tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
वरुणाद् एनं वारुणेन मुञ्चति

पयसा एव पयो ऽवरुन्द्धे

तत्र वैश्यस्य अपि वरुण गृहीतः एष य आमयावी

ऋद्ध्या एव आग्नेयः

मैत्रावरुणी ब्राह्मणस्य स्याद् ऐन्द्रावरुणी राजन्यस्य आग्निवारुणी वैश्यस्य

स्वाम् एव देवतां भागधेयेन उपधावति

वरुणाद् एनं वारुणेन मुञ्चति

पयो वै पयस्या

अग्नौ सर्वे होतव्याः

पशुर् वै पुरुषः

वरुण गृहीतः एष य आमयावी

अष्टौ भवन्ति

पयो वै पयस्या

अग्निस् सर्वा देवताः

पयस्या भवति

एकधा एव एनम् आप्नोति

वरुण गृहीतः एष यो ऽलं भूत्यै सन् न भवति

पयो वै पयस्या

मैत्रो ब्राह्मणो देवतया

समूहति

अथ एते एक कपालाः

मैत्रो ब्राह्मणो देवतया

व्यूहति

यत्र यत्र एव वरुण पाशः तत एनं वरुणान् मुञ्चति

पयसा एव पयो ऽवरुन्द्धे

ऋद्ध्या एव आग्नेयः

पयसा एव पयो ऽवरुन्द्धे

स्वाम् एव देवतां भागधेयेन उपधावति

पशुः पुरोडाशः

वरुणाद् एनं वारुणेन मुञ्चति

पयसा एव अस्य पयस् स्पृणोति

यथा अनुभिद्य शल्यं निर्हरत्य् एवम् एव अस्य एतत् मध्यतो यक्ष्मं निर्हरति

वरुण गृहीतः एष य आमयावी

वरुणाद् एनं वारुणेन मुञ्चति

ऋद्ध्या एव आग्नेयः

न वै पुरुषं कपालैर् आप्तुम् अर्हति

सजातान् एव अस्मै समूहति

दिशस् तर्पयति

पयः पुरुषः

भूतिम् एव अस्मै समूहति

ऋद्ध्या एव आग्नेयः

समुह्य अग्नये ऽवद्यति

समूहति

वरुण गृहीतः एष यो ऽलं सजातेभ्यस् सन्न् अ सजातः भवति

अष्टौ वै पुरुषस्य शफाः

पयस् सजाताः

पय एतस्य आमयति यस्य आमयति

स्वाम् एव देवतां भागधेयेन उपधावति

पुरोडाशो भवति

पयः पुरुषः

तान् अनुपरिचारं जुहोति

अत्र अत्र वै वरुण पाशः

पयस्यया यजेत सजात कामः

स्वाम् एव देवतां भागधेयेन उपधावति

वरुणाद् एनं वारुणेन मुञ्चति

समानम् एक कपालानाम् ब्राह्मणम्

पयो वै पयस्या

अग्निस् सर्वा देवताः

समानम् एक कपालानाम् ब्राह्मणम्

ऐन्द्रो राजन्यो देवतया

स्वाम् एव देवतां भागधेयेन उपधावति

पयस्या भवति

व्युह्य अवद्यति

अस्थन्वन्तम् एव एनम् कृत्वा प्रतिष्ठापयति

पशुना एव पशुं स्पृणोति

दिशस् तर्पयति

मैत्रो ब्राह्मणो देवतया

समानम् एक कपालानाम् ब्राह्मणम्

पयस्यया यजेत आमयावी
इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

ये अतिप्रवृद्ध लोभ क्रोध मोह मानाः ते दुर्बलान् अवमत्य आत्म स्व जन पर उपघाताय शस्त्रेण परस्परम् अभिक्रामन्ति परान् वा अभिक्रामन्ति परैर् वा अभिक्राम्यन्ते

कर्म पञ्चविधं तेषां भेषजं परम् उच्यते

तद् प्रणाश कृतः च शस्यानां स्नेह वैमल्य रस वीर्य विपाक प्रभाव गुण पाद भ्रंशः

भवति च अत्र

यथा च स एव अक्षः अति भार अधिष्ठित त्वात् विषम पथात् अपथाद् अक्ष चक्र भङ्गात् वाह्य वाहक दोषात् अणी मोक्षात् पर्यसनात् च अन्तर अवसानम् आपद्यते तथा आयुः अपि अयथाबलम् आरम्भाद् अयथा अग्नि अभ्यवहरणात् विषम अभ्यवहरणात् विषम शरीर न्यासात् अति मैथुनात् असत् संश्रयात् उदीर्ण वेग विनिग्रहात् विधार्य वेग अविधारणात् भूत विष वायु अग्नि उपतापात् अभिघाताद् आहार प्रतीकार विवर्जनात् च अन्तर अवसानम् आपद्यते स मृत्युः अकाले तथा ज्वर आदीन् अपि आतङ्कान् मिथ्या उपचरितान् अकाल मृत्यून् पश्याम इति

तयोर् उदारयोर् युक्तिर् दीर्घस्य च सुखस्य च

भवति च अत्र

चतुर्षु अपि तु दुष्टेषु काल अन्तेषु यदा नराः

वैगुण्यम् उपपन्नानाम् देश काल अनिल अम्भसाम्

बलाबल विशेषः अस्ति तयोः अपि च कर्मणोः

विद्याद् दुष्परिहार्य त्वात् गरीयस्तरम् अर्थ विद्

ये लुप्त धर्माणः धर्माद् अपेताः ते गुरु वृद्ध सिद्ध ऋषि पूज्यान् अवमत्य अहितानि आचरन्ति ततस् ताः प्रजा गुरु आदिभिः अभिशप्ताः भस्म ताम् उपयान्ति प्राक् एव अनेक पुरुष कुल विनाशाय नियत प्रत्यय उपलम्भात् अनियताश् च अपरे

