tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
मणि कङ्कण झांकारि नृत्त गीत घन ध्वनिः

शयानं भुवि पार्थो ऽपि वसुदेवं प्रलापिनम्

प्रविश्य योगी सुष्वाप निबद्ध प्राण धारणः

कोशेषु कनक आबन्धे रत्नानि स्वयम् अस्फुटन्

वृष्णि सिंहैः विरहिताम् गुहां हैमवताम् इव

स बाष्पम् पौर संघातैः अभितस् परिवारितः

चीत्कार पुरुषः शब्दः शारिकानां गृहेषु अभूत्

इन्द्रप्रस्थं व्रजन् प्राप दुर्गमां विकट अटवीम्

गाण्डीवधन्वा गाण्डीवम् अधिज्यम् अकरोत् क्रुधा

तत् श्रुत्वा ते अवदन् अस्याः कुल मृत्युः भविष्यति

विजिते विजयो गोपैः दुःखात् इति अवदत् जनः

विलोक्य शोक विवशः वज्र भिन्नः इव अपतत्

बभूवुः वृष्णयः भान्ति न हि नाशेषु बुद्धयः

विपरीता प्रसूतिः च पशूनाम् अभवत् तदा

प्राक् तस्मात् वज्र मुसलात् प्रजातैः वल्लरी चयैः

क्षीण कोशः इव त्यागी वैलक्ष्य विनत आननः

ततः प्रातः प्रिय सुतः वसुदेवः प्रियां तनुम्

ततः सात्वत मुख्यानाम् सर्वेषां शोक विह्वलः

निशां निनाय बीभत्सुः निरपाय मयाम् श्रियम्

वृद्धस्य इव दरिद्रस्य तरुणी रूपिणी वधूः

मतिः विभूतयः भोगाः प्रभावाः शक्तयो गुणाः

अत्र अन्तरे दारुकेन कथिते यादव क्षये

तैः प्रसह्य हृते स्त्रैणे भग्न मानः धनंजयः

तम् अब्रवीत् ज्ञान निधिः मुनिः आश्वास्य मूर्छितम्

अनर्हस्य महार्हेषु नीचस्य ऊर्जस्वि ता कथम्

अथ अपश्यत् मुखात् तस्य निःसृतं मधुसूदनः

षोडश स्त्री सहस्राणि कलत्रं कमलापतेः

उद्यानेषु विचित्रेषु विजह्रुः तत्र ते सुखम्

तान् दृष्ट्वा कौशिक मुखान् प्रहर्षात् मद विप्लुताः

व्रजन् वृष्णि वियोग आर्तः किरीटी हस्तिनापुरम्

दृष्ट्वा अर्णवम् प्रविष्टं तं वरुणेन अर्चितम् पुनः

तं स्व ज्योतिषि संसक्तं लुब्धको मृग शङ्कया

सा एव मृत्योः अभूत् घोर संहार आहार मण्डपः

तत्याज देवकी मुख्यैः अनुयातः वधू जनैः

अनिरुद्धे च शैनेये निहते पश्यतो हरेः

परावर ज्ञम् भावानां वने व्यासं व्यलोकयत्

आदाय फल्गुणः शोचन् इन्द्रप्रस्थम् समाविशत्

ते दिव्य अस्त्र गणाः क्वापि जग्मुः उत्सृज्य तं मृधे

सूर्ये विघट्टित अशेष दिश् तटे वाति मारुते

स प्राप यादव पुरीम् अ पद्माम् इव पद्मिनीम्

तम् एव देशम् अभ्येत्य चक्रिरे विपुल उत्सवम्

विज्ञाय कैटभारातिस् तीर्थ यात्रा रसात् ययौ

गत्वा जनकम् आमन्त्र्य रौहिणेयम् उपाययौ

कलत्रं वृष्णि सिंहानाम् आदाय श्वेतवाहनः

पुत्र काल विलासानाम् सर्वम् एतत् विजृम्भितम्

वासुकि प्रमुखैः नागैः अथ प्रत्युद्यतैः सह

सहस्र शीर्षम् भुजगं श्वेतं श्वेत अचल उपमम्

जह्रुः विष्णु कलत्राणि धिक् कालस्य दुरन्त ताम्

अनन्त धाम्नि मिलिते बलभद्रे स कानने

हते वृष्णि पुरे क्षिप्रं रत्न लोभात् इव अब्धिना

धिक् अनित्य विलासस्य विभ्रम भ्रान्ति कारिणः

काल शक्ति हतस्य अपि तस्य अपि क्षपित द्विषः

दस्यवः तत्र गोपाला बलिनः पशु जीविनः

जघान निशित अग्रेण शरेण चरण उदरे

तत्र एव वृष्णि नारीणाम् शृण्वन् आरोदन ध्वनिम्

