tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
नाभ्याः श्रोणि अंसेषु पञ्च गृहीतम् जुहोत्य् अक्ष्णया दक्षिणे ऽंसे श्रोण्यां श्रोण्याम् अंसे मध्ये च हिरण्यं पश्यन्त् सिंह्य् असि इति प्रतिमन्त्रम्

प्रतिप्रस्थाता च

प्रतिप्रस्थाता स्फ्येन लिखत्य् वेदि श्रोणेः

प्रातः पञ्च गृहीतम् गृहीत्वा अग्नी प्रणयति इध्माभ्याम् उपयम्य

ध्रुवायाः पुरस्तात् पृषदाज्यम् आज्यं दधि मिश्रम् पञ्च गृहीतम् ज्योतिर् असि इति समिध् अन्तेन

उद्धत अवोक्षिते दक्षिणम्

प्रणीता पत्नीसंनहन अग्नि मन्थन आश्रुत प्रत्याश्रुत प्रैष यजमान वाचन होतृ सदन वरण प्राशित्र अङ्गुलि पर्व अञ्जन अवान्तरेडा भाग अपर अग्नि अवभृथान् न प्रतिप्रस्थाता

उत्तरं वा अपर काल त्वात्

प्रणयनं सोमाद् वाच्य त्वात्

प्रणीता आदि अतस्

भूतेभ्यस् त्वा इति स्रुचम् उद्यच्छति

आज्य प्रोक्षणीः उद्यम्य अग्नी च आह अग्निभ्याम् प्रह्रियमाणाभ्याम् अनुब्रूह्य् एकस्फ्यया अनूदेहि इति

छन्ना वसति

दक्षिण अंस सहितम् बहिर्वेदि शेषं निषिञ्चति इदम् अहं तप्तं वार् इति

व्रत उपायनम् वा अ कृतम् चेत्

प्रकृतेर् वा अ नाम त्वात्

अनुयाज अर्थम् सर्वत्र

नाना आज्य निर्वपणम्

त्रिस् उक्तायाम् यथावेदि हरणम्

नित्येभ्यो ऽधिकान्य् ऐन्द्राग्नः पयस्ये वारुणीं मारुती काय एक कपालः

अग्नेः पुरीषम् इति निवपति गुल्गुलु सुगन्धि तेजन वृष्णेः स्तुकाः च उपरि शीर्षण्या अभावे ऽन्याः

सर्वं वा विभज्य प्राकृत त्वात्

कृत अनुकरः ऽन्यत्र दक्षिणस्याम्

नाभिं पैतुदारवैः परिदधाति पूर्ववद् ध्रुवो असि इति प्रतिमन्त्रम्
दक्षिणस्यां शङ्खपदः केतुमान् पालको जले

पूषा विवस्वान् सविता मित्रो ऽथ वरुणो भगः

सिंहिका च अभवत् कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः

मृगाणाम् अथ शार्दूलः प्लक्षो वनस्पति ईश्वरः

विदुषश् चतस्रो विद्युतः सुताः

विरोचनस् तु प्राह्रादिः बलिः जज्ञे विरोचनात्

अंशुश् च द्वादश आदित्याः आसन् वैवस्वते ऽन्तरे

प्रह्रादस्य निवात कवचाः कुले

एषां पुत्र आदयः ऽसङ्ख्या देवैर् वै दानवा जिताः

कश्यपस्य वेदे हे मुने

पार्श्वतो विहरिष्यामि इति एवम् प्राप्तश् च ईश्वरात्

हिरण्याक्ष सुताः पञ्च शम्बरः शकुनिः तु इति

इत्य् आदि महापुराणे आग्नेये प्रतिसर्गवर्णनं नाम ऊनविंशतितमो ऽध्यायः

पुराकल्पे हि बाणेन प्रसाद्य उमापतिम् वरः

चाक्षुषे तुषिता देवाः ते ऽदित्यां कश्यपात् पुनर्

हिरण्यकशिपोः पुत्राश् चत्वारः प्रथित ओजसः

अनुह्रादश् च ह्रादश् च प्रह्रादः च अति वैष्णवः

अग्निर् उवाच

प्रजापतीनां दक्षो ऽथ प्रह्लादो दानव अधिपः

बलेः पुत्र शतम् तु आसीत् बाण श्रेष्ठम् महा मुने

अश्वाः च उष्ट्राः च ताम्राया अरुणो गरुडस् तथा

द्विमूर्धा शङ्कुः आर्यः च शतम् आसन् दनोः सुताः

पुलोमा कालका च एव वैश्वानर सुते उभे

दितिः विनष्ट पुत्रा वै तोषयामास कश्यपं

संह्रादश् च चतुर्थो ऽभूत् ह्राद पुत्रः ह्रदस् तथा

पाद अप्रक्षालनात् सुप्ता तस्या गर्भं जघान ह

एतत् सर्वम् हरिः ब्रह्मा अभिषिच्य पृथुं नृपं

द्विज ओषधीनाम् चन्द्रश् च अपां तु वरुणो नृपः

हिरण्यकशिपुः दितौ हिरण्याक्षश् च कश्यपात्

शक्रस्य एकोनपञ्चाशत् सहायाः दीप्त तेजसः

छिद्रम् अन्विष्य च इन्द्रः तु ते देवा मरुतो ऽभवन्

सुरभ्यां गो महिषी आदि इरा उत्पन्नाः तृण आदयः

उच्चैःश्रवास् तथा अश्वानाम् सुधन्वा पूर्व पालकः

ऐरावतो गज इन्द्राणाम् गो वृषः ऽथ गवाम् अपि

राज्ञां वैश्रवणो राजा सूर्याणां विष्णोः ईश्वरः

अपत्यानि इह षोडश

स्वर्भानोः तु प्रभा कन्या पुलोम्नः तु शची स्मृता

कश्यपस्य तु भार्ये द्वे तयोः पुत्राश् च कोटयः

राहु प्रभृतयः तस्याम् सैंहिकेया इति श्रुताः

ददौ क्रमेण राज्यानि अन्येषाम् अधिपः हरिः

विनतायाः सहस्रं तु सर्पाश् च सुरसा भवाः

पितॄणां च यमो राजा भूत आदीनाम् हरः प्रभुः

उपदानवी हयशिरा शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी
उपस्थे ब्रह्मा राजानं कुरुते

