tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
दात अतिथि प्रियः ज्ञानी गृही श्राद्धे ऽपि मुच्यते

प्राजापत्यं तद् अन्ते ऽपि अग्निम् आरोप्य च आत्मनि

याज्ञवल्क्य उवाच

भवेत् परमहंसः वा एकदण्डी यम आदेः

भिक्षोः धर्मम् प्रवक्ष्यामि तं निबोधत सत्तमाः

सर्व भूत हितः शान्तः त्रिदण्डी स कमण्डलुः

वनात् गृहात् वा कृत्वा इष्टिम् सर्ववेदस दक्षिणाम्

रोहिते भिक्षुकैः ग्रामे यात्रा मात्रम् अ लोलुपः

अप्रमत्तः चरेत् भैक्ष्यम् सायाह्ने न अभिलक्षितः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे याज्ञवल्क्योक्तवानप्रस्थसंन्यासधर्मनिरूपणं नाम त्र्युत्तरशततमो ऽध्यायः

सिद्ध योगः त्यजन् देहम् अमृत त्वम् इह आप्नुयात्
तं ह अग्नौ प्रवर्तयांचकार इन्द्र शत्रुः वर्धस्व स्वाहा इति

स ह पप्रच्छ अस्ति किंचित् परिशिष्टा३म् इति

तं ह तत्र न अनुप्रपेदे

अथ ह अभियुग्वानः नाम अष्टौ देवानां सहचरा आसुर् अष्टौ पितॄणाम् अष्टौ मनुष्याणाम् अष्टाव् असुराणाम्

तं ह वज्र हस्तः ऽभिदुद्राव

तं यत् प्रावर्तयत् स एव वृत्रो ऽभवत्

ततो ह क्षितिः

स त्रयीं विद्यां सर्वां श्रियं सर्वम् अन्नाद्यम् अपि यद् इदं त्रिरात्रे सहस्रं प्रोच्यते तद् अभिसंबभूव

तस्मात् त्वष्टारं पत्नीषु संयजन्ति

तस्माद् ह एनम् इन्द्र एव जघान यद् इन्द्र शत्रुः वर्धस्व स्वाहा इति प्रवर्तयांचकार अथ यत् ह प्रावर्तयिष्यद् इन्द्रस्य शत्रुर् वर्धस्व स्वाहा इति

तस्य ह इदम् सर्वं बलि कृत् आस

अस्त्य् अयं संस्राव इति ह ऊचुः

तस्माद् पत्नीः प्रपन्नं न हन्यात्

तं ह द्रोणकलशेन एव प्रतिधाय पीत्वा प्रवव्राज

अनूदेयाय त्वष्टा

तस्माद् आहुर् अग्नीषोमाव् असुर्याव् इति

स ह स्म इषु मात्रम् ऊर्ध्वम् उदर्दति

स त्वष्टा प्रत्यङ् पतित्वा पत्नीः प्रपेदे

उदेयाय इन्द्रः
अथ वामदेव्यं पुरस्ताच् छान्तिम् अभिव्याहरति प्रजापतिर् असि वामदेव्य ब्रह्मणश् शरण तन् मा पाहि इति

ते प्राणेन शमयति

अथ ये ऽशान्ते बृहत् रथन्तरे गायन्ति ते ह एते युवानश् श्रोत्रियाः प्रमीयन्ते स्वयम् उपरिष्टाद् वामदेव्यम्

रथन्तरेण स्तोष्यमाणः पृथिवीम् अभिमृशति नमो मात्रे पृथिव्यै रथन्तर मा मा हिंसीर् इति

प्रजापतिर् वै कः

प्राणो वै शान्तिः

अथ महिम्नः संभरति यस् ते अग्नौ महिमा यस् ते अप्सु रथे यस् ते महिमा स्तनयित्नौ य उ ते वाते यस् ते महिमा तेन संभव रथन्तर द्रविणस्वन् न एधि इति

अथ एताः अमृत व्याहृतीः अभिव्याहरति भूर् भुवः स्वः क इदम् उद्गास्यति स इदम् उद्गास्यति इति

तम् एव आदौ आर्त्विज्याय वृणीते

अनृण आत्मना भवति

अग्निर् वै बृहत् रथन्तरे

स य एव तद् उद्गायति वाचा एव अस्य कृतं भवति

अथ अभ्यनिति
त्रयः ते नाम धारकाः

धर्म शास्त्र रथ आरूढाः वेद खड्ग धराः द्विजाः क्रीडा अर्थम् अपि यत् ब्रूयुः सः धर्मः परमः स्मृतः

शरीरम् बलम् आयुः च वयः कालम् च कर्म च समीक्ष्य धर्म विद् बुद्ध्या प्रायश्चित्तानि निर्दिशेत्

चातुर्वैद्यम् विकल्पी च अङ्ग विद् धर्म पाठकः आश्रम स्थाः त्रयः विप्राः पर्षद् एषा दश अवरा

शिष्टाः खलु विगत मत्सराः निरहंकाराः कुम्भीधान्याः अ लोलुपाः दम्भ दर्प लोभ मोह क्रोध विवर्जिताः

धर्मेण अधिगतः येषाम् वेदः स परिबृंहणः शिष्टाः तद् अनुमान ज्ञाः श्रुति प्रत्यक्ष हेतवः इति

यथा दारु मयः हस्ती यथा चर्म मयः मृगः ब्राह्मणः च अन् अधीयानः

बहु द्वारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दुरनुगा गतिः

तृतीयः शिष्ट आगमः

अथ अपि उदाहरन्ति

यथा अश्मनि स्थितम् तोयम् मारुत अर्कः प्रणाशयेत् तद्वत् कर्त्रि यत् पापम् जल वत् सम्प्रलीयते

