tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अर्थः च राज्ञः

श्रोत्र त्वच् चक्षुस् जिह्वा घ्राणानाम् आत्म संयुक्तेन मनसा धिष्ठितानाम् स्वेषु स्वेषु विषयेष्व् आनुकूल्यतः प्रवृत्तिः कामः

काल एव हि पुरुषान् अर्थ अनर्थयोः जय पराजययोः सुख दुःखयोः च स्थापयति

उपाय प्रतिपत्तिः शास्त्रात्

स्पर्श विशेष विषयात् त्व् अस्य अभिमानिक सुख अनुविद्धा फलवती अर्थ प्रतीतिः प्राधान्यात् कामः

बाल्ये विद्या ग्रहण आदीन् अर्थान्

शरीर स्थिति हेतु त्वात् आहार सधर्माणः हि कामाः

शास्त्रस्य अनभिशङ्क्य त्वात् अभिचार अनुव्याहारयोः च क्वचित् फल दर्शनात् नक्षत्र चन्द्र सूर्य तारा ग्रह चक्रस्य लोक अर्थम् बुद्धि पूर्वकम् इव प्रवृत्तेर् दर्शनाद् वर्ण आश्रम आचार स्थिति लक्षण त्वात् च लोकयात्राया हस्त गतस्य च बीजस्य भविष्यतः सस्य अर्थे त्याग दर्शनात् चरेत् धर्मान् इति वात्स्यायनः

वरं सांशयिकान् निष्काद् असांशयिकः कार्षापणः

संप्रयोग पर अधीन त्वात् स्त्री पुंसयोः उपायम् अपेक्षते

स्थाविरे धर्मं मोक्षं च

एवम् अर्थं च कामं च धर्मं च उपाचरन् नरः

अनित्य त्वात् आयुषो यथोपपादं वा सेवेत

कार्यं तद् अपि कुर्वीत न त्व् एक अर्थम् द्वि बाधकम्

धर्म अर्थयोः प्रधानयोर् एवम् अन्येषां च सतां प्रत्यनीक त्वात्

एष्यत् फल त्वात् सांशयिक त्वात् च

धर्मस्य अलौकिक त्वात् तद् अभिधायकम् शास्त्रं युक्तम्

उपाय पूर्वक त्वात् अर्थ सिद्ध्याः

तम् अध्यक्ष प्रचारात् वार्त्ता समय विद्भ्यः _ च इति

तद् मूल त्वान् लोकयात्रायाः

ब्रह्मचर्यम् एव त्व् विद्या ग्रहणात्

कालेन व्यवरोपितः

अननुष्ठीयमाना अपि यदृच्छया भवेयुः

तं कामसूत्रान् नागरिक जन समवायात् च प्रतिपद्येत

फल भूताः च धर्म अर्थयोः

अवश्यं भाविनो अपि अर्थस्य उपाय पूर्वक त्वात् एव

एषां समवाये पूर्वः पूर्वो गरीयान्

न च अर्थ घ्नम् सुखं च इति शिष्टाः तत्र व्यवस्थिताः

वरम् अद्य कपोतः श्वो मयूरात्

कालेन बलिर् इन्द्रः कृतः

तथा प्रमादं लाघवम् अ प्रत्ययम् अ ग्राह्य ताम् च

भवन्ति च अत्र श्लोकाः

विद्या भूमि हिरण्य पशु धान्य भाण्ड उपस्कर मित्र आदीनाम् अर्जनम् अर्जितस्य विवर्धनम् अर्थः

वेश्यायाः च इति त्रिवर्ग प्रतिपत्तिः

काल एव पुनर् अपि एनम् कर्ता इति काल कारणिकाः

इति लौकायतिकाः

न अर्थान् चरेत्

न निष्कर्मणो भद्रम् अस्ति इति वात्स्यायनः

अलौकिक त्वात् अदृष्टार्थ त्वात् अप्रवृत्तानां यज्ञ आदीनाम् शास्त्रात् प्रवर्तनम् लौकिक त्वात् दृष्टार्थ त्वात् च प्रवृत्तेभ्यः च मांस भक्षण आदिभ्यः शास्त्राद् एव निवारणं धर्मः

कामं च यौवने

त्रिवर्ग साधकम् यत् स्याद् द्वयोर् एकस्य वा पुनः

किं स्यात् परत्र इति आशङ्का कार्ये यस्मिन् न जायते

न हि भिक्षुकाः सन्ति इति स्थाल्यो न अधिश्रीयन्ते

तिर्यग्योनिषु अपि तु स्वयं प्रवृत्त त्वात् कामस्य नित्य त्वात् च न शास्त्रेण कृत्यम् अस्ति इति आचार्याः

प्रयत्नतो ऽपि हि एते अनुष्ठीयमाना न एव कदाचित् स्युः

बहवः च काम वशगाः स गणाः एव विनष्टाः श्रूयन्ते
तैजसात् तु विकुर्वाणात् इन्द्रियाणि दश अभवन्