तत्र वातम् एवंविधम् अनारोग्य करम् विद्यात् तत् यथा यथर्तु विषमम् अति स्तिमितम् अति चलम् अति परुषम् अति शीतम् अति उष्णम् अति रूक्षम् अति अभिष्यन्दिनम् अति भैरव आरावम् अति प्रतिहत परस्पर गतिम् अतिकुण्डलिनम् असात्म्य गन्ध बाष्प सिकता पांशु धूम उपहतम् इति उदकं तु खलु अत्यर्थ विकृत गन्ध वर्ण रस स्पर्शम् क्लेद बहुलम् अपक्रान्त जलचर विहंगम् उपक्षीण जलेशयम् अ प्रीति करम् अपगत गुणम् विद्यात् देशं पुनः प्रकृति विकृत वर्ण गन्ध रस स्पर्शम् क्लेद बहुलम् उपसृष्टं सरीसृप व्याल मशक शलभ मक्षिका मूषक उलूक श्माशानिक शकुनि जम्बूक आदिभिः तृण उलूप उपवनवन्तम् प्रतान आदि बहुलम् अपूर्ववत् अवपतित शुष्क नष्ट शस्यम् धूम्र पवनम् प्रध्मात पतत्रि गणम् उत्क्रुष्ट श्व गणम् उद्भ्रान्त व्यथित विविध मृग पक्षि संघम् उत्सृष्ट नष्ट धर्म सत्य लज्जा आचार शील गुण जनपदम् शश्वत् क्षुभित उदीर्ण सलिलाशयम् प्रतत उल्का पात निर्घात भूमिकम्पम् अतिभय आराव रूपम् रूक्ष ताम्र अरुण सित अभ्र जाल संवृत अर्क चन्द्र तारकम् अभीक्ष्णं स सम्भ्रम उद्वेगम् इव स त्रास रुदितम् इव सतमस्कम् इव गुह्यक आचरितम् इव आक्रन्दित शब्द बहुलम् च अहितम् विद्यात् कालं तु खलु यथर्तु लिङ्गात् विपरीत लिङ्गम् अतिलिङ्गं हीन लिङ्गम् च अहितम् व्यवस्येत् इमान् एवम् दोष युक्तान् चतुरः भावान् जनपद उद्ध्वंस करान् वदन्ति कुशलाः अतस् अन्यथा भूतान् तु हितान् आचक्षते

रक्षस् गण आदिभिः वा विविधैर् भूत संघैः तम् अधर्मम् अन्यद् वा अपि अपचार अन्तरम् उपलभ्य अभिहन्यन्ते

अल्प उदक द्रुमः यः तु प्रवातः प्रचुर आतपः

अपतर्पणम् अपि च त्रिविधं लङ्घनं लङ्घन पाचनम् दोष अवसेचनम् च इति

तथा शस्त्र प्रभवस्य अपि जनपद उद्ध्वंसस्य अधर्मः एव हेतुः भवति

एवंवादिनं भगवन्तम् अग्निवेशः उवाच किम् नु खलु भगवन् नियत काल प्रमाणम् आयुः सर्वं न वा इति

अतः परम् अग्निवेशः उवाच एवं सत्य नियत काल प्रमाण आयुषाम् भगवन् कथं काल मृत्युः अकाल मृत्युः वा भवति इति

दैवम् आत्म कृतम् विद्यात् कर्म यत् पौर्वदैहिकम्
तत् यथा यदा वै देश नगर निगम जनपद प्रधानाः धर्मम् उत्क्रम्य अधर्मेण प्रजां वर्तयन्ति तदा आश्रित उपाश्रिताः पौर जनपदाः व्यवहार उपजीविनः च तम् अधर्मम् अभिवर्धयन्ति ततः सः अधर्मः प्रसभं धर्मम् अन्तर्धत्ते ततस् ते अन्तर्हित धर्माणः देवताभिः अपि त्यज्यन्ते तेषां तथा अन्तर्हित धर्मणाम् अधर्म प्रधानानाम् अपक्रान्त देवतानाम् ऋतवो व्यापद्यन्ते तेन न अपः यथाकालं देवो वर्षति न वा वर्षति विकृतं वा वर्षति वाता न सम्यक् अभिवान्ति क्षितिः व्यापद्यते सलिलानि उपशुष्यन्ति ओषधयः स्वभावं परिहाय आपद्यन्ते विकृतिं तत उद्ध्वंसन्ते जनपदाः स्पृश्य अभ्यवहार्य दोषात्

अनूपो बहु दोषः च समः साधारणो मतः

देहिनाम् आयुषः काले यत्र यत् मानम् इष्यते

नियतस्य आयुषः हेतुः विपरीतस्य च इतरा

युगे युगे धर्म पादः क्रमेण अनेन हीयते

पूर्वरूपाणि सामान्या हेतवः स स्व लक्षणाः

न हि सम्यक् उद्धृतेषु सौम्य भैषज्येषु सम्यक् विहितेषु सम्यक् च अवचारितेषु जनपद उद्ध्वंस कराणाम् विकाराणां किंचित् प्रतीकार गौरवम् भवति

