tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तथा एते होत्रकाणां चमसाध्वर्यवः सकृत् सकृत् द्रोणकलशाद् अभ्युन्नीय उपावर्तन्ते

तेषां तथा एव मैत्रावरुण चमसम् आदाय आश्राव्य आह प्रशास्तर् यज इति

इडा उपहूतान् चमसान् भक्षयन्ति भक्ष इहि मा आविश इति दीर्घ भक्षम् अनुद्रुत्य रुद्रवत् गणस्य सोम देव ते मति विदः माध्यंदिनस्य सवनस्य त्रिष्टुभ् छन्दसः इन्द्र पीतस्य मधुमत उपहूतस्य उपहूतः भक्षयामि इति

अथ अध्वर्युः पुरस्तात् प्रत्यङ् तिष्ठन्न् आश्रावयत्य् श्रावय अस्तु श्रौषण् माध्यंदिनस्य सवनस्य निष्केवल्यस्य भागस्य शुक्रवतो मन्थिवतो मधुश्चुत इन्द्राय सोमान् प्रस्थितान् प्रेष्य इति

सीदन्ति नाराशंसा आप्यायिता दक्षिणस्य हविर्धानस्य अपालम्बम् अधस् अधस् तृतीयाय मरुत्वतीयाय

होतुश् चमसम् अनून्नयध्वम् उभयतस् शुक्रान् कुरुध्वम् अच्छावाकस्य चमसाध्वर्यो ऽपि त्वम् उन्नयस्व प्रतिप्रस्थातश् चतुर्भिर् मा शकलैः प्रोक्षित अ प्रोक्षितैः प्रत्युपलम्बस्व इति

स भद्रम् अकर् इत्य् आह होता यो नः सोमं राजानं पाययिष्यति इति

होतृ चमसम् एव एते त्रयः समुपहूय भक्षयन्ति

यथाचमसं चमसान्

तथा एव द्विस् द्विस् सर्वांश् चमसाञ् जुह्वति

आप्याययन्ति चमसान् आप्यायस्व समेतु त इति

यद् अशना स्यात् पत्नी पत्नीशाले

यन्त्य् एते महर्त्विजां चमसाः

उपहूतायाम् इडायाम् अग्नीध आदधाति षडवत्तम्

आश्रावण एव व्येति

तथा अपः उपस्पृश्य होत्र इडाम् उपोद्यच्छन्ते

वषट्कृते सह उभौ जुहुतः स प्रथमः संकृतिर् विश्व कर्मा इति

तथा प्रतिप्रस्थाता उत्तर अर्धे आहवनीयस्य मन्थिनः संस्रावं जुहोति

वषट्कृत अनुवषट्कृते द्विर् जुहुतः

मार्जयन्ते

प्राश्नन्ति

तथा अपः उपस्पृश्य शुक्र पात्रम् च मन्थि पात्रम् च खरे यथायतनं सादयति

एतस्मिन् काल आग्नीध्रे यजमानः पुरोडाशानां प्राश्नाति

तथा संप्रैषम् आह प्रैतु होतुश् चमसः प्र ब्रह्मण इति

समानं कर्म आ आश्रावणात्

यथासंप्रैषं ते कुर्वन्ति

तथा प्रदक्षिणम् आवृत्य होतृ चमसे ग्रहस्य संस्रावम् अवनयति हुतं त्वा हुते ऽवनयाम्य् ऊर्जस्वन्तं देवेभ्यो मधुमन्तं मनुष्येभ्य इति वा तूष्णीं वा

ब्रह्मन् यज पोतर् यज नेष्टर् यज अच्छावाक यज अग्नीध् यज इति

हिन्व म इत्य् आत्मानं प्रत्यभिमृशन्ते
आश्राव्य आह सोमम् इत्य् उपांशु यज इति उच्चैः

सव्य उत्तरिणः निह्नुवते

सव्ये पाणौ प्रस्तरं समावृत्य आज्य स्थाल्याः स्रुवेण उपहत्य प्रथमाम् उपसदं जुहोति या ते अग्ने ऽयाशया तनूर् वर्षिष्ठा गह्वरेष्ठा उग्रम् वचो अपावधीम् त्वेषं वचो अपावधीं स्वाहा इति

तयोः समानी चर्या एतावत् एव नाना

अथ अध्वर्युः वाजवतीभ्यां स्रुचौ व्यूहति

वषट्कृते पूर्व अर्धे अर्ध वेलाम् जुहोति

त्रि स्तन व्रतम् प्रयच्छति

न प्रस्तराय आश्रावयति

अथ उदङ् अत्याक्रम्य यथायतनं स्रुचौ सादयित्वा अथ आह अग्नीध् मदन्त्य् आपा३ इति

अथ अपराह्णे आपराह्णिकीभ्यां प्रवर्ग्य उपसद्भ्याम् प्रचरति

तं दक्षिण अर्धे वेद्यै निधाय तस्मिन् दक्षिण उत्तरिणः निह्नुवत एष्टा रायः प्र इषे भगाय ऋतम् ऋत वादिभ्यः नमो दिवे नमः पृथिव्या इति

आश्राव्य आह विष्णुम् इत्य् उपांशु यज इति उच्चैः

आह्वयति सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यां त्रि स्तन व्रतम् दोहयति

विधृतीभ्यां प्रस्तरं समुल्लुप्य अ प्रतिशृणन् त्रेधा अनक्ति

अथ उपनिष्क्रम्य संप्रैषम् आह सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्याम् आह्वय त्रि स्तन व्रतम् दोहयत इति

मदन्ति देवीर् अमृता ऋतावृध इति

वषट्कृते मध्ये जुहोति

अथ अत्र एव तिष्ठन्न् आह सोमाय इति उपांश्व् अनुब्रूहि इति उच्चैः

परिधिषु शकलान् उपसंगृह्णाति प्रस्तरे बर्हिर् यावन्मात्रं स्पन्द्यया विग्रथ्य आहवनीये अतिवाल्य अद्भिः अभ्युक्ष्य उत्तरतस् सादयति

