tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
न पर्यन्तो ऽस्ति स्थान स्थानेषु रम्याणां जनपदानाम्

को दोषः इति उपनीय दर्शिते अमुष्मिन् सः विकलः पर्यश्रुः पाद पतितः तस्य साधोस् तद् सु कृतम् असत्याः च तस्याः तथाभूतम् दुश्चरितम् आर्य बुद्धिः आचचक्षे

उदञ्चयन्तं च तं कूपात् अपः क्षणात् पृष्ठतस् गत्वा प्रणुनोद

भीतं च बलभद्रम् अभिजगाद रत्नवती न भेतव्यम्

तां च दुर्भगां तदा प्रभृति एव न इयम् रत्नवती निम्बवती च इयम् इति स्व जनः परिजनः च परिबभूव

दुर्वारा तु सा नौर् अन् अनुकूल वात नुन्ना दूरम् अभिपत्य कम् अपि द्वीपं निबिडम् आश्लिष्टवती

नीत्वा च उपकार्याम् आत्म समेन स्नान भोजन शयन आदि व्यतिकरेण उपाचरम्

तत् कथम् नु गुणवत् विन्देयम् कलत्रम् इति

सा च एषु दिवसेषु राज पुत्रेण भीमधन्वना बलवत् अनुरुद्धा

न मया अन्येन वा अन्तराले दृष्टा

विदित अर्थः तु पार्थिवः त्वया दुहितुः पाणिं ग्राहयिष्यति

श्रुत्वा च तया सह अवरुह्य नौम् अध्यारोहम्

अवप्लुत्य हत विध्वस्त योधम् मद् पोत संसक्त पोतम् अमुत्र नाविक नायकम् अन् अभिसरम् अभिपत्य जीव ग्राहम् अग्रहीषम्

सो अष्टादश वर्ष देशीयः चिन्ताम् आपेदे न अस्ति अदाराणाम् अननुगुण दाराणाम् वा सुखं नाम

मम च कोशदासस्य च तद् उक्त अनुसारेण बहु विकल्पयतोः कथञ्चिद् अक्षीयत क्षपा

अनया तद् अक्त नेत्रया राज सूनुः उपस्थितः वानरीम् इव एनाम् द्रक्ष्यति विरक्तः च एनाम् पुनर् त्यक्ष्यति इति

त्वं किल समुद्र मध्ये मज्जितः पापेन मद् भ्रात्रा भीमधन्वना इति श्रुत्वा सखी जनम् परिजनं च वञ्चयित्वा जीवितं जिहासुः एकाकिनी क्रीडा वनम् उपागमम्

चेटी तु प्रसाद काल उपाख्यात रहस्यस्य वृत्तान्त एक देशम् आत्त रोषा निर्बिभेद

तुष्टा अस्मि तथा एवम् अदुष्ट भाव तया

न चेद् त्यजेयम् अद्य एव निष्प्रयोजनान् प्राणान्

स तु वणिज् ग्रामस्य अग्रे वक्ष्यामि इति स्थितो ऽभूत्

सो ऽपि मुख उपहित शरावेण हिम शिशिर कण करालित अरुणायमान अक्षि पक्ष्मा धारा रव अभिनन्दित श्रवणः स्पर्श सुख उद्भिन्न रोमाञ्च कर्कश कपोलः प्रवाल उत्पीड परिमल फुल्ल घ्राण रन्ध्रः माधुर्य प्रकर्ष आवर्जित रसना इन्द्रियः तत् अच्छम् पानीयम् आकण्ठम् पपौ

भार्गवो नाम भूत्वा भिक्षा निभेन तद् गृहम् प्रविश्य तां ददर्श

अथ नव भृङ्गार संभृतम् अगुरु धूप धूपितम् अभिनव पाटला कुसुम वासितम् उत्फुल्ल उत्पल ग्रथित सौरभम् वारि नाल धारा आत्मना पातयांबभूव

आगच्छतं द्रष्टुम्

सा तु तापसी वार्त्ताम् आपादयत् मन्देन मया निर्निमित्तम् उपेक्षिता रत्नवती श्वशुरौ च परिभूतौ सुहृदः च अतिवर्तिताः

तत्र आसन् गृहिनः त्रयः स्फीत सार धनाः सोदर्या धनक धान्यक धन्यक आख्याः

अस्ति किंचिद् अञ्जनम्

अहं च दैवात् ते एव जीवितेशस्य हस्ते पतिता

लक्ष्म च एतत् दक्षिण पार्श्व वर्ति

उपगृह्य च वेपमानां संमीलित अक्षाम् मद् अङ्ग स्पर्श सुखेन उद्भिन्न रोमाञ्चाम् तादृशाम् एव ताम् अन् अवतारयन् अतिष्ठम्

तं च विकलं स्कन्धेन उदुह्य देशात् देश अन्तरम् परिभ्रमन्ती पतिव्रता प्रतीतिम् लेभे बहुविधाः च पूजाः

अवसरेषु पुष्कलः पुरुषकार इति अभिधाय भूयः स्मित अभिषिक्त दन्तच्छदः मन्त्रगुप्ते हर्ष उत्फुल्लम् चक्षुः पातयामास देवो राजवाहनः स किल कर कमलेन किंचित् संवृत आननः ललित वल्लभा रभस दत्त दन्त क्षत व्यसन विह्वल अधर मणिः निः ओष्ठ्य वर्णम् आत्म चरितम् आचचक्षे

अत्र एवम् अवसितः ऽभूत्

अहं तु किं नु इदम् इत्य् उद् चक्षूः आलोकयन् कम् अपि राक्षसं कांचिद् अङ्गनां विचेष्टमान गात्राम् आकर्षन्तम् अपश्यम्

