tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तस्य अध्यापन याजन प्रतिग्रहाः निवर्तन्ते ऽन्ये च यज्ञ क्रतवः इति

प्रसिद्धम् अग्नीनां परिचरणम्

बाह्यं निर्लेप निर्गन्धम् अन्तर् शौचम् अहिंसकम्

वृत्त्या वरया याति इति यायावर त्वम्

षण्णिवर्तनी कौद्दाली ध्रुवा संप्रक्षालनी समूहा पालनी शिलोञ्छा कापोता सिद्धेच्छा इति नवा एताः

अनुक्रमेण चरणाच् चक्रचर त्वम्

तेषां तद् वर्तनात् वृत्तिर् इत्य् उच्यते

अद्भिः शुध्यन्ति गात्राणि बुद्धिर् ज्ञानेन शुध्यति

अथ प्रातर् उदित आदित्ये यथासूत्रम् अग्नीन् प्रज्वाल्य गार्हपत्य आज्यं विलाप्य उत्पूय स्रुच् स्रुवम् निष्टप्य संमृज्य स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा आहवनीये वास्तोष्पतीयं जुहोति

वास्तोष्पते प्रति जानीह्य् अस्मान् इति पुरोनुवाक्याम् अनूच्य

ब्रह्मचर्यम् ऋतौ वा गच्छति

तासाम् एव वान्या अपि दशमी वृत्तिर् भवति

शाला आश्रय त्वात् शालीन त्वम्

उत्पन्नानाम् ओषधीनां निर्वापणं दृष्टं भवति

यायावर इत्य् एके

तद् यथा सर्पिः मिश्रम् दधि मिश्रम् अ क्षार लवणम् अ पिशितम् अ पर्युषितम्

निर्गत्य ग्राम अन्ते ग्राम सीमान्ते वा अवतिष्ठते

प्रसिद्धं दर्श पूर्णमासाभ्याम् यजनम्

त्रैधातवीयेन इष्ट्वा प्रस्थास्यति वैश्वानर्या वा

ता अनुव्याख्यास्यामः

अथ अपि उदाहरन्ति

अथ शालीन यायावर चक्रचर धर्म काङ्क्षिणाम् नवभिर् वृत्तिभिर् वर्तमानानाम्

तत्र कुटीं मठं वा करोति कृतं वा प्रविशति

वास्तोष्पते शग्मया संसदा त इति याज्यया जुहोति

अहिंसया च भूतात्मा मनः सत्येन शुध्यति इति
ते देवाः अब्रुवन् उपसदः एव उपायाम इति

तान् वै मासेभ्यः अनुदन्त

तथा इति

ते सदः एव अस्याः प्रत्यकुर्वत आग्नीध्रम् अन्तरिक्षात् हविर्धाने दिवः

ते तथा इमान् लोकान् पुरः अकुर्वत

ते वै ऋतुभ्यः नुत्ताः असुराः मासान् अश्रयन्त

तावन्तम् एव तत् द्विषते लोकम् परिशिनष्टि

ते वै अयस्मयीम् एव इमाम् अकुर्वत रजताम् अन्तरिक्षम् हरिणीम् दिवम्

ते देवाः अब्रुवन् उपसदः उपायाम उपसदा वै महा पुरम् जयन्ति इति

ते देवाः अब्रुवन् पुरः वै इमे असुराः इमान् लोकान् अक्रत पुरः इमान् लोकान् प्रतिकरवामहै इति

ते वै असुराः इमान् एव लोकान् पुरः अकुर्वत यथा ओजीयांसः बलीयांसः एवम्

ते वा अर्ध मासेभ्यः नुत्ता असुरा अहर् रात्रे अश्रयन्त ते देवा अब्रुवन्न् उपसदाव् एव उपायाम इति तथा इति ते याम् एव पूर्वाह्ण उपसदम् उपायंस् तया एव एनान् अह्नो ऽनुदन्त याम् अपराह्णे तया रात्रेस् तान् तथा उभाभ्याम् अन्तरायन्

याम् एव प्रथमाम् उपसदम् उपायन् तया एव एनान् अस्मात् लोकात् अनुदन्त याम् द्वितीयाम् तया अन्तरिक्षात् याम् तृतीयाम् तया दिवः

ते वै मासेभ्यः नुत्ताः असुराः अर्ध मासान् अश्रयन्त

तथा इति

तथा इति
एतत् पात्रं नाराशंसा अन्वायन्ति

अथ प्राङ् एत्य शुक्र पात्रम् आददान आह उन्नेतर् यदा इमम् माहेन्द्रं ग्रहं गृह्णाम्य् अथ उदञ्चम् राजानं पूतभृतम् अभि संपवयताद् दशाभिर् द्रोणकलशं मृष्ट्वा न्युब्जताद् इति

वषट्कृत अनुवषट्कृते द्विर् जुहोति

शंसति

अथ इन्द्राय त्वा इन्द्राय त्वा इति एवं त्रिभिर् उक्थ्य पर्यायैः चरति

स उ वा ऐन्द्र एव भवति

प्रत्याह्वयते ऽध्वर्युः

हिन्व म इत्य् आत्मानं प्रत्यभिमृशन्ते

प्रतिगृणाति

सर्पत इति आह प्रशास्ता

पश्चाद् अक्षम् एकधनान्

अथ उक्थम् वाचि इति आह माध्यंदिनं सवनं प्रतिगीर्य प्रशास्तः प्रसुहि इति

अनूद्यच्छन्ते नाराशंसान्

अभ्य् एनम् आह्वयते होता

होतृ चमसम् एव एते त्रयः समुपहूय भक्षयन्ति

न आप्याययन्ति चमसान्

स्तुवते माहेन्द्राय

पूर्वया द्वारा हविर्धानं प्रपाद्य अथ उदुब्ज्य आधवनीयम् सर्वश एव वसतीवरीः पर्यस्यति

