tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
ता वा अस्य एताः हिता नाम नाड्यो यथा केशः सहस्रधा भिन्नस् तावता अणिम्ना तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णाः

अत ऊर्ध्वं विमोक्षाय एव ब्रूहि इति

अत ऊर्ध्वं विमोक्षाय एव ब्रूहि इति

यत्र वा अन्यद् इव स्यात् तत्र अन्यः ऽन्यत् पश्येद् अन्यो ऽन्यज् जिघ्रेद् अन्यो ऽन्यद् रसयेद् अन्यो ऽन्यद् वदेद् अन्यो अन्यत् शृणुयात् अन्यो ऽन्यन् मन्वीत अन्यः ऽन्यत् स्पृशेद् अन्यो ऽन्यद् विजानीयात्

शुक्रम् आदाय पुनर् ऐति स्थानं हिरण्मयः पुरुष एक हंसः

एवम् एव एतत् याज्ञवल्क्य

यद् वै तन् न जिघ्रति जिघ्रन् वै तन् न जिघ्रति

एवम् एव एतत् याज्ञवल्क्य

तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवतः इदं च पर लोक स्थानम् च

अथ एष एव परम आनन्दः

यश् च श्रोत्रियो अ वृजिनः अ काम हतः

तद् यथा महा मत्स्यः उभे कूले अनुसंचरति पूर्वं च अपरम् च एवम् एव अयम् पुरुष एताव् उभाव् अन्ताव् अनुसंचरति स्वप्न अन्तम् च बुद्ध अन्तम् च

स वा अयं पुरुषो जायमानः शरीरम् अभिसंपद्यमानः पाप्मभिः संसृज्यते

एवम् एव एतत् याज्ञवल्क्य

स वा एष एतस्मिन् संप्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्ट्वा एव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति स्वप्नाय एव

स हि कर्ता

स यत् तत्र किंचित् पश्यत्य् अन् अन्वागतः तेन भवति

अथ वेशान्तान् पुष्करिणीः स्रवन्तीः सृजते

सो ऽहं भगवते सहस्रं ददामि

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्य् अस्तमिते शान्ते ऽग्नौ शान्तायां वाचि किंज्योतिर् एव अयम् पुरुष इति

तद् यथा राजानम् आयन्तम् उग्राः प्रत्येनसः सूत ग्रामण्यः ऽन्नैः पानैर् अवसथैः प्रतिकल्पन्ते ऽयम् आयात्य् अयम् आगच्छति इति

स्वप्नेन शारीरम् अभिप्रहत्य अ सुप्तः सुप्तान् अभिचाकशीति

प्राणेन रक्षन्न् अवरं कुलायं बहिस् कुलायात् अमृतश् चरित्वा

तद् यथा प्रियया स्त्रिया सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किंचन वेद न अन्तरम् एवम् एव अयम् पुरुषः प्राज्ञेन आत्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किंचन वेद न अन्तरम्

इति ह उवाच याज्ञवल्क्यः

चन्द्रमा एव अस्य ज्योतिर् भवति इति

अथ ये शतं प्रजापति लोके आनन्दाः स एको ब्रह्म लोके आनन्दः

अत्र पिता अ पिता भवति माता अ माता लोका अ लोकाः देवा अ देवाः वेदा अ वेदाः

अत्र ह याज्ञवल्क्यो बिभयांचकार मेधावी राजा सर्वेभ्यो माम् अन्तेभ्यः उदरौत्सीद् इति

यद् वै तन् न वदति वदन् वै तन् न वदति

न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यद् रसयेत्

स यत्र अयम् अणिमानं न्येति जरया वा उपतपता वा अणिमानम् निगच्छति

अथ यत्र देव इव राजा इव अहम् एव इदम् सर्वो अस्मि इति मन्यते सो ऽस्य परमो लोकः

तं न आयतम् बोधयेद् इत्य् आहुः

एषो ऽस्य परमो लोकः

न हि वक्तुर् वक्तेर् विपरिलोपो विद्यते अ विनाशि त्वात्

स वा एष एतस्मिन् स्वप्न अन्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वा एव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति बुद्ध अन्ताय एव

यानि ह्य् एव जाग्रत् पश्यति तानि सुप्त इति

अथ ये शतम् आजान देवानाम् आनन्दाः स एकः प्रजापति लोके आनन्दः

अथ ये शतं मनुष्याणाम् आनन्दाः स एकः पितॄणां जित लोकानाम् आनन्दः

न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यन् मन्वीत

वाग् एव अस्य ज्योतिर् भवति इति

अत ऊर्ध्वं विमोक्षाय ब्रूहि इति

न हि घ्रातुर् घ्रातेर् विपरिलोपो विद्यते अ विनाशि त्वात्

चन्द्रमसा एव अयम् ज्योतिषा आस्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येति इति

एवम् एव एतत् याज्ञवल्क्य

एषा अस्य परमा गतिः

तद् यथा अस्मिन् आकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्तः संहत्य पक्षौ संलयाय एव ध्रियते एवम् एव अयम् पुरुष एतस्मा अन्ताय धावति यत्र सुप्तो न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वप्नं पश्यति

स यो मनुष्याणां राद्धः समृद्धो भवत्य् अन्येषाम् अधिपतिः सर्वैर् मानुष्यकैर् भोगैः सम्पन्नतमः स मनुष्याणां परम आनन्दः
न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यद् विजानीयात्

वाचा एव अयम् ज्योतिषा आस्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येति

