tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
वीक्षिता व्रीडां दर्शयति

तद् समीपे चिरं स्थानम् अभिनन्दति

अविदित आकारा अपि हि गुणान् एव अनुरागात् प्रकाशयेत्

धात्रेयिकां च अस्याः प्रिय हिताभ्याम् अधिकम् उपगृह्णीयात्

बाल क्रीडनकैः बाला कलाभिर् यौवने स्थिता

क्ष्वेडितकानि सुनिमीलितकाम् आरब्धिकां लवणवीथिकाम् अनिलताडितकां गोधूमपुञ्जिकाम् अङ्गुलिताडितकां सखीभिर् अन्यानि च देश्यानि

तं देशं न मुञ्चति

भवतः च अत्र श्लोकौ

यत् किंचिद् दृष्ट्वा विहसितं करोति

अनभिहिता अपि प्रत्याचार्यकम्

आश्वयुज्याम् अष्टमी चन्द्रके कौमुद्याम् उत्सवेषु यात्रायां ग्रहणे गृहाचारे वा विचित्रैर् आपीडैः कर्ण पत्त्रभङ्गैः सिक्थक प्रधानैः वस्त्र अङ्गुलीयक भूषण दानैः च

तद् ग्रहण उपदेशेन च प्रयोज्यायां रति कौशलम् आत्मनः प्रकाशयेत्

आकर्ष क्रीडा पट्टिका क्रीडा मुष्टिद्यूत क्षुल्लक आदि द्यूतानि मध्यमाङ्गुलि ग्रहणम् षष् पाषाणक आदीनि च देश्यानि तद् सात्म्यात् तद् आप्त दास चेटिकाभिः तया च सह अनुक्रीडेत

कलासु कौतुकिनीं तद् कौशलेन गीत प्रियाम् श्रुति हरैः गीतैः

वत्सला च अपि संग्राह्या विश्वास्य जन संग्रहात्

तेषु च नायक संकथाम् अन्यस्य कथयत्सु अवहिता तां शृणोति

संयुक्तयोः च स्त्री पुंसयोः अज एडकानाम् देवकुल गृहकानाम् मृद् विदल काष्ठ विनिर्मितानाम् शुक परभृत मदन सारिका लावक कुक्कुट तित्तिरि पञ्जरकाणाम् च विचित्र आकृति संयुक्तानाम् जल भाजनानाम् च यन्त्रिकाणां वीणिकानां पटोलिकानाम् अलक्तक मनःशिला हरिताल हिङ्गुलक श्याम वर्णक आदीनाम् तथा चन्दन कुङ्कुमयोः पूग फलानाम् पत्त्राणां काल युक्तानाम् च शक्ति विषये प्रच्छन्नं दानं प्रकाश द्रव्याणाम् च प्रकाशम्

वर्धमान अनुरागम् च आख्यानके मनः कुर्वतीम् अन्वर्थाभिः कथाभिः चित्त _ च रञ्जयेत्

दृष्ट्वा एतान् भाव संयुक्तान् आकारान् इङ्गितानि च

स्व कर्मसु च प्रभविष्णुर् इव एतान् नियुङ्क्ते

प्रच्छन्न दानस्य तु कारणम् आत्मनो गुरु जनात् भयं ख्यापयेत्

यत्र यत्र च कौतुकं प्रयोज्यायाः तत् अनु प्रविश्य साधयेत्

धात्रेयिकया चोदिता नायकस्य उदवसितम् प्रविशति

दूरे स्थिता पश्यतु माम् इति मन्यमाना परिजनं स वदन विकारम् आभाषते

बालस्य अङ्क गतस्य आलिङ्गनम् चुम्बनं च करोति

यथा प्रयोज्य अनुरज्येत

यथा च सर्व अभिप्राय संवर्धकम् एनं मन्येत तथा प्रयतितव्यम्

विस्मयेषु प्रसह्यमानाम् इन्द्रजालैः प्रयोगैर् विस्मापयेत्

तया सह पुष्प अवचयम् ग्रथनं गृहकं दुहितृका क्रीडा योजनम् भक्त पान करणम् इति कुर्वीत

युवतयो हि संसृष्टम् अभीक्ष्ण दर्शनम् च पुरुषं प्रथमं कामयन्ते

तत्र कन्दुकम् अनेक भक्ति चित्रम् अल्प काल अन्तरितम् अन्यद् अन्यत् च संदर्शयेत्

तेन च दत्तं नित्यं धारयति

धन हीनः तु गुण युक्तः ऽपि मध्यस्थ गुणः हीन अपदेशः वा स धनः वा प्रातिवेश्यः मातृ पितृ भ्रातृषु च परतन्त्रः बाल वृत्तिः उचित प्रवेशः वा कन्याम् अलभ्य त्वात् न वरयेत्

भक्त पाक अर्थम् अस्या च दर्शनम्

अन्य पुरुष विशेष अभिज्ञ तया धात्रेयिका अस्याः पुरुष प्रवृत्तौ चातुःषष्टिकान् योगान् ग्राहयेत्

संमुखं तं तु न वीक्षते

तत्र कथाम् अवस्थान अर्थम् अनुबध्नाति

बालायाम् एवं सति धर्म अधिगमे संवननं श्लाघ्यम् इति घोटकमुखः

इति बालायाम् उपक्रमाः

यां च विश्वास्याम् अस्यां मन्येत तया सह निरन्तरां प्रीतिं कुर्यात्

रुच्यम् आत्मनो ऽङ्गम् अपदेशेन प्रकाशयति

देयस्य च अन्येन स्पृहणीय त्वम् इति

परिचारिकायाः तिलकम् च रचयति

नो चेद् दोष कराणि मन्येत

बाल्यात् प्रभृति च एनाम् स्वयम् एव अनुरञ्जयेत्

तथा युक्तः च मातुल कुल अनुवर्ती दक्षिणापथे बाल एव मात्रा च पित्रा च वियुक्तः परिभूत कल्पः धन उत्कर्षात् अलभ्याम् मातुल दुहित्रीम् अन्यस्मै वा पूर्व दत्ताम् साधयेत्

