tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
जिह्वा न्यस्येत् सप्त तस्मिन्न् अप्य् अङ्गेष्व् अङ्ग देवताः

रवौ गुरौ तथा सोमे कर्तव्यं बुध शुक्रयोः

दुष्ट प्रध्वंसाय अलम् नैरृतेन विधीयते

खात आधिक्ये भवेद् योगी हीने तु धन संक्षयः

स्कान्दे तत्र एव श्री ब्रह्म नारद संवादे

न्यस्य अभ्यर्च्य जपंस् तारं न्यसेत् कुम्भं यथा उदितम्

स दूर्वा अक्षत पुष्पाम् च मूर्ध्नि शिष्यस्य रोचनाम्

वरुणः पवनश् च एव धनाध्यक्षस् तथा शिवः

चरण अमृत पाने अपि शुद्धि अर्थ आचमन क्रिया

वीक्षयेन् मेदिनीं सर्वां किं पुनश्

गुरोः पुरस्तात् पाण्डित्यं प्रौढ पाद क्रिया तथा

मन्त्र दीक्षाम् प्रकुर्वीत मास ऋक्ष आदि न शोधयेत्

त्रिभिस् त्रिभिर् आहुतिभिर् देवदेवस्य सन्निधौ

वित्त लोभात् विमुक्तस्य सु अल्प वित्तस्य देहिनः

एते त्वाम् अभिषिञ्चन्तु धर्म काम अर्थ सिद्धये

अथवा दिक्षु सर्वासु यथासङ्ख्येन लोकपान्

पूर्णिमा पञ्चमी च एव द्वितीया सप्तमी तथा

जप्ताः स्युः पुष्करे तीर्थे प्रयागे सिन्धुसागरे

सकलीकरणं च उक्तम्

वृद्धाव् अ तुलसी श्राद्धम् तथा श्राद्धम् अ वैष्णवम्

निधाय अमुम् जपेत् कर्णे उपदेशेष्व् अयं विधिः

यजनं देवदेवस्य विष्णोः पुत्र वसु प्रदम्

यथा अधिकारः न अस्ति इह स्याच् च उपनयनात् अनु

चतुर् युज् शत संख्येषु प्राग् गुरोः समयेषु च

अतो गुरुं प्रणम्य एवम् सर्व स्वम् विनिवेद्य च

आग्नेय धारणा दग्धान् वायुना विधूतांस् ततः

दीक्षित आत्मा गुरोर् भूत्वा वाराहं शृणुयाद् यदि

तस्य सद्यो भवेल् लक्ष्मीर् आयुर् वित्तं सुताः सुखम्

न अपि तैः सह वस्तव्यं वक्तव्यं वा कथञ्चन

तथा एव आकार जाः वर्णैः क आदिभिः दशभिर् दश

इत्थं हि संस्कृते वह्नौ पीठम् अभ्यर्च्य तत्र च

भूमिं संस्कृत्य तस्यां च अर्चयित्वा वास्तु देवताः

निधाय कलसं तस्य अन्तिके वाद्य आदिना नयेत्

संस्कारान् आचरेद् उक्त मन्त्रेण अष्ट आहुतैः तथा

क्वचिच् च

तान् अनुज्ञाप्य गुरु आदीन् भुञ्जीत सह बन्धुभिः

संहार मुद्रया कृष्णे संयोज्य आवृत्ति देवताः

अतो गुरुं गणेशं च विष्वक्सेनं च पूजयेत्

आषाढे बन्धु नाशाय श्रावणे तु भय आवहम्

देव दानव गन्धर्वाः यक्ष राक्षस पन्नगाः

अधुना तस्मिन् कुण्डे सूर्य कलानाम् न्यास आदिकम् लिखति क आद्यैः इति

तिष्ठता आचमनम् न एव तथा गुरु आसन आसनम्

तं श्रीमत् कृष्णचैतन्यम् वन्दे जगद्गुरुम्

गोपनीयं तथा शास्त्रं रक्षणीयं शरीर वत्

सकलीकृत्य च आचार्यः पूजयेद् आसन आदिभिः

सर्वेषां पुण्य कार्याणाम् स्वामि दृष्ट्या प्रवर्तनम्

तथा च संमोहनतन्त्रे श्री शिव उमा संवादे

तस्मिंश् च दिशि कौवेर्यां चतुष्कोणं त्रि मेखलम्

यैर् न लब्धा हरेर् दीक्षा न अर्चितः वा जनार्दनः

व्रत स्थम् वाग्यतं शिष्यं प्रवेश्य अथ यथाविधि

प्राप्ता यैस् तु हरेर् दीक्षा सर्व दुःख विमोचिनी

तद् अम्भसा अभिषिच्य अष्टौ वारान् मूलेन के करम्

दधि प्रसृति मात्रम् स्यात् लाजाः स्युः मुष्टि संमिताः

कृष्णम् अभ्यर्च्य तं कुम्भं कुश कूर्चेन देशिकः

तस्मात् खाताद् बहिः कुर्यात् कण्ठम् एक अङ्गुलम् ध्रुवम्

राज द्वारात् च गोष्ठाच् च नद्याः कूलान् मृदः स्मृताः

श्री गुरोः ब्राह्मणानां च शुभ आशीर्भिः समेधितः
भेषजं परमं तेषाम् अविमुक्तम् विदुः बुधाः

