tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तस्य अवलोकम् अधिकं कृपया अति घोर ताप त्रय उपशमनाय निसृष्टम् अक्ष्णोः

आत्मा तथा पृथग् द्रष्टा भगवान् ब्रह्म संज्ञितः

सन्तं वयसि कैशोरे भृत्य अनुग्रह कातरम्

आत्मानम् अत्र पुरुषो ऽव्यवधानम् एकम् अन्वीक्षते प्रतिनिवृत्त गुण प्रवाहः

अहिंसा सत्यम् अस्तेयं यावत् अर्थ परिग्रहः

सम्मोहनाय रचितं निज मायया अस्य भ्रू मण्डलम् मुनि कृते मकरध्वजस्य

अप्य् आत्म त्वेन अभिमतात् देह आदेः पुरुषस् तथा

प्रतिकूलेन वा चित्तं यथा स्थिरम् अ चञ्चलम्

वायु अग्निभ्याम् यथा लोहं ध्मातं त्यजति वै मलम्

काष्ठां भगवतो ध्यायेत् स्व नासा अग्र अवलोकनः

स्व धिष्ण्यानाम् एक देशे मनसा प्राण धारणम्

व्यूढं हरिन्मणि वृष स्तनयोः अमुष्य ध्यायेद् द्वयं विशद हार मयूख गौरम्

योगस्य लक्षणं वक्ष्ये स बीजस्य नृप आत्मजे

मित मेध्य अदनम् शश्वद् विविक्त क्षेम सेवनम्

ध्यायेत् स्व देह कुहरे ऽवसितस्य विष्णोर् भक्ती आर्द्रया अर्पित मनाः न पृथग् दिदृक्षेत्

कीर्तन्य तीर्थ यशसम् पुण्य श्लोक यशस्करम्

सर्व भूतेषु च आत्मानम् सर्व भूतानि च आत्मनि

बुद्ध्या युञ्जीत शनकैर् जित प्राणः ह्य् अतन्द्रितः

यदा मनः स्वं विरजं योगेन सु समाहितम्

संचिन्तयेद् दश शतारम् अ सह्य तेजः शङ्खं च तद् कर सरोरुह राजहंसम्

मनो ऽचिरात् स्याद् विरजं जित श्वासस्य योगिनः

उत्तुङ्ग रक्त विलसन् नख चक्रवाल ज्योत्स्नाभिः आहत महत् हृदय अन्धकारम्

दैवाल् लब्धेन संतोष

प्रत्याहारश् च इन्द्रियाणाम् विषयान् मनसा हृदि

स्व योनिषु यथा ज्योतिर् एकं नाना प्रतीयते

ऊरू सुपर्ण भुजयोः अधि शोभमानाव् ओजस् निधी अतसिका कुसुम अवभासौ

नाभि ह्रदम् भुवनकोश गुहा उदर स्थम् यत्र आत्मयोनि धिषण अखिल लोक पद्मम्

तस्मिन् लब्ध पदम् चित्तं सर्व अवयव संस्थितम्

हेतु त्वम् अप्य् असति कर्तरि दुःखयोर् यत् स्वात्मन् विधत्त उपलब्ध परात्म काष्ठः

श्री भगवन्त् उवाच

यद् विस्फुरत् मकर कुण्डल वल्गितेन विद्योतित अमल कपोलम् उदार नासम्

ध्यातुर् मनस् शमल शैल निसृष्ट वज्रम् ध्यायेच् चिरं भगवतश् चरण अरविन्दम्

जानु द्वयम् जलज लोचनया जनन्या लक्ष्म्या अखिलस्य सुरवन्दितया विधातुः

प्राणस्य शोधयेन् मार्गं पूर कुम्भक रेचकैः

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य विजित आसनः आसनम्

तं स प्रपञ्चम् अधिरूढ समाधि योगः स्वाप्नं पुनर् न भजते प्रतिबुद्ध वस्तुः

सो ऽप्य् एतया चरमया मनसो निवृत्त्या तस्मिन् महिम्न्य् अवसितः सुख दुःख बाह्ये

ध्यान अयनम् प्रहसितं

दुर्विभाव्यां पराभाव्य स्व रूपेण अवतिष्ठते

स्वधर्म आचरणम् शक्त्या विधर्माच् च निवर्तनम्

श्रीवत्स वक्षः भ्राजत् कौस्तुभ मुक्त कंधरम्

तस्मिन् स्वस्ति समासीन ऋजु कायः समभ्यसेत्

वक्षो ऽधिवासम् ऋषभस्य महा विभूतेः पुंसां मनस् नयन निर्वृतिम् आदधानम्

यथा पुत्राच् च वित्ताच् च पृथङ् मर्त्यः प्रतीयते

योनीनां गुण वैषम्यात् तथा आत्मा प्रकृतौ स्थितः

प्रेक्षणीय ईहितम् ध्यायेच् शुद्ध भावेन चेतसा

भृत्य अनुकम्पित ध्या इह गृहीत मूर्तेः संचिन्तयेद् भगवतो वदन अरविन्दम्

संचिन्तयेद् भगवतश् चरण अरविन्दम् वज्र अङ्कुश ध्वज सरोरुह लाञ्छन आढ्यम्

एतैर् अन्यैश् च पथिभिर् मनो दुष्टम् असत् पथम्

मौनं सदा आसन जयः स्थैर्यं प्राण जयः शनैः

देहो ऽपि दैव वश गः खलु कर्म यावत् स्व आरम्भकम् प्रतिसमीक्षत एव सासुः

अप्य् आत्म त्वेन अभिमतात् यथा अग्निः पृथग् उल्मुकात्

ऊर्वोर् निधाय करपल्लव रोचिषा यत् संलालितं हृदि विभोर् अभवस्य कुर्यात्

नीलोत्पल दल श्यामम् शङ्ख चक्र गदा धरम्

स्थितं व्रजन्तम् आसीनं शयानं वा गुहा आशयम्

प्रसन्न वदन अम्भोजम् पद्मगर्भ अरुण ईक्षणम्

ब्रह्मचर्यं तपः शौचं स्वाध्यायः पुरुष अर्चनम्

औत्कण्ठ्य बाष्प कलया मुहुर् अर्द्यमानस् तच् च अपि चित्त बडिशम् शनकैर् वियुङ्क्ते

एवं हरौ भगवति प्रतिलब्ध भावः भक्त्या द्रवत् हृदयः उत्पुलकः प्रमोदात्
अपीच्य दर्शनम् शश्वत् सर्व लोक नमस्कृतम्

