tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
पुत्रः सर्व गुण उपेतः मम भूयात् इति स्मरन्

यः तद् प्रतिकृतौ यत्नो भोजस्य आसीत् वृथक् हरेः

रक्षमाणस्य देहस्य मायावी कंस रूपिणः

पृथिव्यां सर्व रत्नानाम् असौ राजा अभवत् मणिः

तस्य अपि पुत्र मिथुनम् बभूव अभिजितः किल

कुकुरं भजमानं च शुचिं कम्बलबर्हिषम्

रोहिणी च महाभागा पत्नी च आनकदुन्दुभेः

अनमित्रं शिनिं च एव तौ उभौ पुरुष उत्तमौ

देवकी च अपि तासां च वरिष्ठा अभूत् सुमध्यमा

बभूव तस्यां देवक्यां वासुदेवो जनार्दन

कृष्णस्य तासु सर्वासु प्रिया ज्येष्ठा च रुक्मिणी

अश्वग्रीवः सुबाहुश् च सुधासूक गवेक्षणौ

स्व उपभोग्यानि कन्यानां षोडश अतुल विक्रमः

संहृत्य तत् कुलम् च एव प्रभासे अतिष्ठत् अच्युतः

प्रसेनश् च महाभागः सत्राजित् च सुतौ उभौ

प्रभावात् मुनि शार्दूलाः तया च एव जडीकृतः

बाणस्य च तदा तेन छेदितं मुनि पुंगवाः

अनुवंश पुराण ज्ञाः गायन्ति इति परिश्रुतम्

ब्राह्मणस्य ऊर्ध्व चक्रस्य वर दानात् महात्मनः

साम्बं जाम्बवती पुत्रम् कृष्णाय च महात्मने

श्वफल्कश् च महा राजः धर्म आत्मा यत्र वर्तते

सा मातुः उदर स्था वै बहून् वर्ष गणान् किल

तस्य मध्ये ऽतिरात्रस्य सदस् मध्यात् समुत्थितः

बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैः देवावृधः समः

पुत्रेषु एतेषु सर्वेषु चारुदेष्ण आदयः हरेः

तपः तप्तुम् समारेभे तपः निधिः अ निन्दितः

चित्रकस्य अभवन् पुत्राः विपृथुः पृथुः एव च

यदि दद्याः ततस् कुक्षेः निर्गमिष्यामि अहम् पितः

किं कृतं दुष्कृतं मूर्ख जातः खलु ते अन्त कृत्

अन्धकं च महाभागं वृष्णिं च यदु नन्दनम्

यः पठेत् शृणुयात् वा अपि ब्राह्मणान् श्रावयेत् अपि

आहुकः च आहुकी च एव ख्यातौ कीर्तिमतां वरौ

गिरिरक्षः तथा उपेक्षः शत्रुघ्नो यः अरिमर्दनः

कंसः अपि निहतः तेन कृष्णेन अक्लिष्ट कर्मणा

रक्षस्व तत् स्वकम् देहम् आयातः मृत्युः एव ते

वर्ष त्रयम् प्रतिदिनं गाम् एकाम् ब्राह्मणाय तु

प्रविष्टा पावकं विप्राः सा च भर्तृ पथिनम् गता

आवाह प्रतिवाहौ च सुधारा च वर अङ्गना

ऊर्ध्वबाहुर् निरालंबः पादाङ्गुष्ठ अग्र धिष्ठितः

स याति वैष्णवं लोकं न अत्र कार्या विचारणा

भू भार निग्रह अर्थम् च हि अवतीर्णम् जगद्गुरुम्

ये अमृत त्वम् अनुप्राप्ताः बभ्रोः देवावृधात् अपि

गान्धारी च एव माद्री च वृष्णि भार्ये बभूवतुः

महिष्यः तस्य कृष्णस्य रुक्मिणी प्रमुखाः शुभाः

अतो वै सर्व कल्याणम् यादवानां भविष्यति

तया द्वादश वर्षाणि कृष्णेन अक्लिष्ट कर्मणा

सृञ्जय्यां भजनात् च एव भ्राजमानात् विजज्ञिरे

न अस्ति व्याधि भयम् तत्र न अवृष्टि भयम् अपि उत

असंगो युयुधानस्य कुणिः तस्य सुतो ऽभवत्

धर्मभृद् वृष्टधर्मा च गोधनः अथ वरस् तथा

रामस्य च तथा अन्येषाम् वृष्णीनाम् अपि सुव्रतः

अस्याम् उत्पादयामास तनयान् तान् निबोधत

आश्रितं कंस भीत्या च स्व आत्मानम् शान्त तेजसम्

हलायुधश् च भगवन्त् अनन्तः रजत प्रभः

ऋषिं दृष्ट्वा तु अङ्गिरसम् प्रणिपत्य जनार्दनः

यशोदायै प्रदत्त्वा तु वसुदेवश् च बुद्धिमान्

एवं संक्षेपतः प्रोक्तः कृष्णस्य अक्लिष्ट कर्मणः

स्यमन्तको नाम मणिः दत्तः तस्मै विवस्वता

सूत उवाच

अरिष्टनेमिः अश्वः च धर्मो धर्मभृत् एव च

तस्य सत्राजितः सूर्यः सखा प्राण समः ऽभवत्

सात्यकिः युयुधानः तु शिनेः नप्ता प्रतापवान्

चारुश्रवाः चारुयशाः प्रद्युम्नः साम्ब एव च

गुणान् देवावृधस्य अथ कीर्तयन्तो महात्मनः

रेवती च तथा देवी बलभद्रेण धीमता

कुणेर् युगंधरः पुत्रः शैनेया इति कीर्तिताः

शापं पिण्डारके अरक्षत् वचः दुर्वाससः तदा

तेषां देवावृधो राजा चचार परमं तपः

उवाच अष्ट भुजा देवी मेघ गम्भीरया गिरा

देवक्याः स भयात् कंसः जघान एव अष्टमम् तु इति

तान् दृष्ट्वा तनयान् वीरान् रौक्मिणेयांश् च रुक्मिणीम्

षोडश स्त्री सहस्राणि शतम् एकम् तथा अधिकम्

कपोतरोमा अति बलः तस्य पुत्रो विलोमकः

स एव परमात्मा असौ देवदेवो जनार्दनः
आहुकात् काश्य दुहितुः द्वौ पुत्रौ संबभूवतुः

सात्वतः सत्य सम्पन्नः प्रजज्ञे चतुरः सुतान्

कदाचिद् मृगयाम् यातः प्रसेनेन सह एव सः

शङ्ख चक्र गदा पद्मम् धारयन्तं जनार्दनम्
विस्तरेण आनुपूर्व्यात् च स्थितिं वक्ष्ये युगे युगे

