tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अथ यः अयम् अनग्निकः स कुम्भे लोष्टः

सांतपनाः इदम् हविः इति

तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् अग्निम् दूतम् वृणीमहे होतारम् विश्व वेदसम् अस्य यज्ञस्य सुक्रतुम् इति

तत् यथा कुम्भे लोष्टः प्रक्षिप्तः न एव शौच अर्थाय कल्पते न एव शस्यम् निर्वर्तयति एवम् एव अयम् ब्राह्मणः अनग्निकः

तस्य ब्राह्मणस्य अनग्निकस्य न एव दैवम् दद्यात् न पित्र्यम्

न च अस्य स्वाध्याय आशिषः न यज्ञ आशिषः स्वर्गंगमाः भवन्ति

यस्य गर्भाधान पुंसवन सीमन्तोन्नयन जातकर्म नामकरण निष्क्रमण अन्नप्राशन गोदान चूडाकरण उपनयन आप्लवन अग्निहोत्र व्रत चर्या आदीनि कृतानि भवन्ति स सांतपनः

एष ह वै सांतपनः अग्निः यत् ब्राह्मणः
यत्र स्त्रीणां हरति सुरत ग्लानिम् अङ्ग अनुकूलः शिप्रा वातः प्रियतम इव प्रार्थना चाटु कारः

ताम् उत्तीर्य व्रज परिचित भ्रू लता विभ्रमाणाम् पक्ष्म उत्क्षेपात् उपरि विलसत् कृष्ण शार प्रभानाम्

त्वद् निस्यन्द उच्छ्वसित वसुधा गन्ध सम्पर्क रम्यः स्रोतोरन्ध्र ध्वनित सुभगम् दन्तिभिः पीयमानः

आराध्य एनम् शरवण भवम् देवम् उल्लङ्घित अध्वा सिद्ध द्वंद्वैः जल कण भयात् वीणिभिर् मुक्त मार्गः

आसीनानां सुरभित शिलम् नाभि गन्धैः मृगाणां तस्या एव प्रभवम् अचलं प्राप्य गौरं तुषारैः

यः पुण्य स्त्री रति परिमल उद्गारिभिः नागराणाम् उद्दामानि प्रथयति शिला वेश्मभिः यौवनानि

तस्य स्थित्वा कथम् अपि पुरः कौतुक आधान हेतोः अन्तर् बाष्पः चिरम् अनुचरो राजराजस्य दध्यौ

अद्रेः शृङ्गं हरति पवनः किम् स्विद् इति उन्मुखाभिः दृष्ट उत्साहः चकित चकितम् मुग्ध सिद्ध अङ्गनाभिः

मेघ आलोके भवति सुखिनो अपि अन्यथावृत्ति चेतः कण्ठ आश्लेष प्रणयिनि जने किं पुनर् दूर संस्थे

वेश्यास् त्वत्तो नख पद सुखान् प्राप्य वर्ष अग्र बिन्दून् आमोक्ष्यन्ते त्वयि मधुकर श्रेणि दीर्घान् कटाक्षान्

गन्तव्या ते वसतिर् अलका नाम यक्ष ईश्वराणाम् बाह्य उद्यान स्थित हर शिरस् चन्द्रिका धौत हर्म्या

रक्षा हेतोः नवशशिभृता वासवीनां चमूनाम् अति आदित्यम् हुतवह मुखे संभृतं तत् हि तेजः

अन्तःसारं घन तुलयितुं न अनिलः शक्ष्यति त्वां रिक्तः सर्वो भवति हि लघुः पूर्ण ता गौरवाय

तान् कुर्वीथास् तुमुल करक आवृष्टि पात अवकीर्णान् के वा न स्युः परिभव पदम् निष्फल आरम्भ यत्नाः

तं चेद् वायौ सरति सरल स्कन्ध संघट्ट जन्मा बाधेत उल्का क्षपित चमरी बाल भारः दव अग्निः

कुर्वन् संध्याबलि पटहताम् शूलिनः श्लाघनीयाम् आमन्द्राणां फलम् अ विकलम् लप्स्यसे गर्जितानाम्

वक्रः पन्था यत् अपि भवतः प्रस्थितस्य उत्तर आशाम् सौध उत्सङ्ग प्रणय विमुखः मा स्म भूर् उज्जयिन्याः

तत्र स्कन्दं नियत वसतिम् पुष्प मेघीकृत आत्मा पुष्प आसारैः स्नपयतु भवान् व्योमगङ्गा जल आर्द्रैः

तस्माद् अस्याः कुमुद विशदानि अर्हसि त्वं न धैर्यान् मोघीकर्तुं

वेणी भूत प्रतनु सलिला ताम् अतीतस्य सिन्धुः पाण्डु छाया तट रुह तरु भ्रंशिभिः जीर्ण पर्णैः

व्यालम्बेथाः सुरभितनया आलम्भ जाम् मानयिष्यन् स्रोतस् मूर्त्याः भुवि परिणतां रन्तिदेवस्य कीर्तिम्

यस्मिन् दृष्टे करण विगमात् ऊर्ध्वम् उद्धूत पापाः कल्पिष्यन्ते स्थिर गण पद प्राप्तये श्रद्दधानाः

दीर्घीकुर्वन् पटु मद कलम् कूजितं सारसानां प्रत्यूषेषु स्फुटित कमल आमोद मैत्री कषायः

जातं वंशे भुवन विदिते पुष्करावर्तकानां जानामि त्वां प्रकृतिपुरुषं कामरूपं मघोनः

निर्विन्ध्यायाः पथि भव रस अभ्यन्तरः संनिपत्य स्त्रीणाम् आद्यं प्रणय वचनम् विभ्रमो हि प्रियेषु

शोभाम् अद्रेः स्तिमित नयन प्रेक्षणीयाम् भवित्रीम् अंस न्यस्ते सति हलभृतो मेचके वाससि इव

सौदामन्या कनक निकष स्निग्धया दर्शय उर्वीम् तोय उत्सर्ग स्तनित मुखरः मा च भूर् विक्लवाः ताः