इति श्रुत्वा जनपद उद्ध्वंसने कारणानि पुनर् अपि भगवन्तम् आत्रेयम् अग्निवेश उवाच अथ खलु भगवन् कुतोमूलम् एषां वायु आदीनाम् वैगुण्यम् उत्पद्यते येन उपपन्नाः जनपदम् उद्ध्वंसयन्ति इति

दैवे पुरुषकारे च स्थितं हि अस्य बल अबलम्

भवतः च अत्र

तत् आत्रेयः अग्निवेशाय निखिलं सर्वम् उक्तवन्

दोष अवसेचनम् अन्यत् वा भेषजं प्राप्त कालम् अपि आतुरस्य न एवंविधस्य कुर्यात्

तस्य अन्तर्धानात् युग वर्ष प्रमाणस्य पाद ह्रासः पृथिवी आदेः च गुण पाद प्रणाशः ऽभूत्

संवत्सर शते पूर्णे याति संवत्सरः क्षयम्

तथा अभिशाप प्रभवस्य अपि अधर्मः एव हेतुः भवति

तम् उवाच भगवान् आत्रेयः ज्वरितस्य काय समुत्थान देश कालान् अभिसमीक्ष्य पाचन अर्थम् पानीयम् उष्णम् प्रयच्छन्ति भिषजः

शीतेन उष्ण कृतान् रोगान् शमयन्ति भिषग्विदः

येषाम् अनियतः मृत्युः तस्मिन् काले सु दारुणे

तत् हि तेषां पीतं वातम् अनुलोमयति अग्निं च उदर्यम् उदीरयति क्षिप्रं जरां गच्छति श्लेष्माणं परिशोषयति सु अल्पम् अपि च पीतं तृष्णा प्रशमनाय उपकल्पते तथा युक्तम् अपि च एतत् न अत्यर्थ उत्सन्न पित्ते ज्वरे स दाह भ्रम प्रलाप अतिसारे वा प्रदेयम् उष्णेन हि दाह भ्रम प्रलाप अतिसाराः भूयस् अभिवर्धन्ते शीते न च उपशाम्यन्ति इति

तस्मात् प्राञ्चम् उद्ध्वंसात् प्राक् च भूमेर् विरसीभावाद् उद्धरध्वं सौम्य भैषज्यानि यावन् न उपहत रस वीर्य विपाक प्रभावानि भवन्ति

ज्वरो हि आमाशय समुत्थः प्रायो भेषजानि च आमाशय समुत्थानाम् विकाराणां पाचन वमन अपतर्पण समर्थानि भवन्ति पाचन अर्थम् च पानीयम् उष्णम् तस्माद् एतत् ज्वरितेभ्यः प्रयच्छन्ति भिषजो भूयिष्ठम्

तत्र लङ्घनम् अल्प बल दोषाणाम् लङ्घनेन हि अग्नि मारुत वृद्ध्या वात आतप परीतम् इव अल्पम् उदकम् अल्पः दोषः प्रशोषम् आपद्यते लङ्घन पाचने तु मध्य बल दोषाणाम् लङ्घन पाचनाभ्याम् हि सूर्य संताप मारुताभ्याम् पांशु भस्म अवकिरणैः इव च अनतिबहु उदकम् मध्य बलः दोषः प्रशोषम् आपद्यते बहु दोषाणाम् पुनर् दोष अवसेचनम् एव कार्यं न ह्य् अ भिन्ने केदार सेतौ पल्वल अप्रसेकः अस्ति तद्वद् दोष अवसेचनम्

इति एतत् भेषजम् प्रोक्तम् आयुषः परिपालनम्

ततस् त्रेतायाम् धर्म पादः अन्तर्धानम् अगमत्

मध्यमा मध्यमस्य इष्टा कारणं शृणु च अपरम्

जनपद मण्डले पञ्चाल क्षेत्रे द्विजाति वर अध्युषिते काम्पिल्या राजधान्याम् भगवान् पुनर्वसुः आत्रेयः अन्तेवासि गण परिवृतः पश्चिमे घर्म मासे गङ्गा तीरे वन विचारम् अनुविचरन् शिष्यम् अग्निवेशम् अब्रवीत्

तस्मात् उभय दृष्ट त्वात् एकान्त ग्रहणम् असाधु

दैवेन च इतरत् कर्म विशिष्टेन उपहन्यते

अथ अग्निवेशः पप्रच्छ किम् नु खलु भगवन् ज्वरितेभ्यः पानीयम् उष्णम् प्रयच्छन्ति भिषजो भूयिष्ठं न तथा शीतम् अस्ति च शीत साध्यः अपि धातुः ज्वर करः इति
दृष्ट्वा यत् एके मन्यन्ते नियतं मानम् आयुषः

तदात्वे च अनुबन्धे वा यस्य स्यात् अशुभम् फलम्

देश उद्ध्वंसस्य भैषज्यं हेतूनां मूलम् एव च

न च अनभ्यस्त अकाल मरण भय निवारकाणाम् अकाल मरण भयम् आगच्छेत् प्राणिनां व्यर्थाः च आरम्भ कथा प्रयोग बुद्धयः स्युः महा ऋषीणाम् रसायन अधिकारे न अपि इन्द्रः नियत आयुषम् शत्रुं वज्रेण अभिहन्यात् न अश्विनः आर्तम् भेषजेन उपपादयेताम् न महा ऋषयः यथा इष्टम् आयुस् तपसा प्राप्नुयुः न च विदित वेदितव्याः महा ऋषयः स सुरेशाः सम्यक् पश्येयुर् उपदिशेयुः आचरेयुः वा

