tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
विवाहस् त्रिजगत् पित्रोः यतस् तत्र गिराव् अभूत्

ताम्रगङ्गा तल भवम् शनैर् आरुह्य स द्रुमम्

अथ एवम् ध्यायतस् तस्य तु उत्ताने दक्षिणे करे

तत्र तीर द्रुमे दैवाद् प्लवग उत्तमः

गौरीं दृष्ट्वा अथ हर्षेण ब्रह्मा प्रोवाच शङ्करम्

दुर्गाशृङ्गम् इति ख्यातं गोकर्णस्य उत्तरे ऽपतत्

न मया वञ्चितः कश्चिद् विधात्रा अहम् तु वञ्चितः

गुहतीर्थं तथा लिङ्गं कुमारेश्वर नामकम्

शङ्ख तीर्थम् सिद्ध कुण्डम् इति तीर्थानि पञ्च वै

तावत् ते स्वर् महीयन्ते दिव्य भोग उपभोगिनः

स्रोतसाम् उत्तमा यत्र ताम्राचल समुद्गता

त्वाम् एव वरयन्ति इयम् कल्याणी जगत् ईश्वरम्

उत्प्लवन् फल लोभेन प्रमादाद् अपतद् द्रुमात्

ततस् तत्र आगतः रुद्रो वृष आरूढः त्रिलोचनः

महता तपसा देव त्वद् अर्थे निर्मिता शुभा

अत्र अर्थे कथयिष्ये ऽहम् इतिहासं पुरातनम्

शिरः कालेन विक्लिन्नं ताम्रगङ्गा जले ऽपतत्

कदाचित् ताम्रगङ्गायास् तटे कश्चित् कपि ईश्वरः

सूत उवाच

स सर्वं राज्यम् अकरोत् प्रजानां द्रोह कृत् खलः

तत्र अस्ति ताम्रगौरी इति नदी पुण्या सु विश्रुता

ददौ मुहूर्ते कल्याणे स्वाति ऋक्षे चन्द्र वासरे

सिद्ध उवाच

रुद्रः कथं तां चकमे एतन् नो वक्तुम् अर्हसि

इत्य् उक्ते ब्रह्मणा सा च चकमे रुद्रम् एव तु

ब्रह्मा देव गणैः साकम् आजगाम तदा अञ्जसा

तत्र गत्वा तु संस्कारं पितुः कुरु विधानतः

कदाचित् प्लवमानस् तु प्राप्तो गोकर्णम् उत्तमम्

एकेन दिव्य रूपेण ताम्रगौरी इति संस्तुता

तेन पापेन महता प्रजा ह्य् आसन्न् उपद्रुताः

पितृस्थाली समीपे तु सङ्गता सरितां पतिम्

गङ्गाः धारम् वसोः धारम् माहिषं नाग तीर्थकम्

शिला तले ऽतिमहति तेन मूर्छाम् अवाप सः

पिण्डं तिल उदकम् च एव स्नानं तत्र करोति यः

आवृत्य च उत्तरे किंचिद् रुद्रयोनिं गता ततः

तृप्ताः स्वर्गं गमिष्यन्ति पूर्णिमायां विशेषतः

तस्मात् तीर्थ वरा सा तु नदीनाम् उत्तमोत्तमा

पुत्रः सन्न् अद्य ते जातो महिष्यां भाग्य शालिनः

पातयेत् ताम्र नद्याम् तु नृ देहः स्याद् अयं तदा
अग्निर् देवानां क्षमवान्

यान् असुराणां पुनस् त उत्पत्त्या अयुध्यन्त

न एनम् पापीयान् आप्नोति य एवं विद्वान् एतया यजते

ते देवा अविदुः

यद् एव इमान् असुराञ् जयाम तन् नस् सह असत् इति

यर्ह्य् अयं देवः प्रजा अभिमन्येत यदा कामयेत विदस्येद् इति

असुरा अह्वयन्

ततो देवा अभवन्

यद् अग्नये प्रवते यान्य् एव पुरस्ताद् रक्षांस्य् आसंस् तानि तेन प्राणुदन्त

तद् रात्रीभी रक्षांस्य् असुम्भन्

ये वा इमे के च म्रियन्ते ऽग्निर् वाव एतान् हन्ति

बलम् असि

ये वै न इमे के च म्रियन्ते रक्षांसि वाव एतान् सुम्भन्ति इति

क्षमत एव

अथ उ आहुः

प्र श्रेयांसं भ्रातृव्यं नुदते ऽति सदृशं क्रामति

अग्निस् सर्वा देवताः

यतरान् वा इयम् उपावर्त्स्यति त इदं भविष्यन्ति इति

क्षत्रस्य संवर्ग इति

विसृष्टीर् वै नो ऽसुरा व्यस्राक्षुर् इति

आग्नेयम् अष्टाकपालं निर्वपेद् भ्रातृव्यवान् वा स्पर्धमानो वा

विश्वम् असि

देवानां धाम नाम असि

यद् अग्नये प्रवते

समन्तं देवान् पर्यविशन्

विसृष्टिम् एतस्मै विसृजन्ति यम् अभिचरन्ति

दाभि इति

तेन एव तां विसृष्टिं यावयत आत्मनो ऽधि

ते देवा अविदुः

सा एषा गायत्री नाम इष्टिः

अग्नये यविष्ठाय अष्टाकपालम् निर्वपेत् समृत सोमे

यान् देवानाम् अघ्नंस् तद् एव ते ऽभवन्

तां व्यह्वयन्त

ततो वै स तेभ्यो ऽक्षमत

असुरा रक्षांसि पिशाचास् ते ऽन्यतः

य एव अस्य पश्चाद् भ्रातृव्यस् तं तेन अपनुदते

ओजो ऽसि

ओज एव वीर्यं भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते

सहो ऽसि

देवाः पितरो मनुष्यास् ते ऽन्यत आसन्

