tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
सेवेत अर्च्यान् न तु स्तब्धो भवेत् शिष्यः न मायया

गङ्गा तु सर्व तीर्थानाम् प्रवरं तीर्थम् उच्यते

शुश्राव यज्ञं दक्षस्य देव आकीर्णम् प्रजापतेः

निष्कुटे द्वारि हर्म्ये वा राजमार्ग अवलोकिनी

अ कृष्ट पच्या पृथिवी यत् अभूत् भूरि याजिनः

ययौ वयस्यं रुद्रस्य कुबेरं जेतुम् ओजसा

प्रणमेत् देश काल ज्ञः बलिनं रिपुम् उद्यतम्

शीत्कार कमल उत्कार विपर्यस्त लिपि क्रमैः

अवन्ध्य रति सर्गाः च तेन अहम् तान् अभूषयम्

लोलुपैः दम्भ गुरुभिः पशु यागः ऽधिगम्यते

किरीटी कङ्कण धरः छत्त्र व्यजन वाहनः

तेषां विवादे शुश्राव शपथं विपुल अर्जितान्

सूर्य प्रसादात् वदनम् प्रविष्टा मे सरस्वती

प्रभाभिः अभिभूय अस्मान् उच्चैस् सूर्य इव स्थितः

तेजः परं तपो नाम दिव्यम् एव बलं तपः

छिद्यते वासना तन्तुः इति चिन्तयता सताम्

पृष्टो दुर्लक्ष्य चित्तानाम् व्याजहार पितामहः

वृषादर्भि प्रयुक्ता सा यातुधानी बिस अर्थिनः

वृक्ष पायसयोः यः अभूत् व्यत्ययात् ब्राह्मण अग्रणी

श्वेतद्वीपम् इतस् गत्वा विष्णु रूपान् अनामयान्

शिबिः औशीनरः पृथ्वीम् एक छत्त्राम् शशास यः

गन्ता त्वम् अपि कालेन किं धैर्येण विकत्थसे

कर्म शेष उपभोगाय तौ जन्मान्तरम् आपतुः

तैः तैः उपायैः द्रव्यैः वा कुर्वीथाः क्षण साधनम्

शक्तो हि आयुषि मर्यादां यः काल विहिताम् भवेत्

ब्राह्मणेन इति अभिहिते प्रहृष्टः पृथिवीपतिः

शशास शिष्यं विपुलं बहु मायम् शतक्रतुम्

स्वभाव नश्वरान् भावान् न शोचन्ति विवेकिनः

अध्यापयन् तम् अभ्येत्य स्व वृत्तान्तम् न्यवेदयत्

सखा दुर्योधनस्य अयम् चार्वाको नाम राक्षसः

आशा लता वलयितम् बद्ध मूलम् अविद्यया

धर्माद् अ च्यवतः तस्य छिद्र प्रेक्षी सदा भवत्

तुल्यम् आप्नोति भूपालः फलं लोक अनुपालनात्

अवतीर्य घन छायम् प्राप रत्न लता वनम्

पुत्र वत् पश्य भूपालम् अ नृशंसम् युधिष्ठिरम्

का नाम जननी पापा मद्विधा अन्या भविष्यति

तस्य सत्यवतो भावम् उपलभ्य मुनिः ततस्

ततः सुरसरित् सूनुम् ददर्श शर शायिनम्

दृश्यन्ते धन्य ताः ताः ताः राज्य स्वर्गति भूतिभिः

मुनि इन्द्रेण गृहीतायां विधिवद् गवि धीवराः

अ भाग अर्हे ऽसि किं यज्ञेषु इति गौरी _ हरः

तां तां तमस् मयाम् योनिं संसरन्ति शरीरिणः

भ्रामयति आप्त मात्रा एव शोषयति आयती कृशा

असिपत्त्रवनं घोरं तप्ता वैतरणी नदी

परस्य विभवं दृष्ट्वा न कामात् मर्तुम् अर्हसि

अभ्येत्य देवशर्मा अथ सर्वं तत् बुबुधे मुनिः

तत्र पृष्टो बहुविधाः कथाः प्रणय लालसः

अर्जुनो अपूजयत् नित्यम् भूमिदेवान् अन् अन्य धीः

