tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तत्र पञ्च बन्धः दण्डः

पण्य व्यवहारः व्यवहारः

तस्मात् पूर्वं कोशम् अवेक्षेत

तत्र द्वादशगुणो दण्डः

निष्पत्तौ निक्षिपेद् वादम् आत्मानं वा अपवाहयेत्

तेषां हरण उपायाः चत्वारिंशत्

महति अर्थ अपहारे च अल्पेन अपि सिद्धः सर्वं भजेत

तत्र दश बन्धः दण्डः

तत्र फल द्विगुणः दण्डः

तत्र हीन चतुर्गुणः दण्डः

राज द्रव्याणाम् अन्य द्रव्येण आदानम् परिवर्तनम्

मिथ्या वादे च एषाम् युक्त समः दण्डः

प्रचारे च अवघोषयेत् अमुना प्रकृतेन उपहताः प्रज्ञापयन्तु इति

प्रभूत अभियोगात् अल्प निष्पत्तौ निष्पन्नस्य अंशम् लभेत

तत्र रत्न उपभोगे घातः सार उपभोगे मध्यमः साहस दण्डः फल्गु कुप्य उपभोगे तत् च तावत् च दण्डः

सिद्धम् आयं न प्रवेशयति निबद्धं व्ययं न प्रयच्छति प्राप्तां नीवीं विप्रतिजानीत इति अपहारः

स्वयम् अन्यैर् वा राज द्रव्याणाम् उपभोजनम् उपभोगः

कोश द्रव्याणाम् वृद्धि प्रयोगाः प्रयोगः

अनेकेषु च अभियोगेषु अपव्यय मानः सकृद् एव परोक्तः सर्वं भजेत

तत्र उपयुक्त निधायक निबन्धक प्रतिग्राहक दायक दापक मन्त्रि वैयावृत्य करान् एकैकशो ऽनुयुञ्जीत

अनिष्पन्ने शारीरं हैरण्यं वा दण्डं लभेत न च अनुग्राह्यः

कृत प्रतिघात अवस्थः सूचको निष्पन्न अर्थः षष्ठम् अंशं लभेत द्वादशम् अंशं भृतकः

पूर्वं सिद्धं पश्चाद् अवतारितम् पश्चात् सिद्धं पूर्वम् अवतारितम् साध्यं न सिद्धम् असाध्यं सिद्धम् सिद्धम् असिद्धं कृतम् असिद्धं सिद्धं कृतम् अल्प सिद्धम् बहु कृतम् बहु सिद्धम् अल्पं कृतम् अन्यत् सिद्धम् अन्यत् कृतम् अन्यतः सिद्धम् अन्यतः कृतम् देयं न दत्तम् अदेयं दत्तम् काले न दत्तम् अकाले दत्तम् अल्पं दत्तं बहु कृतम् बहु दत्तम् अल्पं कृतम् अन्यद् दत्तम् अन्यत् कृतम् अन्यतो दत्तम् अन्यतः कृतम् प्रविष्टम् अप्रविष्टं कृतम् अप्रविष्टं प्रविष्टं कृतम् कुप्यम् अ दत्त मूल्यम् प्रविष्टम् दत्त मूल्यम् न प्रविष्टं संक्षेपो विक्षेपः कृतः विक्षेपः संक्षेपो वा महार्घम् अल्प अर्घेन परिवर्तितम् अल्प अर्घम् महा अर्घेन वा समारोपितो ऽर्घः प्रत्यवरोपितो वा संवत्सरो मास विषमः कृतः मासो दिवस विषमः वा समागम विषमः मुख विषमः कार्मिक विषमः निर्वर्तन विषमः पिण्ड विषमः वर्ण विषमः अर्घ विषमः मान विषमः मापन विषमः भाजन विषमः इति हरण उपायाः

सिद्धीनाम् अ साधनम् अन् अवतारणम् अ प्रवेशनम् वा प्रतिबन्धः

अभियुक्त उपजापात् तु सूचको वधम् आप्नुयात्

क्ﾱप्तम् आयं परिहापयति व्ययं वा विवर्धयति इति परिहापणम्

प्रतिबन्धः प्रयोगो व्यवहारो ऽवस्तारः परिहापणम् उपभोगः परिवर्तनम् अपहारः च इति कोश क्षयः
स्फुरत् दन्त ओष्ठ वदनः संग्रामं सो ऽभ्यकाङ्क्षत