पञ्च _ स्युः त्रयः _ स्युः एकः _ स्यात् अ निन्दितः प्रतिवक्ता तु धर्मस्य

अ व्रतानाम् अ मन्त्राणाम् जाति मात्र उपजीविनाम् सहस्रशस् समेतानाम् परिषद् त्वम् न विद्यते इति

तस्मात् न वाच्यः हि एकेन बहु ज्ञेन अपि संशये

स्मार्तः द्वितीयः

तद् अभावे दश अवरा परिषद्

तस्य _ व्याख्यास्यामः

उपदिष्टः धर्मः प्रतिवेदम्

यत् वदन्ति तमः मूढाः मूर्खाः धर्मम् अ जानतः तत् पापम् शतधा भूत्वा वक्तॄन् समधिगच्छति

इति
न ह एवंविदः ऽनृतं चन वदतो यज्ञः स्रवति

तस्मात् कुरु पञ्चालाः द्विष्टनां न दुह्रे

न हि ते तां विदुः

य एव एनम् उपवदति स आर्तिम् आर्च्छति

न उ ह त्वाव एवंविदः यज्ञः स्रवति न पूयति

स एष प्रजापतिर् अग्निष्टोमो ऽमूम् एकविंशी३ं यज्ञायज्ञीयस्य आसु बहिष्पवमानीषु नवसु प्रत्युपधाय शय एता द्विष्टना विराजो दुहानः पञ्च पञ्चदशानि पञ्च सप्तदशानि

न ह एवंविद् यज्ञियाम् आर्तिम् आर्च्छति

स य एनम् उपवदेत् तं ब्रूयात् पूर्णम् एव अहम् एतं स अङ्गम् स तनुम् सर्वं यज्ञं वेद

ता एव पञ्च द्वात्रिंशिनीर् विराजः

प्रजापतेर् ह सा

स्रवति ह वा अनृतं वदतो यज्ञो अथ उ ह पूयति

तस्माद् व् अन्य उदन्ता दुह्रे

स एव आर्तिम् आर्च्छति य एवं विद्वांसम् उपवदति

दुहे ह वै विराजं सर्वान् कामान् य एवं वेद
पितृभ्यो ऽग्निष्वात्तेभ्यो मन्थः

गार्हपत्यस्य पुरस्ताद् अवहनन पेषणे

अ समानयनम् वा बर्हिः संयोगात्

पूर्ववद् वा

ब्रह्म यजमानौ च अनुगच्छतः

सोमाय वा पितृमते

प्रत्यग् अतीत्य जुहोति

अपबर्हिषः प्रयाजाः

प्राक् ग्रन्थि बर्हिः

प्रणीता अनुहरणम्

चतुर् वा ग्रहणम्

यज्ञ उपवीति आज्य ग्रहणे

आश्राव्य सीद होतर् इत्य् एव ब्रूयात्

अर्थवच् च

तं स्तृणात्य् अ विधृतिम्

अ ग्रहणम् मन्थस्य ततो ऽर्धाः पिंषन्ति इति श्रुतेः

दक्षिण अर्धे कपाल उपधानम्

पश्चात् परीतो ब्रह्म यजमानौ

दक्षिणेन दक्षिणाग्निं परिवृतम् उदक् द्वारम् तद् मध्ये वेदिं करोत्य् अवान्तरदिश् स्रक्तिम् आप्त्या अन्ते

पितृभ्यो बर्हिषद्भ्यो धानाः

स्फ्य आदान आदि करोति

ग्रहणं वा चोदित त्वात्

अनुयाजाश् च

विस्रंस्य यूनं च अग्रे गृहीत्वा त्रि स्तृणन्न् अग्निं पर्येति

द्विर् वा उपभृति

दक्षिणाग्निं मध्ये ऽस्याः करोति

दक्षिणाग्निर् आहवनीय वत्

पुरस्ताद् उपचारः

अपत्नीकः

धाना भर्जनम् दक्षिणाग्नौ

सामिधेनि प्रैष आदि आज्यभागाभ्यां यज्ञ उपवीतिनः सर्वे

प्रस्तर मात्रम् शिष्ट्वा तावत् प्रतिपर्येति
यामि हे कम् इह शरणम् सखी जन वचन वञ्चिता

रमयति सुदृशम् काम् अपि सु भृशम् खल हलधर सोदरे

स्मरति मधुसूदनः माम् अपि न चेतसा

रमते यमुना पुलिन वने विजयी मुरारिः अधुना

प्रसरति शशधर बिम्बे विहित विलम्बे च माधवे विधुरा

हृदयम् अदये तस्मिन् एवम् पुनः वलते बलात् कुवलयदृशाम् वामः कामः निकाम निरङ्कुशः

विचलन् अलक ललित आनन चन्द्रा

का अपि मधुरिपुणा विलसति युवतिः अधिक गुणा

मनोभव आनन्दनैः चन्दन अनिलैः प्रसीद रे दक्षिण मुञ्च वाम ताम्

श्री जयदेव भणित हरि रमितम्

मरकत वलयम् मधुकर निचयम् वितरति हिम शीतले

कुसुम सु कुमार तनुम् अतनु शर लीलया

अथ आगताम् माधवम् अन्तरेण सखीम् इयम् वीक्ष्य विषाद मूकाम्

अमृत मधुर मृदुतर वचनेन

विधुः अतीव तनोति सहृदये हृदये मदन व्यथाम्

वसतु हृदि युवतिः इव कोमल कलावती

विपुल पुलक पृथु वेपथु भङ्गा

तत् किम् काम् अपि कामिनीम् अभिसृतः किम् वा कला केलिभिः बद्धः बन्धुभिः अन्ध कारिणि वन उपान्ते किमु भ्राम्यति

