tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
लताः च विविध आकाराः पत्त्र पुष्प फल उपगाः

नाना पुष्प फल उपेताः व्यराजन्त समन्ततः

कनक रजत चित्र वेदिकायाम् परिहृत रत्न विचित्र वीथिकायाम्

हिरण्यकशिपुः दैत्यः वर दानेन दर्पितः

मिश्रकेशी च रम्भा च चित्रलेखा शुचि स्मिता

वृक्षान् बहुविधान् तत्र मृगेन्द्रो ददृशे प्रभुः

उपासन्ति महात्मानं सर्वे दिव्य परिच्छदाः

तत्र आसीनम् महा बाहुम् हिरण्यकशिपुं प्रभुम्

हिरण्यकशिपुः उवाच

ततो देवाः च नागाः च गन्धर्वा ऋषिभिः सह

न क्षुध् पिपासे ग्लानिं वा प्राप्य तां प्राप्नुवन्ति ते

नक्षत्रैः च मुहूर्तैः च खेचरैः च महाग्रहैः

सत्य धर्म परान् दान्तान् धर्षयामास दानवः

दिव्य रत्न मयैः वृक्षैः फल पुष्प प्रदैः युताम्

विमलैः स्फाटिक आभैः च पाण्डुर छदनैः द्विजैः

उपासते दितेः पुत्राः सर्वे लब्ध वराः तथा

एते च अन्ये च बहवो हिरण्यकशिपुं प्रभुम्

स्रग्विणो वाग्मिनः सर्वे सदा एव चरित व्रताः

राजर्षिभिः गन्धर्व अप्सरसाम् गणैः

सु सुखा न च दुःखा सा न शीता न च घर्म दा

ततः स्वयम्भुः भगवान् स्वयम् आगम्य तत्र ह

अति चन्द्रं च सूर्यं च शिखिनं च स्वयंप्रभा

गन्धवत्यः शुभाः तत्र पुष्ट मञ्जरी धारिणीः

स्तम्भैः न विभृता सा वै शाश्वती च अक्षपा सदा

स्त्री सहस्रैः परिवृतो विचित्र आभरण अम्बरः

दिवसकर महा प्रभा ज्वलन्तम् दितिज सहस्र शतैः निषेव्यमाणम्

रक्ताः कुरण्टकाः च एव नीलाः च अगरुभिः सह

गन्धवन्ति च पुष्पाणि रसवन्ति फलानि च

पुण्य गन्ध स्रजः च अत्र नित्य पुष्प फल द्रुमाः

रक्त पीत अरुणाः तत्र पादप अग्र गताः खगाः

ततः शम दमाभ्याम् च ब्रह्मचर्येण च एव हि

दश वर्ष सहस्राणि दश वर्ष शतानि च

न च अस्त्रेण न शस्त्रेण गिरिणा पादपेन च

तपसः अन्ते अस्य भगवन्त् वधम् विष्णुः करिष्यति

नाना रूपैः उपकृताम् विचित्रैः अतिभास्वरैः

न श्रुतं न एव दृष्टं हि हिरण्यकशिपोः यथा

त्वं हि नः परमो देवो ब्रह्म आदीनाम् सुरोत्तम

यदि मे भगवन्त् प्रीतः वर एष वृतो मया

दिव्य गन्ध वहः तत्र मारुतः सु सुखः ववौ

एते दिव्या वराः तातैः मया दत्ताः ते अद्भुताः

अ वध्यम् अमर इन्द्राणाम् दानव इन्द्रम् निहन्मि अहम्

उपतिष्ठन्ति राजानं हिरण्यकशिपुं प्रभुम्

तत् प्रसीद आशु भगवन्त् वधः अपि अस्य विचिन्त्यताम्

पारिजाताः च लोध्राः च मल्लिका भद्रदारवः

स्रष्टा त्वं हव्य कव्यानाम् अव्यक्त प्रकृतिः बुधः

परस्परम् अवेक्षन्ते प्रहृष्टा जीवजीवकाः

कदम्बाः च एव भव्याः च दाडिमा बीजपूरकाः

यज्ञियान् अकरोत् दैत्यान् अयज्ञियाः च देवताः

विष्णुः उवाच

दिव्या अथ सौरभेयी च समीची पुञ्जिकस्थली

सालाः तालाः तमालाः च चम्पकाः च मनोरमाः

साहाय्यं च महा बाहुः ओंकारम् गृह्य सत्वरम्

ऋषय ऊचुः

जरा शोक क्लम अपेताम् निष्प्रकम्पां शिवां सुखाम्

तथा एव अन्ये व्यराजन्त सभायां पुष्पिता द्रुमाः

नारायण महाभाग देवाः त्वा शरणं गताः

एवम् उक्त्वा स भगवन्त् जगाम आकाशे एव हि

अवतानैः तथा गुल्मैः मञ्जरी शत धारिभिः

उपचेरुः महा दैत्यम् हिरण्यकशिपुं तदा

प्रियङ्गु पाटला वृक्षाः शाल्मल्यः सहरिद्रकाः

देवान् त्रिभुवन स्थान् च पराजित्य महा असुरः

ब्रह्मा प्रीतः अभवत् तस्य तपसा नियमेन च

वैराजं ब्रह्म सदनम् ब्रह्मर्षि गण सेवितम्

च एव च नदीभिः सागरैः तथा

सप्तपर्णाः च बिल्वाः च मधुपैः आवृताः तथा

ऋषयो वा न मां शापैः शपेयुः प्रपितामह

तम् अप्रतिम कर्माणम् शतशस् अथ सहस्रशः

आदित्यैः वसुभिः साध्यैः मरुद्भिः दैवतैः तथा

आसीनः च आसने चित्रे दश नल्व प्रमाणात्

देवदेवं यज्ञ मयम् वासुदेवं सनातनम्

रस युक्तम् प्रभूतं च भक्ष्य भोज्यम् अनन्तकम्

त्वं हि नः परमो धाता त्वं हि नः परमो गुरुः

नरस्य कृत्वा अर्ध तनुम् सिंहस्य अर्ध तनुम् तथा

सित अभ्र घन संकाशा प्लवती इव व्यदृश्यत

आश्रमेषु महाभागान् सः मुनीन् शंसित व्रतान्

तेजसा भास्कर आकारः शशी कान्त्या इव च अपरः
सर्वान् कामान् सदा वत्स प्राप्स्यसि त्वं न संशयः