तान्य् अब्रुवन्

वार्यं वृणामहै

ते ऽब्रुवन्

ततो देवा असुरान् अजयन्

भागो मे ऽस्त्व् इति

ते ऽविदुः

सा न अन्यतरान् चन उपावर्तत

तेन वै ते ता विसृष्टीर् अयावयन्त आत्मनः ऽधि

तान् सुब्धान् मृतान् अभि व्यौच्छत्

सा देवान् उपावर्तत

विश्वकर्मन्न् इति

ते यद् देवानाम् अप्य् अल्पकं लोहितम् असुरा अकुर्वन्

तम् एव भागधेयेन उपधावति

अग्नये यविष्ठाय अष्टाकपालम् निर्वपेद् अभिचरन् वा अभिचर्यमाणः वा

यद् विबाधवते

यद् अग्नये यविष्ठाय निर्वपति

ते देवा एतद् यजुर् अपश्यन्

अग्नये प्रवते ऽष्टाकपालं निर्वपेद् अग्नये विबाधवते ऽष्टाकपालम् अग्नये प्रतीकवते ऽष्टाकपालम्

ते ऽग्नये क्षमवते ऽष्टाकपालं निरवपन्

तान्य् अनृतम् अकर्त इति

यत् प्रतीकवते यान्य् एव पश्चाद् रक्षांस्य् आसंस् तानि तेन अपानुदन्त

ते ऽग्नये प्रवते ऽष्टाकपालं निरवपन्न् अग्नये विबाधवते ऽष्टाकपालम् अग्नये प्रतीकवते ऽष्टाकपालम्

अब्रवीत्

चतुर्विंशतिस् संवत्सरस्य अर्ध मासाः

परा असुराः अभवन्

स निर्वीर्यः पराभवति

भ्राजो ऽसि

देवाश् च वा असुराश् च व्यभ्यचरन्त

विश्व आयुः सर्वम् असि

ये वै न इमे के च म्रियन्ते ऽग्निर् वाव एतान् हन्ति इति

यत् प्रतीकवते

य एव एनम् पूर्वो ऽतिक्रान्तो भ्रातृव्यस् तं तेन प्रणुदते

तान् गायत्र्य् अन्तरा तिष्ठत्

ओजो वै वीर्यं संवत्सरः

तान्य् उपामन्त्रयन्त

अग्निना एव एषाम् यविष्ठेन देवता वृङ्क्ते

ते समयतन्त
सूत उवाच

पिण्ड दान आदिकम् तत्र प्रेत्य अनन्त फल प्रदम्

न अन्यत्र लभ्यते मुक्तिः योगिना अपि एक जन्मना

विधाय वृत्तिं पुत्राणां भार्यां तेषु निधाय च

नाम्ना पञ्चनदं पुण्यं सर्व पाप प्रणाशनम्

सर्व पाप विनिर्मुक्तः यथा उक्ताम् गतिम् आप्नुयात्

सर्व पापैः विमुच्येत मृतः तद् ज्ञानम् आप्नुयात्

यः पठेत् शृणुयात् वा अपि मुच्यते सर्व पातकैः

अन्यत् च तीर्थ प्रवरम् शंकरस्य अमित ओजसः

महाभैरवम् इति उक्तम् महापातक नाशनम्

तीर्थं पञ्चतपं नाम शम्भोः अमित तेजसः

तत्र स्नात्वा महादेवं पूजयित्वा वृषध्वजम्

अन्यत् च तीर्थ प्रवरम् कन्यातीर्थम् इति श्रुतम्

न तस्य फलते तीर्थम् इह लोके परत्र च

तत्र स्नात्वा तीर्थ वरे गो सहस्र फलम् लभेत्

हिमवत् शिखरे रम्ये गङ्गाद्वारे सु शोभने

तीर्थानां च परं तीर्थं वितस्ता परमा नदी

प्रायश्चित्त प्रसङ्गेण तीर्थ माहात्म्यम् ईरितम्

यः स्वधर्मान् परित्यज्य तीर्थ सेवाम् करोति हि

तत्र गत्वा त्यजेत् प्राणान् लोकान् प्राप्नोति शाश्वतान्

देव्या सह महादेवो नित्यं शिष्यैः च संवृतः

गुह्याद् गुह्यतमं तीर्थं नकुलीश्वरम् उत्तमम्

सह अग्निः वा स पत्नीकः गच्छेत् तीर्थानि यत्नतः

गत्वा संक्षालयेत् पापं जन्म अन्तर शतैः कृतम्

सर्वेषाम् अपि च एतेषाम् तीर्थानां परमा पुरी

कायावरोहणं नाम महादेव आलयम् शुभम्

तथा अन्यत् चण्डवेगायाः संभेदः पाप नाशनः

सर्व पाप हरा पुण्या स्वयम् एव गिरीन्द्रजा

तत्र संनिहितः श्रीमान् भगवान् नकुलि ईश्वरः

श्राद्धं दानं तपो होम उपवासः तथा अक्षयः

एते प्राधान्यतः प्रोक्ता देशाः पाप हराः नृणाम्

सर्व पाप विशुद्ध आत्मा रुद्र लोके महीयते

भीमेश्वरम् इति ख्यातं गत्वा मुञ्चति पातकम्

परित्यजति यः प्राणान् रुद्र लोकम् स गच्छति

तस्याः पुरस्तात् माहात्म्यम् भाषितं वो मया तु इह

त्रि रात्र उपोषितः तत्र पूजयित्वा महेश्वरम्

महाकालम् इति ख्यातं तीर्थं त्रैलोक्य विश्रुतम्

अन्यत् च देवदेवस्य स्थानं पुण्यतमं शुभम्

प्रकुर्यात् तीर्थ संसेवाम् ये च अन्ये तादृशा जनाः

मृतः तत्र अपि नियमाद् ब्रह्म लोके महीयते

गत्वा प्राणान् परित्यज्य गाणपत्यम् अवाप्नुयात्
ब्राह्मणैः क्षत्रियैः वैश्यैः शूद्रैः च एव गजानन

