tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
उत्तरो गोपतिः गोप्ता ज्ञान गम्यः पुरातनः

सर्व कर्म अचलः त्वष्टा मङ्गल्यो मङ्गल आवृतः

सर्वेषाम् एव भूतानां विनाश करणः महान्

हृद् पुण्डरीकम् आसीनः शुक्लः शान्तो वृषाकपिः

देव असुर महामात्रः देव असुर महा आश्रयः

वसंतो माधवो ग्रीष्मो नभस्यो बीज वाहनः

वीरेश्वरो वीरभद्रो वीर हा वीर भृत् विराट्

यदा सती दक्ष पुत्री विनिन्द्य एव सु लोचना

सुलभः सुव्रतः शूरो वाच् मय एक निधिः निधिः

कामदेवः कामपालो भस्म उद्धूलित विग्रहः

पूर्णः पूरयिता पुण्यः सुकुमारः सुलोचनः

यज्ञो यज्ञपतिः यज्वा यज्ञान्तो ऽमोघविक्रमः

दिव्या हैमवती विष्णो तदा त्वम् अपि सुव्रत

पूजयामास च शिवं प्रणव आद्यम् नमस् अन्तकम्

सूत उवाच

धनुर्धरो धनुर्वेदो गुणराशिः गुणाकरः

श्री विष्णुः उवाच

श्री विष्णुः उवाच

स्तव्य स्तव प्रियः स्तोता व्यास मूर्तिः अन् आकुलः

स्वभाव रुद्रः मध्यस्थः शत्रु घ्नः मध्य नाशकः

निरवद्य पद उपायः विद्याराशिः अविक्रमः

लिङ्गं स्थाप्य यथान्यायं हिमवत् शिखरे शुभे

साम गेयः प्रिय करः पुण्य कीर्तिः अनामयः

विश्वसृक् स्वर्गः कर्णिकारः प्रियः कविः

अश्वमेध सहस्रेण फलं भवति तस्य वै

मानी मान्यो महाकालः सत् भूतिः सत् परायणः

विद्वत्तमो वीतभयो विश्वभर्ता निशाकरः

सूर्य मण्डल सम्भूतम् त्वदीयं चक्रम् उद्यतम्

पुलस्त्यः पुलहो ऽगस्त्यो जातूकर्ण्यः पराशरः

अमृत्युः सर्व दृश् सिंहस् तेजस् राशिः महामणिः

अतीन्द्रियो महामायः सर्व आवासः चतुष्पथः

चचाल ब्रह्म भुवनम् चकम्पे च वसुंधरा

महाह्रदो महागर्भः सिद्ध वृन्दार वन्दितः

नाम्नां सहस्रेण अनेन श्रद्धया शिवम् ईश्वरम्

तुष्टाव च पुनः शंभुं भव आद्यैः भवम् ईश्वरम्

नियोगाद् ब्रह्मणः साध्वीं प्रदास्यसि मम एव ताम्

चन्द्र संजीवनः शास्ता लोक गूढः अमर अधिपः

स बान्धवान् क्षणात् एव युष्मान् संतारयामि अहम्

अनादिः भूर्भुवः लक्ष्मी किरीटी त्रिदशाधिपः

सर्वज्ञः सर्व देव आदि गिरि धन्वा जटाधरः

तेजस् मयः द्युति धरः लोक मायः अणुः

भूत आलयः भूत पतिः भूति दः भुवनेश्वरः

सम्प्राप्य सांप्रतं सर्वं करिष्यामि दिवौकसाम्

सौरै रौद्रैस् तथा भीमैः कम्पनैर् जृम्भणैर् दृढैः

विश्वरूपो विरूपाक्षो वागीशः शुचिः अन्तरः

स्नापयामास च विभुः पूजयामास पङ्कजैः

संयोगी योग विद् ब्रह्म ब्रह्मण्यो ब्राह्मणप्रियः

ज्वाला माला वृतम् दिव्यं तीक्ष्ण दंष्ट्रम् भयङ्करम्

अङ्गिरा मुनिः आत्रेयः विमलो विश्व वाहनः

निष्कण्टकः कृत आनन्दः निर्व्याजो व्याज मर्दनः

दैत्याश् च वैष्णवैः ब्राह्मैः रौद्रैः याम्यैः सु दारुणैः

सु प्रीतः सुमुखः सूक्ष्मः सु करः दक्षिणो ऽनलः

तुम्ब वीणी महाकायो विशोकः शोक नाशनः

विरोचनः सुरगणो विद्येशो विबुध आश्रयः

परमार्थ गुरुः दृष्टिर् गुरुर् आश्रित वत्सलः

ईश्वरः स्थाणुः ईशानः सहस्राक्षः सहस्रपात्

देव आदि देवः देव ऋषि देव असुर वर प्रदः

तेजस् निधिः ज्ञान निधिः विपाको विघ्न कारकः

बुद्ध स्पष्ट अक्षरः मन्त्रः सत् मानः सार सम्प्लवः

शुचि स्मितः प्रसन्न आत्मा दुर्जयो दुरतिक्रमः

ऋषिः ब्राह्मण विद् जिष्णुः जन्म मृत्यु जरा अतिगः

आश्रमः क्षपणः क्षामो ज्ञानवान् अचल अचलः

ईड्यो ऽनीशः सुर व्याघ्रः देवसिंहो दिवाकरः

आज्ञा धरः त्रिशूली च शिपिविष्टः शिवालयः

ब्रह्मगर्भो बृहत् गर्भः धर्मधेनुः धन आगमः

सूत उवाच

युग आदि कृत् युग आवर्तः गंभीरो वृषवाहनः

देवैः अशान्तैः यत् रूपम् मदीयं भावय अव्ययम्

निर्मदो निरहङ्कारो निर्मोहो निरुपद्रवः

परावर ज्ञः बीज ईशः सुमुखः सु महा स्वनः

जगत् हित एषी सुगतः कुमारः कुशल आगमः

भक्त्या वशीकृतो नूनं त्वया अहम् पुरुषोत्तम

प्रतिष्ठितः प्रमाणज्ञो हिरण्यकवचो हरिः

वायव्यैश् च तथा आग्नेयैः ऐशानैर् वार्षिकैः शुभैः

वालखिल्यो महा चापः तिग्मांशुः निधिर् अव्ययः

अर्थितव्यः सत् आचारः सर्व शम्भुः महेश्वरः
सत् गतिः सत्कृतिः सक्तः कालकण्ठः कलाधरः

