tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तत् स्मृतम् चम्पकवनं तत्र पाण्डु शिला अस्ति हि

अग्निष्टोमम् अवाप्नोति श्राद्धी प्रायात् दिवम् नरः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे गयामाहात्म्यं नाम त्र्यशीतितमो ऽध्यायः

काङ्क्षन्ते पितरः पुत्रान् नरकात् भय भीरवः

ब्रह्म लोकम् प्रयान्ति इह पुरुषा एकविंशतिः

दुर्लभं किं पुनर् नित्यम् अस्मिन् एव व्यवस्थितिः

स्वर्गद्वारे नरः श्राद्धी ब्रह्म लोकम् नयेत् पितॄन्

भीष्म तर्पण कृत्तस्य कूटे तारयते पितॄन्

श्राद्धी तत्र तृतीयायां निश्चिरायाः च मण्डले

गोमकं गोपतिं देवं पितॄणाम् अनृणः भवेत्

गया प्राप्तम् सुतं दृष्ट्वा पितॄणाम् उत्सवः भवेत्

तिलधेनु प्रदः स्नात्वा दृष्ट्वा धेनुं न संशयः

यः करोति वृषोत्सर्गं गया क्षेत्रे हि अनुत्तमे

पितामहस्य सरसः प्रसृता लोक पावना

कीकटेषु गया पुण्या पुण्यं राजगृहं वनम्

अक्षयं फलम् आप्नोति ब्रह्म लोकम् नयेत् पितॄन्

एवमादिषु तीर्थेषु पिण्ड दः तारयेत् पितॄन्

एतत् गयाशिरः प्रोक्तं फल्गुतीर्थं तत् उच्यते

अग्निष्टोम शतम् पुण्यं लभते न अत्र संशयः

तत्र पिण्ड प्रदानेन पितॄणां परमा गतिः

मुण्डपृष्ठे महाचण्डीं दृष्ट्वा कामान् अवाप्नुयात्

प्रभासेशं प्रभासे च दृष्ट्वा याति परां गतिम्

अक्षयान् प्राप्नुयात् लोकान् कुलम् च अपि समुद्धरेत्

पद्भ्याम् अपि जलं स्पृष्ट्वा अस्मभ्यं किल दास्यति

कुमारम् अभिगम्य अथ नत्वा मुक्तिम् अवाप्नुयात्

वसिष्ठस्य आश्रमे स्नात्वा वाजपेयं च विन्दति

ब्रह्मा उवाच

स अर्ध क्रोश द्वयम् मानं गयायां परिकीर्तितम्

कोटितीर्थे गयालोले वैतरण्यां च गोमके

उदीचि नाभितीर्थं तु मध्यतः

तेषां ब्रह्मसदः स्थानं सोमपानं तथा एव च

गयां यास्यति यः कश्चिद् सः ऽस्मान् संतरयिष्यति

महाह्रदे च कौशिक्याम् अक्षयम् फलम् आप्नुयात्

तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते वै ऋण त्रयात्

तर्पयित्वा पितॄन् देवान् न विशेत् योनि संकटे

महानद्यां कृत श्राद्धः ब्रह्म लोकम् नयेत् पितॄन्

ब्रह्मेश्वरं तथा दृष्ट्वा मुच्यते ब्रह्म हत्यया

धर्मयूपे च कूपे च पितॄणाम् अनृणः भवेत्

मकरे वर्तमाने च ग्रहणे चन्द्र सूर्ययोः

मुण्डपृष्ठं तु पूर्वे पश्चिमे दक्षिण उत्तरे

स्थानं देह परित्यागे गयायां तु विधीयते

पूजितैः पूजिताः सर्वे पितृभिः सह देवताः

रामेश्वरं गयालोलं दृष्ट्वा स्वर्गम् अवाप्नुयात्

गायत्रे च एव सावित्रे तीर्थे सारस्वते तथा

ब्रह्मतीर्थे रामतीर्थे आग्नेये सोमतीर्थके

ब्रह्माणं पूजयित्वा च ब्रह्म लोकम् अवाप्नुयात्

कोटीश्वरं च अश्वमेधम् दृष्ट्वा स्यात् ऋण नाशनम्

दुर्लभं त्रिषु लोकेषु गयायां पिण्डपातनम्

तान् एव भोजयेत् विप्रान् ब्रह्मना ये प्रकल्पिताः

फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गदाधरम्

स्वर्गद्वार ईश्वरम् दृष्ट्वा मुच्यते भव बन्धनात्

हंसतीर्थे नरः स्नात्वा सर्व पापैः प्रमुच्यते

पुण्यां विशालाम् आसाद्य नदीं त्रैलोक्य विश्रुताम्

गयायां मुण्डपृष्ठं च अरविन्दं च पर्वतम्

गृध्रेश्वरे तथा श्राद्धी पितॄणाम् अनृणः भवेत्

गयाशीर्षे ऽक्षयवटे पितॄणां दत्तम् अक्षयम्

भरतस्य आश्रमे श्राद्धी मतङ्गस्य पदे भवेत्

आत्मजो वा तथा अन्यः वा गयाकूपे यदा तदा

देवनद्यां लेलिहाने मथने जानुगर्तके

सा अवतीर्णा गया क्षेत्रे पितॄणां तारणाय हि

गयाशीर्षात् दक्षिणतस् महानद्याः च पश्चिमे

तथा गदाधरं देवं माधवं पुरुषोत्तमम्

सरस्वतीं च सायाह्ने दृष्ट्वा दान फलम् लभेत्

पिण्ड निर्वापणम् कुर्यात् अन्येषाम् अपि मानवः

पदानि तत्र क्रौञ्चस्य श्राद्धी स्वर्गं नयेत् पितॄन्

धर्मारण्ये मतङ्गस्य वाप्यां श्राद्धात् दिवम् व्रजेत्

पञ्चक्रोशं गया क्षेत्रम् क्रोशम् एकम् गयाशिरः

क्रौञ्चपादात् उत्तरतस् निश्चिरा आख्यः जलाशयः

मार्कण्डेयेश्वरं दृष्ट्वा पितॄणाम् अनृणः भवेत्

धेनुं दृष्ट्वा धेनु वने ब्रह्म लोकम् नयेत् पितॄन्
मया आगत्य मतंगे अस्मिन् पितॄणाम् निष्कृतिः कृता