यजमानम् अतिवाचयत्य् आप्यायय सखीन्त् सन्या मेधया स्वस्ति ते देव सोम सुत्याम् अशीय इति

अथ उपनिष्क्रम्य संप्रैषम् आह सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्याम् आह्वय त्रि स्तन व्रतम् प्रयच्छत इति

वषट्कृते पश्चात् सर्वं जुहोति

अथ अपः उपस्पृश्य यथायतनम् उपविशन्ति

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह अग्निम् इत्य् उपांशु यज इति उच्चैः

न बर्हिर् अनुप्रहरति
इन्द्रो वृत्र हा इन्द्रः अभिमाति हा इन्द्रः इन्द्रो वृत्र तुर् उन्नीयमानः

भ्रातृव्या धिष्ण्येषु

वैष्णव आसन्न कर्मणि

अप्सु विसर्जने

वैष्णवो यूपः

सारस्वतः प्रातरनुवाके

देवता विभक्ते

वेद्यां स्तीर्यमाणायाम्

हस्तो विसृष्टः

छन्दांस्य् उपवसथे

प्रजापतिर् विभज्यमाने

पितृ देवत्यः पशौ संज्ञप्यमाने

हविः पर्यग्निकृतः

प्रजापतिर् ह्रियमाणः

यमो ऽभिहितः

आयुर् उपांश्वन्तर्यामयोः

पशवो बर्हिषि

यज्ञस्य संततिर् वसतीवरीष्व् अभिह्रियमाणासु

मित्रावरुणयोर् धेनुः

उत्तरस्याम् उत्तरवेदि श्रोण्याम् अवसादयति

मेध आप्रीषु

इन्द्र अग्न्योः धेनुर् दक्षिणस्याम् उत्तरवेदि श्रोण्याम् अवसादयति
तुभ्यम् आरण्याः पशवो मृगा वने हिता हंसाः सुपर्णाः शकुना वयांसि

तस्मै नमो दशभिः शक्वरीभिः

पूर्वे प्रतीमो नमो अस्त्व् अस्मै

मा त्वया सम् अरामहि

तव इदम् सर्वम् आत्मन्वद् यत् प्राणत् पृथिवीम् अनु

मा क्रुधः

यः श्रद्दधाति सन्ति देवा इति चतुष्पदे द्विपदे ऽस्य मृड

मा नो रुद्र तक्मना मा विषेण मा नः सं स्रा दिव्येन अग्निना

नमो नमस्कृताभ्यो नमः संभुञ्जतीभ्यः

नमः ते रुद्र कृण्मः सहस्र अक्षाय अमर्त्य

तव इमे पञ्च पशवो विभक्ता गावो अश्वाः पुरुषा अज अवयः

पश्चाद् अनुप्रयुङ्क्षे तं विद्धस्य पदनीर् इव

नमः सायं नमः प्रातर् नमो रात्र्या नमो दिवा

यो ऽभियातो निलयते त्वां रुद्र निचिकीर्षति

उरुः कोशो वसु धानः तव अयम् यस्मिन्न् इमा विश्वा भुवनान्य् अन्तः

अन्यत्र अस्मत् विद्युतं पातय एताम्

भवो दिवो भव ईशे पृथिव्या भव आ पप्र उर्व् अन्तरिक्षम्

नमस् ते रुद्र तिष्ठत आसीनाय उत ते नमः

सहस्र अक्षम् अतिपश्यं पुरस्ताद् रुद्रम् अस्यन्तं बहुधा विपश्चितम्

मा नः हिंसीः

मा नो गोषु पुरुषेषु मा गृधो नो अज अविषु

न ते दूरं न परिष्ठा अस्ति ते भव सद्यः सर्वां परि पश्यसि भूमिं पूर्वस्मात् हंसि उत्तरस्मिन् समुद्रे

स नो मृड पशुपते नमस् ते परः क्रोष्टारो अभिभाः श्वानः परो यन्त्व् अघरुदो विकेश्यः

अस्त्रा नील शिखण्डेन सहस्र अक्षेण रुद्रेण अर्धक घातिना तेन मा सम् अरामहि

मा अभि यातम्

मुखाय ते पशुपते यानि चक्षूंषि ते भव

भूत पती पशुपती नमः वाम्

यस्य तक्मा कासिका हेतिर् एकम् अश्वस्य इव वृषणः क्रन्द एति

तस्यै नमो यतमस्यां दिशि इतस्

श्याव अश्वम् कृष्णम् असितं मृणन्तं भीमं रथं केशिनः पादयन्तम्

त्वचे रूपाय संदृशे प्रतीचीनाय ते नमः

भवाशर्वौ मृडतम्

तस्यै नमः यतमस्याम् दिशि इतस्

मा नो ऽभि मांस्त नमो अस्त्व् अस्मै

शुने क्रोष्ट्रे मा शरीराणि कर्तम् अलिक्लवेभ्यो गृध्रेभ्यो ये च कृष्णा अविष्यवः

शिंशुमारा अजगराः पुरीकया जषा मत्स्या रजसा येभ्यो अस्यसि

परि नः वृङ्धि

तव यक्षं पशुपते अप्स्व् अन्तस् तुभ्यं क्षरन्ति दिव्या आपो वृधे

मा नो ऽभि स्रा मत्यं देव हेतिम् मा नः क्रुधः पशुपते नमस् ते

प्रतिहिताम् आयतां मा वि स्राष्टं मा नो हिंसिष्टं द्विपदो मा चतुष्पदः

इदं महा आस्येभ्यः श्वभ्यो अकरं नमः

पुरस्तात् ते नमः कृण्म उत्तराद् अधराद् उत

भवारुद्रौ सयुजा संविदानौ उभौ उग्रौ चरतो वीर्याय

भवाय च शर्वाय च उभाभ्याम् अकरं नमः

नमस् ते अस्त्व् आयते नमो अस्तु परायते

स नो भवः परि वृणक्तु विश्वत आप इव अग्निः परि वृणक्तु नो भवः

रुद्रस्य इषुः चरति देव हेतिः

क्रन्दाय ते प्राणाय याश् च ते भव रोपयः

अधि नः ब्रूहि

अभिपूर्वं निर्णयते नमो अस्त्व् अस्मै

चतुर् नमो अष्ट कृत्वस् भवाय दश कृत्वस् पशुपते नमस् ते

मक्षिकास् ते पशुपते वयांसि ते विघसे मा विदन्त

मा नो हिंसीः पितरं मातरं च स्वां तन्वं रुद्र मा रीरिषो नः
इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे याज्ञवल्क्योक्तद्रव्यशुद्धिनिरूपणं नाम सप्तनवतितमो ऽध्यायः