अथ अपः उपस्पृश्य बर्हिषी आदाय वाचंयमः प्रत्यङ् द्रुत्वा स्तोत्रम् उपाकरोति

प्रस्तुते साम्नि संप्रैषम् आह अभिषोतारः अभिषुणुत अग्नीध् आशिरं विनय उलूखलम् उद्वादय प्रतिप्रस्थातर् वारुणम् एक कपालम् निर्वप सौम्यस्य विद्धि इति

तथा एव द्विस् द्विस् नाराशंसान् अनुप्रकम्पयन्ति

होता च एव अध्वर्युः च एतत् पात्रं संभक्षयतो नराशंस पीतेन नाराशंसान् नराशंस पीतस्य सोम देव ते मति विदः माध्यंदिनस्य सवनस्य त्रिष्टुभ् छन्दसः पितृ पीतस्य मधुमत उपहूतस्य उपहूतः भक्षयामि इति

होत्र एषा उत्तमा इति प्राहुः

तस्मिन्न् एतं सर्वश एव राजानं गृह्णाति य उक्थ्य स्थाल्याम् भवति

अच्छावाक चमसम् एव प्रथमम् उन्नयन्ति

सर्वश एव एकधनान्

तं तथा एव उत्तमे ऽतिशिष्ट आह अच्छावाकस्य चमसम् अनून्नयध्वम् उन्नेतः सर्वश एव राजानम् उन्नय मा अतिरीरिचः प्रतिप्रस्थातर् उप एतेन ग्रहेण रम एहि यजमान इति

अनु सवन भक्षः महा इन्द्रेण पीतस्य इति

अथ आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् उक्थशा यज सोमस्य इति

यथासंप्रैषं ते कुर्वन्ति

यथाचमसं चमसान्

सर्व भक्षाः मार्जयन्ते

सर्वश एव राजानं समुन्नीय उत्तरवेद्याम् संसादयन्ति
हिरण्यपुष्पी मूलम् च पाणि पादेन धारयेत्