यद् नाम्ना पातयेत् पिण्डम् तं नयेत् ब्रह्म शाश्वतम्

वैतरण्याश् च उत्तरतस् तृतीय आख्यः जलाशयः

सावित्रे पठ्यते सन्ध्या कृता स्याद् द्वादश आब्दिका

कालेश्वरं च केदारं पितॄणाम् अनृणः भवेत्
यत् संस्थापयेद् यातयामानि शीर्षाणि स्युः

न देवताभ्यस् समदं करोति

यद् वायव्य एतम् एव एनम् अभिसंजानानाः पशव उपतिष्ठन्ते

तेन एव ऐन्द्राः क्रियन्ते

यत् पशून् न आलभेत अन् अवरुद्धाः अस्य पशवस् स्युः

अथ एते ऽग्निभ्यः कामेभ्यः पशव आलभ्यन्ते

य एव कश् च अग्नौ पशुर् आलभ्यते तस्य अग्नये वैश्वानराय पुरोडाशं कुर्यात्

वायुर् वा अग्नेस् तेजः

सर्वान् कामान् स्पृणोति

यत् तूपरो ऽश्वं तेन पशूनां प्रत्य् आलभ्यते

यज्ञ एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति

सर्वान् वा एष पशून् प्रत्य् आलभ्यते

यत् श्मश्रुणः पुरुषं तेन

वायुमती शुक्रवती

सर्वान् एव एतैः कामान् अभिजयति

अथ एष वायव्यश् श्वेतस् तूपरः

यत् पर्यग्निकृतान् उत्सृजति शीर्ष्णाम् अयातयाम त्वाय

ऐन्द्रीर् वै त्रिष्टुभः

यद् द्वादश कपालः द्वादश मासः संवत्सरस् संवत्सरो ऽग्निर् वैश्वानरः

यन् न संस्थापयेद् यज्ञं विच्छिन्द्यात्

यद् वायव्यां कुर्यात् प्रजापतेर् इयात्

प्राणो वायुः

तेन वैश्वानर त्वात् न एति

यत् प्राजापत्यः पुरोडाशस् तेन प्रजापतेर् न एति

तस्माद् यद्रियङ् वातो वाति तद् अग्निर् अन्वेति

यद् ऐन्द्रास् सन्तो ऽग्निभ्य आलभ्यन्ते देवताभ्यस् समदं करोति

वायुर् वै पशूनां प्रियं धाम

वायव्या कार्या३ प्राजापत्या३ इति मीमांसन्ते

ऐन्द्रा वा एते पशवो ये मुष्कराः

यत् पशून् आलभते तेन एव पशून् अवरुन्द्धे

यत् प्राजापत्यां वायोर् इयात्

यज्ञो वै प्रजापतिः

यन् न नियुत्वती स्याताम् उद् वा माद्येद् यजमानः प्र वा पतेत्

एकेन संस्थापयति यज्ञस्य संतत्या अ विच्छेदाय
तासाम् अग्नौ मनसा एकाम् जुहोमि

वशाम् अस्कन्दत् ऋषभः तिष्ठन्तीम् अधि तन्तुषु

वशा ऋषभौ मनसा तत् कृणोमि

यः वै वशाम् देवयते पचते वा अ हुताम् अमा मृत्योः स बध्यते पाशे देवानाम् च यमस्य च

वशा ससूव संजितम् धनानाम्

यत् प्रोक्षणम् अपतत् बर्हिषः परि दक्षिणतस् वेद्याः इन्द्रियावत् वशा संभूत्याः अधि गौः अमीमेत्

