tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
वितीर्णं नरकाय एतत् निज अस्त्रम् भूमि सूनवे

ततो ननाद मन्थ अद्रि क्षुभित अम्भोधि निःस्वनम्

सात्यकिः व्याघ्रदत्तम् च राज पुत्रम् अपातयत्

अलायुधं समभ्यायात् त्यक्त्वा कर्णं घटोत्कचः

अभ्याद्रवन् सु संरब्धाः विचित्र कवच ध्वजाः

द्रौणिः येन दिशः सर्वा ययुः शकल ताम् इव

दत्त्वा सर्व अभयम् मौनी ददर्श ज्योतिस् आन्तरम्

स कृत्वा मत्स्य पाञ्चाल चेदि सृञ्जय केकयान्

स तैः परिवृतो वीरैः हत्वा दाशार्ण भूपतिम्

पिष्ट्वा सूत ध्वज रथम् विशालम् अविशत् नभः

सह देव रथेन आशु मुक्त्वा द्रोणं ययौ नृपः

दिग्वारण रण अवाप्तिम् विना व्यर्थम् इदम् बलम्

तत्र द्रोणो महा अस्त्र ओघैः क्षपयन् राज मण्डलम्

प्रययौ गुरुणा पश्चात् दारितः पृथु सायकैः

भविष्यसि रणे येन देवानाम् अपि दुर्जयः

मद्र राज अनुजम् हत्वा स तूर्णं भीम विक्रमम्

प्रतियोगं च जाने ऽहं कृत्स्नम् एतद् विनाशने

निघ्नन् रुक्मरथः चेदि मत्स्य पाञ्चाल सृञ्जयान्

प्रशान्तम् अपि तं दृष्ट्वा क्षत्र वेणु वन अनलम्

कृष्णौ अथ परिष्वज्य मा आनन्दम् धर्मनन्दनः

हतानां कणशो यातैः तेजोभिः इव भूभुजाम्

शकान् मुण्डान् कुविन्दान् च हरन् दूरात् मतंग जान्

स फल्गुन इषु निर्भिन्नः पतन् द्विरद भूधरः

नारायणः तोषयित्वा लेभे तद् तुल्य ताम् पुरा

ब्रह्मास्त्रेण हतो येन मुक्त वर्मा पृथग्जनः

तान् व्यूहेन अर्धचन्द्रेण समे देशे व्यवस्थितान्

ततो भुवि विनिष्पिष्य राविणं तं घटोत्कचः

तस्य षष् कोश संघस्य सम्पुट त्रय पातनात्

विधाय छिन्न मूर्धानम् कबन्धं विदधे क्षणम्

संरम्भः सर्व भूतानाम् बभूव अति भयंकरः

दृष्ट साराः वयं सर्वे तव पाण्डु सुतस्य च

ऊर्ध्व वक्त्रैः शरैः क्षिप्रं भगदत्तम् अपूरयत्

अधुना तद् पणौ एव रण द्यूते जय अजयौ

क्रुद्धः ततस् ऽर्धचन्द्रेण हृदि विद्धः किरीटिना

दृष्टो मया शूल हस्तः पुरुषो दहन द्युतिः

अवारयत् महा कायम् महा कायः घटोत्कचः

लब्ध संज्ञः ऽथ शक्र अस्त्रम् समुदीर्य धनंजयः

कृष्णो ऽर्जुनो रौक्मिणेयः त्वम् वा वज्रि पराक्रमः

छिन्न सर्व आयुधः विद्धः शरैः कुलिश दारुणैः

अ श्रान्तम् युध्यमानानां कुरु पाण्डव भूभुजाम्

हैडिम्ब अनुचरान् हत्वा यातुधानान् सहस्रशस्

ते सेने दीप निकरैः अभितस् बभतुः क्षणात्

खड्ग चर्म धरौ वीरौ युयुधाते चिराय तौ

दुर्भेद्यं कवचं प्रादात् दिव्यम् दुर्योधनाय यः

घोरो हलहला शब्दः सैन्यानाम् उदभूत् क्षणम्

विवेश पाण्डव चमूम् सह सर्वैः महा रथैः

नर्दन् करेभ्यः वीराणाम् आयुधानि न्यपातयत्

तेन एकेन निरुद्धेषु प्रसभं पाण्डु सूनुषु

स प्रविश्य अथ पाञ्चालान् धृष्टद्युम्न जिघांसया

शक्त्या शक्तिमतो युद्धे निर्जिताः ते प्रदुद्रुवुः

अस्मिन् मम भुजे वीरे गदा प्रणयिनि स्थिते

तेषु शल्य प्रधानेषु युधिष्ठिर पुरोगमैः

अभिमन्युं समभ्येत्य प्राहिणोत् विशिख आवलिम्

नक्षत्रैः तार तरलैः कोप कम्प जुषाम् रणे

ततो धनंजय मुखाः हत्वा अस्त्रैः अस्त्रम् उत्कटम्

अयोधयत् कुरु चमूम् नीलो माहिष्मती पतिः

चक्रिरे कौरव अनीकम् हतं काल शतैः इव

द्रौणे त्वम् अपि रुद्र अंशः तस्मात् मा विक्रियां गमः

अत्र अन्तरे राक्षस इन्द्रः बकस्य दयितः सखा

वीरो निष्फल ताम् यातो धर्मज ग्रहणे मम

ततो द्रोण अर्जुन रणे दिव्य अस्त्र ग्राम दुःसहे

द्रोणं कृपं च विदधे शरैः जिष्णुः पराङ्मुखम्

उद्धृत्य तद् शिरः वेगात् दुर्योधनम् अथ आययौ

इति इव पृथु शूत्कारैः निःशश्वास मद अलसः

विद्रुते भूभुजां चक्रे भग्न मानः सुयोधनः

विदारयन् आससाद सूचि व्यूहम् धनंजयः

हत्वा एतान् सप्त गान्धारान् अवधीत् सुबल आत्मजान्

त्रिगर्त कदनम् पार्थो घोरम् आयोधनम् व्यधात्

युध्यमानान् सः तान् बाणैः महार्ह आभरण उज्ज्वलान्

अष्ट अष्ट चक्राम् अशनिम् काल जिह्वा विभीषणाम्

आचार्य पश्य पार्थेन भूभुजां कदनं कृतम्

सम्प्रहारः ततस् क्षिप्रं दारुणो द्रोण भीमयोः
क्रोधात् अधिक संरम्भः युध्यमानो वृकोदरः