आत्मा एव अस्य ज्योतिर् भवति इति

यश् च श्रोत्रियो अ वृजिनः अ काम हतः

न तत्र वेशान्ताः पुष्करिण्यः स्रवन्त्यो भवन्ति
कृत्वा धनुस् तुल्य विवर्तित अङ्गम् निगद्यते वै धनुरासनं तत्

शवासनं श्रम हरम् चित्त विश्रान्ति कारणम्

तत्र याम्यं कूर्परं च याम्य करे च वक्त्रकम्

इतरस्मिंस् तथा पश्चाद् वीरासनम् इति ईरितम्

द्वात्रिंशद् आसनान्य् एव मर्त्य लोके च सिद्धि दा

एतद् भेक वत् उत्तानम् एतद् उत्तानमण्डुकम्

तिष्ठति वृक्ष वत् भूमौ वृक्षासनम् इदं विदुः

जानु ऊरुवोः अन्तरे कृत्वा योगी पाद तले उभे

एतद् व्याधि विकार नाशन करम् पद्मासनं प्रोच्यते

घेरण्ड उवाच

उच्च आसने दण्ड वत् उत्थितः खे मयूरम् एतत् प्रवदन्ति पीठम्

चतुरशीति लक्षाणि शिवेन कथितं पुरा

उत्तानं शव वत् भूमौ शयानं तु शवासनम्

तत्र उपरि गुदं न्यसेद् विज्ञेयम् उत्कटासनम्

बहुक दशन भुक्तम् भस्म कुर्याद् अशेषं जनयति जठर अग्निम् जारयेत् कालकूटम्

अङ्गुष्ठाभ्याम् अवष्टभ्य धरां गुल्फौ च खे गतौ

हरति सकल रोगान् आशु गुल्म ज्वर आदीन् भवति विगत दोषम् ह्य् आसनं श्री मयूरम्

शलभं मकरं च उष्ट्रम् भुजंगं च योग आसनम्

उदरे पश्चिमं तानं कृत्वा तिष्ठति यत्नतः

पादौ च शून्ये च च ऊर्ध्वम् वदन्ति पीठं शलभं मुनि इन्द्राः

गोरक्षं पश्चिमोत्तानम् उत्कटं संकटं तथा

जानु ऊरुवोः अन्तरे पादौ उत्तानौ व्यक्त संस्थितौ

जानु उपरि कर युग्मम् गरुडासनम् उच्यते

पद्मासनं समासाद्य जानु ऊरुवोः अन्तरे करौ

गोरक्षासनम् इत्य् आहुर् योगिनां सिद्धि कारणम्

व्यात्त वक्त्रः जलन्धरेण नासाग्रम् अवलोकयेत्

मेढ्र उपरि अथ संनिधाय चिबुकं कृत्वा हृदि स्थापितम्

अध्यास्य शेते पद युग्मम् अस्तं पृष्ठे निधाय अपि धृतं कराभ्याम्

भ्रुवोर् मध्ये गता दृष्टिः पीठं मत्स्येन्द्रम् उच्यते

अङ्गुष्ठ नाभि पर्यन्तम् अधो भूमौ च विन्यसेत्

ख ग कूर्म वत् उत्तानम् एतद् उत्तानकूर्मकम्

वाम पाद चित्याः मूलं संन्यस्य धरणी तले

एतन् मोक्ष कपाट भेदन करम् सिद्धासनं प्रोच्यते

कूर्पराभ्यां शिरो वेष्ट्य मत्स्यासनं तु रोग हा

यत्नेन पादौ च धृतौ कराभ्यां योग इन्द्र पीठम् पश्चिमतानम् आहुः

जङ्घा ऊरुभ्याम् धरां पीड्य स्थिर कायः द्वि जानुना

