tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
पूर्व दक्षिणतस् वर्षो हिरण्वन्त् वृषभध्वजैः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे भुवनकोशवर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः

त्रिगर्त नीलकः लात ब्रह्मपुत्राः स टङ्कणाः

अभीषाहाः स काश्मीरौ उदञ्च् पर्वेण कीर्तिताः

कलिङ्ग वङ्ग पुण्ड्र अङ्गाः वैदर्भा मूलकाः तथा

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमन्त् ऋक्ष पर्वतः

काशयः च विदेहाः च पूर्वस्यां कोसलाः तथा

पश्चिमेन च विज्ञेया माथुरा नैषधैः सह

ततः किम्पुरुषो वर्षो मेरोः दक्षिणतस् स्मृतः

गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणी महानदी

कुन्तयः शूरसेनाः च मध्यदेश जनाः स्मृताः

सिद्धिः स्वाभाविकी रुद्र वर्जयित्वा तु भारतम्

मध्ये तु इलावृतः वर्षो भद्राश्वः पूर्वतो ऽद्भुतः

अयं तु नवमः तेषाम् द्वीपः सागर संवृतः

उत्तरे च कुरोः वर्षः कल्पवृक्ष समावृतः

हिमाचल आलयाः म्लेच्छा उदीचीं दिशम् आश्रिताः

तापी पयोष्णी सरयूः कावेरी गोमती तथा

पाञ्चालाः कुरवो मत्स्या यौधेयाः स पटच्चराः

विन्ध्य अन्तर् निलयाः देशाः पूर्व दक्षिणतस् स्मृताः

स्त्री राज्याः सैन्धवा म्लेच्छा नास्तिका यवनाः तथा

केतुमाला ताम्रपर्णी चन्द्रभागा सरस्वती

अम्बष्ठ द्रविडाः लाटाः स्त्रीमुखाः शकाः

माण्डव्याः च तुषाराः च मूलिक अश्वमुखाः खशाः

भारतो दक्षिणे प्रोक्तो हरिर् दक्षिण पश्चिमे

वेदस्मृतिर् नर्मदा च वरदा सुरसा शिवा

हरिः उवाच

पूर्वे किराताः तस्याः ते पश्चिमे यवनाः स्थिताः

ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याः शूद्राश् च अन्तर वासिनः

दक्षिणापथ वासिनः

आसां पिबन्ति सलिलं मध्यदेश आदयः जनाः

ऋषिकुल्या च कावेरी मत्तगङ्गा पयस्विनी

आनर्त वासिनः च एव ज्ञेया दक्षिण पश्चिमे

अन्ध्रा दक्षिणतो रुद्र तुरष्कास् तु अपि च उत्तरे
सं च त्वे जग्मुर् गिर इन्द्र पूर्वीर् इति सूक्तं गतवन् नवमे ऽहनि नवमस्य अह्नः रूपम्

जातवेदसे सुनवाम सोमम् इति जातवेदस्या अच्युता

वैश्वानरो न ऊतय इत्य् आग्निमारुतस्य प्रतिपद् आ प्र यातु परावत इत्य् अन्तो वै परावतो ऽन्तो नवमम् अहर् नवमे ऽहनि नवमस्य अह्नः रूपम्

आ सत्यो यातु मघवाꣳ ऋजीषी इति सूक्तं सत्यवन् नवमे ऽहनि नवमस्य अह्नः रूपम्

प्र वाम् महि द्यवी अभि इति द्यावापृथिवीयं शुची उप प्रशस्तय इति शुचिवन् नवमे ऽहनि नवमस्य अह्नः रूपम्

ये त्रिंशति त्रयस् पर इति वैश्वदेवं त्रिवन् नवमे ऽहनि नवमस्य अह्नः रूपम्

दोषो आगाद् इति सावित्रम् अन्तो वै गतम् अन्तो नवमम् अहर् नवमे ऽहनि नवमस्य अह्नः रूपम्

तान्य् उ गायत्राणि गायत्र तृतीयसवनः एष त्रि अहः

तत् सवितुर् वृणीमहे ऽद्या नो देव सवितर् इति वैश्वदेवस्य प्रतिपद् अनुचरौ राथंतरे ऽहनि नवमे ऽहनि नवमस्य अह्नः रूपम्

तान्य् उ गायत्राणि गायत्र तृतीयसवनः एष त्रि अहः

अहम् भुवं वसुनः पूर्व्यस् पतिर् इति सूक्तम् अहं धनानि संजयामि शश्वत इत्य् अन्तो वै जितम् अन्तो नवमम् अहर् नवमे ऽहनि नवमस्य अह्नः रूपम्

मिथुनानि सूक्तानि शस्यन्ते त्रैष्टुभानि च जागतानि च मिथुनं वै पशवः पशवश् छन्दोमाः पशूनाम् अवरुद्ध्यै पञ्च पञ्च सूक्तानि शस्यन्ते पञ्च पदा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञः पाङ्क्ताः पशवः पशवश् छन्दोमाः पशूनाम् अवरुद्ध्यै तानि द्वेधा पञ्च अन्यानि पञ्च अन्यानि दश सम्पद्यन्ते सा दशिनी विराﾱ अन्नम् विराﾱ अन्नं पशवः पशवश् छन्दोमाः पशूनाम् अवरुद्ध्यै

तद् उ जागतं जगत्यो वा एतस्य त्रि अहस्य मध्यंदिनं वहन्ति तद् वै तच् छन्दो वहति यस्मिन् निविद् धीयते तस्मात् जगतीषु निविदं दधाति

तत् त इन्द्रियम् परमम् पराचैर् इति सूक्तम् अन्तो वै परमम् अन्तो नवमम् अहर् नवमे ऽहनि नवमस्य अह्नः रूपम्

