tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
आस्या स्वप्न सुख अजीर्ण दिवास्वप्न आदि बृंहणैः

संप्राप्तिश् च इति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम्

मिश्रीभावात् समस्तानाम् संनिपातः तथा पुनः

यथा दुष्टेन दोषेण यथा च अनुविसर्पता

संख्या विकल्प प्राधान्य बल काल विशेषात्

धातोः दुष्टात् पुरस् वातात् द्वि ग्रह आवेश विप्लवात्

हेतु आदि कार्त्स्न्य अवयवैः बल अबल विशेषणम्

स्वादु अम्ल लवण स्निग्ध गुरु अभिष्यन्दि शीतलैः

स्वातन्त्र्य पारतन्त्र्याभ्याम् व्याधेः प्राधान्यम् आदिशेत्

प्रतिरोगम् इति क्रुद्धा रोग विधि अनुगामिनः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे सर्वरोगनिदानं नाम षट्चत्वारिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः

संकीर्ण अजीर्ण विषम विरुद्ध आदि अशन आदिभिः

यक्ष्म आतङ्क गदाः बाधाः शब्दाः पर्याय वाचिनः

संस्थानां व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं चिह्नम् आकृतिः

औषध अन्न विहाराणाम् उपयोगम् सुख आवहम्

विद्यात् उपशयम् व्याधेः स हि सात्म्यम् इति स्मृतः

इति प्रोक्तो निदान अर्थः स व्यासेन उपदेक्ष्यते

नक्तंदिन अर्ध भुक्त अंशैः व्याधि कालः यथामलम्

सर्वेषाम् एव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः

सर्वरोगनिदानं च वक्ष्ये सुश्रुत तत्त्वतः

दुष्ट आम अन्नैः जन्म ऋक्ष पीडनात्

व्यापन्न मद्य पानीय शुष्क शाक आम मूलकैः

पूर्वाह्ने पूर्वरात्रे च श्लेष्मा वक्ष्यामि सङ्करान्

प्रच्छर्दन आद्य योगेन भुक्त अन्नस्य अपि अजीर्णके

धन्वन्तरिः उवाच

लिङ्गम् अव्यक्तम् अल्प त्वात् व्याधीनाम् तत् यथायथम्

तत् एव व्यक्त ताम् यातं रूपम् इति अभिधीयते

रोगः पाप्मा ज्वरो व्याधिः विकारः दुष्ट आमयः

ग्रीष्म अहर् रात्र भुक्ति अन्ते प्रकुप्यति समीरणः

धावन उदीरण निशा जागर अति उच्च भाषणैः

हेतु व्याधि विपर्यस्त विपर्यस्त अर्थ कारिणाम्

तिक्त ऊषण कषाय अम्ल रूक्ष अ प्रमित योजनैः

क्रिया अभियोग भी शोक चिन्ता व्यायाम मैथुनैः

विपरीतो ऽनुपशयो व्याधि असात्म्य इति संज्ञितः

निमित्त हेतु आयतन प्रत्यय उत्थान कारणैः

निदानम् आहुः पर्यायैः प्राग्रूपं येन लक्ष्यते

शरद् मध्याह्न रात्रि अर्ध विदाह समयेषु च

निदानं पूर्वरूपाणि रूपाणि उपशयः तथा

पिण्याक मृति अवसर पूति शुष्क कृश मिषैः

अहितः त्रिविधः योगः त्रयाणाम् प्राक् उदाहृतः

पित्तं कटु आल तीक्ष्ण उष्ण कटु क्रोध विदाहिभिः
नष्टे मृते प्रव्रजिते क्लीबे वा पतिते पतौ

