tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
स्निग्धो ऽकुशलान् निवारयति यस् तत् कर्म यन् निर्मलं सा स्त्री यातु विधायिनी स मतिमान् यः सद्भिर् अभ्यर्च्यते

ततो भगवत् आज्ञाम् मौलौ निधाय समुद्रेण तान्य् अण्डानि टिट्टिभाय समर्पितानि

अनुचित कार्य आरम्भः स्व जन विरोधः बलीयसा स्पर्धा

इदानीं सुहृद् भेदम् श्रोतुम् इच्छामः

अत एव अयम् दण्डनायकः क्रुद्ध एव गच्छति

ततः पुनर् गर्भवती वायसी वायसम् आह नाथ त्यज्यताम् अयं वृक्षः

अत्र अन्तरे संजीवको वदति देव अद्य हत मृगाणाम् मांसानि क्व

दमनको विहस्य आह मित्र तूष्णीम् आस्यताम्

अथ दण्डनायको ऽपि रन्तुं तत्र आगतः

अनुक्तम् अप्य् ऊहति पण्डितो जनः पर इङ्गित ज्ञान फलाः हि बुद्धयः

श्वा पिण्डदस्य कुरुते गज पुंगवः तु धीरं विलोकयति चाटु शतैः च भुङ्क्ते

उपर्य् उपरि पश्यन्तः सर्व एव दरिद्रति

पश्य सिंहो मद उन्मत्तः शशकेन निपातितः

न अग्निः तृप्यति काष्ठानां न आपगानाम् महोदधिः

ततः प्रातर् एव अनेन नापितेन स्व वधूः क्षुर भाण्डम् याचिता सती क्षुरम् एकं प्रादात्

अतिव्ययो ऽनपेक्षा च तथा अर्जनम् अधर्मतः

तस्य अग्रे पुनर् आगमनाय शपथं कृत्वा स्वामिनं निवेदयितुम् अत्र आगतः ऽस्मि

पश्य

दमनकः पृच्छति कथम् एतत्

दमनकः संजीवक समीपम् गत्वा अब्रवीत् अरे वृषभ एष राज्ञा पिङ्गलकेन अरण्य रक्षा अर्थम् नियुक्तः सेनापतिः करटकः समाज्ञापयति सत्वरम् आगच्छ

तथा चित्र तया अपि अहं चरण पद्मेन ताडित आगत्य स्व राष्ट्रे पतितः

उपायेन जयो यादृग् रिपोस् तादृङ् न हेतिभिः

उपांशु क्रीडितः ऽमात्यः स्वयं राजायते यतः

विस्मयः सर्वथा हेयः प्रत्यूहः सर्व कर्मणाम्

इत्य् आलोच्य तेन ग्रामं गत्वा विश्वासं कृत्वा दधिकर्ण नामा बिडालो यत्नेन आनीय मांस आहारम् दत्त्वा स्व कन्दरे स्थापितः

आज्ञा भङ्ग करान् राजा न क्षमेत सुतान् अपि

तद् अत्र प्रमाणं स्वामी

वर्धनं वा सम्मानं खलानां प्रीतये कुतः

राजा आह चिराद् दृष्टो ऽसि

अतो ऽहं ब्रवीमि उपायेन हि यत् शक्यम् इतेन हि यत् शक्यम् इत्यादि

तद् शिखर प्रदेशे घण्टाकर्णो नाम राक्षसः प्रतिवसति इति जन प्रवादः श्रूयते

ततस् तद् लावण्य गुण आकृष्टेन मया अपि तत् पश्चात् झम्पः दत्तः

अनन्तरं घण्टाकर्णः कुपितो मनुष्यान् खादति घण्टां च वादयति इति उक्त्वा सर्वे जना नगरात् पलायिताः

किं च

यतः

न परस्य अपराधेन परेषां दण्डम् आचरेत्

तथा च उक्तम्

ततष् टिट्टिभी शोक आर्ता भर्तारम् आह नाथ कष्टम् आपतितम्

सिंहो जम्बुकम् अङ्कम् आगतम् अपि त्यक्त्वा निहन्ति द्विपं सर्वः कृच्छ्र गतः ऽपि वाञ्छति जनः सत्त्व अनुरूपम् फलम्

क्षुद्र शत्रुः भवेद् यस् तु विक्रमान् न एव लभ्यते

दमनकः प्रहृष्ट मनाः विजयतां महा राजः शुभम् अस्तु सर्व जगन्ताम् इत्य् उक्त्वा यथासुखम् अवस्थितः

तेन अधुना अपि मम आहार दाने मन्द आदरः

उत्पन्नेषु च कार्येषु मतिर् यस्य न हीयते

आदित्सुश् च मणिं साधुः स्व दोषात् दुःखिता इमे

तत्र च आसन्न प्रसवा टिट्टिभी भर्तारम् आह नाथ प्रसव योग्य स्थानम् निभृतम् अनुसंधीयताम्

टिट्टिभो ऽवदद् भार्ये नन्व् इदम् एव स्थानं प्रसूति योग्यम्

स्वामिनं सर्व भावेन पर लोकम् अमायया

गच्छामि

तथा अपि निभृतं कृत्वा कथयामि

राजा घृणी ब्राह्मणः सर्व भक्षी स्त्री च अवज्ञा दुष्प्रकृतिः सहायः

अमात्यानाम् एष क्रमः

प्रथमो यो न तन् न अपि स किं जीवत्सु गण्यते

तद् अभिधीयताम्

राज्य लोभात् अहङ्काराद् इच्छतः स्वामिनः पदम्

शृणु

ततः सिंहो ऽपि क्षुधा पीडितः कोपात् तम् उवाच कुतस् त्वं विलम्ब्य समागतो ऽसि

तस्य धर्म अधिकारिणा कश्चिन् नापितो वध्यभूमिं नीयमानः कन्दर्पकेतु नाम्ना परिव्राजकेन साधु द्वितीयकेन न अयम् हन्तव्यः इत्य् उक्त्वा वस्त्र अञ्चलेन धृतः