तेषां मध्ये विशिष्टानि षोडश ऊनम् शतं कृतम्

चितिमूलौ भूमि संस्थौ करौ च जानुना उपरि

पाद दण्डेन याम्येन वेष्टयेद् वाम पादकम्

गुल्फौ च वृषणस्य अधस् व्युत्क्रमेण समाहितौ

जागर्ति भुजगी देवी साधनाद् भुजंग आसनम्

पायुमूले वाम गुल्फम् दक्ष गुल्फम् तथा उपरि

देह अग्निः वर्धते नित्यं सर्व रोग विनाशनम्

पादौ भूमौ च संस्थाप्य पृष्ठ पार्श्वे निवेशयेत्

कण्ठ संकोचनम् कृत्वा नासा अग्रम् अवलोकयेत्

उत्तानौ चरणौ कृत्वा संस्थाप्य जानुना उपरि

आकुञ्च्य सम्यक् हि उदर आस्य गण्डम् उष्ट्रं च पीठं यतयो वदन्ति

पूरकैर् वायुम् आकृष्य नासा अग्रम् अवलोकयेत्

वाम ऊरु उपरि दक्षिणं हि चरणं संस्थाप्य वामं तथा

वज्रासनं भवेद् एतद् योगिनां सिद्धि दायकम्

गुल्फौ च वृषणस्य अधस् व्युत्क्रमेण ऊर्ध्व ताम् गतौ

आसन उपरि संस्थाप्य उत्तानं कर युग्मकम्

योग आसनम् भवेद् एतद् योगिनां योग साधने

नम्र अङ्गम् वाम पदम् हि दक्ष जानु उपरि न्यसेत्

मयूरं कुक्कुटं कूर्मं तथा उत्तानकूर्मकम्

जानु ऊरुवोः अन्तरे पादौ कृत्वा पादौ च गोपयेत्

पाद उपरि च संस्थाप्य गुदं गुप्तासनं विदुः

योनि स्थानकम् अङ्घ्रि मूल घटितम् संपीड्य गुल्फ इतरम्

मुक्तपद्मासनं कृत्वा उत्तान शयनम् चरेत्

तेषां मध्ये मर्त्य लोके द्वात्रिंशद् आसनं शुभम्

जङ्घयोर् वज्र वत् कृत्वा गुद पार्श्वे पदाव् उभौ

सिंहं च गोमुखं वीरं धनुरासनम् एव च

शिरस् ग्रीवा समे काये मुक्तासनं तु सिद्धि दम्

मृतं गुप्तं तथा मात्स्यं मत्स्येन्द्र आसनम् एव च

अङ्गुष्ठौ हृदये निधाय चिबुकं नासाग्रम् आलोकयेत्

याम्य गुल्फे पायु मूलम् वाम भागे पद इतरम्

सिंहासनं भवेद् एतत् सर्व व्याधि विनाशकम्

विपरीतं स्पृशेद् भूमिं वृषासनम् इदं भवेत्
प्रसार्य पादौ भुवि दण्ड रूपौ संन्यस्त भालम् चिति युग्म मध्ये

अध्यास्य शेते भूमिम् अवष्टभ्य कर द्वयाभ्याम्

गुल्फौ च आच्छाद्य हस्ताभ्याम् उत्तानाभ्यां प्रयत्नतः

सिद्धं पद्मं तथा भद्रं मुक्तं वज्रं च स्वस्तिकम्

पादाङ्गुष्ठौ कराभ्यां च धृत्वा च पृष्ठ देशात्

स्थिर कायम् समासाद्य गोमुखं गो मुख आकृति

प्रसार्य पादौ भुवि दण्ड रूपौ करौ च पृष्ठं धृत पाद युग्मम्
तनूनि तीक्ष्णलोहस्य पत्त्राण्य् लोह संक्षयात्

