tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अरण्य वासी सुकृतं दधाति मुक्त्वा त्व् अरण्ये स्व शरीर धातून्

अन् आददानः च परैः अ दत्तम् सा एषा गृहस्थ उपनिषद् पुराणा

स्व वीर्य जीवी वृजिनात् निवृत्तः दाता परेभ्यो न पर उपतापी

भवन्ति इति तत् आचक्ष्व श्रोतुम् इच्छामहे वयम्

असितं सित कर्म स्थम् कः तम् न अर्चितुम् अर्हति

कौपीन आच्छादनम् यावत् तावत् इच्छेत् च चीवरम्

कथम् स्विद् वसतः अरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः

कति स्विद् देव मुनयः मौनानि कति च अपि उत

तथा अस्य वसतः अरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः

धौत दन्तम् कृत्त नखम् सदा स्नातम् अलंकृतम्

अ शिल्प जीवी विगृहः च नित्यं जित इन्द्रियः सर्वतो विप्रमुक्तः

ययातिः उवाच

ताम् एव रात्रिं प्रयतेत विद्वाः अरण्य संस्थः भवितुं यत आत्मा

यावत् प्राण अभिसंधानम् तावत् इच्छेत् च भोजनम्

यः तु कामान् परित्यज्य त्यक्त कर्मा जित इन्द्रियः

तदा अस्य वसतो ग्रामे अरण्यम् भवति पृष्ठतः

अथ लोकम् इमम् जित्वा लोकं च अपि जयेत् परम्

धर्म आगतम् प्राप्य धनं यजेत दद्यात् सदा एव अतिथीन् भोजयेत् च

आहूताध्यायी गुरु कर्मसु च उद्यतः पूर्व उत्थायी चरमं च उपशायी

अथ अस्य लोकैः सर्वो यः सो अमृत त्वाय कल्पते

अनग्निः अनिकेतः च अपि अ गोत्र चरणः मुनिः

मृदुः दान्तः धृतिमान् अप्रमत्तः स्वाध्याय शीलः सिध्यति ब्रह्मचारी

आतिष्ठेत मुनिर् मौनं स लोके सिद्धिम् आप्नुयात्

चरन् गृहस्थः कथम् एति देवान् कथम् भिक्षुः कथम् आचार्य कर्मा

अरण्ये वसतो यस्य ग्रामो भवति पृष्ठतः

वानप्रस्थः सत् पथे संनिविष्टो बहूनि अस्मिन् सम्प्रति वेदयन्ति

अष्टक उवाच

ययातिः उवाच

अष्टक उवाच

दश एव पूर्वान् दश च अपरान् तु ज्ञातीन् तथा आत्मानम् अथ एकविंशम्

आस्येन तु यदा आहारम् गो वत् मृगयते मुनिः

ग्रामे वा वसतो ऽरण्यं स मुनिः स्यात् जनाधिपैः

तपसा कर्शितः क्षामः क्षीण मांस अस्थि शोणितः

अन् ओक शायी लघु लिप्समानश् चरन् देशान् एकचरः स भिक्षुः

यदा भवति निर्द्वंद्वो मुनिः मौनम् समास्थितः
ऋषभश् च मुनिः धीमान् उग्रः च अत्रिः सुबालकः