पञ्चदश अहात् वैश्यः तु शूद्रो मासेन शुध्यति

कृष्णाजिने समास्तीर्य षट् शतानि पलाश जान्

दिन अर्धम् स्नान योग आदि कारी विप्रान् च भोजयेत्

हंस सारस क्रौञ्चानाम् चक्रवाकं च कुक्कुटम्

निर्वपेत् पञ्च क्रूरे निन्दां च कारयेत्

वणिज् कृषि आदि वैश्ये स्यात् द्विज भक्तिः च शूद्रके

दानं कलि युगे धर्मः कर्तारं च कलौ त्यजेत्

देश अन्तरे मृते बाले सद्यः शुद्धिः यतस् मृते

याति विप्रो दश अहात् तु क्षत्रो द्वादशकात् दिनात्

गो ग्रह आदौ विपन्नानाम् एक रात्रम् तु सूतकम्

कर्णे नेत्रे मुखे घ्राणे हिरण्य शकलान् क्षिपेत्

अनाथ प्रेत वहनात् प्राणायामेन शुध्यति

षष्ठे चतुरहात् शुद्धिः सप्तमे च दिन त्रयम्

अदुष्ट अपतितम् भार्या यौवने या परित्यजेत्

पराशरो अब्रवीत् व्यासम् धर्मं वर्ण आश्रम आदिकम्

सप्त जन्म भवेत् स्त्री त्वम् वैधव्यं च पुनः पुनः

दाह्यो लोक अग्निना विप्रः चाण्डाल आद्यैः हतः ऽग्निमान्

तिल आज्यम् न विक्रीणीत सूना यज्ञम् अघ अन्वितः

राज्ञो दत्त्वा तु षष् भागम् देवतानां च विंशतिम्

श्व आदि दष्टः तु गायत्त्र्या जपात् शुद्धः भवेत् नरः

क्षत्त्रियः पर सैन्यानि जित्वा पृथ्वीं प्रपालयेत्

दश अहात् शुध्यते माता स्नानात् सूते पिता शुचिः

न तेषाम् अग्नि संस्कारः न पिण्डं न उदक क्रिया

परिवित्तेः तु कृच्छ्रं स्यात् कन्यायाः कृच्छ्रम् एव च

शमीं विनिःक्षिप्य अरणिं वृषणे क्षिपेत्

औरसः क्षेत्रजः पुत्रः पितृ जौ पिण्ड दौ पितुः

अतिकृच्छ्रं चरेत् दाता होता चान्द्रायणं चरेत्

पक्षिणः सकलान् हत्वा अहोरात्रेण शुध्यति

आ चतुर्थाद् भवेत् पातः पञ्चम षष्ठयोः

कल्पे कल्पे क्षय उत्पत्त्या क्षीयन्ते नु प्रजा आदयः

जात्यन्ध बधिरे मूके न दोषः परिवेदने

सूत उवाच

शिल्पिनः कारवो वैद्या दासी दासाः च भृत्यकाः

एक पिण्डाः तु दायादाः पृथग्द्वार निकेतनाः

अगम्या व्रत कारिन्यः भ्रष्ट पान उदक क्रियाः

शूद्रं हत्वा चरेत् कृच्छ्रम् अतिकृच्छ्रम् तु वैश्य हा

मयूर मेष घाती च अहोरात्रेण शुध्यति

क्षीरैः प्रक्षाल्य तस्य अस्थि स्व अग्निना मन्त्रतो दहेत्

पूर्व संकल्पितात् अन्य वर्जनम् च विधीयते

अजात दन्ताः ये बाला ये च गर्भाद् विनिःसृताः

विवाह उत्सव यज्ञेषु अन्तरा मृत सूतके

पार्श्वे तु उलूखलम् दद्यात् पृष्ठे तु मुसलं ददेत्

यदि गर्भो स्रवते वा अपि योषितः

क्षत्रो दश अहात् वैश्याः तु द्वादश अहात् मासि शूद्रकः

अग्निहोत्र उपकरणात् ब्रह्म लोक गतिः भवेत्

दक्षिण हस्ते तु वाम हस्ते तथा उपभृत्

पाप कृत्यम् तु तत्र एव शापं फलति वर्षतः

दिन त्रयेण शुध्येत ब्राह्मणः प्रेत सूतके

बाल हत्या तु अगमनात् ऋतौ च स्त्री तु सूकरि

वेदाः स्मृता ब्राह्मण आदौ धर्मा मनु आदिभिः सदा

कुब्ज वामन षण्ढेषु गद्गदेषु जडेषु च

श्रोत्रे च प्रोक्षणीं दद्याद् आज्य स्थालीम् च चक्षुषोः

त्रयस्त्रिंशत् च विप्राणां कृषि कर्ता न लिप्यते

निःक्षिप्य दृषदं तण्डुल आज्य तिलान् मुखे

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे पराशरोक्तधर्मनिरूपणं नाम सप्तोत्तरशततमो ऽध्यायः

आत्मघाति विष उद्बन्ध कृमि दष्टे न संस्कृतिः

अपूर्वः सु व्रती विप्रो हि अपूर्वाः यतयः तदा

क्षत्रं चान्द्रायणं विप्रं द्वार् विंशा त्रिंशम् आहरेत्

ब्रह्मचर्याद् अग्निहोत्रात् न अशुद्धिः सङ्ग वर्जनात्

असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहा इति आज्य आहुतिः सकृत्

पञ्चसु आपत्सु नारीणां पतिः अन्यः विधीयते

आचारात् प्राप्नुयात् सर्वम् षट् कर्माणि दिने दिने

कृषिं कुर्वन् द्विजः श्रान्तं बलीवर्दं न वाहयेत्

आ नामकरणात् सद्य आ चूडा अन्तात् अहर्निशम्

अभक्ष्य भक्षणात् चौर्यात् अगम्या गमनात् पतेत्

श्रुतिः स्मृतिः सत् आचारः यः कश्चिद् वेद कर्तृकः

चतुर्थे दश रात्रम् स्यात् षष् निशाः पुंसि पञ्चमे
सन्ध्या स्नानं जपो होमो देव अतिथि आदि पूजनम्

प्रवासे तु मृते भूयः कृत्वा कुश मयम् दहेत्

प्रेत शूद्रस्य त्रि रात्रम् अशुचिः भवेत्
कपिला चेद् तारयेत् भूयस् च आसप्तमम् कुलम्

