tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
रथः तु महिषस्य उष्ट्रैः गजस्य तु तुरंगमैः

जाति धर्मेण वा भेद्या दानं प्राप्त _ च किम्

तारक उवाच

वयम् अद्य गमिष्यामः सुराणां निग्रहाय तु

मेषस्य द्वीपिभिः भीमैः कुञ्जरैः कालनेमिनः

एतस्मिन् अन्तरे वायुः देव दूतः अम्बर आलये

भुजग इन्द्र समारूढः जलेशो भगवान् स्वयम्

तत् बलम् दैत्य सिंहस्य भीम रूपम् व्यजायत

शतेन शीघ्र वेगानाम् व्याघ्राणां हेम मालिनाम्

पर्वत आभैः समारूढो निमिः मत्तैः महा गजैः

कृत प्रतिकृता काङ्क्षी जिगीषुः प्रायशो जनः

वव्रे महा असुरः मृत्युम् अवलेपेन मोहितः

तुरंग मातंग बल ओघ संकुला सित आतपत्र ध्वज राजि शालिनी

महिषस्य तु गोमायुः केतोः हैमः तदा अभवत्

विष्णुः श्रियं न जहति तिष्ठते च गत भ्रमः

तम् उवाच ततो दैत्यं विरिञ्चिः सुर नायकः

दश कोटि ईश्वराः दैत्या दैत्यानां चण्ड विक्रमाः

इन्द्र उवाच

तारकस्य अभवत् केतुः रौद्रः कनक भूषणः

पवनः अङ्कुश पाणिः तु विस्तारित महा जवः

हेम मातंग रचितम् चित्र रत्न परिष्कृतम्

दुर्जनेषु कृतं साम महत् याति च वन्ध्य ताम्

नाना प्रस्रवण उपेतम् नानाविध जलाशयम्

ब्रह्मा च अस्मै वरं दत्त्वा यत् किंचिद् मनसा ईप्सितम्

अन्ये अपि दानवा वीरा नाना वाहन गामिनः

सर्व ऋतु कुसुम आकीर्णम् नाना ओषधि विदीपितम्

वीजयन्ति अप्सरस् श्रेष्ठाः भृशं मुञ्चन्ति न एव ताः

महा मेघ रवाः नागा भीम उल्का अशनि हेतयः

स्थिर उपायः हि पुरुषः स्थिर श्रीः अपि जायते

दुर्जनः सुजन त्वाय कल्पते न कदाचन

नानाविध उत्तरासङ्गाः नाना माल्य विभूषणाः

जम्भकः किङ्किणी जाल मालम् उष्ट्रम् समास्थितः

जन्म तस्य वृथा भूतम् तु विशिष्यते

चन्द्र आदित्यौ अश्विनः च चतुरङ्ग बल अन्वितौ

साम भेदः तथा दानं दण्डः च अङ्ग चतुष्टयम्

चण्ड किंकर वृन्देन सर्वतः परिवारितः

नाना आश्चर्य गुण उपेतम् सम्प्राप्तं सर्व दैवतैः

पुत्रैः अलम् तपसा ते अस्तु न अस्ति असाध्यम् ते अधुना

राजभिः सहिताः तस्थुः गन्धर्वाः हेम भूषणाः

पद्मराग महारत्न विटपम् धनदस्य तु

बृहस्पतिम् उवाच इदम् वाक्यं काले महा भुजः

उद्विग्नाः च सुराः सर्वे तपसा तस्य भीषिताः

तारक उवाच

ध्वजं शतक्रतोः आसीत् सित चामर मण्डितम्

तत् श्रुत्वा दानवाः सर्वे वाक्यं तस्य असुरस्य तु

तेषां साम आदि न एव अस्ति दण्ड एव विधीयताम्

शतेन अपि च सिंहानां रथो जम्भस्य दुर्जयः

दैत्य इन्द्राः गिरि वर्ष्माणः सन्ति चण्ड पराक्रमाः

नाना क्रीडा गृह युतम् गीत वाद्य मनोहरम्

वृकेण काष्ठ लोहेन यमस्य आसीत् महा ध्वजः

इन्द्र उवाच

शत हस्त आयतैः कृष्णैः तुरंगैः हेम भूषणैः

वाहनानि च यानानि योजयन्तु मम अमराः

_ बन्दि सहस्र संस्तुतः त्रिविष्टपे अशोभत पाकशासनः

तीक्ष्ण खड्ग युतः भीमः समरे समवस्थितः

अनेक आकार बहुलम् पृथक् पक्षि कुल आकुलम्