दिश् वात अर्क प्रचेतः अश्वि वह्नि इन्द्र उपेन्द्र मित्रकाः

मूर्धभिः सत्यलोकः तु ब्रह्म लोकः सनातनः

सृज्यं सृजामि सृष्टो ऽहम् ईक्षय एव अभिचोदितः

सत्त्वं रजः तमः इति निर्गुणस्य गुणाः त्रयः

महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम्

वर्ष पूग सहस्र अन्ते तत् अण्डम् उदके शयम्

भूर्लोकः कल्पितः पद्भ्यां भुवर्लोको ऽस्य नाभितः

तदा संहत्य च अन्योन्यम् भगवत् शक्ति चोदिताः

तत् विजानीहि यज् ज्ञानम् आत्म तत्त्व निदर्शनम्

कार्य कारण कर्तृ त्वे द्रव्य ज्ञान क्रिया आश्रयाः

यदा एते ऽसंगता भावा भूत इन्द्रिय मनः गुणाः

नभसो ऽथ विकुर्वाणात् अभूत् स्पर्श गुणः ऽनिलः

सम्यक् कारुणिकस्य इदम् वत्स ते विचिकित्सितम्

एतन् मे पृच्छतः सर्वं सर्वज्ञ सकल ईश्वर

वैकारिकान् मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश

यद् विज्ञानः यद् आधारः यद् परः त्वम् यद् आत्मकः

काल कर्म स्वभाव स्थः जीवो जीवम् अजीवयत्

कर आमलक वत् विश्वम् विज्ञान अवसितम् तव

तमः प्रधानः तु अभवत् द्रव्य ज्ञान क्रिया आत्मकः

ऊर्वोः वैश्यः भगवतः पद्भ्यां शूद्रो व्यजायत

भूर्लोकः कल्पितः पद्भ्यां भुवर्लोको ऽस्य नाभितः

पुरुषस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रम् एतस्य बाहवः

ज्ञान शक्तिः क्रिया शक्तिः बुद्धिः प्राणः च तैजसौ

परा अन्वयात् रस स्पर्श शब्द रूप गुण अन्वितः

कर्मणो जन्म महतः पुरुष अधिष्ठितात् अभूत्

स्थिति सर्ग निरोधेषु गृहीता मायया विभोः

न अनृतम् तव तच् च अपि यथा मां प्रब्रवीषि भोः

नाम रूप गुणैः भाव्यम् सत् असत् किंचिद् अन्यतस्

एकः सृजसि भूतानि भूतैः एव आत्म मायया

आत्मन् यदृच्छया प्राप्तं विबुभूषुः उपाददे

महतः तु विकुर्वाणात् रजः सत्त्व उपबृंहितात्

यद् रूपम् यद् अधिष्ठानम् यतः सृष्टम् इदं प्रभो

यस्य इह अवयवैः लोकान् कल्पयन्ति मनीषिणः

विमोहिता विकत्थन्ते मम अहम् इति

कालात् गुण व्यतिकरः परिणामः स्वभावतः

कटि आदिभिः अधस् सप्त सप्त ऊर्ध्वम् जघन आदिभिः

नारायण पराः लोका नारायण पराः मखाः

स एष भगवांल् लिङ्गैः त्रिभिः एतैः अधोक्षजः

वैकारिकः तैजसः च तामसः च इति यद् भिदा

सर्वं हि एतत् भवान् वेद भूत भव्य भवत् प्रभुः

पातालं पाद तलतः इति लोक मयः पुमान्

तेन खेदयसे नः त्वम् पर आशङ्काम् च यच्छसि

विलज्जमानया यस्य स्थातुम् ईक्षा पथे ऽमुया

तद् कट्याम् च अतलम् क्ﾱप्तम् ऊरुभ्यां वितलं विभोः

सहस्र ऊरु अङ्घ्रि बाहु अक्षः सहस्र आनन शीर्षवान्

तेजसः तु विकुर्वाणात् आसीत् अम्भः रस आत्मकम्

द्रव्य शक्तिः क्रिया शक्तिः ज्ञान शक्तिः इति प्रभो

विशेषः तु विकुर्वाणात् अम्भसः गन्धवान् अभूत्

यद् आयतन निर्माणे न शेकुः ब्रह्म वित्तम

अ विज्ञाय परं मत्त एतावत् त्वं यतो हि मे

द्रव्यं कर्म च कालः च स्वभावो जीव एव च

कालं कर्म स्वभावं च माया ईशः मायया स्वया

ब्रह्मा उवाच

सत् असत् त्वम् उपादाय च उभयम् ससृजुः हि अदः

स्वर्लोकः कल्पितो मूर्ध्ना इति वा लोक कल्पना

स भवान् अचरत् घोरम् यत् तपः सु समाहितः

आत्मन् भावयसे तानि न पराभावयन् स्वयम्

परान्वयात् शब्दवान् च प्राण ओजः सहो बलम्

उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्श शब्दवत्

तामसात् अपि भूतादेः विकुर्वाणात् अभूत् नभः

बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणाः

वासुदेवात् परो ब्रह्मन् न च अन्यः ऽर्थो ऽस्ति तत्त्वतः

जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम्
पूर्व उक्त सारण कल्कम् कङ्गुणी तैले ज्योतिष्मती स्नेहे भाव्यं ततः क्रौञ्ची पित्त भावनाः सप्त देयाः दातव्याः

पारावतस्य विष्ठा कपोत शकृत् स्त्री पयः नारी क्षीरम् एतत् सर्वम् माक्षिक आदि स्त्री क्षीर अन्तम् एकतः कृत्वा मिश्रितं विधाय च पुनर् एतत् क्रामण कल्कम् रक्त पीत गणैः किंशुक आदि हरिद्रा आद्यैः शत वारान् भावयेत् इति आगामि श्लोक सम्बन्धात्

प्राक् अपि इति पूर्व अध्याये अपि प्रोक्तं इति शेषः

पुनर् एतत् वक्ष्यमाणम् क्रामण गुणम् कुर्याद् इति अध्याहारः

राजावर्तकं लाजवरद इति भाषायां विमलं सित माक्षिकम् प्रवालं विद्रुमं कङ्कुष्ठं विरङ्गं तुत्थकं शिखिग्रीवं विषं सक्तुक आदि कन्द जम् एतैः च

पूर्व कल्क संयुताम् पिष्टिं कियत्कालं पचेत् यावत् रक्ता भवति नागं च गच्छति नाग नाशः स्यात् नागे गच्छति सति समुत्तार्य पुनर् तावत् सर्वस्मिन् सारण आदौ च क्षेप क्रमेण क्षेपं क्षिपेत्