एतम् एव अग्निम् उत्तरतः परीत्य दक्षिणत उपविशेद् इत्य् आलेखनः

उत्तरेण हविर्धाने अपरेण उत्तरवेदिम् अतिक्रम्य दक्षिणत उपविशेद् इत्य् आलेखनः

हुते वैसर्जने पूर्वः प्रतिपद्यते

हविर्धाने प्राप्य प्रतिप्रस्थात्रे राजानं प्रदाय दक्षिणेन हविर्धाने परीत्य दक्षिणेन उत्तरवेदिम् उपविशेद् इत्य् आश्मरथ्यः

हुतायां वपायां यत्र मार्जयन्ते तन् मार्जयते
होतुः कालात् पराङ् आवर्तते ऽध्वर्युः

होतृ चमसम् एव एते त्रयः समुपहूय भक्षयन्ति

संतिष्ठते तृतीयसवनम्

न आप्याययन्ति चमसान्

अथ एनम् होतृ चमसे ऽवनयति ध्रुवं ध्रुवेण हविषा अव सोमं नयामसि

शंसति

अथ भक्षैः प्रत्यञ्च आद्रवन्ति

वषट्कृत अनुवषट्कृते द्विर् जुहोति

प्रसिद्धम् उक्थं प्रतिगीर्य प्राङ् एत्य उद्यच्छते एतं होतृ चमसम्

अथ आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् उक्थशा यज सोमानाम् इति

यथा नः सर्वम् इज् जगद् अयक्ष्मं सुमना असत्

यथा नः सर्वा इद् दिशो ऽस्माकं केवलीर् असन्न् इति

प्रत्याह्वयते ऽध्वर्युः

यथा न इन्द्र इद् विशः केवलीः सर्वाः समनसः करत्

तेषु त्रीन् त्रीन् च दूर्वा ग्रन्थीन् प्रास्यत्य् एकैकं च दर्भ पुञ्जीलम्

अथ यत्र होतुर् अभिजानाति तन्तुं तन्वन् रजसो भानुम् अन्विहि इति तत् प्रतिप्रस्थाता ध्रुवम् परिगृह्णाति द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृह्णामि इति

अथ एतान् चमसान् अद्भिः पूरयित्वा उत्तरेण आहवनीयम् प्राचो वा उदीचः वा आयातयति

होत्र एषा उत्तमा इति प्राहुः

अथ एनम् आहरति दिवि देवान् दृंह अन्तरिक्षे वयांसि पृथिव्यां पार्थिवान् इति

अनु सवन भक्षः ऽग्निना वैश्वानरेण मरुद्भिः पीतस्य मधुमत उपहूतस्य उपहूतः भक्षयामि इति

हिन्व म इत्य् आत्मानं प्रत्यभिमृशन्ते

सर्व भक्षाः मार्जयन्ते
तासां तिस्रः पराच्यः

या अप्सु वा पाशे वा वरुणाय त्वा इति ताम्

कम् अस्या अतः श्रेयांसं प्रतिग्रहीतारं लभेत

हयो असि इति अश्वम्

छागो असि इति छागम्

याम् अहिर् वा व्याघ्रो वा हन्ति रुद्राय त्वा इति ताम्

चन्द्रम् असि इति हिरण्यम्

दक्षिणाभिर् एव एनाम् सह दद्याद् इत्य् एकम्

वायव्यया एव एनया यजेत इति एतद् अपरम्

अथ या इयम् नष्टा यदि विन्देयुः कथं स्याद् इति

तासां या नश्यति वा म्रियते वा वायवे त्वा इति ताम् अनुदिशति

उस्रा असि इति गाम्

अथ यद् ब्राह्मणेन अन् आदिष्टम् भवति प्राजापत्यम् असि मम भोगाय भव इति एव तत् प्रतिगृह्णाति

ताः समुदायुत्य रक्षन्ति

या सं वा शीर्यते गर्तं वा पतति निरृत्यै त्वा इति ताम्

वस्त्रम् असि इति वासः
तेजो वा अग्निः

तेजो महावीरः

पृथिव्यास् संस्पृशस् पाहि इति रजतम् अधस्ताद् अधिकर्षति

अर्चिर् असि शोचिर् असि इति ज्वलन्तम् अग्निं हरतः स तेजः त्वाय

इमे वै लोका महावीरात् प्रवृज्यमानाद् अबिभयुस् सर्वान् नो ऽयं तेजसा उद्धक्ष्यति इति

तेजस्य् एव तेजो दधाति

अञ्जन्ति यम् इति तस्मिन् मुख्यं महावीरम् प्रयुनक्ति

अन्तरिक्षम् अब्रवीद् वनस्पतिभिस् त्वा अन्तर्धास्यामि इति

तस्माद् रजतम् अधस्ताद् अधिकर्षति पृथिव्या अ प्रदाहाय

दिवम् अब्रवीत् हरितम् भूत्वा उपरिष्टात् महावीरम् सहस्व इति
यद् अन्ततस् तृतीयसवने धीयन्ते तस्माद् अमुतो ऽर्वाञ्चो गर्भाः प्रजायन्ते प्रजात्यै

प्रजायते प्रजया पशुभिर् य एवं वेद

गर्भा वा एत उक्थानां यन् निविदस् तद् यत् पुरस्ताद् उक्थानाम् प्रातःसवने धीयन्ते तस्मात् पराञ्चो गर्भा धीयन्ते पराञ्चः सम्भवन्ति

