tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
ते सत्त्वानां हित सुख उपच्छेद क्रियया महानिरय विपाक संवर्तनीयम् कर्म उपचेष्यन्ति

तत् कस्य हेतोः पूर्वम् अपि तेषां बुद्धानां भगवताम् अन्तिकात् अस्याम् गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां भाष्यमाणायां देश्यमानायाम् उपदिश्यमानायाम् अगौरव ता अभूत्

अ पश्यन्तः न बुध्यन्ते

क्षेम करी भगवन् प्रज्ञापारमिता

तत् कस्य हेतोः अ संक्षिप्ता अ विक्षिप्ता हि भगवन् सर्वज्ञ ता

न वेदना न संज्ञा न संस्काराः

अथ खलु आयुष्मान् सुभूतिः भगवन्तम् एतत् अवोचत् शक्या पुनर् भगवन् प्रज्ञापारमिता श्रोतुं वा उपलक्षयितुं वा समन्वाहर्तुं वा उपपादयितुं वा उपधारयितुं वा इयं सा प्रज्ञापारमिता इह वा सा प्रज्ञापारमिता अमुत्र वा सा प्रज्ञापारमिता अनेन वा आकारेण लिङ्गेन निमित्तेन इति शक्या निर्देष्टुं वा श्रोतुं वा भगवान् आह नो हि इदम् सुभूते

ते स्व संतानान् स विषान् कृत्वा पर संतानान् स विषान् करिष्यन्ति

अथ खलु शक्रस्य देवानाम् इन्द्रस्य एतत् अभूत् कुतो नु बत इयम् आर्यस्य शारिपुत्रस्य पृच्छा जाता किंनिदाना बत इयम् आर्यस्य शारिपुत्रस्य पृच्छा जाता अथ खलु शक्रो देवानाम् इन्द्रः आयुष्मन्तं शारिपुत्रम् एतत् अवोचत् कुत इयम् आर्यस्य शारिपुत्रस्य पृच्छा जाता किंनिदाना बत इयम् आर्यस्य शारिपुत्रस्य पृच्छा जाता एवम् उक्ते आयुष्मान् शारिपुत्रः शक्रं देवानाम् इन्द्रम् एतत् अवोचत् प्रज्ञापारमिता उपाय कौशल्य परिगृहीतः कौशिक बोधिसत्त्वो महासत्त्वो अनुमोदना सहगतम् पुण्य क्रिया वस्तु सर्वज्ञ तायाम् परिणामयन् तेषाम् पौर्वकाणाम् औपलम्भिकानाम् बोधिसत्त्वानां यश् च दान मयः पुण्य अभिसंस्कारः यश् च शील मयः यश् च क्षान्ति मयः यश् च वीर्य मयः यश् च ध्यान मयः पुण्य अभिसंस्कारः तं सर्वम् अभिभवति इति

या एतस्य एव शारिपुत्र दुःखस्य अप्रमेय ता बहु दुःख ता व्याख्याता एष एव शुक्ल अंशिकस्य कुल पुत्रस्य कुल दुहितुः वा संवेगो भविष्यति

शारिपुत्र आह अवभास करी भगवन् प्रज्ञापारमिता

चतुर् वैशारद्य कर त्वात् अनाथानां सत्त्वानां नाथ करी भगवन् प्रज्ञापारमिता

सत्त्व अन् अभिसंबोधन तया प्रज्ञापारमिता अन् अभिसंबोधन ता वेदितव्या

एवम् अभिनिर्हारेण पञ्चानां स्कन्धानाम् अभिनिर्हारः प्रज्ञापारमिताया अभिनिर्हारो ऽभिनिर्हार इति उच्यते

ते सामग्रीम् अ ददानाः इमां प्रज्ञापारमितां न जानन्ति न पश्यन्ति न बुध्यन्ते न वेदयन्ते

सत्त्व अस्वभाव तया प्रज्ञापारमिता स्वभाव ता वेदितव्या

न विज्ञानं परिदीपितं भवति

ते तस्यां तेजः संवर्तन्याम् प्रादुर्भूतायां पुनर् एव ततस् च्युताः तेन एव अक्षीणेन स अवशेषेण कर्मणा इह एव लोकधातौ पुनः क्षेप्स्यन्ते

इह एव ते सुभूते मोह पुरुषाः सु आख्याते धर्म विनये प्रव्रजिता भविष्यन्ति य इमां गम्भीरां प्रज्ञापारमितां दूषयितव्यां मंस्यन्ते प्रतिक्षेप्तव्यां मंस्यन्ते प्रतिबाधितव्यां मंस्यन्ते

स्थविरः सुभूतिः आह महा पारमिता इयम् भगवन् यत् उत प्रज्ञापारमिता

मम इयम् एतद् निदाना पृच्छा जाता

भगवान् आह एष एव शारिपुत्र पश्चिमाया जनताया आलोकः कृतो भविष्यति यत् अनेन वाच् मनः दुश्चरितेन अकुशलेन कर्म अभिसंस्कारेण अभिसंस्कृतेन संचितेन आचितेन उपचितेन इयत् चिर दुःखम् प्रत्यनुभविष्यति इति

अथ खलु शक्रो देवानाम् इन्द्रः भगवन्तम् एतत् अवोचत् किम् इयम् भगवन् प्रज्ञापारमिता सर्वज्ञ ताम् अपि न अर्पयति भगवान् आह यत् कौशिक एवं वदसि किम् इयम् प्रज्ञापारमिता सर्वज्ञ ताम् अपि न अर्पयति इति न यथा उपलम्भः तथा अर्पयति न यथा नाम तथा अर्पयति न यथा अभिसंस्कारः तथा अर्पयति

