tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
यज्ञं वष्ट्व् इति यद् आह यज्ञं वहत्व् इत्य् एव तद् आह

मित्रं हुवे पूत दक्षम् धियं घृताचीं साधन्त इति वाग् वै धीर् घृताची

ददति ह अस्मै तं कामं देवा यद् कामः एतत् शंसति य एवं वेद येषां च एवम् विद्वान् एतत् होता शंसति

अश्विना यज्वरीर् इष इत्य् अन्नं वा इषो अन्नाद्यस्य अवरुद्ध्यै

आ यातं रुद्रवर्तनी इत्य् आ ह अस्य अश्विनौ यज्ञं गच्छतो य एवं वेद येषां च एवम् विद्वान् एतत् होता शंसति

आ ह अस्य इन्द्र वायू संस्कृतं गच्छतो य एवं वेद येषां च एवम् विद्वान् एतत् होता शंसति

इन्द्र वायू इमे सुता आ यातम् उप निष्कृतम् इति यद् वै निष्कृतं तत् संस्कृतम्

अरं ह अस्मै एतद् अहर् भवति य एवं वेद येषां च एवम् विद्वान् एतत् होता शंसति

वायो आ याहि दर्शत इमे सोमाः अरंकृताः इति एतत् वै अहर् अरम् यजमानाय च देवेभ्यः च

वाचम् एव अस्मिन् तद् दधाति य एवं वेद येषां च एवम् विद्वान् एतत् होता शंसति

इन्द्र आ याहि चित्र भानो इन्द्र आ याहि धिया इषितः इन्द्र आ याहि तूतुजान इत्य् आयाह्य् आयाहि इति शंसति

ओमासश् चर्षणी धृतः विश्वे देवास आ गत इति आ ह अस्य विश्वे देवा हवं गच्छन्ति य एवं वेद येषां च एवम् विद्वान् एतत् होता शंसति

वाचम् एव अस्मिन् तद् दधाति य एवं वेद येषां च एवम् विद्वान् एतत् होता शंसति

आ ह अस्य इन्द्रः यज्ञं गच्छति य एवं वेद येषां च एवम् विद्वान् एतत् होता शंसति

अथ उ पञ्चविंशं वा एतद् अहः पञ्चविंश एतस्य अह्नः स्तोमस् तत् समेन समं प्रतिपद्यते तस्माद् द्वे एव पञ्चविंशतिर् भवन्ति भवन्ति

पावका नः सरस्वती यज्ञं वष्टु धियावसुर् इति वाग् वै धियावसुः

ताः पराच् वचनेन एकविंशतिः भवन्त्य् एकविंशो ऽयं पुरुषो दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्या आत्मा एकविंशः तम् इमम् आत्मानम् एकविंशं संस्कुरुते
वाग् एव यजुः

स ह वै साम विद् स साम वेद य एवं वेद

अथ यद् अन्यत्र ब्रह्म उपदिश्यते

वाग् एव साम

एषु हि इदम् सर्वम् असूत इति

परोक्षेण एव तु कृतम् भवति

तस्या एतस्यै वाचः प्राणा एव असुः

वाग् एव उक्थम्

न एव हि तेन आर्त्विज्यम् करोति

वाचा हि साम गायति

तस्या एतस्यै वाचो मनः पादश् चक्षुः पादः श्रोत्रम् पादो वाग् एव चतुर्थः पादः

वाचा ह्य् उक्थं शंसति

यच् चक्षुषा पश्यति तद् वाचा वदति

वाचा हि यजुर् अनुवर्तते

गुहा त्रीणि निहिता न इङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति इति

तद् यत् किं च अर्वाचीनम् ब्रह्मणस् तद् वाग् एव सर्वम्

चत्वारि वाक् परिमिता पदानि तानि विदुर् ब्राह्मणा ये मनीषिणः
तस्मात् सोमं क्रीतं दक्षिणा परिवहन्ति

प्राञ्च उ एव अस्मिन् आसीना जुह्वति

तस्माद् एतं प्रत्यञ्चम् एव अहर् अहर् यन्तं पश्यन्ति न प्राञ्चम्

दक्षिणा तिष्ठन्न् अभिष्टौति

उदञ्च एव यन्ति वाचं शिक्षितुम्

तस्या अजुहवुः

स दक्षिणां दिशं प्राजानात्

समानौ हि इमौ प्राण उदानौ

दक्षिणा तिष्ठन् परिदधाति

तस्य वा शुश्रूषन्त इति ह स्म आह

मह्यम् एकाम् आज्य आहुतिम् जुहुत अहम् एकां दिशं प्रज्ञास्यामि इति

तौ वा एतौ प्राण उदानौ एव यत् प्रायणीय उदयनीये

तस्माद् य एव प्रायणीयस्य ऋत्विजः त उदयनीयस्य स्युः

तस्मात् प्राञ्चम् अग्निं प्रणयन्ति

तस्मा अजुहवुः

तस्मा अजुहवुः

स प्रतीचीं दिशं प्राजानात्

यो वा तत आगच्छति

तस्माद् उदीच्यां दिशि प्रज्ञाततरा वाग् उद्यते

प्रायणीयेन वै देवाः प्राणम् आप्नुवन्न् उदयनीयेन उदानम्

अथ अब्रवीत् पथ्या स्वस्तिः

मह्यम् एकाम् आज्य आहुतिम् जुहुत अहम् एकां दिशं प्रज्ञास्यामि इति

तान् अग्निर् उवाच

अथ अब्रवीत् सोमः

एषा हि तस्य दिक् प्रज्ञाता

स प्राचीं दिशं प्राजानात्

अथ अब्रवीत् सविता

मह्यम् एकाम् आज्य आहुतिम् जुहुत अहम् एकां दिशं प्रज्ञास्यामि इति

प्रायणीयेन ह वै देवाः स्वर्गं लोकम् अभिप्रयाय दिशो न प्रजज्ञुः
वयम् अग्ने धनवन्तः स्याम अलम् यज्ञाय उत दक्षिणायै