एवम् उक्त्वा सुर श्रेष्ठान् सुरश्रेष्ठम् अनुस्मरन्

पद्मासनः परं ज्योतिः परावरं परं फलम्

तस्मात् अवततार आशु मण्डलात् पावकस्य च

विश्वगोप्ता विश्वभर्ता सु धीरः रुचिर अङ्गदः

मेरु पर्वत संकाशम् निर्मितं विश्वकर्मणा

वसुश्रवाः कव्य वाहः प्रतप्तो विश्व भोजनः

मातामहो मातरिश्वा नभस्वान्

द्रक्ष्यसे च प्रसन्नेन मित्र भूतम् इव आत्मना

दाता दया करः दक्षः कपर्दी कामशासनः

ततस् तत्र विभुः दृष्ट्वा तथाभूतं हरो हरिम्

अजः सर्वेश्वरः स्निग्धो महारेता महा बलः

अधस्तात् च ऊर्ध्वतस् च एव हाहा इति अकृत भू तले

अभिवाद्यो महाचार्यो विश्वकर्मा विशारदः

त्रिलोक आत्मा त्रिलोक ईशः शुद्धः शुद्धी रथ अक्ष जः

आत्मयोनिर् अनाद्यन्तः

अमोघ दण्डी मध्यस्थो हिरण्यो ब्रह्मवर्चसी

जननो जन जन्म आदिः प्रीतिमान् नीतिमान् नयः

महा ऋषिः कपिल आचार्यः विश्व दीप्तिः त्रिलोचनः

लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षो युगाध्यक्षो युगावहः

अद्रिराज आलयः कान्तः परमात्मा जगद्गुरुः

नन्दी नन्दीश्वरो नग्नो नग्नव्रतधरः शुचिः

भगिनीं तव कल्याणीं देवीं हैमवतीम् उमाम्

रसो रसज्ञः सर्वज्ञः सर्व सत्त्व अवलम्बनः

अभिरामः सु शरणः सुब्रह्मण्यः सुधा पतिः

मयि भक्तश् च वन्द्यश् च पूज्यः च एव सुर असुरैः

पिङ्गलः कपिल श्मश्रुः शास्त्र नेत्रः त्रयीतनुः

वेदान्त सार संदोहः कपाली नीललोहितः

परार्थ वृत्तिः वर दः विविक्तः श्रुतिसागरः

व्याघ्र चर्म धरः व्याली महा भूतः महा निधिः

अन् आदि मध्य निधनः गिरिशो गिरिबान्धवः

निवृत्तः संवृतः शिल्पो व्यूढ उरस्कः महा भुजः

उदार कीर्तिः उद्योगी सत् योगी सत् असत् मयः

समायुक्तो निवृत्त आत्मा धर्म युक्तः सदाशिवः

भस्मशुद्धिकरो मेरुः ओजस्वी शुद्ध विग्रहः

प्रणवः सप्तधा आचारः महाकायो महा धनूः

अनन्तदृष्टिः आनन्दः दण्डो दमयिता दमः

तत्त्व अतत्त्व विवेक आत्मा विभूष्णुर् भूतिभूषणः

पवित्रपाणिः पाप अरिः मणिपूरः मनोगतिः

लोकोत्तर स्फुट आलोकः त्र्यम्बकः नागभूषणः

ज्ञान गम्यः दृढ प्रज्ञः देवदेवः त्रिलोचनः

तदा प्रभृति तं प्राहुः पद्माक्षम् इति सुव्रतम्

अहः संवत्सरो व्याप्तिः प्रमाणं परमं तपः

वर दः ऽहं वर श्रेष्ठैः वरान् वरय च ईप्सितान्

अरोगो नियम अध्यक्षः विश्वामित्रो द्विजोत्तमः

गायत्रीवल्लभः प्रांशुः विश्वावासः प्रभाकरः

कल्याण प्रकृतिः कल्पः सर्व लोक प्रजापतिः

आत्मभूर् अनिरुद्धो अत्रि ज्ञान मूर्तिः महा यशाः

हिरण्यरेतास् तरणिर् मरीचिर् महिम आलयः

सप्तजिह्वः सहस्रार्चिः स्निग्धः प्रकृति दक्षिणः

पद्मगर्भो महागर्भो विश्वगर्भो विचक्षणः

ओजः तेजः द्युति करः नर्तकः सर्वकामकः

भस्मप्रियो भस्मशायी कामी कान्तः कृत आगमः

श्रुति प्रकाशः श्रुतिमान् एक बन्धुः

नक्षत्र माली राकेशः स अधिष्ठानः षष् आश्रयः

श्री वल्लभ शिव आरम्भः शान्त भद्रः समञ्जसः

लोकपालो ऽन्तर्हितात्मा कल्प आदिः कमल ईक्षणः

शूल टङ्क गदा चक्र कुन्त पाश धरम् हरम्

ऋषय ऊचुः

तस्मात् नाम्नाम् सहस्रेण पूजयेद् अनघो द्विजाः

कालयोगी महानादो महोत्साहो महा बलः

विषम अक्षः कला अध्यक्षः वृषाङ्को वृष वर्धनः

स्नाप्य सम्पूज्य गन्ध आद्यैः ज्वाला आकारम् मनोरमम्

गङ्गा प्लव उदकः भावः सकलः स्थपतिः स्थिरः

सूत उवाच

पस्पर्श च ददौ तस्मै श्रद्धां शीतांशु भूषणः

चन्द्रः सूर्यः शनिः केतुः विरामः विद्रुम छविः

युक्तिः उन्नत कीर्तिः च शान्त रागः पराजयः

मनो बुद्धिः अहंकारः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रपालकः

अपराजितः सर्व सहः विदग्धः सर्व वाहनः

नृत्यप्रियो नृत्य नृत्यः प्रकाश आत्मा प्रतापनः

वर शीलः वर तुलः मानो मान धनः मयः

प्रभिद्यमानाः कुन्तैश् च दुद्रुवुः भय विह्वलाः

अपां निधिः अधिष्ठानम् विजयो जय काल विद्

सत्त्ववान् सात्त्विकः सत्य कीर्ति स्तम्भ कृत आगमः

विजित आत्मा विधेय आत्मा भूत वाहन सारथिः
चतुर् वेदः चतुर् भावः चतुरः चतुर् अप्रियः