प्रज्ञापारमितायां च प्रतिबाधितायां बुद्धानां भगवतां बुद्ध बोधिः प्रतिबाधिता भवति
अस्याः खलु पुनः सुभूते प्रज्ञापारमितायाः प्रत्याख्यानेन प्रतिक्षेपेण प्रतिक्रोशेन अतीत अनागत प्रत्युत्पन्नानाम् बुद्धानां भगवतां सर्वज्ञ ता प्रत्याख्याता भवति प्रतिक्षिप्ता भवति प्रतिक्रुष्टा भवति

अथ खलु आयुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तम् एतत् अवोचत् कथं भगवन् बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमिता अभिनिर्हर्तव्या एवम् उक्ते भगवान् आयुष्मन्तम् शारिपुत्रम् एतत् अवोचत् रूपस्य शारिपुत्र अभिनिर्हारो द्रष्टव्यः

न भगवान् आयुष्मतः शारिपुत्रस्य अवकाशम् करोति इयत् तस्य आत्म भावस्य प्रमाणं भविष्यति इति

क्षिप्ताः सन्तो महानिरयेषु उपपत्स्यन्ते

ते तस्यां तेजः संवर्तन्याम् प्रादुर्भूतायां ततस् च्युताः समानाः पुनर् एव अन्येषु लोकधातुषु ये महानिरयाः तत्र क्षेप्स्यन्ते

तत् कस्य हेतोः सर्व धर्म विविक्त त्वात् सुभूते अत्यन्त विविक्त त्वात् सुभूते सर्व धर्माणाम् न शक्या प्रज्ञापारमिता निर्देष्टुं वा श्रोतुं वा उपलक्षयितुं वा समन्वाहर्तुं वा उपपादयितुं वा उपधारयितुं वा

भगवान् आह एवम् एतत् शारिपुत्र एवम् एतत्

न स्रोतआपत्ति फलम् परिदीपितं भवति

कथं भगवन् बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां स्थातव्यम् कथं मनसि कर्तव्या भगवन् प्रज्ञापारमिता कथं भगवन् नमस्कर्तव्या प्रज्ञापारमिता एवम् उक्ते भगवान् आयुष्मन्तम् शारिपुत्रम् एतत् अवोचत् यथा शारिपुत्र शास्तरि तथा प्रज्ञापारमितायां स्थातव्यम्

सर्व क्लेश दृष्टि अन्धकार अपनेत्री भगवन् प्रज्ञापारमिता

ततः स तेभ्यो धर्म व्यसन संवर्तनीयेभ्यः कर्मभ्यो विनिवृत्य पुण्य अभिसंस्कारम् एव कुर्यात् जीवित हेतोः अपि सद्धर्मं न प्रतिक्षेप्स्यति मा भूत् अस्माकम् अपि तादृशैर् दुःखैः समवधानम् इति

बुद्ध बोधौ प्रतिबाधितायाम् अतीता अनागत प्रत्युत्पन्नानाम् बुद्धानां भगवतां सर्वज्ञ ता प्रतिबाधिता भवति

नमस्करणीया भगवन् प्रज्ञापारमिता

तेन ते दुष्प्रज्ञ संवर्तनीयेन कर्मणा अभिसंस्कृतेन संचितेन आचितेन उपचितेन इमां प्रज्ञापारमितां भाष्यमाणां देश्यमानाम् उपदिश्यमानाम् प्रत्याख्यास्यन्ति प्रतिक्षेप्स्यन्ति प्रतिक्रोक्ष्यन्ति प्रतिक्षिप्य च अपक्रमिष्यन्ति

अग्र करी भगवन् प्रज्ञापारमिता बोधि पक्षाणाम् धर्माणाम्

भगवान् आह तिष्ठतु शारिपुत्र तस्य पुद्गलस्य तत्र उपपन्नस्य महानिरय गतस्य आत्म भावस्य प्रमाणम्

तत् कस्य हेतोः न हि एष प्रज्ञापारमिता निष्यन्दः य इमान् सत्त्वान् परिनिर्वापयिष्यामि इति सत्त्व उपलम्भः

न प्रत्येकबुद्ध त्वम् परिदीपितं भवति

न च अन्यत्र स्कन्ध धातु आयतनेभ्यः प्रज्ञापारमिता अवबोद्धव्या

सर्वज्ञ तायाम् प्रतिबाधितायां सद्धर्मः प्रतिबाधितो भवति

कृष्णा निर्जातिकाः कृष्णाहि जातिकाः ते शारिपुत्र तथारूपाः पुद्गला वेदितव्याः

तत् कस्य हेतोः यथा अपि नाम दुर्भाषित त्वात् वाचः

तत् कस्य हेतोः सत्त्व अस्वभाव जातिका हि प्रज्ञापारमिता वेदितव्या

भगवान् आह एवम् एतद् शारिपुत्रः एवम् एतत् यथा वदसि
मा घोषाः उद् स्थुः बहुले विनिर्हते