गोमद् अग्ने अश्ववद् भूरि पुष्टं हिरण्यवद् अन्नवद् धेहि मह्यम्

ईशानं त्वा शुश्रुमा वयं पुरो धनानां धन पते

रायस्पोषं धेहि नो जातवेद ऊर्जावद् अग्ने यशः सूनृतावत्

दधाम भागं सुनवाम सोमं यज्ञेन त्वाम् उप शिक्षेम शक्र

दुहां मे द्यौः पृथिवी पयो ऽजगरो मा सोदको ऽभि वि सर्पतु

प्रजापतिना तन्वम् आ प्रीणे अ रिष्टः म आत्मा
परो ऽपेहि मनस्पाप किम् अ शस्तानि शंससि

अग्निर् विश्वान्य् अप दुष्कृतान्य् अ जुष्टानि आरे अस्मद् दधातु

परेहि न त्वा कामये वृक्षाꣳ वनानि सं चर गृहेषु गोषु मे मनः

यद् इन्द्र ब्रह्मणस्पते ऽपि मृषा चरामसि
परिमाणी द्रोणयोः अर्ध पल हीन अतिरिक्तम् अदोषः

तेन अर्घ वृद्धौ दण्ड वृद्धिः व्याख्याता

तेन द्वि शत उत्तरा दण्ड वृद्धिः व्याख्याता

कर्ष हीन अतिरिक्ते त्रि पणः दण्डः

तुला मान भाण्डानि च अवेक्षेत पौतव अपचारात्

तेन कर्ष उत्तरा दण्ड वृद्धिः व्याख्याता

तेन अर्घ वृद्धौ दण्ड वृद्धिः व्याख्याता

तानि दिवस वेतनेन विक्रीणीरन्न् अनुग्रहेण प्रजानाम्

क्रेतृ विक्रेत्रोः अन्तर पतितम् आदायाद् अन्यद् भवति

तेन पल उत्तरा दण्ड वृद्धिः व्याख्याता

कारु शिल्पिनाम् कर्म गुण अपकर्षम् आजीवं विक्रय क्रय उपघातम् वा सम्भूय समुत्थापयतां सहस्रं दण्डः

तेषु अ विक्रीतेषु न अन्ये विक्रीणीरन्

काष्ठ लोह मणि मयम् रज्जु चर्म मृण्मयम् सूत्र वल्क रोम मयम् वा जात्यम् इति अजात्यम् विक्रय आधानम् नयतो मूल्य अष्टगुणः दण्डः

सम्भूय क्रये च एषाम् अ विक्रीते न अन्यम् सम्भूय क्रयम् दद्यात्

देश काल अन्तरितानाम् तु पण्यानां प्रक्षेपं पण्य निष्पत्तिम् शुल्कं वृद्धिम् अवक्रयम्

तुला मान अन्तरम् अर्घ वर्ण अन्तरम् वा धरकस्य मायकस्य वा पण मूल्यात् अष्ट भागम् हस्त दोषेण आचरतः द्विशतो दण्डः

पण्य बाहुल्यात् पण्य अध्यक्षः सर्व पण्यानि एक मुखानि विक्रीणीत

संस्था अध्यक्षः पण्य संस्थायाम् पुराण भाण्डानाम् स्वकरण विशुद्धानाम् आधानं विक्रयं वा स्थापयेत्

तेन धान्य पण्य विक्रये व्यवहरेत अनुग्रहेण प्रजानाम्

वैदेहकानां वा सम्भूय पण्यम् अवरुन्धताम् अनर्घेण विक्रीणतां वा सहस्रं दण्डः

पण्य उपघाते च एषाम् अनुग्रहं कुर्यात्

तुला मानाभ्याम् अतिरिक्ताभ्यां क्रीत्वा हीनाभ्यां विक्रीणानस्य त एव द्विगुणा दण्डाः

तेन कर्ष उत्तरा दण्ड वृद्धिः व्याख्याता

ततः परम् अर्घं वर्धयतां क्रये विक्रये वा भावयतां पण शते पञ्च पणात् द्विशतो दण्डः

आढकस्य अर्ध कर्ष हीन अतिरिक्तम् अदोषः

धान्य स्नेह क्षार लवण गन्ध भैषज्य द्रव्याणाम् सम वर्ण उपधाने द्वादश पणः दण्डः

सार भाण्डम् इति अ सार भाण्डम् तद् जातम् इति अ तद् जातम् राधा युक्तम् इति उपधि युक्तम् वा विक्रय आधानम् नयतो हीन मूल्यम् चतुष्पञ्चाशत् पणः दण्डः पण मूल्यम् द्विगुणो द्वि पण मूल्यम् द्विशतः

गण्य पण्येषु अष्ट भागम् पण्य मूल्येषु अपहरतः षण्णवतिर् दण्डः

तुला मान विशेषाणाम् अतो ऽन्येषाम् अनुमानं कुर्यात्
अथ अन्तर् शालम् पृषदाज्यवन्त्य् आज्यानि गृहीत्वा परिकर्मिभ्य उत्प्रदाय ब्रह्मणे राजानम् उत्प्रयच्छति

पूर्वया द्वारा उपनिष्क्रामन्ति अयं नो अग्निर् वरिवः कृणोत्व् अयं मृधः पुर एतु प्रभिन्दन्

आहवनीये स्रुव आहुतिम् जुहोत्य् उरु विष्णो विक्रमस्व उरु क्षयाय नः कृधि

तां बहुलां पुरस्तात् प्रत्यञ्च स्तृणन्तो यन्ति

अथ अत्र एव तिष्ठन् संप्रैषम् आह स्तृणीत बर्हिः प्र व्रतं यच्छत सम् अपिव्रतान् ह्वयध्वम् आस्तावं बहुलं स्तृणीत सदः हविर्धाने बहुले स्तृणीत उन्नेतर् ग्राव्णो वायव्यानि द्रोणकलशे दशापवित्रे समवधाय पत्नीशाले संसादय अग्नीध् आज्यम् अधिश्रय प्रतिप्रस्थातः स्रुचः संमृड्ढ्य् आज्येन उदेहि पृषदाज्याय दध्य् आहर इति

