tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
जपश् च परमो गुह्यः श्रूयतां मे नृप आत्मजैः

तत्र एव चतुर्थ स्कन्धे

तं पीठ गम् ये ऽनुभजन्ति धीरास् तेषां सिद्धिः शाश्वती न इतरेषाम्

किंच

हयशीर्षपञ्चरात्रे

तद् विज्ञान अर्थम् स गुरुम् एव अभिगच्छेत् समिध् पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्

तान्त्रिकेषु च मन्त्रेषु दीक्षायां योषिताम् अपि

सरदातिलके

कोटि कोटि सहस्राणि हि उपपापानि यान्य् अपि

आचार्यवान् पुरुषो वेद

अलसा मलिनाः क्लिष्टा दाम्भिकाः कृपणास् तथा

गङ्गा अम्भसः स तृष्णा आर्तः मृगतृष्णां प्रधावति

तम् एकं गोविन्दं सच्चिदानन्द विग्रहम् पञ्च पदम् वृन्दावन सुर भूरुह तल आसीनम् सततं स मरुत् गणः ऽहं परमया स्तुत्या तोषयामि

श्री दशम स्कन्धे

मन्त्रराज इति प्रोक्तः सर्वेषाम् उत्तम उत्तमः

भक्तेर् माहात्म्यम् आकर्ण्य ताम् इच्छन् सत् गुरुम् भजेत्

वासुदेवं परित्यज्य यो ऽन्यं देवम् उपासते

साधारणं सकृद् ब्रूते सो ऽन्त्यजो न अन्त्यजः ऽन्त्यजः

आक्रामेद् आसनं छायाम् आसन्दीं वा कदाचन

अतो मया सुरेशानि प्रत्यहं जप्यते मनुः

मन्त्रमुक्तावल्याम्

सर्व संशय संछेत्ता न अलसः गुरुर् आहृतः

तं पीठ स्थम् ये ऽनुभजन्ति धीरास् तेषां सुखं शाश्वतं न इतरेषाम्

तेषु सर्वेषु मन्त्रेषु मन्त्र राजम् इमं शृणु

दीक्षां व्याख्यां प्रभु त्वम् च गुरोर् अग्रे विवर्जयेत्

मलिनाः स्तम्भिताः केचित् कीलिता दूषिता अपि

एकादश स्कन्धे च

कृष्णं तं विप्रा बहुधा यजन्ति गोविन्दं सन्तं बहुधा आराधयन्ति

श्रेयस् तु गुरु वत् वृत्तिर् नित्यम् एव समाचरेत्

स्वाहया इदम् संसरति इति

किंच स्तुति अनन्तरम्

त्यक्त्वा अमृतम् स मूढ आत्मा भुङ्क्ते हलाहलं विषम्

अत्र अनुभूयते नित्यं दुःख श्रेणिः परत्र च

कर्तव्यं श्रद्धया विष्णोश् चिन्तयित्वा पतिं हृदि

तु दुरितं पक्ष मास ऋतु वर्ष जम्

कः परमो देवः

अष्टादश अक्षर मन्त्रम् अधिकृत्य श्री शिवेन उक्तम्

सकलं परं ब्रह्म एव तत्

सर्व वेद रहस्येभ्यः सार एष समुद्धृतः

सर्व सम्पत्ति निलयाः सर्वत्र अपि अकुतोभयाः

न अत्र चिन्त्यो अरि शुद्धि आदिः न अरि मित्र आदि लक्षणम्

बलि त्वात् कृष्ण मन्त्राणाम् संस्कार अपेक्षणम् न हि

त्रयो वेदाः षड् अङ्गानि छन्दांसि विविधाः सुराः

जप्यमानस्य मन्त्रस्य गोपनं त्व् अप्रकाशनम्

सतां भक्तिर् विष्णु शास्त्रम् श्रीमत् भागवतम् तथा

स्व कुलानि अकुल त्वम् च बाल प्रौढ त्वम् एव च

तथा च स्मृत्यर्थसारे पाद्मे च वैशाखमाहात्म्ये श्री नारद अम्बरीष संवादे

ते ह ऊचुः किं तद् रूपम् किं रसनं कथं वा अहो तद् भजनम्

राज उपचाराः गीत आदि महा नीराजनम् तथा

ईतो ऽग्निः

ब्रह्म हत्या सहस्राणि ज्ञान अज्ञान कृतानि च

प्रजपन् वैष्णवान् मन्त्रान् यं यं पश्यति चक्षुषा

न एषा तर्केण मतिर् आपनेया प्रोक्ता अन्येन एव सु ज्ञानाय प्रेष्ठ

स्त्रियः शूद्र आदयः च एव सर्वे यत्र अधिकारिणः

न उदाहरेत् गुरोर् नाम परोक्षम् अपि केवलम्

विना एव न्यास विधिना जप मात्रेण सिद्धि दाः

भूत्वा ऊर्ध्व बाहुः अद्य अहम् सत्य पूर्वम् ब्रवीमि वः

पुत्र अर्थी पुत्रम् आप्नोति धर्म अर्थी लभते धनम्

एतद् विष्णोः परमं पदं ये नित्य मुक्ताः संयजन्ते न कामान्
मार्कण्डेय उवाच

ततो भगवतः कुक्षिं प्रविष्टो मुनि सत्तमः

व्यक्तम् अन्यतमः भावः तेषाम् संभावितो मम

अहं च एव सरित् दिव्या क्षीरोदः च महा अर्णवः

सर्वतस् तमसा आच्छन्नम् मार्कण्डेयः अन्ववैक्षत

अच्छावाकम् अथ ऊरुभ्याम् नेष्टारं च एव पार्थिव

वक्त्रम् आहृतवान् आशु मार्कण्डेयं महा मुनिम्