संज्ञानम् अश्विना युवम् इह अस्मासु नि यच्छतम्

सम् जानामहै मनसा सम् चिकित्वा

मा युत्स्महि मनसा दैव्येन

संज्ञानम् नः स्वेभिः

मा इषुः पप्तत् इन्द्रस्य अहनि आगते

संज्ञानम् अरणेभिः
तास् ताः क्षपाः प्रेष्ठतमेन नीता मया एव वृन्दावन गोचरेण

व्रतानि यज्ञश् छन्दांसि तीर्थानि नियमा यमाः

विद्याधरा मनुष्येषु वैश्याः शूद्राः स्त्रियो ऽन्त्यजाः

संकल्प विज्ञानम् अथ अभिमानः सूत्रं रजस् सत्त्व तमस् विकारः

माम् एकम् एव शरणम् आत्मानं सर्व देहिनाम्

द्वे अस्य बीजे शत मूलः त्रि नालः पञ्च स्कन्धः पञ्च रस प्रसूतिः

अणुः प्रजातो हविषा समेधते तथा एव मे व्यक्तिर् इयं हि वाणी

न निवर्तत आत्म स्थः येन भ्राम्यति मे मनः

रामेण सार्धं मथुरां प्रणीते श्वाफल्किना मय्य् अनुरक्त चित्ताः

यथा अनलः खे अनिल बन्धुः उष्मा बलेन दारुण्य् अधिमथ्यमानः

ये ऽन्ये मूढ धियः नागाः सिद्धा माम् ईयुर् अञ्जसा

केवलेन हि भावेन गोप्यो गावो नगा मृगाः

विश्लिष्ट शक्तिः बहुधा इव भाति बीजानि योनिं प्रतिपद्य यद्वत्

बहवो मद् पदम् प्राप्तास्

न स्वाध्यायस् तपस् त्यागो न इष्टापूर्तम् न दक्षिणा

हंसा य एकं बहुरूपम् इज्यैर् माया मयम् वेद स वेद वेदम्

अदन्ति च एकम् फलम् अस्य गृध्रा ग्रामेचरा एकम् अरण्य वासाः

विवृश्च्य जीव आशयम् अप्रमत्तः सम्पद्य च आत्मानम् अथ त्यज अस्त्रम्

अव्रत अतप्त तपसः मद् सङ्गात् माम् उपागताः

स एष जीवो विवर प्रसूतिः प्राणेन घोषेण गुहां प्रविष्टः

न रोधयति मां योगो न सांख्यं धर्म एव च

यथा अवरुन्धे सत् सङ्गः सर्व सङ्ग अपहः हि माम्

व्याख्या स्वाध्याय संन्यासैः प्राप्नुयाद् यत्नवान् अपि

य एष संसार तरुः पुराणः कर्म आत्मकः पुष्प फले प्रसूते

विगाढ भावेन न मे वियोग तीव्र आधयः ऽन्यं ददृशुः सुखाय

श्री भगवन्त् उवाच

मनस् मयम् सूक्ष्मम् उपेत्य रूपं मात्रा स्वरो वर्ण इति स्थविष्ठः

श्री उद्धवः उवाच

तस्मात् त्वम् उद्धवैः उत्सृज्य चोदनां प्रतिचोदनाम्

अयं हि जीवस् त्रिवृद् अब्जयोनिर् अव्यक्त एको वयसा स आद्यः

ते न अधीत श्रुति गणाः न उपासित महत्तमाः

दश एक शाखः द्वि सुपर्ण नीडः त्रि वल्कलः द्वि फलः ऽर्कं प्रविष्टः

संशयः शृण्वतो वाचं तव योग ईश्वर ईश्वरैः

सत् सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगाः खगाः

यं न योगेन सांख्येन दान व्रत तपस् अध्वरैः

एवं गदिः कर्म गतिर् विसर्गो घ्राणो रसो दृक् स्पर्शः श्रुतिश् च

मद् कामाः रमणं जारम् अस्वरूप विदः ऽबलाः

ब्रह्म मां परमं प्रापुः सङ्गाच् शत सहस्रशस्

यथा समाधौ मुनयो अब्धि तोये नद्यः प्रविष्टा इव नाम रूपे
वेद अहम् तस्य भेषजं क्षेत्रियं नाशयामि त्वत्

हरिणस्य रघुष्यदो ऽधि शीर्षणि भेषजम्

तेना ते सर्वं क्षेत्रियम् अङ्गेभ्यो नाशयामसि

अदो यद् अवरोचते चतुष्पक्षम् इव छदिः

विषाणे वि ष्य गुष्पितं यद् अस्य क्षेत्रियं हृदि

आप इद् वा उ भेषजीर् आपो अमीव चातनीः

अपवासे नक्षत्राणाम् अपवास उषसाम् उत

यद् आसुतेः क्रियमानायाः क्षेत्रियं त्वा व्यानशे

अप अस्मत् सर्वं दुर्भूतम् अप क्षेत्रियम् उच्छतु

अनु त्वा हरिणो वृषा पद्भिश् चतुर्भिर् अक्रमीत्
षोडशात् च किशोरो यौवनं च ततः परम्

इति

ग्रन्थ अन्तरे वयस् भेदाः वर्तन्ते

अतः परतो जात विवेकः भवति उत्पन्न विचारः भवति

पञ्चमात् च कौमारः पौगण्डो नव हायनः

शरीरस्य वयस् विभागेन अस्थिर त्वम् दर्शयन् आह बाल इत्यादि

तदा वृद्धः अक्षमः परं मनुष्यः मुक्तिं कैवल्यं कथम् आप्नुयात् न कथम् अपि इति अर्थः वयसि उपप्लव भावात्

यथा पद्यम्

बालो वस्तु ज्ञाने अशक्तः

केचित् शान्तं रसं न ब्रुवन्ति निर्विकार त्वात् एतेषाम् आस्वादः स्वादस् तत्र लम्पटो व्यासक्तः अथ वा विषय अनन्तरम् स्नेहः तत्र इति
तद् वः प्रयच्छानि इति