तद् ब्रवीमि कामो नाम संकल्पः इति

अमुं च रोपित व्रणम् इङ्गुद तैल आदिभिः आमिषेण शाकेन आत्म निर्विशेषम् पुपोष

आचष्ट च हृष्टः कोशदासः भूयासम् एवम् यावदायुर् आयत अक्षे त्वद् प्रसादस्य पात्रम् इति

पुष्टं च तम् उद्रिक्त धातुम् एकदा मृग अन्वेषणाय च प्रयाते धन्यके सा धूमिनी रिरंसया उपातिष्ठत
तया तु स्मेरया अस्मि कथितः सो अयम् आर्येण आज्ञाकरः जनो अत्यर्थम् अनुगृहीतः यत् अस्मिन् एव जन्मनि मानुषं वपुः अपनीय वानरी करिष्यते

अवन्ति पुर्याम् उज्जयिन्याम् अनन्तकीर्ति नाम्नः सार्थवाहस्य भार्या यथार्थ नामा नितम्बवती नाम एषा सौन्दर्य विस्मितेन मया एवम् आलिखिता इति

सा हि मया समाश्वास्यमाना तिर्यञ्चम् माम् अभिनिरूप्य जात प्रत्यभिज्ञा स करुणम् अरोदीत्

सा एनाम् उत्थाप्य उद्वाष्पा उवाच वत्से साहसम्

अतो अनया आत्मानम् सु दृष्टम् कारयित्वा त्यक्ष्यामि निष्प्रतिक्रियान् प्राणान् इति

अस्मिन्न् एव क्षणे न अति प्रौढ पुंनाग मुकुल स्थूलानि मुक्ताफलानि सह सलिल बिन्दुभिः अम्बर तलात् अपतन्

गते च कस्मिंश्चिद् काल अन्तरे सा तु अनुतप्यमाना का मे गतिः इति विमृशन्ती काम् अपि वृद्ध प्रव्राजिकाम् मातृ स्थानीयाम् देव शेष कुसुमैः उपस्थिताम् अपश्यत्

तत् सहताम् अयम् त्रिचतुराणि दिनानि इति माम् आमन्त्र्य प्रियं च उपगूह्य प्रत्ययासीत्

तत् अहम् उत्कण्ठितः मन्मथ शर शल्य दुःख उद्विग्न चेताः कलेन वीणा रवेण आत्मानम् किंचिद् आश्वासयन् विविक्तम् अध्यासे इति

तेभ्य इमान् दत्त्वा लब्धाभिः काकिणीभिः स्थिरतराण्य् अन् अति आर्द्राणि न अति शुष्काणि काष्ठानि मितंपचां स्थालीम् उभे शरावे च आहर इति

अवादीत् च नाथ त्वद् दर्शनात् उपोढ रागा तस्मिन् कन्दुक उत्सवे पुनः सख्या चन्द्रसेनाय त्वद् कथाभिः एव समाश्वासिता अस्मि

अपि तु न चेद् इह युवयोः सुख निवास कारणम् कम् अपि उपायम् उत्पादयितुं शक्नुयाम्

लीला शिथिलम् च भूमौ मुक्तवती

निर्भयेन च मया सो ऽभ्यधीयत सौम्य सो अहम् अस्मि द्विजन्मा

सा

प्रीतेन तेन जामाता कृतो ऽस्मि दामलिप्त ईश्वरेण

पुनर् अनुयुक्तो गोमिनी वृत्तान्तम् आख्यातवन् अस्ति द्रविडेषु काञ्ची नाम नगरी

स तथा उक्तः नियतम् उन्मुखीभूय ताम् एव प्रिय सखीम् मन्यमानो मां बद्धाञ्जलि याचमानायै मह्यं भूयस् त्वद् प्रार्थितः स अभिलाषम् अर्पयिष्यति

एव च नूपुरः चरणात् आक्षिप्तः

तत् इयम् वृद्धस्य कस्यचिद् वणिजः न अति पुंस्त्वस्य यथार्ह सम्भोग अलाभ पीडिता गृहिणी त्वया अति कौशलात् यथादृष्टम् आलिखिता भवितुम् अर्हति इति

न च शक्ष्यामि राज सूनुः इति अमुष्मिन् पापम् आचरितुम्

कुपितेन राज्ञा विरूपित मुखा सा दुष्कृत कारिणी कृता श्वभ्यः पाचिका

दूर उत्थितम् च प्रपतन्तम् आहृत्य गीतमार्गम् आरचयत्

तान् अहम् अगतीन् अवसीदतः समाश्वास्य अलपिषम् अपनयत मे निगल बन्धनम्

तस्याः पुरो रहसि स करुणम् रुरोद

अर्थ लोभात् तु निगृह्य साध्वसं सा गृहीता शस्त्रिकया ऊरु मूले यदृच्छया किंचिद् उल्लिखितम्

मया तु स स्मितम् अभिहितम् सखे किम् एतत् आशास्यम्

भवतु इति

तं च अहम् अवबुध्य जात व्रीडम् अब्रवम् तात किं दृष्टानि कृतान्त विलसितानि इति

स हसित अवधूतः गृहात् गृहम् प्रविश्य अभ्रमत्

इयम् अस्मि त्वद् निदेश वर्तिनी

प्रतिबुद्धं च सहसा समभ्यधात् अयि दुर्मते श्रुतम् आलपितम् हतायाः चन्द्रसेनायाः जाल रन्ध्र निःसृतम् तत् चेष्टा अवबोध प्रयुक्तया अनया कुब्जया त्वं किल अभिलषितः वराक्या कन्दुकावत्या तव किल अनुजीविना मया स्थेयम् त्वद् वचः किल अन् अतिक्रमता मया चन्द्रसेना कोशदासाय दास्यते इति उक्त्वा पार्श्वचरं पुरुषम् एकम् आलोक्य अकथयत् प्रक्षिप एनम् सागरे इति