भुजंगानाम् अहम् शेषः तार्क्ष्यः वै सर्व पक्षिणाम्

स मुनिः विस्मय आविष्टः कौतूहल समन्वितः

आदित्य वर्णः पुरुषो मखे ब्रह्म मयः मखः

विरजस्कं महा बाहुम् अक्षयम् ब्रह्म यत् विदुः

किं नु स्यात् मम चिन्ता इयम् मोहः स्वप्नः अनुभूयते

अहम् इन्द्र पदे शक्रो वर्षाणां परिवत्सरः

मां ब्रह्मा अपि हि देवेशो दीर्घ आयूः इति भाषते

क्षीरोद सागरे च अहम् समुद्रे वडवामुखः

प्लवन् तथा आर्तिम् अगमत् भयात् संत्रस्त लोचनः

मां पुत्र कामः प्रथमं पिता ते अङ्गिरसः मुनिः

मार्कण्डेय उवाच

चरतः पृथिवीं सर्वां न कुक्षि अन्तः समीक्षितः

एवम् आभाष्य तं क्रोधात् मार्कण्डेयः महा मुनिः

स तथा एव यथापूर्वं यो धराम् अटते पुरा

इच्छेयं तत्त्वतो मायाम् इमाम् ज्ञातुं ते अनघैः

अहम् अग्निः हव्यवाहः यादसां पतिः अव्ययः

अहं नारायणो ब्रह्मन् सर्व भूत विनाशनः

ततः प्रहृष्ट वदनः विस्मय उत्फुल्ल लोचनः

कः समुत्सहते च अन्यः यो न भूत आत्मक आत्मजः

क्रतुभिः यजमानाः च समाप्त वर दक्षिणान्

तौ मित्रावरुणौ पृष्ठात् प्रतिप्रस्तारम् एव च

स तस्मिन् सुखम् एकान्ते शुश्रूषुः हंसम् अव्ययम्

ततः कदाचिद् अथ वै पुनर् वक्त्रात् विनिःसृतः

सूत उवाच

अहम् इज्या क्रिया च अहम् अहम् विद्याधिपः स्मृतः

अहं ज्योतिः अहम् वायुः अहम् भूमिः अहम् नभः

मार्कण्डेयो मुनिः तु आह बालं तं श्रम पीडितः

मम ब्रह्मा शरीर स्थः देवैः च ऋषिभिः सह

चिन्तयन् जल मध्य स्थः मार्कण्डेयो विशङ्कितः

श्री भगवन्त् उवाच

आयुष्प्रदाता पौराणः किं मां त्वं न उपसर्पसि

मूर्ध्नि बद्धाञ्जलि पुटः मार्कण्डेयो महा तपाः

ये च यज्ञ कराः विप्रा ये च ऋत्विजः इति स्मृताः

सुप्तं न्यग्रोध शाखायाम् बालम् एकम् निरैक्षत

मा भैः वत्सैः न भेतव्यम् इह एव आयाहि मम अन्तिकम्

तत् एष वै वेद मयः पुरुषो यज्ञ संज्ञितः

नाम गोत्रे ततः प्रोच्य दीर्घ आयुस् लोक पूजितः

तर्कये त्वां महात्मानं को हि अन्यः स्थातुम् अर्हति

तथा एव स मुनिः कुक्षिं पुनर् एव प्रवेशितः

पूर्वम् आराधयामास तपः तीव्रम् समाश्रितः

श्रूयतां तत् यथा विप्रा मार्कण्डेय कुतूहलम्

यत् तत् सत्यम् च परमम् अहम् एकः प्रजापतिः

अपश्यत् देव कुक्षि स्थान् याजकान् शतशस् द्विजान्

एवम् एकार्णवीभूते शेते लोके महा द्युतिः

अहं सर्वाणि सत्त्वानि दैवतानि अखिलानि तु

याथातथ्यं परं ज्ञानं भूतं तत् ब्रह्मना पुरा

यः च अन्यः पुरुष आख्यः स्यात् सः एष पुरुषोत्तमः

स्वपिति एकार्णवे च एव यत् आश्चर्यम् अभूत् पुरा

ज्वलन्तम् इव तेजोभिः गो युक्तम् इव भास्करम्

व्यक्तम् अव्यक्त योगम् माम् अवगच्छ _

कः तमः घोरम् आसाद्य माम् अद्य त्यक्त जीवितः

पाणिभ्याम् अथ च आग्नीध्रम् सुब्रह्मण्यं च जानुतः

यत् लोके च अनुभवसि तत् सर्वम् माम् अनुस्मर

दिव्यं वर्ष सहस्र आख्यम् धर्षयन् इव मे वयः

कृतान्तः सर्व भूतानाम् विश्वेषां काल संज्ञितः

वह्निः संवर्तको भूत्वा पिबन् तोय मयम् हविः

अगाध सलिले तस्मिन् मार्कण्डेयः स विस्मयः

तथा एव तु पुनर् भूयो विजानन् स्वप्न दर्शनम्

रहसि आरण्यक उद्दिष्टम् यत् च औपनिषदम् स्मृतम्

चत्वारः च आश्रमाः सम्यक् यथोद्दिष्टाः मया तव

स चिन्तयन् तथा एकान्ते स्थित्वा सलिल संनिधौ

द्रष्टुम् एकार्णव गतम् क्रीडन्तं योग वर्त्मना

किंसंज्ञः च एव लोके विज्ञायसे प्रभो

परः त्रिवर्गात् ओंकारस् त्रिवर्ग अर्थ निदर्शनः

अहं भूतस्य भव्यस्य वर्तमानस्य संभवः

महतो रजसो मध्ये महा अर्णव सरःसु वै

होतारम् अपि च अध्वर्युम् बाहुभ्याम् असृजत् प्रभुः
नष्ट चन्द्र अर्क पवने नष्ट पर्वत भू तले