पुंनाम दौर्हृद प्रश्न रता पुंस् स्वप्न दर्शिणी

इच्छेतां यादृशं पुत्रं तद् रूप चरितान् च तौ

नवनीतं हितं तत्र कोल अम्बु मधुर औषधैः

हर्षयेत् तां मुहुः पुत्र जन्म शब्द जल अनिलैः

आव्यो अभित्वरयन्ति एनाम् खट्वाम् आरोपयेत् ततः

आवीनाम् अनु जन्म अतस् ततो गर्भ उदक स्रुतिः

अति व्यवायम् आयासं भारं प्रावरणं गुरु

चिन्तयेतां जनपदांस् तद् आचार परिच्छदौ

पिबेद् ग्रन्थि आर्तवे पाठा व्योष वृक्षक जम् जलम्

श्रेष्ठया वा एण हरिण शश शोणित युक्तया

पद्मं संकोचम् आयाति दिने ऽतीते यथा तथा

गर्भ वृद्धि प्रसव रुज् क्लेद अस्र स्रुति पीडनैः

क्षीर पेया च पेया अत्र स घृत अन्वासनम् घृतम्

तत एव पिचुं च अस्याः योनौ नित्यं निधापयेत्

हृदय स्पन्दनम् तन्द्रा तृष् ग्लानी रोम हर्षणम्

देशे प्रशस्ते संभारैः सम्पन्नं साधके ऽहनि

स्नेह अयोग्या तु निःस्नेहम् अमुम् एव विधिं भजेत्

शुक्रं शुक्लं गुरु स्निग्धं मधुरं बहलं बहु

क्षाम ता गरिमा कुक्षेर् मूर्छा छर्दिः अरोचकः

वात घ्न पत्त्रभङ्ग अम्भः शीतं स्नाने ऽन्वहं हितम्

धातकी पुष्प खदिर दाडिम अर्जुन साधितम्

स हिङ्गु कुष्ठ मदनैः मूत्रे क्षीरे च सार्षपम्

मासि मासि रजः स्त्रीणां रस जम् स्रवति त्रि अहम्

संशुद्धो विष् प्रभे सर्पिर् हिङ्गु सेव्य आदि साधितम्

कटीम् आकोटयेत् पार्ष्ण्या स्फिजौ गाढं निपीडयेत्

भूर्ज लाङ्गलिकी तुम्बी सर्प त्वच् कुष्ठ सर्षपैः

लाक्षा रस शश अस्र आभम् धौतं यत् च विरज्यते

बहु स्नेहा यवागूर् वा पूर्व उक्तम् च अनुवासनम्

शस्तः च नवमे मासि स्निग्धो मांस रस ओदनः

बली पुरुषकारो हि दैवम् अपि अतिवर्तते

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

गर्भेन उत्पीडिताः दोषास् तस्मिन् हृदयम् आश्रिताः

सिद्धम् अल्प पटु स्नेहम् लघु स्वादु च भोजनम्

विशुध्यति च दुष्ट अस्रम् द्वि त्रि रात्रम् अयं क्रमः

मातुः च आहार रस जैः क्रमात् कुक्षौ विवर्धते

पाद शोफः विदाहो ऽन्ये श्रद्धाः च विविध आत्मकाः

शुद्धे गर्भाशये मार्गे रक्ते शुक्रे ऽनिले हृदि

कुष्ठ तालीश कल्कम् वा सुरामण्डेन पाययेत्

एकादशी च युग्मासु स्यात् पुत्रो ऽन्यासु कन्यका

पूय आभम् रक्त पित्ताभ्याम् क्षीणं मारुत पित्तात्

समम् एव हि मूर्ध आद्यैः ज्ञानं च सुख दुःखयोः

सर्वैः सर्व अङ्ग सम्पूर्णः भावैः पुष्यति सप्तमे

ऋतुस् तु द्वादश निशाः पूर्वास् तिस्रो ऽत्र निन्दिताः

सान्त्वयित्वा ततो ऽन्योन्यं संविशेतां मुदा अन्वितौ

यूषेण वा कुलत्थानां बाल्ब जेन आसवेन वा

तालु कण्ठम् स्पृशेद् वेण्या मूर्ध्नि दद्यात् स्नुही पयः

जीर्णे स्नाता पिबेत् पेयां पूर्व उक्त औषध साधिताम्

ब्रह्मा बृहस्पतिर् विष्णुः सोमः सूर्यस् तथा अश्विनः

वियोनि विकृत आकाराः जायन्ते विकृतैर् मलैः

शतपुष्पा वचा कुष्ठ कणा सर्षप कल्कितः

ततः पुष्प ईक्षणात् एव कल्याण ध्यायिनी त्रि अहम्

अवन्ध्य एवं संयोगः स्याद् अपत्यं च कामतः

चन्दन उशीर कल्केन लिम्पेद् ऊरु स्तन उदरम्

तेन तौ म्लान मुदितौ तत्र जातो न जीवति

तस्मिंस् तु एक अह याते ऽपि कालः सूत्याः अतस् परम्

शुद्धे शुक्र आर्तवे सत्त्वः स्व कर्म क्लेश चोदितः

इच्छन्ती भर्तृ सदृशम् पुत्रं पश्येत् पुरः पतिम्

त्रि अहात् ऊर्ध्वं विदार्यादि वर्ग क्वाथेन साधिता

मुक्त गर्भ अपराम् योनिं तैलेन अङ्गम् च मर्दयेत्

आभुग्न सक्थिम् उत्तानाम् अभ्यक्त अङ्गाम् पुनः पुनः

परूषक वटादिभ्याम् क्षीणे शुक्र करा क्रिया

सम्बद्धं तेन गर्भिण्या न इष्टम् श्रद्धा विमाननम्

पित्तलैः खलतिः पिङ्गः श्वित्री पाण्डुः कफ आत्मभिः

कृत्वा अग्निवर्णम् निर्वाप्य क्षीरे तस्य अञ्जलिम् पिबेत्

उन्नते दक्षिणे कुक्षौ गर्भे च परिमण्डले

पुंस् स्त्री क्लीबाः क्रमात् तेभ्यस् तत्र व्यक्तस्य लक्षणम्

रक्तं निवसनं श्वभ्र कूप ईक्षाम् मद्यम् आमिषम्
तृप्तिर् गुरु त्वम् स्फुरणं शुक्र अस्र अननुबन्धनम्

