tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तैः वणिग्भिः कर्णधारस्य उक्तम् महा समुद्रस्य भूतं वर्णम् उद्घोषयत

दृष्ट्वा च आरोग्ययित्वा च अभिभाष्य उक्तः मातुः ते कुशलम् स च दारकः तम् अर्हन्तम् तथा अभिवदमानम् उपश्रुत्य संभिन्न चेताः स्वेन दुश्चरितेन कर्मणा शङ्कित मनाः चिन्तयितुम् प्रवृत्तः

गत्वा च उपाध्यायाय तानि चत्वारि महा प्रदानानि अनुप्रयच्छति

स तं श्रुत्वा विषादम् आपन्नः हीन उत्साह तया कथयति न अहम् शक्ष्यामि अनुत्तरां सम्यक्सम्बोधिं समुदानयितुम्

पश्चाद् बाह्येन अधिष्ठानात् निर्गम्य आरामेण आरामम् पुष्पाणि पर्येषमाणः पर्यटति न च एक पुष्पम् आसादयति

ये तस्मिन् चैत्ये गन्धैः धूपैः माल्यैः च चूर्णैः काराः कुर्वन्ति

यतो वणिजः तम् महा समुद्रम् दृष्ट्वा संभिन्न मनसः न प्रसहन्ते समवतरितुम्

ततस् तेन दीपंकरेण सम्यक्सम्बुद्धेन तस्य सुमतेः माणवस्य जटासु पादौ व्यवस्थापितौ

अहम् उदक कुम्भे प्रक्षिप्तं प्रवेशयिष्यामि

स च क्षेमावतीं राजधानीम् उपनिश्रित्य विहरति

तेन कुपितेन अभिहितम् भगवतो दीपंकरस्य पश्य तावत् भोः अनेन दीपंकरेण सम्यक्सम्बुद्धेन अस्य सुमतेः माणवस्य तिरश्चाम् यथा पद्भ्यां जटा अवष्टब्धाः

यो ऽसौ मतिः एष एव स धर्मरुचिः

यतो धर्मरुचिर् आज्ञाय आह चिरस्य भगवन्

यो ऽसौ सुमतिर् अहम् एव तस्मिन् समये बोधिसत्त्व चर्यायाम् वर्तामि

सा तत्र गत्वा तद् आत्मीयम् अलंकारम् शरीरात् अवतार्य मालाकाराय अनुप्रयच्छति अस्य अलंकारस्य मूल्यं मे प्रतिदिवसं देवस्य अर्थे नीलोत्पलानि ददस्व

स वैहायस स्थः महता जन कायेन दृष्टः

न एव च तेषाम् आयाचताम् तस्मात् मरण भयात् जीवित परित्राण विशेषः कश्चित्

दृष्ट्वा च तां मातरं पृच्छत्य् अम्ब कुतो ऽयं शिरसि प्रावरणो ऽभ्यागतो यतस् तया अभिहितम् अद्य अपि अहम् तव अम्बा एवं चिर कालम् तव मया सार्धं कामान् परिभुञ्जतो अद्य अपि अहम् तव सा एव अम्बा यतः स वणिज् दारकः तथाविधम् मातृ वचनम् उपश्रुत्य संमूढो विह्वल चेताः भूमौ निपतितः

एवम् एव मातृग्रामः

ततः स महा श्रेष्ठी श्रावक वर्ण उदाहरणम् कृत्वा कथयत्य् अस्मिन् अपि तावत् प्रणिधत्स्व चित्तम्

यतस् तानि सुमतिः दृष्ट्वा तस्या दारिकायाः कथयति प्रयच्छ मम एतानि पद्मानि

तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः पुत्रो जातः

न च असौ पन्था पुत्रस्य अनुगच्छतः दोष कारकः भवत्य् एवम् एव मातृग्रामः

अहम् अपि लेख अनुपदम् एव आगमिष्ये

यतः पुण्य अनुभावेन तानि नील पद्मानि तस्मात् उदक कुम्भात् अभ्युद्गतानि

तासु छिन्नासु तत् वहनम् महा कर्णधार संप्रेरितम् गगने महा वात संप्रेरितः मेघ इव बलवत् वायु संप्रेरितम् क्षिप्रम् एव सम्प्रस्थितम्

सुमतिः आह वयं दान अभिरताः स्व गर्भ रूप परित्यागम् स्व मांस परित्यागम् च कुर्मः

स च गृहपतिः श्राद्धः

ततः स पुरुषो ऽन्यस्य भिक्षोः सकाशम् उपसंक्रम्य कथयत्य् आर्य प्रव्रजेयम्

सा तम् अपि अवहृत्य न एव तृप्तिं गच्छति

पर्यटन् एव च भुक्त्वा भुक्त्वा अ तृप्यमानः एव गृहम् आगच्छति

स गृहपतिः भगवतः कथयति भगवन् अहं बुद्ध प्रमुखम् भिक्षु संघम् उद्दिश्य पञ्चानां भिक्षु शतानाम् तृप्तितः शकटम् अन्न पानस्य पूरयित्वा जेतवनं गतो बुद्ध प्रमुखम् भिक्षु संघम् भोजयिष्यामि इति

तत्र प्रव्रज्य च न कश्चित् तद् रूपः गुण गणः ऽधिगतो न अन्यत्र स ब्रह्मचारिणाम् उद्दिष्टम् अधीतम् स्वाध्यायितं च