जाल उद्गीर्णैः उपचित वपूः केश संस्कार धूपैः बन्धु प्रीत्या भवन शिखिभिः दत्त नृत्य उपहारः

वीचि क्षोभ स्तनित विहग श्रेणि काञ्ची गुणायाः संसर्पन्त्याः स्खलित सुभगम् दर्शित आवर्तन आभः

कृत्वा तासाम् अधिगमम् अपां सौम्य सारस्वतीनाम् अन्तः शुद्धस् त्वम् अपि भविता वर्ण मात्रेण कृष्णः

दृष्ट्वा यस्यां विपणि रचितान् विद्रुमाणां च भङ्गान् संलक्ष्यन्ते सलिलनिधयस् तोय मात्र अवशेषाः

नीचैर् वास्यत्य् उपजिगमिषोर् देव पूर्वम् गिरिं ते शीतो वायुः परिणमयिता कानन उदुम्बराणाम्

तस्याः पातुं सुर गजः इव व्योम्नि पश्च अर्ध लम्बी त्वं चेद् अच्छ स्फटिक विशदम् तर्कयेस् तिर्यग् अम्भः

सौभाग्यं ते सुभग विरह अवस्थया व्यञ्जयन्ती कार्श्यं येन त्यजति विधिना स त्वया एव उपपाद्यः
रत्न छाया व्यतिकरे इव प्रेक्ष्यम् एतत् पुरस्तात् वल्मीकाग्रात् प्रभवति धनुस् खण्डम् आखण्डलस्य

अर्हस्य् एनं शमयितुम् अलं वारि धारा सहस्रैः आपन्न आर्ति प्रशमन फलाः संपदो ह्य् उत्तमानाम्

शब्दायन्ते मधुरम् अनिलैः कीचकाः पूर्यमाणाः संरक्ताभिस् त्रिपुर विजयः गीयते किंनरीभिः

नीचैराख्यं गिरिम् अधिवसेस् तत्र विश्राम हेतोः त्वद् सम्पर्कात् पुलकितम् इव प्रौढ पुष्पैः कदम्बैः

अध्व क्लान्तम् प्रतिमुख गतम् सानुमान् आम्रकूटः तुङ्गेन त्वां जलद शिरसा वक्ष्यति श्लाघमानः

तेन उदञ्चम् दिशम् अनुसरेस् तिर्यग् आयाम शोभी श्यामः पादो बलि नियमन अभ्युद्यतस्य इव विष्णोः

उत्पश्यामि द्रुतम् अपि सखे मद् प्रिय अर्थम् यियासोः कालक्षेपं ककुभ सुरभौ पर्वते पर्वते ते

स्थानाद् अस्मात् सरस निचुलात् उत्पत उदङ्मुखः खं दिङ्नागानां पथि परिहरन् स्थूल हस्त अवलेपान्

गौरी वक्त्र भ्रुकुटि रचनाम् या विहस्य इव फेनैः शम्भोः केश ग्रहणम् अकरोद् इन्दु लग्न ऊर्मि हस्ता

भर्तुः कण्ठ छविः इति गणैः सादरं वीक्ष्यमाणः पुण्यं यायास् त्रिभुवन गुरोः धाम चण्डीश्वरस्य

तस्मिन् काले नयन सलिलम् योषितां खण्डितानां शान्तिं नेयं प्रणयिभिर् अतो वर्त्म भानोस् त्यज आशु

ज्योतिस् लेखा वलयि गलितं यस्य बर्हं भवानी पुत्र प्रेम्णा कुवलय दल प्रापि कर्णे करोति

प्राप्य अवन्तीन् उदयन कथा कोविद ग्राम वृद्धान् पूर्व उद्दिष्टाम् उपसर पुरीं श्री विशालाम् विशालाम्

शुक्ल अपाङ्गैः सजल नयनैः स्वागतीकृत्य केकाः प्रतुद्य अतस् कथम् अपि भवान् गन्तुम् आशु व्यवस्येत्

त्वयि आयत्तम् कृषि फलम् इति भ्रू विकारान् अभिज्ञैः प्रीति स्निग्धैः जनपद वधू लोचनैः पीयमानः

अत्र उद्भ्रान्तः किल नलगिरिः स्तम्भम् उत्पाट्य दर्पाद् इत्य् आगन्तून् रमयति जनो यत्र बन्धून् अभिज्ञः

सद्यः सीर उत्कषण सुरभि क्षेत्रम् आरुह्य मालं किंचित् पश्चाद् व्रज लघु गतिः भूय एव उत्तरेण

तत्र व्यक्तं दृषदि चरण न्यासम् अर्ध इन्दु मौलेः शश्वत् सिद्धैर् उपचित बलिम् भक्ति नम्रः परीयाः

ये संरम्भ उत्पतन रभसाः स्व अङ्ग भङ्गाय तस्मिन् मुक्त अध्वानम् सपदि शरभा लङ्घयेयुर् भवन्तम्

प्रालेय अस्त्रम् कमल वदनात् सो ऽपि हर्तुं नलिन्याः प्रत्यावृत्तः त्वयि कररुधि स्याद् अनल्प अभ्यसूयः

हारांस् तारांस् तरल गुटिकान् कोटिशः शङ्ख शुक्तीः शष्प श्यामान् मरकत मणीन् उन्मयूख प्ररोहान्

वक्ष्यस्य् अध्व श्रम विनयेन तस्य शृङ्गे निषण्णः शोभां शुभ्रां त्रिनयन वृष उत्खात पङ्क उपमेयम्

राजन्यानां शित शर शतैः यत्र गाण्डीवधन्वा धारा पातैः त्वम् इव कमलान्य् अभ्यवर्षन् मुखानि

पश्चाद् उच्चैस् भुज तरु वनम् मण्डलेन अभिलीनः सांध्यं तेजः प्रतिनव जपा पुष्प रक्तम् दधानः

पाण्डु छाया उपवन वृतयः केतकैः सूचि भिन्नैः नीड आरम्भैः गृह बलिभुजाम् आकुल ग्राम चैत्याः

