tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
घन सत्त्वम् अभ्र सारः कान्तं चुम्बक उत्थम् सूतो रसः एक वत् भावः द्वंद्व समासात् तथा मृतं हेम पञ्चत्वम् आप्तम् कनकं च एतत् चतुष्कम् शतावरी रस उपेतम् शतमूली द्रव भावितम् पुनर् घृत मधु लीढम् घृत मधुभ्याम् लीढं आस्वादितं सत् वर्षात् वर्ष परिमाणात् मृत्यु व्याधिम् जरां च हन्ति नाशयति इति अर्थः
जसः कार्यं प्रति विभाषा अकज् हि न भवति कतर कतमकाः

कतर कतमे कतर कतमाः

द्वन्द्वे समासे जसि विभाषा सर्व आदीनि सर्वनाम सञ्ज्ञानि न भवन्ति
इन्द्रश् च विष्णो यद् अपस्पृधेथां त्रेधा सहस्रं वि तद् ऐरयेथाम्

उभा जिग्यथुर् न परा जयेथे न परा जिग्ये कतरश् चन एनयोः
एतत् एव ततस् भूयः

न ह वै अस्मै उदेति न निम्लोचति सकृत् दिवा ह एव अस्मै भवति यः एताम् एवम् ब्रह्म उपनिषदम् वेद

तत् एष श्लोकः न वै तत्र न निम्लोच न उदियाय कदाचन देवाः तेन अहम् सत्येन मा विराधिषि ब्रह्मना इति

तत् ह एतत् उद्दालकाय आरुणये ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रोवाच

अथ ततस् ऊर्ध्वः उदेत्य न एव उदेता न अस्तम् एता एकलः एव मध्ये स्थाता
ग्रास वृद्ध्या गुणान् आह षोडश इत्यादि

यदा षोडश ग्रासाः वा द्वात्रिंशत् ग्रासाः वा चतुःषष्टि ग्रासाः जीर्णा जारणम् आपन्नाः भवन्ति तदा रसेन्द्रः सूतः लोहं धातु संज्ञकम् विध्यति वेधं करोति कुतः धूम अवलोकनात् धूमस्य यत् अवलोकनम् दर्शनं
पृथिव्यै श्रोत्राय वनस्पतिभ्यो ऽग्नये ऽधिपतये स्वाहा

प्राणाय अन्तरिक्षाय वयोभ्यो वायवे ऽधिपतये स्वाहा

दिवे चक्षुषे नक्षत्रेभ्यः सूर्याय अधिपतये स्वाहा
द्रव आदि गुण उत्कटम् स्नेहन आदि करम् च द्रव्यम् आप्यम्

विष्यन्दः स्रोतस् स्रावः प्रह्लादस् तृप्तिः
सा तत्र प्रायश्चित्तिः
यत् इन्द्र पृतनाज्ये ऽयं ते अस्तु हर्यत इत्य् उष्णिहश् च बृहतीश् च व्यतिषजत्य् औष्णिहो वै पुरुषो बार्हताः पशवः पुरुषम् एव तत् पशुभिर् व्यतिषजति पशुषु प्रतिष्ठापयति यद् उष्णिक् च बृहती च ते द्वे अनुष्टुभौ तेन उ वाचो रूपाद् अनुष्टुभो रूपाद् वज्र रूपात् न एति

सर्वेभ्यश् छन्दोभ्यः संनिर्मितेन षोﾱअशिना राध्नोति य एवं वेद

आ धूर्षु अस्मै ब्रह्मन् वीर ब्रह्मकृतिं जुषाण इति द्विपदां च त्रिष्टुभं च व्यतिषजति द्विपाद् वै पुरुषो वीर्यं त्रिष्टुप् पुरुषम् एव तद् वीर्येण व्यतिषजति वीर्ये प्रतिष्ठापयति तस्मात् पुरुषो वीर्ये प्रतिष्ठितः सर्वेषाम् पशूनां वीर्यवत्तमो यद् उ द्विपदा च विंशति अक्षरा त्रिष्टुप् च ते द्वे अनुष्टुभौ तेन उ वाचो रूपाद् अनुष्टुभो रूपाद् वज्र रूपात् न एति

त्रिकद्रुकेषु महिषो यव आशिरम् प्र उ ष्व् अस्मै पुरोरथम् इत्य् अतिच्छन्दसः शंसति छन्दसां वै यो रसो ऽत्यक्षरत् सो ऽतिच्छन्दसम् अभ्य् अत्यक्षरत् तद् अतिच्छन्दसो अतिच्छन्दः त्वम् सर्वेभ्यो वा एष छन्दोभ्यः संनिर्मितो यत् षोﾱअशी तद् यद् अतिच्छन्दसः शंसति सर्वेभ्य एव एनम् तच् छन्दोभ्यः संनिर्मिमीते

अथ अतस् छन्दांस्य् एव व्यतिषजत्य् आ त्वा वहन्तु हरय उप उ षु शृणुही गिर इति गायत्रीश् च पङ्क्तीश् च व्यतिषजति गायत्रो वै पुरुषः पाङ्क्ताः पशवः पुरुषम् एव तत् पशुभिर् व्यतिषजति पशुषु प्रतिष्ठापयति यद् उ गायत्री च पङ्क्तिश् च ते द्वे अनुष्टुभौ तेन उ वाचो रूपाद् अनुष्टुभो रूपाद् वज्र रूपात् न एति

एष ब्रह्मा प्र ते महे विदथे शंसिषं हरी इति द्विपदाश् च जगतीश् च व्यतिषजति द्विपाद् वै पुरुषो जागताः पशवः पुरुषम् एव तत् पशुभिर् व्यतिषजति पशुषु प्रतिष्ठापयति तस्मात् पुरुषः पशुषु प्रतिष्ठितो ऽत्ति च एनान् अधि च तिष्ठति वशे च अस्य यद् उ द्विपदा च षोﾱअश अक्षरा जगती च ते द्वे अनुष्टुभौ तेन उ वाचो रूपाद् अनुष्टुभो रूपाद् वज्र रूपात् न एति
वसतिश् च मा आमावास्यः च यज्ञः पश्चात् प्राञ्चम् उभाव् इति समानम्