पात्राणां च आसनानाम् च वारिणा शुद्धिः इष्यते

आचान्तः पुनर् आचामेत् वासः अन्यत् परिधाय च

तथा मांसं श्व चाण्डाल क्रव्याद आदि निपातितम्

अश्व अज विप्रुषः मेध्यास् तथा आचमन बिन्दवः

शुचि गो तृप्ति दम् तोयं प्रकृति स्थम् मही गतम्

स उष्णैः उदक गो मूत्रैः शुध्यति आविक कौशिकम्

सौवर्ण राजत अब्जानाम् शङ्ख रज्जु आदि चर्मणाम्

रश्मिः अग्निः रजः छाया गौः अश्वः वसुधा अनिलाः

याज्ञवल्क्य उवाच

गो घ्राते ऽन्ने तथा केश मक्षिका कीट दूषिते

त्रपु सीसक ताम्राणाम् क्षार अम्ल उदक वारिभिः

भैक्ष्यं योषित् मुखम् पश्यन् पुनर् पाकात् मही मयम्

भस्म अद्भिः लोह कांस्यानाम् अज्ञातम् च सदा शुचि

अमेध्य अक्तस्य मृद् तोयैः गन्ध लेप अपकर्षणात्

तक्षणात् दारु शृङ्ग आदेः यज्ञ पात्रस्य मार्जनात्

भस्म क्षेपात् विशुद्धिः स्यात् भू शुद्धिः मार्जन आदिना

पञ्चसु एतेषु न आचामेत् दक्षिणम् श्रवणं स्पृशेत्

द्रव्य शुद्धिम् प्रवक्ष्यामि तत् निबोधत सत्तमाः

क्षुते निष्ठीविते स्वापे परिधाने अश्रु पातने

स्नात्वा पीत्वा क्षुते सुप्ते भुक्त्वा रथ्या प्रसर्पणे

तिष्ठन्ति अग्नि आदयः देवा विप्र कर्णे तु दक्षिणे
तारं भस्म प्रजायते

अन्यत् च

प्रमेह आदिक रोगान् च नाशयति अचिरम् ध्रुवम्

वयसः स्थापनं स्निग्धं लेखनं वात पित्त जित्

तालं गन्धं समं पश्चात् मर्दयेत् निम्बुक द्रवैः

इति

विधाय पिष्टं सूतेन रजतस्य अथ मेलयेत्

द्वि त्रि पुटैः भवेत् भस्म योज्यम् एतत् रस आदिषु

अथ गुणाः
एकस् तथा सर्व भूत अन्तरात्मा न लिप्यते लोक दुःखेन बाह्यः

एकस् तथा सर्व भूत अन्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश् च

एतद् वै तत्

एतद् वै तत्

यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम

तद् एतद् इति मन्यन्ते अ निर्देश्यम् परमं सुखम्

कथं नु तद् विजानीयां किम् उ भाति विभाति वा

नृषद् वर सद् ऋत सद् व्योम सद् अप् जाः गो जाः ऋत जाः अद्रि जाः ऋतं बृहत्

देहाद् विमुच्यमानस्य किम् अत्र परिशिष्यते

एकस् तथा सर्व भूत अन्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश् च

तद् एव शुक्रं तद् ब्रह्म तद् एवा अमृतम् उच्यते

अस्य विस्रंसमानस्य शरीर स्थस्य देहिनः

तस्मिंल् लोकाः श्रिताः सर्वे तद् उ न अत्येति कश्चन

अग्निर् यथा एकः भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्र तारकम् न इमाः विद्युतो भान्ति कुतो ऽयम् अग्निः

पुरम् एकादश द्वारम् अजस्य अ वक्र चेतसः

योनिम् अन्ये प्रपद्यन्ते शरीर त्वाय देहिनः

एको वशी सर्व भूत अन्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करोति

मध्ये वामनम् आसीनं विश्वे देवा उपासते

सूर्यो यथा सर्व लोकस्य चक्षुर् न लिप्यते चाक्षुषैर् बाह्य दोषैः

य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः

ऊर्ध्वं प्राणम् उन्नयति अपानं प्रत्यग् अस्यति

एतद् वै तत्

तम् आत्म स्थम् ये ऽनुपश्यन्ति धीरास् तेषां शान्तिः शाश्वती न इतरेषाम्

तम् एव भान्तम् अनु भाति सर्वं तस्य भासा सर्वम् इदं विभाति
एवंवादिनं भगवन्तम् आत्रेयम् अग्निवेशः उवाच भगवन् ते कथम् अस्माभिः वेदितव्याः भवेयुः इति

