tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
न चक्रीवन्तम् आरोहेत्

न उपानहौ न छत्रं धारयीत

जय आदि प्रतिपद्यते

न नक्तं भुञ्जीत

न स्त्रिया न शूद्रेण सम्भाषेत

अथ अतस् ऽवान्तरदीक्षां व्याख्यास्यामः

न समाजम् ईक्षेत न हर्म्याणि न शरीराणि न शवं न अन्तावसायिनम्

अपि वा आदितस् त्रीण्य् अभिविदर्शयति

न कूपम् अवरोहेत्

वाग्यत एतां रात्रिं तिष्ठत्य् आस्ते वा

श्वो भूते खिले अ छदिः दर्शे ऽग्निम् उपसमाधाय संपरिस्तीर्य अथ अस्य षष् त्रयम् अभिविदर्शयति सप्ततयम् इत्य् एके ऽग्निम् आदित्यम् उद कुम्भम् अश्मानं वत्सं महानग्नां हिरण्यं सप्तमम्

तत आदित्यम् उपतिष्ठते वयः सुपर्णा इत्य् एतया अत्र एतत् वासो गुरवे दत्त्वा

अथ अस्य अहतेन वाससा शिरः संमुखं वेष्टयति

अथ अस्य ब्रह्मचर्यम् अधि नित्ये

परिषेचन अन्तम् कृत्वा मदन्तीर् उपस्पृश्य उत्तमेन अनुवाकेन शान्तिं कृत्वा ततः संमीलयति वाचं च यच्छति

न मृद् मयम् प्रति धयीत

पर्वण्य् उदगयन आपूर्यमाणपक्षे पुण्ये नक्षत्रे ऽपराह्णे केश श्मश्रू वापयित्वा प्राचीम् उदीचीं वा दिशम् उपनिष्क्रम्य खिले अ छदिः दर्शे ऽग्निम् उपसमाधाय संपरिस्तीर्य पूर्ववद् उपाकृत्य मदन्तीर् उपस्पृश्य प्रथमेन अनुवाकेन शान्तिं कृत्वा चतस्र औदुम्बरीः समिधो घृत अन्वक्ताः आदधाति पृथिवी समिद् इत्य् एतैर् मन्त्रैः
समिष्ट यजुः अन्तम् भवति

पात्र्योः वा

आसेचने मध्ये कृत्वा सर्पिर् आसिञ्चत्य् आज्य अर्थम्

आग्नेयं दक्षिणात्

यजमान गृह्याः हविः उच्छिष्ट आशाः ऋत्विजो ब्राह्मणाश् च अन्ये बहुः चेद्

अ प्रत्यभिघारणम् च

श्रपयित्वा अभिघार्य उद्वास्य शरावयोर् उद्धरति

प्रातर् हुत्वा अ हुत्वा वा स्थाल्यां दर्व्या आदत्ते पूर्णा दर्वी इति

गृहमेधि स्विष्टकृतौ च आज्यभाग वत् सम अवदानौ

सांतपनीयां संस्थाप्य

ऋषभम् आह्वयितवै ब्रूयात्

सहितम् आज्यम् अधिश्रयति

अन् उद्धृत्य वा

शकलान्य् आधाय मत्या उद्धृतौ आसादयति

अन् उद्वास्य वा संमार्जनम्

रुते जुहोति

इडा अन्तम् भवति

अ व्याहरति ब्रह्मा जुहुधि इति आह

पूर्वेद्युः पूर्वाह्णे ऽग्नये ऽनीकवते पुरोडाशः

यवाग्वा अग्निहोत्र होमः

यावत् उक्तम् अतः

तूष्णीं वा एक चोदनात्

मातृभिर् वत्सान्त् संसृज्य निवान्या वत्सम् बध्नाति

सांनाय्य वत्

अरिक्तां स्थालीं निदधाति

कार्त्तिक्यां साकमेधा द्वि अहम्

प्राश्नन्ति युक्ताः

बर्हिः अनुप्रहरण वर्जम् वा

उद्वास्य उभयम् आसादयति

ऋषभो दक्षिणा

न प्राशित्रम्

देहि म इति जुहोति

पूर्वे मार्जनम् उपहूय
तीक्ष्णं सार आख्यम् रक्तगण गलित पशु जल भावितम् पुटितं सत् रक्तगणेन सह गलितं मिलितं यत् पशु जलम् गो मूत्रम् तेन भावितं ततो वह्नि पुटितम् सत् रज्यते रागम् आप्नोति

तत् च आह रक्तगण इत्यादि

पुनर् तीक्ष्णम् कदल शिखि रस भावित पुटितम् वा रम्भा चित्रक रस भावितम् घर्म पुटितम् ततो वह्नि पुटितम् च सत् त्रिभिः वारैः शुध्यति इति अर्थः
प्रत्यस्तं नमुचेश् शिरः

