tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
बृहस्पते वशे लब्ध्वा अग्नीषोमाः वि विध्यतम्

यातुधानस्य सोमप जहि प्रजाम् नयस्व च

नि स्तुवानस्य पातय परम् अक्षि उत अवरम्

यत्र एषाम् अग्ने जनिमानि वेत्थ गुहा सताम् अत्त्रिणाम् जातवेदः तान् त्वम् ब्रह्मणा वावृधानः जहि एषाम् शततर्हम् अग्ने

इदम् हविः यातुधानान् नदी फेनम् इव आ वहत्

यः इदम् स्त्री पुमान् अकः इह स स्तुवताम् जनः
वयो वै यज्ञायज्ञीयम्

इति

इत्य् एव ब्रूयात्

प्रमथितम् इव वा एतद् यद् वयो अन् आलयम् इव

यद् गिरा गिरा च इति ब्रूयाद् अग्निर् वैश्वानरो यजमानं गिरेत्

स यं कामयेत यजमानं स्वर्ग लोकः स्याद् इति वयो यज्ञा वो अग्नय इत्य् अस्य प्रस्तुयात्

ईश्वरो ह तु रूक्षो भवितोर् यद् इति ब्रूयात्
अन्यत् च
दशरात्रम् उद्धिं पृष्ठ्य अभिप्लवौ चक्रे तन्त्रं कुर्वीत इति ह स्म आह वास्युः

एष ह वा एतेषां ज्योतिर् य एनं प्रमृदी इव तपति

तद् आहुः कथम् उभयतस् ज्योतिषः ऽभिप्लवा अन्यतरतस् ज्योतिः पृष्ठ्य इति

वीर्यं षोडश्य् एव

यः संचारयेत् तस्माद् इमे पुरुषे प्राणा नाना सन्त एक उदयात् शरीरम् अधिवसति यन् न संचारयेत् प्रमायुको ह यजमानः स्यात्

एकविंशतिर् उक्थ्याः

तयो स्तोत्राणि च शस्त्राणि च संचारयेत्

दशरात्रम् उद्धिः

एष ह वै प्रमायुको यो ऽन्धो वा बधिरो वा

पृष्ठ्य अभिप्लवौ चक्रे

अन्नं वा उक्थ्यः

प्राणैर् यज्ञस् तायते

तद् य एवं विदुषां दीक्षितानां पापकं कीर्तयेद् एते एव अस्य तद् देव चक्रे शिरश् छिन्दतः

उभयतस् ज्योतिषः वा इमे लोका अग्निना इतस् आदित्येन अमुतस् इति

नव अग्निष्टोमाः मासि सम्पद्यन्ते

देव चक्रे ह वा एते पृष्ठ्य प्रतिष्ठिते पाप्मानं तृंहती परिप्लवेते
अथ पवमाने ह वा उ प्रातः सर्वा देवताः संतृप्यन्ति

औपगात्रं ह्य् अस्य भवति

स्वर्गे लोके स्वरे सामन्य् आत्मानम् अतिसृजा इति

ऋच एतद् आयतनं यत्र एतत् होता आस्ते

अनूत्थेयः पवमानो ना३ इति

अथ अदः साम्नो यत्र अमी साम गायन्ति

ऋचं स साम्नो ऽनुवर्त्मानं करोति

स यो ऽनूत्तिष्ठति ऋचं स स्वात् आयतनात् च्यवयति

न अनूत्थेयः इत्य् आहुः

कथं तत्र अ परिभक्षितः भवति इति

न इद् ऋचं स्वात् आयतनात् च्यवयानि इति

यदि तु स्वयं होता स्याद् अनूत्तिष्ठेत्

न इद् ऋचं साम्नो ऽनुवर्त्मानं करवाणि इति
तद् याज्या रूपम्

यत् हविषा तत् शरीरम्

तत् पुरोनुवाक्या रूपम्

बलम् एव तद् वीर्यं यजमाने दधाति

वज्रो वै सामिधेन्यः

वज्रो वार्त्रघ्नौ आज्यभागौ

उप वां जिह्वा घृतम् आचरण्यद् इत्य् आवती

प्राणा वै प्रयाजा अपाना अनुयाजाः

सो ऽयं शरीरेण एव दीक्षमाणेन सर्वान् कामान् आप्नोति

वज्रो वार्त्रघ्नौ आज्यभागौ ता उक्तौ

वज्रः त्रिष्टुभ्

एतेन वै देवास् त्रिः समृद्धेन वज्रेण एभ्यः लोकेभ्यो ऽसुरान् अनुदन्त

तत् प्राण अपानाः दीक्षन्ते

अथ अतस् हविषो याज्या पुरोनुवाक्ये

पञ्चदश सामिधेनीर् अन्वाह

वार्त्रघ्नौ आज्यभागौ भवतः

तद् यत् प्रयाज अनुयाजैः चरन्ति

त्रिष्टुभौ सम्याज्ये

प्राण अपानैः दीक्षमाणैः सर्वासां देवतानां सलोकतां सायुज्यम्

पञ्चदशो वै वज्रः
पञ्च सूक्तानि शस्यन्ते पञ्च पदा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञः पाङ्क्ताः पशवः पशवश् छन्दोमाः पशूनाम् अवरुद्ध्यै

तम् अस्य द्यावापृथिवी सचेतसा इति सूक्तं यद् ऐत् कृण्वानो महिमानम् इन्द्रियम् इति महद्वद् अष्टमे ऽहन्य् अष्टमस्य अह्नः रूपम्

महद्वन्ति सूक्तानि शस्यन्ते महद् वा अन्तरिक्षम् अन्तरिक्षस्य आप्त्यै

तद् उ त्रैष्टुभं त्रिष्टुभ् प्रातःसवनः एष त्रि अहः

यद् वावान इति धाय्या अच्युता

महश् चित् त्वम् इन्द्र यत एतान् इति सूक्तम् महद्वद् अष्टमे ऽहन्य् अष्टमस्य अह्नः रूपम्

