tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
वषट्कृते जुहोति

स यथा एनम् होता प्रत्याह तच् श्रुत्वा आसन्नम् सौम्यम् आगच्छति

न प्रत्यनक्ति

अत्र सप्तहोतारं व्याचष्टे

पूर्वया द्वारा हविर्धानं प्रपाद्य यजमानं ध्रुवम् उपस्थापयति भूतम् असि भूते मा धा मुखम् असि मुखं भूयासम् इति

बर्हिषी अन्तर्धाय घृतेन श्रीणात्य् अहं परस्ताद् अहम् अवस्ताद् अहं ज्योतिषा वि तमो ववार

राज्ञा सोमेन तद् वयम् अस्मासु धारयामसि इति

तच् छ्रुत्वा प्रतिप्रस्थाता उपांशु पात्रेण पात्नीवतम् आग्रयणाद् ग्रहं गृह्णात्य् उपयाम गृहीतः ऽसि बृहस्पति सुतस्य त इन्दो इन्द्रियावतः पत्नीवन्तं ग्रहं गृह्णाम्य् अग्ना३इ पत्नीवा३ इति

मन एव आत्मन् दाधार न गत मनाः भवति इति ब्राह्मणम्

नग्नं कृत्वा ऊरुम् उपप्रवर्तयति

अथ एनम् वैष्णव्या ऋचा स्रुव आहुत्या अभिजुहोति विष्णो त्वं नो अन्तम इति

न उ त्व् एव संभक्षयतः

तस्मिन् भूय आज्यम् आनीय अवेक्षते यन् मे मनः परागतं यद् वा मे अपरागतम्

अपोद्धृत्य बर्हिषी न सादयति इति ब्राह्मणम्

अथ एनम् उद्गातृभ्यो हरन्ति

वषट्कृते दक्षिण अर्ध पूर्व अर्धे प्राचीनावीती सौम्यं जुहोति

तस्मिंस् तच् चेष्टन्ति यत् ते विदुः

अथ अपः उपस्पृश्य बर्हिषी आदाय वाचंयमः प्रत्यङ् द्रुत्वा स्तोत्रम् उपाकरोति

अथ होतारं विपृच्छति परियक्ष्यसि सौम्या३ं न परियक्ष्यसी३ इति

तस्मिन्न् आज्यम् आनीय अवेक्षते

यथोपपादम् इतरान्

अथ आह अग्नीध् नेष्टुर् उपस्थम् आसीद नेष्टः पत्नीम् उदानय उद्गात्रा संख्याप्य अपः उपप्रवर्तयताद् ऊरुणा उपप्रवर्तयतात् नग्नं कृत्वा ऊरुम् उपप्रवर्तयतात् होतुः चमसम् अनून्नयध्वम् उन्नेतः सर्वश एव राजानम् उन्नय मा अतिरीरिचः प्रतिप्रस्थातर् होतृ चमसे ध्रुवाय अवकाशम् कुरुताद् एहि यजमान इति

अभिघारयति

आत्मानम् एव पवयन्ते

सर्वश एव राजानं समुन्नीय उत्तरवेद्याम् संसादयन्ति

यद्य् उ वै होता आग्नावैष्णव्या ऋचा परियजति सम्पन्नम् इति न आद्रियेत

प्रस्तुते साम्नि नेष्टा पत्नीम् उद्गात्रा संख्याप्य वाचयति विश्वस्य ते विश्वावतो वृष्णियावतस् तव अग्ने वामीर् अनु संदृशि विश्वा रेतांसि धिषीय अगन् देवान् यज्ञो नि देवीर् देवेभ्यो यज्ञम् अशिषन्न् अस्मिन्त् सुन्वति यजमान आशिषः स्वाहाकृताः समुद्रेष्ठा गन्धर्वम् आतिष्ठत अनु वातस्य पत्मन्न् इड ईडिता इति

अथ स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा अत्याक्रम्य आश्राव्य आह घृतस्य यज इति

अथ प्राङ् आयन्न् आह प्रतिप्रस्थातर् उपांशु पात्रेण पात्नीवतम् आग्रयणाद् ग्रहं गृहीत्वा उपास्व मा सीषद इति

यद् अन्तरिक्षं तद् उ मे पिता अभूत् अहं सूर्यम् उभयतो ददर्श अहम् भूयासम् उत्तमः समानानाम् इति

य आत्मानं न परिपश्येद् इत असुः स्यात्

पूर्व अर्धात् अवदाय अपर अर्धात् अवद्यति

पवित्रं वै सौम्यः

स यद्य् अस्मिन्न् आग्नीध्र उपहवम् इच्छत उप एव एनम् ह्वयते
शुकेषु ते हरिमाणम् रोपणाकासु दध्मसि

अथ उ हारिद्रवेषु ते हरिमाणम् निदध्मसि

अनु सूर्यम् उद् अयताम् हृद्द्योतः हरिमा च ते

गोः रोहितस्य वर्णेन तेन त्वा परिदध्मसि

परि त्वा रोहितैः वर्णैः दीर्घ आयु त्वाय दध्मसि यथा अयम् अरपाः असत् अथ उ अ हरितः भुवत्

याः रोहिणीः देवत्याः गावः याः उत रोहिणीः रूपम् रूपम् वयः वयः ताभिः त्वा परिदध्मसि
ॐ ह्रीं शेष भट्टारक पादुकाम् पूजयामि नमः

ऐं श्रीं फ्रैं क्षैं आधार शक्ति पादुकाम् पूजयामि नमः

सूत उवाच

ऐं क्रीं श्रीं स्फें क्षैं अनन्तशक्ति पादुकाम् पूजयामि नमः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे आसनपूजानिरूपणं नाम पञ्चविंशो ऽध्यायः