चक्षुश् च मा पशुबन्धश् च यज्ञो ऽमुतो ऽर्वाञ्चम् उभौ काम प्रौ भूत्वा अक्षित्या सह आविशताम् इति खलु ह वै दीक्षितो य आत्मनि वसूनि धत्ते न च एव अस्य काचन आर्तिः भवति न च यज्ञ विष्कन्धम् उपयात्य् अपहन्ति पुनर्मृत्युम्

अग्निहोत्रं च मा पौर्णमासश् च यज्ञः पुरस्तात् प्रत्यञ्चम् उभौ काम प्रौ भूत्वा क्षित्या सह आविशताम्

वाक् च मा इष्टिः च उत्तरतस् दक्षिणाञ्चम् उभाव् इति समानम्

अपात्येति पुनराजातिम्

रेतश् च मा अन्नम् च इतस् ऊर्ध्वम् उभाव् इति समानम्
रक्तगणेन दाडिम किंशुक बन्धूक आदिना पूर्व उक्तेन गलितं यत् पशु जलम् गो मूत्रम् तेन भाविता यास् ताप्य गन्धक मनःशिलाः तासां मध्याद् एकेन ताप्येन स्वर्णमाक्षिकेन वा गन्धकेन वा शिलया वापित मृतम् सत् कमलं ताम्रं रसं रञ्जयति रागं ददाति इति अर्थः

विधि अन्तरम् आह रक्त इत्यादि
अथ विपरीत दर्भ आस्तरण पवित्र करण पात्र सादन प्रोक्षणी संस्कार ब्रह्म प्रणीता हविः निर्वापण आज्य संस्कार स्रुच् सम्मार्जन परिधि परिषेचन इध्म अभ्याधान विपरीतेषु प्रायश्चित्तं ततं म आपः यत् पाकत्रा मनस्वती मिन्दाहुती महाव्याहृतीः व्याहृतयश् च प्रायश्चित्तं जुहुयाद् इति बोधायनः
योग अन्तरम् आह सुरतरु तैलम् इत्यादि

च पुनः स कुष्ठान् कुष्ठैः सह वर्तन्ते एवंविधान् पीनस आदीन् रोगान् हरति दूरीकरोति

देवदारु तैलम् स घृतम् स आज्यम् एतत् उभयम् पीत्वा स क्षीरम् शाल्योदनं भुक्त्वा षष्टिक ओदनम् इति अभिप्रायः पुनर् जीर्ण आहारे प्रतिदिनं वेदितव्यम्
विधि अन्तरम् आह मधु इत्यादि

न केवलं पूर्व उक्त योगैः मिलति पुनर् एतैः एरण्ड तैल टङ्कण कङ्कुष्ठ शिला इन्द्रगोपैः च एरण्ड तैलम् वातारि स्नेहः टङ्कणं सौभाग्यं कङ्कुष्ठं विरङ्गं शिला मनोह्वा इन्द्रगोपको जीव विशेषः एतैः च मधु सहितैः कृत्वा द्वन्द्वं मिलति इति अवश्यम्

च पुनर् ताप्य कनकम् माक्षिक स्वर्णम् इदं द्वन्द्वं च मिलति
अथ सुवर्ण जारण अर्थम् विडम् आह गन्धक इत्यादि

कैः सह माक्षिक वैक्रान्त विमल सम भागैः सह माक्षिकं स्वर्णमाक्षिकं वैक्रान्तं वज्रभूमि जम् रजः विमलं रुक्ममाक्षिकं एतानि सम भागानि तेभिः विडः उच्यते सर्वैः सम भागैः सु मर्दितैः बिडः कार्य इति अर्थः
कैः कृत्वा गगन रस लोह चूर्णैः गगनम् अभ्रम् रसा वैक्रान्त आदयः अष्ट वक्ष्यमाणाः उपरसा गन्धक आदयः लोहा धातवः तेषां चूर्णानि तैः

तस्य इत्यादि

च पुनः तैर् गगन रस उपरस लोह चूर्णैः अशुद्धैः शुद्धि वर्जितैः तत् बीजम् न शुध्यते शुद्धि हीनम् स्यात् कारण अनुरूपम् कार्यम् इति न्यायात्

तस्य बीजस्य विशुद्धिः शोधनं बहुधा बहु प्रकारैः कृत्वा रस उपरस धातूनाम् बहुविध त्वात्
या धमनी स्थित्वा स्थित्वा चलति सा प्राण नाशिनी स्मृता कथिता

स्थान विच्युता सती हन्ति

अति क्षीणा शीता गच्छती सती प्राणिनो जीवितं जीव नाशम् असंशयं निःसंदेहेन हन्ति दूरीकरोति इति अर्थः
यो अन्येद्युर् उभयद्युर् अभ्येति इमम् मण्डूकम्

नमो रूराय च्यवनाय नोदनाय धृष्णवे

अभ्य् एत्व् अव्रतः

नमः शीताय पूर्व काम कृत्वने
ततः पत्न्य् उद पात्रम् गृहीत्वा पशु समीपम् गच्छति

यद् वशा मायुम् इति ऋचा कल्प जया आज्यम् जुहोति संज्ञप्तायाम्
ककाराष्टकम् एतत् हि वर्जयेत् रस भक्षकः

कूष्माण्डं कर्कटी च एव कलिङ्गं कारवेल्लकम्

इति ग्रन्थ अन्तरे
प्रकरण अर्थम् उपसंहरति इति द्रव्यम् इति

इति परिसमाप्तौ
यास् ते राके सुमतयः सुपेशसो याभिर् ददासि दाशुषे वसूनि

राकाम् अहं सु हवा सुष्टुती हुवे शृणोतु नः सुभगा बोधतु त्मना

ताभिर् नो अद्य सुमना उपागहि सहस्रापोषम् सुभगे रराणा

सीव्यत्व् अपः सूच्या अ छिद्यमानया ददातु वीरं शतदायम् उक्थ्यम्
बाधतां द्वेषो अभयं नः कृणोतु सु वीर्यस्य पतयः स्याम