त्वाम् इद् हि हवामह इति बृहतो योनिम् अनु निवर्तयति बार्हतं ह्य् एतद् अहर् आयतनेन

पिबा सोमम् अभि यम् उग्र तर्द इति सूक्तम् ऊर्वं गव्यम् महि गृणान इन्द्र इति महद्वद् अष्टमे ऽहन्य् अष्टमस्य अह्नः रूपम्

महाꣳ इन्द्रो नृ वत् आ चर्षणि प्राः इति सूक्तम् महद्वद् अष्टमे ऽहनि अष्टमस्य अह्नः रूपम्

कुविद् अङ्ग नमसा ये वृधासः पीवोअन्नाꣳ रयिवृधः सु मेधाः उच्छन्न् उषसः सु दिनाः अरिप्रा उशन्ता दूता न दभाय गोपा यावत् तरस् तन्वो यावद् ओजः प्रति वां सूर उदिते सूक्तैर् धेनुः प्रत्नस्य काम्यं दुहाना ब्रह्मा णा इन्द्र उप याहि विद्वान् ऊर्ध्वो अग्निः सुमतिं वस्वो अश्रेद् उत स्या नः सरस्वती जुषाणा इति प्रौगम् प्रतिवद् अन्तर्वद् द्वि हूतवत् ऊर्ध्ववद् अष्टमे ऽहन्य् अष्टमस्य अह्नः रूपम्

यद् द्वितीयस्य अह्नः रूपम् एतानि वा अष्टमस्य अह्नः रूपाणि

तद् उ त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठित पदेन सवनं दाधार आयतनात् एव एतेन न प्रच्यवते

त्यम् ऊ षु वाजिनं देव जूतम् इति तार्क्ष्यो ऽच्युतः

यद् द्वि अग्नि यन् महद्वद् यद् द्वि हूतवत् यत् पुनर्वद् यत् कुर्वत्

तद् उ जागतं जगत्यो वा एतस्य त्रि अहस्य मध्यंदिनं वहन्ति तद् वै तच् छन्दो वहति यस्मिन् निविद् धीयते तस्मात् जगतीषु निविदं दधाति

यत् हि एव द्वितीयम् अहस् तद् एव एतत् पुनर् यद् अष्टमम्

यद् वै न इति न प्र इति यत् स्थितं तद् अष्टमस्य अह्नः रूपम्
तस्मात् पूर्वेद्युर् देवताः परिगृह्णीयात्

यो ह वै पूर्वेद्युर् देवताः परिगृह्णाति तस्य श्वो भूते यज्ञम् आगच्छन्ति

कस्य वाव देवा यज्ञम् आगच्छन्ति कस्य वा न

बहूनां वा एतद् यजमानानां सामान्यम् अहः
मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः परावत आ जगम्यात् परस्याः

सृकं संशाय पविम् इन्द्र तिग्मं वि शत्रून् ताढि वि मृधो नुदस्व

विश्वा अमीवाः प्रमुञ्चन् मानुषीभिः शिवाभिर् अद्य परिपाहि नो गयम्
उभौ एव एनौ सह आरभते ऋद्ध्यै

दर्शः वै एतयोः पूर्वः पौर्णमासः उत्तरः

ऋध्नोति एव

अग्निः वै सर्वाः देवताः

उद् इद् नु शृङ्गे सितः मुच्यते इति

विष्णुः यज्ञः

अग्नावैष्णवम् एकादश कपालम् निर्वपेत् दर्श पूर्णमासौ आरिप्समाणः

अथ यत् परस्तात् पौर्णमासः आरभ्यते तत् यथा पूर्वम् क्रियते

देवताः च एव यज्ञम् च आरभते ऋद्ध्यै

ऋध्नोति एव
पुनः खेगमनेन आकाशगमनेन नित्यं सकल भुवनेषु समस्त लोकेषु संचरते इति अर्थः

पुनः भर्ता पालन अर्थम् त्रिकस्य विष्णुः इव च भवति

दाता भुवन त्रितये स्वर्ग मृत्यु पाताले भवति सर्व अधिकः इति अभिप्रायः

ततः पूर्व विधानात् सूतः क्रामति स्व गुणान् प्रकाशयति सूते क्रामति सति देव गर्भ आभान् पुत्रान् जनयति देव गर्भ वत् आभा कान्तिर् येषां ते तान् पुनः स्त्रीषु निश्चलः सदा स्थायी कामो रति अभिलाषः वा मदनो यस्य स तथा उक्तः पुनर् वली पलित निर्मुक्तः वल्यः च पलितानि च तैर् निर्मुक्तो विवर्जितः वलिः चर्म जरा कृतम् इति अमरः पलितं केश श्वेत त्वम् एवंविधो भवति पुमान् इति शेषः

रसायनिनः रसायनं प्राप्तस्य हि पुंसः बुद्धिः वर्धते बलं च वर्धते केन सह आयुषा जीवित कालेन सह पुनर् दिव्य बुद्धिम् प्राप्तस्य रसायनिनः दिव्याः प्रकरणात् गुणाः मेधा आदयः प्रवर्धन्ते प्रकाशन्त इति अर्थः

तत् च आह एवम् इत्यादि

सः अपि पुमान् इह भुवन त्रितये स्वर्ग मृत्यु पाताले स्रष्टा सर्जको भवति

एवम् अमुना प्रकारेण रस संसिद्धः पुरुषः रसः पारदः संसिद्धः सम्यक् सिद्धो यस्य वा रसेन संसिद्धः जरा मरण वर्जितः भवति वृद्ध त्व व्याधि रहितः इति अर्थः गुणवान् च भवति गुणा मेधा आदयः

क इव पद्मयोनिः इव ब्रह्मा इव

पूर्व विधानम् प्रशंसयन्न् आह क्रामति इत्यादि
तेषां प्रयोगो वक्तव्यः

रास्ना क्वाथ आदि त्रयम् शुण्ठी क्वाथ आदि त्रयम् वा वात आदि त्रये क्रमात् पाचनम्

अतिरसा स्नेहविधिम् अध्यायं व्याख्यातुं अथ इति

यतः पूर्वे ऽध्याये भेषजानि उक्तानि

चिकित्साकलिकायां तु प्राक् पाचनं स्नेह विधिः ततश् च स्वेदस् ततः स्याद् वमनं विरेकः