कुरुते तस्य कल्याणम् अकल्याणं भविष्यति

ददुः पुष्प वर्षम् हि सिद्धा मुनि इन्द्राः तथा खेचरा देव संघाः तदानीम्

विचित्र वस्त्र भूषणैः अलंकृतो गजाननः

तस्य धर्मस्य विघ्नं च कुरु स्वर्ग पथे स्थितः

सुरेतर आदिभिः सदा हि अविघ्नम् अर्थितः भवान्

ते च अर्चनीयाः शक्र आद्यैः भविष्यन्ति न संशयः

अजं हरिं च मां वा अपि शक्रम् अन्यान् सुरान् अपि

त्वं भक्तान् सर्व यत्नेन रक्ष बाल गणेश्वरैः

गणेश्वरं सुर ईश्वरम् वपुः दधार सः शिवः

दैत्यानां धर्म विघ्नम् च चकार असौ गणेश्वरः

यः पठेत् शृणुयात् वा अपि श्रावयेत् वा सुखीभवेत्

महेश्वरस्य पुत्रको ऽभिवन्द्य तातम् अम्बिकाम्

गणैः सार्धं नमस्कृत्वा अपि अतिष्ठत् तस्य च अग्रतस्

तदा तुष्टुवुः च एकदन्तम् सुर ईशाः प्रणेमुः गणेशम् महेशं वितन्द्राः

देवैः अपि तथा अन्यैः च लब्धव्यं न अस्ति कुत्रचित्

गजाननाय कृत्यान् तु सर्वान् सर्वेश्वरः स्वयम्

समस्त लोक सम्भवम् भव आर्ति हारिणम् शुभम्

इभ आनन आश्रितम् वरं त्रिशूल पाश धारिणम्

संपूज्यो वन्दनीयश् च भविष्यसि न संशयः

वर्णात् च्युतानाम् नारीणां नराणां नर पुंगवैः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे विनायकोत्पत्तिः नाम पञ्च अधिक शततमः ऽध्यायः

