tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
ततो ज्ञातीन् समानाय्य पितरं च उग्र शासनः

हतो हिरण्यकशिपुर् दानवानां पितामहः

हस्तिनां कलहे घोरे वधम् ऋच्छन्ति वीरुधः

यस्य बुद्धिः परिणता स वै वृद्धतमो नृणाम्

श्रूयते हि पुरा विष्णुः सुराणां कारण अन्तरे

स हि ते सहजो मृत्युर् बान्धवश् च भविष्यति

भवन्तः सर्व कार्य ज्ञाः सर्व शास्त्र विशारदाः

कलिस् त्वं हि विनाशाय मया पुष्टो विजानता

छिन्न आशः त्वं वृथावृद्ध मिथ्या ह्य् एवं विचारितम्

अर्च्यते दस्युभिर् घोरैर् महा पशु बलि प्रिया

क्व च गोप त्वम् अशुभं मानुष्यं मृत्यु दुर्बलम्

भूत पूर्वः च मे मृत्युः स नूनं पूर्व दैहिकः

धिग् धिग् इत्य् असकृत् ते वै शनैर् ऊचुर् अवाच् मुखाः

द्रष्टव्यौ च मया अवश्यम् बालौ ताव् अमर उपमौ

किं तत् भूतम् समुत्पन्नं देव अपत्यम् न विद्महे

मद् वधः वा जयो वा अथ वसुदेवस्य दुर्णयैः

वक्तव्यं च व्रजे तस्मिन् समीपे व्रज वासिनाम्

जिजीविषुर् न स ह्य् अस्ति यो हि तिष्ठेन् मम अग्रतस्

न कृतघ्नस्य लोको ऽस्ति बान्धवस्य विशेषतः

वसुदेवेन संधाय मित्र रूपेण शत्रुणा

उद्वेगम् अगमत् कंसः शङ्कमानस् ततो भयम्

निशि स्तिमित मूकायाम् मथुरायां जनाधिपः

पूतनायां हतायां च कालिये च पराजिते

वर्धमान इव अम्भोदः मूलं नः परिकृन्तति

जनस्य आमन्त्रितस्य अर्थे यथा स्यात् सर्वम् अव्ययम्

तद् एष नूनं विष्णुर् वा शक्रो वा मरुतां वरः

कर्षणेन च वृक्षाभ्यां बालेन अ बाल कर्मणा

अति देवैः अ मानुष्यैः कर्मभिः सो ऽनुमीयते

पर्वता इव निष्कम्पा वृत्ते महति तस्थुषः

प्रविश्य च आसुरीम् मायाम् अनावृष्टिं चकार ह

संनिकृष्टं भयं च एव केशिनो मम च ध्रुवम्

प्राप्त अरिष्टम् इव आत्मानम् मेने स मथुरा ईश्वरः

यः कृतघ्नो ऽनुबन्धेन प्रीतिं वहति दारुणाम्

छाग यूथैः च सम्पूर्णम् अ विरुद्धैः च पक्षिभिः

त्वया हि मद् वध उपायम् तर्कयानेन वै मृधे

युद्ध काङ्क्षी हि स यथा तिष्ठति इव मम अग्रतस्

एवं भवत्सु युक्तेषु मम चित्त अनुवर्तिषु

छिनत्ति मम मूलानि भुङ्क्ते च मम पार्श्वतः

रिपूणां त्रास जननी नित्यं तत्र मनोरमे

सुरा पिशित पूर्णाभ्याम् कुम्भाभ्याम् उपशोभिता

नदत् मेघः इव उष्ण अन्ते स दुरात्मा विवर्धते

अशाम्यं वैरम् उत्पन्नं मम कृष्णस्य च उभयोः

जलम् दृष्ट्वा इव तृषितः प्रेषितः प्रीतिमान् अभूत्

एष कृष्ण इति ख्यातो नन्द गोप सुतः व्रजे

ताभ्यां सह नियोत्स्येते तौ युद्ध कुशलौ उभौ

कृत अभिषेका वर दा भूत संघ निषेविता

नियमैर् गुरु वृत्तेन त्वया बान्धव काम्यया

कृष्ण संकर्षणौ च एव वसुदेव सुतौ उभौ

वामनेन तु रूपेण जहार पृथिवीम् इमाम्

उग्रसेन सुतः राजा प्रोवाच मथुरा ईश्वरः

को ऽप्य् एष रमते देवः श्मशान स्थः इव अनलः

वाराहं रूपम् आस्थाय उज्जहार अर्णवात् महीम्

नेत्रे तुदति तस्य एव वक्त्रेण आमिष गृद्धिना

अत्र मे नारदः प्राह सु महत् कर्म कारणम्

यशः प्रदीपाः लोकानां वेद अर्थानाम् विवक्षवः

अन् अमात्यस्य शून्यस्य चार अन्धस्य मम एव तु

वसुदेव वृथा वृद्ध यन् मया त्वं पुरस्कृतः

मयूर अङ्गद चित्रैः च बर्ह भारैः च भूषिता

किं च त्वं साधु जानीषे वसुदेव वृथामते

द्वितीयो वसुदेवाद् वै वासुदेवो भविष्यति

एवम् अ क्षत चारित्रैः श्रीमद्भिर् उदित उदितैः

वसुदेवस् तथा एव अयम् स पुत्रः सहबान्धवः

वाच् शल्यैः ताड्यमानस् तु कंसेन अ दीर्घदर्शिना

त्वं तु कर्कश शीलः च बुद्ध्या च न बहु श्रुतः

न मे वृद्ध वधः कश्चिद् द्विज स्त्री वधः एव वा

भ्रूण हत्या अपि संतार्या गो वधः स्त्री वधः ऽपि वा

क्व च देव प्रभावेन क्रीडितव्यं व्रजे मम

वृक्ष गम्भीर निबिडम् कान्तारैः सर्वतो वृतम्