प्रतिहारम् आरण्येभ्यः पशुभ्यः

एभ्यः प्रथमम् प्रदास्यामि इति

आदिं वयोभ्यः

तस्मात् तान्य् आददानान्य् उपापपातम् इव चरन्ति

तस्मात् पशवो हिङ्करिक्रतो विजिज्ञासमाना इव चरन्ति

ता अब्रवीत् किंकामाः स्थ इति

तस्मात् ते प्रतिहृतास् तन्तस्यमाना इव चरन्ति

तस्माद् उ ते स्तुवत इव इदम् मे भविष्यत्य् अदो मे भविष्यति इति

ता एनं सृष्टा अन्न काशिनीः अभितस् समन्तम् पर्यविशन्

तन् नः प्रयच्छ इति अब्रुवन्

सो ऽब्रवीद् इमान् वै पशून् भूयिष्ठम् उपजीवामः

अन्नाद्य कामाः इत्य् अब्रुवन्

सो ऽब्रवीद् एकं वै वेदम् अन्नाद्यम् असृक्षि साम एव
याव् अस्य ईशाथे द्विपदो यौ चतुष्पदस् तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

स्तौमि भवाशर्वौ नाथितो जोहवीमि तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

याव् आरेभाथे बहु साकम् अग्रे प्र चेद् अस्राष्ट्रम् अभिभां जनेषु

याव् अस्य ईशाथे द्विपदो यौ चतुष्पदस् तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

याव् अस्य ईशाथे द्विपदो यौ चतुष्पदस् तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

अधि नो ब्रूतं पृतनासु उग्रौ सं वज्रेण सृजतं यः किमीदी

यः कृत्या कृत् मूल कृत् यातुधानो नि तस्मिन् धत्तं वज्रम् उग्रौ

ययोर् वधान् न अपपद्यते कश्चन अन्तर् देवेषु उत मानुषेषु

ययोर् अभि अभ्वे उत यद् दूरे चिद् यौ विदिताव् इषुभृताम् असिष्ठौ
भर्गः पूर्वस्मिन् पक्षसि यश उत्तरस्मिन्न् इत्य् अपरम्

अभाव इषोवृधीय समन्तयोः

तं चेद् उद्गातरि

अभिप्लवस्य द्वितीये ऽहनि भर्गो यश इति प्राग् विषुवतो व्यत्यासं स्याताम् इति गौतमः

तेषां चेद् एनान् त्रयाणाम् किंचिद् एयाद् गृहपतौ उपहवम् इच्छेरन्

विषुवत ऊर्ध्वं वीङ्कम् एव स्यात् इति धानंजय्यः

यशो भर्ग इति परेषु

एत एव आवृत्ताः ऊर्ध्वं विषुवतो ऽभिप्लवाः

दशरात्र समीपे त्रिषु चतुर्णाम् आवृत्तानां प्रथमो लुप्येत इति धानंजय्यः

पूर्वस्मिन् पक्षसि त्रिषु चतुर्थो ऽभिप्लवो लुप्येत

दीक्षा आनुपूर्व्येण वा सर्वेषु

सकृद् द्विर् वा यशः पुरस्तात् तथा उपरिष्टात् भर्ग इतरेषु अपरम्

ऊर्ध्वं च त्रिषु अभिप्लवेषु

पञ्चमे ऽहनि यद् अहर् ग्रामेगेयं सन्तनि स्यात् मानवात् पूर्वम् वाम्रं स्यात्

भावः तु आचार्याणाम् भावः तु आचार्याणाम्

उत्तम इषोवृधीय समन्ते स्याताम् इति

एताभ्याम् उक्ते वीङ्क शुद्धाशुद्धीये

विपरीतम् एतत् शाण्डिल्यायनस्य

तेषां प्रतिलोमम् अहानि उपेयुः

इषोवृधीय समन्ते पृष्ठ्य आनन्तर्ये षष्ठे

मध्यमस्य रात्रिपर्यायस्य दैवोदासं होतृषाम स्याद् और्ध्वसद्मनं वा

विषुवत् समीपे च त्रिषु

पृष्ठ्य स्वर साम्नाम् च

परिहृतासु वसतीवरीषु संविशेयुः
स वाव समानो ऽभवत्

ता अपान्य व्यानन्

तद् अग्निर् वै प्राणो वाग् इति पृथिवी वायुर् वै प्राणो वाग् इत्य् अन्तरिक्षम् आदित्यो वै प्राणो वाग् इति द्यौर् दिशो वै प्राणो वाग् इति श्रोत्रं चन्द्रमा वै प्राणो वाग् इति मनः पुमान् वै प्राणो वाग् इति स्त्री

ता आपो ऽभवन्

ताः समान्य उदानन्

स य एवम् एतद् एकम् भवद् वेद एवम् ह एतत् एकधा भवति इति एकधा एव श्रेष्ठः स्वानाम् भवति