पर्णे शरावे हस्ते वा भुञ्जीत ब्रह्मचारिणी

मासेन उपचितम् रक्तं धमनीभ्याम् ऋतौ पुनः

स्नेहैः पुंसवनैः स्निग्धं शुद्धं शीलित वस्तिकम्

गर्भः सम्पद्यते युक्ति वशात् अग्निः इव अरणौ

वात घ्न औषध तोयम् वा तथा वायुर् न कुप्यति

हिता यवागूः स्नेह आढ्या सात्म्यतः पयसा अथवा

दधातु विधाता त्वां दधातु ब्रह्म वर्चसा भव इति

उपचारः प्रिय हितैः भर्त्रा भृत्यैः च

अद्य श्वस् प्रसवे ग्लानिः कुक्षि अक्षि श्लथ ता क्लमः

एवं च मासाद् अध्यर्धात् मुक्त आहार आदि यन्त्रणा

सु चूर्णितम् यवक्षारं घृतेन उष्ण जलेन वा

पिबेत् पुष्ये जले पिष्टान् एक द्वि त्रि समस्तशः

नरं विशेषात् क्षीर आज्यैः मधुर औषध संस्कृतैः

पुष्ये पुरुषकं हैमं राजतं वा अथवा आयसम्

चतुर्थे ऽह्नि ततः स्नाता शुक्ल माल्य अम्बरा शुचिः

व्याधीन् च अस्याः मृदु सुखैः अतीक्ष्णैः औषधैः जयेत्

मृजा अलंकार रहिता दर्भ संस्तर शायिनी

धान्य अम्बु वा गुड व्योष त्रिजातक रजस् अन्वितम्

रक्तेन कुणपं श्लेष्म वाताभ्याम् ग्रन्थि संनिभम्

वायुना बहुशो भिन्ने यथास्वं बहु अपत्य ता

नाना योनि आकृतीः सत्त्वो धत्ते ऽतो द्रुत लोह वत्

रोगी अल्प आयूः अधन्यः वा गर्भो भवति न एव वा

गर्भः प्रयाति अवाक् एवं तद् लिङ्गम् हृद् विमोक्षात्

सूतिका क्षुद्वती तैलाद् घृताद् वा महतीं पिबेत्

दार्वी मधुक तोयेन मृजां च परिशीलयेत्

जृम्भा प्रसेकः सदनं रोमराज्याः प्रकाशनम्

ओजो ऽष्टमे संचरति माता पुत्रौ मुहुः क्रमात्

तैलं सिद्धं हितं पायौ योन्यां वा अपि अनुवासनम्

पेयं कुणप पूय अस्रे चन्दनं वक्ष्यते तु यत्

नासया आस्येन वा पीतं वट शुङ्ग अष्टकम् तथा

ॐ आयुः असि सर्वतः प्रतिष्ठा असि धाता त्वाम्

मृदु पूर्वम् प्रवाहेत बाढम् प्रसवात् च सा

वातलैः च भवेद् गर्भः कुब्ज अन्ध जड वामनः

तद् सङ्गे हि अनिलः हेतुः सा निर्याति आशु तद् जयात्

भगो ऽथ मित्रावरुणौ वीरं ददतु मे सुतम्

पृथग् द्वाभ्यां समस्तैर् वा योनि लेपन धूपनम्

मातृ जम् हि अस्य हृदयं मातुः च हृदयेन तत्

अम्ल इष्ट ता स्तनौ पीनौ स स्तन्यौ कृष्ण चूचुकौ

शुष्क मूलक कोल अम्ल कषायेण प्रशस्यते

द्वितीये मासि कललाद् घनः पेशी अथवा अर्बुदम्

देयम् अपि अहितम् तस्यै हित उपहितम् अल्पकम्

गुह्य रोगे च तत् सर्वं कार्यं स उत्तरबस्तिकम्

प्राग् दक्षिणेन पादेन शय्यां मौहूर्तिक आज्ञया

घृत माक्षिक तैल आभम् सत् गर्भाय आर्तवम् पुनः

शोक क्रोध भय उद्वेग वेग श्रद्धा विधारणम्

प्राग् दक्षिण स्तन स्तन्या पूर्वं तद् पार्श्व चेष्टिनी

पटोल निम्ब मञ्जिष्ठा सुरसैः सेचयेत् पुनः

कण्डूं विदाहं कुर्वन्ति गर्भिण्याः किक्किसानि च

दुरपत्यं कुलाङ्गारो गोत्रे जातं महति अपि

द्वादश अहे अन् अतिक्रान्ते पिशितं न उपयोजयेत्

बीज आत्मकैः महाभूतैः सूक्ष्मैः सत्त्व अनुगैः च सः

यत्नेन उपचरेत् सूतां दुःसाध्यो हि तद् आमयः

धूपयेद् गर्भ सङ्गे तु योनिं कृष्ण अहि कञ्चुकैः

सन्तो हि आहुः अपत्य अर्थम् दम्पत्योः संगतिं रहः

पाययेत् सर्पिः अथवा विपक्वम् असन आदिभिः

अथ उपस्थित गर्भाम् तां कृत कौतुक मङ्गलाम्

तथा रक्त स्रुतिम् शुद्धिं वस्तिम् मासतो ऽष्टमात्

कार्यम् एतत् तथा उत्क्षिप्य बाहुवोः एनाम् विकम्पयेत्

यमौ पार्श्व द्वय उन्नामात् कुक्षौ द्रोण्याम् इव स्थिते

नारीं तैलेन माषैः च पित्तलैः समुपाचरेत्

ईषत् कृष्णम् विगन्धं च वायुर् योनिमुखान् नुदेत्

पीतवत्याः च जठरं यमक अक्तम् विवेष्टयेत्

वेदना ऊरु उदर कटि पृष्ठ हृद् वस्ति वङ्क्षणे

कृच्छ्राणि एतानि असाध्यम् तु त्रिदोषं मूत्र विष् प्रभम्

कुर्याद् वात आदिभिः दुष्टे स्व औषधम् कुणपे पुनः

न इन्धनम् दृश्यते गच्छत् सत्त्वो गर्भाशयं तथा

पलाश भस्म _ ग्रन्थि आभे पूय रेतसि

षष्ठे स्नायु सिरा रोम बल वर्ण नख त्वचाम्
श्रद्धा विघातात् गर्भस्य विकृतिः च्युतिः एव वा