तृणम् अपि अभवत् तत्र ब्रह्मदण्ड मद उत्कटम्

धातुः अद्भुत निर्माण विनोद विशरारु ताम्

पार्थः शरीरं संस्कृत्य चकार सलिलक्रियाम्

अथ द्वारवतीं स्फार तरंग भुज मण्डलैः

गीत नृत्य रस आसक्ताः कलिताः काल चक्षुषा

गृध्र गोमायु नादेन राजमार्गो अपि अपूर्यत

पुरुष अनुगतम् सर्वम् इति ऊचे दुःखितो जनः

महीं महीभृतां धुर्ये धर्मराजे प्रशासति

साम्बं कृत्वा वधू वेशम् पप्रच्छुः वृष्णि पुंगवाः

कृष्ण शार ध्या कृष्णो लुब्धकेन इषुणा हतः

आदाय वृष्णि कान्ताः च प्रतस्थे दारुक अनुगः

दुःखात् न्यवेदयत् तस्मै घोरं वृष्णि कुल क्षयम्

हार्दिक्यं सात्यकिः प्राह सुप्त हा सौप्तिको भवान्

गति ज्ञः सर्व भूतानाम् न शुशोच जनार्दनः

स तम् ऊचे त्वया प्राय गतः भूरिश्रवा हतः

सत्यभामा अनुगाः देव्यः पावकं विविशुः शुचा

अहो सर्व कषः कालः चित्र पाकम् अहो जगत्

सुर सिद्ध ऋषि गन्धर्वैः पूज्यमाने सह श्रिया
लौहं साम्बः ततस् ऽसूत मुसलं वज्र संहतम्

तार प्रलाप मुखरैः वृतम् वृष्णि वधू जनैः

अदृष्ट पूर्वीः स्वर् योषित् सुभगाः सात्वत अङ्गनाः

भृत्या इव अविनीतस्य बभूवुः अवशाः शराः

योषितां दस्यु रक्षायै बभ्रुम् आदाय केशवः

सर्वथा काल कलया नीयते स्मृतिशेष ताम्

ध्रुवं सर्व परित्यागे न कुर्युः मुनयः मतिम्

साम्बे गदे चारु _ प्रद्युम्ने कृतवर्मणि

ततो युधिष्ठिर _ द्वारकां श्वेतवाहनः

नारायण आख्यम् अविशत् परम् धाम सनातनम्

अवसान एक विरसा यदि न स्यात् भव स्थितिः

दारुकं तत् कथयितुम् प्राहिणोत् सव्यसाचिने

प्रतस्थे निज दोस् दण्डे स असूयाः पातयन् दृशः

गुण सङ्गम् अन् आदृत्य धूर्ता मित्रम् इव अधनम्

अथ मार्जार विच्छाये कबन्ध आवृत मण्डले

कैराते त्रिपुरारातिः समरे येन तोषितः

तस्य कोप अग्नि तप्तस्य वृथा भ्रू भङ्ग कारिणः

अपि पुत्रः सुता वा अस्याः भविष्यति मुनि ईश्वराः

आखण्डल प्रभृतयः खाण्डवे येन खण्डिताः

नारायणं नमस्कृत्य नरं च एव नरोत्तमम्

अहो विधेः दुरन्ता इयम् शक्तिः इति अर्जुनः ऽवदत्

मुण्डो विटङ्क वदनः यादवानां गृहे गृहे

विवादे युद्ध सम्बद्धः शैनेय कृतवर्मणोः

आत्मनः च आत्त चापस्य गोपैः पथि पराभवम्

अविश्रान्तम् अभूत् यत्र श्रवण आनन्द निर्झरैः

द्रष्टुं विवेश शोक आर्तम् जनकं कंस विद्विषः

चाप यष्टिः अन् आयत्ता तस्य अभूत् अति दुःख गा

इति उक्तः मुनिना पार्थः प्रययौ हस्तिनापुरम्

तडित् तरल रत्न अंशु पुञ्जरित अम्बराः

ततो निष्प्रतिभे तत्र पार्थे सर्व आयुध क्षयात्

राज्ये निधाय तत्र एव वज्रं याते धनंजये

न शक्तिः अभवत् काचिद् क्षीण इषोः ज्या विकर्षणे

अहो निःसार पर्यन्ता भावानां प्रभविष्णु ता

प्रभावं वृष्णि सिंहस्य कलयन् भृश विह्वलः

भवे हि अभाव सद्भावे भावानां स्थिर ता कुतः

कष्टैः अरिष्ट निचयैः स्पृष्टां दुःखात् विलोक्य ताम्

शङ्ख अट्टहास विकटः जहार मकराकरः

सौभद्र जनकः दृष्ट्वा मुमोह भय विह्वलम्
लेपः पिष्टास् तिलास् तद्वद् भृष्टाः पयसि निर्वृताः

