tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
त पर करणम् ऐ च् अर्थम् ताद् अपि परः त परः इति खट्वा एडका आदिषु त्रि मात्र चतुर् मात्र प्रसङ्ग निवृत्तये

ऐतिकायनः

शालीयः

वृद्धि शब्दः संज्ञा त्वेन विधीयते प्रत्येकम् आ त् ऐ चाम् वर्णानां सामान्येन तद् भावितानाम् अ तद् भावितानाम् च

मालीयः
विजानन्न् एव सत्यं वदति

विज्ञानं त्व् एव विजिज्ञासितव्यम् इति

यदा वै विजानात्य् अथ सत्यं वदति

न अविजानान् सत्यं वदति

विज्ञानं भगवो विजिज्ञास इति
सीसाय अनु आह वरुणः सीसाय अग्निः उपावति

सीसं म इन्द्रः प्रायछद् अमीवायास् तु चातनम्

अग्निस् तुरीयो यातु हा स उ नः पातु तेभ्यः

ये ऽमावास्यां रात्रिम् उदस्थुर् भ्राजम् अत्रिणः
न अ मत्वा विजानाति

मत्वा एव विजानाति

मतिस् त्व् एव विजिज्ञासितव्या इति

मतिं भगवो विजिज्ञास इति

यदा वै मनुते ऽथ विजानाति
ये ते पन्थानो ऽव दिवो येभिर् विश्वम् ऐरयः

तेभिः सुम्नया धेहि नो वसो
एतैः यजुर्भिः पावमानाभिः तरत्समन्दीभिः कूष्माण्डैः च आज्यम् जुहुयात्

तस्य विद्या गुरून् योनि सम्बन्धान् च संनिपात्य सर्वाणि उदक आदीनि प्रेत कार्याणि कुर्युः पात्रम् च अस्य विपर्यस्येयुः

अपः उपस्पृश्य ग्रामम् प्रविशन्ति

तम् सर्वे अन्वालभेरन् प्राचीनावीतिनः मुक्त शिखाः

अतस् उत्तरम् तेन सम्भाष्य तिष्ठेत् एक रात्रम् जपन् सावित्रीम् अज्ञान पूर्वम् ज्ञान पूर्वम् च त्रि रात्रम्

एतत् एव शान्त्युदकम् सर्वेषु उपपातकेषु सर्वेषु उपपातकेषु

यः तु प्रायश्चित्तेन शुध्येत् तस्मिन् शुद्धे शातकुम्भ मयम् पात्रम् पुण्यतमात् ह्रदात् पूरयित्वा स्रवन्तीभ्यः _ ततस् एनम् अपः उपस्पर्शयेयुः

त्यजेत् पितरम् राज घातकम् शूद्र याजकम् शूद्र अर्थ याजकम् वेद विप्लावकम् भ्रूण हानम् यः च अन्त्यावसायिभिः सह संवसेत् अन्त्यावसायिन्याम् च

हिरण्यम् ब्राह्मणाय दद्यात् आचार्याय च

अथ अस्मै तत् पात्रम् दद्युः

सर्वाणि एव तस्मिन् उदक आदीनि प्रेत कर्माणि कुर्युः

विद्या गुरवः योनि सम्बन्धाः च वीक्षेरन्

दासः कर्मकरः _ अवकरात् अमेध्य पात्रम् आनीय दासी घटात् पूरयित्वा दक्षिणा मुखः _ विपर्यस्येत् अमुकम् अनुदकम् करोमि इति नाम ग्राहम्
प्रस्तोता दक्षिण ऊरौ निधाय चमसम् आप्याययत्य् आप्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृष्ण्यं भवा वाजस्य संगथ इत्य् एतया गायत्र्या प्रातःसवने

गणांश् च परिहाप्य विचक्षणं च नाराशंसेष्व् अ नाराशंसेषु च गणान्

एवम् एव इतरयोः सवनयोश् छन्दः सवन उपदेशम् गणवत् सवन मुखीयेषु

तद् अ सर्व भक्षेषु सं ते पयांसि सम् उ यन्तु वाजा इत्य् एतया त्रिष्टुभा माध्यन्दिने सवने

सा जगती सम्पद्यते

आप्यायस्व समेतु त इत्य् एतया एव द्विर् उक्तया तृतीयसवने

उपहवम् इष्ट्वा भक्षयन्ति इन्दो इन्द्र पीतस्य त इन्द्रियावतो गायत्र छन्दसः प्रातःसवनस्य मधुमतो विचक्षणस्य सर्व गणस्य सर्व गणः उपहूतस्य उपहूतः भक्षयामि वाग् जुषाणा सोमस्य तृप्यत्व् इति

भक्षयित्वा इन्द्रियाणि संमृशते नृमणसि त्वा दधामि पिन्व मे गात्रा हरिवो गणान् मे मा वितीतृष इति
सु आक्तम् मे ब्रह्मणस्पतिः सु आक्तम् सविता करत्

सु आक्तम् मे द्यावापृथिवी सु आक्तम् मित्रो अकर् अयम्
अथ यत् पुरस्तात्स्तोभं बहिस् निधनम् तद् बार्हतम्

अथ येषु समपादयेतां तानि राथन्तर बार्हतानि च अभवन् बार्हत राथन्तराणि च

अथ यत् पुरस्तात्स्तोभम् अन्तर् निधनम् तद् बार्हत राथन्तरम्

तद् आहुः कति सामानि इति

तद् यद् ऋचाप्रस्तावम् अन्तर् निधनम् तद् राथन्तरम्

सर्वं ह खलु वै निधन अजामि कल्पयति यो वै रूप अजामि कल्पयेत्

तान्य् उ ह वै यो ऽजामि यथापूर्वं कल्पयेद् राथन्तरम् एव प्रथमं कुर्याद् अथ बार्हतम् अथ राथन्तर बार्हतम् अथ बार्हत राथन्तरम्