अङ्गुलानाम् अष्ट शतम् उत्सेधः हस्तिनां स्मृतः

तत्र इष्ट प्रापकः धर्म आचार्यैः उपदिश्यते

निवृत्ति सम कालात् च बुद्ध्या अव्यक्तः ऋषिः तु अयम्

अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य तु

निवृत्तिः ब्रह्मचर्यम् च तत् एतत् शम लक्षणम्

ईश्वराणां सुताः तु एषाम् ऋषयः तान् निबोधत

दानं सत्यं तपो लोको विद्या इज्या पूजनं दमः

अव्यक्त आत्मा महात्मा वा अहंकार आत्मा तथा एव च

अथर्व ऋच् यजुस् साम्नाम् वेदेषु इह पृथक् पृथक्

इति एवम् ऋषि जातिः तु पञ्चधा नाम विश्रुता

अष्टको लोहितः च एव भृतकीलः च

नव अङ्गुल प्रमाणेन निष्पन्नेन तथा अष्टकम्

पुरे शयनात् पुरुषः ज्ञानात् क्षेत्रज्ञः उच्यते

कृतवाचः तथा गर्गः स्मृतिसंकृतिः एव च

पञ्च आत्मके यो विषये कारणे च अष्ट लक्षणे

विश्वामित्रः च गाधेयो देवरातः तथा बलः

सूत उवाच

कक्षीवन्त् च त्रयस्त्रिंशत् स्मृताः हि अङ्गिरसाम् वराः

चेतना अधिकृतम् सर्वं प्रावर्तत गुण आत्मकम्

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या ऋषि पुत्रान् निबोधत

तत् तत् गुणवते देयम् इति एतत् दान लक्षणम्

ऋषीकाणां सुता हि एते ऋषि पुत्राः श्रुतर्षयः

गवां च हस्तिनां च एव महिष स्थावर आत्मनाम्

आत्मवत् सर्व भूतेषु यो हिताय शुभाय च

तथा एव आयुः परिक्रान्तं युग धर्मेषु सर्वशः

कुशल अकुशलाभ्याम् तु प्रहाणं न्यास उच्यते

पृषदश्वो विरूपः च काव्यः च एव अथ मुद्गलः

विषये न प्रवर्तन्ते दमस्य एतत् तु लक्षणम्

परत्वेन ऋषन्ते वै भूत आदीन् ऋषिकाः ततस्

प्रत्यङ्गानि तु धर्मस्य च इति एतत् लक्षणम् स्मृतम्

ऋषीणां तप्यतां तेषां तपः परम दुश्चरम्

इति एते ऋषयः प्रोक्ताः तपसा ऋषि ताम् गताः

तिष्ठन्ति इह च धर्म अर्थम् तान् शिष्टान् सम्प्रचक्षते

एवं वै द्विविधो धर्मः शिष्ट आचारः स उच्यते

एते मन्त्र कृतः सर्वे काश्यपान् तु निबोधत

एतत् स्वाभाविकम् तेषां प्रमाणम् अधिकुर्वताम्

भृगुः काश्यपः प्रचेता दधीचो हि आत्मवान् अपि

तत्र एव संस्थितो विद्वाः तपसः अन्ते इति श्रुतम्

तपसः च तथा अरण्ये साधुः वैखानसः स्मृतः

मनुः वैवस्वतः च एव ऐलो राजा पुरूरवाः

अजमीढः अस्वहार्यः च हि उत्कलः कविः एव च

संसिद्धि कारणम् कार्यं सद्य एव विवर्तते

मनुष्या वर्तमानाः तु युग संध्यांशकेषु इह

मैथुनस्य असमाचारः जल्पनात् चिन्तनात् तथा

गावः अज अश्वाः च विज्ञेया हस्तिनः पक्षिणो मृगाः

आर्ष्टिषेणः च्यवनः च वीतहव्यः

परम आयुः शतं तु एतत् मानुषाणाम् कलौ स्मृतम्

युवनाश्वः पुरुकुत्सः स्वश्रवः तु सदस्यवान्

अधर्मः च अनिष्ट फलः आचार्यैः न उपदिश्यते

उतथ्यः च शरद्वन्त् च तथा वाजिश्रवा अपि

अविभागेन देवानाम् अ निर्देश्ये तमस् मये

ततस् तु इन्द्र प्रतिमः पञ्चमः तु भरद्वसुः

तथा निवृत्तो हि अव्यक्तः खद्योत इव संज्वलन्

ब्रह्मणो मानसा हि एते उत्पन्नाः स्वयमीश्वराः

ऋषते परमं यस्मात् परम ऋषिः ततस् स्मृतः

तथा एव चातुर्होत्रस्य चातुर्वर्ण्यस्य च एव हि

मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्ट आचारः ततस् स्मृतः

गति अर्थात् धातोः नाम निर्वृत्ति कारणम्

धातोः च निष्ठा अन्तात् शिष्ट शब्दम् प्रचक्षते

ईश्वरा ऋषयः च एव ऋषीका ये च विश्रुताः

देव असुर मनुष्याः च यक्ष गन्धर्व राक्षसाः

परत्वेन ऋषयः यस्मान् मताः तस्मात् महा ऋषयः

इज्या वेद आत्मकः श्रौतः स्मार्तो वर्ण आश्रम आत्मकः

एवं मन्त्र गुणानाम् तु समुत्पत्तिः चतुर्विधा

ज्ञानं वैराग्यम् ऐश्वर्यम् धर्मः च इति चतुष्टयम्

अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्ट आचारस्य लक्षणम्

अत्रिर् अर्धस्वनः च एव शावास्यः अथ गविष्ठिरः

वर्ण आश्रमेषु युक्तस्य सुख उदर्कस्य स्वर् गतौ

क्रमेण एतेन विज्ञेये ह्रास वृद्धी युगे युगे

शत अर्धम् अङ्गुलानाम् तु हि उत्सेधः शाखिनां परः

धर्म इति धारणे धातुः महत्त्वे च एव उच्यते

धर्मो धर्म गतिः प्रोक्तः शब्दो हि एष क्रिया आत्मकः
बुद्ध्या अतिशय संयुक्तः देवानां काय उच्यते