ध्वजं च मे काञ्चन पट्ट नद्धम् छत्त्रं च मे मौक्तिक जाल बद्धम्

रथं मातलिना क्ﾱप्तं देवराजस्य दुर्जयम्

विमानम् इव देवस्य सुर भर्तुः शतक्रतोः

रुचिर अङ्गद नद्ध अङ्गम् महा सिंहासने स्थितम्

स्व बाहु बलम् आश्रित्य सर्व एव न संशयः

एवम् उक्तः सहस्राक्ष एवम् एव इति उवाच तम्

उत्तीर्णं तपसः तम् तु दैत्यं दैत्य ईश्वराः तथा

सः अगच्छत् पारियात्रस्य गिरेः कन्दरम् उत्तमम्

तारकस्य वचः श्रुत्वा ग्रसनो नाम दानवः

प्राप्य तं शैल राजानम् स गिरेः कन्दर स्थितम्

ततः स्व देहात् उत्कृत्य कर्षं कर्षं दिने दिने

गहनैः सर्वतो गूढं चित्र कल्पद्रुम आश्रयम्

अस्माकं जाति धर्मः वै विरूढं वैरम् अक्षयम्

तस्मिन् महति राज्य स्थे तारके दैत्य नन्दने

शशंस मध्ये देवानां तद् कार्यम् समुपस्थितम्

तुरगाणां सहस्रेण चक्र अष्टक विभूषितम्

एकः अभ्युपायः दण्डः अत्र भवतां यदि रोचते

एतस्मिन् अन्तरे ब्रह्मा परमं तोषम् आगतः

न शान्ति गोचरे लुब्धः क्रूरो लब्ध समाश्रयः

महिषः कुञ्जरो मेघः कालनेमिः निमिः तथा
अहम् आदौ करिष्यामि ततो घोरं दितेः सुताः

न युज्यन्ते विना मृत्युं देहिनो दैत्य सत्तमैः

नाना आयुध प्रहरणाः नाना शस्त्र अस्त्र पारगाः

विशाल वस्त्र अंशु वितान भूषितः प्रकीर्ण केयूर भुज अग्र मण्डलः

गार्ध्र पत्त्र ध्वज प्रायम् अस्थि भूषण भूषितम्

एतत् श्रुत्वा तु वचनं महा इन्द्रस्य गिराम् पतिः

मुसल आयुध दुष्प्रेक्ष्यम् नाना प्राणि महा रवम्

हिमाचल आभे सित कर्ण चामरे सुवर्ण पद्म अमल सुन्दर स्रजि

शुक्ल अम्बर परिष्कारम् चतुर् योजन विस्तृतम्

कृतान्तो अग्रेसरः तस्य बभूवुः मुनि सत्तमाः

ग्रसनस्य रथो युक्तां किङ्किणी जाल मालिनाम्

ततः सुरान् विजेष्यामः भोक्ष्यामः अथ जगत्त्रयम्

नाक पृष्ठ शिखण्डाः तु वैडूर्य मकर ध्वजाः

स नाग यक्ष गन्धर्व महा उरग निशाचरा

तस्मात् जयाय अमर पुंगवानाम् त्रैलोक्य लक्ष्मी हरणाय शीघ्रम्

बभाषे सचिवान् दैत्यः प्रभूत वर दर्पितः

माता पितृभ्याम् न करोति कामान् बन्धून् अशोकान् न करोति यो वा

ब्रह्मा उवाच

ऋतवो मूर्तिमन्तः च स्व काल गुण बृंहिताः

च शस्त्राणि पूज्यन्ताम् अस्त्र देवताः

जपा रक्त उत्तरासङ्गाः राक्षसा रक्त मूर्धजाः

उवाच प्राञ्जलिः भूत्वा प्रणतः पृथु विक्रमः

कर्तव्यतां स संचिन्त्य प्रोवाच अमर संसदि

प्रमत्त चण्ड मातंग तुरंग रथ संकुलम्

मथनो नाम दैत्य इन्द्रः पाश हस्तः व्यराजत

चतुर् दन्तैः गन्धवद्भिः शिक्षितैः मेघ भैरवैः

साम दैत्येषु न एव अस्ति यतस् ते लब्ध संश्रयाः

सित चन्दन चारु अङ्गः नाना पुष्प स्रजा उज्ज्वलः

रक्षितुं न एव शक्नोति चपलः चपलाः श्रियः

भुञ्जते अद्य अपि यज्ञ अंशान् अमराः नाक एव हि

यमो महिषम् आस्थाय सेना अग्रे समवर्तत

महा सिंह रवः देवो धनाध्यक्षो गदा आयुधः
सान्ध्यम् अस्तमित शेषम् आतपं रक्त लेखम् अपरा बिभर्ति दिक्