एवं मन्त्रमहेश्वर सिद्धविद्या आत्मकः पर अमृत अर्णवः सर्वभूतो दिश् समस्त षष् अङ्गः सदाशिव अर्णव पयस् पूर्ण उदधि पक्ष श्रीमान् आस्पद आत्मकः

ॐ ह्रीं श्रीं अनन्त आख्यम् आसनं पद्मासनं पूजयामि नमः

ह्रीं श्रीं निवृत्ति आदि कला पृथिवी आदि तत्त्वम् अनन्त आदि भुवनम् ओंकार आदि वर्णम्

ॐ ह्रीं हुं हाटकेश्वर देव पादुकाम् पूजयामि नमः

हकार आदि नव आत्मक पदः सद्यस् दाता आदि मन्त्रः ह्रां हृदय आदि अङ्गः
अष्टाचत्वारिंशत् अक्षरा जगती

ह षोडश शतम् वर्षाणि जीवति न एनम् प्राणः साम्य् आयुषो जहाति य एवं वेद

गायत्रम् प्रातस्सवनम्

चतुर्विंशति अक्षरा गायत्री

प्राणा हि इदम् सर्वं वस्व् आददते

तद् रुद्राणाम्

त्रैष्टुभम् माध्यन्दिनं सवनम्

तद् आदित्यानाम्

स यद्य् एनम् एतस्मिन् काल उपतपद् उपद्रवेत् स ब्रूयात् प्राणा रुद्रा इदम् मे माध्यन्दिनं सवनं तृतीयसवनेन अनुसंतनुत इति

अगदो ह एव भवति

पुरुषो वै यज्ञः

अथ यानि चतुश्चत्वारिंशतं वर्षाणि तन् माध्यन्दिनं सवनम्

चतुश्चत्वारिंशत् अक्षरा त्रिष्टुप्

अगदो ह एव भवति

जागतं तृतीयसवनम्

प्राणा वा आदित्याः

अगदो ह एव भवति

प्राणा वै रुद्राः

अथ यान्य् अष्टाचत्वारिंशतं वर्षाणि तत् तृतीयसवनम्

प्राणा हि इदम् सर्वं रोदयन्ति

स ह षोडश शतम् वर्षाणि जिजीव

प्राणा हि इदम् सर्वम् आददते

स यद्य् एनम् एतस्मिन् काल उपतपद् उपद्रवेत् स ब्रूयात् प्राणा आदित्या इदम् मे तृतीयसवनम् आयुषा अनुसंतनुत इति
सर्पा वहन्ति देवेशं यातुधानाः प्रयान्ति च

पुलस्त्यः पुलहः च अत्रिः वसिष्ठः च अङ्गिराः भृगुः

एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च

सूर्यम् आप्याययन्ति एते तेजसा तेजसां निधिम्

भासते वेद विद्वसाम् नीलग्रीवः सनातनः

मेनका सहजन्या च प्रम्लोचा च द्विजोत्तमाः

राक्षस प्रवराः हि एते प्रयान्ति पुरतः क्रमात्

ब्रह्मोपेतः च विप्र इन्द्राः यज्ञोपेतः तथा एव च

धनञ्जयो महापद्मः तथा कर्कोटको द्विजाः

अहर् रात्र व्यवस्थान कारणम् स प्रजापतिः

रथकृत् च रथौजाः च रथचित्रः सुबाहुकः

तोषयन्ति महा देवम् भानुम् आत्मानम् अव्ययम्

सर्पो व्याघ्रः तथा आपः च वातो विद्युद् दिवाकरः

अथ हेतिः प्रहेतिः च पौरुषेयो वधः तथा

स्तुवन्ति देवं विविधैः छन्दोभिः ते यथाक्रमम्

चित्रसेनः तथा ऊर्णायुः धृतराष्ट्रः द्विजोत्तमाः

स रथो ऽधिष्ठितो देवैः आदित्यैः वसुभिः तथा

एलापत्रः शङ्खपालः तथा ऐरावत संज्ञितः

तार्क्ष्यः च अरिष्टनेमिः च रथजित् सत्यजित् तथा

ताण्डवैः विविधैः एनम् वसन्त आदिषु वै क्रमात्

गोपयन्ति इह भूतानि

गायन्ति विविधैः गानैः भानुम् षड्ज आदिभिः क्रमात्

स एष देवो भगवान् परमेष्ठी प्रजापतिः

रथस्वनो ऽथ वरुणः सुषेणः सेनजित् तथा

गन्धर्वैः अप्सरोभिः च

गन्धर्व अप्सरसः च एनम् नृत्य गेयैः उपासते

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे चत्वारिंशो ऽध्यायः

देवदेवस्य कुर्वते अभीशु संग्रहम्

भगः त्वष्टा च विष्णुः च द्वादशा एते दिवाकराः

सूर्यवर्चा द्वादशा एते गन्धर्वा गायतां वराः

भरद्वाजो गौतमः च कश्यपः क्रतुः एव च

एतेषाम् एव देवानां यथावीर्यं यथा तपः

वालखिल्या नयन्ति अस्तम् परिवार्य उदयात् रविम्

यथायोगं यथा सत्त्वम् स एष तपति प्रभुः

विवस्वन्त् अथ पूषा च पर्जन्यः च अंशुः एव च

अन्या च पूर्वचित्तिः स्यात् अन्या च एव तिलोत्तमा

स्थानं तद् विदुः आदित्यम् वेद ज्ञाः वेद विग्रहम्

उग्रसेनो वसुरुचिः अर्वावसुः अथ अपरः

तत्र देवो महादेवो भास्वान् साक्षात् महेश्वरः

कुर्वते अभीषु संग्रहम्

एते सह एव सूर्येण भ्रमन्ति दिवि स अनुगाः

वासुकिः कङ्कनीरः च तक्षकः सर्प पुंगवः

तुम्बुरुः नारदः हाहा _ विश्वावसुः तथा
ऋषिम् आर्षेयं सुधातु दक्षिणम् अ नैमित्तिकम्