किशोरस् त्व् अतिसंहर्षात् किशोर इव चोदितः

पत्तिनस् त्व् अपरे दैत्या भीषणा विकृत आननाः

चतुर् चक्रम् सु वपुषम् सु कल्पित महा आयुधम्

प्रासैः पाशैश् च खड्गैश् च तोमर अङ्कुश पट्टिसैः

बलं रण ओघ अभ्युदय अभ्युदीर्णम् युयुत्सया उन्मत्तम् इव आबभासे

लम्बस् तु लम्ब मेघ आभः प्रलम्ब अम्बर भूषणः

काललोह अष्ट चरणम् लोह ईषा युग कूबरम्

स्यन्दनं वाहयामास सपत्न अनीक मर्दनम्

क्षरस् तु विक्षरन् दर्पान् नेत्राभ्यां रोष जम् जलम्

प्रक्ष्वेडमाना बहवः स्फोटयन्तश् च दानवाः

अन्ये हय गताः भान्ति नाग स्कन्ध गताः परे

शैल उत्क रिम संकाशम् नीलाञ्जन चय उपमम्

लोह जालेन महता स गवाक्षेण दंशितम्

एक पादाः द्वि पादाः च ननृतुर् युद्ध काङ्क्षिणः

गज इन्द्र अम्भोद वपुषम् क्वचित् केसर वर्चसम्

आयसैः परिघैः पूर्णं क्षेपणीयैश् च मुद्गरैः

गदा परिघ सम्पूर्णम् मूर्तिमन्तम् इव अर्णवम्

युक्तं खर सहस्रेण सो ऽध्यारोहद् रथ उत्तमम्

श्वेत शैल प्रतीकाशः युद्धाय अभिमुखः स्थितः

प्रमुखे तस्य सैन्यस्य दीप्त शृङ्गः इव अचलः

तत् अद्भुतम् दैत्य सहस्र गाढम् वायु अग्नि तोय अम्बुद शैल कल्पम्

हसंस् तिष्ठति दैत्यानां प्रमुखे सु मुखः ग्रहः

दृप्त शार्दूल निर्घोषाः नेदुर् दानव पुंगवाः

युक्तं हय सहस्रेण हयग्रीवस् तु दानवः

व्यायतं बहु सहस्रम् धनुर् विस्फारयन् महत्

चिक्रीडुस् ते शतघ्नीभिः शित धारैः च मुद्गरैः

चक्रैश् च दैत्य प्रवराः चक्रुर् आनन्दितं बलम्

वराहः प्रमुखे तस्थौ स अवरोहः इव अचलः

अरिष्टो बलि पुत्रः तु वरिष्ठो अद्रि शिला आयुधः

तारस् तु क्रोश विस्तारम् आयसं वाहयन् रथम्

विरोचनस् तु संक्रुद्धो गदा पाणिः अवस्थितः

उद्योगं विपुलं चक्रुर् युद्धाय युधि दुर्जयाः

युक्तम् ऋक्ष सहस्रेण सहस्र अम्बुद नादितम्

बाहुभिः परिघ आकारैः तर्जयन्ति स्म दानवाः

ईहामृग गण आकीर्णम् पक्षिभिश् च विराजितम्

एवं तद् दानवं सैन्यं सर्वं युद्ध मद उत्कटम्

सु अक्षम् रथ वर उदारम् सु उपस्थम् अगम उपमम्

हेम केयूर वलयम् स्वर्ण कुण्डल कूबरम्

तिमिर उद्गारि किरणम् गर्जन्तम् इव तोयदम्

दिव्य अस्त्र तूणीर धरम् पयोधर निनादितम्

अभवद् दैत्य सैन्यस्य मध्ये रविर् इव उदितः

देवान् अभिमुखं तस्थौ मेघ अनीकम् इव उद्धतम्

ततो भयं विष्णु मयम् श्रुत्वा दैतेय दानवाः

केचित् खर उष्ट्र यातारः केचित् तोयद वाहनाः

सिंह व्याघ्र गताः च अन्ये वराह ऋक्ष गताः परे

मयस् तु काञ्चन मयम् त्रि नल्व अन्तरम् अव्ययम्
ऐन्द्र वायव अग्रे नवम दशमे

शुक्र अग्रम् द्वितीयम्

अथ अतस् ग्रह क्ﾱप्तेः एव मीमांसा

इति न्वा अध्वर्युतः

ऐन्द्र वायव अग्रम् पञ्चमम् अहः

तस्मात् स छन्दसः उपयन्ति

शुक्र अग्रम् षष्ठं च सप्तमं च

जगत् प्रातःसवनः द्वितीयस् त्रिरात्रो गायत्री माध्यंदिनः त्रिष्टुभ् तृतीयसवनः

आग्रयण अग्रम् तृतीयं च चतुर्थं च
तथा उद्गात्रे वा प्रस्तोत्रे वा बर्हिषी प्रयच्छत्य् ऋक् सामयोः उपस्तरणम् असि मिथुनस्य प्रजात्या इति वा तूष्णीं वा

यथावेदम् इतरे जुह्वति

स एष सप्तदश आर्भवः पवमानो भवति

तथा सांकाशिनेन पथा पृष्ठ्यां स्तृणाति संततां गार्हपत्याद् आ आहवनीयात्

तथा पुरस्तात् प्रत्यङ्ङ् आसीनो विहृतान् शालाकान् व्याघारयति

तस्य नवम्यां प्रस्तुतायां वाचयति सघा असि जगती छन्दाः अनु त्वा आरभे स्वस्ति मा संपारय इति

तथा सदसि यथायतनम् उपविशन्ति

तथा उपाकरणम् जपति वायुर् हिङ्कर्ता इति

तथा अपः उपस्पृश्य आह एहि यजमान इति

इदं तृतीयं सवनं कवीनाम् ऋतेन ये चमसम् ऐरयन्त

तथा उत्तरस्य हविर्धानस्य चुबुके प्रचरणीं सादयति

तथा प्रदक्षिणम् आवृत्य सदो ऽभिपवमानं सर्पन्ति

तथा प्रचरण्यां नव कृत्वस् गृह्णीते

उद्द्रुते साम्नि संप्रैषम् आह अग्नीध् छालाकान् विहर बर्हि स्तृणाहि पुरोडाशां अलंकुरु प्रतिप्रस्थातः पशौ संवदस्व इति

न अत्र अवकाशैः चरति

पूर्वया द्वारा हविर्धानं प्रपाद्य तथा समस्तं राजानम् उपतिष्ठते

यथासंप्रैषं तौ कुरुतः
केन स्व सत्त्वेन स्वीय सारेण इति

एवंलक्षणं वैक्रान्तकं ज्ञातव्यम्

पुनः किंविशिष्टं चन्द्रोदकं चन्द्रमसः सम्बन्धि यत् उदकम् बलं तस्मात् एव अमृतम्

नानाविध संस्थानम् कुतः धाराभिः उदन्ते उन्मत्तम् अम्भः यत्र समये तस्मिन् वर्षा काले शैलोदकं शिला सम्बन्धि यत् उदकम् जलं तत् प्राप्य श्रेष्ठं तत् अश्म वैक्रान्त अभिधानम् नाना वर्णम् भवति यतः शिलोदकस्य नानाविध त्वम्

पूर्वम् उपवर्णितम् वैक्रान्तं नानाविध संस्थानम् अस्ति नानाविधम् अनेक प्रकारम् संस्थानं लक्षणं यस्य तत् संस्थानं व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं चिह्नम् आकृतिः इति माधवनिदानं सित असित रक्त पीत वर्ण त्वात् नानाविध संस्थानम् इति अर्थः