चत्वारि इति ब्रूयात्

अथ यद् ऋचाप्रस्तावं बहिस् निधनम् तद् राथन्तर बार्हतम्

तानि राथन्तराण्य् एव अन्यानि आसन् बार्हतान्य् अन्यानि
इति

अन्ये महद्भ्यो ऽपरे तुच्छमतयस् तुच्छा स्तोका मतिः बुद्धिः येषाम् ते तथा उक्ताः अल्पबुद्धय इति यावत्

भावयेत् सप्त वारम् तु स्त्री रक्तेन च सप्तधा

भावितं गन्धकं दद्यात् नर पिण्डेन संयुतम्

किं गन्धक निष्पिष्टि शुल्ब पिष्टि रजः गन्धकेन या निष्पिष्टिः पिष्टी भूता शुल्बेन या पिष्टिः पिष्टी भूता ताम्र पिष्टी इति अर्थः गन्धक निष्पिष्टिः च शुल्ब पिष्टिः च तयोः यत् रजः पांशुः गन्धक पिष्टी यथा

रसं जीर्णं जारण संस्कार उपपन्नम् रसं मन्यन्ते इति

इति गगन आदि ग्रासप्रमाणम् कथितम् अथ चारण विधानम् आह दोलन विधिना इत्यादि

गगनम् अभ्रकम् यैर् औषधैः पिष्टं पेषितं भवति तैर् एव औषधैः न अल्प मानैः बहु मानैः नानाविध भङ्ग संस्कृतम् कुर्यात् इति शेषः

शुद्धसूतं पल एकम् तु खर्परे दापयेत् ततस्

गन्ध पाषाण चूर्णम् च चणकस्य रसेन तु

नानाविधा अनेक प्रकाराः ये भङ्गास् तरंगा आगम अब्धि जाताः तैः संस्कृतम् उपस्कृतम्

अधुना अल्पमतीनाम् मतम् आह अन्ये इत्यादि

किंविशिष्टं गगनं मारण विधिना पञ्चत्व विधानेन उद्दिष्टम् उद्देशितम्

एव शुल्ब पिष्टी अपि जायते

किम्भूतं गन्धक निष्पिष्टि शुल्ब पिष्टि रजः दोलन विधिना उद्भूतम् दोलिकायन्त्र विधानेन उत्पन्नम्
शं योर् अभिस्रवन्तु न इति

प्राच् मुखः प्रत्यक् मुखस्य हस्तं गृह्णीयाद् इत्य् एकं प्रत्यक् मुखः प्राच् मुखस्य इति अपरम्

असौ सविता ते हस्तम् अग्रभीद् अग्निष्ट आचार्यः कस्य ब्रह्मचारी असि कस्मै त्वा काय त्वा कम् उपनयाम्य् आगन्ता मा रिषेण्यतः प्रस्थावानो समन्यवो दृढाश् चिद् अमरिष्णवः कृशाश् चिद् अमरिष्णव आगन्त संरभावहै प्र इतस् मृत्युं नुदावहै न मृत्युश् चरति इह

तेषु पूर्व अपरौ उपतिष्ठेते

अथ अस्य दक्षिणेन हस्तेन दक्षिणं हस्तम् अभि इव अङ्गुष्ठम् अभि इव लोमानि गृह्णाति

तस्य नाम अभिपद्य जपति

शं नो देवीर् अभिष्टय आपो भवन्तु पीतये

अथ अस्य अञ्जलिना अञ्जलौ उदकम् आनयति

अपरेण अग्निम् द्वयान् दर्भान् पूर्व अपरान् उदक् अग्रान् स्तृणाति
अग्नेर् आयुर् असि इति तुल्यम् आ ललाट अभिमर्शनात्

मांसं तु न अश्नीतः

आत्मा वै पुत्र नामा असि जीव शरदः शतं पश्य शरदः शतम् इति मूर्धनि निघ्राप्य स्वस्त्ययनं वाचयति

प्राक् स्विष्टकृतः कांस्ये पूतम् आज्यम् आसिच्य हिरण्यं च आबन्धनीयम् अग्नेर् आयुर् इत्य् अवधाय तस्य जुहोति इन्द्रस्य प्राण इति पञ्चभिः

प्रक्षाल्य इमम् अग्न इति हिरण्यम् आबध्नाति

पावमानेन इति उद्धृत्य देवा आयुष्मन्त इति यजमानाय प्रयच्छति

तत् पिबति निरवधयेत् हिरण्यात् घृतम्

समाप्ते संवत्सरे अज अविभ्याम् वा अग्नि धान्वन्तरी इष्ट्वा सर्पिष्मद् अन्नं ब्राह्मणान् भोजयेत्

एवम् अत ऊर्ध्वं विप्रोष्य एवम् मासि मासि स्थालीपाकस्य इष्ट्वा जातकर्मणा वा आज्यस्य एवम् संवत्सरम्

प्राक् संस्थित यजुषः ब्रह्मा घृते हिरण्यम् अवपद्यते सर्वे च ऋत्विजो यद् असर्प इति

अङ्गाद् अङ्गात् सम्भवसि हृदयाद् अभि जायसे

अन्यद् इत्य् एके
अग्निम् आग्नीध्राद् असौ मानुष इत्य् आग्नीध्रम्

सवनीय एके वृणते

विज्ञायते यदि दीक्षितस्य आवृक्णः यूपः स्याद् अरणी च आज्यम् च आदाय यूपस्य अन्ते ऽग्निं मथित्वा जुहुयाद् इति

दीक्षासु यूपं छिनत्त्य् उपसत्सु वा

तत्र सुन्वन्न् इति ब्रूयात्

अग्नीषोमीयं पशुम् उपाकरोति

अथ यदि क्रीतः सोमः स्याद् आहवनीय एव जुहुयात्

प्राकृतेन प्रवरेण होतारं वृत्वा पुनर् आश्राव्य उपांशु नामधेय ग्राहम् अ स्फ्यः उत्तरान् ऋत्विजो वृणीते

