tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः श्रमः शान्तो मुनिस् तथा

श्लोकं पपाठ ह्य् उशना वृद्धिं दृष्ट्वा स तस्य च

तस्य शाखो विशाखश् च नैगमेयश् च पृष्ठजः

तं दृष्ट्वा मुनयः प्राहुः एष वै मुदिताः प्रजाः

रिपोः आधत्त बृहती चाक्षुषं सर्व तेजसम्

तेषु तेषु च पात्रेषु दुह्यमाना वसुन्धरा

ऊरुः पुरुः शतद्युम्नः तपस्वी सत्यवाच् कविः

मनोः अजायन्त दश नड्वलायां सुत उत्तमाः

ऊरोः अजनयत् पुत्रान् षडग्नेयी महा प्रभान्

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश

प्रचेतसः ताम् जगृहुर् दक्षो ऽस्यां च ततो ऽभवत्

पितृभिः दानवैः सर्पैर् वीरुद्भिः पर्वतैर् जनैः

भूः खं व्याप्तं हि तरुभिः तान् तरून् अदहन् च ते

तद् स्तोत्रम् चक्रतुर् वीरौ राजा अभूत् जन रञ्जनात्

करिष्यति महा तेजाः यशश् च प्राप्स्यते महत्

अतिरात्रश् च सुद्युम्नः च अभिमन्युकः

प्राचीन अग्राः कुशाः तस्य पृथिव्यां यजतो यतः

पृथोः पुत्रौ तु धर्म ज्ञौ जज्ञाते

सप्तविंशति सोमाय चतस्रो ऽरिष्टनेमिने

विश्वेदेवाः तु विश्वायाः साध्यान् साध्या व्यजायत

मुख ज अग्नि मरुद्भ्याम् च दृष्ट्वा च अथ द्रुम क्षयम्

ध्रुवो वर्ष सहस्राणि त्रीणि दिव्यानि हे मुने

यम् अद्य पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः

द्वे च एव बहुपुत्राय द्वे च एव अङ्गिरसे अदात्

राजसूय अभिषिक्तानाम् आद्यः स पृथिवीपतिः

पृथुर् वैन्यः प्रजाः सर्वा ररक्ष क्षेत्र पूर्वजः

रिपुं रिपुञ्जयं रिप्रं वृकलं वृकतेजसम्

कृत्तिकातः कार्त्तिकेयो यतिः सनत्कुमारकः

मनोहरायाः शिशिरः प्राणो ऽथ रमणस् तथा

अजीजनत् पुष्करिण्यां वीरिण्यां चाक्षुषो मनुम्

अग्निर् उवाच

आपो ध्रुवं च सोमं च धरश् च एव अनिलः ऽनलः

सवर्णा अधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः

तस्मात् च एव समुत्पन्नौ निपुणौ सूत मागधौ

भविष्यं जानता सृष्टा भार्या वो ऽस्तु कुलंकरी

मरुत्त्वया मरुत्वन्तो वस्वः तु वसवो ऽभवन्

अरक्षकः पाप रतः स हतो मुनिभिः कुशैः

उपगम्य अब्रवीत् एतान् राजा सोमः प्रजापतीन्

प्रत्यूषश् च प्रभावश् च वसवो ऽष्टौ च नामतः

दश वर्ष सहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः

अस्याम् उत्पत्स्यते दक्षः प्रजाः संवर्धयिष्यति

धर्मतो घोषो नागवीथी च यामि जा

हरश् च बहुरूपश् च त्र्यम्बकः च अपराजितः

प्राचीनबर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णं व्रज अजिनौ

प्रियव्रत उत्तानपादौ मनोः स्वायम्भुवात् सुतौ

प्रत्यूषात् देवलः जज्ञे विश्वकर्मा प्रभावतः

पुरोजवो अनिलस्य आसीत् अविज्ञातो ऽनलस्य च

तस्मै प्रीतो हरिः प्रादात् मुनि अग्रे स्थानकं स्थिरम्

सुरभी कश्यपात् रुद्रान् एकादश विजज्ञुषी

हविर्धानात् सुतान्

सुनीत्यां तु ध्रुवः पुत्रः तपः तेपे स कीर्तये

तासु देवाश् च नाग आद्याः मैथुनात् मनसा पुरा

सह देवैर् मुनि गणैः गन्धर्वैः स अप्सरस् गणैः

संकल्पायाः तु सङ्कल्पा इन्दोर् नक्षत्रतः सुताः

दुग्धा गौः तेन शस्य अर्थम् प्रजानां जीवनाय च

स धन्वी कवची जातः तेजसा निर्दहन् इव

अचरांश् च चरांश् च एव द्विपदो ऽथ चतुष्पदः

प्राचीनबर्हिर् भगवान् महान् आसीत् प्रजापतिः

रुद्राणां च शतं लक्षं यैर् व्याप्तं सचराचरं

काम्यां कर्दम भार्यायाः सम्राट् कुक्षिः विराज् प्रभुः

महादेव प्रसादेन तपसा भाविता सती

प्रादात् यथा ईप्सितम् क्षीरं तेन प्राणान् अधारयत्

मनुष्याः च उपजीवन्ति शिल्पं वै भूषण आदिकम्

प्रजा अर्थम् ऋषयो अथ अस्य ममन्थुः दक्षिणम् करं

धर्म सर्गम् प्रवक्ष्यामि दश पत्नीषु धर्मतः

अजीजनत् सः तां कन्यां शतरूपां तपस् अन्विताम्

कर्ता शिल्प सहस्राणाम् त्रिदशानां च वर्धकिः

शिखण्डी हविर्धानम् अन्तर्धानात् व्यजायत

स सृष्ट्वा मनसा दक्षः पश्चात् असृजत स्त्रियः

धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस् तथा

अग्नि पुत्रः कुमारश् च शरस्तम्बे व्यजायत

प्रजापति त्वम् सम्प्राप्य तुष्टा विष्णोश् च निर्गताः

तस्मात् शिष्टिं च भव्यं च ध्रुवात् शम्भुः व्यजायत
पृथिवी विषयम् सर्वम् अरुन्धत्याम् व्यजायत