यत् एकार्णव मध्य स्थः शेषे त्वं बाल रूपवान्

ततस् त्वा घोर तपसा प्रावृणोत् अमित ओजसम्

बहु वर्ष सहस्र आयुः तस्य एव वर तेजसा

अहं धर्मः तपः च अहम् सर्व आश्रम निवासिनाम्

एवमादि पुराण ईशः वदन् एव महामतिः

ब्रह्मणो ब्राह्मणात् शंसि प्रस्तोतारं च सर्वशः

बालम् आदित्य संकाशम् न अशक्नोत् अभिवीक्षितुम्

उदरात् प्रतिहर्तारम् पोतारं च एव पार्थिव

आश्रमाणि च पुण्यानि देवतायतनानि च

न हि ईदृशम् जगत् क्लेशम् अयुक्तम् सत्यम् अर्हति

तथा एव एकार्णव जले नीहारेण आवृत अम्बरे

विश्वं सृष्टं मया पूर्वं सृज्यं च अद्य अपि पश्य माम्

ददर्श च अपि पुरुषं स्वपन्तं पर्वत उपमम्

कतमः स्यात् अयम् लोक इति चिन्ताम् अवस्थितः

स निष्क्रामन् न च आत्मानम् जानीते देव मायया

आत्म रूप प्रकाशेण तमसा संवृतः प्रभुः

सद्वृत्तम् आस्थिताः सर्वे वर्णा ब्राह्मण पूर्वकाः

अहं ते जनको वत्स हृषीकेशः पिता गुरुः

निष्क्रम्य अपि अस्य वदनात् एकार्णवम् अथो जगत्

मार्कण्डेयः ततस् तस्य शनैस् वक्त्रात् विनिःसृतः

सलिले अर्धम् अथो मग्नं जीमूतम् इव सागरे

अहं पुराणः परमं तथा एव अहम् परायणम्

प्रवक्तॄन् सर्व यज्ञानाम् ऋत्विजः असृजत् उत्तमान्

तत् एतत् अखिलम् सर्वं मार्कण्डेयैः अवधारय

को मां नाम्ना कीर्तयति तपः परिभवन् मम

देशान् राष्ट्राणि चित्राणि पुराणि विविधानि च

एवं वर्ष शतम् साग्रं मार्कण्डेयस्य धीमतः

बभाषे मेघ तुल्येन स्वरेण पुरुषोत्तमः

शर्वर्यां जाग्रन्तम् इव भासन्तं स्वेन तेजसा

अहं सहस्र शीर्ष आख्यः यः पदैः अभिसंज्ञितः

उक्तवन् अहम् आत्म स्थम् महा ऋषिम् अमित ओजसम्

अहम् एक अक्षरः तारकः

पुण्य तीर्थ जल उपेताम् विविधानि आश्रमाणि च

अस्मात् एव पुरा भूता यज्ञेभ्यः श्रूयतां तथा

तस्य उत्पन्नम् भयं तीव्रं संशयः च आत्म जीविते

शनैस् चरन् प्रभुः अपि हंस संज्ञितः असृजत् जगन्त् विहरति काल पर्यये

देव दर्शन संहृष्टः विस्मयं परमं गतः

एवम् एव एष भगवन्त् षोडश एव जगत्पतिः
कः तम् प्रजा अपदेशम् वै मोह बन्धनम् आत्मनः

अलब्ध निद्रः ऽनुपलक्षितो नृभिः हित्वा गतो वेन सुवम् प्रसुप्ताम्

यतो विरोधः सर्वेषां यत आधिः अनन्तकः

याः ताः देव ऋषिणा तत्र वर्णिता भगवत् कथाः

सदसस्पतय ऊचुः

स विप्र अनुमतः राजा गृहीत्वा अञ्जलिना ओदनम्

हिरण्मयेन पात्रेण सिद्धम् आदाय पायसम्

इज्यमानो भक्तिमता नारदेन ईरितः किल

मह्यं शुश्रूषवे ब्रह्मन् कार्त्स्न्येन आचष्टुम् अर्हसि

कस्य अन्ववाये प्रख्याताः कुत्र वा सत्रम् आसत

विचिक्युः उर्व्याम् अति शोक कातरा यथा निगूढं पुरुषं कु योगिनः

तान् तान् कामान् हरिः दद्यात् यान् यान् कामयते जनः

उल्मुको अजनयत् पुत्रान् पुष्करिण्याम् षड् उत्तमान्

विज्ञाय निर्विद्य गतं पतिं प्रजाः पुरोहित अमात्य सुहृद् गण आदयः

के ते प्रचेतसो नाम कस्य अपत्यानि सुव्रत

अवघ्राय मुदा युक्तः प्रादात् पत्न्यै उदार धीः

अधर्म अंश उद्भवम् मृत्युं तेन अभवत् अधार्मिकः