पशूनां द्रव्य हविषाम् ऋच् साम यजुषाम् तथा

यथा उल्मुकात् तु विटपा एक कालात् भवन्ति हि

अस्थितिं च कलौ दृष्ट्वा भूतानाम् आयुषः च वै

मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः

स ईश्वराः स्वयम् उद्भूताः ब्रह्मणो मानसाः सुताः

परिणाह उच्छ्रये तुल्या जायन्ते ह कृते युगे

शृङ्गी च शङ्खपाच् च एव राजा वैश्रवणः तथा

तस्मिन् युगे च सम्भूतिः यासाम् यावत् च जीवितम्

संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानाम् अकृतैः सह

विधि स्तोत्रम् तथा हौत्रं पूर्ववत् सम्प्रवर्तते

अदुष्टो वाच् मनस् कायैः तितिक्षुः सा क्षमा स्मृता

काव्यो बृहस्पतिः च एव कश्यपः च्यवनः तथा

दिव्यानां साधनात् साधुः ब्रह्मचारी गुरोः हितः

ऋषिः हिंसा आगतौ धातुः विद्या सत्यं तपः श्रुतम्

दृष्ट अनुभूतम् अर्थम् च यः पृष्टो न विगूहते

अङ्गुलानां सहस्रं तु द्विचत्वारिंशत् अङ्गुलम्

पूर्वेभ्यो वेदयित्वा इह श्रौतं सप्तर्षयः अब्रुवन्

चतुरशीतिकैः च एव कलि जैः अङ्गुलैः स्मृतम्

कालेन प्रापणीयेन भेदाः च कारण आत्मकाः

निवृत्ति सम काले तु पुराणं तत् अचेतनम्

विज्ञेयः श्रवणात् श्रौतः स्मरणात् स्मार्तः उच्यते

षट्सप्तति अङ्गुल उत्सेधः पशुर् भवेत्

सांसिद्धिकानि अथ एतानि अप्रतीतानि तस्य वै

स महात्मा शरीर स्थः तत्र एव इह प्रवर्तते

कुशल अकुशलौ च एव धर्म अधर्मौ ब्रवीत् प्रभुः

यस्मात् धर्मात् प्रसूते हि तस्मात् वै धार्मिकः तु सः

स्वामिना रक्ष्यमाणानाम् उत्सृष्टानाम् च सम्भ्रमे

अगस्त्यः अथ दृढद्युम्न इन्द्रबाहुः तथा एव च

आधारणे महत्त्वे वा धर्मः स तु निरुच्यते

शिष्टा यस्मात् चरन्ति एनम् मनुः सप्तर्षयः च ह

पूर्वैः पूर्वैः मत त्वात् च शिष्ट आचारः स शाश्वतः

यथा अन्धकारे खद्योतः सहसा सम्प्रदृश्यते

ब्रह्मिष्ठ अगस्तयः हि एते त्रयः परम कीर्तयः

गुरुवीतः च मान्धाता अम्बरीषः तथा एव च

तेन आर्षम् बुद्धि पूर्वम् तु चेतनेन अपि अधिष्ठितम्

कारणात् साधनात् च एव गृहस्थः साधुः उच्यते

वैन्यः पृथुः दिवोदासः ब्रह्मवान् गृत्स शौनकौ

महात्मनः शरीरस्य चैतन्यात् सिद्धिः उच्यते

ऋषिजो बृहच्छुक्लः च ऋषिः दीर्घतमाः अपि

ब्रह्म क्षत्र विशः युक्ताः श्रौत स्मार्तेन कर्मणा

इति एते ऋषिकाः सर्वे सत्येन ऋषि ताम् गताः

वसिष्ठः च एव शक्तिः च तृतीयः च पराशरः

दार अग्निहोत्र सम्बन्धम् इज्या श्रौतस्य लक्षणम्

प्रवर्तयन्ति तेषां वै ब्रह्म स्तोत्रम् पुनः पुनः

देवश्रवा देवरातः पुराणः च धनंजयः

सम्यक् विनीताः मृदवः तान् आचार्यान् प्रचक्षते

ऊर्षः अथ जमदग्निः च वेदः सारस्वतः तथा

कर्दमो वालखिल्याः च विश्रवाः शक्तिवर्धनः

श्रुति स्मृतिभ्याम् विहितो धर्मो वर्ण आश्रम आत्मकः

उतथ्यो वामदेवः च अगस्त्यः कौशिकः तथा

मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा भेदा भवन्ति हि

मन्वन्तराणि यानि स्युः कल्पे कल्पे चतुर्दश

न क्रुध्येत प्रतिहतः स जित आत्मा भविष्यति

यथा भूत प्रवादः तु इति एतत् सत्य लक्षणम्

अबुद्धि पूर्वकम् तत् वै चेतना अर्थम् प्रवर्तते