तां कस्यांचिद् भवन वलभौ सुप्त पारावतायाम् नीत्वा रात्रिं चिर विलसनात् खिन्न विद्युत् कलत्रः

धुन्वन् कल्पद्रुम किसलयानि अंशुकानि इव वातैर् नाना चेष्टैः जलद ललितैः निर्विशेस् तं नगेन्द्रम्

प्रेक्षिष्यन्ते गगन गतयः नूनम् आवर्ज्य दृष्टिर् एकं मुक्ता गुणम् इव भुवः स्थूल मध्य इन्द्रनीलम्

रेवां द्रक्ष्यसि उपल विषमे विन्ध्य पादे विशीर्णां भक्तिच्छेदैर् इव विरचितां भूतिम् अङ्गे गजस्य

शृङ्ग उच्छ्रायैः कुमुद विशदैः यो वितत्य स्थितः खं राशीभूतः प्रतिदिनम् इव त्र्यम्बकस्य अट्टहासः

नृत्त आरम्भे हर पशुपतेर् आर्द्र नाग अजिन इच्छाम् शान्त उद्वेग स्तिमित नयनम् दृष्ट भक्तिः भवान्या

मार्गं तावत् शृणु कथयतस् त्वद् प्रयाण अनुरूपम् संदेशं मे तदनु जलद श्रोष्यसि श्रोत्र पेयम्

नीपं दृष्ट्वा हरित कपिशम् केसरैर् अर्ध रूढैः आविर्भूत प्रथम मुकुलाः कन्दलीश्

हर्म्येष्व् अस्याः कुसुम सुरभिषु अध्व खेदम् नयेथा लक्ष्मीं पश्यंल् ललित वनिता पाद राग अङ्कितेषु
उत्पश्यामि त्वयि तट गते स्निग्ध भिन्नाञ्जन आभे सद्यः कृत्त द्विरद दशन छेद गौरस्य तस्य

त्वाम् आसार प्रशमित वन उपप्लवम् साधु मूर्ध्ना वक्ष्यत्य् अध्व श्रम परिगतम् सानुमान् आम्रकूटः

प्रद्योतस्य प्रिय दुहित्रीम् वत्स राजः ऽत्र जह्रे हैमं ताल द्रुम वनम् अभूद् अत्र तस्य एव राज्ञः

प्रत्यासन्ने नभसि दयिता जीवित आलम्बन अर्थी जीमूतेन स्व कुशल मयाम् हारयिष्यन् प्रवृत्तिम्

विद्युत् दाम स्फुरित चकितैः तत्र पौर अङ्गनानाम् लोल अपाङ्गैः यदि न रमसे लोचनैर् वञ्चितो ऽसि

हित्वा तस्मिन् भुजग वलयम् शम्भुना दत्त हस्ता क्रीडा शैले यदि च विचरेत् पाद चारेण गौरी

हेम अम्भोज प्रसवि सलिलं मानसस्य आददानः कुर्वन् कामं क्षण मुख पट प्रीतिम् ऐरावतस्य

गर्भाधान क्षण परिचयात् नूनम् आबद्ध मालाः सेविष्यन्ते नयन सुभगम् खे भवन्तं बलाकाः

ब्रह्मावर्तं जनपदम् अथ छायया गाहमानः क्षेत्रं क्षत्र प्रधन पिशुनम् कौरवं तद् भजेथाः

स्थित्वा तस्मिन् वनचर वधू भुक्त कुञ्जे मुहूर्तं तोय उत्सर्ग द्रुततर गतिः तद् परम् वर्त्म तीर्णः

कर्तुं यत् च प्रभवति महीम् उच्छिलीन्ध्राम् अवन्ध्यां तत् श्रुत्वा ते श्रवण सुभगम् गर्जितं मानस उत्काः

इति औत्सुक्यात् अपरिगणयन् गुह्यकः तम् ययाचे काम आर्ताः हि प्रकृति कृपणाः चेतन अचेतनेषु

स प्रत्यग्रैः कुटज कुसुमैः कल्पित अर्घाय तस्मै प्रीतः स्वागतं व्याजहार

आशाबन्धः कुसुम सदृशम् प्रायशो हि अङ्गनानाम् सद्यः पाति प्रणयि हृदयं विप्रयोगे रुणद्धि

खिन्नः खिन्नः शिखरिषु पदं न्यस्य गन्तासि यत्र क्षीणः क्षीणः परिलघु पयः स्रोतसां च उपभुज्य

या वः काले वहति सलिल उद्गारम् उच्चैर् विमाना मुक्ता जाल ग्रथितम् अलकं कामिनी इव अभ्र वृन्दम्

त्वय्य् आदातुं जलम् अवनते शार्ङ्गिणो वर्ण चौरे तस्याः सिन्धोः पृथुम् अपि तनुं दूर भावात् प्रवाहम्

आसारेण त्वम् अपि शमयेस् तस्य नैदाघम् अग्निं सद्भाव आर्द्रः फलति न चिरेण उपकारः महत्सु

तत्र अवश्यम् वलय कुलिश उद्घट्टन उद्गीर्ण तोयम् नेष्यन्ति त्वां सुर युवतयः यन्त्र धारागृह त्वम्

तस्मिन् अद्रौ कतिचिद् अबला विप्रयुक्तः स कामी नीत्वा मासान् कनक वलय भ्रंश रिक्त प्रकोष्ठः

तेन अर्थित्वम् त्वयि विधि वशात् दूर बन्धुः गतः ऽहं याच्ञा मोघा वरम् अधिगुणे न अधमे लब्ध कामा

त्वाम् आसाद्य स्तनित समये मानयिष्यन्ति सिद्धाः स उत्कम्पानि प्रिय सहचरी सम्भ्रम आलिङ्गितानि

तस्यास् तिक्तैर् वन गज मदैः वासितं वान्त वृष्टिः जम्बु कुञ्ज प्रतिहत रयम् तोयम् आदाय गच्छेः