पश्चाद् अग्नेः पल्पूलित विहितम् औक्षं वा आनडुहम् वा रोहितं चर्म प्राक् ग्रीवम् उत्तर लोम परिस्तीर्य

सार्ववैदिक इत्य् एके

संभृतेषु साविकेषु संभारेषु ब्राह्मणम् ऋत्विजं वृणीत

दक्षिणं जानु आच्य अपराजिता अभिमुखः प्रह्वो वा मुष्टिना प्रसृतिना अञ्जलिना यस्यां श्रपयिष्यन् स्यात् तया चतुर्थम्

दर्भाव् अ प्रच्छिन्न प्रान्तौ प्रक्षाल्य अनुलोमम् अनुमार्ष्टि

अधः शयीरन्

परिसमुह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य बर्हिर् उद पात्रम् उपसाद्य परिचरणेन आज्यम् परिचर्य

अहनि समाप्तम् इत्य् एके

त्रिरात्र इत्य् एके

यात्रा अर्थम् दातारौ वा दाता केश श्मश्रु रोम नखानि वापयीत

अथ अतस् ओदनसवानाम् उपाचार कल्पम् व्याख्यास्यामः

यद् देवा देव हेडनम् यद् विद्वांसो यद् अ विद्वांसः ऽपमित्यम् अप्रतीत्तम् इत्य् एतैस् त्रिभिः सूक्तैर् अन्वारब्धे दातरि पूर्णहोमं जुहुयात्

कर्तृ दातारौ आ समापनात् कामं न भुञ्जीरन् संतताश् चेत् स्युः

नित्यान् पुरस्ताद्धोमान् हुत्वा आज्यभागौ च

स्नातौ अहत वसनौ सुरभिणौ व्रतवन्तौ कर्मण्याव् उपवसतः

शरावेण चतुर् शरावम् देवस्य त्वा सवितुः प्रसव ऋषिभ्यस् तु आर्षेयेभ्यः त्वा एक ऋषये त्वा जुष्टं निर्वपामि

श्वो भूते यज्ञ उपवीती शान्त्युदकं कृत्वा यज्ञ वास्तु च सम्प्रोक्ष्य ब्रह्मौदनिकम् अग्निं मथित्वा

सवान् दत्त्वा अग्नीन् आदधीत

मास परार्ध्या दीक्षा द्वादश रात्रः वा
अभिजुह्वत् संप्रेष्यति स्तोकेभ्यो अनुब्रूहि इति

ततः पूर्वं परिवप्यं जुहोति स्वाहा देवेभ्य इति

शामित्रे वपां प्रतितपति प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातय इति

आहवनीय आग्नीध्र उल्मुकम् अपिसृजति

यदा शृता श्येनी भवत्य् अथ एनाम् सांनाय्य वत् अभिघार्य तथा उद्वास्य बर्हिषि प्लक्ष शाखायाम् इति प्रतिष्ठापयति सु पिप्पलाः ओषधीः कृधी इति

तत आज्यभागाभ्यां प्रचरति यद्य् आज्यभागौ जुहोति

वषट्कृते जुहोति

एवम् अन्तिमे ऽङ्गारे वपां नितंसयति

स्रुवेण आज्यम् आदाय अभिजुहोति त्वाम् उ ते दधिरे हव्यवाहम् इति

ततः संप्रेष्यति

अन्तरेण चात्वाल उत्करौ अन्तरेण यूपं च आहवनीयम् च वपाम् अत्याहृत्य दक्षिणत उदङ्ङ् आसीनः प्रतिप्रस्थाता आहवनीये वपां श्रपयति

एवम् अध्वर्युर् आहवनीयम् अभिप्रव्रजति

न उपभृतम्
इति

पटोली अर्जुन कूष्माण्ड कदल वज्रकन्दकम्

क्षार ओषधयः यथा

इति एतैः क्षार ओषधि पटु अम्लैः क्षुध् बोधः भवेत् राग बन्धने च भवेतां रागो रञ्जनं बन्धनं पूर्वम् उपवर्णितम्

कुतो हेतोः एतैः पूर्व उक्तैः करण रूपैः स्वेदात्

इति

चणक अम्लम् च सर्वेषाम् एकम् एव प्रशस्यते

अम्लवेतसम् एकम् वा सर्वेषाम् उत्तम उत्तमम्

कैः कृत्वा क्षार ओषधि पटु अम्लैः क्षार ओषधयः अहिमार आदयः पटु सैन्धवम् अम्लम् अम्लवेतस आदि एतैः क्षुध् उत्पत्तिः भवेद् इति अर्थः

स्नुही अर्क करवीरम् च लाङ्गली क्षीरकन्दौ

पक्षच्छेदः रस पक्ष अपकर्तनम् यथा स्थिरो भवति द्रव्य त्वम् गुणवत् त्वम् वा गगनम् अभ्रकम् विना न भवति इति अर्थः