इन्द्रः सुत्रामा स्ववाꣳ अवोभिः सु मृडीकः भवतु विश्व वेदाः
दृढ अङ्गारैः इति दृढ कथनात् खदिर आदीनाम् पूर्व उक्त त्वात् भस्त्रा द्वयेन च ध्माता सती वज्राभ्र कान्त सस्यक माक्षिक प्रभृति सकल धातूनाम् वज्र संज्ञकम् यत् अभ्रम् तत् वज्राभ्रम् कान्तं चुम्बकं सस्यकं चपला माक्षिकं स्वर्णमाक्षिकं इति प्रभृतयः सकल धातवः सर्व उपरसाः तेषाम् पिण्डी सत्वं पातयति
अन्यत् च आह पिष्ट्वा इत्यादि

मातुलुङ्गस्य इयम् जटा मातुलुङ्गी तां पिष्ट्वा तस्या रसं शुण्ठी सैन्धवं च यः पुमान् प्रातः पिबति तु पुनः क्वथितं तस्याः कषायं गो सलिलेन यः पिबति रस अजीर्णे तं पुरुषं रक्षति न विनाशयति इति अर्थः
अथ सोष्यन्तीसवनम्

एवं ते गर्भ एजतु सह जरायुणा अवपद्यताम् इति

क्षिप्रम् एव प्रजायते
निर्गुण्डिका ताम्रं प्रसिद्धं रीतिः पित्तलिः ध्वनिः कांस्यं तद् वधे तद् मारणे स्पष्टम् अन्यत्
विशेषम् आह एषाम् इत्यादि

एषां पूर्व उक्तानाम् योगानां मध्ये आदित आरम्भतः एकं योगं कृत्वा निःश्रेयसो मोक्षः तद् सिद्धये निष्पत्तये संवत्सरं वर्ष परिमाणम् अयनं षष् मास पर्यन्तम् योज्यं भोक्तृषु इति शेषः
अविधिना पत्त्र अभ्रक योगः विकाराय इति अतस् आह य इति आदि

ये अज्ञात द्रव्य गुणैः अज्ञाता द्रव्याणां अभ्र आदीनाम् गुणा यैस् तैर् एवंविधैः पुंभिः विधिना सामान्य विधानेन पत्त्र अभ्रक योगाः रसायन अर्थम् कीर्तितास् तैर् एव जरा मृत्युः च उपदिष्टः जरा पालित्यं मृत्युर् व्याधिः
शुल्ब हतम् शुल्बेन सह हतं रस गन्धम् सूत गन्धम् तेन आहतं पञ्चत्वम् आपन्नं यत् खगपीतम् पीत कासीसम् एतत् औषध समुच्चयम् सु दृढम् यथा स्यात् तथा मर्दितं कुर्यात् पुनर् तत् निर्व्यूढं दश अंशेन विध्यति सित कनकम् कुरुते स्वर्णम् इति विशेषः

विशेषम् आह शुल्ब इत्यादि
इति किं हेम नियोजित सूतम् धारयेत् हेम्ना सह नियोजितो मिश्रितो यः सूतः तं कान्त मणिः कान्तः च असौ मणिः च वा कान्त मणिः कान्त संज्ञकः मणिः च पुनः विविध गुटिकाः विविधाः च ता गुटिकाः च इति

जपः अघोर आदि जपः होमः तद् दश अंशेन हवनं देवता अर्चनम् देवतानां गणेश विष्णु रवि शिव चण्डीनाम् अर्चनं एतेषु निरतः सक्तः एवम् विधिः पुमान्
अन्यत् च काञ्चनार रसैः सम सूतक गन्धयोः कज्जली हेम पत्त्राणि लेपयेत्
ततः समिधा अध्वर्युः वशा मुखम् निरोधयति निरुच्छ्वासं करोति मारयति प्रजानन्तः इति ऋचा
सु दृढ मृत्तिका लिप्ता स छिद्रा रन्ध्र सहिता प्रकट मूषा प्रकाशमूषा कार्या इति यन्त्रम्

तस्मिन् यन्त्रे सारण तैल अन्वितम् रसं प्रक्षिप्य ततस् अनन्तरम् तुल्यं कनकं प्रद्राव्य गालयित्वा तस्मिन् एव तप्ते यन्त्रे क्षिप्ते सति रसो मिलति एकतां याति

सारण यन्त्रम् आह कृत्वा इत्यादि
ननु दृष्ट प्रयोजनम् उद्दिश्य स्वीकरणं विधीयते वा अदृष्ट फलम् उद्दिश्य वा दृष्ट प्रयोजनस्य एव अत्र आकाङ्क्षित त्वात् न अदृष्ट प्रयोजनम् उद्दिश्य इति दृष्ट प्रयोजनम् तु उदञ्जि दार्ढ्य पूर्वरूपस्य दृष्ट प्रयोजनम् तु आस्य उरस् ज आदि अवयवेषु उस्र आधिक्यस्य अति आधिक्य त्वेन संदर्शनम् एतस्य फल त्रितयस्य अनुभव अर्थम् द्वितीय अवस्थावता पुरुषेण योषया सह अति आवश्यक त्वेन सीधु ग्रहणम् रति विलास काले सर्वथा एव कर्तव्यम् इत्य् अर्थः

तीयप्रत्ययस्य प्रकृति भूतायाम् अवस्थायां द्वितीयायाम् अवस्थायां इत्य् अनेन द्वि शब्दात् तीयप्रत्यये सति द्वितीय शब्दः निष्पद्यते तस्याम् अवस्थायां कश्य स्वीकरणस्य अति आवश्यक त्वम् सति पूर्व रूप संयोगे तादृश् अवस्थावत्याः योषायाः संनिधाने सति इति ज्ञेयम्