आद्ये श्वेतः कलौ रुद्रः सुतारो मदनस् तथा

सुधामा काश्यपः च एव वासिष्ठो विरजास् तथा

ऋषय ऊचुः

वाचश्रवाः सुधीकः च श्यावाश्वश् च यतीश्वरः

शालिहोत्रो अग्निवेशः च युवनाश्वः शरद्वसुः

कथिता वर्णतो मनवः शुभाः

अत्रिर् देवसदः च एव श्रवणो ऽथ श्रविष्ठकः

मृत्युः शतक्रतुः धीमन्त् वसिष्ठो मुनि पुंगवः

उत्तमः तामसः च एव रैवताः चाक्षुषः तथा

प्रशिष्या बहवः तेषाम् प्रसीदति एवम् ईश्वरः

जैगीषव्यो महा तेजाः भगवान् दधिवाहनः

दुन्दुभिः शतरूपश् च ऋचीकः केतुमांस् तथा

करुणा आदि गुण उपेताः कृत्वा अपि विविधानि ते

अवतारान् प्रवक्ष्यामि तथा सर्व अन्तरेषु वै

समतीतेषु कल्पेषु तथा च अनागतेषु वै

सप्तमः तस्य वक्ष्यामि युग आवर्तेषु योगिनः

उशिको बृहदश्वश् च देवलः कविः एव च

तृणबिन्दुर् मुनी रूक्षः शक्तिः शाक्तेय उत्तरः

असंख्याता हि कल्पेषु विभोः सर्व अन्तरेषु च

औकार अन्ताः अकार आद्याः मनवः परिकीर्तिताः

सुवाहनो मुनि श्रेष्ठः मेघवाहो महा द्युतिः

मनुः स्वायम्भुवः तु आद्यः ततस् स्वारोचिषो द्विजाः

कुणिश् च कुणिबाहुश् च कुशरीरः कुनेत्रकः

प्रभावं शंकरस्य आद्यम् संक्षेपात् सर्व दर्शिणः

उलूको विद्युतः च एव मण्डूको हि आश्वलायनः

सनकश् च सनन्दश् च प्रभुः यः च सनातनः

योग आचार्य अवताराः ये सर्व आवर्तेषु सुव्रताः

प्लक्षो दाल्भ्यायणिः च एव केतुमान् गोपनस् तथा

उतथ्यो वामदेवश् च महा योगः महा बलः

व्यासाः तु एते च शृण्वन्तु कलौ योगेश्वरान् क्रमात्

शैलादिना तु कथितं शृण्वन्तु ब्रह्म सूनवे

कल्पेषु कस्मिन् कल्पे नो वक्तुम् अर्हसि च अत्र तान्

तथा एव च ऊर्ध्व कल्पेषु सिद्धान् वैवस्वत अन्तरे

गौतमः च अथ भगवान् सर्व देव नमस्कृतः

योग अवतारान् च विभोः शिष्याणां संततिस् तथा

तेषां पतित्वात् सर्व ईशः भवः पशुपतिः स्मृतः

रहस्यं वः प्रवक्ष्यामि भवस्य अमित तेजसः

कृष्णः श्यामस् तथा धूम्रः सुधूम्रश् च द्विज उत्तमाः

कुशिकः च एव गर्भश् च मित्रः कौरुष्य एव च

जातूकर्ण्यो हरिः साक्षात् कृष्णद्वैपायनः मुनिः

सुमुखो दुर्मुखः च एव दुर्दमो दुरतिक्रमः

वाचश्रवा मुनिः साक्षात् तथा शुष्मायणिः शुचिः

मन्वन्तराणि वाराहे वक्तुम् अर्हसि साम्प्रतम्

भल्लावी मधुपिङ्गः च श्वेतकेतुः तपोनिधिः

कथं करोति भगवान् चिन्तया रहितः शिवः

छगलः कुण्डकर्णश् च कुम्भः च एव प्रवाहकः

वाराहः साम्प्रतं ज्ञेयः सप्तम अन्तरतः क्रमात्

योगिनः सर्व तत्त्व ज्ञाः परं वैराग्यम् आस्थिताः

एवं क्रम आगतम् ज्ञानं मुखात् एव नृणां विभोः

ऋतंजयो भरद्वाजो गौतमः कवि सत्तमः

ऋषय ऊचुः

शृण्वन्तु कल्पे वाराहे द्विजा वैवस्वत अन्तरे

व्यासाः च एवम् मुनि श्रेष्ठाः द्वापरे द्वापरे तु इमे

प्रसादात् जायते ज्ञानं ज्ञानात् योगः प्रवर्तते

पराशरश् च गर्गश् च भार्गवः च अङ्गिराः तथा

पिशङ्गः च अपिशङ्ग आभः शबलो वर्णकस् तथा

रोमहर्षण उवाच

कश्यपः अपि उशनाः च एव च्यवनो ऽथ बृहस्पतिः

वैवस्वत ऋकारः तु मनुः कृष्णः सुरेश्वरः

अपिशङ्गः पिशङ्गश् च त्रि वर्णः शबलस् तथा

एते पाशुपताः सिद्धा भस्म उद्धूलित विग्रहाः

स्वर आत्मानः समाख्याताः च अन्तर ईशाः समासतः

योग आचार्य अवताराणि तथा तिष्ये तु शूलिनः

यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि सर्व आवर्तेषु साम्प्रतम्

कपिलः च आसुरिः च एव तथा पञ्चशिखो मुनिः

देव आदयः पिशाच अन्ताः पशवः परिकीर्तिताः

सुहोत्रः कङ्कणः च एव लोकाक्षिर् मुनि सत्तमाः

लम्बोदरश् च लम्बः च लम्बाक्षो लम्बकेशकः

प्राणायाम आदिभिः च अष्ट साधनैः सहचारिणः

क्रतुः सत्यो भार्गवश् च अङ्गिराः सविता द्विजाः

प्राप्य पाशुपतं योगं रुद्र लोकाय संस्थिताः

सूत उवाच

सहिष्णुः सोमशर्मा च नकुलीशो जगद्गुरुः

श्वेतः पाण्डुस् तथा रक्तः ताम्रः पीतः च कापिलः

हिरण्यनाभः कौशल्यो लोगाक्षिः कुथुमिस् तथा

सूत उवाच
सम्प्रेक्ष्य सर्व कालेषु तथा आवर्तेषु योगिनाम्

तत्र तत्र विभोः शिष्याश् चत्वारः शम भाजनाः

नामतो वर्णात् च एव वर्णतः पुनर् एव च

शिष्याः प्रशिष्याः च एतेषाम् शतशस् अथ सहस्रशः

वैवस्वतश् च सावर्णिर् धर्मः सावर्णिकः पुनः

सारस्वतः त्रिधामा च त्रिवृतो मुनि पुंगवः

वैवस्वत अन्तरे कल्पे वाराहे ये च तान् पुनः

योगः पाशुपतो ज्ञेयः परावर विभूतये

ऋभुः सनत्कुमारश् च सुधामा विरजास् तथा

वेदानां च पुराणानां तथा ज्ञान प्रदर्शकान्

कलौ रुद्र अवताराणाम् व्यासानां किल गौरवात्

देवानां च ऋषीणां च पितॄणां संनिधौ पुरा

सुमन्तुः बर्बरिः विद्वान् कबन्धः कुशिकंधरः

प्रसादाद् यदि विज्ञानं स्वरूपं वक्तुम् अर्हसि
मिथ्यायोगः समस्तो ऽसाव् इह वा अमुत्र वा कृतम्