पात अनूचः

ताः पर्वतस्य वृषभस्य पृष्ठे नावो वियन्ति सु सिचः न वाणीः

क्षत्रस्य योनिर् असि

त्विषिमाꣳ असि

पङ्क्तिस् त्वा छन्दसा अवतु

भगाय स्वाहा

सवित्रे स्वाहा

समाववृत्रन्न् अधराग् उदक् ता अहिं बुध्न्यम् अन्वीयमानाः

बृहस्पतिर् देवता

इन्द्रो देवता

उग्राम् आतिष्ठ

आरोहथो वरुण मित्र गर्तं तत्र चक्राथे अदितिं दितिं च

एष ते जनते राजा

सोमो अस्माकं ब्राह्मणानां राजा

बृहत् साम

वैरूपं साम

वरुणो ऽसि

आवित्तो अग्निर् गृहपतिः

जगती त्वा छन्दसा अवतु

अंशाय स्वाहा

त्रिष्टुप् त्वा छन्दसा अवतु

अवेष्टा दन्दशूकाः

ब्रह्म द्रविणम्

बृहस्पतये स्वाहा

गायत्री त्वा छन्दसा अवतु

क्षत्रं द्रविणम्

सरस्वत्यै स्वाहा

क्षेत्रस्य पतये स्वाहा

इन्द्राय स्वाहा

प्राचीम् आतिष्ठ

ऊर्ध्वाम् आतिष्ठ

आवित्तो ऽयम् असा आमुष्यायणो ऽमुष्याः पुत्रो ऽमुष्यां विशि

शाक्वर रैवते सामनी

अनुष्टुप् त्वा छन्दसा अवतु

पूष्णे स्वाहा

समिधम् आतिष्ठ

पञ्चदशस् स्तोमः

त्वया अयम् वृत्रं वध्यात्

अग्निर् देवता

सोमाय स्वाहा

पात तिरश्चः

आवित्त इन्द्रो वृद्धश्रवाः

त्रिणव त्रयस्त्रिंशौ स्तोमौ

आविद आवेदयत

विड् द्रविणम्

उदीचीम् आतिष्ठ

एकविंशस् स्तोमः

शत्रु बाधनाः स्थ

सोमस्य त्विषिर् असि

इन्द्रस्य योनिर् असि

वर्चो द्रविणम्

पात प्रतीचः

वैराजं साम

आवित्ता देव्य् अदितिः

अति दिवस् पाहि

सप्तदशस् स्तोमः

पात प्राचः

हिरण्य वर्णम् उषसो व्युष्टा अयः स्थूणम् उदितौ सूर्यस्य

क्षत्रस्य नाभिर् असि

रथन्तरं साम

जनय

दिद्योत् पाहि

सोमस्य त्वा द्युम्नेन अग्नेः तेजसा सूर्यस्य वर्चसा इन्द्रस्य इन्द्रियेण विश्वेषां त्वा देवानां क्रतुना अभिषिञ्चामि

श्लोकाय स्वाहा

तव इव मे त्विषिर् भूयात्

मरुतो देवता

मित्रावरुणौ देवता
वनस्पतिभिर् एव उपरिष्टात् अन्तर्दधाति

होत्राभ्य एव एनम् एतत् सम्प्रयश्छत्य् एकम् अग्निधे प्रतिप्रस्थात्रे

तस्मात् प्रादेशेन दिशो मिमीते

ब्रह्म शिवं शान्तम्

सुषदा पश्चाद् देवस्य सवितुर् आधिपत्य इति सवितारम् एव पश्चाद् अन्तर्दधात्य् अ प्रदाहाय

श्रोत्रम् असि इति श्रोत्रम् एव यजमाने दधाति

असौ वा आदित्यो रुद्रो महा वीरः

सर्व ऋत्विजः परिविशन्ति

प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहा अपानाय स्वाहा इति

मधु मधु मध्व् इति धून्वन्ति

होत्राभ्य एव एनम् एतत् संप्रयश्छति

औ३ लेत्तेरौस्झ्झ्] महावीरं

दिशो वै महावीरात् प्रवृक्ताद् अबिभयुस् सर्वा नो ऽयं तेजसा उद्धक्ष्यति इति

प्राणो ऽसि व्यानो ऽस्य् अपानो असि इति प्राणं व्यानम् अपानं तान् एव यजमाने दधाति

स्वाहा इति लेत्तेरौस्झ्झ्]

पुत्रवती दक्षिणत इन्द्रस्य आधिपत्ये इति इन्द्रम् एव दक्षिणाद् अन्तर्दधात्य् अ प्रदाहाय

प्रजां मे दा इति आत्मन एव एताम् आशिषम् आशास्ते

तेषाम् एषो ऽधिपतिर् यो रुद्रः

वाचं मे दा इति आत्मन एव एताम् आशिषम् आशास्ते

लेत्तेरौस्झ्झ्] एकाव्यो मनसा ईड्य [॥। औ३ लेत्तेरौस्झ्झ्] तं त्वा यामि ब्रह्मणा देव दैव्यम् ब्रह्मणा उपचरेयुः यद् वा

दिवि पृष्टो यजतस् सूर्य त्वच् इति

स प्रजापतिर् अब्रवीत् प्रादेशं प्रादेशं वः प्रदहति

हरितेन अपिदधाति दिवो अ प्रदाहाय

अर्हन् बिभर्षि सायकानि धन्व अर्हन् निष्कं यजतं विश्व रूपम् अर्हन्न् इदं दयसे विश्वम् अभ्वम्

श्रोत्रं मे दा इति आत्मन एव एताम् आशिषम् आशास्ते

देवताभिर् वो अन्तर्धास्यामि इति

आश्रुतिर् उत्तरान् मित्रावरुणयोर् आधिपत्य इति मित्रावरुणा एव उत्तरात् अन्तर्दधात्य् अ प्रदाहाय

अन्तरिक्षस्य अन्तर्धिः असि इति उपरिष्टात् समिधम् आदधाति

ब्रह्मणा एव एनम् उपचरति

औ३ लेत्तेरौस्झ्झ्] प्रज्वलिते अपदत्ते [॥। औ३ लेत्तेरौस्झ्झ्] दिव्यो भुवनस्य यस् पतिः [॥।

आयुर् मे दा इत्य् आत्मन एव एताम् आशिषम् आशास्ते

अग्निष् ट्वा धूनोत्व् इति एताभिर् एव एनम् देवताभिर् धूनोति

न वा ओजीयो रुद्र त्वद् अस्ति इति महिमानम् एव अस्य एतत् उद्धर्षयति

होत्रा वा ऋत्विजः

गायत्रम् असि त्रैष्टुभम् असि जागतम् असि इति प्रतिप्रस्थात्रे प्रयश्छति

ताः प्रजापतिम् उपाधावन्

प्रदक्षिणम् परियन्ति

दिवि ते सधस्थम् इति दिवि ते गृहम् इत्य् एव एतत् आह

रश्मिभिर् एव एनम् परिश्रयतः

मधु सारघं संभरिष्यामि इति एव एतत् आह
अथ अपः उपस्पृश्य बर्हिषी आदाय वाचंयमः प्रत्यङ् द्रुत्वा स्तोत्रम् उपाकरोति