सम्प्रसारण विशिष्ट तीयप्रत्ययस्य प्रकृति भूतायाम् अवस्थायां तु न अति आवश्यकम् इत्य् आह
आर्या द्वयेन रस अष्टादश संस्कार उद्देशः कृतः
तिसृभिश् च वहसे त्रिंशता च वियुग्भिर् वाय इह ता वि मुञ्च

एकया च दशभिश् चा सु हूते द्वाभ्याम् इष्टये विंशत्या च
पूर्वे खलु अरोचकिनः शिष्याः शासनीया विवेकि त्वात् विवेचन शील त्वात्
लोहं पूर्व उक्त लक्षणम् मुण्ड आदिकम् अभ्र सत्त्वम् च तालक सम भाग सारितम् तालकस्य सम भागेन पूर्व विधानेन मुख आदिना यत् सारितम् एक शरीर ताम् नीतं गतौ इति अस्य धातो रूपं सारितं प्रमिलितम् इति अर्थः एवंविधं कान्त अभ्र सत्त्व आलम् रसः चरति

च पुनः अङ्गुलि मृदितम् अङ्गुलिना मर्दितं तत् कान्त अभ्र सत्त्व आलम् गर्भे रस उदरे द्रवति तद् स्वरूप त्वेन मिलति

कान्त अभ्र सत्त्व आल योग करणम् आह लोहम् इत्यादि

लोहस्य त्रयो दश भेदानाम् मध्यात् केन अपि भेदेन सह योगः कार्य इति लोह शब्देन ध्वनितम्

च इति समुच्चये
त्रातारम् इन्द्रम् अवितारम् इन्द्रं हवे हवे सु हवम् शूरम् इन्द्रम्
स्यन्दो नेत्र कोपः

मद्य आदिषु त्रिषु आसक्तः

स्वेद्यः कर्तव्य स्वेदः

स्नेहनीयान् आह स्वेद्य इत्यादि

संशोध्यः कर्तव्य शोधनः
च पुनः यत् यस्मात् नाग आदि कलङ्कितः रसः नाग वङ्ग सहितः रसः अज्ञानात् कथम् अपि भुक्तः तद् नोदनाय तस्य नाग वङ्ग अङ्कित रसस्य नोदनाय गो जल कटु कारवल्ली शिफाः गो जलम् गो मूत्रम् कटु तिक्ता कारवल्ली शिफा कारवल्ली लतायाः शिफा जटा एतत् औषधम् पिबेत् तेन नाग वङ्ग आदि दोषः विनश्यति

नाग आदि युक्त रस भुक्त उपायम् आह कथम् अपि इत्यादि
यदि ग्रासः समरसतां यातो भवेत् रस तुल्य रूप ताम् प्राप्तो भवेत् पुनर् वस्त्रात् गलितः भवेत् चतुर्गुण श्वेत वस्त्रात् निःसृतः भवेत् पुनर् तुलनायाम् तुला कर्मणि यदा अधिकः अपि स्यात् तदा गर्भे पारदस्य अन्तर् द्रुतो ग्रासो ज्ञातव्यः गर्भ द्रुतः रसो वेदितव्य इति व्यक्त अर्थः

गर्भद्रुतेर् लक्षणम् आह सम इत्यादि

पुनर् असौ रसो द्रुत्वा द्रव रूपम् शीघ्रं प्राप्तो जीर्यति धातून् अपि विधानेन इति शेषः
दक्षिणतस् तिष्ठन् रक्षोहणम् अनुवाकं जपति
मुकुन्दः ददाति इति मुकुन्दः

अथ पारद नामानि आह रसेन्द्रः रसाणाम् इन्द्रः अध्यक्षः रसेन्द्रः पारदः

स्वर्ण आदि सिद्धि प्रसवात् सूतः

रस्यत आस्वाद्यते षष् रस त्वात् रसः

रोग आदि समुद्रात् पार दानात् पारदः सूतः
वशा नयनात् उपविश्य इति वचनम्

अन्वारब्धायै शान्त्युदकं करोति

तन्त्र अग्नेः पश्चिमे देशे उपविशति

द्रव्य अन्तरेण अन्वारम्भणम् सामर्थ्यात्
यद् अस्मृति चकृम किंचिद् अग्न उपारिम चरणे जातवेदः

ततः पाहि त्वं नः प्रचेतः शुभे सखिभ्यो अमृत त्वम् अस्तु नः
तालं हरितालं शिला मनोह्वा सर्जिका प्रतीता ताभिः सैन्धवं च तत् लवणं च तेन नयन हित सहितैः एतैः कृत्वा एकैकं पृथक्त्वेन वा सहितम् एकत्वेन पुनः शुल्वे ताम्रे वेधं प्रतिदध्यात् इति

तार वेध निषेकाणि आह छगणम् इत्यादि

छगणं वन उत्पन्नम् माहिषं तक्रं महिष्याः इदं माहिषं स्नुही क्षीरेण सेहुण्ड दुग्धेन सह पुनः सर्पिषा घृतेन सह गुड दुग्ध मधुषु मिश्रैः मिलितं कृत्वा क्रमशो वेध कर्मणि निषेकः कार्यः

विशेषम् आह ताल इत्यादि
न अहम् एवं ब्रवीमि

अथ यत्र अन्यत् पश्यत्य् अन्यत् शृणोति अन्यद् विजानाति तद् अल्पम्

यो वै भूमा तद् अमृतम्

स्वे महिम्नि यदि वा न महिम्नि इति

गो अश्वम् इह महिमा इति आचक्षते हस्ति हिरण्यम् दास भार्यम् क्षेत्राण्य् आयतनानि इति