लोहितायति कदाचिद् आतपे गन्धमादन गिरिम् व्यगाहत

पश्य धातु शिखरेषु भानुना संविभक्तम् इव सांध्यम् आतपम्

न अकरोत् अपकुतूहलं ह्रिया शंसितुं च हृदयेन तत्वरे

मन्दर अन्तरित मूर्तिना निशा लक्ष्यते शशभृता स तारका

घूर्णमान नयनम् स्खलत् कथम् स्वेदि बिन्दुमत् अकारण स्मितम्

चुम्बनेष्व् अधर दान वर्जितम् सन्न हस्तम् अदय उपगूहने

इन्द्रचाप परिवेष शून्य ताम् निर्झरास् तव पितुर् व्रजन्त्य् अमी

पाणिपीडन विधेः अनन्तरं शैलराज दुहित्र्याः हरं प्रति

दक्षिणेतर भुज व्यपाश्रयाम् व्याजहार सह धर्मचारिणीम्

लक्ष्यते द्विरद भोग दूषितम् सम्प्रसीदद् इव मानसं सरः

खं हृत आतप जलम् विवस्वता भाति किंचिद् इव शेषवत् सरः

रोहति इव तव गण्ड लेखयोः चन्द्र बिम्ब निहित अक्षे चन्द्रिका

निघ्नयोः सरसि चक्रवाकयोर् अल्पम् अन्तरम् अनल्प ताम् गतम्

दर्शन प्रणयिनाम् अदृश्य ताम् आजगाम विजया निवेदनात्

ईश्वरो ऽपि दिवसात्यय उचितम् मन्त्र पूर्वम् अनुतस्थिवान् विधिम्

नूनम् उन्नमति यज्वनां पतिः शार्वरस्य तमसो निषिद्धये

यन् मुख ग्रहणम् अ क्षत अधरम् दत्तम् अव्रण पदम् नखं च यत्

सामभिः सहचराः सहस्रशः स्यन्दन अश्व हृदयंगम स्वरैः

दंष्ट्रिणो वन वराह यूथपाः दष्ट भङ्गुर बिस अङ्कुराः इव

खं प्रसुप्तम् इव संस्थिते रवौ तेजसो महत ईदृशी गतिः

दष्ट तामरस केसर _ क्रन्दतोर् विपरिवृत्त कण्ठयोः

ब्रह्म गूढम् अभिसंध्यम् आदृताः शुद्धये विधि विदः गृणन्त्य् अमी

प्रेक्ष्य बिम्बम् अनु बिम्बम् आत्मनः कानि कानि न चकार लज्जया

दष्ट मुक्तम् अधरोष्ठम् वेदना विधुत हस्त पल्लवा

पुण्डरीक मुखे पूर्व दिङ्मुखम् कैतकैर् इव रजोभिर् आवृतम्

त्वां विनोद निपुणः सखी जनः वल्गु वादिनि विनोदयिष्यति

पत्त्र जर्जर शशि प्रभा लवैः एभिर् उत्कचयितुं ते अलकान्

शैलराज भवने सह उमया मास मात्रम् अवसद् वृषध्वजः

पश्य कल्पतरु लम्बि शुद्धया ज्योत्स्नया जनित रूप संशयम्

कुड्मलीकृत सरोज लोचनम् चुम्बति इव रजनीमुखं शशी

स व्यबुध्यत बुधः ते उचितः शतकुम्भ कमल आकरैः समम्

व्याहृता प्रतिवचो न संदधे गन्तुम् ऐच्छद् अवलम्बित अंशुका

आचचाम स लवंग केसरः चाटु कारः इव दक्षिण अनिलः

उच्छ्वसत् कमल गन्धये ददौ पार्वती वदन गन्धवाहिने

सिंहकेसर सटासु भूभृतां पल्लव प्रसविषु द्रुमेषु च

शैलराज तनया समीप गाम् आललाप विजयाम् अ हेतुकम्

एष वृक्ष शिखरे कृत आस्पदः जातरूप रस गौर मण्डलः

क्लिष्ट केशम् अवलुप्त चन्दनम् व्यत्यय अर्पित नखम् स मत्सरम्

तां विलम्बि तपनीय मेखलाम् उद्वहञ् जघन भार दुर्वहाम्

वासराणि कतिचित् कथञ्चन स्थाणुना रतम् अकारि च अनया

न ऊर्ध्वम् ईक्षण गतिः न च अपि अधो न अभितस् न पुरतो न पृष्ठतः

कैतवेन शयिते कुतूहलात् पार्वती प्रतिमुखं निपातितम्

तत्र काञ्चन शिला तल आश्रयः नेत्र गम्यम् अवलोक्य भास्करम्

कल्पवृक्ष शिखरेषु संप्रति प्रस्फुरद्भिर् इव पश्य सुन्दरि

आ विभात चरणाय गृह्णाते वारि वारिरुह बद्ध षट्पदम्

साम्पराय वसुधा स शोणितम् मण्डल अग्रम् इव तिर्यञ्च् उज्झितम्

पाक भिन्न शर काण्ड गौरयोः उल्लसत् प्रतिकृति प्रसन्नयोः

अ प्रगल्भ यव सूचि कोमलाः छेत्तुम् अग्र नख सम्पुटैः कराः

सम दिवस निशीथम् सङ्गिनस् तत्र शम्भोः शतम् अगमद् ऋतूनां साग्रम् एका निशा इव

मान्य भक्तिः अथवा सखी जनः सेव्यताम् इदम् अनङ्ग दीपनम्

चुम्बनात् अलक चूर्ण दूषितम् शङ्करो ऽपि नयनं ललाट जम्

तद् क्षणम् विपरिवर्तित _ नेष्यतोः शयनम् इद्ध रागयोः

साध्वसाद् उपगत प्रकम्पया कन्यया इव नव दीक्षया वरः

तौ क्षणं शिथिलित उपगूहनौ दम्पती चलित मानस ऊर्मयः

अद्रिराज तनये तपस्विनः पावन अम्बु विहित अञ्जलि क्रियाः

एतद् उद्गिरति चन्द्र मण्डलम् दिश् रहस्यम् इव रात्रि चोदितम्

एष चारु मुखे योगतारया युज्यते तरल बिम्बया शशी
गतं हस्तम् अस्य शिथिलं रुरोध सा