कण्ठं च कौस्तुभ मणेः अधिभूषण अर्थम् कुर्यान् मनस्य् अखिल लोक नमस्कृतस्य

प्राणायामैर् दहेद् दोषान् धारणाभिश् च किल्बिषान्

ग्राम्य धर्म निवृत्तिः च मोक्ष धर्म रतिः तथा

परार्ध्य हार वलय किरीट अङ्गद नूपुरम्

यत् शौच निःसृत सरित् प्रवर उदकेन तीर्थेन मूर्ध्न्य् अधिकृतेन शिवः शिवो ऽभूत्

यच् छ्रीनिकेतम् अलिभिः परिसेव्यमानं भूत्या स्वया कुटिल कुन्तल वृन्द जुष्टम्

मनो येन एव विधिना प्रसन्नं याति सत् पथम्

लसत् पङ्कज किञ्जल्क पीतकौशेयवाससम्
अथ उद्गाता एक ऋचः गायत्रं गायत्य् उच्चा ते जातम् अन्धसा इति

तद् उदीचीन दशम् पवित्रवत्या वितनोति पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पत इति समष्ट्यै

अरूरुचद् उषसः पृश्निर् अग्रयुर् इति प्रजा कामस्य

तद् अन्तरेषे अवहृत्य संमार्ष्टि वसवस् त्वा संमृजन्तु गायत्रेण छन्दसा रुद्रास् त्वा संमृजन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसा आदित्याः त्वा संमृजन्तु जागतेन छन्दसा इति

तम् अभिमन्त्रयते स पवस्व सु धामा देवानाम् अभि प्रियाणि धाम त्रिर् देवेभ्यो ऽपवथास् त्रिर् आदित्येभ्यस् त्रिर् अङ्गिरोभ्यो येन तुर्येण ब्रह्मणा बृहस्पतये ऽपवथास् तेन मह्यं पवस्व

तौ इमौ लोकौ स वासिनौ करोति

शम् एव उद्गात्रे भवति शं यजमानाय शं प्रजाभ्यः

दिवि सद् भूम्य् आ दद इत्य् अमुतो वृष्टिम् आच्यावयति

स यं कामयेत पापीयान् स्याद् इति कृष्णम् अस्य पवित्रे ऽप्यस्येत् पापीयान् एव भवति

यद् द्वितीयम् अपाहन् सा धूम्रा अविः अभवत्

स यत् प्रथमम् अपाहन् सा कृष्णा अविः अभवत्

स उद् इत्य् एव इतस् देवेभ्यो हव्यं वहति

सर्वाभिर् एव वितनुयाद् एतेषां सर्वेषां कामानाम् उपाप्त्यै

तद् एव हिंकृतं भवति

तपोष् पवित्रं विततं दिवस् पद इति स्वर्ग कामस्य

अथ यं कामयेत न अर्वाङ् न परः स्याद् इति धूम्रम् अस्य पवित्रे ऽप्यस्येन् न एव अर्वाङ् न परो भवति

अध्वर्युर् आग्रयणं ग्रहं गृह्णन् हिंकरोति

कामम् अस्मा इमौ लोकौ पिन्वाते य एवं वेद

शं राजन्न् ओषधीभ्य इति

यत् तृतीयम् अपाहन् सा फल्गुन्य् अविः अभवत्
तथा उ एव एतत् यजमान एतया एव एकादशिन्या इष्ट्वा उप कामान् आप्नोत्य् अव अन्नाद्यम् रुन्द्धे

तस्मात् पशुम् एव उपसंधाय वनस्पतिर् आवाह्यः

अन्तत आवाह्यः

आवह देवान् यजमानाय

मीमांसितः पशुः

तया इष्ट्वा उप कामान् आप्नोद् अव अन्नाद्यम् अरुन्धत

यस् तं तत्र ब्रूयात् प्राणाद् आत्मानम् अन्तरगान् न जीविष्यति इति तथा ह स्यात्

तद् उ वा आहुर् आत्मा वै पशुः

अग्निम् अग्न आवह वनस्पतिम् आवह इन्द्रम् वसुमन्तम् आवह इति तत् प्रातःसवनम् आवाहयति

तृतीयसवने ह्य् एनं यजन्ति इति वदन्तः

अथ आवाहने

अत उ ह एके वनस्पतिम् आवाहयन्ति

इन्द्रं रुद्रवन्तम् आवह इति तन् माध्यंदिनं सवनम् आवाहयति

स ह ऐक्षत कथं नु तेन यज्ञक्रतुना यजेय येन इष्ट्वा उप कामान् आप्नुयाम् अव अन्नाद्यम् रुन्धीय इति

ताम् आहरत्

तया अयजत

इन्द्रम् आदित्यवन्तम् ऋभुमन्तं विभुमन्तं वाजवन्तं बृहस्पतिवन्तं विश्वदेव्यावन्तम् आवह इति तत् तृतीयसवनम् आवाहयति

प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा रिरिचान इव अमन्यत
तत् एतत् उपमानाय तव देवि मया उदितम्