पेशा वा एत उक्थानां यन् निविदस् तद् यत् पुरस्ताद् उक्थानाम् प्रातःसवने धीयन्ते यथा एव प्रवयणतः पेशः कुर्यात् तादृक् तद् यन् मध्यतो मध्यंदिने धीयन्ते यथा एव मध्यतः पेशः कुर्यात् तादृक् तद् यद् अन्ततस् तृतीयसवने धीयन्ते यथा एव अवप्रज्जनतः पेशः कुर्यात् तादृक् तत्

यन् मध्यतो मध्यंदिने धीयन्ते तस्मान् मध्ये गर्भा धृताः

सर्वतो यज्ञस्य पेशसा शोभते य एवं वेद
भुक्तवतो दक्षिणं हस्तं गृह्णीयात्

यम् अमात्यम् अन्तेवासिनं प्रेष्यं वा कामयेत ध्रुवो मे ऽनपायी स्यात् इति स पूर्वाह्णे स्नातः प्रयत वस्त्रः अहर् क्षान्तः ब्राह्मण संभाषः निशायां तस्य आवसथम् गत्वा जीव शृङ्गे प्रस्राव्य त्रिः प्रदक्षिणम् आवसथं परिषिञ्चन् परिक्रामेत्

इति आकर्षणेन जुहोति

सो ऽथ स्व आगारम् प्रविश्य सैध्रकीं समिधम् आधाय

इति

परि त्वा गिरेः इह परि भ्रातुः परि ष्वसुः

स्थूरा दृढा जारी चूर्णानि कारयित्वा सुप्तायै योनिम् उपवपेद् शेफम् अलीकम् अन्येभ्यः पुरुषेभ्यो ऽन्यत्र मद् इति

अथ अतस् पण्य सिद्धिः

पण्यस्य अपादाय जुहोति

यस्मा अमात्या अन्तेवासिनः प्रेष्या वा उद्द्रवेयुः तान् परिक्रोशेत्

शश्वत् परिकुपिलेन संक्रामेण अ विच्छिदा

आ वर्तन वर्तय

इन्द्रः पाशेन वः सिक्त्वा मह्यं पुनर् उदाजतु

निवर्तो यो न्यवीवृधः

परि सर्वेभ्यो ज्ञातिभ्यः

यत् इति माम् अतिमन्यध्वम् माया देवाः अवतरन्

इति

अ निगुप्ते जीव शृङ्गम् निदधाति
शून पाणि पाद उदरम् अपगत अक्षम् उद्वृत्त नाभिम् अवरोपितं विद्यात्

तैल अभ्यक्तम् आशु मृतकम् परीक्षेत

तद् गतिम् स चरेत् पश्चात् स्व जनात् वा प्रमुच्यते

ते यथा ब्रूयुः तथा अनुयुञ्जीत

कर्म च व्यवहारं च ततो मार्गणम् आचरेत्

रज्जु शस्त्र विषैः वा अपि काम क्रोध वशेन यः

न श्मशान विधिः तेषाम् न सम्बन्धि क्रियाः तथा

सर्वेषां वा स्त्री दायाद्य दोषः कर्म स्पर्धा प्रतिपक्ष द्वेषः पण्य संस्था समवायः वा विवाद पदानाम् अन्यतमद् वा रोष स्थानम्

स्वयम् आदिष्ट पुरुषैः वा चोरैर् अर्थ निमित्तम् सादृश्याद् अन्य वैरिभिः वा हतस्य घातम् आसन्नेभ्यः परीक्षेत

तस्य परिचारक जनम् वाग्दण्ड पारुष्य अति लब्धम् मार्गेत दुःख उपहतम् अन्य प्रसक्तम् वा स्त्री जनम् दाय वृत्ति स्त्री जन अभिमन्तारम् वा बन्धुम्

अनाथस्य शरीर स्थम् उपभोगं परिच्छदम्

हृदयाद् उद्धृत्य अग्नौ प्रक्षिप्तं चिटिचिटायत् इन्द्रधनुः वर्णम् वा विष युक्तम् विद्यात् दग्धस्य हृदयम् अदग्धं दृष्ट्वा वा

विक्षिप्त वस्त्र गात्रम् अति वान्त विरिक्तम् मदन योग हतम् विद्यात्

बन्धुः तेषाम् तु यः कुर्यात् प्रेतकार्य क्रिया विधिम्

निस्तब्ध गुद अक्षम् संदष्ट जिह्वम् आध्मात उदरम् उदक हतम् विद्यात्

संभग्न स्फुटित गात्रम् अवक्षिप्तं विद्यात्

शोणित अनुसिक्तम् भग्न भिन्न गात्रम् काष्ठैर् अश्मभिर् वा हतं विद्यात्

विष हतस्य भोजन शेषम् वयोभिः परीक्षेत

घातयेत् स्वयम् आत्मानं स्त्री वा पापेन मोहिता

श्याव पाणि पाद दन्त नखम् शिथिल मांस रोम चर्माणम् फेन उपदिग्ध मुखम् विष हतम् विद्यात्

स्वयम् उद्बद्धस्य वा विप्रकारम् अयुक्तं मार्गेत

निष्कीर्ण मूत्र पुरीषम् वात पूर्ण कोष्ठ त्वक्कम् शून पाद पाणिम् उन्मीलित अक्षम् स व्यञ्जन कण्ठम् पीडन निरुद्ध उच्छ्वास हतम् विद्यात्
अथ आह अग्नये मथ्यमानाय अनुब्रूहि इति

अथ रशनाम् आदत्ते देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे अश्विनोः बाहुभ्याम् पूष्णः हस्ताभ्याम् आददे इति

उदूह्य प्रोक्षणी धानम्

अथ प्रजातीः वाचयति गायत्रम् छन्दः अनु प्रजायस्व त्रैष्टुभम् छन्दः अनु प्रजायस्व जागतम् छन्दः अनु प्रजायस्व इति

प्रहरति भवतम् नः समनसौ इति

प्रज्ञाते बर्हिषी निधाय अधिमन्थनम् शकलम् निदधाति अग्नेः जनित्रम् असि इति वृषणौ अन्वञ्चौ वृषणौ स्थः इति