प्रतीकारस्य सौकर्ये विद्यात् लाघव लक्षणम्

ज्ञेयः स जाङ्गलो देशः स्वल्परोगतमः अपि च

दैवं पुरुषकारेण दुर्बलं हि उपहन्यते

विगुणेषु अपि खलु एतेषु जनपद उद्ध्वंस करेषु भावेषु भेषजेन उपपाद्यमानानाम् अभयं भवति रोगेभ्य इति

स्मृतः पुरुषकारः तु क्रियते यत् इह अपरम्

एवम् इतरेषाम् अपि व्याधीनां निदान विपरीतम् भेषजं भवति यथा अपतर्पण निमित्तानाम् व्याधीनां न अन्तरेण पूरणम् अस्ति शान्तिः तथा पूरण निमित्तानाम् व्याधीनां न अन्तरेण अपतर्पणम्

तम् उवाच भगवान् आत्रेयः श्रूयताम् अग्निवेशैः यथा यान समायुक्तः अक्षः प्रकृत्या एव अक्ष गुणैः उपेतः स च सर्व गुण उपपन्नः वाह्यमानो यथाकालं स्व प्रमाण क्षयात् एव अवसानम् गच्छेत् तथा आयुः शरीर उपगतम् बलवत् प्रकृत्या यथावत् उपचर्यमाणम् स्व प्रमाण क्षयात् एव अवसानम् गच्छति स मृत्युः काले

भ्रश्यति तु कृत युगे केषांचिद् अति आदानात् सांपन्निकानां सत्त्वानां शरीर गौरवम् आसीत् शरीर गौरवात् श्रमः श्रमात् आलस्यम् आलस्यात् संचयः संचयात् परिग्रहः परिग्रहात् लोभः प्रादुरासीत् कृते

तत् यथा अनपवाद प्रतीकारस्य अधनस्य अपरिचारकस्य वैद्य मानिनः चण्डस्य असूयकस्य तीव्र अधर्म अरुचेः अति क्षीण बल मांस शोणितस्य असाध्य रोग उपहतस्य मुमूर्षु लिङ्ग अन्वितस्य च इति

प्रचुर उदक वृक्षः यो निवातो दुर्लभ आतपः

तम् उवाच भगवान् आत्रेयः सर्वेषाम् अपि अग्निवेशैः वायु आदीनाम् यत् वैगुण्यम् उत्पद्यते तस्य मूलम् अधर्मः तद् मूलम् वा असत् कर्म पूर्व कृतम् तयोः योनिः प्रज्ञापराध एव

एवंवादिनं भगवन्तम् आत्रेयम् अग्निवेशः उवाच उद्धृतानि खलु भगवन् भैषज्यानि सम्यक् विहितानि सम्यक् अवचारितानि च अपि तु खलु जनपद उद्ध्वंसनम् एकेन एव व्याधिना युगपद् असमान प्रकृति आहार देह बल सात्म्य सत्त्व वयसाम् मनुष्याणां कस्मात् भवति इति

शस्यते देह वृत्तिः च भेषजैः पूर्वम् उद्धृतैः

गरीयस् त्वम् विशेषेण हेतुमत् सम्प्रवक्ष्यते

अथ अतस् जनपदोद्ध्वंसनीयं विमानं व्याख्यास्यामः

भवन्ति च अत्र

किंचित्त्व काल नियतम् प्रत्ययैः प्रतिबोध्यते

वायु आदिषु यथा उक्तानाम् दोषाणां तु विशेष विद्

देशोद्ध्वंसनिमित्तीये विमाने मुनि सत्तमः

हितं जनपदानां च शिवानाम् उपसेवनम्

वयं च एषाम् रस वीर्य विपाक प्रभावान् उपयोक्ष्यामहे ये च अस्मान् अनुकाङ्क्षन्ति यान् च वयम् अनुकाङ्क्षामः

कर्म किंचित् क्वचित् काले विपाके नियतं महत्

मरणं प्रति भूतानां काल अकाल विनिश्चयः

तं भगवन्त् उवाच

सिद्धिं याति औषधम् येषां न कुर्यात् येन हेतुना

इह अग्निवेशैः भूतानाम् आयुर् युक्तिम् अपेक्षते

वातात् जलम् जलात् देशम् देशात् कालं स्वभावतः

एवंविधं हि आतुरम् उपचरन् भिषक् पापीयसा अयशसा योगम् ऋच्छति इति

अपि च सर्व चक्षुषाम् एतत् परं यत् ऐन्द्रम् चक्षुः इदं च अपि नः तेन प्रत्यक्षं यथा पुरुष सहस्राणाम् उत्थाय उत्थाय आहवम् कुर्वताम् अ कुर्वताम् च अतुल्य आयुः त्वम् तथा जात मात्राणाम् अप्रतीकारात् प्रतीकारात् च अविष विष प्राशिणाम् च अपि अतुल्य आयुः त्वम् एव न च तुल्यो योगक्षेम उदपान घटानाम् चित्र घटानाम् च उत्सीदताम् तस्मात् हित उपचार मूलम् जीवितम् अतो विपर्ययात् मृत्युः

ते तु खलु इमे भावाः सामान्या जनपदेषु भवन्ति तत् यथा वायुर् उदकं देशः काल इति
इति विकाराणां प्राञ्च् उत्पत्ति हेतुः उक्तः भवति