अभ्य् एनम् आह्वयते मैत्रावरुणः

परिमृज्य सादयत्य् एष ते योनिर् मित्रावरुणाभ्यां त्वा इति

मैत्रावरुणस्य चमसम् अनून्नयध्वम् उन्नेतः सोमं प्रभावय इति

मैत्रावरुणाय एषा उत्तमा इति प्राहुः

मैत्रावरुणस्य कालात् पराङ् आवर्तते ऽध्वर्युः

यथाचमसं चमसान्

अत्र एव एतत् पात्रम् उपनिधाय भक्षैः प्रत्यञ्च आद्रवन्ति

अथ आदत्ते उक्थ्य स्थाल्याः औपशयं पात्रम्

हिन्व म इत्य् आत्मानं प्रत्यभिमृशन्ते

शंसति

यथोपपादम् इतरान्

प्रतिगृणाति

अनूद्यच्छन्ते चमसान्

तथा एव द्विस् द्विस् सर्वांश् चमसाञ् जुह्वति

सर्व भक्षाः मार्जयन्ते

अथ आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् उक्थशा यज सोमानाम् इति

अथ प्रदक्षिणम् आवृत्य मैत्रावरुणस्य चमसे ग्रहस्य संस्रावम् अवनयति हुतं त्वा हुते ऽवनयाम्य् ऊर्जस्वन्तं देवेभ्यो मधुमन्तं मनुष्येभ्य इति वा तूष्णीं वा

अनु सवन भक्षः मित्रावरुणाभ्यां पीतस्य इति

समुन्नीय उत्तरवेद्याम् संसादयन्ति

प्रसिद्धम् उक्थं प्रतिगीर्य प्राङ् एत्य उद्यच्छते एतं ग्रहम्

न आप्याययन्ति चमसान्

स्तुवते

तच् छ्रुत्वा प्रतिप्रस्थाता प्राङ् आयन्न् आह

प्रत्याह्वयते ऽध्वर्युः

पुनर् हविर् असि इति उक्थ्य स्थालीम् प्रत्यभिमृशति
एताम् एव अपरेद्युस् प्रतिपदं कुर्वीत

स्तोमा देवाः

पशवः परिष्कृतः

इन्दुं देवा अयासिषुर् इति

अप् तुरम् इति ह्य् अस्या आप्त्वा श्रेयांसं वसीयान् आत्मना भवति

अस्यै वाव इदम् उपगायन्ति

उप वाव इदम् अस्यां सर्वम्

उप उ षु जातम् अप् तुरम् इति प्रजा कामः प्रतिपदं कुर्वीत

क्षत्रं सोम इन्दुः

यजमानो वै सोमो राजा इन्दुः

स्तोमा एव एनम् स्वर्गं लोकं गमयन्ति

उप एव आत्मन् प्रजया पशुभिः प्रजायते

उप अस्मै गायता नर इति ग्राम कामः भूति कामः प्रजनन कामः प्रतिपदं कुर्वीत

गोभिर् भङ्गं परिष्कृतम् इति

उप इव वा आत्मन् प्रजा
तां न मिथस् संसादयेद् अनादेशात्

अथ एनाम् सर्व सुरभि गन्धया मालया युनक्ति सं ना मनः सं हृदयानि सं ना अभि सं तनुत्यजः

स्विष्टकृत् प्रभृति सिद्धम् धेनु वर प्रदानात्

गृहान् गच्छ गृह पत्नी यथा असः वशिनी त्वं विदथम् आवदासि इति

अथ अस्तमिते आदित्ये ऽन्योन्यम् अलंकृत्य उपरिशय्याम् शयाते

सप्त ऋषयः प्रथमां कृत्तिकानाम् अरुन्धतीं यद् ध्रुव ताम् ह निन्युः

त्वं नक्षत्राणां मेथ्य् असि स मा पाहि पृतन्यतः इति ध्रुवम्

अथ एनाम् दक्षिणे हस्ते गृहीत्वा स्व रथम् आरोप्य स्वान् गृहान् आनयति पूषा त्वा इतस् नयतु हस्त गृह्य अश्विनः त्वा प्रवहतां रथेन

अनुनयन्त्य् एतम् अग्निम्

चतुर्थ्यां निशायां हुते पक्व होमे व्रतं विसृज्य दण्डम् उत्थापयत्य् ऊर्जः पृथिव्या अधि उत्थितः ऽसि वनस्पते शत वल्शः विरोह

सौभाग्यम् अस्यै दत्त्वाय अथ अस्तम् विपरेतन इति

तं वरः प्रतिगृह्णाति प्रजावान् पशुमान् भूयासम् इति

अथ वधूम् अभिमन्त्रयते सु मङ्गलीः इयं वधूर् इमां समेत पश्यत

अथ एनाम् पितुर् अङ्काद् उद्वहति गुरोर् वा ये वध्वश् चन्द्रं वहतुं यक्ष्मा यन्ति जनाꣳ अनु

पुनस् तान् यज्ञिया देवा नयन्तु यत आगताः इति

ध्रुवो ऽसि ध्रुव क्षितिः ध्रुवम् असि ध्रुवतः स्थितम्

अत्र आभ्याम् अमात्यास् तोक्माण्य् आरोपयन्ते

तं वधूः प्रतिगृह्णाति प्रजावती भूयासम् इति

अथ जायाम् आनीय स्वान् गृहान् प्रपादयति भद्रान् गृहान् सुमनसः प्रपद्ये अ वीर घ्नी वीरवतः सु वीरान्

इरां वहतो घृतम् उक्षमाणास् तेष्व् अहं सुमनाः संविशानि इति

अथ उदितेषु नक्षत्रेषु उपनिष्क्रम्य ध्रुवम् अरुन्धतीं च दर्शयति

पन्थानम् अनुमन्त्रयते सु गम् पन्थानम् आरुक्षम् अरिष्टं स्वस्ति वाहनम्

अथ देवयजन उल्लेखन प्रभृत्या अग्नि खात् कृत्वा पक्वाज् जुहोति अग्निर् मूर्धा भुवः इति द्वाभ्याम्