अम्लवेतस जम्बीरम् लकुचं बीजपूरकम्

पञ्चाम्ल संयुतः वा स्यात् अम्लवर्गः प्रकीर्तितः

औषधि क्षार नामा असौ गणः तु परिकीर्तितः

करीरं चित्रकं शिग्रुं वरुणं वेतसं वटम्

अन्तर् धूमेन सर्वान् च देवदालीं दहेत् तथा

चाङ्गेरी चणक अम्लम् च नारङ्गं तित्तिडी तथा

अहिमारम् अपामार्गे तण्डुलीयक संयुतम्
स याति ब्रह्म लोकम् तु रुद्र जाप्यम् अनुत्तमम्

धुन्धुमूकः पुरा आसक्तः भार्यया सह मोहितः

ऋषी तम् ऊचतुः विप्राः धुन्धुमूकं मिथस् तदा

अष्ट अक्षरः द्विजश्रेष्ठा नमो नारायणैः इति च

मातुः पितुः तथा अरिष्टम् स संजातः तथा आत्मनः

दुःखितो धुन्धुमूको ऽसौ दृष्ट्वा पुत्रम् अवस्थितम्

जातकर्म आदिकम् कृत्वा विधिवत् स्वयम् एव च

मेघवाहन कल्पे वै ब्रह्मणः परमात्मनः

गत्वा असौ धौन्धुमूकः च येन केन अपि लीलया

माध्वी पीता तया सार्धं तेन राग विवृद्धये

कृत उद्वाहः तदा गत्वा गुरु शुश्रूषणे रतः

अमावास्याम् अहनि एव मुहूर्ते रुद्र दैवते

तथा चचार दुर्बुद्धिः त्यक्त्वा धर्म गतिम् पराम्

प्राहुः नमः शिवाय इति नमस् ते शङ्कराय च

भार्या च तस्य दुर्बुद्धेः श्यालाः ते च अपि सुव्रताः

रुद्रे मुहूर्ते मन्देन वीक्षिते मुनि सत्तमाः

पुरा कश्चिद् द्विजः शक्तो धुन्धुमूक इति श्रुतः

अध्यापयामास च तं विधिना एव द्विजोत्तमाः

विज्ञाप्य शितिकण्ठाय तपः चक्रे अम्बुज ईक्षणः

लब्धवन् परमेशानात् शंकरात् परमात्मनः

निहता सा च पापेन वृषली गत मङ्गला

सप्त अक्षरः ऽयं रुद्रस्य प्रधानपुरुषस्य वै

शङ्करं देवदेवेशं मयस्करम् अज उद्भवम्

लब्ध्वा पञ्चाक्षरं च एव षडक्षरम् अनुत्तमम्

तथा शिवतराय इति दिव्यः पञ्च अक्षरः शुभः

अनेन एव मुनि श्रेष्ठाः धौन्धुमूकेन दुर्मदात्

अन्तर्वत्नी तदा भार्या मुक्ता तेन यथासुखम्

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे अष्टमो ऽध्यायः

लब्ध्वा पाशुपतं तत् वै पुरा देवान् महेश्वरात्

जप्त्वा मुच्येत वै विप्रो ब्रह्महत्या आदिभिः क्षणात्

शिवं च शङ्करं रुद्रं देवदेवम् उमापतिम्

शक्ति बीज समायुक्तम् स याति परमां गतिम्

दृष्ट्वा तु तं मुनि श्रेष्ठम् रुद्र जाप्य परायणम्

आसीत् तृतीये त्रेतायाम् आवर्ते च मनोः प्रभोः

मित्रावरुण नाम्नौ दुष्पुत्र इति सत्तमौ

तेन अधीतम् यथान्यायं धौन्धुमूकेन सुव्रताः

भवेत् कोटि गुणम् पुण्यं न अत्र कार्या विचारणा

पुनः पञ्चाक्षरं च एव जप्त्वा लक्षं पृथक् पृथक्

मेघो भूत्वा महादेवं कृत्तिवाससम् ईश्वरम्

तस्मिन् कल्पे मुनेः शापाद् धुन्धुमूक समुद्भवः

तस्मात् जपेत् ध्याः नित्यं प्राक् उक्तेन विधानतः

ततस् तस्याः तदा तस्य भ्रातृभिः निहतः पिता

बहु मानेन वै रुद्रं देवदेवो जनार्दनः

खिन्नो अति भारात् रुद्रस्य निःश्वास उच्छ्वास वर्जितः

राज्ञा क्षणात् अहो नष्टं कुलं तस्याः च तस्य च

भुक्त्वा अन्याम् वृषलीं दृष्ट्वा स्व भार्या वत् दिवानिशम्

द्वादश अक्षर मन्त्रः च परमः परमात्मनः

एक शय्या आसन गतः धौन्धुमूको द्विज अधमः

ब्रह्मा च भगवन्त् विष्णुः सर्वे देवाः स वासवाः

गाणपत्यम् अनुप्राप्य रुद्रस्य दयितो ऽभवत्

मयस्कराय रुद्राय तथा शिवतराय च

मन्त्रैः एतैः द्विजश्रेष्ठाः मुनयः च यजन्ति तम्

केन अपि कारणेन एव ताम् उद्दिश्य द्विजोत्तमाः

ताभिर् विमानम् आरुह्य देवैः स इन्द्रैः अभिष्टुतः

कालधर्मं गतः कल्पे पूजितः च यमेन वै

तस्माद् अष्ट अक्षरान् मन्त्रात् तथा वै द्वादश अक्षरात्

पत्नी च सुभगा जाता सु स्मिता च पतिव्रता

यः पठेत् शृणुयात् वा अपि श्रावयेत् वा द्विजोत्तमान्

तस्यां वै स्थापितो गर्भः काम आसक्तेन चेतसा
तेन एनम् प्रायुवन्

स य एव एनम् उपवदति स आर्तिम् ऋच्छति

ते ऽभ्यपश्यन्त् स तपो वा अभूद् इति

एष उ ह वाव सरसः

तस्मात् तप्यमानस्य भूयसी कीर्तिर् भवति भूयो यशः

तस्माद् एते श्रेष्ठा देवानाम्

प्रजापतिर् वा इदं त्रयेण वेदेन अजयत् यद् अस्य इदम् जितं तत्

इमम् उ वै त्रयं वेदम् मरीमृशित्वा तस्मिन्न् एतद् एव अक्षरम् अ पीडितम् अविन्दन्न् ॐ इति यद् एतत्