स वाव व्यानो ऽभवत्

आशा वा इदम् अग्र आसीद् भविष्यद् एव

दृढं ह वा अस्य इदम् सृष्टम् अ शिथिलम् भुवनम् पर्याप्तम् भवति य एवं वेद

तद् असौ वा आदित्यः प्राणो ऽग्निर् अपान आपो व्यानो दिशः समानश् चन्द्रमा उदानः

तास् तपस् तेपाना हुस्स् इत्य् एव प्राचीः प्राश्वसन्

स वा अपानो ऽभवत्

तास् तपो ऽतप्यन्त

तस्य इदम् सृष्टं शिथिलम् भुवनम् आसीद् अ पर्याप्तम्

तेन एनत् व्यविनक्

तद् अभवत्

ताः प्राण्य अपानन्

स वाव प्राणो ऽभवत्

ता व्यान्य समानन्

तेन तत् पर्याप्नोत्

तद् इदम् एकम् एव सधमाद्यम् आसीद् अ विविक्तम्
असितस्य ब्रह्मणा कश्यपस्य गयस्य च

इयं ते केत पाः राजन्न् इमां ते परि दद्मसि

अहं ते भगम् आ ददे ऽधि शीर्ष्ण इव स्रजम्

सा मातुर् बध्यतां गृहे अथ उ भ्रातुर् अथ उ पितुः

महा मूलः इव पर्वतो ज्योक् पितृष्व् आसासै

अन्तःकोशम् इव जामयो अपि नह्यामि ते भगम्

इयं ते राजन् कन्या वधूर् नि धूयते यम
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य न स शोचेत् कृत अ कृतम्

वैशम्पायन उवाच

द्विजानां वीरुधां च एव नक्षत्र ग्रहयोः तथा

हन्त ते कथयिष्यामि पृथोर् वैन्यस्य संभवम्

यश् च एनम् कीर्तयेन् नित्यं पृथोर् वैन्यस्य संभवम्

क्रुद्धैर् महा ऋषिभिः तात कारणं तच् च कीर्तय

ततो मन्वन्तरे ऽतीते चाक्षुषे अमित तेजसि

रहस्यम् ऋषिभिः प्रोक्तं शृणु राजन् यथातथम्

पूर्वस्यां दिशि पुत्रं तु वैराजस्य प्रजापतेः

यस्मिंश् च कारणे पाणिर् वेनस्य मथितः पुरा

दैत्यानां दानवानां च प्रह्लादम् अमित ओजसम्

मृगाणाम् अथ शार्दूलं गोवृषं तु गवाम् अपि

यथाप्रदेशम् अद्य अपि धर्मेण परिपाल्यते

केतुमन्तं महात्मानं राजानं सो ऽभ्यषेचयत्

एकाग्रः प्रयतश् च एव शुश्रूषुर् जनमेजय

अपां तु वरुणं राज्ये राज्ञां वैश्रवणं पतिम्

वैवस्वताय मनवे पृथिवी राज्यम् आदिशत्

तेषां पात्र विशेषान् च वैशंपायन कीर्तय

जनमेजय उवाच

दिशापालं सुधन्वानं राजानं सो ऽभ्यषेचयत्

स्वर्ग्यं यशस्यम् आयुष्यं धन्यं वेदेन संमितम्

विस्तरेण पृथोर् जन्म वैशम्पायन कीर्तय

न अशुचेः क्षुद्र मनसः न अ शिष्यस्य अ व्रतस्य वा

उदीच्यां दिशि दुर्धर्षं राजानं सो ऽभ्यषेचयत्

दक्षिणस्यां महात्मानं कर्दमस्य प्रजापतेः

प्रजापतीनां दक्षं तु मरुताम् अथ वासवम्

यथा दैत्यैश् च नागैश् च यथा यक्षैर् यथा द्रुमैः

वनस्पतीनां राजानं प्लक्षम् एव अभ्यषेचयत्

तव आनुकूल्यात् राज इन्द्र यदि शुश्रूषसे ऽनघ

वैशम्पायन उवाच

महत् हि एतद् अधिष्ठानं पुराणे परिनिष्ठितम्

वत्सान् क्षीर विशेषान् च सर्वम् एव अनुपूर्वशस्

नागानां वासुकिं चक्रे सर्पाणाम् अथ तक्षकम्

वैवस्वतं पितॄणां च यमं राज्ये ऽभ्यषेचयत्

एवं विभज्य राज्यानि क्रमेण स पितामहः

तस्य विस्तरम् आख्यास्ये मनोर् वैवस्वतस्य ह

राजसूय अभिषिक्तः च पृथुर् एभिर् नराधिपैः

कीर्तयेयम् अहं राजन् कृतघ्नस्य अहितस्य वा

तथा हिरण्यलोमानं पर्जन्यस्य प्रजापतेः

तैर् इयं पृथिवी सर्वा सप्त द्वीपा स पत्तना

वारणानां च राजानम् ऐरावतम् अथ आदिशत्

यक्षाणां राक्षसानां च पार्थिवानां तथा एव च

यथा महात्मना तेन दुग्धा च इयम् वसुंधरा

दिशां पालान् अथ ततः स्थापयामास भारत

यज्ञानां तपसां च एव सोमं राज्ये ऽभ्यषेचयत्

गन्धर्वाणाम् अधिपतिं चक्रे चित्ररथं प्रभुः

सर्व भूत पिशाचानाम् गिरीशं शूलपाणिनम्

यथा च पितृभिर् दुग्धा यथा देवैर् यथा ऋषिभिः

आदित्यानां तथा विष्णुं वसूनाम् अथ पावकम्

ततः क्रमेण राज्यानि व्यादेष्टुम् उपचक्रमे

वेद दृष्टेन विधिना राज राज्येन राजभिः
दक्षिणाग्नौ जुहोति हिङ्काराय स्वाहा इति प्रक्रमान् आहवनीये अस्तमिते चतस्रः धृतीः इह रन्तिः इति