एवं मन्त्र कृतः सर्वे कृत्स्नशस् च निबोधत

तद् लक्षणम् तु देवानां दृश्यते अन्वय दर्शनात्

षण्णवति अङ्गुल उत्सेधः हि अष्टानाम्

पर स्वानाम् अनादानम् अलोभ इति संज्ञितम्

स्मार्तो वर्ण आश्रम आचारः यमैः च नियमैः युतः

द्रव्य स्तोत्रम् गुण स्तोत्रम् कर्म स्तोत्रम् तथा एव च

मनुः सप्तर्षयः च एव लोक संतान कारिणः

षष्ठः तु मित्रावरुणः सत्तमः कुण्डिनः तथा

अथ शिष्टान् प्रवक्ष्यामि साधून् अथ ततस् च वै

उपयुक्ताः क्रियासु एते यज्ञियाः तु इह सर्वशः

भृगुः मरीचिः अत्रिः च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः

ऋषिकाणां सुता ये तु विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः

श्रुत्वा परत्वेन श्रुताः तस्मात् श्रुतर्षयः

वत्सरो नग्नहूश् च एव भरद्वाजः च वीर्यवान्

महतः तमसः पारे वैलक्षण्यात् विभाव्यते
प्रवर्तते तथा ते तु यथा मत्स्य उदकौ उभौ

त्रयोदशा एते विज्ञेया ब्रह्मिष्ठाः कौशिका वराः

चतुर्दशसु तावन्तो ज्ञेया मन्वन्तरेषु इह

इति द्विनवतिः प्रोक्ता बहिष्कृताः

ब्रह्मचर्यं तपो मौनं निराहार त्वम् एव च

अङ्गिराः च एव त्रितः च भरद्वाजः अथ लक्ष्मणः

निवर्तमानैः तैः बुद्ध्या महन्त् परिगतः परः

इति एव हि परिक्रान्ता भावा ये दिव्य मानुषाः

भूत भेदाः च भूतेभ्यो जज्ञिरे तु परस्परम्

व्यतीत अनागतानि स्युः यानि मन्वन्तरेषु इह

वर्तते सततं हृष्टः क्रिया श्रेष्ठा दया स्मृता

भूत आत्मा च इन्द्रिय आत्मा च तेषां तत् ज्ञानम् उच्यते

तथा प्रवृत्ताः क्षेत्रज्ञाः कालेन एकेन कारणात्

अपस्यौषः सुचित्तः च वामदेवः तथा एव च

असंतोषात् भयात् दुःखात् मोहात् शोकात् च पञ्चधा

अप्रद्वेषो हि अनिष्टेषु इष्टं वै न अभिनन्दति

ऋषीणां तारका येन लक्षणेन यदृच्छया

ब्राह्मणाः श्रुति शब्दाः च देवानां पशु मूर्तयः

आक्रुष्टः अभिहतः यः तु न आक्रोशेत् प्रहरेत् अपि

वाजिश्रवाः सुचिन्तः च शावः च स पराशरः

ऋषिः दीर्घतमाः च एव बृहद्वक्षाः शरद्वतः

अव्यक्त आदि विशेष अन्त विकारे अस्मिन् निवर्तते

अयं धर्मो हि अयम् न इति ब्रुवते मौन मूर्तिना

पुरि शेते यतः पूर्वं क्षेत्र ज्ञानम् तथा अपि च

भलन्दकः च वासाश्वः संकीलः च एव ते त्रयः

विषयो विषयि त्वम् च तदा हि अर्थ पद आत्मकौ

यथा क्रम उपभोगाः च देवानां पशु मूर्तयः

प्रतिमन्वन्तरं च एव श्रुतिः अन्या विधीयते

ऋचो यजूंषि सामानि यथावत् प्रतिदैवतम्

मनोज्ञैः तत्र तैः भोगैः सुखिनो हि उपपेदिरे

काश्यपः सह वत्सारः नैध्रुवो नित्य एव च

मनुः दक्षः वसिष्ठः च पुलस्त्यः च अपि ते दश

यत् यत् इष्टतमम् द्रव्यं न्यायेन एव आगतम् च यत्

पशूनां पक्षिणां च एव स्थावराणां च सर्वशः

इति एतत् तपसः रूपं सु घोरम् तु दुरासदम्

मनुष्याणां पशूनां च पक्षिणां स्थावरैः सह

ऋषिः तस्मात् परत्वेन भूतादिः ऋषयः ततस्

प्रीति ताप विषादानाम् विनिवृत्तिर् विरक्तता

संयुज्य ब्रह्मणा हि अन्तर् तेन सन्तः प्रचक्षते

श्रौत स्मार्तः हि यो धर्मो ज्ञान धर्मः स उच्यते

एवं विवृत्तः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रं हि अनभिसंधितः