बभ्रुर् एको विषुणः सूनरो युवा इति द्विपदाः शंसति द्विपाद् वै पुरुषश् चतुष्पादाः पशवः पशवश् छन्दोमाः पशूनाम् अवरुद्ध्यै तद् यद् द्विपदाः शंसति यजमानम् एव तद् द्वि प्रतिष्ठम् चतुष्पात्सु पशुषु प्रतिष्ठापयति
इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे विष्णुभक्तकथनं नाम चतुर्थो ऽध्यायः

स वै भक्त इति ज्ञेयः स जयी स्यात् जगत्त्रये

रूक्ष अक्षराणि शृण्वन् वै तथा भागवत ईरितः

यत्र आस्ते विष्णु भक्तः तु तत्र नारायणः स्थितः

कानि चिह्नानि तेषां वै तत् नः ब्रूहि महामते

तेषां वा किं करोति एष भगवान् भूतभावनः

विष्णु भक्तस्य च सदा यथान्यायं हि कथ्यते

मार्कण्डेय उवाच

महा भागवते तत् च दृष्ट्वा असौ भक्त वत्सलः

वासुदेव परम् दृष्ट्वा वैष्णवं दग्ध किल्बिषम्

विष्णु क्षेत्रे शुभानि एव करोति स्नेह संयुतः

देवाः अपि भीताः तम् यान्ति प्रणिपत्य यथागतम्

प्रणाम पूर्वम् क्षान्त्या वै यो वदेत् वैष्णवः हि सः

श्रूयतां हि पुरावृत्तं विष्णु भक्तस्य वैभवम्

स्व अर्चनात् अपि विश्वात्मा प्रीतो भवति माधवः

ऋषय ऊचुः

विष्णु भक्तम् अथ आयान्तम् यो दृष्ट्वा सम्मुख स्थितः

पूजयेत् सर्व यत्नेन धर्म काम अर्थ मुक्तये

विष्णुः एव हि सर्वत्र येषां वै देवता स्मृता

युष्माभिर् अद्य यत् प्रोक्तं तत् वदामि यथातथम्

विष्णु भक्तः स विज्ञेयः कर्मणा मनसा गिरा

नारायण परः नित्यं महा भागवतः हि सः

वैष्णवा इति ये प्रोक्ता वासुदेव परायणाः

कीर्त्यमाने हरौ नित्यं रोमाञ्चो यस्य वर्तते

रुद्र भक्तात् परतरः न अस्ति लोके न संशयः

शृणु राज्ञ् यथान्यायम् यत् माम् त्वं परिपृच्छसि

प्रणाम आदि करोति एवम् वासुदेवे यथा तथा

एतत् मम सर्वम् आचक्ष्व सूत सर्व अर्थ वित्तमैः

तस्मात् सम्पूजयेद् भक्त्या वैष्णवान् विष्णु वत् नरः

अंबरीषेण वै पृष्टो मार्कण्डेयः पुरा मुनिः

सूत उवाच

अन्य भक्त सहस्रेभ्यः विष्णु भक्तः विशिष्यते

भोजन आराधनम् सर्वं यथाशक्त्या करोति यः

स याति विष्णु सामीप्यम् न अत्र कार्या विचारणा

प्रतिमां च हरेः नित्यम् पूजयेत् प्रयत आत्मवान्

गन्ध पुष्प आदि किं सर्वं शिरसा यो हि धारयेत्

विष्णु भक्ति समायुक्तान् श्रौत स्मार्त प्रवर्तकान्

न अन्यत् आच्छादयेत् वस्त्रम् वैष्णवो जगतो रणे

नारायण परः विद्वान् यस्य अन्नम् प्रीत मानसः

उत्थाय प्राञ्जलिः भूत्वा ननाम भृगुनन्दनम्
त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्नेहं स्व जन बन्धुषु