शीघ्रम् आगच्छ नगरं गोपैः सर्वैः समन्वितः

वासवस्य उत्सवम् भङ्क्त्वा वर्षं वासव रोष जम्

पितृष्वसुः सुतौ मुख्यौ व्रज वासौ वनेचरौ

कारणान् नन्द गोपस्य स सुतो गोपितो गृहे

बालेन मुष्टिना एकेन स हतः प्राकृतो यथा
दारिका या त्वया रात्रौ शिलायां कंस पातिता

अहो नीचेन वपुषा छादयित्वा आत्मनः वपुः

भवेन च्याविता दैत्याः पुरा तत् त्रिपुरं घ्नता

अ बालः बाल्यम् आस्थाय रमते बाल लीलया

इह त्वं जात संवृद्धः मम पित्रा विवर्धितः

द्रष्टुम् इच्छति वै कंसः स भृत्यः स पुरोहितः

अ चिन्त्यम् रूपम् आस्थाय श्वेत शैलस्य मूर्धनि

ककुद्मिनि हते ऽरिष्टे गोपेषु मुदितेषु च

प्रवक्तारः सु नियताः नेतारो नय दर्शिनः

स्तन पान ईप्सुना पीता प्राणैः सह दुरासदा

सिंह व्याघ्र वराहाणाम् नादेन प्रतिनादितम्

एतौ युद्ध विदौ रङ्गे काल निर्माण योधिनौ

धेनुकस् ताल शिखरात् पातितो जीवितं विना

आश्रमाणां निसर्ग ज्ञाः वर्णानां क्रम पारगाः

पूतना शकुनी बाल्ये शिशुना स्तन पायिना

विसंज्ञ इन्द्रिय भूत आत्मा गतासु प्रतिमः ऽभवत्

यदि वा न उपजप्तः ऽसि वसुदेवेन सुव्रत

रात्रौ व्यावर्तिताव् एतौ गर्भौ तव वधाय वै

प्रलम्बं यं मृधे देवा न शेकुर् अभिवीक्षितुम्

ताभ्याम् आगमने प्रीतिः परा मम कृता भवेत्

बान्धवानाम् अपि तथा भेद काले समुत्थिते

तस्मिन्न् एव मुहूर्ते तु मथुरायाः स निर्ययौ

बभ्रुं दानपतिं च एव कृतवर्माणम् एव च

दृढ प्रतिकृती च एव शृणोमि व्यायत उद्यमौ

तस्य न अहम् गतिं जाने न योगं न परायणम्

धृते गोवर्धने च एव विफले शक्र शासने

यदूनां यूथ मुख्यस्य यस्य ते वृत्तम् ईदृशम्

स्थाने यदु कुलम् मूढ शोचनीयं त्वया कृतम्

स्यान् नाम वाक्यं श्रुत्वा एवम् मम तौ परिभाषितम्

चतुर्धा तेजसो भागं कृत्वा दाशरथे गृहे

तां यशोदा सुताम् विद्धि कृष्णं च वसुदेव जम्

द्वितीयं स हि मां विप्रः पुनर् एव अब्रवीत् वचः

स एव वासुदेवो वै वसुदेव सुतः बली

प्रबन्धः कर्मणाम् एष तस्य गो व्रज वासिनः

संकर्षणं च कृष्णं च द्रष्टुं कौतूहलं हि मे

क्षमां मनसि संधाय न उत्तरम् प्रत्यभाषत

यत् त्वया अनुष्ठितः यत्नः कंस गर्भ कृते महान्

सत्सु यास्यन्ति पुरुषा यदूनाम् अवगुण्ठिताः

नरक अध्युषितः पन्था गन्तव्यस् तेन दारुणः

सत्यकं दारुकं च एव कह्व अवरजम् एव च

पतित अनुगतम् मार्गं निषेवत्य् अचिरेण सः

यथा हि वायसो मूर्ध्नि पद्भ्यां यस्य एव तिष्ठति

वैशंपायन उवाच

अक्रूर कुरु मे प्रीतिम् एतां परम दुर्लभाम्

शान्तिम् एकतरे शान्तिं गते यास्यन्ति यादवाः

भोजं वैतरणं च एव विकद्रुं च महा बलम्

युद्ध व्युपरमे ते तु सह अश्नन्ति महा वने

स एव राम संज्ञः वै रावणं व्यशसत् तदा

निर्जलं गोकुलं कृत्वा धृतो गोवर्धनो गिरिः

दधार मन्दरं विष्णुर् अकूपार इति श्रुतिः

गच्छत्व् अयं दानपतिः क्षिप्रम् आनयितुं व्रजात्

तत् ते प्रतिकरिष्यामि पुत्रयोस् तव पश्यतः

कुले महति विख्यातः प्रथिते चक्रवर्तिनाम्

सुराणाम् असुराणां च युद्धं चक्रे सु दारुणम्

मधुरेण एव तौ मन्दौ स्वयम् एव आनय आशु वै

वध्यते यो अन्तर प्रेप्सुः स्व जनः याति विक्रियाम्

देव तूर्य निनादैः च शतशः प्रतिनादितम्

अस्माकम् अपि मल्लौ द्वौ सज्जौ जय धृत उत्सवौ

दृप्त कुक्कुट संनादम् वनं वायस नादितम्

व्यावर्तमानं सु महत् भवद्भिः ख्यात कीर्तिभिः

वसुदेवं च देव आभम् कह्वं च आहूय यादवम्

वसुदेवेन ते रात्रौ कर्म तद् विफलीकृतम्

न्याय वृत्तान्त कुशलाः त्रिवर्गस्य प्रवर्तकाः

अत्र मे शङ्कते बुद्धिर् वसुदेवं प्रति प्रभो

एवम् आक्रुश्यमानस् तु वसुदेवो वसु उपमः

अस्य बुद्धि विशेषेण वयं कातर ताम् गताः