होतुर् वशं यन्ति

उत्तरतस् तिष्ठन्न् अग्निम् अन्वानयत्य् उद् अग्ने तिष्ठ अनु माम् उदेहि विश्वैर् देवैर् यज्ञियैः संविदानः

स्रुवेण अप्तुम् प्रस्कन्दयति जुषाणो अप्तुर् आज्यस्य वेतु स्वाहा इति

अथ दक्षिणे वेदि अन्ते बर्हिः मुष्टिम् स्तृणाति देव बर्हिः ऊर्णाम्रदसं त्वा स्तृणामि स्वासस्थं देवेभ्य इति

अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा संप्रैषम् आह अग्नीषोमाभ्याम् प्रणीयमानाभ्याम् अनुब्रूहि इति

प्राञ्चम् अग्निं प्रहरन्त्य् उत् पत्नीम् आनयन्त्य् अन्व् अनांसि प्रवर्तयन्ति इति

युयोध्य् अस्मज् जुहुराणम् एनो भूयिष्ठां ते नमौक्तिं विधेम स्वाहा इति

अत्र एव एतत् ग्रावोवायव्यं समुपसाद्य उपातियन्ति राज्ञा च आज्यैः च

अथ अभ्यादधाति इध्मम् प्रणयनीयम्

घृतं घृत योने पिब प्र प्र यज्ञपतिं तिर स्वाहा इति

अयं शत्रूञ् जयतु जर्हृषाणो ऽयं वाजं जयतु वाज सातौ इति

यथासंप्रैषं ते कुर्वन्ति

अथ अग्नि प्रथमाः प्रतिपद्यन्ते अन्वक् राज्ञा च आज्यैः च अन्वक् ग्राव्णः वायव्यानि

यद् अस्य अत्र शस्त्रं भवति पूर्वं तेन अग्निम् अन्ववस्यन्ति

उप उपयमनीः कल्पयन्ति चात्वालात्

तं ब्रह्मा आदाय उत्तरतस् तिष्ठति

सुवर्गे लोके यजमानं हि धेहि मा अस्यै ह अस्थाः आहुत्यै याम् उपेम इति

त्रिर् उक्तायाम् उद्यच्छन्ते

समन्वारब्धेष्व् अपिव्रतेषु संप्रच्छन्नेषु गार्हपत्य आज्यं विलाप्य उत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा शालामुखीये वैसर्जनानि जुहोति त्वं सोम तनू कृद्भ्यः द्वेषोभ्यो अन्य कृतेभ्यः उरु यन्तासि वरूथं स्वाहा इति

अथ वै भवति
स स्वर्गम् लोकम् आरोहन् देवान् अब्रवीत् एतानि यूयम् त्रीणि शतानि वर्षाणाम् समापयाथ इति

ते अब्रुवन् महत् वै इदम् सम् एव भराम इति

तथा इति

ते अब्रुवन् महत् वै इदम् सम् एव भराम इति

प्रजापतिः सहस्र संवत्सरम् आस्त

तम् द्वादश अहम् अभिसमभरन्

ते अब्रुवन् महत् वै इदम् सम् एव भराम इति

तम् पृष्ठ्यम् षडहम् अभिसमभरन्

ते त्रीणि शतानि वर्षाणाम् समाप्य ताम् उ एव जितिम् अजयन् याम् प्रजापतिः अजयत्
बहिष्पवमानम् आसद्य प्राण्य इति कुर्यात् इति वाचा

दिदृक्षेत एव अक्षिभ्याम् शुश्रूषेत एव कर्णाभ्याम्

स्वयम् इदम् मनः युक्तम्

तस्य उ ह युक्तिं ददर्श

तं ह आदाय अनुदधौ

तस्य ह अन्तरिक्षात् पतित्वा नवनीत पिण्डः उरसि निपपात

एष एव अपि युक्तः

तद् यथा बिम्बेन मृगम् आनयेद् एवम् एव एनम् एतया देवतया आनयति

प इत्य् एव अपान्यात्

तद् यत्र वा इषुर् अत्यग्रो भवति न वै स ततो हिनस्ति तद् उ वा एतं न उपाप्नुयात्

ततो ह एव स्तोमं ददर्श अन्तरिक्षे विततम् बहु शोभमानम्
कृतं त्यजेत् आश्वयुजे युञ्जेत् कालं व्रत आदिना

स्वाध्यायवान् ध्यान शीलः सर्व भूत हित रतः

पुत्रेषु भार्यां निःक्षिप्य वनं गच्छेत् सह एव वा

वानप्रस्थो ब्रह्मचारी स अग्निः स उपासनः क्षमी

याज्ञवल्क्य उवाच

पक्षे मासे अथवा अश्नीयात् दन्तोलूखलिको भवेत्

वानप्रस्थ आश्रमम् वक्ष्ये तत् शृण्वन्तु महा ऋषयः

ग्रीष्मे पञ्च अग्नि मध्य स्थः वर्षासु स्थण्डिलेशयः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे याज्ञवल्क्योक्तवानप्रस्थधर्मनिरूपणं नाम द्व्युत्तरशततमो ऽध्यायः