तस्याः किंचित् कर धृतम् इव प्राप्त वानीर शाखम् हृत्वा नीलं सलिल वसनम् मुक्त रोधस् नितम्बम्

विश्रान्तः सन् व्रज वन नदी तीर जानाम् निषिञ्चन् उद्यानानाम् नव जल कणैः यूथिका जालकानि

गण्ड स्वेद अपनयन रुजा क्लान्त कर्ण उत्पलानाम् छाया दानात् क्षण परिचितः पुष्पलावी मुखानाम्

प्रालेयाद्रेर् उपतटम् अतिक्रम्य तांस् तान् विशेषान् हंसद्वारं भृगुपति यशस् वर्त्म यत् क्रौञ्चरन्ध्रम्

आपृच्छस्व प्रिय सखम् अमुं तुङ्गम् आलिङ्ग्य शैलं वन्द्यैः पुंसां रघुपति पदैः अङ्कितम् मेखलासु

त्वाम् आरूढं पवन पदवीम् उद्गृहीत अलक अन्ताः प्रेक्षिष्यन्ते पथिक वनिताः प्रत्ययात् आश्वसन्त्यः

गम्भीरायाः पयसि सरितश् चेतसि इव प्रसन्ने छाया आत्मा अपि प्रकृति सुभगः लप्स्यते ते प्रवेशम्

तीर उपान्त स्तनित सुभगम् पास्यसि स्वादु यस्मात् स भ्रू भङ्गम् मुखम् इव पयो वेत्रवत्याश् चल ऊर्मि

संसर्पन्त्या सपदि भवतः स्रोतसि छायया असौ स्याद् अस्थान उपगत यमुना संगमा इव अभिरामा
आपश्यति इति सदंपुष्पा मणिम् बध्नाति

दिवे स्वाहा इमम् यवम् इति चतुरः उद पात्रे संपातान् आनयति द्वौ पृथिव्याम्

लाक्षा लिङ्गाभिः दुग्धे फाण्टान् पाययति

हरिद्राम् सर्पिषि पाययति

स यवे च

ब्राह्मणः जज्ञे इति तक्षकाय अञ्जलिम् कृत्वा जपन् आचमयति अभ्युक्षति

उत्तरेण यवम् बध्नाति

रोहणी इति अवनक्षत्रे ऽवसिञ्चति

मन्थ आचमन उपस्थानम् आदित्यस्य

त्वया पूर्णम् इति कोशेन शमी चूर्णानि भक्ते अलंकारे

कुष्ठ लिङ्गाभिः नवनीत मिश्रेण अ प्रतीहारम् प्रलिम्पति

तौ प्रत्याहृत्य आप्लावयति

ब्रह्म जज्ञानम् इति सूतिका अरिष्टकौ प्रपादयति

पृषातकम् पाययति अभ्यनक्ति

शालाम् परितनोति
इति वै खलु यद्य् अग्निष्टोमः

इति वै खलु यद्य् उक्थ्यः

तत आदित्यम् उपतिष्ठत आहवनीयं वा सुभूर् असि श्रेष्ठो रश्मीनाम् आयुर् म इन्द्रियं धेह्य् अदो म आ गम्याद् इति

अनन्तरम् अग्निष्टोम चमसेभ्यः गृह्णीयात्

अपि वा एनम् अत्र एव आग्रयणात् गृह्णीयात्

इन्द्राबृहस्पतिभ्यां त्वा इति ब्राह्मणाच्छंसिनः

अथ यदि षोडश्य् अछावाक चमसान् उन्नयन्न् एकस्मै चमस गणाय स ग्रहाय राजानम् अतिरेचयति

एतावन् नाना

एवम् एव एतान् भक्ष मन्त्रान् नमति

न पूर्वयोः सवनयोः

अथ यद्य् उक्थ्यः सर्वं राजानं चमसेषु उन्नय दशाभिः कलशौ मृष्ट्वा न्युब्ज इति लुप्यत एतत् संप्रैषस्य

अग्निष्टोम चमसान् उन्नयंस् त्रिभ्यश् चमस गणेभ्यः राजानम् अतिरेचयति

स्तुत शस्त्रे अत्र भवतः

तस्मिन्न् एव काले षोडशिनम् अभिगृह्णाति

तत उक्थ्यं विगृह्णाति यथा प्रातःसवने

इन्द्रावरुणाभ्यां त्वा इति मैत्रावरुणस्य ग्रहण सादनौ भवतः

पुरस्तात् प्रत्यङ् तिष्ठन् होतृ चमसे ध्रुवम् अवनयति ध्रुवं ध्रुवेण इति अनुवाक शेषेण

यत् कामयते तस्य नाम गृह्णाति इति विज्ञायते

अप्य् अग्निष्टोमे राजन्यस्य गृह्णीयाद् इति विज्ञायते

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह उक्थशस् यज सोमानाम् इति

वषट्कृते जुह्वति

पश्चात् प्राङ् आसीनो ऽनुलोमम् अवनयति इति एकेषाम्

संततां धारां स्रावयत्य् आ शस्त्र अपवर्गात्

अग्निना वैश्वानरेण पीतस्य इति ग्रहस्य भक्ष मन्त्रम् नमति

होतृ चमस मुख्यान् चमसान् उन्नयति

शस्त्रं प्रतिगीर्य आदत्ते ग्रहम् अध्वर्युः
सत्येन पन्थाः विततः देव यानः येन आक्रमन्ति ऋषयः हि आप्त कामाः यत्र तत् सत्यस्य परमम् निधानम्

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानम् वृक्षम् परिषस्वजाते तयोः अन्यः पिप्पलम् स्वादु अत्ति अन् अश्नन् अन्यः अभिचाकशीति

जुष्टम् यदा पश्यति अन्यम् ईशम् अस्य महिमानम् इति वीत शोकः

आत्म क्रीडः आत्म रतिः क्रियावान् एष ब्रह्म विदाम् वरिष्ठः

यम् यम् लोकम् मनसा संविभाति विशुद्ध सत्त्वः कामयते यान् च कामान् तम् तम् लोकम् जयते तान् च कामान्