स इमं त्रयं वेदम् अपीﾱअयत्

तस्य पीﾱअयन्न् एकम् एव अक्षरम् न अशक्नोत् पीﾱअयितुम् ॐ इति यद् एतत्

ते ऽनेन च तपसा आपीनेन च वेदेन ताम् उ एव जितिम् अजयन् याम् प्रजापतिर् अजयत्

स ऐक्षत इत्थम् चेद् वा अन्ये देवा अनेन वेदेन यक्ष्यन्त इमां वाव ते जितिं जेष्यन्ति या इयम् मम

स य एतद् एवं वेद एवम् एव आपीनेन वेदेन यजते

तं द्रवन्तं चत्वारो देवानाम् अन्वपश्यन्न् इन्द्रश् चन्द्रो रुद्रस् समुद्रः

स यो ऽयं रस आसीत् तद् एव तपो ऽभवत्

त इमं रसं देवा अन्वैक्षन्त

सरसा ह वा एवंविदस् त्रयी विद्या भवति

एष उ ह वाव सरसः

तेषां तप्यमानानाम् आप्यायत वेदः

यदा उ याजयत्य् एवम् एव आपीनेन वेदेन याजयति

त एते सर्व एव प्रजापति मात्राः अया३म् अया३म् इति

एते ह्य् एनम् अन्वपश्यन्

ते ऽभ्यतप्यन्त

यथा मधुना लाजान् प्रयुयाद् एवम्
अथ यदा एषा मलवत् वासाः स्यात् न एनया सह संवदेत न सह आसीत न अस्याः अन्नम् अद्यात् ब्रह्महत्यायै वर्णं प्रतिमुच्य आस्ते अथ उ खलु आहुः अभ्यञ्जनं वाव स्त्रिया अन्नम् अभ्यञ्जनम् एव न प्रतिगृह्यं कामम् अन्यत् इति

अस्यै मे पुत्र कामायै गर्भम् आधेहि यः पुमान् इति

अथ यदि कामयेत देवं जनयेयम् इति संवत्सरम् एतद् व्रतं चरेत्

तस्यै रात्रीः व्रतम् चरेद् अञ्जलिना वा पिबेद् अखर्वेण वा पात्रेण प्रजायै गोपीथाय इति ब्राह्मणम्

चतुर्थ्यां स्नातायां निशायाम् अलंकृत्य शयने ऽभिमन्त्रयते विष्णुः योनिम् कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिंशतु

व्रत अन्ते पक्व होमः उपसंवेशनं च

अथ एनाम् उपैति तां यस्यां बीजं मनुष्या वपन्ति

व्रत अन्ते पक्व होमः उपसंवेशनं च

गर्भं ते अश्विनौ देवाव् आधत्तां पुष्करस्रजा

अथ यदि कामयेत ऋषि कल्पम् जनयेयम् इति मासम् एतद् व्रतं चरेत्

न दतो धावते

अथ एनाम् परिष्वजत्य् अस्मि सा त्वं द्यौर् अहं पृथिवी त्वं रेतो ऽहं रेतः भृत् त्वं मनो अहम् अस्मि वाक् त्वं साम अहम् अस्मि ऋच् त्वम् तौ एहि संभवाव सह रेतो दधावहै पुंसे पुत्राय वेत्तवै रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सु वीर्याय इति

आसिञ्चतु प्रजापतिर् धाता गर्भं दधातु ते

अहं प्रजा अजनयन् पितॄणाम् अहम् जनिभ्यो अपरीषु पुत्रान् इति

नेजमेष परापत स पुत्रः पुनर् आपत

न नखानि निकृन्तते

स एवम् एव चतुर्थी प्रभृति आ षोडशीम् उत्तराम् उत्तरां युग्माम् उपैति

आत्मानं प्रत्यभिमृशते अहं गर्भम् अदधाम् ओषधीषु अहम् विश्वेषु भुवनेषु अन्तर्

न प्रलिखते

न अरण्ये

न एनाम् उपेयात्

न रज्जुं सृजति

सूत्र प्रवचन अध्यायी भ्रूणः

अथ यदि कामयेत भ्रूणं जनयेयम् इति चतुरो मासान् एतद् व्रतं चरेत्

न पराचीम्

यथा अग्नि गर्भा पृथिवी द्यौः यथा इन्द्रेण गर्भिणी

न पर्णेन पिबति

या न ऊरू उशती विस्रयातै यस्याम् उशन्तः प्रहरेम शेफम् इति

अथ यदि कामयेत ऋषिं जनयेयम् इति षट् मासान् एतद् व्रतं चरेत्

कल्प अध्यायी ऋषिकल्पः

ब्राह्मणेन ब्राह्मण्याम् उत्पन्नः प्राक् उपनयनात् जातः इति अभिधीयते

चतुर्थ्यां पक्व होमः उपसंवेशनं च

न स्नाति

अहतानां च वाससां परिधानं सायं प्रातश् च अलङ्करणम् इषु प्रतोदयोः च धारणम् अग्नि परिचर्या च