तिल सर्षप पिण्डैः च शूल घ्नम् उपनाहनम्

संधि च्युतिः पक्षवधो मेदस् मज्ज अस्थि गाः गदाः

तस्मात् जयेत् नवान् एतान् बलिनो निरुपद्रवान्

प्रसमीक्ष्य बल आधिक्यम् मृदु कार्यं विरेचनम्

सिद्धं स मधु शुक्तं वा सेक अभ्यङ्गे कफ उत्तरे

पित्त रक्त उत्तरे वातरक्ते लेप आदयः हिमाः

दशमूल शृतम् क्षीरं सद्यः शूल निवारणम्

वातघ्नैः साधितः स्निग्धः कृशरो मुद्ग पायसः

जीवक ऋषभ जीवन्ती त्वच् पत्त्र नख वालकैः

चतुष्प्रयोगं वातासृज् पित्त दाह ज्वर आर्ति नुद्

सितोपला एरका सक्तु मसूरी उशीर पद्मकैः

स्तम्भ आक्षेपक शूल आर्तम् कोष्णैर् दाहे तु शीतलैः

स्तम्भ तोद रुज् आयाम शोफ अङ्ग ग्रह नाशनाः

कुपिते मार्ग संरोधात् मेदसो वा कफस्य वा

समानं शमयेद् विद्वांस् त्रिधा व्यानं तु योजयेत्

शिलाह्वस्य विशेषेण पयसा शुद्ध गुग्गुलोः

लोह हंसपदी मांसी द्वि मेदा मधुपर्णिभिः

औदक प्रसह आनूप वेसवाराः सु संस्कृताः

रसायनानां सर्वेषाम् उपयोगः प्रशस्यते

तैलं पयः शर्करां च पाययेद् वा सु मूर्छितम्

रक्त आवृते ऽपि तद्वत् च खुड उक्तम् यत् च भेषजम्

विरेच्यः स्नेहयित्वा तु स्नेह युक्तैः विरेचनैः

प्रियाः प्रियंवदाः नार्यः चन्दन आर्द्र कर स्तनाः

काले ऽनुवासनं तैलैर् मधुरौषध साधितैः

यथानिदानं निर्दिष्टम् इति सम्यक् चिकित्सितम्

निर्हरेद् वा मलं तस्य स घृतैः क्षीर वस्तिभिः

अल्प अल्पम् पालयन् वायुं यथादोषं यथाबलम्

कफ पित्त अविरुद्धम् यद् यत् च वात अनुलोमनम्

धन्व मांसम् यवाः शालिर् विरेकः क्षीरवान् मृदुः

स्नेहैर् मधुर सिद्धैः वा चतुर्भिः परिषेचयेत्

स मधूच्छिष्ट मञ्जिष्ठम् स सर्जरस सारिवम्

सिद्धं स ऋषभकैः सर्पिः स क्षीरम् वातरक्त नुद्

प्रभूते खजितं तोये ज्वर दाह आर्ति नुद् परम्

द्राक्षा मधूक वारिभ्याम् सिद्धं वा स सितोपलम्

नीते निराम ताम् स आमे स्वेद लङ्घन पाचनैः

सेक अर्थम् तण्डुल क्षौद्र शर्करा अम्भः च शस्यते

एरण्ड तैलम् वर्चस् स्थे वस्ति स्नेहाः च भेदिनः

विशेषात् पायु पार्श्व ऊरु पर्व अस्थि जठर आर्तिषु

खुडं सु रूढम् अपि अङ्गे ब्रह्मचारी पिबन् जयेत्

पुराण सर्पिः तैलं च तिल सर्षप जम् हितम्

क्षीरेण एरण्ड तैलम् च प्रयोगेण पिबेन् नरः

परिषेको अनिल प्राये तद्वत् कोष्णेन सर्पिषा

पञ्चमूलस्य धात्र्या वा रसैर् लेलीतकीं वसाम्

महास्नेहो अस्थि मज्ज स्थे पूर्व उक्तम् रेतसा आवृते

श्यामा एरण्ड स्थिराभिः च वात आर्ति घ्नम् शृतं पयः

वातास्रे सर्व दोषे ऽपि परं शूल अन्विते हितम्

त्रिफला व्योष पत्त्र एला त्वक्क्षीरी चित्रकम् वचाम्

शृङ्ग तुम्बैः चिमिचिमा कण्डू रुज् दूयन अन्वितम्

सर्व स्थान आवृते अपि आशु तत् कार्यं मातरिश्वनि

स क्षीराः वस्तयः क्षीरं पञ्चमूल बला शृतम्

विरेक आस्थापन स्नेह पानैः गम्भीरम् आचरेत्

अन्न आवृते पाचनीयं वमनं दीपनं लघु

यापना वस्तयः प्रायो मधुराः स अनुवासनाः

क्षीर अनुपानम् त्रिवृता चूर्णम् द्राक्षा रसेण वा

मधुशिग्रोर् हितं तद्वद् बीजं धान्याम्ल संयुतम्

यथार्ह स्नेह पीतम् च वामितं मृदु रूक्षयेत्

मूत्र आवृते मूत्रलानि स्वेदाः च उत्तरवस्तयः

स रागे स रुजे दाहे रक्तं हृत्वा प्रलेपयेत्

अति वृद्ध्या अनिले शस्तं न आदौ स्नेहन बृंहणम्

उत्तानं लेपन अभ्यङ्ग परिषेक अवगाहनैः

क्षीर पिष्ट क्षुमाम् लेपम् एरण्डस्य फलानि वा

रूक्षैः च आलेप सेक आद्यैः कुर्यात् केवल वात _

स क्षौद्रम् त्रिफलाया वा गुडूचीं वा यथा तथा

संसृष्टे कफ पित्ताभ्याम् पित्तम् आदौ विनिर्जयेत्

बहु दोषः विरेक अर्थम् जीर्णे क्षीर ओदन अशनः

काकोली क्षीरकाकोली शतपुष्पा ऋद्धि पद्मकैः

स्पर्श शीताः सुख स्पर्शाः घ्नन्ति दाहं रुजं क्लमम्

अङ्ग ग्लानौ तु न स्राव्यं रूक्षे वात उत्तरे च यत्

ग्लानिम् अन्यान् च वात उत्थान् कुर्याद् वायुः असृज् क्षयात्
मूत्र क्षार सुरा पक्वम् घृतम् अभ्यञ्जने हितम्