अनुपूर्वेण भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतः कथयन्ति भगवन् अस्माकं समुद्रे यानपात्रेण अवतीर्णानाम् तिमिंगिल ग्राहेण तस्मिन् यानपात्रे ऽपह्रियमाणे जीवित विनाशे प्रत्युपस्थिते भगवतः स्मरण परायणानाम् नाम ग्रहणम् तस्मात् महा ग्राह मुखात् विनिर्मुक्तम् ततो वयं भगवन् संसिद्ध यानपात्राः क्षेम स्वस्तिना इह आगताः

पश्चात् तेन भिक्षुणा तस्य पुरुषस्य शिरो मुण्डापयित्वा काषायाणि वस्त्राणि दत्तानि
अथ ते वणिजः तीरम् आसाद्य तत् भाण्डम् शकट उष्ट्र गो गर्दभ आदिभिः पूरयित्वा अनुपूर्वेण ग्राम निगम पल्ली पत्तन आदिषु चञ्चूर्यमाणाः श्रावस्तीम् अनुप्राप्ताः

पश्चात् दीपंकरेण सम्यक्सम्बुद्धेन सुमतिः माणवः व्याकृतो भविष्यसि त्वं नृ भवात् विमुक्तः मुक्तो विभुः लोक हिताय शास्ता

ततस् तेन गृहपतिना भूयस् तस्मात् शकटात् येन भिक्षु द्वयस्य आहारेण पर्याप्तं स्यात् तावत् अन्न पानम् शकटं गृहीत्वा भोजयितुं प्रवृत्तः

एतत् द्वितीये ऽसंख्येये अस्य च धर्मरुचेः मम च दर्शनम् यत् अहम् संधाय कथयामि चिरस्य धर्मरुचे सु चिरस्य धर्मरुचे

इदानीं मया एवंविधेन उपक्रमेण पुत्रं च परिचरित्वा स च आगमिष्यति

तं श्रुत्वा तथा उद्घुष्य तु तस्मात् यानपात्रात् अवतीर्णाः बहवः केचिद् अवशिष्टाः

मत्वा महतीं तुमुलां वात वृष्टिम् अभिनिर्मिणोति

पुष्करिण्यः चतुर्दिशम् अनुपार्श्वेन मापिताः

पश्चात् तैः वणिग्भिः कर्णधार उक्त उद्घोषय नः पुरुष महा समुद्रस्य भूतं वर्णम्

एवं पश्चिमेन वायुना अनुपूर्वेण अपि च वायुना

ततस् तेन भिक्षुणा उक्तः किं ते शिक्षा पदैः प्रयोजनम् एवं सर्वकालं वदस्व नमो बुद्धाय नमो धर्माय नमः संघाय इति

सा दारिका तस्य सुमतेः कथयति तदा न इच्छसि मां प्रतिगृहीतुम्

खग स्थम् माणवं दृष्ट्वा सहस्राणि शतानि च

संमूर्छितः च भूमौ पतितः

स च दारकः कार्याणि कृत्वा गतः

स च अपि पुरुषः च्युतः कालगतो नरकेषु उपपन्नः

पश्चात् भिक्षुणा प्रव्राजितः

तैः उक्तम् अस्ति क्षेमेण राज्ञा अल्पेशाख्यं चैत्यं प्रतिष्ठापितम्

अथ पानकं भवति तत् अपि तथा एव यत् अधिकम् भवति तत् तस्य अनुप्रदीयते

यस्मिन् च अस्य स्थाने तिमितिमिंगिल भूतस्य अस्थिशकला तिष्ठति तत्र नीत्वा स्थापितः

तेन च गत्वा श्रेष्ठिना जनपदाः पृष्टाः

अथ भगवाञ् जेतवनम् अभ्यागतः

अस्ति भवन्तः तस्य भगवतो बुद्धस्य किंचित् स्तूपं प्रतिष्ठापितम्

ततस् तेन दारकेण एनम् अन्तर्गृह विश्रब्ध चार क्रमम् अवेक्ष्य निर्गच्छन्तं परापृष्ठीभूत्वा शरीरे ऽस्य शस्त्रं निपात्य जीविताद् व्यपरोपयति

वृद्धा कथयति न इह गृहे तथाविधो मनुष्यः संविद्यते न अपि प्रणयवान् कश्चित् प्रविशति यो जनस्य अ शङ्कनीयः भवेत्

किंतु लोके यदा त्वं बुद्ध उत्पाद शब्दम् श्रुत्वा स्मृतिं प्रतिलभेथाः

यतः स माता पितृभ्याम् सकाशात् अनुज्ञाम् मार्गितुं प्रवृत्तः

स तान् दृष्ट्वा प्रतिबुद्धः

पश्चात् तस्य अति नव अण्डस्य उपरि हर्मिका कृता

स गृहपतिः तत् श्रुत्वा दुर्मना व्यवस्थितः कष्टम् एवम् अस्माकम् विफलः परिश्रमो जातः

यतः संलक्षयत्य् अनागता अपि आत्मनः जाति संततिः निरन्तरम् अन् उपरत प्रबन्धेन नरक प्रेत उपपत्तिः

एवं देव इति सहस्र योधी पुरुषो राज्ञः प्रतिश्रुत्य निर्गतः

श्राविका ते भविष्यामि तस्मिन् काल उपस्थिते

स च दारकः प्रभात काले तां पट्टिकां शिरसि मञ्चस्य अवतिष्ठन्तीम् संपश्यति

यावत् अर्हन् भिक्षुः केनचित् काल अन्तरेण जनपद चारिकाम् चरंस् तम् अधिष्ठानम् अनुप्राप्तः