यस्मिन् वीरो न रिष्यत्य् अन्येषां विन्दते वसु इति

एधन्ते ऽस्या ज्ञातयः पतिर् बन्धेषु बध्यताम् इति

अथ एनम् वराय प्रयच्छति प्रजया त्वा पशुभिः संसृजामि मासरेण सुराम् इव इति

अथ एनम् वध्वै प्रयच्छति प्रजया त्वा संसृजामि मासरेण सुराम् इव इति

इह उ सहस्र दक्षिणः रायस्पोषो निषीदतु इति

श्वोभूते दण्डम् आदाय पुण्य अहम् वाचयित्वा अप्सु विसर्जयति

अथ विवाहस्य अरुन्धती उपस्थानात् कृत्वा व्रतम् उपैति अग्ने व्रतपते उपयमनं व्रतं चरिष्यामि तच् छकेयं तन् मे राध्यताम्

अथ एनाम् आनडुहे चर्मण्य् उपवेशयति इह गावः प्रजायध्वम् इह अश्वाः इह पूरुषाः

अथ अहर् रात्रयोः सन्धिम् अनुमन्त्रयते नील लोहिते भवतः कृत्या सक्तिः व्यज्यते

अथ एनम् स्थूणा देशे निधाय अन्तिकेन प्रतिपद्यते
आप्रीभिर् आप्रीणाति

प्राणा वै समिधः प्राणा हि इदम् सर्वं समिन्धते यद् इदं किंच प्राणान् एव तत् प्रीणाति प्राणान् यजमाने दधाति

इﾱओ यजत्य् अन्नं वा इﾱओ ऽन्नम् एव तत् प्रीणात्य् अन्नं यजमाने दधाति

वनस्पतिं यजति प्राणो वै वनस्पतिः प्राणम् एव तत् प्रीणाति प्राणं यजमाने दधाति

समिधो यजति

बर्हिर् यजति पशवो वै बर्हिः पशून् एव तत् प्रीणाति पशून् यजमाने दधाति

तेजो वै ब्रह्मवर्चसम् आप्रियस् तेजसा एव एनम् तद् ब्रह्मवर्चसेन समर्धयति

नराशंसं यजति प्रजा वै नरो वाक् शंसः प्रजां च एव तद् वाचं च प्रीणाति प्रजां च वाचं च यजमाने दधाति

त्वष्टारं यजति वाग् वै त्वष्टा वाच् हि इदम् सर्वं ताष्टि इव वाचम् एव तत् प्रीणाति वाचं यजमाने दधाति

तिस्रो देवीर् यजति प्राणो वा अपानो व्यानस् तिस्रो देव्यस् ता एव तत् प्रीणाति ता यजमाने दधाति

स्वाहाकृतीर् यजति प्रतिष्ठा वै स्वाहाकृतयः प्रतिष्ठायाम् एव तद् यज्ञम् अन्ततः प्रतिष्ठापयति

तनूनपातं यजति प्राणो वै तनूनपात् स हि तन्वः पाति प्राणम् एव तत् प्रीणाति प्राणं यजमाने दधाति

दैव्या होतारा यजति प्राण अपानौ वै दैव्या होतारा प्राण अपानौ एव तत् प्रीणाति प्राण अपानौ यजमाने दधाति

दुरो यजति वृष्टिर् वै दुरो वृष्टिम् एव तत् प्रीणाति वृष्टिम् अन्नाद्यं यजमाने दधाति
प्राप्तिः प्राकाम्यम् ईशित्वम् वशित्वं च अष्ट भूतयः

इति

ये ब्रह्म भावम् अमृतम् मुक्ति सारूप्य त्वम् प्राप्ताः ते कृतकृत्याः कृत सर्व कार्याः पूर्ण ताम् प्राप्ता इति अर्थः पुनर् ते अणिम आदि युताः अणिम आदिभिः युताः इह जगति तिष्ठन्ति इति अणिम आदयः यथा

अणिमा महिमा च अथ लघिमा गरिमा तथा
समानम् आ धिष्ण्यानां विहरणात्

स्तूयमाने यजमानो ऽन्वारोहं जपति सघा असि जगती छन्दाः इति

पत्न्य् आशिरं मन्थति इति एके

अपरया पत्न्य् आशिरं प्रपादयति

तस्य माध्यंदिनेन पवमानेन संचरो व्याख्यातः

प्रतिप्रस्थातः पशौ संवदस्व इति संप्रैष अन्तम् नमति

समानम् आ संप्रैषात्

आग्नीध्रे मन्थत आशिरं यजमानः पत्नी च

उक्थ्यस्य आवृता उक्थ्यम् गृह्णाति यद्य् उक्थ्य संस्थः भवति

प्रत्यञ्चः प्रह्वा आर्भवं पवमानं सर्पन्ति जागतः पन्था आदित्या देवता अवृकेण अपरिपरेण पथा स्वस्त्य् आदित्यान् अशीय इति

वाग् अग्रेगा अग्र एत्व् इति च

यत् प्राक् पवमान ग्रहेभ्यः तत् कृत्वा यजमानः सह पत्न्या आशिरम् पूतभृत्य् अवनयत्य् अस्मे देवासो वपुषे चिकित्सत इति एताभिश् चतसृभिः

शलाकाभिर् ज्वलतो धिष्णियान् विहरति
अनेकशः किंनर राज कन्यकाः वनान्त संगीत सखीः अरोदयत्