यदा वर मद उत्सिक्तः चोदितः काल धर्मात्

चकोराः शतपत्त्राः च मत्त कोकिल सारिकाः

चराचर गुरुः श्रीमान् वृतः सर्वैः दिवौकसैः

लता वितान संछन्नाः नदीषु च सरःसु च

उष्णे शीतानि तोयानि शीते च उष्णानि सन्ति च

घटोदरो महापार्श्वः क्रथनः पिठरः तथा

न अतिशीतानि न उष्णानि तत्र तत्र सरांसि च

पुष्पिताः पुष्पित अग्रैः च संपतन्ति महा द्रुमाः

विमानेन अर्क वर्णेन हंस युक्तेन भास्वता

अन्तर् सलिल संयुक्ताम् विहितां विश्वकर्मणा

तस्यां सभायां दिव्यायाम् असुराः पर्वत उपमाः

स्वानि स्थानानि दिव्यानि विप्रजग्मुः मुदा अन्विताः

ऐश्वर्यं दैत्य सिंहस्य यथा तस्य महात्मनः

चूता नीपाः प्रस्थपुष्पाः कदम्बा बकुला धवाः

एताः सहस्रशस् च अन्याः नृत्य गीत विशारदाः

प्रह्लादो विप्रचित्तिः च गविष्ठः च महा असुरः

सु कान्तैः धार्तराष्ट्रैः च राजहंसैः च सु प्रियैः

दिव्य तानेन गीतानि जगुर् गन्धर्व सत्तमाः

नरसिंहस्य माहात्म्यं तथा पाप विनाशनम्

त्रायस्व जहि दैत्य इन्द्रम् हिरण्यकशिपुं प्रभो

दिवाकर निभे दिव्ये दिव्य आस्तरण संस्तृते

तदा आदित्याः च साध्याः च विश्वे च वसवः तथा

लब्ध मात्रे वरे च अथ सर्वाः सः अबाधत प्रजाः

दृष्टवन् पर्वत अग्रेषु नाना पुष्प धराः लताः

एष अहम् स गणम् दैत्यं वर दानेन दर्पितम्

एवम् उक्त्वा तु भगवन्त् विसृज्य त्रिदश ईश्वरान्

न शुष्केण न च आर्द्रेण न दिवा न _ अथ वा

केतकी अशोक सरलाः पुंनाग तिलक अर्जुनाः

ब्रह्मा उवाच

नारसिंहेन वपुषा पाणिं संस्पृश्य पाणिना

कारण्डवैः चक्रवाकैः सारसैः कुररैः अपि

बलिः विरोचनः तत्र नरकः पृथिवी सुतः

तत् श्रुत्वा विबुधा वाक्यं सर्वे पङ्कज जन्मनः

वरुणो वत्सनाभः च पनसाः सह चन्दनैः

विश्वाची सहजन्या च प्रम्लोचा इति अभिविश्रुता

इदानीं श्रोतुम् इच्छामः हिरण्यकशिपोः वधम्

सलिलं च अन्तरिक्षम् च नक्षत्राणि दिशो दश

दीप्यते नाक पृष्ठ स्था भासयती इव भास्करम्

स ददर्श मृगाधिपः सभायां सुर चित रत्न गवाक्ष शोभितायाम्

नलिनैः पुण्डरीकैः च शतपत्त्रैः सुगन्धिभिः

स इन्द्राः देव गणाः यक्षाः सिद्ध द्विज महा ऋषयः

ततस् अपश्यत विस्तीर्णां दिव्यां रम्यां मनोरमाम्

सूत उवाच

हिरण्य वपुषः सर्वे दिवाकर सम प्रभाः

सर्व लोक हितम् वाक्यं श्रुत्वा देवः प्रजापतिः

बहु हंस उपगीतानि सारस अभिरुतानि च

खर्जूर्यो नारिकेलाः च हरीतक विभीतकाः

एते च अन्ये च बहवः तत्र कानन जाः द्रुमाः

स्कन्धवन्तः सु शाखाः च बहु ताल समुच्छ्रयाः

विमानैः विविध आकारैः भ्राजमानैः इव अग्निभिः

पुष्पित अग्राः महा शाखाः प्रवाल अङ्कुर धारिणः

त्रैलोक्यं वशम् आनीय स्वर्गे वसति दानवः

अहं क्रोधः च कामः च वरुणो वासवो यमः

वधं संकल्पयामास हिरण्यकशिपोः प्रभुः

देवा ऊचुः

हिरण्यकशिपु स्थानम् जगाम हरिः ईश्वरः

अपश्यत् सर्व तीर्थानि सभायां तस्य स प्रभुः

विस्तीर्णां योजन शतम् शतम् अध्यर्धम् आयताम्

पुरा कृत युगे विप्रा हिरण्यकशिपुः प्रभुः

अशोकाः च तमालाः च नाना गुल्म लता आवृताः

दैत्यानाम् आदि पुरुषः चकार स महत् तपः

विश्वरूपः सुरूपः च स्वबलः च महाबलः

शरण्यं शरणं विष्णुम् उपतस्थुः महा बलम्

न मानुषाः पिशाचा वा हन्युः माम् देव सत्तमैः

भूषित अङ्गाः दितेः पुत्राः तम् उपासन्त सर्वशः

नील पीत सित श्यामैः कृष्णैः लोहितकैः अपि

ब्रह्मा ब्रह्म विदाम् श्रेष्ठो दैत्यं वचनम् अब्रवीत्

सर्व काम युताम् शुभ्रां हिरण्यकशिपोः सभाम्
वेदेन उपवाजयति

पशुम् अध्वर्युः वपाश्रपणीभ्याम् अन्वारभते

प्रसवम् आकाङ्क्षति

छिनत्ति बर्हिः

अथ आग्नीध्रः आहवनीयात् उल्मुकम् आदाय अन्तरेण चात्वाल उत्करौ उत्तरेण शामित्र देशम् अग्रेण पशुम् जघनेन स्रुचः इति एवम् त्रिस् प्रदक्षिणम् पर्येति