अथ देवाः च पितर ऋषयः च एव मानुषाः

युग मात्रम् तु जीवन्ति न्यूनं तत् स्यात् द्वयेन च

कर्णकः च ऋषिः सिद्धः तथा पूर्वातिथिः च यः

मन्त्राः प्रादुर्भवन्ति आदौ पूर्व मन्वन्तरस्य ह

पाद तल मस्तकः नव तालः भवेत् तु यः

क्षेत्रज्ञेन परिज्ञातं भोग्यः अयम् विषयो मम

प्रत्यङ्गानि प्रवक्ष्यामि धर्मस्य इह तु लक्षणम्

ऋषीणां यादृश त्वम् हि तत् वक्ष्यामि इह लक्षणम्

एते मन्त्र कृतः ज्ञेया वैश्यानां प्रवराः सदा

यस्माद् सह तस्मान् महा ऋषयः
अनरण्य सुतः निघ्नो निघ्न पुत्रौ बभूवतुः

सगरं वारयामास तेषां दत्त्वा अभयम् तदा

हत्वा मृगान् वराहांश् च महिषांश् च वनेचरान्

वेला समीपे ऽपहृतो भूमिं च एव प्रवेशितः

द्वे भार्ये सगरस्य आस्ताम् तपसा दग्ध किल्बिषे

सत्यव्रतस् तदा रोषं वसिष्ठे मनसा अकरोत्

पातयेयम् अहं क्रूर तव शङ्कुम् अयस्मयम्

जिगाय पृथिवीं हत्वा तालजङ्घान् स हेहयान्

यवनाः पारदाश् च एव काम्बोजाः पह्लवाः खशाः

आसीद् अहीनगुर् नाम देवानीक आत्मजः प्रभुः

रोहितस्य वृकः पुत्रो वृकाद् बाहुस् तु जज्ञिवान्

ख्यातः कल्माषपादो वै नाम्ना मित्रसहो ऽभवत्

पाणिग्रहण मन्त्राणाम् निष्ठा स्यात् सप्तमे पदे

तस्य चक्षुः समुत्थेन तेजसा प्रतिबुध्यतः

आग्नेयं तं महाभागम् अमरैर् अपि दुःसहम्

एते विवस्वतो वंशे राजानो भूरि तेजसः

तेन तस्मै वरं प्रादान् मुनिः प्रीतस् त्रिशङ्कवे

व्यजायत महा बाहुम् सगरं नाम पार्थिवम्

दिलीपस् तस्य तनयो रामस्य प्रपितामहः

शकानां पह्लवानां च धर्मं अच्युतः

सगरः स्वां प्रतिज्ञां च गुरोर् वाक्यं निशम्य च

निःस्वाध्यायवषट्काराः कृतास् तेन महात्मना

अभिषिच्य च राज्ये च याजयामास तं मुनिः

तां वै क्रोधाच् च मोहाच् च श्रमाच् च एव क्षुधा अन्वितः

पारदा मुक्त केशाः तु पह्लवाः श्मश्रु धारिणः

आहर्ता राजसूयस्य स सम्राड् इति विश्रुतः

याज्य उपाध्याय संयोगात् वसिष्ठः पर्यरक्षत

कुलस्य निष्कृतिस् तात कृता सा वै भवेद् इति

इतरा सुषुवे तुम्बं बीज पूर्णम् इति श्रुतिः

पत्नी तु यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतो ऽन्वगात्

और्वस्य आश्रमम् आसाद्य भार्गवेण अभिरक्षितः

येन स्वर्गाद् इह आगत्य मुहूर्तं प्राप्य जीवितम्

सत्यव्रतस् तु भक्त्या च कृपया च प्रतिज्ञया

भोजयामास तच् छ्रुत्वा वसिष्ठो ऽप्य् अस्य चुक्रुधे

गुण बुद्ध्या तु भगवान् वसिष्ठः कृतवांस् तदा

तं च आश्वमेधिकम् सो ऽश्वं समुद्राद् उपलब्धवान्

और्वस् तु जातकर्म आदि तस्य कृत्वा महात्मनः

एकं वंश धरम् त्व् एका यथेष्टं वरयत्व् इति

पितुर् नियोगाद् अवसत् तस्मिन् वन गते नृपे

संबभूवुर् यथाकालं ववृधुश् च यथासुखम्

सपत्न्या च गरस् तस्या दत्तः पूर्वम् अभूत् किल

अक्षयं वंशम् इक्ष्वाकोः कीर्तिं च अपि अनिवर्तिनीम्

एतन् मे सर्वम् आचक्ष्व विस्तरेण तपोधन

अजस् तु रघुतो जज्ञे तथा दशरथो ऽप्य् अजात्

यः स गङ्गां सरित् श्रेष्ठाम् अवातारयत प्रभुः

अर्धं शकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्यसर्जयत्

दिव्य अक्ष हृदय ज्ञः वै राजा नल सखः बली

ते वध्यमाना वीरेण सगरेण महात्मना

श्राद्धदेवस्य देवस्य प्रजानां पुष्टि दस्य च

नाभागस् तु श्रुतस्य आसीत् पुत्रः परम धार्मिकः