तद् पुत्रः मद् अनुजीवी जातः

अवरूढाः च वयम् अश्रमेण तनयस्य च तनयायाः च नाशाद् अन् अन्य अपत्यः तुङ्गधन्वा सुह्म पतिः निष्कलः स्वयं स कलत्रः एव निष्कलङ्क गङ्गा रोधसि प्रतिष्ठते

तदा आस्ताम् इदम्

आगता च काचिद् अङ्गना दृष्टा एव स एनाम् उत्फुल्ल दृष्टिः उत्थाय उपगूढ कण्ठः च तया तत्र एव उपाविशत्

तम् अपि आर्द्र आशयः स्कन्धेन उद्वहन् कन्द मूल मृग बहुले गहन उद्देशे यत्न रचित पर्ण शालः चिरम् अवसत्

तत् ब्रवीमि गृहिणः प्रिय हिताय दार गुणाः इति
तस्याः किल हस्ते विन्यस्तं कमलम् अस्याः तु हस्त एव कमलम्

पुनर् अवन्ति राज अनुग्रहात् अति महत्या भूत्या न्यवसत्

वलभ्याम् एव गृहगुप्त दुहित्री रत्नवती नाम इयम् दत्ता पितृभ्यां मया च न्याय ऊढा

हर्ष अभ्युपेतया च अनया तथा एव सम्पादितम्

स्नातः च कांश्चिद् अमृत स्वादून् बिस भङ्गान् आस्वाद्य अंस लग्न कह्लारः तीर वर्तिना केन अपि भीम रूपेण ब्रह्मराक्षसेण अभिपत्य को ऽसि कुतस्त्यो ऽसि इति निर्भर्त्सयता अभ्यधीये

तस्य सर्व स्व हरणम् न भवद्भिः प्रतिबन्धनीयम् इति नितराम् अभर्त्स्यत

पतिं च दैवतम् इव मुक्त तन्द्रा पर्यचरत्

तेन रन्ध्रेण उपश्लिष्य रागम् उज्ज्वलीकृत्य यथा असौ कृत संकेतः देश अन्तरम् आदाय मां गमिष्यति तथा उपपादनीयम् इति

अथ आवयोः एकया आर्यया आसीत् संलापैः किं क्रूरं स्त्री हृदयम् किं गृहिणः प्रिय हिताय दार गुणाः

ननु अयम् उदर्कः प्राक्तनस्य दुष्कृतस्य यत् अनेन आकारेण ईदृशेण शीलेन जात्या च एवंभूतया समनुगता सती अकस्माद् एव भर्तृ द्वेष्य ताम् गता असि

तत्र लब्धैः च शव अवगुण्ठन पट आदिभिः काम् अपि अर्हन्तिकाम् नाम श्रमणिकाम् उपासांचक्रे

लक्षण ज्ञः ऽयम् इति अमुष्मै कन्याः कन्यावन्तः प्रदर्शयांबभूवुः

इदम् आकर्ण्य ब्रह्मराक्षसो माम्

अहम् अस्याः सकाश वर्तिनी भवेयम् इति अयासीत्

न च एषा प्रोषित भर्तृका प्रवास चिह्नस्य वेणी आदेः अदर्शनात्

तावत् तौ उभौ अपि शैल शृङ्ग भङ्गैः पादपैः च रभस उन्मूलितैः मुष्टि पाद प्रहारैः च परस्परम् अक्षपयेताम्

दर्व्या च अवघट्य मात्रया परिवर्त्य सम पक्वेषु सिक्थेषु तां स्थालीम् अधोमुखीम् अवातिष्ठिपत्

अप्राक्षं च भद्र को नाम अयम् उत्सवः किमर्थं वा समारब्धः केन वा निमित्तेन उत्सवम् अन् आदृत्य एकान्ते भवान् उत्कण्ठितः इव परिवादिनी द्वितीयः तिष्ठति इति

न अत्र शङ्का कार्या इति

यदि कश्चिद् अस्ति उपायः पति द्रोह प्रतिक्रियायै दर्शय अमुम् मतिः हि ते पटीयसी इति

पक्षम् ऋजु आगतम् च वाम दक्षिणाभ्याम् कराभ्यां पर्यायेण अभिघ्नती शकुन्तम् इव उदस्थापयत्

सो अयम् अस्य आगमः

पौर अग्रगण्यः च आसीत्

तत्र क्वचिद् अतिमुक्तक लता मण्डपे कम् अपि वीणा वादेन आत्मानम् विनोदयन्तम् उत्कण्ठितम् युवानम् अद्राक्षम्

सा कन्या तान् गन्ध शालीन् संक्षुद्य मात्रया विशोष्य आतपे मुहुर् मुहुर् परिवर्त्य स्थिर समायाम् भूमौ नाल पृष्ठेन मृदु मृदु घट्टयन्ती तुषैः अखण्डैः तण्डुलान् पृथक् चकार

सा तु तां पेयाम् एव अग्रे समुपाहरत्

तया सह तद् विमान हर्म्य तले ततो ऽपि द्विगुण मण्डिता विहरिष्यामि

ततो ऽल्पीयसा कालेन राज्ञः प्रिय महिषी मेदिनी नाम एकम् पुत्रम् असूत

तत्र एव च उपसृत्य राज पुत्रः निरभिमानम् अनुकूलाभिः कथाभिः माम् अनुवर्तमानः मुहूर्तम् आस्त