प्रसूतः स्रुचौ आदाय अत्याक्रम्य आश्राव्य आह समिद्भ्यः प्रेष्य इति

नाभिः ते आप्यायताम् इति नाभिम्

निधाय आग्नीध्रः उल्मुकम् यथेतम् त्रिस् पुनर् प्रतिपर्येति

अथ इध्मात् समिधम् आददानः आह अग्नये समिध्यमानाय अनुब्रूहि इति

अभ्यादधाति इध्मम्

अन्वक् शमिता

परि स्वाहाकृतीभ्यः संस्रावम् शिनष्टि

सा अनुपूर्वम् पशोः प्राणान् आप्याययति

अग्निम् कुलायम् अभिसंवसानाः अस्माꣳ अवन्तु पयसा घृतेन इति

अथ अनु परिसरणम् अपाव्यानि जुहोति प्रजानन्तः प्रतिगृह्णन्ति पूर्वे येषाम् ईशे पशुपतिः पशूनाम् ये बध्यमानम् अनु बध्यमानाः ये आरण्याः पशवः विश्व रूपाः प्रमुञ्चमानाः भुवनस्य रेतः इति

तस्य दक्षिणस्य पार्श्वस्य विवृत्तम् अनु प्राचीन अग्रम् बर्हिः निदधाति ओषधे त्रायस्व एनम् इति

उत्तानम् पशुम् पर्यस्यन्ति

अथ उल्मुक प्रथमाः प्रतिपद्यन्ते

श्रोत्रम् ते आप्यायताम् इति श्रोत्रम्

सीदति होता

अथ एनाम् अन्तरेण चात्वाल उत्करौ उदङ् उपनिष्क्रम्य प्राचीम् उदानयन् वाचयति अनर्वा प्रेहि घृतस्य कुल्याम् अनु सह प्रजया सह रायस्पोषेण इति

एषः

वि त्वचम् कृणत्ति

अथ आश्रावयति

असौ मानुषः इति मैत्रावरुणस्य नाम गृह्णाति

अथ यथायतनम् स्रुचौ सादयित्वा आह परि अग्नये क्रियमाणाय अनुब्रूहि इति

अथ अपः उपस्पृश्य वरीयः आच्छाय इषे त्वा इति वपाम् उत्खिदति

नयन्ति पत्नीम्

वषट्कृते जुहोति प्रेष्य प्रेष्य इति

अनूक्तासु सामिधेनीषु स्रुवेण आघारम् आघारयति संमृष्टे स्रुग्भ्याम् उत्तरम्

तत् एतम् पशुम् प्रतीचीन शिरसम् उदीचीन पादम् निघ्नन्ति

वपाश्रपणी यजमानः

अथ यथायतनम् स्रुचौ सादयित्वा प्रवरम् प्रवृणीते

स्थविमत् उभयतस् लोहितेन अङ्क्त्वा इमाम् दिशम् निरस्यति रक्षसाम् भागः असि इदम् अहम् रक्षः अधमम् तमः नयामि यः अस्मान् द्वेष्टि यम् च वयम् द्विष्मः इदम् एनम् अधमम् तमः नयामि इति

अवगूहति स्वरुम्

वाच् ते आप्यायताम् इति वाचम्

अथ एतस्य एव बर्हिषः अणिमत् सचते

प्रयच्छति शासम्

श्रौषट् अग्निः ह दैवीनाम् विशाम् पुरएता अयम् यजमानः मनुष्याणाम् तयोः अ स्थूरि गार्हपत्यम् दीदयत् शतम् हिमाः द्वा राधांसि इद् संपृञ्चानौ अ संपृञ्चानौ तन्वः इति

शम् अहोभ्याम् इति अतिशिष्टाः दक्षिणतस् अनु पृष्ठम् निनयति

तौ जुह्वाम् अङ्क्त्वा ताभ्याम् पशुम् समनक्ति घृतेन अक्तौ पशुम् त्रायेथाम् इति

अ कृण्वन्तम् मायुम् संज्ञपयत इति उक्त्वा एतेन एव यथेतम् एत्य पृषदाज्य अवकाशे आसते इह प्रजाः विश्व रूपाः रमन्ताम् अस्मिन् यज्ञे विश्व विदः घृताचीः

संज्ञप्तम् प्राहुः

चतुर्थ अष्टमयोः समानयमानः अष्टमे सर्वम् समानयते

अ विशाखया उपसज्य इमाम् दिशम् निरस्यति अरातीयन्तम् अधरम् कृणोमि यम् द्विष्मः तस्मिन् प्रतिमुञ्चामि पाशम् इति

अथ एनाम् प्रदक्षिणम् आवृत्य अद्भिः अभ्युक्ष्य शामित्रे प्रतितपति

अतिशिष्टाः

अथ अ संस्पर्शयन् स्रुचौ उदङ् अत्याक्रम्य जुह्वा पशुम् समनक्ति सम् ते प्राणः वायुना गच्छताम् इति ललाटे सम् यजत्रैः अङ्गानि इति ककुदि सम् यज्ञपतिः आशिषा इति दक्षिणस्याम् श्रोण्याम्

पाशात् पशुम् प्रमुच्यमानम् अनुमन्त्रयते अदितिः पाशम् प्रमुमोक्तु एतम् इति

अथ अभ्यैति शमितारः उपेतन इति

यदि अत्र अति आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु

स यत्र एतत् आग्नीध्रः उल्मुकम् निदधाति तत् अग्रेण वा उत्तरेण वा पशवे निहन्यमानाय बर्हिः उपास्यति पृथिव्याः संपृचः पाहि इति