गृह धान्य छत्त्र माल्य वृक्षया न घृतं जलम्

समर्थो यो न गृह्णीयात् दातृ लोकान् अवाप्नुयात्

द्विजाय यत् अभीष्टम् तु दत्त्वा स्वर्गम् अवाप्नुयात्

तावत् गौः पृथिवी ज्ञेया यावत् गर्भम् न मुञ्चति

ब्रह्म दाता ब्रह्म लोकम् प्राप्नोति सुर दुर्लभम्

विद्या तपोभ्याम् हीनेन न तु ग्राह्यः प्रतिग्रहः

दश सौवर्णिकम् शृङ्गं शफं सप्त पलैः कृतम्

पाद शौचम् द्विज उच्छिष्ट मार्जनम् गो प्रदान वत्

शय्या अनुलेपनम् दत्त्वा स्वर्ग लोके महीयते

लोकायतं कुतर्कः च प्राकृत म्लेच्छ भाषितम्

कुशाः शाकं पयो गन्धाः प्रत्याख्येया न वारि च

अरोगाम् अपरिक्लिष्टाम् दाता स्वर्गे महीयते

अथ दान विधिम् वक्ष्ये तत् मम शृणुत सुव्रताः

न श्रोतव्यं द्विजेन एतत् अधस् नयति तं द्विजम्

अन्येभ्यो ब्राह्मणाः श्रेष्ठाः तेभ्यः च एव क्रिया परे

श्रान्त संवाहनम् रोगि परिचर्या सुर अर्चनम्

अस्या अपि च दातव्यम् अपत्यम् रोग वर्जितम्

गो भू धान्य हिरण्य आदि पात्रे दातव्यम् अर्चितम्

इतिहास पुराणम् वा लिखित्वा यः प्रयच्छति

सर्वतः प्रतिगृह्णीयाद् एव च

दातव्यं प्रत्यहं पात्रे निमित्तेषु विशेषतः

स्वर्ण पिप्पल पात्रेण वत्सो वा वत्सिका अपि वा

एतत् मूलम् जगन्त् यस्मात् असृजत् पूर्वम् ईश्वरः

पञ्चाशत् पलिकम् पात्रं कांस्यं वत्सस्य कीर्त्यते

हेम शृङ्गी शफैः रौप्यैः सु शीला वस्त्र संयुता

ब्रह्म दान समम् पुण्यं प्राप्नोति द्विगुण उन्नतिम्

मूल्येन अपि लिखित्वा अपि ब्रह्म लोकम् अवाप्नुयात्

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन कार्यो वेद अर्थ संग्रहः

याचितेन अपि दातव्यं श्रद्धा पूतम् तु शक्तितः

भू दीपान् च अन्न वस्त्राणि सर्पिः दत्त्वा

अन्यत्र कुलटा षण्ढ पतितेभ्यः _ तथा
यावत् पश्यति न उपपन्नः तिर्यक् प्रेतेषु

ये बुद्धं शरणम् यान्ति न ते गच्छन्ति दुर्गतिम्

अथ भगवाञ् शक्रस्य देवानाम् इन्द्रस्य भाषितम् अनुसंवर्णयन् एवम् आह एवम् एतत् कौशिक एवम् एतत्

इति उक्त्वा स देव पुत्रः कालगतः

ये संघं शरणम् यान्ति न ते गच्छन्ति दुर्गतिम्

अथ शक्रो देवानाम् इन्द्रः भगवतो भाषितम् अभिनन्द्य अनुमोद्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य प्राञ्जलि कृत सम्पुटः भगवन्तं नमस्यमानः तत्र एव अन्तर्हितः

प्रहाय मानुषान् कायान् दिव्यान् कायान् उपासते

प्रहाय मानुषान् कायान् दिव्यान् कायान् उपासते

अथ शक्रो देवानाम् इन्द्रः आत्त मनाः तस्याम् वेलायाम् इमाम् गाथां भाषते

अथ शक्रो देवानाम् इन्द्रः कारुण्य तया तं देव पुत्रम् इदम् अवोचत् एहि त्वं मार्ष बुद्धं शरणं गच्छ द्विपदानाम् अग्र्यम् धर्मं शरणं गच्छ विरागाणाम् अग्र्यम् संघं शरणं गच्छ गणानाम् अग्र्यम् इति

प्रहाय मानुषान् कायान् दिव्यान् कायान् उपासते

कुत्र असौ भदन्त देव पुत्रः उपपन्नो भगवान् आह तुषिता नाम कौशिक देवाः सर्व काम समृद्धयः

आत्त मनसः ते भिक्षवो ऽभ्यनन्दन्

अद्राक्षीत् शक्रः देवानाम् इन्द्रः तम् देव पुत्रम् अत्यर्थम् पृथिव्याम् आवर्तन्तम् परिवर्तन्तम्

अथ शक्रो देवानाम् इन्द्रः कुतूहल जातः येन भगवान् तेन उपसंक्रान्तः

दृष्ट्वा पुनर् येन स देव पुत्रः तेन उपसंक्रान्तः

उपसंक्रम्य तं देव पुत्रम् इदम् अवोचत् हा कस्मात् त्वं मार्ष अत्यर्थं पृथिव्याम् आवर्तसे सम्परिवर्तसे करुण करुणम् परिदेवसे हा मन्दाकिनि हा पुष्किरिणि हा वापि हा चैत्ररथ हा पारुष्यक हा नन्दन वन हा मिश्रका वन हा पारियात्रक हा पाण्डुकम्बलशिला हा देव सभा हा सुदर्शन इति करुण करुणम् परिदेवसे एवम् उक्ते देव पुत्रः शक्रं देवानाम् इन्द्रम् इदम् अवोचत् एषो ऽहं कौशिक दिव्यं सुखम् अनुभूय इतः सप्तमे दिवसे राजगृहे नगरे सूकर्याः कुक्षौ उपपत्स्यामि

उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः

तत्र मया बहूनि वर्षाणि उच्चार प्रस्रावः परिभोक्तव्यं भविष्यति

चातुर्महाराजकायिकान् देवान् त्रायस्त्रिंशान् च अवलोकयितुम् आरब्धः

धर्मता खलु अधस्तात् देवानाम् ज्ञान दर्शनम् प्रवर्तते न ऊर्ध्वम्

तम् एनम् एवम् वदामि कस्मात् त्वं मार्ष अत्यर्थं शोचसि परिदेवसे क्रन्दसि उरसि ताडयसि संमोहम् आपद्यसे इति स एवम् आह एषो ऽहं कौशिक दिव्यं सुखम् अपहाय इतः सप्तमे दिवसे राजगृहे नगरे सूकरिकायाः कुक्षौ उपपत्स्यामि