यत्र न अन्यत् पश्यति न अन्यत् शृणोति न अन्यत् विजानाति स भूमा

ब्रवीमि इति ह उवाच
बीज बल अबल मर्दन योगम् कृतं ज्ञात्वा बीजानां धातु उपधातु योग जनितानाम् बल अबले न्यून अधिके यः असौ मर्दन योगः तम् एव कृतं ज्ञात्वा विदित्वा रसराजे स्वेद विधानम् कुर्यात् वा पुटं वह्नि योगम् कुर्यात् वा यन्त्रं विहित रसकर्म कुर्यात् विहितं कृतं रसस्य कर्म संस्कार रूपम् यत्र तथा उक्तम् गर्भयन्त्र आदिकम् इति अर्थः

मर्दन स्वेदनयोः पूर्व उपकरणम् दर्शयन् आह ज्ञात्वा इत्यादि
शमनस्य अच्छ पेयस्य कालं मात्रां च आह शमन इति

अनन्नः अन्न सम्बन्ध रहितः यावद् एष जीर्यति तावत् न भोक्तव्यम् इति अर्थः
अग्रियो मुख्यो भवति श्रेष्ठ ताम् अश्नुते य एवं वेद

प्रजापतिर् वै यज्ञं छन्दांसि देवेभ्यो भागधेयानि व्यभजत् स गायत्रीम् एव अग्नये वसुभ्यः प्रातःसवने ऽभजत् त्रिष्टुभम् इन्द्राय रुद्रेभ्यो मध्यंदिने जगतीं विश्वेभ्यो देवेभ्य आदित्येभ्यस् तृतीयसवने

तस्यै जनतायै कल्पते यत्र एवम् विद्वान् यजमानो वशी यजते
वृक्ष इव विद्युता हत आ मूलाद् अनु शुष्यतु
द्वि दोष कोपात् कदाचिद् मन्द गमना कदाचिद् वेग वाहिनी ज्ञेया
अथ उ ह ब्रूयात् प्रमायुको भविष्यसि इति

यद्य् एनम् अनुष्टुभ्य् अनुव्याहरेद् यज्ञस्य वाचम् अचीक्ﾱपं यज्ञ मारः वाक् ते अपक्रमिष्यति इति एनं ब्रूयात्

यद्य् एनं यज्ञायज्ञीये ऽनुव्याहरेद् यज्ञस्य शिरो ऽचीक्ﾱपं यज्ञ मारः शिरस् ते विपतिष्यति इति एनं ब्रूयात्

अथ उ ह ब्रूयाद् अशनया मरिष्यसि इति

यद्य् एनम् उष्णिह् ककुभोः अनुव्याहरेद् यज्ञस्य चक्षुषी अचीक्ﾱपं यज्ञ मारः ऽन्धो भविष्यसि इति एनं ब्रूयात्

यद्य् एनम् आर्भवस्य पवमानस्य गायत्र्याम् अनुव्याहरेद् यज्ञस्य प्राणम् अचीक्ﾱपं यज्ञ मारः प्राणस् त्वा हास्यति इति एनं ब्रूयात्

यद्य् एनं जगत्याम् अनुव्याहरेद् यज्ञस्य श्रोत्रम् अचीक्ﾱपं यज्ञ मारः बधिरो भविष्यसि इति एनं ब्रूयात्
विशेषेण वेध विधानम् आह दत्त्वा इत्यादि
पुनः सा वितस्ति मात्र नलिका प्रकाशमूषा अर्ध अङ्गुल सु निविष्टा मूषा अन्तर् प्रविष्टा न्युब्जा अधोमुखी कार्या तस्याः प्रकाशमूषायाः नलिका प्रणालिका विधिना शास्त्र वार्त्तिक सम्प्रदायेन कार्या यथा ऊर्ध्वे सूतो भवेत् अधस् बीजम् इति अर्थः मूषाम् इत्यादि

मूषां निरुध्य रन्ध्रं दूरीकृत्य विधिना कोष्ठे कोष्ठी यन्त्रे सा मूषा ध्माता कार्या द्रुतं द्रव रूपम् कृतं बीजं ज्ञात्वा परिवर्त्य च मूषायां बीजस्य परिवर्तनं कृत्वा ततो बीजं सूतराजं बध्नाति इति
तस्मिन् उदीचीन कुम्बाम् शम्याम् निदधाति दिवः स्कम्भनिः असि प्रति त्वा अदित्याः त्वच् वेत्तु इति

नि चरव्यान् दधति

यदि चरुम् करिष्यन् भवति प्राक् अधिवपनात् चरु पुरोडाशीयान् विभजेरन्

कृष्णाजिने पिष्टानि प्रस्कन्दयति देवः वः सविता हिरण्य पाणिः प्रतिगृह्णातु इति

पिंषति प्राणाय त्वा अपानाय त्वा व्यानाय त्वा इति

तस्याम् प्राचीम् दृषदम् अध्यूहति धिषणा असि पर्वत्या प्रति त्वा दिवः स्कम्भनिः वेत्तु इति

हविः पेष्यै प्रयच्छन् आह अ संवपन्ती पिंष अणूनि कुरुतात् इति

अथ एनत् पुरस्तात् प्रतीचीन ग्रीवम् उत्तर लोम उपस्तृणाति अदित्याः त्वच् असि प्रति त्वा पृथिवी वेत्तु इति

तस्याम् पुरोडाशीयान् अधिवपति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे अश्विनोः बाहुभ्याम् पूष्णः हस्ताभ्याम् अग्नये जुष्टम् अधिवपामि अग्नीषोमाभ्याम् अमुष्मै अमुष्मै इति यथादेवतम्
तेना नो अधि वोचत

तेना नः शर्म यच्छत

तेना नो ऽवसा गहि

येन सोम अदितिः पथा मित्रा वा यन्त्य् अद्रुहः
विधेः नियत त्वम् दर्शयन् आह य इत्यादि