वीक्षणे च प्रच्छन्नम् अर्थयेत्

उदार वेषः च स्वयम् अन् उपहत दर्शनः स्यात्
क्रीडनक द्रव्याणि या अन्य पूर्वा यानि अन्यासाम् विरलशो विद्येरन् तानि अस्याः अयत्नेन सम्पादयेत्

भावं च कुर्वतीम् इङ्गित आकारैः सूचयेत्

प्रमत्तं प्रच्छन्नं नायकम् अतिक्रान्तं च वीक्षते

अन्य वर संकथासु विषण्णा भवति

तद् पक्षकैः च सह न संसृज्यत इति

तद् परिचारकैः सह प्रीतिं संकथां द्यूतम् इति च करोति

कामयमाना अपि तु न अभियुञ्जते इति प्रायोवादः

तथा कथा योजनम्
गौतमो वात्स्यात्

विप्रचित्तिर् व्यष्टेः

सनातनः सनगात्

आग्निवेश्यात्

एकर्षिर् विप्रचित्तेः

घृतकौशिकात्

आनभिम्लात आनभिम्लातात्

भारद्वाजः पाराशर्यात्

अथर्वा दैवो मृत्योः प्राध्वंसनात्

भारद्वाजो भारद्वाजात् च गौतमात् च

अथ वंशः

पाराशर्यो जातूकर्ण्यात्

गौतमो भारद्वाजात्

आसुरायणस् त्रैवणेः

पौतिमाष्यो गौपवनात्

गौतमः

कौशिकः कौण्डिन्यात्

औपजन्धनिर् आसुरेः

जातूकर्ण्य आसुरायणाच् च यास्काच् च

आग्निवेश्यः शाण्डिल्यात् च आनभिम्लातात् च

वात्स्यः शाण्डिल्यात्

सनगः परमेष्ठिनः

पशुतिमाष्यो गौपवनात्

विश्वरूपस् त्वाष्ट्रो ऽश्विभ्याम्

दध्यङ्ङ् आथर्वणो ऽथर्वणो दैवात्

परमेष्ठी ब्रह्मणः

विदर्भीकौण्डिन्यो वत्सनपातो बाभ्रवात्

ब्रह्मणे नमः

आनभिम्लातो गौतमात्

गौतमः सैतव प्राचीनयोग्याभ्याम्

सैतव प्राचीनयोग्यौ पाराशर्यात्

वैजवापायनः कौशिकायनेः

भारद्वाज आत्रेयात्

अश्विनौ दधीच आथर्वणात्

कौशिकायनिः

पाराशर्यो वैजवापायनात्

पन्थाः सौभरो ऽयास्याद् आङ्गिरसात्

माण्टिर् गौतमात्

घृतकौशिकः पाराशर्यायणात्

पाराशर्यायणः पाराशर्यात्

मृत्युः प्राध्वंसनः प्रध्वंसनात्

वत्सनपाद् बाभ्रवः पथः सौभरात्

ब्रह्म स्वयंभु

व्यष्टिः सनारोः

गालवो विदर्भीकौण्डिन्यात्

कैशोर्यः काप्यः कुमारहारितात्

त्रैवणिर् औपजन्धनेः

गौपवनः कौशिकात्

प्रध्वंसन एकर्षेः

अयास्य आङ्गिरस आभूतेस् त्वाष्ट्रात्

आत्रेयो माण्टेः
एवंविधां मूषां कृत्वा धातु निर्वाहणम् कुर्यात् इति शेषः

पुनः किंभूतां मल्लक आकाराम् गोस्तन सदृशाम्

निर्वाहण विधानम् आह छाग इत्यादि

किंभूतां छाग अस्थि भस्म निर्मित मूषाम् इति छागो बस्तः तस्य अस्थीनि तद् भस्मना निर्मिता कृता या मूषा ताम्

पुनः किंविशिष्टां घन रन्ध्राम् निबिड छिद्राम्

पुनः टङ्कण विष गुञ्जा कृत लेपाम् टङ्कणं सौभाग्यं विषं सक्तुकं गुञ्जा रक्तिका ताभिः कृतो लेपो यस्यां सा ताम्

एवंभूता मूषा दल योगे पत्त्र मेलने कार्या इति अर्थः
अशक्या परिसंख्यातुं श्रद्धेया च बुभूषता