प्रीतिमान् पुण्डरीकाक्षं द्रष्टुं दानपतिः स्वयम्

दृष्ट्वा तु तौ महा वीर्यौ तद् विधास्यामि यत् हितम्

किं करिष्यामहे सर्वे सत्सु वक्तव्य ताम् गताः

पितृष्वसुर् मे भर्ता च यदूनां प्रथमो गुरुः

यस् त्व् अयं नन्द गोपस्य कृष्ण इत्य् उच्यते सुतः

अक्रूर गच्छ शीघ्रं त्वं ताव् आनय मम आज्ञया

कृत पूर्वः करिष्ये वा विशेषेण तु बान्धवे

अक्रूरस् तु महा तेजाः जानन् दिव्येन चक्षुषा

अहं वा स्व जनः श्लाघ्यः स वा श्लाघ्यतरः सुतः
धेनुके प्रलयं नीते प्रलम्बे च निपातिते

अमर्षी वैर शीलः च सदा पाप मतिः शठः

मद् साधन ईप्सया प्राप्तो नारदो मां यद् उक्तवान्

गुरु अर्थम् पूजितः सद्भिर् यदुभिर् धर्म बुद्धिभिः

भेत्तारः पर राष्ट्राणाम् त्रातारः शरण अर्थिनाम्

नन्द गोप सुतः योगं कृत्वा च पुनर् उत्थितः

अनन्तः शाश्वतो देवः सहस्र वदनः ऽव्ययः
प्रतिगृह्य पुटेन एव पाणिना शकलेन वा

भूस्तृणं शिग्रुकं च एव श्लेष्मातक फलानि च

अथर्वशिरसो ऽध्येता वेदान्त अभ्यास तत्परः

चतुर्थकालिको वा स्यात् स्यात् वा अपि अष्टमकालिकः

यः तु सम्यक् इमम् आश्रमम् शिवं संश्रयेत् अशिव पुञ्ज नाशनम्

यत आहारः भवेत् तेन पूजयेत् पितृ देवताः

त्यजेत् आश्वयुजे मासि सम्पन्नं पूर्व संचितम्

जीर्णानि च एव वासांसि शाक मूल फलानि च

स्थान आसनाभ्याम् विहरेत् न क्वचिद् धैर्यम् उत्सृजेत्

स्वाध्यायं सर्वदा कुर्यात् नियच्छेत् वाचम् अन्यतस्

सद्यः प्रक्षालको वा स्यात् मास संचयिकः ऽपि वा

तत्र यो जायते गर्भो न संस्पृश्यो द्विजातिभिः

मुनि अन्नैः विविधैः मेध्यैः शाक मूल फलेन वा

यमान् सेवेत सततं नियमान् च अपि अतन्द्रितः

तद् व्रतं तस्य लुप्येत प्रायश्चित्तीयते द्विजः

दृष्ट्वा अपत्यस्य च अपत्यम् जर्जरीकृत विग्रहः

गत्वा अरण्यम् नियमवान् तपः कुर्यात् समाहितः

निक्षिप्य भार्यां पुत्रेषु गच्छेद् वनम् अथ अपि वा

फल मूलानि पूतानि नित्यम् आहारम् आहरेत्

शुक्ल पक्षस्य पूर्वाह्ने प्रशस्ते च उत्तरायणे

जित इन्द्रियः जित क्रोधः तत्त्व ज्ञान विचिन्तकः

पूजयित्वा अतिथिम् नित्यं स्नात्वा च अभ्यर्चयेत् सुरान्

पुरोडाशान् चरून् च एव विधिवत् निर्वपेत् पृथक्

दन्तोलूखलिको वा स्यात् कापोतीं वृत्तिम् आश्रयेत्

आर्द्र वासाः तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयन् तपः

अथ च अग्नीन् समारोप्य स्व आत्मनि ध्यान तत्परः

नक्तं च अन्नम् समश्नीयाद् दिवा च आहृत्य शक्तितः

शरण्यः सर्व भूतानाम् संविभाग परः सदा

न फाल कृष्टम् अश्नीयात् उत्सृष्टम् अपि केनचित्

तापसेषु एव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षम् आहरेत्

एक अग्निः अनिकेतः स्यात् प्रोक्षितां भूमिम् आश्रयेत्

एक पादेन तिष्ठेत मरीचीन् वा पिबेत् तदा

परिवादं मृषावादं निद्रा आलस्यम् विवर्जयेत्

न ग्राम जातानि आर्तः ऽपि पुष्पाणि च फलानि च

शीर्ण पर्ण अशनः वा स्यात् कृच्छ्रैर् वा वर्तयेत् सदा

षष् मास निचयः वा स्यात् समा निचयः एव वा

पुष्प मूल फलैः वा अपि केवलैः वर्तयेत् सदा

एवं गृह आश्रमे स्थित्वा द्वितीयं भागम् आयुषः

ऋक्षेषु आग्रयणे च एव चातुर्मास्यानि च आहरेत्

देवताभ्यः च तत् हुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः

वानप्रस्थ आश्रमम् गच्छेत् स दारः स अग्निः एव च

वासन्तैः शारदैः मेध्यैः मुनि अन्नैः स्वयम् आहृतैः

स्वाभाविकैः स्वयं शीर्णैः वैखानस मते स्थितः

ग्रीष्मे पञ्चतपाः च स्याद् वर्षास्व् अभ्र अवकाशकः

चीर वासाः भवेत् नित्यम् स्नायात् त्रिषवणं शुचिः

सर्व भूत अनुकम्पी स्यात् प्रतिग्रह विवर्जितः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे सप्तविंशो ऽध्यायः