तैलम् एलादिना कुर्याद् गणेन व्रण रोपणम्

कुष्ठ उन्मादौ अपस्मारम् धान्वन्तरम् इदं घृतम्

सर्वान् अभिभवेन् मेहान् सु बहु उपद्रवान् अपि

सार अम्बुना एव भुञ्जानः शालीञ् जाङ्गल जैः रसैः

मधुमेहि त्वम् आपन्नो भिषग्भिः परिवर्जितः

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

खदिर अङ्गार तप्तानि बहुशो ऽत्र निमज्जयेत्

मेहिनो बलिनः कुर्याद् आदौ वमन रेचने

स्थितं दृढे जतु सृते यव राशौ निधापयेत्

गो शकृत् मूत्र वृत्तिः वा गोभिः एव सह भ्रमेत्

संचूर्ण्य मधुना लिह्यात् तद्वत् चूर्णम् नवायसम्

पाण्डु विद्रधि गुल्म अर्शस् शोष शोफ गर उदरम्

तैलं वात कफे पित्ते घृतं मिश्रेषु मिश्रकम्

शराविका आद्याः पिटिकाः शोफ वत् समुपाचरेत्

दशमूल शठी दन्ती सुराह्वम् द्वि पुनर्नवम्

सु भाविताम् सार जलैः तुलां पीत्वा शिलोद्भवात्

श्वासं कासं वमिं वृद्धिं प्लीहानं वातशोणितम्

कफ पित्त प्रमेहेषु पिबेत् धात्री रसेण वा

कृमि श्लीपद शोफान् च परं च एतत् रसायनम्

साधयेद् असनादीनां पलानां विंशतिं पृथक्

सप्ताह्वं कौटजं मूलं सोमवल्कं नृपद्रुमम्

कर्ष अंशम् अम्बु कलशे पाद शेषे स्रुते हिमे

उशीर लोध्र अर्जुन चन्दनानाम् पटोल निम्ब आमलक अमृतानाम्

यत् च अन्यत् श्लेष्म मेदस् घ्नम् बहिस् अन्तर् च तत् हितम्

लोध्र मूर्वा शठी वेल्ल भार्गी नत नख प्लवान्

त्रीन् च अष्ट गुणिते तोये विपचेत् पाद वर्तिना

मधु अरिष्ट आसवाः जीर्णाः सीधुः पक्व रस उद्भवः

प्रस्थं घृताज् जयेत् सर्वांस् तन् मेहान् पिटिका विषम्

मूलं स्नुह् अर्कयोः पथ्यां भूकदम्बम् अरुष्करम्

मूत्र ग्रह रुजा गुल्म क्षय आद्याः तु अपतर्पणात्

गायत्री दार्वी क्रिमिहृत् धवानाम् कफे त्रयः क्षौद्र युताः कषायाः

रूक्षम् उद्वर्तनं गाढं व्यायामो निशि जागरः

लोध्र आसवः ऽयं मेह अर्शस् श्वित्र कुष्ठ अरुचि कृमीन्

तैलैस् त्रिकण्टक आद्येन यथास्वं साधितेन वा

द्वे विशाले चतुर्जातं भूनिम्बं कटुरोहिणीम्

श्री कुक्कुटः ऽम्लः खलकस् तिल सर्षप किट्ट जः

त्रिवृत् विडङ्ग कम्पिल्ल भार्गी विश्वैः च साधयेत्

स्निग्धस्य सर्षप अरिष्ट निकुम्भ अक्ष करञ्ज जैः

पाठा चित्रक शार्ङ्गष्टा सारिवा कण्टकारिकाः

यवानीं पौष्करं पाठां ग्रन्थिं चव्यं फलत्रयम्

त्रिकण्टक निशा लोध्र सोमवल्क वचा अर्जुनैः

पटोल मुस्ता मञ्जिष्ठा माद्री भल्लातकैः पचेत्

अपक्वा व्रण वत् पक्वास् तासां प्राग्रूपम् एव च

न्यग्रोधादेस् तु पित्त आर्तम् रसैः शुद्धं च तर्पयेत्

तिक्तं शाकं मधु श्रेष्ठा भक्ष्याः शुष्काः स सक्तवः

तृणधान्यानि मुद्ग आद्याः शालिर् जीर्णः स षष्टिकः

कपित्थं तिन्दुकं जम्बूस् तद् कृताः रागषाडवाः

यवेषु सु कृतान् सक्तून् स क्षौद्रान् सीधुना पिबेत्

बृंहयेद् औषध आहारैः कृशम्

क्षीरि वृक्ष अम्बु पानाय बस्त मूत्रम् च शस्यते

चित्रक त्रिफला दार्वीक लिङ्गान् वा स माक्षिकान्

तीक्ष्णं च शोधनं प्रायो दुर्विरेच्या हि मेहिनः

पृथग् दश पलम् प्रस्थान् यव कोल कुलत्थात्

पाण्डु त्वम् ग्रहणी दोषम् स्थूल ताम् च नियच्छति

तेन द्वि पिप्पली चव्य वचा निचुल रोहिषैः

द्वि वहे ऽपां क्षिपेत् तत्र पाद स्थे द्वे शते गुडात्

रोहीतकं च कुसुमं मधुना अद्यात् सु चूर्णितम्

धन्व मांसानि शूल्यानि परिशुष्काणि अयस्कृतिः

असंशोध्यस्य तानि एव सर्व मेहेषु पाययेत्

अपूप सक्तु वाट्य आदिः यवानां विकृतिर् हिता

तत् क्षौद्र पिप्पली चूर्ण प्रदिग्धे घृत भाजने

यथास्वम् एभिः पान अन्नम् यव गोधूम भावनाः

गज अश्व गुद मुक्तानाम् अथवा वेणु जन्मनाम्

शिलाजतु तुलाम् अद्यात् प्रमेह आर्तः पुनर् नवः

लोध्र अभया तोयद कट्फलानाम् पाठा विडङ्ग अर्जुन धन्वनानाम्

अधनः छत्त्र पादत्र रहितः मुनि वर्तनः

कलिङ्ग कुष्ठ क्रमुक प्रियङ्गु अतिविषा अग्निकान्

क्षौद्र आढक अर्धम् पलिकं वत्सकादिं च कल्कितम्
शाल सप्ताह्व कम्पिल्ल वृक्षक अक्ष कपित्थ जम्

ततो अनुबन्ध रक्षा अर्थम् शमनानि प्रयोजयेत्

वात उल्बणेषु स्नेहान् च प्रमेहेषु प्रकल्पयेत्
पुनर् भवान्याः पादौ च नन्दिनश् च महात्मनः