अयं यजमानो मनुष्याणाम् इत्य् अग्नीषोमीये वृणानः

ततो यजमानं वृणीते ऽग्निर् दैवीनां विशां पुरएता अयम् सुन्वन् यजमानो मनुष्याणां तयोर् नाव् अ स्थूरि गार्हपत्यानि सन्तु शतं हिमा द्वा यू राधांसि इद् संपृञ्चानाव् अ संपृञ्चानौ तन्व इति

इन्द्रं होत्राद् असौ मानुष इति होतारम्

मित्रावरुणौ प्रशास्तारौ प्रशास्त्राद् असौ मानुष इति मैत्रावरुणम्

मरुतः पोत्राद् असौ मानुष इति पोतारम्

यूपं छिनत्ति

ग्नावो नेष्ट्राद् असौ मानुष इति नेष्टारम्

समानम् आ पशु उपाकरणात्
मा व स्तेन ईशत मा अघ शंसः परि वो रुद्रस्य हेतिर् वृणक्तु

इमं गोष्ठम् इदं सदो घृतेन अस्मान् सम् उक्षत

प्रजावतीः सूयवसे रुशन्तीः शुद्धा अपः सु प्रपाणे पिबन्तीः

उप मा देवीर् देवेभिर् एत

पद ज्ञाः स्थ रमतयः संहिता विश्व नाम्नीः
अथ एतत् उद पात्रम् चात्वाले ऽवनयति समुद्रं वः प्रहिणोम्य् अ क्षिताः स्वां योनिम् अपिगच्छत अरिष्टाः अस्माकं वीराः सन्तु मा परासेचि न स्वम् इति

स यद् एव अन्यः उत्तिष्ठेत् तम् उत्तिष्ठन्तम् आरभ्य अनूत्तिष्ठेत्

अथ संप्रेष्यति

अ हिंकृता रेतस्या भवति हिंकृतानि इतराणि गायत्राणि

प्रस्तोता ब्रह्माणम् आह प्रसव उक्त उपदधाति

भूर् भुवः स्वर् मधु करिष्यामि मधु जनयिष्यामि मधु भविष्यति भद्रं भद्रम् इषम् ऊर्जं सोम उद्गाय उद्गाय सोम मह्यं तेजसे मह्यं ब्रह्मवर्चसाय मह्यम् अन्नाद्याय मह्यं भूम्ने मह्यं पुष्ट्यै मह्यं प्रजननाय प्रजानां भूम्ने प्रजानां पुष्ट्यै प्रजानां मह्यं प्रजननाय प्रजानां भूम्ने प्रजानां पुष्ट्यै प्रजननाय सोमस्य राज्ञो राज्याय मम ग्रामणेयाय

स्वरो ऽसि गयो ऽसि जगती छन्द इति आर्भवे

अथ स्तुवानः पवमानेषु मध्यमाम् अध्वर्यवे प्राह उत्तमाम् आवर्तिषु होत्रे

दिश स्थ श्रोत्रं मे मा हिंसिष्ट इति उपगातॄन् प्रत्यभिमृशति

स्तोत्रं प्रतिगृह्य पवमान जपम् जपति

पश्चात् प्रतिहर्ता दक्षिणा मुखः

उदक् आवृत्तः उद्गाता

ते सकृत् हिंकृतेन पराचा बहिष्पवमानेन स्तुवते

वृषको ऽसि त्रिष्टुभ् छन्द इति माध्यन्दिने पवमाने
तासाम् मूर्धानम् अभिनिःसृता एका

सः _ अस्मात् शरीरात् अन् उत्क्रान्तः भवति तावत् जानाति

तत् यथा महापथः आततः उभौ ग्रामौ गच्छति इमम् च अमुम् च एवम् एव एताः आदित्यस्य रश्मयः उभौ लोकौ गच्छन्ति इमम् च अमुम् च

अथ याः एताः हृदयस्य नाड्यः ताः पिङ्गलस्य अणिम्नः तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्य इति

तम् न कश्चन पाप्मा स्पृशति

आभ्यः नाडीभ्यः प्रतायन्ते

तत् एष श्लोकः

एष नीलः

तत् यत्र एतत् सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः स्वप्नम् न विजानाति आसु तदा नाडीषु सृप्तः भवति

एष पीतः

सः _ क्षिप्येत् मनः तावत् आदित्यम् गच्छति

अथ यत्र एतत् अस्मात् शरीरात् उत्क्रामति अथ एतैः एव रश्मिभिः ऊर्ध्वम् आक्रमते

तया ऊर्ध्वम् आयन् अमृत त्वम् एति

एष शुक्लः

एतत् वै खलु लोक द्वारम् विदुषाम् प्रपदनम् निरोधः अ विदुषाम्

सः _ इति _ ह _ _ मीयते

एष लोहितः

अमुष्मात् आदित्यात् प्रतायन्ते

ते अमुष्मिन् आदित्ये सृप्ताः

शतम् च एका च हृदयस्य नाड्यः

तेजसा हि तदा सम्पन्नः भवति

विष्वञ्चम् अन्याः उत्क्रमणे भवन्ति उत्क्रमणे भवन्ति

अथ यत्र एतत् अ बलिमानम् नीतः भवति तम् अभितस् आसीनाः आहुः जानासि माम् जानासि माम् इति
सहस्रं त उपावृतस् ताभिर् नः पुनर् कृधि

जातवेदो नि वर्तय शतं ते सन्त्व् आवृतः

आवर्तनम् निवर्तनं यो गोपा अपि तं हुवे

य उदानट् परायणं य उदानण् न्यायनम्

आस्थाने पर्वता अस्थु स्थाम्न्य् अश्वाꣳ अतिष्ठिपम्
वराङ्ग विदीर्णात् अनन्तरम् उत्तरस्मिन् घस्रे दिने असंभेदितम् इव अविदीर्णम् इव परिदृश्यते वराङ्गम् इदम् एव उपकारक अन्तरम्