यः पुमान् शास्त्र विधिम् त्यक्त्वा स्व इच्छया उच्छृङ्खल मनसा रसे सूते प्रवर्तते स मूढः ज्ञान शून्यः तस्य पुंसः विरुद्ध आचारात् नितराम् अतिशयेन अजीर्णम् उत्पद्यते तद् रस अजीर्णम् इति
तां सवितः सत्य सवाम् सु चित्राम् आहं वृणे सुमतिं विश्व वाराम्
यद्य् अन्तरिक्षे यदि वात आस यदि वृक्षेषु यदि वा उलपेषु

यद् अस्रवन् पशव उद्यमानं तद् ब्राह्मणं पुनर् अस्मान् उपैतु
पूर्व उक्ता या पिष्टी ताम् अनेन एव उक्त विड योगेन तप्ते खल्वे तप्त सम्बन्धात् लोह मये त्रि पुटैः करीष अग्नि आत्मकैः मृदिता घर्षिता सति अनेन एव च वेष्टिता कार्या

खल्वे मृदिता सती तथा तेन एव प्रकारेण न तु अन्य प्रकारेण गर्भे रस उदरे द्रवति सलिल रूपा तिष्ठति

विड योगात् यथा बीजं गर्भे द्रवति तथा आह कृत्वा इत्यादि

किं कृत्वा सुवर्ण पिष्टीम् कनक पिष्टीम् वा अन्यस्य अपि धातोः सुवर्ण पिष्टीम् शोभन वर्णाम् पिष्टीं कृत्वा
अत्र मात्रा अधम मध्यम ज्येष्ठा द्वि चतुर् षष् पल प्रमाणा अधम मध्यम उत्तम बलेषु प्रयोज्या इति अर्थः

वर्जित काञ्जिक शाकम् वर्जितं काञ्जिकं सौवीरं शाकं वास्तुक आदि च यस्मिन् तत् तथा पयसा क्षीरेण सह शाल्योदनं भुञ्जीत
सर्वम् आयुर् एति य एवं वेद
अथ सुवर्ण द्रुति विधानम् आह सुरगोपक देह रजः इति
अन्यत् अपि सुगमम्

रसैः इति

अन्यत् च
नागवल्ली इति स्पष्टम्

अन्यत् च
अथ अतस् दीक्षायाः आवेदनस्य एव तत् आहुः यत् ब्राह्मणस्य दीक्षितस्य ब्राह्मणः अदीक्षिष्ट इति दीक्षाम् आवेदयन्ति कथम् क्षत्रियस्य आवेदयेत् इति

तस्मात् तस्य पुरोहितस्य आर्षेयेण दीक्षाम् आवेदयेयुः

यथा एव एतत् ब्राह्मणस्य दीक्षितस्य ब्राह्मणः अदीक्षिष्ट इति दीक्षाम् आवेदयन्ति एवम् एव एतत् क्षत्रियस्य आवेदयेत् पुरोहितस्य आर्षेयेण इति

तत् तत् इति

पुरोहितस्य आर्षेयेण प्रवरम् प्रवृणीरन्

निधाय वै एष स्वानि आयुधानि ब्रह्मणः एव आयुधैः ब्रह्मणः रूपेण ब्रह्म भूत्वा यज्ञम् उपावर्तत
इन्द्रस्य न आधृषे शवः

स नः ददातु ताम् रयिम् उरुम् पिशङ्ग संदृशम्

न आधृषे आ दधृषते धृषाणः धृषितः शवः

इन्द्रस्य रन्त्यम् बृहत्

पुरा यथा व्यथिः श्रवः

यस्य इदम् आ रजो युजस् तुजे जना नवं स्वः
सा अस्य एतम् आत्मानम् अत्र गतम् भावयति
एवं अमुना प्रकारेण शास्त्र विधि ज्ञेन शास्त्रस्य विधिं जानाति इति सः तेन कर्म निपुणेन संस्कार प्रवीणेन कुशलेन कर्त्रा गुरु उपदेशम् गुरुः उक्त लक्षणः ग्रन्थ आदौ तस्य उपदेशं ज्ञात्वा वेध विधानम् कर्तव्यम् इति अर्थः
हेमाह्वा स्वर्णक्षीरी मूर्छितं सूतम्

स्पष्टम् अन्यत्
अथ वङ्ग योगेन बीजम् आह वङ्गम् इत्यादि

कस्मात् त्रुटित संयोगात् त्रुटितं भवति तथा बीजवरम् इति वङ्ग बीजम् तत् पूर्ववत् द्रवति जरति च
व्याधि वशात् अकाले ऽपि स्नेहनं कार्यम् इत्य् आह तैलम् इति

तच् च तैलेन

त्वरायां आत्ययिके कार्ये शीते ऽपि स्नेहनं कार्यम्
माक्षिकं स्वर्णमाक्षिकं तुत्थं तुत्थकम् अभ्रम् अभ्रकं नीलाञ्जनं कृष्णाञ्जनम् मनःशिला आलकः हरितालकः रसकः खर्परम्

अथ उपधातु शोधनम् मारणम्

एते सप्त उपधातवो ज्ञेयाः
निधुवन काले एव स्व पतिभिः सार्धं कादम्बर स्वीकरणस्य अभ्यनुज्ञानम् न इतर अवस्थायाम् कुतः उपयोग अभावात् निष्फल प्रयासे स्वीकरणस्य वैयर्थ्य आपत्त्याः

स्वकीय प्रिय साहचर्येण इति

नियम विधौ अपि किंचिद् विशेष अन्तरम् अनुबध्नाति
सं वः पृच्यन्तां तन्वः सं मनांसि सम् व्रता

यथा आदित्याः वसुभिः संबभूवुर् मरुद्भिर् उग्रा अ हृणीयमानाः

सम् वो ऽयम् ब्रह्मणस्पतिर् भगः सं वो अजीगमत्

एवा त्रि नामन् अ हृणीयमानः इमान् जनान्त् संमनसस् कृधी इह
सामान्य अभ्र द्रुत्याः अधिकारम् आह अभ्र द्रुतिः इत्यादि