तेषां वृद्धिः बहुविधा दृश्यते देव मानुषैः

पद्म गन्धाः च जायन्ते तत्र सर्वे च मानवाः

तासां नदी उपनद्यः च शतशस् अथ सहस्रशः

शृङ्गवान् पर्वत श्रेष्ठः पितॄणां प्रतिसंचरः

सर्वे नागा निषेवन्ते शेष वासुकि तक्षकाः

कुलीयाः च सिरालाः च रूपसास् तापसैः सह

त्रयोदश सहस्राणि वर्षाणां ते नर उत्तमाः

यत् इदम् भारतं वर्षं यस्मिन् स्वायम्भुव आदयः

महामेरौ त्रयस्त्रिंशत् क्रीडन्ते यज्ञियाः शुभाः

अङ्गा वङ्गा मद्गुरका अन्तर्गिरि बहिर्गिरी

हेमकूटे तु विज्ञेया गन्धर्वाः स अप्सरस् गणाः

नित्य पुष्प फल उपेतः सिद्ध चारण सेवितः

औण्ड्रा माषा दशार्णाः च भोजाः किष्किन्धकैः सह

भूतैः अपि निविष्टानि सन्ति ध्रुवाणि च

यवनाः च किराताः च तस्य अन्ते पूर्व पश्चिमे

जम्बु फल रसम् पीत्वा न जरा बाधते अपि तान्

मेरोः तु दक्षिणे पार्श्वे निषधस्य उत्तरेण वा

गान्धारा यवनाः च एव सिन्धुसौवीर मद्रकाः

चत्वारि भारते वर्षे युगानि मुनयः अब्रुवन्

भरद्वाजेन मुनिना प्रिय अर्थम् अवतारिताः

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राः च भागशः

अभिज्ञाताः ततस् च अन्ये विपुलाः चित्र सानवः

द्वीपानां वासिनां तेषां वृक्षाणां प्रब्रवीहि नः

अनामया हि अशोकाः च नित्यं मुदित मानसाः

अतो देशान् प्रवक्ष्यामि पर्वत आश्रयिणः च ये

शुश्रूषवः तम् ऊचुः ते प्रकामं लौमहर्षणिम्

पृथिव्याम् अपि कृत्स्नायां स प्रदेशो मनोरमः

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमन्त् ऋक्षवन्त् अपि

भारतस्य अस्य वर्षस्य नव भेदान् निबोधत

वाह्लीका वाटधानाः च आभीराः कालतोयकाः

शका द्रुह्याः पुलिन्दाः च पारद आहार मूर्तिकाः

त्रिगर्ता मण्डलाः च एव किराताः च अमरैः सह

ततः पुष्प वरः देशः तेन जज्ञे मनोरमः

इन्द्रगोपक संकाशम् जायते भासुरं च यत्

एकादश सहस्राणि तेषाम् आयुः प्रकीर्तितम्

पृष्टः तु एवम् तदा विप्रैर् यथाप्रश्नं विशेषतः

वेणा वैतरणी च एव विश्वमाला कुमुद्वती

ततः प्लवंग मातंगाः यमका मल्ल वर्णकाः

एतत् श्रुत्वा तु ऋषय उत्तरं पुनर् एव ते

स्वराज् असौ स्मृतो लोकः पुनर् वक्ष्यामि विस्तरात्

तेषां सहस्रशस् च अन्ये पर्वताः तु समीपतः

पद्म प्रभाः पद्म वर्णाः पद्म पत्त्र निभ ईक्षणाः

मध्यमं तत् मया प्रोक्तं नाम्ना वर्षम् इलावृतम्

मध्यदेशा जनपदाः प्रायशः परिकीर्तिताः

ता नद्यः अमल जलाः शुभाः

विमला चञ्चला च एव तथा च धूतवाहिनी

नागद्वीपः तथा सौम्यो गन्धर्वः तु अथ वारुणः

तोया च एव महागौरी दुर्गमा तु शिला तथा

सर्वेषां वर्ष वृक्षाणाम् शुभः फल रसः तु सः

काच्छीकाः च एव सौराष्ट्रा आनर्ता अर्बुदैः सह

य एनं जयते कृत्स्नं स सम्राज् इति कीर्तितः

एतद् वेदितुम् इच्छामः सकाशात् ते सुव्रत

मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथा एव च

तथा तैत्तिरिकाः च एव सर्वे कारस्कराः तथा

तुमुरास् तुम्बराः च एव पद्गमा नैषधैः सह

शुक्तिमन्ती शुनी लज्जा मुकुटा ह्रादिका अपि च

मलय प्रसूताः नद्यः ताः सर्वाः शीत जलाः शुभाः

तस्य नाम्ना समाख्यातो जम्बूद्वीपो वनस्पतेः

अथ अहम् वर्णयिष्यामि वर्षे अस्मिन् भारते प्रजाः

पौराणिकः तदा सूत ऋषीणां भावितात्मनाम्

आवन्ताः च कलिङ्गाः च मूकाः च एव अन्धकैः सह

आचक्ष्व नो यथातत्त्वं कीर्तितं भारतं त्वया

सूत उवाच

चतुर्दशा एव मनवः प्रजा सर्गम् ससर्जिरे

यत्र गोवर्धनो नाम मन्दरो गन्धमादनः

शूरसेना भद्रकारा बाह्याः सह पटच्चराः

सर्वाः पुण्य जलाः पुण्याः सर्व गाः च समुद्रगाः

जायन्ते मानवाः तत्र सुतप्त कनक प्रभाः

पिबन्ति बहुला नद्यो गङ्गा सिन्धुः सरस्वती

तमसा पिप्पली श्येनी तथा चित्रोत्पला अपि च

निराहाराः सर्वगाः च कुपथा अपथाः तथा

न तत्र सूर्यः तपति न च जानन्ति मानवाः

तेषां स व्यवहारः अयम् वर्तनं तु परस्परम्

दैत्यानां दानवानां च श्वेतः पर्वत उच्यते
शिप्रा हि अवन्ती कुन्ती च पारियात्र आश्रिताः स्मृताः