तानि इन्द्रियाणि विज्ञानं चेतना हेतुम् आमयान्

भिषज् छद्म प्रविश्य एवम् व्याधितान् तर्कयन्ति ये

दश एव आयतनानि आहुः प्राणा येषु प्रतिष्ठिताः

दशप्राणायतनिके श्लोक स्थान अर्थ संग्रहः

भगवान् उवाच य इमे कुलीनाः पर्यवदात श्रुताः परिदृष्ट कर्माणः दक्षाः शुचयो जित हस्ताः जित आत्मानः सर्व उपकरणवन्तः सर्व इन्द्रिय उपपन्नाः प्रकृति ज्ञाः प्रतिपत्ति ज्ञाः च ते ज्ञेयाः प्राणानाम् अभिसराः हन्तारो रोगाणां तथाविधा हि केवले शरीर ज्ञाने शरीर अभिनिर्वृत्ति ज्ञाने प्रकृति विकार ज्ञाने च निःसंशयाः सुख साध्य कृच्छ्र साध्य याप्य प्रत्याख्येयानाम् च रोगाणां समुत्थान पूर्वरूप लिङ्ग वेदना उपशय विशेष ज्ञाने व्यपगत संदेहाः त्रिविधस्य आयुर्वेद सूत्रस्य स संग्रह व्याकरणस्य स त्रिविध औषध ग्रामस्य प्रवक्तारः पञ्चत्रिंशतो मूल फलानाम् चतुर्णां च स्नेहानां पञ्चानां च लवणानाम् अष्टानाम् च मूत्राणाम् अष्टानां च क्षीराणां क्षीर त्वच् वृक्षाणाम् च षण्णां शिरोविरेचन आदेः च पञ्चकर्म आश्रयस्य औषध गणस्य अष्टाविंशत्याः च यवागूनां द्वात्रिंशत्याः चूर्ण प्रदेहानाम् षण्णां च विरेचन शतानाम् पञ्चानां च कषाय शतानाम् प्रयोक्तारः स्वस्थ वृत्त विहित भोजन पान नियम स्थान चङ्क्रमण शयन आसन मात्रा द्रव्य अञ्जन धूम नावन अभ्यञ्जन परिमार्जन वेग अविधारण विधारण व्यायाम सात्म्य इन्द्रिय परीक्षा उपक्रमण सत् वृत्त कुशलाः चतुष्पाद उपगृहीते च भेषजे षोडश कले स विनिश्चये स त्रि पर्येषणे स वात कला कल ज्ञाने व्यपगत संदेहाः चतुर्विधस्य च स्नेहस्य चतुर्विंशति उपनयस्य उपकल्पनीयस्य चतुःषष्टि पर्यन्तस्य च व्यवस्थापयितारः बहुविध विधान युक्तानाम् च स्नेह्य स्वेद्य वम्य विरेच्य विविध औषध उपचाराणाम् च कुशलाः शिरस् रोग आदेः दोष अंश विकल्प जस्य च व्याधि संग्रहस्य स क्षय पिडक विद्रधेः त्रयाणाम् च शोफानां बहुविध शोफ अनुबन्धानाम् अष्टचत्वारिंशत्याः च रोग अधिकरणानाम् चत्वारिंशत् उत्तरस्य च नाना आत्म जस्य व्याधि शतस्य तथा विगर्हित अति स्थूल अति कृशाणाम् स हेतु लक्षण उपक्रमाणाम् स्वप्नस्य च हित अहितस्य अस्वप्न अतिस्वप्नस्य च स हेतु उपक्रमस्य षण्णां च लङ्घन आदीनाम् उपक्रमाणाम् संतर्पण अपतर्पण जानाम् च रोगाणां स रूप प्रशमनानाम् शोणित जानाम् च व्याधीनां मद मूर्छाय संन्यासानाम् च स कारण रूप औषध उपचाराणाम् कुशलाः कुशलाः च आहार विधि विनिश्चयस्य प्रकृत्या हित अहितानाम् आहार विकाराणाम् अग्र्य संग्रहस्य आसवानाम् च चतुरशीत्याः द्रव्य गुण कर्म विनिश्चयस्य रस अनुरस संश्रयस्य स विकल्प वैरोधिकस्य द्वादश वर्ग आश्रयस्य च अन्न पानस्य स गुण प्रभावस्य स अनुपान गुणस्य नवविधस्य अर्थ संग्रहस्य आहार गत्याः च हित अहित उपयोग विशेष आत्मकस्य च शुभ अशुभ विशेषस्य धातु आश्रयाणाम् च रोगाणां स औषध संग्रहानाम् दशानां च प्राण आयतनानाम् यं च वक्ष्यामि अर्थेदशमहामूलीये त्रिंशत्तम अध्याये तत्र च कृत्स्नस्य तन्त्र उद्देश लक्षणस्य तन्त्रस्य च ग्रहण धारण विज्ञान प्रयोग कर्म कार्य काल कर्तृ करण कुशलाः कुशलाः च स्मृति मति शास्त्र युक्ति ज्ञानस्य आत्मनः शील गुणैः अविसंवादनेन च संपादनेन सर्व प्राणिषु चेतसो मैत्रस्य माता पितृ भ्रातृ बन्धु वत् एवम् युक्ताः भवन्ति अग्निवेशैः प्राणानाम् अभिसराः हन्तारो रोगाणाम् इति

श्रुत दृष्ट क्रिया काल मात्रा ज्ञान बहिष्कृताः

अथ अतस् दशप्राणायतनीयम् अध्यायम् व्याख्यास्यामः

ये तु शास्त्र विदः दक्षाः शुचयः कर्म कोविदाः

वीतंसम् इव संश्रित्य वने शाकुन्तिका द्विजान्

वृत्ति हेतोः भिषज् मान पूर्णान् मूर्ख विशारदान्

जानीये यः स वै विद्वान् प्राण अभिसरः उच्यते

वर्जयेत् आतुरः विद्वान् सर्पाः ते पीतमारुताः
अतो विपरीता रोगाणाम् अभिसराः हन्तारः प्राणानां भिषज् छद्म प्रतिच्छन्नाः कण्टक भूताः लोकस्य प्रतिरूपक सधर्माणः राज्ञां प्रमादात् चरन्ति राष्ट्राणि

द्विविधः तु खलु भिषजो भवन्ति अग्निवेशैः प्राणानाम् एके ऽभिसरा हन्तारो रोगाणां रोगाणाम् एके ऽभिसरा हन्तारः प्राणानाम् इति