पुंस्त्व आद्यान् आकाशगमन पर्यन्तान् भोगान् ददाति इति अभिप्रायः

सारण कल्क विधानम् आह भाव्यम् इत्यादि

क्रामणम् आह क्रामणम् इत्यादि

माक्षिकं ताप्यं दरदं हिङ्गुलं गन्धकः प्रतीतः शिला मनोह्वा ताभिः

कान्त इत्यादि कान्तं चुम्बकं गैरिकं प्रतीतं टङ्कणं सौभाग्यं भूमिलता भूनागः रुधिरं शक्रगोपः रसो विषं पुनर् उक्तात् विषम् अत्र द्विगुणं तैः

पुनः राजावर्तक इत्यादि

पुनः सारित पिष्टिम् सारिता या रसेन्द्र बीज पिष्टिः ताम् अनेन कल्केन हण्डिकायां पचेत् वह्निना पाकः कर्तव्यः

च पुनर् महिषीणां कर्ण मलैः हयारि पत्नीनाम् श्रवणयोर् मलानि तैः सह मृत लोहम् मृतं च तत् लोहम् च इति वायसस्य काकस्य विष्ठा शकृत्

सारण कल्क पाचनम् आह यावत् इत्यादि
तथा इति ह समुपविविशुः

ते ह ऊचुः उद्गीथे वै कुशलाः स्मः _ उद्गीथे कथाम् वदामः इति

न स्वर्गम् लोकम् अतिनयेत् इति ह उवाच स्वर्गम् वयम् लोकम् साम् अभिसंस्थापयामः स्वर्ग संस्तावम् हि साम् इति

न प्रतिष्ठाम् लोकम् अतिनयेत् इति ह उवाच प्रतिष्ठाम् वयम् लोकम् साम् अभिसंस्थापयामः प्रतिष्ठा संस्तावम् हि साम् इति

_ अहम् एतत् भगवतः वेदानि इति

अस्य लोकस्य का गतिः इति

त्रयः ह उद्गीथे कुशलाः बभूवुः शिलकः शालावत्यः चैकितायनः दाल्भ्यः प्रवाहणः जैवलिः इति

अमुष्य लोकस्य का गतिः इति

असौ लोकः इति ह उवाच

अन्नम् इति ह उवाच

सः ह शिलकः शालावत्यः चैकितायनम् दाल्भ्यम् उवाच _ त्वा पृच्छानि इति

स्वरस्य का गतिः इति

विद्धि इति ह उवाच

पृच्छ इति ह उवाच

विद्धि इति ह उवाच

स्वरः इति ह उवाच

अपः इति ह उवाच

का साम्नः गतिः इति

तम् ह शिलकः शालावत्यः चैकितायनम् दाल्भ्यम् उवाच अ प्रतिष्ठितम् वै किल ते दाल्भ्यैः साम् यः तु एतर्हि ब्रूयात् मूर्धा ते विपतिष्यति इति मूर्धा ते विपतेत् इति

अन्नस्य का गतिः इति

_ अहम् एतत् भगवतः वेदानि इति
तस्या उत्तानाया अनुलोमम् अधस्तात् प्रतीचीन प्रवणम् प्रजननं कुर्वन्ति

अथ एनत् अद्भिर् अवोक्षति शं नो देवीर् अभिष्टय आपो भवन्तु पीतये शं योर् अभिस्रवन्तु न इति

अपि वा उत्तरेण शालायाः सर्वे संभारा उपक्ﾱप्ता भवन्ति

अपि वा अन्तर्वेदि प्राचीनं तान् मन्त्र आनुपूर्व्यम् एकैकं संभारम् एकैकेन यजुषा संभरति

कथम् अत्र आनुपूर्व्यम् भवति

तावतीम् एव उत्तरारणिम्

पर्णं द्वाभ्याम्

अथ इदम् अग्न्याधेयम्

प्रजापतिना यज्ञ मुखेन संमितास् तिस्रस् त्रिवृद्भिर् मिथुनाः प्रजात्या इति

अथ एतान् सु संभृतान् संभारान् पुनर् एव संभरति

अथ वानस्पत्याभिर् वानस्पत्याः

स्योनम् आविशतु न इति सिकताः संभृत्य निदधाति

यो अश्वत्थः शमीगर्भ आरुरोह त्वे सचा

उद्धन्यमानम् अस्या अमेध्यम् अप पाप्मानं यजमानस्य हन्तु शिवा नः सन्तु प्रदिशश् चतस्रः शं नो माता पृथिवी तोक साता इति

शान्त योनिम् शमीगर्भम् अग्नये प्रजनयितवे

तां त इह संभरामि इति

स संभृतः सीद शिवः प्रजाभ्य उरुं नो लोकम् अनुनेषि विद्वान् इति

एवम् एव आहवनीयस्य

स्नान पवन मन्त्र प्रोक्षण पुण्याह वाचनानि श्रद्धाम् आहूय आकूत्याः वेदनं कृत्वा उपव्याहृत्य ऋत्विजः वृत्वा अर्हयित्वा देवयजनं याचित्वा देवयजनम् आदाय स्फ्यम् आदाय अन्तरेण वेदि उत्करौ उद्देशेन प्रपद्य जघनेन गार्हपत्यं तिष्ठन् प्राचीनं स्फ्येन गार्हपत्यस्य आयतनम् उद्धन्ति

अथ अन्तरेण वेदि उत्करौ उद्देशेन उदङ् उपनिष्क्रम्य तां दिशं यन्ति यत्र अस्य संभारा उपक्ﾱप्ता भवन्ति