रिपुः इव सखी संवासः अयम् शिखी इव हिम अनिलः विषम् इव सुधारश्मिः यस्मिन् दुनोति मनस् गते

का अपि मधुरिपुणा विलसति युवतिः अधिक गुणा

हरि चरण शरण जयदेव कवि भारती

का अपि मधुरिपुणा विलसति युवतिः अधिक गुणा

घन चय रुचिरे रचयति चिकुरे तरलित तरुण आनने

स जल जलद समुदय रुचिरेण

किम् ते कृतान्त भगिनि क्षमया तरङ्गैः अङ्गानि सिञ्च मम शाम्यतु देह दाहः

कथित समये अपि हरिः अहह न ययौ वनम्

यामि हे कम् इह शरणम् सखी जन वचन वञ्चिता

प्रविशतु हरिः अपि हृदयम् अनेन

का अपि मधुरिपुणा विलसति युवतिः अधिक गुणा

अहम् इह निवसामि न गणित वन वेतसा

क्षणम् जगत्प्राण विधाय माधवं पुरः मम प्राण हरः भविष्यसि

समुदित मदने रमणी वदने चुम्बन वलित अधरे

मणि सरम् अमलम् तारक पटलम् नख पद शशि भूषिते

कनक निकष रुचि शुचि वसनेन

सखि या रमिता वनमालिना

का अपि मधुरिपुणा विलसति युवतिः अधिक गुणा

कलि कलुषम् जनयतु परिशमितम्

परिपतिता उरसि रति रण धीरा

सखि या रमिता वनमालिना

बाधाम् विधेहि मलय अनिलैः पञ्चबाण प्राणान् गृहाण न गृहम् पुनः आश्रयिष्ये

विकसित सरसिज ललित मुखेन

विरचित विविध विलापम् सा परितापम् चकार उच्चैः

रमते यमुना पुलिन वने विजयी मुरारिः अधुना

इह रस भणने कृत हरि गुणने मधुरिपु पद सेवके

रमते यमुना पुलिन वने विजयी मुरारिः अधुना

माम् अहह विधुरयति मधुर मधु यामिनी

श्वसित निमीलित विकसत् अनङ्गा

यत् अनुगमनाय निशि गहनम् अपि शीलितम्

कुरबक कुसुमम् चपला सुषमम् रतिपति मृग कानने

लुठति न सा हिमकर किरणेन

हरि परिरम्भण वलित विकारा

यामि हे कम् इह शरणम् सखी जन वचन वञ्चिता

अहह कलयामि वलय आदि मणि भूषणम्

कान्तः क्लान्त मनाः मनाक् अपि पथि प्रस्थातुम् एव अक्षमः संकेतीकृत मञ्जु वञ्जुल लता कुञ्जे अपि यत् न आगतः

यामि हे कम् इह शरणम् सखी जन वचन वञ्चिता

यामि हे कम् इह शरणम् सखी जन वचन वञ्चिता

श्वसिति न सा परिजन हसनेन

कुच कलश उपरि तरलित हारा

तेन मम हृदयम् इदम् असमशर कीलितम्

किम् इह विषहामि विरह अनलम् अचेतना

मृगमद तिलकम् लिखति स पुलकम् मृगम् इव रजनीकरे

दलति न सा हृदि चिर विरहेन

विशङ्कमाना रमितम् कया अपि जनार्दनम् दृष्ट वत् एतत् आह

सखि या रमिता वनमालिना

का अपि मधुरिपुणा विलसति युवतिः अधिक गुणा

सखि या रमिता वनमालिना

यामि हे कम् इह शरणम् सखी जन वचन वञ्चिता

पश्य अद्य प्रिय संगमाय दयितस्य आकृष्यमाणम् गुणैर् उत्कण्ठा आर्ति भरात् इव स्फुटत् इदम् चेतः स्वयम् यास्यामि

वृन्दावन अन्तरम् अदीपयत् अंशु जालैः दिश् सुन्दरी वदन चन्दन बिन्दुः इन्दुः

ज्वलति न सा मलयज पवनेन

चञ्चल कुण्डल दलित कपोला

रमते यमुना पुलिन वने विजयी मुरारिः अधुना

सखि या रमिता वनमालिना

जित बिस शकले मृदु भुज युगले कर तल नलिनी दले

मम मरणम् एव वरम् अति वितथ केतना

मणि मय रसनम् तोरण हसनम् विकिरति कृत वासने
गलित कुसुम दर विलुलित केशा

हरि विरह दहन वहनेन बहु दूषणम्

किम् अफलम् अवसम् चिरम् इह विरसम् वद सखि विटप उदरे

श्री जयदेव भणित वचनेन

दयित विलोकित लज्जित हसिता

सकल भुवन जन वर तरुणेन

सखि या रमिता वनमालिना

बहिस् अपवरणम् यावक भरणम् जनयति हृदि योजिते

तपति न सा किसलय शयनेन

रमते यमुना पुलिन वने विजयी मुरारिः अधुना

स्फुटति न सा मनसिज विशिखेन

रमते यमुना पुलिन वने विजयी मुरारिः अधुना

चरण किसलये कमल अनिलये नख मणि गण पूजिते

यामि हे कम् इह शरणम् सखी जन वचन वञ्चिता

अनिल तरल कुवलय नयनेन

रमते यमुना पुलिन वने विजयी मुरारिः अधुना

श्रमजल कण भर सुभग शरीरा

कलि युग चरितम् न वसतु दुरितम् कवि नृप जयदेवके
स्थान परिवर्तनम् आतप प्रवात प्रदानम् च बहुशः कुर्यात्