योषाया अनुप्राशनेन तद् द्वारा उत्तर रूपे फल वैशिष्ट्यम् संप्रदर्शयति

उत्तरस्मिन् घस्रे इति
अश्मानम् ऋछन्तीर् यन्तु यो ऽयं स्वादाव् अन् आद्यः

याः पश्चाद् आचरन्ति पुरस्ताद् वा सदान्वाः

अश्मानम् ऋछन्तीर् यन्तु यो ऽयं स्वादाव् अन् आद्यः

या अधराद् आचरन्त्य् उत्तराद् वा सदान्वाः

या उत्तराद् आचरन्त्य् अधराद् वा सदान्वाः

याः पुरस्ताद् आचरन्ति या वा पश्चात् सदान्वाः
दाडिमं प्रतीतं पलाशो ब्रह्मवृक्षः बन्धूक पुष्पम् मध्याह्न विकाशि कुसुमम् रजनी हरिद्रा एताभिः अरुण सहिताभिः अरुणं आरक्तं यत् द्रव्यम् कार्पास कुसुम आदिकम् तद् सहिताभिः

मण्डूको भेकः मत्स्यो जलचर विशेषः कच्छपः कमठः प्रतीतः जलौकाः प्रतीताः अहिः सर्पः सूकरो वराहः आदि शब्दात् गो महिष गज उष्ट्र खर नर कर्कट शिशुमाराः अपि ग्राह्याः

विद्रुमं लतामणिर् भूनाग मलम् गण्डूपद पुरीषम् मक्षिका ध्वाङ्क्ष शलभानाम् मक्षिका जीव विशेषः ध्वाङ्क्षाः काकाः शलभः पतङ्गः इति हैमः तेषां विट् शकृत् पुनर् महिषीणाम् कर्ण मलम् क्रमेण कला अंशेन षोडश अंशेन कल्कं प्रतिवापं दत्त्वा पूर्व तैलम् उत्तारयेत्

किंविशिष्टः अयम् रक्तवर्गः मञ्जिष्ठा लाक्षा रस चन्दन सहितः मञ्जिष्ठा प्रतीता लाक्षा रसः अलक्तकः चन्दनं रक्तचन्दनम्

सारण तैले कल्कम् आह विद्रुम इत्यादि

सारण तैल विधानाय रक्तवर्गम् आह दाडिम इत्यादि

केन सह चतुर्गुण वसया तथा तैलतः चतुर् गुणितेन दुग्धेन सह पचेत् पाकं कुर्यात् इति

अथ तेषां मध्ये एकैकस्य पृथक्त्वेन वसां संयोज्य सारणं तैलं सारणम् एव तैलं तत् पचेत् इति वह्निना इति शेषः

ज्योतिष्मती विभीतक करञ्ज कटुतुम्बी तैलम् ज्योतिष्मती कङ्गुणी विभीतकः कलिद्रुमः करञ्जः प्रतीतः कटुतुम्बी कटुका या तुम्बी एतासां तैलं एकं अतो द्वि गुणितः यो रक्त कषायः रक्तगणस्य क्वाथः तं नियोज्य पूर्व सम्बन्धात्

सारण तैल विशेषम् आह ज्योतिष्मती इत्यादि
अतः परं प्रवक्ष्यामि गुडपर्वतम् उत्तमम्

ततः कल्प शत अन्ते तु सप्तद्वीपा अधिपः भवेत्

यथा देवेषु विश्वात्मा प्रवरः अयम् जनार्दनः

तद्वत् आमन्त्रणम् पूजां हेम वृक्ष सुर अर्चनम्

तथा रसानां प्रवरः सदा एव इक्षु रसः मतः

अनेन विधिना यः तु दद्यात् गुड मयम् गिरिम्

यद् प्रदानात् नरः स्वर्गम् आप्नोति सुर पूजितम्

त्रिभिः भारैः कनिष्ठः स्यात् तद् अर्धेन अल्प वित्तवान्

होम जागरणम् तद्वत् लोकपाल अधिवासनम्

यस्मात् सौभाग्य दायिन्याः भ्राता त्वं गुडपर्वत

ईश्वर उवाच

सामवेदः तु वेदानां महादेवः तु योगिनाम्

आयुस् आरोग्य सम्पन्नः शत्रुभिः च अपराजितः
ऋग्वेदः एव पुष्पम्

ताः वै एताः ऋचः एतम् ऋग्वेदम् अभ्यतपन्

तत् आदित्यम् अभितस् अश्रयत्

तस्य ये प्राञ्चः रश्मयः ताः एव अस्य प्राञ्चः मधुनाड्यः

मरीचयः पुत्राः

तस्य द्यौः एव तिरश्चीन वंशः

ऋचः एव मधुकृतः

ताः अमृताः आपः

तत् वै एतत् यत् एतत् आदित्यस्य रोहितम् रूपम्

तत् व्यक्षरत्

अन्तरिक्षम् अपूपः
अथ याः चतस्रः प्रतिष्ठाः इमाः एव ताः चतस्रः दिशः

ते इन्द्रम् अब्रुवन् तव वै वयम् स्मः अनु नः एतस्मिन् सामन् आभज इति

याः सप्त संस्थाः याः एव एताः सप्ता अहर् रात्राः प्राचीः वषट्कुर्वन्ति ताः एव ताः

अथ इतरे देवाः अन्तरिताः इव आसन्

अथ याः षट् विभूतयः ऋतवः ते

अथ यौ द्वौ स्तोभौ अहोरात्रे एव ते

तम् उपागायन्

कर्मणा हि इदम् सर्वम् विक्रियते

अथ ये दश प्रगाः इमे एव ते दश प्राणाः

तान् अब्रवीत् उप मा गायत अभि मा स्वरत इति

तम् प्रजापतिः अब्रवीत् कथा इत्थम् अकः सर्वम् वै एभ्यः साम प्रादाः एतावत् वाव साम यावान् स्वरः ऋच् वै एषा ऋते स्वरात् भवति इति