किंवा अंहः वेन उद्दिश्य ब्रह्मदण्डम् अयूयुजन्

तं विचक्ष्य खलं पुत्रं शासनैः विविधैः नृपः

अराजके तदा लोके दस्युभिः पीडिताः प्रजाः

मत्वा तं जडम् उन्मत्तम् कुल वृद्धाः स मन्त्रिणः

न देवानां हेलनं वयम् अणु अपि

वत्सरं भूपतिं चक्रुः यवीयांसम् भ्रमेः सुतम्

ददर्श लोके विततम् आत्मानम् लोकम् आत्मनि

प्रातर् मध्यन्दिनम् सायम् इति हि आसन् प्रभा सुताः

श्रद्दधानाय भक्ताय त्वं परावर वित्तमः

जड अन्ध बधिर उन्मत्त मूक आकृतिः अ तत् मतिः

तथा स्व भागधेयानि ग्रहीष्यन्ति दिवौकसः

स्वर्वीथिः वत्सरस्य इष्टा भार्या असूत षट् आत्मजान्

यम् अङ्ग शेपुः कुपिता वाच् वज्राः मुनयः किल

सा तत् पुंसवनम् राज्ञी प्राश्य वै पत्युः आदधे

अङ्गो ऽश्वमेधं राजर्षिः आजहार महा क्रतुम्

अग्निष्टोमम् अतीरात्रम् प्रद्युम्नं शिबिम् उल्मुकम्

तथा साधय भद्रं ते आत्मानं सु प्रजम् नृप

राज्ञः कथम् अभूत् दुष्टा प्रजा यत् विमनाः ययौ

यद् दौःशील्यात् स राजर्षिः निर्विण्णः निरगात् पुरात्

नरदेव इह भवतो न अघम् तावत् मनाक् स्थितम्

मैत्रेय उवाच

दण्ड व्रत धरे राज्ञि मुनयो धर्म कोविदाः

प्रसह्य निरनुक्रोशः पशुमारम् अमारयत्

ऋषीन् समेतान् अभिवन्द्य स अश्रवः न्यवेदयन् पौरव भर्तृ विप्लवम्

अङ्गो द्विज वचः श्रुत्वा यजमानः सु दुर्मनाः

न आजग्मुः देवताः तस्मिन् न आहूताः ब्रह्म वादिभिः

यतः पापीयसी कीर्तिः अधर्मः च महान् नॄणाम्

यत् न गृह्णन्ति भागान् स्वान् ये देवाः कर्म साक्षिणः

न आगच्छन्ति आहुताः देवा न गृह्णन्ति ग्रहान् इह

कदपत्य भृतम् दुःखं ये न विन्दन्ति दुर्भरम्

पुरोडाशं निरवपन् शिपिविष्टाय विष्णवे

सदसस्पतयो ब्रूत किम् अवद्यम् मया कृतम्

जातो नारायण अंशेन पृथुः आद्यः क्षितीश्वरः

येन प्रोक्तः क्रिया योगः परिचर्या विधिः हरेः

एवं स निर्विण्ण मनाः नृपो गृहात् निशीथे उत्थाय महा उदय उदयात्

व्युष्टः सुतं पुष्करिण्यां सर्वतेजसम् आदधे

तस्मात् पुरुषः उत्तस्थौ हेम माली अमल अम्बरः

प्ररूढ भावः भगवति अधोक्षजे प्रष्टुं पुनर् तम् विदुरः प्रचक्रमे

प्रायेण अभ्यर्चितः देवो ये ऽप्रजा गृहमेधिनः

गतासोः तस्य भूयस् ते ममन्थुः दक्षिणम् करम्

विदुर उवाच

स शरासनम् उद्यम्य मृगयुः वन गोचरः

हवींषि हूयमानानि न ते गृह्णन्ति देवताः

अव्यवच्छिन्न योग अग्नि दग्ध कर्म मल आशयः

यत् यज्ञपुरुषः साक्षात् अपत्याय हरिः वृतः

आत्मानं ब्रह्म निर्वाणं प्रति अस्तमित विग्रहम्

छन्दांसि अयातयामानि योजितानि धृतव्रतैः

पुष्पार्णस्य प्रभा भार्या दोषा च द्वे बभूवतुः

अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुम् अङ्गिरसम् गयम्

कदपत्यं वरं मन्ये सत् अपत्यात् शुचाम् पदात्

स बाल एव पुरुषो मातामहम् अनुव्रतः

निशम्य कौषारविणा उपवर्णितम् ध्रुवस्य वैकुण्ठ पद अधिरोहणम्

सूत उवाच

तत् प्रष्टुम् व्यसृजत् वाचम् सदस्यान् तद् अनुज्ञया

मनोः असूत महिषी विरजान् नड्वला सुतान्
लक्षितः पथि बालानां प्रशान्त अर्चिः इव अनलः