ये बुद्धं शरणम् यान्ति न ते गच्छन्ति दुर्गतिम्

तत्र असौ मोदते देवो गत्वा इह शरण त्रयम्

स एवम् आह एषो ऽहं कौशिक बुद्धं शरणं गच्छामि द्विपदानाम् अग्र्यम् धर्मं शरणं गच्छामि विरागाणाम् अग्र्यम् संघं शरणं गच्छामि गणानाम् अग्र्यम्

मनुष्याणां सभा गतायाम् उपपन्नः इति पश्यति

तत्र मया बहूनि वर्षाणि उच्चार प्रस्रावः परिभोक्तव्य इति

प्रहाय मानुषान् कायान् दिव्यान् कायान् उपासते

अथ स देव पुत्रः त्रिशरण परिगृहीतः भूत्वा च्युतः कालगतः तुषिते देवनिकाये उपपन्नः

प्रहाय मानुषान् कायान् दिव्यान् कायान् उपासते

धर्मता खलु च्यवन धर्मणः देव पुत्रस्य पञ्च पूर्व निमित्तानि प्रादुर्भवन्ति अक्लिष्टानि वासांसि क्लिश्यन्ति अम्लानानि माल्यानि म्लायन्ति दौर्गन्धं कायेन निष्क्रामति उभाभ्यां कक्षाभ्यां स्वेदः प्रादुर्भवति च्यवन धर्मा देव पुत्रः स्व आसने धृतिं न लभते

न उपपन्नः

इदम् अवोचत् भगवान्

एकान्त निषण्णः शक्रो देवानाम् इन्द्रः भगवन्तम् इदम् अवोचत् इह अहम् भदन्त अद्राक्षम् अन्यतमम् देव पुत्रम् च्यवन धर्माणम् पृथिव्याम् आवर्तमानम् करुण करुणम् च परिदेवमानम् हा मन्दाकिनि हा पुष्किरिणि हा वापि हा चैत्ररथ हा पारुष्यक हा नन्दन वन हा मिश्रका वन हा पारियात्रक हा पाण्डुकम्बलशिला हा देव सभा हा सुदर्शन इति
प्रहाय मानुषान् कायान् दिव्यान् कायान् उपासते
स ह उवाच त्वाम् एव जानीयाम् इति

विश्वामित्रं ह्य् एतद् अहः शंसिष्यन्तम् इन्द्र उपनिषसाद

स ह अन्नम् इत्य् अभिव्याहृत्य बृहती सहस्रम् शशंस तेन इन्द्रस्य प्रियं धाम उपेयाय

तम् इन्द्र उवाच ऋषे प्रियं वै मे धाम उपागाः स वा ऋषे द्वितीयं शंस इति

तम् इन्द्र उवाच प्राणो वा अहम् अस्म्य् ऋषे प्राणस् त्वं प्राणः सर्वाणि भूतानि प्राणो ह्य् एष य एष तपति स एतेन रूपेण सर्वा दिशो विष्टो ऽस्मि तस्य मे ऽन्नं मित्रं दक्षिणं तद् वैश्वामित्रम् एष तपन्न् एव अस्मि इति ह उवाच

स ह अन्नम् इत्य् एव अभिव्याहृत्य बृहती सहस्रम् शशंस तेन इन्द्रस्य प्रियं धाम उपेयाय

तम् इन्द्र उवाच ऋषे प्रियं वै मे धाम उपागाः स वा ऋषे तृतीयं शंस इति

स ह अन्नम् इत्य् एव अभिव्याहृत्य बृहती सहस्रम् शशंस तेन इन्द्रस्य प्रियं धाम उपेयाय
राज्ञः कर प्रत्यायाः न उत्तिष्ठन्ते

सा अष्टानां वा नवानां वा मासानाम् अत्ययात् प्रसूता

वयस्य आगच्छ

किंतु कण्ठ आश्लेषम् ते दत्त्वा गमिष्यामि

तस्य रत्नशिखी सम्यक्सम्बुद्ध इति संज्ञा उदपादि

भिक्षवो ऽत्र परिस्नान्ति कोलं बध्नन्ति श्रावकाः

उपसंक्रम्य धनसंमतस्य राज्ञः पादयोर् निपतितः

वासवो राजा विश्वासं न गच्छति

शङ्खो ऽपि राजा अशीति कोट्टराज सहस्र परिवारः मैत्रेयं सम्यक्सम्बुद्धं प्रव्रजितम् अनुप्रव्रजिष्यति

तत्र भगवान् भिक्षून् आमन्त्रयते स्म आरोह परिणाहम् निमित्तं भिक्षवो यूपस्य गृह्णीत अन्तर्धास्यति इति

इदम् अवोचत् भगवान्

ब्रह्मायुः माणवः अशीति माणवक शतानि ब्राह्मणकान् मन्त्रान् वाचयिष्यति

संख्यायां गणनायां मुद्रायाम् उद्धारे न्यासे निक्षेपे वस्तु परीक्षायाम् दारु परीक्षायाम् रत्न परीक्षायाम् हस्ति परीक्षायाम् अश्व परीक्षायाम् कुमार परीक्षायाम् कुमारी परीक्षायाम् सो ऽष्टासु परीक्षासु उद्घट्टकः वाचकः पटु प्रचारः पण्डितः संवृत्तः