अथ एनम् अद्भिः प्रोक्षति अद्भ्यः त्वा ओषधीभ्यः इन्द्र अग्निभ्याम् त्वा जुष्टम् प्रोक्षामि इति यद् देवत्यः वा भवति

नियुनक्ति

प्रहृत्य अभिजुहोति अग्नौ अग्निः चरति प्रविष्टः इति

तम् इषे त्वा इति बर्हिषी आदाय उपाकरोति उपवीः असि उप उ देवान् दैवीः विशः प्रागुः उशिजः बृहस्पते धारय वसूनि हव्या ते स्वदन्ताम् देव त्वष्टर् वसु रण्व रेवती रमध्वम् प्रजापतेः जायमानाः इमम् पशुम् पशुपते ते अद्य इन्द्र अग्निभ्याम् त्वा जुष्टम् उपाकरोमि इति यद् देवत्यः वा भवति

द्वि गुणायै च त्रि गुणायै च अन्तौ संदधाति धर्ष मानुषान् इति

प्रहरन् आह प्रह्रियमाणाय अनुब्रूहि इति

जाते आह जाताय अनुब्रूहि इति

स्वात्तम् चित् स देवम् हव्यम् आपः देवीः स्वदत एनम् इति उपरिष्टात् प्रोक्ष्य अधस्तात् उपोक्षति

पाययति अपाम् पेरुः असि इति

तया अक्ष्णया पशुम् अभिदधाति दक्षिणम् अध्यर्ध शीर्षम् ऋतस्य त्वा देव हविः पाशेन आरभे इति
तद् दुष्वप्न्यं प्रति मुञ्चामि सपत्ने कामं स्तुत्वा उद् अहं भिदेयम्

अ सर्व वीरः चरतु प्रणुत्तो द्वेष्यो मित्रानां परिवर्ग्यः स्वानाम्

ज्यायान् निमिषतो ऽसि तिष्ठतो ज्यायान्त् समुद्राद् असि काम मन्यो

यावतीर् दिशः प्रदिशो विषूचीर् यावतीर् आशा अभिचक्षणा दिवः

यन् मे मनसो न प्रियं चक्षुषो यन् मे बभस्ति न अभिनन्दति

अवधीत् कामो मम ये सपत्ना उरुं लोकम् अकरन् मह्यम् एधतुम्

ततस् त्वम् असि ज्यायान् विश्वहा महांस् तस्मै ते काम नम इत् कृणोमि

यास् ते शिवास् तन्वः काम भद्रा याभिः सत्यं भवति यद् वृणीषे

तेषां पन्नानाम् अधमा तमांस्य् अग्ने वास्तून्य् अनु निर्दह त्वम्

उग्र ईशानः प्रति मुञ्च तस्मिन् यो अस्मभ्यम् अंहूरणा चिकित्सात्

ततस् त्वम् असि ज्यायान् विश्वहा महांस् तस्मै ते काम नम इत् कृणोमि

यव यावानः देवा यवयन्त्व् एनम्

न वै वातश् चन कामम् आप्नोति न अग्निः सूर्यो न उत चन्द्रमाः

ते ऽधराञ्चः प्र प्लवन्तां छिन्ना नौर् इव बन्धनात्

यावतीर् भृङ्गा जत्वः कुरूरवो यावतीर् वघा वृक्षसर्प्यो बभूवुः

इन्द्र अग्नी काम स रथम् हि भूत्वा नीचैः सपत्नान् मम पादयाथः

कामो जज्ञे प्रथमो न एनम् देवा आपुः पितरो न मर्त्याः

यत् ते काम शर्म त्रि वरूथम् उद्भु ब्रह्म वर्म विततम् अन् अतिव्याध्यम् कृतम्

ततस् त्वम् असि ज्यायान् विश्वहा महांस् तस्मै ते काम नम इत् कृणोमि

उत पृथिव्याम् अव स्यन्ति विद्युत उग्रो वो देवः प्र मृणत् सपत्नान्

तेन सपत्नान् परि वृङ्ग्धि ये मम पर्य् एनान् प्राणः पशवो जीवनं वृणक्तु

तया सपत्नान् परि वृङ्ग्धि ये मम पर्य् एनान् प्राणः पशवो जीवनं वृणक्तु

कृण्वन्तो मह्यम् असपत्नम् एव

तेषां नुत्तानाम् अधमा तमांस्य् अग्ने वास्तूनि निर् दह त्वम्

दुष्वप्न्यं काम दुरितं च काम अप्रजस्ताम् अवर्तिम्

ताभिष् ट्वम् अस्माꣳ अभिसंविशस्व अन्यत्र पापीर् अप वेशया धियः

ततस् त्वम् असि ज्यायान् विश्वहा महांस् तस्मै ते काम नम इत् कृणोमि

अध्यक्षो वाजी मम काम उग्रः कृणोतु मह्यम् असपत्नम् एव

येन देवा असुरान् प्राणुदन्त येन इन्द्रः दस्यून् अधमं तमो निनाय

न सायक प्रणुत्तानाम् पुनर् अस्ति निवर्तनम्

तेन त्वं काम मम ये सपत्नास् तान् अस्माल् लोकात् प्र णुदस्व दूरम्

च्युता च इयम् बृहत्य् अच्युता च विद्युद् बिभर्ति स्तनयित्नूंश् च सर्वान्

उद्यन्न् आदित्यो द्रविणेन तेजसा नीचैः सपत्नान् नुदतां मे सहस्वान्

सा ते काम दुहिता धेनुर् उच्यते याम् आहुर् वाचं कवयो विराजम्

ततस् त्वम् असि ज्यायान् विश्वहा महांस् तस्मै ते काम नम इत् कृणोमि

तथा त्वं काम मम ये सपत्नास् तान् अस्माल् लोकात् प्र णुदस्व दूरम्

कामस्य इन्द्रस्य वरुणस्य राज्ञो विष्णोर् बलेन सवितुः सवेन

निरिन्द्रिया अरसाः सन्तु सर्वे मा ते जीविषुः कतमच् चन अहर्

यावती द्यावापृथिवी वरिम्णा यावद् आपः सिष्यदुर् यावद् अग्निः

ततस् त्वम् असि ज्यायान् विश्वहा महांस् तस्मै ते काम नम इत् कृणोमि
स य एतम् एवं विद्वांश् चतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवान् इत्य् उपास्ते प्रकाशवान् अस्मिंल् लोके भवति