अश्मकुट्टो भवेद् वा अपि काल पक्व भुज् एव वा

गृहात् आहृत्य च अश्नीयात् अष्टौ ग्रासान् समाहितः

यः तु पत्न्या वनं गत्वा मैथुनं कामात् चरेत्

शेषं समुपभुञ्जीत लवणं च स्वयं कृतम्

दर्शेन पौर्णमासेन यजेत् नियतं द्विजः

जटाः च बिभृयात् नित्यम् नख रोमाणि न उत्सृजेत्

ग्रामात् आहृत्य वा अश्नीयात् अष्टौ ग्रासान् वने वसन्

उत्तरायणं च क्रमशो दक्षस्य अयनम् एव च

कृष्णाजिनी स उत्तरीयः शुक्ल यज्ञोपवीतवान्

उपस्पृश्य त्रिषवणं पितृ देवान् च तर्पयेत्

ब्रह्मचारी भवेत् नित्यम् न पत्नीम् अपि संश्रयेत्

अधः शयीत सततं सावित्री जाप्य तत्परः

अग्नि होत्रम् च जुहुयात् पञ्चयज्ञान् समाचरेत्

अग्निप्रवेशम् अन्यत् वा ब्रह्म अर्पण विधौ स्थितः

विद्या विशेषान् सावित्रीं रुद्राध्यायं तथा एव च

योग अभ्यास रतः च स्याद् रुद्र अध्यायी भवेत् सदा

मृगैः सह चरेद् वासं तैः सह एव च संवसेत्
यदा न लभ्यते भावो यो न अस्ति इति प्रकल्प्यते