अथ एतम् पशुम् अन्तरेण चात्वाल उत्करौ उदञ्चम् नीयमानम् अनुमन्त्रयते नाना प्राणः यजमानस्य पशुना रेवतीः यज्ञपतिम् प्रियधा विशत इति द्वाभ्याम्
सम्प्रगृह्य पदः प्रक्षालयति शुद्धाः चरित्राः शम् अद्भ्यः शम् ओषधीभ्यः शम् पृथिव्यै इति

जुहोति संज्ञप्त आहुतिम् यत् पशुः मायुम् अकृत इति

अथ आश्राव्य संप्रेष्यति उपप्रेष्य होतर् हव्या देवेभ्यः इति

अथ आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु श्रौषट् मित्रावरुणौ प्रशास्तारौ प्रशास्त्रात् इति

अथ एनाम् आदित्यम् उदीक्षयति नमः ते आतान इति
अभियोगात् च कन्यायाः प्रतिपत्तिः

सुवर्णनाभः साम्प्रयोगिकम्

एकचारिणी वृत्तम्

बालाया उपक्रमाः

गोणिकापुत्रः पारदारिकम्

रत विशेषाः

गोनर्दीयो भार्याधिकारिकम्

गमन कारणानि

अध्यायौ द्वौ

पुरुषायितम्

अध्यायाः पञ्च

घोटकमुखः कन्या सम्प्रयुक्तकम्

एवं षट्त्रिंशद् अध्यायाः

विवाह योगः

प्रकरणानि नव

तद् सम्बन्धात्

प्रजापतिर् हि प्रजाः सृष्ट्वा तासां स्थिति निबन्धनम् त्रिवर्गस्य साधनम् अध्यायानां शत सहस्रेण अग्रे प्रोवाच

अध्यायौ द्वौ

विरक्त प्रतिपत्तिः

तद् प्रसङ्गात् चारायणः साधारणम् अधिकरणं पृथक् प्रोवाच

इष्टं हि विदुषां लोके समास व्यास भाषणम्

प्रकरणानि सप्तदश

वशीकरणम्

प्रकरणानि पञ्च

अर्थ आगम उपायाः

अयत्न साध्याः योषितः

कुचुमार औपनिषदिकम् इति

अर्थ अनर्थ अनुबन्ध संशय विचारः

तत्र दत्तक आदिभिः प्रणीतानां शास्त्र अवयवानाम् एक देश त्वात् महद् इति च बाभ्रवीयस्य दुरध्येय त्वात् संक्षिप्य सर्वम् अर्थम् अल्पेन ग्रन्थेन कामसूत्रम् इदं प्रणीतम्

तद् एव तु पुनर् अध्यर्धेन अध्याय शतेन साधारण साम्प्रयोगिक कन्या सम्प्रयुक्तक भार्याधिकारिक पारदारिक वैशिक औपनिषदिकः सप्तभिर् अधिकरणैर् बाभ्रव्यः पाञ्चालः संचिक्षेप

इति साधारणं प्रथमम् अधिकरणम्

अध्यायाः षट्

भाव परीक्षा

गम्य चिन्ता

वृष्याः च योगाः

बृहस्पतिर् अर्थ आधिकारिकम्

आलिङ्गन विचाराः

उपावर्तन विधिः

इति पारदारिकं पञ्चमम् अधिकरणम्

प्रवास चर्या

दूती कर्माणि

सम्बन्ध निर्णयः

आन्तःपुरिकम्

नष्ट राग प्रत्यानयनम्

इति शास्त्रस्य संग्रहः

विशीर्ण प्रतिसंधानम्

कान्ता अनुवर्तनम्

चित्राः च योगाः

प्रकरणानि अष्ट

तद् एव तु पञ्चभिर् अध्याय शतैः औद्दालकिः श्वेतकेतुः संचिक्षेप

लाभ विशेषः

प्रीति विशेषाः

चतुःषष्टिः प्रकरणानि

पुरुषस्य बह्वीषु प्रतिपत्तिः

चित्र रतानि

नागरिक वृत्तम्

देश्या उपचाराः

दशन छेद्य विधयः

महादेव अनुचरः च नन्दी सहस्रेण अध्यायानाम् पृथक् कामसूत्रं प्रोवाच

ईश्वर कामितम्

नायक सहाय दूती कर्म विमर्शः

कनिष्ठा वृत्तम्

स्त्री पुरुष शील अवस्थापनम्

अध्याया दश

औपरिष्टकम्

प्रकरणानि द्वादश

दुर्भगा वृत्तम्

वृद्धि विधयः

सपत्नीषु ज्येष्ठा वृत्तम्

अध्यायाः षट्

वेश्या विशेषाः च

संवेशन प्रकाराः

पुनर्भू वृत्तम्

इति कन्या सम्प्रयुक्तकम् तृतीयम् अधिकरणम्

आन्तःपुरिकं दाररक्षितकम्

सुभगंकरणम्

कन्या विश्रम्भणम्

चुम्बन विकल्पाः

एक पुरुष अभियोगः

शास्त्रसंग्रहः

एवं बहुभिर् आचार्यैः तत् शास्त्रम् खण्डशः प्रणीतम् उत्सन्न कल्पम् अभूत्

तस्य अयम् प्रकरण अधिकरण समुद्देशः

नख रदन जातयः

अधिकरणानि सप्त

अभियोगाः

परिचय कारणानि

प्रकरणानि दश

इति वैशिकं षष्ठम् अधिकरणम्

निष्कासन प्रकाराः

विद्या समुद्देशः

त्रिवर्ग प्रतिपत्तिः

वरण विधानम्

तद् युक्ताः च शीत्कृत उपक्रमाः

प्रकरणानि षट्

तस्य एक देशिकम् मनुः स्वायंभुवो धर्म आधिकारिकम् पृथक् चकार
पत्नीम् एव आप रूप आढ्याम् अनन्ता नाम नामतः