पश्य

अथ संजीवको ब्रूते न एतत् उचितम्

पिङ्गलको ऽवदद् भद्र दमनक किम् एतत्

श्रुतेन किं यो न च धर्मम् आचरेत् किम् आत्मना यो न जित इन्द्रियः भवेत्
अत्र भय प्रस्तावे प्रज्ञा बलेन अहम् एनं स्वामिनम् आत्मीयं करिष्यामि

अन्यच् च

गर्दभो ब्रूते शृणु रे बर्बर याचते कार्य काले यः स किम्भृत्यः स किं सुहृत्

स्वर्णरेखाम् अहं स्पृष्ट्वा इत्यादि पठति

अधस् कृतस्य अपि तनूनपातो न अधस् शिखा याति कदाचिद् एव

राजा आह त्वया स दृष्टः

उदक अर्थी स्वामी पानीयम् अ पीत्वा किम् इति विस्मित इव तिष्ठति

पुरुष विशेषम् प्राप्ता भवन्त्य् अयोग्याश् च योग्याश् च

करटको ब्रूते शृणु रे बलीवर्द अलम् अनया शङ्कया

तथा च मद् संनिधाने श्रीमत् देव पादानाम् शक्तित्रय निन्दाम् कृत्वा राज्यम् एव अभिलषति

दमनकः पुनर् आह स्वगतम् अन्यथा राज्य सुखम् परित्यज्य स्थान अन्तरम् गन्तुं कथं मां सम्भाषसे

सत्य अनृता च परुषा प्रिय वादिनी च हिंस्रा दयालुर् अपि च अर्थ परा वदान्या

बन्धु स्त्री भृत्य वर्गस्य बुद्धेः सत्त्वस्य च आत्मनः

स एव दोषः

कुर्वन्न् अपि व्यलीकानि यः प्रियः प्रिय एव सः

अस्ति वाराणस्यां कर्पूरपटको नाम रजकः

वानरास् तां घण्टाम् अनुक्षणं वादयन्ति

एतावता मन्त्र भेदः जायते

स्वेदन अभ्यञ्जन उपायैः श्व पुच्छम् इव नामितम्

करटको ब्रूते यद्य् एवं तदा किम् पुनः स्वामि त्रासः तत्र एव किम् इति न अपनीतः

न कस्यचित् कश्चिद् इह स्वभावाद् भवत्य् उदारो ऽभिमतः खलो वा

मया पर लोक अर्थिना अवश्यम् तव हितम् आख्येयम्

आकारैर् इङ्गितैर् गत्या चेष्टया भाषणेन च

स्व जीविते अपि अविश्वासस् तेषां ये राज सेवकाः

अपाय संदर्शन जाम् विपत्तिम् उपाय संदर्शन जाम् च सिद्धिम्

पिशुनेन अति लुब्धेन जम्बुकेन विनाशितः

अपरं च

किंतु एतौ सर्वथा न मम वचन कारिणः

यतः

तथा हि सु अल्पम् अप्य् अतिरिच्यते

भूमि एक देशस्य गुण अन्वितस्य भृत्यस्य वा बुद्धिमतः प्रणाशः

मनुष्य जातौ तुल्यायां भृत्य त्वम् अति गर्हितम्

सम्पत्तयः पर अधीनाः सदा चित्तम् अनिर्वृत्तम्

बुद्धिर् यस्य बलं तस्य निर्बुद्धेस् तु कुतो बलम्

अयं तावत् स्वामी वाचि मधुरो विष हृदयः ज्ञातः

वायसो ऽवदद् अत्र आसन्ने सरसि राज पुत्रः प्रत्यहम् आगत्य स्नाति

अन्यच् च

अपरं च

वायसः कथयति

यतः

अनन्तरं स च सहज चपलतया महता प्रयत्नेन तं कीलकम् आकृष्टवान्

किम् तु यद् देवेन ज्ञातं तत् तथा

अपरं च

ततो नगर जनैः स मनुष्यः खादितो दृष्टः प्रतिक्षणं घण्टा रवः च श्रूयते

आज्ञाभङ्गो नरेन्द्राणां ब्राह्मणानाम् अनादरः

यथा अभिलषितम् अनुष्ठीयताम् इति

यतः

विष दग्धस्य भक्तस्य दन्तस्य चलितस्य च

न दानेन न मानेन न आर्जवेन न सेवया

सम्प्रति वनम् इदम् अपूर्व सत्त्व अधिष्ठितम् अतो ऽस्माकं त्याज्यम्

करटको गच्छन् दमनकम् आह सखे किं शक्ति अप्रतीकारः भय हेतुः अशक्य प्रतीकारः वा इति न ज्ञात्वा भय उपशमम् प्रतिज्ञाय कथम् अयं महा प्रसादः गृहीतः

अ पृष्टः तस्य न ब्रूयाद् यश् च न इच्छेत् पराभवम्

प्रस्ताव सदृशम् वाक्यं सद्भाव सदृशम् प्रियम्

इदानीं यथा अभिमतम् ब्रूहि

अपरं च

एतत् श्रुत्वा पिङ्गलकः स भयम् स आश्चर्यम् मत्वा तूष्णीं स्थितः

अतो ऽहं ब्रवीमि

वरं प्राण परित्यागः शिरसा वा अपि कर्तनम्

चिरं न सहते स्थातुं परेभ्यो भेद शङ्कया

राज कार्य परिध्वंसी मन्त्री दोषेण लिप्यते

मौनान् मूर्खः प्रवचन पटुः वातुलो जल्पको वा क्षान्त्या भीरुर् यदि न सहते प्रायशो न अभिजातः