वैक्रान्त प्राधान्यम् आह नाग इत्यादि

पुनर् निर्जर शिखरि शिखर सम्भूतम् निर्जराणां देवानां यः शिखरी पर्वतः तस्य शिखरं शृङ्गं तत्र सम्भूतम् उत्पन्नम्

किंविशिष्टं नाग नासिका अभिधानम् नागानां फणिनां नासिका एव अभिधानं संज्ञा यस्य तत्
तृतीये वर्षे चूडाकर्म

इति क्षुरेण अभिनिदधाति

सर्पिष्मन्तम् ओदनम् नापिताय

एवं विहितं षोडशे वर्षे गोदान कर्म

इति ऊर्ध्व अग्राम् ओषधिम् अन्तर्दधाति

अग्नि गोदानः वा भवति

यत्र पूषा बृहस्पतिः सविता सोमो अग्निः

इति च अत्र एके जय अभ्यातानान् राष्ट्रभृतः इति उपजुह्वति यथा पुरस्तात्

इति गोष्ठ उदुम्बरे दर्भ स्तम्बे वा निखनति यो ऽस्य रातिः भवति

गुरवे गां ददाति

ज्योक् च सूर्यं दृश इति पुरस्तात्

अथ उष्ण शीताः आपः संसृजति

यथा ज्योक् सुमनाः असत्

त्वं नो अग्ने

उत्तरतो माता ब्रह्मचारी वा आनडुहम् शकृत् पिण्डम् धारयति

यथाश्रद्धं ब्राह्मणाय ददाति

येन अवपत् सविता क्षुरेण सोमस्य राज्ञो वरुणस्य विद्वान्

येन पूषा बृहस्पतेः अग्नेः इन्द्रस्य च आयुषे ऽवपत्

इति पश्चात्

संयम्य केशान्

उप्त्वा यथोचितं चूडाः कारयति यथर्षि वा

शिखाम् अत्रा अव शिनष्टि इति एकेषाम्

ओषधे त्रायस्व एनम्

स्वधिते मा एनम् हिंसीः

स शिखम् वापयते

ब्राह्मणान् अन्नेन परिविष्य पुण्याहं स्वस्त्ययनम् ऋद्धिम् इति वाचयित्वा अपरेण अग्निम् प्राच् मुखः कुमार उपविशति

तेन अस्य केशान् प्रतिगृह्णाति

यत् अस्य कर्मणो ऽत्यरीरिचम्

देव श्रूः एतानि प्रवप इति प्रवपति

स त्वं नो अग्ने

तेन ते ऽहं वपामि असौ इति उत्तरतस्
अभिप्लवाश् च आक्षीयन्ति च तद् अङ्गिरसामयनम्

तद् उ वा आहुर् यद् वाचा यज्ञस् तायते तेन सरस्वत्य् आप्ता यद् उ यज्ञस् तेन विष्णुः

सारस्वत वैष्णवौ ग्रहौ गृह्णीयाद् इति न एतत् आद्रियेत

दशमास्यं तृतीयम्

तत् ह एतत् एके सारस्वत वैष्णवौ ग्रहौ गृह्णन्ति प्रायणीयाद् एव अग्रे ऽतिरात्राद् आ उदयनीयात् वाग् वै सरस्वती यज्ञो विष्णुस् ते वाचं च एव यज्ञं च मध्यतः परिगृह्य अन् आर्ताः उदृचं गमिष्याम इति वदन्तः

अन् उत्सर्गम् बृहत् रथंतराभ्याम् इत्वा उत्तमे मासि सकृत् पृष्ठान्य् उपेयुः

सर्व अग्निष्टोमाः एव स्युर् इति तत् तृतीयं प्रजापतेः अयनम्

तद् द्वितीयं गवामयनम्

न आद्रियेत इति स्थितिः

अथ अतस् ग्रह क्ﾱप्तेः एव मीमांसा

प्रायणीय उदयनीयौ अभितो मध्ये ऽग्निष्टोमास् तद् द्वितीयं प्रजापतेः अयनम्

न वै नो ब्राह्मणं भवति
भुवनस्य गोपाः श्येना अतिथयः

लौकिकाद् आज्यात् प्रचरण्याम् अग्रे गृह्णाति

सोम राजन्न् एह्य् अवरोह इति द्वाभ्याम्

आसन्यान् मा मन्त्रात् पाहि कस्याश्चिद् अभिशस्त्या इत्य् आग्नीध्रे हुत्वा अन्तरेषे राजानं ग्रावसु उपावहरति हृदे त्वा

उपरितराम् इत्य् अपरम्

स्रुचः सन्ना अभिमृशति युनज्मि तिस्रो विपृचः सूर्यस्य त इति

अत्र एके पात्र प्रयोजनम् समामनन्ति

यं द्विष्यात् तस्य प्रवदितासु वाक्सु उपाकुर्यात्

वग्नुना इन्द्रम् ह्वयत

सह इध्मेन एधान् प्रोक्षति यान् एतद् अहर् अभ्याधास्यन् भवति

आह्वयति सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यां पितापुत्रीयाम्

युक्ताः स्थ वहत

सवनीयस्य तन्त्रं प्रक्रमयति

अथ आग्नीध्रे पञ्चहोतारं हुत्वा होत्रे प्रातरनुवाकाय संप्रेष्यति देवेभ्यः प्रातर्यावभ्यो ऽनुब्रूहि ब्रह्मन् वाचं यच्छ सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्याम् आह्वय प्रतिप्रस्थातः सवनीयान् निर्वप आमिक्षाम् दोहय इति

यत् किंच अभि तयोर् आघार समिधोः आदध्यात् प्रोक्षितम् एव आदध्यात्

अत्र सवनीयान् निर्वपेद् आमिक्षां दोहयेद् इत्य् एकम्

अथ एनान् संमृशत्य् अपां क्षया ऋतस्य गर्भाः

समानम् आ स्रुचां सादनात्

घोषेण अमीवाः चातयत
ते ह ऊचुः तेषां वै त्वम् एव भिषग् असि त्वं प्रायश्चित्तिर् अन्व् एव नः शाधि इति