अजैकपाद् अहिर् ब्रध्नस् त्वष्टा रुद्राश् च सत्तम

इत्य् आदि महापुराणे आग्नेये जगत्सर्गवर्णनं नाम अष्टादशो ऽध्यायः

सुरुचौ उत्तमः जज्ञे पुत्र उत्तानपादतः

भान्वः तु भानवः पुत्रा मुहूर्ताः तु मुहूर्त जाः
निरालस्याः सु संतुष्टाः प्रतिबोधकाः

अयशः च अर्थ नाशः च नरके च एव पातनम्

अप्रमादी प्रमाथी च प्रतीहारः स उच्यते

तस्मात् भूमि ईश्वरः प्राज्ञं धर्म काम अर्थ साधने

खलात् भयम् कस्य न नाम जायते

शूर त्व युक्ताः मृदु मन्द वाक्याः जित इन्द्रियाः सत्य पराक्रमाः च

आयुस् शील गुण उपेतः वैद्य एव विधीयते

मेधावी वाच् पटुः प्राज्ञः सत्य वादी जित इन्द्रियः

मूल्य रूप परीक्षा कृत् भवेत् रत्न परीक्षकः

नियोजयेत् हि सततं गो ब्राह्मण हिताय वै

सु संधानानि च अस्त्राणि शस्त्राणि विविधानि च

तथा चतुर्भिः भृतकम् परीक्षयेद् शीलेन कर्मणा

क्रूर बुद्धिः च निन्दकः

आयुर्वेद कृत अभ्यासः सर्वेषां प्रिय दर्शनः

शौर्य वीर्य गुण उपेतः धर्म अध्यक्षः विधीयते

कुल शील गुण उपेतः सत्य धर्म परायणः

बुद्धिमान् मतिमान् च एव पर चित्त उपलक्षकः

मणिना भूषितः सर्पः किम् असौ न भयङ्करः

दुर्गे प्रवेशितव्यानि ततः शत्रुं निपातयेत्

भृत्या बहुविधा ज्ञेया उत्तम अधम मध्यमाः

पश्यन् संचितम् आत्मानं पुनः शत्रुं निपातयेत्

अर्ध राज्य हरम् भृत्यं यो हन्यात् सः न हन्यते

मूर्खान् नियोजयेत् यः तु त्रयो अपि एते महीपतेः

रूपवान् सु प्रसन्नः च कोश अध्यक्षः विधीयते

खलस्य अहेः च वदनम् अपकाराय केवलम्

लेखकः पाठकः च एव गणकः प्रतिरोधकः

यत् किंचित् कुरुते कर्म शुभं वा यदि वा अशुभम्

दाम्भिकः कपटी च एव शठः च स्पृहया अन्वितः

सूत उवाच

अशक्तो भय भीतः च राज्ञा त्यक्तव्य एव सः

इङ्गित आकार तत्त्व ज्ञः बलवान् प्रिय दर्शनः

द्विजिह्वम् उद्वेग करम् क्रूरम् एकान्त दारुणम्

आलस्य युक्तः चेद् राजा कर्म संवर्जयेत् सदा

सर्व शास्त्र समालोकी हि एष साधुः स लेखकः

तेन स्म वर्धते राजा सूक्ष्मतो भृत्य कार्यात्

शुचिः च कठिनः च एव सूप कारः स उच्यते

समस्त स्मृति शास्त्र ज्ञः पण्डितो ऽथ जित इन्द्रियः

क्रूरो यथा उक्त वादी च एष दूतो विधीयते
तैलं प्रावृषि वर्षा अन्ते सर्पिर् अन्यौ तु माधवे