ततः सा वणिज् पत्नी कथयति यदि अन्यः ऽभ्यन्तरो मनुष्यो न संविद्यते भवतु एष एव मे पुत्रः

तत्र वृद्धाया गृहे रति क्रीडाम् अनुभवन् च चिर कालम् एवम् वर्तमानेन रति क्रीडा क्रमेण तस्य दारकस्य सा माता चिन्तयितुं प्रवृत्ता कियत्कालम् अन्यत् गृहम् अहम् एवम् अ विभाव्यमान रूपा रति क्रीडाम् अनुभविष्यामि यत् नु अहम् अस्य एतत् रति क्रीडा क्रमम् तथाविधं क्रमेण संवेदयेयं यथा इह एव गृहे रति क्रीडा भवेत्

सति मरणे बुद्ध अवलम्बनया स्मृत्या कालं करिष्यामः

पश्यथ एतौ दूरत एव सूर्य वत् अवलोक्येते एतौ अक्षि तारकौ

सुमतिः माणवः चत्वारि महा प्रदानानि गृह्णाति दण्ड कमण्डलु प्रभृतीनि एकं कन्या प्रदानम् न प्रतिगृह्णाति

न ते विषादः करणीयः

स्थावर आवृत्ति प्रज्ञप्ताः स्तूप दासाः दत्ताः

सर्वैः एव अस्माभिः मर्तव्यम्

तैः संलक्षितम् धर्मे वत्साय रुचिः इति
तस्मिन् स कर्दमे पृथिवी प्रदेशे जटां संतीर्य भगवतो पुरतो गाथां भाषते

ततस् तौ गृहं त्यक्त्वा मित्र स्व जन सम्बन्धि वर्गान् अपहाय पुराण दासी दास कर्मकरान् त्यक्त्वा यावत् अर्थ जातम् हिरण्य सुवर्णम् च गृह्य अन्य विषय अन्तरम् गतौ

स राजा संलक्षयति नूनम् एतौ महात्मानौ येषाम् अर्थाय देवता अपि आरोचयन्ति

द्वितीये दीपंकरो नाम सम्यक्सम्बुद्धो लोक उत्पन्नो विद्या चरण सम्यक्सम्बुद्धः सुगतो लोक विद् अनुत्तरः पुरुष दम्य सारथिः शास्ता देवानां च मनुष्याणां च बुद्धो भगवान्

इदं मम तृतीये ऽसंख्येये ऽस्य धर्मरुचेः दर्शनम्

स इतस् च अमुतस् च तस्या अनुपार्श्वेन तां पर्येषमाणः श्रमम् उपगतः

तेन उच्यते आर्य पुनर् भोक्ष्यसे स कथयति महात्मन् यदि ते परित्यक्तम्

अत्र एव च मदनीयानि फलानि भवन्ति

तेन तत् अपि भुक्तम्

स दारकः तस्याः कथयति कथम् अहम् खेदं न करिष्यामि संमोहं वा येन मया एवंविधं पापकं कर्म कृतं ततः स तया अभिहितः न ते मनः शूकम् अस्मिन् अर्थे उत्पादयितव्यम्

स च दारको ऽनुपूर्वेण मास अर्ध मास आदीनाम् अत्ययात् भुञ्जानः न एव कदाचिद् अन्न पानस्य तृप्यति

यदा सुमतिः माणवः ऽनुत्तरायां सम्यक्सम्बुद्धौ व्याकृतः तदा दीपेन राज्ञा वासवेन च राज्ञा तैः अनेकैः च नैगम जानपदैः सर्व उपकरणैः प्रवारितो अनागत गुण अवेक्ष तया

सा च दारिका ह्री व्यपत्राप्य गृहीता न किंचिद् वक्ष्यति

तेन समाख्यातं बुद्ध प्रमुखम् भिक्षु संघम् अन्तर्गृहम् उपनिमन्त्रणं प्रविष्टम्

यतो धर्मरुचिः तत् अपि भुक्त्वा न एव तृप्तः

अनुपूर्वेण सम कालम् एव पुत्रो जातः

यानि तानि अशीतिः अमात्य सहस्राणि तेन कालेन तेन समयेन तानि एतर्हि अशीतिः देवता सहस्राणि

वासवो राजा कथयति मम एताः जटा अनुप्रयच्छ

अल्पाः शूरा बहवः कातराः

स भूयः पृष्टो मा तावत् अर्हत् वधः ते कृतस् ततः स कथयत्य् अर्हन् अपि घातितः

यौ एतौ द्वौ माणवकौ आगच्छतः सुमतिः च मतिः च अनयोः द्वयोः सुमतेः एतत् प्रदानम् दद

यदा तस्य त्रीणि आनन्तर्याणि परिपूर्णानि तदा देवताभिः जनपदेषु आरोचितम् पाप एष पितृ घातकः अर्हत् घातकः मातृ घातकः च

तानि च भगवता दीपंकरेण सम्यक्सम्बुद्धेन तथा अधिष्ठितानि यथा शकटी चक्र मात्राणि वितानं बद्ध्वा व्यवस्थितानि