प्रत्यायान्ति तथा प्राणाः सूति क्लेश अवसादिताः

योनि भेद रुजा तोद स्फुरण स्रवणानि च

कारण अनुविधायि त्वात् कार्याणां तद् स्वभाव ता

वीर्यवन्तं सुतं सूते ततो न्यून अब्दयोः पुनः

आरोहेत् स्त्री तु वामेन तस्य दक्षिण पार्श्वात्

बीज असमर्थम् रेतस् अस्रम् स्व लिङ्गैः दोष जम् वदेत्

पञ्चकोलकिनीं मात्राम् अनु च उष्णम् गुड उदकम्

हस्त स्थ पुंस् नाम फलाम् सु अभ्यक्त उष्ण अम्बु सेचिताम्

व्यक्तीभवति मासे ऽस्य तृतीये गात्र पञ्चकम्

तथा हि बीजं गृह्णाति दोषैः स्व स्थानम् आस्थितैः

आविश्य जठरं गर्भो वस्तेः उपरि तिष्ठति

शताह्वा कल्कितः वस्तिः स तैल घृत सैन्धवः

वात आदि कुणप ग्रन्थि पूय क्षीण मल आह्वयम्

क्षीरेण श्वेत बृहती मूलम् नासा पुटे स्वयम्

तत्र उदीक्षेत सा सूतिं सूतिका परिवारिता

गौर दण्डम् अपामार्गं जीवक ऋषभ सैर्यकान्

उत्ताना तद् मनाः योषित् तिष्ठेद् अङ्गैः सु संस्थितैः

मूर्धा द्वे सक्थिनी बाहू सर्व सूक्ष्म अङ्ग जन्म च

पुत्र अर्थम् दक्षिणे सिञ्चेद् वामे दुहितृ वाञ्छया

लिङ्गं तु योन्या बीजस्य संग्रहः

पाययेत् स घृताम् पेयां तनौ भू शयने स्थिताम्

मधुरैः साधितं शुद्ध्यै पुराण शकृतः तथा

चतुर्थे व्यक्त ता अङ्गानाम् चेतनायाः च पञ्चमे

तेजो यथा अर्क रश्मीणाम् स्फटिकेन तिरस्कृतम्

निःस्नेह अङ्गा न नवमान् मासात् प्रभृति वासयेत्

अकाल जागर स्वप्नम् कठिन उत्कटक आसनम्
गच्छत्व् इयं वसुमती स्वां योनिं लोक धारिणी

तत्र पाण्डोः श्रिया जुष्टे द्वे भार्ये यौवन स्थिते

भूयः शृणु यथा विष्णुर् अवतीर्णो मही तलम्

अत्र वो ऽंशा विभज्यन्तां विपक्षः पक्ष एव च

गान्धारी भुवि विख्याता भर्तुर् नित्यं व्रते स्थिता

स कारणाम् मतिं कृत्वा युष्माकं हित काम्यया

वसवः प्रच्युताः स्वर्गात् प्रविष्टाश् च रसातलम्

कारुण्यं कुरु देव ईश प्रमाणं यद्य् अवेक्षसे

कुर्वतस् तु कथास् तास् ताः समुद्रः सह गङ्गया

रूपिणी वै सरित् श्रेष्ठा तत्र त्वाम् उपयास्यति

तेषाम् उत्पादन अर्थाय त्वं मया विनियोजितः

उत्पतेयुर् अथ आकाशम् क्षोभयेयुर् महा उदधिम्

ततो ऽंशान् अवनिं देवाः सर्व एव अवतारयन्

भावयन्तो भुवं देवीं लब्ध्वा त्रिभुवन श्रियम्

नरं च एव पुराण ऋषिम् शेषं च धरणीधरम्

शङ्ख मुक्ता अमल तनुः प्रवाल मणि भूषणः

अधर्म प्राय पुरुषम् सु अल्प धर्म परिग्रहम्

अ योनि जाः च अपि तनूः सृजाम जगती तले

एवम् आदिश्य तान् ब्रह्मा भूत भव्य भवत् प्रभुः

समुद्रे ऽहं सुराः पूर्वे वेलाम् आसाद्य पश्चिमाम्

जात रागाः पृथिवी अर्थे सर्वे संग्राम लालसाः

अशपो ऽसदृशैर् वाक्यैर् आत्मजं मां किम् आत्मना

महेश्वरं कुमारं च द्वौ च देवौ समाश्रिताः

दैत्य दानव हन्तारः सम्भूताः पुरुष ईश्वराः

प्रजानां वै हित अर्थाय प्रभुः प्राण धन ईश्वरः

अनया सह जाह्नव्या मोदमानो मम आज्ञया

शरीरकर्ता लोकानां त्वं हि लोकस्य च ईश्वरः

कुले पूज्ये यशस्कामो जज्ञे नारायणः प्रभुः

गच्छ अर्णव महीपालो राजा एव त्वं भविष्यसि

विग्रहस्य कलिर् मूलं गान्धार्यां विनियुज्यताम्

वृष्णि वंशे समुत्पन्नाः शतशो ऽथ सहस्रशः

अहं तव विधेय आत्मा त्वद् कृतः त्वद् परायणः

याज्ञिकानां समृद्धानां ब्राह्मणानां च योनिषु

सप्त इमे वसवः प्राप्ताः स एकः परिलम्बते

गन्धर्व अप्सरसः च एव रुद्र आदित्यान् तथा अश्विनौ

सर्व एव सुर श्रेष्ठाः तेजोभिर् अवरोहत

तेषां विमर्दे दायाद्ये नृपाणां भविता क्षयः

महोदधे महीपालस् तत्र राज श्रिया वृतः

शापे ऽस्मिन् सरितां नाथ भविष्यं शृणु कारणम्

पुत्राणां हि तयो राज्ञोर् भविता विग्रहो महान्

शान्तिं व्रज न भेतव्यं प्रसन्नो ऽस्मि महामते

यादः गण विचित्रेण संछन्नस् तोय वाससा

ययाति वंश जस्य अथ वसुदेवस्य धीमतः

तिष्यं प्रपत्स्यते पश्चाद् युगं दारुण मानुषम्

अद्य अपि भुवि गाङ्गेयस् तत्र एव वसुर् अष्टमः

स वीचि विषमाम् कुर्वन् गतिं वेग तरङ्गिणीम्

अंशावतरणं सर्वे सुराः कुरुत माचिरम्

तद् एष शंतनोर् वंशः पृथिव्यां रोपितो मया

स बलेषु नरेन्द्रेषु शातयत्स्व् इतरेतरम्

शुभे कुन्ती च माद्री च देव योषा उपमे भुवि

तत्र अपि सहजां लीलां धारयन् स्वेन तेजसा

महेश्वर अंशे ऽपसृते ततो माहेश्वरं युगम्

रोचते मे सुर श्रेष्ठाः युष्माकम् अपि निश्चयः

यदि ते पार्थिवं कार्यं कार्यं पार्थिव विग्रहे

क्षिप्ताभिः पवनेन अद्भिः स्पृष्टो यद्य् असि पर्वणि

उक्तः संरब्धया वाचा शान्तो असि इति ततो मया

भूयश् च एव मया शप्तः समुद्रः सह गङ्गया

क्षिप्रम् आज्ञापय विभो कथम् अंशः प्रयुज्यताम्

गिरि शृङ्ग प्रहर्तारः सर्वे परिघ योधिनः

एतौ पक्षौ भविष्यन्ति राजानः काल चोदिताः

आचालयेयुः शैलांस् ते क्रुद्धा भिन्द्युर् मही तलम्

गदा परिघ शक्तीनाम् सहाः परिघ बाहवः

कुरु वंशे च देवास् ते पाञ्चालेषु च पार्थिवाः

पाण्डुश् च धृतराष्ट्रश् च विख्यातौ पुरुष ऋषभौ

प्रवेष्टासि तनुं त्यक्त्वा पुनः सागर सागरीम्

कथम् अंशावतरणं कुर्मः सर्वे पितामह

आसे सार्धं तनूजेन कश्यपेन महात्मना

मां प्रभो देवदेवेश किमर्थं शप्तवान् असि

अन्तक प्रतिमे तस्मिन् निवृत्ते क्रूर कर्मणि

त्वरता च एव कर्तव्यं त्वया इदम् देव शासनम्

वैशंपायन उवाच

प्राजापत्येन विधिना गङ्गया सह सागर

क्षीरिका वृक्ष संघाताः वज्र संहननाः तथा

यस्मात् त्वं राज तुल्येन वपुषा समुपस्थितः
उद्धूतैश् च महा वातैः प्रवृद्धैश् च बलाहकैः