यतः स्वर्गः च मोक्षः च मध्यमः च अपि हि स्मृतः

ततः परं किम्पुरुषात् हरिवर्षम् प्रचक्षते

तैः विमिश्राः जानपदा आर्या म्लेच्छाः च सर्वतः

अत्रयः अथ भरद्वाजाः प्रस्थलाः सदसेरकाः

रक्षस् पिशाचाः यक्षाः च सर्वे हैमवताः तु ते

मेरुं प्रदक्षिणं कृत्वा जम्बु मूल गता पुनः

भारुकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैः तथा

तेषां परे जनपदा दक्षिणापथ वासिनः

उवाच ऋषिभिः दृष्टम् पुराण अभिमतम् तथा

सह्यस्य अनन्तरे च एते तत्र गोदावरी नदी

गोमती धौतपापा च बाहुदा च दृषद्वती

हरिवर्षे नराः सर्वे पिबन्ति इक्षु रसम् शुभम्

जम्बूखण्डस्य विस्तारं तथा अन्येषाम् विदाम् वरैः

धर्म अर्थ काम संयुक्तः वर्णानां तु स्व कर्मसु

एते देशा उदीच्याः तु प्राच्यान् देशान् निबोधत

लम्पकास् तलगानाः च सैनिकाः सह जाङ्गलैः

क्षत्रिय उपनिवेश्याः च वैश्याः शूद्र कुलानि च

योजनानां सहस्रं च शतधा च महान् पुनर्

कौशिकी तु तृतीया च निश्चला गण्डकी तथा

शोणो महानदः च एव नन्दना सुकृशा क्षमा

ऋषय ऊचुः

एते जनपदाः ख्याता विन्ध्य पृष्ठ निवासिनः

यः तु अयम् मानवो द्वीपः तिर्यञ्च् यामः प्रकीर्तितः

रामठाः कण्टकाराः च कैकेया दश नामकाः

शतद्रुः चन्द्रभागा च यमुना _ तथा

कारूषाः च आटव्याः शबराः तथा

सुह्म उत्तराः प्रविजया मार्गवा गेयमालवाः

न जरा बाधते तत्र तेन जीवन्ति ते चिरम्

पारा च धन्वतीरूपा विदुषा वेणुमती अपि

विन्ध्य पाद प्रसूताः ताः सर्वाः शीत जलाः शुभाः

वर्षे किम्पुरुषे पुण्ये प्लक्षो मधु वहः स्मृतः

अयं तु नवमः तेषाम् द्वीपः सागर संवृतः

तस्य किम्पुरुषाः सर्वे पिबन्तो रसम् उत्तमम्

वेदस्मृतिर् वेत्रवती वृत्रघ्नी सिन्धुः एव च

शाल्व मागध गोनर्दाः प्राच्या जनपदाः स्मृताः

तस्य जम्बु फल रसः नदी भूत्वा प्रसर्पति

ईश्वर अनुग्रहात् भूमिः मृतान् च ग्रसते तु तान्

तासु इमे कुरु पाञ्चालाः शाल्वाः च एव स जाङ्गलाः

विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्व पाप हराः शुभाः

संकल्प पञ्चमानाम् तु आश्रमाणां यथाविधि

तत्र जाम्बूनदं नाम कनकं देव भूषणम्

न खलु अन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधिः स्मृतः

त्रिभागा ऋषिकुल्या च इक्षुदा त्रिदिवा अचला

योजनानां सहस्रं तु द्वीपः अयम् दक्षिण उत्तरः

ऐरावती वितस्ता च विशाला देविका कुहूः

कुथ प्रावरणाः च एव ऊर्णा दवाः समुद्गकाः

स्तोशलाः कोसलाः च एव त्रैपुरा वैदिशाः तथा

महेन्द्र तनयाः सर्वाः प्रख्याताः शुभ गामिनीः

भरणात् प्रजनात् च एव मनुः भरतः उच्यते

बुद्ध्या विचार्य बहुधा विमृश्य च पुनः पुनः

तेषां मूत्रं पुरीषं वा दिक्षु अष्टासु च सर्वशः

तेषां निसर्गं वक्ष्यामि उपरिष्टात् च कृत्स्नशः

राम प्रिय अर्थम् स्वर्गीया वृक्षा दिव्याः तथा ओषधी

दश वर्ष सहस्राणि स्थितिः किम्पुरुषे स्मृता

नवराष्ट्रा माहिषिकाः कलिङ्गाः च एव सर्वशः

तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेरी च एव तु

सप्त च अस्मिन् महा वर्षे विश्रुताः कुल पर्वताः

निरुक्त वचनैः च एव वर्षं तत् भारतम् स्मृतम्

इति एताः हिमवत् पार्श्व निःसृताः

मत्स्य उवाच

पुलिन्दा विन्ध्यपुषिका वैदर्भा दण्डकैः सह

यत् च किम्पुरुषं वर्षं हरिवर्षं तथा एव च

इह स्वर्ग अपवर्ग अर्थम् प्रवृत्तिः इह मानुषे

सुवर्ण वर्णाः च नराः स्त्रियः च अप्सरसः स्मृताः

नील वैडूर्य युक्ते अस्मिन् सिद्धाः ब्रह्मर्षयः अवसन्

काशिका सुकुमारी च मन्दगा मन्दवाहिनी

तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या क्षिप्रा च ऋषभा नदी

देव लोक च्युताः सर्वे महारजत वाससः

तं पिबन्ति सदा हृष्टा जम्बु रसम् इलावृते

मत्स्याः किराताः कुल्याः च कुन्तलाः काशि कोशलाः

इन्द्रद्वीपः कशेरुः च ताम्रपर्णो गभस्तिमान्

मालवाः च करूषाः च मेकलाः च उत्कलैः सह

महारजत संकाशाः जायन्ते यत्र मानवाः

पुरंध्राः च एव शूद्राः च पल्लवाश् च आत्तखण्डिकाः
ताम्रपर्णी तथा मूली शरवा विमला तथा