ताम् इमां तिमिर वृद्धि पीडिताम् शैलराज तनये ऽधुना स्थिताम्

हेम तामरस ताडित प्रिया तद् कर अम्बु विनिमीलित ईक्षणा

सीकर व्यतिकरम् मरीचिभिर् अवनते विवस्वति

भाति केसरवता इव मण्डिता बन्धुजीव तिलकेन कन्यका

अप्य् अवस्तुनि कथा प्रवृत्तये प्रश्न तत्परम् अनङ्ग शासनम्

शक्यम् अङ्गुलिभिर् उद्धृतैर् अधः शाखिनां पतित पुष्प पेशलैः

तत् प्रकाशयति यावद् उद्गतं मीलनाय खलु तावतश् च्युतम्

नीलकण्ठ परिभुक्त यौवनाम् तां विलोक्य जननी समाश्वसत्

रात्रि वृत्तम् अनुयोक्तुम् उद्यतं सा विभात समये सखी जनम्

उन्नत अवनत भाववत् तया चन्द्रिका स तिमिरा गिरेर् इयम्

हेम पल्लव विभङ्ग संस्तरान् अन्वभूत् सुरत मर्दन क्षमान्

तं यथा आत्म सदृशम् वरं वधूर् अन्वरज्यत वरस् तथा एव ताम्

सो ऽयम् आनत शिरोधरैः हयैः कर्ण चामर विघट्टित ईक्षणैः

नूनम् आत्म सदृशा प्रकल्पिता वेधसा इह गुण दोषयोः गतिः

तस्य तद् छिदुर मेखला गुणम् पार्वती रतम् अभून् न तृप्तये

द्रक्ष्यसि त्वम् इति संध्यया अनया वर्तिकाभिर् इव साधु मण्डिताः

सर्वम् एव तमसा समीकृतं धिङ् महा त्वम् असतां हृत अन्तरम्

वीक्षितेन परिगृह्य पार्वती मूर्ध कम्प मयम् उत्तरं ददौ

निर्मले ऽपि शयनं निशा अत्यये न उज्झितम् चरण राग लाञ्छितम्

इत्य् उदारम् अभिधाय शङ्करस् ताम् अपाययत पानम् अम्बिकाम्

इत्य् अभौमम् अनुभूय शङ्करः पार्थिवं च दयिता सखः सुखम्

सागराद् अनपगा हि जाह्नवी सो ऽपि तद् मुख रस एक निर्वृतिः

विक्रिया न खलु काल दोष जा निर्मल प्रकृतिषु स्थिर उदया

मेखला तरुषु निद्रितान् अमून् बोधयत्य् असमये शिखण्डिनः

यामिनी दिवस संधि सम्भवे तेजसि व्यवहिते सुमेरुणा

रक्त भावम् अपहाय चन्द्रमा जात एष परिशुद्ध मण्डलः

भक्तिभिर् बहुविधाभिर् अर्पिता भाति भूतिर् इव मत्त दन्तिनः

आकुल अलकम् अरंस्त रागवान् प्रेक्ष्य भिन्न तिलकम् प्रिया मुखम्

उत्तरन्ति विनिकीर्य पल्वलं अतिवाहित आतपाः

मारुते चलति चण्डि केवलं व्यज्यते विपरिवृत्तम् अंशुकम्

तेन तद् परिगृहीत वक्षसा नेत्र मीलन कुतूहलम् कृतम्

अत्र लब्ध वसतिः गुण अन्तरम् किं विलासिनि मदः करिष्यति

अ प्रतर्क्य विधि योग निर्मिताम् आम्र ता इव सहकार ताम् ययौ

पद्म भेद पिशुनाः सिषेविरे गन्धमादन वनान्त मारुताः

शूलिनः कर तल द्वयेन सा संनिरुध्य नयने हृत अंशुका

पश्य पक्व फलिनी फल _ बिम्ब लाञ्छित वियत् सरस् अम्भसा

अङ्गुलीभिर् इव केश संचयम् संनिगृह्य तिमिरं मरीचिभिः

आननेन न तु तावद् ईश्वरश् चक्षुषा चिरम् उमा मुखम् पपौ

पश्य पार्वति नव इन्दु रश्मिभिः सामि भिन्न तिमिरम् नभस्तलम्

अस्तम् एति युग भुग्न केसरैः संनिधाय दिवसं महोदधौ

संध्यया अपि अनुगतं रवेर् वपुर् वन्द्यम् अस्त शिखरे समर्पितम्

मुक्त षट्पद विरावम् अञ्जसा भिद्यते कुमुदम् निबन्धनात्

ऊरु मूल नख मार्ग राजिभिः तद् क्षणम् हृत विलोचनः हरः

अध्यशेत शयनं प्रिया सखः शारद अभ्रम् इव रोहिणीपतिः

हीयमानम् अहर् अत्यय आतपम् पीवर उरु पिबति इव बर्हिणः

पार्वती तद् उपयोग सम्भवाम् विक्रियाम् अपि सतां मनोहराम्

मन्दरस्य कटकेषु च अवसत् पार्वती वदन पद्म षट्पदः

शक्यम् ओषधिपतेर् नव उदयाः कर्णपूर रचना कृते तव

एतद् अन्धतमसं निरङ्कुशं दिक्षु दीर्घ नयने विजृम्भते

चक्षुर् उन्मिषति स स्मितम् प्रिये विद्युत् आहतम् इव न्यमीलयत्

आविशद्भिर् उटज अङ्गणम् मृगैर् मूल सेक सरसैः च वृक्षकैः

येन पूर्वम् उदये पुरस्कृता न अनुयास्यति कथं तम् आपदि

लोहित अर्क मणि भाजन अर्पितम् कल्पवृक्ष मधु बिभ्रती स्वयम्

हार यष्टि गणनाम् इव अंशुभिः कर्तुम् आगत कुतूहलः शशी

षट्पदाय वसतिं ग्रहीष्यते प्रीति पूर्वम् इव दातुम् अन्तरम्

संक्षये जगद् इव प्रजेश्वरः संहरत्य् अहर् असाव् अहर्पतिः

वारण ध्वनित भीतया तया कण्ठ सक्त घन बाहु बन्धनः
दर्पणे च परिभोग दर्शिणी पृष्ठतः प्रणयिनो निषेदुषः