केकयो ऽथ बृहत्क्षत्रः पाण्डव अनीक नायकः

तम् अन्तकम् इव आयान्तम् अपसव्येन केशवः

न अभिमन्ये स्वयं श्रीमान् राजा तस्थौ सुयोधनः

ततः समस्त वीराणाम् सम्मुख आहव पातिनाम्

तमस् शैल शिखा सज्जः बभौ विघटयन् इव

दोर्भ्यां मित्रम् इव आलिङ्ग्य गाढ गाढम् अपीडयत्

कोपात् आपततः सो ऽथ कोसल अधिपतेः शिरः

स निष्कृष्य असकृत् तैः तैः सायकैः तम् अपूरयत्

शिरो जहार खड्गेन धिक्कृतः सर्व राज्भिः

तत्र किं नाम मन्यध्वं निर्दोषा यूयम् आहवे

अशेषं क्षपयति एष सैन्यं वज्रिसुत आत्मजः

सुयोधन अभ्यनुज्ञातः भीमम् आयात् अलायुधः

ततः शौरेः गिरा वीरः प्रवरो रौद्र कर्मणाम्

तत् चक्रम् तिलशस् चक्रुः शरैः संहार शङ्किताः

शरैः भीम भुज उत्सृष्टैः प्रेताः पेतुः मही तले

स निजं सैन्यम् आलोक्य ध्वस्त छायम् अधोमुखम्

आग्नेयम् अस्त्रम् लोकानां क्षयाय द्रौणिः उद्यतः

राज्ञ् धनंजये शङ्कां न मिथ्या कर्तुम् अर्हसि

जय उद्धूत पताका अग्रम् व्रजन्तं वानरध्वजम्

उक्ते युधिष्ठिरेण इति तं जगाद वृकोदरः

संछाद्य चक्रतुः क्षिप्रं विस्मयं तव धन्विनाम्

आदिष्टः कुरु राजेन दुर्जयः तम् उपाद्रवत्

आराध्य तपसा देवं रुद्रं त्रिपुर दारणम्

शस्त्र वृष्टिम् तद् उत्सृष्टाम् शरैः विक्षिप्य सात्यकिः

तेन तुल्य वयस् वेशे राज पुत्र शते हते

तम् उवाच हतो ऽयं ते मया बन्धुः निशाचरः

द्रोण अनुबद्ध कवचः कौरव इन्द्रः समाययौ

मुहुर् महा रथान् च अन्यान् व्यूह गर्भ विनिर्गतान्

याते अर्जुन मयम् लोकं मन्यमाने ऽथ सौबले

अ कृष्ण पार्थाम् पृथिवीम् एष ऽहं कर्तुम् उद्यतः

विद्ध्वा शर सहस्रेण पार्थं प्राग्ज्योतिष ईश्वरः

तं गोविन्द सखः दृष्ट्वा प्रणम्य रचित अञ्जलिः

तद् अस्त्र भिन्न वसुधा संजात विमल उदके

भिन्नां कुरु चमूम् दृष्ट्वा कर्णः पार्थम् अयोधयत्

श्रुत्वा एतत् अवदत् पार्थम् मानयन् गरुडध्वजः

जग्राह सत्यश्रवसं राजानम् अतुल ओजसम्

तस्मिन् जय द्विप आलाने विश्रान्ति सदने क्षितेः

मन्त्रं च प्राप्य चण्डीशात् कृतकृत्यः व्यबुध्यत

अङ्गराजं विनिर्भिद्य शराः पातालम् आविशन्

अभ्युद्ययौ वारि पतेः सुतो राजा श्रुतायुधः

इति उक्ते सैनिकाः सर्वे प्रशंसन्तो धनंजयम्

स देवः त्रिपुर अरातिः गज असुर विमर्दनः

जघान महतीं सेनां पतिताः पातयन्ति यत्

द्रोणो ऽथ पार्षत सुतान् हत्वा विपुल विक्रमान्

आकृष्य अलम्बुषम् वेगात् निष्पिष्य विदधे व्यसुम्

नारायण अस्त्र दहनैः तत् अस्त्रम् अभितस् हतम्

तं दृष्ट्वा विह्वलं द्रोणो बभाषे पार्श्व वर्तिनम्

कर्ण पार्श्वम् समाजग्मुः दीप्त अस्त्र ग्राम दुःसहाः

हत्वा वक्षसि पादेन सौमदत्तिः अपातयत्

समन्तपञ्चक अभ्यर्णे पिता अस्य तपसि स्थितः

निष्पिष्ट केकय रथः गज अनीकम् चकार सः

निष्पिष्य पाणिना पाणिं सो अब्रवीत् स अश्रु लोचनः

कर्णो धनुष्मतां धुर्यो विबभौ राम विक्रमः

क्षुरप्र उत्कृत्त वदनान् सः जघान अथ कौरवान्

द्रोण आत्मज अस्त्र पिहिताः न अलक्ष्यन्त दिशो दश

इति शारद्वतेन उक्ते कोपात् वैकर्तनः ऽब्रवीत्

निश्चित्य आत्म वधम् द्रोणः चित्र अर्पितः इव अभवत्

तट आयुधानि दलयन् एकः द्रौणिः अयोधयत्

अस्त्राणि दिव्यानि अफलानि कस्मात् पार्थे स कृष्णे भगवन्त् गतानि

स व्रजन् भोज काम्बोजान् विजित्य विजय अग्रजः

पतन् निर्भिन्न हृदयः पिपेष कुरु वाहिनीम्

पिहिते भुवन आभोगे बभूव अकाल शर्वरी

अस्मिन् अवसरे चारैः विज्ञाय अर्जुन भाषितम्

आकर्ण्य कृष्णयोः तुल्यम् शङ्ख नादम् युधिष्ठिरः

निपात्य कर्ण सचिवान् राज पुत्रान् प्रहारिणः

विदधे रुधिर आवर्तैः कृतान्त उद्यान वाहिनीम्

वरुणेन पुरा पित्रा स दत्ताम् आददे गदाम्

पुनः प्रतिज्ञां कर्णस्य वृषसेन वधे व्यधात्

यथा न श्रूयते भीम शङ्ख शब्दः किरीटिनः

ततः प्रवृत्ते संग्रामे क्षये च एव महीभुजाम्

पाञ्चाल चेदि मत्स्यानाम् कुर्वाणां कदनं रणे
छेत्स्यामि जिह्वां कटुकां तत् अनेन असिना तव