जात मात्रम् सुतं दृष्ट्वा चकार भगवन्त् भवः

वर अर्थम् ईशैः वीक्ष्यते सुरा गृहं गताः तु इमे

एतत् वः कथितं सर्वं स्कन्द अग्रज समुद्भवम्

भवः सुधा अमृत उपमैः निरीक्षणैः निरीक्षणात्

ददौ निरीक्षणं क्षणात् भवः स तान् सुर उत्तमान्

जगत्त्रये ऽत्र सर्वत्र त्वं हि विघ्न गणेश्वरः

मां च नारायणं वा अपि ब्रह्माणम् अपि पुत्रक

तदा तयोः विनिर्गतः सु भैरवः स मूर्तिमान्

ततस् तदा निशम्य वै पिनाकधृक् सुरेश्वरः

सूत उवाच

सुर अपकार कारिणाम् इह एष एव नो वरः

यजन्ति तासां तेषां च त्वद् साम्यम् दातुम् अर्हसि

सम्पूज्य सर्व सिद्धि अर्थम् भक्ष्य भोज्य आदिभिः शुभैः

त्वाम् अन् अभ्यर्च्य कल्याणं श्रौतं स्मार्तं च लौकिकम्

यदा स्थिताः सुर ईश्वराः प्रणम्य च एवम् ईश्वरम्

यौवन स्थान् च वृद्धांश् च इह अमुत्र च पूजितः

विघ्नैर् बाधयसि त्वां चेद् न अर्चयन्ति फल अर्थिनः

ते अवतारः दैत्यानां विनाशाय मम आत्मजैः

यो ऽन्यायतः करोति अस्मिन् तस्य प्राणान् सदा हर

यजन्ति यज्ञैः वा विप्रैः अग्रे पूज्यो भविष्यसि

तदा अम्बिका पतिः भवः पिनाकधृङ् महेश्वरः

तत् आह भद्रम् अस्तु वः सुर ईश्वरान् महेश्वरः

ससर्ज च तदा विघ्न गणम् गणपतिः प्रभुः

स्थितो ननर्त बालकः समस्त मङ्गल आलयः

अभ्यर्चयन्ति ये लोका मानवाः तु विनायकम्

प्रणेमुः आदरात् हरम् सुरा मुदा आर्द्र लोचनाः

अध्यापनं च अध्ययनम् व्याख्यानं कर्म एव च
यो देवम् उत्तरावन्तम् उपासातै सनातनम्

यस्मै कृता शये स यश् चकार जजार सः

स देवान्त् सर्वान् उरस्य् उपदद्य संपश्यन् याति भुवनानि विश्वा

देवस्य पश्य काव्यं न ममार न जीर्यति

एक चक्रम् वर्तत एक नेमि सहस्र अक्षरम् प्र पुरो नि पश्चा

येभिर् वात इषितः प्रवाति ये ददन्ते पञ्च दिशः सध्रीचीः

यत्र देवाश् च मनुष्याश् च अराः नाभाव् इव श्रिताः

त्वं स्त्री त्वं पुमान् असि त्वं कुमार उत वा कुमारी

इन्द्रो न तस्थौ समरे धनानाम्

यत्र अतिष्ठन् एकपत्नीः परस्तात् क्व इव आसीत् मातरिश्वा तदानीम्

चतुष्पाद् भूत्वा भोग्यः सर्वम् आदत्त भोजनम्

तिर्यक् बिलः चमस ऊर्ध्व बुध्नः तस्मिन् यशो निहितं विश्व रूपम्

दिवम् एषां ददते यो विधर्ता विश्वा आशाः प्रति रक्षन्त्य् एके

बालाद् एकम् अणीयस्कम् उत एकम् न इव दृश्यते

त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः

यद् एजति पतति यच् च तिष्ठति प्राणद् अ प्राणत् निमिषच् च यद् भुवत्

उत्तरेण इव गायत्रीम् अमृते ऽधि वि चक्रमे

तद् एव मन्ये ऽहं ज्येष्ठं तद् उ न अति एति किंचन

प्राणेन तिर्यङ् प्राणति यस्मिन् ज्येष्ठम् अधि श्रितम्

तत्र इदम् सर्वम् आर्पितम् एजत् प्राणत् प्रतिष्ठितम्

अर्धेन विश्वं भुवनं जजान यद् अस्य अर्धम् कतमः स केतुः

तद् दाधार पृथिवीं विश्व रूपम् तत् सम्भूय भवत्य् एकम् एव

ये अर्वाङ् मध्य उत वा पुराणं वेदं विद्वांसम् अभितो वदन्ति

तत्र आहताः त्रीणि शतानि शङ्कवः षष्टिश् च खीला अविचाचला ये

पश्यन्ति सर्वे चक्षुषा न सर्वे मनसा विदुः

तद् आसत ऋषयः सप्त साकं ये अस्य गोपा महतो बभूवुः

अपूर्वेण इषिताः वाचस् ता वदन्ति यथायथम्

पुण्डरीकं नव द्वारम् त्रिभिर् गुणेभिर् आवृतम्

बृहन् ह तस्थौ रजसो विमानो हरितो हरिणीर् आ विवेश

स्कम्भेन इमे विष्टभिते द्यौश् च भूमिश् च तिष्ठतः

सनातनम् एनम् आहुर् उत अद्य स्यात् पुनर्णवः

मही देव्य् उषसो विभाती सा एकेन एकेन मिषता वि चष्टे

सूत्रं सूत्रस्य अहम् वेद अथ उ यद् ब्राह्मणं महत्

उत उ तद् अद्य विद्याम यतस् तत् परिषिच्यते

इदं सवितर् वि जानीहि षड् यमा एक एकजः

शतं सहस्रम् अयुतं न्यर्बुदम् असंख्येयं स्वम् अस्मिन् निविष्टम्

तिस्रो ह प्रजा अत्यायम् आयन् न्य् अन्या अर्कम् अभितो ऽविशन्त

अपां त्वा पुष्पं पृच्छामि यत्र तन् मायया हितम्

अर्धेन विश्वं भुवनं जजान यद् अस्य अर्धम् क्व तद् बभूव

या पुरस्ताद् युज्यते या च पश्चाद् या विश्वतो युज्यते या च सर्वतः

अहोरात्रे प्र जायेते अन्योन्यस्य रूपयोः

यतः सूर्यः उदेत्य् अस्तं यत्र च गच्छति

अ पाद् अग्रे सम् अभवत् सो अग्रे स्वर् आभरत्

अकामो धीरो अमृतः स्वयंभू रसेन तृप्तो न कुतश्चन ऊनः

स विद्वान् ज्येष्ठं मन्येत स विद्याद् ब्राह्मणं महत्

तस्मिन् यद् यक्षम् आत्मन्वत् तद् वै ब्रह्म विदः विदुः

तद् अस्य घ्नन्त्य् अभिपश्यत एव तस्माद् देवो रोचत् एष एतत्

उत एषाम् पिता उत वा पुत्र एषाम् उत एषाम् ज्येष्ठ उत वा कनिष्ठः

यद् अन्तरा द्यावापृथिवी अग्निर् ऐत् प्रदहन् विश्वदाव्यः

अ यातम् अस्य ददृशे न यातं परं नेदीयो ऽवरं दवीयः

महद् यक्षं भुवनस्य मध्ये तस्मै बलिं राष्ट्रभृतो भरन्ति

इमाम् एषां पृथिवीं वस्त एको ऽन्तरिक्षं पर्य् एको बभूव

अविर् वै नाम देवता ऋतेन आस्ते परीवृता

तम् एव विद्वान् न बिभाय मृत्योर् आत्मानं धीरम् अजरं युवानम्

अनन्तं विततं पुरुत्रा अनन्तम् अन्तवच् चा समन्ते

पञ्च वाही वहति अग्रम् एषां प्रष्टयो युक्ता अनुसंवहन्ति

वदन्तीर् यत्र गच्छन्ति तद् आहुर् ब्राह्मणं महत्

स्कम्भ इदं सर्वम् आत्मन्वद् यत् प्राणन् निमिषच् च यत्

ऊर्ध्वं भरन्तम् उदकं कुम्भेन इव उदहार्यम्

स्वर् यस्य च केवलं तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः

एषा सनत्नी सनम् एव जाता एषा पुराणी परि सर्वं बभूव

पूर्णात् पूर्णम् उद् अचति पूर्णं पूर्णेन सिच्यते
सत्येन ऊर्ध्वः तपति ब्रह्मणा अर्वाङ् वि पश्यति