व्याधीन् जयेत् बलं कुर्यात् अङ्गानाम् च यथाक्रमम्

मृदु कोष्ठ अल्प दोषेषु काले च उष्णे कृशेषु च

मूर्छा छर्दि अरुचि श्लेष्म तृष्णा मद्यैः च पीडिताः

वात आर्त स्यन्द तिमिर दारुण प्रतिबोधिनः

तैलं त्वरायां शीते ऽपि घर्मे ऽपि च घृतं निशि

बृंहणो रस मद्य आद्यैः स भक्तः अल्पः हितः स च

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

निश्य् एव पित्ते पवने संसर्गे पित्तवत्य् अपि

प्राञ्च् मध्य उत्तर भक्तः असौ अधस् मध्य ऊर्ध्व देह जान्

द्वाभ्यां चतुर्भिः अष्टभिः यामैः जीर्यन्ति याः क्रमात्

रस भेद एकक त्वाभ्याम् चतुःषष्टिः विचारणाः

युक्त्या अवचारयेत् स्नेहं भक्ष्य आदि अन्नेन बस्तिभिः

तथा दग्ध आहत भ्रष्ट योनि कर्ण शिरस् _

ऊरुस्तम्भ अतिसार आम गल रोग गर उदरैः

स्नेह्याः न त्व् अति मन्द अग्नि तीक्ष्ण अग्नि स्थूल दुर्बलाः

ग्रन्थि नाडी कृमि श्लेष्म मेदस् मारुत रोगिषु

स्त्री स्नेह नित्य मन्द अग्नि सुखित क्लेश भीरुषु

बाल अबल कृशाः रूक्षाः क्षीण अस्र रेतसः

तत्र अपि च उत्तमम् सर्पिः संस्कारस्य अनुवर्तनात्

स्नेहस्य कल्पः स श्रेष्ठः स्नेह कर्म आशु साधनात्

नस्य अभ्यञ्जन गण्डूष मूर्ध कर्ण अक्षि तर्पणैः

स्वेद्य संशोध्य मद्य स्त्री व्यायाम आसक्त चिन्तकाः

ऋतौ साधारणे स्नेहः शस्तो ऽह्नि विमले रवौ

शमनः क्षुद्वतः अनन्नः मध्य मात्रः च शस्यते

शेषौ वसा तु संधि अस्थि मर्म कोष्ठ रुजासु च

अपप्रसूता युक्ते च नस्ये बस्तौ विरेचने

सर्पिर् मज्जा वसा तैलं स्नेहेषु प्रवरं मतम्

द्वाभ्यां त्रिभिश् चतुर्भिस् तैर् यमकस् त्रिवृतो महान्

तत्र धी स्मृति मेधा आदि काङ्क्षिणाम् शस्यते घृतम्

बाल वृद्ध पिपासा आर्त स्नेह द्विष् मद्य शीलिषु

स्नेहस्य अन्य अभिभूत त्वात् अल्प त्वात् च क्रमात् स्मृताः

वात आतप अध्व भार स्त्री व्यायाम क्षीण धातुषु

ह्यस्तने जीर्ण एव अन्ने स्नेहः अच्छः शुद्धये बहुः

पित्त घ्नाः ते यथापूर्वम् इतर घ्नाः यथोत्तरम्

रूक्ष क्लेश क्षम अति अग्नि वात आवृत पथेषु च
सन्नेषु नाराशंसेषु उत्तरेण हविर्धान उत्तरेण आग्नीध्रीयम् उत्तरेण सदः परीत्य पूर्वया द्वारा प्राग्वंशं प्रविश्य अपरेण शालामुखीयम् उपविश्य जुह्वां चतुर्गृहीतम् आज्यं गृहीत्वा दर्भेण हिरण्यं निष्टर्क्यं बद्ध्वा अवदधाति

चतुर्विंशतिर् इत्य् एकेषाम्

सर्ववेदसम् इत्य् एकेषाम्

चित्रम् इति द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति

ता उदीचीर् अन्तरेण चात्वालं च आग्नीध्रम् च उत्सृजति

एकविंशतिर् इत्य् एकेषाम्

अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा

अथ एनाः दक्षिणा दक्षिणेन वेदिम् अवस्थिता भवन्ति गवां द्वादशशतं तिला माषा ओदनो मन्थो ऽजो ऽविर् वासो हिरण्यम् अनो रथो ऽश्वो हस्ती पुरुष इति

उद् उ त्यम्

तुथो वो विश्व वेदाः विभजत्व् इति मध्यम् अवक्रामति
पुरस्तात् परिक्रम्य अध्वर्युः यजमानो वा यूपम् अनक्त्य् उदङ्ङ् उपविश्य

परिस्तरण पात्र संसादन प्रोक्षण आज्य निर्वपण अधिश्रयणानि कृत्वा उत्तर परिग्रह आदि करोत्य् आ आज्य आसादनात्

अग्रम् उत्तरेण चषालम्

स्फ्य आदि आ अग्नि निधानात्

स्रुवेण अवटे जुहोति तूष्णीम्

प्राचः पांसून् उद्वपति

अवटे शेषम् आसिञ्चति शुन्धन्ताम् इति

प्रोक्षामि इति सर्वत्र साकाङ्क्ष त्वात्

वेदिं करोति वरुणप्रघास वत्

एकम् इध्मेन प्रणयति

स पृषदाज्यम् आज्य ग्रहणम्

तद् अग्रेण यूपं प्राञ्चं निदधाति

प्रथम शकलम् च अग्रेणीः असि इति

बर्हींषि प्राञ्च्य् उदञ्चि च प्रास्यति पितृषदनम् असि इति

बर्हिषि प्लक्ष शाखाः स्तृणाति

उपर संमितम् खनति
इन्द्र अग्नी वै देवानां मुखम्

सर्वेषाम् एव देवानां प्रीत्यै

एताभिर् देवताभिः शान्तम् अन्नम् अत्स्यामि इति

प्रतिष्ठा पृथिवी ओद्म्ना असौ अनुवेद

अथ व्रीहि सस्ये वा यव सस्ये वा आगते

अथ वसन्त आगते पक्वेषु वेणुयवेषु

अथ यद् वैश्वदेवः चरुः

अथ यद् द्यावापृथिवीय एक कपालः

द्यावापृथिवी वै सस्यस्य साधयित्र्यै

तस्या एतद् एव पर्व एतत् तन्त्रम् एषा देवता एषा दक्षिणा एतद् ब्राह्मणम्
प्रजया च एव एनम् पशुभिश् च समर्धयति