भूमि कपालः वैश्वानरः अरिष्टि आमये

अन्यत्र अपि

अश्वापदी इज्या चरुभिः सावित्री अन्ते

लोष्ट कपालम् जातूकर्ण्यः भेदात्

तद् अन्ते प्रेष्यति वीणागणगिनः राज ऋषिभिः यजमानम् संगायत इति

मृत अ दर्शनयोः

वावाता संवेशन सावित्री उत्तरमन्द्रा गान पारिप्लव धृतीः संवत्सरम्

नाशे तन्त्रेण द्यावापृथिव्यः पयः वायव्यम् सौर्यः

वारुणः अप्सु मृते

पौष्णः स्रामे

पशु आदौ प्रजापतिना सुत्यासु अन्ते च

हवै होतर् इति प्रतिगृणाति

पारिप्लवम् प्रेष्यति

अर्ध मास मास त्रैमास्य षष् मास्यानि च एके

प्रजाते वायव्यम्

वीणा गाथिभ्याम् पृथक् शते ददाति

सौर्यः अक्षि आमये
दिशो ऽनुष्टुप्

व्याम मात्रीम् कुर्यात्

अन्तरिक्षं त्रिष्टुप्

अर्को ऽग्निर् अन्नस्य अर्कस्य अवरुद्ध्यै

उभयतःक्ष्णुद् भवति

एतं लोकम् अन्वचरद् यत् सुषिरः

छन्दोभिर् एव एनाम् एभ्यो लोकेभ्य आवर्तयति

द्यौर् जगती

अपरिमितां कुर्याद् अपरिमितस्य अवरुद्ध्यै

स एतानि वर्माण्य् अनह्यत यानि परूंषि

यत् कल्माषी वैणवी सुषिरा भवति सा ह्य् आग्नेयीतमा समृद्ध्यै

कल्माषीं वैणवीं सुषिरां कुर्यात्

एष वै वनस्पतीनां वीर्यावत्तमः स वीर्य त्वाय

वीर्येण संमिताम्

अरत्नि मात्रीम् कुर्यात्

स यत्र यत्र अवसत् तन् निरदहत् तत् कल्माषम् अभवत्

स वेणुं प्राविशत्

सावित्रैर् अभ्रिम् आदत्ते प्रसूत्यै

एतावद् वै पुरुषे वीर्यम्

अग्निर् वै देवेभ्यो ऽपाक्रामत्

यो वृक्षः फलग्रहिस् तस्य कुर्यात्

ॐ

अन्नम् अर्कः
पुण्य अहे पर्वणि वा उदिते त्व् आदित्ये रथ चक्र मात्रम् स्थण्डिलम् उपलिप्य तस्मिन् यथा उक्तम् उपसमाधाय जय प्रभृतिभिः हुत्वा तरणिर् दिवो रुक्म उद् उ त्यं चित्रं देवानाम् इत्य् आज्यस्य जुहोति

द्रष्ट्रे नम इत्य् उपस्थानम् आदित्यस्य अदृश्रन् अस्य इति च

सर्पिष्मद् अन्नं ब्राह्मणान् भोजयेत्

मित्रो जनान् प्र स मित्र इति स्थालीपाकस्य
मध्यमायाम् गौः

तद् आदेशम् अन् आज्ञाते

तस्याः पत्नी स्रोतांसि प्रक्षालयेत्

चतुर्गृहीतम् अष्टगृहीतम् वा अत्र जुहुयात् अग्नौ इति

सर्व अङ्गेभ्यः अवदानानि उद्धारयेत् न सव्यात् सक्थ्नः न क्लोम्नः

पवित्रे अन्तर्धाय उत्कृत्य वपाम् उद्धारयेत्

प्रसृतायाम् विशसेत्

प्रोक्ष्य उल्मुकेन परिहृत्य प्रोक्षणीः पाययेत्

यवमतीभिः अद्भिः प्रोक्षेत् अष्टकायै त्वा जुष्टम् प्रोक्षामि इति

अष्टकायै स्वाहा इति जुहुयात्

सव्यम् सक्थि निधाय पृथक् मेक्षणाभ्याम् अवदानानि स्थालीपाकम् च श्रपयित्वा कंसे रसम् प्रस्राव्य प्लक्ष शाखासु अवदानानि कृत्वा एकैकस्मात् कंसे अवद्येत् स्थालीपाकात् च

कंसात् पराभिः द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् एकैकाम् आहुतिम्