यदा न शासितुं कल्पो भृशम् आसीत् सु दुर्मनाः

सार्वभौम श्रियम् न ऐच्छत् अधिराज आसनम् पितुः

इष्टः ते पुत्र कामस्य पुत्रं दास्यति यज्ञभुक्

स्व धर्म शीलैः पुरुषैः भगवान् यज्ञ पूरुषः

न अवध्येयः प्रजापालः प्रजाभिः अघवान् अपि

एतत् आख्याहि मे ब्रह्मन् सुनीथ आत्मज चेष्टितम्

स चक्षुः सुतम् आकूत्याम् पत्न्यां मनुम् अवाप ह

स्व रूपम् अवरुन्धानः न आत्मनः ऽन्यं तदा ऐक्षत

आराधितो यथा एव एष तथा पुंसां फल उदयः

निर्विद्येत गृहात् मर्त्यः यत् क्लेश निवहाः गृहाः

तस्य शील निधेः साधोः ब्रह्मण्यस्य महात्मनः

पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तम् ऋतम् व्रतम्
स क्षौद्राणि कषायाणि वर्धमानाः तथा अभयाः

ग्रन्थीन् अपक्वान् आलिम्पेन् नाकुली पटु नागरैः

अगतिः इव नश्यति गतिः चपला चपलेषु भूतिः इव

निर्गुण्डी स्वरसे पक्वं नस्य आद्यैः अपची _

पाठा अन्वितैः पल अर्ध अंशैः विष कर्ष युतैः पचेत्

प्रमृद्यात् तिल दिग्धेन छन्नं द्विगुण वाससा

गो अवि अज अश्व खुराः दग्धाः कटुतैलेन लेपनम्

पान आद्यैः शीलितं कुष्ठ दुष्ट नाडी व्रण अपचीः

ब्राह्मी रस अर्क ज क्षीर गो शकृत् रस संयुतम्

इति अशान्तौ गदस्य अन्य पार्श्व जङ्घा समाश्रितम्

विदार्य मत्स्य अण्ड निभानि मध्यात् जालानि कर्षेद् इति सुश्रुत उक्तिः

प्रस्थं सर्षप तैलस्य सिद्धम् आशु व्यपोहति

स अध्व शेषम् स शेषः हि पुनर् आप्यायते ध्रुवम्

व्रणेषु दुष्ट सूक्ष्म आस्य गम्भीर आदिषु साधनम्

बृहती चित्रक व्याघ्री कणा सिद्धेन सर्पिषा

ऊर्ध्व अधस् शोधनम् पेयम् अपच्यां साधितं घृतम्

श्लीपदे अनिल जे विध्येत् स्निग्ध स्विन्न उपनाहिते

नस्यात् लेपात् च दुष्ट अरुस् अपची विष जन्तु जित्

अर्बुदे ग्रन्थि वत् कुर्यात् यथास्वं सुतरां हितम्

संस्वेद्य बहुशो ग्रन्थिं विमृद्नीयात् पुनः पुनः

सिध्यति असाध्य कल्पा अपि पान अभ्यञ्जन नावनैः

कार्यं मेदस् भवे अपि एतत् तप्तैः फल आदिभिः च तम्

मूलैः उत्तमकारण्याः पीलुपर्ण्याः सहाचरात्

घ्राण आर्जवे ऽधः सुरराजवस्तेर् भित्त्वा अक्ष मात्रम् तु अपरे वदन्ति

वचा हरीतकी लाक्षा कटुरोहिणी चन्दनैः

तत ऊर्ध्वं हरेद् ग्रन्थीन् इति आह भगवान् निमिः

पिष्टं चञ्चु फलम् लेपान् नाडी व्रण हरम् परम्

स लोध्र अभय यष्ट्याह्व शताह्वा द्वीपि दारुषु

मासम् एरण्ड जम् तैलं गो मूत्रेण समन्वितम्

तैलं लाङ्गलिकी कन्द कल्क पादम् चतुर्गुणे

त्रैवृतं वा पिबेद् एवम् अशान्तौ अग्निना दहेत्

शरपुङ्ख उद्भवम् मूलं पिष्टं तण्डुल वारिणा

एष वाते विशेषेण क्रमः पित्त अस्र जे पुनः

स्थितस्य ऊर्ध्वम् पदं मित्वा तद् मानेन च पार्ष्णितः

ग्रन्थिषु आमेषु कर्तव्या यथास्वं शोफ वत् क्रिया

दन्ती द्रवन्ती त्रिवृता जालिनी देवदालिभिः

आम्रात गायत्री ज पल्लवाः च कटंकटेर्यौ अथ चेतकी च

स्नुह् अर्क दुग्ध अन्वितः एष कल्को वर्ती कृतः हन्ति अचिरेण नाडीम्

स्विन्नान् लवण पोटल्या कठिनान् अनु मर्दयेत्

लेपः पिष्टो अम्ल तक्रेण ग्रन्थि गण्ड विलायनः

सिरा ग्रन्थौ नवे पेयं तैलं साहचरं तथा

शस्त्रेण पाटयित्वा वा दहेन् मेदसि सु उद्धृते

तैलं प्रसाधितं पीतं स मूलाम् अपचीं जयेत्

मनःशिला आल नलद विशाला करवीरकैः

स्नेहयेत् शुद्धि कामम् च तीक्ष्णैः शुद्धस्य लेपनम्

उपनाह्य अनिलात् नाडीं पाटितां साधु लेपयेत्

अपक्वान् एव वा उद्धृत्य क्षार अग्निभ्याम् उपाचरेत्

जीमूत बीज कर्कोटी विशाला कृतवेधनैः

अशस्त्रकृत्याम् एषिण्या भित्त्वा अन्ते सम्यक् एषिताम्