तेषु जीवत्सु न ववर्ष वर्षाणि द्वादश दशशताक्षः क्षीण सारम् सस्यम् ओषध्यो वन्ध्याः न फलवन्तो वनस्पतयः क्लीबा मेधाः क्षीण _ स्रवन्त्यः पङ्क शेषाणि पल्वलानि निर्निस्यन्दानि उत्स मण्डलानि विरलीभूतं कन्द मूल फलम् अवहीनाः कथाः गलिताः कल्याण उत्सव क्रियाः बहुलीभूतानि तस्कर कुलानि अन्योन्यम् अभक्षयन् प्रजाः पर्यलुठन्न् इतस् ततस् बलाका पाण्डुराणि नर शिरस् कपालानि पर्यहिण्डन्त शुष्काः काक मण्डलाः शून्यीभूतानि नगर ग्राम खर्वट पुटभेदन आदीनि

चित्रीया आविष्ट चित्तः च अचिन्तयम् किम् इयम् लक्ष्मीः

त्वया तु तद् मातृ प्रार्थनम् स करुणम् अभिधाय मद् पतिः एतत् गृहम् कथंचन आनेयः

प्रति उषसि अदृश्यत किम् अपि वहित्रम्

तत्र काचिद् आलेख्य गता युवतिः आलोक मात्रेण एव कलहकण्टकस्य काम आतुरम् चेतः चकार

नहि नहि

स दृष्ट्वा मम गृहिण्या एव एष नूपुरः कथम् अयम् उपलब्धः त्वया इति तम् अ ब्रुवाणम् निर्बन्धेन पप्रच्छ

तस्यां गुहगुप्त नाम्नः गुह्यक इन्द्र तुल्य विभवस्य नाविक पतेः दुहित्री रत्नवती नाम

आसजति च मे हृदयम् अस्याम् एव
सो अद्य अपि अन्विष्टः न दृष्टः स पुनर् अयम् द्वितीय इति अपरम् प्राहिणोत्

विपर्ययेण च प्राशमयत्

तत् श्रुत्वा लुब्धेन तु दण्डवाहिना पौर वृद्ध संनिधौ निधि पति दत्तस्य कन्यां कनकवतीं मोषेण अपहृत्य मद् पुरे निवसति एष दुर्मतिः बलभद्रः

तस्य अहम् अस्मि उदाहरण भूता

धन्यकः तु दत्त पश्चात् बन्धः वध्यभूमिं नीयमानः स शेष त्वात् आयुषः यो मया विकलीकृतो ऽभिमतो भिक्षुः स चेद् मम पापम् आचक्षीत युक्तो मे दण्ड इत्य् अ दीनम् अधिकृतं जगाद

त्वा इदानीम् उत्पन्न अपत्याम् द्रष्टुम् इच्छामि

सो ऽहम् अहो रमणीयो ऽयं पर्वत नितम्ब भागः कान्ततरा इयम् गन्धपाषाणवती उपत्यका शिशिरम् इदम् इन्दीवर अरविन्द मकरन्द बिन्दु चन्द्रक उत्तरम् गोत्र वारि रम्यो अयम् अनेक वर्ण कुसुम मञ्जरी भरः तरु वन आभोगः इति अतृप्ततरया दृशा बहु बहु पश्यन्न् अलक्षित अध्यारूढ क्षोणीधर शिखरः शोणीभूतम् उत्प्रभाभिः पद्मराग सोपान शिलाभिः किम् अपि नालीक पराग धूसरम् सरः समध्यगमम्

शत्रु हस्तात् अर्णवम् अर्णवात् यवन नौम् यवन नवः चित्रग्रावाणम् एनम् पर्वत प्रवरम् गतः यदृच्छया अस्मिन् सरसि विश्रान्तः भद्रं तव इति

यः त्वम् उत्तमात् सार्थवाहाद् अर्थदासाद् उत्पद्य कोशदास इति गुरुभिः अभिहित नामधेयः पुनर् मद् अति आसङ्गात् वेशदास इति द्विषद्भिः प्रख्यापितो ऽसि तस्मिन् त्वयि उपरते यदि अहम् जीवेयं नृशंसो वेश इति समर्थयेयं लोकवादम्

तस्य कन्या कनकवती नाम मद् समान रूप अवयवा मम अति स्निग्धा सखी

तावता उदैरत रणितानि मणि नूपुराणाम्

अन्यथा अपि सिद्धं नः समीहितम्

न तां पुनर् द्रष्टुम् इष्टवन्

इदं च मे जीवितम् अपहरता राज पुत्रेण मृत्युना इव निरुष्म ताम् नीतः

ब्रूहि न इयम् निधि पति दत्त कन्या कनकवती

अतिष्ठत् च सा सद्य एव मम हृदये

तां किल मधुमत्याः समुपागम्य बलभद्रो नाम सार्थवाह पुत्रः पर्यणैषीत्

स तम् अभिप्रशस्य अशंसत् सत्यम् इदम्

अबिभयुर् यवनाः

तत् एष कन्दुको विपक्ष धनम् प्रत्यर्पणीयम् इति

तत् प्रसीद अनन्य शरणाय अस्मै दास जनाय इति मुहुर् मुहुर् चरणयोः निपत्य प्रयुज्य सान्त्व शतानि ताम् अ गति अन्तराम् आत्म वश्याम् अकरोत्

सा च एनाम् निर्भर्त्सयन्ती प्रत्याचचक्षे

समुत्पन्ना च एका दुहिता

तस्य हस्तात् प्रस्थ मात्रम् धान्यम् आदाय क्वचिद् अलिन्द उद्देशे सु सिक्त संमृष्टे दत्त पाद शौचम् उपावेशयत्

यां कांचिद् लक्षणवतीम् सवर्णां कन्यां दृष्ट्वा स किल स्म ब्रवीति भद्रे शक्नोषि किम् अनेन शालि प्रस्थेन गुणवद् अन्नम् अस्मान् अभ्यवहारयितुम् इति

अथ तम् आदाय तस्य हस्ते दत्त्वा वक्ष्यसि पुत्र ते इयम् भार्या सखी निधि पति दत्तस्य सर्व श्रेष्ठि मुख्यस्य कन्या कनकवती नाम