धनं गमयतां भूरि गृहान् च सु परिच्छदान्

प्रहसन्ति विषादिन्यो हृष्टाः शोचन्ति हेलया

श्वपाक वञ्चिता अनेक काकपक्षैः इव आवृता

ततः पृष्टो हरिः भीष्मम् शान्त व्यथम् अनामयम्

तम् एव अपचिते काले हन्यात् एष नय क्रमः

पुरा तपस् स्थितम् शौरिं मुनयो द्रष्टुम् आययुः

देवि शंस यथातत्त्वम् इह आगमन कारणम्

अहो नु दारुणा यूयं त्यक्त्वा गच्छन्ति ये सुतम्

वन्दितो निन्दितः च असि समः तुल्य प्रिय अप्रियः

अ भीतैः सर्व भूतेभ्यः भूतानाम् अभय प्रदैः

स्व रूपम् विकृतो द्वेष्टि शूरं भीरुः बुधम् जडः

युधिष्ठिरो ऽर्चयित्वा तं प्रयातो भीष्म शासनात्

शोकेन स्पृष्ट चित्तानाम् नष्टानाम् उद्भवः कुतः

दोला विलोल हृदया तस्थौ लज्जा आकुला क्षणम्

पुरा शुकेन भगवान् व्यासः पृष्टो अब्रवीत् इदम्

पक्षी इव उन्मथितम् सालं बन्धं मुञ्चति सात्त्विकः

राजा अपि तद् गिरा काले शोषयित्वा क्रमेण तान्

तदा क्रुद्धाः तु दण्डेन विदधुः ताम् च भस्मसात्

आसने च उपविष्टः ऽथ तया पीलु वनेषु सः

भेदनाय सदा कुर्यात् परेषाम् पौर सान्त्वनम्

तस्मात् कुशलम् एव आदौ कार्यं संसार शान्तये

सो अब्रवीत् गूहनात् मातुः अज्ञातः अस्माभिः अग्रजः

ततो अब्रवीत् शांतनवम् शर श्रेणि वृथक् आकुलम्

यातः तद् शासनात् एव सहसा मृगराज ताम्
मुनयः कश्यप मुखाः नृपाः च नहुष आदयः

तत् एव नारदो गत्वा पवनाय न्यवेदयत्

अहो न सर्व भूत आत्मन् ध्येयः त्वम् तत्त्व दर्शिणाम्

प्रयातु शेषः काले ऽयं तव संतोष शालिनः

तृष्णां निनिन्द सहसा प्रशान्त अनुशय ज्वरः

न हि शीलवतः किंचिद् विद्यते भुवि दुर्लभम्

क्रतुः निर्विघ्न सम्भारः तीर्थम् अध्व श्रम उज्झितम्

अथ अब्रवीत् नीलकण्ठः पृष्टः सर्वैः मुनि ईश्वरैः

राज्ञा गतिं च तीर्थं च पृष्टः शान्तनवो ऽब्रवीत्

काले काले स्वयं राज्ञा द्रष्टव्यः च अप्रमादिना

अन् अन्य मनसा मेने तं नेत्र अमृत निर्झरम्

असंतोषे मतिं मोहात् मा कृथा विभव आशया

यदा लोका भविष्यन्ति निर्मर्यादाः कलि स्पृशः

स्नेहस्य आयतनम् प्राणाः कः स्वयं त्यक्तुम् ईश्वरः

इन्दु कुन्द अङ्कुर आकार सुकुमारतर आकृतिम्

स नृपः कमला केलि धाम कर्ण अब्ज षट्पदः

देश काल आदि रहितम् श्व अवलीढम् रस च्युतम्

न ते दोषो ऽस्ति मद् सङ्गे त्याज्या न एव तु योषितः

प्राण इन्द्रिय जयात् नूनम् शोको मृत्युः च नश्यति

म्लापितं राज्य लुब्धेन स एव निहतो भवान्

ततो जगाद गाङ्गेयः प्रणम्य मनसा हरिम्

तम् अभ्येत्य अब्रवीत् शङ्खः धर्म भ्रंश भय आकुलः

नष्टाम् अर्थयमानस्य प्राप्तां च त्यजतः श्रियम्

ऐरावण गतस्य इति श्रुत्वा शक्रस्य भाषितम्