वर्षिष्ठान् स्म आजौ युङ्ग्ध्वम् उत्तरावतीं स्म श्रियम् उपेत

चतुर् चक्रम् स्म पारयिष्णुं समारोहत

ते ह ऊचुः अनु न इदम् अशिषः परोक्षेण इव

अहीनसं ह आश्वत्थिम् पुत्रा उपसमेत्य ऊचुः सत्त्रायामो वै भगवो ऽनु नः शाधि इति

अच्युतं स्म यज्ञस्य मा च्यावयत

अथ एतत् एवं ब्रूथ इति

ग्रामात् स्म अरण्यम् मा इत

यज्ञस्य स्म श्वस्तनम् उपेत

दैव्यं स्म मिथुनम् उपेत

तत् ह अस्य प्रियम् आस

यज्ञात् स्म मा इत इति

यथा वै रथ नाभौ अराः प्रतिष्ठिता एवं वै संवत्सरे सर्वे मृत्यवः प्रतिष्ठिताः

एतानि ह एनान् अनुशशास

प्रस्पष्टात् स्म सार्थान् मा हीयध्वम्

दुरुपधर्षो वै संवत्सरः

स्वर्गस्य स्म लोकस्य पथो अञ्जसा अयनात् मा इत

वाचं स्म सत्यवतीम् उपेत

ज्ञानात् स्म आविर्भवात् मा इत

स्वर्गे स्म लोके प्रतितिष्ठत

संवत्सरस्य स्म व्याप्तम् अतिप्लवध्वम्

तथा नो ऽनुशाधि यथा इदम् विजानीयाम इति

स ह उवाच एवम् चेद् ब्रूथ षट्सु स्म प्रतिष्ठासु प्रतितिष्ठत
ताभिर् ह प्र त्व् इत्य् एव प्रदुद्रुवतुः

तौ यत् कुरुतस् तत् समम् एव यच्छति

न इति ह उवाच ब्रूह्य् एव इति

या इतर आहुतीर् जुहोति ता इतरः

तौ ह अन्वाजग्मुः

ताः समेत्य यथायथम् एव पुनर् विपरायन्ति

तौ ह असुराः अन्ववजह्रिरे

तद् इदम् अप्य् एतर्ह्य् आहुर् मा उच्चैस् कर्णिनी वै भूमिर् इति

स ह उशनसम् काव्यम् आजगाम असुरेषु

स ह उवाच ब्राह्मणाव् इमौ समं विदतुर् बृहस्पतिर् अयं देवेषु उशना काव्यो ऽसुरेषु

तयोर् यतरो यतरान् उपसमेष्यति ते जेष्यन्ति इति

तत् ह एव इन्द्रः ऽनुबुध्य शुको भूत्वा उत्पपात

स ह उवाच ऋषे ऽनु वै नाव् इमे ऽसुरा आग्मन्न् इति

तं ह उवाच ऋषे कम् इमं जनं वर्धयस्य् अस्माकं वै त्वम् असि वयं वा तव अस्मान् अभ्युपावर्तस्व इति

मा उच्चैस् इति ह उवाच कर्णिनी वै भूमिर् इति

कथा इति ह उवाच केन मा उपमन्त्रयसे इति

स वै तथा कुर्व् इति ह उवाच यथा नाव् एते न अन्वागच्छान् इति

तं ह अन्वीक्ष्य पतन्तम् उवाच येषाम् असौ हरित वर्णकः पतति ते जेष्यन्ति इति
अथ ह वै यद् बृहत् रथन्तरे सामानि व्यभजेताम्

समाना ह्य् ऋक्समस्य च स्वारस्य च जामि अजामि ता

अथ यद् ऋक्समं स्वारं वाव तन् मन्यन्ते

पशवो ऽयं लोकः

पशव इडा

अयं वै लोक इडा

आत्मा ह खलु वै निधनम्

पशव इडा

गतिः प्रतिष्ठा

तद् यद् ऐडं च निधनवच् च अन्तरेण स्वारं क्रियते तथा ह अस्य एतानि सर्वाणि प्राण संततानि भवन्ति

मध्यतो ह्य् अयं प्राणः प्रजाः पशून् भुवनानि विवस्ते

एवं हि इमे लोका यथापूर्वम्
तेन अस्य समुपहवः स्यात्

आग्नीध्रीयम् उपस्थाय पूर्वेण परिक्रामेत्

अनूपविशेयाताम् इतरौ

आ वसोः सदने सीदामि इति उपविशेत्

सदस्य एवम् एव धिष्ण्यान् उपतिष्ठन् ब्रह्माणम् अनुप्रविशेत्

ब्राह्मणाच्छंसिनं वा

स निवर्तेत सत्रेषु

तस्य एव पश्चात् प्रत्यक् मुखः इति धानंजय्यः

दक्षिण अर्धे तु सदसः पूर्वम् उपवेशनम्

इतरथा इतरौ

एतेन आनुपूर्व्येण सर्वं यथासनं चिकीर्षेत्

भक्षश् च समानः

नमः सखिभ्यः पूर्व सद्भ्यः नमो अपर सद्भ्यः भूर् भुवः स्वर् बृहस्पति ब्रह्मा अहम् मानुष ॐ इत्य् उक्त्वा औदुम्बरीम् गत्वा उपविशेत्

विसंस्थिते सवने पूर्वया द्वारा अन्तरेण होतुर् धिष्ण्यं मैत्रावरुणस्य च संचरः

सर्पत्सु न शून्यं सदः कुर्यात्

तद् यथैतम् इति

ऋत्विज् पथेन गत्वा समस्त उपस्थान प्रभृति समानम्

प्रस्तोतुः प्रत्युपवेशनं ब्रह्म उपवेशनेन

याजमान ब्रह्मत्वे चेद् उद्गाता कुर्यात्

ऋतस्य द्वारौ स्थ इति पूर्वौ द्वार बाहू सदसः संमृज्य दक्षिणस्य पुरस्ताद् उदक् मुखः उपविशेद् इति शाण्डिल्यः