भार्यां च आत्म समाम् दीनो विललाप अतिदुःखितः

न तप्यसे ऽग्निना मुक्तो गङ्गा अम्भस् स्थः इव द्विपः

यद् अर्थम् अवतीर्णो ऽहम् अंशेन ब्रह्मना अर्थितः

बुध्यते स्वे न भेदेन व्यक्ति स्थः इव तद्गतः

तं तं समनयत् कामं कृच्छ्रेण अपि अजित इन्द्रियः

सत्यस्य ते स्वदृश आत्मन आत्मनो ऽन्यं वक्तारम् ईश विबुधेष्व् अपि न अनुचक्षे

कुमारी शर कृत् सर्प ऊर्णनाभिः सुपेश कृत्

यद् इदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवण आदिभिः

स्नेह अनुबद्ध हृदयौ अन्योन्यं विष्णु मायया

शिक्षा वृत्तिभिर् एतेषाम् अन्वशिक्षम् इह आत्मनः

प्राणवृत्त्या एव संतुष्येन् मुनिर् न एव इन्द्रिय प्रियैः

तत् तथा पुरुष व्याघ्रैः निबोध कथयामि ते

त्वं हि नः पृच्छतां ब्रह्मन्न् आत्मन्य् आनन्द कारणम्

भूतैर् आक्रम्यमाणो ऽपि धीरो दैव वश अनुगैः

कपोतः स्व आत्मजान् बद्धान् आत्मनो ऽप्य् अधिकान् प्रियान्

अवधूतस्य संवादं यदोर् अमित तेजसः

बह्व्यः सन्ति पुरः सृष्टास् तासां मे पौरुषी प्रिया

शून्ये गृहे मां संत्यज्य पुत्रैः स्वर् याति साधुभिः

सर्व भक्ष्यः ऽपि युक्त आत्मा न आदत्ते मलम् अग्नि वत्

आत्म अनुभव तुष्ट आत्मा न अन्तरायैः विहन्यसे

निःश्रेयसाय मे प्रोक्तस् त्यागः संन्यास लक्षणः

एक द्वि त्रि चतुष्पादः बहु पादः तथा अपदः

जनेषु दह्यमानेषु काम लोभ दवाग्निना

योगेश योग विन्यासैः योग आत्मन् योग सम्भवैः

यतो यद् अनुशिक्षामि यथा वा नाहुष आत्मजैः

कपोत्या भार्यया सार्धम् उवास कतिचित् समाः

आत्मनि ईक्षस्व विततम् आत्मानं मय्य् अधीश्वरे

श्री यदुः उवाच

शक्तिभिर् दुर्विभाव्याभिः कोमल अङ्ग तनूरुहाः

मय्य् आवेश्य मनः सम्यक् समदृग् विचरस्व गाम्

पार्थिवेष्व् इह देहेषु प्रविष्टस् तद् गुण आश्रयः

एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिर् आश्रिताः

भावैर् मेघ आद्यैः वायुना ईरितैः

अत्र मां मृगयन्त्य् अद्धा युक्ता हेतुभिर् ईश्वरम्

कुर्वन् विन्देत संतापं कपोत इव दीन धीः

तेजस्वी तपसा दीप्तो दुर्धर्ष उदर भाजनः

जनो अभद्र रुचिः भद्र भविष्यति कलौ युगे

तस्माद् युक्त इन्द्रिय ग्रामः युक्त चित्तः इदम् जगत्

कुलं वै शाप निर्दग्धम् नङ्क्ष्यत्य् अन्योन्य विग्रहात्

मया निष्पादितं ह्य् अत्र देव कार्यम् अशेषतः

कपोतकान् कपोतीं च सिद्धार्थः प्रययौ गृहम्

कपोती स्व आत्मजान् वीक्ष्य बालकान् जाल संवृतान्

त्यागो ऽयं दुष्करो भूमन् कामानां विषय आत्मभिः

सो ऽहं शून्ये गृहे दीनो मृत दारः मृत प्रजः

मधु हा हरिणो मीनः पिङ्गला कुररो ऽर्भकः

यतो बुद्धिम् उपादाय मुक्तो अटामि इह तान् शृणु

यद् आत्थ मां महाभाग एव मे

स्व मायया सृष्टम् इदं विभुः

कपोतश् च कपोती च प्रजा पोषे सदा उत्सुकौ

न तेषु युज्यते योगी गोभिर् गा इव गोपतिः

यः प्राप्य मानुषं लोकं मुक्ति द्वारम् अपावृतम्

ब्रूहि स्पर्श विहीनस्य भवतः केवल आत्मनः

जगृहे जालम् आतत्य चरतः स्व आलय अन्तिके

अवधूतं कंचिच् चरन्तम् अकुतोभयम्

पुरुष त्वे च मां धीराः सांख्य योग विशारदाः

निर्विण्ण धीः अहम् हे वृजिन अभितप्तः नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये

न वस्तव्यं त्वया एव इह मया त्यक्ते मही तले

सुतरां त्वयि सर्वात्मन्न् अभक्तैर् इति मे मतिः

गृह्यमाणैर् गुणैर् लिङ्गैर् अ ग्राह्यम् अनुमानतः

स्वच्छः प्रकृतितः स्निग्धो माधुर्यस् तीर्थ भूः नृणाम्

अत्र अपि उदाहरन्ति इमम् इतिहासं पुरातनम्

व्याप्त्या अव्यवच्छेदम् असङ्गम् आत्मनो मुनिर् नभस् त्वम् विततस्य भावयेत्

उद्धवः तत्त्वं जिज्ञासुर् अच्युतम्

विसर्ग आद्याः श्मशान अन्ताः भावा देहस्य न आत्मनः

कपोतौ स्नेह गुणित हृदयौ गृह धर्मिणः

कलानाम् इव चन्द्रस्य कालेन अव्यक्त वर्त्मना

एकदा जग्मतुस् तासाम् अन्न अर्थम् तौ कुटुम्बिनौ

तांस् तथा एव आवृतान् शिग्भिर् मृत्यु ग्रस्तान् विचेष्टतः

श्री शुकः उवाच
पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ऽग्निश् चन्द्रमा रविः