हि शब्दः युक्तार्थ इति

गगन द्रवः अविशेषा सामान्या अपि विधानेन कृता निर्लेपा अस्पर्शा समा सूत तुल्य भाग योजिता सती आरोटं रसन जम् पूर्व संस्कारैः संस्कृतं सूतं बध्नाति केन द्वंद्व योगेन उभय मेलापक औषधेन
तद् भारद्वाजम् भवति भारद्वाजं वै बृहद् आर्षेयेण सलोम

तत् पञ्चदश ऋचम् भवत्य् ओजो वा इन्द्रियं वीर्यम् पञ्चदश ओजः क्षत्रं वीर्यम् राजन्यस् तद् एनम् ओजसा क्षत्रेण वीर्येण समर्धयति

एष ह वाव क्षत्रिय यज्ञः समृद्धो यो बृहत् पृष्ठः तस्माद् यत्र क्व च क्षत्रियो यजेत बृहद् एव तत्र पृष्ठं स्यात् तत् समृद्धम्

तम् उ ष्टुहि यो अभिभूति ओजाः इति सूक्तम् अभिवद् अभिभूत्यै रूपम्

अषाﾱहम् उग्रं सहमानम् आभिर् इत्य् उग्रवत् सहमानवत् तत् क्षत्रस्य रूपम्
रीतिः नाम इयम् आत्मा काव्यस्य शरीरस्य इव इति वाक्य शेषः
कान्त अभ्र शुल्ब ताप्यम् कान्तं चुम्बकं अभ्रकं गगनं शुल्बं ताम्रं ताप्यं माक्षिकं इति अपि महाबीजम्

एतेषां महाबीजानां चेत् संकरबीजं प्रत्येकं द्रव्यस्य बीज संज्ञा सा तर्हि चतुःषष्टि प्रमाणा स्यात् इति अर्थः

तत् च आह कान्त इत्यादि
वैक्रान्तं विकृतिम् आपन्नम् हीरकं हीरक जाति विशेषः

कफ इति रत्न परीक्षकाः प्राञ्चः
दृंह मूलम् आ अग्रम् यच्छ वि मध्यं यामय औषधे

केशाः नडाः इव वर्धन्ताम् शीर्ष्णः ते असिताः परि

केशा नडा इव वर्धन्ताम् शीर्ष्णस् ते असिताः परि

तां वीतहव्य आभरद् असितस्य गृहेभ्यः

अभीशुना मेयाः आसन् व्यामेन अनुमेयाः
यशसं मा इन्द्रः मघवान् कृणोतु यशसं द्यावापृथिवी उभे इमे

यथा इन्द्रः द्यावापृथिव्योर् यशस्वान् यथा आपः ओषधीषु यशस्वतीः

एवा विश्वेषु देवेषु वयं सर्वेषु यशसः स्याम

यशा विश्वस्य भूतस्य अहम् अस्मि यशस्तमः

यशसं मा देवः सविता कृणोतु प्रियो दातुर् दक्षिणाया इह स्याम्
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मान अपमानयोः

इत्यादि

पुनः सत्यः आचारः प्रवृत्ति धर्मः येषां ते पुनर् मृषा रहिताः अत्याचार आदि असत्य वर्जिताः इति अर्थः पुनः सर्वत्र निर्विशेषाः सर्वस्मिन् मान अपमानयोः समाः तथा च भगवन्त् वचनम्
तच् च निशि
अथ गैरिक कासीस टङ्कण वराटका शङ्ख तोरी शोधनम् सुगमम्

एवं नीलाञ्जन प्रकारेण जम्बीर भावनया इति अर्थः
अभ्रकस्य उत्तरोत्तरम् दर्शयन् आह इति इत्यादि

इति एवमादयः इति पूर्व उक्ताः योगा आदयो येषां ते अन्ये काञ्जिक युक्ताः च काञ्जिकेन आरनालेन युक्ताः योगीकृताः ग्रन्थ अन्तरे रसावतार आदौ बहुशः कीर्तिताः कथिताः ते पत्त्र अभ्रक योगाः निर्युक्तिकाः निर्युक्ते भवा ते वर्ज्याः सेवने अयोग्याः इति अर्थः
तत् एतत् सर्वेभ्यः अङ्गेभ्यः तेजः सम्भूतम् आत्मनि एव आत्मानम् बिभर्ति

तत् _ स्त्रीणाम् सिञ्चति अथ एनत् जनयति

पुरुषे ह _ अयम् आदितस् गर्भः भवति यत् एतत् रेतः
वौषﾱ इति वषट्करोत्य् असौ वाव वाव् ऋतवः षﾱ एतम् एव तद् ऋतुष्व् आदधात्य् ऋतुषु प्रतिष्ठापयति यादृग् इव वै देवेभ्यः करोति तादृग् इव अस्मै देवाः कुर्वन्ति

वज्रो वा एष यद् वषट्कारो यं द्विष्यात् तं ध्यायेद् वषट्करिष्यंस् तस्मिन्न् एव तं वज्रम् आस्थापयति

प्रतितिष्ठति य एवं वेद

तद् उ ह स्म आह हिरण्यदन् बैद एतानि वा एतेन षट् प्रतिष्ठापयति द्यौर् अन्तरिक्षे प्रतिष्ठिता अन्तरिक्षम् पृथिव्याम् पृथिव्य् अप्स्व् आपः सत्ये सत्यम् ब्रह्मणि ब्रह्म तपसि इति एता एव तत् प्रतिष्ठाः प्रतितिष्ठन्तीर् इदं सर्वम् अनुप्रतितिष्ठति यद् इदं किंच प्रतितिष्ठति य एवं वेद
उपयाम गृहीतः ऽसि विष्णोस् त्वा उरु क्रमे गृह्णामि विष्ण उरु क्रम एष ते सोमस् तं रक्षस्व मा त्वा दभन् दुश्चक्षास् ते मा अवक्शत् अयं वसुः पुरोवसुर् वाच् पाः वाचं मे पात्व् अयं वसुर् विदद्वसुश् चक्षुष्पाश् चक्षुर् मे पात्व् अयं वसुः संयद्वसुः श्रोत्र पाः श्रोत्रं मे पातु