भोग्यो भवद् अथ उ अन्नम् अदद् बहु

यो वै ते विद्याद् अरणी याभ्यां निर्मथ्यते वसु

सूत्रं सूत्रस्य यो विद्यात् स विद्याद् ब्राह्मणं महत्

ते नाक पालः चरति विचिन्वन् विद्वान् भूतम् उत भव्यम् अस्य

यया यज्ञः प्राङ् तायते तां त्वा पृच्छामि कतमा सा ऋचाम्

साम्ना ये साम संविदुर् अजस् तद् ददृशे क्व

इयं कल्याण्य् अजरा मर्त्यस्य अमृता गृहे

अन्ति सन्तं न जहात्य् अन्ति सन्तं न पश्यति

सहस्राह्ण्यं वियताव् अस्य पक्षौ हरेर् हंसस्य पततः स्वर्गम्

बृहन् ह तस्थौ रजसो विमानः पवमानो हरित विवेश

य आहुतिम् अत्यमन्यन्त देवा अपां नेतारः कतमे त आसन्

तस्या रूपेण इमे वृक्षा हरिता हरित स्रजः

आविः सन् निहितं गुहा जरन् नाम महत् पदम्

यो भूतं च भव्यं च सर्वं यश् च अधितिष्ठति

प्रजापतिश् चरति गर्भे अन्तर् अदृश्यमानो बहुधा वि जायते

द्वादश प्रधयश् चक्रम् एकं त्रीणि नभ्यानि क उ तच् चिकेत
प्रियङ्गु अनन्ता आम्र अस्थि अम्बष्ठकी कट्वङ्ग लोध्र मोचरस समङ्गा धातकी पुष्प पद्मा पद्म केसर जम्बु आम्र प्लक्ष वट कपीतन उदुम्बर अश्वत्थ भल्लातक अस्थि अश्मन्तक शिरीष शिंशपा सोमवल्क तिन्दुक प्रियाल बदर खदिर सप्तपर्ण अश्वकर्ण स्यन्दन अर्जुन अरिमेद एलवालुक परिपेलव कदम्ब शल्लकी जिङ्गिनी काश कशेरुक राजकसेरु कट्फल वंश पद्मक अशोक शाल धव सर्ज भूर्ज शण खरपुष्प पुर शमी माचीक वरक तुङ्गा अजकर्ण स्फूर्जक विभीतक कुम्भी पुष्कर बीज बिस मृणाल ताल खर्जूर तरुणानि इति एषाम् एवंविधानाम् च अन्येषाम् कषाय वर्ग परिसंख्यातानाम् औषध द्रव्याणाम् छेद्यानि खण्डशस् छेदयित्वा भेद्यानि च अणुशस् भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेन अभ्यासिच्य साधयित्वा उपसंस्कृत्य यथावत् मधु तैल लवण उपहितम् सुख उष्णम् बस्तिं श्लेष्म विकारिणे विधि ज्ञः विधिवत् दद्यात् शीतं तु मधु सर्पिर्भ्याम् उपसंसृज्य पित्त विकारिणे दद्यात्

वर्ष शतम् खलु आयुषः प्रमाणम् अस्मिन् काले सन्ति च पुनर् अधिक ऊन वर्ष शत जीविनः ऽपि मनुष्याः तेषां विकृति वर्ज्यैः प्रकृति आदि बल विशेषैः आयुषः लक्षणात् च प्रमाणम् उपलभ्य वयसः त्रित्वम् विभजेत्

तत्र ये घृत क्षीर तैल मांस रस सात्म्याः सर्व रस सात्म्याः च ते बलवन्तः क्लेश सहाः चिर जीविनः च भवन्ति रूक्ष सात्म्याः पुनर् एक रस सात्म्याः च ये ते प्रायेण अल्प बलाः अल्प क्लेश सहाः अल्प आयुषः अल्प साधनाः च भवन्ति व्यामिश्र सात्म्याः तु ये ते मध्य बलाः सात्म्य निमित्तात् भवन्ति

स चतुर्विधः सर्व तन्त्र सिद्धान्तः प्रति तन्त्र सिद्धान्तः अधिकरणसिद्धान्तः अभ्युपगमसिद्धान्तः च इति

तत् द्विविधम् वाक्छलं सामान्यच्छलं च

तस्य लक्षणं भिषज् आदीनाम् यथा उक्त गुण संपद् देश काल प्रमाण सात्म्य क्रिया आदिभिः च सिद्धि कारणैः सम्यक् उपपादितस्य औषधस्य अवचारणम् इति

अथ प्रतिष्ठापना प्रतिष्ठापना नाम या तस्या एव पर प्रतिज्ञायाः विपरीत अर्थ स्थापना

एतत् हि द्वयम् उपदेशः च परीक्षा स्यात्

तत्र सर्व तन्त्र सिद्धान्तः नाम तस्मिन् तस्मिन् सर्वस्मिन् तन्त्रे तत् तत् प्रसिद्धं यथा सन्ति निदानानि सन्ति व्याधयः सन्ति सिद्धि उपायाः साध्यानाम् इति

कार्य फलम् सुख अवाप्तिः तस्य लक्षणं मनस् बुद्धि इन्द्रिय शरीर तुष्टिः

तत्र स्थावर आत्मकः स्नेहः तैलम् अतैलम् च

ते दीर्घ आयुषः बलवन्तः श्रुत वित्त विज्ञान अपत्य सम्मान भाजः च भवन्ति

इति लवण स्कन्धः

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

प्रत्यवरेण तु सह समान अभिमतेन वा विगृह्य जल्पता सुहृद् परिषदि कथयितव्यम् अथवा अपि उदासीन परिषदि अवधान श्रवण ज्ञान विज्ञान उपधारण वचन प्रतिवचन शक्ति सम्पन्नायाम् कथयता च अवहितेन परस्य साद्गुण्य दोष बलम् अवेक्षितव्यम् समवेक्ष्य च यत्र एनम् श्रेष्ठं मन्येत न अस्य तत्र जल्पं योजयेत् अनाविष्कृतम् अयोगम् कुर्वन् यत्र तु एनम् अवरम् मन्येत तत्र एव एनम् आशु निगृह्णीयात्

प्रचरणम् इव भिक्षुकस्य बीजम् इव कर्षकस्य सूत्रं बुद्धिमताम् अल्पम् अपि अनल्प ज्ञानाय भवति तस्मात् बुद्धिमताम् ऊह अपोह वितर्काः मन्द बुद्धेः तु यथा उक्त अनुगमनम् एव श्रेयः

अथ उपालम्भः उपालम्भो नाम हेतोः दोष वचनम् यथा पूर्वम् अहेतवो हेत्वाभासा व्याख्याताः

शिष्यः च एनम् अन्वालभेत

तत्र प्रतिनिविष्टायां परिषदि ज्ञान विज्ञान वचन प्रतिवचन शक्ति सम्पन्नायाम् मूढायां वा न कथंचित् केनचित् सह जल्पो विधीयते मूढायां तु सुहृद् परिषदि उदासीनायाम् वा ज्ञान विज्ञान वचन प्रतिवचन शक्तीः अन्तरेण अपि अदीप्त यशसा महान् अविद्विष्टेन अपि सह जल्पो विधीयते

