tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
मानसोत्तर शैले तु महा तेजाः विभावसुः

अतो धूम अग्नि वातानाम् संयोगः तु अभ्रम् उच्यते

मृत धूम उद्भवम् तु अभ्रम् अशुभाय भविष्यति

जलदानां सदा धूमो हि आप्यायनः इति स्मृतः

काष्ठां गतस्य सूर्यस्य गतिर् या तां निबोधत

सहस्रगुणम् उत्स्रष्टुम् आदत्ते किरणैः जलम्

सहस्रकिरणः श्रीमान् अष्ट हस्तः सु मङ्गलः

धरा पृष्ठात् द्विजाः क्ष्मायां विद्युत् गुण समन्विताः

लोकपालो हरिः ब्रह्मा रुद्रः साक्षात् महेश्वरः

किरणैः सर्वतस् तोयम् देवो वै स समीरणः

मध्ये तु पुष्करस्य अथ भ्रमते दक्षिणायने

स एव तेजः तु ओजः तु बलं विप्रा यशः स्वयम्

मेघा योजन मात्रम् तु साध्य त्वात् बहु तोय दाः

तदा अर्णवम् अभूत् सर्वम् तत्र शेते निशि ईश्वरः

बाह्यं च अभ्यन्तरम् प्रोक्तम् उत्तरायण दक्षिणे

अधिष्ठितः पुनर् तेन भानुः तु आदाय तिष्ठति

अभ्येति भारते वर्षे तु अपरान्त विवृद्धये

मेघानां च पृथक् भूतम् जलं प्रायात् अगात् अगम्

तिष्ठन्ति आक्रोश मात्रे तु धरा पृष्ठात् इतस् ततस्

सर्वैः स आयमनैः सौरो हि उदयः दृश्यते द्विजाः

दाव अग्नि धूम सम्भूतम् अभ्रं वन हितम् स्मृतम्

औत्तानपादस्य सदा ध्रुव त्वम् वै प्रसादतः

अस्तम् एति पुनः सूर्यो विभायां विश्व दृश् विभुः

ज्योतिस् गण प्रचारम् वै संक्षिप्य अण्डे ब्रवीमि अहम्

औत्तानपादो भ्रमति ग्रहैः सार्धं

अहर् भवति तत् च अपि चरते मन्द विक्रमः

कुलाल चक्र नाभिः तु यथा तत्र एव वर्तते

लोकपाल उपरिष्टात् तु सर्वतो दक्षिणायने

सः अपि साक्षात् द्विजश्रेष्ठाः च ईशानः परमः शिवः

यज्ञ धूम उद्भवम् च अपि द्विजानां हित कृत् सदा

तदा तु अपररात्रः च वायु भागे सु दारुणः

सत्यं ऋतं तथा वायुः अम्बरम् खचरश् च सः

वृष्टयः कथिता हि अद्य द्विधा वः तु विवृद्धये

क्ष्मायां सृष्टिं विसृजते अभासयत् तेन भास्करः

भूभृतां तु अथ पक्षैः तु मघव छेदितैः ततस्

मेना पतिम् अतिक्रम्य वृष्टि शेषम् द्विजाः परम्

भूः भुवः स्वस् तथा हि अपः हि अन्नम् च अमृतम् एव च

ध्रुवेण अधिष्ठितः वायुः वृष्टिम् संहरते पुनः

गणो मुनि ज्योतिषाम् तु मनसा तस्य सर्पति

पक्षजाः पुष्कर आद्याः च वर्षन्ति च यदा जलम्

अन् आच्छाद्य द्विजः कुर्यात् धूमम् यः च आभिचारिकम्

स रथो धिष्ठितो भानोः आदित्यैः मुनिभिः तथा

अंभोभिर् मुनिभिः त्यक्तैः संध्यायां तु निशाचरान्

पौण्ड्राः तु वृष्टयः सर्वा वैद्युताः शीत शस्य दाः

वाह्नेयाः तु अथ जीमूताः तु आवह स्थान गाः शुभाः

दक्षिण प्रक्रमे देवस् तथा शीघ्रं प्रवर्तते

त्रिंश अंशकम् तु मेदिन्यां मुहूर्तेन एव गच्छति

तथा संयमनीं प्राप्य सुखां च एव विभां खगः

आपः पीताः तु सूर्येण क्रमन्ते शशिनः क्रमात्

चक्षुः श्रोत्रं मनो मृत्युः आत्मा मन्युर् विदिग् दिशः

जीवकाश् च तथा क्षीणा विद्युत् ध्वनि विवर्जिताः

त्रयोदश अर्धम् ऋक्षाणाम् अह्ना तु चरते रविः

ईशान्यां पूर्वरात्रः तु गतिः एषा च सर्वतः

स्रष्टा भानुः महा तेजाः वृष्टीनां विश्व दृश् विभुः

ततो मन्दतरं नाभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा

वृन्दं जलमुचां च एव श्वसनेन अभिताडितम्

गन्धर्वैः अप्सरोभिः च

भव आत्मकम् जगन्त् सर्वम् इति किं च इह च अद्भुतम्

प्रत्यहं चरते तानि सूर्यो वै मण्डलानि तु

मानस उपरि माहेन्द्री प्राच्यां मेरोः पुरी स्थिता

स एव सुखवत्यां तु निशान्त स्थः प्रदृश्यते

पक्षजाः पुष्कर आद्याः च वर्षन्ति च यदा जलम्

एतेन गति योगेन यदा काष्ठां तु दक्षिणाम्

अर्ध क्रोशे तु सर्वे वै जीमूता गिरि वासिनः

पूर्णा शत सहस्राणाम् एकत्रिंशत् तु सा स्मृता

जगन्ताम् आलयः विष्णुस् त्व् अपः तस्य आलयानि तु

मौहूर्तिकी गतिः हि एषा भास्करस्य महात्मनः

काष्ठा वाहाः च वैरिञ्च्याः पक्षाः च एव पृथग्विधाः

बहुना अत्र किम् उक्तेन चराचरम् इदम् जगत्

अमरावती संयमनी सुखा च एव विभा क्रमात्

मुहूर्तैस् तावद् ऋक्षाणि दिवा अष्टादशभिः चरन्
मूकाः स शब्द दुष्ट आशाः तु एतैः कृत्यं यथाक्रमम्

कल्प अन्ते ते च वर्षन्ति रात्रौ नाशाय शारदाः

उभयोः काष्ठयोः मध्ये भ्रमतो मण्डलानि तु

द्वितीयानां च सम्भूतिः विरिञ्च उच्छ्वास वायुना

देव क्षेत्राणि च आलोक्य ग्रह चार प्रसिद्धये

अष्टादश मुहूर्तं तु उत्तरायण पश्चिमम्

वारीणि वर्षति इति अभ्रम् अभ्रस्य ईशः सहस्रदृक्

पुण्ड्र देशेषु पतिता नागानां शीकरा हिमाः

जलस्य नाशो वृद्धिः वा न अस्ति एव अस्य विचारतः

ग्रहान् निःसृत्य सूर्यात् तु कृत्स्ने नक्षत्र मण्डले

त्रयोदश अर्धम् ऋक्षाणि नक्तं द्वादशभी रविः

त्रिंशत् मुहूर्तैः एव आहुः अहोरात्रं पुराविदः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे ज्योतिश्चक्रे सूर्यगत्यादिकथनं नाम चतुःपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः

पञ्चाशत् च तथा अन्यानि सहस्राणि अधिकानि तु

तस्मात् प्रकृष्टाम् भूमिं तु कालेन अल्पेन गच्छति

स्तनितं च इह वायव्यं वैद्युतं पावक उद्भवम्

आज्यानां काष्ठ संयोगात् अग्नेः धूमः प्रवर्तितः

परावहो यः श्वसनश् च आनयति अम्बिका गुरुम्

आग्नेयानां श्वास जानाम् पक्षजानां द्विजर्षभाः

सौम्ये सोमस्य विपुला तासु दिग्देवताः स्थिताः

दन्दह्यमानेषु चराचरेषु गोधूम भूताः तु अथ निष्क्रमन्ति

अपां शिवस्य भगवन्त् आधिपत्ये व्यवस्थितः

मुहूर्तैः तावत् ऋक्षाणि नक्तम् अष्टादशैः चरन्

कुलाल चक्र मध्यम् तु यथा मन्दं प्रसर्पति

वर्षयन्ति एव जगतां हिताय पवन आज्ञया

क्षाम वृष्टि प्रदाः दीर्घ कालम् शीत समीरिणः

मृद् पिण्डः इव मध्य स्थः ध्रुवो भ्रमति वै तथा

मण्डलानां शतं पूर्णं तत् अशीति अधिकम् विभुः

पक्षजाः कल्प जाः सर्वे पर्वतानां महत्तमाः

निशाकरात् निस्रवन्ते जीमूतान् प्रति अपः क्रमात्

दक्षिणे भानु पुत्रस्य वरुणस्य च वारुणी

अस्य एव इह प्रसादात् तु वृष्टिः नाना भवत् द्विजाः

अपां तु अधिपतिः देवः भव इति एव कीर्तितः

सूत उवाच

तथा उदगयने सूर्यः सर्पते मन्द विक्रमः

नारायण त्वम् देवस्य हरेः च अद्भिः कृतं विभोः

विष्णोः औत्तानपादेन च आप्तम् तातस्य हेतुना

विरिञ्च उच्छ्वास जाः सर्वे प्रवह स्कन्ध जाः ततस्
सर्वं च मारुतं सामं तन्द्रा स्तैमित्य गौरवैः