रसायन विधानेन लशुनो हन्ति शीलितः

घृतं पिबेत् तथा क्षीरं गुडूची स्वरसे शृतम्

प्राण आदीनाम् भिषक् कुर्याद् वितर्क्य स्वयम् एव तत्

मुस्ता धात्री हरिद्राणाम् पिबेत् क्वाथं कफ उल्बणे

कषायम् अभयानां वा पाययेद् घृत भर्जितम्

रसायनं मुख्यतमम् इन्द्रियाणां प्रसादनम्

बला शतावरी रास्ना दशमूलैः स पीलुषु

धारोष्णं मूत्र युक्तम् वा क्षीरं दोष अनुलोमनम्

जीवनीय औषधैः स्नेह युक्ताः स्युः उपनाहने

लेहो वा भार्गवस् तद्वद् एकादश सिता अशितः

रुज् राग तोद दाहेषु जलौकोभिर् विनिर्हरेत्

अथ अतस् वातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

आयुर्वेद फलम् स्थानम् एतत् सद्यो अर्ति नाशनात्

इति संक्षेपतः प्रोक्तम् आवृतानां चिकित्सितम्

वायौ पित्त आवृते शीताम् उष्णां च बहुशः क्रियाम्

विडङ्गं पिप्पली मूलम् रोमशां वृषकं त्वचम्

पिण्ड तैलम् तद् अभ्यङ्गाद् वातरक्त रुजा अपहम्

पिबेद् घृतं वा क्षीरं वा स्वादु तिक्तक साधितम्

स्वेद अभ्यङ्ग रसाः क्षीरं स्नेहो मांस आवृते हितम्

अपाने तु आवृते सर्वं दीपनं ग्राहि भेषजम्

एते स्थानस्य गाम्भीर्यात् सिध्येयुर् यत्नतो नवाः

स्थिरा तामलकी दूर्वा पयस्या अभीरु चन्दनैः

रक्त पित्त अनिल हरम् विविधं च रसायनम्

जीवनं बृंहणं स्वर्यं शुक्र असृज् दोष नाशनम्

वात उत्तरे वातरक्ते पुराणं पाययेद् घृतम्

यथासन्नं च भैषज्यं विकल्प्यं स्याद् यथाबलम्

मुहूर्त लिप्तम् अम्लैः च सिञ्चेद् वात कफ उत्तरे

पित्त आवृते पित्त हरम् मरुतः च अनुलोमनम्

कोकिलाक्षक निर्यूहः पीतस् तद् शाक भोजिना

प्राणो रक्ष्यः चतुर्भ्यः ऽपि तद् स्थितौ देह संस्थितिः

प्रपौण्डरीक मञ्जिष्ठा दार्वी मधुक चन्दनैः

तद्वद् गव्य आविक छागैः क्षीरैस् तैल विमिश्रितैः

कुर्यात् शूल निवृत्ति अर्थम् शताह्वां वा अनिले ऽधिके

कृत्वा तत्र आढ्यवात उक्तम् वातशोणितिकं ततः

ऋद्धिं लाङ्गलिकीं चव्यं सम भागानि पेषयेत्

स्वं स्वं स्थानं नयेद् एवं वृतान् वातान् विमार्ग गान्

बला कषाय कल्काभ्याम् तैलं क्षीर समम् पचेत्

न हि वस्ति समम् किंचिद् वातरक्त चिकित्सितम्

लेपो रुज् दाह वीसर्प राग शोफ निबर्हणः

कृपा अभ्यासः इव क्रोधं वातरक्तं नियच्छति

भेषजं शमनं शस्तं पर्यायैः स्मृतम् औषधम्

कफ आवृते यव अन्नानि जाङ्गला मृग पक्षिणः

तैल आढकम् सम क्षीरम् पचेत् कल्कैः पल उन्मितैः

प्रच्छानेन सिराभिर् वा देशाद् देश अन्तरम् व्रजत्

निःक्वाथैर् जीवनीयानां पञ्चमूलस्य वा लघोः

भेषजं स्नेहनं कुर्याद् यत् च रक्त प्रसादनम्

श्रावणा क्षीरकाकोली क्षीरिणी जीवकैः समैः

विदाह शोफ रुज् कण्डू विवृद्धिः स्तम्भनाद् भवेत्

प्रलेपः शूल _ वातरक्ते वात कफ उत्तरे

कारयेद् रक्त संसृष्टे वातशोणितिकीं क्रियाम्

व्यत्यासाद् योजयेत् सर्पिर् जीवनीयं च पाययेत्

जीवनीय औषधैः सिद्धा स पयस्का वसा अपि वा

गृहधूमो वचा कुष्ठं शताह्वा रजनी द्वयम्
प्राजापत्यया ऋचा पुनर् एति प्रजापत इत्य् एतया

उल्मुकम् अपिसृजति

अग्नौ सकृद् आच्छिन्नं प्रहृत्य अद्भिः प्रोक्ष्य द्वन्द्वं पिण्डपितृयज्ञ पात्राणि प्रत्युदाहरति

