शापो वत्सरं वो भविष्यति

अत्र अन्तरे व्रतवतः प्रतिपस्य सुतो ऽभवत्

उत्तान पाणेः दीनस्य याचकस्य त्वम् आत्मना

एवं मुनि इन्द्र शापेन धर्मो यातः स शूद्र ताम्

श्रावयामास विदुरः कुन्तीं च सुबल आत्मजाम्

कान्ति कल्लोल वलिताम् नयन अमृत वाहिनीम्

सुते जाते ऽष्टमे राज्ञा निषिद्धा सा अवदत् ततस्

संयातिस् तनयः तस्य ततः शम्पातिः इति अभूत्

ततो वनं समन्विष्य स सैन्येषु अथ मन्त्रिषु

नर मांसम् द्विजाय अस्मै प्रयच्छ इति अवदत् नृपः

सम्प्रति अर्थः मद् आयत्तः प्रजाः स्वीकुरु पाण्डु वत्

इति कौन्तेय वचसा विषण्णे स सुते नृपे

विवर्तन्ते महा उत्साहाः किम् अन्यत् दैवतम् विना

मुनयः तम् खगा भूत्वा शूल स्थम् अवदन् शुचा

ध्यात्वा मुहूर्तं प्रोवाच पार्थः पृथु लोचनः

महेन्द्र पर्वतम् दृष्ट्वा मणिपूर पुरम् गतः

न पौरुषेण न त्यागात् न नीत्या वा पृथा सुताः

भुवि पुण्य परः याति पुनः स्वर्ग गतिम् नरः

जहि नक्तंचरं भीम यावत् संध्या न दृश्यते

अयं कमलिनीकान्तो यातो ऽस्तं वासरेश्वरः

समैः सख्यं च युद्धं च भारतानां कुल व्रतम्

चित्र न्यस्ताः इव उपान्ते चक्रुः प्रेक्षक मालिकाः

श्रेयः शांतनवेन उक्तम् राज्ञ् स्व कुल भूतये

सत्यं हि धर्म वृक्षस्य मूलं शाखा सहस्रिणः

कथ्यतां च जगन्ति अस्मिन् गुणवान् कः अर्जुन अधिकः

नयन अनल दग्धेन विदग्धेन मनोभुवा

पाराशर्यं मुनि वरम् ददृशुः श्रेयसां निधिम्

ययाचे पूजितः कन्यां जनकाय सु लोचनाम्

ताभ्याम् एव सह प्रायात् सप्तार्चीः स महा वनम्
ततस् तद् भेदन उपायम् मन्त्रयित्वा सुरैः विधिः