असंख्येयो ऽप्रमेयात्मा वीर्यवान् कार्य कोविदः

मघवा कौशिकः गोमान् विश्रामः सर्व शासनः

देवं नाम्नां सहस्रेण भव आद्येन यथाक्रमम्

बहुरूपो महारूपः सर्व रूपः चर अचरः

अध्यात्म योग निलयः सुतन्तुः तन्तुवर्धनः

योगी योग्यो महारेताः सिद्धः सर्वादिर् अग्निदः

अनपायी अक्षरः कान्तः सर्व शास्त्र भृताम् वरः

असंसृष्टो ऽतिथिः शक्रः प्रमाथी पापनाशनः

स्कन्धः स्कन्ध धरः धुर्यः प्रकटः प्रीतिवर्धनः

धैर्य अग्र्य धुर्यः धात्री ईशः शाकल्यः शर्वरीपतिः

कौबेरैः च एव सौम्यैश् च नैरृत्यैः वारुणैः दृढैः

लोकबन्धुः लोकनाथः कृतज्ञः कृति भूषणः

देवा जलन्धरं हन्तुं निर्मितं हि पुरारिणा

किम् आयुधेन कार्यं वै योद्धुं देव अरि सूदनैः

पराजिताः तदा देवा देवदेव ईश्वरम् हरिम्
एते च एकशफाः क्षत्तः शृणु पञ्चनखान् पशून्

खगाः

एवं रजस् प्लुतः स्रष्टा कल्प आदिषु आत्म भूः हरिः

विदुर उवाच

प्रजाः ससर्ज कतिधा दैहिकीर् मानसीर् विभुः

रजस् _ भगवतो लीला इयम् हरिमेधसः

अनेन लोकान् प्राञ्च् लीनान् कल्पितास्मि इति अचिन्तयत्

वैकारिकस् तु यः प्रोक्तः कौमारस् तु उभय आत्मकः

विदुर उवाच

आत्मन्य् आत्मानम् आवेश्य यथा आह भगवान् अजः

भूत प्रेत पिशाचाः च विद्याध्राः किंनर आदयः

अविदो भूरि तमसः घ्राण ज्ञाः हृद्य् अवेदिनः

आद्यस् तु महतः सर्गो गुण वैषम्यम् आत्मनः

अर्वाक्स्रोतस् तु नवमः एकविधो नृणाम्

अन्तर्हिते भगवति ब्रह्मा लोकपितामहः

ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेन अव्यक्त मूर्तिना

ये च मे भगवन् पृष्टास् त्वय्य् अर्था बहु वित्तमैः

विरिञ्चो ऽपि तथा चक्रे दिव्यं वर्ष शतम् तपः

एकं व्यभाङ्क्षीद् उरुधा त्रिधा भाव्यं द्विसप्तधा

गन्धर्व अप्सरसः सिद्धा यक्ष रक्षांसि चारणाः

उत्स्रोतसस् तमस् प्रायाः अन्तर् स्पर्शाः विशेषिणः

यथा इदानीम् तथा अग्रे च पश्चाद् अप्य् एतद् ईदृशम्

विश्वं वै ब्रह्म तन्मात्रम् संस्थितं विष्णु मायया

प्रीतः प्रत्याह तान् प्रश्नान् हृदिस्थान् अथ भार्गव

वनस्पति ओषधि लता त्वच् साराः वीरुधो द्रुमाः

भूत सर्गः तृतीयस् तु तन्मात्रो द्रव्य शक्तिमान्

एवं संचोदितस् तेन क्षत्त्रा कौषारविर् मुनिः

तद् विलोक्य अब्ज सम्भूतः वायुना यत् अधिष्ठितः

दशा एते विदुर आख्याताः सर्गास् ते

सृजत्य् अ मोघ संकल्पः आत्मा एव आत्मानम् आत्मना

द्विशफाः पशवश् च इमे अविर् उष्ट्रश् च सत्तम

काल द्रव्य गुणैः अस्य त्रिविधः प्रतिसंक्रमः

तद् विलोक्य वियत् व्यापि पुष्करं यत् अधिष्ठितम्

कङ्क गृध्र बक श्येन भास भल्लूक बर्हिनः

श्वा सृगालो वृको व्याघ्रो मार्जारः शश शल्लकौ

वैकृतास् त्रय एव एते देव सर्गः च सत्तम

पुरुषस् तद् उपादानम् आत्मानं लीलया असृजत्

धर्मस्य ह्य् अनिमित्तस्य विपाकः परमेष्ठ्य् असौ

एतावाञ् जीवलोकस्य संस्था भेदः समाहृतः

गुण व्यतिकर आकारः निर्विशेषो अ प्रतिष्ठितः

पद्मकोशं तदा आविश्य भगवत् कर्म चोदितः

वैकारिको देव सर्गः पञ्चमो यद् मयम् मनः

पद्मम् अम्भश् च तत्काल कृत वीर्येण कम्पितम्

यथा आत्थ बहुरूपस्य हरेर् अद्भुत कर्मणः

चतुर्थ ऐन्द्रियः सर्गो यस् तु ज्ञान क्रिया आत्मकः

सूत उवाच

षष्ठस् तु तमसः सर्गो यस् त्व् अबुद्धि कृतः प्रभोः

मैत्रेय उवाच

द्वितीयस् त्व् यत्र द्रव्य ज्ञान क्रिया उदयः

काल आख्यम् लक्षणं ब्रह्मन् यथा वर्णय नः प्रभो

खरो ऽश्वो ऽश्वतरो गौरः शरभश् चमरी तथा
दर्पणेन अथवा तीव्र रुजा स्यात् कर्णिका अन्यथा