देह भङ्गे निरालोकं गत्वा देशम् अबान्धवम्

राज्ञा वृत्र कथाम् पृष्टः पुनः प्राह पितामहः

ईषत् उन्मील्य नयने विश्व रूपी तम् अभ्यधात्

अहो नु त्वयि कालेन याते ऽस्तं यशसां निधौ

आशां सृजेत् न विफलां विभजेत न निष्ठुरम्

ब्राह्मणेभ्यः परो न अस्ति राज इन्द्रैः बलवत्तरः

इति पृष्टो नरेन्द्रेण व्याजहार पितामहः

कुल आचारम् अन् आलोच्य राजा पतति संशये

वृत्ते क्षत्र उचिते कार्ये न लज्जा कर्तुम् अर्हति

गते तस्मिन् महा उत्साहे छाया रूपः वर आकृतिः

पतन्ति षट्पदाः तत्र यत्र यत्र सरोजिनी

कृपया आश्वासयन् ऊचे पुत्र शोक आकुलम् पुरा

त्रायस्व इति अभिधाय एव व्याघ्र ताम् तद् गिरा ययौ

पुण्य तीर्थानि च अन्यानि नरः प्राप्य जित इन्द्रियः

विदेशेषु धनं विद्या व्यसनेषु धनं मतिः

आलोक दुर्लभः तस्मात् दीपम् दद्यात् नरः सदा

वेदान् अधीत्य स आकारान् अवाप्य च बृहस्पतेः

त्यक्त्वा पराक्रमेण एव स जग्राह बल उत्कटः

अमृत आशी स विज्ञेयः सुरा नाम्ना अमृत आशिनः

तद् सहस्रस्य च अध्यक्षः सर्वं राज्ञो निवेदयेत्

न चरति अवटे तस्य कर्मणो ऽपि सुखं सदा

काले दिष्ट्या भवान् प्राप्तः परिवृत्ते दिवाकरः

सुता मोघवतो राज्ञः कान्तां मोघवतीं युवा

तम् अभ्यधात् क्षितिपतिः भगवन् विपुल व्रताः

ततो मद जल श्याम कपोल आलीन षट्पदः

परत्र उष्ण कटाहाः च सन्ति गेहं न बान्धवाः

कृष्ण प्रभावम् पृष्टो ऽथ राज्ञा शान्तनवो ऽब्रवीत्

लोके वा दास्यसि गजं न तत्र बलवान् असि

राजा अवदत् वचस् युद्धैः अजेयः सत्त्ववान् भवान्

अत्र अन्तरे छन्न वपूः मृत्युः आदाय मुद्गरम्

न हि शोकः सुख भ्रंशे कर्तव्यो वृद्ध सेविभिः

पुत्र सर्व प्रयत्नेन पूजय ब्राह्मणान् सदा

अवाप उद्वाह विधिना वितीर्णां तेन सुप्रभाम्

धौम्यं ब्राह्मण चिन्तासु सहदेवं च संनिधौ

विशल्यानि शनैः सर्वे ददृशुः विस्मय आकुलाः

प्रांशुः नीलोत्पल श्यामः भुवनानि विलोकयन्

मिथ्या आचारम् विदित्वा तं दृष्ट्वा मांसं च तद् गृहे

गतो गयः च नृपतिः यः काञ्चन मयाम् महीम्

सहस्र संख्येभिः स मुनिः तुष्टाव शशिशेखरम्

स उत्फालान् अखिलान् मत्स्यान् हत्वा प्रोतान् अथ अपरान्

वपुषां जीवितानां च गतानाम् आगमः कुतः

नाना गतीः पुण्य कृताम् भीष्मः पृष्टो महीभुजा

शून्य ताम् चिन्तयेत् पश्चात् यया ब्रह्मणि लीयते

तत्र किं न श्रुतं काष्ठ जन्तु वत् गुण भौतिकम्

भिन्न भिन्न अपविद्ध अङ्गम् निहत्य मृग रूपिणम्

सदा द्विजातयः पूज्याः ते सर्वत्र परायणम्

गङ्गायां निहितः सा अपि निदधे तं गिरेः तटे

स्कन्दे विटपिनः तस्य कपोतः कृत संश्रयः
उच्छ्वास शेषः विमुखः स्वप्ने धावसि च अन्यतस्