आढ्यवात इति ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसा आवृते

भवेत् च रागी श्वयथुर् जायन्ते मण्डलानि च

प्राण आदीनाम् च पञ्चानां मिश्रम् आवरणं मिथः

स्थानानि अवेक्ष्य वातानां वृद्धिं हानिं च कर्मणाम्

शनैः शनैस् च उपशयात् गूढाम् अपि मुहुर् मुहुः

भजतां विधि हीनम् च स्वप्न जागर मैथुनम्

ष्ठीवनं क्षवथु उद्गार निःश्वास उच्छ्वास संग्रहः

अपानो रूक्ष गुरु अन्न वेग आघात अति वाहनैः

शीत द्वेष अनुपशयौ स्तम्भ वेपथु सुप्तयः

रक्ते शोफो अति रुज् तोदस् ताम्रः चिमिचिमायते

निःश्वास उच्छ्वास संरोधः प्रतिश्यायः शिरस् ग्रहः

मूत्र शुक्र प्रदोष अर्शस् गुदभ्रंश आदिकान् बहून्

मज्ज आवृते विनमनं जृम्भणं परिवेष्टनम्

धमनि अङ्गुलि संधीनाम् संकोचो अङ्ग ग्रहः अति रुज्

बल वर्ण प्रणाशः च व्याने पर्व अस्थि वाच् ग्रहः

विदाहि अन्नम् विरुद्धं च तत् तत् च असृज् प्रदूषणम्

उदानः क्षवथु उद्गार छर्दि निद्रा विधारणैः

व्रजति आशु जरां स्नेहो भुक्ते च आनह्यते नरः

विद्रधि प्लीह हृद् रोग गुल्म अग्नि सदन आदयः

प्रायेण सुकुमाराणाम् अचङ्क्रमण शीलिनाम्

पादयोर् मूलम् आस्थाय कदाचिद् हस्तयोः अपि

हृद् रोगः मुख शोषः च प्राणेन उदाने आवृते

विरोधि रूक्ष भी हर्ष विषाद आद्यैः च दूषितः

विदग्धे ऽन्ने च वमनम् उदाने ऽपि भ्रम आदयः

तारतम्य विकल्पात् च याति आवृतिः असंख्य ताम्

पित्ते विदाहः संमोहः स्वेदो मूर्छा मदः स _

प्राण आदयः तथा अन्योन्यम् आवृण्वन्ति यथाक्रमम्

रजस् अतिवृत्तिः तापः च योनि मेहन पायुषु

पीनस अर्दित तृष् कास श्वास आदीन् च आमयान् बहून्

कुष्ठं विसर्पम् अन्यान् च कुर्यात् सर्व अङ्ग गान् गदान्

अति आहार अभिघात अध्व वेग उदीरण धारणैः

त्वच् मांस आश्रयम् उत्तानं तत् पूर्वं जायते ततः

करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरे सर्वतस् चरन्

आढ्यरोगं खुडं वातबलासं वातशोणितम्

मिश्रैः पित्त आदिभिः तद्वन् मिश्रणाभिः अनेकधा

लिङ्गं पित्त आवृते दाहस् तृष्णा शूलं भ्रमस् तमः

विलोमो मारुतो ऽस्वस्थं हृदयं पीड्यते ऽति च

लङ्घन आयास रूक्ष उष्ण काम ता च कफ आवृते

स्पर्श अक्षम त्वम् रुग् रागः शोफः पाको भृश ऊष्म ता

दिशा अनया च विभजेत् सर्वम् आवरणं भिषक्

स्यात् तयोः पीडनात् हानिः आयुषः च बलस्य च

यान यान आसन स्थान चङ्क्रमैः च अतिसेवितैः

शूलं च पीड्यमानेन पाणिभ्यां लभते सुखम्

अथ अतस् वातशोणितनिदानं व्याख्यास्यामः

समाने अति हिम अङ्ग त्वम् अस्वेदो मन्द वह्नि ता

त्रि दोष जम् त्यजेत् स्रावि स्तब्धम् अर्बुद कारि च

दाहो अन्तर् ऊर्जा भ्रंशः च दाहो व्याने च सर्व गः

सर्वाङ्गरोग निस्तोद रोम हर्ष अङ्ग सुप्तताः

समानो विषम अजीर्ण शीत संकीर्ण भोजनैः

उदाने गुरु गात्र त्वम् अरुचिर् वाच् स्वर ग्रहः

क्लमो अङ्ग चेष्टा सङ्गः च स संतापः स वेदनः

कण्डूर् मन्दा च रुग् द्वंद्व सर्व लिङ्गम् च संकरे

दाहः च स्याद् अपाने तु मले हारिद्र वर्ण ता

अभिघाताद् अशुद्ध्याः च नृणाम् असृजि दूषिते

भुक्ते कुक्षौ रुजा जीर्णे शाम्यति अन्न आवृते ऽनिले

कुर्यात् च गलगण्ड आदीन् तांस् ताञ् जत्रु ऊर्ध्व संश्रयान्

कुपितः कुरुते रोगान् कृच्छ्रान् पक्वाशय आश्रयान्

मूत्र अप्रवृत्तिः आध्मानम् वस्तेर् मूत्र आवृते भवेत्

सर्वे ऽपि विंशतिविधं विद्याद् आवरणं च तत्

कण्डू आदि संयुत उत्ताने त्वक् ताम्रा श्याव लोहिता

शुक्र आवृते ऽतिवेगो वा न वा निष्फल ता अपि वा

छिन्दन्न् इव चरति अन्तर् वक्रीकुर्वन् च वेगवान्

उदानेन आवृते प्राणे वर्ण ओजस् बल संक्षयः

कुपितः चक्षुस् आदीनाम् उपघातं प्रवर्तयेत्

कटु रूक्ष अभिलाषेण तद्विध उपशयेन च

तां लक्षयेद् अवहितो यथास्वं लक्षण उदयात्

तद् आहुर् नामभिस् तत् च पूर्वं पादौ प्रधावति

कटुक उष्ण अम्ल लवणैः विदाहः शीत काम ता

भूत्वा भूत्वा प्रणश्यन्ति मुहुर् आविर्भवन्ति च
हर्षः पिपीलिकानां च संचार इव जायते