दक्षिणा दिक् कला

प्राची दिक् कला

अथ ह एनम् ऋषभो ऽभ्युवाद सत्यकाम इति

ब्रह्मणश् च ते पादं इति

भगव इति ह प्रतिशुश्राव

एष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणः प्रकाशवान् नाम

प्रतीची दिक् कला

उदीची दिक् कला

प्रापय न आचार्य कुलम्

प्रकाशवतो ह लोकाञ् जयति य एतम् एवं विद्वांश् चतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवान् इत्य् उपास्ते

तस्मै ह उवाच

ब्रवीतु मे भगवान् इति
तद् ये के च अपः ऽच्छ जग्मुस् तद् एव तान्त् सर्वान् जघ्नुः

यज्ञो वा आपः

ततो ह एतत् अर्वाक् स्वस्ति अरिष्टाः पुनः प्रत्यायन्ति

तेन यज्ञ मुहः रक्षांसि तीर्थेभ्यो ऽपाहन्

तद् अन्वब्रवीत्

अथ उ ऊर्ग् वा आपो रसः

तत् एतत् कवषः सूक्तम् अपश्यत् पञ्चदश ऋचम् प्र देवत्रा ब्रह्मणे गातुर् एत्व् इति

तां सम्प्रत्य् एताम् अनुब्रूयात्

अथ उ अमृत त्वम् वा आपः

अमृत त्वम् एव तद् आत्मन् धत्ते

अथ अदः अमुत्र अप्सु अध्वर्युर् आहुतिं जुहोति

तद् यद् अपो ऽच्छ यन्ति यज्ञम् एव तद् अच्छ यन्ति
श्रुतिश् च अपध्वस्ता तिष्ठति इति

न अन् उपसन्नेभ्यः इति

सर्वेषाम् एव शर्म भवानि इति

स एभ्य उपनीय प्रोवाच

एवम् एव उत्तर उत्तरात् योगात् तोकं तोकं प्रशाध्वम् इति

ते तथा वीत शोक भयाः बभूवुः

ते तथा इति उक्त्वा तूष्णीम् अतिष्ठन्

उपोपसीदामि इति नीचैर् बभूवुः

द्वापर आदौ ऋषीणाम् एक देशः दोष पतिः इह चिन्ताम् आपेदे त्रिभिः सोमः पातव्यः समाप्तम् इव भवति

न च एतत् सर्वैः समभिहितम्

अ समीक्ष्य प्रवल्हितानि श्रूयन्ते

तत्र महा ऋषयः परिदेवयांचक्रिरे

एवं प्रतापो न पराभविष्यति इति

ते वयं भगवन्तम् एव उपधावाम

एवं मामका आधीयन्ते नर्ते भृगु अङ्गिरः विद्भ्यः सोमः पातव्यः

यजमानो रजसा अपध्वस्यति

ऋत्विजः पराभवन्ति

तस्माद् ब्रह्म वादिनः ओंकारम् आदितः कुर्वन्ति
गृहपता उ एव सर्वे सत्त्रिणः प्रतिष्ठिताः

अयं वै लोको गृहपतिः

ॐ अयं वै यज्ञो यो ऽयं पवते

अस्मिन् वा इदं सर्वं लोके प्रतिष्ठितम्

प्रतिष्ठाया एव एनम् तत् प्रतिष्ठित्यै दीक्षन्ते
अथ एनम् कल्पयति विष्णोः कर्माणि पश्यत इति द्वाभ्याम्

आञ्जन प्रभृति यूपम् यजमानः न उत्सृजति आ परिव्ययणात्

रशनायाः काले त्रिस् परिमृशति

ततस् संप्रेष्यति यूपाय अज्यमानाय अनुब्रूहि इति

मैत्रावरुण दण्डेन परिदृंहति ब्रह्म दृंह क्षत्रम् दृंह इति

तत् विष्णोः परमम् पदम् इति यूपस्य अग्रम् उदीक्षते

अन् आविस् उपरम् मिनोति

देवः त्वा सविता मध्वा अनक्तु इति यूपस्य अग्रम् अनक्ति

उच्छ्रयति उद् दिवम् स्तभान अन्तरिक्षम् पृण इति

ततस् संप्रेष्यति

ततस् संप्रेष्यति उच्छ्रीयमाणाय अनुब्रूहि इति

ऐन्द्रम् असि इति सर्वतस् चषालम् अक्त्वा प्रतिमुञ्चति सु पिप्पलाभ्यः त्वा ओषधीभ्यः इति

दर्भ मय्यौ रशने भवतः द्वि गुणा द्वि व्यायामा त्रि गुणा त्रि व्यायामा

तम् प्रत्यग्निम् अग्निष्ठाम् मित्वा प्रदक्षिणम् पुरीषेण पर्यूहति ब्रह्म वनिम् त्वा क्षत्र वनिम् इति
शृणु मम वचनम् अनीहित भेदम्

हरिः उपयातु वदतु बहु मधुरम्

ताल फलात् अपि गुरुम् अति सरसम्

किम् विफलीकुरुषे कुच कलशम्

हरिम् अवलोकय सफलय नयने

अनुचिन्तित हरि चरिताम् कलह अन्तरिताम् उवाच सखी

किम् इति विषीदसि रोदिषि विकला

स जल नलिनी दल शीतल शयने

हरिः अभिसरति वहति मधु पवने

माधवे मा कुरु मानिनि मानम् अये

कति न कथितम् इदम् अनुपदम् अचिरम्

जनयसि मनसि किम् इति गुरु खेदम्

श्री जयदेव भणितम् अति ललितम्

माधवे मा कुरु मानिनि मानम् अये

माधवे मा कुरु मानिनि मानम् अये

युक्तम् तत् विपरीत कारिणि तव श्रीखण्ड चर्चा विषम् शीतांशुः तपनः हिमम् हुतवहः क्रीडा मुदः यातनाः