ताम् नः स्वाद्वीम् भूत पतिः कृणोतु

इयम् अम्भसा तस्तभे गौः यस्याम् इन्द्रः वरुणः तित्विषाते

महिम्ने त्वा गर्भः अभि आ विवेश

धीरः पशुः वीर्यम् आ विवेश

दक्षिणाम् सूर्याम् अदितिम् वदन्ति वशाम् वाचम् कल्पयन्तः समानीम्

वशा ससूव बष्कयम् दिवि स्पृशम्

नृम्णम् अ नृम्णम् सचते

देवाꣳ अपि इतम् पथिभिः शिवेभिः

मा नः हिंसिष्टम् हरसा दैव्येन

तिस्रः वशाः अतिहिताः सधस्थे

ताम् नः स्वाद्वीम् भूत पतिः कृणोतु

वशा ससूव तरुणम् विभाजने

इदम् तृतीयम् वशिनी वशा असि

तस्याः पीवः अभवत् वर्म वाससम्

इयम् आ अगन्
तत्र सम्प्राप्त संभोगः स निष्क्रम्य क्षण अन्तरे

उज्जयिन्याम् अवस्कन्दम् दातुम् ऐच्छन् समन्ततः

ततस् च चर्मणः तस्मात् पक्षि संरम्भ बोधितः

निज व्यसन विस्तीर्णाम् तां विवेश महा अटवीम्

उपेत्य उपेत्य विचलन् दूरम् आकृष्टवान् नृपम्

तत्र तं चार पुरुषाः पश्यन्ति स्म विदूरतः

एनं नारायण आकल्पम् व्योम्नि रूपणिका निशि

सो ऽपि पप्रच्छ राजा तं कृत आतिथ्यः कृत आशिषम्

प्रातर् च दृष्ट्वा स्तम्भ स्थाम् कुट्टनीं तां तथाविधाम्

सो ऽपि चण्डमहासेनः तत् श्रुत्वा एव व्यचिन्तयत्

गच्छ मद् वचनात् भद्र प्रीत्या तं ब्रूहि मानुषम्

वास वेश्म अन्तरम् हृष्टा कण्ठे लग्ना निनाय तम्

सा तत् श्रुत्वा स संदेहा स्वयं तं कुट्टनी निशि

अन्यान् वासवदत्तायाः वीणा तन्त्री नियोजितान्

ततस् चेटी मुखात् बुद्ध्वा तत् च सा गृहम् उत्सुका

तया एव युक्त्या स तदा सिरा आनद्ध पृथु उदरम्

गता रूपणिका दूरात् एकम् पुरुषम् ऐक्षत

प्रह्वा मकरदंष्ट्रा सा कुट्टनी इति व्यजिज्ञपत्

यदि ते कौतुकं ब्रह्मन् तत् इदम् शृणु वच्मि ते

ततः स देव वेषः तां लोहजङ्घो अब्रवीत् प्रियाम्

इति अपृच्छत सा मात्रा ततो मकरदंष्ट्रया

सा च वासवदत्ता अस्य परिचर्या परा भवत्

ततः प्राप्स्यसि कल्याणं मा विषादं कृथा इति

देव दृष्टो गजो अस्माभिः एकः विन्ध्य वने भ्रमन्

सो ऽथ तं विकृतं दृष्ट्वा राजा स्मित मुखः ऽभवत्

विभीषणेन प्रहितं जन विस्मय कारकम्

बद्धस्य वत्स अधिपतेः समीपे तोषः परो वासवदत्तया अन्तर्

चर्म अवशेषे तत्र अन्तर् परिश्रान्तः प्रविश्य सः

आपदि स्फुरति प्रज्ञा यस्य धीरः स एव हि

अब्धौ स्तः पुत्र तौ भुङ्क्ष्व गच्छ शाप च्युतौ इति

सरस्वती अर्चने सो अस्मिन् दक्षिणा अर्थे प्रवेश्यताम्

वत्स ईश्वर अनुरागेण क्रुद्धाः प्रकृतयः तदा

अथा आगता रूपणिका तत् बुद्ध्वा शोक विह्वला

वृद्धा अनेन एव देहेन यथा स्वर्गं व्रजामि अहम्

अत्रा अन्तरे च कौशाम्ब्यां वत्स राज अनुगे जने

तां च शाखां भरात् सद्यो भग्नां चञ्च्वा बभार सः

प्रत्यभिज्ञातवान् राजा वेष प्रच्छन्नम् आगतम्

तत्र वासवदत्ता अपि जहास च तुतोष च

बभूव तेन विकृतः कुब्जो वृद्धः च तद् क्षणात्

श्रुत्वा एताम् गगनात् वाणीम् भीताः सर्वे ऽपि तत्र ते

तदा वक्ष्यामि यत् अहम् तत् कुर्याः तिष्ठ सांप्रतम्

निष्क्रष्टु कामः जननीं गरुडः कश्यप आत्मजः

यत् ऊचुः गणकाः तस्य तत् स ना एव व्यचारयत्

तत् श्रुत्वा सा तथा इति उक्त्वा स वयस्या विनिर्ययौ

वर्ष्मणा व्याप्त गगनः विन्ध्य अद्रिः इव जङ्गमः

यदा वासवदत्ता इयम् त्वयि विस्रम्भम् एष्यति

तथा देवस्य विज्ञप्तिं कुरुष्व अनुगृहाण माम्

तिष्ठ दास्यामि ते वित्तम् इत्य् उक्त्वा ब्राह्मणं च तम्

सो ऽहं दारिद्र्य संतप्तः तत्र नारायण अग्रतस्

अथ वासवदत्तां तां गापयन् तद् गत ईक्षणः

उन्मत्त वेषः खल्वाटो हास्य संजननः परम्

अथा अकस्मात् समुत्थाय क्षणेन एव समन्ततः

ह्रिया चक्षुर् निववृते मनस् तु न कथंचन

ततः स विहग आरूढः ताम् आदाय एव कुट्टनीम्

तस्यां च दृष्ट सौवर्ण तद् तद् प्रासाद विस्मितः

निर्धनेन मम एकेन कामुकेन आवृतम् गृहम्

कस्मात् एवंविधम् पुत्रि वर्तसे कथ्यतां त्वया

दृढं पाद प्रहार आद्यैः सर्वेषु अङ्गेषु अताड्यत

तत् जल ओघेन नीत्वा च समुद्र अन्तर् न्यधीयत

उवाच च एनम् गान्धर्वं त्वम् एताम् शिक्षय प्रभो

तेन निर्विवरं प्राप संकोचं हस्ति चर्म तत्

कंचिद् कालम् विशश्राम स विभीषण सत्कृतः

राजा तु एकः ददर्श एनम् ताः च सर्वाः स विस्मयम्

स तत्र ददृशे पौरैः अवमान कलङ्कितः

एतत् विभीषणात् श्रुत्वा लोहजङ्घः तुतोष सः

चकार तस्मै संज्ञां च वत्स राजाय सो ऽपि तम्

अधः स्थित तपः निष्ठ वालखिल्य अनुरोधतः

तत् एनम् निर्धनं मुञ्च मा कृथा नाशम् आत्मनः

अथ द्वौ राक्षसौ तत्र घोरौ भीतो ददर्श सः

स्व प्रज्ञाम् इव सत्ता आढ्याम् स्व नीतिम् इव दुर्गमाम्
एकादश्यां पुनः प्रातर् द्वारम् उद्घाट्यते दिवि