त्रयो ऽभिसंधिता लोका बुद्ध्या सत्येन च अनघ

सुतः पञ्चजनस्य आसीत् अंशुमान् नाम वीर्यवान्

तस्मिन्न् अ परितोषः यः पितुर् आसीन् महात्मनः

तस्य चारयतः सो ऽश्वः समुद्रे पूर्वदक्षिणे

तम् आदिपुरुषं देवं हरिं कृष्णं प्रजापतिम्

अयुताजित् सुतः त्व् आसीद् ऋतपर्णो महा यशाः

ततो दशसु मासेषु समुत्तस्थुर् यथाक्रमम्

विश्वामित्रस् तु दाराणाम् आगतो भरणे कृते

अयुताजित् तु दायादः सिन्धुद्वीपस्य वीर्यवान्

तेषां नारायणं तेजः प्रविष्टानां महात्मनाम्

नभसः पुण्डरीकस् तु क्षेमधन्वा ततः स्मृतः

तत्र षष्टि सहस्राणि गर्भास् ते तिल संमिताः

पठन् सम्यग् इमां सृष्टिम् आदित्यस्य विवस्वतः

अनमित्रस् तु धर्म आत्मा विद्वान् दुलिदुहो ऽभवत्

एकं वंश धरम् त्व् एका तथा इति आह ततो मुनिः

अतिथिस् तु कुशाज् जज्ञे निषधस् तस्य च आत्मजः

तस्य आश्रमे च तं गर्भं गरेण एव सह अच्युतम्

षष्टिः पुत्र सहस्राणि तस्य एवम् अभवन् नृप

अनमित्रो रघुश् च एव पार्थिव ऋषभ सत्तमौ

स वै राजा हरिश्चन्द्रस् त्रैशङ्कव इति स्मृतः

त्रिशङ्कुर् इति ह उवाच त्रिशङ्कुस् तेन स स्मृतः

पुत्राणां च सहस्राणि षष्टिस् तस्य इति नः श्रुतम्

जनमेजय उवाच
आजहार च लोकेषु कीर्तिं कीर्तिमतां वरः

इक्ष्वाकु वंश प्रभवाः प्राधान्येन इह कीर्तिताः

प्रजानाम् एति सायुज्यम् आदित्यस्य विवस्वतः

वसिष्ठं शरणं गत्वा प्रणिपेतुर् मनीषिणम्

बाहोर् व्यसनिनस् तात हृतं राज्यम् अभूत् किल

नलौ द्वाव् एव विख्यातौ पुराणे भरत ऋषभ

सर्व काम दुहाम् दोग्ध्रीं ददर्श स नृप आत्मजः

विष्णुं कपिल रूपेण स्वपन्तं पुरुषं तदा

अनावृष्टि भये तस्मिन् गते द्वादश वार्षिके

दश धर्म गतः राजा जघान जनमेजय

छन्द्यमानो वरेण अथ गुरुं वव्रे नृप आत्मजः

रामो दशरथाज् जज्ञे धर्म आरामः महा यशाः

न च सत्यव्रतस् तस्य तम् उपांशुम् अबुध्यत

दग्धाः सर्वे महा राज चत्वारस् त्व् अवशेषिताः

एवं त्रीण्य् अस्य शङ्कूनि तानि दृष्ट्वा महा तपाः

आजहार अश्वमेधानाम् शतं स सु महा यशाः

वसिष्ठ वचनात् राजन् सगरेण महात्मना

स धर्म विजयी राजा विजित्य इमाम् वसुंधराम्

उपांशु व्रतम् आस्थाय दीक्षां द्वादश वार्षिकीम्

पित्रा तु तं तदा राष्ट्रात् परित्यक्तं प्रियं सुतम्

जानन् धर्मं वसिष्ठस् तु न मां त्राति इति भारत

क्षेमधन्व सुतः त्व् आसीद् देवानीकः प्रतापवान्

यदि ते द्वाव् इमौ शङ्कू न स्यातां वै कृतौ पुनः

वैशम्पायन उवाच

तेन त्व् इदानीं वहता दीक्षां तां दुर्वहां भुवि

दिलीपस् तस्य तनयः खट्वाङ्ग इति विश्रुतः

एकः पञ्चजनो नाम पुत्रो राजा बभूव ह

भगीरथ सुतः राजा श्रुत इत्य् अभिविश्रुतः

कोलिसर्पा माहिषका दर्वाश् चोलाः स केरलाः

दिलीपस्य तु दायादो महा राजः भगीरथः

वैशम्पायन उवाच

वसिष्ठे ऽभ्यधिकं मन्युं धारयामास नित्यदा

अनरण्यस् तु पुत्रो ऽभूद् विश्रुतः सर्वकर्मणः

सा तु भर्तुश् चितां कृत्वा वने ताम् अध्यरोहत

ऋतपर्ण सुतः त्व् आसीद् आर्तपर्णिर् महीपतिः

अम्बरीषस् तु नाभागिः सिन्धुद्वीप पिता अभवत्

समुद्रम् आनयच् च एनाम् दुहितृ त्वे त्व् अकल्पयत्

ततः शकान् स यवनान् काम्बोजान् पारदांस् तथा

अभिषेक्ष्याम्य् अहं पुत्रम् अस्य इति एवं मतिर् मुनेः

वैशम्पायन उवाच

अश्वं विचारयामास वाजिमेधाय दीक्षितः