देव्या पृष्टः तया सो ऽथ पुनर् आह वसन्तकः

नाम्ना स बालकः तत्र संवृत्तो अभूत् पितुः गृहे

ततो विषण्ण हृदयः शुश्राव इमाम् गिरं दिवि

वधू वरौ विविशतुः पश्चात् स्वे वास वेश्मनि

विद्धा इव पुष्प चापेन तद् क्षणम् समलक्ष्यत

दृशि धूम अभिताम्रायाम् तस्या वह्नि प्रदक्षिणे

तद् सुतः अपर मातुः च हस्ते तेन अर्पितः ऽथ सः

ततो ऽनुयातो नाग इन्द्रैः स्रवद्भिः मद निर्झरान्

असौ अपर माता मां कदर्थयति सर्वदा

अपराम् इव लावण्य जलधेः उद्गताम् श्रियम्

प्रशान्त शोकाः शिखिनः स विद्युतम् इव अम्बुदम्

तया मञ्जुलिका इति एव नाम्ना अन्येन एव गोपिताम्

तथा इति उक्त्वा तया चेटी नियुक्ता रुद्रशर्मणः

स्थूलकेशेन मुनिना वर्धिताम् आश्रमे निजे

अतो ऽधिकं ते कर्तास्मि न चेद् अद्या अपि शाम्यसि

सा अपि प्रिय कर स्पर्श सान्द्र आनन्द निमीलिता

इति मधु मधुराणि वत्स राजः चरण गतः कुपित अनुनाथनानि

राज्ञां संमानना अर्थम् च पौराणां च यथोचितम्

आदर्शं दर्शयतु एका त्वद् चेटी वेद्मि अहम् परम्

गुप्तं विरचितां नाम भेजे अन्तःपुर चारिकाम्

अथा आगतम् राज कुलात् जगाद पितरं रहः

सततम् उदयनः चकार देव्या विविध वसन्तक कौशलानि कामी

तुरंग सैन्य संघात खुर आघात स शब्दया

सुप्त प्रबुद्धम् इव तत् रेजे राज गृहम् तदा

स प्रतस्थे ततो देव्या सह वासवदत्तया

सेवा आगत नृप आकीर्णम् मागध उद्गीत मङ्गलम्

डुण्डुभो अपि अवदत् ब्रह्मन् अहम् शाप च्युतः मुनिः

वासवदत्ता तं प्रति तुतोष पार्श्वे स्थितां पत्युः

गोपालक अर्पितैः रत्नै राज्ञां च उपायनैः तदा

सपक्ष भूभृत् उल्लास शङ्काम् कुर्वञ् शतक्रतोः

इत्य् एव तस्यास् तद् कालम् रुरोध अश्रु विलोचने

पुनर् ना एवम् करिष्यामि तत् प्रसादाय मे पतिम्

मनोरथ फलानि एव मेने वासवदत्तया

पार्श्वं चण्डमहासेन प्रतीहारः समाययौ

पुत्र किं रोषितः तातः रुद्रशर्मा त्वया मयि

निशान्त क्लिष्ट चक्राह्व रीति हृद्यः रस क्रमः

इत्य् उक्त्वा अन्तर्हिते तस्मिन् भूयस् तान् न अवधीत् गुरुः

बभूव रुद्रशर्म आख्यः कश्चन ब्राह्मणः पुरा

अहिभ्यः कुपितो ब्रह्मन् हंसि त्वं डुण्डुभान् कथम्

अथा एकः तं जिघांसन्तं मर्त्य वाचा ह डुण्डुभः

यौगन्धरायणः तेन रुमण्वान् च न्ययुज्यत

सा अपि दध्यौ विना दोषं कस्मात् मे कुपितः पतिः

मातृ हीनः त्वया अयम् मे कथं शिशुः उपेक्षितः

एवम् अभिधाय वचनं स नर्म हासम् वसन्तके विरते

पुरा कः अपि रुरुः नाम मुनि पुत्रः यदृच्छया

तद् इदानीम् अविधिना मम अस्य दुहितुर् यथा

तद् अर्थम् एव हि मया त्वम् आनीतः इह अभवः

अ रञ्जितः च बालो ऽपि रोषम् उत्पादयेत् ध्रुवम्

पत्नीं प्रति प्रसन्नो अभूत् रुद्रशर्मा तदा एव सः

अहयः स विषाः सर्वे निर्विषा डुण्डुभा इति

स्त्रीणाम् अलीक मुग्धम् हि वचः को मन्यते मृषा

तथा च शृणु इमाम् बालविनष्टक कथाम् सखे

हर्म्य अग्र स्थाः च पिदधुः पौर नार्यः मुखैः नभः

भवत् संवाद पर्यन्तः शापो ऽयम् अभवच् च मे

आसन्ने च विवाहे ताम् अकस्मात् दष्टवान् अहिः

किंचिद् बालविनष्टेन कृतं किंचिद् भवेत् इति

एतत् त्वम् उपमानम् मे व्याचक्ष्व इति कुतूहलात्

तौ च अपि अपूजयत् राजा सचिवौ स्व कर अर्पितैः

किं करोमि अहम् अस्य इति सा अपि एवम् पतिम् अब्रवीत्

नूनम् एवंस्वभावः अयम् इति मेने च स द्विजः

व्यग्रो गोपालको अन्येद्युस् तत्र उद्वाह महा उत्सवे

इति संचिन्तयामास सो ऽथ बालविनष्टकः

मार्ग उत्सुक उन्मुख जनाम् प्रविवेश प्रिया सखः

व्यतीत पञ्च वर्षः ऽपि वयसा बत बुद्धिमान्

गान्धर्व विधिना गुप्तम् उपयेमे स भूपतिः

तदा च स्त्रीभिः आरब्ध मङ्गल स्नान मण्डना

तत् तत् वासवदत्तायै प्रतीहारो न्यवेदयत्

सा च प्रमद्वरा नाम दृष्टा तस्य रुरोः मनः

गोपालकेन प्रहितां कन्यां देव्या उपायनम्

नभः विलङ्घिभिः सेना रजः राशिभिः उद्धतैः
अथ विन्ध्य अन्तरे तत्र वत्स राजस्य तिष्ठतः