यं त्वा समभरं जातवेदो यथा शरीरं भूतेषु न्यक्तम्

तं ते हरामि ब्रह्मणा यज्ञियैः केतुभिः सह इति

अथ एने आहरति अश्वत्थात् हव्य वाहात् हि जाताम् अग्नेस् तनूं यज्ञियां संभरामि

अथ मुञ्ज कुलायम् आहरति या ते अग्न ओजस्विनी तनूर् ओषधीषु प्रविष्टा

अपि वा यथालाभम्

उक्तान्य् ऋतु नक्षत्राणि उक्तम् आत्मनः पुरश्चरणम्

तस्य कः कर्मण उपक्रमो भवति इति

अथ अस्मै अरणी आहरत्य् आश्वत्थीं शमीगर्भीम् अप्य् अ शमीगर्भीम् वा चतुर् अङ्गुलम् द्वादश अङ्गुलम् विस्तीर्णां षोडश अङ्गुलम् आयताम् अपि वा प्रादेश मात्रीम् सर्वतः समां चतुर् अङ्गुलम् एव उत्सेधाम्

ऊषाश् च सिकताश् च आखु उत्करम् च वल्मीक वपाम् च सूदं च वराह विहतम् च पुष्कर पर्णम् च शर्कराश् चेत्य् अष्टौ पार्थिवाः

चित्रियस्य अश्वत्थस्य तिस्रः समिध आर्द्राः स पलाशाः स प्रारोहाः प्रादेश मात्रीः अ प्रतिशुष्क अग्राः आहरति चित्रियाद् अश्वत्थात् संभृता बृहत्यः शरीरम् अभिसंस्कृता स्थ
तत् सवितुर् वृणीमहे ऽद्या नो देव सवितर् इति वैश्वदेवस्य प्रतिपद् अनुचरौ राथंतरे ऽहनि सप्तमे ऽहनि सप्तमस्य अह्नः रूपम्

जातवेदसे सुनवाम सोमम् इति जातवेदस्या अच्युता

अयं देवाय जन्मन इत्य् आर्भवं जातवत् सप्तमे ऽहनि सप्तमस्य अह्नः रूपम्

मिथुनानि सूक्तानि शस्यन्ते त्रैष्टुभानि च जागतानि च मिथुनं वै पशवः पशवश् छन्दोमाः पशूनाम् अवरुद्ध्यै

प्र यत् वस् त्रिष्टुभम् इषम् इति मारुतं प्र इति सप्तमे ऽहनि सप्तमस्य अह्नः रूपम्

दूतं वो विश्व वेदसम् इति जातवेदस्यम् अनिरुक्तं सप्तमे ऽहनि सप्तमस्य अह्नः रूपम्

तान्य् उ गायत्रानि गायत्र तृतीयसवनः एष त्रि अहः

वैश्वानरो आजीजनद् इत्य् आग्निमारुतस्य प्रतिपज् जातवत् सप्तमे ऽहनि सप्तमस्य अह्नः रूपम्

आ एभिः अग्ने दुवो गिर इति वैश्वदेवम् आ इति सप्तमे ऽहनि सप्तमस्य अह्नः रूपम्

प्रेतां यज्ञस्य शम्भुवा इति द्यावापृथिवीयम् प्र इति सप्तमे ऽहनि सप्तमस्य अह्नः रूपम्

इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्र वोचम् इति सूक्तम् प्र इति सप्तमे ऽहनि सप्तमस्य अह्नः रूपम्

तद् उ जागतं जगत्यो वा एतस्य त्रि अहस्य मध्यंदिनं वहन्ति तद् वै तच् छन्दो वहति यस्मिन् निविद् धीयते तस्माज् जगतीषु निविदं दधाति

अभि त्यम् मेषम् पुरु हूतम् ऋग्मियम् इति सूक्तं यद् वाव प्र इति तद् अभि इति सप्तमे ऽहनि सप्तमस्य अह्नः रूपम्

तद् उ त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठित पदेन सवनं दाधार आयतनात् एव एतेन न प्रच्यवते
जय अभ्यातानान् राष्ट्रभृतश् च

वार्त्राघ्नाव् आज्यभागौ

एष औपसदो ऽग्निर् वैवाहनो वा

प्राक् स्विष्टकृत उपहोम इह गावो ऽयं यज्ञ आ नः प्रजां

आयुषः प्राणम् इति सन्तनीर् जुहोति

धूर्भिर् उपधूर्भिश् च हुत्वा इडाम् अग्न इति स्विष्टकृतम्

त्वं नो अग्न इति द्वाभ्यां जुहुयाद् अया भूर् इति च सर्वप्रायश्चित्तानि मनो ज्योतिर् इति सप्तभिः