व्यक्तस्य असतः उत्पत्तिः अकामस्य अपि ते स्थिता

तत्र अपि मारो यतते महा अपाय प्रपातने

अन्य अनुभूते सम्बन्धात् स्मृतिः आखु विषम् यथा

दिश् विभागः निरंश त्वात् आकाशं तेन न अस्ति अणुः

यथा दृष्टं श्रुतं ज्ञातं न एव इह प्रतिषिध्यते

स्व आत्मानम् न अनुभवति न च अन्येन अनुभूयते

अस्ति सूक्ष्मतया दुःखं स्थौल्यं तस्य हृतं ननु

सांख्याः प्रधानम् इच्छन्ति नित्यं लोकस्य कारणम्

इच्छन्न् अपि इच्छा आयत्तः स्यात् कुर्वतः कुत ईशता

तत् एव अन्येन रूपेण नट वत् सो अपि अशाश्वतः

न एव प्रकाश्यते दीपो यस्मान् न तमसा आवृतः

अथ ज्ञेय वशात् ज्ञानं ज्ञेय अस्तित्वे तु का गतिः

वस्तु चेत् सा कथं न अन्य अनन्या चेन् न अस्ति वस्तुतः

तथा अहम् अपि असत् भूतः मृग्यमाणो विचारतः

शीघ्रं सर्वज्ञ ता कामः न भावयति तां कथम्

यावत् प्रत्यय सामग्री तावत् कायः पुमान् इव

न स्थौल्यं चेद् सुखात् अन्यत् सुखस्य अनित्य ता स्फुटम्

यथा एव कदली स्तम्भः न कश्चिद् भागशः कृतः

अंशा अंशेषु वर्तन्ते स च कुत्र स्वयं स्थितः

तुष्टि मात्रा अपरा चेत् स्यात् तस्मात् सा अपि अस्य सूक्ष्मता

कदा उपलम्भ दृष्टिभ्यः देशयिष्यामि शून्यताम्

मन्त्र आदीनाम् असामर्थ्यात् न माया चित्त सम्भवः

सो ऽपि पर्व समूह त्वात् पर्व अपि स्व अंश भेदात्

तद् दृष्टि काले तस्य अतस् दुर्बला शून्य वासना

ज्ञान अस्तित्वम् कुतो ज्ञातं ज्ञेयं यत् तेन गम्यते

अंशा अपि अणु भेदेन सो ऽप्य् अणुर् दिश् विभागात्

यदा न भ्रान्तिः अपि अस्ति माया केन उपलभ्यते

यथा प्रसिद्धम् आश्रित्य विचारः सर्व उच्यते

स्थौल्यं त्यक्त्वा भवेत् सूक्ष्मम् अनित्ये स्थौल्य सूक्ष्मते

तेन अकृतः अन्यः न अस्ति एव तेन असौ किम् अपेक्षताम्

न ग्रीवा न शिरः कायः कायः अत्र कतरः पुनः

यद् अन्य संनिधानेन दृष्टं न तद् अभावात्

लङ्घ्याश् च अशुचयः च एव क्ष्मा आदयः न स ईश्वरः

सविवादं महायानम् इति चेद् आगमम् त्यज

विरुद्ध प्रत्यय उत्पत्तौ दुःखस्य अनुदयः यदि

प्रत्ययानाम् अनुच्छेदे माया अपि उच्छिद्यते न हि

माया उपम त्वे अपि ज्ञाते कथं क्लेशो निवर्तते

ज्ञेयेन सह चेज् ज्ञानं किम् आलम्ब्य अस्य सम्भवः

अथ अविकृतः एव आत्मा चैतन्येन अस्य किं कृतम्

न च अस्ति वेदकः कश्चिद् वेदना अतस् न तत्त्वतः

अचिन्त्यस्य च कर्तृ त्वम् अपि अचिन्त्यम् किम् उच्यते

मोहाच् चेन् न ईक्षते लोकः तत्त्व ज्ञस्य अपि सा स्थितिः

शब्द ज्ञानम् यदि तदा शब्दो सर्वदा

स एव अन्य स्वभावः चेद् अपूर्वा इयम् तद् एकता

अ ग्राह्यम् कः करिष्यति

न एव अन्तर् न बहिः कायः कथं कायः कर आदिषु

नाहं मांसं न च स्नायुः न ऊष्मा वायुः अहम् न च

ग्राह्यम् उक्तम् यदा चित्तं तदा सर्वे तथागताः

यदि न अस्ति स्व संवित्तिः विज्ञानम् स्मर्यते कथम्

स तस्मिन् चिर नष्टे अपि विष आदीन् उपशामयेत्

सत्याम् एव सुख व्यक्तौ संवित्तिः किं न गृह्यते

वन्ध्यादुहितृ लीला इव कथ्यमाना अपि सा मुधा

ज्ञेयात् पूर्वम् यदि ज्ञानं किम् आलम्ब्य अस्य सम्भवः

सर्वम् आकाश संकाशम् परिगृह्णन्तु मद्विधाः

निरन्तर त्वे अपि एकत्वम् कस्य केन अस्तु संगतिः

यदि सत्त्वो न कस्य उपरि कृपा इति चेत्

न छिनत्ति यथा आत्मानम् असि धारा तथा मनः

मायया निर्मितं यच् च हेतुभिर् यच् च निर्मितम्

तस्मात् स्वप्ने सुते नष्टे स न अस्ति इति विकल्पना

प्रधानम् इति कथ्यन्ते विषमैः जगन्त् उच्यते

यन् न काये न च अन्यत्र न मिश्रं न पृथक् क्वचित्

विशेषः च यदा मिथ्या कः सादृश्य आश्रयः तदा

भावः च अभावताम् न एति द्वि स्वभाव प्रसङ्गात्

अज्ञस्य निष्क्रियस्य एवम् आकाशस्य आत्मता मता

सान्तराव् इन्द्रिय अर्थौ चेद् संसर्गः कुत एतयोः

प्रकुप्यन्ति प्रहृष्यन्ति कलह उत्सव हेतुभिः

चित्तात् अन्या न माया चेन् न अपि अनन्या इति कल्प्यते
निरंशस्य च संसर्गः कथं नाम उपपद्यते