वर्जनीया हि ते मृत्योः चरन्ति अनुचराः भुवि

द्विविधा भिषजः च उक्ताः प्राणस्य आयतनानि च

तेषाम् इदम् विशेष विज्ञानम् भवति अत्यर्थं वैद्य वेषेण श्लाघमाना विशिखा अन्तरम् अनुचरन्ति कर्म लोभात् श्रुत्वा च कस्यचिद् आतुर्यम् अभितः परिपतन्ति संश्रवणे च अस्य आत्मनः वैद्य गुणान् उच्चैस् वदन्ति यः च अस्य वैद्यः प्रतिकर्म करोति तस्य च दोषान् मुहुर् मुहुर् उदाहरन्ति आतुर मित्राणि च प्रहर्षण उपजाप उपसेवा आदिभिः इच्छन्ति आत्मीकर्तुम् सु अल्प इच्छु ताम् च आत्मनः ख्यापयन्ति कर्म च आसाद्य मुहुर् मुहुर् अवलोकयन्ति दाक्ष्येण अज्ञानम् आत्मनः प्रच्छादयितु कामाः व्याधिं च अपावर्तयितुम् अ शक्नुवतः व्याधितम् एव अनुपकरणम् अपरिचारकम् अनात्मवन्तम् उपदिशन्ति अन्त गतम् च एनम् अभिसमीक्ष्य अन्यम् आश्रयन्ति देशम् अपदेशम् आत्मनः कृत्वा प्राकृत जन संनिपाते च आत्मनः कौशलम् अकुशल वत् वर्णयन्ति अधीर वत् च धैर्यम् अपवदन्ति धीराणां विद्वस् जन संनिपातम् च अभिसमीक्ष्य प्रतिभयम् इव कान्तारम् अध्वगाः परिहरन्ति दूरात् यः च एषाम् कश्चित् सूत्र अवयवः भवति उपयुक्तः तम् अप्रकृते प्रकृत अन्तरे वा सततम् उदाहरन्ति न च अनुयोगम् इच्छन्ति अनुयोक्तुम् वा मृत्योः इव च अनुयोगात् उद्विजन्ते न च एषाम् आचार्यः शिष्यः स ब्रह्मचारी वैवादिको वा कश्चित् प्रज्ञायत इति

तत्र श्लोकः

भवन्ति च अत्र
स नो देवो हविर् इदं जुषाणो गन्धर्वेभिः सधमादं मदेम

आदिनवं प्रतिदीव्ने घृतेन अस्माꣳ अभिक्षर

यथा भगम् हव्य दातिम् जुषाणा मदन्ति देवा उभयानि हव्या

ता मे हस्तौ सं सृजन्तु घृतेन सपत्नं मे कितवम् रन्धयन्तु

अक्षान् यद् बभ्रून् आलभे ते नो मृडन्त्व् ईदृशे

संवसव इति वो नामधेयम् उग्रंपश्या राष्ट्र भृतः ह्य् अक्षाः

घृतम् अप्सराभ्यो वह त्वम् अग्ने पांसून् अक्षेभ्यः सिकता अपश् च

यो नो धनम् इदं चकार यो अक्षाणां ग्लहनं शेषणं च

तेभ्यो व इन्दवो हविषा विधेम वयं स्याम पतयो रयीणाम्

देवान् यन् नाथितो हुवे ब्रह्मचर्यं यद् ऊषिम

इदम् उग्राय बभ्रवे नमो यो अक्षेषु तनू वशी

घृतेन कलिं शिक्षामि स नो मृडाति ईदृशे
स एनं त्रायते

आग्नेयम् अष्टाकपालं निर्वपेद् इन्द्राय विमृधाय एकादश कपालम् संग्रामे

अन्तम् एतस्य यज्ञो गच्छति यं यज्ञ कामम् यज्ञो न उपनमति

या एव इन्द्रस्य विमृधा तनूस् ताम् एव भागधेयेन उपधावति

इन्द्राय अन्वृजवे एकादश कपालम् निर्वपेत् सजात कामः

इन्द्रो ऽपरोद्धा

आग्नेयम् अष्टाकपालं निर्वपेद् इन्द्राय विमृधाय एकादश कपालम् यं सर्वतो भयम् आगच्छेत्