अरूपाः शौण्डिकेराः च वीतिहोत्रा अवन्तयः

देव लोक च्युताः सर्वे बहु रूपाः च सर्वशः
निरामो बद्ध शमलः पिबेत् श्वयथु पीडितः

काला अजशृङ्गी सरल बस्तगन्धा हयाह्वयाः

कुलत्थ नागराभ्याम् वा चण्डा अगुरु विलेपने

अथ अतस् श्वयथुचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

प्रवृद्ध शोफ ज्वर मेह गुल्म कार्श्य आमवात अम्लक रक्तपित्तम्

स्थूल काकादनी शाल नाकुली वृषपर्णीभिः

ग्राम्य अप् ज आनूपम् पिशितम् अबलं शुष्क शाकम् तिल अन्नम्

अथ अनिल उत्थे श्वयथौ मास अर्धम् त्रिवृतं पिबेत्

एकैषीका च लेपः स्यात् श्वयथौ एक गात्र गे

सप्त अहम् मासं अथ वा स्याद् उष्ट्र क्षीर वर्तनः

गौडं पिष्ट अन्नम् दधि स लवणम् विज्जलं मद्यम् अम्लम्

आर्द्रकं वा सम गुडम् प्रकुञ्च अर्ध विवर्धितम्

स कामला शोष मनस् विकारान् कासं कफं च एव जयेत् प्रयोगः

कुर्याद् अभ्यञ्जनं तैलं लेपं स्नानाय तु उदकम्

शैलेय कुष्ठ स्थौणेय रेणुका अगुरु पद्मकैः

तैलम् एरण्ड जम् वात विष् विबन्धे तद् एव तु

क्षार चूर्ण आसव अरिष्ट मूत्र तक्राणि शीलयेत्

एक अङ्ग शोफे वर्षाभू करवीरक किंशुकैः

तैः क्वाथः स घृतः पीतो हन्ति अन्तस्ताप तृष् भ्रमान्

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

विशाला त्रिफला लोध्र नलिका देवदारुभिः

इति निजम् अधिकृत्य पथ्यम् उक्तं क्षत जनिते क्षतजं विशोधनीयम्

शोफ अतीसार हृद् रोग गुल्म अर्शस् अल्प अग्नि मेहिनाम्

अजाजि पाठा घन पञ्चकोल व्याघ्री रजन्यः सुख तोय पीताः

दशमूल कषायस्य कंसे पथ्या शतम् पचेत्

कृता पेया आज्य तैलाभ्याम् युक्ति भृष्टा परं हिता

हिंस्रा कोशातकी माद्री तालपर्णी जयन्तीभिः

तथा जाङ्गल जैः कूर्म गोधा शल्यक जैः अपि

कुर्वीत मिश्र दोषे तु दोष उद्रेक बलात् क्रियाम्

क्षार व्योष अन्वितैः मौद्गैः कौलत्थैः स कणैः रसैः

वैवर्ण्य मूत्र अनिल शुक्र दोष श्वास अरुचि प्लीह गर उदरम् च

बाल बिल्वम् च कर्ष अंशम् साधयेत् सलिल आढके

स्वप्नं च अरात्रौ श्वयथु गदवान् वर्जयेन् मैथुनं च

त्रिजातकं त्रिकटुकं किंचिद् च यवशूकजम्

श्रीवेष्टक नख स्पृक्का देवदारु प्रियङ्गुभिः

वृद्ध्या ऋद्धि हस्तिकर्णैः च सुख उष्णैः लेपनं हितम्

क्षीरं तृष् दाह मोहेषु लेप अभ्यङ्गाः च शीतलाः

स्नानं वा निम्ब वर्षाभू नक्तमाल अर्क वारिणा

नवायसं वा दोष आढ्यः शुद्ध्यै मूत्र हरीतकीः

अल्पम् अल्प पटु स्नेहम् भोजनं श्वयथोर् हितम्

मूत्रं गोर् वा महिष्या वा स क्षीरम् क्षीर भोजनः

मातुलुङ्ग अग्निमन्थेन शुण्ठी हिंस्रा अमराह्वयैः

तक्र अनुपानाम् अथवा तद्वद् वा गुड नागरम्

दधिनः चित्रक गर्भात् वा घृतं तद् तक्र संयुतम्

पुराण यव शालि अन्नम् दशमूल अम्बु साधितम्

अनम्लं मथितं पाने मद्यानि औषधवन्ति च

यथादोषं यथासन्नं शुद्धिं रक्त अवसेचनम्

आरग्वधादिना सिद्धं तैलं श्लेष्म उद्भवे पिबेत्

स संनिपात वीसर्प शोफ दाह विष ज्वरान्

अजाजि शठी जीवन्ती कारवी पौष्कर अग्निकैः

दारु दार्वी हिमं दन्ती विशाला निचुलं कणा

तक्रं सौवर्चल व्योष क्षौद्र युक्तम् गुड अभयाम्

पक्वं स चित्रकम् तद्वद् गुणैर् युञ्ज्यात् च काल विद्

शोफं त्रि दोषम् चिर जम् प्रवृद्धं निघ्नन्ति भूनिम्ब महौषधे च

प्राग्भक्तं पयसा युक्तं रसैर् वा कारयेत् तथा

पैत्ते तिक्तं पिबेत् सर्पिर् न्यग्रोधाद्येन वा शृतम्

स्नानं मूत्र अम्भसी सिद्धे कुष्ठ तर्कारी चित्रकैः

यवानकं यवक्षारं यवानीं पञ्चकोलकम्

धान्वन्तरं महातिक्तं कल्याणम् अभया घृतम्

श्वयथु क्षवथु उदर अग्नि सादैः अभिभूतः ऽपि पिबन् भवति अरोगः

श्वयथु उदर कुष्ठ पाण्डुता कृमि मेह ऊर्ध्व कफ अनिल अपहम्

घृतम् आर्द्रक नागरस्य कल्क स्वरसाभ्याम् पयसा च साधयित्वा

परं पञ्च पलम् मासं यूष क्षीर रस अशनः

स आमे विशोषितो भुक्त्वा लघु कोष्ण अम्भसा पिबेत्

चतुर्जातक तालीश मुस्ता गन्धपलाशकैः
आमिक्षाया अवदाय वाजिनस्य अवद्यति

द्यावापृथिवी समीक्षते पातं मा द्यावापृथिवी अद्य अह्नः इति

अग्निः पृथिव्या इत्य् अग्निम्

जुह्वाम् उपस्तीर्य सर्वेषां हविषां समवद्यति

नमः सदस इति सदः

नमो दिव इति दिवम्

अग्रेण प्रशास्त्रीयम् अतिक्रम्य उपविशति उन् निवत उद् उद्वतश् च गेषम् इति

यमः पितृभ्य इति यमम्

नमः सदसस्पतय इति यजमानम्

वायुर् अन्तरिक्षाद् इति वायुम्

प्रविश्य यत्र उपवेक्ष्यन् भवति तद् उपतिष्ठते ऽहे दैधिषव्य उद् अतस् तिष्ठ अन्यस्य सदने सीद यो ऽस्मत् पाकतर इति

नमः पृथिव्या इति पृथिवीम्

अग्नये प्रेष्य इति स्विष्टकृतः

सदसो दक्षिण अर्धम् परेक्षेत आगन्त पितरः पितृमान् अहं युष्माभिर् भूयासं सु प्रजसः मया यूयं भूयास्त इति

न वा वाजिनस्य

अवदाय अभिघार्य अत्याक्रम्य आश्राव्य आह प्रातः प्रातःसावस्य इन्द्राय पुरोडाशान् प्रस्थितान् प्रेष्य इति