वाते ऽधिके ऽधिकं तत्र शूल स्फुरण तोदनम्

कण्ठरोध मनस् भ्रंश छर्दि अरोचक पीनसान्

रक्त मार्गम् निहत्य आशु शाखा संधिषु मारुतः

जानु जङ्घा ऊरु कटि अंस हस्त पाद अङ्ग संधिषु

शूल गुल्म ग्रहणी आदीन् पक्व आमाशय जान् गदान्

इति द्वाविंशतिविधं वायोः आवरणम् विदुः

शकृत् पीडितम् अन्नेन दुःखं शुष्कं चिरात् सृजेत्

गुरु भार अति रुदित हास्य आद्यैः विकृतो गदान्

प्रयत्नेन अपि दुःसाध्या भवेयुर् वा अनुपक्रमाः

विशेषाद् यान यानात् यैः प्रलम्बौ तस्य लक्षणम्

अपाने स कफम् मूत्र शकृतः स्यात् प्रवर्तनम्

शैत्य गौरव शूलानि कटु आदि उपशयः ऽधिकम्

आवृता वायवो अ ज्ञाताः ज्ञाता वा वत्सरं स्थिताः

युक्तं विद्यान् निरामं तु तन्द्रा आदीनाम् विपर्ययात्

व्यानो अति गमन ध्यान क्रीडा विषम चेष्टितैः

स्निग्ध त्व अरोचक आलस्य शैत्य शोफ अग्नि हानिभिः

श्लेष्मणा तु आवृते प्राणे सादस् तन्द्रा अरुचिः वमिः

मांसेन कठिनः शोफो विवर्णः पिटिकास् तथा

पित्त आदिभिः द्वादशभिर् मिश्राणां मिश्रितैः च तैः

समान ऊष्म उपहतिः अति स्वेदः ऽरतिः स तृष्

करोति अकाल शयन जागर आद्यैः च दूषितः

आखोः इव विषं क्रुद्धं कृत्स्नं देहं विधावति

वातलैः शीतलैर् वायुर् वृद्धः क्रुद्धो विमार्ग गः

सूच्या इव तुद्यते ऽत्यर्थम् अङ्गं सीदति शूल्यते

भविष्यतः कुष्ठ समम् तथा सादः श्लथ अङ्ग ता

कफे स्तैमित्य गुरु ता सुप्ति स्निग्ध त्व शीत ताः

रक्त आवृते स दाह आर्तिः त्वच् मांस अन्तर जा भृशम्

स्पर्शम् अस्थि आवृते अति उष्णम् पीडनं च अभिनन्दति

काल अन्तरेण गम्भीरं सर्वान् धातून् अभिद्रवत्

गुरु ता अङ्गेषु सर्वेषु स्खलितं च गतौ भृशम्
यस्माद् बहिष्कृता वेदा भवद्भिः परमेश्वरः