प्रविष्टा नाशयेत् पापं जन्म अन्तर शतैः कृतम्

तेषां मध्ये मुनि इन्द्राणाम् व्यास शिष्यः महा मुनिः

वाराणस्यां विशेषेण गङ्गा त्रिपथगामिनी

यत् तत् परतरं तत्त्वम् अविमुक्तम् इति श्रुतम्

मद् भक्ताः तत्र गच्छन्ति माम् एव प्रविशन्ति ते

अविमुक्तं समासाद्य न अन्यत् गच्छेत् तपस् वनम्

वक्ष्ये तव यथातत्त्वं यत् उक्तम् परम ऋषिभिः

माहात्म्यं देवदेवस्य धर्मान् वेद निदर्शितान्

विष् मूत्र रेतसाम् मध्ये ते वसन्ति पुनः पुनः

उपासते मां सततं देवदेवं पितामहम्

यथा ईश्वराणाम् गिरिशः स्थानानां च एतत् उत्तमम्

ते विन्दन्ति परं क्षेत्रम् अविमुक्तम् शिव आलयम्

दुर्लभा तपसा च अपि पूतस्य परमेश्वरि

अन्ये सांख्यं तथा योगं तपः तु अन्ये महा ऋषयः

पूजयामास जाह्नव्यां देवं विश्वेश्वरं शिवम्

प्रसादात् जायते हि एतत् मम शैलेन्द्रनन्दिनि

ईश्वर उवाच

यथा नारायणः श्रेष्ठो देवानां पुरुषोत्तमः

सूत उवाच

स च अपि कथयामास सर्वज्ञो भगवान् ऋषिः

वाराणस्यां महादेवात् ज्ञानम् लब्ध्वा विमुच्यते

तत् एव गुह्यं गुह्यानाम् एतत् विज्ञाय मुच्यते

यानि च एव अविमुक्तस्य देहे तु उक्तानि कृत्स्नशः

स्थान अन्तरम् पवित्राणि तीर्थानि आयतनानि च

नाशयेत् तानि सर्वाणि देवः काल तनुः शिवः

नाना वर्णाः विवर्णाः च चण्डाल आद्याः जुगुप्सिताः

ईश्वरेण पुरा प्रोक्तं ज्ञानम् एतत् सनातनम्

स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति

यतो मया न मुक्तं तत् अविमुक्तम् ततः स्मृतम्

ततो न एव चरेत् पापं कायेन मनसा गिरा

यत्र तत्र विपन्नस्य गतिः संसार मोक्षणा

भगवन् संशयं तु एकम् छेत्तुम् अर्हसि तत्त्वतः

योगी वा अपि अथवा अयोगी पापी वा पुण्य कृत्तमः

एतानि पुण्य स्थानानि त्रैलोक्ये विश्रुतानि ह

परं गुह्यतमं क्षेत्रं मम वाराणसी पुरी

तत्र एव संस्थितं तत्त्वं नित्यम् एव अविमुक्तकम्

यानि च इह प्रकुर्वन्ति पातकानि कृत आलयाः

उत्तमं सर्व तीर्थानाम् स्थानानाम् उत्तमम् च तत्

आगच्छताम् इदम् स्थानं सेवितुं मोक्ष काङ्क्षिणाम्

जैमिनिः उवाच

न अ श्रद्दधाने दातव्यं न अभक्ते परमेष्ठिनः

कृत्वा वै नैष्ठिकीं दीक्षाम् अविमुक्ते वसन्ति ये

तस्मात् मुमुक्षुः नियतः वसेद् वै मरण अन्तिकम्

यां प्राप्य कृतकृत्यः स्यात् इति मन्यन्ति पण्डिताः

भ्रू मध्ये नाभि मध्ये च हृदये च एव मूर्धनि

दत्तं जप्तं हुतं च इष्टम् तपः तप्तम् कृतं च यत्

अप्रबुद्धा न पश्यन्ति मम माया विमोहिताः

मृतानां च पुनर्जन्म न भूयो भव सागरे

प्राह गम्भीरया वाचा प्रणम्य वृषकेतनम्

एतद् गुह्यतमं ज्ञानं गूढं ब्रह्म आदि सेवितम्

ईश्वर अनुगृहीताः हि सर्वे यान्ति परां गतिम्

प्रभासं विजयेशानं गोकर्णं भद्रकर्णकम्

तम् आगतम् मुनिं दृष्ट्वा तत्र ये निवसन्ति वै

न वेद _ शुभं ज्ञानानां ज्ञानम् उत्तमम्

हन्यमानो ऽपि यो विद्वान् वसेद् विघ्न शतैः अपि

प्राप्यते तत् परं स्थानं सहस्रेण एव जन्मना

कीटाः पिपीलिकाः च एव ये च अन्ये मृग पक्षिणः

जन्म अन्तर सहस्रेषु यत् पापम् पूर्व संचितम्

ब्रह्मचर्यम् अथो मौनम् अन्ये प्राहुर् महा ऋषयः

यदि पापो यदि शठो यदि वा अधार्मिकः नरः

वक्ष्ये गुह्यतमाद् गुह्यं शृण्वन्तु अन्ये महा ऋषयः

एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सुव्रताः

यत्र योगः तथा ज्ञानं मुक्तिः एकेन जन्मना

न वेद वचनात् पित्रोः न च एव गुरु वादात्

पप्रच्छुः प्रणताः सर्वे कथाः पाप विनाशनाः

मतिः उत्क्रमणीया स्यात् अविमुक्त गतिम् प्रति

वाराणस्याः परं स्थानं न भूतं न भविष्यति

ते विन्दन्ति परं मोक्षम् एकेन एव तु जन्मना

महा पातकिनः ये च ये तेभ्यः पाप कृत्तमाः

वाराणस्यां महादेवं ये अर्चयन्ति स्तुवन्ति वै

अविमुक्तं परं ज्ञानम् अविमुक्तम् परं पदम्

देव्यै देवेन कथितं सर्व पाप विनाशनम्

प्रयागं नैमिषं पुण्यं श्रीशैलो ऽथ महा आलयः
निवसन्ति महात्मानः परं नियमम् आस्थिताः