अजीजनत् त्रीन् इव अग्नीन् धृतराष्ट्र पुरोगमान्

निषादी भोक्तुम् आयाता तत्र दग्धा विधेः वशात्

व्येतु ते मद् सुत भयम् ब्रह्मचारी भवामि अहम्

तां यौवन वसन्त आढ्याम् स्तन स्तबक बन्धुराम्

ददर्श कम्प व्यालोलाम् गज मुक्ताम् इव अब्जिनीम्

श्रुत्वा इति उत्तङ्कः संस्मृत्य सत्यं गोमय भोजने

कदाचिद् विजने कुन्तीं स चिन्ता आकुलितः ऽब्रवीत्

ततः कदाचिद् सौध स्था नव यौवन शालिनी

को याति याचकात् अन्यः दैन्याद् विभ्रष्ट मानि ताम्

तस्या विलास वलितम् लता अञ्चल विसंस्थुलम्

तिरश्चीनाभिः अभितस् ज्वालाभिः ककुभो बभुः

शापात् एताम् दशां यातौ सुप्रतीक विभावसू

समेत्य स कृप द्रोणम् धृतराष्ट्रं ववन्दिरे

स तया संगतो नावि नव नीरज चक्षुषा

आघ्राय मानुषं गन्धं प्रस्रवत् सृक्कि सम्पुटः

दंश भग्न रदान् सर्पान् प्रबुद्धः ऽथ वृकोदरः

प्रतिपर्व द्विजैर् इन्दोः अर्चिता इव अधिदेवता

समस्त संशय छेत्ता मुनिः सत्यवती सुतः

अङ्गुष्ठ पर्व मात्राः ते घृत कुण्डेषु रक्षिताः

कृत्वा द्रुपदां प्रीत्या प्रणनाम प्रियंवदाम्

ततो भर्त्रा अर्थिता कुन्ती माद्री मन्त्रं ददौ रहः

कृपः कृपी च तौ नाम्ना लोके ख्यातौ बभूवतुः

अजीजनत् पृथु गुणान् पृथु तुल्य पराक्रमान्

तपस्यतो मुनेः पूर्वं माण्डव्यस्य अन्तिके धनम्

कुन्ती कृष्णां समादाय विवेश अन्तःपुरम् ततः

सा एव तद् भेदन उपायः जीवितं हि कलेः स्त्रियः

सु संरब्धः समभ्येत्य चकार जटिलं शरैः

सदा जित इन्द्रियः धीमान् न परैः परिभूयते

ततो विदित वृत्तान्तम् विधाय पृथु विक्रमम्

अ पुरस्कृत विप्राणाम् अनग्नीनाम् अ जापिनाम्

ततो महा उत्सव व्यग्र समग्र जन मण्डले

उपस्थितं वह्नि भयम् ज्ञात्वा तुष्टाव पावकम्

भारद्वाजः तु तं ज्ञात्वा दाशो अयम् इति न अग्रहीत्

लज्जा नत मुख अम्भोजा समेत्य नृपम् अब्रवीत्

तं प्राह द्रुपदो ब्रह्मन् मूर्खः ऽसि बत मन्द धीः

प्रेक्षक उत्साह वचनैः मानिनः सगर उद्यतौ

अ विभागम् अ मर्यादम् अ सामान्यम् अनुत्तरम्

पुरोहितं विना शक्तिः क्षत्रियाणां कुतो ऽन्यथा

स कुण्डले स कवचे सहस्रांशु सम त्विषि

क्षत्रियस्य व्रतं धैर्यं द्विजानां भूषणं कृपा

आश्वासिताः ते भीमेन समयं च निषेविताः

स क्रिया परिचर्यायै वेदो याजयितुं ययौ

कन्यकाः काशि नृपतेः आनिनाय आपगासुतः

इति कर्णः समाकर्ण्य निःश्वस्य रविम् ऐक्षत

ततो अब्रवीत् देवयानी पुष्प अर्थम् प्रेषितो मया

ततः कदाचिद् उद्याने तान् कुमारान् महीभुजः

वसन्त वात व्यालोल लता लीला व्यडम्बयत्

कुपितो विदधे स्त्रीणाम् एक भर्तृ व्रताम् स्थितिम्

इति दुर्योधन वचः श्रुत्वा तनय वत्सलः

तं पुनर् दानवाः हत्वा दग्धं निष्पिष्य निर्जने

प्रत्यग्र गलितस्य इव मेरोः काञ्चन वीचिभिः

हीन दृष्टिः इव आत्मानम् दर्पणे प्रतिबिम्बितम्

दान मान हृताः लुब्धाः परित्राण हृताः प्रजाः

गृही ततो वनस्थः च ततो न्यस्त अखिल क्रियः

दाश वाक्यम् अन् आदृत्य प्रययौ हस्तिनापुरम्

कर्णे मनुष्य शङ्का अपि कस्य नाम आशयम् स्पृशेत्

गूढं कुरुष्व स घृतम् तेषां जतु शिला गृहम्

सर्व काम प्रदाम् तत्र होमधेनुं महा मुनेः

अस्माकं देवि भविता ब्रह्मचारी ते आत्मजः

स ताम् उवाच न अज्ञाताम् न अवर्णाम् न पर स्त्रियम्

संजीवय एनम् जानामि तत् ते ऽहं विष मन्त्रि ताम्

अश्वत्थाम्ना स विबभौ सहितः तेजसाम् निधिः

स्वयं भगवता दत्ता कामेन कमल ईक्षणा

मम एव इयम् मम एव इयम् इति उक्त्वा भेदम् आपतुः

विषण्ण अश्वः शनैः पद्भ्याम् आरुरोह गिरेः शिरः

अत्र अन्तरे कृत उद्वाहः सं पूर्ण समय व्रतः

इति पृष्टः स पार्थेन प्रोवाच प्रेम निर्भरः

धौम्यो ऽस्ति त्वद् योग्यः असौ इति चित्ररथो ऽब्रवीत्

तं मुमोच न वीराणां विषम स्थेषु विक्रमः

पटं चक्रं वयस्यं च नरं च वृष वाहनम्

लोक कण्टक ता त्यक्त्वा शोचन्तः स्वामिनं ययुः