यज्ञियस्य वृक्षस्य विशाखा शाखाभ्याम् परिगृह्य अग्नौ श्रपयेत्

वह वपाम् इति पित्र्ये वपा होमः जातवेदः इति दैवत्ये यथा अष्टकायै इति

हुत्वा च अनुमन्त्रयेत अनु त्वा इति

यथा स्विष्टकृतः

संज्ञप्तायाम् जुहुयात् यत् पशुः इति
मधोः कशाम् अजनयन्त देवाः

स जातः विश्वा भुवना वि चष्टे

एवा मे अश्विना वर्चस् तेजो बलम् ओजश् च ध्रियताम्

माता आदित्यानाम् दुहिता वसूनां प्राणः प्रजानाम् अमृतस्य नाभिः

मधुमतो लोकान् जयति य एवं वेद

विद्युर् मे अस्य देवा इन्द्रो विद्यात् सह ऋषिभिः

ताम् पशवः उप जीवन्ति सर्वे

विद्युत् प्रकशः हिरण्ययः बिन्दुः

एवा मे अश्विना वर्च आत्मनि ध्रियताम्

यद् गिरिषु पर्वतेषु गोष्व् अश्वेषु यन् मधु

याम् आपीनाम् उपसीदन्त्य् आपः शाक्वरा वृषभा ये स्व राजः

पयस्वान् अग्न आगमं तं मा सं सृज वर्चसा

महत् पयो विश्व रूपम् अस्याः समुद्रस्य त्वा उत रेत आहुः

एवा मे अश्विना वर्च आत्मनि ध्रियताम्

तस्याः गर्भः अभवत् विश्व रूपः

एवा म इन्द्र अग्नी वर्च आत्मनि ध्रियताम्

अग्नेर् वातान् मधु कशा हि जज्ञे मरुताम् उग्रा नप्तिः

मधु जनिषीय मधु वंसिषीय

यथा मक्षाः इदं मधु न्यञ्जन्ति मधाव् अधि

वृषा शुष्मम् क्षिपसि भूम्याम् दिवि

यथा सोमस् तृतीये सवन ऋभूणां भवति प्रियः

ब्रह्मा सुमेधाः सो अस्मिन् मदेत

द्यौः कशा

अन्तरिक्षम् गर्भः

यत ऐति मधु कशा रराणा तत् प्राणस् तद् अमृतं निविष्टम्

तम् जातम् तरुणम् पिपर्ति माता

यः वै कशायाः सप्त मधूनि वेद मधुमान् भवति ब्राह्मणः च राजा च धेनुः च अनड्वान् च व्रीहिः च यवः च मधु सप्तमम्

स्तनयित्नुः ते वाच् प्रजापते

हिरण्य वर्णा मधु कशा घृताची महान् भर्गश् चरति मर्त्येषु

सुरायां सिच्यमानायां यत् तत्र मधु तन् मयि

पृथिवी दण्डः

हिङ्करिक्रती बृहती वयः धा उच्चैर्घोषा अभ्येति या व्रतम्

स्तनयित्नुस् ते वाक् प्रजापते वृषा शुष्मं क्षिपसि भूम्याम् अधि

यथा सोमो द्वितीये सवन इन्द्र अग्न्योः भवति प्रियः

दिवस् पृथिव्या अन्तरिक्षात् समुद्राद् अग्नेर् वातान् मधु कशा हि जज्ञे

तस्मात् प्राचीन उपवीतः तिष्ठे प्रजापते ऽनु मा बुध्यस्व इति

यद् वीध्रे स्तनयति प्रजापतिर् एव तत् प्रजाभ्यः प्रादुर्भवति

तेन उ सा इषम् ऊर्जम् पिपर्ति

स तौ प्र वेद स उ तौ चिकेत याव् अस्याः स्तनौ सहस्र धारौ अ क्षितौ

कस् तं प्र वेद क उ तं चिकेत यो अस्या हृदः कलशः सोम धानः अ क्षितः
तद्वत् हैम फलम् दत्त्वा सुवर्ण कमल अन्वितम्

यः शृणोति पठेत् वा अपि सः अपि कल्याण भाज् भवेत्

उपोष्य दत्त्वा क्रमशः सूर्य मन्त्रम् उदीरयेत्

प्रतिपक्षं फल त्यागम् एतत् कुर्वन् समाचरेत्

श्रीमान् विभावसुः त्वष्टा वरुणः प्रीयताम् इति

ईश्वर उवाच

प्रतिमासं च सप्तम्याम् एकैकम् नाम कीर्तयेत्

इमाम् अनन्त फल दाम् यः कुर्यात् फलसप्तमीम्

दद्यात् द्वि कालवेलायाम् भानुः मम प्रीयताम् इति

व्रत अन्ते विप्र मिथुनम् पूजयेत् वस्त्र भूषणैः

भूतान् भव्यान् च पुरुषान् तारयेत् एकविंशतिम्

ताम् उपोष्य अथ कमलं कारयित्वा तु काञ्चनम्

शर्करा कलशम् दद्यात् हेम पद्म दल अन्वितम्

भानुः अर्कः रविः ब्रह्मा सूर्यः शक्रो हरिः शिवः

सुरा पान आदिकम् किंचिद् यत् अत्र अमुत्र वा कृतम्

अन्याम् अपि प्रवक्ष्यामि नाम्ना तु फलसप्तमीम्

संवत्सरं च तेन एव विधिना उभयसप्तमीम्

कुर्वाणः सप्तमीं च इमाम् सततं रोग वर्जितः

तत् सर्वम् नाशम् आयाति यः कुर्यात् फलसप्तमीम्

रविं काञ्चनकं कृत्वा पलस्य एकस्य धर्म विद्

भक्त्या तु विप्रान् सम्पूज्य च अष्टम्याम् क्षीर भोजनम्

शर्करा पात्र संयुक्तम् वस्त्र माल्य समन्वितम्

सर्व पाप विशुद्ध आत्मा सूर्य लोके महीयते
अनाधृष्टं ह्य् एतत्

अन् अभिशस्तेन्यम् ह्य् एतत्

पञ्चधा हि ते ताः समवाद्यन्त

अभिशस्ति पाः ह्य् एतत्

शक्त्यै हि ते ताः समवाद्यन्त

मनो वै परिपतिः

परिपतये त्वा इति आह

ओजिष्ठं हि ते तद् आत्मनः समवाद्यन्त

देवानाम् ओज इत्य् आह

तन्वो हि ते ताः समवाद्यन्त

अनाधृष्टम् इत्य् आह

शक्मन ओजिष्ठाय इति आह

पञ्च कृत्वस् ऽवद्यति

अन् अभिशस्तेन्यम् इत्य् आह

शाक्वराय इति आह

पाङ्क्तो यज्ञः

तनू नप्त्रे इत्य् आह

अभिशस्ति पाः इत्य् आह

अनाधृष्यं ह्य् एतत्

मन एव तेन प्रीणाति

प्राणो वा आपतिः

आपतये त्वा गृह्णामि इति आह

अनु मे दीक्षां दीक्षा पतिः मन्यताम् अनु तपस् तपस्पतिर् अञ्जसा सत्यम् उप गेषं स्विते मा धा इत्य् आह यथायजुर् एव एतत्
वाताष्ठीला सु संवृद्धा तिष्ठन्ती दारुणा हृदि