गूढम् अ प्राज्ञ विद्विष्टम् सेवितं सूक्ष्म दर्शिभिः

देवदेव महादेव भक्तानाम् आर्ति नाशनैः

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये वर्ण संकराः

सूत उवाच

स्त्रियो म्लेच्छाः च ये च अन्ये संकीर्णाः पाप योनयः

देवी उवाच

वरणायाः तथा च अस्याः मध्ये वाराणसी पुरी

अयुक्ताः तत् न पश्यन्ति युक्ताः पश्यन्ति चेतसा

सर्व पाप विनिर्मुक्ताः ते विज्ञेया गणेश्वराः

देवि इदम् सर्व गुह्यानाम् स्थानं प्रियतमं मम

कथं त्वां पुरुषो देवम् अचिरात् एव पश्यति

वायुभक्षः च सततं वाराणस्यां स्थितो नरः

न विद्यते हि अविदितम् भवता परम ऋषिणा

अश्मना चरणौ हत्वा वाराणस्यां वसेत् नरः

ध्यानम् अध्ययनम् ज्ञानं सर्वं तत्र अक्षयम् भवेत्

अविमुक्त आश्रयम् ज्ञानं न कश्चिद् वेत्ति तत्त्वतः

देवतानाम् ऋषीणाम् च शृण्वतां परमेष्ठिनाम्

केचिद् दयां प्रशंसन्ति दानम् अध्ययनम् तथा

ज्ञानानाम् उत्तमम् ज्ञानम् अविमुक्तम् परं मम

श्मशान संस्थितानि एव दिव्य भूमि गतानि च

अविमुक्तं प्रविष्टस्य तत् सर्वम् व्रजति क्षयम्

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे एकोनत्रिंशो ऽध्यायः

कलि कल्मष सम्भूता येषाम् उपहता मतिः

अन्यत्र योग ज्ञानाभ्याम् संन्यासात् अथवा अन्यतस्

जन्म मृत्यु जरा मुक्तम् परं याति शिव आलयम्

तत्र भक्ता महादेवि मदीयं व्रतम् आस्थिताः

कालो भूत्वा जगन्त् इदम् संहरामि अत्र सुन्दरि

ऋषय ऊचुः

व्याचष्टे तारकं ब्रह्म तत्र एव हि अविमुक्तकम्

येन विभ्रान्त चित्तानाम् योगिनां कर्मिणाम् अपि

अन्यत्र सुलभा गङ्गा श्राद्धं दानं तपो जपः

सांख्य योगः तथा ध्यानं कर्म योगः ऽथ वैदिकः

सर्वेषाम् एव भूतानां संसार अर्णव तारिणी

कुरुक्षेत्रं रुद्रकोटिः नर्मदा आम्रातकेश्वरम्

किंतु विघ्ना भविष्यन्ति पाप उपहत चेतसः

चन्द्र अर्ध मौलयः त्रि अक्षाः महा वृषभ वाहनाः

यैः समाराधितो रुद्रः पूर्वे एव जन्मनि

तेषां विनश्यति क्षिप्रम् इह अमुत्र च पातकम्

तत्र देवाः स गन्धर्वाः स यक्ष उरग राक्षसाः

मेरु शृङ्गे पुरा देवम् ईशानम् त्रिपुर द्विषम्

अविमुक्तं परं तत्त्वम् अविमुक्तम् परं शिवम्

न दानैः न तपोभिः च न यज्ञैः न अपि विद्यया

वाराणसीं समासाद्य पुनाति सकलं नरः

केचिद् ध्यानं प्रशंसन्ति धर्मम् एव अपरे जनाः

न यास्यन्ति परं मोक्षं वाराणस्यां यथा मृताः

भूर्लोके न एव संलग्नम् अन्तरिक्षे मम आलयम्

शालिग्रामं च कुब्जाम्रं कोकामुखम् अनुत्तमम्

प्राप्य वाराणसीं दिव्यां कृष्णद्वैपायनो मुनिः

एकेन जन्मना देवि वाराणस्यां तत् आप्नुयात्

न तेषां वेदितुं शक्यं स्थानं तत् परमेष्ठिनः

पूजयांचक्रिरे व्यासं मुनयो मुनि पुंगवम्

व्रतानि सर्वम् एव एतत् वाराणस्यां सु दुर्लभम्

किल्बिषैः पूर्ण देहाः ये विशिष्टैः पातकैः तथा

हिताय सर्व भक्तानाम् ब्रूहि काम अङ्ग नाशनैः
इति

भगवान् आह न भिक्षव एतर्हि यथा अतीते ऽध्वनि अनेन अहम् एकया गाथया स्तुतः मया च पञ्चसु ग्राम वरेषु प्रतिष्ठापितः

अवभासिता येन दिशः समन्तात् दिवाकरेण उदयता यथा एव

सुवर्ण वर्णः नयन अभिरामः प्रीति आकरः सर्व गुणैः उपेतः

स ब्राह्मण्या उच्यते ब्राह्मण शीत कालः वर्तते

इति

गाथां च भाषते

इति

यस्य अर्थे स्मितम् उपदर्शयन्ति धीराः तम् श्रोतुं समभिलषन्ति ते जन ओघाः

अन्यतमो ब्राह्मणो भगवन्तं दूरात् एव द्वात्रिंशता महापुरुष लक्षणैः समलंकृतम् अशीत्या अनुव्यञ्जनैः विराजित गात्रम् व्याम प्रभा अलंकृतम् सूर्य सहस्र अतिरेक प्रभम् जङ्गमम् इव पर्वतं समन्ततो भद्रकं दृष्ट्वा च पुनर् भगवन्तम् अभिगम्य गाथाभिः स्तोतुम् आरब्धः