निर्विभुज्य दशनच्छदं ततो वाचि भर्तुर् अवधीरणा परा

मुञ्च कोपम् अनिमित्त कोपने संध्यया प्रणमितो ऽस्मि न अन्यया

पद्मनाभ चरण अङ्कित अश्मसु प्राप्तवत्स्व् अमृत विप्रुषः नवाः

तन् मुहूर्त्तम् अनुमन्तुम् अर्हसि प्रस्तुताय नियमाय माम् अपि

भर्तृ भर्तृ वल्लभ वल्लभ तया तया हि मानसीं मातुर् अस्यति शुचं वधू जनः

कैश्चिद् एव दिवसैस् तदा तयोः प्रेम रूढम् इतरेतर आश्रयम्

तत्र हंस धवल उत्तरच्छदम् जाह्नवी पुलिन चारु दर्शनम्

शीतलेन निरवापयत् क्षणं मौलि चन्द्र शकलेन शूलिनः

सस्वजे प्रियम् उरस् निपीडिता प्रार्थितं मुखम् अनेन न आहरत्

स प्रजागर कषाय लोचनम् गाढ दन्त पद ताडित अधरम्

केवलं प्रियतम अदयालुना ज्योतिषाम् अवनतासु पङ्क्तिषु

वाससः प्रशिथिलस्य संयमं कुर्वतीं प्रियतमाम् अवारयत्

दूरम् अग्र परिमेय रश्मिणा वारुणी दिग् अरुणेन भानुना

एतद् उच्छ्वसित पीतम् ऐन्दवं वोढुम् अक्षमम् इव प्रभा रसम्

तस्य पश्यति ललाट लोचने मोघ यत्न विधुरा रहस्य् अभूत्

नन्दने चिरम् अयुग्मलोचनः स स्पृहम् सुर वधूभिः ईक्षितः

स्थानम् आह्निकम् अपास्य दन्तिनः सल्लकी विटप भङ्ग वासितम्

पद्म कान्तिम् अरुण त्रि भागयोः संक्रमय्य तव नेत्रयोर् इव

नाभि देश निहितः स कम्पया शङ्करस्य रुरुधे तया करः

सा बभूव वशवर्तिनी द्वयोः शूलिनः सु वदना मदस्य च

निर्मितेषु पितृषु स्वयंभुवा या तनुः सु तनो पूर्वम् उज्झिता

भानुम् अग्नि परिकीर्ण तेजसम् संस्तुवन्ति किरण ऊष्म पायिनः

आर्द्र केसर सुगन्धि ते मुखं मत्त रक्त नयनम् स्वभावतः

विप्रकृष्ट विवरम् हिमांशुना चक्रवाक मिथुनम् विडम्ब्यते

मेरुम् एत्य मरुत् आशु ग उक्षकः पार्वती स्तन पुरस्कृतान् कृती

एकतस् तट तमाल मालिनीम् पश्य धातु रस निम्नगाम् इव

तत्र तत्र विजहार संपतन्न् अप्रमेय गतिना ककुद्मता

भाव साध्वस परिग्रहात् अभूत् काम दोहद मनोहरम् वपुः
प्रक्षालितौ अनुमन्त्रयते

जीवाभिर् आचम्य

अस्य च दातुर् इति दातारम् ईक्षते

मयि ब्रह्म च तपश् च धारयाणि इति

तथा प्रतिमन्त्रणम्

अथ अस्मै मधुपर्कं वेदयन्ते द्वि अनुचरः मधुपर्को भो इति

मधुपर्कम् आहारयिष्यन् दर्भान् आहारयति

अथ उदकम् आहारयति पाद्यं भो इति

विमृग्वरीं पृथिवीम् इत्य् एतया विष्टरे पादौ प्रतिष्ठाप्य अधिष्ठितः द्वेष्टा यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः

मयि क्षत्रं च विशश् च धारयाणि इति

अथ विष्टरान् कारयति

अस्य च दातुर् इति दातारम् ईक्षते

इमौ पादाव् अवनिक्तौ ब्राह्मणं यशसा अवताम्

तस्मिन् प्रत्यक् मुखः उपविशति

तत् प्रतिमन्त्रयते

स विष्टरम् आसनम् भो इति

मधु वाता ऋतायत इत्य् एताभिर् एव अभिमन्त्रणम्

आपः पाद अवनेजनीः द्विषन्तं निर् दहन्तु मे

दक्षिणे प्रक्षालिते सव्यं प्रकर्षति

तेजो ऽस्य् अमृतम् असि इति ललाटम् आलभते

अथ ह सृजत्य् अतिसृष्टो द्वेष्टा यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः

अथ उदकम् आहारयति अर्घ्यम् भो इति

अस्य च दातुर् इति दातारम् ईक्षते

स यावतो मन्येत तावत उपादाय विविच्य सम्पर्याप्य मूलानि च प्रान्तानि च यथा विस्तीर्णः इव स्याद् इत्य् उपोत्कृष्य मध्य देशे ऽभिसंनह्यति