अष्टाभिर् विकर्षति

ऋतुभ्य एव एनम् शमयति

गुरु मुष्टिना अवोक्षति

प्राणैर् वा एष पशुभिर् व्यृध्यते यो ऽग्निं चिनुते

यावान् एव अग्निः तस्य शुचं शमयति

अपां वा एतच् छरो यद् अवका अपाम् एतत् पुष्यं यद् वेतसः

संलुप्य उत्करे ऽध्यस्यति

त्रिः परिषिञ्चति

तं प्रथमो ऽधिक्रामति

यावान् एव अग्निः तस्य शुचं शमयति

प्रजापतेर् वा एष रसो यद् आपः

आयुर् घृतम्

तस्माद् एतं वसन्ता च प्रावृषि च अभिगच्छति

अन्तर् मृत्योर् धत्ते

स हि प्राजापत्यतमः

सप्तभिर् विकर्षयति

रूपेण एव

मण्डूकेन विकर्षति

यज् जुहोति च अव च उक्षति तान् एव प्रीणाति तान् अवरुन्द्धे

ता अब्रुवन् नो ऽभूद् इति

मण्डूकस्य आयुषा व्येति

वरुण मेनिः वा एष संचितः

नमस्कृत्य हि श्रेयांसम् उपचरन्ति

नृषदे वेड् इति प्रतिष्ठित्यै

त्रिः पुनर् अ परिषिञ्चन् पर्येति

यत् पावकवतीर् भवन्त्य् अन्नाद्याय

अन्तर् मृत्योर् धत्ते

द्वि पाद् यजमानः प्रतिष्ठित्यै

इदम् अहम् अमुम् आमुष्यायणम् अमुष्य पुत्रं प्रक्षिणामि इति

द्वाभ्याम्

न ग्राम्यान् पशून् हिनस्ति न आरण्यान्

अन्नं पावकम्

एषा वा अस्यां शुक्

शुच्य् एव अस्य शुचं दधाति

ब्रह्मणा एव मृत्योर् अन्तर्धत्ते

यन् नाम गृह्णाति मूलम् एव अस्य च्छिनत्ति

एभ्य एव एनम् लोकेभ्यश् शमयति

ता अक्षुध्यन्

यद्य् अभिचरेत् त्रिः पुनर् अ परिषिञ्चन् परीत्य या दक्षिणा श्रोणिस् तस्यां प्रक्षिणीयात्

शान्ताभिर् एव अस्य शुचं शमयति

मृत्युर् अग्निः

ते अस्य उभये प्रीता यज्ञे भवन्ति

शुचा ह्य् एष ऋतः

अश्मन् ते क्षुद् यं द्विष्मस् तं ते शुग् ऋच्छत्व् इति यम् एव द्वेष्टि तम् अस्य क्षुधा च शुचा च अर्पयति