इति

यो मे गज इन्द्रः दयितो मनापः प्रीति प्रदः दृष्टि हरः नराणाम्

न अकारणम् शङ्ख मृणाल गौरम् स्मितम् उपदर्शयन्ति जिना जित अरयः

किं मन्यध्वे भिक्षवो यो ऽसौ हस्ति नागः अहम् एव तेन कालेन तेन समयेन

भगवान् आह एवम् एतत् आनन्द एवम् एतत्

न अ हेतु प्रत्ययम् आनन्द तथागता अर्हन्तः सम्यक्सम्बुद्धाः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति

न अकस्मात् लवणजल अद्रिराज धैर्याः संबुद्धाः स्मितम् उपदर्शयन्ति नाथाः

भूत पूर्वम् भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि वाराणस्यां नगर्यां ब्रह्मदत्तो नाम राजा राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च सुभिक्षं च आकीर्ण बहु जन मनुष्यम् च

किंतु देवान् च मनुष्यान् च गत्वा संसृत्य पश्चिमे निकेते पश्चिमे समुच्छ्रये पश्चिमे आत्म भाव प्रतिलम्भे स्तवार्हो नाम प्रत्येकबुद्धो भविष्यति

एतर्हि अनेन एक गाथया स्तुतः मया अपि च अयम् प्रत्येक बोधौ व्याकृत इति

तिष्ठतु तावत् राजा हस्ति नागम् तावत् अभिष्टौमि इति

भिक्षवः संशय जाताः सर्व संशय छेत्तारम् बुद्धं भगवन्तं पृच्छन्ति पश्य भदन्त अनेन ब्राह्मणेन भगवान् एकया गाथया स्तुतो भगवता च प्रत्येकायां बोधौ व्याकृत इति

ततो भगवता स्मितम् उपदर्शितम्

धर्मता खलु यस्मिन् समये बुद्धा भगवन्तः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति पूर्ववद् यावद् भगवत ऊर्णायाम् अन्तर्हिताः

अथ आयुष्मान् आनन्दः कृत कर पुटः भगवन्तं पप्रच्छ

तं भाषसे वर्ण पदानि तस्य ददामि ते ग्राम वराणि पञ्च

स च अतीव कवि प्रियः

अथ भगवान् हस्तिनापुरम् अनुप्राप्तः

इदम् अवोचत् भगवान्

देव अतिदेवः नर दम्य सारथिः तीर्णो ऽसि पारं भव सागरस्य

तदा अपि अहम् अनेन एकया गाथया स्तुतः मया च अयम् पञ्च ग्राम वरेषु प्रतिष्ठापितः

लक्षे प्रशस्तो ऽसि महा गज इन्द्र वर्ण प्रमाणेन सुरूप रूप

ततो राजा अभिप्रसन्नो गाथां भाषते

नानाविधो रङ्ग सहस्र चित्रः वक्त्र अन्तरात् निष्क्रमितः कलापः

तस्य एतत् अभवत् अयं हस्ति नागः सर्व लोकस्य प्रियो मनापः च

स सम्प्रस्थितः यावत् राजा हस्ति स्कन्ध आरूढः निर्गच्छति

गाथां च भाषते

धीराभिः मुनि वृष वाग्भिः उत्तमाभिः उत्पन्नम् व्यपनय संशयं शुभाभिः

तद् कालम् स्वयम् अधिगम्य धीर बुद्ध्या श्रोतॄणां श्रमण जिनेन्द्र काङ्क्षितानाम्

विगत उद्भवाः दैन्य मद प्रहीणाः बुद्धा जगति उत्तम हेतु भूताः

असौ अनेन कुशल मूलेन विंशति कल्पम् विनिपातं न गमिष्यति

तत् शृणुत साधु च सुष्ठु च मनसि कुरुत भाषिष्ये

ऐरावणस्य आकृति तुल्य देहः रूप उपपन्नः वर लक्षणैः च
तस्य अरक्षत् पदम् सव्यं मारुतः अमित विक्रमः

गन्धर्व किंनर उद्गीतम् अप्सरस् नृत्य संकुलम्

गन्धर्वनगरैश् च अपि नाना प्राकार तोरणैः

दानव इन्द्र वसा आसिक्तम् पिशिताशनक उन्मुखम्

उवाच च एनम् मधुरं प्रोत्साह परिबृंहकम्

नानाविध आयुधाः चित्राः दधाना हेम भूषणाः

विकृष्य कर्ण अन्तम् अकुण्ठ दीधितिम् मुमोच वीक्ष्य अम्बर मार्गम् उन्मुखः

तम् आयान्तम् अभिप्रेक्ष्य धनुषि आहित सायकः

विपाट्य मौक्तिकं परं प्रिय प्रसादम् इच्छते स मांस शोणित आसवम् पपुः च यक्ष राक्षसाः