सरस्वती मनुष्येभ्य इति सरस्वतीम्

उपरितराम् इत्य् अपरम्

देवी द्वारौ मा मा सं ताप्तम् इति सदसो द्वारौ

संप्रेष्यत्य् अग्नये ऽनुब्रूहि
मधुना तथा मरिचैः अपि माष मात्रैः सर्वान् अतीसारान् तथा सर्वजां ग्रहणीं हन्यात्

बला प्रसिद्धा तद् रसैः सप्त वेलम् सप्त वारम् भावयेत्

तारं रौप्यं मृतं मौक्तिकं मुक्ताफलं हेम स्वर्णं मृतं सारो मृत लोहः एते प्रत्येक भागिकाः

अपामार्ग ऊर्ध्वकण्टकः तद् रसैः त्रिधा भावयेत्

द्वि भागः गन्धः सूतः पारदः शुद्ध त्रि भागः

मृत्कर्पटं दत्त्वा मध्य पुटे पुटेत्

तद् आदि सिद्धः माष मात्रः देयः
द्यावा पृथिवी भवतं मे स्योने ते नो मुञ्चतम् अंहसः

द्यावा पृथिवी भवतं मे स्योने ते नो मुञ्चतम् अंहसः

द्यावा पृथिवी भवतं मे स्योने ते नो मुञ्चतम् अंहसः

ये स्रोत्या बिभृथो ये मनुष्यान् ये अमृतं बिभृथो ये हवींषि

मन्वे वां द्यावा पृथिवी सु भोजसौ ये अप्रथेथाम् अमिता योजनानि

प्रतिष्ठे ह्य् अभवतं वसूनां ते नो मुञ्चतम् अंहसः

ये कीलालैस् तर्पयथो ये घृतेन याभ्यां न ऋते किंचन शक्नुवन्ति

प्रतिष्ठे हि बभूवथुर् वसूनां प्रवृद्धे देवी सुभगे उरूची

यन् मा इदम् अभिशोचति येन वा येन वा कृतं पौरुषेयं न दैव्यम्

द्यावा पृथिवी भवतं मे स्योने ते नो मुञ्चतम् अंहसः

द्यावा पृथिवी भवतं मे स्योने ते नो मुञ्चतम् अंहसः
ईश्वरो ह त्व् अप्रजा भवितोः

ता गर्भम् अदधत

यद्य् उ निधनं कुर्यात् प्राणम् अपिहन्यात्

ततो रेवतयः पशवो ऽसृज्यन्त

तत् स्वारं भवति

वाग् वै ब्रह्म

विच्छिन्नम् इव वा एतत् साम प्रतिहारं प्रति

ईश्वरो ह तु स्वरेण यजमानस्य पशून् निःस्वरितोः

ता मित्रावरुणाव् उपैताम्

प्राणम् एव तत् पशुषु दधाति

पशुमान् एव भवति

रेवतीषु पशु कामस्य कुर्यात्

अथ ह वा एतद् भरद्वाजः पृश्नि स्तोत्रम् ददर्श पशु कामः कया नश् चित्र आ भुवद् रेवतीर् नः सधमादे ऽभी षु णः सखीनाम् इति