अथ वाक्यदोषः वाक्यदोषो नाम यथा खलु अस्मिन् अर्थे न्यूनम् अनर्थकम् अपार्थकं विरुद्धं च इति एतानि हि अन्तरेण न प्रकृतो ऽर्थः प्रणश्येत्
इमानि तु खलु पदानि भिषज् वाद मार्ग ज्ञान अर्थम् अधिगम्यानि भवन्ति तत् यथा वादः द्रव्यं गुणाः कर्म सामान्यं विशेषः समवायः प्रतिज्ञा स्थापना प्रतिष्ठापना हेतुः दृष्टान्तः उपनयः निगमनम् उत्तरं सिद्धान्तः शब्दः प्रत्यक्षम् अनुमानम् ऐतिह्यम् औपम्यं संशयः प्रयोजनं सव्यभिचारं जिज्ञासा व्यवसायः अर्थप्राप्तिः संभवः अनुयोज्यम् अननुयोज्यम् अनुयोगः प्रत्यनुयोगः वाक्यदोषः वाक्य प्रशंसा छलम् अहेतुः अतीत कालम् उपालम्भः परिहारः प्रतिज्ञा हानिः अभ्यनुज्ञा हेत्वन्तरम् अर्थान्तरं निग्रह स्थानम् इति

तत्र पक्ष आश्रितयोः वचनम् जल्पः जल्प विपर्ययः वितण्डा

यथा हेतु सधर्माणः विकाराः शीतकस्य हि व्याधेः हेतुभिः साधर्म्यं हिम शिशिर वात संस्पर्शाः इति ब्रुवतः परो ब्रूयात् हेतु विधर्माणः विकाराः यथा शरीर अवयवानाम् दाह औष्ण्य कोथ प्रपचने हेतु वैधर्म्यम् हिम शिशिर वात संस्पर्शाः इति

तत्र उपायान् अनुव्याख्यास्यामः अध्ययनम् अध्यापनं तद्विद्य सम्भाषा च इति उपायाः

कार्यं धातु साम्यम् तस्य लक्षणं विकार उपशमः

येषां येषां प्रशान्ति अर्थम् ये ये न परिकीर्तिताः

सन्ति हि व्याधयः शास्त्रेषु उत्सर्ग अपवादैः उपक्रमम् प्रति निर्दिष्टाः

सारात् च इति साराणि अष्ट पुरुषाणां बल मान विशेष ज्ञान अर्थम् उपदिश्यन्ते तत् यथा त्वच् रक्त मांस मेदस् अस्थि मज्ज शुक्र सत्त्वानि इति

श्लेष्मा हि स्निग्ध श्लक्ष्ण मृदु मधुर सार सान्द्र मन्द स्तिमित गुरु शीत विज्जल अच्छः

वादः तु खलु भिषजां प्रवर्तमानः प्रवर्तेत आयुर्वेदे एव न अन्यत्र

प्राक् एव च जल्पात् जल्प अन्तरम् परावर अन्तरम् परिषद् विशेषान् च सम्यक् परीक्षेत

न ह्य् अतिपतित कालम् अ प्राप्त कालम् वा भेषजम् उपयुज्यमानम् यौगिकं भवति कालो हि भैषज्य प्रयोग पर्याप्तिम् अभिनिर्वर्तयति

सम्यक् परीक्षा हि बुद्धिमतां कार्य प्रवृत्ति निवृत्ति कालौ शंसति तस्मात् परीक्षाम् अभिप्रशंसन्ति कुशलाः

साधारण लक्षणाः हि मन्द शीत उष्ण वर्ष त्वात् सुखतमाः च भवन्ति अविकल्पकाः च शरीर औषधानाम् इतरे पुनर् अत्यर्थ शीत उष्ण वर्ष त्वात् दुःखतमाः च भवन्ति विकल्पकाः च शरीर औषधानाम्

अथ व्यवसायः व्यवसायो नाम निश्चयः यथा वातिक एव अयम् व्याधिः इदम् एव अस्य भेषजं च इति

कालः पुनः संवत्सरः च आतुर अवस्था च

कल्पम् एषाम् विस्तरेण यथावत् उत्तर कालम् उपदेक्ष्यामः

मध्यानां मध्यैः सार विशेषैः गुण विशेषाः व्याख्याता भवन्ति

ते स्त्री प्रिय उपभोगाः बलवन्तः सुख ऐश्वर्य आरोग्य वित्त सम्मान अपत्य भाजः च भवन्ति

इति एवम् प्रकृतितः परीक्षेत

वयसः च इति काल प्रमाण विशेष अपेक्षिणी हि शरीर अवस्था वयो ऽभिधीयते

शङ्ख ललाट कृकाटिका अक्षि गण्ड हनु ग्रीवा स्कन्ध उदर कक्ष वक्षस् पाणि पाद संधयः स्थिर गुरु शुभ मांस उपचिताः मांस साराणाम्

यथा ज्वर लक्षणे वाच्ये प्रमेह लक्षणम् आह

कार्य योनिः धातु वैषम्यम् तस्य लक्षणं विकार आगमः

तत्र हेमन्ते हि अतिमात्र शीत उपहत त्वात् शरीरम् असुख उपपन्नम् भवत्य् अति शीत वात आध्मातम् अति दारुणीभूतम् अवबद्ध दोषम् च भेषजं पुनः संशोधन अर्थम् उष्ण स्वभावम् अति शीत उपहत त्वात् मन्द वीर्य त्वम् आपद्यते तस्मात् तयोः संयोगे संशोधनम् अयोगाय उपपद्यते शरीरम् अपि च वात उपद्रवाय

सा सार ता सुखम् उद्धताम् मेधां मनस्वि त्वम् सौकुमार्यम् अनतिबलम् अक्लेश सहिष्णु त्वम् उष्ण असहिष्णु त्वम् च आचष्टे