गन्धर्वा राक्षसा यक्षाः स किंनर महा उरगाः

स तैः तुमुल युद्धेन श्रमम् आसादितः यदा

ऐरावते चतुर्दन्ते मातंगे अचल संस्थिते

एकतस् तारकः दैत्यः सुर संघः तु च एकतस्

ततस् तु शर जालेन देवेन्द्रो दानव ईश्वरम्

बाणैः अनल कल्प अग्रैः बिभिदुः तारकम् हृदि

चिक्षेप वेगात् दैत्य इन्द्रः निपपात अस्य मूर्धनि

यन्त्राणि तिलशः कृत्वा शैल अस्त्रम् पर मूर्धसु

ततः सुराधिपः त्वाष्ट्रम् अस्त्रम् च समुदीरयत्

विपरीत मुखः अयुध्यत् दानव इन्द्र बलम् प्रति

जम्भ अस्त्र क्षत सर्व अङ्गम् त्यक्त्वा ऐरावत दन्तिनम्

शरैः यथा कु चरितैः प्रख्यातं परम आगतम्

कः ते सखिः अभवत् च अग्रे हिरण्याक्ष वधे विभो

वित्रेसुः दुद्रुवुः जग्मुः निपेतुः च सहस्रशः

पपात चक्रं दैत्यस्य हृदये भास्कर द्युति

अस्त्राणि व्यर्थतां जग्मुः देवानाम् दानवान् प्रति

शंभुं बिभेद दशनैः नाभि देशे गज असुरः

त्वाष्ट्रस्य निर्मितानि आशु यन्त्राणि तद् अनन्तरम्

विष्णुना चोदितः शक्रः सस्मार अस्त्रम् महा ओजसम्

गरुडं दशभिः च एव स विव्याध पतत्रिभिः

दृष्ट्वा विनिहतं दैत्यं दानव इन्द्राः महा बलाः

तेन उपल निपातेन गतानि तिलशस् ततस्

तेभिः अस्त्रैः दानवैः मुक्तैः देव अनीकेषु भीषणैः

एवम् उक्तः ततस् विष्णुः व्यवर्धत महा भुजः

तद् अस्त्र तेजसा तस्य रूपं दैत्यस्य नाशितम्

रणात् अपससर्प आशु भीषितो निमि हस्तिना

अथ अयात् निकटे विष्णोः सुरेशः पाकशासनः

आकाशे मुमुचुः सर्वे दानवान् अभिसंध्य ते

करीन्द्र कर तुल्याभिः जल धाराभिः अम्बरात्

शरैः अग्नि कल्पैः जलेशस्य कायं रणे अशोषयत् दुर्जयः दैत्य राजः

विकृष्ट पीवर अन्त्रकाः प्रयान्ति जम्बुकाः क्वचित् क्वचिद् स्थितः अति भीषणः श्व चञ्चु चर्वितः बकः