इमं च दध्ना च त्रिजातक अवचूर्णितेन सुरभि शीतलाभ्याम् च कालशेय काञ्जिकाभ्याम् शेषम् अन्नम् अभोजयत्

सो ऽयं मया भीतया अवधूत प्रार्थनः स्फुरन्तीं मां निगृह्य अभ्यधावत्

सा इयम् आकृतिः न व्यभिचरति शीलम्

स तु लब्ध राज्यः इव अति हृष्टः देव यत् आज्ञापयसि इति यथा आदिष्टम् अकरोत्

अहं तु निरालम्बनो भुजाभ्याम् इतस् ततस् स्पन्दमानः किम् अपि काष्ठं दैव दत्तम् उरसा उपश्लिष्य तावद् अप्लोषि यावत् अपासरत् वासरः शर्वरी च सर्वा

तेन सु दृष्टाम् मां कुरु

तावद् अति जवाः नौकाः श्वान इव वराहम् मद् पोतम् पर्यरुत्सत

तथा दृष्ट्वा रत्नवतीं कनकवती इति भावयतः तस्य एव बलभद्रस्य अति वल्लभा जाता

अस्मिन्न् एव च क्षणे किम् अपि नूपुर क्वणितम् उपातिष्ठत्

प्रश्लथ अवयवेषु प्रस्फुरत्सु तण्डुलेषु मुकुल अवस्थाम् अतिवर्तमानेषु संक्षिप्य अनलम् उपहित मुख पिधानया स्थाल्या अन्न मण्डम् अगालयत्

अस्ति मद् प्रातिवेश्यः वणिज् अभिजनेन विभवेन राज अन्तरङ्ग भावेन च सर्व पौरान् अतीत्य वर्तते

सा तु सप्तमाद् वर्षाद् आरभ्या परिणयनात् प्रतिमासं कृत्तिकासु कन्दुक नृत्येन गुणवत् भर्तृ लाभाय मां समाराधयतु
अद्य खलु कन्दुक उत्सवे भवन्तम् अपहसित मनोभव आकारम् अभिलषती रोषात् इव शम्बर _ अतिमात्रम् आयास्यते राज पुत्री

तया च स्नान शुद्धया दत्त तैल आमलकः क्रमेण सस्नौ

मातृ प्रमुखः ऽपि ज्ञाति वर्गः माम् अवज्ञया एव पश्यति

परं भवन्तः प्रमाणम् इति

मार्ग क्लान्ताम् च उद्वहन् वनम् जगाहे

मद् आज्ञप्तेन च अमुना प्राण वत् उज्झिता चन्द्रसेना कोशदासम् अभजत्

अथ कनिष्ठो धन्यकः प्रियां स्वाम् अत्तुम् अक्षमः तया सह तस्याम् एव निशि अपासरत्

तत्र धूमिनी गोमिनी निम्बवती नितम्बवत्यः प्रमाणम् इति उपदिष्टः मया सो ऽब्रूत कथय कीदृशाः ताः इति

अथ असौ कथंचिद् क्षणम् अधोमुखा ध्यात्वा दीर्घ उष्ण श्वास पूर्वम् अवोचत् भगवति पतिः एक दैवतम् वनितानां विशेषतः कुल जानाम्

वृक्ष वाटिकाम् एकाकिनी प्रविश्य मद् उपनीतस्य कस्यचिद् मन्त्र वादिनः छन्नम् एव हस्ते चरणम् अर्पयित्वा तद् अभिमन्त्रितेन प्रणय कुपिता नाम भूत्वा भर्तारम् उरसि प्रहर्तुम् अर्हसि

ताम् अपि असौ प्रिय सखीम् इव उपाचरत्

तत् परीक्ष्य एनाम् उद्वहेयम्

पीत्वा च अपनीत अध्व क्लमः प्रहृष्टः प्रक्लिन्न सकल गात्रः स्थितो ऽभूत्

श्रमणिका मुखात् च दुष्कर शील भ्रंशाम् कुलस्त्रीम् उपलभ्य रहसि दूतिकाम् अशिक्षयत् भूयो अपि उपतिष्ठ सार्थवाह भार्याम्

अमुञ्चत् च

अथ अहम् अस्मै राज्ञे यथावृत्तम् आख्याय तद् अपत्य द्वयम् प्रत्यर्पितवान्

सा तु सान्द्र त्रासा स्वम् एव दुर्णयं गर्हमाणा जिघांसती इव श्रमणिकां तत् व्रणम् भवन दीर्घिकायाम् प्रक्षाल्य दत्त्वा पट बन्धनम् आमय अपदेशात् अपरं च अपनीय नूपुरं शयन परा त्रिचतुराणि दिनानि एकान्ते निन्ये

कथम् अपहरति अकामाम् अपि स्त्रियम् अनाचारः नैरृतः इति गगन गमन मन्द शक्तिः अशस्त्रः च अतप्ये

सो अपि आचचक्षे देव सो अहम् अपि सुहृद् साधारण भ्रमण कारणः सुह्मेषु दामलिप्त आह्वयस्य नगरस्य बाह्य उद्याने महन्तम् उत्सव समाजम् आलोकयम्