शश्वत् परार्थ सर्व ईहः परार्थ एकान्त सम्भवः

आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्व शक्ति उपबृंहितम्

अहो मे पश्यत अपायम् अल्प पुण्यस्य दुर्मतेः

तद् विद्वान् न चलेन् मार्गाद् अन्वशिक्षं क्षितेर् व्रतम्

शय्या आसन अटन स्थाने वार्त्ता क्रीडा अशन आदिकम्

गतौ पोषणम् आदाय स्व नीडम् उपजग्मतुः

यत् प्रत्यक्ष अनुमानाभ्याम् श्रेयो ऽसाव् अनुविन्दते

कपोतः कश्चन अरण्ये कृत नीडः वनस्पतौ

नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि माया मनस् मयम्

याम् आसाद्य भवाल् लोकं विद्वांश् चरति बाल वत्

कर्म अकर्म विकर्म इति गुण दोष ध्याः भिदा

जिजीविषे किम् अर्थं वा विधुरो दुःख जीवितः

क्वचिच् छन्नः क्वचित् स्पष्ट उपास्यः श्रेय इच्छताम्

लक्ष्यते स्थूल मतिभिः आत्मा च अवस्थितः अर्क वत्

श्री ब्राह्मणः उवाच

सा असकृत् स्नेह गुणिता दीन चित्ता अज मायया

श्री भगवन्त् उवाच

समुद्धरन्ति ह्य् आत्मानम् आत्मना एव अशुभ आशयात्

प्रत्युद्गमैर् अ दीनानाम् पितरौ मुदम् आपतुः

कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णन्ती काल आगते

अतृप्तस्य अकृतार्थस्य गृहस् त्रैवर्गिको हतः

दृष्टिं दृष्ट्या अङ्गम् अङ्गेन बुद्धिं बुद्ध्या बबन्धतुः

दृष्ट्वा तान् लुब्धकः कश्चिद् यदृच्छातो वनेचरः

ब्रह्मा भवो लोकपालाः स्वर् वासम् मे ऽभिकाङ्क्षिणः

सन्ति मे गुरवो राजन् बहवो बुद्धि उपश्रिताः

एवं कुटुम्ब्य् अशान्त आत्मा द्वंद्व आरामः पतत्रि वत्

पुष्णन् कुटुम्बं कृपणः सानुबन्धो ऽवसीदति

प्रजाः पुपुषतुः प्रीतौ दम्पती पुत्र वत्सलौ

अनुरूपा अनुकूला च यस्य मे पति देवता

यर्ह्य् एव अयम् मया त्यक्तो लोको ऽयं नष्ट मङ्गलः

परितः कानने तस्मिन्न् अर्थिनौ चेरतुश् चिरम्

साधुः शिक्षेत भूभृत्तो नग शिष्यः पर आत्मताम्

न अतिस्नेहः प्रसङ्गो वा कर्तव्यः क्वापि केनचित्

श्री उद्धवः उवाच

इत्य् आदिष्टो भगवता महा भागवतः नृप

गुण दोष व्यपेत आत्मा न विषज्जेत वायु वत्

प्रायेण मनुजा लोके लोक तत्त्व विचक्षणाः

विषयेष्व् आविशन् योगी नाना धर्मेषु सर्वतः

भविष्यत्य् अचिरात् साधो कलिना अपि निराकृतः

श्री भगवन्त् उवाच

सर्वे विमोहित धियः तव मायया इमे ब्रह्म आदयः तनुभृतो बहिरर्थ भावाः

तान् अभ्यधावत् क्रोशन्ती क्रोशतो भृश दुःखिता

यं यं वाञ्छति सा राजन् तर्पयन्त्य् अनुकम्पिता

प्रायो धर्म अर्थ कामेषु विवित्सायां च मानवाः

गुणैर् न युज्यते योगी गन्धैर् वायुर् इव आत्म दृश्

पृष्टः सभाजितः प्राह प्रश्रय अवनतम् द्विजः

स्वयं च अबध्यत शिचा बद्धान् पश्यन्त्य् अपस्मृतिः

अन्तर्हितश् च स्थिर जङ्गमेषु ब्रह्म आत्मभावेन समन्वयेन

कविं निरीक्ष्य तरुणं यदुः पप्रच्छ धर्म विद्

कालेन ह्य् ओघ वेगेन भूतानां प्रभव अप्ययौ

भुङ्क्ते सर्वत्र दातॄणां दहन् प्राञ्च् उत्तर अशुभम्

न स्पृश्यते नभस् तद्वत् काल सृष्टैः गुणैः पुमान्

विमोहितौ दीन _ शिशून् पुपुषतुः प्रजाः

मुनिः पुनात्य् अपां मित्रम् ईक्षा उपस्पर्श कीर्तनैः

श्री भगवन्त् उवाच
ताः एताः देवताः सृष्टाः अस्मिन् महति अर्णवे प्रापतन्

पुरुषः वाव सु कृतम्

ताभ्यः अश्वम् आनयत्

तम् अशना पिपासाभ्याम् अन्ववार्जत्

ताः अब्रवीत् यथायतनम् प्रविशत इति

ओषधि वनस्पतयः लोमानि भूत्वा त्वचम् प्राविशन्

चन्द्रमाः मनः भूत्वा हृदयम् प्राविशत्

तस्मात् यस्यै कस्यै च देवतायै हविः गृह्यते भागिन्यः एव अस्याम् अशना पिपासे भवतः

ते अब्रवीत् एतासु एव वाम् देवतासु आभजामि एतासु भागिनीः करोमि इति

तम् अशना पिपासे अब्रूताम् _ आभ्याम् अभिप्रजानीहि इति

ताः अब्रुवन् न वै नः अयम् अलम् इति

अपः रेतः भूत्वा शिश्नम् प्राविशन्

ताभ्यः पुरुषम् आनयत्

अग्निः वाच् भूत्वा मुखम् प्राविशत्

दिशः श्रोत्रम् भूत्वा कर्णौ प्राविशन्

ताभ्यः गाम् आनयत्

ताः एनम् अब्रुवन् आयतनम् नः प्रजानीहि यस्मिन् प्रतिष्ठिताः अन्नम् अदाम इति

आदित्यः चक्षुः भूत्वा अक्षिणी प्राविशत्
वत्सस् तु हिमवान् आसीद् दोग्धा मेरुर् महा गिरिः