चित्त माया समेते तु पाप पुण्य समुद्भवः

चित्तम् एव यदा माया तदा किं केन दृश्यते

तत्र असत् मार्ग बाहुल्यात् विचिकित्सा च दुर्जया

न हि स्फटिक वत् नीलं नीलत्वे ऽन्यम् अपेक्षते

दृश्यते स्पृश्यते च अपि स्वप्न माया उपम आत्मना

न अभाव काले भावः चेद् कदा भावो भविष्यति

तथा किंचित् पर अपेक्षम् अनपेक्षम् च दृश्यते

क्ष्मा आदि स्वभावः ईशः च ज्ञानं ज्ञेयात् अनादि च

यदि सर्वेषु कायो एक देशेन वर्तते

यदा न वेदकः कश्चिद् वेदना च न विद्यते

न हस्तौ न अपि अयम् पार्श्वौ न कक्षौ न अंस लक्षणः

असत् सहायम् एकम् हि चित्तम् आपद्यते तव

वेदना त्वम् कथं तस्य यस्य न अनुभव आत्मता

कुतः सुखं वा दुःखं वा किं प्रियं वा किम् अप्रियम्

न उदरम् न अपि अयम् पृष्ठं न उरः बाहू न च अपि सः

तदा अनवस्था तस्य अपि विचारस्य विचारणात्

तत् एवम् शून्यता पक्षे दूषणं न उपपद्यते

सिद्धाञ्जन विधेः दृष्टः घटो न एव अञ्जनम् भवेत्

कर्म कृत्वा विनष्टे हि फलं कस्य भविष्यति

विनेय प्रणिधानाभ्याम् जिन बिम्बम् तथा ईक्ष्यते

आत्म भावम् यथा दीपः संप्रकाशयति इति चेत्

अपि त्व् अनेके अनित्याः च निश्चेष्टा न च देवताः

वस्तु आश्रयेण अभावस्य क्रियावत् त्वम् कथं भवेत्

न अ कर्तुम् ईशः सामग्र्यां न कर्तुं तद् अभावात्

दुःख व्युपशम अर्थम् तु कार्य मोहः न वार्यते

न तु माया वत् इति अत्र विवादो योगि लोकयोः

करोत्य् अन् इच्छन् ईशश् चेत् परायत्तः प्रसज्यते

यद् दुःख जननम् वस्तु त्रासः तस्मात् प्रजायताम्

पुण्य मेघ समुद्भूतैः सुख उपकरणैः स्वकैः

न एकस्य सर्व सामर्थ्यम् प्रत्ययस्य अस्ति कुत्रचित्

तस्मान् निर्विचिकित्सेन भावनीया एव शून्यता

हेतोः आदिः न चेद् अस्ति फलस्य आदिः कुतो भवेत्

एकेन आगम्यमानेन सकलं यदि दोष वत्

कल्पना अभिनिवेशः हि वेदना इति आगतम् ननु

ज्ञेयाज् ज्ञानेन जातेन तद् सत्ता किं न गम्यते

एवम् अङ्गुलि पुञ्ज त्वात् पादः अपि कतरो भवेत्

स पश्चान् नियतः सो ऽस्ति न चेन् न अस्ति एव संवृतिः

पट अर्घेन एव कर्पास बीजम् क्रीत्वा निवस्यताम्

यतस् ततस् वा अस्तु भयं यदि अहम् नाम किंचन

संनिवेश विशेषेण पुरुष बुद्धि वत्

सा अपि नानाविधा माया नाना प्रत्यय सम्भवा

यद् प्रत्यया च तत्र आस्था महायाने अपि तां कुरु

विचारिते विचार्ये तु विचारस्य अस्ति न आश्रयः

कार्यं कस्य न चेद् सत्त्वः सत्यम् ईहा तु मोहतः

अन्नादः अमेध्य भक्षः स्यात् फलं हेतौ यदि स्थितम्

न च अनपगते ऽभावे भाव अवसर सम्भवः

महायानं भवत् सूत्रैः प्रायस् तुल्यम् न किं मतम्

अहो बत अति शोच्य त्वम् एषाम् दुःख ओघ वर्तिनाम्

तस्मात् एवम् विचारेण न अस्ति किंचिद् अहेतोः

यदा न भावो न अभावः मतेः संतिष्ठते पुरः

अथ उत्पन्नम् अहम् चित्तं नष्टे अस्मिन् न अस्ति अहम् पुनः

संवृतिः परमार्थः च सत्य द्वयम् इदम् मतम्

संवृत्य अन् उपलम्भेन पुण्य सम्भारम् आदरात्

कार्य अर्थम् अभ्युपेतेन यो मोहेन प्रकल्पितः

तत्र लोको द्विधा दृष्टो योगी प्राकृतकस् तथा

तेन किं स्रष्टुम् इष्टम् च आत्मा चेत् ननु असौ ध्रुवः

तत्र अन्योन्य विरोधः च न भवेत् तत्त्वम् ईदृशम्

कल्पितं भावम् अ स्पृष्ट्वा तद् अभावः न गृह्यते

संतानस्य ऐक्यम् आश्रित्य कर्ता भोक्ता इति देशितम्

यथा गारुडिकः स्तम्भं साधयित्वा विनश्यति

अन्यतो न अपि च आयातम् न तिष्ठति न गच्छति

शब्द ग्रहण युक्तः तु स्वभावः तस्य न ईक्ष्यते

यथा संज्ञि समापत्तौ भावयेत् तेन शून्यताम्

सत्त्वं रजः तमः वापि न पुत्रो न पिता यतः

एवं गुणा न विद्यन्ते प्रत्येकं ते ऽपि हि त्रिधा

तत्त्वतः शून्यता तस्मात् भावानाम् न उपपद्यते

नीलम् एव हि को नीलं कुर्यात् आत्मानम् आत्मना

पुनर् च क्षण दौर्लभ्यम् बुद्ध उत्पादः अति दुर्लभः

अनीलत्वे न तन् नीलं कुर्यात् आत्मानम् आत्मना
अन्यत् रूपम् असत्यम् चेन् निजं तत् रूपम् उच्यताम्