ततस् तपस् वनम् प्राप्य दृष्ट नष्टे मृगे पुनः

जितन्त आद्येन मन्त्रेण स्तूयमानं सितैः नरैः

स विज्ञाय अच्युतम् देवं प्रययौ परमां गतिम्

पुंसां दम प्रसक्तानाम् शत्रुः नाम न विद्यते

पानीय दानम् अमृतम् प्राणिनां सम्प्रचक्षते

त्यक्त अभिमान स्पर्धानाम् न एव शोचन्ति बान्धवाः

ददर्श मणि पर्यङ्के वृद्धां भास्वर भूषणाम्

मुनि तुल्याम् गतिं पुंसां प्रयच्छन्ति एव सेविताः

अपातयत् कृशतरम् मुनिं वर्त्मनि कश्यपम्

ततः कदाचिद् संजात विस्रम्भः भृगु सम्भवः

ततः कालेन महता जालेन आकृष्य धीवराः

इति एवम् रक्षिता पूर्वं विपुलेन गुरोः प्रिया

पप्रच्छ नारदः प्रीत्या तं यदृच्छा गतः मुनिः

किंतु ब्रह्म स्व विभ्रंशात् मम इमाम् कृकलास ताम्

तान् एव न अभिमन्यन्ते राजानो हि निरङ्कुशाः

दष्टं राधेयम् आलोक्य ददर्श विकृत आकृतिम्

अहं कु तार्किकः भूत्वा धूम अग्नि प्राय वाद भृत्

मन्द प्रतापः धूम अङ्कः न भवेत् द्रुम वह्नि वत्

निज धर्म परित्यागात् त्वम् तु राज्ञ् स कल्मषः

स्वयम् अपि अर्जितम् वीरो न कामात् भोक्तुम् अर्हति

स्त्रियो हि नाम संसार कारा मन्दिर शृङ्खलाः

एताम् आजगराम् वृत्तिम् आश्रित्य विमल आशयः

कुम्भी न्यस्त धन त्राण चिन्ता पाण्डु कृश _

मा शुचः पृथिवीपाल सा हि कं न उपसर्पति

अशेष संशय छेत्ता स मे ज्ञानं प्रवक्ष्यति

कान्तां सुदर्शनां नाम नयन आनन्दि दर्शनाम्

बिसानि तानि न अपश्यन् न्यस्तानि नलिनी तटे

इति उक्त्वा मुनिम् आमन्त्र्य जगाम मुनि पुंगवः

भेदेन कुपित अमात्यम् हीनं दण्डेन पातयेत्

वरुणस्य सुर इन्द्रस्य सुरभीणां स्वयंभुवः

सर्व देव मयः त्राता यावत् न वसुधाधिपः

समेषु तरु कुञ्जेषु श्वभ्रेषु विषमेषु च

जाह्नवी सुतम् आमन्त्र्य प्रतस्थे पाण्डवैः सह

प्रवर्तन्ते पुनः सर्वाः सत् आचार उचिताः क्रियाः

यत् एतैः दुष्करम् कर्म समरे कृतम् ओजसा

आनृशंस्येन सत्येन दानेन च समीहितम्

आत्मनि एव अखिलम् भाति सत् अपि असत् इव स्थितम्

श्रुत्वा इति पृष्टः पार्थेन भूतानां प्रभवो अपि अयम्

ध्यायन् संसार सरणिम् निर्वेदात् न धृतिं ययौ

इध्म दर्भ फल आहारी निर्जर आश्रम पालकः

समस्त चित्त ग्रहणम् योगिनाम् इव भूभुजाम्

वैश्यो धन मद आध्मातः स्यन्दनेन पुरा व्रजन्

तस्मै नृप पदम् व्यासो ददौ जन्मान्तरे क्रमात्

प्राण पीडा पणेन अपि प्रतिग्रह पराङ्मुखाः

प्रजानां दलने सक्ता न तु ते राज संमताः

स बोधितो वसिष्ठेन गर्व ज्वर विमोहितम्

अर्जुनेन इति कथिते माद्री पुत्रौ अथ ऊचतुः

सो अब्रवीत् देवताः सर्वा विचिन्वानस्य मां पितुः

स तैः मम निहतः काकः प्राह यो मां भव द्वितम्

पप्रच्छ शोक काले अस्मिन् किम् न शोचसि दानव

ब्राह्मणी गौतमी नाम पुत्रकं पुत्र वत्सला

यमो अब्रवीत् गो प्रदानाम् एताः क्षीर घृत आपगाः

ततो मुनिः समुत्थाय मौनी गत्वा मनोजवः

तद् सुतः ऽपि दिवोदासः तैः एव युधि निर्जितः

समाना सुख दुःखेषु सत् जनैः सह संगतिः

तत्र तान् अवदत् घोराः रक्षामि नलिनीम् इमाम्

किं धैर्यम् इति पृष्टो ऽथ पार्थेन आह पितामहः

अनश्वरम् अन् आक्रम्यम् मर्यादा मानिनां धनम्

यः च आतपत्रे यात्रायां शीतांशु धवले तव

अ छिन्न प्रसरः कामो न एव आसाम् क्षमते धृतिम्

दानात् परम् न संसारे देहिनां शर्म विद्यते

शास्त्र अनुवर्तिना पुत्र त्वया धन्यो ऽस्मि सूनुना

वातस्कन्धान् अतिक्रम्य याते तस्मिन् सुत प्रियः

ये स्वयं क्षेमिणो यान्ति धिक् तान् क्षत्रिय पांसनान्

निष्कामः च स कामः च मतौ मे स्वस्थ रोगिणः

समारूढः श्रियं कान्तां ललना अम्भोज षट्पदः

कच्चित् ते विमलं ज्ञानं परमं ब्रह्म दर्शनम्

गलित करण वृत्ति ग्राम निःष्यन्द लक्ष्यः सपदि किम् अपि भीष्मः चिन्तयन् संबभूव

पितामह गतिं ब्रूहि शरण आगत रक्षिणाम्

पप्रच्छ आचार संसार मरणम् देह देहिनोः

मांसात् एव समुत्पन्नं मांसं मांस मयः नरः
राज्ञ् अस्ति गृहे मोक्षो धन्यानां विघस आशिनाम्