प्रजा निःश्रेयसम् ऋतु गमनम् इति आचार्याः

न खर्वेण पिबति

अङ्ग अध्यायी अनूचानः

न अङ्क्ते

वायुः यथा दिशां गर्भ एवं गर्भं दधातु ते

हिरण्ययी अरणी यं निर्मन्थतो अश्विना
कण पिण्याक तक्राणि यव आचामः अनिल अशनः

एक अह धनिनः ऽन्नेन दिनेन एकेन शुध्यति

स्नायात् त्रिषवणं पायाद् आत्मानं क्रोधतो ऽनृतात्

यो अन्न दः सत्य वादी च भूतेषु कृपया स्थितः

यथा कथंचित् पिण्डानां द्विजस् तिस्रस् त्व् अशीतयः

गो मूत्रम् गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुश उदकम्

यत् आत्मनो अ प्रमत्तस्य द्वादश अहम् अभोजनम्

अथ अतस् सम्प्रवक्ष्यामि साम ऋच् यजुः अथर्वणाम्

शुक्ल पुण्य दिन ऋक्षेषु केश श्मश्रूणि वापयेत्

यावकः सप्त रात्रेण वृजिनं हन्ति देहिनाम्

चतुरो अस्तम् इते सूर्ये शिशुचान्द्रायणं चरेत्

एवं पापाद् भयं हन्ति द्विजश् चान्द्रायणं चरन्

गो मूत्रम् गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुश उदकम्

महासांतपनं कृच्छ्रं वदन्ति ब्रह्म वादिनः

द्वयं दध्नो घृतस्य एकः एकश् च कुश वारिणः

गो विप्र पितृ देवेभ्यः नमस्कुर्याद् दिवा अ स्वपन्

अष्टौ अष्टौ मासम् एकं पिण्डान् मध्यंदिने स्थिते

ऋक् यजुः साम वेदानाम् वेदस्य अन्यतमस्य वा

कर्मभिर् यैर् अवाप्नोति क्षिप्रं कामान् मनः गतान्

जप होम इष्टि यन्त्राणि करिष्यन्न् आदितो द्विजः

शुक्रम् असि ज्योतिर् इत्य् आज्यं देवस्य त्वा इति कुश उदकम्

पञ्च रात्रम् तद् आहारः पञ्चगव्येन शुध्यति

अहर् एकं तथा नक्तम् अज्ञातं वायुभक्षणम्

प्राजापत्यो भवेत् कृच्छ्रो दिवा रात्राव् अ याचितम्

कापोत वृत्ति निष्ठस्य पीत्वा अपः शुध्यते त्रिभिः

एकैकं ग्रासम् अश्नीयात् पूर्व उक्तेन त्रि अहम् त्रि अहम्

पौष भाद्रपद ज्येष्ठासु आर्द्र आकाश आतप आश्रयात्

क्रमशो वायुभक्षश् च द्वादश अहम् त्रि अहम् त्रि अहम्

स्त्री शूद्रैः न अभिभाषेत ब्रह्मचारी हविः व्रतः

त्रीन् शुक्लान् मुच्यते पापात् पतनीयाद् ऋते द्विजः

एक त्रि पञ्च सप्त इति पाप घ्नः ऽयं तुला पुमान्

सप्त रात्र उपवासः वा दृष्टम् एतन् मनीषिभिः

कृच्छ्रातिकृच्छ्रस् तृतीयो विज्ञेयः सो अति पावनः

पक्षयोर् उपवासौ द्वौ तत् हि चान्द्रायणं स्मृतम्

यायावर वनस्थेभ्यः दशभिः पञ्चभिर् दिनैः

अम्बु भक्षः त्रि अहान् एतान् वायु भक्षः ततः परम्

भैक्ष आहारः ऽग्निहोत्रिभ्यो मासेन एकेन शुध्यति

वायुभक्षस् त्रि अहम् च अन्यत् तप्तकृच्छ्रः स उच्यते

एक रात्र उपवासः च कृच्छ्रः सांतपनः स्मृतः

पराको नाम कृच्छ्रो ऽयं सर्व पाप प्रणाशनः

एक वृद्ध्या सिते पिण्डान् एक हान्या असिते ततः

त्रिवृद् एष परावृत्तो बालानां कृच्छ्र उच्यते

गायत्र्या अष्ट सहस्रम् तु जपं कृत्वा उत्थिते रवौ

गो मूत्र भागः तस्य अर्धम् शकृत् क्षीरस्य तु त्रयम्

चतुरः प्रातर् अश्नीयात् पिण्डान् विप्रः समाहितः

जप होम इष्टि यन्त्र आद्यैः शोधयित्वा स्व विग्रहम्

पूर्व उक्त यन्त्र शुद्धेभ्यः सर्वेभ्यः सो ऽतिरिच्यते

साधयेत् सर्व कर्माणि न अन्यथा सिद्धिम् अश्नुते

यव आचामेन संयुक्तो ब्रह्मकूर्चो अति पावनः

गायत्र्या आदाय गो मूत्रम् गन्ध द्वारा इति गोमयम्

गो मूत्र आदिभिः अभ्यस्तम् एकैकं तं त्रि सप्तकम्

जप होम इष्टि यन्त्र स्थः दिवा स्थानः निशा आसनः

रात्रौ जल स्थितः व्युष्टः प्राजापत्येन तत् समम्

आप्यायस्व इति च क्षीरं दधिक्राव्णा इति वै दधि

मासेन अश्नन् हविष्यस्य चन्द्रस्य एति सलोकताम्

एवं सांतपनः कृच्छ्रः श्वपाकम् अपि शोधयेत्

पारायणं त्रिर् अभ्यस्येद् अन् अश्नन् सो अति पावनः
कषाय मधुरैः पित्ते विरेकः कटुकैः कफे