अपः पिण्डान् अभ्यवहरेद् ब्राह्मणं वा भोजयेद् अग्नौ वा प्रहरेत्

ये समानाः समनसः पितरो यम राज्ये

तत्र गार्हपत्य शब्दः लुप्येत संस्कार प्रतिषेधात्

तेषां लोकः स्वधा नमो यज्ञो देवेषु कल्पताम् इति प्रथमं पिण्डं प्रहरति

प्रादाः पितृभ्यः स्वधया ते अक्षन् प्रजानन्न् अग्ने पुनर् अपि एहि देवान् इति

ये सजाताः समनसो जीवा जीवेषु मामकाः

संतिष्ठते पिण्डपितृयज्ञः

यस्मिन् प्रहरेत् तम् उपतिष्ठेत इति अपरम्

आधत्त पितरो गर्भं कुमारं पुष्कर स्रजम्

यथा इह पितरो लोके दीर्घम् आयुः प्रजीविताद् इति प्राशन आम्नातो भवति

पुमांसं ह जानुका भवति इति विज्ञायते

तेषां श्रीर् मयि कल्पताम् अस्मिंल् लोके शतं समा इति इतरौ

अभून् नो दूतो हविषो जातवेदा अवाट् हव्यानि सुरभीणि कृत्वा
फल आदि पिप्पली तुल्यम् सिद्धं क्ष्वेड रसे ऽथवा