दमनको ब्रूते उपायः क्रियताम्

वायसी विहस्य आह कथम् एतत्

तथा हि

अनेन हेतुना विस्मितो ऽस्मि

दमनको ब्रूते यदि अपि मया सेवकेन श्रीमत् देव पादानाम् न किंचित् प्रयोजनम् अस्ति तथा अपि प्राप्त कालम् अनुजीविना सांनिध्यम् अवश्यं कर्तव्यम् इत्य् आगतो ऽस्मि

यदि संजीवक व्यसन आदेः ऽविज्ञापितो ऽपि स्वामी न निवर्तते तद् ईदृशे भृत्ये न दोषः

एकदा घण्टाम् आदाय पलायमानः कश्चिच् चौरो व्याघ्रेण व्यापादितः

गच्छामि

तद् अवश्यं समारब्धं महता प्रयत्नेन संपादनीयम्

किंच
पिङ्गलकः स आदरम् आह अथ भवान् किं वक्तुम् इच्छति

आदिष्टो न विकल्पेत स राज वसतिम् वसेत्

मनाग् अपि न भिद्येत तद् भिन्नं न प्ररोहति

यतः

अत्र च अति कान्ते दिवसे गोप गृहे सुप्तः सन्न् अपश्यम्

जनं जनपदा नित्यम् अर्चयन्ति नृप अर्चितम्

तत्र वर्धमानो नाम वणिज् निवसति

यतः

सिंहो ब्रूते भद्र महती शङ्का मां बाधते

दमनको ब्रूते देव

यथा स्वामी जागरिष्यति

जल बिन्दु निपातेन क्रमशः पूर्यते घटः

त्वम् अस्मदीय प्रधाना अमात्य पुत्रः इयन्तं कालं यावत् कुतो ऽपि खल वाक्यात् न आगतः ऽसि

इत्य् उक्त्वा दीर्घः निःश्वस्य उपविष्टः

यः कुर्यात् सचिव आयत्ताम् श्रियं तद् व्यसने सति

परिक्षीयत एव असौ धनी वैश्रवण उपमः

अथ कनक सूत्र अनुसरण प्रवृत्तैः राज पुरुषैः तत्र तरु कोटरे कृष्ण सर्पः दृष्टो व्यापादितश् च

मुकुटे रोपितः काचश् चरण आभरणे मणिः

मतिर् एव बलाद् गरीयसी यद् अभावे करिणाम् इयं दशा

ततः केसर अग्रम् लूनं दृष्ट्वा कुपितो विवर अन्तर्गतम् मूषिकम् अलभमानो ऽचिन्तयत्

दमनक आह किं ब्रवीमि मन्दभाग्यः

यदि अपि चिरेण अवधीरितस्य देव पादैः मे बुद्धि नाशः शक्यते तद् अपि न शङ्कनीयम्

युध्यमानस् तदा प्राज्ञो म्रियते रिपुणा सह

ततः करालया नाम कुट्टन्या विमृश्य अन् अवरः ऽयं घण्टा नादः

एतज् ज्ञात्वा यथा च अयम् मम आयत्तः भविष्यति

अन्यच् च

अपरं च

पराभवं परिच्छेत्तुं योग्य अयोग्यम् च वेत्ति यः

संजीवको ब्रूते कथम् एतावन् मांसं ताभ्यां खादितम्

अथ कदाचित् तस्य सिंहस्य भ्राता स्तब्धकर्ण नामा सिंहः समागतः

किं च

यतः

अपि च

यात्य् अधो ऽधः व्रजत्य् उच्चैर् नरः स्वैर् एव कर्मभिः

तथा अपि अहं दूराद् एव दृष्ट्वा सखीं प्रस्थाप्य स आदरम् सम्भाषितः

दमनकः पुनर् आह अलम् विषादेन

एहि गच्छ पत उत्तिष्ठ वद मौनं समाचर

अनन्तरं तस्य भर्ता गोपो गोष्ठात् समागतः

एतं च जानाति

तत्र गतश् च मन्दं मन्दम् उपसर्पन् विस्मितम् इव आत्मानम् अदर्शयत्

अतो ऽहं ब्रवीमि बुद्धिर् यस्य इत्यादि

यतः

अपरं च

यतः

प्रणमत्य् उन्नति हेतोः जीवित हेतोः विमुञ्चति प्राणान्

सम्पदा भवति सु अल्पया अपि यः

यतः

विद्या फलम् व्यसनिनः कृपणस्य सौख्यं राज्यं प्रमत्त सचिवस्य नराधिपस्य

वर्धमानो महान् स्नेहो मृगेन्द्र वृषयोः वने

तत्र बलवान् वानर यूथः क्रीडन्न् आगतः

स्वेदितो मर्दितश् च एव परिवेष्टितः

सो ऽचिन्तयत्

ततो यदा असौ न किंचिद् अपि ब्रूते तदा क्रुद्धो गोपः दर्पात् मम वचसि प्रत्युत्तरम् अपि न ददासि इत्य् उक्त्वा कोपेन तेन कर्तरिकाम् आदाय अस्याः नासिका छिन्ना

स निस्तरति दुर्गाणि गोपी जार द्वयम् यथा

अधो ऽधः पश्यतः कस्य महिमा न उपचीयते

दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्यश् च उत्तर दायकः

अन्यच् च

फलं पुनस् तद् एव स्याद् यद् विधेर् मनसि स्थितम्

वायसो ब्रूते अलम् अनया शङ्कया

करोतु नाम नीति ज्ञः व्यवसायम् इतस् ततः

तत्र करटकस् तरु तले स आटोपम् उपविष्टः

स विषीदति चीत्काराद् गर्दभस् ताडितो यथा

पिता वा यदि वा भ्राता पुत्री वा यदि वा सुहृत्

तेन असौ पञ्चत्वम् अगमत्

तद् भद्र अनुजानीहि माम्

एतावज् जन्म साफल्यम् देहिनाम् इह देहिषु

दमनकः कथयति अस्ति द्वारवत्यां पुर्यां कस्यचिद् गोपस्य वधूर् बन्धकी

यदि तथा भवति तर्हि किम् अनेन स्वामि चेष्टा निरूपणेन नः

तेन च तत्र सिंहेन अन् अनुभूत पूर्वकम् अकाल घन गर्जितम् इव संजीवक नर्दितम् अश्रावि