समीपम् आजगाम आशु युक्तस् तोयद मारुतैः

युग अन्त प्रतिमम् च एव भविष्यति महद् भयम्

पृथिव्यां संभवम् इमं श्रूयतां यन् मया कृतम्

क्लेदयामास चपलैर् लावणैर् अम्बु विस्रवैः

देवैः परिवृतः प्राह वाक्यं लोकपितामहः

भविष्यसि नृणां भर्ता भारतानां कुल उद्वहः

नाग अयुत बलाः केचित् केचिद् ओघ बल अन्विताः

इतिवृत्तैश् च बहुभिः पुराण प्रभवैः गुणैः

तद् काल रमणीय अङ्गी गङ्गा परिचरिष्यति

यत् कर्तव्यं महा इन्द्रेण यमेन वरुणेन च

क्षन्तुम् अर्हसि मे ब्रह्मञ् शापो ऽयं विनिवर्त्यताम्

शान्तो असि इति मया उक्तः त्वं यच् च असि तनु ताम् गतः

देवान् अचोदयद् ब्रह्मा निग्रह अर्थम् सुरद्विषाम्

पालयंश् चतुरो वर्णान् रंस्यसे सलिल ईश्वर

तम् अहं श्लक्ष्णया वाचा महा अर्णवम् अथ अब्रुवम्

धृतराष्ट्रस्य राज्ञस् तु भार्या एका तुल्य चारिणी

यथा ते कथितं पूर्वम् अंशावतरणं मया

द्वापरस्य युगस्य अन्ते मया दृष्टं पुरातने

पर्वतैः शैल मुख्यैः वा सागरैर् वा महा ऊर्मिभिः

संहत ऊर्मि तरङ्ग ओघः स्थितो राज श्रिया ज्वलन्

अस्याश् च देव गङ्गाया गां गतायास् तव आज्ञया

तद् अर्थ कृत्यम् संचिन्त्य पितामहम् अथ अब्रुवन्

इमं सलिल संक्लेदम् विस्मरिष्यसि सागर

तं च देशं व्यवसितः समुद्रो ऽद्भिर् विमर्दितुम्

अष्टौ ताञ् जाह्नवी गर्भान् अपत्य अर्थम् ददाम्य् अहम्

नारायणे समावेश्य लोकाञ् शान्तिम् उपागमत्

कथाभिः पूर्व वृत्ताभिः लोक वेद अनुगामिभिः

धक्ष्यते शंकरस्य अंशः पावकेन अस्त्र तेजसा

आदित्यैर् वसुभिर् वा अपि रुद्रैर् वा लोक भावनैः

ते श्रुत्वा पृथिवी वाक्यम् सर्व एव दिवौकसः

मद् दोषात् सम दोषायाः प्रसादं कर्तुम् अर्हसि

त्वं गच्छ भारते वंशे स्व देहम् स्वेन तेजसा

विविक्त पुर राष्ट्र ओघा क्षितिः शैथिल्यम् एष्यति

सृष्टो ऽयं नैष्ठिको राज्ञाम् उपायो लोक विश्रुतः

पृथिवी सह कालेन वधाय पृथिवीक्षिताम्

सु तनुः यशसा लोके शंतनुस् त्वं भविष्यसि

तत्र अवशिष्टान् मनुजान् सुप्तान् निशि विचेतसः

एवम् उक्तस् तु मां क्रुद्धः सो ऽब्रवीत्

शान्तो असि इति उक्त मात्रः तु तनु त्वम् सागरो गतः

इयं च त्वां सरित् श्रेष्ठा बिभ्रती मानुषीं तनुम्

यद्य् अहं चलितो ब्रह्मन् को ऽत्र दोषो मम आत्मनः

यद् वा चन्द्रमसा कार्यं भास्करेण अनिलेन वा

यद् वा कार्यं धनेशेन स्वयं नारायणेन वा

अन्तरिक्ष गताः ये च पृथिव्यां ये च पार्थिवाः

भगवन् क्रियताम् अस्या धरण्या भार संनतिः

समाप्तम् इदम् आख्यास्ये तृतीयं द्वापरं युगम्

यक्ष राक्षस गन्धर्वैः चारणैर् वा महोरगैः

भगवंस् त्वद् प्रसादेन वेगात् पर्वणि वर्धितः

महेश्वरेण वा ब्रह्मन् विशाखेन गुहेन वा

सदस्यानां च विप्राणां पार्थिवानां कुलेषु च

वरुणं च यमं च एव सूर्याचन्द्रमसौ तथा

पर्वणा च इन्दु युक्तेन त्रिभिः क्षुब्धो ऽस्मि कारणैः

वैचित्रवीर्यौ द्वाव् एव पार्थिवौ भुवि सांप्रतम्

विभावसोस् तुल्य गुणान् सुराणां प्रीति वर्धनान्

वसवो यत्र गङ्गायां उत्पन्नास् त्रिदिवौकसः

धर्मस्य अंशः ऽथ कुन्त्यां वै माद्र्यां च विनियुज्यताम्
वाग् वै सुब्रह्मण्या तस्यै सोमो राजा वत्सः सोमे राजनि क्रीते सुब्रह्मण्याम् आह्वयन्ति यथा धेनुम् उपह्वयेत् तेन वत्सेन यजमानाय सर्वान् कामान् दुहे

दक्षिणा अनु सुब्रह्मण्या संतिष्ठते वाग् वै सुब्रह्मण्या अन्नम् दक्षिणा अन्नाद्ये एव तद् वाचि यज्ञम् अन्ततः प्रतिष्ठापयन्ति प्रतिष्ठापयन्ति

नेष्टुर् उपस्थ आसीनो भक्षयति पत्नी भाजनम् वै नेष्टा अग्निः पत्नीषु रेतो दधाति प्रजात्या अग्निना एव तत् पत्नीषु रेतो दधाति प्रजात्यै

सर्वान् ह अस्मै कामान् वाग् दुहे य एवं वेद

तद् आहुर् अथ कस्माद् एनम् पुमांसं सन्तं स्त्रीम् इव आचक्षते इति वाच् हि सुब्रह्मण्या इति ब्रूयात् तेन इति

न अनुवषट्करोति संस्था वा एषा यद् अनुवषट्कारो न इद् रेतः संस्थापयानि इति असंस्थितं वै रेतसः समृद्धं तस्मान् न अनुवषट्करोति

तद् आहुर् अथ कस्माद् उत्करे तिष्ठन् सुब्रह्मण्याम् आह्वयति इति ऋषयो वै सत्रम् आसत तेषां यो वर्षिष्ठ आसीत् तम् अब्रुवन् सुब्रह्मण्याम् आह्वय त्वं नो नेदिष्ठाद् देवान् ह्वयिष्यसि इति वर्षिष्ठम् एव एनम् तत् कुर्वन्त्य् अथ उ वेदिम् एव तत् सर्वाम् प्रीणाति