निकाम तप्ता विविधेन वह्निना नभस् चरेण इन्धन संभृतेन च

अमृग्यम् ऐश्वर्य सुखम् नवं वयस् तपस् फलम् स्यात् किम् अतः परं वद

यथा प्रसिद्धैर् मधुरं शिरोरुहैर् जटाभिर् अप्य् एवम् अभूत् तद् आननम्

तुषार वृष्टि क्षत पद्म संपदाम् सरोज संधानम् इव अकरोत् अपाम्

अथो वयस्यां परिपार्श्व वर्तिनीम् विवर्तित अनञ्जन नेत्रम् ऐक्षत

कला च सा कान्तिमती कलावतस् त्वम् अस्य लोकस्य च नेत्र कौमुदी

उवाच च एनम् परमार्थतो हरं न वेत्सि नूनं यत एवम् आत्थ माम्

अपेक्ष्यते साधु जनेन वैदिकी श्मशान शूलस्य न यूप सत्क्रिया

परस्पर आक्रन्दिनि चक्रवाकयोः पुरो वियुक्ते मिथुने कृपावती

य उत्पल अक्षे प्रचलैर् विलोचनैस् ते अक्षि सादृश्यम् इव प्रयुञ्जते

इयेष सा कर्तुम् अवन्ध्य रूप ताम् समाधिम् आस्थाय तपोभिर् आत्मनः

मम अत्र भाव एक रसम् मनः स्थितं न काम वृत्तिः वचनीयम् ईक्षते

त्वम् एव तावत् परिचिन्तय स्वयं कदाचिद् एते यदि योगम् अर्हतः

इति प्रविश्य अभिहिता द्विजन्मना मनोगतं सा न शशाक शंसितुम्

शशाङ्क लेखाम् इव पश्यतो दिवा स चेतसः कस्य मनो न दूयते

निवर्तय अस्मात् असत् ईप्सितात् मनः क्व तद्विधस् त्वं क्व च पुण्य लक्षणा

मुखेन सा पद्म सुगन्धिना निशि प्रवेपमाना अधर पत्त्र शोभिना

यम् आमनन्त्य् आत्मभुवो ऽपि कारणं कथं स लक्ष्य प्रभवः भविष्यति

महार्ह शय्या परिवर्तन च्युतैः स्व केश पुष्पैः अपि या स्म दूयते

विचार मार्ग प्रहितेन चेतसा न दृश्यते तच् च कृश उदरे त्वयि

पदं सहेत भ्रमरस्य पेलवं शिरीष पुष्पम् न पुनः पतत्रिणः

विरोधि सत्त्व उज्झित पूर्व मत्सरम् द्रुमैर् अभीष्ट प्रसव अर्चित अतिथि

तम् आतिथेयी बहु मान पूर्वया सपर्यया प्रत्युदियाय पार्वती

मुनि व्रतैः त्वाम् अतिमात्र कर्शिताम् दिवाकर आप्लुष्ट विभूषण आस्पदाम्

अथ उपयन्तारम् अलं समाधिना न रत्नम् अन्विष्यति मृग्यते हि तत्

नव उटज अभ्यन्तर संभृत अनलम् तपस् वनम् तच् च बभूव पावनम्

वलीषु तस्याः स्खलिताः प्रपेदिरे चिरेण नाभिं प्रथम उद बिन्दवः

तद् अङ्ग संसर्गम् अवाप्य कल्पते ध्रुवं चिता भस्म रजः विशुद्धये

न केवलं यो महतो ऽपभाषते शृणोति तस्माद् अपि यः स पाप भाज्

निवार्यताम् आलि किम् अप्य् अयं बटुः पुनर् विवक्षुः स्फुरित उत्तर अधरः

चतुष्क पुष्प प्रकर अविकीर्णयोः परो ऽपि को नाम ते अनुमन्यते

त्रि भाग शेषासु निशासु च क्षणम् निमील्य नेत्रे सहसा व्यबुध्यत

भवन्ति साम्ये ऽपि निविष्ट चेतसाम् वपुस् विशेषेषु अति गौरवाः क्रियाः

करोति लक्ष्यं चिरम् अस्य चक्षुषो न वक्त्रम् आत्मीयम् अराल पक्ष्मणः

अहो स्थिरः को ऽपि ते ईप्सितः युवा चिराय कर्ण उत्पल शून्य ताम् गते

इति स्व हस्त उल्लिखितः च मुग्धया रहस्य् उपालभ्यत चन्द्रशेखरः

यथा त्वदीयैश् चरितैर् अन् आविलैः महीधरः पावित एष स अन्वयः

प्रजासु पश्चात् प्रथितं तद् आख्यया जगाम गौरी शिखरं शिखण्डिमत्

विकुञ्चित भ्रू लतम् आहिते तया विलोचने तिर्यग् उपान्त लोहिते

कथंचिद् अद्रेस् तनया मित अक्षरम् चिर व्यवस्थापित वाच् अभाषत

अनेन धर्मः स विशेषम् अद्य मे त्रिवर्ग सारः प्रतिभाति भाविनि

अवाप्यते वा कथम् अन्यथा द्वयं तथाविधं प्रेम पतिश् च तादृशः

कपालि वा स्याद् अथ वा इन्दु शेखरम् न विश्वमूर्तेर् अवधार्यते वपुः

न जातु बाला लभते स्म निर्वृतिं तुषार संघात शिला तलेषु अपि

यतः सतां संनत गात्रे संगतं मनीषिभिः साप्तपदीनम् उच्यते

द्रुमेषु सख्या कृत जन्मसु स्वयं फलं तपस् साक्षिषु दृष्टम् एष्व् अपि

दिदृक्षवस् ताम् ऋषयो ऽभ्युपागमन् न धर्म वृद्धेषु वयः समीक्ष्यते

कृत अभिषेकाम् हुत जातवेदसम् त्वच् उत्तरासङ्गवतीम् अधीतिनीम्

उपेक्षते यः श्लथ लम्बिनीः जटाः कपोल देशे कलम अग्र पिङ्गलाः

तद् अर्ध भागेन लभस्व काङ्क्षितं वरं तम् इच्छामि च साधु वेदितुम्
स्तन द्वये ऽस्मिन् हरिचन्दन आस्पदे पदं चिता भस्म रजः करिष्यति