कम् अस्मा अग्निश् चिक्यानाय भवति

तत् षट् सम्पद्यते

ब्रह्मणो वा एतद् रूपं यत् कृष्णाजिनम्

अष्ट अक्षरा गायत्री

अव अन्नाद्यम् रुन्द्धे

यं द्विष्यात् तम् अभ्यस्येत्

वर्चः दाः वरिवः दाः इति प्रजा वै वर्चः

अश्मन्न् ऊर्जं पर्वते शिश्रियाणाम् इत्य् अद्भिः परिषिञ्चति

अग्नि चित् अत्त्वा एतान् उभयान् अवरुन्द्धे

स एनं तृप्तः प्रीतो अ क्षुध्यन् उपतिष्ठते

आपश् शान्ताः

शुचा एव एनम् अर्पयति

सप्त वै छन्दांसि

हुत अदः वा अन्ये देवा अ हुत अदः ऽन्ये

प्रजापतेर् एव एनम् रसेन तर्पयति

तेजो वै हिरण्यम्

या एव अग्नौ शुक् ताम् आदाय तया एनम् अर्पयति

षड् वा ऋतवः

कृष्णाजिनस्य उपानहौ कुरुते

त्रय इमे लोकाः
शङ्करः पुरुषाः सर्वे स्त्रियः सर्वा महेश्वरी

जातवेदाः स्वयं रुद्रः स्वाहा शर्व अर्ध कायिनी

पुलस्त्यः शशभृत् मौलिः प्रीतिः कान्ता पिनाकिनः

ये ये पदार्था लिङ्ग अङ्काः ते ते शर्व विभूतयः

वृक्षः शूल आयुधः देवः शूलपाणि प्रिया लता

वरुणो भगवान् रुद्रो गौरी सर्व अर्थ दायिनी

शिवम् एव ईश्वरम् प्राहुः मायाम् गौरीं विदुः बुधाः

दृश्य वस्तु प्रजा रूपम् बिभर्ति भुवनेश्वरी

सप्ततन्तुः महादेवः रुद्राणी दक्षिणा स्मृता

शक्तिमन्तः पदार्था ये स स सर्वो महेश्वरः

विदुः भवानीम् रुचिरां कविं च परमेश्वरम्

गङ्गाधरो ऽङ्गिरा ज्ञेयः स्मृतिः साक्षात् उमा स्मृता

देवो रसयिता शम्भुः घ्राता च भुवनेश्वरः

पीठ आकृतिः उमा देवी लिङ्ग रूपः च शङ्करः

पुरुष आख्यः मनुः शंभुः शतरूपा शिवप्रिया

स्रष्टा स एव विश्वात्मा बाल चन्द्र अर्ध शेखरः

अर्था भग अङ्किता ये ये ते ते गौर्या विभूतयः

ज्ञेयं सर्वम् उमा रूपम् ज्ञाता देवो महेश्वरः

सर्वे स्त्री पुरुषाः प्रोक्ताः तयोः एव विभूतयः

विस्फुलिङ्गा यथा तावत् अग्नौ च बहुधा स्मृताः

देवः स एव भगवान् बोद्धा बाल इन्दु शेखरः

शिव भक्तः न यो राजा भक्तो ऽन्येषु सुरेषु यः

भृगुः भग अक्षि हा देवः ख्यातिस् त्रिनयन प्रिया

सा सा विश्वेश्वरी देवी स च सर्वो महेश्वरः

यमः त्र्यम्बकः देवस् तद् प्रिया गिरि कन्यका

विषयि त्वम् विभुः धत्ते विषय आत्मक ताम् उमा

विभूतीः शिवयोः मे आचक्ष्व त्वं गणाधिप

क्षेत्रज्ञ त्वम् अथो धत्ते भगवन्त् अन्धक अन्तकः

शरीरिणः तथा सर्वे शंकर अंशाः व्यवस्थिताः

त्रिनेत्रो अत्रिः उमा साक्षात् अनसूया स्मृता बुधैः

ब्रह्म आदयः सुराः सर्वे राजानः च महर्द्धिकाः

बाल इन्दु शेखरः वायुः शिवा शिव मनस् रमा

विष्णुः महेश्वरः लक्ष्मी भवानी परमेश्वरी

द्रष्टा विश्वेश्वरो देवः शशि खण्ड शिखामणिः

स्वर्ग पाताल लोक अन्त ब्रह्माण्ड आवरण अष्टकम्

शिव लिङ्गम् समुत्सृज्य यजन्ते च अन्य देवताः

सप्तसप्तिः शिवः कान्ता उमा देवी सुवर्चला

हन्त ते कथयिष्यामि विभूतीः शिवयोः अहम्

स्त्री लिङ्ग शब्द वाच्याः याः सर्वा गौर्या विभूतयः

चन्द्र अर्ध मौलिः यक्षेन्द्रः स्वयम् ऋद्धिः शिवा स्मृता

समुद्रो भगवान् रुद्रो वेला शैलेन्द्र कन्यका

आकाशं शङ्करो देवः पृथिवी शंकर प्रिया

रस जातम् उमा रूपम् घ्रेय जातम् च सर्वशः

गौरी रूपाणि सर्वाणि शरीराणि शरीरिणाम्

ब्रह्मा हरः अपि सावित्री शंकर अर्ध शरीरिणी

श्राव्यं सर्वम् उमा रूपम् श्रोता देवो महेश्वरः

सर्वे लिङ्ग मयाः लोकाः सर्वे लिङ्गे प्रतिष्ठिताः

मरीचिः भगवन्त् रुद्रः सम्भूतिः वल्लभा विभोः

तस्मात् अभ्यर्चयेत् लिङ्गम् यदि इच्छेत् शाश्वतम् पदम्

स्रष्टव्यं वस्तु जातम् तु धत्ते शंकर वल्लभा

सनत्कुमार योगि इन्द्रैः ब्रह्मनः तनय उत्तमैः

मन्तव्य वस्तु ताम् धत्ते महादेवी महेश्वरी

उमा प्रसूतिर् वै ज्ञेया दक्षो देवो महेश्वरः

नन्दिकेश्वर उवाच

परमात्मा शिवः प्रोक्तः शिवा सा च प्रकीर्तिता

पुल्लिङ्ग शब्द वाच्याः ये ते च रुद्राः प्रकीर्तिताः

मन्ता स एव विश्वात्मा महादेवो महेश्वरः

पुरुषं शङ्करं प्राहुः गौरीम् च प्रकृतिं द्विजाः

पदार्थ शक्तयः या यास् ता गौरी इति विदुः बुधाः

सनत्कुमार उवाच

विदुः भवानीम् आकूतिम् रुचिं च परमेश्वरम्

भावात् समाश्रितः रुद्रं मुच्यते न अत्र संशयः

स्व पतिम् युवतिस् त्यक्त्वा यथा जारेषु राजते

क्रतुः दक्ष क्रतु ध्वंसी संनतिर् दयिता विभोः

पूजनीयौ नमस्कार्यौ चिन्तनीयौ च सर्वदा

ऊर्जाम् आहुः उमाम् वृद्धां वसिष्ठं च महेश्वरम्

परापर विदाम् श्रेष्ठ परमेश्वर भावितैः
यशो ऽसि यशो ऽहं त्वयि भूयासम्

आनयन्ति अस्मै रथम् अश्वं हस्तिनं वा

अथ अस्मै आवसथं कल्पयित्वा

इति एषा

कुर्वन्ति अस्मै त्रिवृतं पाङ्क्तं वा

अश्वो ऽसि हयो ऽसि मयो असि इति एकादशभिर् अश्व नामभिः अश्वं यदि अश्वेन

इति प्राह

दधि मधु घृतम् इति त्रिवृत्

अरिष्टः स्वस्ति गच्छतु वि विघ्नन् अभिदासतः

रथंतरम् असि वामदेव्यम् असि बृहत् असि

इति

राष्ट्रभृत् असि आचार्य आसन्दी मा त्वत् योषम्

अर्घः

दधि मधु घृतम् आपः सक्तव इति पाङ्क्तः

कुरुत

इति हस्तिनं यदि तेन

तस्मिन् प्राच् मुखः उपविशति

इति रथम् आतिष्ठते यदि रथेन प्रविशति

कंसे दधि आनीय मधु आनयति

इति प्राह

तेन अस्य शूद्रः शूद्रा वा पादौ प्रक्षालयति सव्यम् अग्रे ब्राह्मणस्य दक्षिणम् इतरयोः

अङ्कौ न्यङ्कौ अभितस्

तद् गच्छति यत्र अस्मै अपचितिं करिष्यन्तो भवन्ति

अन्वङ्ङ् अनुसंवृजिना सो ऽनुपकिंचया वाचा एकैकम् प्राह
इन्द्रगोप प्रतीकाशम् जायते भास्वरं तु तत्