सत् वृत्तस्य अनुवृत्तिः च प्रशमो गुप्तिः आत्मनः

ये तु शीत कृताः रोगाः तेषाम् उष्णम् भिषग्जितम्

तेषाम् उदार सत्त्व गुण कर्मणाम् अचिन्त्य रस वीर्य विपाक प्रभाव गुण समुदितानि प्रादुर्बभूवुः शस्यानि सर्व गुण समुदित त्वात् पृथिवी आदीनाम् कृत युगस्य आदौ
अग्नेर् मन्वे प्रथमस्य प्रचेतसः पाञ्चजन्यस्य बहुधा यम् इन्धते

येन इदम् स्वर् आभरन् स नो मुञ्चत्व् अंहसः

स्तौम्य् अग्निं नाथितो जोहवीमि स नो मुञ्चत्व् अंहसः

येन ऋषयो बलम् अद्योतयन् युजा येन असुराणाम् अयुवन्त मायाः

येन अग्निना पणीन् इन्द्रो जिगाय स नो मुञ्चत्व् अंहसः

यस्य इदम् प्रदिशि यद् विरोचते यज् जातं जनितव्यं च केवलम्

येन देवा अमृतम् अन्वविन्दन् येन ओषधीः मधुमतीर् अकृण्वन्

विशो विशः प्रविशिवांसम् ईमहे स नो मुञ्चत्व् अंहसः

रक्षः हणम् यज्ञ वृधम् घृत आहुतम् स नो मुञ्चत्व् अंहसः

एवा देवेभ्यः सुमतिम् इह आ वह स नो मुञ्चत्व् अंहसः

यथा हव्यं वहसि जातवेदो यथा यज्ञं कल्पयसि प्रजानन्

हव्य वाहम् हवामहे स नो मुञ्चत्व् अंहसः

यामन् यामन्न् उपयुक्तं वहिष्ठं कर्मन् कर्मन्न् आभगम् अग्निम् ईडे
ताम् अहम् हृदि संगताम् अनिशम् भृशम् रमयामि

तत् न वेद्मि कुतः गता असि न तेन ते अनुनयामि

सा बिम्ब अधर माधुरी इति विषय आसङ्गे अपि चेन् मानसम् तस्याम् लग्न समाधि हन्त विरह व्याधिः कथम् वर्धते

स अपराध तया माम् अपि न वारित अति भयेन

हत आदर तया गता सा कुपिता इव

हृदि बिस लता आहारः न अयम् भुजंगम नायकः कुवलय दल श्रेणिः कण्ठे न सा गरल द्युतिः

भ्रू पल्लवम् धनुः अपाङ्ग तरंगितानि बाणाः गुणः श्रवण पालिः इति स्मरेण

हरि हरि हत आदर तया गता सा कुपिता इव

क्षम्यताम् अपरम् कदापि तव ईदृशम् न करोमि

शोण पद्मम् इव उपरि भ्रमता आकुलम् भ्रमरेण

हरि हरि हत आदर तया गता सा कुपिता इव

किम् धनेन जनेन किम् मम जीवितेन गृहेण

हरि हरि हत आदर तया गता सा कुपिता इव

तस्याम् अनङ्ग जय जङ्गम देवतायाम् अस्त्राणि निर्जित जगन्न्ति किम् अर्पितानि

तस्याः एव मृगी दृशः मनसिज प्रेङ्खत् कटाक्ष आशुगैः श्रेणि जर्जरितम् मनाक् अपि मनः न अद्य अपि संधुक्षते

कृत अनुतापः स कलिन्द नन्दिनी तट अन्त कुञ्जे विषसाद माधवः

इतः ततः ताम् अनुसृत्य राधिकाम् अनङ्ग बाण व्रण खिन्न मानसः

चिन्तयामि तद् आननम् कुटिल भ्रु कोप भरेण

हरि हरि हत आदर तया गता सा कुपिता इव

राधाम् आधाय हृदये तत्याज व्रजसुन्दरीः

वर्णितम् जयदेवकेन हरेः इदम् प्रवणेन

तानि स्पर्श सुखानि ते च तरलाः स्निग्धाः दृशोः विभ्रमाः तद् वक्त्र अम्बुज सौरभम् सः च सुधा स्यन्दी गिराम् वक्रिमा

हरि हरि हत आदर तया गता सा कुपिता इव

किम् वने अनुसरामि ताम् इह किम् वृथा विलपामि

भ्रू चापे निहितः कटाक्ष विशिखः निर्मातु मर्म व्यथाम् श्याम आत्मा कुटिलः करोतु अपि मार उद्यमम्

मोहम् तावत् अयम् च तन्वि तनु ताम् बिम्ब अधरः रागवान् सत् वृत्त स्तन मण्डलः तव कथम् प्राणैः मम क्रीडति

माम् इयम् चलिता विलोक्य वृतम् वधू निचयेन

पाणौ मा कुरु चूत सायकम् अमुम् मा चापम् आरोपय क्रीडा निर्जित विश्वैः मूर्छित जन आघातेन किम् पौरुषम्