तत्र च माम् अचकमत काम रूपः एष राक्षस अधमः

कृतः च धन्यकः प्रसाद भूमिः तत् ब्रवीमि स्त्री हृदयम् क्रूरम् इति

न च शक्यं तस्य विघ्नम् अ प्रतिकृत्य अपत्यम् अस्मान् लब्धुम्

एवम् अनेक करण मधुरम् विहरन्ती रङ्ग गतस्य रक्त चेतसः जनस्य प्रतिक्षणम् उच्चावचाः प्रशंसा वाचः प्रतिगृह्णती प्रति क्षण आरूढ विभ्रमम् कोशदासम् अंसे ऽवलम्ब्य कण्टकित गण्डम् उत्फुल्ल ईक्षणम् च मयि अभिमुखीभूय तिष्ठति तद् प्रथम अवतीर्ण कन्दर्प कारित कटाक्ष दृष्टिः तद् अनुमार्ग विलसित लीला आञ्चित भ्रू लता श्वास अनिल वेग आन्दोलितैः दन्तच्छद रश्मि जालैः लीला पल्लवैः इव मुख कमल परिमल ग्रहण लोलान् अलिनः ताडयन्ती मण्डल भ्रमणेषु कन्दुकस्य अति शीघ्र प्रचार तया विशती इव मद् दर्शन लज्जया पुष्प मयम् पञ्जरम् पञ्चबिन्दुप्रसृतेषु पञ्च अपि पञ्चबाण बाणान् युगपद् इव अभिपततः त्रासेण अवघट्टयती गोमूत्रिका प्रचारेषु घन दर्शित राग विभ्रमा विद्युत् लताम् इव विडम्बयन्ती भूषण मणि रणित दत्त लय संवादि पाद चारम् अपदेश स्मित प्रभा निषिक्त बिम्ब अधरम् अंस स्रंसित प्रतिसमाहित शिखण्ड भारम् समाघट्टित क्वणित रत्न मेखला गुणम् अञ्चित उत्थित पृथु नितम्ब विलम्बित विचलत् अंशुक उज्ज्वलम् आकुञ्चित प्रसृत वेल्लित भुज लता अभिहत ललित कन्दुकम् आवर्जित बाहु पाशम् उपरि परिवर्तित त्रिक विलग्न लोल कुन्तलम् अवगलित कर्णपूर कनक पत्त्र प्रतिसमाधान शीघ्र ता अन् अतिक्रमित प्रकृत क्रीडनम् असकृत् उत्क्षिप्यमाण हस्त पाद बाह्य अभ्यन्तर भ्रान्त कन्दुकम् अवनमन उन्नमन नैरन्तर्य नष्ट दृष्ट मध्य यष्टिकम् अवपतन उत्पतन निर्व्यवस्थ मुक्ता हारम् अङ्कुरित घर्म सलिल दूषित कपोल पत्त्र भङ्ग शोषण अधिकृत श्रवण पल्लव अनिलम् आगलित स्तन तट अंशुक नियमन व्यापृत एक पाणि पल्लवम् च निषद्य उत्थाय निमील्य उन्मील्य स्थित्वा गत्वा च एव अति चित्रम् पर्यक्रीडत राज कन्या
अथ वर प्रत्यय आहृतेषु दारेषु यादृच्छिकीं संपत्तिम् अन् अभिसमीक्ष्य कार्तान्तिको नाम भूत्वा वस्त्र अन्त पिनद्ध शालि प्रस्थः भुवं बभ्राम

तया अपि नव वध्वा रहसि रभस विघ्नित सुरत सुखः झटिति द्वेषम् अल्पेतरम् बबन्ध

दृष्ट्वा च अति आरूढ मन्मथः निर्गत्य पौर मुख्येभ्यः श्मशान रक्षाम् अयाचत

ततो अहम् एव भवेयम् अध्व दर्शी

पुनर् अहम् अति मृदुनि पुलिनवति कुसुम लव लाञ्छिते सरस् तीरे ऽवरोप्य स स्पृहम् निर्वर्णयन् ताम् मद् प्राण एक वल्लभाम् राज कन्याम् कन्दुकावतीम् अलक्षयम्

सफलम् अस्तु त्वद् चक्षुः

तया अपि अश्रु मुखया बहु प्रकारम् अनुनीय रुदित कारणम् पृष्टा त्रपमाणा अपि कार्य गौरवात् कथंचिद् अब्रवीत् अम्ब किं ब्रवीमि दौर्भाग्यं नाम जीवत् मरणम् एव अङ्गनानाम् विशेषतः च कुलवधूनाम्

तद् गृह आगमनम् अपि सुहृद् वाक्य शत अतिवर्ती लज्जया परिजहार

तावती एव द्रुत गतिः सा पलायिष्ट

इन्धनानि अन्तर् साराणि अम्भसा समभ्युक्ष्य प्रशमित अग्नीनि कृष्णाङ्गारीकृत्य तद् अर्थिभ्यः प्राहिणोत्

तां तु रोषाद् अनपेक्षा अपविद्धाम् अमर वृक्ष मञ्जरीम् इव अन्तरिक्षात् आपततीम् उन्मुख प्रसारित उभय करः कराभ्याम् अग्रहीषम्

ततस् तस्य शाल्योदनस्य दर्वी द्वयम् दत्त्वा सर्पिस् मात्राम् सूपम् उपदंशम् च उपजहार

अ विमृश्य कारिणाम् हि नियतम् अनेकाः पतन्त्य् अनुशय परम्पराः इति स्निग्ध दृष्टिः आचष्ट भद्रे कच्चित् अस्ति कौशलं शालि प्रस्थेन अनेन सम्पन्नम् आहारम् अस्मान् अभ्यवहारयितुम् इति

तत्र च आसीत् महा शैलः

ततस् च सिंहवर्म साहाय्य अर्थम् अत्र आगत्य भर्तुस् तव दर्शन उत्सव सुखम् अनुभवामि इति

अस्यां संसक्त चक्षूः च अतर्कयत् अस्याः खलु कन्यकायाः सर्व एव अवयवाः न अति स्थूलाः न अति कृशाः न अति ह्रस्वाः न अति दीर्घाः न विकटा मृजावन्तः च

मुक्ता च नौः प्रतिवात प्रेरिता ताम् एव दामलिप्तां प्रत्युपातिष्ठत्

स च अनुयुक्तः धूर्तः स विनयम् आवेदयत् विदितम् एव खलु वः यथा अहम् त्वद् आज्ञया पितृवनम् अभिरक्ष्य तद् उपजीवी प्रतिवसामि