स प्रजापतिः हरसा हिङ्कारम् उदजयत् अग्निः तेजसा प्रस्तावम् रूपेण बृहस्पतिः उद्गीथम् स्वधया पितरः प्रतिहारम् वीर्येण इन्द्रः निधनम्

अथ यत् एकम् रूपम् कर्म एव तत्

तथा इति
तत् प्रातरनुवाकस्य प्रातरनुवाक त्वम्

असौ लोक उत्तरः

अथ यत् प्रपदो जपति यद् आहुतीर् जुहोति

स्वस्त्ययनम् एव तत् कुरुते

एभिर् एव तत् लोकैः यजमानं समर्धयति

उच्चैर् निरुक्तम् अनुब्रूयात्

वज्रेण एव तद् यजमानस्य पाप्मानं हन्ति

एतत् ह वा एकं वाचो अन् अन्ववसितम् पाप्मना यत् निरुक्तम्

यद् एव एनम् प्रातर् अन्वाह

हिंकृत्य प्रातरनुवाकम् अन्वाह

तद् यद् अर्धर्चशो ऽन्वाह
द्विस् त्रिस् एवम् अशेषम् तु ध्मातः सत्त्वं विमुञ्चति

पुनर् अन्या न चेद् मूर्धनि द्विस् त्रिस् वाराणि बुद्धिमान्

तथा ग्रन्थ अन्तरे

कथंभूतं देव मुख तुल्यम् वह्निना तुल्यं समं अमलं निर्मलं हरित पीत रक्त आदि धूम रहित त्वात् पतितं सत्वं तथा विन्द्यात् घनस्य इति अर्थः

भस्त्रा अनलेन तीव्रेण महा ज्वाले हुताशने

पतित सत्त्व लक्षणम् आह बहु गम्भीरम् इत्यादि

पतितं तु तदा विन्द्यात् तत् सत्त्वम् न अत्र संशयः

मेघो घनो बहु गम्भीरम् यथा स्यात् तथा ध्मातः सन् सुवर्ण धाराभिः शोभन वर्ण धाराभिः वा सुवर्ण वत् कनक वत् वर्णो यासां ताभिः निर्मल त्वात् प्रकाशक त्वात् च वर्षति धारा पातम् विदधाति

यदा दीप्तो भवेत् वह्निः शुद्ध ज्वालः महा बलः
सम्प्रेक्ष्य राजर्षि वरः ऽष्टकस् तम् उवाच सत् धर्म विधान गोप्ता

सदृशः श्रेयसः च पापीयसश् च अविदित प्रभावः

न च अपि त्वां धृष्णवः प्रष्टुम् अग्रे न च त्वम् अस्मान् पृच्छसि के वयं स्म

तस्मात् लोकाः ह्य् अन्तवन्तः ते इमे क्षीणे पुण्ये पतितः असि अद्य राजन्

भयं तु ते व्येतु विषाद मोहौ त्यज आशु देवेन्द्र समान रूपैः

कः त्वम् युवा वासव तुल्य रूपः स्व तेजसा दीप्यमानो यथा अग्निः

इन्द्र उवाच

इच्छामि अहम् सुरलोकात् विहीनः सतां मध्ये पतितुं देवराज

ययातिः उवाच

ततः पपात अमरराज जुष्टात् पुण्यात् लोकात् पतमानम् ययातिम्

शौनक उवाच

अष्टक उवाच

इन्द्र उवाच

एवं विदित्वा तु पुनर् ययाते न ते ऽवमान्याः सदृशः श्रेयसे च

न अहम् देव मनुष्येषु न गन्धर्व महा ऋषिषु

सन्तः प्रतिष्ठा हि सुख च्युतानाम् सतां सदा एव अमरराज कल्पैः

इन्द्र उवाच

पतसि उदीर्ण अम्बुधर प्रकाशः खे खेचराणां प्रवरो यथा अर्कः

प्रत्युद्गताः त्वा वयम् अद्य सर्वे तस्मात् पाते तव जिज्ञासमानाः

त्वां वर्तमानं हि सतां सकाशे शक्रो न सोढुं बल हा अपि शक्तः

प्रभुः सूर्यः प्रकाशात् च सतां च अभ्यागतः प्रभुः

आत्मनः तपसा तुल्यं कंचिद् पश्यामि वासव

दृष्ट्वा च त्वा अधिष्ठितम् देवमार्गे शक्र अर्क विष्णु प्रतिमा प्रभावम्

सर्वाणि कार्याणि समाप्य राजन् गृहान् परित्यज्य वनं गतः असि

प्रभुः अग्निः प्रतपने भूमिः आवपने प्रभुः
तं प्रतिगृह्णाति सु उपस्थः अद्य देवो वनस्पतिर् इति

यः कश् च यज्ञियो वृक्षः फलग्रहिस् तस्य कार्य इत्य् एकेषाम्

यजमानम् अन्यतरतस् पाशया मौञ्ज्या मेखलया त्रिवृता पृथ्व्या मध्यतः संनह्यत्य् ऊर्ग् अस्य् आङ्गिरसी इति

अथ अस्मै औदुम्बरं दीक्षित दण्डम् प्रयच्छति मुखेन संमितम् ऊर्ध्व सद् असि वानस्पत्यः सु द्युम्नः द्युम्नं यजमानाय धेहि इति

ताम् एतेन एव मन्त्रेण आबध्नाति

नक्षत्राणां मा अतीकाशात् पाहि इति उष्णीषेण शिरो वेष्टयते

जालं कुरीरम् इत्य् आचक्षते

अथ एनाम् क्षौमेण वाससा प्राचीन मात्रा परिधापयति

ऊर्ध्ववास्यं ब्रुवते

अथ अस्मै त्रि वलिम् पञ्च वलिम् वा कृष्णविषाणां प्रदक्षिण आवर्ताम् प्रयच्छति इन्द्रस्य योनिर् असि मा मा हिंसीर् इति