तैलं क्षीर समम् सिद्धं नस्ये ऽभ्यङ्गे च पूजितम्

शल्य जाम् तिल मधु आज्यैः लेपयेत् छिन्न शोधिताम्

गो मूत्र पिष्टैः पलिकैर् विषस्य अर्ध पलेन च

वस्तेः ऊर्ध्वम् अधस्ताद् वा मेदो हृत्वा अग्निना दहेत्

सिराम् उपरि गुल्फस्य द्वि अङ्गुले पाययेत् च तम्

गुल्फस्य अधस् सिरामोक्षः पैत्ते सर्वं च पित्त जित्

भद्रश्री दारु मरिच द्वि हरिद्रा त्रिवृत् घनैः

कल्के ऽभ्यङ्गे चूर्णे वर्त्यां च एतेषु शील्यमानेषु

मांस व्रण उद्भवौ ग्रन्थी यापयेद् एवम् एव च

गुल्फ कर्णात् सु मितस्य जन्तोः तस्य अष्ट भागम् खुडकाद् विभज्य

घोण्टाफल त्वच् लवणं स लाक्षम् बूकस्य पत्त्रं वनिता पयः च

सिराम् अङ्गुष्ठके विद्ध्वा कफ जे शीलयेद् यवान्

या वर्त्यो यानि तैलानि तन् नाडीषु अपि शस्यते

जीर्णे जीर्ण अन्नम् अश्नीयात् शुण्ठी शृत पयस् अन्वितम्

क्षार पीतेन सूत्रेण बहुशो दारयेद् गतिम्

पैत्तीं तु तिल मञ्जिष्ठा नागदन्ती निशा द्वयैः

श्लैष्मिकीं तिल सौराष्ट्रा निकुम्भ अरिष्ट सैन्धवैः
सामुद्र सौवर्चल सिन्धुजन्म सु पक्व घोण्टा फल वेश्मधूमाः

पार्ष्णिं प्रति द्वादश च अङ्गुलानि मुक्त्वा इन्द्रवस्तिम् च गद अन्य पार्श्वे

पाक उन्मुखान् स्रुत अस्रस्य पित्त श्लेष्म हरैः जयेत्
रजस् सत्त्वम् च संवृत्य वर्तमानां स्व धर्मात्

इति एष तामसः सर्गो जज्ञे धर्म नियामकः

दुःख उत्तराः स्मृता हि एते सर्वे च अधर्म लक्षणाः

आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम्

क्षेमः शान्ति सुतः च अपि सुखं सिद्धिः अजायत

एवं भूतानि सृष्टानि स्थावराणि चराणि च

तत् तमः प्रतिनुन्नं वै मिथुनं समजायत

प्रजापतिः अथ आकूतिम् मानसो जगृहे रुचिः

क्रियायाः च भवत् पुत्रो दण्डः समय एव च

अथ आत्मनि समद्राक्षीत् तमस् मात्राम् नियामिकाम्

नारीं च शतरूपा आख्याम् योगिनीं ससृजे शुभाम्

जज्ञे हिंसा तु अधर्मात् वै निकृतिं च अनृतम् सुतम्

अत्रिः वसिष्ठः वह्निः च पितरः च यथाक्रमम्

भर्तारं ब्रह्मणः पुत्रं मनुम् एव अनुपद्यत

स्वां तनुं स ततो ब्रह्मा ताम् अपोहत भास्वराम्

संततिः च अनसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा

श्री कूर्मः उवाच

पुलस्त्यः पुलहः च एव क्रतुः परम धर्म विद्

सा देवी शतरूपा आख्या तपः कृत्वा सु दुश्चरम्

ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सु लोचनाः

तस्मात् च शतरूपा सा पुत्र द्वयम् असूयत

यदा च अस्य प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त धीमतः

लज्जाया विनयः पुत्रो वपुषो व्यवसायकः

माया च वेदना च एव मिथुनं तु इदम् एतयोः

पुष्ट्या लाभः सुतः च अपि मेधा पुत्रः श्रुतः तथा

श्रद्धा लक्ष्मी धृतिः तुष्टिः पुष्टिः मेधा क्रिया तथा

श्रद्धाया आत्मजः कामो दर्पो लक्ष्मी सुतः स्मृतः

धृत्याः तु नियमः पुत्रः तुष्ट्याः संतोष उच्यते

संक्षेपेण मया प्रोक्ता विसृष्टिः मुनि पुंगवाः

पुरुषः विराजम् असृजत् प्रभुः

न एषाम् भार्या अस्ति पुत्रो वा सर्वे ते हि ऊर्ध्वरेतसः

यज्ञस्य दक्षिणायाम् पुत्राः द्वादश जज्ञिरे

यो ऽभवत् पुरुषात् पुत्रो विराज् अव्यक्त जन्मनः

भृगुः भवः मरीचिः च तथा च एव अङ्गिराः मुनिः

अर्धेन पुरुषः अभवत् अर्धेन नारी

यशः कीर्ति सुतः तद्वत् इति एते धर्म सूनवः

निकृति अनृतयोः जज्ञे भयं नरक एव च

वेदना च सुतं च अपि दुःखं जज्ञे ऽथ रौरवात्

सा दिवम् पृथिवीम् च एव महिम्ना व्याप्य संस्थिता योग ऐश्वर्य बल उपेता ज्ञान विज्ञान संयुता