तत्त्वतः क्षणिका न एते संवृत्या चेद् विरुध्यते

तत्र एवम् अल्प बलता तत्र अपि अल्पत्वम् आयुषः

अङ्कुरो जायते बीजात् बीजम् तेन एव सूच्यते

चित्तस्य एव स आकारो यदि अपि अन्यः अस्ति तत्त्वतः

क्लेश प्रहाणात् मुक्तिः चेद् तद् अनन्तरम् अस्तु सा

न विना अनेन मार्गेण बोधिः इति आगमः यतः

आगमाच् च फलं तत्र संवृत्या तत्त्वात् अपि वा

तदा निराश्रयः अभावः कथं तिष्ठेत् मत्याः पुरः

तद् हेतु रूपाः भावाः चेद् ननु भावा विचारिताः

किम् कृतः हेतु भेदः चेद् पूर्व हेतु प्रभेदात्

आगत्य आगत्य सुगतिं भूत्वा भूत्वा सुख उचिताः

निराश्रय त्वात् न उदेति तच् च निर्वाणम् उच्यते

स्वप्न उपमाः तु गतयो विचारे कदल समाः

एवं कर आदौ सा यावत् तावत् कायः अत्र दृश्यते

महाकाश्यप मुख्यैः च यत् वाक्यम् न अवगाह्यते

ततस् अपि न निवर्त्यः चेद् वरं नैरात्म्य भावना

अथ ज्ञः चेतना अयोगात् अज्ञः नष्टः प्रसज्यते

मृताः पतन्ति अपायेषु दीर्घ तीव्र व्यथेषु च

समूहस्य अपि अवस्तु त्वात् यथा पूर्वं विचारितम्

कर आदिभ्यः पृथक् न अस्ति कथं नु खलु विद्यते

तत् एवम् स्पर्शन अभावे वेदना असंभवः कुतः

स्व सौस्थित्यम् च मन्यन्त एवम् अपि अति दुःस्थिताः

अहम् एव न किंचिच् चेद् भयं कस्य भविष्यति

पर चित्त विकल्पः असौ स्व संवृत्या तु न अस्ति सः

तस्मात् भावः मृषा यो हि तस्य अभावः स्फुटं मृषा

सुख आदि एव च ते हेतुः न च तस्मात् पट आदयः

अङ्कुरात् अन्यतस् ज्ञानात् बीजम् अस्ति इति गम्यते

मोहेन दुःखिनाम् अर्थे शून्यताया इदं फलम्

तत्र च अनुपमाः तीव्राः अनन्त दुःख सागराः

तत्र अपि अभ्यस्त विक्षेप निवारण गतिः कुतः

तत्र अपि जीवित आरोग्य व्यापारैः क्षुध् क्लम श्रमैः

न च छिद्राणि अहम् न अपि षष् विज्ञानानि सर्वथा

अशुचि आदिषु शुचि आदि प्रसिद्धिः इव सा मृषा

आयाति तत् कुतस् कुत्र याति च इति निरूप्यताम्

न असत् उत्पद्यते किंचिद् असत्त्वात् इति चेद् मतम्

अथ ज्ञेयात् भवेत् पश्चात् तदा ज्ञानं कुतो भवेत्

न सिंहाणं न च श्लेष्मा न पूयं लसिका अपि वा

बाध्यन्ते धी विशेषेण योगिनः अपि उत्तरोत्तरैः

आयास्यन्ति आपदः घोराः कृत्वा मरणम् अग्रात्

अतीत अनागतम् चित्तं न अहम् तत् हि न विद्यते

अतएव विचारः अयम् प्रतिपक्षः अस्य भाव्यते

यदि एवम् संवृतिः न अस्ति ततः सत्य द्वयम् कुतः

न अणोः अणौ प्रवेशः अस्ति निराकाशः समः च सः

यदि ज्ञान वशात् अर्थः ज्ञान अस्तित्वे तु का गतिः

हेतुमान् फल योगी इति दृश्यते न एष सम्भवः

सुख आदीनाम् च नित्य त्वम् कदाचिन् न उपलभ्यते

कस्मात् सदा न कुरुते न हि सो अन्यम् अपेक्षते

प्रत्यक्षम् अपि रूप आदि प्रसिद्ध्या न प्रमाणतः

भवे बहु प्रपातः च तत्र च असत्त्वम् ईदृशम्

तन् न अस्ति कायो मोहात् तु काय बुद्धिः कर आदिषु

कर्मणः सुख दुःखे च वद किं तेन निर्मितम्

अचेतनः च न एव अहम् अचैतन्यात् पट आदि वत्

न आकाशम् ईशः अचेष्ट त्वात् न आत्मा पूर्व निषेधात्

तृष्णा तावत् उपादानम् न अस्ति चेत् सम्प्रधार्यते

सावलम्बन चित्तानाम् निर्वाणम् अपि दुःस्थितम्

को भविष्यति को भूतः को बन्धुः कस्य कः सुहृत्

एवं स्वप्न उपमे रूपे को रज्येत विचारकः

अपेक्षते चेद् सामग्रीम् हेतुः न पुनर् ईश्वरः

दृष्टान्तेन उभय इष्टेन कार्य अर्थम् अ विचारतः

भूतानि चेद् भवतु एवम् नाम मात्रे अपि किं श्रमः

उक्तं च लोकनाथेन चित्तं चित्तं न पश्यति

सक्ति त्रासात् त्व् अनिर्मुक्त्या संसारे सिध्यति स्थितिः

सर्वस्य वस्तुनः तद्वत् किम् न अनित्य त्वम् इष्यते

लोक अवतारण अर्थम् च भावा नाथेन देशिताः

अन्यथा लोक बाधा स्यात् अशुचि स्त्री निरूपणे

प्रत्यय अन्तर युक्तस्य दर्शनात् स्वं प्रकाशते

न अभावस्य विकारः अस्ति हेतु कोटि शतैः अपि

बलीयसा अभिभूत त्वात् यदि तन् न अनुभूयते

यदि ज्ञानं काष्ठं ज्ञानं प्रसज्यते
चेतन अचेतने च ऐक्यम् तयोः येन अस्तिता समा

द्वयोः अपि आवयोः सिद्धे भिन्न आधारे क्रिया फले

लोक अ प्रमाण तायाम् चेत् व्यक्त दर्शनम् अपि असत्

यावत् प्रत्यय सामग्री तावत् माया अपि वर्तते

एवं च न विरोधः अस्ति न च भावः अस्ति सर्वदा

यत् सूत्रे अवतरेत् वाक्यम् तच् चेद् बुद्ध उक्तम् इष्यते

यदा माया एव ते न अस्ति तदा किम् उपलभ्यते

एकस्य त्रि स्वभाव त्वम् अयुक्तम् तेन न अस्ति तत्

एवं शून्येषु धर्मेषु किं लब्धं किं हृतं भवेत्

क्लेश ओघः दुर्निवारः च इति अहो दुःख परम्परा

एकेन सूत्र तुल्येन किं न सर्वं जिन उदितम्

कस्माच् चेद् फल दः हेतुः पूर्व हेतु प्रभावात्

अथ अपि अ विद्यमानः ऽसौ हेतुना किं प्रयोजनम्

ज्ञेयं विना तु किं वेत्ति येन ज्ञानं निरुच्यते

दृष्टं च तेषु सामर्थ्यं निःक्लेशस्य अपि कर्मणः