वत्सं तु मम तं पश्य क्षरेयं येन वत्सला

मधु कैटभयोः कृत्स्ना मेदसा अभिपरिप्लुता

पार्थिवैश् च महाभागैः पार्थिव त्वम् अभीप्सुभिः

तद् आहाराः तद् आचाराः तद् वीर्याः तद् अपाश्रयाः

यदि मे वचनं न अद्य करिष्यसि जगत् हितम्

यत्र यत्र समं त्व् अस्या भूमेर् आसीत् तदा अनघ

आदि राजः नमस्कार्यः पृथुर् वैन्यः प्रतापवान्

तेषाम् ऐरावतो दोग्धा धृतराष्ट्रः प्रतापवान्

दुहितृ त्वम् अनुप्राप्ता देवी पृथ्वी इति च उच्यते

वर्तयन्ति पिशाचाश् च भूत संघाः तथा एव च

सा इयम् धात्री विधात्री च पावनी च वसुंधरा

क्षीरम् आसीद् अनुपमं तपो ब्रह्म च शाश्वतम्

स्वे पाणौ पुरुष व्याघ्र दुदोह पृथिवीं ततः

बहून् वै प्राणिनो लोके भवेत् तस्य इह पातकम्

क्षीरम् ऊर्जस्करं च एव येन वर्तन्ति देवताः

दुग्धा इयम् वृक्ष वीरुद्भिः श्रूयते च वसुंधरा

पृथुर् एव नमस्कार्यः श्रेयः परम् अभीप्सुभिः

राजतं पात्रम् आदाय स्वधाम् अमित विक्रमैः

तेन एव वर्तयन्त्य् उग्रा महा कायाः महा बलाः

योधैर् अपि च विक्रान्तैः प्राप्तु कामैः जयं युधि

संजीवय प्रजाः सर्वाः समर्था ह्य् असि धारणे

त्वां निहत्य अद्य बाणेन मद् शासन पराच् मुखीम्

यथा विष्यन्दमानं मे क्षीरं सर्वत्र भावयेत्

वैश्यैर् अपि च वित्त आढ्यैः वैश्य वृत्तिम् अनुष्ठितैः

न सस्यानि न गोरक्ष्यं न कृषिर् न वणिक्पथः

एते वत्स विशेषाः च दोग्धारः क्षीरम् एव च

सो ऽहं प्रजा निमित्तम् त्वां हनिष्यामि वसुंधरे

ऋत्विग् द्विमूर्धा दैत्यानां मधुर् दोग्धा महा बलः

यो हि योद्धा रणं याति कीर्तयित्वा पृथुं नृपम्

वत्सस् तु मघवान् आसीद् दोग्धा तु सविता विभुः

वत्सः सोमो ऽभवत् तेषां दोग्धा च आङ्गिरसः सुतः

आदि राजः नमस्कार्यो योधानां प्रथमो नृपः

नागानां भरत श्रेष्ठ सर्पाणां च महीपते

पालाशं पात्रम् आदाय छिन्न दग्ध प्ररोहणम्

पात्रं तु शैलम् एव आसीत् तेन शैलाः प्रतिष्ठिताः

एकस्य अर्थाय यो हन्याद् आत्मनो वा परस्य वा

शैलैश् च श्रूयते दुग्धा पुनर् देवी वसुंधरा

बृहस्पतिर् महा तेजाः पात्रं छन्दांसि भारत

वत्सं वैश्रवणं कृत्वा यक्षैः पुण्यजनैस् तथा

चराचरस्य सर्वस्य प्रतिष्ठा योनिर् एव च

तेषां च सुरुचिस् त्व् आसीद् दोग्धा भरत सत्तम

सुखम् एधन्ति बहवो यस्मिंस् तु निहते शुभे

ऋषिभिः श्रूयते च अपि पुनर् दुग्धा वसुंधरा

पृथुर् एव नमस्कार्यो वृत्ति दाता महा यशाः

तेन अन्नेन प्रजास् तात वर्तन्ते अद्य अपि नित्यशः

तस्मिन् हते न अस्ति भद्रे पातकं न उपपातकम्

आयसं पात्रम् आदाय मायाः शत्रु निबर्हणीः

वत्सः सुमाली कौरव्य क्षीरं रुधिरम् एव च

असुरैः श्रूयते च अपि पुनर् दुग्धा वसुंधरा

वर्तयन्त्य् अमित प्रज्ञाः तद् एषाम् अमितं बलम्

गन्धर्व राजः अति बलः महात्मा सूर्य संनिभः

तेन क्षीरेण रक्षांसि यक्षाश् च एव अमर उपमाः

सस्य जातानि सर्वाणि पृथुर् वैन्यः प्रतापवान्

तया एते मायया अद्य अपि सर्वे मायाविनो ऽसुराः

दुहितृ त्वम् च मे गच्छ तत एनम् अहं शरम्

वैशम्पायन उवाच

नागैश् च श्रूयते दुग्धा वत्सं कृत्वा तु तक्षकम्

तत्र तत्र प्रजाः सर्वा निवासं समरोचयन्

पात्राणि च मया उक्तानि किं भूयो वर्णयामि ते

पृथुना प्रविभक्ता च शोधिता च वसुंधरा

सस्य आकरवती स्फीता पुर पत्तन मालिनी

नियच्छेयं त्वद् वध अर्थम् उद्यतं घोर दर्शनम्

दोग्धा रजतनाभस् तु तेषाम् आसीत् कुरु उद्वह

संकल्पयित्वा वत्सं तु मनुं स्वायंभुवं प्रभुम्

शावं कपालम् आदाय प्रजा भोक्तुं नर ऋषभ

आम पात्रे महा राज पुरा अन्तर्धानम् अक्षयम्

तेन ते वर्तयन्ति इह परम ऋषिः उवाच ह

वसुंधरा उवाच

तत उत्सारयामास शिलाः शत सहस्रशस्

पृथुर् एव नमस्कार्यो वृत्ति दः स सनातनः

सर्व कामदुघा दोग्ध्री सर्व सस्य प्ररोहिणी

अलाबु पात्रम् आदाय विषं क्षीरं नरोत्तम
आत्मानं प्रथयित्वा अहम् प्रजा धारयिता स्वयम्