क्लेदकः सो अन्न संघात क्लेदनात् रस बोधनात्

यथा स्व जन्म उपशयाः स्वतन्त्राः स्पष्ट लक्षणाः

निवर्तते तु कुपितो मलो अल्प अल्पम् जल ओघ वत्

विषम अङ्गक्रिया आरम्भ पतन स्खलन आदिकम्

यो वर्तते चिकित्सायां न स स्खलति जातुचित्

व्याप्नोति सहसा देहम् आपादतलमस्तकम्

पक्वाशय कटि सक्थि श्रोत्र अस्थि स्पर्शन इन्द्रियम्

बुद्ध्वा हेतु विशेषान् च शीघ्रं कुर्याद् उपक्रमम्

ष्ठीवन क्षवथु उद्गार निःश्वास अन्न प्रवेश कृत्

प्राण आदि भेदात् पञ्च आत्मा वायुः प्राणो ऽत्र मूर्ध गः

शुक्र आर्तव शकृत् मूत्र गर्भ निष्क्रमण क्रियः

तुल्ये ऽपि काले देहे च स्कन्न त्वात् न प्रकुप्यति

गति अपक्षेपण उत्क्षेप निमेष उन्मेषण आदिकाः

विपरीत गुण इच्छा च कोपस् तु उन्मार्ग गमिता

दूष्यं देशं बलं कालम् अनलं प्रकृतिं वयः

क्षिणुयान् न मलान् एव केवलं वपुर् अस्यति

गुरुं लघुम् इति व्याधिं कल्पयंस् तु भिषज् ब्रुवः

शक्यं न एक एकशस् वक्तुम् अतः सामान्यम् उच्यते

दर्शन आद्यैः अवहितस् तत् सम्यग् उपलक्षयेत्

सङ्ग अङ्गभङ्ग संकोच वर्त हर्षण तर्पणम्

हीनो अर्थेन इन्द्रियस्य अल्पः संयोगः स्वेन न एव वा

लिङ्गानां दर्शनं स्वेषाम् अस्वास्थ्यं रोग सम्भवः

मिथ्यायोगस् तु निर्दिष्टो विपरीत स्व लक्षणः

पञ्चभूत आत्मक त्वे ऽपि यत् तैजस गुण उदयात्

कर्माणि वायोः पित्तस्य दाह राग ऊष्म पाकिताः

गच्छत्य् उभयजन्मा तु दोष कर्म क्षयात् क्षयम्

एकं तुल्य अधिकैः षट् च तारतम्य विकल्पनात्

तद् आश्रयाः मष व्यङ्ग गण्ड अलजी अर्बुद आदयः

उष्णेन युक्ता रूक्ष आद्याः वायोः कुर्वन्ति संचयम्

तत्रस्थम् एव पित्तानां शेषाणाम् अप्य् अनुग्रहम्

स्रंस व्यास व्यध स्वाप साद रुज् तोद भेदनम्

बुद्धि मेधा अभिमान आद्यैः अभिप्रेत अर्थ साधनात्

उष्णेन कोपं मन्द आद्याः शमं शीत उपसंहिताः

कम्प पारुष्य सौषिर्य शोष स्पन्दन वेष्टनम्

भाषणं सामिभुक्तस्य राग द्वेष भय आदि च

रत्न आदि सदसत् ज्ञानम् न शास्त्राद् एव जायते

स्तम्भः कषायरसता वर्णः श्यावो ऽरुणो ऽपि वा

सूक्ष्म सूक्ष्माः समीक्ष्य एषाम् दोष औषध निरूपणे

शाखा रक्त आदयः त्वक् च बाह्य रोग अयनम् हि तत्

नानारूपैर् असंख्येयैर् विकारैः कुपिता मलाः

पूर्व जाः पूर्वरूप आख्याः जाताः पश्चाद् उपद्रवाः

हृदयस्य अन्न वीर्यात् च तद् स्थः एव अम्बु कर्मणा

अतियोगो ऽतिसंसर्गः सूक्ष्म भासुर भैरवम्

श्लेष्मा तु पञ्चधा उरस् स्थः स त्रिकस्य स्व वीर्यात्

न हि सर्व विकाराणाम् नामतो ऽस्ति ध्रुवा स्थितिः

अतियोगो ऽतिवृत्तिस् तु वेग उदीरण धारणम्

शीतेन युक्तास् तीक्ष्ण आद्याः चयं पित्तस्य कुर्वते

द्विधा स्व पर तन्त्रत्वात् व्याधयो ऽन्त्याः पुनर् द्विधा

तथा युञ्जीत भैषज्यम् आरोग्याय यथा ध्रुवम्

हीन अति मिथ्या योगेन भिद्यते तत् पुनस् त्रिधा

आनन्त्यं तरतम योगात् च यातान् जानीयाद् अवहित मानसः यथास्वम्

भेदा द्विषष्टिर् निर्दिष्टास् त्रिषष्टिः स्वास्थ्य कारणम्

उरस् कण्ठ चरः

उदीरयेत् तराम् रोगान् संशोधनम् अयोगतः

अन्तर् भागम् च शोफ अर्शस् गुल्म विसर्प विद्रधि

यथा निदानम् दोष उत्थः कर्म जः हेतुभिर् विना

काय आदि कर्मणः हीना प्रवृत्तिर् हीन _

विपरीतास् ततो ऽन्ये तु विद्याद् एवं मलान् अपि

प्रायः सर्वाः क्रियास् तस्मिन् प्रतिबद्धाः शरीरिणाम्