उवाच द्रोणम् आगत्य म्लान मानः सुयोधनः

एक वीर वध आयत्ताम् सु चिरम् परिरक्षिताम्

पर चक्र अन्तर स्थस्य युष्माभिः यदि शक्यते

कर्ण सूनोः अथ शरैर् दृषसेनस्य पाण्डवाः

हैडिम्बे निहते राजा शोक तप्तः युधिष्ठिरः

सैन्य द्वारम् इतस् यत्नात् रक्ष्यम् सर्व आत्मना मया

विद्रुते धर्मतनये व्यदीर्यत वरूथिनी

स प्रणम्य गुरुं वृद्धम् अनुमान्य प्रसाद्य च

कर्ण दुर्योधन मुखाः भारद्वाजम् अपूजयन्

स वाहिनीं पाण्डवानां प्रविश्य निबिडं गजः

वृषसेनं स विद्राव्य वीरो वैकर्तन आत्मजम्

न सेहिरे परे द्रष्टुं रणे तपन सम्भवम्

वसन्त समये कान्तः कर्णिकार इव आबभौ

तद् शूलिनः सृतैः दीप्तैः असंख्यैः शूल मण्डलैः

ततो ऽवहारे सैन्यानां विहिते कुरु पाण्डवैः

इति ब्रुवाणे राधेये भीमं कृच्छ्र दशा आश्रितम्

स हेम कवचः स्रग्वी शुभ्र अश्वम् रथम् आस्थितः

पुनर् उत्तिष्ठति इति आसीत् भूभुजाम् हृदय भ्रमः

समाययौ ततो जिष्णुः शिबिरं विमना इव

यशस् मयाम् प्रविष्टो ऽसौ वीरः कल्प स्थिराम् तनुम्

बत पाप वयं सर्वे ये गुरु घ्नम् पुरः स्थितम्

अवरुह्य रथात् कृष्णौ द्राक् भुजाभ्याम् विकृष्य तम्

अभूत् निवृत्त मातंगम् स्तिमित अङ्ग तुरंगमम्

इमाः प्राण पण प्राप्याः यशस् विक्रम भूमयः

शतानि राज पुत्राणाम् न्यवधीत् पञ्च सात्यकिः

हतेषु राज पुत्रेषु तेषु विक्रम शालिषु

शरैः चकार पाञ्चाल मत्स्य केकय संक्षयम्

स जघान महा घोषः कौरवाणाम् अनीकिनीम्

हते पार्थ रथस्य अभूत् अभग्न प्रणया गतिः

चिर प्रविष्टे शैनेये शङ्कितो धर्मजः पुनः

संसार चक्र दुर्भेद्यम् चक्र व्यूहम् विनिर्ममे

ततो युद्धम् अभूत् घोरम् आचार्य युयुधानयोः

ततो भीम भुज उत्सृष्टाः स निःश्वासाः इव उरगाः

अत्र अन्तरे ज्ञान सहस्ररश्मिः अपार वेद अमृत सिन्धु सेतुः

अद्य वीर व्रत हरम् हरस्य अपि किरीटिनम्

स दीप्तं खड्गम् आदाय चर्म च अनेक तारकम्

अवारयन् सु संरब्धान् द्रोणि कर्ण कृप आदयः

कुपितः छिन्न चाप अस्त्रः कृत्वा सर्व आयुध व्ययम्

युगंधरं व्याघ्रदत्तं सिंहसेनं च पार्थिवम्

कुर्वन् घटोत्कचः रेजे राहु जृम्भा विजृम्भितम्

दश हस्त परीणाहम् दधानो भासुरं धनुः

संगरो ऽभवत्

वेला अचलः इव उद्धूतान् वारि वेगान् महोदधेः

तेन अभिषिक्तः विधिवत् गुरुः सर्व धनुष्मताम्

लक्ष्मी लता किसलयम् सम्भोग तरु कन्दरम्

उत्थितेषु कबन्धेषु भग्ने सु भट मण्डले

व्यूह द्वारे मया रुद्धा भीम सात्यकि पार्षताः

युधिष्ठिरं शङ्कित धीर पृच्छत् सत्य विक्रमम्

इति उक्तः गुरुणा राजा गत्वा पाञ्चाल नन्दनौ

व्यादिदेश अनुजान् सप्त तद् गुप्तये कौरव ईश्वरः

संकोचम् आपुः सहसा दर्पेण इव विभूतयः

सौभद्रम् आद्रवत् वीरः सह सर्वैः महा रथैः

अस्त्रेण अक्षौहिणीम् दग्धां वह्नि व्याप्तः धनंजयः

द्विष् प्रयोज्यम् न दिव्य अस्त्रम् इति उक्त्वा द्रौणिः आकुलः

तत् अपारम् बलं दृष्ट्वा व्यूहं विक्रम शालिभिः

ततः शौर्य अम्बुधेः फेनम् अट्टहासम् रण श्रियः