कषायदन्तः कुलकः कोकिलः कपिलो ऽसितः

मुष्णन्तः कुर्वते क्षोभं धातूनाम् अति दारुणम्

अन्यैः च विष शोफ घ्नैः सिरां वा मोक्षयेद् द्रुतम्

पिबेत् स धत्तूर फलाम् श्वेतां वा अपि पुनर्नवाम्

मदनस्य च संचूर्ण्य दध्ना पीत्वा विषं वमेत्

आस्फोत मूल सिद्धम् वा पञ्चकापित्थम् एव वा

कोशातक्याः शुकाख्यायाः फलं जीमूतकस्य च

रजन्यौ गैरिकं लेपो नख दन्त विष अपहः

यद् अङ्गम् अङ्गैः तत्र अस्रे दूषिते पाण्डु ताम् गते

शुनः श्लेष्म उल्बणाः दोषाः संज्ञां संज्ञा वह आश्रिताः

मूर्छा अङ्ग शोफ वैवर्ण्य क्लेद शब्द अश्रुति ज्वराः

भिनत्ति विषम् आलर्कं घन वृन्दम् इव अनिलः

स्रस्त पुच्छ हनु स्कन्धः शिरस् दुःखी नत आननः

यथायथं वा कालेषु दोषाणां वृद्धि हेतुषु

शिरस् गुरु त्वम् लाला असृज् छर्दिः च असाध्य लक्षणम्

पूर्व कल्पेन पातव्यं सर्व उन्दुर विष अपहम्

हृद् शिरस् रुज् ज्वर स्तम्भ तृष्णा मूर्छा उद्भवः ऽनु च

लालावान् अन्ध बधिरः सर्वतः सो ऽभिधावति

सर्वत्र स विषे लिङ्गं विपरीतं तु निर्विषे

तक्रेण शरपुङ्खाया बीजं संचूर्ण्य वा पिबेत्

लालनः चपलः पुत्रो हसिरः चिक्किरः ऽजिरः

दंशं तु अलर्क दष्टस्य दग्धम् उष्णेन सर्पिषा

आखुना दष्ट मात्रस्य दंशं काण्डेन दाहयेत्

शृगाल आश्वतर अश्व ऋक्ष द्वीपि व्याघ्र वृक आदयः

जलसंत्रास नामानम् दष्टं तम् अपि वर्जयेत्

पान आलेपनयोः युक्तः सर्व आखु विष नाशनः

यथास्वं ये च निर्दिष्टाः तथा दूषीविष अपहाः

अथवा सैर्यकान् मूलं स क्षौद्रम् तण्डुलाम्बुना

छुच्छुन्दर सगन्धम् च वर्जयेद् आखु दूषितम्

लेपो जयति आखु विषम् कर्णिकायाः च पातनः

शून वस्तिम् विवर्ण ओष्ठम् आखु आभैः ग्रन्थिभिः चितम्

शूयते पच्यते राग ज्वर स्राव रुजा अन्वितम्

सिन्धुवारस्य मूलानि बिडाल अस्थि विषं नतम्

अङ्कोल्ल उत्तर मूल अम्बु त्रि पलम् स हविस् पलम्

शिरोविरेचने सारः शिरीषस्य फलानि च

अगारधूम मञ्जिष्ठा रजनी लवणोत्तमैः

दष्टो येन तु तत् चेष्टा रुतम् कुर्वन् विनश्यति

प्रदिह्याद् अगदैः तैः तैः पुराणं च घृतं पिबेत्

अञ्जनं गोमय रसः व्योष सूक्ष्म रजस् अन्वितः

यो ऽद्भ्यस् त्रस्येद् अदष्टो ऽपि शब्द संस्पर्श दर्शनैः

सोमवल्को अश्वकर्णः च गोजिह्वा हंसपादिका

वचा मदन जीमूत कुष्ठम् वा मूत्र पेषितम्

छुच्छुन्दरो रसाल आख्यः दश अष्टौ च इति मूषिकाः

ततो ऽम्लैः क्षालयित्वा अनु तोयैः अनु च लेपयेत्

कपित्थ गोमय रसः मधुमान् अवलेहनम्

रोमहर्षः स्रुतिर् मूर्छा दीर्घ काल अनुबन्धनम्

गवां मूत्रेण पयसा मञ्जरीं तिलकस्य वा

शिरीष रजनी वक्र कुङ्कुम अमृतवल्लीभिः

द्वि निशा कटभी रक्ता यष्ट्याह्वैः वा अमृता अन्वितैः

दंशः तेन विदष्टस्य सुप्तं कृष्णं क्षरति असृक्

अथ अतस् मूषिकालर्कविषप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

वचा श्वदंष्ट्रा जीमूतम् एषां क्वाथं स माक्षिकम्

शुक्रं पतति यत्र एषाम् शुक्र दिग्धैः स्पृशन्ति वा

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

व्यवायि आखु विषम् कृच्छ्रं भूयो भूयस् च कुप्यति

तत्र सर्वे यथावस्थं प्रयोज्याः स्युः उपक्रमाः

तण्डुलीयक मूलेन सिद्धं पाने हितं घृतम्

दंश अवदरणम् स्फोटाः कर्णिका मण्डलानि च

छर्दनं नीलिनी क्वाथैः शुकाख्या अङ्कोल्लयोः अपि

शीतज्वरो अति रुज् सादो वेपथुः पर्व भेदनम्

ऐकध्यं पललं तैलं रूपिकायाः पयो गुडः

विदाह राग रुज् पाक शोफ ग्रन्थि विकुञ्चनम्

विरेचनं त्रिवृत् नीली त्रिफला कल्कः इष्यते
शब्दैः श्रवण संयोगः मिथ्या संयोगः उच्यते