ततस् चचाल वसुधा ततो रूक्षो मरुत् ववौ

व्याकुलः अपि स्वयं दैत्यः सहस्राक्ष अस्त्र पीडितः

स्तूयमानो दितिसुतैः अप्सरोभिः विनोदितः

सर्व आयुध परिष्कारः सर्व अस्त्र परिरक्षितः

सित उन्नत ध्वज पट कोटि मण्डिता बभूव सा दितिसुत शोक वर्धिनी

विचचार रणे देवान् दुष्प्रेक्ष्ये गज दानवः

अथ अभिमुखम् आयान्तं नवभिः नत पर्वभिः

जघान उरसि क्षिप्रम् इन्द्रम् सु बाहुम् महा इन्द्रः व्यकम्पत् रथोपस्थे एव

पुरंदरस्य आसन बन्धुताम् गतो नव अर्क बिम्बम् वपुषा विडम्बयन्

ततो निवार्य तद् बाण जालम् सुर भुज ईरितम्

ततस् तु तस्य अस्त्र वर अभिमन्त्रितः शरः अर्ध चन्द्र प्रतिमः महा रणे

वारुण अस्त्रम् मुमोच अथ शमनं पावक _

न पथ्यतां प्रयाति मे गतं श्मशान गोचरम् नरस्य तत् जहाति असौ प्रशस्य किंनर आननम्

शैल अस्त्रम् मुमुचे जम्भो यन्त्र संघात ताडनम्

पताकिना रथेन आजौ किङ्किणी जाल मालिना

मुमोच सुर सैन्यानाम् संहारे कारणं परम्

उपस्थित आर्तिः दैत्यः अथ प्रचलत् कर्ण पल्लवः

गन्धेन सुर मातंगाः दुद्रुवुः तस्य हस्तिनः

दिशो भीतानि संत्यज्य रण उपकरणानि तु

ववर्ष दानवो रौद्रो ह्य् अ बन्ध्यान् अक्षयान् अपि

शक्रः अपि दानव इन्द्राय बाण जालम् अपि ईदृशम्

सर्वतः सुर सैन्यानाम् गज बृंहित बृंहितैः

सत्त्व ओजसाम् तद् निकरम् बभूव सुर असुराणाम् तपसो बलेन

ततः क्षपयतः तस्य सुर सैन्यानि वृत्रहा

प्रोत्फुल्ल अरुण नील अब्ज संघातः सर्वतोदिशम्

कल्प अन्त दहन आलोकाम् अ जय्याम् ज्वलनः ततस्

तप्त हेम परिष्कारम् महा रत्न समन्वितम्
शक्रः अथ क्रोध संरम्भात् न विशेषयते यदा

ततस् तमः समुद्भूतं न अतस् अदृश्यन्त तारकाः

स भूयो रथम् आस्थाय जगाम स्वकम् आलयम्

तदा उपल महा वर्षम् व्यशीर्यत समन्ततः

लब्ध संज्ञः क्षणात् विष्णुः चक्रम् जग्राह दुर्धरम्

यक्ष राक्षस गन्धर्वाः दिव्य नाना अस्त्र पाणयः

स्कन्धे गरुत्मतः सः अपि निषसाद विचेतनः

जम्भः तु वध्यतां प्राप्तो दानवः क्रूर विक्रमः

ततो देव निकायानाम् एकैकम् समरे ततः

चिक्षेप दानव इन्द्राय तस्य मूर्ध्नि पपात च

आग्नेयम् अस्त्रम् अकरोत् बलवान् पाकशासनः

विजृम्भति अथ च ऐषीके परम अस्त्रे अति दुर्धरे

हिरण्यकशिपुः दैत्यः वीर्य शाली मद उद्धतः

जग्राह वाम हस्तेन बाल कन्दुक लीलया

स अवलेपम् स संरम्भम् स गर्वम् स पराक्रमम्

ऋद्ध्या परमया युक्तः सर्व भूत आश्रयः अरि हा

पालयन्तो बलस्य अग्रे दारयन्तः च दानवान्

दह्यमानेषु अनीकेषु तेजसा सुर सत्तमः

एवं विलुलिते तस्मिन् दानव इन्द्रे महा बले

चतुर् योजन विस्तीर्णम् सिद्ध संघ परिष्कृतम्

निरुत्साहं रणे तस्मिन् गत युद्ध उत्सव उद्यमम्

दन्तैः भित्त्वा धरां वेगात् पपात अचल संनिभः

समादिशत् सुरान् सर्वान् सैन्यस्य रचनां प्रति

ध्वजं धूमकेतुः किरीटं महा इन्द्रः धनेशो धनुः काञ्चन आनद्ध पृष्ठम्

तस्मिन् तस्मिन् महा शब्दः हाहाकार कृतः अभवत्

स्रवत् सर्व अङ्ग रक्त ओघम् चकार अम्बरम् आत्मनः

अथ उवाच सहस्राक्षं काल क्षमम् अधोक्षजः

ज्वलितं ज्वलन आभासम् अङ्कुशम् कुलिशं यथा

वेगेन कुपितो दैत्यो नव रुद्रान् उपाद्रवत्

तत् तत्र अदृश्यत् अखिलं खिलीभूत विभूतिकम्

ततः खड्गं समाकृष्य कोशाद् आकाश निर्मलम्

तस्मिन् विनिहते जम्भे दानव इन्द्राः पराङ्मुखाः

शूल ज्वाला अवलिप्त अङ्गाः भुज मण्डल भैरवाः

स आविष्कारम् अन् आकारम् तारको भावम् आविशत्

यमो बाहु दण्डम् रथ अङ्गानि वायुः निशा चारिणाम् ईश्वरस्य अपि वर्म

स जैत्रं रथम् आस्थाय सहस्रेण गरुत्मताम्

भ्रामयामास वेगेन हि अतीव च गज असुरम्

लोक अवसादम् एकत्र जगत् पालनम् एकतस्

पलायिते गजे तस्मिन् आरूढः पाकशासनः

मया एष लक्षितो दैत्यः अधिष्ठितः प्राप्त पौरुषः

तेभिः यन्त्रैः अभवत् बद्धम् अन्तरिक्षे वितानकम्

संरम्भेन अपि अयुध्यन्त संहताः तुमुलेन च

त्वां प्राप्य अपश्यत् असुरः विषमं स्मृति विभ्रमम्

ततः प्रशमिते वायौ दैत्य इन्द्रे पर्वत आकृतौ

ततो जलधरैः व्योम् स्फुरत् विद्युत् लता आकुलैः

विलोक्य अन्तरिक्षे सहस्र अर्क बिम्बम् पुनर् दानवः विष्णुम् उद्भूत वीर्यम्

एकैकेन प्रहारेण गजान् अश्वान् महा रथान्

सर्व आयुधम् असंबाधं विचित्र रचना उज्ज्वलम्

शरान् अग्नि कल्पान् ववर्ष अमराणाम् ततो बाणम् आदाय कल्प अनल आभम्

दैत्य अस्त्र भिन्न सर्व अङ्गाः हि अकिंचित्करताम् गताः

कपालि ईश आदयः रुद्रा विद्रावित महा असुराः

तस्मात् न नीचं मतिमान् दुर्ग हीनम् हि संत्यजेत्

यस्मिन् जय आशा शक्रस्य दानव इन्द्र रणे तु अभूत्

दशभिः मारुतम् मूर्ध्नि यमं दशभिः एव च

तत् वैकुण्ठ वचः श्रुत्वा सहस्राक्षो अमर अरि हा

जघ्नुः दैत्य ईश्वरम् सर्वे सम्भूय सु महा बलाः

व्यशीर्यत विकीर्ण अर्चिः शतधा खण्डतां गतम्

दैत्य नाथः कृतं संख्ये स्व बाहु युग बान्धवः

स केशवान् दृढैः पाशैः पशुमारः पशून् इव

मृत अश्व केश वासितम् रसं प्रगृह्य पाणिना प्रिया विमुक्त जीवितम् समानय असृज् आसवम्

स रथं चूर्णयामास न ममार च मातलिः

लाघवात् क्षिप्रम् उत्थाय ततस् अमर महा गजः

मृतस्य मांसम् आहरन् श्व जातयः च संस्थिताः क्वचिद् वृकः गज _ पपौ निलीयता अन्त्रात्

घट्टयन् सुर सैन्यानाम् हृदयं समदृश्यत

तारकस्य सु सम्प्राप्य शरीरं शौर्य शालिनः

ततो दशा अपि ते रुद्रा रणे

धनेशं च धनुष्कोट्या कुट्टयामास कोपनः

वदन्ति देहि देहि मे मम अतिभक्ष्य चारिणः परे अवतीर्य शोणित आपगासु धौत मूर्तया

ऐरावणं कटि देशे मुद्गरेण अभ्यताडयत्
पुनर् च दैत्यो देवानां तिलशो नत पर्वभिः

शरैः अग्नि कल्पैः चकार आशु दैत्यः तथा राक्षसान् भीत भीतान् दिशासु

रुद्राः परस्परं प्रोचुर् अहंकार उत्थित _

तस्थौ हिमगिरेः शृङ्गे भानुमन्त् इव दीप्तिमान्

तत् एकादश रुद्रान् तु चकार अग्रेसरान् हरिः

जघान कोटिशो देवान् कर पार्ष्णिभिः एव च

दृष्ट्वा श्रम आतुरम् दैत्यं किंचिद् स्फुरित जीवितम्

भासित असित दिग्भागम् लोकपालः अपि निरृतिः

धनेशः अपि गदां तस्य दानव हस्तिनः

तस्य पातयतः सेनां यक्ष गन्धर्व किंनराः

स जम्भ दानव इन्द्रम् तु रण मुखे हतम्

किरीट कोटि स्फुट कान्ति संकटम् सुगन्धि नाना कुसुम अधिवासितम्

रणाय अभ्यपतत् तूर्णम् सैन्येन महता वृतः

क्षिप्रं संत्यज्य तत् चापम् जम्भो दानव नन्दनः

बभञ्ज पृष्ठतः कांश्चिद् करेण आवेष्ट्य दानवः

मारुत प्रतिघात अर्थम् दानवानां भय अपहः

शास्त्र अर्थैः संशय प्राप्तान् यथार्थान् वै विकल्पितैः

तेन अस्य स शरम् चापं रणे चिछेद वृत्रहा

चकार यक्ष कामिनी तरुं कुठार पाटितम् गजस्य दन्तम् आत्म जम् प्रगृह्य कुम्भ सम्पुटम्