भगवता च जेतवन स्थेन स वादः श्रुतो दिव्येन श्रोत्रेण विशुद्धेन अतिक्रान्त मानुषेण

स एवं संलक्ष्य दुष्कर कारकः बत मे भगवान्

सा च देव उपस्थायिका दारिका मालाकार सकाशम् गता प्रयच्छ मे नीलोत्पलानि देव अर्चनम् करिष्यामि इति

एवम् असौ वणिज् दारकः मात्रा बहुविधैः अनुनय वचनैः विनीत शोकः तया मात्रा तस्मिन् पातके असत् धर्मे पुनः पुनर् अतीव संजात रागः प्रवृत्तः

स कथयति कथम् अहम् पितरं घातयिष्ये यदा असौ न प्रसहते पितृ वधम् कर्तुम् तदा तया मात्रा भूयो अनुवृत्ति वचनैः अभिहितः तस्य अनुवृत्ति वचनैः उच्यमानस्य कामेषु संरक्तस्य अध्यवसायः जातः पितृ वधम् प्रति

अथ वासवो राजा तस्य दीपस्य राज्ञः प्रतिश्रुत्य अशीति अमात्य सहस्र परिवृतः दीपावतीं राजधानीम् अनुप्राप्तः

एवं विचिन्त्य क्षेमं राजानं विज्ञापयति महा राज इदं मया सुवर्णं क्षेमंकरं सम्यक्सम्बुद्धम् उद्दिश्य आनीतम्

पश्चात् सुमतिः माणवः बुद्धं भगवन्तं स कर्दमम् पृथिवी प्रदेशम् उपगतः

यतस् तेन महा श्रेष्ठिना संचिन्त्य यथा एतत् सुवर्णं तत्र एव गर्भ संस्थम् स्यात् तथा कर्तव्यम् इति तस्य स्तूपस्य सर्वैः एव चतुर्भिः पार्श्वैः प्रतिकण्ठुकया चत्वारि सोपानानि आरब्धानि कारयितुम्

तेभ्यः च उपाध्यायः त्रीणि प्रतिगृह्णाति कार्षापणानां तु पञ्च शतानि तस्य एव सुमतेः ददाति

धर्मता आचार्यस्य आचार्य धनम् उपाध्यायस्य उपाध्याय धनम् प्रदेयम् इति ज्ञात्वा चिन्तयतः

स च दारकः स्तनं पीत्वा अपि सर्वं न एव तृप्तिम् उपयाति
अस्यां च श्रावस्त्यां तस्य ब्राह्मणस्य यदा पत्नी अन्तर्वर्तिनी संवृत्ता तत् एव तस्या गर्भ उत्पादात् अतीव क्षुध् दुःखेन पीड्यमानया गृह स्वामी अभिहितः आर्यपुत्र क्षुध् दुःखेन अतीव बाध्ये

उक्तं च अस्य गच्छ वत्स मनसिकारं चिन्तय

यतो ऽस्य भगवता अववादो दत्तो धर्मरुचे इदं च इदम् मनसि कुरु

यदा तु उत्पन्नः तदा दक्षिणीयो जातः

यतः स मालाकारो गतः स तानि पश्यति

तेन एव उदक स्कन्धेन आक्षिप्ताः मत्स्य कच्छप वल्लभक शुशुमार मकर आद्याः मत्स्य जातयः मुख द्वारेण उदरे पतन्ति

तस्य परिनिर्वृतस्य वशिनो भिक्षवः परिनिर्वृताः

अतीतं संधाय कथयामि

तत्र अपि तेन तथा एव प्रतिहत चेतसा अग्निः दत्तः

भाण्डं समुदानीय तस्मात् च रत्नानि आनीय संघे पञ्च वार्षिकम् करिष्यामि इति

तस्य च यतः प्रव्रजितस्य न कदाचिद् अन्न पानेन कुक्षिः पूर्णः

तम् अपि तथा एव प्रव्रज्याम् आयाचते

तैर् निपुणतः सामुद्रम् यानपात्रं प्रतिपादितम्

अनुपूर्वेण भुक्त्वा तस्या मातुः कथयति गच्छामि अहम्

चौरा अपि आगच्छन्ति नील वाससः धन हारिणः

सहस्र योधी आह यदि त्वया अनुत्तरस्यां बोधौ चित्तम् उत्पादितम् अहं तव एव श्रावकः स्याम्

प्रथमे योजन शतिकाः आत्म भावाः द्विस् त्रि योजन शतिकाः आत्म भावाः

यतस् तेन तिरःप्रातिवेश्य सुहृद् स्व जन आदिभ्यः अन्तिकात् अन्न पानम् अन्विष्य तस्या अनुप्रदत्तम्

गच्छामि अहम् इदानीम् भद्रे वणिज् धर्माणाम् देश अन्तरम् भाण्डम् आदाय

एको मे भिक्षुः दृष्टः

तेन उक्तम् कुत्र अवकाशे तव गृहं ततो ऽस्य तया वृद्धया गृहं व्यपदिष्टम्

स च सुमतिः तस्याम् एव रात्रौ दश स्वप्नान् अद्राक्षीत् महा समुद्रम् पिबामि वैहायसेन गच्छामि इमौ चन्द्र आदित्यौ एवं महर्द्धिकौ एवं महा अनुभावौ पाणिना आमार्ष्टि परिमार्ष्टि राज्ञो रथे योजयामि ऋषीन् श्वेतान् हस्तिनः हंसान् सिंहान् महा शैलम् पर्वतान् इति