ततः स किंचिद् विमृशन् पुरुषस् ताम् अभाषत

अपृच्छ्यत यथावृत्तं सा अपि तेभ्यः शशंस तत्

अथ मार्ग आगतम् कंचिद् क्षीण कोषम् ददर्श सा

वत्स ईश्वरम् तं संनद्धाः पुरुषाः पर्यवारयन्

तद् मूल्य भूताम् देवेभ्यः सुधाम् आहर्तुम् उद्यतः

ततो राज कुल द्वारम् आदौ प्रेष्य वसन्तकम्

तत् श्रुत्वा पतिता सा इयम् मारी इति आशङ्क्य च आकुलाः

अङ्के घोषवती तस्य कण्ठे गीत श्रुतिः तथा

ततो ऽस्य गुण रागेण वधम् आशङ्क्य तत्र ते

न धनं वाञ्छ्यते त्वत्तः स्वामिन्या इति उदिते तया

सा अपि रूपणिका दृष्ट्वा स्वयम् उत्थाय सादरा

तं च श्रुत्वा एव निर्याता सा अपश्यत् रत्न राजितम्

तस्य दृष्ट्वा तु तां कन्यां वत्स राजस्य मानसम्

इति च स्तम्भ पृष्ठ स्था कुट्टनी एवम् अचिन्तयत्

अद्या अपि ना आगतः देवो न च स्वर्गम् अहम् गता

अहं हरिः इह आयातः त्वद् अर्थम् इति तेन सा

स लोहजङ्घः प्रतिकृत्य कुट्टनी निकार मन्युम् न्यवसत् यथासुखम्

स्वाधीनां रूपणिकां राज आदेशेन तां चक्रुः

तत् श्रुत्वा लोहजङ्घः स तत्र आत्मानम् अदर्शयत्

ततो वासवदत्तां च तद् चेटीः प्रति च आत्मनः

वत्स ईशेन समं तेन विवेश उज्जयिनीम् पुरीम्

ददौ च तत्र देवाय शङ्ख चक्र आदि उपायनम्

अहं च ते ऽत्र जननी तत् मे देहि सुता फलम्

पुरस्कृत्य एव तान् चारान् ययौ विन्ध्य अटवीम् प्रति

इति उक्त्वा निर्ययौ शीघ्रं ततो यौगन्धरायणः

न तं वन गजम् राजा माया गजम् अलक्षयत्

मानुष आगमनात् भीतः राक्षसं तम् अभाषत

तरुम् अ प्राप्नुवन् सः ऽथ लेभे हस्ति कलेवरम्

संध्या इव रागिणी वेश्या न चिरं पुत्रि दीप्यते

इतस् ततस् तमः श्यामैः चिता धूमैः इव अपरैः

गत्वा वसन्तक सखः ततस् यौगन्धरायणः

शशंस रात्रि वृत्तान्तम् दापयित्वा अन्तरे पटम्

ततश् च तत्र प्रियया समं तदा समृद्ध कोषः बहु रत्न संचयैः

आगम्यतां गृहे ऽस्माकं प्रसादः क्रियताम् इति

माथुरा देवम् आश्रित्य तस्थुः स्वस्त्ययन आदृताः

पारे अवस्थितम् आत्मानम् अपश्यम् वेद्मि न अपरम्

एकाकी वादयन् वीणाम् चिन्तयन् बन्धनानि सः

अतिक्रान्त भये तत्र जात हासे ऽखिले जने

आययौ च पुनर् तत्र लोहजङ्घो निशा मुखे

पुरुषं ब्रूहि मद् गेहे त्वया अद्या आगम्यताम् इति

गृहात् मम निवर्तेत मदीयां च सुतां भज

क्षणात् च लोहजङ्घो ऽथ तस्या मन्दिरम् आययौ

सो ऽपि चण्डमहासेनो निर्गत्य अग्रे कृत आदरः

ततस् तैर् एव च अमेध्य पूर्णे क्षिप्तः स खातके

विभीषणाय प्रभवे यथादृष्टं न्यवेदयत्

दृष्ट राम प्रभावः सन् सः ऽपि राजा विभीषणः

आवृत्ते तं प्रभुं बुद्ध्वा बद्धं राष्ट्रं प्रचुक्षुभे

ततस् चण्डमहासेनः वश्यो भवति मे ध्रुवम्

तस्मात् बद्ध्वा एव तं युक्त्या नृपम् आनाययामि अहम्

अत्रा अन्तरे स वत्स ईश प्रतिदूतः तत् अब्रवीत्

प्रकटः सो ऽस्तु तस्य इह पट्टबन्धो विधीयते

शशी इव लोचन आनन्दः वत्स राजः नव आगतः

इति उक्त्वा स क्षणं स्थित्वा लोहजङ्घः ततस् ऽगमत्

तस्थौ मकरदंष्ट्रा सा तस्य उपायम् विचिन्वती

हसति स्मा अधिक उद्भूत विरूप आनन वैकृतः

विभीषण अन्तिकम् गच्छ मद् भक्तः स हि ते धनम्

उत्पत्य व्योम मार्गेण लङ्कायाः तीर्ण वारिधिः

प्रस्थान लग्नस्य फलं कन्या लाभम् स बन्धनम्

ब्रह्मन् कथम् इमां भूमिम् अनुप्राप्तो भवान् इति

वत्स ईशम् मोचयित्वा तम् आनयामि न संशयः

लक्ष्मीः इव तद् एकाग्रा बद्धस्य अपि अनपायिनी

कण्ठं करङ्क माला आढ्यम् पार्श्वं च एकम् स कज्जलम्

संमन्त्र्य च तयोः मध्यात् एकः गत्वा तदा एव तम्

तं च अन्तर् वीर पुरुषैः कृत्वा छन्नैः अधिष्ठितम्

प्रविश्य राज भवनम् स ददर्श विभीषणम्

तत्र एनम् दर्शन प्रीतः मित्त्र भावाय तद् क्षणम्

विवेश उज्जयिनीम् तां स तादृश् यौगन्धरायणः

गृहं रूपणिकायाः ताः शङ्ख चक्र गदाः वहन्

जलाहतौ विशेषेण वैद्युत अग्नेः इव द्युतिः

व्यजिज्ञपत् च तं राजन् इह आयातः वसन्तकः
तथा एव विहग आरूढः जगाम नभसा ततः