सहसा हि अति बलम् औषधम् अपरीक्षक प्रयुक्तम् अल्प बलम् आतुरम् अतिपातयेत् न हि अति बलानि आग्नेय वायवीयानि औषधान्य् अग्नि क्षार शस्त्र कर्माणि वा शक्यन्ते अल्प बलैः सोढुम् अ सह्य अति तीक्ष्ण वेग त्वात् हि तानि सद्यस् प्राण हराणि स्युः

तस्मात् भिषज् कार्यं चिकीर्षुः प्राक् कार्य समारम्भात् परीक्षया केवलं परीक्ष्यं परीक्ष्य कर्म समारभेत कर्तुम्
स्मृतिमन्तो भक्तिमन्तः कृतज्ञाः प्राज्ञाः शुचयो महा उत्साहाः दक्षा धीराः समर विक्रान्त योधिनः त्यक्त विषादाः सु व्यवस्थित गति गम्भीर बुद्धि चेष्टाः कल्याण अभिनिवेशिनः च सत्त्व साराः

अथ प्रत्यनुयोगः प्रत्यनुयोगो नाम अनुयोगस्य अनुयोगः यथा अस्य अनुयोगस्य पुनः को हेतुः इति

वर्षासु तु मेघ जल अवतते गूढ अर्क चन्द्र तारे धारा आकुले वियति भूमौ पङ्क जल पटल संवृतायाम् अत्यर्थ उपक्लिन्न शरीरेषु भूतेषु विहत स्वभावेषु च केवलेषु औषध ग्रामेषु तोय तोयद अनुगत मारुत संसर्गात् गुरु प्रवृत्तीनि वमन आदीनि भवन्ति गुरु समुत्थानानि च शरीराणि

अथ प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञाहानिः नाम सा पूर्व परिगृहीताम् प्रतिज्ञां पर्यनुयुक्तो यत् परित्यजति यथा प्राक् प्रतिज्ञां कृत्वा नित्यः पुरुष इति पर्यनुयुक्तः तु आह अनित्य इति

स एवं पृष्टो यदि मोहयितुम् इच्छेत् ब्रूयात् एनम् बहुविधा हि परीक्षा तथा परीक्ष्य विधि भेदः कतमेन विधि भेद प्रकृति अन्तरेण भिन्नया परीक्षया केन वा विधि भेद प्रकृति अन्तरेण परीक्ष्यस्य भिन्नस्य भेद अग्रम् भवान् पृच्छति आख्यायमानम् न इदानीम् भवतो ऽन्येन विधि भेद प्रकृति अन्तरेण भिन्नया परीक्षया अन्येन वा विधि भेद प्रकृति अन्तरेण परीक्ष्यस्य भिन्नस्य अभिलषितम् अर्थम् श्रोतुम् अहम् अन्येन परीक्षा विधि भेदेन अन्येन वा विधि भेद प्रकृति अन्तरेण परीक्ष्यं भित्त्वा अन्यथा आचक्षाणः इच्छां पूरयेयम् इति

इति चतुर्विधः सिद्धान्तः

विकृत्याः च इति विकृतिः उच्यते विकारः

रस संसर्ग विकल्प विस्तरः हि एषाम् अपरिसंख्येयः समवेतानां रसानाम् अंश अंश बल विकल्प अतिबहु त्वात्

तथा बलवति बलवत् व्याधि परिगते सु अल्प बलम् औषधम् अ परीक्षक प्रयुक्तम् अ साधकम् एव भवति

दोष आदीनाम् तु भावानां सर्वेषाम् एव हेतुमत्

अध्येय अध्यापन विधी सम्भाषा विधिः एव च

उपनयो निगमनं च उक्तम् स्थापना प्रतिष्ठापना व्याख्यायाम्

ततो भैषज्यस्य तीक्ष्ण मृदु मध्य विभागेन त्रैविध्यं विभज्य यथादोषं भैषज्यम् अवचारयेत् इति

तस्य परीक्षा मुहुर् मुहुर् आतुरस्य सर्व अवस्था विशेष अवेक्षणम् यथावत् भेषज प्रयोग अर्थम्

इति अनुलोम सम्भाषा विधिः

अथ अनुयोगः अनुयोगो नाम स यत् तद्विद्यानां तद्विद्यैः एव सार्धं तन्त्रे तन्त्र एक देशे वा प्रश्नः प्रश्न एक देशः वा ज्ञान विज्ञान वचन प्रतिवचन परीक्षा अर्थम् आदिश्यते

तत् शरीरस्य तन्त्रकम् आत्म संयोगात्

तत्र पादौ चत्वारि षट् चतुर्दश अङ्गुलानि जङ्घे तु अष्टादश अङ्गुले षोडश अङ्गुल परिक्षेपे च जानुनी चतुर् अङ्गुले षोडश अङ्गुल परिक्षेपे त्रिंशत् अङ्गुल परिक्षेपौ अष्टादश अङ्गुलौ ऊरो षष् अङ्गुल दीर्घौ वृषणौ अष्ट अङ्गुल परिणाहौ शेफः षष् अङ्गुल दीर्घम् पञ्च अङ्गुल परिणाहम् द्वादश अङ्गुलि परिणाहः भगः षोडश अङ्गुल विस्तारा कटी दश अङ्गुलम् वस्तिशिरः दश अङ्गुल विस्तारम् द्वादश अङ्गुलम् उदरम् दश अङ्गुल विस्तीर्णे द्वादश अङ्गुल आयामे पार्श्वे द्वादश अङ्गुलम् स्तनान्तरं द्वि अङ्गुलम् स्तन पर्यन्तम् चतुर्विंशति अङ्गुल विशालम् द्वादश अङ्गुल उत्सेधम् उरः द्वि अङ्गुलम् हृदयम् अष्ट अङ्गुलौ स्कन्धौ षष् अङ्गुलौ अंसौ षोडश अङ्गुलौ प्रबाहू पञ्चदश अङ्गुलौ प्रपाणी हस्तौ द्वादश अङ्गुलौ कक्षौ अष्ट अङ्गुलौ त्रिकं द्वादश अङ्गुल उत्सेधम् अष्टादश अङ्गुल उत्सेधम् पृष्ठं चतुर् अङ्गुल उत्सेधा द्वाविंशति अङ्गुल परिणाहा शिरोधरा द्वादश अङ्गुल उत्सेधम् चतुर्विंशति अङ्गुल परिणाहम् आननम् पञ्च अङ्गुलम् आस्यम् चिबुक ओष्ठ कर्ण अक्षि मध्य नासिका ललाटम् चतुर् अङ्गुलम् षोडश अङ्गुल उत्सेधम् द्वात्रिंशत् अङ्गुल परिणाहम् शिरः इति पृथक् त्वेन अङ्ग अवयवानाम् मानम् उक्तम्