संकल्प कल्पवृक्षाय नमः ते त्रिशूलिने

सुप्रतीको मद उद्दामः पाण्डु सेनाम् व्यगाहत

दीप दीप्ताः नरेन्द्राणां रत्न आभरण _

हतं पार्थम् अमन्यन्त प्रतिज्ञा भङ्ग वह्निना

वैलक्ष्यात् अर्जुनः कृष्णम् उवाच आस्फालयन् धनुः

तं राज पुत्रम् सौभद्रः क्षणं तुल्यम् अयोधयत्

अवदत् सर्व संहार संत्रास आयास कातरः

सात्यकिः कोप संतप्तः धृष्टद्युम्नम् अभाषत

अट्टहास पटुः नादः तस्य अभूत् तमसाम् इव

प्रयुतानि अदहत् क्रुद्धः द्रोणो रुद्र इव अपरः

ततो मुहूर्त गणने हेम रेखा अनुकारिणी

धर्म अनिल इन्द्र अश्विनाम् च प्रतिमा द्रौपदी _

पवन आकम्पि कदल दल आलोलैः निज असुभिः

कर्णस्य अनुमते चक्रे द्रोणं सेनासु नायकम्

अधुना वीर युध्यस्व निःसंरम्भम् अन् आकुलः

ततो ददाह दिव्य अस्त्रैः अन् अस्त्र ज्ञान् अपि क्रुधा
क्रियतां न अधुना युद्धं स्वस्ति पार्थाय धीमते

हारेषु फुल्लितो राज्ञां शङ्खेषु फलितो ऽभवत्

दिष्ट्या न आधिरथेः शक्त्या कृतं जगन्त् अन् अर्जुनम्

ततः क्षीणे क्षपा काले ध्वजिनी राज यक्ष्मणि

कर्णयन् भृश संतप्तः पाण्डवानां पराक्रमम्

अयं गृहीतो यातो ऽयं हतो ऽयं हन्ति अयम् बहून्

अलम्बिषो घन ध्वानः गर्जन् सात्यकिम् आद्रवत्

अर्जुनो भीमम् आलोक्य वरुण अस्त्रम् अवासृजत्

को नाम विबुध अराति वधू वैधव्य दायिनः

त्यक्ष्यामि कवचं राज्ञ् न अ हत्वा तव वैरिणः

भज्यमानं बलं दृष्ट्वा भीमेन भुज शालिना

जय आशा पाण्डु पुत्राणाम् सकला तनु ताम् ययौ

एष व्यूहं विदार्य अद्य प्रविशामि त्वद् आज्ञया

द्रोण अनीकम् शरैः चक्रे क्षुभित अम्भोधि विभ्रमम्

तयोः परस्पर आघात कीर्ण वह्नि कणा आकुलम्

स हेम कवचैः कायैः स केयूर अङ्गदैः भुजैः

वीत शोभम् अभूत् सर्वम् जगत् उद्यानम् आकुलम्

बभौ संध्या आसवेन इव घूर्णमान अरुण छविः

विरथः कोप हुतभुज् ज्वाला वलयित ईक्षणः

रजोभिः पिहिते व्योम्नि दिक्षु रुद्धासु सायकैः

मन्यमानो रण मुखे वराकं सर्व राजकम्

विरेजतुः स्फुलिङ्ग ओघैः कीट रत्नैः इव अचलौ

तूर्णं प्रहरत द्रोणं तूर्णं रक्षत संगरे

अस्त्रे ततः स्वयं शान्ते प्रसन्ने भुवनत्रये

द्रौणिम् अभ्युद्यतः हन्तुं पश्यन्तु कुरु पाण्डवाः

भारः कस्मिन् अ सह्यः ऽयं धुरंधर निधीयताम्

चक्रे करभ कुट्टाकः क्षितिं मस्तिष्क कर्दमाम्

नृपान् ब्रह्म वसातीयान् गदया अपातयत् दश

आकम्पिते ऽथ भुवने दुर्निमित्त शत आकुले

तत् किम् प्रविष्टौ प्रसभं युयुधान वृकोदरौ

गदया वीर वारिन्या भीमः च तम् अवारयत्

को ऽयं विषाद समये प्रहर्षः ते जनार्दन

कृत्तैः शिरोभिः चक्राते भुवि पद्म आकरान् इव

वलत् खड्ग भुजः कालो ननर्त इव निज उत्सवे

ततो भीम भुज उत्सृष्टैः पत्त्रिभिः गिरि भेदिभिः

ततः प्रवृत्ते समरे घोरे राधेय रक्षसोः

वध्यमानेषु अनीकेषु शोणाश्वेन सहस्रशः

तद् प्रेरितः पितृ वधम् गौतमो ऽस्मै न्यवेदयत्

अभिमन्योः वशम् याते तस्मिन् भूमिभृताम् वरे

ततो भीष्मे हते राज्ञ् कुरवः भृश दुःखिताः
महैः सुरेशम् अर्चन्ति वयम् अन्ये च मानवाः