इति उक्त्वा प्रकृतीः कृत्वा हस्त न्यस्ताः रुमण्वतः

स च एनम् याचितो अवादीत् महान्तौ गज कच्छपौ

अदर्शनं युक्ति बलात् व्यधाद् यौगन्धरायणः

निर्बन्ध पृष्टा तस्यै च सा मात्रे मौन कारणम्

रात्रौ यात्रा उत्सवे लोकान् गगनाद् एवम् अब्रवीत्

प्रत्यभिज्ञातवान् सर्वः पौर लोकः स राजकः

तेन एव स द्वितीयेन सह लङ्कां ततो ऽगमत्

हे लोका इह युष्माकम् उपरि अद्य पतिष्यति

ततः स बाल वृद्धाः ते माथुराः ताम् विभावरीम्

अथ वस्त्र अङ्गराग आदि क्रीतवान् भोजनं तथा

क्व अहम् विभीषणः क्व इति मया उक्ते स पुनः प्रभुः

पूजा काले सुरकुलं स्व नियोगाय जातु सा

तं हसन्तं तथा दृष्ट्वा क्रीडनीयक संनिभम्

लोहजङ्घो ऽपि लङ्कायां वाहयन् अधिरुह्य तम्

तद् कालम् एव प्रददौ वशीकाराय वाहनम्

मधुर ध्वनि गायंश् च शनैर् उपजगाम तम्

तान् दृष्ट्वा नृपतिः कोपात् आकृष्ट छुरिकः ऽथ सः

देवि मा मा पत इति ऊचुः ते देव अग्र गताः जनाः

वसन्तक द्वितीयः च गत्वा अहम् प्रज्ञया स्वया

अगात् वासवदत्ता च पूजाम् आदाय तद् क्षणात्

ततो वासवदत्तां तां स स्वयं मे प्रयच्छति

वत्स राजाय गान्धर्व शिक्षा हेतोः समर्पयत्

आनाययत् पक्षि पोतम् गरुड अन्वय संभवम्

स दृष्टः सुभगः तस्याः विवेश हृदयं तथा

कुतो अयम् इति कुट्टन्या दृष्टो मकरदंष्ट्रया

तं च अस्मै लोहजङ्घाय मथुरायां गमिष्यते

तथा इति आगत्य तत् तस्मै स्व प्रभु प्रार्थना वचः

दास्यति इति आदिशत् स्वप्ने ततो मां भगवान् हरिः

सो ऽथ चण्डमहासेनः पौरान् क्षोभाद् अवारयत्

मा एवम् वादीः मम हि एष प्राणेभ्यो अपि अधिकः प्रियः

तत् गृहीत्वा अखिलम् तस्मिन् विभीषण समर्पिते

ततः च अ प्रतिभेदाय स राजा निजगाद तम्

देवस्य अनुग्रहात् पुत्रि त्वं देवी त्वम् इह आगता

तत्रस्थात् स्वर्णमूल आख्यात् गिरेः सम्प्रेक्ष्य राक्षसान्

तत्र सा लोहजङ्घस्य तस्य सौभाग्य संपदा

ददर्श विहग आरूढम् लोहजङ्घं ततः क्षणम्

स लोहजङ्घो मथुराम् अक्लेशेन आजगाम ताम्

लोहजङ्घ अभिधानः ऽस्मि ब्राह्मणो ना अस्ति मे धनम्

कन्या हि तत्र न प्रेष्या भवेत् एवम् हि लाघवम्

स च आनीतः तम् आलोक्य वत्स ईशम् अरुदत् शुचा

ततः सा नर्मणा बाला तं पप्रच्छ वसन्तकम्

हास्य वैचित्र सरसाम् इमाम् अकथयत् कथाम्

स्थापयामास रत्न ओघम् तं बबन्ध च पक्षिणम्

न मे वत्स ईश्वरः वध्यः संधेय इति तान् ब्रुवन्

प्रविवेश च तेन एव सह विन्ध्य महा अटवीम्

अगात् वासवदत्तायाः शनैः श्रवण गोचरम्

गान्धर्व दत्त चित्त त्वात् संध्या ध्वान्त वशात् च सः

स लोहजङ्घस् तत् वाक्यम् तथा इति प्रत्यपद्यत

तद् विहारे च तत्र एव भुक्त्वा दत्त्वा च पक्षिणे

ततः स धूर्तो अवादीत् तम् लोहजङ्घो विभीषणम्

सा च दृष्ट्वा स वैलक्ष्या स्तम्भ अग्रात् जननीम् निजाम्

स तावत् इह न आयाति मानी वत्स ईश्वरः भृशम्

गृहं पुलिन्दक आख्यस्य पुलिन्द अधिपतेः अगात्

कथाः कथयितुं देवि जानामि इति स च अवदत्

ततस् तत्र एव देव अग्रे दृष्ट्वा जागरण आगतान्

इति संचिन्तयन् सः ऽथ राजा ताम् अनयत् निशाम्

सा च रूपणिका तस्मै मातरं तां समर्पयत्

तत् दृष्ट्वा शिक्षित अशेष वेष योषित् जगाद ताम्

तत्र च प्रविशन्ति अग्रे बहवः शांभवा गणाः

नग्नां विकृत वेषाम् च जवात् उदपतत् नभः

रामात् पराभवम् स्मृत्वा तं तथा एव च मानुषम्

तद् क्षणम् राज पुत्रस्य तस्य भृत्यैः प्रधाव्य सः

उज्जयिन्यां महाकाल श्मशानम् प्राप स क्रमात्

युक्त्या वासवदत्तां तां वत्स राजः अब्रवीत् इदम्

किं विज्ञानं विजानासि भो ब्रह्मन् कथ्यताम् इति

वशीकृता सती न अन्यत् फलम् जन्मनि अमन्यत

तस्याश् च चक्षुः मनसी सह तं प्रति जग्मतुः

ततो अकस्मात् च निर्गत्य तस्मात् यन्त्र मयात् गजात्

इति प्रकृतयः क्षोभात् न्यवार्यन्त रुमण्वता

तत्र उपरि ततः स्थित्वा स्थान विद् खे चरंश् च सः

विवेश तत् च वेतालैः क्रव्य गन्धिभिः आवृतम्
निराहारः स्थितो ऽकार्षं गत्वा देवकुलं तपः