यतो ऽसौ धर्मरुचिः ताम् समीक्षितुम् आरब्धः

तेन च महा श्रेष्ठिना तस्य स्तूपस्य चतुर्भिः पार्श्वैः चत्वारः द्वार कोष्ठकाः मापिताः चतुर्भिः पार्श्वैः चत्वारि महा चैत्यानि कारितानि तत् यथा जातिः अभिसम्बोधिः धर्मचक्र प्रवर्तनम् परिनिर्वाणम्

तेन राज्ञा तेषां भृत्यानाम् एकैकः वालो दत्तः

संचिन्त्य च तस्य धर्मरुचेः कथयत्य् आर्य भक्ष त्वम् अपि तावत्

तेन च सदृशात् कुलात् कलत्रम् आनीतम्

इदानीं मां पद्मानि याचसे

तेन सर्वं निपुणतो ऽभ्यवहृतम्

इति संचिन्त्य तत्र एव वृद्धा गृहे गत्वा रति क्रीडाम् पुत्रेण सार्धम् अनुभूय रजन्याः क्षये स तमः अन्धकार काले तस्य दारकस्य उपरिमम् प्रावरणं निवस्य आत्मनीयाम् च शिर उत्तर पट्टिकाम् त्यक्त्वा स्व गृहम् गता

स कथयत्य् अहं ब्रह्मचारी

तस्मिन् विहारे ऽग्निं दत्त्वा अन्यत्र विहारं गतः

स च तत् श्रुत्वा परं खेदम् उपगतः

स च कलत्र सहायः क्रीडति रमते परिचारयति

तथा एव अमात्याः वासवो राजा अमात्य सहायः

अक्षीणि च अस्य दूरत एव संलक्ष्यन्ते नभसि इव आदित्यौ

स गृहपतिः त्वरित त्वरितम् परिवेषयित्वा निरवशेषतः तत् अन्न पानम् शकटं दत्त्वा दक्षिणा देशनाम् अपि भय गृहीतः अ श्रुत्वा त्वरित त्वरितम् वन्दामि आर्य इति पृष्ठम् अन् अवलोकयमानः नगरं प्रस्थितः

ते ब्राह्मणाः सहस्र योधिनः पुरुषस्य एवम् श्रुत्वा भीताः

अस्य एव एषा गर्भस्य अनुभावेन एवंविधा दीप्त अग्नि ता

यतस् तेन जन कायेन अवकाशः दत्तः

वहनं पूरयित्वा ते ऽनुकूलं जम्बुद्वीप अभिमुखेन वायुना सम्प्रस्थिताः

ततस् तेन निष्कोषम् असिम् कृत्वा सा माता जीवितात् व्यपरोपिता

तत्र च प्रदेशे तुमुलेन वात वर्षेण कर्दमो जातः

पश्यथ च एषा तस्य परा दन्त माला

गच्छ दीपावतीं राजधानीम्

मालाकारः कथयति कथम् एतानि प्रवेशकानि भविष्यन्ति असंविदितम् राज कुलस्य दारिका आह उद्धरतु भवान्

तद् दिवसम् च अस्य तेन आहारेण तृप्तिः जाता

न च मे तत्र भिक्षवो लब्धाः
प्रसाद जातेन च तानि पञ्च पद्मानि भगवतः क्षिप्तानि

स लब्ध अनुज्ञः भिक्षु सकाशम् गतः

प्रामोद्यम् उत्पादय अद्य स त्वदीयेन अन्न पानेन तृप्तो अर्हत् त्वम् साक्षात्करिष्यति

मालाकार आह दत्तानि

इति उक्त्वा भगवान् वितत पक्षः इव राजहंस ऋद्ध्या जेतवनम् अनुप्राप्तः

अकुशलाः च ते धर्मा ये अस्मिन् अपि जन्मनि संचिता भविष्यन्ति ते तन्वीभविष्यन्ति

महा समुद्रे च त्रिभिः स्कन्धैः प्राणिनः संनिश्रिताः

स च पन्थानं गच्छन् प्रातिपथिकान् पृच्छति किं भवन्तो जानीध्वं क्षेमावत्यां राजधान्यां प्रवृत्तिस् तैः उक्तम् जानीमः

भगवतः श्रुत्वा भिक्षवो धारयिष्यन्ति

इति उक्त्वा विषम् आदाय समितायां मिश्रयित्वा मण्डिलकान् पक्त्वा अन्ये ऽपि च निर्विषाः पक्ताः

तेन खलु समयेन भगवान् अनेक शतायाः भिक्षु पर्षदः पुरस्तात् निषण्णः ऽभूत्

यावत् रत्न द्वीपम् अनुप्राप्तः

ततः पश्चात् अन्यस्य भिक्षोः सकाशं गतः

तस्य मम एवम् चित्तम् उत्पन्नम् एषो ऽपि तावत् एकः भुङ्क्ताम् इति

त्वया सर्व पुष्पाणि उद्धृत्य राज्ञः पूर्वं दत्तानि एव

अथ पर्यटमानः तत् उद्यानम् सम्प्राप्तः

यतस् तम् दारकम् आहूय कथयति गच्छस्व

पश्चात् तेन ब्राह्मणेन तस्य अर्थे छगलिका क्रीता

एवम् उक्ते तया दारिकया तस्य सुमतेः पञ्च पद्मानि अनुप्रदत्तानि आत्मना द्वे गृहीते

स च दारकः काल अन्तरेण महान् संवृत्तो ऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः

यदा च विशिष्टे वयसि स्थितः तदा तस्य माता पितृभ्याम् भैक्ष भाजनम् दत्तम्

तत्र प्रव्रज

सा च तस्मिञ् श्रेष्ठि पुत्रे संरक्त चित्ता द्विस् अपि त्रिस् अपि उच्यमाना न निर्वर्तते

तत्र कालेन कालं भिक्षवो भिक्षुण्यः च पिण्डपातं प्रविश्य परिकथां कुर्वन्ति

एतत् सुवर्णम् अस्माकम् गम्यम्

तैः अपि तथा एव अनुपूर्वेण पृष्ट्वा प्रत्याख्यातः

स गृह जनम् विसर्ज्य मरण भय भीतः तस्मात् शकटात् अन्न पानम् गृहीत्वा परिवेषयितुम् आरब्धः

प्रणिधानम् यत्र कुर्याः त्वम् बुद्धम् आसाद्य नायकम्

तदा च एषाम् इन्द्रियाणि परिपाचितानि एतर्हि अर्हत् त्वम् साक्षात्कृतम्

तस्य एतत् अभवत् एतं मया सुवर्णं क्षेमंकरं सम्यक्सम्बुद्धम् उद्दिश्य आनीतम्

तस्य दारकस्य जात मात्रस्य सा ब्राह्मणी विनीत क्षुध् दुःखा संवृत्ता

स विचिन्त्य मातृ सकाशम् गत्वा संवेदयति यतिः अभ्यागतः यो ऽसौ अस्मद् गृहम् उपसंक्रामति एष स इह अधिष्ठाने प्रतिसंवेदयिष्यति एषा अस्य दारकस्य माता इति

तस्य दारकस्य सा माता तं पुत्रम् असत् धर्मेण अनुवर्तमाना तस्मिन् एव अधिष्ठाने श्रेष्ठि पुत्रेण सार्धं प्रच्छन्न कामा असत् धर्मेषु सक्त चित्ता जाता

तेषां वहनं वेगेन अपह्रियमाणम् दृष्ट्वा आदित्य द्वय उत्पादनम् च संलक्ष्य संवेग उत्पन्नः किं भवन्तो यत् तत् श्रूयते सप्ता आदित्याः कल्प संवर्तन्याम् समुदागमिष्यन्ति इति तत् एव इदानीम् प्रोदिताः स्युः

यतस् तस्य सुमतिः कथयत्य् आगच्छस्व बुद्धस्य भगवतो ऽन्तिके प्रव्रजावः

राज कुलात् मम उपालम्भः भविष्यति

यतस् तेन धर्मरुचिना क्षिप्रं प्रतिगृहीत्वा भोक्तुम् आरब्धम्

अथ दीपंकरः सम्यक्सम्बुद्धो जनपदेषु चारिकां चरन् दीपावतीं राजधानीम् अनुप्राप्तः

तथाविधम् उपश्रुत्य अतीव संविग्नः

तत् वयम् भगवतो नाम ग्रहणेन मरण भयात् उत्तीर्णाः

यतस् तस्य मम अनुपूर्वेण सर्वं तत् अन्न पानम् शकटं दत्तम्

तेषाम् अन्तिकात् लभमानः न एव तृप्तिम् उपयाति

पन्था समः मातृग्रामः

पश्चाद् द्वौ त्रयो यावत् अनुपूर्वेण सर्वे वरत्राः छिन्नाः

यतस् तैः वणिग्भिः मरण भय भीतैः शिव वरुण कुबेर महेन्द्र उपेन्द्र आदयः देवा जीवित परित्राण अर्थम् आयाचितुम् आरब्धाः

धर्मरुचिः विहारे उपधिवारिको व्यवस्थापितः
यदा अस्या इन्द्रियाणाम् अन्यथात्वम् न उपलक्षयन्ति तदा तैः वैद्य नैमित्तक भूततन्त्र विद्भिः चिकित्सकैः सा ब्राह्मणी पर्यनुयुक्ता कस्मात् कालात् आरभ्य ते एवंविधा दीप्त अग्नि ता समुत्पन्ना तया अभिहितम् गर्भ लम्भ सम कालम् एव स एवंविध उपक्रमः कृतः

यतः स भगवान् भिक्षु संघ पुरस्कृतः अधिष्ठान प्रवेश अभिमुखः सम्प्रस्थितः

इच्छथ भिक्षवो ऽस्य धर्मरुचेः पूर्विकां कर्म प्लोतिम् आरभ्य धार्मि कथाम् श्रोतुम् एतस्य भगवन् काल एतस्य सुगत समयो यत् भगवान् धर्मरुचिम् आरभ्य भिक्षूणां धार्मि कथाम् कुर्यात्

ततस् तेन गृहपतिना संलक्षयित्वा येन आहारेण एकस्य भिक्षोः पर्याप्तं भवति तावत् अन्न पानम् शकटं गृहीत्वा तं धर्मरुचिं परिवेषयितुं प्रवृत्तः

तस्य धर्मरुचि इति नाम प्रतिष्ठापितम्

अनेन दानेन महद्गतेन बुद्धो भवेयं सुगतः स्वयम्भूः

स यदा द्विस् अपि त्रिस् अपि प्रव्रज्याम् आयाचमानः ऽपि भिक्षुभिर् न प्रव्राजितस् तदा अमर्ष जातः चिन्तयितुम् प्रवृत्तो या अपि सर्व साधारणा प्रव्रज्या ताम् अहम् अपि आयाचन् न लभामि