वक्तासि सर्व धर्माणाम् मोहात् मा निरयं गमः

उवाच भोग संकल्प भङ्गम् मा मे कृथाः प्रभो

पृष्टः सुरसरित् सूनुः ध्यात्वा पुनर् अभाषत

एक एव अस्ति निखिल प्रियः पूज्यः च नारदः

गङ्गा जलेन स्पृष्टानां फलम् अल्पम् सुरालयः

निर्मोक पट्टम् सर्पेषु नीलिकां सलिलेषु च

श्रुत्वा एतत् विस्मितः राजा प्रशंसन् वीर विक्रमन्

विद्या चक्षुः तपः सत्यं त्याग रागौ सुख असुखे

सतां सङ्गे मतिं कुर्यात् सत् आचार पुरे वसेत्

निनाय रात्रिं प्रातर् च नृपो द्रष्टुं तम् आययौ

नाना वर्णम् ततो अपश्यत् ज्योतिस् रूपम् सनातनम्

शशंस सारं धर्मस्य सत्यं पर हितम् तथा

शक्रो ऽपि तद् गिरा प्राप्य प्रययौ द्विज वेश भृत्

क्षिप्रम् उत्क्रान्त सूर्यः अभूत् अति सूर्य अनल द्युतिः

याता स्मृति पदम् येषां भङ्गाय एव अखिल एनसाम्

राज्ञा शत्रुंतप आख्येन वृत्तिं नीतिं च भूभुजाम्

अन्त्यो अन्त कृत् च भूतानां घोरो वायुः परावहः

ह्रस्वं देहं तद् उद्भूतम् ददृशुः विकृतम् नरम्

तस्य कीर्तयतः पापं तप्तस्य अनुशय अग्निना

अत्र अन्तरे त्रिदण्ड अङ्कः त्रिशिखः कपटो मुनिः

भद्र मद् गृहम् आप्तः ऽसि वितरामि ते ईप्सितम्

अराजके पुरा लोके प्रवृत्ते धर्म विप्लवे

वीतहव्य सुतैः पूर्वं हेहयैः बलवत्तरैः

इति तेषु ब्रुवाणेषु हसन् प्राह शुनःसखः

यथेच्छं गृह्यतां मत्तः सर्वं वा विविधं वसु

तत् सर्वम् मरणं मन्ये तव कुत्सित जीविनः

ततः प्रत्यक्ष _ तस्मै राजा सु दर्शनात्

इति गन्धर्व भूपालः विश्वावसुम् अबोधयत्

स तैः उक्तः निषीद इति निषाद जनकः ऽभवत्

प्राणाः प्रियतराः पुंसां यैः हुताः ते रण अनले

इति उक्त्वा निर्भर आनन्दः प्रणम्य मनसा हरिम्

प्रययौ कलयन् अन्तर् विधेः उत्साह वाम ताम्

अयोनिजः च मांधाता स सर्व विजयी नृपः

द्वितीयः च गृहे जातां तां स्नेह भय कातरः

इति ऊचे स सदा जायां धर्म सब्रह्मचारिणीम्

एतत् अत्रि प्रभृतयः श्रुत्वा ते मुनयः क्रमात्

नीतो भवद्विधा यावत् याताः सर्प न हेतु ताम्

ऐरावणं समारुह्य कैलासम् इव जङ्गमम्

त्वां विना न अर्थये किंचिद् इति उवाच असकृत् द्विजः

अ व्यङ्गाः गगन आकाराः महत् पश्यन्ति सूरयः

अथ अब्रवीत् माम् जननी वने पुत्र पयः कुतः

तत् शुष्यति विरागेण येषां ते परमं गताः

स्वं वपुः दर्शयित्वा च हसन् इन्द्रः ययौ दिवम्

कन्या गुणवते देया कुलीनाय अति रूपिणे

विष्णु तेजः दधत् वज्रम् तं जघान महा आकृतिम्

पौत्रः ते ब्राह्मणो राज्ञ् भविष्यति महा तपाः

निरस्य बहुषु वाक्यैः मार्जारम् इति मूषिकः

विभेद्य पातय अमात्यान् इति उक्त्वा विरराम सः

दण्डयेन् न अ विचारेण मन्त्रयेत न संसदि

आजहार जगाम अस्य शत्रु ताम् येन वासवः

यथार्थ नाम्नीम् तनयां सुकुमारीं समादिशत्

अन्येभ्यो ऽपि विलभ्य एवम् कौरव आवसथ आवलिम्

सर्वतो गुप्त मन्त्राणाम् गूढ प्रणिधि _

वचसा मधुरेण एव कुर्यात् मूल क्षयम् रिपोः

भावाः स्वभाव चपलाः पुरुष अर्थः निरर्थकः

परिवर्तिनि काले अस्मिन् पुण्यवान् न अपचीयते

दृष्टो मया महा सत्त्वः रविः तस्य अग्रहीत् करम्

हर रुद्र स्मर अराते विश्व विश्व ईश्वर ईश्वरैः

आशा विनाश संतप्तः मुनीनाम् अविशत् सभाम्

वर्तमानः स्वधर्मेण प्रजानाम् अभवत् प्रियः

भ्रष्ट ऐश्वर्यः पुरा वृत्रः शुक्रं गुरुम् अभाषत

स ब्रह्मचारी विपिने कुरङ्गाणां विहारिणाम्

गणान् च उपजपेत् पूर्वम् धनैः आकृष्य वल्लभान्

शान्ताय शान्त कल्लोल कैवल्य पद शायिने

शौरि दर्शन पर्यन्ताम् आदिदेश स्वयं यमः

कुतूहलेन इति तया पृष्टा प्रोवाच शाण्डिली

ततः शशि कर आकाराः समुद्धृत्य मृणालिकाः

यत् सत्यम् निरयायन्ते तत्र स्वर्ग सुख श्रियः

न वाञ्छा न च मे द्वेषः स्वर्गे अपि अस्ति अवशम् मया

भृगोः आश्रमम् आसाद्य वीतहव्य वध उद्यतः

दीर्घदर्शी तदा पूर्वं स्वयं प्रायात् सरः परम्
मोक्ष धर्म अर्थ निपुणम् द्रष्टुं पद्भ्यां नभस् चरः