न दृश्यते प्रार्थयितव्य एव ते भविष्यति प्रार्थित दुर्लभः कथम्

अलक्तक अङ्कानि पदानि पादयोर् विकीर्ण केशासु परेत भूमिषु

विमुच्य सा हारम् अहार्य निश्चया विलोल यष्टि प्रविलुप्त चन्दनम्

कियच् चिरं श्राम्यसि गौरि विद्यते मम अपि पूर्व आश्रम संचितम् तपः

तदा प्रभृति उन्मदना पितुर् गृहे ललाटिका चन्दन धूसर अलका

अपि त्वद् आवर्जित वारि संभृतम् प्रवालम् आसाम् अनुबन्धि वीरुधाम्

अ सह्य हुंकार निवर्तितः पुरा पुरारिम् अ प्राप्त मुखः शिलीमुखः

विसृष्ट रागात् अधरान् निवर्तितः स्तन अङ्ग राग अरुणितात् च कन्दुकात्

तदा अन् अपेक्ष्य स्व शरीर मार्दवम् तपो महत् सा चरितुं प्रचक्रमे

विजित्य नेत्र प्रतिघातिनीम् प्रभाम् अनन्य दृष्टिः सवितारम् ऐक्षत

विपद् प्रतीकार परेण मङ्गलं निषेव्यते भूति समुत्सुकेन वा

निनाय सा अत्यन्त हिम उत्किर अनिलाः सहस्य रात्रीः उद वास तत्परा

कुले प्रसूतिः प्रथमस्य वेधसस् त्रिलोक सौन्दर्यम् इव उदितम् वपुः

विलोक्य वृद्ध उक्षम् अधिष्ठितं त्वया महा जनः स्मेर मुखः भविष्यति

इतो गमिष्याम्य् अथवा इति वादिनी चचाल बाला स्तन भिन्न वल्कला

अपि क्रिया अर्थम् सुलभं समिध् कुशम् जलान्य् अपि स्नान विधि क्षमाणि ते

अद्य प्रभृति अवनत अङ्गे ते अस्मि दासः क्रीतस् तपोभिर् इति वादिनि चन्द्रमौलौ

शिला आशयाम् ताम् अनिकेत वासिनीम् निरन्तरास्व् अन्तर वात वृष्टिषु

सखी तदीया तम् उवाच वर्णिनं निबोध साधो तव चेत् कुतूहलम्

स्वयम् विशीर्ण द्रुम पर्ण वृत्ति ता परा हि काष्ठा तपसस् तया पुनः

अगूढ सद्भावम् इति इङ्गित ज्ञया निवेदितो नैष्ठिक सुन्दरः तया

तथा अभितप्तम् सवितुर् गभस्तिभिर् मुखं तदीयं कमल श्रियम्

अयुक्त रूपम् किम् अतः परं वद त्रिनेत्र वक्षः सुलभं ते अपि यत्

तद् अप्य् अपाकीर्णम् अतः प्रियंवदां वदन्त्य् अपर्णा इति च तां पुराविदः

लतासु तन्वीषु विलास चेष्टितम् विलोल दृष्टम् हरिण अङ्गनासु च

तपात्यये वारिभिर् उक्षिता नवैर् भुवा सह ऊष्माणम् अमुञ्चद् ऊर्ध्व गम्

न वेद्मि स प्रार्थित दुर्लभः कदा सखीभिर् अस्र उत्तरम् ईक्षिताम् इमाम्

यदा च तस्य अधिगमे जगत्पतेर् अपश्यद् अन्यं न विधिं विचिन्वती

द्वयं गतं संप्रति शोचनीय ताम् समागम प्रार्थनया कपालिनः

बबन्ध बाला अरुण बभ्रु वल्कलं पयोधर उत्सेध विशीर्ण संहति

विवक्षता दोषम् अपि च्युत आत्मना त्वया एकम् ईशं प्रति साधु भाषितम्

वपुर् विरूप अक्षम् अलक्ष्य जन्म ता दिगम्बर त्वेन निवेदितं वसु

इति द्विजातौ प्रतिकूल वादिनि प्रवेपमान अधर लक्ष्य कोपया

करोति पादाव् उपगम्य मौलिना विनिद्र मन्दार रजस् अरुण अङ्गुलिः

विधि प्रयुक्ताम् परिगृह्य सत्क्रियां परिश्रमं नाम विनीय च क्षणम्

न च प्ररोह अभिमुखः ऽपि दृश्यते मनोरथो ऽस्याः शशिमौलि संश्रयः

अशेत सा बाहु लता उपधायिनी निषेदुषी स्थण्डिल एव केवले

असंपदस् तस्य वृषेण गच्छतः प्रभिन्न दिग्वारण वाहनः वृषा

अथ आह वर्णी विदितो महेश्वरस् तद् अर्थिनी त्वं पुनर् एव वर्तसे

मृणालिका पेलवम् एवमादिभिर् व्रतैः स्वम् अङ्गं ग्लपयन्त्य् अहर्निशम्

प्रतिक्षणं सा कृत रोम विक्रियाम् व्रताय मौञ्जीं त्रिगुणां बभार याम्

अयाचत अरण्य निवासम् आत्मनः फल उदय अन्ताय तपस् समाधये

गुहो ऽपि येषां प्रथम आप्त जन्मनाम् न पुत्र वात्सल्यम् अपाकरिष्यति

अतो ऽत्र किंचिद् भवतीं बहु क्षमाम् द्विजाति भावात् उपपन्न चापलः

निनिन्द रूपं हृदयेन पार्वती प्रियेषु सौभाग्य फला हि चारु ता

इति ध्रुव इच्छाम् अनुशासती सुतां शशाक मेना न नियन्तुम् उद्यमात्

यदा फलं पूर्व तपस् समाधिना न तावता लभ्यम् अमंस्त काङ्क्षितम्

अमङ्गल अभ्यास रतिम् विचिन्त्य तं ते अनुवृत्तिम् न च कर्तुम् उत्सहे

अलभ्य शोक अभिभवा इयम् आकृतिर् विमानना सुभ्रु कुतः पितुर् गृहे
अलं विवादेन यथा श्रुतस् त्वया तथाविधस् तावद् अशेषम् अस्तु सः