अग्नि कन्या तु सुच्छाया शिष्टात् सा सुषुवे सुतान्

अग्निं सुमनसं ख्यातिं क्रतुम् अङ्गिरसम् गयम्

पृथुः नाम महा तेजाः स पुत्रौ द्वाव् अजीजनत्

ब्रह्मा उवाच

इन्द्रिय क्षोभ जनकः सर्वेषाम् एव देहिनाम्

शोक प्रमोद अभियुतः जगाम स यथागतम्

या सा देह अर्ध सम्भूता गायत्री ब्रह्म वादिनी

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश

वामो असृजन् अमर्त्यान् तान् ब्रह्मणा विनिवारितः

एवं स्थितः स तेन आदौ सृष्टेः स्थाणुः अतस् अभवत्

देवाः देशात् च तान् अग्निः अदहत् रविनन्दनैः

जनयामास धर्म आत्मा म्लेच्छान् सर्वान् अनेकशस्

मनुर् वै राज कन्यायाम् स चाक्षुषः

द्विपदः च अभवन् केचित् केचिद् बहु पदाः नराः

विद्युतः अशनि मेघान् च रोहित इन्द्रधनूंषि च

ततः साध्य गणान् ईशः त्रिनेत्रान् असृजत् पुनर्

सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः

राजन्यान् असृजत् बाहुवोः ऊरु पादयोः

यथा आतपः न रहितः छायया दृश्यते क्वचित्

सुखानि धर्मतः प्राप्य मद् समीपम् गमिष्यसि

तद् तपस् रक्षिताः वृक्षा बभुर् लोके समन्ततः

मत्स्य उवाच

प्राचीनबर्हिषं साङ्गं यमं शुक्रं बलं शुभम्

रतिः मनः तपः बुद्धिर् महान् दिश् सम्भ्रमः तथा

प्राचीनबर्हिर् भगवान् महान् आसीत् प्रजापतिः

को ऽसौ यदुः इति प्रोक्तो यद् वंशे काम सम्भवः

श्व सूकर मुखाः केचिद् केचिद् उष्ट्र मुखाः तथा

क्षोभ्यं मनः प्रयत्नेन त्वया एव उक्तम् पुरा विभो

प्रियव्रत उत्तानपादौ मनुः तस्याम् अजीजनत्

विद्याधर आधिपत्यम् च यावद् आभूतसंप्लवम्

तेभ्यः तु दक्षम् एकम् सा पुत्रम् अग्र्यम् अजीजनत्

अग्निष्टुत् अतिरात्रः च सुद्युम्नः च अपराजितः

चक्षुषं ब्रह्म दौहित्र्याम् वीरिण्यां स रिपुंजयः

तेषाम् अयम् अभूत् लोकः सर्व ज्ञान आत्मकः पुरा

धर्मस्य कन्या चतुरा सूनृता नाम भामिनी

रामो नाम यदा मर्त्यो मद् सत्त्व बलम् आश्रितः

ये मरीचि आदयः पुत्रा मानसाः तस्य धीमतः

ऊरोर् अजनयत् पुत्रान् षड् आग्नेयी तु सुप्रभान्

तस्मात् त्वद् देहम् अचिरात् रुद्रः भस्मीकरिष्यति

अमूर्तं मूर्तिमद् वा अपि मिथुनं तत् प्रचक्षते

वैवस्वते अन्तरे प्राप्ते यादव अन्वय सम्भवः

सोम अंशस्य च तस्य अपि दक्षस्य अशीति कोटयः

जनयामास तनयान् दश शूरान् अकल्मषान्

देव असुर मनुष्य आदि ताभ्यः सर्वम् अभूत् जगन्त्

वैवाहिकः तद् सुतानाम् छिन्द्धि मे संशयं विभो

अहम् एवंविधः सृष्टः त्वया एव चतुरानन

एवं शाप प्रसादाभ्याम् उपेतः कुसुमायुधः

सनत्कुमारं च विभुं पूर्वाणाम् अपि पूर्वजम्

कथं च दग्धो रुद्रेण किम् अथ कुसुमायुधः

मत्स्य उवाच

तस्मात् अनपराधः अहम् त्वया शप्तः तथा विभो

शुभ अशुभ _ या तु सा एव सृष्टिः प्रशस्यते

दिव्यम् आप ततः स्थानम् अचलम् ब्रह्मणो वरात्

अन्यत् च सर्व वेदानाम् अधिष्ठाता चतुर्मुखः

स्व सुता उपगमात् ब्रह्मा शशाप कुसुमायुधम्

उत्तानपादः अजनयत् सूनृतायाम् प्रजापतिः

अश्व ऋक्ष मुखाः केचिद् केचिद् सिंह आननाः तथा

मनुर् उवाच

ध्रुवो वर्ष सहस्राणि त्रीणि कृत्वा तपः पुरा

तम् एव पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः

अजीजनत् सोम कन्या नदीं चन्द्रवतीं तथा

जननी या मनोः देवी शतरूपा शतेन्द्रिया

गायत्री ब्रह्मनः पार्श्वम् तथा एव न विमुञ्चति

भारती यत्र यत्र एव तत्र तत्र प्रजापतिः

छन्दांसि च ससर्ज आदौ पर्जन्यं च ततः परम्

एतत् सर्वम् समाचक्ष्व मूलतः संशयो हि मे

उत्तानपादात् तनयान् प्राप मन्थरगामिनी

विदन्ति मार्गं दिव्यानां दिव्या एव न मानवाः

पितृ कन्या सुनीथा तु वेनम् अङ्गात् अजीजनत्

ऊरुः पूरुः शतद्युम्नः तपस्वी सत्यवाच् हविः

स्वायम्भुवो मनुः धीमान् तपः तप्त्वा सु दुश्चरम्

न माम् अकारणे शप्तुं त्वम् इह अर्हसि मानद

वेदराशिः स्मृतो ब्रह्मा सावित्री तद् अधिष्ठिता

यस्मात् मम अभिभवता मनः संक्षोभितं शरैः

ततः प्रसादयामास कामदेवः चतुर्मुखम्
तस्मात् न कश्चिद् दोषः स्यात् सावित्री गमने विभो