उत्पलानि च नीलानि भेजिरे वारि जाम् श्रियम्

कलम अ पक्व सस्येषु केदारेषु वनेषु च

प्रथिताः सीमाः सीमा अन्तम् श्रूयते वनम्

मनस् तिष्ठति कान्तासु चित्रासु वन राजिषु

वन अन्ताः गिरयः सर्वे सा च अस्माकम् गतिर् ध्रुवा

व्रजेषु च विशेषेण गर्गर उद्गार हासिषु

पृथिव्यां तर्पितायां च स अमृतम् लक्ष्यते जगत्

शिवाय गावः पूज्यन्तां गिरि यज्ञः प्रवर्तताम्

गावो हि पूज्याः सततं सर्वेषां न अत्र संशयः

भूत्वा केसरिणः सिंहा व्याघ्राश् च नखिनां वराः

असनाः सप्तपर्णाश् च कोविदाराश् च पुष्पिताः

स अवतंसैः विषाणैश् च बर्ह आपीडैः च दंशितैः

प्रभाव ज्ञः ऽपि शक्रस्य वाक्यं दामोदरो ऽब्रवीत्

यदा च एषाम् विकुर्वन्ति ते वन आलय जीविनः

निर्विष्ट रमणीयेषु वनेषु रमते मनः

जवेन आवर्जितम् च एव गर्जति इति जना विदुः

चक्रवाक स्तन तटाः पुलिन श्रोणि मण्डलाः

इषुसाह्वा निकुम्भाश् च प्रियकाः स्वर्णकास् तथा

सस्य आदाः जलज आदाः च मत्ता विरुरुवुः खगाः

कौतूहलाद् इदं वाक्यं कृष्णः प्रोवाच तत्र वै

देवानाम् ईश्वरः शक्रो मेघानां च अरि सूदन

तन् मह्यं रोचते गोपा गिरि यज्ञम् वयं वने

न अ सस्या न अ तृणा गावो न बुभुक्षा अर्दितः जनः

कुमुद उत्फुल्लम् उदकं ताराभिश् चित्रम् अम्बरम्

शरद् प्रज्वलितम् तेजस् तीक्ष्ण रश्मिः विशोषयन्

वायु ईरितम् तु मेघेषु करोति निनदं महत्

वयं वन चराः गोप गोपा गो धन जीविनः

केदाराः सरितश् च एव सरांसि च श्रिया अज्वलन्

समम् अभ्युत्स्मयन्ति इव शर्वरीष्व् इतरेतरम्

गावो गिरि वरम् सर्वास् ततो यान्तु वनं पुनः

पूर्ण चन्द्र अमल छत्रम् स अभिषेकम् इव अम्बरम्

यो ऽन्यस्य फलम् अश्नानः करोत्य् अन्यस्य सत्क्रियाम्

कुर्मः कृत्वा सुखं स्थानं पादपे वा अथ वा गिरौ

तानि शष्पाण्य् अ बालानि कठिन त्वम् गतानि वै

विद्यया यो यया युक्तस् तस्य सा दैवतं परम्

तेन संचोदिता मेघास् तस्य आयुध विभूषिताः

तस्य एव आज्ञा कराः सस्यं जनयन्ति नव अम्बुभिः

ज्योतींषि घन मुक्तानि पद्मवन्ति जलानि च

अस्माकं गौः परा वृत्तिर् एतत् त्रैविध्यम् उच्यते

मत्त क्रौञ्च अवघुष्टेषु कलम अ पक्व पाण्डुषु

त्यक्त्वा मेघ मयम् वासः शरद् गुण विदीपितः

तेन सम्पादितं सस्यं वयम् अन्ये च मानवाः

वज्र अशनि समाः शब्दा भवन्त्य् अगम भेदिनः

तज् जलं वज्र निष्पेषैः विमुञ्चति नभः गतम्

हंसैर् विहसितानि इव समुत्क्रुष्टानि सारसैः

शरद् प्रकाश योषा इव गोष्ठेष्व् अटति रूपिणी

देवो वर्षति लोकेषु ततः सस्यं प्रवर्तते

वनानि स्वानि रक्षन्ति त्रासयन्तो द्रुम छिदः

गिरि यज्ञाः वयं गोपा इज्यो ऽस्माभिर् गिरिर् वने

सर्व घोषस्य संदोहः क्रियतां किं विचार्यते

दृश्यते यत्र दृश्यन्ते वृष्टिमन्तो बलाहकाः

बहुभिः कामगैर् मेघैः शक्रो भृत्यैर् इव ईश्वरः

वने विचरतोर् मासौ व्यतियातौ स्म वार्षिकौ

कारयिष्यामि गो यज्ञम् बलाद् अपि न संशयः

सर्वाणि तनु ताम् यान्ति जलानि जलद क्षये

प्राप्ता किल इयम् हि गवां स्वादु वीर्य तृणाः गुणैः

तस्य च एव उह्यमानस्य वात युक्तैः बलाहकैः

हंस सारस विन्यासैः यमुना याति संयता

विमला विजला व्योम्नि विबलाका विविद्युतः

यदा अस्ति मयि वः प्रीतिर् यदि वा सुहृदो वयम्

क्वचिच् शीकर मुक्ता आभम् कुर्वद्भिर् गगनं घनैः

कठोर तृणम् आभाति निः मयूर रुतम् वनम्

एष वीत मले व्योम्नि हृष्टो वसति चन्द्रमाः

विवर्तन्ते जलधरा विमदा इव कुञ्जराः

प्रियकैः पुष्पितैर् गौरं श्यामं बाण वनैः क्वचित्

तत्र हत्वा पशून् मेध्यान् वितत्य आयतने कृते

पर्ण उत्कर घनाः सर्वे प्रसादं यान्ति पादपाः

अभवद् व्यभ्रम् आकाशम् अभूच् च निभृतो ऽर्णवः

सित वर्ण अम्बुद उष्णीषम् हंस चामर वीजितम्

तस्मात् प्रावृषि राजानः सर्वे शक्रं मुदा युताः

तयोः प्रवृत्तयोर् एवं कृष्णस्य च बलस्य च
घण्टाभिश् च प्रलम्बाभिः पुष्पैः शारदिकैस् तथा