करोति बल दानेन पाचकं नाम तत् स्मृतम्

इति काल स्वभावः ऽयम् आहार आदि वशात् पुनः

एक क्षय द्वंद्व वृद्ध्या सविपर्ययया अपि ते

बन्ध उपलेप स्तैमित्य शोफ अपक्ति अतिनिद्रताः

उष्णेन कोपं तेन एव गुणा रूक्ष आदयः शमम्

तद् संकरात् भवत्य् अन्यो व्याधिर् एवं त्रिधा स्मृतः

अन्नं गृह्णाति पचति विवेचयति मुञ्चति

रोग मार्गः स्थितास् तत्र यक्ष्म पक्षवध अर्दिताः

चीयते स्निग्ध शीताभिः उदक ओषधिभिः कफः
उरः स्थानम् उदानस्य नासा नाभि गलान् चरेत्

तापयन्ति तनुं तस्मात् तद् हेतु आकृति साधनम्

विकार जातम् त्रीन् दोषान् तेषां कोपे तु कारणम्

विपक्ष शीलनात् पूर्वः कर्म जः कर्म संक्षयात्

तथा स्व धातु वैषम्य निमित्तम् अपि सर्वदा

अद्भिर् अम्ल विपाकाभिः ओषधिभिश् च तादृशम्

पित्तं याति चयं कोपं न तु कालस्य शैत्यतः

पचत्य् अन्नं विभजते सार किट्टौ पृथक् तथा

शीतेन कोपम् उष्णेन शमं स्निग्ध आदयः गुणाः

तद्विधस् तद्विधे देहे कालस्य औष्ण्यात् न कुप्यति

शीतेन युक्ताः स्निग्ध आद्याः कुर्वते श्लेष्मणश् चयम्

व्यापिनाम् अपि जानीयात् कर्माणि च पृथक् पृथक्

व्याधि क्लिष्ट शरीरस्य पीडाकरतरो हि सः

यद् अक्ष्णा वीक्ष्यते रूपं मिथ्यायोगः स दारुणः

कुर्वन्ति विविधान् व्याधीन् शाखा कोष्ठ अस्थि संधिषु

स्वेदः क्लेदः स्रुतिः कोथः सदनं मूर्छनं मदः

अतो ऽभियुक्तः सततं सर्वम् आलोच्य सर्वथा

व्याधि अवस्था अविभागज्ञः पश्यन्न् आर्तान् प्रतिक्षणम्

स्व स्थान स्थस्य समता विकार असंभवः शमः

निदानम् एतद् दोषाणां कुपितास् तेन न एकधा

अभ्यासात् प्राप्यते दृष्टिः कर्म सिद्धि प्रकाशिणी

स हीनो हीन शीत आदिः अतियोगो ऽतिलक्षणः

चयो वृद्धिः स्व धाम्नि एव प्रद्वेषो वृद्धि हेतुषु

बोधको रसना स्थायी शिरस् संस्थः अक्ष तर्पणात्

काय वाच् चित्त भेदेन कर्म अपि विभजेत् त्रिधा

इति प्रायेण दोषाणां स्थानान्य् अविकृत आत्मनाम्

ततो ऽल्पम् अल्प वीर्यम् वा गुरु व्याधौ प्रयोजितम्

दृष्ट अपचार जः कश्चित् कश्चित् पूर्व अपराध जः

अन्तः कोष्ठो महास्रोत आम पक्वाशय आश्रयः

सत्त्वं सात्म्यं तथा आहारम् अवस्थाश् च पृथग्विधाः

तर्पकः संधि संश्लेषात् छ्लेषकः संधिषु स्थितः

पश्चाच् चिकित्सेत् तूर्णं वा बलवन्तम् उपद्रवम्

स एव कुपितो दोषः समुत्थान विशेषात्

चय प्रकोप प्रशमाः वायोर् ग्रीष्म आदिषु त्रिषु

स्थान अन्तराणि च प्राप्य विकारान् कुरुते बहून्

दृश्यते ऽप्य् अन्यथाकारं तस्मिन्न् अवहितो भवेत्

एवम् अत्युच्च पूति आदीन् इन्द्रिय अर्थान् यथायथम्

छायाम् अत्येति न आत्मीयाम् यथा वा कृत्स्नम् अप्य् अदः

शिरस् हृदय वस्ति आदि मर्माणि अस्थ्नां च संधयः

वर्णः श्वेतो रसौ स्वादु लवणौ चिरकारि ता

दोषा एव हि सर्वेषां रोगाणाम् एक कारणम्

त्यक्त द्रव्य त्वम् पाक आदि कर्मणा अनल शब्दितम्

श्लेष्मणः स्नेह काठिन्य कण्डू शीत त्व गौरवम्

नाभिर् आमाशयः स्वेदो लसीका रुधिरं रसः

पृथक् त्रीन् विद्धि संसर्गस् त्रिधा तत्र तु तान् नव

इत्य् अशेष आमय व्यापि यद् उक्तं दोष लक्षणम्

अर्थैर् असात्म्यैः संयोगः कालः कर्म च दुष्कृतम्

मूर्ध आदि रोगाः संधि अस्थि त्रिक शूल ग्रह आदयः

व्यानो हृदि स्थितः कृत्स्न देह चारी महा जवः

अल्प दोष अकलनया पथ्ये विप्रतिपद्यते

स्थानं वातस्य तत्र अपि पक्वाधानं विशेषतः