तथा हि ते शीलम् उदार दर्शने तपस्विनाम् अप्य् उपदेश ताम् गतम्

अकारि तद् पूर्व निबद्धया तया स रागम् अस्या रसना गुण आस्पदम्

स्व रूपम् आस्थाय च तां कृत स्मितः समाललम्बे वृषराजकेतनः

तथा हि नृत्य अभिनय क्रिया च्युतम् विलिप्यते मौलिभिर् अम्बरौकसां

यथा तदीयैर् नयनैः कुतूहलात् पुरः सखीनाम् अमिमीत लोचने

अपाङ्गयोः केवलम् अस्य दीर्घयोः शनैः शनैः श्यामिकया कृतं पदम्

विकीर्ण सप्तर्षि बलि प्रहासिभिः तथा न गाङ्गैः सलिलैर् दिवश् च्युतैः

तपः शरीरैः कठिनैर् उपार्जितं तपस्विनां दूरम् अधश् चकार सा

उमां स पश्यन्न् ऋजुना एव चक्षुषा प्रचक्रमे वक्तुम् अनुज्झित क्रमः

क ईप्सित अर्थ स्थिर निश्चयम् मनः पयश् च निम्न अभिमुखम् प्रतीपयेत्

इयं च ते ऽन्या पुरतो विडम्बना यद् ऊढया वारण राज हार्यया

व्यलोकयन्न् उन्मिषितैस् तडित् मयैः महा तपस् साक्ष्ये इव स्थिताः क्षपाः

शुचौ चतुर्णां ज्वलतां हविर्भुजां शुचि स्मिता मध्य गता सु मध्यमा

अथ अनुरूप अभिनिवेश तोषिणा कृत अभ्यनुज्ञा गुरुणा गरीयसा

स्थिताः क्षणं पक्ष्मसु ताडित अधराः पयोधर उत्सेध निपात चूर्णिताः

यथा श्रुतं वेद विदाम् वर त्वया जनो ऽयम् उच्चैस् पद लङ्घन उत्सुकः

बभूव तस्याः किल न वृक्ष वृत्ति व्यतिरिक्त साधनः

तदा सह अस्माभिः अनुज्ञया गुरोर् इयं प्रपन्ना तपसे तपस् वनम्

तपः किल इदम् तद् अवाप्ति साधनम् मनोरथानाम् अगतिर् न विद्यते

जगत् शरण्यस्य सतः किम् एभिर् आशा उपहत आत्म वृत्तिभिः

अलोक सामान्यम् अचिन्त्य हेतुकम् द्विषन्ति मन्दाश् चरितं महात्मनाम्

किम् इत्य् अपास्य आभरणानि यौवने धृतं त्वया वार्द्धक शोभि वल्कलम्

वधू दुकूलम् कलहंस लक्षणम् गज अजिनम् शोणित बिन्दु वर्षि च

अयं जनः प्रष्टु मनाः तपोधने न चेद् रहस्यं प्रतिवक्तुम् अर्हसि

पुनर् ग्रहीतुं नियम स्थया तया द्वये ऽपि निक्षेप इव अर्पितम् द्वयम्

विवेश कश्चिज् जटिलस् तपस् वनम् शरीर बद्धः प्रथम आश्रमः यथा

ध्रुवं वपुः काञ्चन पद्म निर्मितम् मृदु प्रकृत्या च स सारम् एव च

इमां हृदि व्यायत पातम् अक्षणोद् विशीर्ण मूर्तेः अपि पुष्पधन्वनः

कदाचिद् आसन्न सखी मुखेन सा मनोरथ ज्ञम् पितरं मनस्विनी

यद् उच्यते पार्वति पाप वृत्तये न रूपम् इत्य् अ व्यभिचारि तद् वचः

वरेषु यद् बाल मृग अक्षे मृग्यते तद् अस्ति किं व्यस्तम् अपि त्रिलोचने

अयि इदम् एवं परिहास इत्य् उमाम् अपृच्छद् अव्यञ्जित हर्ष लक्षणः

मनीषिताः सन्ति गृहे ऽपि देवतास् तपः क्व वत्से क्व च तावकं वपुः

अथ अजिन आषाढ धरः प्रगल्भ वाच् ज्वलन्न् इव ब्रह्म मयेन तेजसा

अरूप हार्यम् मदनस्य निग्रहात् पिनाकपाणिं पतिम् आप्तुम् इच्छति

निशम्य च एनाम् तपसे कृत उद्यमाम् सुतां गिरीश प्रतिसक्त मानसाम्

विभूषण उद्भासि पिनद्ध भोगि वा गज अजिन आलम्बि दुकूल धारि वा

तं वीक्ष्य वेपथुमती स रस अङ्गयष्टिः निक्षेपणाय पदम् उद्धृतम् उद्वहन्ती

इयं महा इन्द्र प्रभृतीन् अधि श्रियः चतुर् दिगीशान् अवमत्य मानिनी

तथा समक्षं दहता मनोभवं पिनाकिना भग्न मनोरथा सती

अपि प्रसन्नं हरिणेषु ते मनः कर स्थ दर्भ प्रणय अपहारिषु
आ प्रत्यञ्चम् दाशुषे दाश्वांसम् सरस्वन्तम् पुष्ट पतिम् रयिष्ठाम् रायः पोषम् श्रवस्युम् वसानाः इह सदनम् रयीणाम्

यस्य व्रतम् पशवः यन्ति सर्वे यस्य व्रते उपतिष्ठन्ते आपः यस्य व्रते पुष्ट पतिः निविष्टः तम् सरस्वन्तम् अवसे हवामहे
पयस्वाꣳ अग्न आगमम् तं मा संसृज वर्चसा इति

पूर्णाहुतौ वरं ददाति

धेनु वरम् वा अनडुह् वरम् वा दद्याद् इति ह स्म आह बौधायनः

अथ यूपम् उपतिष्ठते आशासानः सु वीर्यम् रायस्पोषं सु अश्वियम्

एत्य आहवनीये ऽभ्यादधाति समिद् असि तेजो ऽसि तेजो मयि धेहि इति

अथ मध्यमम् अग्निम् उपसमाधाय मध्यमे ऽग्नौ पूर्णाहुतिं जुहोति सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इति