वैशंपायन उवाच

प्राप्तं शक्र महम् वीरौ गोपांश् च उत्सव लालसान्

तत्र वृद्धतमस् त्व् एको गोपो वाक्यम् उवाच ह

क्षीरिण्यो द्विगुणं गावः प्रमत्ता द्विगुणं वृषाः

गावो अस्मद् दैवतम् विद्धि गिरयश् च वनानि च

पङ्कजानि च पद्मानि तथा अन्यानि सितानि च

श्रूयतां तात शक्रस्य यद् अर्थम् मह इष्यते

हंस लक्षण हासिन्यः पतिं यान्ति समुद्रगाः

तस्य च अयम् क्रतुः कृष्ण लोकपालस्य शाश्वतः

शरद्य् एवं सु सस्यायाम् प्राप्तायां प्रावृषः क्षये

अर्चयाम गिरिं देवं गाश् च एव सविशेषतः

दुदोह सवितुर् गा वै शक्रो दिव्याः पयस्वलाः

ताः क्षरन्ति नवं क्षीरं मेध्यं मेघ ओघ धारितम्

व्रजम् आजग्मतुस् तौ तु व्रजे शुश्रुवतुस् तदा

तं शरद् कुसुम आपीडाः परिवार्य प्रदक्षिणम्

वर्तयाम उपभुञ्जानाः तर्पयामश् च देवताः

कर्षकाणां कृषिर् वृत्तिः पण्यं विपणि जीविनाम्

पूज्यन्तां त्रिदशैः शक्रो गिरिर् अस्माभिर् इज्यताम्

स्व पङ्क मलिनैः तीरैः काश पुष्प लता आकुलैः

तेन संवर्धिता गावस् तृणैः पुष्टाः स पुंगवाः

एवम् एतत् पयो दुग्धं गोभिः सूर्यस्य वारि दः

घ्नन्ति तान् एव दुर्वृत्तान् पौरुषादेन कर्मणा

बन्धुजीव अभिताम्रासु बद्ध पङ्कवतीषु च

वनानां द्विगुणा लक्ष्मीः सस्यैर् गुणवती मही

मन्त्र यज्ञ पराः विप्राः सीता यज्ञाः च कर्षकाः

शरद् प्रमुदिता रम्या गत मेघ जलाशया

क्वचिद् दुर्दिन संकाशैः क्वचिच् छन्न अभ्र संस्थितैः

पतत्रि केतनम् देवं बोधयन्ति दिवौकसः

प्रविश्य तास् तास् तनवो रमन्ते स्वेषु सानुषु

ऋतु पर्याय शिथिलैः वृत्त नृत्त समुज्झितैः
विवत् तृचम्

स्थिराणि न पराणुद इति

व्य् अन्तरिक्षम् अतिरद् इति ब्राह्मणाच्छंसिनः

स्वर्गम् एव एतया अहर् अहर् लोकम् अवरुन्द्धे

मदे सोमस्य रोचना इन्द्रः यद् अभिनद् वलम् इति

एतत् ह वा इन्द्र अग्न्योः प्रियं धाम उ यद् वाग् इति प्रियेण एव एनौ तत् धाम्ना समर्धयति

अर्वाञ्चं नुनुदे वलम् इति

स्वर्गम् एव एताभिः लोकं विवृणोति

अथ अतस् परिधानीया एव

आ अहम् सरस्वतीवतोर् इत्य् अच्छावाकस्य

इन्द्रेण रोचना दिवो दृढानि दृंहितानि च

प्रियेण एव धाम्ना समृध्यते य एवं वेद

ते स्याम देव वरुण इति मैत्रावरुणस्य

इन्द्र अग्न्योः अवो वृण इति

उद् गा आजद् अङ्गिरोभ्य आविष्कृण्वन् गुहा सतीः

सनिम् एतेभ्य एतया अवरुन्द्धे
अपि वा अन्योन्यम् वाचयन्ति यद्य् अधीयन्तो भवन्ति

तद् एव इतरे ऽनुनिक्रामन्ति

षष्ठ्याम् उपसद्य् उत्तरवेदिं संनिवपन्ति यद्य् अन् अग्निचित्यः भवति

ते सर्व एव दीक्षा आहुतिषु समन्वारभन्ते

तेषां यथा एव प्रवर आनुपूर्व्यम् एवं घर्मोच्छिष्टे अतिग्राह्य भक्षेषु षोडशिनि

गृहपतिम् एव अध्वर्युः उच्चैः कृष्णाजिने वाचयति

तेषां प्रसिद्धा दीक्षणीया इष्टिः तायते

सकृद् आश्राविते स यत्र आह भरत वत् इति तद् गृहपतेर् एव आर्षेयम् प्रथमं वृणीते ऽथ होतुर् अथ आत्मनः ऽथ ब्रह्मणो अथ उद्गातुः अथ प्रतिप्रस्थातुर् अथ प्रस्तोतुर् अथ प्रशास्तुर् अथ ब्राह्मणाच्छंसिनो ऽच्छावाकस्य सदस्यस्य अग्नीधः पोतुर् नेष्टुर् ग्रावस्तुत उन्नेतुः सुब्रह्मण्यस्य प्रतिहर्तुर् अन्ततः
यद् एव देवा अकुर्वत तद् असुरा अकुर्वत