अयाचत च पानीयम्

स च स लज्जम् स साध्वसम् च अद्य रात्रौ विश्राम प्रविष्टायाम् वृक्ष वाटिकायाम् प्रभ्रष्टो मम एकः प्रशिथिल बन्धः नूपुरः

अथ पानीय अर्थि सार्थ जन समापत्ति दृष्ट उद्धृतम् अवन्तिषु भ्रमन्तम् आहार अर्थिनम् भर्तारम् उपलभ्य सा धूमिनी येन मे पतिः विकलीकृतः स दुरात्मा अयम् इति तस्य साधोः चित्र वधम् अज्ञेन राज्ञा समादेशयांचकार

एकदा तु शिबिषु पट्टने सह पितृभ्याम् अवसित महा ऋद्धिम् अवशीर्ण भवन साराम् धात्र्या प्रदर्श्यमानां कांचन विरल भूषणाम् कुमारीं ददर्श

एष हि देवता समादिष्टः विधिः

सा अद्य नाम कन्या कन्दुकावती सोम आपीडाम् देवीं कन्दुक विहारेण आराधयिष्यति

आ विरामात् च मे रहस्यं न आश्राव्यम् इति पादयोः पपात

तत् इदम् उक्तम् दुष्कर साधनम् प्रज्ञा इति

सा तथा उक्ता व्यक्तम् अभ्युपैष्यति नक्तं मां वृक्ष वाटिकाम् प्रवेश्य ताम् अपि प्रवेशयिष्यसि तावता एव त्वया अहम् अनुगृहीतः भवेयम् इति

अहं च अनङ्ग विह्वलः स्व वेश्म गत्वा कोशदासेन यत्नवद् अति उदारम् स्नान भोजन आदिकम् अनुभावितो ऽस्मि

अलभत च

निवृत्तं च पतिम् उदक अभ्यर्थिनम् उद्धृत्य कूपात् पिब रुजति मे शिरः शिरस् रोगः इति उदञ्चनम् स रज्जुम् पुरस् चिक्षेप

सो अयम् अपि सिञ्चेत् सहस्रं द्राक्षाणां क्षणेन एकेन इति

अतः प्रसीद

समीप गतेषु च युष्मासु क्रीडा मत्ता नाम कन्दुकं भ्रंशयेयम्

एभिः लब्धाः काकिणीः दत्त्वा शाकं धृतं दधि तैलम् आमलकं चिञ्चा फलम् च यथालाभम् आनयः इति

मध्य विलम्बित द्रुत लये मृदु मृदु च प्रहरन्ती तद् क्षणम् चूर्णपदम् अदर्शयत्

सो ऽब्रूत न चेद् ब्रवीषि प्रश्नान् अश्नामि त्वाम् इति
सो ऽभ्यधत्त सौम्य सुह्म पतिः तुङ्गधन्वा नाम अनपत्यः प्रार्थितवन् अमुष्मिन् आयतने विस्मृत विन्ध्य वास रागम् वसन्त्या विन्ध्यवासिन्याः पाद मूलात् अपत्य द्वयम्

एतत् अपि त्वाम् अपि उदारया समृद्ध्या रूपेण अति मानुषेण प्रथमेन वयसा उपपन्नाम् किम् इतर नारी सुलभम् चापलं स्पृष्टं न वा इति परीक्षा कृता

न चेद् प्रतीथ प्रणिधिं प्रहिणुत अस्याः बन्धु पार्श्वम् इति

अनया च वार्त्तया अमुम् पुरस्कृत्य स वणिक् वणिज् जन समाजम् आजगाम

भर्त्रा च परित्यक्ता तस्मिन्न् एव श्मशाने बहु विलप्य पाशेन उद्बध्य कर्तु कामा तेन धूर्तेन नक्तम् अगृह्यत

ततस् तया वृद्ध दासी स आकूतम् आलोकिता

अपरेद्युस् दग्ध अदग्धम् मृतकं चितायाः प्रसभम् आकर्षती श्याम आकाराम् नारीम् अपश्यम्

परितुष्टः च विधिवत् उपयम्य कन्यां निन्ये

गृह कार्याणि च अ हीनम् अन्वतिष्ठत्
तेन च एव अस्य प्रातराहुतिः हुता भवति इति

अथ अतस् गृह्य कर्माणि उपदेक्ष्यामः

लक्षण आवृत् एषा सर्वत्र

अपि _ कुम्भात् _ मणिकात् _ गृह्णीयात्

ब्रह्मचारी वेदम् अधीत्य अन्त्याम् समिधम् अभ्याधास्यन् जायायाः _ पाणिम् जिघृक्षन् अनुगुप्ताः अपः अपाहृत्य प्राञ्च् उदञ्च् प्रवणम् देशम् समम् _ परिसमुह्य उपलिप्य मध्यात् प्राञ्चम् लेखाम् उल्लिख्य उदञ्चम् च संहताम् पश्चात् मध्ये प्राञ्चः तिस्रः उल्लिख्य अभ्युक्षेत्

अपवर्गे अभिरूप भोजनम् यथाशक्ति

प्रेते _ गृहपतौ परमेष्ठि करणम्

सः _ एव अन्त्याम् समिधम् अभ्यादधाति जायायाः _ पाणिम् जिघृक्षन् जुहोति तम् अभिसंयच्छेत्

तथा तिथि नक्षत्र पर्व समवाये दर्शे _ पौर्णमासे वा अग्नि समाधानम् कुर्वीत

वैश्य कुलात् _ अम्बरीषात् _ अग्निम् आहृत्य अभ्यादध्यात् अपि _ बहु याजिनः एव आगारात् ब्राह्मणस्य _ राजन्यस्य _ वैश्यस्य _