हस्तौ प्रध्वंसयते अग्धाद् एको अ हुत अद् एकः समनसाद् एकस् ते नः कृण्वन्तु भेषजम् सदः सहो वरेण्यम् इति

तं मध्यमे ऽग्नाव् अपिसृजत्य् आजुह्वान उद्बुध्यस्व अग्ने इति द्वाभ्याम्

अथ अ प्रतीक्षम् आयन्ति वरुणस्य अन्तर्हित्यै

अथ आहवनीयम् उपतिष्ठन्ते अपो अन्वचारिषम् रसेन समसृक्ष्महि

शुग् असि तम् अभिशोच यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति

संतिष्ठते पशुबन्धः संतिष्ठते पशुबन्धः

इह एव सन्तः प्रति तद् यातयामो जीवा जीवेभ्यो निहराम एनत् स्वाहा इति

प्रपथे समिधः कुर्वते एधो ऽस्य् एधिषीमहि इति

इह एव सन् निरवदये तत् एतत् तद् अग्ने अनृणो भवामि इति

अथ अद्भिः मार्जयन्ते धाम्नो धाम्नो राजन् इतो वरुण नो मुञ्च यद् आपो अघ्निया वरुण इति शपामहे ततो वरुण नो मुञ्च इति

अथ औपयजिके ऽग्नौ बर्हिर् उपोषति यत् कुसीदम् अप्रतीत्तं मयि येन यमस्य बलिना चरामि

अथ पूर्व अग्निम् शकले समारोपयत्य् अयं ते योनिर् ऋत्विय इति

ये देव यानाः उत पितृयाणाः सर्वान् पथो अनृणा आक्षीयेम स्वाहा इति

द्वितीयं जुहोति यान्य् अपामित्यान्य् अप्रतीत्तान्य् अस्मि यमस्य बलिना चरामि
अ मोघम् कर्म इति आचक्षते

वृत्ति अ विच्छित्ति कामः हरित गोमयान् सायं प्रातर् जुहुयात्

प्राङ् वा उदङ् वा ग्रामान् निष्क्रम्य चतुष्पथे पर्वते वा आरण्यैः गोमयैः स्थण्डिलं प्रताप्य अपोह्य अङ्गारान् मन्त्रं मनसा अनुद्रुत्य सर्पिर् आस्येन जुहुयात्

अथ अपरम्

प्राङ् वा उदङ् वा ग्रामान् निष्क्रम्य चतुष्पथे ऽग्निम् उपसमाधाय हये राक इत्य् एकैकया अञ्जलिना जुहुयात्

अन् अपेक्षमाणः प्रत्येत्य अक्षतान् प्राश्नीयाद् उपेतैर् अमात्यैः सह

पूर्णहोमो यजनीय प्रयोगः

ज्वलन्त्यां द्वादश ग्रामाः

गोर् वालान्

नित्य प्रयोगः

स्वस्त्ययनम्

त्रि रात्र उपोषितः पण्य होमम् जुहुयाद् इदम् अहम् इमं विश्वकर्माणम् इति

वाससस् तन्तून्

एवम् इतरेभ्यः पण्येभ्यः

श्रवणा आग्रहायणी कर्मणोः अक्षतान् शिष्ट्वा

यशस्कामः पूर्वां सहाय कामः उत्तराम्

तिर्यङ्ङ् इतरजनेभ्यो ऽर्वाङ् अवेक्षमाणः

इन्द्रामवदाद् इति च

यस्य आत्मनि प्रसादम् इच्छेत् तस्मै

प्राङ् उत्क्रम्य वसु वने एधि इति ऊर्ध्वम् उदीक्षमाणो देव जनेभ्यः
न अत्र शुक्रामन्थिनौ गृह्णाति

समानम् आ ग्रह कालात्

वषट्कृते अन्यत्र ईक्षमाणः जुहोति

उपांशु पात्रात् अंशुम् ऋजीषे ऽपिसृज्य महाभिषवम् अभिषुण्वन्ति यथा प्रातःसवने

आदित्य स्थाल्याः चतुर्थीम्

य एष आग्रयण स्थाल्याम् राजा तम् अन्यस्मिन् पात्रे पर्यासिच्य द्वितीयां धारां कुरुते

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह आदित्येभ्यः प्रियेभ्यः प्रिय धामभ्यः प्रिय व्रतेभ्यः मह स्वसरस्य पतिभ्य उरोर् अन्तरिक्षस्य अध्यक्षेभ्यः प्रेष्य इति

दर्भैर् अपिधाय उपनिष्क्रामति कविर् यज्ञस्य वि तनोति पन्थाम् इति

उन्नम्भय पृथिवीम् इति वृष्टि कामस्य जुहुयात्

न हुत्वा अन्वीक्षेत

आदित्यं यजमानो ऽन्वारभते ऽहं परस्ताद् अहम् अवस्ताद् इति

आदित्य पात्रात् तृतीयाम्

सूदवत् आदित्य पात्रम् आयतने सादयित्वा संप्रेष्यति प्रतिप्रस्थातः सवनीयान् निर्वप इति

न अनुवषट्करोति

दर्भैर् आच्यावयत्य् आ समुद्राद् आ अन्तरिक्षात् इति
अभिमन्थति स हिङ्कारः

ज्वलति स उद्गीथः

धूमो जायते स प्रस्तावः

महान् कीर्त्या

महान् प्रजया पशुभिर् भवति

एतद् रथंतरम् अग्नौ प्रोतम्

न प्रत्यङ्ङ् अग्निम् आचामेन् न निष्ठीवेत्

ज्योग् जीवति

तद् व्रतम्

उपशाम्यति तन् निधनम्

ब्रह्मवर्चसी अन्न आदः भवति

अङ्गारा भवन्ति स प्रतिहारः