सिप्रायन्ते च गात्राणि लिङ्गं सद्यो मरिष्यतः

पक्वाशय समुत्थाना यस्य स्यात् परिकर्तिका

तस्य हिक्का करः रोगः सद्यो मुष्णाति जीवितम्

भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यो जह्यात् स जीवितम्

भ्रुवौ यस्य च्युते स्थानात् अन्तर्दाहः च दारुणः

कृशस्य वंक्षणौ गृह्णन् सद्यो मुष्णाति जीवितम्

सद्यस् तितिक्षतः प्राणान् लक्षणानि पृथक् पृथक्

नाभिं मूत्रं बस्तिशीर्षं पुरीषं च अपि मारुतः

उभे मन्ये समे यस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्

अग्निवेश प्रवक्ष्यामि संस्पृष्टो येभिः न जीवति

तृष्णा गुद ग्रहः च उग्रः सद्यो जह्यात् स जीवितम्

भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यो जह्यात् स जीवितम्

पिण्डिके शिथिलीकृत्य जिह्मीकृत्य च नासिकाम्

दुर्बलस्य विशेषेण सद्यो मुष्णाति जीवितम्

प्रच्छिन्नं जनयन् शूलम् सद्यो मुष्णाति जीवितम्

हृदयं च गुदं च उभे गृहीत्वा मारुतो बली

तृष्णा श्वास शिरस् रोग मोह दैः बल्य कूजनैः

स्तिमितस्य आयत अक्षस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्

स्पृष्टः प्राणान् जहाति आशु शकृद्भेदेन च आतुरः

आमाशय समुत्थाना यस्य स्यात् परिकर्तिका

भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यः प्राणान् जहाति सः

वंक्षणं च गुदं च उभे गृहीत्वा मारुतो बली

श्वासं संजनयन् जन्तोः सद्यो मुष्णाति जीवितम्

तत्र श्लोकः

एतानि खलु लिङ्गानि यः सम्यक् अवबुध्यते

अथ अतस् सद्योमरणीयम् इन्द्रियम् व्याख्यास्यामः

कण्ठे घुर्घुरकं कृत्वा सद्यो हरति जीवितम्

दन्ताः कर्दम दिग्ध आभाः मुखं चूर्णक संनिभम्

वितत्य पर्शुका अग्राणि गृहीत्वा उरः च मारुतः

स जीवितं च मर्त्यानां मरणं च अवबुध्यते

भिद्येते वंक्षणौ यस्य वात शूलैः समन्ततः
तस्मै स्तनं प्रप्यायस्व आयुः कीर्तिः वर्चः यशो बलम्

अथ अस्य दक्षिणेन हस्तेन दक्षिणं हस्तं स अङ्गुष्ठम् गृह्णाति

त्रयोदश इति एकेषाम्

विज्ञायते च तस्मात् द्वि नामा ब्राह्मणो ऽर्धुक इति

द्वे नामनी कुर्यात्

इति द्वादश आहुतीः जुहोति

ब्राह्मणान् अन्नेन परिविष्य पुण्याहं स्वस्त्ययनम् ऋद्धिम् इति वाचयित्वा पुत्रस्य नाम दध्यात् द्वि अक्षरम् चतुर् अक्षरम् वा घोषवत् आदि अन्तर् अन्तस्थम् दीर्घ अभिनिष्ठान अन्तम् यत्र वा सु इति उपसर्गः स्यात्

तासां त्वा जरस आदधामि प्र यक्ष्म एतु निरृतिं पराचैः

इति च अत्र एके जय अभ्यातानान् राष्ट्रभृतः इति उपजुह्वति यथा पुरस्तात्

इति

तत् हि प्रतिष्ठितम् इति विज्ञायते

इति मूर्ध्नि अभिजिघ्र्य

स त्वं नो अग्ने

धाता ददातु नो रयिम्

उपनिर्हरन्ति सूतिकाग्निम् अतिहरन्ति औपासनम्

सोम याजी तृतीयं नाम कुर्वीत इति विज्ञायते

सोमस्य त्वा द्युम्नेन अभिमृशामि अग्नेः तेजसा सूर्यस्य वर्चसा

प्रक्षाल्य दक्षिणं स्तनम् आधापयति

इमं मे वरुण

शुचि अगारम् कुर्वन्ति

यथा पुरस्तात्

इति

पिता माता इति अग्रे ऽभिव्याहरेयाताम्

आयुः ते विश्वतो दधद् इति दक्षिणे कर्णे जपति

अयं कुमारो जरां धयतु सर्वम् आयुः एतु

तत् त्वा यामि

अग्निः आयुष्मान्

इति पञ्चभिः पर्यायैः

आधाय अभिमन्त्रयते

त्वं नो अग्ने

प्रवासात् एत्य आगतम् वा पुत्रम् अभिमृशति

द्वादश्यां माता पुत्रौ स्नातः

यत् अस्य कर्मणो ऽत्यरीरिचम्

इति

तम् अग्निम् उपसमाधाय व्याहृति पर्यन्तम् कृत्वा

मा ते पुत्रं रक्षो हिंसीत् मा धेनुः अतिसारिणी

इति