कुन्तान् प्रासान् असीन् तीक्ष्णान् मुद्गरान् च अपि दुःसहान्

ततो नारायण अस्त्रम् तत् पपात असुर वक्षसि

चन्द्र खण्ड नृ मुण्ड आलि मण्डित ऊरु शिखण्डिनः

दिक्षु भूमौ तम् एव उग्रम् रुद्रं दैत्या व्यलोकयन्

क्षणात् लब्ध चित्ताः स्वयं विष्णु शक्र अनल आद्याः सु संहत्य तीक्ष्णैः पृषत्कैः

निपपात अतिवेगेन अदारयत् पृथिवीम् ततः

कृतः तु खण्डशो दैत्यः सा अस्य माया व्यनश्यत

व्याम प्रमाणैः उपलैः ततस् वर्षम् अवर्तत

महा अशनीम् वज्र मयाम् मुमोच आशु शतक्रतुः

व्याल भोग अङ्ग संनद्धाः बलिनो नील कंधराः

यमं च पातयामास भूमौ दैत्यो भुशुण्डिना

गगन स्थः स दैत्य इन्द्रः शस्त्र असनम् अतीन्द्रियम्

परश्वध आयुधः दैत्यो

दृष्ट्वा तद् युद्धम् अमरैर् अ कृत्रिम पराक्रमम्

शक्तिं चिक्षेप दुर्धर्षां दानव इन्द्राय संयुगे

ततो विकवचा देवा विधनुष्काः शरैः कृताः

रथैः सारथिभिः सह

दैत्यः अपि बाण जालम् तत् व्यधमत् सायकैः शितैः

दुःसंचारा अभवत् पृथ्वी मांस शोणित कर्दमा

स तान् अ चिन्त्य दैत्य इन्द्रः सुर बाणान् गतान् हृदि

ऐषीकेण आगमत् नाशम् वज्र अस्त्रम् शक्र वल्लभम्

शतक्रतुर् अ दीन आत्मा दृढम् आधत्त कार्मुकम्

क्वचित् तुरंग मण्डली विकृष्यते श्व जातिभिः क्वचिद् पिशाच जातकैः प्रपीत शोणित आसवैः

सूत उवाच

ततो अ छिन्नम् शर व्रातम् संग्रामे मुमुचुः सुराः

प्रासान् परश्वधान् चक्रान् बाणान् वज्रान् स मुद्गरान्

स सुरान् कोप रक्त अक्षः धनुषि आरोप्य सायकम्

स्मरन् साधु समाचारम् भीत त्राण परः अभवत्

जुगोप अपरम् अग्निः तु ज्वाला पूरित दिश् मुखः

पिङ्ग उत्तुङ्ग जटाजूटाः सिंह चर्म अनुषङ्गिणः

तान् तु त्रस्तान् समालोक्य श्रुत्वा रोषम् अगात् परम्

स्व कामिनी युतैः द्रुतम् प्रमोद मत्त सम्भ्रमैः मम एतद् आनय आननम् खुरः अयम् अस्तु मे प्रियः

पृषत्कैः च रूक्षैः विकार प्रयुक्तम् चकार अनिलम् लीलया एव असुर ईशः

यत् सारम् सर्व लोकेषु वीर्यस्य तपसः अपि च

ततः सा दानव इन्द्रस्य शैल माया न्यवर्तत

दैत्यान् च मुदितान् दृष्ट्वा कर्तव्यं न अध्यगच्छत

विनाशम् आगतम् दृष्ट्वा वायुः च अङ्कुशम् आहवे

कर्षत एनम् शितैः शूलैः भञ्जत एनम् च मर्मसु

तम् आलोक्य पलायन्तं विभ्रष्ट ध्वज कार्मुकम्

गान्धर्वम् अस्त्रम् संधाय सुर सैन्येषु च अपरम्

गम्भीर मुरज ध्वानैः आपूरितम् इव अम्बरम्

तावत् शक्र गजः यातो मुक्त्वा नादं स भैरवम्

सम्पूजितं नित्यम् अराति नाशनम् समाहितं बाणम् अमित्र घातने

ममर्द च रणे देवान् चिक्षेप अन्यान् करेण तु

वायव्य अस्त्र बलेन अथ निर्धूते मेघ मण्डले

भो भो गृह्णीत दैत्य इन्द्रम् मर्दत एनम् हत आश्रयम्

ततस् च आशीविषः घोरः अभवत् फण शत आकुलः

प्रचक्रुः प्रचण्डेन दैत्येन सार्धं महा संगरम् संगर ग्रास कल्पम्
रुष्टः शैलेन्द्रम् उत्पाट्य पुष्पित द्रुम कन्दरम्