दूरात् सु दूरे तत् इह अन्तिके च

अन्तर् शरीरे ज्योतिः मयः हि शुभ्रः यम् पश्यन्ति यतयः क्षीण दोषाः

सूक्ष्मात् च तत् सूक्ष्मतरम् विभाति

तस्मात् आत्म ज्ञम् हि अर्चयेत् भूति कामः

पश्यत्सु इह एव निहितम् गुहायाम्

सत्यम् एव जयति ना अनृतम्

न चक्षुषा गृह्यते ना अपि वाचा ना अन्यैः देवैः तपसा कर्मणा वा

सत्येन लभ्यः तपसा हि एषः आत्मा सम्यक् ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम्

समाने वृक्षे पुरुषः निमग्नः अनीशया शोचति मुह्यमानः
दुर्णाम्नीः सर्वा दुर्वाचस् ता अस्मन् नाशयामसि

दौष्वप्न्यम् दौर्जीवित्यं रक्षो अभ्वम् अराय्यः
सः ह अपराणि द्वात्रिंशतम् वर्षाणि उवास

एवम् एव एष मघव्न् इति ह उवाच एतम् तु एव ते भूयस् अनुव्याख्यास्यामि वस अपराणि द्वात्रिंशतम् वर्षाणि इति

तस्मै ह उवाच

सः ह शान्त हृदयः प्रवव्राज

तम् ह प्रजापतिः उवाच मघव्न् _ शान्त हृदयः प्राव्राजीः किम् इच्छन् पुनर् आगमः इति

सः ह अ प्राप्य एव देवान् एतत् भयम् ददर्श तत् _ अपि इदम् शरीरम् अन्धम् भवति अन् अन्धः सः भवति _ स्रामम् अ स्रामः न एव एष अस्य दोषेण दुष्यति न वधेन अस्य हन्यते न अस्य स्राम्येण स्रामः घ्नन्ति तु एव एनम् विच्छादयन्ति इव अप्रिय वेत्ता इव भवति अपि रोदिति इव न अहम् अत्र भोग्यम् पश्यामि इति

सः समिध् पाणिः पुनर् एयाय
तथा इन्द्रिय कृताः दोषा दह्यन्ते प्राणनिग्रहात्

तावद् रथेन गन्तव्यं यावद् रथ पथिनि स्थितः

परमं ब्रह्म विद्याया

चिन्तयेद् आत्मनो रश्मीन् प्रत्याहारः स उच्यते

ॐ शास्त्राण्य् अधीत्य मेधावी अभ्यस्य च पुनः पुनः

छित्त्वा रथ पथिनम् रथम् उत्सृज्य गच्छति

यथा पर्वतधातूनां दह्यन्ते धमनान् मलाः

ब्रह्म लोक पद अन्वेषी रुद्र आराधन तत्परः

तर्कश् च एव समाधिश् च षडङ्गो योग उच्यते

शब्द आदि विषयाः पञ्च मनश् च एवा अति चञ्चलम्

अस्वरेण मकारेण पदं सूक्ष्मं च गच्छति

ओंकारं रथम् आरुह्य विष्णुं कृत्वा तु सारथिम्

प्राणायामैर् दहेद् दोषान् धारणाभिश् च किल्बिषम्
पृष्टः प्रोवाच सकलम् उक्त्वा अथ प्रययौ मुनिः

धर्मराजं महा पापैः मुच्यते न अत्र संशयः

सुहृदां च जपेत् कर्णे शिष्यस्य अनुगतस्य तु

यत्र गङ्गा महाभागा स देशः तत् तपस् वनम्

पश्चिमे धर्मराजस्य तीर्थं तु अनरकम् स्मृतम्

दिवि भूमि अन्तरिक्षे च तत् सर्वम् जाह्नवी स्मृता

य इदं कल्यम् उत्थाय पठते ऽथ शृणोति वा

जातिस्मर त्वम् लभते नाक पृष्ठे च मोदते

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे सप्तत्रिंशो ऽध्यायः

तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृताः ते ऽपुनर्भवाः

इदं धन्यम् इदम् स्वर्ग्यम् इदम् मेध्यम् इदम् सुखम्

सर्व पाप विनिर्मुक्तः पुनाति आसप्तमम् कुलम्

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च यमुनायां युधिष्ठिर

इदं सत्यं द्विजातीनां साधूनाम् आत्मजस्य च

तिस्रः कोट्यो अर्ध कोटिः च तीर्थानां वायुः अब्रवीत्

अत्र अधीत्य द्विजो ऽध्यायं निर्मल त्वम् अवाप्नुयात्

यः च इदम् शृणुयात् नित्यम् तीर्थं पुण्यं सदा शुचिः

प्राणान् त्यजति यः तत्र स याति परमां गतिम्

भू समुद्र आदि संस्थानम् प्रमाणं ज्योतिषां स्थितम्

तीर्थानि कथयामास पृथिव्यां यानि कानिचित्

इदं पुण्यम् इदम् रम्यं पावनं धर्म्यम् उत्तमम्

समागता महाभागा यमुना यत्र निम्नगा

दश तीर्थ सहस्राणि त्रिंशत् कोटयः तथा अपराः

तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता

एवम् उक्त्वा स भगवान् मार्कण्डेयो महा मुनिः

अग्नितीर्थम् इति ख्यातं यमुना दक्षिणे तटे

मार्कण्डेय उवाच

प्राप्यन्ते तानि तीर्थानि सद्भिः शिष्ट अनुदर्शिभिः

यत्र देवो महादेवो देव्या सह महेश्वरः

स्नाहि तीर्थेषु कौरव्य न च वक्र मतिः भव

प्रयागे संस्थितानि स्युः एवम् आहुः मनीषिणः

मुच्यते सर्व पापेभ्यः रुद्र लोकम् स गच्छति

आस्ते वटेश्वरो नित्यं तत् तीर्थं तत् तपस् वनम्
त्रि यूपः वा एकादशिनि लिङ्गात्

ग्रहं गृह्णाति कुविद् अङ्ग इति त्रीन् वा प्रतिदेवतम् एतया एव

मल्हा अविः सारस्वती

अनुयाज अन्ते पशुपुरोडाश अर्थैः चरत्य् आश्विनेन प्राग् अवदानेभ्यः

यज इति च

हवींषि निर्वपति सावित्र वारुण ऐन्द्राणि यथा उक्तम् पशुपुरोडाश अर्थे

सोम अतिपूतस्य अपि एषा

भक्षम् आहृत्य परिस्रुत् शेषम् आसिच्य रुक्मवच् छिद्रं कुम्भं शिक्ये कृत्वा उपरि दक्षिणस्य धारयन्त् स्रवन्तम् उपतिष्ठते त्रिचैः सोमवतां बर्हिषदाम् अग्निष्वात्तानाम् इति