समां च कुरु सर्वत्र मां त्वं धर्म भृताम् वर

ततो ऽभ्युपगमाद् राज्ञः पृथोर् वैन्यस्य भारत

कृच्छ्रेण महता युक्त इत्य् एवम् अनुशुश्रुम

वत्सं चित्ररथं कृत्वा शुचीन् गन्धान् नरोत्तम

राक्षसैश् च पिशाचैश् च पुनर् दुग्धा वसुंधरा

धनुष्कोट्या तदा वैन्यस् तेन शैला विवर्धिताः
किम् इदं शि इति जस् शसोः इति शिः आदेशः

त्रपूणि

जतूनि

मधूनि

कुण्डानि तिष्ठन्ति

दधीनि

कुण्डानि पश्य
ततस् वै देवाः अभवन् पर असुराः

तान् सर्वस्मात् एव अन्तरायन्

भवति

रेतः

प्रजापतिः एव भूतः प्रजाः सृजते यः एवम् विद्वान् धूर्भिः उद्गायति

प्रजापतिः यत् प्रजाः असृजत ताः धूर्भिः एव असृजत

यत् देवाः असुरान् अधूर्वन् तत् धुराम् धूस्त्वम्

अस्मात् एव एनान् लोकात् गायत्र्या अन्तरायन् अन्तरिक्षात् त्रिष्टुभा अमुष्मात् जगत्या पशुभ्यः अनुष्टुभा

प्राणम् गायत्र्या समैरयत् चक्षुः त्रिष्टुभा श्रोत्रम् जगत्या वाचम् अनुष्टुभा

धूर्वति द्विषन्तम् भ्रातृव्यम् यः एवम् वेद
दीक्षा सोमस्य राज्ञः पत्नी इति

धेना बृहस्पतेः पत्नी

पङ्क्तिर् विष्णोः पत्नी

अति भ्रातृव्यान् आरोहति न एनम् भ्रातृव्या आरोहन्त्य् उपरि भ्रातृव्यान् आरोहति य एवं विद्वान् आग्नीध्रो देव पत्नीः व्याचष्टे

विराड् वरुणस्य पत्नी

अथ यत्र आह अध्वर्युः अग्नीद् देव पत्नीः व्याचक्ष्व सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्याम् आह्वय इति तद् अपरेण गार्हपत्यं प्राच् मुखः तिष्ठन्न् अन् अवानन् आग्नीध्रो देव पत्नीः व्याचष्टे