सु पिप्पलाभ्यः त्वा ओषधीभ्यः इति शिरसि कण्डूयते यदा अस्य कण्डूयति

पत्न्याः शिरसि कुम्ब कुरीरम् कल्पयति

आरूढो जपति इमाम् सु नावम् आरुहम् इत्य् एताम्

कृष्णानां जीव ऊर्णानाम् भवति इति विज्ञायते
तं ह उवाच याज्ञवल्क्यः किं सत्यम् इति

स ह उवाच वाजसनेयः सत्यम् इत्य् एव सम्राड् अहम् अग्निहोत्रं जुहोमि तस्माद् अहं सत्यम् अस्मि तस्मान् मम सत्यम् इव वदतः प्रकाश इति

सु हुतम् देवान् राधयानि इति ह प्रशशंस

सु हुतम् देवान् राधयानि इति ह एव प्रशशंस

अथ ह अपरम् पप्रच्छ कथा भगवस् त्वम् अग्निहोत्रं जुहोषि इति

तं ह उवाच गौतम किं यश इति

अग्निम् उपदिशन्न् उवाच इदम् सत्यम् इत्य् अदः सत्यम् इत्य् आदित्यं सो ऽहम् अदः सत्यम् अस्मिन् सत्ये सायं जुहोमि इदम् सत्यम् अमुष्मिन् सत्ये प्रातर् जुहोमि एतौ एव मा तद् गमयिष्यतो यत्र सर्वे कामा एतौ मे पुनर्मृत्युम् अपजेष्यत इति

स ह उवाच यश इत्य् एव सम्राड् अहम् अग्निहोत्रं जुहोमि तस्माद् अहं यशो ऽस्मि यशो वाव मे प्रजायाम् अन्ततो भविता इति

अग्निम् उपदिशन्न् उवाच इदम् यश इत्य् अदो यश इत्य् आदित्यं सो ऽहम् अदो यशो ऽस्मिन् यशसि सायं जुहोमि इदम् यशो ऽमुष्मिन् यशसि प्रातर् जुहोमि एतौ एव मा तद् गमयिष्यतो यत्र सर्वे कामा एतौ मे पुनर्मृत्युम् अपजेष्यत इति

अथ ह अपरम् पप्रच्छ कथा भगवस् त्वम् अग्निहोत्रं जुहोषि इति
ता उ विछन्दसः सन्ति द्वि पदाः सन्ति चतुष्पदास् तेन चतुर्थस्य अह्नः रूपम्

ता उ विछन्दसः सन्ति विराजः सन्ति त्रिष्टुभस् तेन चतुर्थस्य अह्नः रूपम् अह्नो रूपम्

प्र द्यावा यज्ञैः पृथिवी नमोभिर् इति द्यावापृथिवीयम् प्र इति चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्य अह्नः रूपम्

कुह श्रुत इन्द्रः कस्मिन्न् अद्य इति सूक्तं वैमदं विरिफितं विरिफितस्य ऋषेश् चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्य अह्नः रूपम्

अग्निं नरो दीधितिभिर् अरण्योर् इति जातवेदस्यं हस्त च्युती जनयन्त इति जातवच् चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्य अह्नः रूपम्

विश्वो देवस्य नेतुस् तत् सवितुर् वरेण्यम् आ विश्व देवम् सत् पतिम् इति वैश्वदेवस्य प्रतिपद् अनुचरौ बार्हते ऽहनि चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्य अह्नः रूपम्

जातवेदसे सुनवाम सोमम् इति जातवेदस्य अच्युता

युध्मस्य ते वृषभस्य स्वराज इति सूक्तम् उग्रं गभीरं जनुषा अभि उग्रम् इति जातवच् चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्य अह्नः रूपम्

वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम इति आग्निमारुतस्य प्रतिपद् इतो जात इति जातवच् चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्य अह्नः रूपम्

ता उ विछन्दसः सन्ति द्वि पदाः सन्ति चतुष्पदास् तेन चतुर्थस्य अह्नः रूपम्

क ईं व्यक्ता नरः सनीﾱआ इति मारुतं नकिर् ह्य् एषां जनूंषि वेद इति जातवच् चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्य अह्नः रूपम्

प्र ऋभुभ्यो दूतम् इव वाचम् इष्य इत्य् आर्भवम् प्र इति च वाचम् इष्य इति च चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्य अह्नः रूपम्

ता उ गायत्र्यो गायत्र्यो वा एतस्य त्रि अहस्य मध्यंदिनम् वहन्ति तद् वै तच् छन्दो वहति यस्मिन् निविद् धीयते तस्माद् गायत्रीषु निविदं दधाति

प्र शुक्रा एतु देवी मनीषा इति वैश्वदेवम् प्र इति च शुक्रवच् च चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्य अह्नः रूपम्
स पूर्वाह्णे स्नातः प्रयत वस्त्रः अहर् क्षान्तः ब्राह्मण संभाषः ऽन्तरागारे ऽग्निम् उपसमाधाय व्याहृति पर्यन्तम् कृत्वा जुहोति इमम् मे वरुण

पुनर् माम् ऐतु इन्द्रियम् पुनर् आयुः पुनर् भगः

यदि इषितः यदि वा स्व कामी भयेडको वदति वाचम् एतां ताम् इन्द्र अग्नी ब्रह्मणा संविदानौ शिवाम् अस्मभ्यम् कृणुतं गृहेषु