यतो राजा वासवः सुमतिं माणवम् अग्रासने भोजयित्वा पञ्च प्रदानानि प्रयच्छति

यतो धर्मरुचिना भगवतः चीवरकर्णिकः ऽवलम्बितः पश्चात् भगवान् वितत पक्षः इव हंस राजः सह चित्त उत्पादात् ऋद्ध्या धर्मरुचिं गृहीत्वा समुद्र तटम् अनुप्राप्तः

अथ स महात्मा उपासकेन चोदितो जेतवनं गतः

तत् च अनेकैः काक गृध्र श्व शृगाल श्वापद आद्यैः पक्षिभिः तद् समुच्छ्रितैः च कृमिभिः भक्ष्यमाणम् अस्थि करङ्क जीर्ण मांसम् श्वेतं श्वेतं व्यवस्थितम्

ततः कर्णधारेण उक्तम् अ सह्यम् वहनम्

सुमतिना च प्रव्रज्य त्रीणि पिटकानि अधीतानि धर्मेण पर्षत् संगृहीता

क उपायः स्यात् यत् अहम् तम् इह अ सम्प्राप्तम् एव जीवितात् व्यपरोपयेयम् इति संचिन्त्य तं पुत्रम् आहूय कथयति पित्रा ते लेख्यो ऽनुप्रेषित आगमिष्यति इति

सा अपि ब्राह्मणी न एव कदाचिद् अन्न पानस्य तृप्ता

भद्रे धीर ऊर्जित महा उत्साहा भवस्व

शाक्य आत्मजः शाक्यमुनि इति नाम्ना त्रिलोक सारः जगतः प्रदीपः

गच्छ वत्स इदं ते भैक्ष भाजनम्

न मम प्रतिरूपं स्यात् यत् अहम् बुद्धस्य भगवतो नाम उद्घोषम् श्रुत्वा आहारम् आहरेयम्

ततो ऽस्य मात्रा अपि अनुज्ञातम् गच्छ

तस्मात् च अधिष्ठानात् विषयात् च आगम्य जनपदा गन्धैः माल्यैः धूपैः चूर्णैः तस्मिन् चैत्ये कारं कुर्वन्ति

तेन अपि तथा अनुपूर्व क्रमेण पृष्ट्वा प्रत्याख्यातः

यतः सा कन्या सुमतिं माणवं प्रासादिकम् अभिरूपम् दृष्ट्वा लुब्धा स्नेह उत्पन्ना तं सुमतिं माणवम् एवम् आह प्रतिगृह्ण मां ब्राह्मण

भगवान् संलक्षयति बहुतरं सुमतिः माणवः अस्मात् महा जन कायात् पुण्य प्रसवम् करिष्यति इति

यदा भवसि संबुद्धो लोके ज्येष्ठ विनायकः

एकस्मिन् समये भगवाञ् श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवने अनाथपिण्डदस्य आरामे

तयोः एतत् अभवत् गच्छावः तत्र तं प्रदानं प्रतिगृह्णीवः

स यस्यां वेलायां मुखम् आवृणोति तस्यां वेलायां महा समुद्रात् पानीयं महता वेगेन आक्षिप्तम् मुख द्वारम् यतो धावति

धर्मं देशयति

सप्त अह परिनिर्वृतस्य च बुद्धस्य भगवतः क्षेमंकरस्य सम्यक्सम्बुद्धस्य क्षेमेण राज्ञा चैत्यम् अल्पेशाख्यम् प्रतिष्ठापितम्

तेन गृहीत्वा गणिता अशीतिः वाल सहस्राणि

मा वः पश्चात् जम्बुद्वीप गतानाम् ताप्यं भविष्यति

तत्र च श्रावस्त्याम् अन्यतमः गृहपतिः प्रतिवसति

एवम् एव वासवो राजा अमात्यैः सह प्रत्युद्गतः

न च अस्य पर्यन्तम् आसादयति

एवम् उक्ते च पुनः सर्व एव सत्त्वाः संपत्ति कामाः विपत्ति प्रतिकूलाः तम् श्रुत्वा तस्मिन् महा समुद्रे व्यवसिताः समवतरितुम्