अल्प अग्नि अधस् ग पित्त अस्र क्षत पायु अतिसारिणः

स्निग्ध उष्ण लवणैः वायाव् अप्रवृत्तौ तु पाययेत्

अयोगस् तेन निष्ठीव कण्डू कोठ ज्वर आदयः

दुर्बलो बहु दोषः च दोष पाकेन यः स्वयम्

धूम त्रयस्य अन्यतमम् स्नेह आचारम् अथ आदिशेत्

स्नेह स्वेदौ अन् अभ्यस्य कुर्यात् संशोधनं तु यः

कुष्ठ मेह अपची ग्रन्थि श्लीपद उन्माद कासिनः

वरं तद् असकृत् पीतम् अन्यथा संशय आवहम्

तन्मना जात हृल्लास प्रसेकः छर्दयेत् ततः

प्रपीडयेत् तथा नाभिं पृष्ठं च प्रतिलोमतः

मलो हि देहाद् उत्क्लेश्य ह्रियते वाससो यथा

सम्यक् योगे ऽतियोगे तु फेन चन्द्रक रक्त वत्

अथ एनम् वामितं भूयः स्नेह स्वेद उपपादितम्

कफे विदध्याद् वमनं संयोगे वा कफ उल्बणे

भवन्त्य् अतिविरिक्तस्य तथा अतिवमन आमयाः

रसायनम् इव ऋषीणाम् अमराणाम् इव अमृतम्

विष् पित्त कफ वातेषु निःसृतेषु क्रमात् स्रवेत्

धूम वर्ज्येन विधिना ततो वमितवान् इव

दीप्त अग्नीनाम् च भैषज्यम् अ विरेच्य एव जीर्यति

स्नेह स्वेदैः तथा उत्क्लिष्टः शोध्यते शोधनैर् मलः

क्रमेण अन्नानि भुञ्जानो भजेत् प्रकृति भोजनम्

उभे पार्श्वे ललाटं च वमतश् च अस्य धारयेत्

आकण्ठं पायितान् मद्यं क्षीरम् इक्षुरसं रसम्

ततः सायं प्रभाते वा क्षुद्वान् स्नातः सुखाम्बुना

प्रवृत्तिः सविबन्धा वा केवलस्य औषधस्य वा

बुद्धि प्रसादम् बलम् इन्द्रियाणां धातु स्थिरत्वम् ज्वलनस्य दीप्तिम्

ऊर्ध्व प्रवृत्त वायु अस्र दत्त वस्ति हतस्वराः

योनि शुक्र आश्रयाः रोगाः कोष्ठ गाः कृमयो व्रणाः

वृद्ध बाल अबल क्लीब भीरून् रोग अनुरोधात्

ऋते विष गर अजीर्ण विरुद्ध अभ्यवहारात्

वमेत् स्निग्ध अम्ल लवणैः संसृष्टे मरुता कफे

अपरिज्ञात कोष्ठः च पिबेन् मृद्व् अल्पम् औषधम्

यात्य् अग्निर् मन्द ताम् तस्मात् क्रमं पेया आदिम् आचरेत्

स्नेह स्वेदौ प्रयुञ्जीत स्नेहम् अन्ते बलाय च

उत्थाने ऽल्पे दिने तस्मिन् भुक्त्वा अन्येद्युस् पुनः पिबेत्

वाम्यश् च कुष्ठ मेह आद्याः न तु रेच्या नवज्वरी

भूयो ऽप्य् उपस्कृत तनुः स्नेह स्वेदैः विरेचनम्

वात अस्रम् ऊर्ध्व गम् रक्तं मूत्राघातः शकृत् ग्रहः

प्रसक्त वमथोः पूर्वे प्रायेण आमज्वरः ऽपि च

शकृन् निर्हृत्य वा किंचित् तीक्ष्णाभिः फलवर्तिभिः

श्वास हृल्लास वीसर्प स्तन्य दोष ऊर्ध्वरोगिणः

हीन वेगः कणा धात्री सिद्धार्थ लवण उदकैः

संशोधन अस्र विस्राव स्नेह योजन लङ्घनैः

प्रवर्तयन् प्रवृत्तांश् च जानु तुल्य आसने स्थितः

पित्त अवसानम् वमनं विरेकाद् अर्धं कफ अन्तम् च विरेकम् आहुः

बहु पित्तः मृदुः कोष्ठः क्षीरेण अपि विरिच्यते

विरेक साध्याः गुल्म अर्शस् विस्फोट व्यङ्ग कामलाः

अपक्वं वमनं दोषान् पच्यमानं विरेचनम्

बाल वृद्ध कृश स्थूल हृद् रोगि क्षत दुर्बलाः

भुञ्जानो रक्तशालि अन्नम् भजेत् पेया आदिकम् क्रमम्

कोष्ठं विभज्य भैषज्य मात्राम् मन्त्र अभिमन्त्रिताम्

घोरा वायु आमयाः मृत्युर् जीव शोणित निर्गमात्

सम्यक् विरिक्तम् एनं च वमन उक्तेन योजयेत्

सर्वान् स्नेह विरेकैः च रूक्षैस् तु स्नेह भावितान्

कामला पाण्डु मेह आर्तान् न अतिस्निग्धान् विशोधयेत्

उदावर्त भ्रम अष्ठीला पार्श्व रुज् वात रोगिणः

चिराच् च पाकं वयसः करोति संशोधनं सम्यक् उपास्यमानम्

अथ साधारणे काले स्निग्ध स्विन्नम् यथाविधि