प्रतिहार एव प्रतिह्रियमाणे वाग् इत्य् उद्गाता ब्रूयात्

संक्रामेद् अन् आदृत्य प्रतिहारम्

ता मिथुनम् ऐच्छन्त

तद् उ तद् दुष्कर रूपम् उत सामि ताम्येत् तत्

यद् उ कवत्यौ प्राजापत्ये अभितो भवतस् तेन उ प्रजायै न एति

स यद् एकां रेवतीं मध्यतो ऽपिसृजति तेन पशुभ्यो न एति
गाङ् लिटि

ब्रुवो वचिः

पर वत् लिङ्गम् द्वन्द्व तत्पुरुषयोः

तद्राजस्य बहुषु तेन एव अ स्त्रियाम्

बहुलं छन्दसि

क्षुद्र जन्तवः

वा लिटि

न अव्ययीभावाद् अ तः ऽम् त्व् अ पञ्चम्याः

तन आदिभ्यः त थासोः

सञ्ज्ञायां कन्था उशीनरेषु

विभाषा सेना सुरा छाया शाला निशानाम्

यञ् अञोः च

विप्रतिषिद्धं च अन् अधिकरण वाचि

यङो ऽचि च

छाया बाहुल्ये

आगस्त्य कौण्डिन्ययोः अगस्ति कुण्डिनच्

गव अश्व प्रभृतीनि च

वा यौ

सनि च

तिक कितव आदिभ्यः द्वन्द्वे

इञः प्राचाम्

आत्मनेपदेष्व् अन्यतरस्याम्

न तौल्वलिभ्यः

जुहोति आदिभ्यः श्लुः

रात्र अह्न अहाः पुंसि

ण्य क्षत्रिय आर्ष ञ् इतः यूनि लुग् अण् इञोः

बहुलं छन्दसि

अदो जग्धिर् ल्यप् ति क् इति

तत्पुरुषो अ नञ् कर्मधारयः

अव्ययीभावश् च

चक्षिङः ख्याञ्

द्विगुर् एकवचनम्

तृतीया सप्तम्योः बहुलम्

अजेर् व्य् अ घञ् अपोः

सुपो धातु प्रातिपदिकयोः

लिट्य् अन्यतरस्याम्

इणो गा लुङि

णौ च सन् चङोः

येषां च विरोधः शाश्वतिकः

सभा राज अ मनुष्य पूर्वा

द्वन्द्वश् च प्राणि तूर्य सेना अङ्गानाम्

हनो वध लिङि

अव्ययाद् आप् सुपः

हेमन्त शिशिरौ अहर् रात्रे च छन्दसि

उपक आदिभ्यः ऽन्यतरस्याम् अ द्वन्द्वे

लुटः प्रथमस्य डा रौ रसः

अध्वर्यु क्रतुः अ नपुंसकम्

जातिर् अ प्राणिनाम्

मन्त्रे घस ह्वर नश वृ दह आ त् वृज् कृ गमि जनिभ्यः लेः

अत्रि भृगु कुत्स वसिष्ठ गोतम अङ्गिरोभ्यः च

अर्धर्चाः पुंसि च

विशिष्ट लिङ्गः नदी देशो अ ग्रामाः

अनुवादे चरणानाम्

आर्धधातुके

स नपुंसकम्

एतदस् त्र तसोः त्र तसौ च अनुदात्तौ

अदि प्रभृतिभ्यः शपः

वेञो वयिः

न गोपवन आदिभ्यः

विभाषा वृक्ष मृग तृण धान्य व्यञ्जन पशु शकुनि अश्ववडव पूर्वापर अधरोत्तराणाम्

विभाषा लुङ् लृङोः

अपथं नपुंसकम्

विभाषा घ्रा धेट् शा छा सः

लुङि च

पैल आदिभ्यः च

बहु अ चः इञः प्राच्य भरतेषु

न दधि पय आदीनि
तद् शासनात् न अप्रियाणि कुरुवृद्धस्य पाण्डवाः

तत्र राज ऋषि वर्येण शतयूपेन संगतः

श्रुत्वा एतत् पाण्डु तनयः व्याप्तः शोक कृशानुना

स्वस्ति ते पाहि पृथिवीं पुत्र वत् पश्य च प्रजाः

भोजने धृतराष्ट्रस्य स सूदान् स्वयम् ऐक्षत

विषण्णाः प्रययुः मूर्छाम् स्नायु शेषान् विलोक्य तान्

विदुरो अस्मिन् वने पुत्र दृश्यते न च दृश्यते

इति उक्ते धृतराष्ट्रेण समभ्यायात् यदृच्छया

आश्रमे स जनं दृष्ट्वा पलायन परः ऽभवत्

ददतः तस्य नो विघ्नं चक्रिरे पाण्डु नन्दनाः

वीत रागस्य ते तात गृहेषु एव तपस् वनम्

एवं निवसतां तेषां मिथः प्रणय शालिनाम्

उवाच राज्ञ् यातः ऽसौ राज ऋषिः परमां गतिम्

धृतराष्ट्रो ऽपि राजानं संजयेन निवेदितम्

नेत्र प्राण इन्द्रियैः क्षिप्रं तम् एव सहसा अविशत्

धृतराष्ट्र कथाम् पृष्टः पूजितः स महीभुजा

स्फुट ब्रह्माण्ड विवराः ते धाम परमं ययुः

कम्पमान तनुः वृद्धः बभूव गमन उत्सुकः

संजयः तु व्रत क्षामः यातः तुहिन भूधरम्

माम् उत्सृज्य कथं नाम गन्तुम् अर्हसि काननम्

अकाम इव कृच्छ्रेण राजधानीं समाविशत्

श्रुतस्य वयसो बुद्ध्याः विवेकस्य कुलस्य च

वनं प्रज्वलितं दृष्ट्वा समाधिं विदधे परम्

तपस् वनम् प्रविविशुः धृतराष्ट्रेण सेवितम्

तपस् वृद्धिम् ततः पृष्ट्वा कुरुवृद्धं युधिष्ठिरः

अथ अग्रे सहितः कुन्त्या धृतराष्ट्रः सह अनुजः

अथ धर्मेण वसुधां धर्मराजस्य शासतः

इति तेन अर्थ्यमानः ऽपि बुबुधे न यदा स तत्

जटा वल्कल भृत् चक्रे स अनुजः सु चिरम् तपः

ततो दाव अग्निना तेन दग्धाः ते बन्धुना यथा

गूढ मन्त्रः प्रजापाल उन्मूला हि नृप श्रियः

काले प्रवाहिनि ययुः समाः पञ्च अधिकाः दश

दृश्यः क्वचिद् अदृश्यः च विदुरः तम् अनादरात्

अर्थितः क्षत्र वृद्धेन गान्धार्या पृथया तया

प्रातर् दत्त्वा यथाकामं द्विजेभ्यो रत्न काञ्चनम्

विदुरः क्व इति पप्रच्छ स च पृष्टः तम् अब्रवीत्

महार्हः विपुलं दानं ददौ ब्राह्मण संमतम्

पुत्रैः उदश्रु नयनैः स्नुषाभिः च अर्थिता भृशम्

कौरवाणां कथं श्राद्धे तेषां वित्त व्ययम् सहे

दग्धुम् अभ्युद्यतम् क्षत्तुः अथ तत्र कलेवरम्

उक्तो युधिष्ठिरो अस्मि इति राज्ञा सम्भाषण अर्थिना