विगृह्यभाषा तीव्रं हि केषांचिद् द्रोहम् आवहेत्

एतत् स विपर्ययम् उत्तरम्

एतत् सामान्यच्छलम्
तत्र बालम् अपरिपक्व धातुम् अजात व्यञ्जनम् सुकुमारम् अक्लेश सहम् असंपूर्ण बलम् श्लेष्म धातु प्रायम् षोडश वर्षम् विवर्धमान धातु गुणम् पुनः प्रायेण अनवस्थित सत्त्वम् त्रिंशत् वर्षम् उपदिष्टं मध्यं पुनः समत्व आगत बल वीर्य पौरुष पराक्रम ग्रहण धारण स्मरण वचन विज्ञान सर्व धातु गुणम् बल स्थितम् अवस्थित सत्त्वम् अविशीर्यमाण धातु गुणम् पित्त धातु प्रायम् षष्टि वर्षम् उपदिष्टम् अतः परं हीयमान धातु इन्द्रिय बल वीर्य पौरुष पराक्रम ग्रहण धारण स्मरण वचन विज्ञानम् भ्रश्यमान धातु गुणम् वायु धातु प्रायम् क्रमेण जीर्णम् उच्यते वर्ष शतम्

शिरोविरेचन द्रव्याणि पुनर् अपामार्ग पिप्पली मरिच विडङ्ग शिग्रु शिरीष तुम्बुरु पिलु अजाजि अजमोदा वार्त्ताक पृथ्वीका एला हरेणुक फलानि च सुमुख सुरस कुठेरक गण्डीर कालमालक पर्णासि क्षवक फणिज्झका हरिद्रा शृङ्गवेर मूलक लशुन तर्कारी सर्षप पत्त्राणि च अर्क अलर्क कुष्ठ नागदन्ती वचा अपामार्ग श्वेता ज्योतिष्मती गवाक्ष गण्डीर पुष्प अवाक्पुष्पी वृश्चिकाली वयःस्था अतिविषा मूलानि च हरिद्रा शृङ्गवेर मूलक लशुन कन्दाः च लोध्र मदन सप्तपर्ण निम्ब अर्क पुष्पाणि च देवदारु अगुरु सरल शल्लकी जिङ्गिनी असन हिङ्गु निर्यासाः च तेजोवती वराङ्ग इङ्गुद शोभाञ्जनक बृहती कण्टकारिका त्वचः च इति

परिक्रम्य ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयेत् _ च अभिपूजयेत्

सा एव द्विविधा सती त्रिविधा पुनर् अनेन कारण विभागेन सुहृद् परिषद् उदासीन परिषद् प्रतिनिविष्ट परिषद् च इति

न सज्जते पर वचन अवमर्दनैः न शक्यते पर वचनैः च मर्दितुम्

पार्ष्णि गुल्फ जानु अरत्नि जत्रु चिबुक शिरस् पर्व स्थूलाः स्थूल अस्थि नख दन्ताः च अस्थि साराः

तद् आयाम विस्तार समम् समुच्यते

यथा एकस्य पक्षः पुनर्भवो अस्ति इति न अस्ति इति अपरस्य तौ च स्व स्व पक्ष हेतुभिः स्व स्व पक्षम् स्थापयतः पर पक्षम् उद्भावयतः एष जल्पः

तस्मात् द्रव्याणाम् च एक देशम् उदाहरण अर्थम् रसेषु अनुविभज्य रस एकैकश्येन च नाम लक्षण अर्थम् षष् आस्थापन स्कन्धाः रसतो ऽनुविभज्य व्याख्यास्यन्ते

अथ अभ्यनुज्ञा अभ्यनुज्ञा नाम सा य इष्ट अनिष्ट अभ्युपगमः

इति वाक्यदोषाः

अथ अतीतकालम् अतीतकालं नाम यत् पूर्वं वाच्यं तत् पश्चात् उच्यते तत् काल अतीत त्वात् अ ग्राह्यम् भवति इति पूर्वं वा निग्रह प्राप्तम् अ निगृह्य परिगृह्य पक्ष अन्तरितम् पश्चात् निगृहीते तत् तस्य अतीत काल त्वात् निग्रह वचनम् असमर्थं भवति इति

तत्र इदम् वाद मर्यादा लक्षणम् भवति इदम् वाच्यम् इदम् अवाच्यम् एवं पराजितो भवति इति

अभ्युपगमसिद्धान्तो नाम स यम् अर्थम् अ सिद्धम् अ परीक्षितम् अन् उपदिष्टम् अ हेतुकम् वा वाद काले ऽभ्युपगच्छन्ति भिषजः तद् यथा द्रव्यं प्रधानम् इति कृत्वा वक्ष्यामः गुणाः प्रधानम् इति कृत्वा वक्ष्यामः वीर्यं प्रधानम् इति कृत्वा वक्ष्यामः इति एवमादिः

संहननात् च इति संहननं संहतिः संयोजनम् इति एकः ऽर्थः

वितण्डा नाम पर पक्षे दोष वचन मात्रम् एव

अध्याप्यम् अध्यापयन् हि आचार्यः यथा उक्तैः च अध्यापन फलैः योगम् आप्नोति अन्यैः च अनुक्तैः श्रेयस्करैः गुणैः शिष्यम् आत्मानम् च युनक्ति