अनीलत्वे न तन् नीलं कुर्यात् आत्मानम् आत्मना

तेन असंनिहित ज्ञेयम् ज्ञानं न अस्ति इति निश्चयः

पट आदेः तु सुख आदि स्यात् तद् अभावात् सुख आदि असान्

शब्द ग्रहण रूपम् यत् तत् रूप ग्रहणम् कथम्

निर्वृतः परमार्थेन संवृत्या यदि संसरेत्

शब्दस्य असंनिधानात् चेत् ततस् तज् ज्ञानम् अपि असत्

दन्त केश नखाः न अहम् न अस्थि न अपि अस्मि शोणितम्

सत्कृतः परिभूतो वा केन कः सम्भविष्यति

यापयन्ति सुकृच्छ्रेण पापैः आत्म सुख इच्छवः

तत् एव सूक्ष्मतां याति स्थूलं सूक्ष्मं च तत् कथम्

शोक आयासैः विषादैः च मिथस् छेदन भेदनैः

अथ अन्योन्य वशात् सत्त्वम् अभावः स्याद् द्वयोः अपि

तत्र प्राकृतको लोको योगि लोकेन बाध्यते

किम् अर्थम् अयम् आयासः बाधा कस्य कुतो भवेत्

न मिश्र त्वम् अमिश्र त्वे न संगतिः

न इन्द्रियेषु न रूप आदौ न अन्तराले मनः स्थितम्

यस्य त्व् एतद् द्वयम् सत्यं स एव अत्यन्त दुःस्थितः

सत्यतः कल्पना त्व् अत्र दुःख हेतुः निवार्यते

किंचिन् न अस्ति इति च अभ्यासात् सा अपि पश्चात् प्रहीयते

प्रकाशा वा अप्रकाशाः वा यदा दृष्टा न केनचित्

तद् अवस्थः कथं भावः को वा अन्यः भावतां गतः

बुद्धिः प्रकाशत इति केन कथ्यते

न च व्यस्त समस्तेषु प्रत्ययेषु व्यवस्थितम्

बुद्धः अपि संसरेत् एवम् ततः किं बोधि चर्यया

अथ सा अपि अन्य संवृत्या स्यात् सत्त्वः निर्वृतः कुतः

चित्तेन सहजात त्वात् वेदना तेन न ईक्ष्यते

हि तद् कर्तुः ज्ञेय संक्लेश वासना

पद्म नाल आदि भेदः हि हेतु भेदेन जायते

चिन्तामणिः कल्पतरुः यथा इच्छा परिपूरणः

निर्व्यापारः च तत्र आत्मा इति अत्र वादो वृथा ननु

न च अहम् अन्त्र निर्गुण्डी गूथ मूत्रम् अहम् न च

ये ऽपि नित्यान् अणून् आहुः ते अपि पूर्वं निवारिताः

एवं च सर्व धर्माणाम् उत्पत्तिः न अवसीयते

सत्य दर्शनात् मुक्तिः शून्यता दर्शनेन किम्

निद्रया उपद्रवैः बाल संसर्गैः निष्फलैः तथा

सत्य बुद्धे कृता पूजा सफला इति कथं यथा

सत्त्वं रजः तमः च इति गुणा अ विषम स्थिताः

निर्वृत अनिर्वृतानाम् च विशेषो न अस्ति वस्तुतः

विचारितेन तु यदा विचारेण विचार्यते

कायः च एवम् यदा न अस्ति तदा का स्त्री पुमान् च कः

नन्व् अ सिद्धम् महायानं कथं सिद्धः त्वद् आगमः

निरात्मके कलापे अस्मिन् क एव बाध्यते अनया

कायो न पादौ न जङ्घा न ऊरू कायः कटिः न च

इमं परिकरं सर्वं प्रज्ञा अर्थम् हि मुनिः जगौ

लोकः _ तावत् सर्वम् हेतुम् उदीक्षते

तद् भाव कल्पना उत्पादम् विबध्नाति मृषा च सा

पुत्र अभावे पिता न अस्ति तथा सत्त्वं तयोर् द्वयोः

शासनं भिक्षुता मूलम् भिक्षुता एव च दुःखि ता

का तृष्णा कुत्र सा तृष्णा मृग्यमाणा स्वभावतः

प्रत्ययानां तु विच्छेदात् संवृत्य अपि न सम्भवः

वेदना प्रत्यया तृष्णा वेदना एषाम् च विद्यते

गुण अभावे च शब्द आदेः अस्तित्वम् अतिदूरात्

क्लेश ज्ञेय आवृति तमः प्रतिपक्षो हि शून्यता

न अपि अन्तर् न बहिस् चित्तम् अन्यत्र अपि न लभ्यते
कालाग्नि रूपिणम् विष्णुं ज्योतिः ब्रह्म परात्परम्

यत् तद् अ दृश्यम् अ ग्राह्यम् अ गोत्र चरणम् ध्रुवम्

तथा ते कथयिष्यामि हेतुं मत्स्य आदि रूपिणम्

अग्निना उक्तम् पुराणम् यद् आग्नेयं ब्रह्म संमितम्

श्रियं सरस्वतीं गौरीं गणेशं स्कन्दम् ईश्वरम्

वंशानुचरित आदेः च मत्स्य कूर्म आदि रूपधृक्

यथा अग्निः माम् पुरा प्राह मुनिभिः दैवतैः सह

येन विज्ञान मात्रेण सर्वज्ञ त्वम् प्रजायते

अहं शुकश् च पैल आद्याः गत्वा बदरिकाश्रमम्

पुराणं परम आग्नेयम् ब्रह्म विद्या अक्षरम् परम्

मुनिभिः पृष्टवान् देवं पूजितं ज्ञान कर्मभिः

विष्णुना उक्तम् यथा मह्यं देवेभ्यो ब्रह्मणा पुरा

वसिष्ठ उवाच

द्वैविध्यं ब्रह्म वक्ष्यामि शृणु व्यासैः अखिल अनुगम्

अग्निर् उवाच

शुक आद्यैः शृणु सूत त्वं वशिष्ठो मां यथा ब्रवीत्

सर्गस्य प्रतिसर्गस्य वंश मन्वन्तरस्य च

ऋग्वेद आदि अपरम् ब्रह्म सर्व देव सुख आवहम्

ऋच् यजुस् साम अथर्व आख्या वेदाङ्गानि च षड् द्विज

ऋषय ऊचुः

संसार सागर उत्तार नौम् ब्रह्म ईश्वरम् वद

विष्णुः कालाग्नि रुद्रः ऽहं विद्या सारम् वदामि ते

विद्या सारम् पुराणं यत् सर्वं सर्वस्य कारणं

छन्दो ऽभिधानं मीमांसा धर्म शास्त्रम् पुराणकम्

सूत उवाच

वसिष्ठ उवाच

तीर्थ यात्रा प्रसङ्गेण स्वागतं सूतम् अब्रुवन्

इत्य् आदि महापुराणे आग्नेये प्रश्नो नाम प्रथमो ऽध्यायः

विद्या सारम् यत् विदित्वा सर्वज्ञो जायते नरः

ब्रह्म सारम् हि पृच्छन्तं मुनिभिश् च परात्परम्

व्यास उवाच

भुक्ति मुक्ति प्रदम् दिव्यं पठतां शृण्वतां नृणाम्

ब्रह्मा अहम् अस्मि तं ज्ञात्वा सर्वज्ञ त्वम् प्रजायते

अपरा इयम् परा विद्या यया ब्रह्म अभिगम्यते