वह्नेः हस्त द्वयम् छित्त्वा जिह्वाम् उत्पाट्य लीलया

किं ते अपगतः मोहः प्रसन्ने वृषभध्वजे

समागतान् ब्राह्मणान् तान् दक्ष साहाय्य कारिणः

देवाः च सर्वे भाग अर्थम् आहूताः विष्णुना सह

देवाः च सर्वे भाग अर्थम् आगताः वासव आदयः

सहस्र पाणिम् दुर्धर्षं युगान्त अनल संनिभम्

कर्मणा मनसा वाचा समाराधय यत्नतः

शृण्वतां सर्व देवानाम् सर्व ज्ञान मयः स्वयम्

यं गृणन्ति इह विद्वांसो धार्मिका ब्रह्म वादिनः

एतस्मिन् अन्तरे देवी महादेवं महेश्वरम्

अन्तर्हिते वैनतेये भगवान् पद्मसंभवः

सम्पूज्यते सर्व यज्ञैः विदित्वा किल शङ्करः

दृष्ट्वा सह ऋषिभिः देवैः समासीनं प्रजापतिम्

रक्षकं जगतां देवं जगाम शरणं स्वयम्

अपूज्य पूजने च एव पूज्यानां च अपि अपूजने

एवम् उक्ते तु मुनयः समायाता दिदृक्षवः

भविष्यसि गणेशानः कल्प अन्ते अनुग्रहान् मम

विनाशय आशु तं यज्ञं वरम् एकम् वृणोमि अहम्

प्राप्य घोरं कलि युगम् कलि जैः किल पीडिताः

समाश्रयेत् महादेवम् शरण्यं ब्रह्म वादिनाम्

स्तूयते वैदिकैः मन्त्रैः देवदेवः महेश्वरः

दधीच उवाच

नैमिषीया ऊचुः

एवम् उक्त्वा तु विप्र ऋषिः शशाप ईश्वर _

ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुः नारायणः स्वराट्

संपूज्यः सर्व यज्ञेषु न निन्द्यो ऽहं विशेषतः

ब्रह्माणं जगन्ताम् ईशम् अनुज्ञाताः स्वयंभुवा

भविष्यन्ति यथा पूर्वं शङ्करस्य प्रसादतः

सर्वे सम्प्राप्य तं देशं गङ्गाद्वारम् इति श्रुतम्

संस्तूयते सहस्रांशुः सामग अध्वर्यु होतृभिः

उपश्रुत्या अथ वचनं विरिञ्चस्य प्रजापतिः

स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः

त्यक्त्वा लोक एषणाम् एताम् मद् भक्तः भव यत्नतः

भागो भवद्भ्यो देयः तु न नः इति कथ्यताम्

इति उक्त्वा यज्ञ शालाम् तां ददाह गण पुंगवः

न अपश्यन् देवम् ईशानम् ऋते नारायणं हरिम्

देवानां दानवानां च गन्धर्व उरग रक्षसाम्

भाग अभिलिप्सया प्राप्ता भागान् यच्छध्वम् ईप्सितान्

गृहीत्वा भीषणाः सर्वे गङ्गा स्रोतसि चिक्षिपुः

त्रि काल बद्धम् पाप घ्नम् प्रजा सर्गस्य विस्तरम्

ब्रह्मा उवाच

देवाः सह ऋषिभिः च आसन् तत्र साहाय्य कारिणः

पश्य एनम् विश्वकर्माणं रुद्र मूर्तिम् त्रयी मयम्

तया च सार्धं वृषभं समारुह्य ययौ गणः

विनिन्द्य मां स यजते गङ्गाद्वारे गणेश्वर

सह एव मुनिभिः सर्वैः आगताः मुनि पुंगवाः

विहस्य दक्षं कुपितो वचः प्राह महा मुनिः

समाराध्य तपस् योगात् ईशानम् त्रिदशाधिपम्

जघान मूर्ध्नि पादेन मुनीन् अपि मुनि ईश्वराः

दधीचो नाम विप्रर्षिः प्राचेतसम् अथ अब्रवीत्

प्रसन्न मानसा रुद्रं वचः प्राह घृणा निधिः

विशेषात् पार्वतीं देवीम् ईश्वर अर्ध शरीरिणीम्

भवन्ति सर्व दोषाय निन्दकस्य क्रिया यतः

ततः स रुद्रो भगवान् स भार्यः स गणेश्वरः

नग्नः कपाली विकृतो विश्वात्मा न उपपद्यते

रोम जाः इति विख्याताः तस्य साहाय्य कारिणः

सर्व लोक एक संहर्ता काल आत्मा परमेश्वरः

एवम् उक्ताः अपि ईशानम् मायया नष्ट चेतसः

उवाच भद्रया रुद्रैर् वीरभद्रः स्मयन् इव

तथा विष्णुं स गरुडम् समायान्तं महा बलः

त्यक्त्वा तपस् बलम् कृत्स्नं विप्राणां कुल सम्भवाः

वैनतेयात् अभ्यधिकान् गरुडं ते प्रदुद्रुवुः

तमसा आविष्ट मनसः न पश्यन्ति वृषध्वजम्

वीरभद्रो ऽपि दीप्त आत्मा शक्रस्य उद्यच्छतः करम्

अदर्शनम् अनुप्राप्तः दक्षस्य अमित तेजसः

सो ऽयं साक्षी तीव्र रोचीः काल आत्मा शाङ्करी तनुः

किं त्वया भगवन्त् एष सहस्रांशुः न दृश्यते

त्वम् एव जगतः स्रष्टा शासिता च एव रक्षकः

सर्वेषु एव हि यज्ञेषु न भागः परिकल्पितः

एवं विज्ञापितो देव्या देवो देव वरः प्रभुः

नरः पापम् अवाप्नोति महद् वै न अत्र संशयः

दंष्ट्र करालम् दुष्प्रेक्ष्यं शङ्ख चक्र गदा धरम्

सूत उवाच

आगत्य वारयामास वीरभद्रं च केशवम्

वेद अनुवर्तिनः रुद्रं देवं नारायणं तथा
यत्नात् परिहर ईशस्य निन्दाम् आत्म विनाशनाम्