एवं सर्वा देवताश् च इज्यानि च

स्विष्टकृत् आज्यभागौ अन्तरेण आवापः

युक्तः पुरस्ताद् इति पञ्चभिर् आज्यस्य जुहोति

यथा आचरितम् च पवित्र संस्करण आज्य निर्वपण ग्रहण अधिश्रयण उत्पवनम् अवेक्षणं च

ऋतु तिथि नक्षत्र देवताः च यजेत

परिस्तरणान्य् अनुप्रहरेन् न अनुप्रहरेत् इत्य् एके

तस्मिन् पाकयज्ञाः

तेषाम् उक्तम् उपसमाधानम्
दौर्योधनी महा सेना

राज धर्मान् मोक्ष धर्मान् दान धर्मान् नृपो ऽभवत्

राज्ये परीक्षितं स्थाप्य स अनुजः स्वर्गम् आप्तवन्

अर्जुनः पाण्डवानां च तयोः युद्धम् बभूव ह

शल्यो दिन अर्धम् युयुधे ह्य् अवधीत् तम् युधिष्ठिरः

भीष्मो ऽस्त्रैः पाण्डवं सैन्यं दश अहोभिः न्यपातयत्

पुत्र हीनाम् द्रौपदीं तां रुदतीम् अर्जुनः ततस्

द्रोणः काल इव आबभौ

अश्वमेधे ददौ दानं ब्राह्मणेभ्यो अरि मर्दनः

शिरोमणिं तु जग्राह ऐषिक अस्त्रेण तस्य च

भीष्मः सेनापतिः अभूत् आदौ दौर्योधने बले

तयोः युद्धम् बभूव उग्रम् यम राष्ट्र विवर्धनम्

द्रौपदेयान् स पाञ्चालान् धृष्टद्युम्नं च सो ऽवधीत्

उत्तरायाः ततस् गर्भं स परीक्षित् अभूत् नृपः

पाण्डवानां शिखण्डी च तयोः युद्धम् बभूव ह

हतो ऽश्वत्थामा च इति उक्ते द्रोणः शस्त्राणि च अत्यजत्

भीष्मः स्वच्छन्द मृत्युः च युद्ध मार्गम् प्रदर्श्य च

पार्थं ह्य् उवाच भगवान् न शोच्याः भीष्म मुख्यकाः

द्वितीय अहनि कर्णः तु अर्जुनेन निपातितः

भीष्माच् छान्तनवाच् छ्रुत्वा धर्मान् सर्वांश् च शान्ति दाम्

सिद्धि असिद्ध्योः समो योगी राज धर्मम् प्रपालय

इत्य् आदि महापुराणे आग्नेये महाभारतवर्णनं नाम चतुर्दशो ऽध्यायः

युयुधे भीमसेनेन हत सैन्यः सुयोधनः

उत्तरायणम् ईक्षन् च ध्यायन् विष्णुं स्तवन् स्थितः

धार्तराष्ट्राः पाण्डवांश् च जघ्नुः युद्धे स भीष्मकाः

दुर्योधने तु शोक आर्ते द्रोणः सेनापतिः तु अभूत्

पाण्डवे हर्षिते सैन्ये धृष्टद्युम्नश् चमूपतिः

कर्ण अर्जुन आख्ये सङ्ग्रामे कर्णो ऽरीन् अवधीत् शरैः

अग्निर् उवाच

धार्तराष्ट्रान् शिखण्डि आद्याः पाण्डवा जघ्नुः आहवे

बहून् हत्वा नर आदीन् च भीमसेनम् अथ अब्रवीत्

शरीराणि विनाशीनि न शरीरी विनश्यति

दुर्योधने तु शोक आर्ते कर्णः सेनापतिः तु अभूत्

कृतवर्मा कृपो द्रौणिः त्रयः मुक्ताः ततस् रणात्

गदया प्रहरन्तं तु भीमः तम् तु व्यपातयत्

अयम् आत्मा परं ब्रह्म अहं विद्धि तम्

पाण्डवाः सात्यकिः कृष्णः सप्त मुक्ता न च अपरे

कुरु पाण्डव सेनयोः

गदया अन्य अनुजान् तस्य

दशमे ह्य् अर्जुनो बाणैर् भीष्मं वीरं ववर्ष ह

शिखण्डी द्रुपद उक्तः ऽस्त्रैर् ववर्ष जलदो यथा

भीष्म द्रोण आदिकान् दृष्ट्वा न अयुध्यत गुरून् इति

विराट द्रुपद आद्याः च निमग्ना द्रोण सागरे
अष्टकायै स्वाहा इति जुहुयात्

ऊर्ध्वम् आग्रहायण्यास् तिस्रः तामिस्र अष्टम्यः ऽष्टका इति आचक्षते

ततो यथार्थं स्यात्

न्यञ्चौ पाणी कृत्वा स्योना इति गृहपतिः जपेत्

तस्य शेषं प्राश्नीयुः यावन्तः उपेताः

एतम् उ त्यम् इति वा यवानाम्

उत्तमायां शाकम् अन्वाहार्ये

आश्वयुजीं रुद्राय पायसः

भद्रात् नः इत्य् अ संखाद्य प्रगिरेत् त्रिस् त्रिस्

मा नः तोके इति जुहुयात्

समाप्तायां दक्षिणैः पार्श्वैः संविशेयुस् त्रिस् त्रिस् अभ्यात्मम् आवृत्य

आग्रहायण कर्म श्रावणेन व्याख्यातम्

नमः पृथिव्या इति न जपेत्

प्रदोषे पायसस्य जुहुयात् प्रथमा इति

तेन अभ्यागताः गा उक्षेद् आ नो मित्रावरुणा इति

अनुपूर्वम् इतरे

पश्चात् अग्नेः स्वस्तरम् उदक् अग्रैः तृणैः उदक् प्रवणम् आस्तीर्य तस्मिन् आस्तरणे गृहपतिः आस्ते

स्वस्त्ययनानि कुर्युः

अमो असि इति मुख्यान् प्राणान् अभिमृशेत्

अष्टौ च अपूपाः प्रथमायाम्

न्यञ्चौ पाणी कृत्वा प्रतिक्षत्र इति जपेत्

उपस्तीर्य अपः द्विस् नवस्य अवद्येत्

अग्निः प्राश्नातु इति च

अपां च उपरिष्टात्
सर्व भय उपद्रव प्रहीण आलोक करी भगवन् प्रज्ञापारमिता

अनेन भगवन् पर्यायेण महा पारमिता इयम् यत् उत प्रज्ञापारमिता

यान्य् अपि तानि तथागतस्य तथागत बलानि तान्य् अपि न बलीकरोति न दुर्बलीकरोति न संक्षिपति न विक्षिपति

किं पुनर् एवम् संजानानः एवम् अहम् सर्वज्ञ ज्ञान समन्वागतः सत्त्वेभ्यो धर्मं देशयिष्यामि एवम् इमान् सत्त्वान् परिनिर्वापयिष्यामि इति