ताम् अथ मन्मथ खिन्नाम् रति रस भिन्नाम् विषाद सम्पन्नाम्

किम् अपरम् अधिक सुखम् सखि भवने

किम् इति करोषि हृदयम् अति विधुरम्

मा परिहर हरिम् अतिशय रुचिरम्
स वा एष दशधा चतुः सम्पद्यते

श्रीर् वै विराट्

दश च ह वै चतुर् विराजो ऽक्षराणि

तं गर्भा उपजीवन्ति

यशो ऽन्नाद्यम्

प्रतिष्ठन्तीर् इदं सर्वम् अनुप्रतिष्ठति
विदर्भ गौड पञ्चालेषु देशेषु तत्रत्यैः कविभिः बहुधा स्वरूपम् उपलब्ध त्वात् देश समाख्या

न पुनर् देशैः किंचिद् उपक्रियते काव्यानाम्
दक्षिणतस् उदाहिततरः समः वा

पद मात्रे धिष्ण्यात्

वीवधे त्रिस् प्रदक्षिणम् पर्यस्य ऊर्ध्व ग्रन्थिम् निष्टर्क्यम् बध्नाति

यथेतम् सदः प्रसर्पति

दार्भ्ये त्रि गुणे स्याताम् सव्य दक्षिणे पञ्च व्यायामे द्विगुणे

इषु मात्रः प्राङ् प्रेङ्खः निमुष्टिकः तिर्यङ्

औदुम्बराणि काष्ठानि प्रेङ्खस्य भवन्ति पालाशानि मिश्राणि वा

त्रीणि फलकानि उभयतस् तष्टानि द्वे वा सूच्यः च तावत्यः

उदक् अग्रः प्राच् अग्राभ्याम् सूचीभ्याम् समुतः

कुष्ठासु छिद्राणि प्रेङ्खस्य भवन्ति

रज्जुभ्याम् ऊर्ध्वम् उद्वयति दक्षिणतस् दक्षिणया उत्तरतस् सव्यया
अथ यद् एतद् उत्तमं तृचं जन्म एव तत्

त्रिवृत् पञ्चदशाभ्याम् पुरुषो ऽस्मिन् लोके प्रतिष्ठितः

यजमानं ह वा एतद् उद्गाता रेतो भूतं सिञ्चति यद् बहिष्पवमानं गायति

मन एव रेतस्यया समीरयति प्राणं गायत्र्या चक्षुस् त्रिष्टुभा श्रोत्रं जगत्या वाचम् अनुष्टुभा

यस्माद् एतद् घोषि इव उपब्दिमत् इव गीयते तस्माद् घोषि इव उपब्दिमत् इव गर्भा जायन्ते

तस्माद् अघोषम् एव गेयम् इति

प्रेतिर् एव सा

प्रतितिष्ठति य एवं वेद

तद् उ वा आहुर् अघोषम् एव गेयम्

तेजो वै ब्रह्मवर्चसं त्रिवृत् स्तोम ओजो वीर्यं पञ्चदशः

प्र एव तेन जनयति

प्रतिष्ठितिर् एव सा

स यम् एव हरति स त्रिवृत्

अथ ऐन्द्राग्नम् द्वि देवत्यम्

ओजसा एव तद् वीर्येण प्रतिष्ठाय तेजो ब्रह्मवर्चसं हरति य एवं वेद

अथ उ ह एतत् सत्यं यद् गायत्रम्

अथ उ शनैर् इव वा अघोषम् इव महा सृष्टिः विजायते

आत्मानम् एव पङ्क्त्या प्रत्युपदधाति

यदा वै विजायमाना क्रूरीकुरुते ऽथ सा घोषं करोति
बौधायनः

विधिवत् मधुपर्क आदि पुरःसरम् सह धर्म्मं चर्यताम् इति उक्त्वा यत्र विवाहे कन्यां दद्यात् स ब्राह्म इति अर्थः

ततो विनीतां कल्याणीं कुल रूप वयस् अन्विताम्

विदितः कुल आदिभिः

ब्रह्मचारिणे असंजात स्त्री संगमाय इति लक्ष्मीधरः

अलंकृत्य तु अलंकारैः वराय सदृशाय वै

स ब्राह्मः

आपस्तम्बः

ब्राह्म तत्र प्राजापत्य आर्ष दैवाः ब्राह्मणस्य मनुः गान्धर्व्व आसुरो

अर्थिने विवाहम् ईहते

सहत्व कर्मभ्यः इति येषु कर्मसु आधान आदिषु पत्नी सहभावः श्रुतः तद् अर्थतया प्रतिपादयेत् दद्यात्

ब्राह्मे विवाहे बन्धु शील श्रुत आरोग्याणि बुद्ध्वा प्रजां सहत्व कर्मभ्यः प्रतिपादयेद् भुक्ति विषयेण अलंकृत्य