ताल चाप दारव शार्ङ्गाणि कार्मुक कोदण्ड द्रूणाः धनूंषि

तेषां मुखानि छेदन भेदन ताडनानि आयस अस्थि दारवाणि

शक्ति प्रास कुन्त हाटक भिन्दिपाल शूल तोमर वराहकर्ण कणय कर्पण त्रासिक आदीनि च हुल मुखानि

लोह जालिका पट्ट कवच सूत्र कङ्कट शिंशुमारक खड्गि धेनुका हस्ति गो चर्म खुर शृङ्ग संघातम् वर्माणि

ऊष्म उपस्नेह क्रिमिभिः उपहन्यमानम् अन्यथा स्थापयेत्

खड्ग महिष वारण विषाण दारु वेणु मूलानि त्सरवः

हस्ति रथ वाजिनाम् योग्य भाण्डम् आलंकारिकं संनाह कल्पनाः च उपकरणानि

वेणु शर शलाका दण्डासन नाराचाः च इषवः

क्षय व्ययौ च जानीयात् कुप्यानाम् आयुध ईश्वरः

यन्त्र गोष्पण मुष्टि पाषाण रोचनी दृषदः च अश्म आयुधानि

शिरस्त्राण कण्ठ त्राण कूर्पास कञ्चुक वार वाण पट्ट नाग उदरिकाः पेटी चर्म हस्तिकर्ण तालमूल धमनि काकपाट किटिका प्रतिहत बलाहकान्ताः च आवरणानि

चल यन्त्राणि

सर्वतोभद्र जामदग्न्य बहुमुख विश्वासघाति संघाटी यानक पर्जन्यक बाहु ऊर्ध्वबाहु अर्धबाहूनि स्थित यन्त्राणि

मूर्वा अर्क शण गवेधु वेणु स्नायूनि ज्याः

निस्त्रिंश मण्डलाग्र असि यष्टयः खड्गाः
शक्र आद्यैः सहितो भूत्वा हर्ष गद्गदया गिरा