एषा चित्र गता स्वर्णरेखा नाम विद्याधरी न कदाचित् स्प्रष्टव्या

करटको ब्रूते तथा अपि अ प्राप्ते प्रस्तावे न वक्तुम् अर्हसि

न अकाले म्रियते जन्तुर् विद्धः शर शतैः अपि

अचिरेण एव ये तुष्टाः पूरयन्ति मनोरथान्

यतः

आज्ञाम् अ वितथाम् कुर्याद् यथाशक्ति महीपतेः

अपरं च नियोग प्रस्तावे यन् मया श्रुतं तत् कथ्यते

यतः

न तु स्वामि पद अवाप्ति पातक इच्छोः उपेक्षणम्

यतः

मुखम् एव वार्तां कथयति
तत एकदा रहसि तया उक्तम् स्वामिन् स्व इच्छया सर्वम् इदम् उपभोक्तव्यम्

परोक्षे अपि गुण श्लाघा स्मरणं प्रिय वस्तुभिः

अबुधैर् अर्थ लाभाय पण्य स्त्रीभिः इव स्वयम्

संजीवको ब्रूते ज्ञायतां किम् अस्ति न अस्ति वा

किम् तु

महान् एव असौ देवं द्रष्टुम् इच्छति

एतच् च राज्ञः प्रधानं दूषणम्

यदि प्रसादो भवति तदा वयम् एव भवत् आहाराय प्रत्यहम् एकैकं पशुम् उपढौकयामः

दोष भीत्याः अनारम्भस् तत् कापुरुष लक्षणम्

तन् मया कर्तव्यम्

निपीडिता वमन्त्य् उच्चैर् अन्तः सारम् महीपतेः

स्थान एव नियोज्यन्ते भृत्याश् च आभरणानि च

शब्द हेतुम् परिज्ञाय कुट्टनी गौरवं गता

अपि च

प्रमदा जन विश्वासः मृत्योर् द्वाराणि चत्वारि

अनन्तरं सा गोपी तथा कृत्वा आत्मानम् बद्ध्वा स्थिता

स्तब्धकर्णो ब्रूत एतत् सर्वम् अनुचितं सर्वथा

एतत् श्रुत्वा संजीवकः परं विषादम् अगमत्

एतत् सर्वं श्रुत्वा समुद्रेण अपि यत् शक्ति ज्ञान अर्थम् तद् अण्डानि अवहृतानि

प्रतिवाचम् अदत्त केशवः शपमानाय न चेदि _

अहित हित विचार शून्य बुद्धेः श्रुति समयैः बहुभिर् बहिष्कृतस्य

नियुक्तः क्षत्रियो द्रव्ये खड्गं दर्शयते ध्रुवम्

यतः

दमनको ब्रूते तथा अपि स्वामि चेष्टा निरूपणम् सेवकेन अवश्यम् करणीयम्

कस्मिंश्चित् तरौ वायस दम्पती निवसतः

जीविते यस्य जीवन्ति विप्रा मित्राणि बान्धवाः

इति दमनकेन संतोषितः पिङ्गलकः स्वां प्रकृतिम् आपन्नः सिंहासने समुपविष्टः

न साध्यः स्यात् समृद्धः सर्व एव हि

अन्यच् च

दुर्जन गम्याः नार्यः प्रायेण अपात्र भृत् भवति राजा

गुण आश्रयम् कीर्ति युतम् च कान्तं पतिं रति ज्ञम् स धनम् युवानम्

कल्याण वचनम् ब्रूयाद् अ पृष्टः ऽपि हितो नरः

कुट्टनी च घण्टां गृहीत्वा नगरम् आगता सर्व जन पूज्या अभवत्

ययोर् एव समं वित्तं ययोर् एव समं बलम्

दूराद् उच्छ्रित पाणिः आर्द्र नयनः प्रोत्सारित अर्धासनः गाढ आलिङ्गन तत्परः प्रिय कथा प्रश्नेषु दत्त आदरः

दमनको ब्रूते शृणु

स च एकदा पिपासा आकुलितः पानीयं पातुं यमुना कच्छम् अगच्छत्

स गुणस् तेन गुणिना रक्ष्यः संवर्धनीयश् च

राजा आह कथम् एतत्

संजीवकः पुनर् निःश्वस्य कष्टं भोः कथम् अहं सस्य भक्षकः सिंहेन निपातयितव्यः

तदा उद्यम समर्थानाम् उत्साहः परिहीयते

निमित्तम् उद्दिश्य हि यः प्रकुप्यति ध्रुवं स तस्य अपगमे प्रसीदति

ततस् तौ संजीवकं कियद् दूरे संस्थाप्य पिङ्गलक समीपम् गतौ

अन्यच् च

अन्यच् च

ब्रह्म हा अपि नरः पूज्यो यस्य अस्ति विपुलं धनम्

अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रम् आत्म वशम् नयेत्

यदि च प्राप्त अवसरेण अपि मया मन्त्रो न वक्तव्यस् तदा मन्त्रि त्वम् एव मम अन् उपपन्नम्