अह्नो मासस्य मध्ये वा कुर्यात् वा अर्थ परिग्रहम्

भृत्यान् तु तर्पयेत् श्मश्रु जटा लोम भृत् आत्मवान्

अफाल कृष्टेन अग्नीन् च पितृ देव अतिथीन् तथा

दान्तः त्रिषवण स्नायी निवृत्तः च प्रतिग्रहात्

यः कण्टकैः वितुदति चन्दनैः यः च लिम्पति
उ त् उपधात् भाव आदि कर्मणोः अन्यतरस्याम्

न क्त्वा स इट्

विशाखयोश् च

विभाषा ऊर्णोः

स्था घ्वोः इ त् च

कृत् तद्धित समासाः च

लुक् तद्धित लुकि

मृड मृद गुध कुष क्लिश वद वसः क्त्वा

प्रथमा निर्दिष्टम् समास उपसर्जनम्

देव ब्रह्मणोः अनुदात्तः

र लः उ इ उपधात् ह ल् आदेः संश् च

स्वरितात् संहितायाम् अनुदात्तानाम्

यमो गन्धने

उच्चैस्तरां वा वषट्कारः

छन्दसि पुनर्वस्वोः एकवचनम्

निष्ठा शीङ् स्विदि मिदि क्ष्विदि धृषः

नपुंसकम् अ नपुंसकेन एक वत् च अस्य अन्यतरस्याम्

न सुब्रह्मण्यायां स्वरितस्य तु उदात्तः

स्त्री पुम् वत् च

तिष्य पुनर्वस्वोः नक्षत्र द्वन्द्वे बहुवचनस्य द्विवचनं नित्यम्

ऊ कालः अ च् ह्रस्व दीर्घ प्लुतः

अपृक्त एक अ ल् प्रत्ययः

समाहारः स्वरितः

श्वशुरः श्वश्र्वा

वञ्चि लुञ्चि ऋतः च

फल्गुनी प्रोष्ठपदानाम् च नक्षत्रे

ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य

लुब् योग अ प्रख्यानात्

विज इट्

प्रधान प्रत्यय अर्थ वचनम् अर्थस्य अन्य प्रमाण त्वात्

ह ल् अन्तात् च

विभाषा छन्दसि

योग प्रमाणे च तद् अभावे ऽदर्शनम् स्यात्

तद् अ शिष्यम् सञ्ज्ञा प्रमाण त्वात्

पुमान् स्त्रिया

अ संयोगात् लिट् क् इत्

एकश्रुति दूरात् सम्बुद्धौ

जाति आख्यायाम् एकस्मिन् बहुवचनम् अन्यतरस्याम्

उच्चैर् उदात्तः

अस्मदो द्वयोश् च

तत्पुरुषः समान अधिकरणः कर्मधारयः

विभाषा उपयमने

तस्य आदितः उदात्तम् अर्ध ह्रस्वम्

काल उपसर्जने च तुल्यम्

इ त् गोण्याः

पूङः क्त्वा च

तृषि मृषि कृशेः काश्यपस्य

इन्धि भवतिभ्याम् च

सार्वधातुकम् अ प् इत्

वा गमः

लुपि युक्त वत् व्यक्ति वचने

ग्राम्य पशु सङ्घेषु अ तरुणेषु स्त्री

गाङ् कुट आदिभ्यः अ ञ् ṇ इत् ṅ इत्

विशेषणानां च अ जातेः

उदात्त स्वरित परस्य सन्नतरः

गो स्त्रियोः उपसर्जनस्य

हनः सिच्

एक विभक्ति च अ पूर्व निपाते
स्वे स्वे अन्तरे सर्वम् इदम् उत्पाद्य सचराचरम्

एतत् स्वायम्भुवं प्रोक्तं स्वारोचिषम् अतस् परम्

पूर्वेषां चरितं ब्रूहि मनूनां मधुसूदन

औत्तमीयं प्रवक्ष्यामि तथा मन्वन्तरं शुभम्

अत्रिश् च एव वसिष्ठः च कश्यपो गौतमः तथा

ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यो मेधा मेधातिथिर् वसुः

प्रतिसर्गम् इमे कृत्वा जग्मुः यत् परमम् पदम्

प्रोक्ताः स्वायम्भुवे वंशे ये मया पूर्वम् एव तु

कौकुरुण्डिः च दाल्भ्यः च शङ्गः प्रवहणः शिवः

कृत्वा धर्म व्यवस्थानम् प्रयान्ति परमं पदम्

कविः पृथुस् तथा एव अग्निः अकपिः कपिः एव च

चाक्षुषस्य अन्तरे देवा लेखा नाम परिश्रुताः

कृत्वा धर्म व्यवस्थानम् प्रयान्ति परमं पदम्

एते युग सहस्र अन्ते विनश्यन्ति पुनः पुनः

ऋतः च ऋतधामा च विष्वक्सेनो मनुस् तथा

अश्वत्थामा शरद्वन्त् च कौशिको गालवः तथा

स्वारोचिषस्य तनयाश् चत्वारो देव वर्चसः

ततस् तु मेरुसावर्णिर् ब्रह्म सूनुः मनुः स्मृतः

सहः कनीयाः एतेषाम् उदारः कीर्ति वर्धनः

शतानन्दः काश्यपः च रामः च ऋषयः स्मृताः

भावनास् तत्र देवाः स्युर् ऊर्जाः सप्त ऋषयः स्मृताः

इक्ष्वाकु प्रमुखाः च अस्य दश पुत्राः स्मृता भुवि

देवाः च तुषिता नाम स्मृताः स्वारोचिषे अन्तरे

वसिष्ठस्य सुताः सप्त ये प्रजापतयः स्मृताः

सप्तमं तत् प्रवक्ष्यामि यत् वैवस्वतम् उच्यते

अतीत अनागताः च एते मनवः परिकीर्तिताः

सावर्ण्यस्य प्रवक्ष्यामि मनोः भावि तथा अन्तरम्

पञ्चमस्य मनोस् तद्वद् रैवतस्य अन्तरम् शृणु

चरिष्णुर् ईड्यः सुमतिर् वसुः शुक्रः च वीर्यवान्