पञ्च कर्म अनुमेयानि येभ्यो बुद्धिः प्रवर्तते

क्रिया उपभोगे भूतानां नित्यः पुरुष संज्ञकः

सारूप्य आद्ये त एव इति निर्दिश्यन्ते नवा नवाः

भावाः तेषाम् समुदयो निरीशः सत्त्व संज्ञकः

आत्म इन्द्रिय मनस् अर्थानाम् संनिकर्षात् प्रवर्तते

नियन्तुम् अहितात् अर्थात् धृतिः हि नियम आत्मका

अङ्गुलि अङ्गुष्ठ तल जः तन्त्री वीणा नख उद्भवः

चतुर्विंशतिको हि एष राशिः पुरुष संज्ञकः

सांप्रतिक्या अपि स्थानं न अस्ति अर्तेः संशयो ह्य् अतः

विषयेषु अरतिः मोक्षे व्यवसायः परा धृतिः

चेतनावान् यतस् च आत्मा ततः कर्ता निरुच्यते

तज्जं वा कर्म यत् क्लिष्टम् क्लिष्टं यत् देह कर्म च

समनस्काः च पञ्च अर्थाः विकारा इति संज्ञिताः

प्रज्ञापराधं जानीयात् मनसः गोचरं हि तत्

नित्य अनुबन्धम् मनसा देह कर्म अनुपातिना

अतस् तयोः अनादि त्वात् किं पूर्वम् इति न उच्यते

संख्या सधर्मैः सांख्यैः च मुक्तैर् मोक्षस्य च अयनम्

तत्त्व स्मृत्याः उपस्थानात् सर्वम् एतत् प्रवर्तते

पञ्चभूत अवशेष त्वात् पञ्चत्वं गतम् उच्यते

तामसानां च रूपाणां मिथ्या संयोगः उच्यते

जायते बुद्धिर् अव्यक्ताद् बुद्ध्या अहम् इति मन्यते

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं प्रयत्नः चेतना धृतिः

अतस् अन्यत् पुनर् अव्यक्तम् लिङ्ग ग्राह्यम् अतीन्द्रियम्

अर्थाः शब्द आदयः ज्ञेया गोचरा विषया गुणाः

येभ्यः प्रमेयं सर्वेभ्य आगमेभ्यः प्रमीयते

वेदनानाम् अधिष्ठानम् मनो देहः च स इन्द्रियः

मोक्षे निवृत्तिः निःशेषा योगो मोक्ष प्रवर्तकः

उदय प्रलयौ तेषां न तेषां ये तु अतस् अन्यथा

परम् औन्मादिकानाम् च प्रत्ययानां निषेवणम्

न समा यान्ति वैषम्यं विषमाः समतां न च

क्व च एताः वेदनाः सर्वा निवृत्तिं यान्त्य् अशेषतः

रजस् तमोभ्याम् आविष्टः चक्र वत् परिवर्तते

विनय आचार लोपः च पूज्यानां च अभिधर्षणम्

युक्तिम् एताम् पुरस्कृत्य त्रि कालाम् वेदनां भिषक्

तस्मिन् चरम संन्यासे स मूलाः सर्व वेदनाः

वशी चेतः समाधत्ते वशी सर्वं निरस्यति

जायते विषये तत्र या बुद्धिः निश्चय _

सुख दुःखम् यथा यत् च बोद्धव्यं तत् तथा उच्यते

यया युक्त्या वदन्ति एके सा युक्तिः उपधार्यताम्

न एतत् मम इति विज्ञाय ज्ञः सर्वम् अतिवर्तते

उदीरणं गतिमताम् उदीर्णानाम् च निग्रहः

निमित्त रूप ग्रहणात् सादृश्यात् स विपर्ययात्

कतिधापुरुषीये अस्मिन् निर्णीताः तत्त्व दर्शिणा

पारम्पर्य अनुबन्धः तु दुःखानां विनिवर्तते

भास् तमः सत्यम् अनृतम् वेदाः कर्म शुभ अशुभम्

पूर्वः पूर्व गुणः च एव क्रमशो गुणिषु स्मृतः

तैः गन्धैः घ्राण संयोगः मिथ्यायोगः स उच्यते

न आश्रयः न सुखं न आर्तिः न गतिः न अगतिः न वाक्

अव्यक्तम् आत्मा क्षेत्रज्ञः शाश्वतो विभुः अव्ययः

निःसृतः सर्व भावेभ्यः चिह्नम् यस्य न विद्यते

त्यागः सर्व उपधानाम् च सर्व दुःख व्यपोहकः

पूर्व मध्य अपराह्णाः च रात्र्या यामाः त्रयः च ये

शब्द आदीनाम् स विज्ञेयो व्याधिर् ऐन्द्रियको बुधैः