अथ आसनम् आहारयति
श्रूयतां वर्णयामि एतत् यथावद् अधुना प्रभो

अथ अत्र उदभवत् तीव्रो दुर्भिक्षः तेन च आवयोः

देवी तारादत्ता प्राप सगर्भा परं प्रमदम्

तस्मात् त्वया अपि कर्तव्यो न असंतोषः युधं विना

पुत्र निन्दसि कस्मात् माम् इति पित्रा च तेन सः

किं मे कुशलम् एतस्मै दत्ता कापुरुषाय या

इति उक्तः ऽमरगुप्तेन मन्त्रिणा स सुमेधसा

तौ आवाम् अवसाव अत्र कृत्वा गेहं निज उचितम्

देवदास अभिधानः च पतिः अत्र मम अभवत्

स च तं पितरं शश्वत् पाप इति आजुगुप्सत

ततो ऽहं योषितः तस्याः समीपम् अगमं द्रुतम्

मृत्यु भीतः हि यतते नरो मोक्षाय बुद्धिमान्

अत्रा अन्तरे किल एतस्मिन् कथा संधौ शतक्रतोः

शुद्धं यस्य च तद् रूपम् फलं तस्य न संशयः

राजन्न् अकाण्ड एव अद्य पूर्व जन्म स्मृतं मया

शर्मिष्ठा रूप लोभात् च ययातिर् न आप्तवान् जराम्

मत्त सुप्त जनात् गेहाद् अनेन सह निर्गता

राजते सित हर्म्यैः या महाकाल निवास भूः

निर्बन्धो यदि ते राजन् शृणु तर्हि वदामि अहम्

अचिन्तयद् धिक् अस्तु एतान् क्रव्यादान् प्राणि घातिनः

एष मोक्ष उपदेशः ते संक्षेपात् कथितो मया

शनैस् आपूर्यमाणेन वपुषा धनुषा च सः

ननान्दृ भ्रातृ जाये ते स्व अनुराग समर्पिते

अतो निवासे सर्वत्र देव शङ्कामहे वयम्

देवि दिव्याः पतन्ति एव शापात् मानुष्य योनिषु

प्रवृत्तः च अभवम् द्यूतं शस्त्र विद्याः च सेवितुम्

राज्ञे कलिङ्गदत्ताय सो ऽपि प्रीतो जगाद ताम्

ततो मयि अति बालायाम् देव सा जननी मम

ततस् तयोः स्वयं राज्ञा तत्र पर्यनुयुक्तयोः

किंच दर्शनम् एतत् त्वं सर्व सत्त्व अभय प्रदम्

तथा च पूर्वं बाणेन युद्ध योग्यम् अरिं हरः

वणिज् पुत्रः ऽपि स भयाद् रक्षन् तैल लव च्युतिम्

चित्तं जानाति जन्तूनां प्रेम जन्मान्तर अर्जितम्

सा का अपि देवि सुर जातिः असंशयम् ते गर्भं कुतो ऽपि खलु कर्म वशात् प्रपन्ना

कस्य ना उच्छृङ्खलम् बाल्यं गुरु शासन वर्जितम्

यया स राजा शुशुभे रीतिमत्या सु वृत्तया

इति उक्तः स तया पत्न्या राजा तां प्रत्यभाषत

ततो मास द्वये याते राज अग्रे कृश पाण्डुरः

मृत्युम् आयान्तम् आयान्तम् अन्वहं चिन्तयामि अहम्

कान्तया अन्तर् किल आपूर्ण तुङ्ग स्तन तट अन्तया

पश्चाद् अलक्षितः तस्य दूरम् अध्वानम् अभ्यगाम्

देवः प्रभवति इदानीम् इति अनेन उदिते तदा

तद् भर्त्रा अपि सह क्लीबाः पलाय्य इतस् ततस् गताः

तद् अहिंसा प्रधाने ऽस्मिन् वत्स मोक्ष प्रदायिनि

एकैकतो ऽधिकं किंचिद् यद् आच्छादनम् अपि अभूत्

गृहे ऽहम् अभवं दासी सुवृत्ता पूर्व जन्मनि

आरूढा च अवरूढः च विपद् भारः मम आत्मनः

अभ्यजायत तीर्थस्य गुणात् जातिस्मरः तु अभूत्

शश्वद् भवेत् तद् अनुरूप विचित्र भोगः सर्वो हि नाम स सुर असुरः एष सर्गः

राजा वैरि मृगाः यस्य न एवा आसन् संमुखाः क्वचित्

यावत् प्राप्त तथाभूत तद् वरः स मुरारिणा

वणिज् कर्म करः ऽभूवं देवदासो ऽहम् एव सः

सो ऽपि पित्रा गृहं नीतो वणिज् पुत्रः भय आकुलः

अतो विद्याधर युवा न एव अयम् अपराध्यति

एतस्या भर्तृ भगिनी विद्यते ऽत्र वणिज् स्त्रियाः

जग्मुः आदाय तद् शेषम् उपाध्यायस्य च अन्तिकम्

कौ एतौ मन्त्रयेते च किं स्विद् एवम् इयत् चिरम्

ततो ऽहं भीतया नार्या वीक्ष्यमाणः तया नदन्

इति संमील्य नेत्रे स तत्र आसीत् स्व आत्मनि स्थितः

ततः क्षुध् क्षाम वपुषोः शनैर् नौ अवसीदतोः

ततः स तद् पिता खेदाद् गत्वा धर्म अनुशासितुः

प्रणिधानात् ततः शक्रः ताम् ददर्श रहः स्थिताम्

अभवद् धर्मदत्त आख्यः कोशल अधिपतिः नृपः

तद् भयेन च सर्वे ऽपि त्यक्त्वा ताम् अनुयायिनः

विचित्र सत् असत् कर्म निबद्धाः संचरन्ति हि

तथा च तस्यां को अपि आसीत् नगर्याम् सौगतो वणिक्

शास्त्र उक्त विधिना धेनुं तां पशूकृत्य तत्र ते

तद् वरात् च मया प्राप्तो धार्मिकः त्वम् पतिः प्रभो

वारि धानी च कुम्भः च मार्जनी मञ्चकः तथा

इति निज भर्तुः वदनात् श्रुत्वा नृपतेः कलिङ्गदत्तस्य
दुर्लभं सर्वतस् च अन्नम् तत् प्राणैर् गतम् एव नः

