tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
कं दर्पयामि इति मदात् जात मात्रः जगाद च

एवम् उक्ता वयस्याभिः समेत्य उद्यान वर्तिनी

प्रभाते त्यक्त गो वाटः निकटं सुहृदां ययौ

ददर्श तं सुन्दरकं कालरात्रिः किल आपणे

तत्र अवतार्य मन्त्रेण गो वाटम् शाक वाटके

मालवात् कथम् आनीय कान्यकुब्जे ऽत्र मूलकम्

क्रोध अन्धः सोमदत्तस्य शूल आरोपणम् आदिशत्

तथा इति निर्गतं तं च फलभूतिं बहिस् तदा

आचकाङ्क्ष सुत प्राप्तिम् मदनस्य च जीवितम्

मया सिद्धि स्वरूपम् ताः पृष्टाः सद्यो ऽब्रुवन्न् इदम्

यदा न अभूत् रत अन्तः ऽस्य गतेषु अब्द शतेषु अपि

तेन कन्दर्प नामानम् तं चकार चतुर्मुखः

क्षेत्रेषु वर्षति तदा अनुगुणम् नरेन्द्रे तस्मिन् ध्वनत् घन मृदङ्ग निनादितायाम्

विवेश कालरात्रिः स्वं सद्म स्थापित वाहना

शयानो हेम पर्यङ्के वीज्यमानश् च चामरैः

कालरात्रिः स गो वाट हर्म्या एव उदपतत् नभः

गृहीत समयम् सन्तं राजानम् इदम् अब्रवीत्

मालवीया विना मूल्यं जह्रुर् दृष्ट्वा स्व देश जम्

प्रातः स सोमदत्तश् च प्रतस्थे भार्यया सह

उवाच च एतत् उक्तं तत् प्रत्यहं फलभूतिना

तद् एवं देवि देवानाम् अपि सन्ति न सिद्धयः

न कार्या च घृणा यस्मात् तद् मास बलि भक्षणात्

फलभूतिर् अहं नाम्ना विप्रः शृणुत वच्मि यत्

वितन्वानः प्रतिपदं प्रवात आरम्भ विभ्रमम्

न हि मे मदन उत्साह हेतुका लोक वत् प्रजा

कान्यकुब्जे निजे देशे व्योम मार्गात् अवातरत्

निर्भया सा अपि अविनयम् स्वं सर्वं प्रत्यपद्यत

तद् बुद्ध्वा हारितं मत्वा राज्यम् इन्द्रो ऽथ चुक्षुभे

यौगन्धरायणो भूयो भूपतिं तम् अभाषत

उपाध्याय गृहम् त्यक्त्वा भुञ्जानः सत्त्र सद्मनि

एकदा बद्ध गोष्ठीकम् शूद्रैः सह विलोक्य तम्

एवं भद्रम् अभद्रं वा कृतम् आत्मनि कल्प्यते

तदीयस्य अग्रहार आदेः अर्धम् अर्धं विभेजतुः

ततः स सेना विश्रान्तये तत्र लावाणके स्थितः

तत् श्रुत्वा पर्यपृच्छ्यन्त सख्यस् ता मौग्ध्यतो मया

प्रत्याययौ कालरात्री रात्रि मध्ये निकेतनात्

अभीष्ट अभ्यर्थिनीम् तां च कान्ताम् इति अवदत् शिवः

पाटयित्वा स्व हस्तेन स्व उत्तरीयम् अगाद् गृहम्

देवाश् च साकम् ऋषिभिः षण्मुखं शरणं ययुः

स स्त्रीकम् स उपकरणम् ददौ तस्मै पुरं नृपः

इमा नृ मांस अशन जाः डाकिनी मन्त्र सिद्धयः

तद् दृष्ट्वा कौतुकाद् व्योम्नः समाहूय अवतार्य च

तत् हि धारयितुं शक्तो न वह्निर् न अम्बिका अपि वा

अहं च यक्ष इति उक्त्वा स्व प्रभावेण तद् क्षणम्

उपदेशो मम अपि एष युष्माभिर् दाप्यताम् इति

ततो विनम्रेषु अधिरोप्य शासनं स वत्स राजः अखिल देश राजसु

ततः स्व राष्ट्रे वासो ऽस्यास् तत्र राज्ञा न्यषिध्यत