सा गर्भं पालयामास कथंचिद् मुनि पुंगवाः

ततः सा असूत तनयं दशमे मासि सु प्रभम्

अदृश्यन्ती उवाच

एवं वसिष्ठ वाक्येन शाक्तेयो मुनि पुंगवः

न तं विना अहम् जीविष्ये इति निश्चित्य दुःखितः

अन्वयः सकलो वत्स मम संतारितः त्वया

रुद्र देव प्रभावेन कुलं ते संतरिष्यति

दृष्ट्वा च तनयं बाला पराशरम् अति द्युतिम्

त्यज्य दीन वदनाम् वन अन्तरे पुत्र दर्शन पराम् इमाम् प्रभो

चतुर्थं हि पुराणानां संहितासु सु शोभनम्

प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा कर्मणस् ते ऽमला मतिः

तव पौत्र मुख अम्भोजात् ऋग् एषा अद्य विनिःसृता

पराशरम् उवाच इदम् प्रणिपत्य स्थितं मुनिः

राक्षसा न अपराध्यन्ति पितुस् ते विहितं तथा

त्वयि एव जीवितं च अस्य मुनेर् यत् सुव्रते मम

ईप्सितं यच्छ सकलं प्रसीद परमेश्वर

रुद्र भक्तः च गर्भ स्थः रुद्र पूजा परायणः

मातरं च महाभागां कल्याणीं पति देवताम्

वसिष्ठेन तु दत्त अर्घ्यः कृत आसन परिग्रहः

वामीयं पवमानं च पञ्च ब्रह्म तथा एव च

शक्तिः त्यक्त्वा तदा दुःखं पितॄणां सम ताम् ययौ

कथं हि रक्षसा शक्तिर् भक्षितः सः अनुजैः सह

प्रभवः शक्ति सूनोः च प्रभावो मुनि पुंगवाः

लिङ्ग अर्चन विधौ सक्तं हर रुद्रैः इति वादिनम्

नील रुद्रम् च शाक्तेयः तथा रुद्रं च शोभनम्

अणिम आदि गुण ऐश्वर्यम् मया वत्स पराशर

ददौ च दर्शनं तस्मै मुनि पुत्राय धीमते

आरुह्य मूर्धानम् अज आत्मजः असौ तया आत्मवान् सर्व विद् आत्म विद् च

वासिष्ठो वदतां श्रेष्ठ सूत वक्तुम् इह अर्हसि

स्मरन् पुत्र शतम् च एव शक्ति ज्येष्ठम् च शक्तिमान्

अथ तस्याः तद् आलापम् वसिष्ठो मुनि सत्तमः

आत्मनो यत् हि कथितम् अपि अर्धम् इति पण्डितैः

प्रिय दुःखम् अहम् प्राप्ता हि असती न अत्र संशयः

भगवन्त् रक्षसा रुद्र भक्षितो रुधिरेण वै

यशसः तपसः च एव क्रोधो नाश करः स्मृतः

तथा अपि भर्तृ रहिता दीना नारी भवेत् इह

अलं हि राक्षसैर् दग्धैर् दीनैर् अनपराधिभिः

संज्ञाम् अवाप्य च आलिङ्ग्य सा पपात सु दुःखिता

ज्ञात्वा शक्ति सुतस्य अस्य संकल्पं मुनि पुंगवः

मद् समः ते पौत्रः असौ शक्ति जः शक्तिमान् मुने

त्यक्त्वा हि अपालयत् बालम् बाला बाल मृग ईक्षणा

मया यदि मुनि श्रेष्ठः त्रातुं वै निश्चितं स्वकम्

हा पुत्र पुत्र पुत्रैः इति पपात च सु दुःखितः

सम्पूज्य शिवसूक्तेन त्र्यंबकेन शुभेन च

पश्य बालं महाभागे बाष्प पर्याकुल ईक्षणम्

जीवितं रक्ष देहस्य धात्री च कुरु यत् हितम्

कर अम्बुजाभ्याम् करि खेल गामिनी रुदन्तम् आदाय रुरोद सा च

ऋषय ऊचुः

तत् अपि अत्र मृषा हि आसीत् गतः शक्तिः अहम् स्थिता

स फलम् जीवितं मम अद्य ब्रह्म आद्यान् तान् तत् आह सः

पपात ताडयती इव स्वस्य कुक्षी करेण वै

अदृश्यन्तीं च विप्र इन्द्रैः वसिष्ठं पितरं तव

तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिः शाक्तेयः शशिभूषणम्

संतत्याः मम न छेदः क्रुद्धेन अपि यतः कृतः

हा वसिष्ठ सुतैः कुत्रचिद् गतः पश्य पुत्रम् अनघम् ते आत्मजम्

अरुन्धती वसिष्ठस्य प्राह च आर्ता इति विह्वला

अरुन्धती च आश्रम वासिनः तदा मुनेः वसिष्ठस्य मुनि ईश्वराः च

तव पुत्रम् इमम् दृष्ट्वा भो शक्ते कुल धारणम्

पिता माता च पुत्राः च पौत्राः श्वशुर एव च

कृच्छ्रात् स भार्यः भगवान् वसिष्ठः स्व आश्रमम् क्षणात्

आसीनो गर्भशय्यायां कुमार ऋचम् आह सः

सा पराशरम् अहो महामतिं देव दानव गणैः च पूजितम्

रक्षा अर्थम् आगतः तु अद्य मम बाल इन्दु भूषणः

अदृश्यन्त्या महा तेजाः पस्पर्श उदरम् आदरात्

केन उक्तम् इति संचिन्त्य तत् आतिष्ठत् समाहितः

मातर् मातर् कथं त्यक्त्वा मङ्गल आभरणानि वै

वक्तुम् अर्हसि ते अद्य कारणं चन्द्र बिम्ब रहिता इव शर्वरी

अथ तस्मिन् क्षणात् एव ददर्श दिवि संस्थितम्

कुल संधारण अर्थाय शक्ति पत्नी पतिव्रता

नष्टं कुलम् इति श्रुत्वा मर्तुं चक्रे मतिं तदा
अरुन्धती कराभ्यां तां संस्पृश्य अस्र आकुल ईक्षणाम्