पक्व आम दोष वपुषः तद् अनन्तरम् हि स्नेहो हितः सुरभि वासक कट्फल आदिः इति

रास्ना पटोल पिचुमन्द पयोभिः आदौ शुण्ठी आटरूषक फलत्रय वारिभिः वा

तत्र स्नेहनम् अस्मिन्न् अध्याये

निरूहण अन्वासन वस्ति कर्म नस्यं क्रमश् च इति भिषज् वराणाम्
वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम् आविर् म एधि देवस्य म आणी स्थः श्रुतं मे मा प्रहासीर् अनेन अधीतेन अहर् रात्रान् संदधाम्य् ऋतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन् माम् अवतु तद् वक्तारम् अवत्व् अवतु माम् अवतु वक्तारम् अवतु वक्तारम्
असुर्यं वै पात्रम् अन् आछृण्णम्

ग्नास् त्वा इति च्छन्दांसि वै ग्नाः

षड् वा ऋतवः

सा ह्य् आग्नेयीतमा समृद्ध्यै

देवस् त्वा सविता उद्वपतु इति सावित्र्या उद्वपति प्रसूत्यै

अज क्षीरेण आच्छृणत्ति

यद् आच्छृणत्ति देवत्रा एव करोति

ऋतुभिर् एतां देवानां पत्नीर् अपचन्

यद् वा एषा भिद्येत आर्तिम् यजमान आर्छेत् हन्येत अस्य यज्ञः

उत्तिष्ठ बृहती भव ऊर्ध्वा तिष्ठ ध्रुवा त्वम् इति दृंहत्य् एव एनम्

तस्माद् द्विस् संवत्सरस्य सस्यं पच्यते

वरुत्रीस् त्वा इति होत्रा वै वरुत्रीः

छन्दोभिर् एव एनाम् पचति

अदितिस् त्वा देवी विश्वदेव्यावती इति इयम् वा अदितिः

धिषणास् त्वा इति विद्या वै धिषणा

वरुण मेनिः वा एषा अभीद्धा

विद्यया एव एनाम् अभीन्द्धे

अदित्या एव अदित्याम् खनत्य् अस्या अ क्रूरंकाराय

होत्राभिर् एव एनाम् श्रपयति

ब्रह्मण एव एनाम् परिददाति

देवानां त्वा पत्नीर् इति देवानां वा एतां पत्नीर् अग्रे अत्र अदधुः

ताभिर् एव एनाम् पचति

छन्दांस्य् एव च्छन्दोभिर् आच्छृन्दन्ति स्वेन आयतनेन

सा एव ततो यज्ञस्य निष्कृतिः

मित्र एताम् त उखां परिददामि इति ब्रह्म वै मित्रः

ताभिर् एव एनाम् दधाति

जनयस् त्वा अ छिन्न पत्राः इति देवानां वै पत्नीर् जनयस् ता एताम् अग्रे ऽपचन्

छन्दोभिर् धूप्यते

तैर् एव एनाम् पचति

अ व्यथमाना पृथिव्याम् आशा दिश आपृण इति तस्माद् अग्निस् सर्वा दिशो विभाति
यद् एव हिङ्कारेण प्रतिपद्यता३इ वृषा वै हिङ्कारो योषा ऋच् तन् मिथुनं मिथुनम् एव तद् उक्थ मुखे करोति प्रजात्यै

हिङ्कारेण एतत् अहः प्रतिपद्येत इति आहुः

स यत् हिंकृत्य प्रतिपद्यते वाचम् एव तद् व्यावर्तयति दैवीं च मानुषीं च

यं कामं कामयते हिङ्कारेण अभि एव एनम् तृणत्ति य एवं वेद

यद् व् एव हिङ्कारेण प्रतिपद्यता३इ वाचो वा एषा व्यावृत्तिर् दैव्यै च मानुष्यै च यत् हिङ्कारः

यद् व् एव हिङ्कारेण प्रतिपद्यता३इ यथा वा अभ्रिर् एवं ब्रह्मणो हिङ्कारो यद् वै किञ्च अभ्र्या अभितितृत्सति अभ्य् एव एतत् तृणत्त्य् एवम्

ब्रह्म वै हिङ्कारो ब्रह्म एतत् अहर् ब्रह्मणा एव तद् ब्रह्म प्रतिपद्यते य एवं वेद

प्रजायते प्रजया पशुभिर् य एवं वेद
संस्थितायाम् उपसदि महावेदिं विमिमीते विमिमे त्वा पयस्वतीं देवानां धेनुं सु दुघाम् अन् अपस्फुरन्तीम्

अयाशयाम् एव जुहोति

जागर्त्य् एतां रात्रिम्

सु पूर्वाह्णे पौर्वाह्णिकीभ्यां प्रवर्ग्य उपसद्भ्याम् प्रचरन्ति

पश्च अर्ध्यात् छङ्कोः पञ्चदश दक्षिणा प्रक्रमान् प्रक्रम्य पञ्चदश उत्तरतस् तच् छङ्कुं निहन्ति

ते श्रोणी भवतः

अग्रेण प्राग्वंशं त्रीन् प्राचः प्रक्रमान् प्रक्रम्य शङ्कुं निहन्ति

अथ एनम् अक्ष्णया प्रमाणेन प्रमाय स्पन्द्यया पर्यातनोति

याः प्रातर् याज्याः स्युस् ताः सायं पुरोनुवाक्याः कुर्यात्

ताव् अंसौ भवतः

यूप अवट्यात् छङ्कोर् द्वादश दक्षिणा प्रक्रमान् प्रक्रम्य द्वादश उत्तरतस् तच् छङ्कुं निहन्ति