सदसा अन् उपस्थाय तत एव ईक्षमाणः पात्नीशालान्

निरस्तः परावसुर् इति दक्षिणा तृणं निरस्येत्

चेन् नाना चमसौ स्याताम्

उक्ते प्रवेशन उपवेशने

ग्लायेच् चेद् अधि औदुम्बरी एव
गो भाजम् अंशम् तव ये समानाः सर्वे समग्राः दधृष् आ भरन्त

पशुभिः बहुः भव

नि पिण्ढि सर्वान् धूर्वतः अभीवर्धः यथा अससि

तेन सपत्नान् अधरान् कृणुष्व

क्षेमे पशून् बहुलान् वर्धयित्वा जैत्राय उद् यातु रथवाहनम् ते

प्रथस्व प्रजया

वर्धस्व क्षेत्रैः

आनुजावरम् अनु रक्षन्ते उग्राः येषाम् इन्द्रम् वीर्याय ऐरयन्त

अभीवर्धम् अभीभवम् अभीषेणम् महा गणम् विशः त्वा सर्वाः आ यन्तु आपः दिव्याः पयस्वतीः

अभि अनीकैः पशुभिः भवासि

ब्रह्म राजन्यैः विश्यैः वावृधानः शूद्रैः अति इहि सभया पृतन्यतः

वर्धस्व वीरैः

श्रिया शुल्कैः यतमः त्वा पृतन्यात् आप्तः तुभ्यम् स बलि हृत्याय तिष्ठतु

अभि वर्धस्व प्रजया वावृधानः
तान् ह दृष्ट्वा उवाच पापस्य वै इमे कर्मणः कर्तारः आसते अपूतायै वाचः वदितारः यत् श्यापर्णाः इमान् उत्थापयत इमे मे अन्तर्वेदि मा आसिषत इति

ते ह तत् अन्तर्वेदि आसांचक्रिरे

तत् ह अनुबुध्य श्यापर्णाः तम् यज्ञम् आजग्मुः

रामः ह आस मार्गवेयः अनूचानः श्यापर्णीयः

तान् उत्थापयांचक्रुः

तेषाम् ह उत्तिष्ठताम् उवाच अपि नु राजन् इत्थंविदम् वेदेः उत्थापयन्ति इति

विश्वंतरः ह सौषद्मनः श्यापर्णान् परिचक्षाणः विश्यापर्णम् यज्ञम् आजह्रे

अयम् अहम् अस्मि वः वीरः इति ह उवाच रामः मार्गवेयः

तथा इति

ते ह उत्थाप्यमानाः रुरुविरे ये तेभ्यः भूत वीरेभ्यः असितमृगाः कश्यपानाम् सोम पीथम् अभिजिग्युः पारिक्षितस्य जनमेजयस्य विकश्यपे यज्ञे तैः ते तत्र वीरवन्तः आसुः कः स्विद् सः अस्माकः अस्ति वीरः यः इमम् सोम पीथम् अभिजेष्यति इति
ता अस्मै प्रीतौ वृष्टिं निनयतः

तस्मात् सा वैश्वदेवी

अहर् रात्रे वै मित्रावरुणा अहर् रात्रे प्रजा अनुप्रजायन्ते

ब्राह्मणस्पत्यां बभ्रूम् अभिचरन्न् आलभेत

तस्मात् सा बार्हस्पत्या

नक्तं वा हि दिवा वा प्रजायन्ते

बार्हस्पत्यां रोहिणीम् आलभेत ब्रह्मवर्चस कामः

ब्रह्म वै ब्रह्मणस्पतिः

सा या रोहिणी सा भवत्

छन्दांसि वै यज्ञम् अभ्यमन्यन्त

रसेन वा एष व्यृध्यते यो ऽलं भूत्यै सन् न भवति

अहर् रात्रे पर्जन्यो ऽनुवर्षति

छन्दसाम् एष रसः

एतद् वै ब्रह्मणो रूपं यद् बभ्रुः

ब्रह्मणा एव अस्मिन् भूतिं रसं दधाति

तान् एव भागधेयेन उपधावति

सो ऽस्मै रुचं प्रयच्छति

ता एव भागधेयेन उपधावति

ब्रह्मणा एव अस्मिन् तेजो रसं दधाति

तम् एव भागधेयेन उपधावति

कामा वै विश्वे देवाः

सा या द्वि रूपा सा भवत्

तद् बृहस्पतिर् उपागृह्णात्

यत् प्रथमम् अस्रवल् लोहितं वाव तद् अस्रवत्

मैत्रावरुणीं द्वि रूपाम् आलभेत प्रजा कामः

छन्दसाम् एष रसो ब्रह्म बृहस्पतिः

यद् अत्यमुच्यत तानि इमानि अन्यानि रूपाणि

रसेन वा एष व्यृध्यते यो ऽलं ब्रह्मवर्चसाय सन् न ब्रह्मवर्चसी भवति

ब्रह्मणा एव एनम् अभिप्रयुङ्क्ते

यद् वशम् अस्रवत् तद् वशाया वशा त्वम्

यद् उदौक्षत तद् बृहस्पतिर् अभ्यगृह्णात्

एतौ वर्षस्य ईशाते

भवत्य् एव

ततो यो रसो ऽस्रवत् सा वशा भवत्

ते ऽस्मै सर्वान् कामान् प्रयच्छन्ति

यत् तृतीयम् अस्रवत् तद् विश्वे देवा उपागृह्णन्

बार्हस्पत्यम् उक्षाणम् आलभेत बुभूषन्

असौ वा आदित्यो रुचः प्रदाता

सा या बहु रूपा सा भवत्
अप उपास्स्व इति

आप एव इमाः मूर्ताः

आपो वा अव अन्नात् भूयस्यः

आप्नोति सर्वान् कामांस् तृप्तिमान् भवति

अस्ति भगवो ऽद्भ्यो भूय इति

स यो ऽपो ब्रह्म इति उपास्ते

अद्भ्यो वा अव भूयो अस्ति इति
भ्रान्तस्य इव दशास् तास् तास् तादृशा एव जानते

जनक उवाच

क्व धनानि क्व मित्राणि क्व मे विषय दस्यवः

निद्रितो बोधित इव क्षीण संस्मरणः हि सः

प्रकृत्या शून्य चित्तः यः प्रमादाद् भाव भावनः

नैराश्ये बन्ध मोक्षे च न चिन्ता मुक्तये मम

अन्तर् विकल्प शून्यस्य बहिः स्व छन्द चारिणः

विज्ञाते साक्षि पुरुषे परमात्मनि च ईश्वरे

क्व शास्त्रं क्व च विज्ञानं यदा मे गलिता स्पृहा
वैणवम् दण्डम् धारयेत् स उदकम् च कमण्डलुम्