अद्राक्षीत् भगवान् अन्यतमस्मिन् भू भागे उन्नत उन्नतम् पृथिवी प्रदेशम्

मा अधर्मेण राज्यं कारय मा नरक परायणः भविष्यसि इति

स कथयति प्रमाद स्थानम् कौशिक

अथ पर्युपासित पूर्व त्वात् कुत्र केन पर्युपासितम् इति

सो अष्टाभिः धात्रीभिः उन्नीयते वर्ध्यते क्षीरेण दध्ना नवनीतेन सर्पिषा सर्पिमण्डेन अन्यैः च उत्तप्त उत्तप्तैः उपकरण विशेषैः

शक्र ब्रह्म आदयः देवा दर्शनाय उपसंक्रामन्ति

शङ्खो ऽपि राजा ब्रह्मायुषे ब्राह्मणाय अनुप्रदास्यति

भगवन् किं मया तस्य पादयोर् महा राज बल श्रेष्ठाः हि राजानः

दारको जातो ऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिको गौरः कनक वर्णः छत्र आकार शिराः प्रलम्ब बाहुः विस्तीर्ण ललाटः संगत भ्रूः तुङ्ग नासः

तस्य अयम् अनुभावः इति

अधिवासयति रत्नशिखी सम्यक्सम्बुद्धो धनसंमतस्य राज्ञो ऽपि तूष्णीभावेन

एवम् आवयोः परस्परं चित्त सौमनस्यम् भवति इति

कृषि कर्मान्ताः समुच्छिन्नाः

देवः कालेन कालं सम्यक् वारि धाराम् अनुप्रयच्छति इति

आयुष्मान् अपि भद्दाली अल्प उत्सुकः पांसुकूलं सीव्यति

तत्र केचित् राज्ञो मागधस्य अजातशत्रोः वैदेही पुत्रस्य नौ संक्रमेण उत्तीर्णाः केचित् वैशालिकानां लिच्छवीनां नौ संक्रमेण

सदा पुष्प फलाः वृक्षाः

यस्मिन् एव दिवसे मैत्रेयः सम्यक्सम्बुद्धो अनुत्तर ज्ञानम् अधिगमिष्यति तस्मिन् एव दिवसे शङ्खस्य राज्ञः सप्त रत्नानि अन्तर्धास्यन्ते

अमात्याः कथयन्ति देव जन कायः स्व पथि अदनम् आदाय भुक्त्वा यूपं निरीक्षमाणः तिष्ठति स्व कर्म अनुष्ठानम् न करोति

छित्त्वा इह मूलं तृष्णायाः कस्य पर्येषणां चरेत्

सा मैत्रेय अंशेन स्फुरित्वा पुत्रं जनयिष्यति मैत्रेयं नाम

पूर्णं च अस्य भविष्यति सहस्रं पुत्राणां शूराणां वीराणां वर अङ्ग रूपिणाम् पर सैन्य प्रमर्दकानाम्

अथ वासवो राजा येन रत्नशिखी सम्यक्सम्बुद्धः तेन उपसंक्रान्तः

भिक्षवो यूपं द्रष्टुम् आरब्धाः

अतीव शस्य सम्पत्तिः भवति यथा अस्माकम् इति मध्यदेशाद् वणिजः पण्यम् आदाय उत्तरापथम् गताः

तद् समनन्तरम् च शङ्ख आपूरितः

तस्य ज्ञातयः संगम्य समागम्य नामधेयं व्यवस्थापयन्ति किं भवतु दारकस्य नाम इति

अथ धनसंमतो राजा सुख उपनिषण्णम् रत्नशिखिनं सम्यक्सम्बुद्धं तद् प्रमुखम् भिक्षु संघम् विदित्वा शुचिना प्रणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन स्व हस्तेन संतर्पयति संप्रवारयति

उपसंक्रम्य पुरस्तात् भिक्षु संघस्य प्रज्ञप्त एव आसने निषण्णः

अथ वासवो राजा रत्नशिखिनः सम्यक्सम्बुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा उत्थाय आसनात् प्रक्रान्तः

यावत् अपरेण समयेन वासवस्य राज्ञः पुत्रो जातो रत्न प्रत्युप्तया शिखया

अपरेण समयेन प्रणादो राजा कालगतः
धनसंमतो राजा कोलाहल शब्दम् श्रुत्वा अमात्यान् पृच्छति किम् एष भवन्तो वासवस्य राज्ञो विजिते कोलाहल शब्दः श्रूयते इति तैः आगम्य निवेदितम् देव रत्नशिखिना सम्यक्सम्बुद्धेन वासवो राजा चक्रवर्ति राज्ये व्याकृत इति जन कायः हृष्ट तुष्ट प्रमुदितः

तत् यथा चक्र रत्नम् हस्ति रत्नम् अश्व रत्नम् मणि रत्नम् स्त्री रत्नम् गृहपति रत्नम् परिणायक रत्नम् एव सप्तमम्

अथ अपरेण समयेन धनसंमतो राजा उपरि प्रासाद तल गतः अमात्य गण परिवृतः तिष्ठति

भगवान् आह अपि भिक्षवो वीत राग त्वात् अपि पर्युपासित पूर्व त्वात्

यं च संवेगम् आपत्स्यन्ते तत्र असौ यूपो विलयं गमिष्यति

महाप्रणादो दारको ऽष्टाभ्यो धात्रीभ्यो ऽनुप्रदत्तो द्वाभ्याम् अंसधात्रीभ्यां द्वाभ्यां मलधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्षीरधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्रीडनिकाभ्याम्