श्रुत्वा इति दैत्यः तम् प्राह शक्र किं कत्थसे वृथा

इति उक्तः बहुशः शक्रो मया भर्ग अनुरागिणा

त्यक्त्वा अन्तिकम् अवाप्ता त्वां सत्य शीले मम स्थितिः

रामेण दृष्ट मात्रः ऽथ भस्मीभूतः कृमिः क्षणात्

इति उक्त्वा अन्तर्दधे धर्मो मृत्युः च विमुखो ययौ

प्राप्तो अहम् अतिथिः दूरात् इति ऊचे संश्रय आशया

निर्धन अवज्ञया तस्मै तां यदा न ददौ नृपः

स्वर्गं स नन्दन उद्यानम् मुनिः तौ मोहयन् मुहुर्

राज्य अर्धम् अथवा राज्यं ददानि इति अब्रवीत् नृपः

बद्ध्वा तं सर्पम् आदाय जगाद अभ्येत्य गौतमीम्

लोल कल्लोल दोला अङ्कम् केलि वेश्म हिमत्विषः

हा पुत्रैः इति पितुः वाचम् श्रुत्वा सर्व अन्तर आत्म ताम्

स जायां वीक्ष्य मध्याह्ने क्रुद्धः सूर्यम् उदैक्षत

न अभवम् प्रोषिते वा अपि पत्यौ व्रत विवर्जिता

न तत्याज गजं दर्पात् तदा तं गौतमो ऽवदत्

अभिध्या सदृशा पुंसां फल अवाप्तिः अपायिनी

सिद्धये संयत ध्याम् सत् मन्त्र बल शालिनाम्

मिथो मत्स्या इव अश्नन्ति जना दण्ड विवर्जिताः

रविं वायुं जलं भूमिं प्रविश्य गगनं तथा

स नियुक्तो भगवता प्रजानां परिपालने

न वियोगेषु संतापः कार्यः किल विवेकिभिः

कार्तवीर्यं पुरा प्राह वायुः जित जगत्त्रयम्

दत्त्वा च विपुलं दानं मोदते पुण्यवान् सुखी

स्व कर्म धर्म निरताः हिंसा राग विवर्जिताः

तेन अद्य सुर वन्द्यः ऽपि प्राप्तो असि अनुचिताम् दशाम्

तद् गतिम् कथय इति उक्तः राज्ञा भीष्मो अवदत् पुनर्

भजस्व स्वयम् आयाताम् दुःसहो मे स्मर ज्वरः

तस्यै वरं ददौ धाता व्याधयः ते अश्रु बिन्दवः

प्रयाति वसु लोकम् च तिलधेनु प्रदः नरः

निवर्तन्ते कथं नाम कथ्यतां मे पितामह

पृष्टो अब्रवीत् शांतनवः त्रिवर्ग गति कोविदः

भेषजं परमं नाम संतोष अमृत वारिदः

तत् श्रुत्वा क्षत्रियो न इह कश्चिद् सर्वे द्विजा वयम्

ऐश्वर्य मान सुभगान् तेन वा दुर्बलो भवान्

होम अवशेष पयसा नीवार प्रसवेण च

जमदग्निः पुरा धन्वी लक्ष्य अभ्यास रतः वने

सु वेशम् सुभगं कान्तं त्यक्त्वा परिचितं चिरम्

श्वेतद्वीपं समासाद्य नारदो रुचिरान् नरान्

निवृत्ते च प्रवृत्ते च धर्मे धर्म विदाम् वर

भरद्वाज प्रसादात् सः लेभे पुत्रं प्रतर्दनम्

सर्वथा युद्ध रुचिना प्रत्याख्याते जनार्दने

कृतज्ञैः साधुभिः सभ्यैः कुलीनैः अनपायिभिः

विरक्तः काननं प्रायाद् विहित अनशन व्रतः

ललित दल सरोज प्रोच्चटत् जीव हंसः दृशम् अति शशि सूर्याम् भ्रू विभागे निवेश्य

अहो नु मोह मुग्धस्य लोकस्य इयम् प्रमादि ता

अथ शुक्र कथाम् पृष्टो राज्ञा प्राह सुरव्रतः

अतिक्रम्य गुणान् सर्वान् प्रज्ञा एव उपरि वर्तते

अगमं गरुड आरूढः द्वारकं हर्ष निर्भरः

धृत्वा दैवत वत् पूर्वम् धृतराष्ट्रं वधू सखम्

ददृशुः ते ततस् तत्र विष्णु वक्त्र उत्थित अग्निना

स्त्री सती स्त्री स्वभावम् च मादृशी वक्तुम् अर्हति

विपुले दुर्दिन आयासे लुब्धकः कानने पुरा

हितैः मान्यैः च रक्ष्यन्ते भृत्यैः नृपति सम्पदः

प्रीणाति सकलान् लोकान् सुमनस् वलि धूप दः

सो अब्रवीत् अभवत् यज्वा भृङ्गाश्वो नाम भूपतिः

कराभ्यां शिशुना अनेन वितीर्णं सलिल अञ्जलिम्

पश्य शीत आतप व्याधि मरण अवधि दुःस्थितिम्

रविः प्रसादयामास भयात् एत्य कृताञ्जलिः

अस्मिन् प्रवाह वत् याति नॄणाम् आयुषि किं सुखम्

त्वत्तो हीन गुणान् अन्यान् व्यक्ते पश्यसि पूजितान्

श्राद्धे निषिद्धं सततं स गुडम् लवणत्रयम्

इति उक्तः मुनिना वृद्धः समुत्थाय जगाद सः

क्षपासु अपि यया दिक्षु बभुः बाल आतप श्रियः

अग्निहोत्रं न वेदाः च शास्त्र कन्था न दुःसहा

चचार कृतकृत्यः क्ष्मां पूज्यमानो नृपैः द्विजैः

ययौ मही गो वृष दः कन्या ग्राम पुर प्रदः

पूर्वं शेषां बृसीम् एताम् कुरुष्व इति अवदत् मुनिः

अन्नं शरीरिणां प्राणाः तस्मात् प्राण प्रदः अन्न दः
पुंसां स्व कर्म मुद्राणाम् शोकस्य अवसरः ऽत्र कः