ततस् अयस् मुसलैः सर्वम् अभवत् पूरितम् जगत्

मृतं महिषम् आसाद्य वने गोमायवो यथा

अस्त्रं त्रैलोक्य दुर्धर्षम् नारसिंहं मुमोच ह

विव्याध पुनर् एकैकम् दशभिः दशभिः शरैः

जज्वाल कायं जम्भस्य स रथम् च स सारथिम्

वह्निं च भिन्दिपालेन ताडयामास मूर्धनि

तदा जम्भः अभवत् शैलः दश योजन विस्तृतः

अनन्तरं च कान्तानाम् अश्रु पातम् इव अनिशम्

वायव्यम् अस्त्रम् अकरोत् मेघ संघात नाशनम्

दानव इन्द्रम् तदा चक्रे गन्धर्व अस्त्रम् महा अद्भुतम्

स नाग एष नो भयं दधाति मुक्त जीवितः न दानवस्य शक्यते मया तत् एकया आननम्

त्रीणि लक्षाणि गन्धर्वी किंनर उरग राक्षसान्

निर्भया बलिनो युद्धे रण भूमौ व्यवस्थिताः

मया गुप्तो रणे जम्भं जगत् कण्टकम् उद्धर

एतस्मिन् अन्तरे दैत्यो विवृत आस्यः अग्रसत् क्षणात्

तेन अस्त्रेण तत् अस्त्रम् च बभ्रंशे तद् अनन्तरम्

आप्याययन्तः त्रिदशान् गर्जन्ते इव च अम्बुदाः

ततो गरुत्मन्तः तस्मात् सहस्राणि विनिर्ययुः

प्रनष्टायां तु मायायां ततो जम्भो महा असुरः

वायुना च अति घोरेण कम्पिताः ते तु दानवाः

कोप आस्फालित दीर्घ अग्रकर आस्फोटेन पातयन्

पततीभिः जगन्त् सर्वम् क्षणेन आपूरितम् बभौ

तथा च मातलिं दैत्यो विव्याध त्रिभिः आशुगैः

बाणैः व्योम् दिशः पृथ्वीं पूरयामास दानवः

बाहुभिः धरणिः पूर्णा शिरोभिः च स कुण्डलैः

पाशान् परश्वधान् चक्रान् भिन्दिपालान् स मुद्गरान्

कर्तव्यतां न अध्यगच्छत् प्रोवाच इदम् जनार्दनम्

तिष्ठत इति अब्रवीत् तावत् सारथिम् च अपि अचोदयत्

अ प्राप्तान् दानव इन्द्रः तु शरान् शक्र भुज ईरितान्

जलेशः तु उग्र दुर्धर्षम् विष पावक भैरवम्

विनाशम् आगताः प्राप्य शलभा इव पावकम्

अथ आनम्य चापं हरिः तीक्ष्ण बाणैः हनत् सारथिम् दैत्य राजस्य हृद्यम्

ततः प्रतिहतः सः अथ दैत्य इन्द्रः प्रतिभानवान्

अथ अस्त्रम् मौसलं नाम मुमोच दिति नन्दनः

शक्रं विव्याध दशभिः जत्रु देशे तु पत्त्रिभिः

स्रुत शोणित रन्ध्रः तु शित शूल मुख अर्दितः

ह्रेषा रवेण च अश्वानाम् गुण आस्फोटैः च धन्विनाम्

दैत्य इन्द्रम् मूर्ध्नि चिक्षेप भ्राम्य वेगेन दुर्जयः

विनाशम् अगमत् मुक्तम् वायुना असुर वक्षसि

जघ्नुः शूलैः च दैत्य इन्द्रम् शैल वर्ष्माणम् आहवे

शराभ्यां जघान अंस मूले सलीलं ततः केशवस्य अपतत् शार्ङ्गम् अग्रे

खड्गेन राक्षस इन्द्रस्य निचकर्त च वाहनम्

संरम्भात् दानव इन्द्रः तु रण मुखे गतः

त्रैलोक्य लक्ष्मी तद् देशे प्राविशत् स्व पुरम् यथा

प्रचलत् च अमरे हेम घण्टा संघात मण्डिते

तैः गरुत्मन्द्भिः आसाद्य जम्भो भुजग रूपवान्

कश्चिद् स्त्री वध्यताम् प्राप्तो वधे अन्यस्य कुमारिका

सुनिर्मलं क्रम आयातम् कु पुत्रः स्वं महा कुलम्

सज्जं मातलिना गुप्तं रथम् इन्द्रस्य तेजसा

रथ अश्वान् सः अहनत् क्षिप्रम् शतशस् अथ सहस्रशः

ततो वायुः ववौ रूक्षो बहु शर्कर पांसुलः

वेगेन चलतः तस्य तद् रथस्य अभवत् द्युतिः

कोटिशः कोटिशः कृत्वा वृन्दं चिह्न उपलक्षितम्

चिक्षेप दानव इन्द्राय पञ्च योजन विस्तृतम्

सैन्येषु ग्रस्यमानेषु दानवेन बलीयसा

ततः किंनर गन्धर्व नाग नारी विनोदितैः

स्रुत रक्तः बभौ शैलो घन धातु ह्रदः यथा

निषसाद आसने पद्मराग रत्न विनिर्मिते

यथा वायुः घन आटोपम् परिवार्य दिशो मुखे

मुमुचुः संहताः सर्वे चित्र शस्त्र अस्त्र संहतिम्

न शेकुः तत्र ते स्थातुं रणे अति बलिनः अपि ये

एत एकादशा अनन्त बलाः रुद्राः प्रभाविणः

ध्रियमाणः अपि यत्नेन स रणे न एव तिष्ठति

बभौ कृष्ण छविः दैत्यः शरदि इव अमलम् सरः

ततक्षुः विविधैः शस्त्रैः शरीरम् अमर द्विषः

जघान अस्त्रैः असंख्येयैः दैत्य इन्द्रः अमित विक्रमः

यमः अपि निरृतिः च अपि दिव्य अस्त्राणि महा बलाः

युगे युगे च दैत्यानां त्वम् एव अन्त करः हरे

पृष्ठ रक्षः अभवत् विष्णुः स सैन्यस्य शतक्रतोः