तेन कोलाहल शब्दः जात इति

षण्णवति कोट्यः ऽर्हतां भविष्यन्ति धूत गुण साक्षात्कृताः

मम अत्ययात् राज वंशस्य उच्छेदः भविष्यति

भगवान् अपि आयुष्मता आनन्देन सार्धं नागानां फण संक्रमेण उत्तीर्णः

देवः कालेन कालं सम्यक् वारि धाराम् अनुप्रयच्छति

तस्य ब्रह्मवती नाम पत्नी भविष्यति

ततो यूप दर्शन उद्युक्तः सर्व एव जम्बुद्वीप निवासी जन कायः आगत्य भुक्त्वा यूपं पश्यति स्व कर्म अनुष्ठानम् न करोति

ये तरन्ति अर्णवम् सरः सेतुं कृत्वा विसृज्य पल्वलानि

राष्ट्र अपमर्दनम् अस्य करिष्याम इति

ततः शक्रेण देव इन्द्रेण उक्तः मार्ष मया त्वं प्रणादस्य राज्ञः समादापितः

भिक्षवो बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः पश्य भदन्त भिक्षवो यूपं पश्यन्ति

अथ रत्नशिखी सम्यक्सम्बुद्धः पूर्वाह्णे निवास्य पात्र चीवरम् आदाय भिक्षु गण परिवृतः भिक्षु संघ पुरस्कृतः येन धनसंमतस्य राज्ञो भक्त अभिसारः तेन उपसंक्रान्तः

ततो अपि असौ जन कायः स्व पथि अदनम् आदाय भुक्त्वा यूपं निरीक्षमाणः तिष्ठति स्व कर्म अनुष्ठानम् न करोति

ते कथयन्ति अस्ति देव मध्यदेशे वासवो नाम राजा इति

ततः शक्रेण दृष्टः पृष्टः च मार्ष कस्मात् त्वं करे कपोलं दत्त्वा चिन्ता परः तिष्ठसि इति स कथयति कौशिल अनेक धन समुदितः अहम् अपुत्रः च

तैः फण संक्रमः मापितः

तेषां वर्ण अनुभावेन महान् उदार अवभासः संवृत्तः

तत्र भगवान् भिक्षून् आमन्त्रयते स्म राजगृहात् श्रावस्तीं गन्तुम् यो युष्माकं भिक्षव उत्सहते राज्ञो मागधस्य अजातशत्रोः वैदेही पुत्रस्य नौ संक्रमेण नदी गङ्गाम् उत्तर्तुम् स तेन तरतु यो वा भिक्षवो वैशालकानां लिच्छवीनां नौ संक्रमेण सो ऽपि तेन उत्तरतु

राजा कथयति समुच्छिद्यतां दान शाला इति

बहु किल्बिष कारिणः हि कौशिक राजानः

अथ रत्नशिखी सम्यक्सम्बुद्धः पूर्वाह्णे निवास्य पात्र चीवरम् आदाय भिक्षु संघ परिवृतः भिक्षु संघ पुरस्कृतः येन राज्ञो वासवस्य भक्त अभिसारः तेन उपसंक्रान्तः

अशीति वर्ष सहस्र आयुषाम् मनुष्याणां शङ्खो नाम राजा भविष्यति संयमनी चक्रवर्ती चतुर् अन्त विजेता धार्मिको धर्म राजा सप्त रत्न समन्वागतः

अथ शक्र ब्रह्म आदयः देवा येन रत्नशिखी सम्यक्सम्बुद्धः तेन उपसंक्रान्ताः

यस्मिन् एव दिवसे प्रतिसंधिः गृहीता तस्मिन् दिवसे महा जन कायेन प्रणादो मुक्तः

ब्रह्मायुः अपि ब्राह्मणो मैत्रेयाय माणवाय अनुप्रदास्यति

अतीव शस्य सम्पत्तिः भवति

सो अमात्यान् आमन्त्रयते भवन्तः कस्यचिद् अन्यस्य अपि राज्ञो राज्यम् एवम् ऋद्धम् च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्ण बहु जन मनुष्यम् च

ततो मैत्रेयो माणवकः तस्य यूपस्य अनित्य ताम् दृष्ट्वा तेन एव संवेगेन वनं संश्रयिष्यति

आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

श्रुत्वा च पुनः सो ऽपि चतुरङ्गं बलकायं संनाह्य हस्ति कायम् अश्व कायम् रथ कायम् पत्ति कायम् गङ्गाया उत्तरे कूले ऽवस्थितः

उपसंक्रम्य रत्नशिखिनः सम्यक्सम्बुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः

आशु वर्धते ह्रद स्थम् इव पङ्कजम्
ते दृष्ट्वा संवेगम् आपत्स्यन्ते कथम् इदानीम् ईदृशेन आत्म भावेन ईदृशाः गुण गणाः अधिगता इति

यदा राज्ञा मागधेन अजातशत्रुणा वैदेही पुत्रेण नौ क्रमः माता पित्रोः मापितः तदा वैशालकैः लिच्छविभिः भगवतः ऽर्थे नौ क्रमः मापितः

तस्य अपि सदा पुष्प फलाः वृक्षाः

तस्य महाप्रणाद इति नामधेयं व्यवस्थापितम्

इदानीं कर प्रत्यायाः न उत्तिष्ठन्ते इति

सह श्रवणात् एव धनसंमतस्य राज्ञो ऽमर्ष उत्पन्नः

धर्मता खलु च्यवन धर्मणः देव पुत्रस्य पञ्च पूर्व निमित्तानि प्रादुर्भवन्ति अक्लिष्टानि वासांसि संक्लिश्यन्ति अम्लानानि माल्यानि म्लायन्ते दौर्गन्धं मुखात् निश्चरति उभाभ्यां कक्षाभ्यां स्वेदः प्रघरति स्वे च आसने धृतिं न लभते