वाग्यतः तिष्ठेत्

उष्णीषम् अजिनम् उत्तरीयम् उपानहौ छत्त्रम् च उपासनम् दर्श पूर्णमासौ

ब्राह्मण राजन्य वैश्य रथकारेषु आमम् लिप्सेत भैक्षम् _

अन्तर्वासः उत्तरीयम्

तस्य वृत्तिः

द्वि यज्ञ उपवीती

एतेन विधिना प्रजापतेः परमेष्ठिनः परम ऋषयः परमाम् काष्ठाम् गच्छन्ति इति बौधायनः

अथ स्नातकस्य
मर्माणि ते वर्मणा छादयामि सोमस् त्वा राजा अमृतेन अनु वस्ताम्

उरोर् वरीयो वरुणस् ते कृणोतु जयन्तं त्वा अनु देवा मदन्तु
अथ यत् अपः प्रत्यानयति येन रसेन अपः प्रविष्टः भवति तम् एव अस्मिन् तत् संभरति

अथ यत् अङ्गारान् निरूहति येन तेजसा अग्निम् प्रविष्टः भवति तत् एव अस्मिन् तत् संभरति

स वै एषः अस्तम् यन् ब्राह्मणम् एव श्रद्धया प्रविशति पयसा पशून् तेजसा अग्निम् ऊर्जा ओषधीः रसेन अपः स्वधया वनस्पतीन्

अथ एतर्हि न्यम्रुचत् इति

व्यम्रुचत् इति ह स्म वै एतम् पूर्वे पुराणिनः आचक्षते

अथ यत् समिधम् अभ्यादधाति यया स्वधया वनस्पतीन् प्रविष्टः भवति ताम् एव अस्मिन् तत् संभरति

स यत् ब्राह्मणः अग्निहोत्र पात्राणि निर्णेनेक्ति यत् परिचेष्टति यया एव एनम् श्रद्धया प्रविष्टः भवति ताम् एव अस्मिन् तत् संभरति

असौ वै आदित्यः अस्तम् यन् षोढा विम्रोचति

अथ यत् पयः दुहन्ति येन पयसा पशून् प्रविष्टः भवति तत् एव अस्मिन् तत् संभरति
एवा अस्माका इदम् धान्यम् सहस्र धारम् अक्षितम्

सहस्र हस्त सम् किर

पयस्वन् मामकम् वचः

चकार धान्यम् बहु

संभृत्वा नाम यः देवः तम् वयम् हवामहे यः यः अयज्वनः गृहे

शत हस्त समाहर

उद् उत्सम् शत धारम् सहस्र धारम् अक्षितम्

अथो पयस्वतीनाम् आ भरे अहम् सहस्रशस्

कृतस्य कार्यस्य च इह स्फातिम् समावह

तासाम् या स्फातिमत्तमा तया त्वा अभि मृशामसि

पयस्वतीः ओषधयः

उपोहः च समूहः च क्षत्तारौ ते प्रजापते

तिस्रः मात्राः गन्धर्वाणाम् चतस्रः गृह पत्न्याः

तौ इह आ वहताम् स्फातिम् बहुम् भूमानम् अक्षितम्
इमं यज्ञं नयत देवता नो घृतस्य धारा मधुमत् पवन्ताम्

मय्य् अग्रे अग्निं गृह्णामि सह क्षत्रेण वर्चसा बलेन

अभ्य् अर्चत सुष्टुतिं गव्यम् आजिम् अस्मासु भद्रा द्रविणानि धत्त

अनु सूर्य उषसो अनु रश्मीन् अनु द्यावापृथिवी आ विवेश

क्षत्रेण अग्ने सुयमम् अस्तु तुभ्यम् उपसत्ता वर्धतां ते अनिष्टृतः

इह एव अग्ने अधि धारया रयिम् मा त्वा नि क्रन् पूर्व चित्ताः निकारिणः

मयि प्रजां मय्य् आयुर् दधामि स्वाहा मय्य् अग्निम्

अन्व् अग्निर् उषसाम् अग्रम् अख्यद् अन्व् अहानि प्रथमो जातवेदाः

घृतं ते अग्ने दिव्ये सधस्थे घृतेन त्वां मनुर् अद्या समिन्धे
प्रतिषिद्ध मन्त्र योगे सहस्र वाकः चेत्

सृष्टश् चेद् ब्राह्मण वधे अ हत्वा अपि

तल्प अन्न धन लाभ वधेषु पृथक् वर्षाणि

खट्वाङ्ग कपाल पाणिः वा द्वादश संवत्सरान् ब्रह्मचारी भैक्षाय ग्रामं प्रविशेत् कर्म आचक्षाणः