प्रमाणं च एव कालस्य तां सृष्टिं च समासतः

ऋभवः अथ च वारि मूलाः दिवौकसः

साध्या विश्वे च रुद्राः च मरुतो वसवः अश्विनः

सूत उवाच

विवस्वन्त् अतिनामा च षष्ठे सप्त ऋषयः अपरे

और्वो बृहस्पतिः च एव सप्ता एते ऋषयः स्मृताः

दत्तो निश्च्यवन स्तम्बः प्राणः कश्यप एव च

एवं श्रुत्वा मनुः प्राह पुनर् एव जनार्दनम्

तथा एव जल्प धी मानौ मुनयः सप्त तामसे

तामसस्य सुताः सर्वे दश वंश विवर्धनाः

षडूनं युग साहस्रम् एभिर् व्याप्तं नर अधिपैः

रुरु प्रभृतयः तद्वत् चाक्षुषस्य सुता दश

नभस् नभस्य प्रसृति भानवः कीर्ति वर्धनाः

अन्तरं चाक्षुषं च एतत् मया ते परिकीर्तितम्

द्वितीयम् एतत् कथितम् मन्वन्तरम् अतस् परम्

आग्नीध्रः च अग्निबाहुः च सहः सवन एव च

सप्त एव ऋषयः पूर्वे ये मरीचि आदयः स्मृताः

साध्या देव गणाः यत्र कथिताः तामसे ऽन्तरे

चाक्षुषस्य अन्तरे प्रोक्ता देवानां पञ्च योनयः

मत्स्य उवाच

ब्रह्म आद्याः विष्णु सायुज्यम् याता यास्यन्ति वै द्विजाः

धर्म वीर्य बल उपेताः दश एते रैवत आत्मजाः

युक्तो निरुत्सुकः सत्त्वो निर्मोहो ऽथ प्रकाशकः

ईष ऊर्जः च तर्जश् च शुचिः शुक्रः तथा एव च

मन्वन्तरेषु सर्वेषु सप्त सप्त महा ऋषयः

जमदग्निः च सप्ता एते साम्प्रतं ये महा ऋषयः

मधुश् च माधवः च एव नभस्यः अथ नभाः तथा

यामा नाम पुरा देवा आसन् स्वायम्भुव अन्तरे

भविष्या दश सावर्णेर् मनोः पुत्राः प्रकीर्तिताः

रुचेः प्रजापतेः पुत्रो रौच्यो नाम भविष्यति

आदित्याः च सुराः तद्वत् सप्त देव गणाः स्मृताः

भरद्वाजः तथा योगी विश्वामित्रः प्रतापवान्

धृतिर् वरीयान् यवसः सुवर्णो वष्टिः एव च

अकल्मषस् तथा धन्वी तपोमूलः तपोधनः
यो वै तद् वेद यथा छन्दः मयः देवता मयः ब्रह्म मयः अमृत मयः सम्भूय देवता अप्येति तत् सु विदितम्

प्र वो देवाय अग्नये इति शंसति प्राणो वै प्र प्राणं हि इमानि सर्वाणि भूतान्य् अनुप्रयन्ति प्राणम् एव तत् संभावयति प्राणं संस्कुरुते

उत नो ब्रह्मन्न् अविष इति शंसति श्रोत्रं वै ब्रह्म श्रोत्रेण हि ब्रह्म शृणोति श्रोत्रे ब्रह्म प्रतिष्ठितं श्रोत्रम् एव तत् संभावयति श्रोत्रं संस्कुरुते

स नः शर्माणि वीतय इति शंसति वाग् वै शर्म तस्माद् वाचा अनुवदन्तम् आह शर्मवद् आ अस्मै अयांसि इति वाचम् एव तत् संभावयति वाचं संस्कुरुते

इत्य् अध्यात्मम् अथ अधिदैवतम्

स एवं विद्वांश् छन्दः मयः देवता मयः ब्रह्म मयः अमृत मयः सम्भूय देवता अप्येति य एवं वेद

ऋतावा यस्य रोदसी इति शंसति चक्षुर् वा ऋतं तस्माद् यतरो विवदमानयोर् आह अहम् अनुष्ठ्या चक्षुषा अदर्शम् इति तस्य श्रद्दधति चक्षुर् एव तत् संभावयति चक्षुः संस्कुरुते

नू नो रास्व सहस्रवत् तोकवत् पुष्टिमद् वस्व् इत्य् उत्तमया परिदधात्य् आत्मा वै समस्तः सहस्रवांस् तोकवान् पुष्टिमान् आत्मानम् एव तत् समस्तं संभावयत्य् आत्मानं समस्तं संस्कुरुते
शृणुत सुधा मधुरम् विबुधाः विबुध आलयात् अपि दुरापम्

अनुनय वचनम् वदन्तम् अग्रे प्रणतम् अपि प्रियम् आह स अभ्यसूयम्

मरकत शकल कलित कलधौत लिप्याः इव रति जय लेखम्

दशनवसनम् अरुणम् तव कृष्ण तनोति तनोः अनुरूपम्

हरि हरे याहि माधव याहि केशव मा वद कैतव वादम् ताम् अनुसर सरसीरुह लोचनैः या तव हरति विषादम्

वहति नयनम् अनुरागम् इव स्फुटम् उदित रस अभिनिवेशम्

हरि हरे याहि माधव याहि केशव मा वद कैतव वादम् ताम् अनुसर सरसीरुह लोचनैः या तव हरति विषादम्

हरि हरे याहि माधव याहि केशव मा वद कैतव वादम् ताम् अनुसर सरसीरुह लोचनैः या तव हरति विषादम्

हरि हरे याहि माधव याहि केशव मा वद कैतव वादम् ताम् अनुसर सरसीरुह लोचनैः या तव हरति विषादम्

दशन पदम् भवत् अधर गतम् मम जनयति चेतसि खेदम्

हरि हरे याहि माधव याहि केशव मा वद कैतव वादम् ताम् अनुसर सरसीरुह लोचनैः या तव हरति विषादम्