न जरा बाधते तेन न च जीर्यन्ति ते नराः

सह एव मरणं तेषां कुरूणां स्वर्ग वासिनाम्

तत्र आसीनः यतः शर्वः स अम्बः सह गणेश्वरैः

तेषां संव्यवहारः अयम् वर्तते ऽत्र परस्परम्

वर्षे तु भारते मर्त्याः पुण्याः कर्म वश आयुषः

जीवन्ति शुक्लाः ते सर्वे शिव ध्यान परायणाः

नील श्वेत त्रिशृङ्गे च भगवन्त् नीललोहितः

हेमकूटे तु गन्धर्वा विज्ञेयाः च अप्सरस् गणाः

सा ज्योतींषि अनुवर्तती ज्योतिस् गण निषेविता

वर्षाणां तत्र जीवन्ति अश्वत्थ अशन जीवनाः

धर्म अर्थ काम संयुक्तः वर्णानां तु स्व कर्मसु

महारजत संकाशाः हरिवर्षे अपि मानवाः

स्त्रियः च उत्पल वर्ण आभाः जीवितं च अयुतम् स्मृतम्

हृष्टानां सु प्रवृद्धानाम् सर्व अन्न अमृत भोजिनाम्

चन्द्र सूर्यौ न नक्षत्रं न प्रकाशम् इलावृते

सूत उवाच

विभज्यमान सलिला सा जवेन अनिलेन च

क्रीडते सु चिरम् कालं तस्मात् पुण्य जला शिवा

त्रयोदश सहस्राणि वर्षाणां ते नर उत्तमाः

केचिद् म्लेच्छाः पुलिन्दाश् च नाना जाति समुद्भवाः

अनामया हि अशोकाः च नित्यं सुख निषेविणः

एकादश सहस्राणि शतानि दश पञ्च च

सप्तमेन अनिल पथिना प्रवृत्ता च अमृत उदका

वर्ण आयुस् भोजन आद्यानि संक्षिप्य न तु विस्तरात्

न तत्र सूर्यः तपति न ते जीर्यन्ति मानवाः

गिरिं मेरुं नदी पुण्या सा प्रयाति प्रदक्षिणम्

पश्चिम अग्राः पवित्राश् च प्रतिवर्षं प्रकीर्तिताः

संकल्पः च अभिमानः च आश्रमाणां यथाविधि

हैरण्मया महाभागा हिरण्मय वन आश्रयाः

सर्वे नागाश् च निषधे शेष वासुकि तक्षकाः

हरं यजन्ति सर्व ईशम् पिबन्ति इक्षु रसम् शुभम्

नियोगात् देवदेवस्य प्रविष्टा सा महा अर्णवम्

दैत्यानां दानवानां च श्वेतः पर्वत उच्यते

शत आयुषः समाख्याता नाना वर्ण अल्प देहिनः

हैरण्मया इव अत्यर्थम् ईश्वर अर्पित मानसाः

अन्योन्यम् अनुरक्ताः च चक्रवाक सधर्मिणः

सर्व अद्रिषु महादेवो हरिणा ब्रह्मना अम्बया

मेरोः अन्तर कूटेषु निपपात चतुर्षु अपि

काल आम्र भोजनाः सर्वे निरातङ्का रति प्रियाः

समन्तात् समतिक्रम्य सर्व अद्रीन् प्रविभागशः

सिद्धैः देवैः च पितृभिर् दृष्टो नित्यं विशेषतः

नीलश् च वैडूर्य मयः श्वेतः शुक्लो हिरण्मयः

देव लोक आगताः तत्र जायन्ते हि अजर अमराः

अनामया हि अशोकाः च सर्वे ते शिव भाविताः

अस्मात् प्रवृत्ता पुण्य उदा नदी तु आकाश गामिनी

शृङ्गवान् पर्वतः च एव पितॄणां निलयः सदा

सुवर्ण वर्णाः च नराः स्त्रियः च अप्सरसा उपमाः

भद्राश्वे शुक्ल वर्णाः च स्त्रियः चन्द्र अंशु संनिभाः

दश वर्ष सहस्राणि स्थितिः किंपुरुषे नृणाम्

दश वर्ष सहस्राणि जीवन्ति शिव भाविताः

मध्यमं यत् मया प्रोक्तं नाम्ना वर्षम् इलावृतम्

जम्बु फल रस आहाराः अनिष्पन्दाः सु गन्धिनः

त्रयोदश सहस्राणि शतानि दश पञ्च च

आकाश अम्भस् निधिः यः असौ सोम इति अभिधीयते

तत्र जाम्बूनदं नाम कनकं देव भूषणम्

मयूर बर्ह वर्णः तु शातकुंभस् त्रिशृङ्गवान्

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश् च सर्वशः

सरोवरेभ्यः सम्भूताः तु असंख्याताः द्विजोत्तमाः

जंबूद्वीपे तु तत्र अपि कुरु वर्षम् सु शोभनम्

पूर्वे किराताः तस्य अन्ते पश्चिमे यवनाः स्मृताः

नागद्वीपं तथा सौम्यं गान्धर्वं वारुणं गताः

सदा तु चन्द्र कान्तानाम् सदा यौवन शालिनाम्

नन्दिना च गणैः च एव वर्षेषु च वनेषु च

इह स्वर्ग अपवर्ग अर्थम् प्रवृत्तिः यत्र मानुषी

इज्या युद्ध वणिज्याभिः वर्तयन्तो व्यवस्थिताः

जम्बु फल रसम् पीत्वा न जरा बाधते तु इमान्

महा बलाः त्रयस्त्रिंशद् रमन्ते याज्ञिकाः सुराः

क्षुद्र नद्यः तु असंख्याताः गङ्गा

अस्या विनिर्गता नद्यः शतशस् अथ सहस्रशः

तत्र चन्द्र प्रभम् शम्भोः विमानम् चन्द्रमौलिनः

नाना देव अर्चने युक्ता नाना कर्म फल आशिनः

जीवन्ति ते महा वीर्याः न च अन्य स्त्री निषेविणः
चत्वारि अशीतिः च तथा सहस्राणां समुच्छ्रितः

योजनानां महा मेरुः श्रीकण्ठ आक्रीड कोमलः

आयुस् प्रमाणम् जीवन्ति वर्षे दिव्ये तु इलावृते

कुरु वर्षे तु कुरवः स्वर्ग लोकात् परिच्युताः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे भुवनकोशस्वभाववर्णनं नाम द्विपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः

हिमवान् यक्ष मुख्यानाम् भूतानाम् ईश्वरस्य च

नीले तु वैडूर्य मये सिद्धा ब्रह्मर्षयो ऽमलाः

न क्षुधा न क्लमः च अपि न जनो मृत्युमांस् तथा

नाना ज्ञान अर्थ सम्पन्नाः दुर्बलाः च अल्प भोगिनः

सर्व द्वीप अद्रि वर्षेषु बहवः परिकीर्तिताः

परिवर्तति अहरहर् यथा सोमः तथा एव सा

इन्द्रद्वीपे तथा केचिद् तथा एव च कसेरुके
पयो मे देवा अददुः पयो मनुष्या उत

इदं चिन् मे कृतम् अस्ति इदम् चित् शक्नवानि

पर्युक्षणीं समिधश् च आदाय मा प्र गाम इति आव्रज्य ऊर्जम् बिभ्रद् इति गृहान् उपतिष्ठते

वीर्यं मे देवा अददुः वीर्यं मनुष्या उत

यदि अन्या द्वितीया भवति अपरम् तस्यै

निजाय दासाय इति एके

स ते श्रैष्ठ्याय जायतां स सोमे साम गायत्व् इति

मनो न्व् आह्वामहे नाराशंसेन स्तोमेन

रमध्वं मा बिभीतन अस्मिन् गोष्ठे करीषिणः

पितॄणां च मन्मभिः

अभूद् दूत इत्य् अग्निं प्रत्यानयति

वयं सोम व्रते तव मनस् तनूषु बिभ्रतः प्रजावन्तः सचेमहि

यथा इह पुरुषो ऽसत्

ये सजाताः सुमनसो जीवा जीवेषु मामकाः

अर्वाच्य् उपसंक्रमे मा पराच्य् उप वः तथा

गृह्येष्व् अप्य् अनाहिताग्नेः

प्राग्रतमं श्रोत्रियाय

अथ यस्य भार्या दासी वा प्रद्राविणी भवति ये ऽमी तण्डुलाः प्रसव्यं परिकीर्णा भवन्ति तांस् तस्यै प्रयच्छति

यत् चरुस्थाल्याम् ओदन अवशिष्टम् भवति तस्य ऊष्म भक्षम् भक्षयित्वा ब्राह्मणाय दद्यात्

आ न एतु मनः पुनः क्रत्वे दक्षाय जीवसे

पयः पितृभ्य आहार्षं पयस्वन्तो गृहा मम

पुनर् नः पितरो मनो ददातु दैव्यो जनः

जीवं व्रातं सचेमहि

त्वम् अग्न ईडित आ त्वा अग्ने इन्धीमहि इति

यदि ब्राह्मणो न लभ्येत अप्सु अभ्यवहरेत्

तेषां श्रीर् मयि कल्पताम् अस्मिन् गोष्ठे शतं समा इति

पितरश् चिन् मा वेदन्न् इति

वीर्यं पितृभ्य आहार्षं वीरवन्तो गृहा मम इति

ज्योक् च सूर्यं दृशे

अन्तर् उपातीत्य समिधो ऽभ्यादधाति

ऊर्जं पितृभ्य आहार्षम् ऊर्जस्वन्तो गृहा मम

इमं सम् इन्धिषीमह्य् आयुष्मन्तः सु वर्चसः

ऊर्जं मे देवा अददुर् ऊर्जं मनुष्या उत

आ धत्त पितरो गर्भं कुमारं पुष्कर स्रजम्

यो ह यजते तं देवा विदुर् यो ददाति तं मनुष्या यः श्राद्धानि कुरुते तं पितरस् तं पितरः

ऊर्जं दुहानाः शुचयः शुचि व्रताः गृहा जीवन्त उप वः सदेम

अस्मिन् सहस्रं पुष्यास्म एधमानाः स्वे गृहे

आ त्वा अरुक्षत् वृषभः पृश्निर् अग्रियो मेधाविनं पितरो गर्भम् आ दधुः
शीत प्रिय त्वम् गल तालु शोषः माधुर्यम् आस्ये कर पाद दाहः