ततः षट्त्रिंशतं प्राचः प्रक्रमान् प्रक्रम्य शङ्कुं निहन्ति

सु अपराह्णे आपराह्णिकीभ्यां प्रवर्ग्य उपसद्भ्याम् प्रचरन्ति

अन्वातनोति पृष्ठ्याम्

इन्द्रः सोमं पिबतु क्षेमो अस्तु न इति

सव्यान् उत्तानान् पाणीन् कृत्वा निह्नवन्ते दक्षिणान् नीचः

स वेदेः पश्च अर्ध्यः शङ्कुः

रजाशयाम् अत्र उपसदम् जुहोति

एतावन् नाना

चतुर् स्तनम् मध्यरात्रे व्रतयति
तेन धरणानि व्याख्यातानि

अक्षेषु नान्दी पिनद्धम् कारयेत्

धान्यमाषा दश सुवर्णमाषकः पञ्च वा गुञ्जाः

तस्याः पञ्च पलिकम् मण्डलं बद्ध्वा सम करणम् कारयेत्

तत आ शतात् दश उत्तरम् कारयेत्

चतुर् कर्षम् पलम्

दश धारणिकम् पलम्

पौतव अध्यक्षः पौतव कर्मान्तान् कारयेत्

तस्याः शत पदात् ऊर्ध्वं विंशतिः पञ्चाशत् शतम् इति पदानि कारयेत्

ते षोडश धरणं शैम्ब्यानि वा विंशतिः

प्रतिमानानि अयः मयानि मागध मेकल शैल मयानि यानि वा न उदक प्रदेहाभ्याम् वृद्धिं गच्छेयुर् उष्णेन वा ह्रासम्

अर्ध माषकः माषकः द्वौ चत्वारः अष्टौ माषकाः सुवर्णो द्वौ चत्वारः अष्टौ सुवर्णाः दश विंशतिः त्रिंशत् चत्वारिंशत् शतम् इति

द्विगुण लोहाम् तुलाम् अतः षण्णवति अङ्गुल आयामाम् परिमाणीं कारयेत्

ते षोडश सुवर्णः कर्षो वा

विंशति तौलिकः भारः

विंशति तण्डुलम् वज्रधरणम्

पञ्चत्रिंशत् पल लोहाम् द्विसप्तति अङ्गुल आयामाम् सम वृत्ताम् कारयेत्
संवत्सरः आत्मा अश्वस्य मेध्यस्य द्यौः पृष्ठम् अन्तरिक्षम् उदरम् पृथिवी पाजस्यम् दिशः पार्श्वे अवान्तरदिशः पर्शवः ऋतवः अङ्गानि मासाः च अर्ध मासाः च पर्वाणि अहोरात्राणि प्रतिष्ठा नक्षत्राणि अस्थीनि नभः मांसानि ऊवध्यम् सिकताः सिन्धवः गुदाः यकृत् च क्लोमानः च पर्वताः ओषधयः च वनस्पतयः च लोमानि उद्यन् पूर्व अर्धः निम्लोचन् जघन अर्धः

यत् मेहति तत् वर्षति

हयः भूत्वा देवान् अवहत् वाजी गन्धर्वान् अर्वा असुरान् अश्वः मनुष्यान्

वाच् एव अस्य वाच्

उषाः वै अश्वस्य मेध्यस्य शिरः सूर्यः चक्षुः वातः प्राणः व्यात्तम् अग्निः वैश्वानरः

एतौ वै अश्वम् महिम्नौ अभितस् संबभूवतुः

तस्य पूर्वे समुद्रे योनिः

यत् विजृम्भते तत् विद्योतते

रात्रिः एनम् पश्चात् महिमा अन्वजायत

यत् विधूनुते तत् स्तनयति

तस्य अपरे समुद्रे योनिः
पृष्ठ्येन परं पृष्ठ्यम्

अभिप्लवेन परम् अभिप्लवम्

अथ अतस् ऽह्नाम् अध्यारोहः
वैद्युत स्थाने तिष्ठन् वायुः इति स्तूयते

एष दीक्षितः

एष दीर्घ श्मश्रुः

तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् ब्रह्मचारीष्णन् इति

द्यौ स्थाने तिष्ठन् आदित्यः इति स्तूयते

ॐ ब्रह्मचारीष्णन् चरति रोदसी उभे इति आचार्यम् आह

तस्मिन् देवाः संमनसः भवन्ति इति वायुम् आह

स सद्यस् एति पूर्वस्मात् उत्तरम् समुद्रम् इति आदित्यम् आह

एषः एव आचार्य स्थाने तिष्ठन् आचार्यः इति स्तूयते
अथ प्रास्थानिकम्

पूषा मा इति यान्ति यत्र उदकम्
अत्र माक्षिक योगः शुल्ब अभ्र सत्त्व मेलन अर्थम् रस प्रीत्या इति भावः

मिश्रितो नाग लोहाभ्याम् न श्रेष्ठो रसकर्मणि

इति पूर्व उक्तम् ताप्य शुल्ब सहितम् ताप्यं स्वर्णमाक्षिकं शुल्बं ताम्रं नेपाल संज्ञकम् ताभ्यां सहितं मिश्रितं घन सत्त्वम् तप्त लोह खल्वके मृदितं कार्यं मर्दनीयं कैः कृत्वा काञ्जिक वेतस जम्बीर बीजपूर अम्लैः काञ्जिकम् उक्त विधानम् सौवीरं वेतसं चुक्रं जम्बीरं प्रसिद्धं बीजपूरो मातुलुङ्गः एतेषाम् अम्लैः द्रव रूपैः

ततः शुल्वाभ्रं रसेन्द्रः पारदः चरति ग्रसति

शुल्ब अभ्र चारण विधानम् आह इति इत्यादि

द्वौ अर्कौ म्लेच्छ नेपालौ रसे नेपाल उत्तमः

घन सत्त्व शुल्ब माक्षिक सम भाग नियोजितम् घन सत्त्वम् अभ्र सत्त्वम् शुल्बं ताम्रं माक्षिकं स्वर्णमाक्षिकं सम भागेन तुल्य भागेन नियोजितं प्रयुक्तं तत् मिलितम् सत् शुल्बाभ्रं कथितम्