एतत् सर्वम् विशेषेण सूत वक्तुम् इह अर्हसि

ततस् तुष्टाव देवेशं देवदेवः पितामहः

त्वया एव देवेश विभो कृतश् च जयः सुराणाम् असुर ईश्वराणाम्

धराधरैः सर्व जनैः समुद्रैः सुर असुरैः सेवित चन्द्र वक्त्रैः

कृष्णेन अक्लिष्ट कार्येण शत हस्तेन विष्णुना

देवान् जित्वा अथ दैत्य इन्द्रः बद्ध्वा च धरणीम् इमाम्

कर्त्रे धर्त्रे धरायाः तु हर्त्रे देव अरीणाम् स्वयम्

श्रुत्वा एतत् भगवन्त् विष्णुः धरणी बन्धनम् हरिः

भूतानां संप्लवे च अपि विष्णोः च एव कलेवरम्

क्रमात् भुवि दिवं प्राप्य कर्मान्ते मोदते सुरैः

कल्प आदिषु यथापूर्वं प्रविश्य च रसातलम्

आयुष्मान् बलवान् धन्यः पुत्र पौत्र समन्वितः

मूर्धनि आरोप्य नमश्चक्रुश् चक्रिणः संनिधौ तदा

दैत्यैश् च सार्धं दैत्य इन्द्रम् हिरण्याक्षं महा बलम्

शाश्वताय वराहाय दंष्ट्रिणे दण्डिने नमः

धरा प्रतिष्ठिता हि एवम् देवदेवेन लीलया

आनीय वसुधां देवीम् अङ्क स्थाम् अकरोत् बहिस्

दंष्ट्र अग्र कोट्या हत्वा एनम् रेजे दैत्य अन्त कृत् प्रभुः

लोकानां धारिणी त्वं हि मृत्तिके हर पातकम्

निहिता रसातल गता वसुंधरा तव पृष्ठतः सकल तारका आदयः

देवाश् च तुष्टुवुः स इन्द्राः देवदेवस्य वैभवम्

त्वया उद्धृता देव धरा धरा ईशैः धराधर आकारैः धृता अग्र दंष्ट्रे

दधार च महादेवः कूर्च अन्ते वै महा उरसि

भूत्वा यज्ञवराहो ऽसौ यथा लिङ्ग उद्भवे तथा

त्वया कृतं सर्वम् इदम् प्रसीद सुरेश लोकेश वराह विष्णो

सर्वे विज्ञापयामासुः धरणी बन्धनम् हरेः

ऋषय ऊचुः

हिरण्यकशिपोः भ्राता हिरण्याक्ष इति स्मृतः

अथ देवे गते त्यक्त्वा वराहे क्षीरसागरम्

अहो प्रदत्तः तु वरः प्रसीद वाग्देवता वारिज सम्भवाय

विष्णुना सूदितो विष्णुर् वाराह त्वम् कथं गतः

यदृच्छया भवः पश्यन् जगाम जगत् ईश्वरः

इति वाक्पतिः बहुविधैः ते अर्चनैः प्रणिपत्य विष्णुम् अमरैः प्रजापतिः

अबला उद्धृता च भगवन्त् ते एव सकलं त्वया एव हि धृतं जगद्गुरो

मन्त्रेण अनेन यो बिभ्रत् मूर्ध्नि पापात् प्रमुच्यते

इति उक्ता सा तदा देवी धरा देवैर् अथ अब्रवीत्

हताः क्षणात् काम दैः दैत्य मुख्याः स्व दंष्ट्र कोट्या सह पुत्र भृत्यैः

अथ ताम् उद्धृताम् तेन धरां देवा मुनि ईश्वराः

कथं विमुक्तिः विप्राणाम् तस्मात् दंष्ट्री महेश्वरः

वराह दंष्ट्र भिन्नायाम् धरायां मृत्तिकां द्विजाः

तस्य शृङ्गं महेशस्य भूषण त्वम् कथं गतम्

ततः स ब्रह्मकाः देवाः परिम्लान मुख श्रियः

विविधान् वरान् हरि मुखात् तु लब्धवान् हरि नाभि वारिज देह भृत् स्वयम्

तव सकल अमर ईश्वराः नयन द्वये शशि रवी पद द्वये

वाराह रूपम् अनघम् चचाल च धरा पुनः

मनसा कर्मणा वाचा वर दे वारिज ईक्षणे

ब्रह्मणश् च तथा अन्येषाम् देवानाम् अपि लीलया

बाधिताः ताडिताः बद्ध्वा हिरण्याक्षेण तेन वै

त्वया हतेन पापेन जीवामः त्वद् प्रसादात्

बलिना दैत्य मुख्येन क्रूरेण सु दुरात्मना

पुरा अन्धक असुर ईशस्य पिता काल अन्तक उपमः

तस्य दंष्ट्र भर आक्रान्ता देवदेवस्य धीमतः

नीत्वा रसातलं चक्रे इन्दीवर प्रभाम्
स्वासद् असि सूषाः अमृतः मर्त्येषु आ

नाभिः अहम् रयीणाम् नाभिः समानानाम् भूयासम्

मा माम् प्राणः हासीत् मा उ अपानः अवहाय परागात्

स्वस्ति अद्य उषसः च सर्वः आपः सर्व गणः अशीय

सूर्यः मा अह्नः पातु अग्निः पृथिव्याः वायुः अन्तरिक्षात् यमः मनुष्येभ्यः सरस्वती पार्थिवेभ्यः

मित्रावरुणौ मे प्राण अपानौ अग्निः मे दक्षम् दधातु

प्राण अपानौ मा मा हासिष्टम्

पशवः मा उपस्थेषुः
अपो वसानो अर्षसि इति अष्टाव् अक्षराणि

तानि षोडश

तद् एतत् त्रयस्य वेदस्य अ पीडितम् अक्षरम्

तेन अस्य आपीनेन रसवता स्तुतं भवति

स यथा मधुना लाजान् प्रयुयाद् एवम् एव एतेन अक्षरेण सामन् रसं दधाति

स यथा पशुं स्तनिनं प्रत्तं दुहीत एवम् एव एतेन गीतेन एतत् दुहे यं कामं कामयते

स्य सीदसि इति चत्वारि

तत् पशव्यम् इति ह स्म आह सुचित्तश् शैलनः

आ रत्न धाः योनिम् ऋतस्य सता इति अष्टौ

तस्मिन्न् उ प्रशस्त एव सत्य् एषा भूयसी प्रशंसा क्रियते यद् एतद् ॐ इत्य् आदत्ते

तत् ह वै सु गीतम् यत् सामन् साम अभिगायात्

स यद् ऊर्ध्वं प्रतिहाराद् उद्गृह्णाति तद् उत्थापयति इति

असौ वा आदित्य एतद् अक्षरम्

सामन्न् एव इदम् साम अभिगायामि इति एव तद् विद्याच् श्रेष्ठ ताम् अनेन स्वानां गमिष्यामि इति

अथ यानि चत्वारि त एतस्य पशोः स्तनाः

ततो यानि षोडश स एव षोडश कलः पशुः

अथ एतत् आमहीयवं प्राजापत्यं सवन मुखे क्रियते

स यद् ॐ इत्य् आदत्ते ऽमुम् एव एतत् आदित्यं मुख आधत्ते

स पशुमान् भवति य एवं विद्वान् रौरवं गायति इति

पुनानः सोम धारया इति प्रस्तौति

तद् आप्याययति
प्रसन्ना अपि तु स कषायैः एव वाक्यैर् एनं तुदती इव प्रसन्न रति काङ्क्षिणी नायकेन परिरभ्येत

तत्र सु भृशः कलहो रुदितम् आयासः शिरोरुहाणाम् अवक्षोदनं प्रहणनम् आसनात् शयनात् वा मह्यां पतनं माल्य भूषण अवमोक्षः भूमौ शय्या च

तत्र युक्त रूपेण साम्ना पाद पतनेन वा प्रसन्न मनाः ताम् अनुनयन्न् उपक्रम्य शयनम् आरोहयेत्

दक्षिणतस् च अस्याः उपवेशनम्

रत अवसानिकम् रागम् अतिवाह्य असंस्तुतयोः इव स व्रीडयोः परस्परम् अपश्यतोः पृथक् पृथग् आचार भूमि गमनम्

रति अर्थम् सव्येन बाहुना अनुद्धतः परिष्वङ्गः

दोषवत् त्वात्

नारी प्रिया इति च आचार्यैः शास्त्रेष्व् एषा निरुच्यते

तथा वेश्याया ग्रामीणेन सह यावदर्थं खल रतम्

तत्र पीठमर्द विट विदूषकैः नायक प्रयुक्तैः उपशमित रोषा तैर् एव अनुनीता तैः सह एव तद् भवनम् अधिगच्छेत्

अतस् तत् व्यवहित रागम्

जात अनुरागायाम् कुसुम अनुलेपन ताम्बूल दानेन च शेष जन विसृष्टिः

ग्राम व्रज प्रत्यन्त _ च नागरकस्य

सव्येन बाहुना च एनाम् परिरभ्य चषक हस्तः सान्त्वयन् पाययेत्

तत्र युक्तितो ऽनुनीयमाना प्रसादम् आकाङ्क्षेत्

स्व भवन स्था तु निमित्तात् कलहिता तथाविध चेष्टा एव नायकम् अभिगच्छेत्

इति रतानि

स नृत्तम् अ नृत्तम् वा गीतं वादित्रम्

क्षणात् क्रोध परावृत्तैः क्षणात् प्रीति विलोकितैः

संदर्शनात् प्रभृति उभययोः अपि प्रवृद्ध रागयोः प्रयत्न कृते समागमे प्रवास प्रत्यागमने वा कलह वियोग योगे तत् रागवत्