स्त्री या अतिचारिणी गुप्ता पिण्डं तु लभेत

गां च वैश्य वत्

द्रव्य लाभे च उत्सर्गः

अन्य यज्ञे अपि अग्निष्टुत् अन्तः चेत्

वैश्ये तु त्रैवार्षिकम् ऋषभ एक शताः च गा दद्यात्

लक्ष्यं वा स्यात् जन्ये शस्त्रभृताम्

द्रव्य अपचये त्रि अवरम् प्रतिराद्धः

अग्नौ सक्तिर् ब्रह्म घ्नः त्रिर् अवच्छातस्य

यथास्थानं वा गमयेत्

आत्रेय्याश् च एवम्

शूद्रे संवत्सरम् ऋषभ एकादशाः च गा दद्यात्

गर्भे च अ विज्ञाते

प्राण लाभे वा तद् निमित्ते ब्राह्मणस्य

अन् अस्थिमताम् अनडुह् भारे च

प्रायश्चित्तम्

अस्थन्वताम् सहस्रं हत्वा

अपि वा अस्थन्वताम् एकैकस्मिन् किंचिद् दद्यात्

अमानुषीषु गो वर्जम् स्त्रीकृते कूष्माण्डैर् घृत होमः घृत होमः

वराहे घृत धटः

मण्डूक नकुल काक बिम्ब दहर मूषक श्व हिंसासु च

अग्नि उत्सादि निराकृति उपपातकेषु च एवम्

अन् आत्रेय्याम् च एवम्

स्थान आसनाभ्याम् विहरन् सवनेषु उदक उपस्पर्शी शुध्येत्

षण्ढे पलाल भारः सीस माषः च

अश्वमेध अवभृथे वा

सर्पे लोह दण्डः
उदकस्य इदम् अयनं वातस्य इदम् निभञ्जनम्

सर्वांस् तान् ब्रह्मणा वयं शलभाञ् जम्भयामसि

अथ उ वृक्षस्य फल्गु यद् घुणा अदन्तु मा यवम्

ये तर्दा असुर इषिताः देवेभिर् इषिताश् च ये

परो अप इहि परश् चर परस् तर्द परस्तरम्

दृष्टा त्वम् असि गन्धेन ओषधिः घुण जम्भनी

आखोर् घुणस्य जातानि तानि जम्भय तेजसा

अग्नेर् वातस्य ध्राज्या अप बाधे अहं त्वाम्

इदं यद् गवि भेषजं विश्वाद् रूपात् समाभृतम्

स त्वं तर्द परश् चर अन्यत् तर्द्धि तृणं यवात्

शलभस्य शलभ्यास् तर्दस्य उ पतत्रिणः
अथ उ उच्चा खल्व् आहुर् एकया एव आगया उद्गेयम् यद् एव अस्य मध्यं वाच इति

तथा ह सर्वम् आयुर् एति

तया माध्यन्दिनस्य सवनस्य उद्गेयम्

अथ यां वीङ्खयन्न् इव प्रथयन्न् इव गायति सा वैश्वदेवी

स्वया आगया माध्यन्दिनस्य सवनस्य उद्गायति ऋध्नोत्य् अमुं लोकम्

अथ ह चैकितानेय एकस्य एव साम्न आगां गायति गायत्रस्य एव

स्वया आगया प्रातस्सवनस्य उद्गायति ऋध्नोति इमम् लोकम्

स्वया आगया तृतीयसवनस्य उद्गायति ऋध्नोति इमम् अन्तरालोकम्

तद् ब्रह्म वै बृहस्पतिः

तस्य एताः तिस्र आगा आग्नेय्य् एका ऐन्द्री एका वैश्वदेव्य् एका

अथ या क्रौञ्चा सा बार्हस्पत्या

तया तृतीयसवनस्य उद्गेयम्

तथा ह ब्रह्मवर्चसी भवति

तद् यया वै वाचा व्यायच्छमान उद्गायति तद् एव अस्य मध्यं वाचः

वैश्वदेवं वै तृतीयसवनं वैश्वदेवो ऽयम् अन्तरालोकः

तया वा एतया वाचा सर्वा वाच उपगच्छति

सा या मन्द्रा सा आग्नेयी

अथ या घोषिण्य् उपब्दिमती सा ऐन्द्री

तत् साम्न एवा प्रतिहाराद् अन् अवानम् गेयम्

स यो ब्रह्मवर्चस कामः स्यात् स तया उद्गायेत्

ऐन्द्रं वै माध्यन्दिनं सवनम् ऐन्द्रो ऽसौ लोकः

तद् वै ब्रह्मवर्चसम् ऋध्नोति

तया प्रातस्सवनस्य उद्गेयम्
स्मर स्मर अनन्त कीर्ते सम्पूजिता ये बुद्ध नियुतानि

च्यव च्यव हि च्युति विधि ज्ञा जर मरण क्लेश सूदना विरजा

स्मर विपुल निर्मल मनः त्रि मल मल प्रहीण शान्त मद दोषम्

शुभ विमल शुद्ध चित्ता दाम चरी यादृशा पुरे

अतुल बल विपुल विक्रम व्याकरणं दीपंकरस्य अपि

अभिवर्ष अमृत वर्षम् शमय क्लेशान् नर मरूणाम्

समतीत्य कामधातुं देवा ये रूप धातुकान् एके

किंच अपि तुषित भवनम् तव पुण्य श्रिया अभिशोभते श्रीमान्

अ श्रुत्वा सिंहनादं क्रोष्टुक नादम् नदन्ति अनुत्रस्ताः

केन सकल गत बोधी कालो ऽयं मा उपेक्षस्व

अथ च पुनर् अमल नयना अनुकम्पा स देवकम् लोकम्

किंच अपि अ निन्दित यशः त्वं धर्म रति रतः न च असि काम रतः

समुदीक्षन्ते बहवो देव असुर नाग यक्ष गन्धर्वा

निहता मार कर्मा जिताः त्वया अन्ये कु तीर्थिकाः नाथा

स्मर कुल कुलीना शमथं शील व्रतम् क्षमा दमं च एव

अथ च पुन रक्षण गतान् अपाय संस्थान् अपेक्षस्व

वीर्य बल ध्यान प्रज्ञा निषेविता कल्प नियुतानि

यत्र एव भाजने ऽस्मिन् मणि रत्नम् तिष्ठते भवति श्रीमान्
सर्वे अभिनन्दन्ते स्पृशेय सिद्धि व्रतः बोधिम्