तस्यां शून्ये विहारे च बाह्ये व्योम्नो ऽवतीर्य सः

प्राप्य विन्ध्य अटवीम् तस्य गजस्य क्षोभ शङ्कया

यौगन्धरायणस् तस्मै योगान् निगड भञ्जनान्

गत्वा प्रतिवचः चण्डमहासेनाय भूभृते

तत् अस्याः पञ्च चूडम् त्वं क्षुर क्ﾱप्तम् शिरः कुरु

प्रदोषे च आययौ तस्याः तत्र एव आरुह्य पक्षिणि

तस्या मकरदंष्ट्रा आख्या

व्याज विष्णुम् पुनर् नक्तम् लोहजङ्घम् उपागतम्

ततः स गरुडो गत्वा भक्ष्यौ आदाय तौ उभौ

ते च त्वरितम् आगत्य वत्स राजम् व्यजिज्ञपन्

तस्मात् न युक्तो ऽवस्कन्दो बुद्धि साध्यम् इदम् पुनः

उन्मत्त वेषः विगलत् बाष्पः यौगन्धरायणः

द्वारि स्थितो अन्य रूपेण तं कुरुष्व अन्तिके द्विजम्

तत्र गान्धर्व शालायाम् वत्स राजः उवास सः

स राज विप्र वणिजः जनास् ते वाक्यम् अब्रुवन्

रक्षणीयम् इदम् राष्ट्रं काले कार्यः च विक्रमः

दृष्ट्वा समुद्र पार स्थम् आत्मानम् च स विस्मयः

अकारयत् स्व सदृशम् महान्तं यन्त्र हस्तिनम्

एवं हि एनाम् गण आकाराम् सुखं स्वर्गं नयामि अहम्

तत् च आलोक्य आशयम् बुद्ध्वा तस्य सो ऽपि वसन्तकः

तत् अम्ब ना एव वक्तव्या भूयो अपि एवम् अहम् त्वया

इत्य् अन्य रूपस्य वसन्तकस्य मुखात् समाकर्ण्य कथाम् अवापि

हा हा अहम् पतितास्मि इति सा चक्रन्द च बिभ्यती

तस्य पृष्ठे स चक्र एक स आलम्बे तां न्यवेशयत्

लोहजङ्घः च तद् कालम् बहिः क्वापि स्थितो ऽभवत्

देवता विष्णु भार्या अहम् मर्त्यैः सह न मन्त्रये

एकदा तं च पप्रच्छ राक्षस इन्द्रम् स कौतुकः

लोहजङ्घः कथम् अपि प्रपलायितवान् ततस्

वशीकरण योगान् च राज्ञे ऽस्मै स समार्पयत्

राज पुत्रम् परिवृतं पुरुषैः शस्त्र पाणिभिः

पुरा प्रतिज्ञा उपनताम् नागानां दास भावतः

आपणे रत्नम् एकं च गत्वा विक्रीतवान् ततस्

अथ अवतीर्य संयम्य लोहजङ्घो विहंगमम्

पापा ते जननी स्वर्गं व्यक्तं नेतुं न युज्यते

उपगम्य द्रुतं तं च नीत्वा एकान्ते जगाद सा

पृष्टः च आमूलतः सर्वं वृत्तान्तं तम् अवर्णयत्

तेन उपदिष्टया युक्त्या ततो यौगन्धरायणः

खलि कार प्रतीकार पताकाम् इव कुट्टनीम्

संकेत मिलितैः च अन्यैः योधाः तैः सैनिकैः सह

अथ तस्य सपदि पट्टं बद्ध्वा संतुष्य माथुराः सर्वे

तस्याः पृष्ठे कृता लङ्का तेन काष्ठ मयी इह भूः

गत्वा सरस्वती पूजाम् आदाय आगच्छ दारिके

तेभ्यः सुवर्ण लक्षम् च प्रददौ पारितोषिकम्

तद् मध्ये कृत तद् वेषा त्वद् माता असौ प्रवेश्यते

अन्तःस्थं मानुषं पक्षी पलाय्य स ततो ययौ

नृत्यन् गायंश् च तत्र असौ बटुभिः परिवारितः

तद् गुण आकृष्यमाणानाम् यूनां दृशि विष छटा

तथा इति द्वार देशात् स तत्र वासवदत्तया

वत्स राजस्य रक्षा अर्थम् भूरि सैन्य समन्वितम्

भक्त्या च देवस्य हरेर् मथुरा वर्तिनः कृते

प्रातर् च मन्त्रि वचनम् न्यक् कृत्वा गज तृष्णया

शब्दं चकार गम्भीरं रहः स्थाम् श्रावयन् प्रियाम्

तं सज्जं स्थापयित्वा च पथा तेन आगमिष्यतः