त्रीन् एव समया वृद्ध्या षड् एकस्य अतिशायने

विकार जातम् विविधं त्रीन् गुणान् न अतिवर्तते

तान् लक्षयेद् अवहितो विकुर्वाणान् प्रति ज्वरम्

वर्षा आदिषु तु पित्तस्य श्लेष्मणः शिशिर आदिषु

चीयते लघु रूक्षाभिः ओषधिभिः समीरणः
विद्युन्मालि पुरम् च अपि शत योजनके अन्तरे

तडागानि हि अत्र वाप्यः सरांसि च

किङ्किणी जाल शब्दानि गन्धवन्ति महान्ति च

येन येन मयो याति प्रकुर्वाणः पुरं पुरात्

सप्त अष्ट दश भौमानि सत्कृतानि मयेन च

सुवर्ण अधिकृतम् यत् च मयेन विहितं पुरम्

रथ्या उपरथ्याः इह चत्वर एव च

कृतवन् त्रिपुरम् दैत्यः त्रिनेत्रः पुष्पकं यथा

आरामाः च सभाः च अत्र उद्यानानि अत्र वा तथा

एक एकस्मिन् पुरे तस्मिन् गोपुराणाम् शतं शतम्

सूत उवाच

अशोक वन भूतानि च

प्रशस्ताः तत्र तत्र एव वारुण्याम् आलयाः स्वयम्

हेम राजत लोह आद्य मणि रत्न अञ्जन अङ्किताः

रत्न आचितानि शोभन्ते पुराणि अमर विद्विषाम्

आरामैः च विहारैः च तडाग वट चत्वरैः

विद्युन्माली प्रभुः तत्र विद्युन्माली तु इव अम्बुदः

तदा असुरैः दर्पित वैरि मर्दनैः जन अर्दनैः शैल करीन्द्र संनिभैः

प्राकाराः त्रिपुरे तस्मिन् गिरि प्राकार संनिभाः

प्रासाद शत जुष्टानि कूटागार उत्कटानि च

चित्रशाला विशालानि चतुःशाल उत्तमानि च

स पताका ध्वजवताम् दृश्यन्ते गिरि शृङ्ग वत्

स्वर्ग अतिरिक्त श्रीकाणि तत्र कन्या पुराणि च

यत् तु पूर्ण इन्दु संकाशम् राजतं निर्मितं पुरम्

प्राकारः अनेन मार्गेण इह वा अमुत्र गोपुरम्

दिव्य भोग उपभोगानि नाना रत्न युतानि च

तारकस्य पुरं तत्र शत योजनम् अन्तरम्

सरोभिः च _ च वनैः च उपवनैः अपि

कार्ष्णायस मयम् यत् तु मयेन विहितं पुरम्

इति चिन्ता युतः दैत्यो दिव्य उपाय प्रभाव जम्

तारक आख्यः अधिपः तत्र कृत स्थान अधिपः अवसत्

इह च अट्टालक द्वारम् इह च अट्टाल गोपुरम्

उपनिर्गमो दानवानां भवति अत्र मनोहरः

पङ्क्तीकृतानि राजन्ते गृहाणि त्रिपुरे पुरे

चकार त्रिपुरं दुर्गं मनस् संचार चारितम्

सु संयुक्त उपलिप्तानि पुष्प नैवेद्य वन्ति च

पुष्प उत्करैः च सुभगाः त्रिपुरस्य उपनिर्गमाः

स्वयम् एव मयः तत्र गतः तद् अधिपः प्रभुः

मेरु पर्वत संकाशम् मयस्य अपि पुरं महत्

निशम्य तद् दुर्ग विधानम् उत्तमम् कृतं मयेन अद्भुत वीर्य कर्मणा

रुक्म रूप्य आयसानाम् च शतशस् अथ सहस्रशः

नूपुर आराव रम्याणि त्रिपुरे तद् पुराणि अपि

बहु ध्वज पताकानि स्रग्दाम अलंकृतानि च

पञ्च इन्द्रिय सुखैः नित्यं समैः सत् पुरुषैः इव

परिखा शत गम्भीराः कृता माया निवारणैः

मयेन तत् पुरम् सृष्टं त्रिपुरं तु इति नः श्रुतम्

यज्ञ धूम अन्धकाराणि सम्पूर्ण कलशानि च

राजमार्ग इतस् च अपि विपुलो भवताम् इति
उपेत्य च जगाद एनम् पुनर् एव स्मर आतुरा

अनलो ऽपि सगर्भो ऽभूत् तेन वीर्येण धूर्जटेः

सो ऽपि प्रविश्य तस्य अग्रे तद् एव मुहुर् अब्रवीत्

दृष्ट प्रभावः वर दः देवदेवो विनायकः

दत्त शापाः च ते सद्यस् त्रिजगत् क्षोभ कारणम्

गङ्गा एनम् अत्यजत् मेरौ वह्निकुण्डे हर आज्ञया

शर्वो ऽप्य् आरूढ वेगः ऽग्नौ तस्मिन् वीर्यं स्वम् आदधे

उवास तत्र विहरन् स्वच्छन्दः सखिभिः सह

राजा अपि सोमदत्तस्य बन्धाय प्राहिणोद् भटान्

राज्ञा प्रह्वेण पृष्टः सन्न् एवं सुन्दरको ऽब्रवीत्

आकृष्ट वीर छुरिका मुक्त फूत्कार भीषणा