आच्छाद्य वस्त्र युगम् परिधाप्य अर्चयित्वा अर्च्चनां कृत्वा

संवर्तः

अ निन्दन् अ दूषयन् अन्यैः अ वितर्कयन् इतरैः सह दूषणम् अशङ्कमानः

नाम गोत्रे समुद्दिश्य दद्यात् ब्राह्मः विधिः तु अयम्

श्रुत शीले विज्ञाय ब्रह्मचारिणे अर्थिने दीयत इति स ब्राह्मः

कल्याणीं पूर्व उक्त दोष शून्याम्

व्यासः

शङ्ख लिखितौ

अद्भिः या दीयते कन्या ब्रह्म देया इति तां विदुः

अत्र त्रिः पावक परिक्रमणम् नाम गोत्र उच्चारणयोः पाठ क्रमः न आद्रियते

आच्छाद्य च अर्चयित्वा च श्रुत शीलवते स्वयम्

ब्राह्मेण तु विवाहेन दद्यात् कन्यां सु पूजिताम्

आहूय दानं कन्याया ब्राह्मो धर्म्मः प्रकीर्तितः

अलंकृत्य अर्हते दद्याद् विवाहो ब्राह्म उच्यते

हारीतः

अर्हते पूर्व उक्त गुण युक्ताय

देवलः

ब्रह्मचारिणे वेदवते इति भावः

जात परिणीत स्त्री संगमस्य द्वितीय विवाहे विवाह अष्टक बहिर्भाव आपत्त्याः
एवं सर्वेषां विच्छिन्नानां सर्पताम् एकैकस्मिन् कुर्यात्

ऋध्यास्म पुत्रैः पशुभिर् यो नो द्वेष्टि स भिद्यताम् इति

नाराशंसाद् उपदस्येरन्न् अयं नो अग्निर् अध्यक्ष इति द्वाभ्यां

शस्त्राच् चेच् छस्त्रम् अनुशंसन् व्यापद्येत मा प्रगाम पथो वयम् इति पञ्चभिर् जुहुयात्

मा प्र गाम पथो वयम् इति

यव आदीनाम् अवपन्नानां व्यावृत्तानाम् उत्तरासां यथालिङ्गं द्वाभ्यां जुहुयात्

सर्वत्र शीर्णे भिन्ने नष्टे ऽन्यं कृत्वा पुनर् मा ऐतु इन्द्रियम् इत्य् आददीत

भूमिर् भूमिम् अगान् माता मातरम् अप्य् अगात्

यद् उद्गाता विच्छिद्येत सर्ववेदस दक्षिणेन यज्ञेन यजेत

बहिष्पवमानं चेत् सर्पतां प्रस्तोता विच्छिद्येत ब्रह्मणे वरं दत्त्वा ततस् तम् एव पुनर् वृणीयात्

तन्तुं तन्वन्

द्यौश् च म इन्द्रश् च मे

यन् मार्त्तिकं भिद्येत तदा अपः गमयेत् तथा एव दारु मयम् य ऋते चिद् अभिश्रिष इत्य् एतया आलभ्य अभिमन्त्रयते

राथंतरं चेत् स्तूयमानं व्यापद्येत सम्यग् दिग्भ्य इति द्वाभ्यां जुहुयात्

पान्नेजन्याश् चेद् उपदस्येत् सं मा सिञ्चन्तु इति संसिञ्चेत्
ततं म आपः यत् पाकत्रा मनस्वती मिन्दाहुती महाव्याहृतीः व्याहृतयश् च प्रायश्चित्तं जुहुयाद् इति

अथ गर्भाधान पुंसवन सीमन्तोन्नयन विष्णु बलि जातकर्म नामकरण उपनिष्क्रमण अन्नप्राशन चोड उपनयन आदि कार्यं न कारयेद् इति समानं कर्म

काल अतिक्रमे प्रधान आदौ द्वे द्वे मिन्दाहुती जुहुयाद् इति

तत्र उदाहरन्ति पक्वं सौविष्टकृतम् आज्यं प्रणीता प्रणयनम् ब्राह्मणम् इध्माबर्हिर् एकम् इति विज्ञायत इति हि ब्राह्मणम् इति हि ब्राह्मणम्
स ह उदवस्यन् एव क्षत्रिय ताम् अभ्युपैति

तस्य ह न अग्निः तेजः आदत्ते न गायत्री वीर्यम् न त्रिवृत् स्तोमः आयुः न ब्राह्मणाः ब्रह्म यशः कीर्तिम् यः एवम् एताम् आहुतिम् हुत्वा आहवनीयम् उपस्थाय उदवस्यति क्षत्रियः सन्

तस्य ह उदवस्यतः अग्निः एव तेजः आदत्ते गायत्री वीर्यम् त्रिवृत् स्तोमः आयुः ब्राह्मणाः ब्रह्म यशः कीर्तिम् अन्यः वै अयम् अस्मत् भवति क्षत्रम् वै अयम् भवति क्षत्रम् वै अयम् उपावर्तते इति वदन्तः

सः हुत्वा आहुतिम् आहवनीयम् उपतिष्ठेत न अग्नेः देवतायाः एमि न गायत्र्याः छन्दसः न त्रिवृतः स्तोमात् न ब्रह्मणः बन्धोः मा मे अग्निः तेजः आदित मा गायत्री वीर्यम् मा त्रिवृत् स्तोमः आयुः मा ब्राह्मणाः ब्रह्म यशः कीर्तिम् सह तेजसा वीर्येण आयुषा ब्रह्मणा यशसा कीर्त्या इन्द्रम् देवताम् उपैमि त्रिष्टुभम् छन्दः पञ्चदशम् स्तोमम् सोमम् राजानम् क्षत्रम् प्रपद्ये क्षत्रियः भवामि देवाः पितरः पितरः देवाः यः अस्मि स सन् यजे स्वम् मे इदम् इष्टम् स्वम् पूर्तम् स्वम् श्रान्तम् स्वम् हुतम् तस्य मे अयम् अग्निः उपद्रष्टा अयम् वायुः उपश्रोता असौ आदित्यः अनुख्याता इदम् अहम् यः एव अस्मि सः अस्मि इति

अथ आग्नेयः वै देवतया क्षत्रियः दीक्षितः भवति गायत्रः छन्दसा त्रिवृत् स्तोमेन ब्राह्मणः बन्धुना
आ रभस्व इमाम् इत्य् अ विच्छिन्नाम् उदक धाराम् आलम्भयति

वि देवा जरसा उत देवा आवतस् त उप प्रियम् अन्तकाय मृत्यव आ रभस्व प्राणाय नमो विषासहिम् इत्य् अभिमन्त्रयते