वसिष्ठं च तदा श्रेष्ठं शक्तिर् वै शंकर आज्ञया

सूत उवाच

रुरोद मुनि शार्दूलः भार्यया सुत वत्सलः

जगुः तदा च पितरो ननृतुश् च पितामहाः

हन्यते तात कः केन यतः स्व कृत भुज् पुमान्

मूढानाम् एव भवति क्रोधो बुद्धिमतां न हि

पुलस्त्येन यत् उक्तम् ते सर्वम् एतत् भविष्यति

सूर्य मण्डल संकाशे विमाने विश्वतोमुखे

ते अन्तिकम् गमिष्यामि तव मात्रा न संशयः

आज्ञया तस्य सा शोकं वसिष्ठस्य कुल अङ्गना

शक्ते पश्य सुतं बालम् आनन्द अस्र आविल ईक्षणम्

सा च दृष्ट्वा महादेवी पराशरम् अ निन्दिता

भो वत्स वत्स विप्र इन्द्रैः वसिष्ठ सुत वत्सलैः

पालयस्व विभो द्रष्टुं तव पौत्रं मम आत्मजम्

श्रुत्वा रुरोद सा वाक्यं पुत्रस्य अतीव विह्वला

अदृश्यन्ती जघान अथ शक्ति जस्य आलयम् शुभा

भ्रातृभिः सह पुण्य आत्मा आदित्यैर् इव भास्करः

वसिष्ठं वदतां श्रेष्ठं रुदन्ती भय विह्वला

अनुगृह्य अथ शाक्तेयं तत्र एव अन्तरधीयत

अदृश्यन्तीं पुनः प्राह शाक्तेयो भगवान् मम

निपपात च हृष्ट आत्मा पादयोः तस्य स आदरम्

भार्याम् आर्याम् उमाम् प्राह ततो हालाहल अशनः

ललाप विह्वला बाला सन्नकण्ठी पपात च

यथा महेश्वरः अपश्यत् स गणः हृषित आननः

उपसंहृतवान् सत्रं सद्यस् तद् वाक्य गौरवात्

श्री देवः उवाच

एवम् उक्त्वा रुदन् विप्रः आलिङ्ग्य अरुन्धतीम् तदा

शक्ति पत्नी यथा शक्तिं शक्तिमन्तम् अरुन्धती

अरुन्धतीं च कल्याणीं प्रार्थयामास दुःखिताम्

अहो मम अत्र काठिन्यं मनसो मुनि पुंगवैः

गतं दृष्ट्वा अथ पितरं तदा अभ्यर्च्य एव शङ्करम्

अदृश्यन्ती तदा वाक्यं श्रुत्वा तस्य सुतस्य सा

अरुन्धतीं महाभागां कल्याणीं देवता उपमाम्

एते न बान्धवाः स्त्रीणां भर्ता बन्धुः परा गतिः

अदृश्यन्त्याः चतुर् वक्त्रः मेघ जालात् दिवाकरः

स्व उदरम् दुःखिता भूमौ ललाप च पपात च

सूत उवाच

ब्रह्म इन्द्र विष्णु रुद्र आद्यैः संवृतः परमेश्वरः

पुराण संहिता कर्ता भवान् वत्सैः भविष्यति

निर्मूला अपि अमृता भर्त्रा त्यक्ता दीना स्थिता अपि अहम्

अष्टाङ्गम् अर्घ्यम् रुद्राय दत्त्वा अभ्यर्च्य यथाविधि

कुलं वसिष्ठस्य समस्तम् अपि अहो निहन्तुम् आर्ये कथम् उद्यता वद

सत्रं ते विरमतु एतत् क्षमा साराः हि साधवः

विचार मुग्धे तव गर्भ मण्डलम् कर अम्बुजाभ्याम् विनिहत्य दुर्लभम्

अहो अद्भुतम् मया दृष्टं दुःख पात्री हि अहम् विभो

त्रैलोक्यं शृणु शाक्तेय अपराध्यति किं तव

ते आत्मजम् शक्ति सुतम् च दृष्ट्वा च आस्वाद्य वक्त्र अमृतम् आर्य सूनोः

राक्षसो रुधिरो नाम वसिष्ठस्य सुतं पुरा

शक्ते स्वं च सुतं पश्य भ्रातृभिः सह षष् मुखम्

न त्याज्यं तव विप्र इन्द्रैः देहम् एतत् सु शोभनम्

वासिष्ठ उवाच

ईप्सितं वरय ईशानम् जगतां प्रभवं प्रभुम्

दुःख त्राता भव ब्रह्मन् ब्रह्म सूनो जगत् गुरो

पुष्कर आद्याः च ससृजुः पुष्प वर्षम् च खेचराः

रराज पितृ लोक स्थः वासिष्ठो मुनि पुंगवाः

त्रातुं यतो देहम् इमम् मुनि इन्द्रः सु निश्चितः पाहि ततः शरीरम्

देवता परम अर्थम् च यथावत् वेत्स्यते भवान्

त्वया तस्मात् समस्तानि भवान् शास्त्राणि वेत्स्यति

रक्षितः अहम् त्वया तात गर्भ स्थेन महात्मना

वसिष्ठो भगवान् प्राह पौत्रं धीमान् घृणा निधिः

एवम् उक्त्वा घृणी विप्रं भगवान् पुरुषोत्तमः

मुने दुःखात् अहम् दग्धा यतः पुत्री मुने तव

ततश् च प्राह भगवान् वसिष्ठः वदतां वरः

अरुन्धतीं च पितरं वसिष्ठं मम सर्वदा

शक्तिं स भक्षयामास शक्तेः शापात् सह अनुजैः

गर्भ स्थः मम सर्व अर्थ साधकः शक्ति जः यतः

दुःखिता अपि परित्रातुं श्वशुरं दुःखितं तदा

गमिष्यामि अभिवन्द्य ईशम् भ्रातृभिः सह शङ्करम्

क्षणेन मातः पितरं दर्शयामि इति मे मतिः

असूत सा दितिः विष्णुम् यथा स्वाहा गुहं सुतम्

व्योम अङ्गण स्थः अथ हरिः पुण्डरीक निभ ईक्षणः
भक्षितः स इति श्रुत्वा वसिष्ठः तेन रक्षसा