यत्र स्थित्वा सुमते दर्शेष्यसि बोधिसत्त्व चरिम्

अथ च पुन करुण मानस प्रवर्ष जम्बु ध्वजे वर्षम्

क्लेश अग्निना प्रदीप्ते लोके त्वं वीर मेघवद् व्याप्य

एवं बहु प्रकारा संगीति रव अनु निश्चराः गाथा

साधु भव प्रज्ञा तृप्त तर्पय जनतां चिर तृषा आर्ताम्

प्रज्ञा प्रदीप हस्तः बल वीर्य बल उदितः धरणि मण्डे

कर तल वरेण धरणीं पराहनित्वा जिनहि मारम्

शक्राः च ब्रह्म नयुता ये जातं त्वां ग्रहीष्यन्ति

त्वं वैद्य धातु कुशल चिर आतुरान् सत्य वैद्य सत्यवान्
स विशः सबन्धून् अन्नम् अन्नाद्यम् अभ्युदतिष्ठत्

विशाम् च वै स सबन्धूनाम् च अन्नस्य च अन्नाद्यस्य च प्रियम् धाम भवति यः एवम् वेद

ततस् राजन्यः अजायत

सः अरज्यत
प्राणाद् अन्नम् प्राणाद् वाक्

मद् एव प्राणो मद् वाक्

स यद् अहं न स्यां तत इदं सर्वम् पराभवेत् ततो न किंचन परिशिष्येत इति

स यद् अहं न स्यां तत इदं सर्वम् पराभवेत् ततो न किंचन परिशिष्येत इति

स यद् अहं न स्यां न एव अहर् स्यान् न रात्रिः

मयि प्रतिष्ठाय वायुर् आकाशम् अनुविभवति

तत इदं सर्वम् पराभवेन् न एव इह किंचन परिशिष्येत इति

अथ प्राणम् अब्रुवन् कथम् उ त्वं श्रेष्ठो असि इति

तद् अब्रवीन् मयि प्रतिष्ठाय अग्निः दीप्यते

अथ आदित्यम् अब्रुवन् कथम् उ त्वं श्रेष्ठो असि इति

प्राणो भूत्वा आदित्यः उदेति

एवम् एव इति ह ऊचुः न एव इह किंचन परिशिष्येत यत् त्वं न स्या इति

सा अब्रवीत् मया एव इदम् विज्ञायते मया अदः

मयि प्रतिष्ठाय आदित्यः उदेति

एवम् एव इति ह ऊचुः न एव इव किंचन परिशिष्येत यत् त्वं न स्या इति

सो ऽब्रवीत् प्राणो भूत्वा अग्निः दीप्यते

प्राणो भूत्वा वायुर् आकाशम् अनुभवति

सो ऽब्रवीद् अहम् एव उद्यन् अहर् भवाम्य् अहम् अस्तं यन् रात्रिः

अथ अन्नम् अब्रुवन् कथम् उ त्वं श्रेष्ठम् असि इति

एवम् एव इति ह ऊचुः न एव इह किंचन परिशिष्येत यत् त्वं न स्या इति

न कर्माणि क्रियेरन्
उपवासः च अनुगते भार्यायाः पतेः _

ताम् ततस् प्रवाहयन्ति प्र _ हारयन्ति

समोप्य एतम् अग्निम् अनुहरन्ति

वाचंनियमौ आसाते आ नक्षत्राणाम् उदयात्

पूर्व अर्धे शालायाम् न्युप्य उपसमादधाति

नित्यः धार्यः

आगारम् प्राप्य अथ एनाम् संशास्ति दक्षिणम् पादम् अग्रे अतिहर देहलीम् मा अधिष्ठाः इति

तस्मिन् प्राच् मुखौ उदक् मुखौ _ उपविशतः

अनुगतः मन्थ्यः श्रोत्रिय अगारात् _ आहार्यः

अपरेण अग्निम् लोहितम् आनडुहम् चर्म प्राचीन ग्रीवम् उत्तर लोम आस्तृणाति
यूयम् ईशिध्वे वसवस् तस्य निष्कृतेस् ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

स्तौमि मरुतो नाथितो जोहवीमि ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

अपः समुद्राद् दिवम् उद् वहन्ति दिवस् पृथिवीम् अभि ये सृजन्ति

आशून् इव सु यमान् अह्व ऊतये ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

ये अद्भिर् ईशाना मरुतश् चरन्ति ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

यदि इद् इदं मरुतो मारुतेन यदि देवा दैव्येन ईदृश् आर

उत्सम् अक्षितं व्यचन्ति ये सदा य आसिञ्चन्ति रसम् ओषधीषु

मरुतां मन्वे अधि मे ब्रुवन्तु प्र इमम् वाजं वाजसाते अवन्तु

ये कीलालेन तर्पयन्ति ये घृतेन ये वा वयो मेदसा संसृजन्ति

ये अद्भिर् ईशाना मरुतो वर्षयन्ति ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

शग्मा भवन्तु मरुतो नः स्योनास् ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः
प्राण अपानौ ओजो असि इति उपदधीत

तुभ्यम् एव जरिमन् इति कुमारं माता पितरौ त्रिः सम्प्रयच्छेते

शिवे ते स्ताम् इति परिदान अन्तानि

यथा द्यौर् मनसे चेतसे धिय इति महाव्रीहीणां स्थालीपाकं श्रपयित्वा शान्त्युदकेन उपसिच्य अभिमन्त्र्य प्राशयति

सु अक्तम् म इत्य् आनक्ति

शान्त वृक्षस्य उपरि आदधाति

अथ नापितं समादिशति अ क्षण्वन् वप केश श्मश्रुः ओम परिवप नखानि कुरु इति

पुनः प्राणः पुनर् मा ऐतु इन्द्रियम् इति त्रिर् निमृज्य

ब्राह्मणान् भक्तेन उपेप्सन्ति

अथ एनम् अपरेण अहतेन वसनेन आच्छादयति अयं वस्ते गर्भं पृथिव्या इति पञ्चभिः

घृत पिण्डान् आशयतः

हिरण्य वर्णाः इत्य् एतेन सूक्तेन गन्ध प्रवादाभिः अलंकृत्य

अथ अस्य वासो निर्मुष्णाति यस्य ते वास इत्य् अनया