सर्षपाणां मधूकानां तोयेन लवणस्य वा

कास श्वास विष छर्दि ज्वर आर्ते कफ कर्शिते

आदाय अहनि प्रशस्त ऋक्षे मध्ये ग्रीष्म वसन्तयोः

शर्वरीं मधुयष्ट्या वा कोविदारस्य वा जले

फल पुष्प विहीनस्य प्रवालैः तस्य साधितम्

निम्ब अर्क अन्यतर क्वाथ समायुक्तः नियच्छति

पाययेत् कौटजं बीजं युक्तं कृसरया अथवा

पित्त श्लेष्म ज्वरे क्षीरं पित्त उद्रिक्ते प्रयोजयेत्

इयं च कल्पना कार्या तुम्बी कोशातकीषु अपि

ते सुख अम्भस् अनुपानाः स्युः पित्त ऊष्म सहिते कफे

जीमूत कल्कम् चूर्णं वा पिबेत् शीतेन वारिणा

तेन तक्रं विपक्वं वा पिबेत् समधु सैन्धवम्

एवम् एव फल अभावे कल्प्यं पुष्पं शलाटु वा

क्षैरेयीं वा कफ छर्दि प्रसेक तमकेषु तु

ज्वरे विसर्पे हृद् रोगे खुडे कुष्ठे च पूजितम्

सक्तुभिर् वा पिबेत् मन्थम् तुम्बी स्वरस भावितैः

काकोली श्रावणी मेदा महामेदा मधूलिका

कास गुल्म उदर गरे वाते श्लेष्म आशय स्थिते

कासे हृदय दाहे च शस्ता मधु सिता द्रुताः

कफ उद्भवे ज्वरे कासे गल रोगेषु अरोचके

गुल्मे ज्वरे प्रसक्ते च कल्कं मांस रसैः पिबेत्

अथ अतस् वमनकल्पं व्याख्यास्यामः

नित्यम् अन्यस्य तु व्याधि विशेषेण विशिष्टता

तं लेहं भक्ष्य भोज्येषु तद् कषायान् च योजयेत्

जीवक ऋषभकौ वीरा कपिकच्छूः शतावरी

दधि मधु आज्य पललैः मृदित्वा शोषयेत् पुनः

आरग्वधादि नवकात् आसुत्य अन्यतमस्य वा

अथ आदाय ततो मात्रां जर्जरीकृत्य वासयेत्

भावयित्वा अज दुग्धेन बीजं तेन एव वा पिबेत्

धान्य तुम्बुरु यूषेण कल्कः तस्य विष अपहः

गोमयेन अनु मुत्तोलीं धान्य मध्ये निधापयेत्

एकं धामार्गवं द्वे वा मानसे मृदितं पिबेत्

हृद् दाहे अधस् अस्रपित्ते च क्षीरं तद् पिप्पली शृतम्

त्रि भाग त्रिफला चूर्णम् कोविदार आदि वारिणा

बिम्ब्याः पुनर्नवाया वा कासमर्दस्य वा रसे

बीजेन अनेन मतिमान् अन्यानि अपि च कल्पयेत्

नरः साधु वमति एवम् न च दौर्बल्यम् अश्नुते

तद् शृत क्षीर जम् सर्पिः साधितं वा फल आदिभिः

कर्बुदारस्य बिम्ब्या वा नीपस्य विदुलस्य वा

स्यात् तदा कफ जे कासे श्वासे वम्यं च पाययेत्

ततः सु गुप्तम् संस्थाप्य कार्य काले प्रयोजयेत्

तद् रजोभिः पृथग् लेहा धामार्गव रजस् अन्विताः

वत्सकादि प्रतीवापः कषायः फल मज्ज जः

विमृद्य पूतं तं क्वाथं पित्त श्लेष्म ज्वरी पिबेत्

प्रयोक्तव्यं ज्वर श्वास कास हिध्मा आदि रोगिणाम्

जीमूत आद्याः च फल वत् जीमूतम् तु विशेषतः

फल जीमूतक इक्ष्वाकु जीवन्ती जीवक उदकैः

पित्ते कफ स्थान गते जीमूत आदि जलेन तत्

रोमशे क्षीर संतानम् दध्युत्तरम् अ रोमशे

इक्ष्वाकुर् वमने शस्तः प्रताम्यति च मानवे

निष्कृष्टानि गते ऽष्टाहे शोषयेत् तानि अथ आतपे

ज्वरे पैत्ते कवोष्णेन कफ वातात् कफाद् अपि

कौटजं सुकुमारेषु पित्त रक्त कफ उदये

छर्दयेत् माल्यम् आघ्राय गन्ध सम्पद् सुख उचितः

कोशातक्या समं सिद्धं तद् रसम् लवणं पिबेत्

शृते पयसि दध्यम्लं जातं हरित पाण्डुके

ततः पिबेत् कषायं तं प्रातर् मृदित गालितम्

दर्वी लेपनात् सिद्धं लीढ्वा प्रच्छर्दयेत् सुखम्

फल आदि क्वाथ कल्काभ्याम् सिद्धं तत् सिद्ध दुग्ध जम्

क्ष्वेड क्वाथम् पिबेत् सिद्धं मिश्रम् इक्षु रसेण वा

कफाद् अरोचके कासे पाण्डु त्वे राजयक्ष्मणि

धामार्गवो गदेषु इष्टः स्थिरेषु च महत्सु च

पिबेत् ज्वर अरुचि ष्ठेव ग्रन्थि अपची अर्बुद उदरी

वमन औषध मुख्यानाम् इति कल्प दिश् ईरिता

प्रच्छर्दयेद् विशेषेण यावत् पित्तस्य दर्शनम्

विष गुल्म उदर ग्रन्थि गण्डेषु श्लीपदेषु च

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

फल पिप्पली चूर्णम् वा क्वाथेन स्वेन भावितम्

सर्पिः कफ अभिभूते ऽग्नौ शुष्यत् देहे च वामनम्

द्वे वा त्रीणि अपि वा आपोथ्य क्वाथे तिक्तोत्तमस्य वा

बद्ध मूलान् अपि व्याधीन् सर्वान् संतर्पण उद्भवान्
न वनं शक्यते गन्तुं न गाश् च परिरक्षितुम्