वसिष्ठ पुत्रम् प्राह इदम् पुत्र दर्शन तत्परम्

दृष्ट्वा पुत्रं पतिं स्मृत्वा अरुन्धत्याः मुनेः तथा

भ्रातृभिः सहितं दृष्ट्वा ननाम च जहर्ष च

न किंचिद् अब्रवीत् पुत्रं शुभं वा यदि वा इतरत्

हा पुत्र पुत्र पुत्रैः इति क्रन्दमानो मुहुर् मुहुर्

जप्त्वा त्वरितरुद्रं च शिवसंकल्पम् एव च

ततो निशम्य भगवान् वसिष्ठः ऋचम् आदरात्

वसिष्ठं मुनि शार्दूलम् तत्र एव अन्तरधीयत

एवं पुत्रम् उपामन्त्र्य प्रणम्य च महेश्वरम्

अलम् अत्यन्त कोपेन तात मन्युम् इमम् जहि

शाक्तेय उवाच

अदृश्यन्तीं महाभागां रक्ष वत्स महामते

एवम् उक्त्वा अथ धर्म ज्ञा कराभ्यां कमल ईक्षणा

अदृश्यन्तीं वसिष्ठं च प्रणम्य अरुन्धतीम् ततः

मम अनुस्मरणे युक्तं मद् आराधन तत्परम्

त्वया तस्मात् महाभागैः ददामि अन्यम् महा वरम्

ततस् तुष्टः महादेवो मन्मथ अन्धक मर्दनः

हा रुद्र रुद्र रुद्रैः इति रुरोद निपपात च

भगवन् ब्राह्मण श्रेष्ठैः तव देहम् इदं शुभम्

पुत्रेण लोकान् जयति इति उक्तम् सद्भिः सदा एव हि

अथ तस्य पुलस्त्यस्य वसिष्ठस्य च धीमतः

षष् साहस्र मितम् सर्वं वेद अर्थेन च संयुतम्

तदा चक्रे मतिं धीमान् यातुं स्व आश्रमम् आश्रमी

कः अन्यः समो मया लोके देवो वा दानवो ऽपि वा

वसिष्ठ याज्यम् विप्र इन्द्राः तत् आदिश्य एव भूपतिम्

अग्निं यथा अरणिः पत्नी शक्तेः साक्षात् पराशरम्

दृष्ट्वा ताम् अबलाम् प्राह मङ्गल आभरणैः विना

सुखं च दुःखम् अभवत् अदृश्यन्त्याः तथा द्विजाः

द्रष्टुम् इच्छामि भगवन् पितरं भ्रातृभिः सह

सूत उवाच

सा निशम्य वचनं तदा शुभं स स्मिता तनयम् आह विस्मिता

ददामि दृष्टिं मद् रूप दर्शन क्षमः एष वै

स्थाने पौत्र मुनि श्रेष्ठैः संकल्पः ते सुव्रत

पराशर उवाच

होतारं लिङ्ग सूक्तम् च अथर्वशिर एव च

ददाह राक्षसानां तु कुलं मन्त्रेण मन्त्र विद्

अरुन्धति तदा भीता वसिष्ठश् च महामतिः

राक्षसाणाम् अभावाय मतिं चक्रे महामतिः

समुत्थाप्य स्नुषां बालाम् ऊचतुः भय विह्वलौ

ये ब्रह्म वादिनः भूमौ ननृतुर् दिवि देवताः

ततः प्रणम्य शिरसा वसिष्ठो वारिज ईक्षणम्

राक्षसाणाम् अभावाय कुरु सर्वेश्वर अर्चनम्

प्रपितामहाश् च विप्र इन्द्राः हि अवतीर्णे पराशरे

आसीनाम् आकुलाम् साध्वीं बाष्प पर्याकुल ईक्षणाम्

पराशर उवाच

संचितस्य अति महता वत्स क्लेशेन मानवैः

निशम्य वचनं तस्याः शङ्करः परमेश्वरः

अभ्यर्च्य देवदेवेशं त्रैलोक्यं स चराचरम्

धराधरात् तम् पतितं धरा तदा दधार तत्र अपि विचित्र कण्ठी

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे वासिष्ठकथनं नाम चतुःषष्टितमो ऽध्यायः

अरुन्धतीं जगन्नाथ नियोगात् प्राह शक्तिमान्

जात मात्रम् अनघं शुचि स्मिता बुध्य स अश्रु नयना ललाप च

पतिं प्राण समम् त्यक्त्वा स्थिता यत्र क्षणं यतः

एवं स्नुषाम् उपालभ्य मुनिं च अरुन्धती स्थिता

धराधरस्य एव तदा धरायां पपात पत्न्या सह स अश्रु दृष्टिः

वसिष्ठ अश्वत्थम् आश्रित्य हि अमृता तु यथा लता

ललाप अरुन्धती प्रेक्ष्य तदा असौ रुदतीं द्विजाः

अथ नाभि अम्बुजे विष्णोः यथा तस्याः चतुर्मुखः

भक्षितो रक्षसा तातः ते इति निपपात च

तदा आह पौत्रं धर्म ज्ञः वसिष्ठो मुनिभिर् वृतः
उवाह कुण्डल छायाम् कर्णाभ्यां मौक्तिक उज्ज्वलाम्