तद् भ्रातुः तद् समस्य त्वं तदा पुत्र त्वम् एष्यसि

स्त्री पुंसोः अ विचारेण मया सर्वत्र सर्वदा

कृपं रिपुं जयं वृत्तं वृकं च

न एवंविधा भवेत् सृष्टिः जरा मरण वर्जिता

भरतस्य अन्वये कस्य का च सृष्टिः पुरा अभवत्

वामदेवः तु भगवान् असृजत् मुखतस् द्विजान्

दक्षात् अनन्तरम् वृक्षान् औषधानि च सर्वशः

अवतीर्य असुर ध्वंसी द्वारकाम् अधिवत्स्यति

दिव्य तेजस् मया भूप दिव्य ज्ञान समुद्भवा

सप्तविंशतिं सोमाय ददौ नक्षत्र संज्ञिताः

वक्ष्ये तासां तु विस्तारं लोके यः सुप्रतिष्ठितः

वेनम् अन्यायिनम् विप्रा ममन्थुस् तद् करात् अभूत्

अहो कष्टतरं च एतत् अङ्गजा गमनम् विभो

दिव्या इयम् आदि सृष्टिः तु रजस् गुण समुद्भवा

धन्या नाम मनोः कन्या ध्रुवात् शिष्टम् अजीजनत्

वलीमुखाः शङ्कुकर्णाः कर्णप्रावरणास् तथा

सवर्णायां तु सामुद्र्यां दश अधत्त सुतान् प्रभुः
न अति दीर्घेण कालेन ते गता रत्न पर्वतम्