यः तु अग्नि कल्पान् अर्थान् ज्ञो ज्ञात्वा तेभ्यो निवर्तते

दृष्टः शब्दो यथा बुद्धिः दृष्टा संयोग जा तथा

इत्य् अग्निवेशस्य वचः श्रुत्वा मतिमतां वरः

रसानां विषम आदानम् अल्प आदानम् च दूषणम्

पायु उपस्थम् विसर्ग अर्थम् हस्तौ ग्रहण धारणे

कल्प्यते मनसा तु ऊर्ध्वम् गुणतो दोषात् अथवा

यो भूत विष वातानाम् अकालेन आगतः च यः

तृष्णा च सुख दुःखानाम् कारणं पुनर् उच्यते

अनादिः पुरुषो नित्यो विपरीतः तु हेतु जः

धी धृति स्मृति विभ्रष्टः कर्म यत् कुरुते अशुभम्

सर्वं कारणवत् दुःखम् अस्वं च अनित्यम् एव च

वियोगः सर्व संयोगैः अपुनर्भवः उच्यते

अणु त्वम् अथ च एक त्वम् द्वौ गुणौ मनसः स्मृतौ

अथ अतस् कतिधापुरुषीयं शारीरं व्याख्यास्यामः

करणानि मनो बुद्धिः बुद्धि कर्म इन्द्रियाणि च

अतीतां वेदनां वैद्यो वर्तमानां भविष्यतीम्
कारणं पुरुषः तस्मात् कारण ज्ञैः उदाहृतः

तत्त्वं जले वा कलुषे चेतसि उपहते तथा

मतं तत्त्व विदाम् एतत् यस्मात् तस्मात् स कारणम्

खर द्रव चल उष्ण त्वम् भू जल अनिल तेजसाम्

रजस् तमोभ्याम् युक्तस्य संयोगः अयम् अनन्तवान्

दृष्ट श्रुत अनुभूतानाम् स्मरणात् स्मृतिः उच्यते

पारम्पर्यं चिकित्सां च ज्ञातव्यं यत् च किंचन

अत्यादानम् अनादानम् ओक सात्म्य आदिभिः च यत्

आवेशः चेतसः ज्ञानम् अर्थानाम् छन्दतः क्रिया

हन्ति इति उक्तम् चिकित्सा तु नैष्ठिकी या विना उपधाम्

सुख हेतु उपचारेण सुखं च अपि प्रवर्तते

पुनर् तद् शिरसः शूलं ज्वरः स पुनर् आगतः

असंस्पर्शः अतिसंस्पर्शः हीन संस्पर्शः एव च

एषु कालेषु नियता ये रोगाः ते च काल जाः

बुद्धिः स्मृतिः अहंकारः लिङ्गानि परम आत्मनः

शब्दानां च अति हीनानाम् भवन्ति श्रवणात् जडाः

पुरुषः कारणं कस्मात् प्रभवः पुरुषस्य कः

वक्ष्यन्ते कारणानि अष्ट स्मृतिः येभिः उपजायते

वशी तत् कुरुते कर्म यत् कृत्वा फलम् अश्नुते

यस्मात् समुपलभ्यन्ते लिङ्गानि एतानि जीवतः

अत्र मोहः सुखं दुःखं जीवितं मरणं स्वता

सुख हेतुः समः तु एकः सम योगः सु दुर्लभः

जिह्वा वाच् इन्द्रियम् वाक् च सत्या ज्योतिस् तमः अनृता

अन् आरम्भात् अ संयोगात् तं दुःखं न उपतिष्ठते

कालः च अयम् अतीतानाम् अर्तीनां पुनर् आगतः

मिथ्या अति हीन योगेभ्यः यो व्याधिः उपजायते

दृष्टस्य दक्षिणेन अक्षिणा सव्येन अवगमः तथा

स्वे स्वे काले प्रवर्तन्ते काले हि एषाम् बल आगमः

अयनं पुनर् आख्यातम् एतत् योगस्य योगिभिः

ज्ञेयं क्षेत्रं विना पूर्वं क्षेत्रज्ञो हि न युज्यते

न आत्म इन्द्रियम् मनो बुद्धिं गोचरं कर्म वा विना

एतत् तत् एकम् अयनम् मुक्तैः मोक्षस्य दर्शितम्

प्रभवो न हि अनादि त्वात् विद्यते परमात्मनः

विशेषः अनुपलभ्यस्य तस्य न एकस्य विद्यते

बुद्ध्या विषम विज्ञानम् विषमं च प्रवर्तनम्

पुनः स कासो बलवान् छर्दिः सा पुनर् आगता

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्च एव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च