त्रिष्टुब् रुद्राणां पत्नी

जगत्य् आदित्यानां पत्नी

पृथिव्य् अग्नेः पत्नी

सेना इन्द्रस्य पत्नी

गायत्री वसूनां पत्नी

अनुष्टुम् मित्रस्य पत्नी
अग्नीषोमौ वै नो ऽग्रे यज्ञो ऽभ्यनान्

एतौ वै नो देवानां नेदिष्ठम्

चातुष्प्राश्यो भवति

ताम् अन्वागच्छत्

गायत्रो वा अग्निर् गायत्र छन्दाः

यज्ञ मुखम् अग्न्याधेयम्

आवाम् एव अग्रे आज्यभागौ यजान् इति

अदित्यै घृते चरुम् अमावस्यायां पशु कामः ऽनुनिर्वपेत्

यज्ञो नो न अभिनमति इति

अग्निना अग्निः समिध्यत इति

स वृक्षस्य शाखायाम् अग्निम् आसज्य आयुना ग्रामम् अभ्यवैत्

आग्नेयो वै ब्राह्मणः

ताम् अस्मै न पुनर् अददुः

यज्ञस्य अभिनत्यै

अतो हि देवान् अग्रे यज्ञो ऽभ्यनमत्

सा अन्तर्वती देवान् पुनः परैत्

अभिजित्या एव एष उद्ध्रियते

तस्माद् अग्नीषोमा एव अग्रे आज्यभागौ यजन्ति

यथा वा इदं मनुष्या उपासत एवम् एतं देवा उपासत

तस्मा आयुं प्रायच्छन्

ते ऽश्राम्यन्

ते ऽब्रुवन्

उत्तरयोर् हविषोर् अनुवाक्यां कुर्यात्

तां पुनर् अयाचत

द्वन्द्वं मिथुनाः

वार्य वृतम् ह्य् एनयोः

उद्धृतेन त्वा अनेन अभिजयेम इति

युवां वै नो ऽग्रे यज्ञो ऽभ्यनान्

सो ऽचिकेत्

मिथुनं वा अग्निश् च सोमश् च

वार्यं वृणावहै

सोमो रेतः धाः अग्निः प्रजनयिता

आ इद् वृक्षस्य अग्रे ऽग्निं ज्वलन्तम्

आग्नेयम् एतत् क्रियते यद् अग्न्याधेयम्

यज्ञ मुखम् एव आक्रम्य स्वाराज्यम् उपैति

अस्याम् अधि पशवः प्रजायन्ते

यद् आरोहस्य अरणी भवतः

यद् अन्यद् अनुनिर्वपेद् देवतया यज्ञम् अन्तर्दध्यात्

अग्निर् वाव इदम् सर्वम्

तेषाम् अग्नीषोमा एव अग्रे यज्ञो ऽभ्यनमत्

तयोर् यज्ञस्य अभिनतिम् इच्छामहा इति

तम् उदहरन्त

अग्ना एव एतत् अग्निः प्रतितिष्ठन्न् एति यद् आग्नेयानि हवींषि

तेन प्राजायत

सो ऽदो देवेष्व् आयुर् अजायत

यज्ञ मुखम् एव आलभ्य पशून् अवरुन्द्धे

अग्नीषोमीयम् एकादश कपालम् पूर्णमासे ऽनुनिर्वपेत्

देवतया सोम राजा

यज्ञ मुखम् अग्न्याधेयम्

अग्निर् वै निराधानाद् अबिभेत्

ते ऽविदुः

उर्वशी वै पुरूरवस्य् आसीत्

तेजस आयतनाय

आचतुरं हि इमे पशवः

तेन अभ्यजयन्

अयं वाव सो ऽग्निर् इति

आप ओषधयो वनस्पतयस् तद् एव सोमः

युवयोर् नो ऽधि यज्ञो ऽभिनमत्व् इति

ता अब्रुवताम्
अथ अपि अत्र भाल्लवयः गाथाम् उदाहरन्ति

बहूनाम् अपि दोषाणाम् कृतानाम् दोष निर्णये पवित्रेष्टिम् प्रशंसन्ति

उभयम् च एव न आद्रियेत शिष्ट स्मृति विरोध दर्शनात्

पञ्चधा विप्रतिपत्तिः दक्षिणतस् तथा उत्तरतस्

अथ अपि उदाहरन्ति

मिथ्या एतत् इति गौतमः

यथा एतत् अन् उपेतेन सह भोजनम् स्त्रिया सह भोजनम् पर्युषित भोजनम् मातुल पितृ स्वसृ दुहितृ गमनम् इति

इतरत् इतरस्मिन् कुर्वन् दुष्यति इतरत् इतरस्मिन्

तत्र तत्र देश प्रामाण्यम् एव स्यात्

_ कृष्णाः विधावन्ति तावत् हि ब्रह्मवर्चसम्

पश्चात् सिन्धुः विधरणी

ऋषयः निष्कृतिम् तस्य प्राहुः वैश्वानरम् हविः

पापेभ्यः विप्रमुच्यते इति

सा हि पावनम् उत्तमम्

यानि दक्षिणतस् तानि व्याख्यास्यामः

पद्भ्याम् सः कुरुते पापम् यः कलिङ्गान् प्रपद्यते

अवन्तयः अङ्ग मगधाः सुराष्ट्राः दक्षिणापथाः उपावृत् सिन्धु सौवीराः एते संकीर्ण योनयः

वैश्वानरीम् व्रातपताम् पवित्रेष्टिम् तथा एव च ऋतौ ऋतौ प्रयुञ्जानः पापेभ्यः विप्रमुच्यते

सूर्यस्य उदयनम् पुरस्

आरट्टान् कारस्करान् पुण्ड्रान् सौवीरान् वङ्गान् कलिङ्गान् प्रानूनान् इति च गत्वा पुनस्तोमेन यजेत सर्वपृष्ठया _

अथ अपि उदाहरन्ति

अथ उत्तरतस् ऊर्णा विक्रयः सीधु पानम् उभयतस् दद्भिः व्यवहारः आयुधीयकम् समुद्र संयानम् इति
संवत्सरो वै चतुर्दशः

इन्द्रियं वीर्यं त्रिष्टुप्

प्रजापताव् एव तत् प्रतितिष्ठति

अथ उ षोडशिन एव स्तोमस्य स्तोत्रम् आप्नोति

त्रयोदश अक्षराणि स्तोभति

अन्नं विराट्

द्वादश अक्षरा वै जगती

अथ उ त्रिवृत एव स्तोमस्य स्तोत्रम् आप्नोति

सप्तदश अक्षराणि स्तोभति

संवत्सर एव तत् प्रतितिष्ठति

तान् एव तद् आप्नोति

अथ उ दश प्राणाः

एकादश अक्षरा त्रिष्टुप्

प्रजापतिर् वै सप्तदशः

एकादश अक्षराणि स्तोभति

द्वादश अक्षराणि स्तोभति

तान् एव तद् आप्नोति

दश अक्षरा विराट्

नव वै पुरुषे प्राणाः

अर्ध मासशस् एव तत् संवत्सरम् आप्नोति

प्राणान् एव एतत् द्विषतो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते प्राणान् आत्मन् धत्ते

दश अक्षराणि स्तोभति

य एव असौ अधिचरस् त्रयोदशो मासस् तम् एव तद् आप्नोति

पशवो जगती

कला एव तद् द्विषन्तं पाप्मानं भ्रातृव्यम् अवाञ्चम् अपवहन्ति
होतृ चमसे वसतीवरीः कृत्वा यजमानाय प्रयच्छति

अविलम्बित स्थाने उत्तमे बृहद् बृहद् इति

अद्रि आदान प्रभृति त्रि पर्यायान् अभिषवान् करोति

आग्रयणं स्व तृतीयाभ्यः धाराभ्यः

प्राग् उक्थ्यान् मरुत्वतीयम् ऋतु पात्रेण इन्द्र मरुत्व इति

आत्तम् अभि मिमीते

वाद्य अन्ते श्रातं हविर् इत्य् उत्तिष्ठन्न् आह

उपांशुसवनस्य अन् इङ्गन श्रुतेः

हुत शेषम् घर्म ऋत्विजः स यजमानाः समुपहावं भक्षयन्ति यथा उक्तम्

अविलम्बितो द्वितीयः

प्राणभक्षं वा अ दीक्षिताः

सर्पण आदि माध्यन्दिनम्

समन्वारब्ध निष्क्रमण आदि करोत्य् आ अग्नीध् अग्नीन् इति प्रैषात्

स प्रवर्ग्ये दधिघर्मः

उन्नीयमानेभ्यश् च अनुवाचन प्रभृति आ चमस निधानात्

अहर् गणे च सर्वत्र प्रायणीय उदयनीय वर्जम्

तूर्णस् तृतीयः

सदसि पवमान उपाकरणम्

होतर् वदस्व यत् ते वाद्यम् इत्य् आह

पशुपुरोडाशेन प्रचर्य पुरोडाश आदि करोत्य् आ धिष्ण्य निधानात्
यथोक्तम् ऋत्विजो ऽन्यानि