तन्वि खिन्नम् असूयया हृदयम् तव आकलयामि

किम् पुरा इव स सम्भ्रमम् परिरम्भणम् न ददासि

हरि हरि हत आदर तया गता सा कुपिता इव

कंसारिः अपि संसार वासना बन्ध शृङ्खलाम्

हरि हरि हत आदर तया गता सा कुपिता इव
तस्मै व्रात्याय आसन्दीम् समभरन्

सः अब्रवीत् आसन्दीम् मे संभरन्तु इति

तम् देवाः अब्रुवन् व्रात्य किम् नु तिष्ठसि इति

स संवत्सरम् ऊर्ध्वः अतिष्ठत्

तस्य देव जनाः परिष्कन्दाः आसन् संकल्पाः प्रहाय्याः विश्वानि भूतानि उपसदः

तस्याः ग्रीष्मः च वसन्तः च द्वौ पादौ आस्ताम् शरद् च वर्षाः च द्वौ

वेदः आस्तरणम् ब्रह्म उपबर्हणम्

विश्वानि एव अस्य भूतानि उपसदः भवन्ति यः एवम् वेद

ऋचः प्राञ्चः तन्तवः यजूंषि तिर्यञ्चः

ताम् आसन्दीम् व्रात्यः आरोहत्
कामान् अस्माकम् पूरय

ऋतुभ्यष् त्वा आर्तवेभ्यः माद्भ्यः संवत्सरेभ्यः

ऋतून् यज ऋतु पतीन् आर्तवान् उत हायनान्

यां देवाः प्रतिनन्दन्ति रात्रिम् धेनुम् उप आयतीम्

एकाष्टका तपसा तप्यमाना जजान गर्भं महिमानम् इन्द्रम्

सा न आयुष्मतीं प्रजां रायस् पोषेण सं सृज

गृहान् अ लुभ्यतः वयं सं विशेम उप गोमतः

धात्रे विधात्रे समृधे भूतस्य पतये यजे

तेन देवा व्य् असहन्त शत्रून् हन्ता दस्यूनाम् अभवत् शचीपतिः

इयम् एव सा या प्रथमा व्यौच्छद् आस्व् इतरासु चरति प्रविष्टा

प्रथमा ह व्य् उवास सा धेनुर् अभवद् यमे

संवत्सरस्य प्रतिमां यां त्वा रात्र्य् उपास्महे

संवत्सरस्य या पत्नी सा नो अस्तु सु मङ्गली

इन्द्र पुत्रे सोम पुत्रे दुहिता असि प्रजापतेः

आ मा पुष्टे च पोषे च रात्रि देवानां सुमतौ स्याम

सा नः पयस्वती उत्तराम् उत्तराम् समाम्

महान्तो अस्यां महिमानो अन्तर् वधूर् जिगाय नवगज् जनित्री

इडायास् पदं घृतवत् सरीसृपं जातवेदः प्रति हव्या गृभाय

ये ग्राम्याः पशवो विश्व रूपाः तेषां सप्तानां मयि रन्तिर् अस्तु

सा न आयुष्मतीं प्रजां रायस् पोषेण सं सृज

समाः संवत्सरान् मासान् भूतस्य पतये यजे

इडया जुह्वतो वयं देवान् घृतवता यजे

प्रति गृह्णाहि नः हविः

सर्वान् यज्ञान्त् संभुञ्जती इषम् ऊर्जं न आ भर

आ अयम् अगन्त् संवत्सरः पतिर् एकाष्टके तव

पूर्णा दर्वे परा पत सु पूर्णा पुनर् आ पत
सप्तहोत्रा वै देवास् स्वर् आयन्

प्रजापतिर् दशहोता

प्रजापतिर् दशहोता

पुत्रम् एव अस्मै जनयति

न ततः पापीयान् भवति यादृङ् सन् यजते

स्वर्गस्य एव एष लोकस्य परिग्रहः

चतुर्होत्रा वै देवा इन्द्रम् अजनयन्

यत् तत्र विन्दते ततो दक्षिणा

इन्द्रम् एव अस्मै जनयति

सम् एव तनोति

चतुर्होत्रा वै देवा इन्द्रम् अजनयन्

सप्तहोत्रा वै देवास् स्वर् आयन्

दशहोतारं व्याख्याय बहिष्पवमानेन उद्गायेत्

स्वर्ग्या अमावस्या

स इन्द्रम् यज्ञं करोति

पञ्चहोत्रा वै देवास् स्वर् आयन्

प्रजननं पूर्णमाः

इन्द्रम् एव अस्मै जनयति

प्र एव जनयति

चतुर्होत्रा वै देवा इन्द्रम् अजनयन्

पञ्चहोत्रा याजयेत् पशु कामम्

सम् एव तनोति

तस्य एताः चतस्रो दक्षिणा अश्वो हिरण्यं गौर् वासः

सर्वेण हि इन्द्रियेण सर्वेण वीर्येण जायते

द्वादश्याः प्रातः प्राङ् उद्द्रुत्य दशहोतारं व्याचक्षीत

इन्द्रम् एव अस्मै जनयति

चतुर्होत्रा वै देवा इन्द्रम् अजनयन्

वरो हि पुत्रः

प्र एव जनयति

सप्तहोत्रा याजयेद् यो यज्ञस्य संस्थाम् अनु पापीयान् स्यात्

पञ्चहोत्रा अमावस्यायाम् हवींष्य् आसन्नाण्य् अभिमृशेत्

चतुर्होतारं प्रयाजानां पुरस्ताद् व्याचक्षीत

इन्द्रियं पुत्रः

यश् चतुर्होतॄन् अनुसवनं तर्पयितव्यान् वेद तृप्यति प्रजया पशुभिर् उप एनम् सोम पीथः नमति