पश्यतः अपि यथा आदर्शे संक्लिष्टे न अस्ति दर्शनम्

धारणं धर्म शास्त्राणाम् विज्ञानं विजने रतिः

या यत् इन्द्रियम् आश्रित्य जन्तोः बुद्धिः प्रवर्तते

स्पर्शन इन्द्रिय संस्पर्शः स्पर्शो मानस एव च

अति मृदु अति तीक्ष्णानाम् गन्धानाम् उपसेवनम्

लक्षणं मनसो ज्ञानस्य अभावः भाव एव च

स्वतन्त्रश् चेद् अनिष्टासु कथं योनिषु जायते

कर्मेन्द्रियाणि पञ्च एव पादौ गमन कर्मणि

ईर्ष्या मान भय क्रोध लोभ मोह मद भ्रमाः

सर्व विद् सर्व संन्यासी सर्व संयोग निःसृतः

भविष्यन्त्या असंप्राप्तिर् अतीताया अनागमः

क्षेत्रज्ञः क्षेत्रम् अथवा किं पूर्वम् इति संशयः

अव्यक्ताद् व्यक्त ताम् याति व्यक्ताद् अव्यक्त ताम् पुनः

अपः ताः पुनर् आगुः माम् याभिः शस्यं पुरा हतम्

एवं यो वेद तत्त्वेन स वेद प्रलय उदयौ

यत् च अन्यत् ईदृशम् कर्म रजस् मोह समुत्थितम्

व्यवस्यति तया वक्तुं कर्तुं वा बुद्धि _

सताम् उपासनं सम्यक् असताम् परिवर्जनम्

कर्तुः संयोग जम् कर्म वेदना बुद्धिः एव च

याति सा तेन निर्देशं मनसा च मनस् भवा

निवर्तते तत् उभयम् वशित्वं च उपजायते

इच्छा द्वेष आत्मका तृष्णा सुख दुःखात् प्रवर्तते

सर्व योनि गतम् विद्यात् एक योनौ अपि स्थितम्

दृष्टिः श्रोत्रं स्मृतिः कान्तिर् इष्टात् च अपि अदर्शनम्

बुद्धीन्द्रिय मनस् अर्थानाम् विद्यात् योग धरम् परम्

निर्दिष्टा काल सम्प्राप्तिः व्याधीनाम् व्याधि संग्रहे

मोक्षो रजस् तमस् अभावात् बलवत् कर्म संक्षयात्

भग्नानां न पुनर्भावः कृतं न अन्यम् उपैति च

विद्यते सति भूतानां कारणे देहम् अन्तरा

परं ख आदीनि अहंकारात् उत्पद्यन्ते यथाक्रमम्

यथास्वेन आत्मना आत्मानम् सर्वः सर्वासु योनिषु

रोगाः स्वाभाविका दृष्टाः स्वभावो निष्प्रतिक्रियः

अचेतनं क्रियावत् च मनस् चेतयिता परः
पुरुषः प्रलये च इष्टैः पुनर्भावैः वियुज्यते

यत् किंचिन् मनसो ज्ञेयं तत् सर्वं ह्य् अर्थ संज्ञकम्

यावत् न उत्पद्यते सत्या बुद्धिः न एतत् अहम् यया

लक्षणं सर्वम् एव एतत् स्पर्शन इन्द्रिय गोचरम्

अकालाः देश संचारौ मैत्री संक्लिष्ट कर्मभिः

स्पर्शन इन्द्रिय विज्ञेयः स्पर्शो हि स विपर्ययः

भुञ्जते सदृशाः प्राप्तं यैः आत्मा न उपदिश्यते

न विज्ञानं न शास्त्राणि न जन्म मरणं न च

एकः प्रशान्तो भूतात्मा कैर् लिङ्गैर् उपलभ्यते

चिन्त्यं विचार्यम् ऊह्यं च ध्येयं संकल्प्यम् एव च

न च एषु सम्भवेत् ज्ञानम् न च तैः स्यात् प्रयोजनम्

आदिः न अस्ति आत्मनः क्षेत्र पारम्पर्यम् अनादिकम्

ऊहो विचारश् च ततः परं बुद्धिः प्रवर्तते

इन्द्रिय अभिग्रहः कर्म मनसः स्वस्य निग्रहः

कालस्य परिणामेन जरा मृत्यु निमित्त जाः

किम् अज्ञो ज्ञः स नित्यः किं किम् अनित्यो निदर्शितः

ज्ञातानां स्वयम् अर्थानाम् अहितानाम् निषेवणम्

कृतं मृद् दण्ड चक्रैः च कुम्भकारात् ऋते घटम्

न हि कर्म महत् किंचिद् फलं यस्य न भुज्यते

कारणं पुरुषः सर्वैः प्रमाणैः उपलभ्यते

विषम अभिनिवेशः यो नित्य अनित्ये हित अहिते

न एकः प्रवर्तते कर्तुं भूतात्मा न अश्नुते फलम्

अहङ्कारः फलं कर्म देह अन्तर गतिः स्मृतिः

हेतुः तत् अपि कालेन रोगाणाम् उपलभ्यते

क्रिया घ्नाः कर्म जाः रोगाः प्रशमं यान्ति तद् क्षयात्

वशी यद्य् असुखैः कस्माद् भावैर् आक्रम्यते बलात्

गुणाः शरीरे गुणिनां निर्दिष्टाः चिह्नम् एव च

वेदनानाम् अशान्तानाम् इति एते हेतवः स्मृताः

इन्द्रिय अन्तर संचारः प्रेरणं धारणं च यत्

न पश्यति विभुः कस्माच् शैल कुड्य तिरस्कृतम्

योगे मोक्षे च सर्वासां वेदनानाम् अवर्तनम्

चेतना धातुः अप्य् एकः स्मृतः पुरुष संज्ञकः