इति एष वै सुख उदर्कः सर्गो धर्मस्य कीर्तितः

द्विधा अकरोत् पुनर् देहम्

ख्याति आद्याः जगृहुः कन्या मुनयो मुनि सत्तमाः

अधर्म आचरणः विप्रा हिंसा च अशुभ लक्षणा

पत्नी अर्थम् प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः शुभाः

नामानि तासाम् सम्यक् निबोधत

स्वायंभुवो मनुः देवः सो ऽभवत् पुरुषो मुनिः

बुद्धिर् लज्जा वपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिः त्रयोदशा

तमस् मात्रा आवृतः ब्रह्मा तदा अशोचत दुःखितः

बुद्ध्या बोधः सुतः तद्वत् अप्रमादः व्यजायत

प्रसूतौ च तथा दक्षः चतस्रः विंशतिम् तथा ससर्ज कन्याः
अरण्योः एव समारोहयेत अयम् ते योनिः ऋत्वियः यतस् जातः अरोचथाः तम् जानन् अग्ने आरोह अथ नः वर्धय रयिम् अथ नः वर्धय गिरः इति वा

उप अह तम् कामम् आप्नोति यः उल्मुक मथ्यः उप उ तम् यः अरण्योः

तम् उ ह एके ततस् एव प्राञ्चम् उद्धरन्ति

अन् अनुगतः वै एष तावत् भवति यावत् गार्हपत्यः न अनुगच्छति

तम् उ ह एके उल्मुकात् एव निर्मन्थन्ति वदन्तः

अथ उ गृहः वै गार्हपत्यः

सः उदवसाय जुह्वत् वसेत्

तत् उ तथा न कुर्यात्

यत् अग्नयः अनुगच्छेयुः किम् तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिः इति

नव अवसाने ह अस्य उभयतस् रात्रम् हुतम् भवति

प्रतिष्ठा उ वै गृहाः

एतत् एव अत्र कर्म

अथ उ खलु आहुः यत् आहवनीयः उद्धृतः अनुगच्छेत् किम् तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिः इति

तम् उ ह एके ततस् एव प्रत्यञ्चम् आहरन्ति प्राणः वै गार्हपत्यः अपानः आहवनीयः संविदानौ वै इमौ प्राण अपानौ अन्नम् अत्तः इति वदन्तः

इत्थम् एव कुर्यात्

तत् उ तथा न कुर्यात्

अथ उ खलु आहुः यत् आहवनीये उद्धृते गार्हपत्यः अनुगच्छेत् किम् तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिः इति

स प्रातर् भस्म उद्धृत्य शकृत् पिण्डेन परिलिप्य यथायथम् अग्नीन् आदधीत

यः ह तत्र ब्रूयात् प्राचः न्वै अयम् यजमानस्य प्राणान् प्रावृक्षत् मरिष्यति अयम् यजमानः इति तथा ह एव स्यात्

स यदि अपि बहु इव कृत्वस् अनुगच्छेत् पुनर् पुनर् एव एनम् उद्धरेत्

यः ह तत्र ब्रूयात् अग्नौ अधि अग्निम् अजीजनत् क्षिप्रे अस्य द्विषन् भ्रातृव्यः जनिष्यते इति तथा ह एव स्यात्

न उ कांचन परिचक्षाम् कुरुते

एतत् एव अत्र कर्म

तम् उ ह एके गार्हपत्ये एव मथित्वा उपसमादधति

उल्मुकात् एव अपच्छिद्य अरण्योः अभिविमन्थेत्

तत् उ तथा न विद्यात्

यः ह तत्र ब्रूयात् अपि यत् परिशिष्टम् अभूत् तत् अजीजसत् न अस्य दायादः चन परिशेक्ष्यते इति तथा ह एव स्यात्

तत् उ तथा न कुर्यात्

प्राणः वै गार्हपत्यः अपानः आहवनीयः संविदानौ वै इमौ प्राण अपानौ अन्नम् अत्तः इति वदन्तः
मध्ये तु पूजयेत् रुद्रैः पूर्व आदिषु तथा एव च