एवं च धेनुः अपि एषा निस्तोय वन मानुषे

प्रिये मया अपि प्राग् जन्म त्वया इव सहसा स्मृतम्

आपन्न त्राण विकलैः किं प्राणैः पौरुषेण वा

अथ राज गृहे जाता जाता अहम् महिषी तव

तस्य एव तद् पितुः हस्ते न्यस्तवान् तम् वणिज् सुतम्

नमः कामाय यद् बाण पातैः इव निरन्तरम्

तत् श्रुत्वा स वणिज् पुत्रः प्रोवाच रचित अञ्जलिः

दर्पाद् भुज सहस्रस्य तावद् आराध्य याचितः

अहम् एव च दास्यामि पर्याप्तं युवयोर् धनम्

सुरूपा अपि अर्पित आत्मा अपि पर स्त्री इयम् किम् एतया

संभावयामः तत् शेषैः आपद् कालः हि वर्तते

सिंहानां हस्ति हन्तॄणाम् निहतानां नख च्युतैः

क्रमात् च अनशनेन उभौ विपन्नौ तौ द्विज अन्त्यजौ

सत्यं कर्म एव बलवद् भोग दायि शुभ अशुभम्

एका यद् आचरति एव विस्मृत्य अस्मान् स्वतन्त्र वत्

संविधार्य तद् अन्ते च पुनर् आनयनाय सः

तिर्यञ्चः तिर्यक् एव अस्य पेतुर् वक्र प्लुताः मृगाः

लब्धे ऽन्तरे हि मिलिता यास्यामो यत्र कुत्रचिद्

या प्रकाश गुण श्लाघ्या ज्योत्स्ना इव शशलक्ष्मणः

नरवाहनदत्तो ऽभूद् व्युत्क्रान्त अष्टम वत्सरः

ततस् च अहम् समाधाय पत्ये समुचितां चिताम्

अरण्ये ऽस्मिन् विपन्ना एव गुर्वर्थो ऽल्पो ऽपि कः ततस्

अतः स्वैरं त्वम् अस्माकं पश्चाद् आगच्छ सांप्रतम्

सु दुर्गताय कस्मैचित् तद् आवाभ्याम् अदीयत

पापे प्रयाहि मानुष्यं प्राप्य च अ योनि जाम् सुताम्

एतत् स तारादत्ताया देव्याः श्रुत्वा वचो नृपः

पृष्टः प्रसङ्गे कुत्र अपि तद् इदं शृणुता अधुना

तेन ते नृपतेर् वध्या इति अपि आखेटम् इष्यते

वणिज् वध्वा समं प्राप्तः क्रमेण उज्जयिनीम् इमाम्

काले गच्छति तस्यां च देव्यां तस्य च भूपतेः

नृपस्य जग्मुर् दिवसाः शच्या इव दिवि वज्रिणः

तिष्ठेद् अन् अपकृत्य स्त्री भुजगी इव विकारिता

चण्डालो ऽपि स तत्र एव गङ्गा तीरे महीभुजः

मुहुर् विभाति शिरसा स पायाद् वो गजाननः

अटवीम् एकदा बाणान् अहं क्षेप्तुं गतो ऽभवम्

पितृभ्यां सह सम्प्राप्य राज्यं जातिः अपि स्मृता

न च अति ते निषेव्यन्ते तद् सेवा व्यसनेन हि

अहो दास्याः सुता एते धन्या जगति धीवराः

तत् किम् एवं स्थितस्य इह दृष्टैः एषाम् मुखैर् मम

तत्र अन्तर् स्थितयोर् नौ च मध्याद् एतं तदा एव सा

तद् अस्याः पिशितैः प्राणान् संधार्य आशु गुरून् अपि

नृपो अपि अ गलित आनीत तैलम् दृष्ट्वा तम् अभ्यधात्

तस्याः सुरभिदत्ता सा शक्र शाप च्युता अप्सराः

तत्र संमिलितः च एष द्वितीयो ब्राह्मणः सखा

सत्यं दया च भूतेषु न मृषा जाति विग्रहः

फलाय तद् यतः सत्त्वम् अनुधावन्ति संपदः

तस्यां विक्रमसिंह आख्यः बभूव अन्वर्थया आख्यया

तैल पूर्णम् करे पात्रं दत्त्वा राजा जगाद सः

चुक्षुभे किं न शर्वो ऽपि पुरा दृष्ट्वा तिलोत्तमाम्

उद्गाढ पीडिताः क्लान्ता निपेतुर् धरणी तले

अत्रा अन्तरे च सा तस्य राज्ञः तक्षशिला पुरि

इति आवाभ्याम् उभे भार्ये प्राप्ते प्रत्यग्र यौवने

नवे ऽपि दर्शने ऽन्योन्यम् आश्वासः समभूत् च नौ

तारादत्ता किल स्वप्ने प्रविशन्तीं निज उदरे

अकारणं द्वि मास अन्ते मरणं भावि भावयन्

एको ऽनुतेपे दासः सन् राजा सन् मुमुदे ऽपरः

नृपतिर् धर्म चर्या अर्थम् द्वौ मासौ वध निग्रहम्

सत् चक्रवर्ति पानीयः प्रविशत् वाहिनी शतः

तुष्टो ऽस्मि वां भयं मा भूद् इह एव पुरि तिष्ठतम्

भूतेषु अभय दानेन ना अन्या च उपकृतिः मम

तस्य प्रवीर पुत्र इच्छा कृत अग्नि आराधन उद्भवः

किंच सत्त्व अधिकम् कर्म देवी यद् नाम यादृशम्

रराज सा पुरी यस्य चैत्य रत्नैः निरन्तरैः

यम् आश्रयन्ति किं तेन सौगतेन नयेन ते

आशंसताम् अपि रिपून् राज्ञां दोषो न दुर्लभः

प्रजानां न परं चक्रे यः पिता इव अनुपालनम्

अ प्रीत्यै तद् अन् आख्यातम् आख्यातं मृतये च मे

पुनः स्व पित्रा तेन असौ वणिज् सूनुः अनीयत

पृच्छ्यमानो वणिज् पुत्रः स अभ्यसूयम् अभाषत
आसन्न फल संपत्ति कान्तैः कालं निनाय तम्