तेन च श्रेष्ठिना गृहे लेख्यो ऽनुप्रेषितः

एवं संचिन्त्य भाण्डं समुदानीय ग्राम निगम पल्ली पत्तन राजधानीषु अनुपूर्वेण चञ्चूर्यमाणः समुद्रम् अनुप्राप्तः
धर्मता च बुद्धानां भगवताम् यदा इन्द्रकीले स अभिसंस्कारेण पादौ व्यवस्थापयन्ति चित्राणि आश्चर्याणि अद्भुत धर्माः प्रादुर्भवन्त्य् उन्मत्ताः स्व चित्तम् प्रतिलभन्ते अन्धाः चक्षूंषि प्रतिलभन्ते बधिराः श्रोत्र श्रवण समर्थाः भवन्ति मूकाः प्रव्याहरण समर्थाः भवन्ति पङ्गवो गमन समर्थाः भवन्ति मूढा गर्भिणीनां स्त्रीणां गर्भा अनुलोमीभवन्ति हडि निगड बद्धानाम् च सत्त्वानां बन्धनानि शिथिलीभवन्ति जन्म जन्म वैर अनुबद्धाः तद् अनन्तरम् मैत्र चित्त ताम् प्रतिलभन्ते वत्सा दामानि छित्त्वा मातृभिः संगच्छन्ति हस्तिनः क्रोशन्ति अश्वा ह्रेषन्ते ऋषभा गर्जन्ति शुक सारिका कोकिल जीवंजीवकाः मधुरं निकूजन्ति अन् एरितानि वादित्र भाण्डानि मधुर शब्दान् निश्चारयन्ति पेडा कृताः अलंकारा मधुर शब्दान् निश्चारयन्ति उन्नताः पृथिवी प्रदेशाः अवनमन्त्य् अवनताः च उन्नमन्ति अपगत पाषाण शर्कर कपालाः तिष्ठन्ति अन्तरिक्षात् देवताः दिव्यानि उत्पलानि क्षिपन्ति पद्मानि कुमुदानि पुण्डरीकानि अगुरु चूर्णानि चन्दन चूर्णानि तगर चूर्णानि तमाल पत्राणि दिव्यानि मन्दारकाणि पुष्पाणि क्षिपन्ति पूर्वो दिग्भाग उन्नमति पश्चिमो ऽवनमति पश्चिम उन्नमति पूर्वो ऽवनमति दक्षिण उन्नमति उत्तरः ऽवनमत्य् उत्तर उन्नमति दक्षिणो ऽवनमति मध्य उन्नमति अन्तः ऽवनमति अन्त उन्नमति मध्यो ऽवनमति

भूत पूर्वम् भिक्षवः काश्यपः सम्यक्सम्बुद्धो लोक उत्पन्नो ऽभूत्

ततस् तया वृद्धयुवती आहूय भोजयित्वा द्विस् त्रिः पश्चात् नवेन पटेन आच्छादिता

न एव तृप्तः

यत्र च विक्षिप्तं तत्र अपि समीपे नागस्य एव भवनम्

तव एषा अस्थिशकला

सह्य अ सह्यम् पृष्ट्वा तेषां तेषां वणिजाम् आख्याति अयं भवन्तो ऽस्माकं पुत्रः

स दारको लब्ध अनुज्ञः तस्याः वृद्धाया गृहं गतः

सकृदागामि फलम् अनागामि फलम् अर्हत् त्वम् प्राप्तम्

तस्य च अर्हन् भिक्षुः कुल अववादकः ऽस्ति

यतो ऽनन्तरं समुद्र वेलया उत्सार्य स्थले प्रक्षिप्तम्

तेन तत्र पिण्डपातम् अन्वाहिण्डता वीथ्यां निषद्य अयम् वणिज् धर्मणा संव्यवहारमाणः स दारको दृष्टः

तेन श्रावस्त्यां षट्कर्म निरते ब्राह्मण कुले प्रतिसंधिः गृहीतः

स आत्मीयात् अपि पिण्डपातात् तस्य संविभागं प्रारब्धः कर्तुम्

किं प्रतिष्ठितो अस्य अर्थेन तेन तस्या अभिहितं किम् एतत् ततः सा वृद्धा कथयति भवान् एवम् अभिरूपः च युवा च अस्मिन् वयसि तरुण युवत्या सार्धं शोभेथाः क्रीडन् रमन् परिचारयन् किम् एव काम भोग परिहीनः तिष्ठसि वणिज् दारकः तम् श्रुत्वा लज्जा व्यपत्राप्य संलीन चेताः तस्याः वृद्धायाः तत् वचनम् न अधिवासयति

तस्या ब्राह्मण्याः ते इन्द्रियाणाम् अन्यथात्वम् उपलक्षयन्ति

अनुपूर्वेण यष्टि आरोपणम् कृतम्

वायता वायता तत् चैत्य अङ्गणम् च तेन विविधेन गन्ध माल्येन स्फुटं भवति अनुभावितम्

नागैः च तस्य स्व भवन समीप स्थस्य गन्धम् अ सहद्भिः अन्यतो विक्षिप्तम्

पश्चात् तैः इष्ट स्निग्ध सुहृद्भिः वणिग्भिः शोचयित्वा यत् तत् तु किंचिद् तस्य वणिजो भाण्डम् आसीत् हिरण्य सुवर्णम् वा तत् तस्य दारकस्य दत्तम्

ततः स मतिः माणवः उच्यते अहम् अनुत्तरस्याम् सम्यक्सम्बोधौ व्याकृतस् त्वया कुत्र चित्तम् उत्पादितम् स कथयति क्षतो ऽहं सुमते माणव

प्रतिबुद्धस्य एतत् अभवत् क एषां स्वप्नानां मम व्याकरणं करिष्यति तत्र पञ्च अभिज्ञः ऋषिर् न अतिदूरे प्रतिवसति

पुनर् च पृच्छति वत्स किम् इदानीम् तृप्तो ऽसि अथ स तम् उपाध्यायम् वदति न तृप्तो ऽस्मि

न त्वया तस्या वा अन्वेषणे यत्नः करणीयः

तस्मात् अपि अर्वाक् तृतीये ऽसंख्येये क्रकुच्छन्दो नाम सम्यक्सम्बुद्धो लोक उत्पन्नो विद्या चरण सम्पन्नः सुगतो लोक विद् अनुत्तरः पुरुष दम्य सारथिः शास्ता देव मनुष्याणाम् बुद्धो भगवान्

यो ऽसौ सहस्र योधी एष एव धर्मरुचिः तेन कालेन तेन समयेन