इन्द्रिय उपक्रम उक्तस्य सत् वृत्तस्य च वर्जनम्

न हि एकः वर्तते भावो वर्तते न अपि अ हेतुकः

न एकः कदाचिद् भूतात्मा लक्षणैः उपलक्ष्यते

न इन्द्रियाणि न च एव अर्थाः सुख दुःखस्य हेतवः

पुरुषो राशि संज्ञः तु मोह इच्छा द्वेष कर्म जः

स्पृश्यानां संग्रहेन उक्तः स्पर्शन इन्द्रिय बाधकः

निष्क्रियं च स्वतन्त्रं च वशिनं सर्वगं विभुम्

क्षेत्रं च यदि पूर्वं स्यात् क्षेत्रज्ञः स्याद् अशाश्वतः

न मृतस्य आत्म लिङ्गानि तस्माद् आहुर् महा ऋषयः

युक्तस्य मनसा तस्य निर्दिश्यन्ते विभोः क्रियाः

सर्वे भावा हि सर्वेषां भूतानाम् आत्म साक्षिकाः

मनसः च समाधानात् पश्यति आत्मा तिरस्कृतम्

अति उग्र शब्द श्रवणात् श्रवणात् सर्वशो न च

तेषाम् एक गुणः पूर्वो गुण वृद्धिः परे परे

रूपाणां भास्वतां दृष्टिः विनश्यति अतिदर्शनात्

इन्द्रियेण इन्द्रियार्थः हि स मनस्केन गृह्यते

महाभूतानि खं वायुर् अग्निर् आपः क्षितिः तथा

जीर्ण भुक्त प्रजीर्ण अन्न काल अकाल स्थितिः च या

हेतुः तु सुख दुःखस्य योगो दृष्टः चतुर्विधः

सत्त्व अनुबन्धात् अभ्यासात् ज्ञान योगात् पुनः श्रुतात्

आत्म इन्द्रिय मनस् अर्थानाम् एकैका संनिकर्ष जा

कर्ता भोक्ता न स पुमान् इति केचिद् व्यवस्थिताः

कारणं वेदनानां किं किम् अधिष्ठानम् उच्यते

ख आदयः चेतना षष्ठाः धातवः पुरुषः स्मृतः

कर्मणाम् असमारम्भः कृतानां च परिक्षयः

स्मृत्वा स्वभावं भावानां स्मरन् दुःखात् प्रमुच्यते

देश अन्तर गतिः स्वप्ने पञ्चत्व ग्रहणम् तथा

मनस् बुद्धि समाधानम् अर्थ तत्त्व परीक्षणम्

हेतुभिः सदृशा नित्यं जायन्ते देह धातवः

एक एक अधिक युक्तानि ख आदीनाम् इन्द्रियाणि तु

ताभ्यां निराकृताभ्यां तु सत्त्व वृद्ध्या निवर्तते

इति क्षेत्रं समुद्दिष्टं सर्वम् अव्यक्त वर्जितम्

सुख दुःखम् अनारम्भात् आत्म स्थे मनसि स्थिरे

साक्षि भूतः च कस्य अयम् कर्ता ह्य् अन्यो न विद्यते

विभु त्वम् अतस् एव अस्य यस्मात् सर्व गतः महान्

प्राणैस् तन्त्रयते प्राणी नहि अन्यः अस्ति अस्य तन्त्रकः
सर्वाः सर्वगत त्वात् च वेदनाः किं न वेत्ति सः

हस्तौ पादौ गुद उपस्थम् वाच् इन्द्रियम् अथ अपि च

अ सेवनम् सर्वशस् च घ्राण इन्द्रिय विनाशनम्

स संज्ञा ज्ञान विज्ञानाः निवृत्तिं यान्ति अशेषात्

सर्वाः सर्व आश्रय स्थाः तु न आत्मा अतस् वेत्ति वेदनाः

अतीतानां प्रशमनं वेदनानां तद् उच्यते

एते च अन्ये च ये केचित् काल जाः विविधा गदाः

करण अन्यान्यता दृष्टा कर्तुः कर्ता स एव तु

स्पृश्यते न अनुपादाने न अ स्पृष्टः वेत्ति वेदनाः

न बन्धो न च मोक्षः स्यात् पुरुषो न भवेत् यदि

शब्दः स्पर्शः च रूपं च रसो गन्धः च तद् गुणाः

स्नेह शीत उष्ण संस्पर्शः मिथ्यायोगः स उच्यते

भावात् ज्ञेयम् तत् अव्यक्तम् अचिन्त्यं व्यक्तम् अन्यथा

सर्वं यथावत् प्रोवाच प्रशान्त आत्मा पुनर्वसुः

न सुखं कारणं तस्माद् योग एव चतुर्विधः

स्मृतिः सत् सेवन आद्यैः च धृति अन्तैः उपजायते

पूति भूत विष द्विष्टाः गन्धा ये च अपि अनार्तवाः

सन्ति इन्द्रियाणि सन्ति अर्थाः योगो न च न च अस्ति रुक्

विषय प्रवणम् सत्त्वं धृति भ्रंशात् न शक्यते

उपादत्ते तथा अर्थेभ्यः तृष्णाम् अज्ञः सदा आतुरः

निमेष कालात् भावानाम् कालः शीघ्रतरः अत्यये

न ते तद् सदृशाः तु अन्ये पारम्पर्य समुत्थिताः

कृतं मृद् तृण काष्ठैः च गृह कारात् विना गृहम्

निष्क्रियस्य क्रिया तस्य भगवन् विद्यते कथम्

न स्युः कर्ता च बोद्धा च पुरुषो न भवेत् यदि

शुद्ध सत्त्व समाधानात् तत् सर्वम् उपजायते

संयोग पुरुषस्य इष्टः विशेषो वेदना कृतः

देही सर्व गतः अपि आत्मा स्वे स्वे संस्पर्शन इन्द्रिये