पेयां विलेपीम् अकृतं कृतं च यूषं रसं त्रीन् उभयं तथा एकम्

अदृढ स्नेह कोष्ठः तु पिबेद् ऊर्ध्वं दश अहात्

वमितं क्षाम ता दाहः कण्ठशोषस् तमो भ्रमः

यथा अणुः अग्निस् तृण गोमय आद्यैः संधुक्ष्यमाणो भवति क्रमेण

मन्दाग्निं क्रूर कोष्ठम् च सक्षार लवणैः घृतैः

रूक्ष बहु अनिल क्रूर कोष्ठ व्यायाम शीलिनाम्

कफे तीक्ष्ण उष्ण कटुकैः पित्ते स्वादु हिमैः इति

प्रसक्त वमथु प्लीह तिमिर कृमिकोष्ठिनः

ऋषयः सः ओषधि ग्रामाः भूत संघाः च पान्तु वः
हरेद् बहूंश् चलान् दोषान् अल्पान् अल्पान् पुनः पुनः

गुद निःसरणम् तृष्णा भ्रमो नेत्र प्रवेशनम्

विष अभिघात पिटिका कुष्ठ शोफ विसर्पिणः

अङ्गुलीभ्याम् अनायस्तो नालेन मृदुना अथवा

जघन्य मध्य प्रवरे तु वेगाश् चत्वार इष्टा वमने षड् अष्टौ

श्वस् वम्यम् उत्क्लिष्ट कफम् मत्स्य माष तिल आदिभिः

स शल्य आस्थापित क्रूर कोष्ठ अतिस्निग्ध शोषिणः

क्रमेण सेवेत नरो अन्न कालान् प्रधान मध्य अवर शुद्धि शुद्धः

मन्द वह्निम् असंशुद्धम् अक्षामं दोष दुर्बलम्

निरन्नम् ईषत् स्निग्धम् वा पेयया

हृद् कुक्षि अशुद्धिः अरुचिर् उत्क्लेशः श्लेष्म पित्तयोः

सम्यक् योगेन वमितं क्षणम् आश्वास्य पाययेत्

दुर्बलस्य मृदु द्रव्यैः अल्पान् संशमयेत् तु तान्

मूत्राघात्य् उदरी गुल्मी दुर्वमो ऽत्यग्निर् अर्शसः

द्वित्रान् सविट्कान् अपनीय वेगान् मेयं विरेके वमने तु पीतम्

प्राच् मुखम् पाययेत् पीतो मुहूर्तम् अनुपालयेत्

स्रुत अल्प पित्त श्लेष्माणम् मद्य पम् वात पैत्तिकम्

निर्हरेद् वमनस्य अतस् पाकं न प्रतिपालयेत्

स्नेह स्वेद औषध उत्क्लेश सङ्गैः इति न बाध्यते

धूम अन्तैः कर्मभिर् वर्ज्याः सर्वैर् एव त्व् अजीर्णिनः

तेभ्यो वस्तिं पुरा दद्यात् ततः स्निग्धं विरेचनम्

यौगिकं सम्यग् आलोच्य स्मरन् पूर्वम् अतिक्रमम्

नवज्वर अतिसार अधस् पित्त असृज् राजयक्ष्मिणः

तद्वद् विरेचनं पित्ते विशेषेण तु वामयेत्
न एनम् शर्वः न भवः न ईशानः न अस्य पशून् न समानान् हिनस्ति यः एवम् वेद

तस्मै उदीच्याः दिशः अन्तर्देशात् उग्रम् देवम् इष्वासम् अनुष्ठातारम् अकुर्वन्

पशुपतिः एनम् इष्वासः प्रतीच्याः दिशः अन्तर्देशात् अनुष्ठाता अनुतिष्ठति

तस्मै प्राच्याः दिशः अन्तर्देशात् भवम् इष्वासम् अनुष्ठातारम् अकुर्वन्

तस्मै सर्वेभ्यः अन्तर्देशेभ्यः ईशानम् इष्वासम् अनुष्ठातारम् अकुर्वन्

न एनम् शर्वः न भवः न ईशानः न अस्य पशून् न समानान् हिनस्ति यः एवम् वेद

तस्मै दक्षिणायाः दिशः अन्तर्देशात् शर्वम् इष्वासम् अनुष्ठातारम् अकुर्वन्

तस्मै ध्रुवायाः दिशः अन्तर्देशात् रुद्रम् इष्वासम् अनुष्ठातारम् अकुर्वन्

रुद्रः एनम् इष्वासः ध्रुवायाः दिशः अन्तर्देशात् अनुष्ठाता अनुतिष्ठति

न एनम् शर्वः न भवः न ईशानः न अस्य पशून् न समानान् हिनस्ति यः एवम् वेद

न एनम् शर्वः न भवः न ईशानः न अस्य पशून् न समानान् हिनस्ति यः एवम् वेद

न एनम् शर्वः न भवः न ईशानः न अस्य पशून् न समानान् हिनस्ति यः एवम् वेद

तस्मै प्रतीच्याः दिशः अन्तर्देशात् पशुपतिम् इष्वासम् अनुष्ठातारम् अकुर्वन्

तस्मै ऊर्ध्वायाः दिशः अन्तर्देशात् महादेवम् इष्वासम् अनुष्ठातारम् अकुर्वन्

न एनम् शर्वः न भवः न ईशानः न अस्य पशून् न समानान् हिनस्ति यः एवम् वेद

महादेवः एनम् इष्वासः ऊर्ध्वायाः दिशः अन्तर्देशात् अनुष्ठाता अनुतिष्ठति