म्लेच्छः तु क्षालितः कृष्णो रूक्ष स्निग्धः घन असहः

इति अतो नेपालकं ग्राह्यम् इति अर्थः

घन घात सहः स्निग्धो रक्त पत्त्रः अमलः मृदुः

अथ शुल्वाभ्रम् आह घन इत्यादि
अस्यै देवतायै उदकम् याचामि इमाम् देवताम् वासये इमाम् इमाम् देवताम् परिवेवेष्मि इति एनम् परिवेविष्यात्

अथ यस्य अव्रात्यः व्रात्य ब्रुवः नामबिभ्रती अतिथिः गृहान् आगच्छेत् कर्षेत् एनम् न च एनम् कर्षेत्

तत् यस्य एवम् विद्वान् व्रात्यः तृतीयाम् रात्रिम् अतिथिः गृहे वसति ये दिवि पुण्याः लोकाः तान् एव तेन अवरुन्द्धे

तस्याम् एव अस्य तत् देवतायाम् हुतम् भवति यः एवम् वेद

तत् यस्य एवम् विद्वान् व्रात्यः द्वितीयाम् रात्रिम् अतिथिः गृहे वसति ये अन्तरिक्षे पुण्याः लोकाः तान् एव तेन अवरुन्द्धे

तत् यस्य एवम् विद्वान् व्रात्यः एकाम् रात्रिम् अतिथिः गृहे वसति ये पृथिव्याम् पुण्याः लोकाः तान् एव तेन अवरुन्द्धे
अस्मै ग्रामाय प्रदिशश् चतस्र ऊर्जं सुभूतं स्वस्ति सविता नः कृणोतु

इन्द्र अनमित्रम् नः पश्चाद् अनमित्रं पुरस् कृधि

अ शत्रु इन्द्रो अभयं नः कृणोत्व् अन्यत्र राज्ञाम् अभि यातु मन्युः

अभयं नो अस्तु उरु अन्तरिक्षं सप्तर्षीणां च हविषा अभयम् नो अस्तु

अभयं द्यावापृथिवी इह अस्तु नो ऽभयं सोमः सविता नः कृणोतु
अवत्य् एनं सत्यं न एनम् अनृतं हिनस्ति य एवं वेद

तद् आहुः किं षोﾱअशिनः षोﾱअशि त्वम् इति षोﾱअशः स्तोत्राणां षोﾱअशः शस्त्राणां षोﾱअशभिर् अक्षरैर् आदत्ते षोﾱअशिभिः प्रणौति षोﾱअश पदाम् निविदं दधाति तत् षोﾱअशिनः षोﾱअशि त्वम्

तं यत् परस्ताद् उक्थानाम् पर्यस्य शंसति वज्रेण एव तत् षोﾱअशिना पशून् परिगच्छति तस्मात् पशवो वज्रेण एव षोﾱअशिना परिगता मनुष्यान् अभ्य् उपावर्तन्ते तस्माद् अश्वो वा पुरुषो वा गौर् वा हस्ती वा परिगत एव स्वयम् आत्मना इतस् एव वाचा अभिषिद्धः उपावर्तते वज्रम् एव षोﾱअशिनम् पश्यन् वज्रेण एव षोﾱअशिना परिगतो वाच् हि वज्रो वाक् षोﾱअशी

द्वे वा अक्षरे अतिरिच्येते षोﾱअशिनो ऽनुष्टुभम् अभिसंपन्नस्य वाचो वाव तौ स्तनौ सत्य अनृते वाव ते

वज्रो वा एष यत् षोﾱअशी तद् यच् चतुर्थे ऽहन् षोﾱअशिनं शंसति वज्रम् एव तत् प्रहरति द्विषते भ्रातृव्याय वधं यो ऽस्य स्तृत्यस् तस्मै स्तर्तवै

वज्रो वै षोﾱअशी पशव उक्थानि तम् परस्ताद् उक्थानाम् पर्यस्य शंसति

देवा वै प्रथमेन अह्ना इन्द्राय वज्रं समभरंस् तं द्वितीयेन अह्ना असिञ्चन् तं तृतीयेन अह्ना प्रायच्छंस् तं चतुर्थे ऽहन् प्राहरत् तस्मात् चतुर्थे ऽहन् षोﾱअशिनं शंसति
तं ह एके पूर्वं छन्दोगेभ्यो हरन्ति तत् तथा न कुर्याद् वषट्कर्ता प्रथमः सर्व भक्षान् भक्षयति इति ह स्म आह तेन एव रूपेण तस्माद् वषट्कर्ता एव पूर्वो अवेक्षेत अथ एनम् छन्दोगेभ्यो हरन्ति

अवधिषुर् वा एतत् सोमं यद् अभ्यसुषवुस् तद् एनम् पुनः संभावयन्ति

घ्नन्ति वा एतत् सोमं यद् अभिषुण्वन्ति तस्य एताम् अनुस्तरणीं कुर्वन्ति यत् सौम्यः पितृभ्यो वा अनुस्तरणी तस्मात् सौम्यस्य पितृमत्या यजति

प्रतिगृह्य सौम्यं होता पूर्वश् छन्दोगेभ्यो ऽवेक्षेत

पुनर् आप्याययन्त्य् उपसदां रूपेण उपसदाम् किल वै तद् रूपं यद् एता देवता अग्निः सोमो विष्णुर् इति
भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्व् इति