दमनकः कथयति

इति घोषयति इव डिण्डिमः करिणो हस्तिपक आहतः क्वणन्

ब्राह्मणः क्षत्रियो बन्धुर् न अधिकारे प्रशस्यते

तयोश् च अपत्यानि तद् कोटर अवस्थितेन कृष्ण सर्पेण खादितानि

मोषणं दूर संस्थानाम् कोश व्यसनम् उच्यते

अथ गच्छतस् तस्य सुदुर्ग नाम्नि महा अरण्ये संजीवको भग्न जानुः निपतितः

पृष्ठतः सेवयेद् अर्कं जठरेण हुताशनम्

स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को वा अस्ति राज्ञां प्रिया

अश्वः शस्त्रं शास्त्रं वीणा वाणी नरश् च नारी च

आरोप्यते शिला शैले यत्नेन महता यथा

अव्यापारेषु व्यापारं यो नरः कर्तुम् इच्छति

तथा कृत्वा पुनः सुप्तो गोपो निद्राम् उपगतः

निमग्नस्य पयस् राशौ पर्वतात् पतितस्य च

शब्द मात्रात् न भेतव्यम् अ ज्ञात्वा शब्द कारणम्

तथा च उक्तम्

अन्यच् च

अन्यच् च

दमनकः पुनर् आह देव सर्व अमात्य परित्यागम् कृत्वा एकः एव अयम् यत् त्वां सर्व अधिकारी कृतः

यतः

धन हीनः स्व पत्न्या अपि त्यज्यते किं पुनः परैः

अनाहूतो विशेद् यस् तु अ पृष्टः बहु भाषते

राजा आह दमनक करटकौ जानीतः

अन्यच् च

निर्विण्णस्य पदं करोति हृदये तस्य स्वतन्त्र स्पृहा स्वातन्त्र्य स्पृहया ततः स नृपतेः प्राणान् अभिद्रुह्यति
तथा च श्रुतो मया अपि महान् अपूर्व शब्दः

एवम् उक्त्वा संजीवक समीपम् गतः

तस्य प्राङ्गणे गर्दभो बद्धस् तिष्ठति

अयं त्व् अपूर्व प्रतिमा विशेषः यः सेव्यमानो रिपु ताम् उपैति

तदा अपि आवयोः किम् अनया विचारणया

तत् किं मर्कटा घण्टां वादयन्ति इति स्वयं विज्ञाय राजा विज्ञापितो देव यदि कियद् धन उपक्षयः क्रियते तदा अहम् एनं घण्टाकर्णं साधयामि