नारायणश् च भगवान् असृजत् स पुनः प्रजाः

वैशंपायन उवाच

यम् अहं भार संतप्ता सम्प्राप्ता शरण एषिणी

एवं दत्ता अस्मि मनवे मानवेन्द्राय धीमते

भारो यद्य् अवरोप्तव्यो विष्णुर् एष ब्रवीतु माम्

मृदुस् त्व् अयं मधुर् नाम कठिनः कैटभो ऽभवत्

मेदो मुमुचतुर् दैत्यौ मथ्यमानौ जल ऊर्मिभिः

बभाषे धरणी वाक्यं खेदात् करुण भाषिणी

पतयो मे हता ब्रह्मन् भार्गवेण महात्मना

ततः प्रभञ्जनो वायुर् ब्रह्मणा साधु चोदितः

न च ताव् असुरौ युद्धे तदा श्रमम् अवापतुः

बाढम् इत्य् एव सह तैर् दुर्दिन अम्भोद निस्वनः

तद् अभूत् तुमुलं युद्धं वर्ष संख्याः सहस्रशः

एकार्णवे तदा लोके त्रैलोक्ये जल ताम् गते

मद् कृते विग्रहा लोके वृत्ता वर्तन्त एव च

हरिः सो ऽभवद् आलक्ष्यः स संध्या अभ्रः इव अचलः

भार्गवेण पितुः श्राद्धे कश्यपाय निवेदिता

जगत् हित अर्थम् कुरुत राज्ञां हेतुं रण क्षये

वराहेण पुनर् भूत्वा मार्कण्डेयस्य पश्यतः

बहवः क्षत्रियाः शूरा मां जित्वा दिवम् आश्रिताः

तद् युद्धम् अभवद् घोरं तयोस् तस्य च वै तदा

विधवा शून्य नगरा न धारयितुम् उत्सहे

रोचयामास वसतिं गुह्यां ब्रह्मा चतुर्मुखः

ते निषेदुर् यथा उक्तेषु विमानेष्व् आसनेषु च

सा अहम् विज्ञापितवती कश्यपं लोक भावनम्

नामनी तु तयोश् चक्रे स विभुः सलिल उद्भवः

रजस्वला इव युवतिः कश्यपं समुपस्थिता

सांप्रतं खिद्यमाना अहम् एनम् एव गदाधरम्

स श्रुत्वा भगवान् वाक्यं बाढम् इत्य् अब्रवीत् प्रभुः

तौ विवेश स्वयं वायुर् ब्रह्मणा साधु चोदितः

सा अहम् विहीना विक्रान्तैः क्षत्रियैः शस्त्र वृत्तिभिः

अथ दीर्घस्य कालस्य ताव् उभौ मधु कैटभौ

एकश् चक्रधरः श्रीमान् अभयं मे प्रयच्छतु

एतद् युष्मद् प्रवृत्तेन दैवेन परिणामिता

ददृशुर् देवतास् तत्र स्वां सभां कामरूपिणीम्

ऊचतुः प्रीत मनसौ देवं नारायणं हरिं

स हि गृह्य मृधे दैत्यौ दोर्भ्यां तौ समपीडयत्

निःशब्दे स्तिमिते तस्मिन् समाजे त्रिदिवौकसाम्

मेरोः शिखर विन्यस्ताम् संसक्तां सूर्य वर्चसा

क्ﾱप्त रत्न समाकीर्णाम् सर्व ऋतु कुसुम उत्कटाम्

सा अस्मि वेद्याम् समारोप्य तर्पिता नृप शोणितैः

क्षत्रियाणां बलवतां संग्रामेष्व् अ निवर्तिनाम्

भुक्ता राज कुलैः च अपि महा ऋषि कुल संमितैः

मया धृतं धारयते सर्वम् एतद् गदाधरः

रोषात् त्रिःसप्त कृत्वस् ऽहं क्षत्रियैर् विप्रयोजिता

रत्न जाल अन्तरवतीम् कामगां रत्न भूषिताम्

जग्मतुर् निधनं च अपि ताव् उभौ मधु कैटभौ

भद्रासनेषु पीठेषु कुथास्व् आस्तरणेषु च

सर्वम् एकार्णवं लोकं योद्धु कामौ सु निर्भयौ

दृष्ट्वा ताव् असुरौ घोरौ महान्तौ युद्ध दुर्मदौ

प्रीतौ स्वस् तव युद्धेन श्लाघ्यस् त्वं मृत्युर् आहवे

आजग्मतुस् तम् उद्देशं यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः

यद् अहं धारयाम्य् एका जगत् स्थावर जंगमम्

बलेः सकाशाद् दैत्यस्य विष्णुना प्रभविष्णुना

दैत्ययोर् मेदसा छन्ना मेदिनी इति ततः स्मृता

ताव् उभाव् आप्लुतौ तोये वपुर्भ्याम् एक ताम् गतौ

स मां ब्रह्म ऋषिः अप्य् आह किम् उर्वि त्वम् अवाच् मुखी

स जटा मण्डलम् कृष्णं बिभ्रत् कृष्ण वपुः हरिः

उत्पपात आशु शयनात् पद्मनाभो महा द्युतिः

तन् मह्यं दीयतां भर्ता भगवंस् त्वद् समः नृपः

विषाणेन अहम् एकेन तोय मध्यात् समुद्धृता

अ नाथा जगतो नाथं शरण्यं शरणं गता

अनुजग्मुः सुराः सर्वे तद् गत आसक्त चक्षुषः

ताव् आगतौ समालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः

विपुलेन अस्मि कालेन पार्थिवात् पार्थिवं गता

बहून् वर्ष गणान् अप्सु शयानौ न चकम्पतुः

स मुक्तामणि विद्योतम् स चन्द्र अम्भोद वर्चसम्

ततो मां मानवेन्द्राय मनवे सम्प्रयच्छत

अ क्षत्राणाम् गुरुः सोमो मम नारायणो गुरुः

ते स्म काल वशम् प्राप्य मय्य् एव प्रलयं गताः

पीते वसानो वसने लोकानां गुरुर् अव्ययः

काञ्चन स्तम्भ चरणाम् वज्र संघात तोरणाम्
कर्ण स्रोत उद्भवौ तौ हि विष्णोर् अस्य महात्मनः

एकार्णव अम्बु निचये तत्र एव अन्तरधीयत

सा मनु प्रभवम् पुण्यं प्राप्य इक्ष्वाकु कुलम् महत्

आवां जहि न यत्र उर्वी जलेन समभिप्लुता

हतौ च तव पुत्र त्वम् प्राप्नुयावः सुर उत्तम

वीर पत्नी व्रतम् इदं वीर पत्नि निषेवसे

मांस मेदः अस्थि दुर्गन्धा दिग्धा क्षत्रिय शोणितैः

तौ दिवं छादयन्तौ तु ववृधाते महा असुरौ

मनः निर्माण चित्र आढ्याम् विमान आकुल मालिनीम्

प्रभावात् पद्मनाभस्य शाश्वती च नृणां कृता

मां च बद्ध्वा कृतौ पूर्वं मृण्मयौ द्वौ महा असुरौ

यद्य् अस्ति मयि कारुण्यं भार शैथिल्य कारणात्

प्रतस्थे दुर्दिन आकारः स दुर्दिनः इव अचलः
कृष्णानि भूत्वा मांसानि विशीर्यन्ते समन्ततः