कदाचिद् आगाद् आहार काले क्लान्तो ऽतिथिर् द्विजः

न तथा प्रतिपेदे तत् निनिन्द अभ्यधिकम् पुनः

दृष्ट्वा आनाय्य च संयम्य स्थापितौ चार शङ्कया

इति तेन उदितः पित्रा वणिज् पुत्रः प्रसह्य सः

कलिङ्गदत्तः पुनर् अपि उवाच एनाम् प्रसङ्गतः

इति उक्त्वा स ददौ राजा यथेष्टं जीवनं तयोः

पुरुषौ द्वौ अवष्टभ्य राजा बद्धौ चकार च

इत्थं क्रियासु निवसन्ति अपि यासु तासु पुंसां श्रियः प्रबल सत्त्व बहिष्कृतासु

तस्मिन् च भार्या अनुगते पितरि स्वर्गते शिशुः

कृत तद् वेषम् एनं च गृहीत्वा नगर अन्तरम्

इति धैर्यस्य मार्गो ऽयं न तारुण्यस्य सङ्गिनः

तस्यां देवकुले तस्मिन् तावत् कालं तथा एव तौ

एका सुरभिदत्ता आख्या ना अदृश्यत वर अप्सराः

अहं च मद् पतिः च इति युग्म त्रितयम् एव नौ

उपाध्याय गृहम् दूरं दूरे च आपद् गताः वयम्

अद्य पृष्टौ च वृत्तान्तं स च एष कथितो मया

राज्ञी राज्ञः कुल उचिता

ततस् च अयम् गृहीत्वा तां विप्रच्छन्नैः प्रयाणकैः

एहि प्रिये स एव अहम् पूर्व जन्म पतिः तव

अन्येद्युस् च अश्व पादात सारमेय मयीम् भुवम्

तस्मै प्रणम्य सर्वं ते शशंसुः तत् यथा कृतम्

बोधितो ऽसि मया वत्स युक्त्या प्राण भयम् स्वतः

पलायमानः च गजं तं दूरम् अपकृष्टवान्

युष्मद् आदिष्ट निधन श्रवणात् प्रभृति प्रभो

इति आलोच्य प्रतीहारं विसृज्य आनाययत् स तौ

आगात् शिथिलित ज्येन चापेन उज्जयिनीम् पुनः

ब्राह्मण्यम् अपि तत् प्राहुर् यद् राग आदि विवर्जनम्

धनी वितस्तादत्त आख्यः भिक्षु पूजा एक तत्परः

आत्मा अपि विस्मृतो भीत्या मम का तु अशने कथा

प्रायः पुरुष दोषेण न दूषयितुम् अर्हसि

कथा अन्तरे प्रसङ्गेन मन्त्रिणा जगदे नृपः

तदा च नभसो भ्रष्टां ज्वालां देवी ददर्श सा

द्वितीयः तु स चाण्डालो दृष्ट्वा तान् एव धीवरान्

राज्ञां च आखेटकम् अपि व्यायाम आदि कृते मतम्

एवं वणिज् सुतेन उक्ते स राजा निजगाद तम्

इयं तु स्वर्वधूः पापा हीन आसक्ता अपराधिनी

तद् दृष्ट्वा सहसा एव अहम् स संभ्रमम् अचिन्तयम्

सो ऽपि वृत्ति करीम् एकां धेनुं तेभ्यः समर्पयत्

देव पितृ अतिथि प्रत्त शेषम् प्रमितम् अश्नतोः

तपः च मेनकां दृष्ट्वा विश्वामित्रो न किं जहौ

कृतार्थः स वणिज् पुत्रः हृष्टः पितृ गृहम् ययौ

स्नान आदि यन्त्रणा हीनाः स्व काल अशन लोलुपाः

यद् आभोगः अब्धि गम्भीरः सपक्ष क्ष्माभृत् आश्रितः

भाति कण्टकितं शंभोः अपि उमा आलिङ्गितम् वपुः

तत्र अग्रे स्थापयित्वा तां शाखां तिर्यक् सु लाघवात्

किम् ईदृक् त्वं कृशीभूतः किं रुद्धं ते मया अशनम्

अथ सो ऽमरगुप्तेन तद् अभिप्राय वेदिना

इष्ट्वा देवान् पितॄन् भुक्त्वा तद् मांसम् विधिवत् च तत्

सह मन्त्रि सुतैः आसीत् राज पुत्रः तदा च सः

ईदृग् एव हि सर्वस्य जन्तोर् मृत्यु भयम् भवेत्

इति उक्ता भूभृता राज्ञी सा प्रसङ्गाद् उवाच तम्

कन्यायां मयि च अभ्यागात् एकः तत्र अतिथिः मुनिः

क्षणाद् एत्य च सा भर्त्रा बाला संभाविता सती

आरोहत् गुण नम्रेण रेजे सत् वंश जन्मना

योग्य भूमौ अटव्याम् तद् मृगयायाम् च दर्शय

यद् ब्राह्मणान् परित्यज्य श्रमणाञ् शश्वद् अर्चसि

त्रिजगत् क्षोभ शक्तेन रूपेण अप्सरसा हृतः

जन्तवः त्रिजगति अस्मिन् शुभ अशुभ फल आप्तये

कुण्डिन आख्ये पुरे पूर्वम् उपाध्यायस्य कस्यचित्

इति सा प्रेरिता तेन भर्त्रा राज्ञी जगाद तम्

यावद् गुरुः इव ज्ञानम् अपि स्वयम् उपादिशत्

तत्र प्रोत्खात खड्गेषु वृद्ध व्याघ्रेषु च व्यधात्

स च कुन्त्या इव दुर्वासा यत्नेन आराधितः मया

युद्ध अध्वनि न शस्यन्ते राजानो हि अकृत श्रमाः

ते च गत्वा अन्य देश स्थम् दुर्भिक्ष क्षाम कुक्षयः

अस्त्रेषु बाहु वीर्ये च स अवज्ञः अन्तर् अतप्यत

ब्राह्मणस्य अभवन् शिष्याः सप्त ब्राह्मण पुत्रकाः

विहार आस्पद लाभाय सर्वे अपि अधम जातयः

धर्म उपदेशात् देवेन कृती तावद् अहं कृतः