मम अद्य प्रख्यात प्रणय भर भङ्गेन कितव त्वद् आलोकः शोकाद् अपि किम् अपि लज्जाम् जनयति

भ्रमति भवान् अबला कवलाय वनेषु किम् अत्र विचित्रम्

वपुः अनुहरति तव स्मर संगर खर नखर क्षत रेखम्

अथ कथम् अपि यामिनीम् विनीय स्मर शर जर्जरिता अपि सा प्रभाते

हरि हरे याहि माधव याहि केशव मा वद कैतव वादम् ताम् अनुसर सरसीरुह लोचनैः या तव हरति विषादम्

हरि हरे याहि माधव याहि केशव मा वद कैतव वादम् ताम् अनुसर सरसीरुह लोचनैः या तव हरति विषादम्

प्रथयति पूतनिका एव वधू वध निर्दय बाल चरित्रम्

रजनी जनित गुरु जागर राग कषायितम् अलस निवेशम्

कज्जल मलिन विलोचन चुम्बन विरचित नीलिम रूपम्

श्री जयदेव भणित रति वञ्चित खण्डित युवति विलापम्

दर्शयति इव बहिः मदन द्रुम नव किसलय परिवारम्

तव इदम् पश्यन्त्याः प्रसरत् अनुरागम् बहिः इव प्रिया पाद अलक्त छुरितम् अरुण छाय हृदयम्
कुष्ठं शताह्वां स वचाम् यवानां चूर्णं स तैल अम्लम् उशन्ति वाते

ग्रन्थिः च भौर्जो लशुनः शिरीषः स लोमशः गुग्गुलु कृष्णगन्धे

चूर्ण प्रदेहान् विविध आमय घ्नान् आरग्वधीये जगतो हित अर्थम्

तुत्थं विडङ्गं मरिचानि कुष्ठं लोध्रं च तद्वत् स मनःशिलम् स्यात्

पत्त्र अम्बु लोध्र अभय चन्दनानि शरीर दौर्गन्ध्य हरः प्रदेहः

कुष्ठ अमृतासङ्ग कटंकटेरी कासीस कम्पिल्लक मुस्ता लोध्राः

मनःशिला आले गृहधूम एला कासीस लोध्र अर्जुन मुस्ता सर्जाः

दद्रूः स कण्डूः किटिभानि पामा विचर्चिका च एव तथा एति शान्तिम्

त्वचं स मध्याम् हयमारकस्य लेपं तिल क्षार युतम् विदध्यात्

स्नेहैः चतुर्भिः दशमूल मिश्रैः गन्ध औषधैः च अनिल हा प्रदेहः

मनःशिला त्वक् कुटजात् स कुष्ठात् स लोमशः स एडगजः करञ्जः

तत्र श्लोकः

तेन आस्य कण्डूः पिडकाः स कोठाः कुष्ठानि शोफाः च शमं व्रजन्ति

वाते स रक्ते स घृतम् प्रदेहो गोधूम चूर्णम् छगली पयः च

शैवाल पद्म उत्पल वेत्र तुङ्ग प्रपौण्डरीकाणि अमृणाल लोध्रम्

तैल अक्त गात्रस्य कृतानि चूर्णानि एतानि दद्यात् अवचूर्णन अर्थम्

उभे शताह्वे मधुकं मधूकं बलां प्रियालं च कशेरुकं च

तैल अक्त गात्रस्य नरस्य कुष्ठानि उद्वर्तयेत् अश्वहन छदैः च

पर्णानि पिष्ट्वा चतुरङ्गुलस्य तक्रेण पर्णानि अथ काकमाच्याः

भगंदर अर्शांसि अपचीम् स पामाम् हन्युः प्रयुक्ताः तु अचिरात् नराणाम्

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

अथ अतस् आरग्वधीयम् अध्यायम् व्याख्यास्यामः

सिता लता वेतस पद्मकानि यष्ट्याह्वम् ऐन्द्री नलिनानि दूर्वा

श्र्याह्वः सुराह्वः खदिरो धवः च निम्बो विडङ्गं करवीरक त्वच्

कुष्ठानि कृच्छ्राणि नवं किलासं सुरेशलुप्तं किटिभं स दद्रु

नत उत्पलम् चन्दन कुष्ठ युक्तम् शिरस् रुजायाम् स घृतम् प्रदेहः

ग्रन्थिः च भौर्जः करवीर मूलम् चूर्णानि साध्यानि तुषोदकेन

शिरीष लामज्जक हेम लोध्रैः त्वच् दोष संस्वेद हरः प्रघर्षः

वचा शताह्वा यव चूर्णम् अम्लम् उष्णानि वात आमयिनाम् प्रदेहः

तक्रेण युक्तं यव चूर्णम् उष्णम् स क्षारम् अर्तिम् जठरे निहन्यात्

आनूप मत्स्य आमिष वेसवारैः उष्णैः प्रदेहः पवन अपहः स्यात्

प्रपौण्डरीकं सुरदारु कुष्ठं यष्ट्याह्वम् एला कमल उत्पले च

रास्ना हरिद्रे नलदं शताह्वे द्वे देवदारूणि सितोपला च

रसाञ्जनं स प्रपुनाट बीजम् युक्तं कपित्थस्य रसेन लेपः

पलाश निर्दाह रसेण च अपि कर्ष उद्धृतानि आढक संमितेन

घृतं विदारीं च सितोपलां च कुर्यात् प्रदेहं पवने स रक्ते

करञ्ज बीज एडगजम् स कुष्ठम् गो मूत्र पिष्टम् च परः प्रदेहः

तेभिः तक्र पिष्टैः प्रथमं शरीरं तैल अक्तम् उद्वर्तयितुम् यतेत

कुष्ठं हरिद्रे सुरसं पटोलं निम्ब अश्वगन्धे सुरदारु शिग्रू

आरग्वधः स एडगजः करञ्जो वासा गुडूची मदनं हरिद्रे

रास्ना गुडूची मधुकं बले द्वे स जीवकम् स ऋषभकम् पयः च

उभे हरिद्रे कुटजस्य बीजं करञ्ज बीजम् सुमनस् प्रवालान्

शैलेयम् एला अगुरुणी स कुष्ठे चण्डा नतं त्वक् सुरदारु रास्ना
तद् वा एतद् यद् एतद् आदित्यस्य कृष्णं रूपम्