मैत्रेयो माणवो अशीति माणवक सहस्राणि ब्राह्मणकान् मन्त्रान् वाचयिष्यति

यदि कश्चित् च्यवन धर्मा देव पुत्रः भविष्यति तत् ते पुत्र त्वे समादापयिष्यामि इति

देवः कालेन कालं सम्यक् वारि धाराम् अनुप्रयच्छति इति

शङ्खस्य राज्ञो ब्रह्मायुर् नाम ब्राह्मणः पुरोहितो भविष्यति

मा अधर्मेण राज्यं कारय मा नरक परायणः भविष्यसि इति

येन धनसंमतो राजा तेन उपसंक्रान्तः

अथ रत्नशिखी सम्यक्सम्बुद्धः तयोः विनय कालम् ज्ञात्वा नद्या गङ्गायाः तीरे रात्रिं वासम् उपगतः

किं मन्यध्वे भिक्षवो यो ऽसौ महाप्रणादस्य अशोकः नाम मातुलः एष एव असौ भद्दाली भिक्षुः

किं तावत् वीत राग त्वात् आहोस्वित् पर्युपासित पूर्व त्वात् तत् यदि तावद् वीत राग त्वात् सन्ति अन्ये ऽपि वीत रागाः

ततो राज्ञा महाप्रणादेन दानानि दत्त्वा पुण्यानि कृत्वा स यूपो नद्यां गङ्गायाम् आप्लावितः

राज्ञः कर प्रत्यायाः न उत्तिष्ठन्ते इति

ततो महाप्रणादेन राज्ञा दान शाला मापिता

दृष्ट्वा च पुनर् अमात्यान् पृच्छति किम् अयम् भवन्तो वासवस्य राज्ञो विजिते महान् उदार अवभासः ते कथयन्ति देव वासवस्य राज्ञो विजिते रत्नशिखी नाम सम्यक्सम्बुद्ध उत्पन्नः

ततो धनसंमतेन राज्ञा कण्ठे श्लेषं दत्त्वा विश्वासम् उत्पाद्य प्रेषितः

एलापत्रः च गान्धारे शङ्खो वाराणसी पुरे

एवम् आवयोः परस्परं चित्त सौमनस्यम् भवति इति

कृषि कर्मान्ताः समुच्छिन्नाः

उपसंक्रम्य रत्नशिखिनः सम्यक्सम्बुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः

ततो विश्वकर्मणा देव पुत्रेण महाप्रणादस्य राज्ञो निवेशने दिव्यो मण्डलवाटो निर्मितो यूपः च उच्छ्रितः ऊर्ध्वं व्याम सहस्रम् नाना रत्न विचित्रः दिव्यः सर्व सौवर्णः

अमात्यैः स्तोकाः कर प्रत्यायाः उपनीताः

यस्मिन् एव दिवसे जातः तस्मिन् एव दिवसे महा जन कायेन नादो मुक्तः

स यावत् तावत् धर्मेण राज्यं कारयित्वा पुनर् अपि अधर्मेण राज्यं कारयितुं प्रवृत्तः

अथ राजा वासवो रत्नशिखिनं सम्यक्सम्बुद्धं सुख उपनिषण्णम् विदित्वा शुचिना प्रणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन स्व हस्तम् संतर्पयति संप्रवारयति

यस्मिन् एव दिवसे वनं संश्रितः तस्मिन् एव दिवसे ऽनुत्तरं ज्ञानम् अधिगतम्

स येन रत्नशिखी सम्यक्सम्बुद्धः तेन उपसंक्रान्तः

अथ धनसंमतो राजा उत्थाय आसनात् एक अंसम् उत्तरासङ्गं कृत्वा येन रत्नशिखी सम्यक्सम्बुद्धः तेन अञ्जलिम् प्रणम्य रत्नशिखिनं सम्यक्सम्बुद्धम् इदम् अवोचत् अधिवासयतु मे भगवाञ् श्वो ऽन्तर्गृहे भक्तेन सार्धं भिक्षु संघेन

स तान् माणवकान् मैत्रेयाय अनुप्रदास्यति

तस्य विस्तरेण जाति महम् कृत्वा रत्नशिखी इति नामधेयं व्यवस्थापितम्

मम अत्ययात् राज वंश समुच्छेदः भविष्यति इति

यस्मिन् एव दिवसे वनं संश्रयिष्यति तस्मिन् एव दिवसे मैत्रेय अंशेन स्फुरित्वा अनुत्तरं ज्ञानम् अधिगमिष्यति

शक्रः कथयति मार्ष मा त्वं चिन्ता परः तिष्ठ
अनेक पर्यायेण शुचिना प्रणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन स्व हस्तेन संतर्प्य संप्रवार्य रत्नशिखिनं सम्यक्सम्बुद्धं भुक्तवन्तं विदित्वा धौत हस्तम् अपनीत पात्रम् पादयोर् निपत्य सर्वम् इमम् लोकं मैत्रेण अंशेन स्फुरित्वा प्रणिधानं कर्तुम् आरब्धः अनेन अहम् कुशल मूलेन शास्ता लोके भवेयं तथागतो ऽर्हन् सम्यक्सम्बुद्ध इति