एवं शम अङ्कुरः तेषाम् सर्व संन्यास पल्लवः

उवाच नियम क्षामः दम उपशम मन्थनम्

कृच्छ्रात् इव तथा इति उक्तः जहर्ष कुरु पुंगवः

अथ धर्मात्मजो राजा तत्र सप्तर्षि सेविते

अश्लीलं ददतः सर्वे प्रतिवादं प्रचक्रिरे

निवेद्य तस्थौ निर्दुःखः स अनुजः मातुः अन्तिके

जरा शुभ्रेषु केशेषु प्रशान्ते विषय आदरे

राज्ञः षष् रस वैचित्र्य वेशवार विधायिनः

तान् एव उद्दिश्य विपुलं ददौ द्रविणम् अक्षयम्

सु पक्व मनसाम् काले वैराग्यं परमं फलम्

मासं स्थित्वा पुरं प्रायात् कुरुवृद्धेन चोदितः

अपनीत सित छत्त्र चामराः पाद चारिणः

तं तीव्र नियम क्षामम् नारद आद्याः महा ऋषयः

जाया सखस्य वैराग्यं बुबुधे न युधिष्ठिरः

अपश्यत् वीत रागाणाम् तृणे राज्ञि च तुल्य ता

नारायणं नमस्कृत्य नरं च एव नरोत्तमम्

स कृत्वा भीष्म मुख्यानाम् गुरूणां श्राद्धम् उत्तमम्

राज अर्हम् भोजनं भुङ्क्ते सर्वम् एव अम्बिकासुतः

गावल्गनि सखः पौरान् आमन्त्र्य विदुर अनुगः

निधाय कानन उपान्ते चतुर् अङ्गम् महत् बलम्

विहाय राजसं भावं बभूव ज्ञान निर्भरः

ततः समेत्य तत् सर्वम् धृतराष्ट्राय भूपतिः

भीमः तु कोप ताम्र अक्षः धनंजयम् अभाषत

त्वद् पाद सेवा संतोषम् त्यक्तुं न अहम् इह उत्सहे

स्व अन्त प्रकाश कुसुमः फलितो ज्ञान पादपः

धृतराष्ट्रो जित क्रोधः तत् आकर्ण्य वधू सखः

वायुभक्षो अस्थि शेष अङ्गः स्व इच्छा चारी निरम्बरः

फल आहारः क्षमा शायी क्षपयित्वा अथ शर्वरीम्

व्यासो ऽपि धर्मतनयं संभाव्य रचित अञ्जलिम्

राघव आदि कथा बन्धेषु अभूत् मन्द अचरः जनः

तत् सर्वथा प्रिय वियोग विष आहतानाम् शान्त्यै सुधा तनुभृतां विपुलो विवेकः
न अश्रूयत आर्ति जः शब्दो न च अदृश्यत याचकः

अ व्याप्ताः व्यापकाः सु अच्छाः स्वयं गलित वृत्तयः

चकार तद् वध कथाम् बहु शब्दम् च दुर्मदः

तत्र प्रिया सखः राजा कुन्त्या सह महामतिः

तं स अश्रु लोचनः राजा ययाचे रचित अञ्जलिः

कृतकृत्य तया प्राप्तं द्रष्टव्या द्रष्टुम् आययुः

ते प्रणम्य अम्बिका सूनुम् जननीं संजयं तथा

कदाचिद् अथ संस्मृत्य भीमः कौरव दुर्नयान्

यति धर्मेण तां सिद्धिं श्लाघ्यां क्षत्तुः अपूजयत्

कानने ते अपि अवर्तन्त जरत् तरु निरन्तरे

वर्ण आश्रम गुरोः राज्ञ् अनुजानीहि पार्थ माम्

वयं श्राद्धं करिष्यामः स्वयं शंतनु नन्दने

पप्रच्छ कुशलं कोशे पौरे जनपदे तथा

धृतराष्ट्रः स विदुरः गान्धारी च पतिव्रता

बभूव शम कामस्य वैराग्य आभरणम् मनः

अथ प्रतस्थे गान्धार्या सह राजा अम्बिकासुतः

या तु दुर्योधनः पापो नरकं सहितो ऽनुजैः

सर्वाभिः भरत स्त्रीभिः सहिताः ते महा रथाः

संसार असार ताम् ध्यायन् विवेक शरणः ऽभवत्

कन्दुक आकार वदनः दुर्लक्ष्यः सो अभवत् कृशः

इति उक्त्वा मूर्धनि उपाघ्राय निराहारः कृशो नृपम्

अहो व्रतवतः तस्य जापिनः क्षिति शायिनः

तम् अन्वधावत् एकाकी स अश्रु नेत्रः युधिष्ठिरः

विधाय अश्रुत वत् सर्वम् अभूत् संन्यास लालसः

दशां वृद्ध उचिताम् लब्धुं व्रजामि एष तपस् वनम्

इति उक्त्वा अन्तर्हिते व्यासे विषण्णेन महीभुजा

अदर्शयत् कुरु स्त्रीणाम् व्यासः स्वर्ग नदी जले

वियोग शत दग्धानाम् अवमान विष आशिनाम्

तपस् वनात् परम् मन्ये भूषणं न शरीरिणाम्

नॄणाम् अजीर्ण तृष्णा इव सततं परिवर्धते

ततस् तस्य अति निर्वेदात् भाव भ्रम पराङ्मुखम्

एक छत्त्राम् महीं राज्ञि प्रशासति युधिष्ठिरे

ततः स वह्नीन् तत्याज मुमुक्षुः निष्क्रियः मुनिः

निर्निमेष ईक्षणः मौनी तं वीक्ष्य क्षपित आशयः

संवत्सरं वायुभक्षो वर्षं च त्यक्त भोजनः

इति विश्राव्य गूढं तु सो अभवत् फल भोजनः

पर लोक गतान् सर्वान् भूपालान् सह कौरवैः

स्पृश मां पुण्य गन्धेन वपुषा धर्मनन्दन

ददर्श तेजसां राशिं प्राप्तं सत्यवती सुतम्
चतुर्दश चतुर्दश उत्तरयोः

इन्द्रो वज्रस्य उद्यन्ता षोडशः

तद् उद्गाता यजमानस्य पञ्चदशेन वज्रेण द्विषन्तं पाप्मानं भ्रातृव्यं स्तृणाति

षोडश अक्षराणि स्तोभति

चतुश्चत्वारिंशत् अक्षरा त्रिष्टुप्

षोडश अक्षराणि स्तोभति

ततो यानि दश सा विराट्

तानि चतुश्चत्वारिंशद् अक्षराणि सम्पद्यन्ते

अन्नं विराट्

ततो यानि पञ्चदश स वज्रः पञ्चदशः

स ह स इन्द्रश् छन्दसां मध्यतः प्रावसितो बहूनि छन्दांसि पुरस्ताद् बहून्य् उपरिष्टात्

त्रैष्टुभ इन्द्रः

कलाश एव तद् यजमानम् एतस्यां देव योन्याम् सिञ्चति

तद् उद्गाता यजमानस्य भ्रातृव्य आयतने भ्रातृव्यं वितक्ष्णोति भ्रातृव्य आयतने भ्रातृव्यं विनाशं नयति

स एतस्यै देव योन्यै जायते देवान् अधि