शैलानां भूषणं घोषो घोषाणां भूषणं वनम्

एवं वत्सान् पालयन्तौ शोभयन्तौ महा वनम्

कालिन्दीं च नदीं रम्यां द्रक्ष्यावश् चरतः सुखम्

भ्राजते दीर्घ शिखरः नन्दनस्य इव मन्दरः

अरण्यम् इदम् अल्प उदम् अल्प कक्षम् निराश्रयम्

तत्र गोवर्धनं च एव भाण्डीरं च वनस्पतिम्

पर्णवाद्यं श्रुति सुखम् वादयन्तौ वर आननौ

पर्ण शय्यासु संसुप्तौ क्वचिन् निद्रा अन्तर एषिणौ

घोराश् चिन्तयतस् तस्य स्व तनूरुह जाः तदा

इच्छन्त्य् अन् उपभुक्तानि भोक्तुं गावस् तृणानि च

निष्पतितान् दृष्ट्वा गोषु वत्सेष्व् अथ उ नृषु

स शिक्य तुम्ब करकौ गोप वेणु प्रवादकौ

तस्य गोवर्धनो नाम न अतिदूरे गिरिर् महान्

निश्चेरुस् तस्य गात्रात् हि श्रीवत्स कृत लक्षणाः

न द्वार बन्ध आवरणाः न गृह क्षेत्रिणः तथा

निर्विहंगम् इदं शून्यं निर्व्यञ्जनम् इव अशनम्

संनिकृष्टानि यान्य् आसन् काष्ठानि च तृणानि च

अथ दामोदरः श्रीमान् संकर्षणम् उवाच ह

मयूर अङ्गद बाहू तौ पल्लव आपीड धारिणौ

विनिष्पेतुर् भय कराः सर्वतः शतशो वृकाः

त्रिंशत् विंशति बद्धाः च शत बद्धाः तथा अपरे

कृष्णस्य कृष्ण वदनाः गोपानां भय वर्धनाः

चरामः सहिता गोभिः क्षिप्रं संवाह्यतां व्रजः

श्रूयते हि वनं रम्यं पर्याप्त तृण संस्तरम्

अन्वेषितव्य विश्रामम् दारुणं विरल द्रुमम्

तस्मिन्न् एव व्रज स्थाने सप्त वर्षौ बभूवतुः

एवं कथयतस् तस्य वासुदेवस्य धीमतः

एवं वृकैर् उदीर्णैस् तु व्याघ्र तुल्य पराक्रमैः

न तृणं भुञ्जते गावो न अपि तद् पयसः हितम्

प्रादुर्बभूवुः शतशो रक्त मांस वसा अशनाः

तान्य् आकाश निकाशानि दृश्यन्ते ऽद्य यथासुखम्

आर्य न अस्मिन् वने शक्यं गोपालैः सह क्रीडितुम्

प्रक्षीण तृण काष्ठम् च गोपैर् मथित पादपम्

शकृत् मूत्रेषु तेष्व् एव जातं क्षार रसायनम्

मध्येन च अस्य कालिन्दी सीमन्तम् इव कुर्वती

गहनानि इह यान्य् आसन् काननानि वनानि च

वैशम्पायन उवाच

स्निग्ध शीत अनिल वनम् सर्व ऋतु निलयम् शुभम्

तस्माद् वनं नव तृणम् गच्छन्तु धनिनो व्रजाः

शुशुभाते वन गतौ त्रि शीर्षौ इव पन्नगौ

कदम्ब पादप प्रायम् यमुना तीर संश्रितम्

संवाहयाम भद्रं ते किंचिद् उत्पाद्य कारणम्

वन माला कृत उरस्कौ द्रुम पोतौ इव उद्गतौ

तत्र अयम् वसतां घोषस् त्यज्यतां निर्गुणं वनम्

अ झिल्लि कण्टक वनम् सर्वैर् वन गुणैः युतम्

स्थली प्रायासु रम्यासु नवासु वन राजिषु

भाण्डीरो नाम शुशुभे नील मेघः इव अम्बरे

चञ्चूर्यन्तौ रमन्तौ स्म किशोराव् इव चञ्चलौ

क्वचिद् हसन्तौ अन्योन्यं क्रीडमानौ क्वचित् क्वचित्

अवगीतम् इदं सर्वम् आवाभ्यां भुक्त भोजनम्

अ कर्मण्येषु वृक्षेषु स्थित विप्रस्थित द्विजम्

एवं तौ बाल्यम् उत्तीर्णौ कृष्ण संकर्षणौ उभौ

तस्माद् अन्यद् वनं यामः प्रत्यग्र वयसा इन्धनम्

ते वृकाः पञ्च बद्धाः च दश बद्धाः तथा अपरे

अरविन्द कृत आपीडौ रज्जु यज्ञ उपवीतिनौ

विक्रीयमाणैः काष्ठैश् च शाकैश् च वन संभवैः

व्रजो निष्पन्द चेष्टः स एक स्थान चरः कृतः

उत्सन्न संचय तृणः घोषो ऽयं नगरायते

गोपीनां सुख संचारम् चारु चित्र वन अन्तरम्

गो वाटेषु अपि ये वृक्षाः परिवृत्त अर्गलेषु च
बभूवुः शत्रवो भूपाः कोलाविध्वंसिनः तदा

प्रशान्त श्वापद आकीर्णम् मुनि शिष्य उपशोभितम्

सो ऽचिन्तयत् तदा तत्र

ततः स्व पुरम् आयातः निज देश अधिपः ऽभवत्

संचितः सो अति दुःखेन क्षयं कोशो गमिष्यति

अनुवृत्तिं ध्रुवं ते ऽद्य कुर्वन्ति अन्य महीभृताम्

ततो मृगया व्याजेन हृत स्वाम्यः स भूपतिः

तस्थौ स कालं च मुनिना तेन सत्कृतः

सावर्णिः सूर्य तनयः यो मनुः कथ्यते ऽष्टमः

न्यूनैः अपि स तैः युद्धे कोलाविध्वंसिभिः जितः

स्वारोचिषे ऽन्तरे पूर्वं चैत्र वंश समुद्भवः

न जाने स प्रधानो मे शूर हस्ती सदामदः

आक्रान्तः स महाभागः तैः तदा प्रबल अरिभिः

एकाकी हयम् आरुह्य जगाम गहनं वनम्

ये मम अनुगताः नित्यं प्रसाद धन भोजनैः

कोशो बलं च अपहृतम् तत्र अपि स्व पुरे ततः

अमात्यैः बलिभिः दुष्टैः दुर्बलस्य दुरात्मभिः

पाल्यते न वा

मम वैरि वशम् यातः कान् भोगान् उपलप्स्यते

मद् पूर्वैः पालितं पूर्वं मया हीनं पुरं हि तत्

विचरन् तस्मिन् मुनि वर आश्रमे

तस्य तैः अभवत् युद्धम् अति प्रबल दण्डिनः

महा माया अनुभावेन यथा मन्वन्तर अधिपः

मार्कण्डेय उवाच

निशामय तद् उत्पत्तिम् विस्तराद् गदतो मम

स तत्र आश्रमम् अद्राक्षीत् द्विज वर्यस्य मेधसः

स बभूव महाभागः सावर्णिः तनयः रवेः
उप इति तद् अग्ने रूपम्

स य एकां देवताम् आदिश्य प्रतिपद्येत अथ इतराभ्यः देवताभ्यो वृश्च्येत

आपो वै सर्वा देवताः

प्रयन्त इति तद् अमुष्य आदित्यस्य

एवम् एव सर्वासु प्रतिपत्सु सर्वेष्व् ऋतुषु

उपप्रयन्तो ऽध्वरम् इत्य् उपसंदधाति

सर्वाभिर् एव तद् देवताभिः प्रतिपद्यते

तेन उ न कस्यै चन देवताया आवृश्च्यते

उप इति तद् अस्य लोकस्य रूपं प्रयन्त इति तद् अमुष्य

अथ सर्वा ह वै देवता होतारं प्रातरनुवाकम् अनुवक्ष्यन्तम् आशंसमानाः प्रत्युपतिष्ठन्ते मया प्रतिपत्स्यते मया प्रतिपत्स्यत इति
तेषां शृणु गतिं विष्णो ये गताः पृथिवी तलम्