चतुर्थ्याम्

अग्नी वरुणप्रघास वत्

त्रैधातव्य् आनुपूर्व्य योगात्

राजसूय याजिनः कर्म अपवर्गे वा सौत्रामणी

कुवल कर्कन्धु बदर चूर्णानि च आवपति

ऋषभम् इन्द्राय सुत्राम्णे

त्रि पशुः पशुबन्धः श्वः

नपुंसको दक्षिणा रथ वाही वा वडबा

समस्य अनुवाचनम्

तद् गुण अभावे ऽजाः प्रथमो लोहितः

वपा मार्जन अन्ते कुशैः परिस्रुतं पुनाति वायुः पूत इति

आश्विनो ऽजः श्येतः

प्रथमस्य अनु होमम् इतरौ
अक्षरे ऽक्षरे देवता अन्वायत्ता

त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनम्

स यथा व्रजे गा अर्गडेन अपिहन्यात् तादृक् तत्

अथ किं प्रति यज्ञम् यजमानम् अपिनयन्ति इति

एकादश अक्षरा त्रिष्टुप्

य एनम् एवं चकृवांसम् उपमीमांसेत स्वरेण यजमानस्य पशून् निरस्वारीर् इति तं ब्रूयान् निधनवत् पुरस्ताद् रथन्तरं निधनवद् उपरिष्टान् नौधसं ताभ्यां म एतद् उभयतः प्रजाः पशवः परिगृहीताः प्राणम् एव एतत् अधां मध्यतः पशूनाम् इति

अष्टौ वसवः

जागतं तृतीयसवनम्

द्वादश आदित्याः

य एव एनम् एवं चकृवांसम् उपमीमांसते स आर्तिम् आर्च्छति

गायत्रं प्रातस्सवनम्

अक्षरे ऽक्षरे देवता अन्वायत्ता

अविता जरायितॄणाम् आ औ हो हा भवस्य् औ हो हिं मा हिं मा इति उत्तमाया उत्तर अर्धे कुर्यात्

तद् आहुः स्व योनौ एव तत् स्वारं कार्यम्

द्वादश अक्षरा जगती

एकादश रुद्राः

स ब्रूयात् प्रजापतिर् यद् वामदेव्यम् असृजत तस्य त्रीण्य् अक्षराण्य् उदखिदत् स एव त्रि अक्षरः पुरुषो ऽभवद् वामदेव्यस्य स्तोत्रे पुरुष इति ब्रूयात् तत् प्रति यज्ञम् यजमानम् अपिनयन्ति इति
सदसस्पतिम् अद्भुतं प्रियम् इन्द्रस्य काम्यम्

बृहस्पतिः प्रायच्छद् वास एतत् सोमाय राज्ञे परिधातवा उ

तां त्वा घृतस्य धारया जुहोमि वैश्वकर्मणीं स्वाहा

घृतं पिबन्न् अमृतं चारु गव्यं पिता इव पुत्रं जरसे नय इमम् स्वाहा इति

या तिरश्ची निपद्यसे ऽहं विधरणी इति

या अनूची निपद्यसे अहम् संराधनी इति

प्रसाधन्यै देव्यै स्वाहा

अथ वाससो ऽन्तान् संमार्ष्टि

तां त्वा घृतस्य धारया अग्नौ संराधनीं यजे स्वाहा

जरां गच्छासि परिधत्स्व वासो भवा कृष्टीणाम् अभिशस्ति पावा

आयुः दाः देव जरसं गृणानो घृत प्रतीकः घृत पृष्ठः अग्ने

तत एता आहुतीर् जुहोति
दक्षिणेन चात्वालम् अप्सुषोमान् सोम भक्ष आवृत अवघ्रेण भक्षयन्ति युगपत् समुपहूता इत्य् अभिव्याहृत्य अप्सु धौतस्य देव सोम ते मति विदः नृभि स्तुतस्य स्तुत स्तोमस्य शस्त उक्थस्य इष्ट यजुषः यो भक्षो अश्व सनिः गो सनिः तस्य त उपहूतस्य उपहूतः भक्षयामि

वाग् जुषाणा सोमस्य तृप्यत्व् इति

अनूयाजैश् चरन्ति

अनूयाजैश् चरित्वा हारियोजनेन चरन्ति

शालाकैर् एनांस्य् अवयजन्ते देव कृतस्य एनसः ऽवयजनम् असि ऋषि कृतस्य एनसः ऽवयजनम् असि पितृ कृतस्य एनसः ऽवयजनम् असि पर कृतस्य एनसः ऽवयजनम् असि आत्म कृतस्य एनसः ऽवयजनम् असि एनस एनसो ऽवयजनम् असि स्वाहा इति

आग्नीध्रे दधि सोमान् भक्षयन्ति चमसेन यथापूर्वं पाणिभिर् वा युगपद् दधिक्राव्णो अकारिषम् इत्य् एतया ऋचा
ताम् त्वा नितत्नि केशेभ्यः दृंहणाय खनामसि

यः ते केशः अवपद्यते स मूलः यः च वृश्चते इदम् तम् विश्व भेषज्या अभि सिञ्चामि वीरुधा