पूर्व प्रकरण सम्बद्धैः परिहास अनुरागैः वचोभिर् अनुवृत्तिः

कन्याभिः पर _ गणिकाभिः च भावतः

कीर्तन अन्ते च रागेण परिष्वङ्गैः स चुम्बनैः

स गोष्ठ्यां नर नारीणाम् कथासु अग्रम् विगाहते

भवन्ति च अत्र श्लोकाः

अति क्रुद्धा अपि तु न द्वार देशात् भूयो गच्छेत्

तद् कार्य हेतोः अन्यत्र सक्तयोर् वा कृत्रिम रागम्

मध्यस्थ रागयोः आरब्धं यद् अनुरज्यते तद् आहार्य रागम्

अच्छ रसक यूषम् अम्ल यवागूम् भृष्ट मांस उपदंशानि पानकानि चूत फलानि शुष्क मांसम् मातुलुङ्ग चुक्रकाणि स शर्कराणि च यथा देश सात्म्यम् च

तत्र उपविश्य अश्रु करणम् इति

ततो नीवि विश्लेषण आदि यथोक्तम् उपक्रमेत

वीक्ष्यते बहु मानेन चतुःषष्टि विचक्षणः

नायक व्यलीकम् च

गूढ अश्लीलानाम् च वस्तूनां समस्यया परिभाषणम्

तत्र मधुरम् इदं मृदु विशदम् इति च विदश्य विदश्य तत् तद् उपाहरेत्

वर्धमान प्रणया तु नायिका सपत्नीनाम् अग्रहणं तद् आश्रयम् आलापं वा गोत्र स्खलितम् वा न मर्षयेत्

तद् अङ्क संलीनायाः चन्द्रमसम् पश्यन्त्या नक्षत्र पङ्क्ति व्यक्तीकरणम्

एवम् एतां चतुःषष्टिं बाभ्रव्येण प्रकीर्तिताम्

तत्र आत्म अभिप्रायात् यावदर्थं च प्रवृत्तिः

पुनः पानेन उपच्छन्दनम्

इति अयम् रत आरम्भः

ब्रुवन्न् अपि अन्य शास्त्राणि चतुःषष्टि विवर्जितः

हल्लीसक क्रीडनकैः गायनैर् लाट रासकैः

परस्पर प्रीति करैः आत्म भाव अनुवर्तनैः

द्वार देशम् गच्छेत्

अवसाने अपि च प्रीतिर् उपचारैर् उपस्कृता

तैः तैः च भावैः संयुक्तो यूनो रागो विवर्धते

तस्य च वचनम् उत्तरेण योजयन्ती विवृद्ध क्रोधा स कच ग्रहम् अस्य आस्यम् उन्नमय्य पादेन बाहौ शिरसि वक्षसि पृष्ठे वा सकृद् द्विस् त्रिस् अवहन्यात्

विजने च यथा उक्तैः आलिङ्गन आदिभिः एनाम्

नन्दिनी सुभगा सिद्धा सुभगंकरणा इति च

प्रतिनिवृत्त्य च अव्रीडायमानयोः उचित देश उपविष्टयोः ताम्बूल ग्रहणम् अच्छीकृतं चन्दनम् अन्यद् वा अनुलेपनम् तस्या गात्रे स्वयम् एव निवेशयेत्

कलासु संकथाः

विद्वस् संसदि न अत्यर्थम् कथासु परिपूज्यते

पुनर् वियोगे दुःखं च तस्य सर्वस्य कीर्तनैः

इति रत अवसानिकम्

तत्र च वसेत्

केशहस्ते वस्त्र अन्ते नीव्याम् इति अवलम्बनम्

रागवद् आहार्य रागम् कृत्रिम रागम् व्यवहित रागम् पोटा रतम् खल रतम् अ यन्त्रित रतम् इति रत विशेषाः
देवा वै यं यम् एव वज्रम् असुरेभ्य उदयच्छंस् तं तम् एषाम् असुराः प्रत्यबुध्यन्त ततो वै देवा एतं तूष्णींशंसं वज्रम् अपश्यंस् तम् एभ्य उदयच्छंस् तम् एषाम् असुरा न प्रत्यबुध्यन्त तम् एभ्यः प्राहरंस् तेन एनान् अ प्रतिबुद्धेन अघ्नन् ततो वै देवा अभवन् पर असुराः

स तदा वाव यज्ञः संतिष्ठते यदा होता तूष्णींशंसं शंसति

देवा वै यद् एव यज्ञे ऽकुर्वंस् तद् असुरा अकुर्वंस् ते समावत् वीर्याः एव आसन् न व्यावर्तन्त ततो वै देवा एतं तूष्णींशंसम् अपश्यंस् तम् एषाम् असुरा न अन्ववायन् तूष्णींसारो वा एष यत् तूष्णींशंसः