इन्द्रं वै वृत्रं जघ्निवांसं तं समन्तं मृधस् सम्प्राकम्पन्त

स्तृणुत एनम्

इन्द्राय सुत्राम्ण एकादश कपालम् निर्वपेद् अपरुद्धो वा अपरुरुत्स्यमानः वा

इन्द्राय अंहः मुचे एकादश कपालम् निर्वपेद् य आत्मना वा गृहैर् वा अंहूरणम् अवेयात्

प्रबभ्रेण वा इन्द्रो ऽसुरेभ्यो वज्रं प्राहरत्

इन्द्रो वै त्राता

असा अर्को ऽसा अश्वमेध ऐन्द्रो यज्ञः

स एनम् अंहसो मुञ्चति

इन्द्रियेण एव सजातान् अन्वृजून् कुरुते

तेन ता मृधो ऽपाहत

तम् एव भागधेयेन उपधावति

तया मृधो ऽपहत आत्मनो ऽधि

ऋद्ध्या एव आग्नेयः

ये एव इन्द्रस्य अन्त्ये तन्वौ ताभ्याम् एव यज्ञम् आलभते

इन्द्रो ऽंहसो मोक्ता

इन्द्राय अर्कवते ऽश्वमेधवत एकादश कपालम् निर्वपेद् यः कामयेत

हन्ति वृत्रम्

तेन ता मृधो ऽपाहत

इन्द्रियं वै ज्यैष्ठ्यम्

उप एनम् यज्ञो नमति

महायज्ञो मा उपनमेत् इति

स एनम् अंहसो मुञ्चति

इन्द्राय प्रबभ्राय एकादश कपालम् निर्वपेद् भ्रातृव्यवान्

वृत्रम् एष जिघांसति यस् संग्रामं जिगीषति

इन्द्रं वै वृत्रं जघ्निवांसं मृधो ऽसचन्त

इन्द्रो ऽंहसो मोक्ता

एते इन्द्रस्य अन्त्ये तन्वौ ये अर्कवती

वज्रो वै प्रबभ्रः

एषा इन्द्रस्य भिषज्या तनूर् या अंहः मुच्

समन्तम् एतं मृधस् सम्प्रकम्पन्ते यं सर्वतो भयम् आगच्छति

तम् एव भागधेयेन उपधावति

अंहसा वा एष गृहीतो य आमयावी

अंहसा वा एष गृहीतो य आत्मना वा गृहैर् वा अंहूरणम् अवैति

स एतं वैमृधम् अपश्यत्

तम् एव भागधेयेन उपधावति
अथ यः अ हुत्वा नवम् प्राश्नीयात् अग्नौ वा आगमयेत् का तत्र प्रायश्चित्तिः

अथ यस्य अग्निहोत्री घर्म दुघा वा दुह्यमाना उपविशेत् का तत्र प्रायश्चित्तिः

उत्थिताम् अनुमन्त्रयते उदस्थात् देवि अदिते देवान् यज्ञेन बोधय आयुः च तस्य भूतिम् च यजमानम् च वर्धय इति

अथ आहवनीये आज्य आहुतीः जुहुयात्

त्वम् हि वेत्थ यथा हविः

अशना पिपासे एव एषा यजमानस्य संप्रख्याय वाश्यति इति ताम् तृणम् अपि आदयेत् सूयवसात् भगवती इति एतया ऋचा

भद्रात् अधि श्रेयः प्रेहि इति व्याहृतिभिः च मथितम् समारोप्य अथ इतरस्मिन् पुनर् त्वा प्राणः इति पञ्चभिः आज्य आहुतीः हुत्वा यथोक्तम् प्राकृता वृत्तिः

तस्याः ऊधसि उद पात्रम् निनयेत् शम् नः देवीः अभिष्टयः इति द्वाभ्याम्

वन्वन् हविः यथा देवेभ्यः यजमानम् च वर्धय अग्निः च देव सवितर्

ताम् अनुमन्त्रयते यस्मात् भीता निषीदसि ततस् नः अभयम् कृधि पशून् नः सर्वान् गोपाय नमः रुद्राय मीढुषे इति

अथ एनाम् उत्थापयति उत्तिष्ठ देवि अदिते देवान् यज्ञेन बोधय इन्द्राय कृण्वती भागम् मित्राय वरुणाय च इति

इदावत्सराय इति मध्यतस् ओप्य संस्राव भागैः संस्थापयेत्

अथ यस्य अग्निहोत्री घर्म दुघा दुह्यमाना वाश्येत् का तत्र प्रायश्चित्तिः

धाता दधातु नः पूर्णाः इति द्वाभ्याम् ऋग्भ्याम्

भयम् वै एषा यजमानस्य प्रख्याय उपविशति

त्वम् अग्ने व्रत पाः असि

नित्याः पुरस्ताद्धोमाः

सः अग्नये व्रतपतये अष्टाकपालम् पुरोडाशम् निर्वपेत्

संस्थित होमेषु अग्ने प्राश्नाहि प्रथमः

अथ आहवनीये आज्य आहुतीः जुहुयात् मा नः विदन् इति एतैः अभयैः रौद्रैः च

यदि अनुगतम् अग्निम् शङ्कमानाः मन्थेयुः मथिते अग्निम् अधिगच्छेयुः
निर्हस्तेभ्यः नैर्हस्तम् यम् देवाः शरुम् अस्यथ वृश्चामि शत्रूणाम् बाहून् अनेन हविषा अहम्

अव बाहू मनः युजा

अव आयता

अव मन्युः

पराशर त्वम् तेषाम् पराञ्चम् शुष्मम् अर्दय

अध नः रयिम् आ कृधि
ताम् अब्रुवन् यमाय उदेहि तृतीयेन च आत्मनः तृतीयेन च सहस्रस्य इति

ताम् अब्रुवन् सोमाय उदेहि तृतीयेन च आत्मनः तृतीयेन च सहस्रस्य इति

ताम् पुनर् एव अप्सु प्रावेशयन्

तृतीयेन च ह वै तस्यै तृतीयेन च सहस्रस्य सह सा दत्ता भवति

सा एषा सोमक्रयणी

सा बभ्रुः पिङ्ग अक्षी उदैत् तृतीयेन च आत्मनः तृतीयेन च सहस्रस्य

तृतीयेन च ह वै तस्यै तृतीयेन च सहस्रस्य सह सोमो राजा क्रीतो भवति

सा शबली पष्ठौह्य् उदैत् तृतीयेन च आत्मनः तृतीयेन च सहस्रस्य

सा एषा इन्द्र इष्या दीयते

ताम् अब्रुवन्न् इन्द्राय उदेहि तृतीयेन च आत्मनः तृतीयेन च सहस्रस्य इति

ताम् पुनर् एव अप्सु प्रावेशयन्

तृतीयेन च ह वै तस्यै तृतीयेन च सहस्रस्य सह सा अनुस्तरणी कृता भवति

सा एषा अनुस्तरणी

न उ ह आचक्रुः इव मन्येत
प्रयच्छति

विश्वे देवाः इति आयुष्याणि

दूरात् नावम् संपातवतीम्

अंहः लिङ्गानाम् आपः भोजन हवींषि अभिमर्शन उपस्थानम् आदित्यस्य

वाचा बद्धाय भूमि परिलेखम्

संपातवन्तम् करोति

स्वयम् हविषाम् भोजनम्

नौ मणिम् बध्नाति

शप्यमानाय प्रयच्छति

एकविंशतिम् शर्कराः चतुष्पथे अवक्षिप्य अवकिरति

आशयति

महीम् उ सु इति तरणानि आलम्भयति

आयने इति शमनम्

निदग्धम् प्रक्षालयति

शाले च

प्रपथे इति नष्ट एषिणाम् प्रक्षालित अभ्यक्त पाणि पादानाम् दक्षिणान् पाणीन् निमृज्य उत्थापयति