तरुणा धूर्त सचिवाः वृद्धानां वचनं वयः

कूर्म अङ्ग वत् संहृत इच्छः स्व इच्छा चारी विमुच्यते

शरीरे रक्षिते तस्मिन् सर्वम् भवति रक्षितम्

स कार्तिकेयो भगवान् जातः शर वने शिशुः

गतः शक्र आदयः देवा यस्य आसन् कान्त विक्रमे

गृहं प्रवेशितः ताभिः हेम रत्न आसन उज्ज्वलम्

तस्मात् एताः परं पुण्यं पवित्रं न अस्ति अतस् परम्

श्रुत्वा एतत् ऊचुः मुनयः त्वया भाषितम् ईप्सितम्

मही दानेन दातॄणां क्षीयते गुरु पातकम्

चपलेषु च भावेषु ताटस्थ्यं पुत्र न उचितम्

श्रूयतां यत् विनष्ट अर्थ समये दुःख भेषजम्

इति उक्ते दिव्य मुनिना निःश्वस्य उवाच धर्मजः

उन्मत्ताः कृपणाः काणाः कुष्ठिनो वृषली वराः

तां विलोक्य सुधा सार सिक्त अङ्गः इव मैथिलः

मूर्खाः सत् आचार रताः पण्डिता धर्म वर्जिताः

पप्रच्छ गत्वा ब्रह्माणं नष्टे वैरोचने पुरा

किं न विप्लावयन्ति एताः हरिण्यः शीघ्र गाः क्षणम्

वने तेषां वृषादर्भिः फलानि औदुम्बराणि अथ

कुशलं जगतां किंचिद् इति वादिनि भूपतौ

स्वयम् उत्पादिते मग्नः क्षुद्रः को नाम मुच्यते

तान् एव अनुप्रययतुः क्षुध् तृष्णा परिपीडितौ

तावत् चिन्ता परः सो अभूत् यावत् तस्य पिता स्वयम्

भीष्मः पृष्टो अब्रवीत् शक्रः पुरा प्रह्लादम् अब्रवीत्

उपयान्ति स्वयं मृत्युं हन्ता कश्चिद् न कस्यचित्

महार्ह रत्न रुचिरम् ददौ भीमाय धर्मजः

को हि तद् वर्तन आदानैः आत्मानम् अवसादयेत्

श्रुत्वा एतत् धर्मतनयः प्रणय आवर्तित अञ्जलिः

स जानाति इति विप्रेण स पृष्टो अतिथिः अब्रवीत्

तरुण अर्क उपमा पात्रम् वृद्धं वृद्धेन तेजसा

तेषु प्राप्त आसन अर्घ्येषु पूजितेषु पुरोधसा

विडम्बयन्ति दर्प अन्धाः हेला उल्लोलित कुन्तलाः

इति उक्तः अपि आम्बिकेयेन न शशाम सुयोधनः

किं वा अन्य पतिताः सर्वे तदा एव व्यसने वयम्

स्पृशन्ति अभाव पदवीम् भवन्ति च पुनः पुनः

रति विघ्न कृतः देवः तत्याज परमं महः

द्वितीय शयनात् वृद्धा समुत्थाय ततः शनैः

लोभ शुष्क कलत्रस्य दुःख एक फल भागिनः

लीला अलसः स कालेन बभूव अचल संनिभः

उपदेशं पितुः प्राप्य तद् गिरा जनकं ययौ

तं विश्व व्यापिनम् दृष्ट्वा कृतकृत्यो ययौ मुनिः

विषादं मा वृथा राज्ञ् शरीर उच्छोषणम् कृथाः

दातॄणां पुण्य शीलानाम् व्रतिनां सत्य वादिनाम्

एतत् ध्यात्वा ध्या एव आखुः लुब्धक आगमन अवधि

कालेन तस्मात् छेत्स्यामि पाशं ते मित्र ताम् गतः

आशा दौर्बल्यम् आयान्ति शरदि इव अल्प निम्नगाः

पादैः संनिधिम् आदाय सहस्राक्षम् उपाययौ

कृतज्ञ भवसे मित्रं दूरात् एव आर्य चेतसम्

जनं विश्वसयेद् वाचा शौचं दम्भेन दर्शयेत्

शुनःसखस्य स्वच्छन्द चारिणः सुख शालिनः

इति उक्ते तेन भगवान् यमः मृत्युः च तां भुवम्

अ संनिरुद्ध प्रसरः निःसङ्गो बहु संगतः

एवं दाक्षिण्य सदृशः न अपरः विद्यते गुणः

ततो वदन्यम् अभ्येत्य स्त्री वृत्तान्तम् निवेद्य तम्

राज वृत्तिः इयम् पूर्वा यत् न तीव्रं न मार्दवम्

मुनयो अभ्याययुः द्रष्टुम् नारद आद्याः युधिष्ठिरम्

तद् गिरा क्रोध विधुरः स्फारः प्रलय मारुतः

अस्मिन् भव महा मोह तप्तः व्याप्ते जगत्त्रये

तं कदाचिद् द्विजः कश्चिद् अज्ञान अवाप्त किल्बिषम्

ततः सुर अर्थितः धाता कृत्या सर्गात् व्यधात् स्त्रियः

सु सहायः स्थिर आरम्भः गूढ मन्त्रः सदा उद्यतः

तेजस् रञ्जित दिश् चक्रः दिवम् आचक्रमे गुरुः

स तम् ऊचे काल वशम् त्वं यथा आत्थ तथा एव तत्

अशोकः च अमृतः च अहम् तेन नारद पश्य माम्

स्यूमरश्मिः निशम्य एतत् प्रोवाच क्रियया पुनः

तम् आश्वास्य भुवं नीतम् एकम् सर्व अधिपम् कृतम्

देवव्रतस्य काले ऽयं मुमुक्षोः देह मुक्तये

सत् आचाराः तपस् युक्ताः प्रशान्ताः सत्य वादिनः

गुरोः निकारम् कृत्वा च भवति श्वा ततो वृकः

एतत् धर्मसुतः श्रुत्वा पुनः शन्तनुनन्दनम्

न्यास अपहारिणः धेनु स्त्री गुरु ब्राह्मण अन्तकाः
दिन अन्ते सो ऽथ ताः प्राह यान्तु सर्वाः स्वम् आलयम्