तत् कस्य हेतोः प्रज्ञापारमितायां हि सुभूते परिदीपितायां न रूपं परिदीपितं भवति

अ जानन्तः न पश्यन्ति

न सकृदागामि फलम् परिदीपितं भवति

आलोक करी भगवन् प्रज्ञापारमिता

सर्व धर्माणाम् अनुत्पादाय अनिरोधाय प्रत्युपस्थिता अनुपस्थिता प्रज्ञापारमिता

सर्वज्ञ तायाम् अभ्याख्यातायाम् अतीत अनागत प्रत्युत्पन्नाः बुद्धा भगवन्तो ऽभ्याख्याता भवन्ति

तत् कस्य हेतोः स्कन्ध धातु आयतनम् एव हि सुभूते शून्यं विविक्तं शान्तम्

सर्व लोक निरुपलेपा भगवन् प्रज्ञापारमिता

तेजः संवर्तन्याम् प्रादुर्भूतायां ये ऽन्येषु लोकधातुषु महानिरयाः तत्र ते क्षेप्स्यन्ते

ते तत्र विक्षिप्ताः तेषु महानिरयेषु उपपन्नाः समानाः तत्र अपि महानिरयात् महानिरयम् संक्रमिष्यन्ति

सद्धर्मे प्रतिबाधिते तथागत श्रावक संघः प्रतिबाधितो भवति

एवं न वेदनां न संज्ञां न संस्कारान्

कसम्बकजाताः ते शारिपुत्र तथारूपाः पुद्गला वेदितव्याः

अथ खलु आयुष्मान् सुभूतिः भगवन्तम् एतत् अवोचत् सु संवृत काय कर्म वाच् कर्म मनः कर्मणा भगवन् कुल पुत्रेण वा कुल दुहित्रा वा भवितव्यम्

स्वयं नष्टाः परान् अपि नाशयिष्यन्ति

चिर चरितावी स शारिपुत्र तथारूपो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो वेदितव्यः

न इयम् सुभूते प्रज्ञापारमिता स्कन्धशो वा धातुशो वा आयतनशो वा शक्या निर्देष्टुं वा श्रोतुं वा उपलक्षयितुं वा समन्वाहर्तुं वा उपपादयितुं वा उपधारयितुं वा

शक्र आह आश्चर्यं भगवन् यावत् इयम् प्रज्ञापारमिता न कंचिद् धर्मम् उत्पादयति न कंचिद् धर्मम् निरोधयति

सर्वज्ञ ता एव भगवन् प्रज्ञापारमिता

तत् कस्य हेतोः यत्र हि नाम भगवन् एवंरूपेण वाच् दुर्भाषितेन इयान् महा पुण्य स्कन्धः प्रसूयते

अन्धानां सत्त्वानाम् आलोक करी भगवन् प्रज्ञापारमिता

भगवान् आह तत् किम् मन्यसे सुभूते कतमेन पर्यायेण महा पारमिता इयम् यत् उत प्रज्ञापारमिता स्थविरः सुभूतिः आह न भगवन् रूपं महत्करोति न अल्पीकरोति न रूपं संक्षिपति न विक्षिपति

तत् कस्य हेतोः यः कश्चिद् शारिपुत्र बोधिसत्त्वो महासत्त्वो ऽन्येभ्यो लोकधातुभ्यः च्युतः बुद्धान् भगवतः पर्युपास्य परिपृच्छ्य इह उपपन्नः भवति स इमां गम्भीरां प्रज्ञापारमितां भाष्यमाणां देश्यमानाम् उपदिश्यमानाम् उद्दिश्यमानां शृणुयात् इमां प्रज्ञापारमितां श्रुत्वा अत्र शास्तृ संज्ञाम् प्रज्ञापारमितायाम् उत्पादयेत् शास्ता मे संमुखीभूत् इति शास्ता मे दृष्ट इति चित्तम् उत्पादयति

ते तेन धर्म व्यसन संवर्तनीयेन कर्मणा कृतेन संचितेन आचितेन उपचितेन दुष्प्रज्ञ संवर्तनीयम् कर्म अभिसंस्करिष्यन्ति

यदा न भवति संज्ञा समज्ञा प्रज्ञप्तिः व्यवहारः तदा प्रज्ञापारमिता इति उच्यते

ते पुनर् एव तानि महानिरयेषु महान्ति महानिरय दुःखानि प्रत्यनुभविष्यन्ति

शक्र आह कथं तर्हि भगवन् अर्पयति भगवान् आह यथा कौशिक न अर्पयति तथा अर्पयति

ये केचिद् इमाम् गम्भीरां प्रज्ञापारमितां भाष्यमाणां देश्यमानाम् उपदिश्यमानाम् उद्दिश्यमानाम् प्रतिबाधितव्यां मंस्यन्ते प्रतिक्षेप्स्यन्ति प्रतिक्रोक्ष्यन्ति न अत्र शिक्षितव्यम् इति वक्ष्यन्ति न इयम् तथागत भाषिता इति वाचं भाषिष्यन्ते ततो ऽन्यान् अपि सत्त्वान् विवेचयिष्यन्ति

न अहम् शारिपुत्र एवंरूपाणां पुद्गलानां दर्शनम् अपि अभ्यनुजानामि कुतस् तैः सह संवासं कुतो वा लाभ सत्कारम् कुतः स्थानम् तत् कस्य हेतोः धर्म दूषकाः हि ते शारिपुत्र तथारूपाः पुद्गला वेदितव्या इति
पुनर् अपरम् सुभूते स कुल पुत्रः वा कुल दुहिता वा पाप मित्र हस्त गतः वा भविष्यति अनभियुक्तो वा भविष्यति स्कन्ध अभिनिविष्टः वा भविष्यति आत्म उत्कर्षी परेषां पंसको दोष अन्तर प्रेक्षी वा भविष्यति