सत्त्व आत्मकः ऽसौ भगवन्त् इज्यते सर्व कर्मसु

इत्थं जगत् सर्वम् इदम् रुद्र नारायण उद्भवम्

ब्रह्म आदयः पिशाच अन्ताः यस्य आज्ञा अनुविधायिनः

एकीभावेन पश्यन्ति मुक्ति भाजः भवन्ति ते

रक्षते भगवान् विष्णुः शरण आगत रक्षकः

विनिन्द्य भवतो भावम् आत्मानम् च अपि शङ्कर

ददृशुः यज्ञ देशम् तं दक्षस्य अमित तेजसः

किम् अकार्षीत् महाबुद्धे श्रोतुम् इच्छाम सांप्रतम्

दक्ष उवाच

विसृज्य माधवं वेगात् तत् अद्भुतम् इव अभवत्

अन्तर्हिते भगवति दक्षो नारायणं हरिम्

शूल शक्ति गदा हस्ताः टङ्क उपल कराः तथा

तं ब्रूत आज्ञापयति यो वेत्स्यामो हि वयं ततः

त्यक्त्वा तपस् बलम् कृत्स्नं गच्छध्वं नरकान् पुनः

पश्यन्ति एनम् ब्रह्म भूताः विद्वांसो वेद वादिनः

यस्मात् प्रसह्य तस्माद् वो नाशयामि अद्य गर्वितम्

ततः सहस्रशो भद्रः ससर्ज गरुडान् स्वयम्

निन्दन्तो हि ऐश्वरम् मार्गं कुशास्त्र आसक्त मानसाः

आदित्यो भगवान् सूर्यो नीलग्रीवो विलोहितः

जगाम शरणं देवं गोपतिं कृत्तिवाससम्

ये ऽन्ये शाप अग्नि निर्दग्धाः दधीचस्य महा ऋषयः

यतः प्रवृत्तिः विश्वानाम् यः च अस्य परमेश्वरः

पुनः प्राह च तं दक्षं दधीचो भगवान् ऋषिः

दण्डो देव कृतः तत्र सद्यः पतति दारुणः

समालोक्य महा बाहुः आगत्य गरुडो गणम्

तम् अर्चयति यो रुद्रं स्व आत्मनि एकम् सनातनम्

ततो बन्धु प्रयुक्तेन सिंहेन एकेन लीलया

द्विषन्तो मोहिता देवं संबभूवुः कलिषु अथ

एवम् उक्त्वा तु विप्र ऋषिः विरराम तपोनिधिः

गणेश्वराः च संक्रुद्धा यूपान् उत्पाट्य चिक्षिपुः

विव्याध निशितैर् बाणैः स्तम्भयित्वा सुदर्शनम्

विनिन्दितो महादेवः शङ्करो लोक वन्दितः

वीरभद्र इति ख्यातं देव देव समन्वितम्

निपात्यमानाः कालेन सम्प्राप्य आदित्य वर्चसम्

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे चतुर्दशो ऽध्यायः

त्वं च अपि शृणु मे दक्ष वचनं सर्व रक्षणम्

एष रुद्रो महादेवः कपर्दी च घृणी हरः

सर्वे वृष आसन आरूढाः स भार्याः च अति भीषणाः

सृजति एतत् जगन्त् सर्वं विष्णुः तत् पश्यति ईश्वरः

विनिन्द्य पूर्व वैरेण गङ्गाद्वारे ऽयजद् भवम्

पतिं पशुपतिं देवं ज्ञात्वा एतत् प्राह सर्व _

तावत् तिष्ठ मम आदेशात् स्व अधिकारेषु निर्वृतः

वीणा वेणु निनाद आढ्यम् वेद वाद अभिनादितम्

तुष्टाव भगवान् ब्रह्मा दक्षः सर्वे दिवौकसः

सर्वेषाम् एव भूतानां हृदि एष वसति ईश्वरः

स देवः सांप्रतं रुद्रो विधिना किं न पूज्यते

निन्दन्तो वैदिकान् मन्त्रान् सर्व भूत पतिम् हरम्

भगस्य नेत्रे च उत्पाट्य करज अग्रेण लीलया

मन्युना च उमया सृष्टा भद्रकाली महेश्वरी

संस्तूय भगवन्त् ईशः स अम्बः तत्र अगमत् स्वयम्

यत् आचष्ट स्वयं देवः पालय एतत् अतन्द्रितः

तान् दृष्ट्वा गरुडो धीमान् पलायत महा जवः

निहत्य मुष्टिना दन्तान् पूष्णः च एवम् अपातयत्

व्यष्टम्भयद् अ दीन आत्मा तथा अन्येषाम् दिवौकसाम्

पश्यताम् एव सर्वेषां क्षणात् अन्तरधीयत

ततः प्रहस्य भगवान् कपर्दी नीललोहितः

स आत्मा सर्व भूतानाम् स बीजं परमा गतिः

प्रवर्तयामास च तं यज्ञं दक्षो ऽथ निर्भयः

ससर्ज सहसा रुद्रं दक्ष यज्ञ जिघांसया

मिथ्या अधीत समाचाराः मिथ्या ज्ञान प्रलापिणः

शृणुध्वं दक्ष पुत्रीणाम् सर्वासां च एव संततिम्

सम्प्रेक्ष्य ऋषि गणान् देवान् सर्वान् वै ब्रह्म _

सहस्र शीर्ष पादम् च सहस्र अक्षम् महा भुजम्

अपूजयन् दक्ष वाक्यम् मोहिता विष्णु मायया

स जात मात्रः देवेशम् उपतस्थे कृताञ्जलिः

गच्छध्वं देवताः सर्वाः प्रसन्नो भवताम् अहम्

दधीच उवाच

हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा ब्रह्म विदाम् वरः

दण्ड हस्तम् महा नादम् शार्ङ्गिणं भूतिभूषणम्

न मेनिरे ययुः मन्त्राः देवान् मुक्त्वा स्वम् आलयम्

ततो भगवती देवी प्रहसन्ती महेश्वरम्

सर्वे सूर्या इति ज्ञेया न हि अन्यः विद्यते रविः
मन्त्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिः बल गर्वितैः

व्याजहार स्वयं दक्षम् अशेष जगन्तः हितम्

ये न अध्वरस्य राजानं पूजयध्वं महेश्वरम्

एवम् उक्त्वा स भगवान् स पत्नीकः सह अनुगः

दक्षो यज्ञेन यजते पिता मे पूर्व जन्मनि

वक्ष्ये नारायणेन उक्तम् पूर्व कल्प आनुषङ्गिकम्

न मन्त्रा भार्यया सार्धं शंकरस्य इति न इज्यते

उत्पत्तिं विस्तरात् सूत ब्रूहि वैवस्वते ऽन्तरे

स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः

धर्षयामास बलवान् स्मयमानो गणेश्वरः

समावृत्य गण श्रेष्ठम् ययुः दक्ष मखम् प्रति

अन्तर्हिते महादेवे शङ्करे पद्मसंभवः

असतां प्रग्रहो यत्र सतां च एव विमानना

जघान पक्षैः सहसा ननाद अम्बुनिधिः यथा

भविष्यति हृषीकेशः स्व आश्रितः ऽपि पराङ्मुखः

मन्यन्ते ये जगद्योनिं विभिन्नं विष्णुम् ईश्वरात्

प्रसादयामास च तं गौरवात् परमेष्ठिनः

तस्मात् त्यक्त्वा हरेः निन्दाम् विष्णौ अपि समाहितः

भविष्यध्वं त्रयी बाह्याः सर्वे अपि ईश्वर _
रोदनं पतित उत्थानम् द्विषतां च अवमर्दनम्