सा तां प्रसाद्य महिषीं तया सा एव कृत आज्ञया

तत् अयम् रञ्जनीयो नः सम्यक् परिकरः ऽखिलः

ततः स आनन्दया साकं तया वासवदत्तया

इति उक्त्वा स्थापयामास स तत्र एव महीपतिः

तेन एव सह पश्चात् च कौशाम्बीम् आगमिष्यथः

अमुं भ्रातरम् एतस्याः पश्यन्त्या मा स्म भूत् त्रपा

स च अस्याः स्वसुः उद्वाहम् यथाविधि विधास्यति

यथा यथा च दंपत्योः प्रौढिं परिचयो ययौ

परिभ्रमन् ददर्श एकाम् कन्याम् अद्भुत दर्शनाम्

बभूवतुः च तस्य द्वे गृहिण्यौ गृहमेधिनः

गोपालको ऽथ विवाह कर्तुः संदेशतः पितुः

विशश्राम निशाम् एकाम् रुमण्वत् मन्दिरे नृपः

मद् एक प्रवणौ एतौ इति सर्वो अपि अमन्यत

इति उक्त्वा स रुमण्वत्कः सो ऽथ यौगन्धरायणः

नृप श्रिया इव अपरया सह वासवदत्तया

एवं प्रत्यहम् आह स्म स बालः सो ऽपि तद् पिता

ततस् तम् बन्धनात् देवी सा मुमोच वसन्तकम्

तं तं जघान भार्या मे दष्टा अमीभिः भवेत् इति

जहार सो ऽथ गत्वा तां स्थूलकेशात् अयाचत

निर्वर्तित विवाहौ तौ आदौ लोकस्य चक्षुषि

विद्याधरात् समुत्पन्नाम् मेनकायां द्युयोषिति

तद् गोत्र स्खलितः देवीं पाद लग्नः प्रसादयन्

युक्तं वासवदत्ता यत् स्वयम् एव त्वया हृता

ततः प्रव्राजिकां तस्याः सखीं पितृ कुल आगताम्

प्रत्युज्जिजीव सा तेन सो ऽपि तां परिणीतवान्

संयतस्य च न एव इह दत्ता एषा ते मया स्वयम्

सेव्यमानो ऽपि हि स्नेहैः ईदृश् एव किम् अपि असौ

सो ऽपि वत्स ईश्वरः जातु चपलः पूर्व संगताम्

डुण्डुभेषु प्रहरथ क्रुद्धा यूयम् अहीन् प्रति

चिरात् उन्मुद्रितः स्नेहात् कः अपि अभूत् सततं तयोः

किंच बन्धुमतीं नाम राज पुत्रीम् भुज अर्जिताम्

न एवम् अस्मासु ते प्रीतिः भवेत् इति विशङ्किना

ततस् च दिवसैः द्वित्रैः विषयम् तम् अवाप्य सः

अन्येद्युस् ताम् च कौशाम्बीं चिरात् प्राप्त महा उत्सवः

पाणिं वासवदत्तायाः सो ऽथ वत्स ईश्वरः ऽग्रहीत्

तत् च वासवदत्ता अस्य ददर्श निभृत स्थिता

सा च किंचिद् विवृद्धस्य रूक्षं तस्य अशनम् ददौ

वसन्तक सहायः संदृष्ट्वा उद्यान लता गृहे

तत्र तस्य एव तद् कालम् प्रतिबिम्बं स दर्शयन्

तां स उपपतिम् आशङ्क्य भार्यां स्पर्शे अपि अवर्जयत्

वरं प्रतिक्रियां कांचिद् तत् एतस्याः करोमि अहम्

डुण्डुभेषु प्रहरथ क्रुद्धा यूयम् अहिषु इति

एका सुतं प्रसूय एव तस्य पञ्चत्वम् आययौ

अथ वासवदत्ताया भ्राता गोपालको ऽचिरात्

ततो यथावत् ववृते तस्या वत्स ईश्वरस्य च

गोपालको हि नचिरात् अत्र एव ऐष्यति मद् सुतः

बाल एव विनष्टो अयम् इति बालविनष्टकः

हृष्टो वत्स ईश्वरः चक्रे कौशाम्बी गमने मनः

ददृशुः च अत्र पौराः तम् वत्स राजम् वधू सखम्

अहिना ते प्रिया दष्टा विभिन्नौ च अहि डुण्डुभौ

रसना मदिरा रस एक सक्ता कल वीणा रव रागिणी श्रुतिः च

अथ संमानयामास पट्टबन्ध आदिना स्वयम्

कृत्वा उत्सङ्गे च पप्रच्छ सा तं बालविनष्टकम्

मदिरा मद माधुर्य सूत्र पातम् इव अकरोत्

आगतस्य क्षणात् तस्य दर्शयामास दर्पणम्

ततः स बालो अवादीत् ताम् तर्हि आयातस्य मद् पितुः

निज उत्सवे वत्स राजः गोपालक पुलिन्दकौ

तथा च राज लोकम् तौ रञ्जयामासतुः यथा

तत् श्रुत्वा प्रणता सा तं बभाषे शपथ उत्तरम्

मेने कृतार्थम् आत्मानम् स्व जनेन समागतम्

तत् श्रुत्वा विगत आशङ्कः ताम् अकारण दूषिताम्

एतां क्षीण _ ब्रह्मन् स्व आयुषः ऽर्धेन जीवय

वस्त्र अङ्गराग आभरणैः ग्रामैः च स वसन्तकौ

स सांकृत्यायनीं नाम शरणं शिश्रिये नृपः

स्थूलकेशो ऽपि तां तस्मै प्रतिशुश्राव कन्यकाम्

सु संमोहन वायव्य वारुण अस्त्रैः निरन्तरैः

अनुराग आगतैः विन्ध्य प्राग्भारैः इव जङ्गमैः

राज्ञा कष्टे नियुक्तौ स्वो लोक चित्तम् हि दुर्ग्रहम्

इति इमम् वत्स राजाय संदेशम् अवधाय सः

स्व पुरीम् प्रति राज इन्द्रः प्रातर् एव अपरे ऽहनि

प्रचुकोप च बद्ध्वा च सा निनाय वसन्तकम्
लेभे सुभग साम्राज्यम् अभिषिक्तः तद् अश्रुभिः