न त्व् एनम् अपरो ऽनुजायते

सम् एव तनोति

चतुर्होत्रा पूर्णमासे हवींष्य् आसन्नान्य् अभिमृशेत्

दशधा एव आत्मानम् विधाय मिथुनं कृत्वा प्र प्रजया प्र पशुभिर् जायते

चतुर्होत्रा वै देवा इन्द्रम् अजनयन्

यः प्रजया पशुभिर् न एव प्रभवेद् वरासीं परिधाय तप्तं पिबन् द्वादश रात्रीर् अधश् शयीत

सप्तहोतारं व्याख्याय आर्भवेण पवमानेन उद्गायेत्

सर्वान् एव अस्मै पशूञ् जनयति

पञ्चहोत्रा वै देवाः पशून् असृजन्त

सप्तहोतारम् अनुयाजानाम् उपरिष्टाद् व्याचक्षीत

जयति संग्रामम्

वि वा एष च्छिनत्ति यो यज्ञस्य संस्थाम् अनु पापीयान् भवति

पञ्चहोत्रा वै देवा असुरान् प्राणुदन्त

चतुर्होत्रा याजयेत् पुत्र कामम्

चतुर्होतारं व्याख्याय आज्यैः उद्गायेत्

भ्रातृव्यम् एव पराणुद्य पशून् सृजते

सप्तहोत्रा इदम् समतन्वन्

सप्तहोत्रा इदम् समतन्वन्

प्रजापतिर् दशहोता

यतरेषाम् इन्द्रो भवति ते संग्रामं जयन्ति

सप्तहोत्रा वै देवास् स्वर् आयन्

पञ्चहोत्रा पशून् असृजन्त
तद् उभयं मैत्रावरुणं मैत्रावरुणो ऽनुशंसति

ऐन्द्राग्नम् अच्छावाको ऽनुशंसति

तस्मात् सर्वे निष्केवल्यानि शंसन्ति

ऐन्द्रं ब्राह्मणाच्छंस्य् अनुशंसति

अथ ह एतत् केवलम् एव इन्द्रस्य यद् ऊर्ध्वं मरुत्वतीयात्

तस्मात् सर्वे निष्केवल्यानि शंसन्ति

अथ ह एतम् प्रजापतिर् इन्द्राय ज्येष्ठाय पुत्राय एतत् सवनं निरमिमीत यन् माध्यंदिनं सवनम्

यद् एव निष्केवल्यानि तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम्

तस्मान् मैत्रावरुणो वामदेवान् न प्रच्यवते वसिष्ठाद् ब्राह्मणाच्छंसी भरद्वाजाद् अच्छावाकः सर्वे विश्वामित्रात्

देवान् ह यज्ञं तन्वानान् असुर रक्षांसि अजिघांसन्

तस्मान् माध्यंदिने सवने सर्वे निष्केवल्यानि शंसन्ति

ऐन्द्रे वाव यज्ञे सति यथाभागम् अन्या देवता अन्वायंस् ताः प्रातःसवने मरुत्वतीये तृतीयसवने च

ऐन्द्र इति ब्रूयात्

यद् एव निष्केवल्यानि तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम्

यद् व् एव निष्केवल्यानि यदा इद् अदेवीर् असहिष्ट माया अथ अभवत् केवलः सोमो अस्य इति ऋचा अभ्यनूक्तम्

यद् एव निष्केवल्यानि तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम्

ऐन्द्रं तृचं प्रौगे होता शंसति

तद् उभयम् ऐन्द्रम्

ऐन्द्राग्नं तृचं प्रौगे होता शंसति

यद् व् एव निष्केवल्यानि या ह वै देवताः प्रातःसवने होता शंसति ताः शस्त्वा होत्राशंसिनो ऽनुशंसन्ति मैत्रावरुणं तृचं प्रौगे होता शंसति

यद् व् एव निष्केवल्यान्य् एकं ह वा अग्रे सवनम् आसीत् प्रातःसवनम् एव

तद् आहुः किंदेवत्यो यज्ञ इति

तद् उभयम् ऐन्द्राग्नम्

अथ ह एतत् केवलम् एव इन्द्रस्य यद् ऊर्ध्वं मरुत्वतीयात्
अभ्रक सत्त्वम् वह्नि योगेन द्रुतं आस्ते द्रव रूपम् एव अवतिष्ठते

किंविशिष्टं सत्त्वं निज रस शत परिभावित इत्यादि निज रसेण स्वकीय द्रवेण परिभावितं यत् कञ्चुकी कन्द उत्थ चूर्णम् तस्य आवापेन यथा शत भावित कञ्चुकी कन्द उत्थ चूर्णेन सत्त्वं द्रुतम् आस्ते तद्वत् सर्वाणि लोहानि द्रुतानि तिष्ठन्ति
वर ऊरुभिः वारण हस्त पीवरैः चिराय खिन्नान् नव पल्लव श्रियः