हेहयैस् तालजङ्घैश् च शकैः सार्धं विशां पते

धर्मं जघान तेषां वै वेष अन्य त्वम् चकार ह

वसिष्ठस् त्व् अथ तान् दृष्ट्वा समयेन महा द्युतिः

घृत पूर्णेषु कुम्भेषु तान् गर्भान् निदधुस् ततः

मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः

धर्मं कुल उचितम् क्रुद्धो राजा अच्युतः

हरिश्चन्द्रस्य तु सुतो रोहितो नाम विश्रुतः

अ विद्यमाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः

शूरः पञ्चजनश् च एव तस्य वंश कराः नृप

अयोध्यां च एव राष्ट्रं च तथा एव अन्तःपुरम् मुनिः

एते ह्य् अपि गणाः पञ्च हेहय अर्थे पराक्रमन्

राजा पञ्चजनो नाम बभूव सु महा बलः

अ प्रोक्षित उपयोगात् च त्रिविधस् ते व्यतिक्रमः

तेन द्वादश वर्षाणि न अवर्षत् पाकशासनः

दीर्घबाहुर् दिलीपस्य रघुर् नाम्ना अभवत् सुतः

यवनानां शिरः सर्वं काम्बोजानां तथा एव च

न अत्यर्थम् धार्मिकस् तात स हि धर्मयुगे ऽभवत्

विक्रान्ताः षष्टि साहस्राः विधिना केन वा द्विज

कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रम् अकल्मषम्

कथं स सगरो जातो गरेण एव सह अच्युतः

स तु द्वादश वर्षाणि दीक्षाम् ताम् उद्वहन् बली

रामस्य तनयो जज्ञे कुश इत्य् अभिविश्रुतः

विश्वामित्र कलत्रम् तद् बभार विनये स्थितः

हेहयास् तालजङ्घाश् च निरस्यन्ति स्म तं नृपम्

सगरस्य आत्मजाः वीराः कथं जाता महा बलाः

हृत राज्यः तदा राजा स वै बाहुर् वनं ययौ

आसेदुस् ते ततस् तत्र खन्यमाने महार्णवे

और्वस् ताभ्यां वरं प्रादात् तन् निबोध नराधिप

हेहयान् निजघान आशु क्रुद्धो रुद्रः पशून् इव

और्वस् तां भार्गवस् तात कारुण्यात् समवारयत्

कल्माषपादस्य सुतः सर्वकर्मा इति विश्रुतः

निषधस्य नलः पुत्रो नभः पुत्रो नलस्य तु
कफस्य आमाशय स्थानम् कण्ठो वा मूर्ध संधयः

मधुरो लवणः स्निग्धो गुरुः श्लेष्मा अति पिच्छिलः

कषाय कटु तिक्त अम्ल रूक्ष आहार आदि भोजनात्

अपक्वं तत्र शीत अम्बु पानम् वात निषेवणम्

करीर दधि मत्स्यैः च प्रायः क्षीरं विरुध्यते

शूल गुल्मौ च विष् मूत्र स्थान विष्टम्भ सूचकौ

सर्व रोग हरम् सिद्धं योगसारं वदामि अहम्

हेतु लक्षण संसर्गात् विद्यात् व्याधिम् द्वि दोष जम्

चिन्ता व्यवाय व्यायाम भय शोक प्रजागरात्

स्वप्ने ऽपि दीप्तिमत् प्रेक्षी पित्त प्रकृतिः उच्यते

वायोः लिङ्गानि तेभिः युक्तम् रोगं वात आत्मकम् वदेत्

वसा असृज् मांस मेदस् अस्थि मज्जा शुक्राणि धातवः

क्वाथात् चतुर्गुणम् वारि पाद स्थम् स्यात् चतुर्गुणम्

वातलैः पित्तलैः तद्वत् सम धातुः हित अशनात्

ग्रीष्म काले ऽर्धरात्रे ऽपि पित्तं कुप्यति देहिनः

उष्ण अम्ल लवण क्षार कटुक अजीर्ण भोजनात्

बिल्वः शोणा च गम्भारी पाटला गणिकारिका

कासे श्वासे च तन्द्रायां पार्श्वशूले च शस्यते

समस्य पालनं कार्यं विषमे वात निग्रहः

कटु अम्ल लवणाः पित्तं स्वादु उष्ण लवणाः कफम्

आमात् विषूचिका च एव हृद् आलस्य आदयः तथा

विधेयं स्वेदनं तत्र पानीयं लवण उदकम्

शालपर्णी पृश्निपर्णी बृहती द्वय गोक्षुरम्

हारिद्रं हरित त्वम् च पित्त लिङ्ग अन्वितैः नरः

उभयं दशमूलं स्यात् संनिपात ज्वर अपहम्

गात्र भङ्गम् शिरस् जाड्यम् भक्त दोष आदयः गदान्

पित्तम् अम्ल कटु उष्णम् च अपङ्क्तिः रोग कारणम्