सुप्ते मुक्त कचे ऽभ्यक्ते रुदति अप्रयते तथा

पूर्वोत्तरेण गमनम् अगम्या गमनम् मृतम्

रत्न इभ पूर्ण कुम्भानाम् कन्यायाः स्यन्दनस्य च

भरणी कृत्तिका आश्लेषा पूर्वा आर्द्रा पैत्र्य नैरृते

संबाधान् निःसृतिर् देवैः पितृभिः च अभिनन्दनम्

अरोगः संशयं प्राप्य कश्चिद् एव विमुच्यते

प्रदीप ग्रह नक्षत्र दन्त दैवत चक्षुषाम्

सो ऽस्रपित्तेन महिष श्व वराह उष्ट्र गर्दभैः

दीप्तां प्रति दिशं वाचः क्रूराणां मृग पक्षिणाम्

षष्ठी चतुर्थी नवमी राहु केतु उदय आदिषु

छर्दितस्य पुरीषस्य पूति दुर्दर्शनस्य च

त एव विपरीताः स्युर् दूताः कर्म विपत्तये

इति उक्तम् दूत शकुनम् स्वप्नान् ऊर्ध्वं प्रचक्षते

साधून् यशस्विनो वह्निम् इद्धं स्वच्छान् जलाशयान्

मार्जनी शूर्प चैल अन्त भस्म अङ्गार दशा तुषान्

वैद्यो मरिष्यतां वेश्म प्रविशन्न् एव पश्यति

पुंस् संज्ञाः पक्षिणो वामाः स्त्री संज्ञाः दक्षिणाः शुभाः

विराग माल्य वसना स्वप्ने कालनिशा मता

अ शस्त चिन्ता वचने नग्ने छिन्दति भिन्दति

यस्य स्याद् आयुः आरोग्यम् वित्तं बहु च सो ऽश्नुते

न्युब्जानाम् इतरेषां च पात्र आदीनाम् अशोभनम्

हंसानां शतपत्त्राणां बद्धस्य एक पशोः तथा

वेद अध्ययन शब्दाः च सुखो वायुः प्रदक्षिणः

चिकित्सायाम् अनिर्वेदस् तद् आरोग्यस्य लक्षणम्

भेरी मृदङ्ग शङ्खानाम् शब्दाः पुण्य अह निःस्वनाः

रुचक आदर्श सिद्धार्थ रोचनानाम् च दर्शनम्

हाहा क्रन्दितम् उत्क्रुष्टम् आक्रुष्टं स्खलनं क्षुतम्

काषायिणाम् असौम्यानां नग्नानां दण्ड धारिणाम्

दृष्टः करोति तुच्छं च गोसर्गे तत् अहर् महत्

दूतम् अभ्यागतं दृष्ट्वा न आतुरम् तम् उपाचरेत्

तेषु आद्याः निष्फलाः पञ्च यथा स्व प्रकृतिः दिवा

याति पापो अल्प फल ताम् दान होम जप आदिभिः

शैल प्रासाद स फल वृक्ष सिंह नर द्विपान्

यस्य प्रेतैः शृगालैर् वा स मृत्योर् वर्तते मुखे

पाषण्ड आश्रम वर्णानाम् स वर्णाः कर्म सिद्धये

मृग पक्षि नराणाम् च शोभिनां शोभना गिरः

गुह्य पृष्ठ स्तन ग्रीवा जठर अनामिका अङ्गुलीः

दूर्वा आर्द्र मत्स्य मांसानाम् लाजानां फल भक्षयोः

मज्जनं जल पङ्क आदौ शीघ्रेण स्रोतसा हृतिः

दधि अक्षत आदि निर्गच्छद् वक्ष्यमाणं च मङ्गलम्

तैल पङ्क अङ्कितम् जीर्ण विवर्ण आर्द्र एक वाससम्

वैद्ये दूता मनुष्याणाम् आगच्छन्ति मुमूर्षताम्

यावक अञ्जन भृङ्गार घण्टा दीप _

न जीवति अक्षि रोगाय सूर्य इन्दु ग्रहण ईक्षणम्

कृष्ण धान्य गुड उदश्वित् लवण आसव चर्मणाम्

स्पर्शो वा विपुलः क्रूरो यद् वा अन्यत् अपि तादृशम्

इति अत्र जन्म मरणम् यतः सम्यग् उदाहृतम्

तथा अर्धरात्रे मध्याह्ने संध्ययोः पर्व वासरे

आरोहेद् गो अश्व यानम् च तरेन् नद ह्रद उदधीन्

पश्येन् निमित्तम् अशुभं तं च न अनुव्रजेत् भिषक्

यः प्रयाति दिशं याम्यां मरणं तस्य यक्ष्मणा

तत् सर्वम् अभितो वाक्यं वाक्य काले ऽथवा पुनः

जुह्वाने पावकं पिण्डान् पितृभ्यो निर्वपति अपि

कानने रक्त कुसुमे पाप कर्म निवेशने

जीवञ्जीवक सारङ्ग सारस प्रियवादिनाम्

नर अशनम् दीप्त तनुम् समन्ताद् रुधिर उक्षितम्

तद् पूर्व दर्शने दूता व्याहरन्ति मरिष्यताम्