संरेजिरे सुरसरित् जल धौत हाराः तारा वितान तरलाः इव यामवत्यः

चितानि घर्माम्बु कणैः समन्ततो मुखान्य् अन् उत्फुल्ल विलोचनानि च

कथंचिद् आपः सुर सुन्दरी जनैः स भीतिभिः तत् प्रथमम् प्रपेदिरे

स्थितानि जित्वा नव सैकत द्युतिम् श्रम अतिरिक्तैः जघनानि गौरवैः

इति प्रियं कांचिद् उपैतुम् इच्छतीं पुरो ऽनुनिन्ये निपुणः सखी जनः

मुखैः सरोजानि च दीर्घ लोचनैः सुर स्त्रियः साम्य गुणान्

व्यपोहितुं लोचनतो मुखानिलैर् अ पारयन्तम् किल पुष्प जम् रजः

करौ धुनाना नव पल्लव आकृती वृथा कृथा मानिनि मा परिश्रमम्

मुखं निमीलत् नयनम् नत _ श्रियं सपत्नी वदनात् इव आददे

प्रशान्त घर्म अभिभवः शनैर् विलासिनीभ्यः परिमृष्ट पङ्कजः

निरीक्ष्य रामा बुबुधे नभश्चरैर् अलंकृतं तद् वपुषा एव मण्डनम्

भयाद् इव आश्लिष्य झष आहते ऽम्भसि प्रियं मुदा आनन्दयति स्म मानिनी

प्रिये ऽपरा यच्छति वाचम् उन्मुखी निबद्ध दृष्टिः शिथिल आकुल उच्चया

विभिद्यमाना विससार सारसान् उदस्य तीरेषु तरंग संहतिः

तट अभिनीतेन विभिन्न वीचिना _ एव भेजे कलुष त्वम् अम्भसा

समाददे मनोरमं नृत्यम् इव प्रवेपितम्

समे ऽपि यातुं चरणान् अनीश्वरान् मदाद् इव प्रस्खलतः पदे पदे

श्रिया हसद्भिः कल मानि स स्मितैः अलंकृत अम्बुः प्रतिमा गतैः मुखैः

समान कान्तीनि तुषार भूषणैः सरोरुहैर् अस्फुट पत्त्र पङ्क्तिभिः

उदस्य धैर्यं दयितेन स आदरम् प्रसादितायाः कर वारि वारितम्

प्रवाल भङ्ग अरुण पाणिपल्लवः पराग पाण्डूकृत पीवर स्तनः

प्रियेण सिक्ता चरमं विपक्षतश् चुकोप काचिन् न तुतोष सान्त्वनैः

सखीषु निर्वाच्यम् अ धार्ष्ट्य दूषितम् प्रिय अङ्ग संश्लेषम् अवाप मानिनी

स्रजं न काचिद् विजहौ जल आविलाम् वसन्ति हि प्रेम्णि गुणा न वस्तुनि

उपेयुषीणां बृहतीर् अधित्यका मनांसि जह्रुः सुर राज योषिताम्

शिला घनैः नाकसदाम् उरस् स्थलैः बृहत् निवेशैः च वधू पयोधरैः

विहस्य पाणौ विधृते धृत अम्भसि प्रियेण वध्वा मदन आर्द्र चेतसः

प्रतीर देशैः स्व कलत्र चारुभिः विभूषिताः कुञ्ज समुद्र योषितः

ददौ भुज आलम्बम् इव आत्त शीकरः तरंग माला अन्तर गोचरः ऽनिलः

शिरोरुहाः स्विन् नत पक्ष्म संतत्याः द्विरेफ वृन्दम् नु निशब्द निश्चलम्

सुर अङ्गनाः गोपति चाप गोपुरम् पुरं वनानां विजिहीर्षया जहुः

महीरुहः पुष्प सुगन्धिः आददे वपुः गुण उच्छ्रायम् इव अङ्गना जनः

समादधे न अंशुकम् आहितं वृथा विवेद पुष्पेषु न पाणिपल्लवम्

ययुर् वधूनां वदनानि तुल्य ताम् द्विरेफ वृन्द अन्तरितैः सरोरुहैः

ह्रद अम्भसि व्यस्त वधू कर आहते रवं मृदङ्ग ध्वनि धीरम् उझति

जहीहि कोपं दयितो ऽनुगम्यतां पुरा अनुशेते तव चञ्चलं मनः

नितम्बिनीनां भृशम् आदधे धृतिं नभस् प्रयाणात् अवनौ परिक्रमः

शुभ आननाः स अम्बुरुहेषु भीरवो विलोल हाराः चल फेन पङ्क्तिषु

नभश्चराणाम् उपकर्तुम् इच्छतां प्रियाणि चक्रुः प्रणयेन योषितः

अथ स्फुरत् मीन विधूत पङ्कजा विपङ्क तीर स्खलित ऊर्मि संहतिः

तिरोहित अन्तानि नितान्तम् आकुलैर् अपां विगाहाद् अलकैः प्रसारिभिः

पयोधरेण उरसि काचिद् उन्मनाः प्रियं जघान उन्नत पीवर स्तना

बद्ध ऊर्मि नाक वनिता परिभुक्त मुक्तम् सिन्धोर् बभार सलिलं शयनीय लक्ष्मीम्

गतैः स हावैः कलहंस विक्रमम् कलत्र भारैः पुलिनं नितम्बिभिः

स विभ्रम आधूत कर अग्र पल्लवः यथार्थ ताम् आप विलासिनी जनः

कपोलकाषैः करिणां मद अरुणैः उपाहित श्याम रुचः च चन्दनाः

द्युतिं वहन्तो वनिता अवतंसकाः हृताः प्रलोभाद् इव वेगिभिर् जलैः

परिस्फुरत् मीन विघट्टित ऊरवः सुर अङ्गनाः त्रास विलोल दृष्टयः

विहाय निःसार तया इव भूरुहान् पदं वन श्रीः वनितासु संदधे

बलि व्यपाय स्फुट रोमराजिना निरायत त्वात् उदरेण ताम्यता

निरञ्जने साचि विलोकितम् वेपथुर् ओष्ठ पल्लवम्