यथासुखं स तत्र एव तस्थौ तद् मन्दिरे युवा

सो अपि अङ्गीकृत्य तत् विप्रः लोहजङ्घः प्रशान्त धीः

चेटिकाम् अथ सा अवादीत् गच्छ मद् वचनात् अमुम्

गच्छन् अटव्याम् संतप्तः कुट्टनी मन्युना हृदि

अस्मिन् इयति भू लोके ना एव यो ऽन्यत्र दृश्यते

तौ च अपि राक्षसौ दूरात् चकितौ तम् अपश्यताम्

सो ऽपि व्योम्नो अवतीर्य एव लोहजङ्घो ऽवलोकयन्

तथा स्नेह अक्तम् अभवत् न यथा मन्युम् ऐक्षत

रुमण्वत् आदीन् आह स्म धीरो यौगन्धरायणः

लोहजङ्घो ऽपि कुट्टन्या प्रसह्य स खलीकृतः

अन्यत् सिन्दूर लिप्तम् च कुरु अस्याः वीत वाससः

विरूपाम् आकृतिम् बिभ्रत् आनाय्यत वसन्तकः

लोक उपमर्द भीतेन तेन अथ पितुः आज्ञया

महतः कल्पवृक्षस्य शाखायां समुपाविशत्

विन्ध्यस्य दक्षिणे पार्श्वे दूर आचारैः प्रदर्शितम्

ताम् अवातारयत् सद्यस् तत्रस्थैः च जनैः सह

तत्र दृष्ट्वा च तत् चर्म निपत्य आमिष शङ्कया
तत्र राज अवरोधानाम् तेन असौ कृत कौतुकः

तस्थाव् अदृष्टस् तद् मध्ये देव वेषम् निवार्य तम्

तत् त्वम् आगच्छ तत्र अद्य तथा च कुरु येन सः

जघनेन प्रविश्य अन्तर् निर्मांसम् जम्बुकैः कृतम्

पुरो वासवदत्ता च तस्थौ चेतः विनोदिनी

इह एव सर्वैर् युष्माभिः स्थातव्यं सतत उद्यतैः

तत् श्रुत्वा तं च दृष्ट्वा अग्रे मत्वा योग बलेन तत्

विन्ध्य अटव्याम् स निदधे राजा यन्त्र मयम् गजम्

तस्यां रूपणिका इति आसीत् ख्याता वार विलासिनी

यथोचितम् उपेत्य अथ ददौ वत्स ईश्वराय सः

लोहजङ्घो ययौ निद्रां प्रविशत् वात शीतले

किम् अयम् निर्धनः पुत्रि सेव्यते पुरुषः त्वया

क्षणात् च तेन मार्गेण जल ओघः भृशम् आययौ

वेषं मातुः अथ एषा अपि तस्थौ स्वर्ग एक संमुखी

माता मकरदंष्ट्रा सा खिन्ना रूपणिकां रहः

प्रातर् च सा रूपणिका यथोक्तं तम् अकारयत्

सत्यं दिव्य प्रभावः अयम् इति मेने विभीषणः

तद् चञ्चु रचित द्वारात् लोहजङ्घः विनिर्ययौ

न चकार आत्मनः सद्यो रूपस्य परिवर्तनम्

गन्तुं प्रववृते तीर्थं प्राणान् त्यक्तुम् वियोगवान्

अनिद्र स्वप्नम् इव तत् स समग्रम् अमन्यत

पौराः सम्भूय सकलाः चक्रुः मरण निश्चयम्

तत्र चञ्च्वा विदार्य एतत् गज चर्म विलोक्य च

निन्युः वत्स ईश्वरम् चण्डमहासेन अन्तिकम् च तम्

लङ्कायां काष्ठ मयी एषा कथं सर्वा एव भूः इति

महान् प्रसादो देव इति स च उवाच वसन्तकः

कथां कथय तर्हि एकाम् इति सा अपि ततो ऽब्रवीत्

विवेश वास भवनम् स तया कान्तया सह

ततः सिद्ध आदि चरितम् तत् मत्वा अद्भुत कारकम्

समादिशत् व्रज अद्य एव तं द्रक्ष्यसि विभीषणम्

ततो वासवदत्तां तां सुतां तत्र एव भूपतिः

ततः सा कुट्टनी तत्र सर्वैः तैः स कुतूहलैः

अस्ति इह मथुरा नाम पुरी कंसारि जन्म भूः

मत्वा च रक्षसां हस्ते तम् अ प्रेष्यम् नृ घातिनाम्

ना एव चण्डमहासेनो बल साध्यः महान् हि सः
ज्ञानं च मोक्ष दम् दिव्यं मुच्यन्ते येन जन्तवः