तथा हि किं न मुनयः स्व दार भ्रंश शङ्किनः

न पूजितो गजमुखः वाञ्छता त्वया

देवीं देव अर्चन व्यग्राम् नाम्ना कुवलयावलीम्

तत् तेजः शांभवं बिभ्रत् स तदा दिवसेष्व् अपि

आश्वास्य रुदतीं भार्यां किंचिद् शेषम् तत् आददौ

उपहाराय पुरुषं मन्त्रेण आक्रष्टुम् उद्यता

कृत अनुरोधः प्रहितो ययौ कुण्डलयोः कृते

गत्वा पाद आहति क्रुद्धः राजानं तं व्यजिज्ञपत्

तस्मात् तव स राज इन्द्र जित्वा अपि आचरतः शुभम्

हेरम्बे अन् अर्चिते तस्मात् पूजय एनम् वर अर्थिनी

तेन एष विघ्नो जातस् ते तत् कुरुष्व तद् अर्चनम्

सायं च तं सुन्दरकं गृह प्राप्तम् प्रधाव्य सः

अङ्गीचकार धिग् अहो कष्टां स्त्रीषु अनुरोधि ताम्

आरुह्य शून्य गो वाट हर्म्ये तस्थौ समीप गे

ततो जघान न चिरात् सेनानीः तारक असुरम्

क्व च राज त्वम् इति उक्त्वा स राजा निषिषेध तत्

अवस्था विहिता स्वामिन् बलात्कार अभिलाषिणा

विषय आकृष्यमाणाः हि तिष्ठन्ति सु पथे कथम्

ततश् च आनाय्य पप्रच्छ कालरात्रिं महीपतिः

तदा एव उदय लाभ अर्थम् कृतवती अस्मि पूजनम्

एकदा निर्गता क्रेतुं गृह उपकरणानि सा

गत्वा च स्व ऊष्मणा सो ऽग्निर् निवार्य सुरतात् शिवम्

अनेन शीघ्रं हेम्ना मे कारय अद्य एव कुण्डले

प्रावृष् कालम् इव आलोक्य कृषि अर्थी तोषम् आप सः

आर्य पुत्र पुरा गत्वा विघ्नराजम् अपूजयम्

काम क्रोधौ हि विप्राणां मोक्ष द्वार अर्गलौ उभौ

यो अधिष्ठाता अत्र तस्य एव भक्तो अस्मि इति अभिधाय च

कृत क्षुध् प्रतिघाते ऽस्मिन् प्राग्वद् गो वाटम् आश्रिते

वव्रे रहसि काम आर्ता पत्यौ क्वापि बहिर् गते

विवस्त्रां मण्डले भीमां भैरव अर्चाम् अकारयत्

एत्य चन्द्रप्रभो नाम राज्ञः पुत्रो ऽब्रवीद् इदम्

तद् एव शून्य गो वाट हर्म्यम् निशि पुनर् ययौ

सिषेवे सुरत क्रीडाम् उमया सह शंकरः

ततो ऽवरोहे अपि अपरम् शिक्षितुं श्रुत विस्मृतम्

बुद्ध्वा तत्र स्वयं राजा कौतुकात् तम् उपाययौ

विविधम् अथ वितीर्य वीत लोभः वसु वसुधा विजय अर्जितम् द्विजेभ्यः

भ्रात्रा अस्य कृत विज्ञप्तिः वधाद् एनम् अमोचयत्

ततः सा अपसृते तस्मिन् कालरात्रिः क्रुधा तदा

स च तस्याः पतिः क्रोधाद् गत्वा वध्यम् उदीर्य च

ततः स कलहं कुर्वन् बद्ध्वा सुहृद् अनुद्रुतः

ददौ च निज चित्ते ऽपि सो ऽवकाशं मनोभुवः

विना हि गुरु आदेशेन सम्पूर्णाः सिद्धयः कुतः

इति उक्त्वा तत्र भर्तारम् आदित्यप्रभ भूपतिम्

इति सूपकृद् आदिष्टस् तथा इति उक्त्वा गृहं ययौ

ततो ऽत्र भुक्त्वा कतिचिद् मूलकानि अपराणि च

आहारस्य इति यो ऽभ्येत्य त्वां ब्रूयात् तं निपातयेः

मिलत् भ्रुवम् कातर अक्षीम् न्यञ्चत् चिपिट नासिकाम्

स पुरम् पूर्ण लक्ष्मीकम् अवतीर्णं नभस्तलात्

विभ्रान्तः कुण्डल उद्देशात् तं च पप्रच्छ तद् क्षणम्

तम् उपागत्य भक्त्या त्वं पूजय प्रार्थित प्रदम्

किंच प्रहार निश्चेष्टम् शिष्यान् आदिश्य तं बहिः

अग्निदत्त सुतः भूत्वा शूद्र वत् मूर्खैः चेष्टसे

शिष्यान् अध्यापयामास वेद विद्या विशारदः

तेन पृष्टा क्षणाद् एवम् अवोचद् याचित अभया

एवं बाल्ये ऽपि जाता अहम् डाकिनी चक्र वर्तिनी

आरोप्यमाणः शूलायाम् अथ अकस्मात् स च द्विजः

भेकान् कृत्वा तिरोभूय भूयो ऽग्निर् मन्दरं ययौ

एवं सखीभिर् उक्ता अहम् खेचरी सिद्धि लोलुभा
स मित्रः तेन गत्वा च प्रयागं प्राप्य च क्रमात्