इति ताम् अपराम् पत्नीं रुद्रशर्मा अथ सो ऽभ्यधात्
अभिघारयति

अनु ह एके संयन्ति पशव इडा इति वदन्तः

पश्चात् परिवापम्

तच् छ्रुत्वा प्रतिप्रस्थाता मैत्रावरुणस्य प्रतिनिर्ग्राह्यं गृह्णाति द्रोणकलशात् परिप्लुना पात्रेण आदित्य स्थाल्याः औपशये पात्र उपयाम गृहीतः ऽस्य् ऋत सद् असि चक्षुष्पाभ्यां त्वा क्रतु पाभ्याम् अस्य यज्ञस्य ध्रुवस्य अध्यक्षाभ्याम् गृह्णामि इति

अथ उपभृति स्विष्टकृते सर्वेषां सकृत् सकृद् उत्तर अर्धात् अवद्यति

तं प्रतिप्रस्थाता आदित्य स्थाल्याम् अवनयति विश्वेभ्यस् त्वा देवेभ्य इति

वषट्कृत उत्तर अर्ध पूर्व अर्धे ऽतिहाय पूर्वा आहुतीर् जुहोति

द्विर् अभिघारयति

उभयोर् अर्धम् अध्वर्युः प्रतिप्रस्थातुः पात्रे ऽवनयति

उपनिष्क्रान्तस्य एव अध्वर्युः ग्रहाव् आदत्ते

तत् श्रुत्वा प्रतिप्रस्थाता ऐन्द्र वायवस्य प्रतिनिर्ग्राह्यं गृह्णाति द्रोणकलशात् परिप्लुना पात्रेण आदित्य स्थाल्याः औपशये पात्र उपयाम गृहीतः ऽसि वाक्षसद् असि वाच् पाभ्याम् त्वा क्रतु पाभ्याम् अस्य यज्ञस्य ध्रुवस्य अध्यक्षाभ्याम् गृह्णामि इति

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह प्रातः प्रातःसावस्य इन्द्राय पुरोडाशान् प्रस्थितान् प्रेष्य इति

स आज्य स्थाल्याः स्रुवेण उपहत्य ऐन्द्र वायवम् आदाय आघारम् आघारयत्य् अध्वरो यज्ञो ऽयम् अस्तु देवा ओषधीभ्यः पशवे नो जनाय विश्वस्मै भूताय अध्वरः ऽसि स पिन्वस्व घृतवद् देव सोम स्वाहा इति

हुत्वा वाचयति यो नो मित्रावरुणाव् अभिदासति भ्रातृव्य उत्पिपीते शुभस्पती इदम् अहं तम् अधरं पादयामि यथा इन्द्र अहम् उत्तमश् चेतयानि इति

उभयोर् अर्धम् अध्वर्युः प्रतिप्रस्थातुः पात्रे ऽवनयति

अथ एनानि सम्परिगृह्य पूर्वया द्वारा उपनिर्हृत्य उत्तरेण सदः परीत्य उत्तरेण आग्नीध्रीयम् धिष्णियं पर्याहृत्य अन्तर्वेदि आसादयति

ग्रहाव् आदाय उपनिष्क्रामति

आश्राव्य आह अग्नये प्रेष्य इति

ऐन्द्र वायवम् आदाय आघारम् आघारयेद् इति

हुत्वा वाचयति यो नो ऽश्विनाव् अभिदासति भ्रातृव्य उत्पिपीते शुभस्पती इदम् अहं तम् अधरं पादयामि यथा इन्द्र अहम् उत्तमश् चेतयानि इति

द्विर् आमिक्षायाः

अथ एषः आग्नीध्रो जघनेन गार्हपत्यम् उपविश्य पात्र्यां पञ्चधा उपस्तृणीते

अथ अध्वर्युः प्रदक्षिणम् आवृत्य प्रत्यङ्ङ् आद्रुत्य होत्रे पात्रं प्रदाय प्राङ् आयन्न् आह अश्विभ्याम् अनुब्रूहि इति

अथ वै भवति

द्विर् धानानाम्

अथ जुहू उपभृतोः उपस्तृणान आह प्रातः प्रातःसावस्य इन्द्राय पुरोडाशानाम् अवदीयमानानाम् अनुब्रूहि इति

न प्रत्यनक्ति

अथ प्राङ् आयन्न् आह वायव इन्द्र वायुभ्याम् अनुब्रूहि इति

द्विः पुरोडाशस्य अवद्यति

वषट्कृते ऽध्वर्युः पूर्वो जुहोति

प्रत्यनक्ति

वषट्कृते सह उभौ जुहुतः

उत्तरतस् तिष्ठते प्रतिप्रस्थात्रे प्रतिनिर्ग्राह्यं प्रयच्छति

आमिक्षाम् उत्तरतः

सम्प्रसृप्तान् विदित्वा अध्वर्युः सवनीयान् पुरोडाशान् याचति

उपनिष्क्रान्तस्य एव अध्वर्युः ग्रहाव् आदत्ते

द्वितीयं वषट्कृते सह उभौ जुहुतः

हुत्वा वाचयति यो न इन्द्र वायू अभिदासति भ्रातृव्य उत्पिपीते शुभस्पती इदम् अहं तम् अधरं पादयामि यथा इन्द्र अहम् उत्तमश् चेतयानि इति