दितेः पुत्राणाम् अदितेर् अकारिषम् उरु शर्मणाम् बृहतां वरूथिनाम्
परिशेषस्य भावः पारिशेष्यं तस्मात् निषेध व्याप्त्याः रहितात् पारावार तनूजया संयुक्तेष्व् एव का अपि शायन स्वीकरण शास्त्रस्य प्रवृत्तिः अनिर्वचनीय आनन्द बोधाय प्रवर्तत इत्य् अर्थः

पारिशेष्याद् इति
य आशानाम् आशा पालाः चत्वार स्थन देवाः

अ स्रामः त्वा हविषा यजाम्य् अ श्लोणः त्वा घृतेन जुहोमि

विश्वम् सुभूतम् सुविदत्रं नो अस्तु ज्योग् एव दृशेम सूर्यम्

ते नो निरृत्याः पाशेभ्यो मुञ्चता अंहसः अंहसः

य आशानाम् आशा पालः तुरीयो देवः स नः सुभूतम् आ इह वक्षत्

इदं भूतस्य अध्यक्षेभ्यः विधेम हविषा वयम्
पृथिवी वाव गौतम अग्निः

तस्याः संवत्सरः एव समिध् आकाशः धूमः रात्रिः अर्चिः दिशः अङ्गाराः अवान्तरदिशः विस्फुलिङ्गाः

तस्याः आहुत्याः अन्नम् सम्भवति

तस्मिन् एतस्मिन् अग्नौ देवाः वर्षम् जुह्वति
समेत विश्वे वचसा पतिं दिव एको विभूर् अतिथिर् जनानाम्

स पूर्व्यो नूतनम् आविवासत् तं वर्तनिर् अनु वावृत एकम् इत् पुरु
हण्डिकायां गोलकं स्थाप्य उपरि शरावकं दत्त्वा मुद्रा देया उपरि वालुकाम् दत्त्वा मुद्रां दापयेत्

शेषं सुगमम्

इदं वालुकायन्त्रम्

गत द्रवैः तु ताम्रं शुद्ध सूतम् गन्धकं च समं तोलकं वालुकायन्त्रे पाच्यम्

मृतं ताम्रम् अजा क्षीरम् तुल्यं पाच्यं तोलक मितम् दुग्धं तुल्याद् अष्टगुणम् अधिकं देयम् अन्यथा पाकः सम्यक् भवति
तद् यत्र देव असुराः संयत्ता आसंस् तद् एषाम् अब्रवीत् त्रिर् अहं ष्टुब् अस्मि इति

एवम् एव एवम् विद्वान् एतया त्रिः स्तुत्वा द्विषन्तं पाप्मानं भ्रातृव्यं हन्ति

तत् श्रेष्ठया देवतया सम्पाद्य उद्गायति

त्रैष्टुभम् इदं चक्षुश् शुक्लं कृष्णं पुरुषः

स श्रेष्ठ ताम् स्वानाम् अश्नुते य एवं विद्वान् औशनं गायति इति

त्रैष्टुभो वा असाव् आदित्यश् शुक्लं कृष्णं पुरुषः

तस्य त्रिः प्ररोहति

ते देवा एतया त्रिः स्तुत्वा असुरान् पाप्मानं भ्रातृव्यान् अघ्नन्

यद् अब्रवीत् त्रिर् अहं ष्टुब् अस्मि इति तस्मात् त्रिष्टुप्
द्वन्द्वम् इन्द्रेण देवताः शस्यन्ते द्वन्द्वं वै मिथुनं तस्माद् द्वन्द्वान् मिथुनम् प्रजायते प्रजात्यै

प्रजायते प्रजया पशुभिर् य एवं वेद

ते वै ततो ऽपहता असुरा ब्राह्मणाच्छंसिन उक्थम् अश्रयन्त सो ऽब्रवीद् इन्द्रः कः च अहम् च इमान् इतो ऽसुरान् नोत्स्यावहा इत्य् अहं च इति अब्रवीद् बृहस्पतिस् तस्माद् ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् ब्राह्मणाच्छंसी तृतीयसवने शंसति इन्द्रः च हि तान् बृहस्पतिश् च ततस् अनुदेताम्

ते वा असुरा मैत्रावरुणस्य उक्थम् अश्रयन्त सो ऽब्रवीद् इन्द्रः कश् च अहम् च इमान् इतो ऽसुरान् नोत्स्यावहा इत्य् अहं च इति अब्रवीद् वरुणस् तस्माद् ऐन्द्रावरुणम् मैत्रावरुणस् तृतीयसवने शंसति इन्द्रः च हि तान् वरुणश् च ततो ऽनुदेताम्

अथ ह एते पोत्रीयाश् च नेष्ट्रीयाश् च चत्वार ऋतुयाजाः षﾱ ऋचः सा विराड् दशिनी तद् विराजि यज्ञं दशिन्याम् प्रतिष्ठापयन्ति प्रतिष्ठापयन्ति
कनक करिणः सम हेम नागौ आवृत्य गालयित्वा शिलया मनोह्वया प्रतिवापितौ ततस् अनन्तरम् दोलायन्त्रे कनक करिणः भुक्त्वा गन्धक जीर्णः यो रसः स तारे दश अंश वेधी स्यात् दश अंशेन विध्यति इति अर्थः

अन्यत् च आह आवृत्य इत्यादि
युवा जेता ईशानः स पुरुष्टुतः

आ यम् विशन्ति इन्दवः वयः न वृक्षम् अन्धसः विरप्शिन् वि मृधः जहि रक्षस्विनीः

इन्द्राय सोमम् ऋत्विजः सुनोत आ च धावत स्तोतुः यः वचः शृणवत् हवम् च मे