प्रमेहेण विना अपि एताः जायन्ते दुष्ट मेदसः

स हृष्ट रोमा पिष्टेन पिष्ट वत् बहुलं सितम्

स क्रामते पित्त कृताः तु याप्याः साध्यो ऽस्ति मेहो यदि न अस्ति दिष्टम्

कालेन उपेक्षितः सर्वो हि आयाति मधुमेह ताम्

दहति त्वचम् उत्थाने ज्वालिनी कष्ट दायिनी

पिडिकाः ताः भवेयुः स्यात् दोष उद्रेकः यथायथम्

संधि मर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु

स्वेदो अङ्ग गन्धः शिथिल त्वम् अङ्गे शय्या अशन स्वप्न सुख अभिषङ्गः

हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रा संनिभम् शकृत्

क्रुद्धे धातु क्षयात् वायौ दोष आवृत पथे यदा

मज्ज आभम् मज्ज मिश्रम् वा मज्जमेही मुहुर् मुहुर्

मेहति उदकमेहेन किंचिद् आविल पिच्छिलम्

शीतमेही सु बहुशस् मधुरं भृश शीतलम्

प्रमेहाणां निदानं ते वक्ष्ये ऽहं शृणु सुश्रुत

क्षणात् क्षीणः क्षणात् पूर्णः भजते कृच्छ्र साध्य ताम्

नवं धान्यं सुरा सूप मांस इक्षु गुड गोरसम्

सामान्य लक्षणम् तेषां प्रभूत आविल मूत्र ता

हस्ती मत्त इव अजस्रम् मूत्रं वेग विवर्जितम्

उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफ जन्मनाम्

शुक्र आभम् शुक्र मिश्रम् वा शुक्रमेही प्रमेहति

सान्द्रीभवेत् पर्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति

मूत्रयेत् सिकतामेही सिकता रूपिणः मलान्

महती पिडिका नीला विनता नाम सा स्मृता

अच्छं बहु सितम् शीतं निर्गन्धम् उदक उपमम्

हृद् नेत्र जिह्वा श्रवण उपदाहाः घन उग्र ता केश नख अभिवृद्धिः

सम्पूरणात् वा कफ सम्भवः स्यात् क्षीणेषु दोषेषु अनिल आत्मकः वा

मसूरी आकृति संस्थाना विज्ञेया तु मसूरिका

दोष दूष्याः विशेषे ऽपि तद् संयोग विशेषात्

स्वादु अम्ल लवण स्निग्ध गुरु पिच्छिल शीतम्

स दाहा कूर्म संस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः

वस्तिम् आश्रित्य कुरुते प्रमेहात् दूषितः कफः

सद्यः पित्त उल्बणाः तु अन्याः सम्भवन्ति अल्प मेदसः

वसामेही वसा मिश्रम् वसा आभम् मूत्रयेत् मुहुर्

वात जानाम् उदावर्तः कम्प कम्प हृद्ग्रह हृद्ग्रह लोल लोल ताः ताः

हारिद्रं रक्त वर्णम् वा मेह प्राग्रूप वर्जितम्

धातुं वस्तिम् उपानीय तत् क्षयेत् च एव मारुतः

पुत्रिणी च विदारी च दुःसहा बहु मेदसः

वस्ति मेहनयोः तोदः मुष्क अवदरणम् ज्वरः

सुरामेही सुरा तुल्यम् उपरि अच्छम् अधस् घनम्

सर्षप उपम संस्थाना जिह्वा पाक महा रुजा

मधुमेही मधु समम् जायते स किल द्विधा

षष् चत्वारः अनिलात् ते च मेदस् मूत्र कफ आवहाः

धन्वन्तरिः उवाच

तावत् च न उपलक्ष्यन्ते यावद् वर्णं च वर्जितम्

मूत्र वर्ण आदि भेदेन भेदो मेहेषु कल्प्यते

तृष्णा प्रमेहे मधुरं मधु आमये स्याद् विविधो विकारः

शराविका कच्छपिका ज्वालिनी विनता अलजी

गन्ध वर्ण रस स्पर्शैः क्षारेण क्षार तोय वत्

प्रमेहा विंशतिः तत्र श्लेष्मणो दश पित्ततः

भविष्यतो मेह गणस्य रूपं मूत्रे ऽपि धावन्ति पिपीलिकाः च

समे सम कृताः दोषे परम त्वात् तथा अपि च

अन्नस्य कफ संश्लेषात् प्रायस् तत्र प्रवर्तनम्

शूलम् उन्निद्र ता शोषः श्वासः कासं च जायते

अन्त उन्नता मध्य निम्ना अक्लेद सु रुजा अन्विता

विस्रं माञ्जिष्ठमेहे च मञ्जिष्ठा सलिल उपमम्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे प्रमेहनिदानं नाम एकोनषष्ट्युत्तरशततमः ऽध्यायः

रक्ता सिता स्फोट चिता दारुणा तु अलजी भवेत्

पित्तं रक्तम् अति क्षीणे कफ आदौ मूत्र संश्रयम्

विदारी कन्द वत् वृत्ता कठिना च विदारिका

सम्पूर्ण रूपाः कफ पित्त मेहाः क्रमेण ये वै रति सम्भवाः च

मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी स विदारिका
ततस् त्रीन् अतिग्राह्यान् गृह्णात्य् अग्न आयूंषि पवस इत्य् एतैस् त्रिभिर् अनुवाकैः

तत उक्थ्यम् उपयाम गृहीतः असि इन्द्राय त्वा बृहद्वते वयस्वत इति

राज पुत्रः ध्रुवं गोपायति इति विज्ञायते

विश्वेभ्यस् त्वा देवेभ्य इति पूतभृतम्

उपयाम गृहीतः असि प्रजापतये त्वा इति द्रोणकलशम् अभिमृशेत्

बर्हिः मुष्टिम् धून्वन्न् अध्वर्युः प्रथमं सर्पति गायत्रः पन्था वसवो देवता वृकेण अपरिपरेण पथा स्वस्ति वसून् अशीय इति वाग् अग्रेगा अग्र एत्व् इति च

प्रपीड्य पवित्रं पूतभृति वितत्य मैत्रावरुण चमसीयाः एकधनासु व्यानयति

पवमान ग्रहान् गृह्णाति

इन्द्राय त्वा इति आधवनीयम्

हिरण्ये ऽधि सादयेद् आयुष्कामस्य

अध्वर्युं प्रस्तोता अन्वारभते प्रस्तोतारम् उद्गाता उद्गातारम् प्रतिहर्ता प्रतिहर्तारं ब्रह्मा ब्रह्माणं यजमानः

ततो ध्रुवं मूर्धानं दिवो अरतिं पृथिव्या इति

ध्रुवे गृहीते यजमानो न प्रस्रावयत्य् आ अवनयनात्

यत्र क्व च किं च पूतभृत्य् अवनयेत् तिरः पवित्रम् एव अवनयेत् अन्यत्र द्रोणकलशात्

तत्र एषः अत्यन्त प्रदेशः

यं कामयेत सर्वम् आयुर् इयाद् इति तस्य पूर्णं ग्रहं गृह्णीयात्

पुरस्तात् उपयामाः यजुषा गृह्यन्त उपरिष्टात् उपयामाः ऋचा यज्ञस्य धृत्या इति विज्ञायते

सप्तहोतारं च हुत्वा उदञ्चः प्रह्वा बहिष्पवमानाय प्रसर्पन्ति