तद् व्यक्षरत्

सामवेद एव पुष्पम्

तस्य अभितप्तस्य यशस् तेज इन्द्रियं वीर्यम् अन्नाद्यं रसो ऽजायत

तद् आदित्यम् अभितो ऽश्रयत्

तानि वा एतानि सामान्य् एतं सामवेदम् अभ्यतपन्

ता अमृता आपः

अथ ये ऽस्य प्रत्यञ्चो रश्मयस् ता एव अस्य प्रतीच्यो मधुनाड्यः
य एतद् अ विद्वान् प्रतिगृह्णात्य् अर्धम् अस्य इन्द्रियस्य अपक्रामति

स षष्ठम् इन्द्रियस्य उपाधत्त

कामस् समुद्रम् आविशद् इति

य एतद् विद्वान् गां प्रतिगृह्णाति चतुर्थम् इन्द्रियस्य उपधत्ते

य तान् वेद येभ्यस् स तद् अनयद् दक्षिणीयो भवति

स एतेन प्रत्यगृह्णात्

य एतद् अ विद्वान् प्रतिगृह्णाति सप्तमम् अस्य इन्द्रियस्य अपक्रामति

अतो नो यूयं प्रयच्छत इति

कामेन त्वा प्रतिगृह्णामि

समुद्र इव हि कामो ऽपरिमितः

स एतेन प्रत्यगृह्णात्

तस्य यमस्य अश्वम् प्रतिजगृहुषो ऽर्धम् इन्द्रियस्य अपाक्रामत्

य एतद् अ विद्वान् प्रतिगृह्णाति तृतीयम् अस्य इन्द्रियस्य अपक्रामति

स चतुर्थम् इन्द्रियस्य उपाधत्त

सप्तहोतॄन् केन आयतनेन इति

त आयतनम् ऐच्छन्

कामो हि दाता

कामः प्रतिग्रहीता

क इदं कस्मा अदात्

तेषां महाहविर् होता आसीत् सत्यहविर् अध्वर्युर् अचित्तपाजा अग्निद् अचित्तमना उपवक्ता अनाधृष्यः च अप्रतिधृष्यः च अभिगरौ अयास्य उद्गाता

त्रयस्त्रिंशेन च ह वा इदं सप्तहोत्रा च संततं यद् इदं देव मनुष्याः अन्योन्यस्मै प्रददति

य एतद् अ विद्वान् प्रतिगृह्णाति पञ्चमम् अस्य इन्द्रियस्य अपक्रामति

अत्र एव वेत्स्यथ इति

स एतेन प्रत्यगृह्णात्

सो ऽर्धम् इन्द्रियस्य उपाधत्त

ते त्रयस्त्रिंशम् एव आयतनम् अचायन्

कामः कामाय इति

ते ऽविदुः

वसीयांसो हि ते प्रतिगृह्य अभवन्

य एतद् विद्वान् वासः प्रतिगृह्णाति पञ्चमम् इन्द्रियस्य उपधत्ते

य एतद् विद्वान् अश्वं प्रतिगृह्णात्य् अर्धम् इन्द्रियस्य उपधत्ते

अमुतस् प्रदानात् वा इह आजगाम इति

संतनवाम इति

स सप्तमम् इन्द्रियस्य उपाधत्त

त ऋषीन् अब्रुवन्

यस् तं प्रतिग्रहं वेद येन ते प्रत्यगृह्णन् वसीयान् भवति प्रतिगृह्य

य एतद् अ विद्वान् प्रतिगृह्णाति षष्ठम् अस्य इन्द्रियस्य अपक्रामति

य एतद् विद्वान् हिरण्यं प्रतिगृह्णाति तृतीयम् इन्द्रियस्य उपधत्ते

य एतद् अ विद्वान् प्रतिगृह्णाति चतुर्थम् अस्य इन्द्रियस्य अपक्रामति

स तृतीयम् इन्द्रियस्य उपाधत्त

य एवं विद्वान् दक्षिणां प्रतिगृह्णाति यस् तं देवं वेद यो ऽग्रे दक्षिणा अनयत् प्र तावद् आप्नोति यावद् दक्षिणानां नेत्रम्

न ह वै तस्मिन्न् अमुष्मिंल् लोके दक्षिणाम् इच्छन्ति

स एतेन प्रत्यगृह्णात्

कामेन एव प्रतिगृह्णाति

तेन इदम् समतन्वन्

तस्य रुद्रस्य गां प्रतिजगृहुषश् चतुर्थम् इन्द्रियस्य अपाक्रामत्

काम एतत् त इति

तस्य अग्नेः हिरण्यं प्रतिजगृहुषस् तृतीयम् इन्द्रियस्य अपाक्रामत्
प्राण अपानौ वा उपांशु अन्तर्यामौ