वक्ता श्रोता च यत्र अस्ति रमन्ते तत्र सम्पदः

पश्य

समे निम्न उन्नतानि इव चित्र कर्म विदः जनाः

पिङ्गलको अवदत् भद्रम् उक्तं त्वया

नहि दोषो मणेर् अस्ति किम् तु साधोर् अविज्ञता

दमनको ब्रूते अनुजीविनां कुतः कुशलम्

लोके गुरु त्वम् विपरीततां वा स्व चेष्टितानि एव नरं नयन्ति

यतः

एकत्र राज विश्वासः नश्यत्य् अन्यत्र बान्धवः

सम्प्रति यथा कर्तव्यं ब्रूहि

आपद् निकष पाषाणे नरो जानाति सारताम्

फलन्त्य् अमृत सेके अपि न पथ्यानि विष द्रुमाः

यतो ऽयं चिरान् निर्वृतो मम उपयोगम् न जानाति

दमनको ब्रूते मित्र मा भैषीः न अहम् अ प्राप्त अवसरम् वचनं वदिष्यामि

संजीवको ब्रूते तद् अभय वाचम् मे यच्छ
ततः प्रभृति ते देवान् मनुष्यान् सह जङ्गमान्

मद् आज्ञा लङ्घनम् यस्मात् मारुतेन समं त्वया

ततः कामयमानेन मित्रेण आहूय सा उर्वशी

मुनि व्रत हिंसा आदि परिगृह्य त्वया कृतम्

अगस्त्य इति शान्त आत्मा बभूव ऋषि सत्तमः

स्नानं शुक्ल तिलैः तद्वत् शुक्ल माल्य अम्बरः गृही

विदेहः त्वम् भवस्व इति ततस् तेन अपि असौ मुनिः

प्रक्षिप्तम् अथ संजातौ द्वौ एव मुनि सत्तमौ

उक्ता मां रमयस्व इति बाढम् इति अब्रवीत् तु सा

यस्मात् जीव निकायस्य महतः संक्षयो भवेत्

नाना भक्ष्य फलैः युक्तम् ताम्र पात्र समन्वितम्

ततस् अस्य वर दाः सर्वे बभूवुः शंकर आदयः

यावदायुस् च यः कुर्यात् परम् ब्रह्म अधिगच्छति

स भार्यः संवृतो विप्रैः तपः चक्रे सु दुश्चरम्

सप्तरात्र उदयम् एतत् अस्य दातव्यम् एतत् सकलम् नरेण

स सप्त लोक अधिपतिः पर्यायेण भविष्यति

मित्रावरुणयोः वीर्यात् वसिष्ठस्य अनुजः अभवत्

तदा काम मधु स्त्रीणाम् विषादम् अगमत् गणः

न काम माधवाभ्याम् च विषयान् प्रति चुक्षुभे

विधानं यत् अगस्त्यस्य पूजने तत् वदस्व मे

रत्न वल्लभैः देवेश लङ्का वासिन् नमः अस्तु ते

एवं वर्ष सहस्राणि वीराः पञ्च च सप्त च

अनेन विधिना यः तु पुमान् अर्घ्यम् निवेदयेत्

संपीड्य च मुनीन् सर्वान् प्रविशन्ति पुनर् जलम्

वैमानिको भविष्यामि दक्षिण अचल वर्त्मनि

लोकान् आप्नोति सप्त अर्घान् यः प्रयच्छति

ईश्वर उवाच

जल कुम्भे ततो वीर्यं मित्रेण वरुणेन च

तस्मात् अर्घः प्रदातव्यो हि अगस्त्यस्य सदा बुधैः

कथम् अर्घ प्रदानम् तु कर्तव्यं तस्य वै विभो

ततः कालेन महता तारकाद् अतिपीडितम्

श्वेतां च दद्यात् यदि शक्तिः अस्ति रौप्यैः खुरैर् हेम मुखाम् स वत्साम्

इमं लोकं स च आप्नोति रूप आरोग्य समन्वितः

लोपामुद्रा पतिः श्रीमान् यः असौ तस्मै नमो नमः

आदिदेश चिराद् अम्बुनिधिः एष विशोष्यताम्

यदा न गीत वाद्येन न अङ्गराग आदिना हरिः

तस्यै मानुष लोके त्वं गच्छ सोम सुत आत्मजम्

नारद उवाच

काश पुष्प प्रतीकाशैः वह्नि मारुत सम्भवैः

होमं कृत्वा ततः पश्चात् वर्जयेत् मानवः फलम्

तौ ऊचतुः ततस् शक्रम् उभौ शम्बरसूदनम्

यावत् ब्रह्म सहस्राणाम् पञ्चविंशति कोटयः

उवाच इदम् वचो रोषात् निर्दहन् इव पावकम्

तपसा तस्य भीतेन विघ्न अर्थम् प्रेषितौ उभौ

विन्ध्य वृद्धि क्षय करैः मेघ तोय विष अपहैः

जगन्त् वीक्ष्य स कोपेन पीतवन् वरुणालयम्

ईश्वर उवाच

शक्रेण माधव अनङ्गौ अप्सरस् गण संयुतौ

निमिः नाम सह स्त्रीभिः पुरा द्यूतम् अदीव्यत

संक्षुब्धाः तु तया देवाः तौ तु देव वरौ उभौ

पुरा पुराणपुरुषः कदाचिद् गन्धमादने

अन्योन्य शापात् च तयोः विगते इव चेतसी

धर्म अर्थ शास्त्र हितम् शत्रुं प्रति विभावसो

निवसन्ति सुरश्रेष्ठ स कथं नाशम् अर्हति

मित्रावरुणयोः पुत्र कुम्भ योने नमस् अस्तु ते

यावत् समाः सप्त दश अथवा स्युः अथ ऊर्ध्वम् अपि अत्र वदन्ति केचित्

द्वितीयेन भुवर्लोकं स्वर्ग लोकम् ततः परम्

ईश्वर उवाच

मतिम् अपि च ददाति सः अपि विष्णोः भवन गतः परिपूज्यते अमर ओघैः

अप्सरोभिः समक्षं हि देवानाम् अब्रवीत् हरिः

सम्भूतः स कथं भ्राता वसिष्ठस्य अभवत् मुनिः

जल दुर्ग बलात् ब्रह्मन् पीडयन्ति जगत्त्रयम्

अथ ब्रह्मण आदेशात् लोचनेषु अवसत् निमिः

संक्षोभाय ततस् तेषाम् स्व ऊरु देशान् नर अग्रजः

स्थापयेत् अव्रणम् कुम्भं माल्य वस्त्र विभूषितम्

भूत्वा धर्म सुतः विष्णुः चचार विपुलं तपः

इह लोके शुभं रूपम् आयुः सौभाग्यम् एव च

नारद उवाच

उर्वशी इति च नाम्ना इयम् लोके ख्यातिं गमिष्यति

चतुर् मुखम् कुम्भ मुखे निधाय धान्यानि सप्त अम्बर संयुतानि

तारकः कमलाक्षः च कालदंष्ट्रः परावसुः

निर्दग्धेषु ततस् तेन दानवेषु सहस्रशः

अवाप्तौ एक देहेन कुम्भात् जन्म तपोधन

निमेषाः स्युः च लोकानां तद् विश्रामाय नारद

ततः श्वेतः चतुर् बाहुः सः अक्षसूत्र कमण्डलुः
अस्य योजन मात्रे अपि जीव कोटि शतानि च

आदिष्टः पुरुहूतेन विनाशाय सुरद्विषाम्

जन्म कुम्भात् अगस्त्यस्य कथं स्यात् पुरसूदनैः

अङ्गुष्ठ मात्रम् पुरुषं तथा एव सौवर्णम् अत्यायत बाहु दण्डम्

अशक्या इति ते अपि अग्नि मारुताभ्याम् उपेक्षिताः

उवाच वरुणः चित्तम् मयि संन्यस्य गम्यताम्

प्रत्यूष समये विद्वाः कुर्यात् अस्य उदये निशि

अप्सरा इति सामान्या देवानाम् अब्रवीत् हरिः

पञ्चरत्न समायुक्तम् घृत पात्र समन्वितम्

तस्मात् एकेन वपुषा मुनि रूपेण मानुषे

महेश्वर उवाच

जग्मतुः शाप नाशाय ब्रह्माणं जगतः पतिम्

राजपुत्रि महाभागे ऋषि पत्नि वरानने

तपः सत्यं च सप्ता एते देव लोकाः प्रकीर्तिताः

न धर्म अधर्म संयोगम् प्राप्नुवन्ति अमराः क्वचित्

तस्मात् न पापम् अद्य आवाम् करवाव पुरंदर

भविष्यति उदधिः वह्ने तदा देव त्वम् आप्स्यसि

पर्यायेण तु सर्वेषाम् आधिपत्यम् कथं भवेत्

तत्र अन्तरे अभ्याजगाम वसिष्ठो ब्रह्म सम्भवः

भूर्लोकः अथ भुवर्लोकः स्वर्लोकः अथ महर् जनः

अम्भः सामुद्रम् आविश्य संनिवेशम् अकुर्वत

गतायां बाढम् इति उक्त्वा मित्रः शापम् अदात् तदा

भवतोः तु विशेषेण माहात्म्यं च अधितिष्ठतोः
अङ्गेषु आभरणम् करोति बहुशः पत्रे अपि संचारिणि प्राप्तम् त्वाम् परिशङ्कते वितनुते शय्याम् चिरम् ध्यायति