मा इह कस्यचन अममत् इति शकुनिम्

यत् अन्नम् अद्यते सायं न तत् प्रातर् अवति क्षुधः

पुनर् ब्राह्मणम् ऐतु मा पुनर् द्रविणम् ऐतु मा

इति अथ एते धिष्णियासो अग्नयो यथास्थानं कल्पन्ताम् इह एव

अथ एतानि अद्भुत प्रायश्चित्तानि भवन्ति

तत् त्वा यामि

स्थूणा व्यरौक्षीत्

मध्वागार उपाविक्षत्

इति अन् अभिप्रेतम् स्वप्नं दृष्ट्वा तिलैर् आज्य मिश्रैः जुहोति

इति सलावृकीम्

ब्राह्मणान् अन्नेन परिविष्य पुण्य अहम् स्वस्त्ययनम् ऋद्धिम् इति वाचयित्वा

त्वं नो अग्ने

स्वाहा

स त्वं नो अग्ने

सर्वं तत् अस्मान् मा हिंसीन् न हि तत् दिवा ददृशे दिवः

वैश्वानरो रश्मिभिर् वावृधानो ऽन्तस् तिष्ठतु मे मनो ऽमृतस्य केतुः

कुप्त्वा कपोत उपाविक्षत्

प्रजापते

हिरण्य पक्षः शकुनिः देवानाम् वसतिंगमः

पुनर् मे आत्मा पुनर् आयुः आगात् पुनः प्राणः पुनर् आकूतम् आगात्

स्वाहा

वल्मीक उदैक्षीद् इति एवंरूपाणि

ग्रामं प्रदक्षिणं कृत्वा स्वस्ति नो वद कौशिक

गौर् गाम् अधैषीत्

त्वम् अग्ने अयासि
सा तत्र प्रायश्चित्तिः

अथ यत्र एतत् अनुदक उदक उन्मीलः भवति इति अपां सूक्तैर् जुहुयात्
आदित्य मण्डले संस्थो अग्नि स्थः वारि संस्थितः

चारु अङ्गुलीय संयुक्तः सु दीप्त नखः एव च

विशालेन सु सौम्येन शङ्खेन च समन्वितः

नारायणो महादेवः स्फुरत् मकर कुण्डलः

प्रवक्ष्यामि हरेः ध्यानम् माया तन्त्र विमर्दकम्

सर्व देव समायुक्तः सर्व देव प्रियंकरः

संताप नाशनः ऽभ्यर्च्यो मङ्गल्यो दुष्ट नाशनः

श्रीवत्स कौस्तुभ युतः लक्ष्मी वन्द्य ईक्षण अन्वितः

किरीटेन महार्हेण रत्न प्रज्वलितेन च

सु वस्त्रः शुद्ध देहः च सु कर्णः पद्म संस्थितः

स आयुधः सर्व गः देवः सरोरुह धरः तथा

धर्म उपदेश कर्तृ त्वम् सम्प्राप्य अगात् परं पदम्

मूर्त अमूर्त आदि भेदेन तद् ध्यानम् द्विविधं हर

अणिम आदि गुणैः युक्तः सृष्टि संहार कारकः

शरण्यः च सौम्य रूपः महेश्वरः

रुद्र उवाच

चक्रेण च अन्वितः शान्तो गदा हस्तः शुभ आननः

वनमाला धरः शुभ्रः स मांसः हेम भूषणः

हिरण्मय शरीरः च चारु हारी शुभ अङ्गदः

ब्रह्म आदि स्तम्ब पर्यन्त भूत जात हृदिस्थितः

सर्व अलंकार संयुक्तः चारु चन्दन चर्चितः

वासुदेवो जगत् धाता ध्येयो विष्णुः मुमुक्षुभिः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे विष्णुध्यानं नाम द्विनवतितमो ऽध्यायः

मुनि ध्येयः असुर ध्येयः देव ध्येयः अति सुन्दरः

केयूरेण समायुक्तो वनमाला समन्वितः

सर्व लोक हित एषी च सर्व ईशः सर्व भावनः

सूर्य कोटि प्रतीकाशः जिष्णुर् भ्राजिष्णुर् एकतः

विष्णुध्यानं पठेत् यः तु प्राप्नोति परमां गतिम्

ध्यायन्ति एवम् च ये विष्णुं ते यान्ति परमां गतिम्

वासुदेवो अहम् अस्मि इति आत्मा ध्येयो हरि हरिः

सर्व आत्मा सर्व रूपः च सर्व गः ग्रह नाशनः

कुन्द गो क्षीर धवलः हरिः ध्येयः मुमुक्षुभिः
एवा पाहि प्रत्नथा मन्दतु त्वा इति ब्राह्मणाच्छंसी

इन्द्राय सोमाः प्रदिवो विदाना इत्य् अच्छावाकः

अभितृण्णवतीभिर् एके

ते वै खलु सर्व एव माध्यंदिने प्रस्थितानां प्रत्यक्षाद् ऐन्द्रीभिर् यजन्ति

अर्वाङ् एहि सोम कामम् त्वा आहुः इति पोता

तद् यद् एताभिर् माध्यंदिनं सवनम् अभ्यतृणत् तस्माद् एता अभितृण्णवत्यो भवन्ति

स ईं पाहि य ऋजीषी तरुत्र इति मैत्रावरुणः

पिबा सोमम् अभि यम् उग्र तर्द इति होता यजति

तव अयम् सोमस् त्वम् एह्य् अर्वाङ् इति नेष्टा

इन्द्रो वै प्रातःसवनं न अभ्यजयत्

आपूर्णो अस्य कलशः स्वाहा इति आग्नीध्रः

एवम् ह एताः अभितृण्णवत्यो भवन्ति
गायत्री वै देवानाम् एक अक्षरा श्वेत वर्णा च व्याख्याता