स दैवत गणान् लोकान् उद्वासयति दर्पितः

युक्तस् तेन एव दर्पेण प्रजानां लोम हर्षणः

यौ तौ मयश् च तारश् च दानवौ दानव अन्तक

स रुक्म त्सरुम् उद्यम्य शत्रुघ्नः शत्रु तापनः

असद् एतत् त्वया दूत कथितं तस्य गौरवात्

राज्यं शासति धर्म ज्ञे राक्षसानां भय आवहे

तद् आगच्छ हृषीकेश क्षितौ ताञ् जहि दानवान्

दानवानां विनाशाय विसृज आत्मानम् आत्मना

वैशंपायन उवाच

रिष्टो नाम दितेः पुत्रो वरिष्ठो दानवेषु यः

दारुण अभिनिवेशेन दारुणेन अन्तरात्मना

यत् त्वया स्त्री कृते मोहात् स बलः रावणो हतः

पूः पृथिव्यां समुदिता मथुरा नाम नामतः

न एतत् औपयिकं मन्ये महत् ते कर्म कुत्सितम्

घोरं ताल वनम् दैत्यश् चरत्य् उत्सारयन् प्रजाः

ततः स शूल रहितः पर्यहीयत दानवः

तव ते दिवि बिभ्यन्ति त्वत्तो बिभ्यन्ति सागरे

स कंसस् तत्र सम्भूतस् त्वया युद्धे पराजितः

दण्डी कमण्डलु धरः साक्षाच् छक्र इव अपरः

वीणां गृहीत्वा महतीं कक्ष आसक्ताम् सखीम् इव

अयं मम अनुजः भ्राता शत्रुघ्नः शत्रु तापनः

प्रलम्बो नाम भूत्वा असौ वटं भाण्डीरम् आश्रितः

सा पुरी परम उदारा स अट्ट प्राकार तोरणा

तस्मिन् मधुवन स्थाने मथुरा नाम सा पुरी

राजा पृथिव्यां विख्यातः सिंह विस्पष्ट विक्रमः

स तत्र दानवः क्रीडन् वर्ष पूगान् अनेकशः

त्वया स नाथाः देव अंशाः त्वद् मयाः त्वद् प्रचोदिताः

नृ नारायण युक्तः ऽयं कार्य अर्थः प्रतिभाति मे

सव्य अपवृत्तम् विपुलं जटा मण्डलम् उद्वहन्

तव संचोदना अर्थम् वै शृणु च अपि अत्र कारणम्

जागर्ति च यथा दैवं सदा सत्स्व् इतरेषु च

राज्ञां भयंकरो घोरः शङ्कनीयो महीक्षिताम्

मल्लौ रङ्ग गतौ तौ तु जातौ चाणूर मुष्टिकौ

जेतव्या रिपवः सर्वे स्फीतं विषयम् इच्छता

निविष्टो विषयश् च एव शूरसेनस् ततो ऽभवत्

केशी नाम हयो जातः स तस्य एव जघन्यजः

न राज धर्म अभिरतः न आत्म पक्ष सुख आवहः

ज्वलित अग्नि प्रतीकाशः बाल अर्क सदृश ईक्षणः

सु संवृत द्वार मुखी चत्वर उद्गार हासिनी

कालनेमिर् महा दैत्यः संग्रामे तारका मये

तस्य दैत्यस्य दुर्बुद्धे मृधे प्रतिकरिष्यति

मधुर् नाम महान् आसीद् दानवो युधि दुर्जयः

सेत्स्यते च स कार्य अर्थः यस्य अर्थे भूमिर् आगता

वन वास प्रवृत्तेन यत् त्वया व्रत शालिना

मानुषं वपुर् आस्थाय बाधन्ते भुवि मानवान्

यदि ते स हतः संख्ये दुर्बुद्धिर् अ जित इन्द्रियः

तद् वनं तस्य दैत्यस्य चिछेद अस्त्रेण बुद्धिमान्

एवम् उक्तः स दूतस् तु ययौ सौमित्रिणा सह

महा ऋषिः विग्रह रुचिः विद्वान् गान्धर्व वेद विद्

निविष्टा यमुना तीरे स्फीता जनपद अयुता

यदि वा मे हृता भार्या तस्य का परिदेवना

अंशावतरणे वृत्ते सुराणां भारते कुले

स दानवो बल श्लाघी घोरं वनम् उपाश्रितः

तद् अहं त्वरया विष्णो प्राप्तः सुर सभाम् इमाम्

यो ऽप्य् असौ हय विक्रान्तः हयग्रीव इति स्मृतः

न वाच् मात्रेण दुष्यन्ति साधवः सत् पथे स्थिताः

लम्बो नाम इति विख्यातो यो ऽसौ दैत्येषु दर्पितः

न आत्म श्लाघिषु नीचेषु प्रहरन्ति इह मद्विधाः

न च सामन्तम् इच्छन्ति राजानो बल दर्पितम्

गन्धर्व उरग यक्षाणाम् भाग अंशेषु गतेष्व् अथ

न आत्म राज्य प्रिय करः चण्डः कर रुचिः सदा

प्राग्ज्योतिषे तौ भौमस्य नरकस्य पुरे रतौ

त्वं हि चक्षुष्मतां चक्षुः श्लाघ्यः प्रभवतां प्रभुः

चक्रे निवेशं सौमित्रिर् वन अन्ते युद्ध लालसः

स एव रावणो धन्यो यस् त्वया व्रत चारिणा

एते दैत्या विनिहतास् त्वया विष्णो निराकृताः

शत्रुघ्नेन पुरा सृष्टा हत्वा तं दानवं रणे

गवाम् अरि त्वम् आपन्नः कामरूपी महा असुरः

वैरि केलिकिलः विप्रो ब्राह्मः कलिर् इव अपरः

तस्यां पुर्यां महा वीर्यः राजा भोज कुल उद्वहः

श्रेष्ठो योगवतां योगी गतिर् गतिमताम् अपि

तासु सृष्टास् त्वया देवाः सम्भविष्यन्ति भू तले

घोरं मधुवनं नाम यत्र असौ न्यवसत् तदा