तथा सोम्यैः इति ह उवाच

आसाम् अङ्ग एकाम् भिन्द्धि इति

श्रद्धत्स्व सोम्यैः इति

भिन्ना भगव इति

भिन्द्धि इति

स आत्मा

स य एषो अणिमा एतत् आत्म्यम् इदं सर्वम्

इदं भगव इति

न किंचन भगव इति

तत् त्वम् असि श्वेतकेतो इति

किम् अत्र पश्यसि इति

अण्व्य इव इमाः धाना भगव इति

भिन्नं भगव इति

तत् सत्यम्

न्यग्रोध फलम् अत आहर इति
प्रकाशो दक्षिणा

नवो नव इत्य् उपस्थानम्

एवं चन्द्र दर्शनम्

आप्यायस्व सं ते पयांसि इति द्वाभ्यां स्थालीपाकस्य

मक्षू धाता भूयो जात इति द्वाभ्याम् आज्येन चतुर्गृहीतेन आज्यभाग अन्ते जुहोति
अयस्मये द्रुपदे बेधिष इह अभिहितः मृत्युभिर् ये सहस्रम्

यमेन त्वं पितृभिः संविदान उत्तमं नाकम् अधि रोहय इमम्

एव उ ष्व् अस्मन् निरृते ऽनेहा त्वम् अयस्मयान् वि चृता बन्ध पाशान्

मुञ्च इमान् अमून् एनसः स्वाहा

यमो मह्यं पुनर् इत् त्वां ददाति तस्मै यमाय नमो अस्तु मृत्यवे

भूते हविष्मती भव एष ते भागो यो अस्मासु
उप एनम् एताः षट् कामदुघास् तिष्ठन्ते य एवं वेद

तद् यज्ञस्य छिद्रम्

प्रवतीभ्यः प्रणयन्त्य् एहिवतीषु

यथा अग्नौ अग्नीन् अभिसमादध्यात् तादृक् तत्

तद् अभि प्रणयन्ति इति

प्र इति च वा इदं सर्वम् आ इति च

स ब्रूयाद् यज्ञायज्ञीयस्य एकात् अक्षराद् ऊना ऋचः

एतावान् वाव यज्ञो यावान् अग्निष्टोमः

तद् आहुर् यद् एतावान् एव यज्ञो यावान् अग्निष्टोमस् तस्मिन्न् अन्त गते किम् अभ्य् उक्थानि प्रणयन्ति इति

यज्ञम् एव अस्मिन् तत् सम्यञ्चं दधति

य उ एनान् बहून् सतः सार्धं संहरेद् एक एव स्यात्

आग्नेयीषु प्रणयन्त्य् आग्नेयीभ्यः

यो वा एकम् अग्निं सन्तं बहुधा विहरेद् बहव एव स्युः
हि यस्मात् सा क्रिया सर्वा अपि वीर्य कृता

चरक मतम् दर्शयति चरकस् त्व् आह इति

या क्रिया येन क्रियते तस्यां तत् वीर्यम् यावत्यः क्रियास् तावती एव वीर्याणि इति अर्थः

अवीर्यं द्रव्यं न किंचित् कुरुते वीर्यं विना कर्तृ त्वम् न अस्ति इति अर्थः

येन क्रियते तद् वीर्यम् द्रव्य कर्तृके कर्मणि करण भूतम् इति अर्थः

कतिविधं तद् इति अपेक्षायाम् आह या क्रिया इति
अष्टगुणं मृत शुल्बम् अरिवर्गेण सह हतं यत् शुल्बं ताम्रं ततः कलधौतेन षोडश अंशेन जीर्णं शतार्धेन पञ्चाशत् विभागेन तारं विध्यति कनकं करोति इति अर्थः

अन्यत् च आह अष्टगुण इत्यादि
तस्य सर्वम् आप्तम् भवति सर्वं जितं न ह अस्य कश्चन कामो अन् आप्तः भवति य एवं वेद

तस्मिन्न् आपः प्रतिष्ठिता अप्सु पृथिवी पृथिव्याम् इमे लोकाः

ते ह एते लोका ऊर्ध्वा एव श्रिताः

यथा ओघः विष्यन्दमानः परः परस् वरीयान् भवत्य् एवम् एव एतत् अक्षरम् परः परस् वरीयः भवति

तत् ह पृथुर् वैन्यो दिव्यान् व्रात्यान् पप्रच्छ स्थूणां दिव स्तम्भनीम् सूर्यम् आहुर् अन्तरिक्षे सूर्यः पृथिवी प्रतिष्ठः

यथा सूच्या पलाशानि संतृण्णानि स्युर् एवम् एतेन अक्षरेण इमे लोकाः संतृण्णाः

अप्सु भूमीः शिश्यिरे भूरि भाराः किं स्विन् महीर् अधितिष्ठन्त्य् आप इति

एष ह वा एतद् अक्षरम्

इम एवं त्रयोदश मासाः

अप्सु भूमीः शिश्यिरे भूरि भाराः सत्यम् महीर् अधितिष्ठन्त्य् आप इति

स य एवं विद्वान् उद्गायति स एवम् एव एतान् लोकान् अतिवहति

तद् एतद् आपो ऽधितिष्ठन्ति

ॐ इत्य् एतेन अक्षरेण अमुम् आदित्यम् मुख आधत्ते

तद् इदम् इमान् अतिविध्य दशधा क्षरति शतधा सहस्रधा अयुतधा प्रयुतधा नियुतधा अर्बुदधा न्यर्बुदधा निखर्वधा पद्मम् अक्षितिर् व्योम अन्तः
स मातरम् एव अग्रे भिक्षेत

आहृत्य भैक्षम् इति गुरवे प्राह

अथ सप्त पालाशीः समिध आर्द्रा अ प्रच्छिन्न अग्राः प्रादेश मात्रीः घृत अन्वक्ताः आ अभ्याधापयति

अथ परिषिञ्चति यथा पुरस्तात्

अमुष्मै स्वाहा इति यथादेवतम् आदिष्ट देवते

अन्वमंस्थाः प्रासावीर् इति मन्त्र अन्तान् संनमति

यस्य ते प्रथम वास्यम् हरामः तम् त्वा विश्वे अवन्तु देवास् तं त्वा भ्रातरः सुहृदो वर्धमानम् अनुजायन्ताम् बहवः सु जातम् इति प्रथम वास्यम् अस्य आदत्ते