असा एहि इति अन्तरिक्षाद् एव एनाम् एतद् आह्वयति

यद् आह अग्नये त्वा वसुमते स्वाहा इति देवता एव भागिनीः करोत्य् आत्मनो ऽहिंसायै

तस्माद् आहुस् सह ऊर्जः भागेन उप मा इहि इन्द्र अश्विना मधुनस् सारघस्य घर्मं पात वसवो यजत वड् इति

अनवद्याभिस् सम् उ जग्म आभिः इति होत्रा वा अनवद्याः

सर्वम् आयुर् एति ब्रह्मवर्चसी भवति प्रतितिष्ठत्य् अन्नवान् अन्न आदः भवति य एवं वेद

यत् प्राश्नीयात् प्राकारुकस् स्यात्

यथायजुः यज् जुहुयाद् रुद्राय पशून् अपिदध्याद् अपशुस् स्यात्

दिव एव एनाम् एतद् आह्वयति

अन्तरिक्ष एव एनम् धारयति

तान् एव उभयान् प्रीणाति

उभयम् एव करोति

य एव देवा घर्म पाः तान् एव तद् घर्मे तर्पयति

संस्थितिर् एव एषा स्वर्ग आकृतिः

सर्वस्य आधिपत्यम् यजमानं गमयति

अथ उ अन् अन्तर्हित्यै मनसा प्राजापत्या जुहोति

अस्मै ब्रह्मणे पिन्वस्व अस्मै क्षत्राय पिन्वस्व अस्यै विशे पिन्वस्व इति ब्रह्म क्षत्रे विशं च एव भागिनः करोति

तत् शिवस्य शिव त्वम्

अस्मै सुन्वते यजमानाय पिन्वस्व इति यजमानाय एव एताम् आशिषम् आशास्ते

यज्ञम् एव संतनोति

तेभ्यो ऽमृडत

ब्रह्मवर्चसम् एव आत्मन् धत्ते

धर्ता उरोः अन्तरिक्षस्य धर्ता पृथिव्या धर्ता देवो देवानाम् अमर्त्यस् तपः जाः इति

औ१ लेत्तेरौस्झ्झ्] एव अस्य आत्मने तद् एवास्यात्मने हुतं

इमे वै शफा

सम् अग्निस् तपसा अगत सं देवेन सवित्रा सं सूर्येण अरुक्त

संसाद्यमानाय अनुब्रूहि इति आह

स एनान् निरदहत्

मधु मधुघं संभरिष्यामि इति एव एतत् आह

ते ऽसुरा उपांशु प्रवर्ग्येण अचरन्

यद् भवान् इति तद् भवस्य भव त्वम्

या वा इत आहुतिर् उदयते सा अमुतस् वृष्टिं च्यावयति

मयोभूर् एको वसु विद् एकस् सु दत्रः एको विश्व पोषी एक इति एतानि वै वेदानां गुह्यानि नामानि

अथ उ अन्तरिक्षं वा उपयामः

आभ्याम् एव एनम् परिगृह्णाति

ता अब्रूताम् आवयोर् अग्रे दुह्यताम् आवयोर् अग्रे हूयताम् इति

हृदे त्वा मनसे त्वा दिवे त्वा सूर्याय त्वा इति अमुम् एव एनम् लोकं गमयति

यज्ञस्य वै शिरो ऽच्छिद्यत

यजमान एव प्राश्नाति

ता एतर्ह्य् अश्विना अ घर्म पौ भिषजौ देवानाम् आस्ताम्

तद् एव अस्य आत्मने हुतम् भवति

पूषा त्वा इति वत्सम् उपावसृजति स तनू त्वाय

समुद्र आसां सदनं व आहुर् इति वेदा वै समुद्राः

घर्मम् अपातम् अश्विना इति यजमानस् तृप्तिम् एव तत् पृच्छति

ते ऽब्रुवन् को असि इति

जागतो असि इति उपयामम्

ता वा एष वसान इमान् लोकान् तेजसा आवृणोति

घर्म एवं घ औ१ लेत्तेरौस्झ्झ्]

घर्म एव ऊर्जम् संभरतः

स सध्रीचीस् स विषूचीर् वसान इति चतस्रो वा एतस्य दिशस् सध्रीचीश् चतस्रो विषूचीः

दिवि देवेषु होत्रा यच्छ इति

द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृह्णामि इति शफाभ्याम् महावीरम् परिगृह्णाति

यथा अग्नये समवद्यत्य् एवम् एव एतत्

ऊर्जं वा एष तत् परासिञ्चन् यद् अजां दुहन्ति

दिश एव भागिनीः करोत्य् आत्मनो ऽहिंसायै

प्रतिष्ठाया अह्ने त्वा सूर्याय त्वा रात्र्यै त्वा नक्षत्रेभ्यस् त्वा इति अहर् रात्रे सूर्य नक्षत्राणि च एव भागिनः करोति