एतद् उक्थं महारात्र उपाकुर्यात् पुरा वाचो विसर्गात्

अथ उ त्रीणि वा एतानि साहस्राण्य् अधियज्ञम्

न प्रातरनुवाकं च उपांशु अन्तर्यामौ च अन्तरेण वाचं विसृजते

आपीनां वाचम् अ व्यासिक्ताम् प्रथमत ऋध्नवानि इति

प्रातरनुवाक आश्विनं महाव्रतम् इति

तद् इह स्थितम् अन् आव्रस्काय

वाक् प्रातरनुवाकः
सकृत् मन्त्रः
तम् अस्तृणोत्

प्रजापतिं ह वै यज्ञं तन्वानं बहिष्पवमान एव मृत्युर् मृत्यु पाशेन प्रत्युपाक्रामत

मृत्युर् वाव तं पश्यन् प्रजापतिं पर्यक्रामत्

मृत्युर् अन् अवकाशम् अपाद्रवद् अशंसद् इतरो निष्केवल्यम्

तस्माद् उ य एव पूर्वम् आसीदति स तत् स्तृणुते विद्वान्

अत्र हि प्रजापतिं मृत्युर् व्यजहात्

स तेन एव द्रविणे पूर्वो निष्केवल्यस्य स्तोत्रियम् आसीदत्

तं माध्यंदिने पवमाने ऽसीदत्

स ऐन्द्र्या त्रिष्टुभा मरुत्वतीयं प्रत्यपद्यत
पूर्वपक्ष विधान अनुमत व्याख्यान संशयाः

इदम् अखिलम् अधीत्य सम्यक् अर्थान् विमृशति यो ऽविमनाः प्रयोग नित्यः

रोगान् तेषाम् चिकित्सां च स किमर्थं न बुध्यते

सु गृहीतम् तत् एव ज्ञं शास्त्रं शस्त्रं च रक्षति

एक देशेन दृश्यन्ते समास अभिहिते तथा

तस्मात् एताः प्रवक्ष्यन्ते विस्तरेण उत्तरे पुनः

अग्निवेश कृते तन्त्रे चरक प्रतिसंस्कृते

चिकित्सा वह्निवेशस्य सुस्थ आतुर हितम् प्रति

इदम् अन्यून शब्द अर्थम् तन्त्र दोष विवर्जितम्

सप्तदश औषध अध्याय सिद्धि कल्पैः अपूरयत्

इति अग्निवेश कृते तन्त्रे चरक प्रतिसंस्कृते अ प्राप्ते दृढबल सम्पूरिते सिद्धिस्थाने उत्तरबस्तिसिद्धिः नाम द्वादशो ऽध्यायः

एकस्मिन् अपि यस्य इह शास्त्रे लब्ध आस्पदा मतिः

तत्र अधिकरणम् योगो हेत्वर्थो ऽर्थः पदस्य च

यथा अम्बुज वनस्य अर्कः प्रदीपो वेश्मनो यथा

यत् इह अस्ति तत् अन्यत्र यत् न इह अस्ति न तत् क्वचिद्

तत् शंकरम् भूतपतिं संप्रसाद्य समापयत्

स शास्त्रम् अन्यत् अपि आशु युक्ति ज्ञ त्वात् प्रबुध्यते

स अपवर्गः विपर्ययः

सिद्धिस्थाने ऽष्टमे प्राप्ते तस्मिन् दृढबलेन तु

सिद्धिस्थानं स्व सिद्धि अर्थम् समासेन समापितम्

न अधिगच्छति शास्त्र अर्थान् अर्थान् भाग्य क्षये यथा

अधीयानो ऽपि शास्त्राणि तन्त्र युक्त्या विना भिषक्

विस्तारयति लेश उक्तम् संक्षिपति अति विस्तरम्

सिद्धिं च अनुत्तमाम् लोके प्राप्नोति विधिना पठन्

अतस् तन्त्र उत्तमम् इदम् चरकेण अति बुद्धिना

दुर्गृहीतं क्षिणोति एव शास्त्रं शस्त्रम् इव अबुधम्

स मनुज सुख जीवित प्रदाता भवति धृति स्मृति बुद्धि धर्म वृद्धः

निदर्शनं निर्वचनं संनियोगो विकल्पनम्

सो अर्थ ज्ञः स विचार ज्ञः चिकित्सा कुशलः च सः

अखण्ड अर्थम् दृढबलो जातः पञ्चनदे पुरे

प्रत्युत्सारस् तथा उद्धारः सम्भवः तन्त्र युक्तयः

प्रदेश उद्देश निर्देश वाक्यशेषाः प्रयोजनम्
तस्य उत जायमानस्य उल्बः आसीद् धिरण्ययः

येन द्यौर् उग्रा पृथिवी च दृढा येन स्व स्तभितं येन नाकः

यस्मिन्न् अधि वितत एति सूर्यस् तस्मै देवाय हविषा विधेम

आपो ह यस्य विश्वम् आयुर् दधाना गर्भं जनयन्त मातरः

तं योन्योर् विद्रवन्त्योः पर्य् अपश्यद् दितिर् मही

यो अन्तरिक्षं विममे वरीयस् तस्मै देवाय हविषा विधेम

हिरण्य गर्भः सम् अवर्तत अग्रे भूतस्य जातः पतिर् एक आसीत्

यस्य छाया अमृतम् यस्य मृत्युस् तस्मै देवाय हविषा विधेम

यस्य विश्वे हिमवन्तो महित्वा समुद्रं यस्य रसया सह आहुः

आपो गर्भं जनयन्तीर् वत्सम् अग्रे सम् ऐरयन्

य ओजः दाः बल दाः यस्य विश्व उपासते प्रशिषं यस्य देवाः

स दाधार पृथिवीं द्याम् उत अमुम् तस्मै देवाय हविषा विधेम

तत्र देवानाम् अधिदेव आस्त एक स्थूणे विमिते दृढ उग्रे

दिशो यस्य प्रदिशः पञ्च देवीस् तस्मै देवाय हविषा विधेम

य इमे द्यावा पृथिवी तस्तभाने अधारयद् अवसा रेजमाने
तस्मै स तत्र विजिहीते

तस्मै स तत्र विजिहीते

स आदित्यम् आगच्छति

स लोकम् आगच्छत्य् अशोकम् अहिमम्

तेन स ऊर्ध्व आक्रमते

यदा वै पुरुषो अस्मात् लोकात् प्रैति स वायुम् आगच्छति

तस्मिन् वसति शाश्वतीः समाः

तस्मै स तत्र विजिहीते यथा रथ चक्रस्य खम्

यथा दुन्दुभेः खम्