अवकया शालाम् परितनोति
ध्रुवा असदन्न् ऋतस्य योनौ सुकृतस्य लोके ता विष्णो पाहि

नित्य होतारम् त्वा कवे द्युमन्तः समिधीमहि

उरु प्रथस्व ऊर्णम्रदम् स्वासस्थं देवेभ्यः

विष्णूनि स्थ वैष्णवानि धामानि स्थ प्राजापत्यानि

वसूनां रुद्राणाम् आदित्यानां सदो ऽसि स्रुचां योनिः

द्यौर् असि जन्मना जुहूर् नाम प्रिया देवानां प्रियेण नाम्ना ध्रुवे सदसि सीद

यजमानस्य परिधिर् असि इडः ईडितः

विश्व जनस्य विधृती स्थः

पृथिव्य् असि जन्मना ध्रुवा नाम प्रिया देवानां प्रियेण नाम्ना ध्रुवे सदसि सीद

पाहि यज्ञं पाहि यज्ञपतिं पाहि मां यज्ञन्यम्

गन्धर्वो ऽसि विश्वावसुर् विश्वस्माद् ईषमाणो यजमानस्य परिधिर् इड ईडितः

वर्षिष्ठे अधि नाके पृथिव्याः सूर्यस् त्वा रश्मिभिः पुरस्तात् पातु कस्याश्चिद् अभिशस्त्याः
अन्तःपुराणि निशि सेवा अर्थम् राजानम् उपगच्छन्ति वात्स गुल्मकानाम्

प्रकाश कामितानि तु देश प्रवृत्ति योगात्

आभीरं हि कोट्टराजं पर भवन गतम् भ्रातृ प्रयुक्तः रजको जघान

महाजनेन हि चरितम् एषां दृश्यते अनुविधीयते च

प्रविष्टां प्रणिहिता राज दासी इति समानं पूर्वेण

राज क्रीडा अर्थम् नगर स्त्रियः जनपद स्त्रियः च संघश एकशस् च राज कुलम् प्रविशन्ति सौराष्ट्रकाणाम् इति

ताः चर्षण्यः इति आचक्षते विटाः

काशिराजं जयसेनम् अश्व अध्यक्षः इति

रामणीयक दर्शनेन योजयेत्

अन्तःपुरिका वा प्रयोज्यया सह स्व चेटिका संप्रेषणेन प्रीतिं कुर्यात्

सा च ते भर्तुर् महान्तम् अनर्थं निवर्तयिष्यति इति प्रतिपन्नां द्विस् त्रिस् इति प्रवेशयेत्

सवितारम् उद्यन्तं त्रयो लोकाः पश्यन्ति अनूद्यन्ते च

गच्छन्तम् अपि पश्यन्त्य् अनुप्रतिष्ठन्ते च

न त्व् एवं पर भवनम् ईश्वरः प्रविशेत्

मणि भूमिकाम् वृक्ष वाटिकाम् मृद्वीका मण्डपम् समुद्रगृह प्रासादान् गूढ भित्ति संचारान् चित्रकर्माणि क्रीडामृगान् यन्त्राणि शकुनान् व्याघ्र सिंह पञ्जर आदीनि च यानि पुरस्ताद् वर्णितानि स्युः

प्रयोज्यायाः च पत्युर् अनुग्रह उचितस्य दारान् नित्यम् अन्तःपुरम् औचित्यात् प्रवेशयेत्

दर्शनीयाः स्व भार्याः प्रीति दायाम् एव महामात्र राज्भ्यः ददत्य् अपरान्तकानाम्

न त्व् एव एतान् प्रयुञ्जीत राजा लोक हिते रतः

तथा व्रज _ सह गो अध्यक्षस्य

प्रणिधिना च आयतिम् अस्याः संदूष्य राजनि विद्विष्ट इति कलत्र अवग्रह उपायेन एनाम् अन्तःपुरं प्रवेशयेद् इति प्रच्छन्न योगाः

क्रय विक्रये पण्य अध्यक्षस्य

श्लोकौ अत्र भवतः

प्रत्ता जनपद कन्याः दशमे अहनि किंचिद् औपायनिकम् उपगृह्य प्रविशन्ति अन्तःपुरम् उपभुक्ता एव विसृज्यन्त इति आन्ध्राणाम्

अमन्त्र श्रावम् च प्रतिपन्नां योजयेत्

स्वभावात् च कृपा शीला ताम् अनेन उपायेन अधिगमिष्यामि

एते च अन्ये च बहवः प्रयोगाः पारदारिकाः

प्रसृत प्रीतिम् च स अपदेशम् दर्शने नियोजयेत्

एते राज पुत्रेषु प्रायेण

अन्येन वा प्रयोज्यां सह संसृष्टां संग्राह्य दास्यम् उपनीतां क्रमेण अन्तःपुरम् प्रवेशयेत्

अहम् एव ते प्रवेशं कारयिष्यामि

अवश्यं त्व् आचरितव्ये योगान् प्रयुञ्जीरन्

प्रविष्टां पूजितां पीत वर्तीम् प्रणिहिता राज दासी इति समानं पूर्वेण

न राज्ञां महामात्राणां वा पर भवन प्रवेशः विद्यते

मर्म ज्ञ त्वात् रात्रौ अटने च अटतीभिः नागरस्य

बहिः प्रवाल कुट्टिमम् ते दर्शयिष्यामि

रूपवतीर् जनपद योषितः प्रीति अपदेशेन मासं मास अर्धम् वा अतिवासयन्ति अन्तःपुरिका वैदर्भाणाम्

एतया वृत्ति अर्थिनाम् महामात्र अभितप्तानाम् बलाद् विगृहीतानां व्यवहारे दुर्बलानां स्व भोगेन असंतुष्टानाम् राजनि प्रीति कामानाम् राज्य जनेषु पङ्क्तिम् इच्छतां सजातैर् बाध्यमानानां सजातान् बाधितु कामानाम् सूचकानाम् अन्येषां कार्य वशिनाम् जाया व्याख्याताः