अभाव योगः सम्प्रोक्तश् चित्त निर्वाण कारकः

एव देवि समाख्यातो योग मार्गः सनातनः

तस्मात् इष्टैः समाचारैः शिव अर्चन रतैः प्रिये

सर्व वेद आगम अम्भोज मकरन्दः सुमध्यमे

माहेश्वरी परा पश्चात् सा एव ध्येया यथाक्रमम्

श्री देवी उवाच

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन मोक्ष अर्थी पुरुष उत्तमः

प्रविलीनो महान् सम्यक् स्वयम् वेद्यः स्व साक्षिकः

श्रद्धा ते अस्तु च नः नमः तस्मै शिवाय च

नित्योदितः स्वयम् ज्योतिः सर्व चित्त समुत्थितः

भस्म स्नायी भवेत् नित्यम् योगे पाशुपते रतः

शाखां पौराणिकाम् एवम् कृत्वा एकादशिकाम् प्रभुः

बल स्थिर क्रिया युक्तः धारणा आद्यैः च शोभनैः

योगः कतिविधः प्रोक्तः तत् कथम् च एव कीदृशम्

तपसा च एव यज्ञेन दानेन अध्ययनेन च

कर्मणा च अपि मिश्रेण केवलं विद्यया अपि वा

ऋषयः प्रोचुः

कुम्भक अवस्थितः ऽभ्यासः स्पर्श योगः प्रकीर्तितः

चकास्ति आनन्द वपुषा तेन ज्ञेयम् इदं मतम्

परीक्षिताय शिष्याय ब्राह्मणाय आहिताग्नये

योगः पाशुपतः प्रोक्तो भस्म निष्ठेन धीमता

ध्यान युक्तः जप अभ्यासः मन्त्र योगः प्रकीर्तितः

भाव योगः तृतीयः स्याद् अभावः च चतुर्थकः

प्रथमो मन्त्र योगः च स्पर्श योगः द्वितीयकः

सर्व सङ्ग विनिर्मुक्तः मद् भक्तः मद् परायणः

विस्तरेण च तत् सर्वम् संक्षेपात् वक्तुम् अर्हसि

समस्त व्यस्त योगेन जयो वायोः प्रकीर्तितः

या गतिः तस्य विपुला शास्त्र विद्या च वैदिकी

सर्व उत्तमः महा योगः पञ्चमः परिकीर्तितः

स्वयंभुवः परा मूर्तिः नूनम् ब्रह्म मया वरा

ऋषेः सूतस्य च नः एतेषाम् अपि च अस्य च

अहं सङ्ग विनिर्मुक्तः महा आकाश उपमः परः

सनत्कुमारो भगवान् व्यासाय अमित तेजसे

ग्रन्थ एकादश साहस्रम् पुराणं लैङ्गम् उत्तमम्

ध्येयः सर्व अर्थ सिद्धि अर्थम् योग मार्गेण सुव्रत

शैलादिः उवाच

भाव योगः समाख्याताः चित्त शुद्धि प्रदायकः

एवं पुरा महादेवो भगवन्त् नीललोहितः

कराभ्यां सु शुभ अग्राभ्याम् सूतं पस्पर्शिवाः त्वचि

ज्ञेयम् एतत् समाख्यातम् अ ग्राह्यम् अपि दैवतैः

तस्मात् अहम् अपि श्रुत्वा नियोगात् सत्त्रिणाम् अपि

विलीन अवयवम् सर्वं जगन्त् स्थावर जङ्गमम्

पृष्टः कैलास शिखरे हृष्ट पुष्ट तनूरुहः

अति आश्रमम् इदम् ज्ञेयं मुक्तये केन लभ्यते

एवम् उक्तेषु विप्रेषु नारदो भगवान् अपि

ऋषय ऊचुः

निर्मलः केवलो हि आत्मा महा योगः इति स्मृतः

नमः शिवाय शान्ताय व्यासाय मुनये नमः

साधको ज्ञान संयुक्तः श्रौत स्मार्त विशारदः

शङ्कुकर्णं समासाद्य युयोज आत्मानम् आत्मनि

ध्येया यथाक्रमेण एव वैष्णवी च ततः परा

नन्दिकेश्वर उवाच

मन्त्र स्पर्श विनिर्मुक्तः महादेवं समाश्रितः

द्विजेभ्यः श्रावयेत् वा अपि स याति परमां गतिम्

एवं पैतामहेन एव नन्दी दिनकर प्रभः

धारणा त्रय संदीप्तः भेद त्रय विशोधकः

नाडी शुद्धि अधिकः यः तु रेचक आदि क्रम अन्वितः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः

उत्तरोत्तर वैशिष्ट्यम् एषु योगेषु अनुक्रमात्

लैङ्गम् आदि अन्तम् अखिलं यः पठेत् शृणुयात् अपि

दातुः अपि एवम् अनघे तस्मात् ज्ञात्वा एव दापयेत्

प्रणेमुः देवम् ईशानम् प्रीति कण्टकित त्वचः

गुरु भक्तः च पुण्य आत्मा योग्यो योग रतः सदा

प्रीतिः च विपुला यस्माद् अस्माकं रोमहर्षण

अष्टोत्तरशत अध्यायम् आदिम अंशम् अतः परम्

नारदस्य च या सिद्धिः तीर्थयात्रा रतस्य च

शून्यं सर्वं निराभासं स्वरूपं यत्र चिन्त्यते

धार्मिकाय अकृतघ्नाय दातव्यं क्रम पूर्वकम्

गुरु दैवत भक्ताय अन्यथा न एव दापयेत्

इति आज्ञा ब्रह्मनः तस्मात् तस्य सर्वं महात्मनः

स्वभावो भासते यत्र महा योगः प्रकीर्तितः

सो ऽपि तस्मै कुमाराय ब्रह्म पुत्राय सुव्रताः

एवं पाशुपतं योगं योग ऐश्वर्यम् अनुत्तमम्

नीरूपः केवलः शुद्धः स्वच्छन्दं च सु शोभनः
कृतकृत्यो ऽस्मि विप्रेभ्यो नमो यज्ञेभ्य एव च

कथं त्रियंबको देवो देवदेवो वृषध्वजः

एवं शिलाद पुत्रेण नन्दिना कुल नन्दिना

सर्व आवरण निर्मुक्तः हि अचिन्त्यः स्व रसेण तु

स्वस्ति अस्तु सूत भद्रं ते महादेवे वृषध्वजे

योगेश्वरस्य या निष्ठा सा एषा संहृत्य वर्णिता

ब्रह्मा स्वयम्भुः भगवान् इदम् वचनम् अब्रवीत्

श्री भगवन्त् उवाच