सायमाहुति उपक्रमः एव अतस् ऊर्ध्वम् गृह्ये अग्नौ होमः विधीयते

यज्ञ उपवीतिना आचान्त उदकेन कृत्यम्

सः एव अस्य गृह्यः अग्निः भवति

सर्वाणि एव अन्वाहार्यवन्ति

उदगयने पूर्वपक्षे पुण्ये अहनि प्राञ्चम् आवर्तनात् अह्नः कालम् विद्यात् यथादेशम् च

भूः भुवः स्वर् इति अभिमुखम् अग्निम् प्रणयन्ति

पुरा उदयात् प्रातर् प्रादुष्कृत्य उदिते अन् उदिते _ प्रातराहुतिम् जुहुयात्
वशायाः दुग्धम् अपिबन् साध्याः वसवः च ये

नमः ते जायमानायै

सम् हि सूर्येण अगत सम् उ सर्वेण चक्षुषा वशा समुद्रम् अति अख्यत् भद्रा ज्योतींषि बिभ्रती

वशा माता राजन्यस्य

पाजस्यात् जज्ञे यज्ञः स्तनेभ्यः रश्मयः तव

आपः तुरीयम्

वशा इदम् सर्वम् अभवत् यावत् सूर्यः विपश्यति

यत् अनूची इन्द्रम् ऐः आत् त्वा ऋषभः अह्वयत् तस्मात् ते वृत्रहा पयः क्षीरम् क्रुद्धः अहरत् वशे

सोमम् एनाम् एके दुह्रे

वशा विष्णुः प्रजापतिः

यः विद्यात् सप्त प्रवतः सप्त विद्यात् परावतः शिरः यज्ञस्य यः विद्यात् स वशाम् प्रति गृह्णीयात्

अभीवृता हिरण्येन यत् अतिष्ठः ऋतावरि अश्वः समुद्रः भूत्वा अधि अस्कन्दत् वशे त्वा

शतम् कंसाः शतम् दोग्धारः शतम् गोप्तारः अधि पृष्ठे अस्याः

यः एवम् विद्यात् स वशाम् प्रति गृह्णीयात्

स हि नेत्रम् अवेत् तव

विद्युतः ते स्तनाः वशे

वालेभ्यः शफेभ्यः रूपाय अघ्न्ये ते नमः

अनु त्वा अग्निः प्राविशत् अनु सोमः वशे त्वा

यज्ञपदी इरा क्षीरा स्वधा प्राणा महीलुका वशा पर्जन्य पत्नी देवाꣳ अपि एति ब्रह्मणा

ब्रह्मभिः क्ﾱप्तः स हि अस्याः बन्धुः

ततस् त्वम् जज्ञिषे वशे

तरांसि यज्ञाः अभवन्

वशा इदम् सर्वम् अभवत् देवाः मनुष्याः असुराः पितरः ऋषयः

वशा माता स्वधे तव

वशा समुद्रम् अध्यष्ठात् गन्धर्वैः कलिभिः सह

सम् हि सोमेन अगत सम् उ सर्वेण पद्वता

शिरः यज्ञस्य अहम् वेद सोमम् च अस्याम् विचक्षणम्

ततस् चित्तम् अजायत

ये देवाः तस्याम् प्राणन्ति ते वशाम् विदुः एकधा

ईर्माभ्याम् अयनम् जातम् सक्थिभ्याम् च वशे तव

यत् आदित्यैः हूयमाना उपातिष्ठः ऋतावरि इन्द्रः सहस्रम् पात्रान् सोमम् त्वा अपाययत् वशे

तरसाम् चक्षुः अभवत् वशा

यया द्यौः यया पृथिवी यया आपः गुपिताः इमाः वशाम् सहस्र धाराम् ब्रह्मणा अच्छावदामसि

वशायाः दुग्धम् पीत्वा साध्याः वसवः च ये ते वै ब्रध्नस्य विष्टपि पयः अस्याः उपासते

वशा द्यौः

त्रिषु पात्रेषु तम् सोमम् आ देवी अहरत् वशा अथर्वा यत्र दीक्षितः बर्हिषि आस्त हिरण्यये

ये एवम् विदुषे वशाम् ददुः ते गताः त्रिदिवम् दिवः

ऊर्ध्वः बिन्दुः उद् अचरत् ब्रह्मणः ककुदात् अधि

ब्राह्मणेभ्यः वशाम् दत्त्वा सर्वान् लोकान् सम् अश्नुते

तृतीयम् राष्ट्रम् धुक्षे अन्नम् क्षीरम् वशे त्वम्

ऋतम् हि अस्याम् आर्पितम् अपि ब्रह्म अथ उ तपः

अमृतम् तुरीयम्

सप्त वेद परावतः

वशाम् देवाः उप जीवन्ति वशाम् मनुष्याः उत

तिस्रः जिह्वाः वरुणस्य अन्तर् दीद्यति आसनि

वशा सूर्यम् अधारयत्

वशाम् मृत्युम् उपासते

पशवः तुरीयम्

जातायै उत ते नमः

वशाम् एव अमृतम् आहुः

ततस् होता अजायत

आन्त्रेभ्यः जज्ञिरे अत्राः उदरात् अधि वीरुधः

ससूव हि ताम् आहुः वशा इति

आस्नः ते गाथाः अभवन् उष्णिहाभ्यः बलम् वशे

चतुर्धा रेतः अभवत् वशायाः

यत् ते क्रुद्धः धन पतिः आ क्षीरम् अहरत् वशे इदम् तत् अद्य नाकः त्रिषु पात्रेषु रक्षति

अपः त्वम् धुक्षे प्रथमाः उर्वराः अपराः वशे

तथा हि यज्ञः सर्व पाद् दुहे दात्रे अन् अपस्फुरन्

वेद अहम् सप्त प्रवतः

वशायाः यज्ञे आयुधम्