एवं वेदनायाः संज्ञायाः संस्काराणाम्

न बुद्ध त्वम् परिदीपितं भवति

आभ्यां सुभूते द्वाभ्यां पापाभ्यां धर्माभ्यां समन्वागतः स कुल पुत्रः वा कुल दुहिता वा इमां प्रज्ञापारमितां प्रतिबाधिष्यते

अथ खलु आयुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तम् एतत् अवोचत् पञ्च भगवन् आनन्तर्याणि कर्माणि कृतानि उपचितानि अस्य मनः दुश्चरितस्य वाच् दुश्चरितस्य च न अपि न अनुरूपाण्य् अपि न प्रतिरूपाण्य् अपि भवन्ति

अ निरोधिका भगवन् सर्व धर्माणाम् प्रज्ञापारमिता

प्रज्ञापारमितायाम् अभ्याख्यातायां सर्वज्ञ ता अभ्याख्याता भवति

तथागत श्रावक संघे ऽपि प्रतिबाधिते एवं तस्य सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वं त्रिरत्नात् परिबाह्य भावः भवति अप्रमेय असंख्येयतरः च महान् अकुशल कर्म अभिसंस्कारः परिगृहीतो भवति

स्यात् खलु पुनः सुभूते पर्यायो येन पर्यायेण बोधिसत्त्वा बहूनि बुद्ध शतानि बहूनि बुद्ध सहस्राणि बहूनि बुद्ध शत सहस्राणि दृष्ट्वा तेषाम् अन्तिके ब्रह्मचर्यं चरित्वा इमां प्रज्ञापारमितां न श्रद्दध्युः न अधिमुञ्चेयुः

सत्त्व अचिन्त्य तया प्रज्ञापारमिता अचिन्त्य ता वेदितव्या

द्वितीयकम् अपि तृतीयकम् अपि आयुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तम् एतत् अवोचत् आख्यातु मे भगवान् तस्य पुद्गलस्य आत्म भावस्य प्रमाणम्

तावत् प्रत्यनुभविष्यन्ति यावत् पुनर् एव तेजः संवर्तनी प्रादुर्भविष्यति

एवं शान्त त्वात् न उपलभ्यते

मा एव महा प्रतिभयम् तस्य आत्म भावस्य प्रमाणम् अश्रौषीत् यस्य इमे दोषाः संविद्यन्ते

परिपूर्ण त्रि परिवर्त द्वादश आकार धर्म चक्र प्रवर्तनी भगवन् बुद्धानां भगवतां प्रज्ञापारमिता

तेषां तथा सु चिरम् महानिरयात् महानिरयम् संक्रामतां तेजः संवर्तनी प्रादुर्भविष्यति

ते तत्र अपि तथा एव महानिरयात् महानिरयम् संक्रमिष्यन्ति

नमस्करोमि भगवन् प्रज्ञापारमितायै

एवम् उक्ते भगवान् आयुष्मन्तम् सुभूतिम् एतत् अवोचत् एवम् एतत् सुभूते एवम् एतत्

एवं तेषां सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वं त्रिरत्नात् परिबाह्य भावः भविष्यति

आश्रयणीया भगवन् प्रज्ञापारमिता

शारिपुत्र आह न भगवता तस्य पुद्गलस्य तत्र उपपन्नस्य महानिरय गतस्य आत्म भावस्य प्रमाणम् आख्यातम्

अन् उत्पन्ना अ निरुद्धा भगवन् प्रज्ञापारमिता

बहु बुद्ध पर्युपासितः स शारिपुत्र तथारूपो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो वेदितव्यः

अपि नु खलु पुनः कौशिक प्रज्ञापारमिता एव पूर्वंगमा पञ्चानां पारमितानां सर्वज्ञ ता मार्ग अवताराय

तेषां तत्र अपि सु चिरम् महानिरयात् महानिरयम् संक्रामतां तत्र अपि तथा एव तेजः संवर्तनी प्रादुर्भविष्यति

यः शारिपुत्र पञ्चानां स्कन्धानाम् अभिनिर्हारः अयं शारिपुत्र प्रज्ञापारमिताया अभिनिर्हार इति उच्यते

सत्त्व यथाभूत अर्थ अन् अभिसंबोधन तया प्रज्ञापारमिता यथाभूत अर्थ अन् अभिसंबोधन ता वेदितव्या

अन् अवमर्दनीया भगवन् प्रज्ञापारमिता

न अनागामि फलम् परिदीपितं भवति

तत् कस्य हेतोः मा तथारूपस्य पुद्गलस्य तद् आत्म भावस्य प्रमाणं श्रुत्वा उष्णं रुधिरं मुखात् आगच्छेत् मरणं वा निगच्छेत् मरण मात्रकम् वा दुःखम् आगाढम् आबाधम् स्पृशेत् दह्येत वा शोक शल्यः वा अस्य आविशेत् महा प्रपातम् वा प्रपतेत् उपशुष्येत वा म्लायेत वा

कतमेन पुनर् भगवन् कर्मणा इयान् महा पुण्य स्कन्धः प्रसूयते

दुष्प्रज्ञ संवर्तनीयेन वा कर्मणा गम्भीरेषु धर्मेषु न अस्य श्रद्धा न अस्य प्रसादः

ते स्व संतानान् उपहत्य पर संतानान् उपहनिष्यन्ति

अ श्रद्दधानाः न शृण्वन्ति

तथा एव मनसि कर्तव्या शारिपुत्र प्रज्ञापारमिता यथा शास्ता

मोह तमः तिमिर विकरिणी भगवन् प्रज्ञापारमिता
स्थविरः सुभूतिः आह कियत् चिर चरितावी स भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो वेदितव्यो य इह गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां योगम् आपत्स्यते भगवान् आह विभज्य व्याकरणीयम् एतत् सुभूते बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम् इन्द्रिय अधिमात्र तया