कोलं हि जनाः प्रबन्धिता उत्तीर्णा मेधाविनो जनाः

मैत्रेयो ऽपि माणवः तेषाम् माणवकानाम् अनुप्रदास्यति

कुत्र भगवन् प्रणिधानं कृतम्

न च शक्यते विना निमित्तेन पुण्यं कर्तुम्

महर्द्धिको ऽसौ महा अनुभावः

दृष्ट्वा च पुनर् आयुष्मन्तम् आमन्त्रयते इच्छसि त्वम् आनन्द यो ऽसौ यूप ऊर्ध्वं व्याम सहस्रम् तिर्यक् षोडश प्रवेधः नाना रत्न विचित्रः दिव्यः सर्व सौवर्णः राज्ञा महाप्रणादेन दानानि दत्त्वा पुण्यानि कृत्वा नद्यां गङ्गायां आप्लावितः तं द्रष्टुम् एतस्य भगवन् कालः एतस्य सुगत समयः यो ऽयं भगवान् यूपम् उच्छ्रापयेत् भिक्षवः पश्येयुः

धर्मता खलु यदा बुद्धा भगवन्तो लौकिकं चित्तम् उत्पादयन्ति तस्मिन् समये शक्र ब्रह्म आदयः देवा भगवतः चेतसा चित्तम् आजानन्ति

यतो मैत्रेयः सम्यक्सम्बुद्धः काश्यपस्य भिक्षोः अ विकोपितम् अस्थि संघातम् दक्षिणेन पाणिना गृहीत्वा वामे पाणौ प्रतिष्ठाप्य एवं श्रावकाणां धर्मं देशयिष्यति यो ऽसौ भिक्षवो वर्ष शत आयुषि प्रजायां शाक्यमुनिर् नाम शास्ता लोक उत्पन्नः तस्य अयम् श्रावकः काश्यपो नाम्ना अल्प इच्छानाम् संतुष्टानां धूत गुण वादिनाम् अग्रः निर्दिष्टः

धर्मता खलु न तावत् पुत्रस्य नाम प्रज्ञायते यावत् तातो जीवति

अनेक पर्यायेण शुचिना खादनीयेन भोजनीयेन स्व हस्तम् संतर्प्य संप्रवार्य भगवन्तं रत्नशिखिनं सम्यक्सम्बुद्धं भुक्तवन्तं विदित्वा धौत हस्तम् अपनीत पात्रम् पादयोर् निपत्य प्रणिधानं कर्तुम् आरब्धः अनेन अहम् भदन्त कुशल मूलेन राजा स्यां चक्रवर्ती इति

स संजात अमर्षः अमात्यान् आमन्त्रयते संनाहयन्तु भवन्तः चतुरङ्गम् बलकायम्

ततस् ते माणवकाः तम् यूपं खण्डं खण्डं छित्त्वा भाजयिष्यन्ति

ततो मैत्रेयः सम्यक्सम्बुद्धो अशीति भिक्षु कोटि परिवारः येन गुरुपादकः पर्वतः तेन उपसंक्रमिष्यति यत्र काश्यपस्य भिक्षोः अस्थि संघातः अ विकोपितः तिष्ठति

तत्र अनेन पर्युपासित पूर्वः

स इमाम् एव समुद्र पर्यन्ताम् पृथिवीम् अखिलाम् अकण्टकाम् अन् उत्पीडाम् अदण्डेन अशस्त्रेण धर्मेण समयेन अभिनिर्जित्य अध्यावसिष्यति

न ते ऽहं किंचित् करिष्यामि इति

एकान्त निषण्णः धनसंमतो राजा रत्नशिखिनं सम्यक्सम्बुद्धम् इदम् अवोचत् कस्य भदन्त सर्वे चक्रवर्तिनः पादयोर् निपतन्ति तथागतस्य महा राज अर्हतः सम्यक्सम्बुद्धस्य

कृषि कर्मान्ताः समुच्छिन्नाः यतः कर प्रत्यायाः न उत्तिष्ठन्ते

एवम् एतत् मार्ष

यावत् अन्यतमस्य देव पुत्रस्य पञ्च पूर्व निमित्तानि प्रादुर्भूतानि

ते तेन एव संवेगेन अर्हत् त्वम् साक्षात्करिष्यन्ति

द्विस् अपि शक्रेण उक्तः मार्ष मया त्वं प्रणादस्य राज्ञः पुत्र त्वे समादापितः

एकान्त निषण्णः वासवो राजा रत्नशिखिनं सम्यक्सम्बुद्धम् इदम् अवोचत् मम भदन्त धनसंमतेन राज्ञा संदिष्टम् प्रिय वयस्य आगच्छ न ते ऽहं किंचित् करिष्यामि

को भदन्त हेतुः कः प्रत्ययो द्वयो रत्नयोः युगपद् लोके प्रादुर्भावाय भगवान् आह प्रणिधान वशात्

उपसंक्रम्य रत्नशिखिनः सम्यक्सम्बुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णाः

धनसंमतो राजा कथयति भवन्तः यस्य विजिते ईदृशं द्विपादकं पुण्य क्षेत्रम् उत्पन्नम् यं शक्र ब्रह्म आदयः ऽपि देवा दर्शनाय उपसंक्रामन्ति तस्य अहम् कीदृशम् अनर्थम् करिष्यामि तेन तस्य दूतो ऽनुप्रेषितः

अथ धनसंमतो राजा येन रत्नशिखी सम्यक्सम्बुद्धः तेन उपसंक्रान्तः

यदा महान् संवृत्तः तदा लिप्याम् उपन्यस्तः

राजा पृच्छति भवन्तः दान शालाः समुच्छिन्नाः