श्रवणाद् एव प्रतिपद्यन्ते न कारणं पृच्छन्ति

द्वितीय स्पृष्ट करण स्थितः च

अभ्यादाने हि प्लवते

पूर्वो विवृत करण स्थितः च

तस्मात् कारणं ब्रूमः

विभक्त्याम् ऋषि निषेविताम् इति वाचं स्तुवन्ति

संध्यक्षरम् अवर्ण लेशः कण्ठ्यो यथा उक्त शेषः

किं स्थानम् इति

एषा व्याहृतिश् चतुर्णां वेदानाम् आनुपूर्वेण ॐ भूर् भुवः स्वर् इति व्याहृतयः

द्वौ द्वादशकौ वर्गौ

गायत्रं हि छन्दः

वर्णानाम् अयम् इदं भविष्यति इति

मकारश् चतुर्थीम्

उभाव् ओष्ठौ स्थानम्

नाद अनुप्रदान करणौ च द्वि स्थानम्

किं छन्द इति

तद् वाच्य् उपलक्षयेद् वर्ण अक्षर पद अङ्कशस्

अथ उत्तरौ द्वौ द्वादशकौ वर्गौ वेदरहसिकी व्याख्याता

आख्यात उपसर्ग अनुदात्त स्वरित लिङ्ग विभक्ति वचनानि च संस्थान अध्यायिनः आचार्याः पूर्वे बभूवुः
अग्नेः देवस्य मन्युना तेन ते अवधिषम् हविः

अपाञ्चौ ते उभौ बाहू

मा तत् सम् पादि यत् असौ जुहोति

अजिर अधिराजौ श्येनौ संपातिनौ इव आज्यम् पृतन्यतः हताम् यः नः कः च अभ्यघायति

इन्द्र इषिताः देवाः आज्यम् अस्य मथ्नन्तु

अपिनह्यामि ते बाहू

अग्नेः घोरस्य मन्युना तेन अवधिषम् हविः

अपिनह्यामि आस्यम्

अपिनह्यामि आस्यम्

यत् किम् च असौ मनसा यत् च वाचा यज्ञैः जुहोति हविषा यजुषा तत् मृत्युना निरृतिः संविदाना पुरा सत्यात् आहुतिम् हन्तु अस्य

यातुधानाः निरृतिः आत् उ रक्षः ते अस्य घ्नन्तु अनृतेन सत्यम्
तत् वत् गहनतम अ ग्राह्यम् अन्धकारं चित् भिन्नम् प्रकाशेन प्रकाशितं स्यात् इति

प्राण अन्तःकरण संयोगात् न इन्द्रियाणां स्फुरणं भवेत्

अत उभयोः पर प्रकाशः

अभाव पदार्थ त्वात् इन्द्रिय तमसोः जड त्वात् साम्यम्

उत्सन्न कर्म बन्धस्य विषया अस्तं यान्ति

आत्मनः प्रकाशात् प्राण अन्तःकरणानाम् प्रकाशः प्राण अन्तःकरणानि तम् एव प्रकाशं प्राप्य इन्द्रियाणि प्रकाशयन्ति
एतत् ह वै अक्षरम् वेदानाम् त्रिविष्टपम्

ते मनुष्याणाम् अन्वागमात् बिभ्यतः त्रयम् वेदम् अपीडयन्

अथ एष वाचा वज्रम् उद्गृह्णाति

सरसा ह वै एवंविदः त्रयी विद्या भवति

एतस्मिन् वै अक्षरे ऋत्विजः यजमानम् आधाय स्वर्गे लोके समुदूहन्ति

ॐ इति वै होता प्रतिष्ठितः ॐ इति अध्वर्युः ॐ इति उद्गाता

तस्मात् ॐ इति एव अनुमन्त्रयेत

देवाः वै अनया त्रय्या विद्यया सरसया ऊर्ध्वाः स्वर्गम् लोकम् उदक्रामन्

यत् आह सोमः पवते इति वा उपावर्तध्वम् इति वा वाचा एव तत् वाचः वज्रम् विगृह्यते वाचः सत्येन अतिमुच्यते

तस्मात् ॐ इति एव अनुमन्त्रयेत

एषः उ ह वाव सरसः

एतत् ह वै अक्षरम् त्रय्यै विद्यायै प्रतिष्ठा

तस्य पीडयन्तः एकम् एव अक्षरम् न अशक्नुवन् पीडयितुम् ॐ इति यत् एतत्

स यां ह वै त्रय्या विद्यया सरसया जितिं जयति याम् ऋद्धिम् ऋध्नोति जयति तां जितिम् ऋध्नोति ताम् ऋद्धिं य एवं वेद
तस्य मन एव हिङ्कारो वाक् प्रस्तावः प्राण उद्गीथश् चक्षुः प्रतिहारः श्रोत्रं निधनम्

य उ एनत् तिर्यग् वेद ये तिर्यञ्चो लोकास् ताञ् जयति

अथ एतत् पर्जन्ये साम

तस्य अयम् एव हिङ्कारो ऽयम् प्रस्तावो ऽयम् उद्गीथो ऽयम् प्रतिहार इदं निधनम्

अथ एतत् देवतासु साम

तस्य अयम् एव हिङ्कारो ऽयम् प्रस्तावो ऽयम् उद्गीथो ऽयम् प्रतिहार इदं निधनम्

तद् एतत् पर्जन्ये साम

तद् एतत् पुरुषे साम

अथ यद् वर्षति तन् निधनम्

तस्य त्रीण्य् आविर् गायति प्रस्तावम् प्रतिहारं निधनम्

तस्य लोम एव हिङ्कारस् त्वक् प्रस्तावो मांसम् उद्गीथो ऽस्थि प्रतिहारो मज्जा निधनम्

तस्य पुरोवात एव हिङ्कारः

तद् एतद् देवतासु साम

स य एवम् एतत् पुरुषे साम वेद ऊर्ध्वः एव प्रजया पशुभिर् आरोहन्न् एति

ये तिर्यञ्चो लोकास् तान् जयति

य उ एनत् सम्यग् वेद ये सम्यञ्चो लोकास् ताञ् जयति

अथ एतत् पुरुषे साम

ये सम्यञ्चो लोकास् ताञ् जयति

अथ यद् विद्योतते स प्रतिहारः

तस्मात् पुरुषस्य त्रीण्य् अस्थीन्य् आविर् दन्ताश् च द्वयाश् च नखाः

अथ यद् अभ्राणि संप्लावयति स प्रस्तावः