तत्र आख्यात स्व वृत्तान्तः विदेश गमन उन्मुखः

अस्मिन् कथा अन्तरे च एताम् महा राज कथां शृणु

ख्यातिमान् अग्निदत्त आख्यः भूभृत् दत्त अग्रहार भुज्

इति वत्स ईश्वरस्य अग्रे कथयित्वा कथाम् इमाम्

प्रातः कुण्डल हस्तम् तं फलभूतिम् उपागतम्

नेतुं प्रक्षिप्य गो वाटे तत्र तस्थौ स पूर्ववत्

त्वद् बुद्ध्या निर्जिताः सर्वे पृथिव्यां भूभृतो मया

ततः शनैः सुन्दरकः स निशा अनिल वीजितः

राजा प्रदत्त दानः सन्न् अपुत्रः पाप शुद्धये

अथ तद् सिद्धि लुब्ध त्वात् अवोचं ताः सखीर् अहम्

न राजन् ब्रह्मदत्तस् ते भूयो व्यभिचरिष्यति

इति उक्तः राज पुत्रेण फलभूतिस् तदा एव सः

प्रिये प्रजापतेः पूर्वं मानसाद् अजनि स्मरः

अभिषेक उत्सवम् सम्यक् सेनान्ये निरवर्तयत्

परिज्ञातश् च पृष्टश् च राज अग्रे सो ऽथ काल विद्

तद् योग्याम् च भुवं द्रष्टुं शुभे ऽहन्य् अटवीं ययौ

कालरात्रेश् च शिष्या अहम् इत्यादौ वर्णितं मया

तद् मांसैः च रहः कुर्याः प्रातर् नौ स्वादु भोजनम्

नृपैः प्रणम्यमानश् च राजा मन्दिरम् आययौ

ततो वृत्ति अन्तर अभावात् कर्तुं स चकमे कृषिम्

इति सुन्दरकस् तत्र ध्यायन् दस्यु भयात् निशि

तस्य अश्वत्थ तरोः तस्माद् उच्चचार सरस्वती

इति वत्स ईश्वरेण उक्तः आह यौगन्धरायणः

न मया तनयस् त्वत्तः सम्प्राप्त इति वादिनीम्

स भार्यः प्रविवेश अग्निम् दग्धो अपि अनुशय अग्निना

स्त्रियो यथा विचेष्टन्तां निष्कम्पं तु सतां मनः

तेन स्तुत्वा स विज्ञप्तस् तारक असुर शान्तये

रक्षन्ति भावि कल्याणम् भाग्यानि एव यतो ऽस्य ते

एवं च तद् क्षणम् प्राप गुह्यक अनुग्रहेण सः

कृत क्रीडा अवतीर्य अथ गगनाद् गुरु अनुज्ञया

भद्र कृत् प्राप्नुयाद् भद्रम् अभद्रं च अपि अभद्र कृत्

विघ्नो ऽत्र तव जातो ऽयं विना विघ्नेश पूजनम्

सस्मार मन्त्रान् रक्षः घ्नान् भीतः सुन्दरको ऽथ सः

तम् एव फलभूतिं च निजे राज्ये ऽभिषिच्य सः

विक्रीणानस्य तस्य अत्र मूलकं राज सेवकाः

अहं मुरजको नाम गणो देवस्य धूर्जटेः

ततस् तान् अन् अभिव्यक्त वाचः शापेन तद् क्षणम्

बभूव पद्मविषये पुरा कः अपि द्विजोत्तमः

तदा तद् उपमर्देन चकम्पे भुवनत्रयम्

मा एवम् वदीर् न धर्मो ऽयं माता मे गुरु पत्नी असि

अन्धीबभूवुर् वधकाः पुनर् आरोपण उद्यताः

कृतदारौ उभौ तौ च पितर्य् अस्तं गते ततः

वाराणसी पतिः तु एष ब्रह्मदत्तो दुराशयः

आनिन्युः कालरात्रिं तां तत्र एव विकट आकृतिम्

विक्रीणीषे सदा इति एष पृष्टो ऽस्माभिर् न जल्पति

स्थापयित्वा यथास्थानं तत् च गो वाट वाहनम्

ततः शक्रः शुचम् अगाद् अथा एनम् अवदत् शिवः

तावत् तत्र एव हर्म्ये सा कालरात्रिर् उपाययौ

सिद्धः कः अपि किल आकाश चारी संजात संस्तवः

शिश्रिये मेरु शृङ्गाणि दुर्गाणि उझित संगरः

आदित्यप्रभ भूपालः सहसा अन्तःपुरम् ययौ

अथ चिन्ता विनिद्रस्य स्थितस्य एकाकिनः निशि

इति उवाच पतिं तत्र दर्शयित्वा उत्तरीयकम्

तम् उपाध्याय पत्नी सा कालरात्रीः कदाचन

आकर्षणं च स आयासम् तत् कश्चित् सूपकृद् वरम्

तत् श्रुत्वा कुपितः सो ऽथ सोमदत्तः प्रधाव्य तम्

कन्या लभन्ते भर्तारं किं विनायक पूजया

संस्तभ्य च अत्र प्रासादं गङ्गायां खान् निपत्य च

मत्वा पलाय्य देवेभ्यः प्रविवेश जल अन्तरम्

तद् अर्चय एनम् येन आशु वह्नौ नो जनिता सुतः

नृ मांस अशन भीता च क्षणम् आसं स संशया

सो ऽपि सुन्दरको नीत्वा तां निशां विघ्न विस्मितः

इति उक्तः मन्त्रि मुख्येन तत् वाक्यम् अभिनन्द्य सः

विचित्र वर्णक न्यस्त महा मण्डल मध्य गाम्

इति उक्त्वा बोधयित्वा च मन्त्रिणः स्वान् अधोमुखान्

ऊर्ध्वरेतसम् अति उग्रम् सु दीर्घ तपसि स्थितम्

तं कल्याण घन छाया आच्छन्न सूर्य अंशु शीतलम्

भोजनं तस्य च आनिन्ये तत्र एव गृहिणी सदा

संयोज्य अथ बलीवर्द युगम् रचित मङ्गलः

न च सस्मार सिद्धि अर्थम् सा विघ्नेश्वर पूजनम्
तद् मन्त्रि मुख्य परितोषित लोकपाल दत्तैः इव प्रतिदिशं सम साधुवादैः