वाम अक्षि मज्जनम् जिह्वा श्यामा नासा विकारिणी

श्व सुखाय उपकल्प्यन्ते तत् साम्यम् इति कथ्यते

संसृष्ट लक्षण उपेतः देशः साधारणः स्मृतः

विदाह काले भुक्तस्य मध्याह्ने जलद अत्यये

अकाल पलितः गौरः प्रस्वेदी कोपनो बुधः

अहित अन्नैः रोग राशिः अहित अन्नम् ततस् त्यजेत्

आरोग्यम् इति तं विद्यात् आयुष्मन्तम् उपाचरेत्

तीक्ष्णे पित्त प्रतीकारः मन्दे श्लेष्म विशोधनम्

सर्व हेतु समुत्पन्नम् त्रि लिङ्गम् सान्निपातिकम्

पान आहार आदयः यस्य विरुद्धाः प्रकृत्याः अपि

कण्डू निद्रा अभियोगः च लक्षणं कफ सम्भवम्

कृशस्य बृंहणं कार्यं स्थूल देहस्य कर्षणम्

अव्यायाम दिवास्वप्न शय्या आसन सुख आदिभिः

श्याम त्वम् अङ्ग विश्लेष बलम् आयास वर्धनम्

तथा च सुप्ता रोमहर्ष स्तम्भन शोषणम्

उच्चैस् भाषा अति भारात् च कर्म योग अतिकर्षणात्

प्रभवः सर्व रोगाणाम् अजीर्णम् च अग्नि नाशनम्

चिकित्सा अङ्गानि चत्वारि विपरीतानि असिद्धये

शीत उष्णम् लवणं वीर्यम् अथ वा शक्तिः इष्यते

खरो ऽभ्यङ्गे मृदुः नस्ये पाको ऽपि सम्प्रकल्पयेत्

वात पित्त कफाः दोषा विष् मूत्र आद्याः मलाः स्मृताः

संवर्तित औषधैः पाको बस्तौ पाने भवेत् समः

आलिप्य जठरं प्राज्ञो हिङ्गु त्र्यूषण सैन्धवैः

दीपनो ज्वर तृष्णा घ्नः तिक्तः शोधन शोषणः

रस पाक अन्तर स्थायि सर्व द्रव्य आश्रयम् द्रुतम्

देहे स्निग्ध त्व माधुर्य चिरकारि त्व बन्धनम्

सम्मिश्र लक्षणैः ज्ञेयः द्वि त्रि दोष अन्वयः नरः

भ्रष्टं स्थान च्युतम् यस्य स जहाति अचिरात् असून्

दिवास्वप्नं प्रकुर्वीत सर्व अजीर्ण विनाशनम्

कटु तिक्त कषायाः च कोपयन्ति समीरणम्

क्षार अग्नि शस्त्र रहिता क्षीणे प्रवयसि क्रियाः

तीक्ष्ण आतप अग्नि संताप मद्य क्रोध निषेवणात्

देश काल वयस् वह्नि साम्य प्रकृति भेषजम्

नव अन्न पिच्छिल आनूप मांस आदेः सेवनात् अपि

कृशो रूक्षो अल्प केशः च चल चित्तः नरः स्थितः

दीपनं कफ वात घ्नम् पञ्चमूलम् इदम् महत्

स्वादु अम्ल लवण स्निग्ध गुरु शीत अतिभोजनात्

यो गृह्णाति इन्द्रियैः अर्थान् विपरीतान् सः मृत्यु भाज्

रसानां द्विविधः कटुः एव च

चक्षुष्यो मधुरो ज्ञेयो रस धातु विवर्धनः

कफ प्रदोषः भुक्ते च वसन्ते च प्रकुप्यति

दोष धातु मल आधारः देहिनां देह उच्यते

स्थैर्य व्यायाम संतोषैः बोद्धव्यम् यत्नतो बलम्

शृणु सुश्रुतं संक्षेपात् प्राणिनाम् जीव हेतवे
वायुः शीतो लघुः सूक्ष्मः स्वर नाशी स्थिरो बली

रस वीर्य विपाकानाम् आश्रयम् द्रव्यम् उत्तमम्

कफ पित्त अनिलाः प्रायो यथाक्रमम् उदीरिताः

भिषज् मित्र गुरु द्वेषी प्रिय अरातिः च यो भवेत्

बहु उदक नगः ऽनूपः कफ मारुत कोपवान्

वायुः कुप्यति पर्जन्ये जीर्ण अन्ने दिन संक्षये

भिषज् भेषज रोग आर्त परिचारक सम्पदः

उष्ण अम्बु वा अनुपानम् च माक्षिकैः पाचनं भवेत्

स्वप्ने जल शिला आलोकी श्लेष्म प्रकृतिकः नरः

एत एव विपर्यस्ताः शमाय एषाम् प्रयोजिताः

एतैः तैलानि प्रलेपात् अलकाम् जयेत्

भवन्ति रोगिणां शान्त्यै स्व स्थाने सुख हेतवः

तस्मिन् स्वापः दिवा कार्यो लङ्घनं च विवर्जनम्

धन्वन्तरिः उवाच

जाङ्गलो अपर शाखी च रक्त पित्त गद उत्तरः

अम्ल उत्तरः मनस् हृद्यम् तथा दीपन पाचनम्

कफ पित्त अनिल आधिक्यात् तद् साम्यात् जाठरः ऽनलः