जाति अन्ध भूतम् भवति विना प्रज्ञापारमितया अपरिणायक त्वात्

पश्चिमाया जनताया आलोकः कृतो भविष्यति अनेन वाच् मनः कर्मणा कृतेन संचितेन उपचितेन उपचितेन एवं महान्तं महानिरयेषु आत्म भावम् परिगृह्णीत इति

न भगवन् विज्ञानं महत्करोति न अल्पीकरोति न विज्ञानं संक्षिपति न विक्षिपति

सर्व क्लेश ज्ञेय आवरण वासना अनुसंधि प्रहीण ताम् उपादाय अन् उत्पादिका भगवन् सर्व धर्माणाम् प्रज्ञापारमिता

इति हि प्रज्ञापारमिता च स्कन्ध धातु आयतनम् च अद्वयम् एतद् अ द्वैधीकारम् शून्य त्वात् विविक्त त्वात्

एवं ते बहु दुःख वेदनीयम् कर्म प्रत्यनुभविष्यन्ति

अ बुध्यमानाः धर्म व्यसन संवर्तनीयम् कर्म कुर्वन्ति संचिन्वन्ति आचिन्वन्ति उपचिन्वन्ति

सर्व बुद्ध धर्म रत्न दातृ त्वात् दश बल करी भगवन् प्रज्ञापारमिता

सचेद् एवम् अपि भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वः संजानीते चरति प्रज्ञापारमितायाम्

एष एव अस्य महा अन् उपलम्भः स्यात्

ते स्व संतानान् उपहत्य दग्धाः परेषाम् अपि अल्पबुद्धिकानाम् अल्प प्रज्ञानाम् अल्प पुण्यानाम् अल्प कुशल मूलानाम् पुद्गलानां श्रद्धा मात्रक समन्वागतानाम् प्रेम मात्रक समन्वागतानाम् प्रसाद मात्रक समन्वागतानाम् छन्द मात्रक समन्वागतानाम् आदि कर्मिकाणाम् अभव्य रूपाणाम् तद् अपि श्रद्धा मात्रकम् प्रेम मात्रकम् प्रसाद मात्रकम् छन्द मात्रकम् विच्छन्दयिष्यन्ति विवेचयिष्यन्ति विवर्तयिष्यन्ति न अत्र शिक्षितव्यम् इति वक्ष्यन्ति न एतत् बुद्ध वचनम् इति वाचं भाषिष्यन्ते

अन् उपलिप्ता भगवन् प्रज्ञापारमिता

विज्ञानस्य शारिपुत्र अभिनिर्हारो द्रष्टव्यः

ते तेषु महानिरयेषु उपपत्स्यन्ते

संसार प्रतिपक्षा भगवन् प्रज्ञापारमिता

चक्षुः भगवन् प्रज्ञापारमिता

स्वयं गम्भीरां प्रज्ञापारमिताम् अ जानानाः अन् अवबुध्यमानाः परान् अपि ग्राहयिष्यन्ति न अत्र शिक्षितव्यम् इति वाचं भाषिष्यन्ते

एभिः अपि सुभूते चतुर्भिः आकारैः स कुल पुत्रः वा कुल दुहिता वा समन्वागतो भविष्यति य इमां प्रज्ञापारमितां भाष्यमाणां देश्यमानाम् उपदिश्यमानाम् प्रतिबाधितव्यां मंस्यते इति

अथ खलु आयुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तम् एतत् अवोचत् सर्वज्ञ ज्ञान परिनिष्पत्तिः भगवन् प्रज्ञापारमिता सर्वज्ञ त्वम् भगवन् प्रज्ञापारमिता

न अर्हत् त्वम् परिदीपितं भवति

अथ खलु आयुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तम् एतत् अवोचत् यो भगवन् इह गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां बोधिसत्त्वो महासत्त्वो ऽधिमोक्षयिष्यति न काङ्क्षिष्यति न विचिकित्सिष्यति न धन्धायिष्यति कुतः स भगवन् च्युतः इह उपपन्नः वेदितव्यः कियत् चिर चरितावी च स भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो वेदितव्यः य इमां प्रज्ञापारमिताम् अर्थतः च धर्मतश् च अर्थ नयतः च धर्म नयतः च अनुगमिष्यति अनुभोत्स्यते ऽनुबोधयिष्यति च एवम् उक्ते भगवान् आयुष्मन्तम् शारिपुत्रम् एतत् अवोचत् स शारिपुत्र बोधिसत्त्वो महासत्त्वो ऽन्येभ्यो लोकधातुभ्यः च्युतः बुद्धान् भगवतः पर्युपास्य परिपृच्छ्य इह उपपन्नः वेदितव्यः

सर्व त्रैधातुक वितिमिर करी भगवन् प्रज्ञापारमिता

या अपि सा सर्वज्ञ ता ताम् अपि न महत्करोति न अल्पीकरोति न संक्षिपति न विक्षिपति

अगौरव तया अ श्रद्दधानाः अन् अधिमुञ्चन्तः न कायेन न चित्तेन सामग्रीं ददति

अस्ति एष सुभूते पर्यायो येन पर्यायेण दूरीकरिष्यति इमाम् प्रज्ञापारमिताम् रिक्तीकरिष्यति इमाम् प्रज्ञापारमिताम् तुच्छीकरिष्यति इमाम् प्रज्ञापारमिताम् न करिष्यति इमाम् प्रज्ञापारमिताम्

भगवान् आह एवंरूपेण सुभूते वाच् दुर्भाषितेन इयान् महा पुण्य स्कन्धः प्रसूयते