उपांशु पात्नीवतस्य आग्नीध्रः यजति रेतो वै पात्नीवत उपांश्व् इव वै रेतसः सिक्तिः

तद् आहुर् यद् अन्तर्वेदि इतरे ऋत्विज आर्त्विज्यं कुर्वन्ति बहिर्वेदि सुब्रह्मण्या कथम् अस्य अन्तर्वेदि आर्त्विज्यं कृतम् भवति इति वेदेर् वा उत्करम् उत्किरन्ति यद् एव उत्करे तिष्ठन्न् आह्वयति इति ब्रूयात् तेन इति

तद् आहुः कस्माद् अस्मा ऋषभं दक्षिणाम् अभ्याजन्ति इति वृषा वा ऋषभो योषा सुब्रह्मण्या तन् मिथुनं तस्य मिथुनस्य प्रजात्या इति

तद् आहुः किं सुब्रह्मण्यायै सुब्रह्मण्या त्वम् इति वाग् एव इति ब्रूयाद् वाग् वै ब्रह्म च सु ब्रह्म च इति
धन्यः त्वम् विजयी यस्माद् इन्द्रजित् विनिपातितः

राज्य स्थम् राघवं जग्मुर् अगस्त्य आद्याः सु पूजिताः

स विस्तरम् यत् एतत् च शृणुयात् सः दिवं व्रजेत्

स पौरः स अनुजः सीता पुत्रः जनपद अन्वितः

राज्यं कृत्वा क्रतून् कृत्वा स्वर्गं देव अर्चितः ययौ

कुम्भकर्णः स निद्रः ऽभूद् धर्मिष्ठो अभूत् विभीषणः

इत्य् आदि महापुराणे आग्नेये रामायणे उत्तरकाण्डवर्णनं नाम एकादशो ऽध्यायः

पुत्रौ कुश लवौ जातौ वाल्मीकेः आश्रमे वरौ

अग्निर् उवाच

अभूत् पूः मथुरा काचित् राम उक्तः भरतो ऽवधीत्

पुष्पोत्कटा अभूत् प्रथमा तद् पुत्रः अभूत् धनेश्वरः

कोटि त्रयम् च शैलूष पुत्राणाम् निशितैः शरैः

नारद उवाच

भरतो ऽगात् स शत्रुघ्नः राघवं पूजयन् स्थितः

ब्रह्म आत्मजः पुलस्त्यो ऽभूत् विश्रवाः तस्य नैकषी

तक्षं च पुष्करं पुत्रं स्थापयित्वा अथ देशयोः

नैकष्यां रावणो जज्ञे विंशद्बाहुः दशाननः

तपसा ब्रह्म दत्तेन वरेण जित दैवतः

राज्ये ऽभिषिच्य ब्रह्मा अहम् अस्मि इति ध्यान तत्परः

इन्द्रं जित्वा इन्द्रजित् च अभूत् रावणात् अधिकः बली

देव प्रार्थित राम उक्तः शत्रुघ्नो लवण अर्दनः

दश वर्ष सहस्राणि दश वर्ष शतानि च

वाल्मीकिर् नारदात् श्रुत्वा रामायणम् अकारयत्

शैलूषं दुष्ट गन्धर्वम् सिन्धु तीर निवासिनम्
तस्य अस्थि लेशः निपपात येषु भुवः प्रदेशेषु कथंचिद् एव

सौदामिनी विस्फुरित अभिरामम् राजा यथोक्तं दधानः

सर्वाणि विलिखेत् वज्रम् तत् च तेभिः न विलिख्यते

आताम्रा हिमशैल जाः च शशि भाः वेण्वातटीयाः स्मृताः सौवीरे तु असित अब्ज मेघ सदृशाः ताम्राः च सौराष्ट्र जाः

वज्रैः वज्रम् विलिखति न अन्येन विलिख्यते वज्रम्

रत्नानां परिकर्म अर्थम् मूल्यं तस्य भवेत् लघु

रत्न वर्गे समस्ते ऽपि तस्य धारणम् इष्यते

कर्केतनं स पुलकम् रुधिराख्य समन्वितम् तथा स्फटिकम्

लोके ऽस्मिन् परमाणु मात्रम् अपि यत् वज्रम् क्वचिद् दृश्यते तस्मिन् देव समाश्रयः ह्य् अ वितथः तीक्ष्ण अग्र धारम् यदि