उत्तमासु यन् मातली रथ क्रीतम् इति सर्वासां द्वितीया

कर्मणे वां वेषाय वां सुकृताय वाम् इति पाणी प्रक्षाल्य

शिवौ ते स्ताम् इति व्रीहि यवौ प्राशयति

शिवे ते स्ताम् इति कुमारं प्रथमं निर्णयति

एहि जीवम् इत्य् आञ्जन मणिम् बध्नाति

अथ नामकरणम्

भद्राय कर्णः क्रोशतु भद्राय अक्षि वि वेपताम्

शुद्धा न आप इति निष्ठीव्य जीवाभिर् आचम्य

परा दुःष्वप्न्यं सुव यद् भद्रं तन् न आ सुव

नव प्राणान् इति मन्त्र उक्तम्

यत् ते वास इत्य् अहतेन उत्तर सिचा प्रच्छादयति

अक्षि वेपम् दुःष्वप्न्यम् आर्तिं पुरुष रेषिणीम्

उद् अस्य केतवो मूर्धा अहम् विषासहिं इत्य् उद्यन्तम् उपतिष्ठते

मध्यंदिने ऽस्तं यन्तं सकृत् पर्यायाभ्याम्

अक्षि वा स्फुरत्

ब्राह्मण उक्तम् ऋषि हस्तः च

निर् दुरर्मण्य इति संधाव्य

वाताज् जात इति कृशनम्

पाययति

घृताद् उल्लुप्तम् आ त्वा चृतत्व् ऋतुभिष् ट्वा मुञ्चामि त्वा उत देवा आवतस् त उप प्रियम् अन्तकाय मृत्यव आ रभस्व प्राणाय नमो विषासहिम् इत्य् अभिमन्त्रयते

अंहः लिङ्गानाम् आपो भोजन हवींषि उक्तानि

पूतुदारुं बध्नाति

अश्विना पुष्कर स्रजा तस्मान् नः पातम् अंहस इति कर्णं क्रोशन्तम् अनुमन्त्रयते

यत् पार्श्वाद् उरसो मे अङ्गात् अङ्गात् अववेपते
स नः शर्म त्रि वरूथम् वियंसत् पातं नो द्यावापृथिवी उपस्थे

त्वं सोम तनू कृद्भ्यः द्वेषोभ्यो अन्य कृतेभ्यः

उरु यन्तासि वरूथम् स्वाहा

नमो देवेभ्यः

युयोध्य् अस्मज् जुहुराणम् एनो भूयिष्ठां ते नमौक्तिं विधेम

एतत् त्वं देव सोम देवान् उप आवृता इदम् अहं मनुष्यान्त् सह रायस्पोषेण प्रजया च उपावर्ते

अग्ने व्रतपते या तव तनूर् मय्य् अभूद् एषा सा त्वयि

स्वधा पितृभ्यः

घृतं घृत वने पिब प्र प्र यज्ञपतिं तिर स्वाहा

पुनर् नौ व्रतपते व्रतिनोर् व्रतानि यथायथं नौ व्रतपते व्रतिनोर् व्रतानि वि व्रतानि सृजावहै

देव सवितर् एष ते सोमः

एवा वन्दस्व वरुणं बृहन्तं नमस्या धीरम् अमृतस्य गोपाम्

निर् वरुणस्य पाशाद् अमुक्षि स्वर् अभिव्यक्शं ज्योतिर् वैश्वानरम्

उर्व् अन्तरिक्षं वीह्य् अदित्याः सदा आसीद

मा त्वा दभन् दुश्चक्षास् ते मा अवक्शत्

उरु विष्णो विक्रमस्व उरु क्षयाय नस् कृधि

तं रक्षस्व
उत नो ब्रह्मन्न् अविष इति शंसति चन्द्रमा वै ब्रह्म चन्द्रमसम् एव तत् कल्पयति चन्द्रमसम् अप्येति

स यन्ता विप्र एषाम् इति शंसति वायुर् वै यन्ता वायुना हि इदम् यतम् अन्तरिक्षं न समृच्छति वायुम् एव तत् कल्पयति वायुम् अप्येति

याज्यया यजति वृष्टिर् वै याज्या विद्युद् एव विद्युत् हि इदम् वृष्टिम् अन्नाद्यं सम्प्रयच्छति विद्युतम् एव तत् कल्पयति विद्युतम् अप्येति

स नः शर्माणि वीतय इति शंसत्य् अग्निर् वै शर्मान्य् अन्नाद्यानि यच्छत्य् अग्निम् एव तत् कल्पयत्य् अग्निम् अप्येति

प्र वो देवाय अग्नये इति शंसत्य् अन्तरिक्षं वै प्र अन्तरिक्षम् हि इमानि सर्वाणि भूतान्य् अनुप्रयन्त्य् अन्तरिक्षम् एव तत् कल्पयत्य् अन्तरिक्षम् अप्येति

नू नो रास्व सहस्रवत् तोकवत् पुष्टिमद् वस्व् इत्य् उत्तमया परिदधाति संवत्सरो वै समस्तः सहस्रवांस् तोकवान् पुष्टिमान् संवत्सरम् एव तत् समस्तं कल्पयति संवत्सरं समस्तम् अप्येति

ऋतावा यस्य रोदसी इति शंसति द्यावापृथिवी वै रोदसी द्यावापृथिवी एव तत् कल्पयति द्यावापृथिवी अप्येति

षष् पदम् तूष्णींशंसं शंसति षड् वा ऋतव ऋतून् एव तत् कल्पयत्य् ऋतून् अप्येति

दीदिवांसम् अपूर्व्यम् इति शंसत्य् असौ वै दीदाय यो ऽसौ तपत्य् एतस्मात् हि न किंचन पूर्वम् अस्त्य् एतम् एव तत् कल्पयत्य् एतम् अप्येति

स एवं विद्वान् एतद् मयः देवता मयः भवति भवति