अप्रतिपद्यमानां स्वयम् एव ईश्वरः आगत्य उपचारैः स अन्विताम् रञ्जयित्वा सम्भूय च स अनुरागम् विसृजेत्

अमुष्यां क्रीडायां तव राज भवन स्थानानि रामणीयकानि दर्शयिष्यामि इति काले च योजयेत्

तस्माद् अशक्य त्वात् गर्हणीय त्वात् च इति न ते वृथा किंचिद् आचरेयुः

संप्रयोगे चातुर्यं च अभिवर्णयेत्

ताभिः सह विष्टि कर्मसु कोष्ठागार प्रवेशे द्रव्याणां निष्क्रमण प्रवेशनयोः भवन प्रतिसंस्कारे क्षेत्र कर्मणि कर्पास ऊर्णा अतसी शण वल्कल आदाने सूत्र प्रतिग्रहे द्रव्याणां क्रय विक्रय विनिमयेषु तेषु तेषु च कर्मसु संप्रयोगः

ग्राम अधिपतेः अयुक्तकस्य हल उत्थ वृत्ति पुत्रस्य यूनो ग्रामीण योषितः वचन मात्र साध्याः

प्राग् एव स्व भवन स्थाम् ब्रूयात्

एकान्ते च तद् गतम् ईश्वर अनुरागम् श्रावयेत्

अन्तःपुरिका च अस्याः अभयं दद्यात्
अन्यतरः अनड्वान् युक्तः स्यात् अन्यतरः विमुक्तः

अथ राजानम् उपावहरेयुः

तेन दक्षिणाम् दिशम् जयति

ते उदीच्याम् दिशि अयतन्त

देव असुराः वै एषु लोकेषु समयतन्त

तान् ततस् असुराः अजयन्

ते एतस्याम् प्राच्याम् दिशि अयतन्त

तेन प्रतीचीम् दिशम् जयति

ते ततस् न पराजयन्त

प्राचि तिष्ठति आदधति

यत् उभयोः विमुक्तयोः उपावहरेयुः पितृ देवत्यम् राजानम् कुर्युः

ते सोमेन राज्ना सर्वाः दिशः अजयन्

तान् ततस् असुराः अजयन्

तथा इति

सोमेन राज्ञा सर्वाः दिशः जयति यः एवम् वेद

ईश्वरः ह अनृणाकर्तोः

ते ये युक्ते अन्ये विमुक्ते अन्ये उपावहरन्ति उभौ एव ते क्षेम योगौ कल्पयन्ति

एष वै सोम राजा यः यजते

तम् प्रत्यञ्चम् आवर्तयन्ति

तेन उदीचीम् दिशम् जयति

तेन प्राचीम् दिशम् जयति

तान् ततस् असुराः अजयन्

तम् दक्षिणा परिवहन्ति

ते देवाः अब्रुवन् अ राज तया वै नः जयन्ति राजानम् करवामहै इति

तस्मात् एतस्याम् दिशि यतेत वा यातयेत् वा

यत् युक्तयोः अ योगक्षेमः प्रजाः विन्देत् ताः प्रजाः परिप्लवेरन्

ते दक्षिणस्याम् दिशि अयतन्त

ते सोमम् राजानम् अकुर्वन्
तद् आहुर् यथा वाव स्तोत्रम् एवं शस्त्रं विहृता वालखिल्याः शस्यन्ते विहृतां स्तोत्राम् अ विहृतम् इति

स यद् ईक्षेत अशंसिषम् वालखिल्या हन्त पुरस्ताद् दूरोहणस्य संशंसानि इति न उ एव तस्य आशाम् इयात्

तद् आहुर् यथा वाव शस्त्रम् एवं याज्या तिस्रो देवताः शस्यन्ते अग्निः इन्द्रः वरुण इत्य् अथ ऐन्द्रावरुण्या यजति कथम् अग्निर् अनन्तरित इति

तद् आहुः संशंसेत् षष्ठे ऽहान् न सम्शंसैत् इति

तं यदि दर्प एव विन्देद् उपरिष्टाद् दूरोहणस्य अपि बहूनि शतानि शंसेद् यस्य उ तत् कामाय तथा कुर्याद् अत्र एव तद् उपाप्तम्

आत्मा वै स्तोत्रियः प्राणा वालखिल्याः स यत् संशंसेद् एताभ्यां देवताभ्यां यजमानस्य प्राणान् वीयाद् य एनं तत्र ब्रूयाद् एताभ्यां देवताभ्यां यजमानस्य प्राणान् व्यगात् प्राण एनं हास्यति इति शश्वत् तथा स्यात् तस्मान् न संशंसेत्

विहृतम् इति ब्रूयाद् अष्ट अक्षरेण द्वादश अक्षरम् इति

ऐन्द्र्यो वालखिल्यास् तासां द्वादश अक्षराणि पदानि तत्र स काम उपाप्तो य ऐन्द्रे जागते अथ इदम् ऐन्द्रावरुणं सूक्तम् ऐन्द्रावरुणी परिधानीया तस्मान् न संशंसेत्

स्वर्गो वै लोकः षष्ठम् अहर् अ समायी वै स्वर्गो लोकः कश्चिद् वै स्वर्गे लोके समेति इति स यत् संशंसेत् समानं तत् कुर्याद् अथ यन् न संशंसतीꣳ तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपं तस्मान् न संशंसेद् यद् एव न संशंसतीꣳ

यो वा अग्निः स वरुणस् तद् अप्य् एतद् ऋषिणा उक्तम् त्वम् अग्ने वरुणो जायसे यद् इति तद् यद् एव ऐन्द्रावरुण्या यजति तेन अग्निः अनन्तरितो ऽनन्तरितः

अथो खल्व् आहुर् न एव संशंसेत्