अधर उत्तर वृत्तया हि यादृक् स्यात् वर्ण संकरः

वृद्धिः तम् प्रतिदिनम् एति यावदायुः

विद्रुम मणिः च यत्नात् उद्दिष्टम् संग्रहे तद् ज्ञैः

गुरु ता सर्व रत्नानाम् गौरव आधार कारणम्

क्षार उल्लेखन शाणाभिः तेषां कार्यं परीक्षणम्

परीक्षा परिशुद्धानाम् रत्नानां पृथिवीभुजा

यस्य एक देशः क्षतज अवभासः यत् वा भवेत् लोहित वर्ण चित्रम्

नार्या वज्रम् अधार्यम् गुणवत् अपि सुत प्रसूतिम् इच्छत्या

यत् यत् पपात रत्नानां बीजं क्वचन किंचन

कामतो धारयेत् राजा न तु अन्यः अन्यत् कथंचन

शास्त्र ज्ञः कुशलाः च अपि रत्न भाजः परीक्षकाः

हरित सित पीत पिङ्ग श्यामाः ताम्राः स्वभावतो रुचिराः

प्रतिरूपाणि कुर्वन्ति वज्रस्य कुशला जनाः

प्रथमं गुण संपदा अभ्युपेतम् प्रतिबद्धं समुपैति यत् च दोषम्

पशु वत् सः विशस्तः तैः स्व वाक्य अशनि यन्त्रितः

अलम् आभरणेन तस्य राज्ञो गुण हीनः ऽपि मणिः न भूषणाय

कायस्य अवयवाः सर्वे रत्न बीज त्वम् आययुः

स्व मूल्यात् दशमं भागं वज्रं लभति मानवः

अल्पेन अपि हि दोषेण लक्ष्य अलक्ष्येण

हैम मातंग सौराष्ट्राः पौण्ड्रका लिङ्ग कोसलाः

हरि वरुण शक्र हुतवह पितृपति मरुताम् स्वका वर्णाः

कोट्यः षष् अष्ट द्वादश इति च

एकम् अपि यस्य शृङ्गं विदलितम् अवलोक्यते विशीर्णं वा

वज्रे तां वैपरीत्येन सूरयः परिचक्षते

परीक्षां वच्मि रत्नानां बलो नाम असुरः ऽभवत्

न हि वज्रभृतो ऽपि वज्रम् आशु श्रियम् अपि आश्रय लालसाम् न कुर्यात्

यदि अपि विशीर्ण कोटिः स बिन्दु रेखा अन्वितः विवर्णो वा

ईश त्वात् सर्व वर्णानाम् गुणवत् सार्ववर्णिकम्

द्वौ वज्र वर्णौ पृथिवीपतीनां सद्भिः प्रदिष्टौ न तु सार्वजन्यौ

गुणवत् अपि तत् न धार्यं वज्रं श्रेयो अर्थिभिः भवने

आकार वर्णौ प्रथमं गुण दोषौ तद् फलम् परीक्षा च

उत्तुङ्ग सम तीक्ष्ण अग्राः वज्रस्य आकर जाः गुणाः

वर्णेभ्यः च विभागः कार्यो वर्ण आश्रयात् एव

तीक्ष्ण अग्रम् विमलम् अपेत सर्व दोषम् धत्ते यः प्रयत तनुः सदा एव वज्रम्

अयसा पुष्परागेण तथा गोमेदकेन च

प्रादुर्भवन्ति रत्नानि तथा एव विगुणानि च

इन्द्र आद्याः निर्जिताः तेन विजेतुं तैः न शक्यते

बलो ददौ स पशु ताम् अति सत्त्व सुरैः हतः

यः स्यात् जवा विद्रुम भङ्ग शोणः यो वा हरिद्रा आर संनिकाशः

त्रि भाग हीन अर्ध तद् अर्ध शेषम् त्रयोदशं त्रिंशत् अतस् अर्ध भागाः

वैडूर्य स्फटिकाभ्याम् च काचैः च अपि पृथग्विधैः

कालिङ्गाः कनक अवदात रुचिराः पीत प्रभाः कोसले श्यामाः पुण्ड्र भवाः मतंग विषये न अत्यन्त पीत प्रभाः

तस्य सत्त्व विशुद्धस्य विशुद्धेन च कर्मणा

वज्राणि मुक्ता मणयः ये च केचन जातयः

वज्रं मुक्ता मणयः स पद्मरागाः स मरकताः प्रोक्ताः

तेषां तु पततां वेगात् विमानेन विहायसा

यदि वज्रम् अपेत सर्व दोषम् बिभृयात् तण्डुल विंशतिम् गुरु त्वे

तत् तत् आकर ताम् यातं स्थानम् आधेय गौरवात्

गुणवत् गुण _ विभूतिः विपरीतः व्यसन उदयस्य हेतुः

स्पष्ट दोषम् अलंकारे वज्रं यदि अपि दृश्यते

जातिः अजातिम् विलिखति जातिं विलिखन्ति वज्र कुरुविन्दाः

बलो देवानां हित काम्यया

न तत् न कुर्यात् ध्रियमाणम् आशु स्वच्छन्द मृत्योः अपि जीवित अन्तम्
अष्टाभिः सर्षपैर् गैरैः तण्डुलम् परिकल्पयेत्

त एव मूल्य मात्रायाः वेत्तारः परिकीर्तिताः

देवानाम् अथ यक्षाणां सिद्धानां पवनाशिनाम्

स्फुटित अग्नि विशीर्ण शृङ्ग देशम् मल वर्णैः पृषतैः उपेत मध्यम्

कुलग्नेषु उपजायन्ते यानि च उपहते ऽहनि

वज्रेषु वर्ण युक्त्या देवानाम् अपि विग्रहः प्रोक्तः

पराक्रम आक्रान्त पर प्रतापः समस्त सामन्त भुवम् भुनक्ति

वज्र पूर्वा परीक्षा इयम् ततो ऽस्माभिः प्रकीर्त्यते

मूल्यं च रत्न कुशलैः विज्ञेयम् सर्व शास्त्राणाम्

महा प्रभावम् विबुधैर् वज्रम् उदाहृतम्

न च मार्ग विभाग मात्र वृत्त्या विदुषा वज्र परिग्रहः विधेयः

तत् अपि धन धान्य पुत्रान् करोति स इन्द्रायुधः वज्रः

वेण्वातटाः स सौवीराः वज्रस्य अष्ट विहारकाः

यत् तण्डुलैः द्वादशभिः कृतस्य वज्रस्य मूल्यं प्रथमं प्रदिष्टम्

वर व्याजेन पशु ताम् याचितः स सुरैः मखे

सूत उवाच

पृथिव्यां यानि रत्नानि ये च अन्ये लोह धातवः

इन्द्रायुध अंशु विसृति छुरित अन्तरिक्षम् एवंविधं भुवि भवेत् सुलभम् न वज्रम्

अशीति भागः ऽथ शत अंश भागः सहस्र भागः अल्प समान योगः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे रत्नतद्विशेषवज्रपरीक्षणादिवर्णनं नाम अष्टषष्टितमः ऽध्यायः

न च अपि तण्डुलैः एव वज्राणां धरण क्रमः

न तेषां प्रतिबद्धानां भा भवति ऊर्ध्व गामिनी

अन्यत्र वियुक्तात् च

तेषु रक्षस् विष व्याल व्याधि घ्नानि च

षष् कोटि शुद्धम् अमलं स्फुट तीक्ष्ण धारम् वर्ण अन्वितम् लघु सु पार्श्वम् अपेत दोषम्

मणि शास्त्र विदः वदन्ति तस्य द्विगुणं रूपक लक्षम् अग्र मूल्यम्

तिर्यक् क्षत त्वात् केषांचित् कथंचिद् यदि जायते

वज्राणि वज्रायुध निर्जिगीषोः भवन्ति नाना आकृतिमन्ति तेषु