न अनुगच्छेत् भिषग् दूतम् आह्वयन्तं च दूरतः

कन्याः कुमारकान् गौरान् शुक्ल वस्त्रान् सु तेजसः

गोपतेः अनुकूलस्य स्वनस् तद्वद् गवाम् अपि

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

स्नेहं बहुविधं स्वप्ने स प्रमेहेण नश्यति

चाष भास भरद्वाज नकुल छाग बर्हिनः

श्रद्दधानो अनुकूलः च प्रभूत द्रव्य संग्रहः

सर्षपाणां वसा तैल तृण पङ्क इन्धनस्य च

यस्य तस्य आशु गुल्मेन यस्य वह्निम्

अमङ्गल आह्वयम् क्रूर कर्माणम् मलिनं स्त्रियम्

लता कण्टकिनी वंशस् तालो वा हृदि जायते

दधि अक्षत इक्षु निष्पाव प्रियङ्गु मधु सर्पिषाम्

निःसारस्य व्यवायस्य कार्पास आदेः अरेः अपि
दूत आदि अ साधु दृष्ट्वा एवम् त्यजेद् आर्तम् अतो ऽन्यथा

स मर्त्यो मृत्युना शीघ्रं ज्वर रूपेण नीयते

मनोज्ञस्य अन्न पानस्य पूर्णस्य शकटस्य च

चैत्य ध्वजानाम् पात्राणां पूर्णानां च निमज्जनम्

पातः प्रासाद शैल आदेः मत्स्येन ग्रसनं तथा

यानं खर उष्ट्र मार्जार कपि शार्दूल शूकरैः

रज्जु उपानह् तुला पाशम् अन्यद् वा भग्न विच्युतम्

सत्त्व लक्षण संयोगः भक्तिर् वैद्य द्विजातिषु

अयुग्माः च मृगाः शस्ताः शस्ता नित्यं च दर्शने

अनेकं व्याधितं व्यङ्गं रक्त माल्य अनुलेपनम्

पश्येत् सौम्यं शुभं तस्य शुभम् एव फलं भवेत्

दूतम् अभ्यागतं दृष्ट्वा न आतुरम् तम् उपाचरेत्

रक्त माल्य वपुस् वस्त्रः यो हसन् ह्रियते स्त्रिया

शस्त्रिणं दण्डिनं षण्ढं मुण्ड श्मश्रु जटा धरम्

करुणा शुद्ध संतानः यत्नतस् तम् उपाचरेत्

यः पश्येल् लभते यो वा छत्त्र आदर्श विष आमिषम्

तथा प्रेत पिशाच स्त्री द्रविड अन्ध्र गवाशनैः

निद्रया वा अन् उपहतः प्रतीपैर् वचनैस् तथा

निलयो मुण्ड ता काक गृध्र आद्यैः परिवारणम्

सङ्गो वेत्र लता वंश तृण कण्टक संकटे

धनुः ऐन्द्रम् च लालाटम् अशुभं शुभम् अन्यतः

उन्मादेन जले मज्जेद् यो नृत्यन् राक्षसैः सह

विकार सामान्य गुणे देशे काले ऽथवा भिषक्

स्पृशन्तो नाभि नासा आस्य केश रोम नख द्विजान्

पक्व अन्न स्नेह मद्य आशः प्रच्छर्दन विरेचने

यस्मिन् च दूते ब्रुवति वाक्यम् आतुर संश्रयम्

रक्त अक्षाणाम् च कृष्णानां दर्शनं जातु न इष्यते

मूर्ध्नि वंश लता आदीनाम् संभवो वयसां तथा

तद् यथा विकलः प्रेतः प्रेत अलंकारः एव वा

कार्पास बुस सीस अस्थि कपाल मुसल उपलम्

सूर्याचन्द्रमसोः पात दर्शनम् दृश् विनाशनम्

हिरण्य लोहयोः लाभः कलिर् बन्ध पराजयौ

कृष्णा पाप आनन आचारा दीर्घ केश नख स्तना

विस्मृतो दीर्घ ह्रस्वः ऽति पूर्व रात्रे चिरात् फलम्

नृभिर् धेन्वाः स वत्सायाः वडबायाः स्त्रिया अपि

श्वभ्र श्मशान शयनम् पतनं पांसु भस्मनोः

अपस्मारेण यो मर्त्यो नृत्यन् प्रेतेन नीयते

स्वप्ने मद्यं सह प्रेतैर् यः पिबन् कृष्यते शुना

उपानह् युग नाशः च प्रपातः पाद चर्मणोः

पतनं वा विनाशो वा भेदनं पर्वतस्य च

दृष्टः श्रुतो अनुभूतः च प्रार्थितः कल्पितस् तथा

प्रदक्षिणं खग मृगाः यान्तो न एवम् श्व जम्बुकाः

गन्धः सु सुरभिः वर्णः सु शुक्लः मधुरो रसः

चिता अन्धकार सम्बाधे जनन्यां च प्रवेशनम्

क्लीब क्रूर श्वपाकानाम् जाल वागुरयोः अपि