जन अपवाद परशुम् सहते श्रीलता कथम्

राज्ञां श्रियो हि तद् वाक्यात् भवन्ति न भवन्ति च

आकीर्ण हास कुसुमाम् विलोल अलक षट्पदाम्

स्फुरत् संविद् मणि शिखाम् चित्त प्राङ्गण चन्द्रिकाम्

न एव अङ्कुर समर्थम् मे ज्ञान बीजम् प्ररोहति

अकाल वह्निना दग्धे राज्ञाम् ऐश्वर्य कानने

वृद्धः श्व जीवी प्रोवाच तं कास उद्घर्घर स्वरः

पुनः पृष्टो अवदत् भीष्मः याज्ञवल्क्यो गुरुः पुरा

इति उक्तः दानव इन्द्रेण तुष्टः प्रोवाच वृत्रहा

पदा क्षिपसि किं राज्ञ् गतम् न प्राप्यते पुनः

यत्र उषितम् च भुक्तं च विहृतं च यथासुखम्

श्रुत्वा एतत् आशय ग्राही ब्राह्मण उक्तम् निशाचरः

त्वया एव हृतम् नः सर्वथा बिस भोजनम्

न हि एतत् भक्ष्यते हेम वने विगत विक्रिये

धृतो वर्ष सहस्रम् प्राक् मूर्धना गर्भः प्रजासृजा

प्रहृष्टं ज्येष्ठ वयसम् पिनाकि वर भूषितम्

न यासि यावत् संकोचम् जरया तप्त चर्म वत्

काम्पिल्ये नगरे पूर्वं ब्रह्मदत्तस्य भूपतेः

अमृत आयतनम् गावः पवित्रा रुद्र मातरः

न शक्या रक्षितुं नार्यो रक्षिता च त्वया रुचिः

चारैः भवेत् च सर्वज्ञः प्रहरेत् व्यसने रिपौ

तरन्ति घोर दुर्गाणि परत्र इह च भूमिपाः

मधु मत्तः यथा शेते तथा त्वं कर्तुम् उद्यतः

विच्छिन्न कर्मा निर्द्वन्द्वः पुण्य पाप विवर्जितः

गाढ अनुशय संतप्तः त्वयि वीर शर अर्दिते

स्व अर्थम् उद्दिश्य लम्बन्ते ये क्षणं प्रीति तन्तुभिः

न कुर्यात् बलिना वैरं दुर्बलो दर्पम् आश्रितः

मद् वरात् ततस् राज्ञः सृञ्जयस्य सुतो गतः

श्रुत्वा इति धर्मतनये देहि देह गतिम् पुनः

वृतं दासी सहस्रैः च दुःशासन गृहम् नृपः

मन्त्रेण तद् वितीर्णेन तपसा च समाहितः

संसार कर्त्रे मोहाय ज्ञानाय तिमिर छिदे

जमदग्निं सुतः च अस्य रामो अभूत् क्षत्रिय उचितः

श्रुत्वा एतत् सहसा स्मृत्वा तपसे स ययौ मुनिः

स कालेन निराहारः शान्त संसार वासनः

पश्यन् असार ताम् एतान् न अनुशोचामि निर्व्यथः

निर्मर्यादं विलोक्य इदम् व्याकुलो अभूत् प्रजापतिः

मुनिः कालकवृक्षीयः क्ष्माभुजा क्षेमदर्शिना

प्रोवाच शिष्यं जनकं परम अक्षर निर्णयम्

सो ऽथ द्वार अग्रम् अभ्येत्य तस्य वैडूर्य वेश्मनः

काल भृङ्गः पिबति एव जन किञ्जल्कम् अञ्जसा

ददर्श मिथुनं षट् च देविनः कितवान् पथि

पितृ कर्मणि तस्य असौ हव्य कव्य उपदेश कृत्

दत्तं मया पुनर् ग्राह्यम् न इति उवाच तथा परः

तपस् क्षय करः राज्ञ् घोरः राज प्रतिग्रहः

अवाप्तः शुद्ध चित् मात्रः भोः शब्दम् अकरोत् शुकः

इति उक्त्वा भगवान् साक्षात् पूज्यमानः महा ऋषिभिः

धृतराष्ट्रः तम् अवदत् पुत्रैः मा भव विप्लुतः

दुर्बलः क्रूर मनसम् धीरः दूरात् एव आर्य चेतसम्

अत्र अन्तरम् समासाद्य सहस्राक्षः समाययौ

वारेण सूर्य रथ गम् न ददर्श भुजङ्गमम्

तिष्ठन्ति देवाः सिद्धाः च मुनयः च इति कौतुकम्

भृशम् उत्कण्ठि ताम् प्राप्तः सखे निर्गम्यताम् इतस्

पत्युः पुंसः पुराणस्य क्षेत्र क्षेत्रज्ञ साक्षिणः

सा च कृत्या हता घोरो देवो ऽहं त्रिदशेश्वरः

अविश्वास भयात् प्रायात् त्यक्त्वा प्रणय गौरवम्

अरिष्टनेमिः सगरं यत् बभाषे विमुक्तये

वितीर्णां सृञ्जयेन अथ कन्यां कालेन नारदः

परं जनक राजस्य कक्ष्या द्वयम् अतीत्य सः

पित्रोः कृत अपकारः च श्वा कूर्मः शल्यकः तथा

यूपे हिरण्मये यस्य ननृतुः त्रिदिवौकसः

सो अचिन्तयत् अहो कष्टम् इयम् आपद् उपस्थिता

ततः कदाचिद् विहगम् शिशुं राज सुतः बली

मास द्वयम् अतीतम् मे निशात शर शायिनः

विदारित अक्षम् पुत्रं च जगाद आच्छाद्य विक्रियाम्

यदृच्छया संगतः चेद् प्रतियातः यदृच्छया

बहु दत्तं न मन्यन्ते याचन्ते दुर्लभानि अपि

भविष्यति क्षितौ पुण्या नित्यं त्वां च अनुयास्यति

उक्त्वा एवम् उपमन्युः माम् दीक्षितं शिव शासने

इदं मे रत्न भवनम् चारु रत्न लता वनम्

अ सक्तैः कर्म निपुणैः धर्मस्य आसाद्यते गतिः