अथ उदङ् अत्याक्रम्य यथायतनं स्रुचौ सादयित्वा पात्र्याम् इडां समवधाय प्रतीचः पुरोडाशान् प्रहिणोति

अथ आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् अश्विभ्यां प्रेष्य इति

मध्यतः पुरोडाशम् उपस्तीर्ण अभिघारितम् उद्वासयति

उपनिष्क्रान्तस्य एव अध्वर्युः ग्रहाव् आदत्ते

द्विः करम्भस्य

अथ आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु श्रौषण् मित्रावरुणाभ्यां प्रेष्य इति

अथ प्रतिप्रस्थाता अध्वर्योः पात्रे ग्रहस्य संस्रावम् अवनयति

अथ समावपमान आह अग्नये अनुब्रूहि इति

दक्षिणतः करम्भम्

उत्तरतस् तिष्ठते प्रतिप्रस्थात्रे प्रतिनिर्ग्राह्यं प्रयच्छति
तच् छ्रुत्वा प्रतिप्रस्थाता आश्विनस्य प्रतिनिर्ग्राह्यं गृह्णाति द्रोणकलशात् परिप्लुना पात्रेण आदित्य स्थाल्याः औपशये पात्र उपयाम गृहीतः ऽसि श्रुत सद् असि श्रोत्र पाभ्याम् त्वा क्रतु पाभ्याम् अस्य यज्ञस्य ध्रुवस्य अध्यक्षाभ्याम् गृह्णामि इति