देवी देव्याम् अधि जाता पृथिव्याम् असि ओषधे

दृंह प्रत्नान्

जातान् उ वर्षीयसः कृधि
तद् अब्रवीन् मिथुने ऽन्ते स अनुपूर्वम् मे योगं प्रयच्छ इति

उभयम् एव बृहत् रथन्तरे आत्ते सत्यम् इति

तद् बृहद् उदजयत्

अथ यत् परेण दिवम् अन्तरिक्षं मन्यन्त एवं परेण पृथिवीम् आपस् तेन उ वामदेव्ये बृहत् रथन्तरे इति

तेन अन्तर् निधने

तद् आहुर् अन्तर् निधने बृहत् रथन्तरे बहिस् निधने इति

अदो बृहत्

ते समान निधने असृज्येताम् अन्तर् निधने वा बहिस् निधने वा

उभयम् इति ब्रूयाद् अन्तर् निधने च बहिस् निधने च इति

इदं वै रथन्तरम्

उभे ह एव अस्य बृहत् रथन्तरे आत्ते भवतः

ते ह एते अहर् निधने सत्य निधने

तयोर् इदम् एव अन्तरिक्षम् निधनम्

तथा इति

इदं वै रथन्तरम्

अस् इति ह रथन्तरस्य हस् इति बृहतः

अदो बृहत्

सत्यं ह वा एतयोर् निधनम्

तद् रथन्तरं हीयमानम् अमन्यत

तद् आहुर् बृहत् रथन्तरयोः अन्तर् वामदेव्या३ं वामदेव्ये ऽन्तर् बृहत् रथन्तरे इति

तेन बृहत् रथन्तरयोः वामदेव्यम्

इदम् एव अन्तरिक्षम् वामदेव्यम्

पूर्वाह्णो ह वै रथन्तरस्य योगो ऽपराह्णो बृहतः

तद् अस्य मिथुनम् अभवत्
त उ श्रमेण तपसा व्रत चर्येण इन्द्रम् अवरुरुधिरे

ऋषयो ह सत्त्रम् आसांचक्रिरे

तथा नो ऽनुशाधि यथा स्वर्गस्य लोकस्य द्वारम् अनुप्रज्ञाय अन् आर्ताः स्वस्ति संवत्सरस्य उदृचम् गत्वा स्वर्गं लोकम् इयाम इति

ते पुनः पुनर् बह्वीभिर् बह्वीभिः प्रतिपद्भिः स्वर्गस्य लोकस्य द्वारं न अनु चन बुबुधिरे

ता ब्रह्म अब्रवीत् आस्येन प्राणेन युष्मान् आस्येन प्राणेन माम् उपाप्नवाथ इति

ता एतेन प्राणेन ओकारेण वाच्य् अकारम् हिङ्काराद् भकारम् ओकारेण वाचम् अनुस्वरन्त्य उभाभ्याम् प्राणाभ्यां गायत्रम् अगायन्न् ओवा३च् ओवा३च् ओवा३च् हुम् भा वो वा इति

तं ह ऊचुः स्वर्गं वै लोकम् ऐप्सिष्म

ता ब्रह्म ब्रुवन् त्वयि प्रतिष्ठाय एतम् उद्यच्छाम इति

य उ ह वा एवंविद् अस्माल् लोकात् प्रैति स प्राण एव भूत्वा वायुम् अप्येति वायोर् अध्य् अभ्राण्य् अभ्रेभ्यो ऽधि वृष्टिं वृष्ट्या एव इमम् लोकम् अनुविभवति

तान् ह उवाच को वः स्थविरतम इति
तद् यत् हविर्धाने ग्रावभिः सोमं राजानम् अभिषुत्य नाना ग्रहान् गृह्णन्ति नाना प्रवरान् प्रवृणते नाना यजन्ति तेन एव एषाम् तन् नाना इष्टम् भवति

एतं हि सर्वे देवा अनुयन्ति

यो ह त्वै संसवे संसवं वेद स ह एव संसुन्वतोर् अभिभवति

प्राणो वै सोमो राजा

स ह एव संसुन्वतोर् अभिभवति

स एष वा आपः

यो ह एव एवंविदम् द्वेष्टि स आर्तिम् आर्च्छति

स एतां देवताम् उपतिष्ठेत शिवो ऽसि प्र त्वा पद्ये नमस् ते ऽस्तु मा मा हिंसीर् यो मां द्वेष्टि स आर्तिम् आर्च्छत्व् इति