ते वै देवा विजितिनो मन्यमाना यज्ञम् अतन्वत तम् एषाम् असुरा अभ्यायन् यज्ञवेशसम् एषां करिष्याम इति तान् समन्तम् एव उदारान् परियत्तान् उदपश्यंस् ते ऽब्रुवन् संस्थापयाम इमम् यज्ञं यज्ञं नो ऽसुरा मा वधिषुर् इति तथा इति तं तूष्णींशंसे संस्थापयन् भूर् अग्निर् ज्योतिर् ज्योतिर् अग्निर् इत्य् आज्य प्रौगे संस्थापयन्न् इन्द्रो ज्योतिर् भुवो ज्योतिर् इन्द्र इति निष्केवल्य मरुत्वतीये संस्थापयन् सूर्यो ज्योतिर् ज्योतिः स्वः सूर्य इति वैश्वदेव आग्निमारुते संस्थापयंस् तम् एवं तूष्णींशंसे संस्थापयंस् तम् एवं तूष्णींशंसे संस्थाप्य तेन अरिष्टेन उदृचम् आश्नुवत

भवत्य् आत्मना परा अस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद

स य एनं शस्ते तूष्णींशंस उप वा वदेद् अनु वा व्याहरेत् तम् ब्रूयाद् एष एव एताम् आर्तिम् आरिष्यति प्रातर् वाव वयम् अद्य इमम् शस्ते तूष्णींशंसे संस्थापयामस् तं यथा गृहान् इतं कर्मणा अनुसमियात् एवम् एव एनम् इदम् अनुसमिम इति सो ह वाव ताम् आर्तिम् ऋच्छति य एवं विद्वान् संशस्ते तूष्णींशंस उप वा वदत्य् अनु वा व्याहरति तस्माद् एवं विद्वान् संशस्ते तूष्णींशंसे न उपवदेत् न अनुव्याहरेत्
विगत उद्भवाः दैन्य मद प्रहीणाः बुद्धा जगति उत्तम हेतु भूताः

यस्य अर्थे स्मितम् उपदर्शयन्ति धीराः तम् श्रोतुं समभिलषन्ति ते जन ओघाः

तावत् भो गौतम निरुपहतं स्निग्ध मधुर मृत्तिका प्रदेशम् बीजं च नव सारम् सुख आरोपितम्

न एतत् प्रत्यक्षं क्षेत्रम्

दृष्टा तव एषा सा आनन्द ब्राह्मण दारिका यया प्रसाद जातया मह्यं सक्तु भिक्षा अनुप्रदत्ता दृष्टा भदन्त

मनुष्य उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति जानुनोः अन्तर्धीयन्ते

नो भो गौतम किलिञ्ज मात्रम्

यथा त्वया ब्राह्मण दृष्टम् एतत् अल्पम् च बीजं सु महान् च वृक्षः

यदि अनुत्तरां सम्यक्सम्बोधिं व्याकर्तु कामः भवति उष्णीषे ऽन्तर्धीयन्ते

किं मन्यसे ब्राह्मण अस्ति कश्चिद् त्वया आश्चर्य अद्भुतः धर्मो दृष्टस् तिष्ठन्तु तावत् भो गौतम अन्ये आश्चर्य अद्भुताः धर्माः

तेषां प्रसाद संजनन अर्थम् भगवान् निर्मितम् विसर्जयति

बिल्व मात्रम्

किं तर्हि देवान् च मनुष्यान् च संवाच्य संसृत्य पश्चिमे भवे पश्चिमे निकेते पश्चिमे समुच्छ्रये पश्चिम आत्म भाव प्रतिलम्भे सुप्रणिहितो नाम प्रत्येकबुद्धो भविष्यति

प्रत्येक बोधिम् व्याकर्तु कामः भवति ऊर्णायाम् अन्तर्धीयन्ते

अस्यां भो गौतम न्यग्रोधिकायां पूर्वेण न्यग्रोधो वृक्षो यस्य नाम्ना इयम् न्यग्रोधिका तस्य अधस्तात् पञ्च शकट शतानि असंसक्तानि तिष्ठन्ति अन्योन्य अ संबाधमानानि

धर्मता खलु यस्मिन् समये बुद्धा भगवन्तः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति तस्मिन् समये नील पीत लोहित अवदाताः पुष्पराग पद्मराग वज्र वैडूर्य मुसारगल्व अर्क लोहितका दक्षिणावर्त शङ्ख शिला प्रवाल जातरूप रजत वर्णाः अर्चिषो मुखात् निश्चार्य काश्चिद् अधस्तात् गच्छन्ति काश्चिद् उपरिष्टात् गच्छन्ति

इति

धुनीत मृत्युनः सैन्यं नड आगारम् इव कुञ्जरः

यदि मम अन्तिकात् सक्तुक भिक्षाम् प्रतिगृह्णीयात् अहम् अस्मै दद्याम् इति

गाथा द्वयम् च भाषते

अथ स ब्राह्मणो ऽभिप्रसन्नः

तद् कालम् स्वयम् अधिगम्य धीर बुद्ध्या श्रोतॄणां श्रमण जिनेन्द्र काङ्क्षितानाम्

यो हि अस्मिन् धर्म विनये अप्रमत्तः चरिष्यति

या अधस्तात् गच्छन्ति ताः संजीवं कालसूत्रं संघातं रौरवं महारौरवं तपनं प्रतापनम् अवीचिम् अर्बुदम् निरर्बुदम् अटटम् हहव हुहुवम् उत्पलम् पद्मं महापद्मम् अवीचि पर्यन्तान् नरकान् गत्वा ये उष्ण नरकाः तेषु शीतीभूत्वा निपतन्ति ये शीत नरकाः तेषु उष्णीभूत्वा निपतन्ति

प्रेत उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पादाङ्गुष्ठे ऽन्तर्धीयन्ते