हरिः इति वदति सखीम् अनुवारम्

रसिक जनम् तनुताम् अति मुदितम्

भवति विलम्बिनि विगलित लज्जा

नाथ हरे सीदति राधा वासगृहे

पतति पदानि कियन्ति चलन्ती

मधुरिपुः अहम् इति भावना शीला

हरिः उपगतः इति तिमिरम् अनल्पम्

नाथ हरे सीदति राधा वासगृहे

विलपति रोदिति वासकसज्जा

विहित विशद बिस किसलय वलया

विपुल पुलक पालिः अन्तर् जनित जडिम काकु व्याकुलम् व्याहरन्ती

मुहुः अवलोकित मण्डन लीला

तद् अधर मधुर मधूनि पिबन्तम्

नाथ हरे सीदति राधा वासगृहे

अथ ताम् गन्तुम् अशक्ताम् चिरम् अनुरक्ताम् लता गृहे दृष्ट्वा

नाथ हरे सीदति राधा वासगृहे

त्वद् अभिसरण रभसेन वलन्ती

नाथ हरे सीदति राधा वासगृहे

श्री जयदेव कवेः इदम् उदितम्

पश्यति दिशि दिशि रहसि भवन्तम्

श्लिष्यति चुम्बति जलधर कल्पम्

जीवति परम् इह तव रति कलया
वह अभ्रे लिहः

लिटः कानज् वा

विदि भिदि छिदेः कुरच्

उग्रम्पश्य इरम्मद पाणिन्धमाः च

पूङ् यजोः शानन्

सु कर्म पाप मन्त्र पुण्येषु कृञः

भाषायां सद वस श्रुवः

हरतेर् अन् उद्यमने ऽच्

अग्नौ चेः

व्रते

ऋत्विज् दधृष् स्रज् दिश् उष्णिह् अञ्चु युजि क्रुञ्चाम् च

जि दृ क्षि वि श्रि इण् वम अ व्यथ अभि अम परि भू प्र सूभ्यः च

राजनि युधि कृञः

मनः

लटः शतृ शानचौ अ प्रथमा समान अधिकरणे

आशिते भुवः करण भावयोः

दृशेः क्वनिप्

आ तः अन् उपसर्गे कः

न शब्द श्लोक कलह गाथा वैर चाटु सूत्र मन्त्र पदेषु

न यः

लष पत पद स्था भू वृष हन कम गम शॄभ्यः उकञ्

कर्मणि इनिर् विक्रियः

आशिषि हनः

अनुदात्त इतः च ह ल् आदेः

कुमार शीर्षयोः णिनिः

मित नखे च

छन्दसि लिट्

गमश् च

चलन शब्द अर्थात् अकर्मकाद् युच्

सर्व कूल अभ्र करीषेषु कषः

नमि कम्पि स्मि अ जस कम हिंस दीपः रः

न यदि

तुन्द शोकयोः परिमृज अपनुदोः

अदो अन् अन्ने

गत्वरश् च

तृन्

अर्हः प्रशंसायाम्

एजेः खश्

विन्दुर् इच्छुः

भिक्षा सेना दायेषु च

दाप् नी शस यु युज स्तु तुद सि सिच मिह पत दश नहः करणे

सृ घसि अदः क्मरच्

आ तः मनिन् क्वनिप् वनिपः च

क्वसुश् च

त्रसि गृधि धृषि क्षिपेः क्नुः

जीर्यतेर् अतृन्

कर्तरि च ऋषि देवतयोः

लट् स्मे

ञि इतः क्तः

विधु अरुषोः तुदः

क्षेम प्रिय मद्रे 'ṇ च

हव्ये अन् अन्तर् पादम्

समि ख्यः

ताच्छील्य वयः वचन शक्तिषु चानश्

फलेग्रहिर् आत्मम्भरिश् च

विज् उपे छन्दसि

अ मनुष्य कर्तृके च

उपेयिवान् अनाश्वान् अनूचानश् च

णेश् छन्दसि

क्याच् छन्दसि

स्थः क च

लक्षणे जाया पत्योः टक्

कर्मण्य् अग्नि आख्यायाम्

ह्वा वा अमः च

भुवश् च

सूद दीप दीक्षः च

सुञो यज्ञ संयोगे

जन सन खन क्रम गमः विट्

भञ्ज भास मिदः घुरच्

वर्तमाने लट्

क्विप् च

चरेष् टः

प्रे लप सृ द्रु मथ वद वसः

मेघ ऋति भयेषु कृञः

करणे यजः

ब्रह्म भ्रूण वृत्रेषु क्विप्

यज जप दशाम् यङः

प्रे दा ज्ञः

द्विषत् परयोः तापेः

अपे क्लेश तमसोः

शमि धातोः सञ्ज्ञायाम्

अ परोक्षे च

त्यद् आदिषु दृशो अन् आलोचने कञ् च

आत्म माने खश् च

सन् आ शंस भिक्षः उः

तौ सत्

परिमाणे पचः

न न्वोः विभाषा

अनौ कर्मणि

स्तम्ब शकृतोः इन्

सम् पृच अनु रुध आङ् यम आङ् यस परि सृ सम् सृज परि देवि सम् ज्वर परि क्षिप परि रट परि वद परि दह परि मुह दुष द्विष द्रुह दुह युज आ क्रीड वि विच त्यज रज भज अति चर अप चर आ मुष अभि आ हनः च

परोक्षे लिट्

कर्तर्य् उपमाने

पाणिघ ताडघौ शिल्पिनि

दिवा विभा निशा प्रभा भास् कार अन्त अनन्त आदि बहु नान्दी किम् लिपि लिबि बलि भक्ति कर्तृ चित्र क्षेत्र सङ्ख्या जङ्घा बाहु अहः यद् तद् धनुः अरुःषु