वार्य वृतम् ह्य् एनयोः

इषे पिन्वस्व ऊर्जे पिन्वस्व इति इषम् एव ऊर्जम् यज्ञे दधाति

असौ वा आदित्य इमान् लोकान् तेजसा धारयति

विश्वा आशा दक्षिणा सद् इति ब्रह्मा हुतम् अनुमन्त्रयते

उच्चैर् देवाः प्रवर्ग्येण अचरन्

तौ देवा अब्रुवन् सर्वं वै पर्यगृह्णाथाम् अस्तु नो अत्र अपि इति

घर्माय शिन्क्ष्व इति अपवर्तयति

धर्ता दिवो रजसो विभाति

ऊर्ध्वम् इमम् अध्वरम् इति यज्ञो वा अध्वरो यज्ञस्य ऊर्ध्व त्वाय

अथ उ वषट्कृतम् भवति

यो वै वेदानां गुह्यानि नामानि वेद सर्वम् आयुर् एति ब्रह्मवर्चसी भवति प्रतितिष्ठत्य् अन्नवान् अन्न आदः भवति

प्राश्या३ न प्राश्या३ इति मीमांसन्ते

त्वष्टृमन्तस् त्वा सपेम इति

धर्म असि सु धर्मा इमानि अस्मै ब्रह्माणि धारय इति
आ च परा च पथिभिश् चरन्तम् इति तस्माद् एष सर्वान् पथो ऽनुसंचरति यद् दक्षिणा यद् उदङ्

सर्वा वा एतर्ह्य् एतस्मिन् देवता आशंसन्ते मह्यं होष्यति मह्यं होष्यति इति

स्वया एव आहुत्या दिवो वृष्टिं निनयति

तेषु वा एव एनम् प्रवर्ग्ये संगमयति

औ१ लेत्तेरौस्झ्झ्] समुद्राय स्वाहा इति वाताय

हस्त्य ओष्ठ्यः एव एनाम् औ१ लेत्तेरौस्झ्झ्] परासिञ्चन् यद्

देवा वै रुद्रं स्वर्गं लोकं गतं न व्यजानन्न् आदित्य वर्णम् चरन्तम्

ते देवा अभवन्

ताभिर् वा एष प्रवर्ग्ये संगच्छते

यदा रुचितो घर्म इति

औ१ लेत्तेरौस्झ्झ्] रुद्रो वा एष

त्विष्यै त्वा द्युम्नाय त्वा भूत्यै त्वा इन्द्रियाय त्वा इति प्रदक्षिणम् पात्रम् प्रश्रयति

देवा वै ब्रह्मणा वत्सेन वाचम् अदुह्रन् पशूंश् च अमृतम् च

यजुर् एव वदेत्

लेत्तेरौस्झ्झ्] त गर्भो देवानाम् पिता मतीनाम् पतिः

यो रसस् ते मुञ्जाः

अत्र प्रावीर् मधु माध्वीभ्यां मधु माधूचीभ्याम् इति

ते ऽब्रुवन् भवान् सर्वम् इति

देवानां त्वा पितॄणाम् अनुमतो भर्तुं शकेयम् इति

यद् आह दिवि धा दिवं गच्छ अन्तरिक्षम् गच्छ पृथिवीं गच्छ पञ्च प्रदिशो गच्छ इति इमान् एव लोकान् दिशश् च घर्मे तर्पयति

यस् ते स्तनश् शशयो यो मयोभूर् यो रत्न धाः वसु विद् यस् सु दत्रः येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि सरस्वति तम् इह धातवे कर् इत्य् अनुमन्त्रयते

तौ देवा अब्रुवन् भिषजौ वै स्थः इदं यज्ञस्य शिरः प्रतिधत्तम् इति

तस्मान् मौञ्जं वेदं कुर्वन्ति

तस्माद् एतयोर् एव अग्रे दुह्यते ऽग्रे हूयते

दिवि धा इमं यज्ञम् इमं यज्ञं दिवि धा इति इमे वै लोका दिशश् च घर्मे ऽपित्वम् ऐच्छन्त

ता अब्रूताम् वार्यं वृणावहै आवयोर् एव प्रवर्ग्यो भवत्व् इति

यत् सर्वम् इति तत् शर्वस्य शर्व त्वम्

ता एनम् अ भागाः ईश्वरा हिंस्तोः

अवजिघ्रेत्

तन् मृडस्य मृड त्वम्

प्राजापत्यो यज्ञः

छन्दोभिर् एव एनम् परिगृह्णाति

औ१ लेत्तेरौस्झ्झ्] एहि इति

असा एहि इति पृथिव्या एव एनाम् एतद् आह्वयति

औ३ लेत्तेरौस्झ्झ्] अभ्रिये दिद्युन् नक्षत्रिये या विश्वावसुं गन्धर्वं सचध्वे ताभ्यो नमो अस्तु ता नो मृडयन्तु ता नश् शर्म यच्छन्तु तं यं द्विष्मो यश् च नो द्वेष्टि तम् आसां

यजुः भाजः ऽन्ये देवता आहुति भाजः ऽन्ये

यन् न प्राश्नीयाद् अ हविः स्यात्

तान् प्राध्रजत्

भूर् भुवस् स्वर् हुतं हविर् मधु हविर् इन्द्रतमे ऽग्नौ स्वाहा इति अग्निहोत्र विधिम् जुहोति

ब्रह्म वा एतस्या वत्सो वेदास् स्तनाः

तं देवा अब्रुवन् भवस्य भूतस्य भव्यस्य आधिपत्यम् इति

देवाश् च वा असुराश् च समावद् एव प्रवर्ग्ये ऽकुर्वत

ब्रह्मवर्चसाय पिन्वस्व इति ब्रह्मवर्चसी भवति

ते ऽब्रुवन् निर्भजाम एनम् इति

सम् अग्निर् अग्निना अगत सं देवेन सवित्रा सं सूर्येण रोचते स्वाहा इति

रुद्राद् एव पशून् परिवृणक्ति

घर्म एव तद् दुहति

अतो हि इमाः प्रजाः प्रजायन्ते प्रजननाय

ताभिर् एव प्रवर्ग्यं संगमयति