तेषाम् एवम् भवति किं नु वयं भवन्त इतस् च्युताः आहोस्वित् अन्यत्र उपपन्नाः इति

नानाविधो रङ्ग सहस्र चित्रः वक्त्र अन्तरात् निष्क्रमितः कलापः

कथं नाम त्वम् एतर्हि सक्तु भिक्षा हेतोः सम्प्रजानन् मृषावादं सम्भाषसे कः ते श्रद्धास्यति इयत् प्रमाणस्य बीजस्य इयत् फलम् इति तेन हि ब्राह्मण त्वाम् एव प्रक्ष्यामि यथा ते क्षमते तथा एवम् व्याकुरु

भगवान् न्यग्रोधिकाम् अनुप्राप्तः

असौ आनन्द ब्राह्मण दारिका अनेन कुशल मूलेन त्रयोदश कल्पान् विनिपातं न गमिष्यति

इति

न अकारणम् शङ्ख मृणाल गौरम् स्मितम् उपदर्शयन्ति जिना जित अरयः

बल चक्रवर्ति राज्यम् व्याकर्तु कामः भवति वामे कर तले ऽन्तर्धीयन्ते

अनागतं व्याकर्तु कामः भवति पुरस्तात् अन्तर्धीयन्ते

आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

अद्राक्षीत् सा ब्राह्मण दारिका भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुष लक्षणैः समलंकृतम् अशीत्या अनुव्यञ्जनैः विराजित गात्रम् व्याम प्रभा अलंकृतम् सूर्य सहस्र अतिरेक प्रभम् जङ्गमम् इव रत्न पर्वतम् समन्ततो भद्रकम्

तेषां निर्मितं दृष्ट्वा एवम् भवति न हि एव वयं भवन्त इतस् च्युताः न अपि अन्यत्र उपपन्नाः इति

चक्रवर्ति राज्यम् व्याकर्तु कामः भवति दक्षिणे कर तले ऽन्तर्धीयन्ते
सामन्तकेन शब्दो विसृतः अमुकया ब्राह्मण दारिकया प्रसाद जातया भगवते सक्तु भिक्षा प्रतिपादिता सा भगवता प्रत्येकायां बोधौ व्याकृता इति

उपासकं च मां धारय अद्य अग्रेण यावज्जीवं प्राण उपेतम् शरणं गतम् अभिप्रसन्नम्

नरक उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पाद तले ऽन्तर्धीयन्ते

अवभासिता येन दिशः समन्तात् दिवाकरेण उदयता यथा एव

न अ हेतु प्रत्ययम् आनन्द तथागता अर्हन्तः सम्यक्सम्बुद्धाः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति

ततो भूयस्या मात्रया तस्याः प्रसाद उत्पन्नः

कियत् प्रमाणम् तस्य न्यग्रोधस्य फलम् कियत् तावत् केदार मात्रम्

धीराभिः मुनि वृष वाग्भिः उत्तमाभिः उत्पन्नम् व्यपनय संशयं शुभाभिः

अथ भगवान् पूर्वाह्णे निवास्य पात्र चीवरम् आदाय न्यग्रोधिकां पिण्डाय प्राविक्षत्

इदम् अवोचत् भगवान्

अथ आयुष्मान् आनन्दः कृत कर पुटः भगवन्तं पप्रच्छ

अथ भगवान् अस्मिन् उत्पन्ने गाथां भाषते

श्रुत्वा पुनः संजात अमर्षः येन भगवान् तेन उपसंक्रान्तः

यो मया अस्याम् एव न्यग्रोधिकायाम् आश्चर्य अद्भुतः धर्मो दृष्टः स तावत् श्रूयताम्

गोपिटक मात्रम्

ते निर्मिते चित्तम् अभिप्रसाद्य तद् नरक वेदनीयम् कर्म क्षपयित्वा देव मनुष्येषु प्रतिसंधिं गृह्णन्ति यत्र सत्यानां भाजन भूताः भवन्ति

तेन श्रुतं मम पत्न्या श्रमणाय गौतमाय सक्तु भिक्षा प्रतिपादिता सा च श्रमणेन गौतमेन प्रत्येकायां बोधौ व्याकृता इति

त्वं गौतम चक्रवर्ति राज्यम् अपहाय प्रव्रजितः

भगवान् आह एवम् एतत् आनन्द एवम् एतत्

जानाति मे भगवान् चेतसा चित्तम् इति विदित्वा तीव्रेण प्रसादेन भगवते सक्तु भिक्षाम् दत्तवती

तत् यदि भगवान् अतीतम् व्याकर्तु कामः भवति पृष्ठतो ऽन्तर्धीयन्ते

प्रहाय जाति संसारम् दुःखस्य अन्तम् करिष्यति

गाथा द्वयम् च भाषन्ते

ततो ऽस्य भगवता आशय अनुशयम् धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशी चतुर् आर्य सत्य सम्प्रतिवेधिकी धर्म देशना कृता यां श्रुत्वा ब्राह्मणेन विंशति शिखर समुद्गतम् सत्कायदृष्टि शैलम् ज्ञान वज्रेण भित्त्वा स्रोतापत्ति फलम् साक्षात्कृतम् अतिक्रान्तो ऽहं भदन्त अतिक्रान्तः

अथ ता अर्चिषो भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य ऊर्णायाम् अन्तर्हिताः

न अकस्मात् लवणजल अद्रिराज धैर्याः संबुद्धाः स्मितम् उपदर्शयन्ति नाथाः

ततो भगवता तस्याः चेतसा चित्तम् आज्ञाय पात्रम् उपनामितम् यदि ते भगिनि परित्यक्तम् आकीर्यताम् अस्मिन् पात्र इति

एवं मया ब्राह्मण दृष्टम् एतत् अल्पं च बीजं महती च संपत्

ततो भगवता स्मितम् उपदर्शितम्

एवं कर्म विपाकेषु प्रत्यक्षा हि तथागताः