भियः क्रु क्लुकनौ

अन् अद्यतने लङ्

शॄ वन्द्योः आरुः

उपसर्गे च सञ्ज्ञायाम्

दा धेट् सि शद सदः रुः

दुहः कब् घश् च

स्पृहि गृहि पति दयि निद्रा तन्द्रा श्रद्धाभ्यः आलुच्

द्विषो अ मित्रे

सञ्ज्ञायां भृ तॄ वृ जि धारि सहि तपि दमः

शम् इति अष्टाभ्यो घिनुण्

अ सूर्य ललाटयोः दृशि तपोः

मति बुद्धि पूजा अर्थेभ्यः च

शक्तौ हस्ति कपाटयोः

सुपि स्थः

जागुर् ऊकः

अपे च लषः

सुप्य् अ जातौ णिनिस् ताच्छील्ये

निष्ठा

सम्बोधने च

कव्य पुरीष पुरीष्येषु ञ्युट्

भजो ण्विः

अभिज्ञा वचने लृट्

पुवः सञ्ज्ञायाम्

सोमे सुञः

अन्येष्व् अपि दृश्यते

भुवः सञ्ज्ञा अन्तरयोः

छन्दसि वन सन रक्षि मथाम्

देवि क्रुशोः च उपसर्गे

भ्राज भास धुर्वि द्युत ऊर्जि पॄ जु ग्राव स्तुवः क्विप्

कर्मणि हनः

पूः सर्वयोः दारि सहोः

बहुलं छन्दसि

कृञो हेतु ताच्छील्य आनुलोम्येषु

स्तम्ब कर्णयोः रमि जपोः

पञ्चम्याम् अ जातौ

स्वपि तृषोः नजिङ्

विभाषा स आकाङ्क्षे

निन्द हिंस क्लिश खाद विनाश परि क्लिश परि रट परि वादि वि आ भाष असूयः वुञ्

कर्तरि भुवः खिष्णुच् खुकञौ

प्र जोः इनिः
वि प्र सम्भ्यः ड्व् अ सञ्ज्ञायाम्

छन्दसि सहः

मन्त्रे श्वेत वह उक्थ शस् पुरस् डाशः ण्विन्

वौ कष लस कत्थ स्रम्भः

क्रव्ये च

अलंकृञ् निराकृञ् प्रजन उत्पच उत्पत उन्मद रुचि अपत्रप वृतु वृधु सह चरः इष्णुच्

सहे च

यश् च यङः

सप्तम्यां जनेर् डः

अवे यजः

अन्येभ्यो ऽपि दृश्यन्ते

पूर्वे कर्तरि

इण् नश् जि सर्तिभ्यः क्वरप्

उदि कूले रुजि वहोः

लक्षण हेत्वोः क्रियायाः

पुरस् अग्रतस् अग्रेषु सर्तेः

वाचि यमो व्रते

हरतेर् दृति नाथयोः पशौ

आ दृ गम हन जनः कि किनौ लिट् च

आढ्य सुभग स्थूल पलित नग्न अन्ध प्रियेषु च्वि अर्थेषु अ च्वौ कृञः करणे ख्युन्
ईश्वरः सर्व निर्माता न इह अन्ये इति निश्चयी

तया हीनः सुखी शान्तः सर्वत्र गलित स्पृहः

भाव अभाव विकारः च स्वभावाद् इति निश्चयी

तृप्तः स्वस्थ इन्द्रियः नित्यं न वाञ्छति न शोचति

निर्विकल्पः शुचिः शान्तः प्राप्त अ प्राप्त विनिर्वृतः

आपदः सम्पदः काले दैवाद् एव इति निश्चयी

कैवल्यम् इव सम्प्राप्तो न स्मरत्य् अकृतं कृतम्

अन्तर् गलित सर्व आशः शान्तः क्वापि न सज्जते

निर्विकारो गत क्लेशः सुखेन एव उपशाम्यति

साध्य आदर्शी निरायासः कुर्वन्न् अपि न लिप्यते

सुख दुःखे जन्म मृत्यू दैवाद् एव इति निश्चयी

निर्वासनः स्फूर्ति मात्रः न किंचिद् इव शाम्यति

न अहम् देहो न मे देहो बोधो ऽहम् इति निश्चयी

आ ब्रह्म स्तम्ब पर्यन्तम् अहम् एव इति निश्चयी

चिन्तया जायते दुःखं न अन्यथा इह इति निश्चयी

अष्टावक्र उवाच
तत् स ब्रह्मणा शमयांचकार

शान्तिः वै भेषजम् आपः

शमयति एव एनत् तत्

इन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामि इति नाभिम् अन्ततस् अभिमृशते

तत् तस्मै परिजह्रुः

अथ उ यम् यम् कामम् ऐच्छन् तम् तम् एतैः अयनैः आपुः अन्नाद्यम् आग्रयणेन

इन्द्रः वै देवानाम् ओजिष्ठः बलिष्ठः तस्मै एनत् परिहरत इति

अग्निः वै अन्नानाम् शमयिता

देवान् मनुष्यान् असुरान् इति अग्निहोत्रेण दर्शपूर्णमासाभ्याम् इन्द्रम् असृजत

शमयति एव एनत् तत्

इन्द्रः हि एव एनत् शमयांचकार

अथ एनत् प्रतिगृह्णाति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे अश्विनोः बाहुभ्याम् पूष्णः हस्ताभ्याम् प्रतिगृह्णामि इति

तत् आहुः कस्मात् अयनानि इति

प्रजापतिः ह यज्ञम् ससृजे

तत् प्रतीक्षते मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रतीक्षे इति

शान्तिः एव एषा भेषजम् यज्ञे क्रियते

अथ प्राणान् संमृशते

तस्मात् आह इन्द्रः ब्रह्मा इति

ततस् आदाय प्राश्नाति अग्नेः त्वा आस्येन प्राश्नामि इति

अथ अपः अन्वाचामति शान्तिः असि इति

सः अग्न्याधेयेन एव रेतः असृजत

गमनानि एव भवन्ति कामस्य कामस्य स्वर्गस्य च लोकस्य

पृथिवी वै अन्नानाम् शमयित्री

अथ यत् सावित्रेण जपेन प्रसौति सविता वै प्रसविता कर्मणः एव प्रसवाय

तत् यत् एव अत्र प्राणानाम् क्रूरीकृतम् यत् विलिष्टम् तत् एव एतत् आप्याययति तत् भिषज्यति

मित्रस्य एव एनत् तत् चक्षुषा शमयति