ग्रहाव् आदाय उपनिष्क्रामति
भवश् च पृश्निबाहुश् च शर्व सेनाम् अमूं हतम्

अयं लोको जालम् आसीच् छक्रस्य महतो महान्

अमुष्या हन्तु सेनाया इदं कूटं सहस्रशः

श्रमस् तन्द्रीश् च मोहश् च तैर् अमून् अभिदधामि सर्वान्

द्यावापृथिवी पक्षसी ऋतवो ऽभीशवो ऽन्तर्देशाः किंकरा वाक् परिरथ्यम्

इन्द्रः सव्यष्ठाश् चन्द्रमाः सारथिः

मा ज्ञातारं मा प्रतिष्ठां विदन्त मिथो विघ्नाना उपयन्तु मृत्युम्

तेन शतं सहस्रम् अयुतं न्यर्बुदं जघान शक्रो दस्यूनाम् अभिधाय सेनया

नील लोहितेन अमून् अभ्यवतनोमि

तेन अहम् इन्द्रजालेन अमून् तमसा अभिदधामि सर्वान्

दिशश् चतस्रो ऽश्वतर्यो देव रथस्य पुरोडाशाः शफा अन्तरिक्षम् उद्धिः

संवत्सरो रथः परिवत्सरो रथोपस्थो विराड् ईषा अग्निः रथ मुखम्

धूमम् अग्निम् परादृश्य अमित्राः हृत्स्व् आदधतां भयम्

बृहस्पति प्रणुत्तानाम् मा अमीषाम् मोचि कश्चन

तेन शत्रून् अभि सर्वान् न्युब्ज यथा न मुच्यातै कतमश् चन एषाम्

परःसहस्रा हन्यन्तां एनान् मत्यं भवस्य

अवपद्यन्ताम् एषाम् आयुधानि मा शकन् प्रतिधाम् इषुम्

इमे जयन्तु परा अमी जयन्तां स्वाहा एभ्यः दुराहा अमीभ्यः

विश्वे देवाः उपरिष्टाद् उब्जन्तो यन्त्व् ओजसा

तेन अभिधाय दस्यूनां शक्रः सेनाम् अपावपत्

अथ एषाम् बहु बिभ्यताम् इषवः घ्नन्तु मर्मणि

पराजिताः प्रत्रसत अमित्राः नुत्ता धावत ब्रह्मणा

दृष्टान् अदृष्टान् इष्णामि यथा सेनाम् अमूं हनन्

द्वि पाद् चतुष्पाद् इष्णामि यथा सेनाम् अमूं हनन्

संक्रोशताम् एनान् द्यावापृथिवी सम् अन्तरिक्षं सह देवताभिः

घर्मः समिद्धो अग्निना अयम् होमः सहस्रहः

मृत्योर् ये अघला दूतास् तेभ्य एनान् प्रतिनयामि बद्ध्वा

इन्द्रश् च अक्षु जालाभ्याम् शर्व सेनाम् अमूं हतम्

परुषान् अमून् परुष आह्वः कृणोतु हन्त्व् एनान् वधको वधैः

नयता अमून् मृत्यु दूताः यम दूताः अपोम्भत

इन्द्रो मन्थतु मन्थिता शक्रः शूरः पुरंदरः

ताजत् भङ्गः इव भजन्तां हन्त्व् एनान् वधको वधैः

पूति रज्जुः उपध्मानी पूतिं सेनां कृणोत्व् अमूम्

साध्या एकं जाल दण्डम् उद्यत्य यन्त्य् ओजसा

मृत्योर् ओषम् आपद्यन्तां क्षुधं सेदिं वधम् भयम्

अन्तरिक्षं जालम् आसीज् जाल दण्डाः दिशो महीः

बृहत् ते जालं बृहत इन्द्र शूर सहस्र अर्घस्य शत वीर्यस्य

गन्धर्व अप्सरसः सर्पान् देवान् पुण्यजनान् पितॄन्
किं लौक्यम् इति

तस्मा उत्थाय स्वयम् एव विष्टरं निदधौ

ब्रह्मचर्यम् इति

स ह उवाच

किं लौक्यम् इति

नमो वां भगवन्तौ कौ नु भगवन्ताव् इति

तच् चतुर्धा वेदेषु व्युह्य द्वादश वर्षम् ब्रह्मचर्यं द्वादश वर्षाणि अवर अर्धम्

अप्य् अपकीर्तितम् आचार्यो ब्रह्मचारी इति एक आहुर् आकाशम् अधिदैवतम्

अपि स्नायंश् चरेद् यथाशक्त्य् अपरम्

तस्मा सहस्रं ददौ

जनमेजयो ह वै पारीक्षितो मृगयां चरिष्यन् हंसाभ्याम् असिष्यन्न् उपावतस्थ इति

ताव् ऊचतुर् दक्षिणाग्निश् च आहवनीयः च इति

ब्रह्मचर्यम् एव इति

ब्रह्मचर्यम् इति

तम् उपसंगृह्य पप्रच्छ अधीहि भो किं पुण्यम् इति

अथ खलु दन्तावलो धौम्रो यावति तावति काले पारीक्षितं जनमेजयम् अभ्याजगाम

अपि च एक उपारामात् देवा आरामम् उपसंक्रामन्ति इति

तत् को वेद इति

अपि किल देवा न रमन्ते न हि देवा न रमन्ते

दन्तावलो धौम्रः

ब्रह्मचर्यम् एव इति

स ह उवाच नमो वां भगवन्तौ इति

इह उपारामम् इति
तेन अयजन्त

स्वर्गो वै लोकः पृष्ठानि

श्रियम् एव तद् वर्ष्म पृष्ठान्य् अभ्यारोहति

तम् आहरन्

पृष्ठ्येन षडहेन यन्ति

त एतं षष् रात्रम् यज्ञम् अपश्यन्

अथ एते षष् रात्राः

तेषां सरस्वत्या उपमज्जने दीक्षा

श्रीर् वै वर्ष्म पृष्ठानि

मरुतो वा अकामयन्त ओजिष्ठाः बलिष्ठा भूयिष्ठा वीर्यवत्तमा देवानां स्याम जयेम स्वर्गं लोकम् इति

ओजिष्ठो बलिष्ठो भूयिष्ठो वीर्यवत्तमः स्वानां भवति जयति स्वर्गं लोकं य एवं वेद

ततो वै त ओजिष्ठा बलिष्ठा भूयिष्ठा वीर्यवत्तमा देवानाम् आसन्न् अजयन् स्वर्गं लोकम्