वाल्लभ्यम् ईश्वराणां हि विनोद रसिकम् मनः

येन निर्विघ्नम् एव आशु स्व उचितम् पतिम् आप्स्यसि

कृत्वा जिह्वा विपर्यासम् शापेन शुक दन्तिनाम्

अथ उत्पतन मन्त्रम् सा पठित्वा स सखी जना

ततो जगत् नाश भयात् रत विघ्नाय शूलिनः

ततः पर बले याते नष्टे सस्ये स सत्त्ववान्

अन्येद्युश् च स सम्पन्न सर्व दिश् विजयः कृती

मुनयो ऽपि विमुह्यन्ति श्रोत्रियेषु कथा एव का

तद् क्षणम् श्रुत वृत्तान्तः तुष्टो राजा कनीयसा

समापिते ऽर्चने पूर्णा सिद्धिः स्याद् उत्तमो हि सः

षण्णां षड्भिर् मुखैः पीत्वा सु अल्पैः स ववृधे दिनैः

फलभूतिर् इति प्राप्य नाम यक्ष कृतम् कृती

द्वितीयश् च अभवत् वैश्वानरदत्त आख्यया सुतः

संध्या अग्निहोत्र मन्त्रान् च मत्त एव पठ अधुना

इति उक्ता शंभुना देवी चक्रे विघ्नेश्वर अर्चनम्

शुभ आचारस्य कः कुर्याद् अशुभं हि स चेतनः

तारक उपद्रुते शक्रे दग्धे च कुसुमायुधे

अङ्गीचक्रे शिवः स्रष्टुं देव्याम् आत्मजम् औरसम्

तद् तेजस् दह्यमानाः च तत्र भेका दिवौकसाम्

आत्त मन्त्र गणा भुक्त महामांसा च तद् क्षणम्

तत् श्रुत्वा सत्यम् आशङ्क्य सस्य आढ्यम् रत्न पूरितम्

अथ सुन्दरको ऽवादीन् मातर् मा एवम् कृथा हृदि

अथ ताः प्रत्यवोचन् मां किम् एतावत् त्वया उच्यते

हन्ति प्रत्युत पाषाणैर् इति उक्तः तैः शठैर् नृपः

तद् वज्र अभिहतस्य अङ्गात् षण्मुखस्य उद्बभूवतुः

सिद्धि योग जितानाम् च राज्ञां मूर्ध्नि पदं कुरु

हा पुत्र इति च चक्रन्द निन्दन् भार्यां सह आत्मना

चारण उद्गीयमानः च स्तूयमानश् च बन्दिभिः

ततो मरण निस्तीर्णः सोमदत्तो गृहैः सह

इत्थं च वेधसा उक्तः ऽपि संक्षोभाय आगतः शठः

कन्दुको भित्ति निःक्षिप्तः इव प्रतिफलन् मुहुः

गुरु तल्प अभिगमनम् कुत्र धर्मो भविष्यति

अस्माभिः सह यदी एष प्रासादम् अधिरोप्यते

कदाचिद् अथ सो ऽटव्याः कृत्वा आखेटकम् आगतः

गता अभूवम् अहं देव कन्यका अन्तःपुरम् निजम्

पृष्टश् च सचिवैः सर्वं यथातत्त्वम् अवर्णयत्

अत्र च आगम वृत्तान्तम् सिद्धिं च शृणु मे प्रभो

विसृज्य अनुचरीः ताश् च शय्या वेश्म विवेश सा

प्राप्तो मानुष भोग अर्थी त्वद् सकाशम् तद् आज्ञया

प्रातश् च फलभूतिं तं प्राप्तं राजा जगाद सः

तस्य एकः सोमदत्त आख्यः पुत्रो ज्यायान् अजायत

कृत्वा बलिं तस्य तरोर् आरेभे कृषिम् अत्र सः

मुहुश् च तद्वत् अन्तम् तं तत्र आदित्यप्रभः नृपः

उत्पत्य विहरन्तीस् ताः स्व सखीः निज सिद्धितः

सैनापत्य अभिषेकः ऽस्य कुमारस्य उपचक्रमे

एवं वदन् च तत्र त्वं महतीम् ऋद्धिम् आप्स्यसि

उपाय स्वीकृताः ते च न एव व्यभिचरन्ति मे

पूजा अवसाने च अपश्यम् अकस्माद् गगन अङ्गणे

एवं वदत एव अस्य पार्वतीं वृष लक्ष्मणः

तथा अभिभूतम् आत्मानं पश्यन्न् एवम् अचिन्तयत्

राज प्रियः इति प्रीतिं बहु मानाम् अवाप सः

भक्षणाय नृ मांसम् च देव अर्चन बलीकृतम्

शिष्य मध्ये च तस्य एकः नाम्ना सुन्दरको युवा

इति उक्त्वा च वयस्या मे कथाम् अकथयन्न् इमाम्

खेद कोप आकुलाम् देवीम् इति उवाच ततो हरः

निजम् एव अनुजम् दृष्ट्वा राज पूज्यम् न लज्जसे

तत् कुरुष्व निजं कार्यम् इति च एनम् शशास सः

आद्यस् तयोर् अभून् मूर्खः सु आकृतिः दुर्विनीतकः

भवत्यास् तु स्व शक्त्या एव पुत्रम् उत्पादयाम्य् अहम्

एतत् च मद् पितुः देशे वृत्तं सर्वत्र विश्रुतम्

राजा देवी द्वितीयः ऽद्य भोक्ष्यते स्वादु भोजनम्

निःसृत्य अब्द सहस्रेण कुमारो ऽभूत् षडाननः

स तु सर्व आत्मना ना ऐच्छत् अर्थ्यमानो ऽपि विप्लवम्

आक्रान्त उपनतः तु एष भृशं संमानितस् त्वया

कालरात्रि कृतम् सर्वं स्व वृत्तान्तम् न्यवेदयत्

उत्पपात स मन्त्रेण सद्यः सुन्दरको नभः

तद् मध्यात् स कनीयाः च राज्ञा संमानितो ऽभवत्

पूर्वं निधान अधिगतम् कुल उचितम् प्रसह्य सिंहासनम् आरुरोह तत्