सर्वत्र एवम् अन् आदिष्ट देवते

त्रिवृता अन्नेन ब्राह्मणान् परिविष्य पुण्य अहम् स्वस्त्ययनम् ऋद्धिम् इति वाचयित्वा

अग्ने व्रत पते व्रतं चरिष्यामि इति अग्निम् वायो व्रत पते इति वायुम् आदित्य व्रत पते इति आदित्यम् व्रतानां व्रत पते इति व्रत पतिम्

अथ आह भिक्षा चर्यम् चर इति

अग्नये समिधाव् इति द्वे

अग्नये समिधम् आहार्षम् बृहते जातवेदसे यथा त्वम् अग्ने समिधा समिध्यस एवं मां मेधया प्रज्ञया प्रजया पशुभिर् ब्रह्मवर्चसेन अन्नाद्येन समेधय स्वाहा इति एकाम्

तत् सु भैक्षम् इति उक्त्वा

उपस्थिते ऽन्न ओदनस्य अपूपानाम् सक्तूनाम् इति समवदाय सर्पिः मिश्रस्य जुहोत्य् अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा अग्नये अन्न आदाय स्वाहा अग्नये ऽन्नपतये स्वाहा प्रजापतये स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा सर्वाभ्यो देवताभ्यः स्वाहा अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा इति

अथ देवता उपतिष्ठते

अग्नये समिध इति चतस्रः

अत्र गुरवे वरं ददाति
त्रिः कारयमानम् आचामयति च सम्प्रोक्षति च

यज्ञस्य नो विरिष्टं संधेहि इति

दक्षिणानां संधितिम् अनु यजमानः पुत्र पशुभिः संधीयते

ऋत्विजां संधितिम् अनु दक्षिणाः संधीयन्ते

यज्ञ वास्तु च सम्प्रोक्षति

यजमानस्य संधितिम् अन्व् ऋत्विजः संधीयन्ते

तं ह स्म एतम् एवं विद्वांसं ब्रह्माणं यज्ञ विरिष्टी वा यज्ञ विरिष्टिनः वा इति उपाधावेरन्

पुत्र पशूनाम् संधितिम् अनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन संधीयते

तद् यथा लवणेन सुवर्णं संदध्यात् सुवर्णेन रजतं रजतेन लोहं लोहेन सीसं सीसेन त्रप्व् एवम् एव अस्य यज्ञस्य विरिष्टं संधीयते

नमस् ते अस्तु भगवन्

स्वर्गस्य लोकस्य संधितिम् अनु तस्य अर्धस्य योगक्षेमः संधीयते यस्मिन्न् अर्धे यजन्त इति ब्राह्मणम्
अथवा इति विधान अन्तरे केवलं शुद्धं वा अन्य संयोगेन वर्जितं अमलं जात पूर्व शोधनम् त्रिगुणं चीर्ण जीर्णम् कुर्यात् इति अर्थः पूर्वं चीर्णं चारणम् आप्तम् पश्चात् जीर्णम् जारणम् आपन्नम् एवंभूतं ताम्रं सूतं लाक्षा रस संनिभम् अलक्तक प्रभम् कुरुते

मुख्य त्वेन ताम्र प्रंशसनम् आह अथवा इत्यादि
यथा आचरितम् अन्नं साधयित्वा सावित्रेण देवतायै बलिं हरेत्

यथाचारं जपः

उक्तः शेषः
तत्र सेदिर् न्य् उच्यतु सर्वाश् च यातुधान्यः

निःसालां धृष्णुं धिषणम् एकवाद्याम् जिघत्स्वम्

निर् वो मगुन्द्या दुहितरो गृहेभ्यश् चातयामहे

असौ यो अधराद् गृहस् तत्र सन्त्व् अराय्यः

भूतपतिर् निर् अजत्व् इन्द्रश् च इतस् सदान्वाः

अजैषं सर्वान् आजीन् वो नश्यत इतस् सदान्वाः

सर्वाश् चण्डस्य नप्त्यो नाशयामः सदान्वाः

निर् वो गोष्ठाद् अजामसि निर् अक्षान् निर् उपानशात्
सः अग्रे एव कुमारम् जन्मनः अग्रे _ भावयति

एवम् संतताः हि इमे लोकाः

तत् अस्य द्वितीयम् जन्म

सः _ कुमारम् जन्मनः अग्रे _ भावयति आत्मानम् एव तत् भावयति एषाम् लोकानाम् संततये

तम् स्त्री गर्भम् बिभर्ति

सा भावयित्री भावयितव्या भवति
अ स्पृष्टा दोष मात्राभिः समग्र गुण गुम्फिता

विपञ्ची स्वर सौभाग्या वैदर्भी रीतिः इष्यते

समग्रैः ओजस् प्रसाद प्रभृतिभिः गुणैः उपेता वैदर्भी नाम रीतिः इति

विश्रब्धैः क्रियतां वराह पतिभिः मुस्ता क्षतिः पल्वले विश्रामं लभताम् इदम् च शिथिल ज्या बन्धम् अस्मत् धनुः

सति रक्तरि सति अर्थे सति शब्द अनुशासने

अस्ति तत्र विना येन परिक्षरति वाच् मधु

गाहन्तां महिमा निपान सलिलम् शृङ्गैः मुहुर् ताडितम् छाया बद्ध कदम्बकम् मृग कुलम् अभ्यस्यतु