साधु कारी साधु वादी

तथा हि अस्य निःश्रेयसं भवति

तद् अधीनम् अपि हि एके योगक्षेमं प्रतिजानते

तद् प्रसूतः कर्माणि कुर्वीत

विप्रतिपत्तौ त्रैविद्य वृद्धेभ्यः प्रत्यवहृत्य निष्ठां गमयेत्

तस्माद् राज आचार्यौ अ निन्द्यौ अ निन्द्यौ

ब्राह्मणं च पुरोदधीत विद्या अभिजन वाच् रूप वयस् शील सम्पन्नम् न्याय वृत्तम् तपस्विनम्

तान् आचार्य उपदेशः दण्डश् च पालयते

त्रय्याम् आन्वीक्षिक्या वा अभिविनीतः

धर्मस्य हि अंश भाज् भवति इति

तस्य च व्यवहारो वेदो धर्म शास्त्राणि अङ्गानि उपवेदाः पुराणम्

देश जाति कुल धर्माः च आम्नायैः अविरुद्धाः प्रमाणम्

न्याय अधिगमे तर्को ऽभ्युपायः

कर्षक वणिज् पशुपाल कुसीदि कारवः स्वे स्वे वर्गे

तेन अभ्यूह्य यथास्थानं गमयेत्

विष्वञ्चो विपरीता नश्यन्ति

तेभ्यो यथा अधिकारम् अर्थान् प्रत्यवहृत्य धर्म व्यवस्था

हितम् आसां कुर्वीत

वर्णान् आश्रमांश् च न्यायतो ऽभिरक्षेत्

ते अपि एनम् मन्येरन्

दण्डो दमनाद् इति आहुः तेन अदान्तान् दमयेत्

समः प्रजासु स्यात्

शान्ति पुण्य अह स्वस्त्ययन आयुष्मत् मङ्गल संयुक्तानि आभ्युदयिकानि विद्वेषण संवनन अभिचार द्विषत् व्यृद्धि युक्तानि च शाला अग्नौ कुर्यात्

शुचिर् जित इन्द्रियः गुणवत् सहाय उपाय सम्पन्नः

यानि च दैव उत्पात चिन्तकाः प्रब्रूयुस् तानि आद्रियेत

वर्ण आश्रमाः स्व स्व धर्म निष्ठाः प्रेत्य कर्म फलम् अनुभूय ततः शेषेन विशिष्ट देश जाति कुल रूप आयुस् श्रुत चित्र वित्त सुख मेधसः जन्म प्रतिपद्यन्ते

ब्रह्म प्रसूतम् हि क्षत्रम् ऋध्यते न व्यथत इति च विज्ञायते
त्रयस्त्रिंशद् वै सर्वे देवाः

प्राणा वै प्रयाजा अपाना अनुयाजाः

रेतः सिक्तिः वै प्रयाजाः

सर्वेषाम् एव देवानां प्रीत्यै

समाना हि इमे प्राण अपानाः

रेतः धेयम् अनुयाजाः

तम् अस्य एताभिः आप्रीभिर् आप्रीणाति

तस्माद् आप्र्यो नाम

तानि त्रयस्त्रिंशत्

स्वर्ग एव तत् लोके यजमानं दधाति

अथ यत् सर्वम् उत्तमम् आह

तस्य रिरिचान इव आत्मा भवति

तस्मात् समा भवन्ति

शुक्लं वा च लोहितं च अग्नीषोमयोः रूपेण इति

तद् आहुः कस्माद् ऋचा प्रयाजेषु यजति प्रतीकैर् अनुयाजेषु इति

तम् आहुर् द्वि रूपः स्यात् शुक्लम् च कृष्णं च अहोरात्रयोः रूपेण इति

तस्मात् ऋचा प्रयाजेषु यजति प्रतीकैर् अनुयाजेषु इति

तस्य एकादश प्रयाजा एकादश अनुयाजाः एकादश उपयजः

आप्रीभिर् आप्रीणाति

तद् यद् आप्रीणाति
तद् यत् तत्र अन्यत् अन्यच् छन्दः क्रियते ऽथ तत् त्रैष्टुभम् इत्य् आख्यायते

जगती तृतीयसवनस्य ज्यैष्ठ्यम्

स य एवम् एतत् सवनानां ज्यैष्ठ्यं वेद गच्छति ज्यैष्ठ्यं न ज्यैष्ठ्याद् अवरोहति

यो वै देवानां तृप्तीर् वेद तृप्यत्य् आत्मना तृप्यत्य् अस्य प्रजा

गायत्र्या एव वसवो गृहिणः

अष्ट अक्षरा गायत्री

छन्दांसि वाव देवानां गृहाः

त्रिष्टुभा एव रुद्रा गृहिणः

स य एवम् एतान् देवानां गृहान् वेद गृही भवति विन्दते गृहान्

यो वै सवनानां ज्यैष्ठ्यं वेद गच्छति ज्यैष्ठ्यं न ज्यैष्ठ्याद् अवरोहति

अनुष्टुभा एव विश्वे देवाः

तद् यत् तत्र अन्यत् अन्यच् छन्दः क्रियते ऽथ तज् जागतम् इत्य् आख्यायते

यो वै देवानां गृहान् वेद गृही भवति विन्दते गृहान्

सवनैर् इन्द्र अग्नी

द्वादश अक्षरा जगती

गायत्री वै प्रातस्सवनस्य ज्यैष्ठ्यम्

त्रिष्टुं माध्यंदिनस्य सवनस्य ज्यैष्ठ्यम्

द्वादश आदित्याः

एतद् वै सवनानां ज्यैष्ठ्यम्