भृश उष्ण भूरि कुणप नील पीत असित आर्तवाम्

निवर्तते स रुज् दाहम् क्वचित् पाकं च गच्छति

असृग्दर अर्शस् गुल्म आदीन् आबाधान् च अनिल आदिभिः

पित्त _ त्वचः पाकः त्वक्पाकः ज्वर दाहवान्

योनौ वात उपतप्तायाम् स्त्री गर्भे बीज दोषात्

यथास्वैर् दूषणैर् दुष्टं पित्तं योनिम् उपाश्रितम्

स्रंसं वङ्क्षण पार्श्व आदौ व्यथां गुल्मं क्रमेण च

दुरूढं स्फुटितं चर्म निर्दिष्टम् अवपाटिका

वेग उदावर्तनात् योनिं प्रपीडयति मारुतः

मांस उत्थम् अर्बुदं पाकं विद्रधिं तिलकालकान्

उपप्लुता स्मृता योनिर् विप्लुता आख्या तु अधावनात्

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

मांस्पाकः सर्वजः सर्व वेदनः मांस शातनः

योनौ क्रुद्धो ऽनिलः कुर्याद् रुज् तोद आयाम सुप्तताः

शूका दूषित रक्त उत्था स्पर्श हानिः तद् आह्वया

दूषितं स्पृशतः तोयम् रत अन्तेषु अपि न एव वा

विमर्दन आदि दुष्टेन वायुना चर्म मेढ्र जम्

कुम्भीका रक्त पित्त उत्था जाम्बव अस्थि निभ आशु जा

फेनिल अरुण कृष्ण अल्प तनु रूक्ष आर्तव स्रुतिम्

सा व्यापद् श्लैष्मिका वात पित्ताभ्याम् क्षीयते रजः

इयं व्यापद् उदावृत्ता जातघ्नी तु यदा अनिलः

करोति योनेः शोषं च शुष्का आख्या सा अति वेदना

यथास्व उपद्रव करैः व्यापत् सा सांनिपातिकी

नृ द्वेषिणी अस्तना च स्यात् षण्ढ संज्ञा अनुपक्रमा

शोणितेन असित स्फोट सम्भवः अस्र स्रुतिः ज्वरः

जातं जातं सुतं हन्ति रौक्ष्याद् दुष्ट आर्तव उद्भवम्

ततो गर्भं न गृह्णाति रोगान् च आप्नोति दारुणान्

सर्षप मान संस्थानाः घनाः सर्षपिकाः स्मृताः

विषम स्थ अङ्ग शयन भृश मैथुन सेवनैः

वस्ति कुक्षि गुरु त्व अतीसार अरोचक कारिणी

स्त्रियो योनिम् अणु द्वाराम् कुर्यात् सूचीमुखी इति सा

स अस्थि मांसम् मुखं तीव्र _ अन्तर्मुखी इति सा

वेग रोधात् ऋतौ वायुर् दुष्टो विष् मूत्र संग्रहम्

अन्य योनिम् अन् इच्छन्तीम् अगम्यां नवसूतिकाम्

संजात जन्तुः कण्डूला कण्ड्वा च अति रति प्रिया

रुजन् संदूषयेद् योनिं वायुः प्राक्चरणा इति सा

इति योनि गदाः नारी यैः शुक्रं न प्रतीच्छति

कर्णिकां जनयेद् योनौ रजस् मार्ग निरोधिनीम्

चतुरो वर्जयेद् एषां शेषान् शीघ्रम् उपाचरेत्

पिच्छिल अस्र स्रवाः योनौ तद्वत् च छत्त्र संनिभाः

अन्नेन उत्पीडितः योनेः स्थितः स्रोतसि वक्रयेत्

दोष अध्युषित संकीर्ण मलिन अणु रजस् पथिनाम्

पिटिका बहवो दीर्घा दीर्यन्ते मध्यात् च याः

कर्णिका पुष्करस्य इव ज्ञेया पुष्करिका इति सा

अन्तर् बहिर् वा मेढ्रस्य कण्डूला मांसकीलकाः

निवृत्त संज्ञम् स कफम् कण्डू काठिन्य वत् तु तत्

विषमा कठिना भुग्ना वायुना अष्ठीलिका स्मृता

वात शोणित कोपेन तं विद्यात् शतपोनकम्

वातेन दूषितं चर्म मणौ सक्तं रुणद्धि चेत्

वमेत् स रुज् नीरुजो वा यस्याः सा वामिनी मता

छिद्रैः अणु मुखैः यत् तु मेहनं सर्वतस् चितम्

कुरुते विवृतां स्रस्तां वातिकीम् इव दुःखिताम्

कफो ऽभिष्यन्दिभिः क्रुद्धः कुर्याद् योनिम् अवेदनाम्

गुह्यस्य बहिस् अन्तर् वा पिटिकाः कफ रक्त जाः

स्त्री व्यवाय निवृत्तस्य सहसा भजतो ऽथवा

पृथग् दोषैः स रुधिरैः समस्तैः च अत्र मारुतात्

मुष्टि दन्त नख उत्पीड विषवत् शूका पातनैः

याप्यो रक्त उद्भवः तेषाम् मृत्यवे संनिपात जः

पिटिकां माष मुद्ग आभाम् पिटिका पिटिका आचिता

शूना स्पर्श असहा स आर्तिः नील पीत अस्र वाहिनी

सा फेनिलं रजः कृच्छ्राद् उदावृत्तं विमुञ्चति

करोति दाह पाक ऊषा पूति गन्धि ज्वर अन्विताम्

मेढ्रे शोफो _ चित्राः स्तम्भः त्वच् परिपोटनम्

स दाह कार्श्य वैवर्ण्यम् यस्याः सा लोहितक्षया

पिण्डितं ग्रन्थितं चर्म तत् प्रलम्बम् अधो मणेः

जायन्ते कुपितैर् दोषैर् गुह्य असृज् पिशित आश्रयैः

मैथुनाद् अति बालायाः पृष्ठ जङ्घा ऊरु वङ्क्षणम्

दुष्ट आर्तवात् अपद्रवैर् बीज दोषेण दैवतः
जनयन्ति उपदंश आदीन् उपदंशो ऽत्र पञ्चधा

वेग निग्रह दीर्घ अति खर स्पर्श विघट्टनैः

शीतलां कण्डुलां पाण्डु पिच्छिलाम् तद्विध स्रुतिम्

वात श्लेष्म आमय व्याप्ता श्वेत पिच्छिल वाहिनी

श्लेष्मणा कठिनः स्निग्धः कण्डूमान् शीतलः गुरुः

सा व्यापत् पैत्तिकी रक्तयोनि आख्या असृज् अति स्रुत्याः

सा एव अति चरणा शोफ संयुक्ता अति व्यवायात्

सो ऽवमन्थः कफ _ वेदना रोम हर्षवान्

अलजीं मेह वत् विद्याद् उत्तमां पित्त रक्त जाम्

मणेर् विकाश रोधः च स निरुद्धमणिर् गदः

पिपीलिका सृप्तिम् इव स्तम्भं कर्कश ताम् स्वनम्

विंशतिर् व्यापदो योनेर् जायन्ते दुष्ट भोजनात्

षष् अहात् सप्त रात्रात् वा शुक्रं गर्भाशयान् मरुत्

स्रोतो मूत्रं ततो ऽभ्येति मन्द धारम् अवेदनम्
एवा विशः संमनसो हवं मे ऽप्रमादम् इह उपयन्तु सर्वाः

यथा आपः पृथिवीम् आविविशुः एव अयम् ध्रुवो अच्युतो अस्तु जिष्णुः

यथा सूर्यो दिवि रोचते यथा अन्तरिक्षम् मातरिश्वा अभिवस्ते

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

अच्युतो ऽयं रोध अवरोधात् ध्रुवो राष्ट्रे प्रतितिष्ठामि जिष्णुः

यथा अग्निः पृथिवीम् आविवेश एव अयम् ध्रुवो अच्युतो अस्तु जिष्णुः

अच्युता द्यौर् अच्युतम् अन्तरिक्षम् अच्युता भूमिर् दिशो अच्युता इमाः

दृंहतां देवी सह देवताभिर् ध्रुवा दृढा अच्युता मे अस्तु भूमिः

सर्व पाप्मानम् अपनुद्य अस्मत् अमित्रान् मे द्विषतो ऽनुविध्यतु

यथा पुरीषं नद्यः समुद्रम् अहर् रात्रे अप्रमादं क्षरन्ति

आ त्वा अहार्षम् ध्रुवा द्यौः सत्यं बृहद् इत्य् एतेन अनुवाकेन जुहुयात्

यथा देवो दिवि स्तनयन् विराजति यथा वर्षं वर्ष कामाय वर्षति