इति दुर्योधनेन उक्तः गत्वा सौबल सम्भवः

तस्मिन् प्रयाते संत्रस्तो धृतराष्ट्रो ऽथ संजयम्

कृच्छ्राणि संतरेत् येन तत् पाण्डित्यम् प्रचक्षते

गत्वा पाण्डु सुतान् वीरान् प्रत्यायातः ऽद्य संजयः

पार्थाः च कौरव इन्द्रस्य मोदन्तो हस्तिनापुरे

धृष्टद्युम्नो विराटः च धृष्टकेतुः घटोत्कचः

अपि धर्मसुतो राजा शमम् इच्छति कौरवैः

इति उक्त्वा गरुडो गत्वा ययातिं मुनिना सह

विनयो रत्न मुकुटम् सत् शास्त्रम् मणि कुण्डले

विदुरे च क्षणं ध्यात्वा हसन् दुर्योधनः ऽब्रवीत्

भीमसेनम् अन् आश्रित्य को नु प्रौढां श्रियं भजेत्

असंमोहः च कार्येषु स्वभावो ऽयं विपश्चिताम्

ताभ्याम् अभ्यर्थितः युद्धे सहायो ऽस्तु भवान् इति

इति उक्तवति कौन्तेये प्रहर्षात् भुज शालिनाम्

सदा अवरोपयिष्यामि योद्धा अयुत वधात् अपि

स्वर्गं गत्वा ददर्श इन्द्रम् उपेन्द्रेण सह स्थितम्

हयानां श्याम कर्णानाम् हिम कुन्द इन्दु वर्चसाम्

अत्र अन्तरे धर्मसुतो बभाषे श्वेतवाहनम्

पूर्वं गावल्गने ब्रूहि किम् आह स धनंजयः

धर्मात् प्रियतरम् न अन्यत् सत्यात् च सततं सताम्

यत् आह जगन्ताम् एष बान्धवः

वाहिन्यः ताः गज ग्राहाः शस्त्र वीचि विशृङ्खलाः

ततः पार्थान् समामन्त्र्य मुहूर्तं मित्र दैवते

घृणी प्रसाद निरतः वर्म कुण्डल वर्जितः

देवैः अत्र अमृतम् वृतम्

तेषां शङ्का आस्पदम् साक्षात् अपि मन्ये न वज्रभृत्

यथागतं व्रज इति उक्तः स स अवज्ञम् किरीटिना

विनय आनम्र शिरसाम् करुणा पूर्ण चेतसाम्

यस्य अद्भुतानि कर्माणि कथयन्ति मनीषिणः

सत्य मिताम् ततस् ते ऽहं जाने वाणीं धृतिं तथा

उवाच षट् शतानि एव पृथिव्यां सन्ति वाजिनाम्

इति दर्पो ऽवमानाय विनाशाय एव दुर्नयः

रथे मे युध्यमानस्य लता इव चकम्पिरे

धृतराष्ट्रस्य पाण्डोः च क्रम प्राप्ता यथा मही

नद्याः तीरे हिरण्वत्या राज्ञां स्थानानि अकल्पयन्

न कृष्ण कृष्ण कर्माणम् आसाद्य एवम् भविष्यति

दुर्मदो ऽसौ महा कोपः नहुषो राज कुञ्जरः

यदा त्वया विरहितं सैन्यं राज्ञो भविष्यति

कृतकृत्यः तम् अभ्यायात् यक्षम् द्रुपद नन्दनः

कृष्णा कोप प्रतिकृतम् धृष्टद्युम्नो विधास्यति

आर्यकं नाम भोगि इन्द्रम् सुमुखस्य पितामहम्

युधिष्ठिरं प्रतिष्ठाय द्रुपदो अपि आदधे वचः

स्वयं युधिष्ठिरो राजा यमौ च बलिनां वरौ

बाह्लिकः तद् समः वीरः सत्यमान् उत्तमो रथः

न्यस्ते हेम आसने तत्र तयोः संघर्ष शालिनोः

दिष्ट्या सर्वे कृतान्तस्य विस्मृताः पृथिवीभुजः

कक्ष्या अम्बुदम् अतिक्रम्य स रराज अंशुमन्त् इव

हितानां बान्धव गिराम् संस्मर्तासि सुयोधन

वक्षो विलोक्य राधेयं तिर्यञ्चम् संभावयन् दृशा

कालखञ्जाः स पौलोमाः हिरण्यपुर वासिनः

इति उक्ते सूतपुत्रेण वीरः शान्तनवो ऽब्रवीत्

त्वद् आयत्तम् अधुना युद्धं संजय वा मम

राज अर्हैः उपचारैः च तैः तैः पथिषु कल्पितैः

स्वयं यातां शाल्व पतिम् तेन त्यक्तां च मद् भयात्

अपि नः स भार्याणाम् स्मरन्ति कुरु पुंगवाः

पुत्रि मद् वचसा भीष्मो न त्वां त्यक्ष्यति गौरवात्

चेदि सृञ्जय पाञ्चाल मत्स्य मागध केकयैः

योग्यं दुहित्र्याः आलोक्य जामातारम् अमन्यत

ततः प्रविविशुः बन्दि गीयमान पराक्रमाः

दुःखं ययौ धर्मसुतं लज्जा कुटिल कंधरः

जयो वा संशयो लक्ष्म्या वधो वा स्वर्ग दः युधि

जगत् विनाश चकितैः यत् अस्माभिः इह उच्यते

क्रोधो ऽन्तकः सर्वम् इदम् निहन्ति य एष पुंसां वदनात् उदेति

स एव उत्पथम् आपन्नः परित्याज्य इति श्रुतिः

न गजाः च रथा न एव तत्र इति अहम् अचिन्तयम्

गमनं तत्र ते कृष्ण न मे अभिरोचते

उवाच भज मां नाथ प्रणयात् स्वयम् आगताम्

बलवत् वध लभ्या श्रीः दुःखाय व्यसन उदया

तां सभां कैटभारातिः घोरम् वपुः अदर्शयत्

विनय अवनतः स्वैरं व्याजहार युधिष्ठिरः

स्वयम् उप्तैः प्रजायन्ते हृदि बीजैः इव अनयैः