अथ उ यद् एव एषा समाना सती देवता नाना प्रजासु प्रतिष्ठिता तेन उ अ संसुतम् इति

स एव ताव् अन्तरेण अवकाशः

सा एव सा नदी गिरिभिद् भवत्य् अ संसवाय

तस्माद् याम् एष दिशं वाति तां दिशम् ओषधयो वनस्पतयो ऽनुप्रतिघ्नते
कः सविता

ते द्वे योनी

ते द्वे योनी

ते द्वे योनी

तद् एकम् मिथुनम्

स यत्र अग्निः तत् पृथिवी यत्र वा पृथिवी तद् अग्निः

तद् एकम् मिथुनम्

तद् एकम् मिथुनम्

ते द्वे योनी

ते द्वे योनी

अग्निर् एव सविता

स यत्र मनस् तद् वाग् यत्र वा वाक् तन् मनः

ते द्वे योनी

कः सविता

स यत्र यज्ञस् तच् छन्दांसि यत्र वा छन्दांसि तद् यज्ञः

स यत्र स्तनयित्नुस् तद् विद्युद् यत्र वा विद्युत् तत् स्तनयित्नुः

का सावित्री

कः सविता

का सावित्री

कः सविता

वाक् सावित्री

चन्द्र एव सविता

स्तनयित्नुर् एव सविता

का सावित्री

का सावित्री

स्त्री सावित्री

नक्षत्राणि सावित्री

छन्दांसि सावित्री

का सावित्री

का सावित्री

ते द्वे योनी

पृथिवी सावित्री

कः सविता

आपः सावित्री

तद् एकम् मिथुनम्

स यत्र वायुस् तद् आकाशो यत्र वा आकाशः तद् वायुः

का सावित्री

कः सविता

तद् एकम् मिथुनम्

का सावित्री

कः सविता

द्यौः सावित्री

कः सविता

मन एव सविता

ते द्वे योनी

तद् एकम् मिथुनम्

स यत्र आदित्यः तद् द्यौर् यत्र वा द्यौस् तद् आदित्यः

ते द्वे योनी

स यत्र वरुणस् तद् आपो यत्र वा अपः तद् वरुणः

स यत्र पुरुषस् तत् स्त्री यत्र वा स्त्री तत् पुरुषः

वरुण एव सविता
तत् च आह शरपुङ्ख इत्यादि

ताः का औषध्यः शरपुङ्खा प्रसिद्धा सुरदाली देवदाली पटोलं प्रतीतं नाम बिम्बी गोला काकमाची प्रसिद्धा एता इति अर्थः

आसां औषधीनां मध्ये एकतमा या उदिता कथिता शृता क्वथिता तां हि निश्चितं अजीर्णे सेवेत तेन अजीर्णं नश्यति इति भावः
अनड्वान् दक्षिणा

तस्माद् तत्र निर्वपेत्

शम्यायाः पराक् चेद् इदं त एकम् इति तान्त् संभरेत् पर त एकम् इति द्वितीयं द्वितीयेन

ये स्थविष्ठास् तान् इन्द्राय प्रदात्रे दधनि चरुं

अग्नये वैश्वानराय द्वादश कपालम् पुरोडाशं निर्वपेत्

पाथिकृती स्यात् पथो ऽन्तिकाद् दर्भान् आहरेत्

अधि चेद् मथित्वा तत्र एकान् वसेत् काल अतिपाते च दर्श पूर्णमासयोः

श्रिते प्राग् उक्ते तण्डुल अभावात् अर्धं वा विद्यात्

ये मध्यमास् तान् अग्नये दात्रे ऽष्टाकपालं पुरोडाशं निर्वपेत्

अग्नीनां चेत् कश्चिद् स शम्यायाः प्राच् वासम् पाथिकृती स्यात्

यस्य हविर् निरुप्तं पुरस्ताच् चन्द्रमा अभ्युदियात् तांस् त्रेधा तण्डुलान् विभजेत्

अन्वाहितश् चेद् अनुगच्छेद् अन्व् अग्निर् इत्य् अन्यं प्रणीय अग्नि अन्वाधान व्रत उपायनाभ्याम् मनसा उपस्थाय भूर् इति व्याहरेत्

ये क्षोदिष्ठास् तान् विष्णवे शिपिविष्टाय

तृतीयं तृतीयेन ज्योतिषा इति

सर्वत्र पाथिकृत्याम् अनड्वान्
राज्ञो मीयमानस्य क्रीयमाणस्य इति दक्षिणत आस्ते

यत्र सदः हविर्धानानि संमास्यन्तो भवन्ति तद् अन्तरेण चात्वाल उत्करौ अन्ववेत्य उत्तरम् वेदि अन्तम् अनुपरीत्य पूर्वया द्वारा प्राग्वंशं प्रविश्य अपरेण आहवनीयम् अतिक्रम्य पूर्वया द्वारा उपनिष्क्रम्य दक्षिणं वेदि अन्तम् अनुपरीत्य दक्षिणेन उत्तरवेदिम् उपविशेद् इत्य् आश्मरथ्यः

अपरेण उत्तरवेदिम् अतिक्रम्य उत्तरेण हविर्धाने उत्तरेण आग्नीध्रीयम् उत्तरेण सदः परीत्य पूर्वया द्वारा प्राग्वंशं प्रविश्य अपरेण शालामुखीयम् अतिक्रम्य दक्षिणत उपविशेद् इत्य् आलेखनः

ओह्यमानस्य दक्षिणत एति

अप्य् अ वासिष्ठम् कुर्वीत यः कः च स्तोमभागान् विद्याद् इति विज्ञायते

सः अत्र एव आस्ते आ वैसर्जनानां होमात्

महावेद्या उत्तरवेद्या इति क्रियमाणाया दक्षिणत आस्ते

यत्र वैसर्जनानि होष्यन्तो भवन्ति दक्षिणेन हविर्धाने दक्षिणेन मार्जालीयं दक्षिणेन सदः परीत्य पूर्वया द्वारा प्राग्वंशं प्रविश्य अग्रेण शालामुखीयम् अतिक्रम्य दक्षिणत उपविशेद् इत्य् आश्मरथ्यः

सोमे वासिष्ठो ब्रह्मा भवति
देवाः प्र हिणुत स्मरम् असौ माम् अनु शोचतु

ततस् त्वं पुनर् आयसि पुत्राणां नो असः पिता

देवाः प्र हिणुत स्मरम् असौ माम् अनु शोचतु

नि शीर्षतो नि पत्तत आध्यो नि तिरामि ते
अथ यां तृतीयां जुहुयात् तां जुहुयाद् अपानाय स्वाहा इति

तस्य अनु तृप्तिम् तृप्यति प्रजया पशुभिर् अन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेन इति

अपानस् तृप्यति

पृथिव्यां तृप्यन्त्यां यत् किंच पृथिवी च अग्निः च अधितिष्ठतः तत् तृप्यति
त एतद् एव रूपम् अभिसंविशन्ति

एतद् एव अमृतम् दृष्ट्वा तृप्यन्ति

एतस्माद् रूपाद् उदेति

अथ यत् तृतीयम् अमृतं तद् आदित्या उपजीवन्ति वरुणेन मुखेन

न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्ति

स यावद् आदित्यो दक्षिणत उदेता उत्तरतस् ऽस्तम् एता द्विस् तावत् पश्चाद् उदेता पुरस्ताद् अस्तम् एता आदित्यानाम् एव तावद् आधिपत्यं स्वाराज्यं पर्येता

एतस्माद् रूपाद् उद्यन्ति