स्वर्गम् एव तल् लोकं रोहन्तो यन्ति

ओजसा एव तद् वीर्येण यन्ति

ओजो वै वीर्यं पृष्ठानि
दस्रौ सुत त्वात् संजातौ नासत्यौ नासिका अग्रतस्

त्रिशूलं च अपि रुद्रस्य वज्रम् इन्द्रस्य च अधिकम्

स्त्रीत्वम् आप विशन्न् एव वडबा त्वम् हयः तदा

पितॄणां च आधिपत्यम् च धर्म अधर्मस्य च अनघैः

इयं सायन्तनी वेला विहारस्य इह वर्तते

यमुना तपती च एव पुनर् नद्यौ बभूवतुः

सर्व भोग मये गेहे यथा इन्द्र भवने तथा

अ निवार्या भवस्य अपि का कथा अन्येषु जन्तुषु

विशिष्ट आकारवान् दण्डी स कमण्डलु पुस्तकः

मौर्ख्यात् कस्य न दुःखं स्यात् अथवा कर्म संततिः

पृथक् चकार तद् तेजः चक्रम् विष्णोर् अकल्पयत्

अश्व रूपेण महता तेजसा च समावृतः

जनयामास तस्यां तु पुत्रं च मनु रूपिणम्

तस्मात् मदीयम् भवनं प्रवेष्टुं न त्वम् अर्हसि

छायायां जनयामास संज्ञा इयम् इति भास्करः

तद् रेतसः ततो जाताव् अश्विनाव् इति निश्चितम्

आत्मानं त्वां च भर्तारं कुलं च वद मे ऽनघ

नारीम् उत्पादयामास स्व शरीरात् अ निन्दिताम्

कामयामास काम आर्तः मुख एव दिवाकरः

विष्टिः घोर _ तद्वत् काल त्वेन व्यवस्थिता

भ्रमन्ती च वने तस्मिंश् चिन्तयामास भामिनी

एवं स लोकपाल त्वम् अगमत् शूलपाणिनः

कल्पद्रुम लता आकीर्णम् नाम्ना शरवणं महत्

पुरतः संस्थितां दृष्ट्वा संज्ञा तां प्रत्यभाषत

देवः अपि आह यमं भूयः किं करोमि महामते

श्याम गौरेण वर्णेन हंस वारण गामिनी

तस्मात् च धर्म काम अर्थी चित्रेषु आयतनेषु च

पादः अयम् एकः भविता पूय शोणित विस्रवः

कस्य भर्तुः अहम् दत्ता कियत् वत्स्यामि भू तले

इला इति सा अभवत् नारी पीन उन्नत घन स्तना

तथा इति उक्त्वा तु सा देवम् अगमत् क्वापि सुव्रता

रेमे च सा तेन समम् अतिकालम् इला ततः

एवम् उक्तः तपः तेपे यमः तीव्रम् महा यशाः

अथ दिग्जय सिद्धि अर्थम् इलः प्रायात् महीम् इमाम्

बहिर् वनस्य अन्तरितः किल पादप मण्डले

मनोर् वैवस्वतस्य आसन् दश पुत्रा महा बलाः

सूत उवाच

कृत्वा उपलेपनम् पुष्पैर् अलंकुरु गृहं मम

वरं प्रादात् महादेवः संतुष्टः शूलभृत् तदा

छाया स्व पुत्रे ऽभ्यधिकं स्नेहं चक्रे मनौ तथा

तम् उवाच ततस् त्वष्टा सान्त्व पूर्वम् द्विजोत्तमाः

शशाप च यमं छाया सक्षतः कृमि संयुतः

बुधः प्रोवाच तां तन्वीम् इला त्वं वरवर्णिनी

इला रूप समाक्षिप्त मनसा वरवर्णिनी

ततः स भगवान् गत्वा भूर्लोकम् अमर अधिपः

कार्मुक भ्रू युग उपेता तनु ताम्र नख अङ्कुरा

वव्रे स लोकपाल त्वम् पितृ लोके नृपालयम्

रूपं च अप्रतिमम् चक्रे त्वष्टा पद्भ्याम् ऋते महत्

तेजस्विनः कुले जातः पिता मे ब्राह्मण अधिपः

ततस् तेजस् मयम् रूपम् अ सहन्ती विवस्वतः

रमते यत्र देवेशः शम्भुः सोम अर्ध शेखरः

अपत्यानि मदीयानि मातृ स्नेहेन पालय

यमः च यमुना च एव यमलौ तु बभूवतुः

वेणु दण्ड कृत अनेक पवित्रक गण त्रिकः

जगाम उपवनम् शम्भोर् अश्व आकृष्टः प्रतापवान्

गोकर्ण तीर्थे वैराग्यात् फल पत्त्र अनिल अशनः

पुंनाम सत्त्वं यत् किंचिद् आगमिष्यति ते वने

इयं विहार वेला ते ह्य् अतिक्रामति साम्प्रतम्

को मे पिता अथवा भ्राता का मे माता भवेत् इह

मूल उन्नत आयत भुजा नील कुञ्चित मूर्धजा

पूर्ण इन्दु वदना तन्वी विलास उल्लासित ईक्षणा

पृषध्रः च अथ नाभागः सर्वे ते दिव्य मानुषाः

रैवतस्य सुता राज्ञी रेवतं सुषुवे सुतम्

न क्वचिद् कारयेत् पादौ देवदेवस्य धीमतः

स सम्भ्रमम् अकस्मात् तां स उपालम्भम् इव अवदत्

विवस्वन्त् अथ तत् ज्ञात्वा संज्ञायाः कर्म चेष्टितम्

संज्ञा च मनसा क्षोभम् अगमत् भय विह्वला

वडबा रूपम् आस्थाय मद् सकाशम् इह आगता

शनिः तपस् बलात् आप ग्रह साम्यम् ततः पुनः

सवर्ण त्वात् च सावर्णिः मनोः वैवस्वतस्य च

अर्चासु अपि ततः पादौ न कश्चिद् कारयेत् क्वचित्

ऋषय ऊचुः

आदित्य वंशम् अखिलम् वद सूत यथाक्रमम्

क्लेदं च रुधिरं च एव वत्सैः अयम् अपनेष्यति

जगाम तपसे भूयः स महेन्द्र वन आलयम्

कृकवाकुः मया दत्तो यः कृमीन् भक्षयिष्यति
अपनेष्यामि ते तेजो यन्त्रे कृत्वा दिवाकर

प्रायो न माता सा नः शापेन अहम् यतो हतः

तस्मात् प्रसादम् कुरु मे यदि अनुग्रह भाज् अहम्

दैत्य दानव संहर्तुः सहस्र किरण आत्मकम्

तव अ सहन्ती भगवन् महः तीव्रम् तमस् नुदम्

त्यक्त्वा अग्निहोत्र शुश्रूषाम् क्व गता मन्दिरात् मम

यस्माद् अविज्ञाततया मद् सकाशम् इह आगता

कुष्ठ रोगम् अवाप्नोति लोके अस्मिन् दुःख संयुतः

यः करोति स पापिष्ठां गतिम् आप्नोति निन्दिताम्

एहि एहि पृथु सुश्रोणि संभ्रान्ता केन हेतुना

निवारिता मया सा नु त्वया च एव दिवाकर

इक्ष्वाकुः कुशनाभः च अरिष्टो धृष्ट एव च

बाल भावात् मया किंचिद् उद्यतश् चरणः सकृत्

प्रभा प्रभातं सुषुवे त्वाष्ट्री संज्ञा तथा मनुम्

अभिषिच्य मनुः पुत्रम् इलं ज्येष्ठं स धार्मिकः

ज्ञात्वा चिरात् च तं देवं संतोषम् अगमत् परम्

ततः शनिं च तपतीं विष्टिं च एव क्रमेण तु

तनु लोमा सु दशना मृदु गम्भीर भाषिणी

तस्य पत्नी त्रयम् तद्वत् संज्ञा राज्ञी प्रभा तथा

वने तस्मिन् आजुहाव स ताम् इलाम्

तथा इति उक्तः स रविणा भ्रमौ कृत्वा दिवाकरम्

रूपं तव करिष्यामि लोक आनन्द करम् प्रभो

नरिष्यन्तः करूषः च शर्यातिः च महा बलाः

उन्नत श्रोणि जघना पद्म पत्त्र आयत ईक्षणा

विमानेन अगमत् स्वर्गम् पत्या सह मुदा अन्विता

अज्ञात समयः राजा इलः शरवणे पुरा

त्वष्टुः समीपम् अगमत् आचचक्षे च रोषवान्

निष्कारणम् अहम् शप्तो मात्रा देव स कोपया

उमया समयः तत्र पुरा शरवणे कृतः

आराधयत् महादेवम् यावत् वर्ष अयुत अयुतम्

स्तम्भ समायुक्तम् दिव्य माया विनिर्मितम्

त्वाष्ट्री स्वरूप रूपेण नाम्ना छाया इति भामिनी

कामयामास देवः अपि संज्ञा इयम् इति च आदरात्

अहं च कामुको नाम बहु विद्यः बुधः स्मृतः

पूर्वो मनुः तु चक्षाम न यमः क्रोध मूर्छितः