दले पूर्वे अर्चयेत् रुद्रैः बुधं चामीकर प्रभम्

ॐ कर्णिकायै नमः

संनिरोपन मन्त्रेण सकलीकरणं तथा

ॐ वं वैद्युतायै नमः

पश्चिमे च एव भूतेशं उत्तरे भार्गवं सितम्

ॐ अं प्रभूताय नमः

वार त्रयम् पद्म मुद्राम् बिम्ब मुद्राम् च दर्शयेत्

इमं तु पूजयेत् मध्ये प्रभूत अमल संज्ञकम्

तु सूर्याय हृन्मन्त्रेण वृषध्वज

ॐ पद्माय नमः

ऐशान्यां धूम्र वर्णम् तु केतुं सम्परिपूजयेत्

ॐ वौं विभूत्यै नमः

ॐ भं भार्गवाय नमः

ॐ शं शनैश्चराय नमः

ॐ भां नेत्राभ्यां वौषट्

निर्माल्यं च अर्पयेत् तस्मै हि अर्घ्यम् दद्यात् ततस् हर

ॐ अं साराय नमः

ॐ वीं सूक्ष्मायै नमः

ॐ ह्रां सूर्य मूर्तये नमः

एक चक्र रथ आरूढम् द्वि बाहुम् धृत पङ्कजम्

ॐ अं विमलाय नमः

सूर्यस्य कथिता पूजा कृत्वा एताम् विष्णु लोक भाज्

शनैश्चरं कृष्ण वर्णम् नैरृत्यां दिशि पूजयेत्

इति आग्नेय आदि कोणेषु पूज्या वै विमल आदयः

दक्षिणे पूजयेत् रुद्रैः पति वर्णम् गुरुं यजेत्

ॐ बुं बुधाय नमः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे सूर्यार्चनप्रकारो नाम एकोनचत्वारिंशः ऽध्यायः

ॐ अर्क आसनाय नमः

ॐ पिङ्गलाय नमः

अनेन आवाहनम् कुर्यात् स्थापनम् संनिधापनम्

ॐ सों सोमाय नमः

ॐ वूं भद्रायै नमः

ॐ रं राहवे नमः

तिल तण्डुल संयुक्तम् रक्त चन्दन चर्चितम्

ॐ हुं कवचाय हुं

सूर्यस्य विष्णु रूपस्य भुक्ति मुक्ति प्रदायकम्

पुनर् देव अर्चनम् ब्रूहि संक्षेपेण जनार्दन

ॐ वं अघोरायै नमः

ॐ अं अङ्गारकाय नमः

ॐ हं सं खं खखोल्काय क्रां क्रीं सः स्वाहा सूर्य मूर्तये नमः

पाद्य आदीन् मूलमन्त्रेण दत्त्वा सूर्याय शङ्कर

ॐ अं गुरुभ्यो नमः

हृदय आदि हि वायव्यां नेत्रं च अन्तर् प्रपूजयेत्

रक्तम् अङ्गारकम् च एव आग्नेये पूजयेत् हरैः

पूजयेत् रुद्रैः सोमं तु श्वेत वर्णकम्

नैवेद्य अन्ते धेनुमुद्रां दर्शयेत् साधक उत्तमः

गणं गुरून् प्रपूज्य अथ सर्वान् प्रपूजयेत्

एवं ध्यायेत् सदा सूर्यं मूलमन्त्रं शृणुष्व च

वासुदेव उवाच

एते द्वारे प्रपूज्या वै एभिर् मन्त्रैर् वृषध्वज

एभिः मन्त्रैः महादेवैः तत् शृणुष्व च शङ्कर

ॐ वः अस्त्राय फट् इति

गन्ध उदकेन संमिश्रं पुष्प धूप समन्वितम्

रुद्र उवाच

जप्त्वा च अष्ट सहस्रम् तु तत् च तस्मै समर्पयेत्

ॐ अर्काय शिरसे स्वाहा

ॐ वां दीप्तायै नमः

दीप्ता आद्याः पूजयेत् मध्ये पूजयेत् सर्वतोमुखाः

ॐ गं गणपतये नमः

ॐ रो सर्वतोमुख्यै नमः

कृत्वा शिरसि तत् पात्रम् जानुभ्याम् अवनिम् गतः

ॐ आं हृदयाय नमः

ॐ अं आधाराय नमः
एष एव इदम् सर्वम् इत्य् उपासितव्यः

अक्षरम् इति

स समः पृथिव्या सम आकाशेन समो दिवा समः सर्वेण भूतेन

कतमः स यो ऽक्षन् रमत इति

यशो वा एतत् तस्य साम्नो यद् वयं साम उपास्महे इति

स य एतद् एवं वेद ज्योतिष्मान् प्रतिष्ठावान् शान्तिमान् आत्मवान् श्रीमान् व्याप्तिमान् विभूतिमान् तेजस्वी भावान् प्रज्ञावान् रेतस्वी यशस्वी स्तोमवान् कर्मवान् अक्षरवान् इन्द्रियवान् सामन्वी भवति

तत् उ एतद् ऋचा अभ्यनूच्यते

इन्द्र इति

यच् चन्द्रमसि तद् वेत्था३ इति

कतमत् तद् अक्षरम् इति

यद् ऋचि तद् वेत्था३ इति

कतमत् तत् क्षरन् न अक्षीयत इति

इयं देवता इति ह उवाच

प्रज्ञा वा एषा तस्य साम्नो यद् वयं साम उपास्महे इति

यन् नक्षत्रेषु तद् वेत्था३ इति

यद् आदित्ये तद् वेत्था३ इति

यत् पशुषु तद् वेत्था३ इति

अथ किम् उपास्स इति

यद् अन्ने तद् वेत्था३ इति

रेतो वा एतत् तस्य साम्नो यद् वयं साम उपास्महे इति

भा वा एषा तस्य साम्नो यद् वयं साम उपास्महे इति

एष परो दिवो दीप्यते