ताम् एकाम् एव कवयः स्तुवन्ति

अत्र श्लोकः

उदाहरणम्
नमस् ते अस्तु

मा मा हिंसीः

विभूर् असि प्रवाहणः

तुथो ऽसि विश्व वेदाः

अङ्घारिर् असि बम्भारिः

वह्निर् असि हव्य वाहनः

उशिग् असि कविः

ऋतधामा असि स्वर् ज्योतिः

श्वात्रो ऽसि प्रचेताः

शुन्ध्युर् असि मार्जालीयः

परिषद्यो ऽस्य् आस्तव्यः

रौद्रेण अनीकेन पाहि मा अग्ने पिपृहि मा

कव्यो ऽसि कव्य वाहनः

अजो ऽस्य् एक पाद्

अवस्युर् असि दुवस्वान्

सम्राड् असि कृशानुः

सगरो ऽसि विश्व वेदाः
यो अत्र अनुवषट्कुर्यात् अ संस्थितान् ऋतून् संस्थापयेत्

व्यानम् एव तद् यजमाने दधति

ते वा एते प्राणा एव यद् ऋतुयाजाः

संस्था अनुवषट्कारः

संतता इव हि इमे प्राणाः

तथा ह यजमानः सर्वम् आयुर् एत्य् अस्मिन् लोके आर्ध्नोति

स च आसु संभृतस् त्रेधा विहृतः प्राणो ऽपानो व्यान इति

प्राणम् एव तद् यजमाने दधति

प्राणानां संतत्यै

आप्नोत्य् अमृत त्वम् अक्षितं स्वर्गे लोके

चत्वार ऋतुभिर् इति यजन्ति

अपानम् एव तद् यजमाने दधति

तस्माद् अन् अवानम् ततो यजन्ति

तद् यद् ऋतुयाजैश् चरन्ति प्राणान् एव तद् यजमाने दधति

षड् ऋतुना इति यजन्ति

ततो ऽन्यत्र गुणितः
इन्द्रः पुरस्ताद् उत मध्यतो नः सखा सखिभ्यो वरीयः कृणोतु
याः प्राचीः सम्भवन्त्य् आप उत्तरतश् च याः

अमावास्यायाम् अपराह्णे मासिश्राद्धम् अपरपक्षस्य वा अयुक्षु अहःसु

असुंगमाः सत्य युजः अ वृकासः

तद् वो अहं पुनर् आवेशयाम्य् अरिष्टाः सर्वैर् अङ्गैः संभवत पितरः स्वधा नमः पितृभ्यः स्वाहा इति

आ इह गच्छन्तु पितरो हविषे अत्तवा इति

आ नो हवं पितरो अद्य आगमन्तु

अद्भिर् विश्वस्य भुवनस्य धर्त्रीभिर् अन्तर् अन्यं पितुर् दधे ऽमुष्मै स्वाहा

अन्तर्दधे पर्वतैर् अन्तर् मह्या पृथिव्या

परिषिच्य जुहोति

दिवा दिग्भिर् अनन्ताभिर् ऊतिभिर् अन्तर् अन्यं पितामहाद् दधे ऽमुष्मै स्वाहा

आयात पितामहाः प्रपितामहाश् च अनुगैः सह

एताम् एव दिशम् अभ्य् अपः प्रसिञ्चत्य् आपो देवीः प्रहिणुत इमम् यज्ञं पितरो नो जुषन्तां मासीनाम् ऊर्जम् उत ये भजन्ते ते नो रयिं सर्व वीराम् नियच्छन्त्व् इति

अर्ध मासैः च मासैश् च अन्तर् अन्यम् प्रपितामहाद् दधे ऽमुष्मै स्वाहा

अन्तर्दध ऋतुभिर् अहर् रात्रैः स संधिकैः

पितृभ्यो ऽन्नं संस्कृत्य प्राचीनावीतं कृत्वा अग्निम् उपसमाधाय दक्षिणा प्राच् अग्रैः दर्भैर् अग्निं परिस्तीर्य दक्षिण पूर्वम् अवान्तरदेशम् अभिमुखः पितॄन् आवाहयति

आयात पितरः सोम्या गम्भीरैः पथिभिः पूर्व्यैः
अथ यत्र एतत् नक्षत्राणि पतापतानि इव भवन्ति तत्र जुहुयात्

उत अ विद्वान् यथायथम्

बृहस्पतिः

शर्वो राजा शर्म च राजा त उ नः शर्म यच्छन्तु देवाः

यत् नक्षत्रम् पतति जातवेदः सोमेन राज्ञा इषिरम् पुरस्तात् तस्मात् माम् अग्ने परिपाहि घोरात् प्र नः जायन्ताम् मिथुनानि रूपशस् इन्द्र अग्निभ्याम् स्वाहा इति हुत्वा सोमः राजा सविता च राजा इति एतेन सूक्तेन जुहुयात्

रुक्मम् कर्त्रे दद्यात्

सा तत्र प्रायश्चित्तिः
ते तूष्णीं ध्यायन्त आसांचक्रिरे

त ऊचुर् न एव त्वा विद्म न जानीमः

यन् न्व् इदं दीक्षिष्यध्वे भूयो न दीक्षिष्यध्वे

न ह वै देव यानः पन्था प्रादुर्भविष्यति इति

धिग् इति ह ऊचुः

भूयो वः पृच्छामः

को हि इद् अ विज्ञायमानेन सह दीक्षिष्यति इति

रेतो ह वो य एतस्मिन् संवत्सरे ब्राह्मणास् तद् अभविष्यंस् ते बोधि मताः भविष्यथ इति

ते वै दीक्षिता अवकीर्णिनो भविष्यथ

कथं न दीक्षिता उपैष्यामो न उपैष्यामहै इति

ते वयं भगवन्तम् एव उपधावाम यथा स्वस्ति संवत्सरस्य उदृचम् समश्नवामहा इति ब्राह्मणम्

मोहिष्यति वो यज्ञः सर्वे ते दीक्षयिष्यथ इति

अथवा उ एकं दीक्षयिष्यथ ते वा अहीन ऋत्विजः गृहपतयो भविष्यथ

ते वै ब्राह्मणानाम् अभिमन्तारो भविष्यथ

तिरो वै देव यानः पन्था भविष्यति इति

इत्थं चेद् वो ऽपसमवत्सुर् हन्त वो ऽहं मध्ये दीक्षा इति

अथवा उ एवं दीक्षयिष्यथ सं वै तर्हि मोहिष्यथ

पृच्छत इति यन् न्व् इदं दीक्षिष्यध्व उपमे एतस्मिन् संवत्सरे मिथुनं चरिष्यथ न उपैष्यथ इति