प्राप्नुयाद् इति लोकस्य कौतुक उत्पादकम् वचः

भद्र कृत् प्राप्नुयाद् भद्रम् अभद्रं च अपि अभद्र कृत्

इति उक्तः प्रियया राजा पाप भीतः ऽपि तत् पुनः

तत् श्रुत्वा स उपाध्यायः क्रुधा जज्वाल तद् क्षणम्

कीर्ति श्रियोः इव तयोर् उभयोश् च देव्योर् मध्य स्थितः स वर चारण गीयमानः

गत्वा स्मशाने चिक्रीड डाकिनी चक्र मध्य गा

जानन्न् उत्पतने व्योम्नि मन्त्रं गो वाट शिक्षितम्

प्रापुर् गज शुक आख्यातम् स च एषाम् दर्शनं ददौ

कुपिते च नृपे तस्याः कर्णौ च छेत्तुम् उद्यते

अनुमेने च कामस्य जन्म चेतसि देहिनाम्

नये ऽत्र स्थाप्यतां यस् तं स्वयं हन्ति पचत्य् अपि

ततः सा तं प्रवेश्य एव मण्डले पूर्व पूजिते

तत्र लेभे शुभां भूमिं संभाव्य फल संपदम्

रहस्य् उवाच वत्स ईशः राजा यौगन्धरायणम्

तेन आख्यात स्व वृत्तान्तः पपात च भुवस् तले

चिरं सुन्दरकः स्वेच्छं निर्दैन्यं विचचार सः

तत्र एक देशे यावत् च क्षणं तिष्ठत्य् अलक्षितः

तं तद् अद्भुतम् अप्राक्षीत् ततस् तद् सुहृदः ऽब्रुवन्

अभिषिच्य च सा मह्यं तान् तान् मन्त्रान् निजान् ददौ

अतिक्रम्य अटवीः तास् ता विषमाः परिवर्तिनीः

कस् त्वं किं च अवतीर्णः ऽसि गगनाद् इति शंस नः

अभुञ्जाताम् अ जानन्तौ तत्त्वं राज्ञी नृपस् तथा
नूनं विरूपैर् अधिकं हासनैः क्रीडति स्मरः

तत्र संध्या अग्नि कार्य आदि पठित्वा द्वारि भूपतेः

शाप भीत्या प्रणम्य अस्मै देव कार्यम् न्यवेदयत्

तत्र सुन्दरकश् चक्रे वृत्तिम् उत्खात मूलकैः

सदा तद् एव च वदन् पूर्व उक्तम् प्राप भूपतेः

विवेश च एनाम् पौर स्त्री नयन उत्पल कानने

तस्मिन्न् अ पूजिते ना अस्ति सिद्धिः का अपि इह कस्यचित्

तदा एतत् कौतुकं देव कृत्स्नं जल्पति ना अन्यथा

तत्र अवतार्य हर्म्यं सा मन्त्रतः शाक वाटके

तं च सुन्दरको मन्त्रं भूयः श्रुत्वा अपि ना अग्रहीत्

त्या जयाम आस रथ्यायां निरपेक्ष तया निशि

तत् श्रुत्वा क्व महामांस भोजनम् डाकिनी नये

तद् मन्त्र मोहिता च अथ तं ददर्श न सा तदा

येन अ विचार्य वृद्धो ऽपि विद्वान् अपि च तत् तथा

सो ऽप्य् अग्निः स्मृत मात्रः सन्न् अधृष्यं मदनान्तकम्

ततो भूयो बलं प्रेष्य अवष्टब्धस्य अस्य भूपतिः

विश्वास्य दीक्षितं कृत्वा दंपती तौ सह ऊचतुः

राज आदेशम् गृहीत्वा तम् एकाकी एव महानसम्

ततो मद् अभ्यर्थनया गत्वा तद् क्षणम् एव ताः

तत्र विप्रः स कृत्वा अन्यान् साक्षिणस् तद् क्षणम् द्विजान्

भक्षितास् तत्र च अस्माभिः समेत्य बहवो नराः

यत् सा अन् अवेक्ष्य स्वं रूपं चक्रे सुन्दरक स्पृहाम्

ननन्दुः सिद्ध कार्याः च देवा गौरी च पुत्रिणी

लम्ब स्तनीम् उदरिणीं विदीर्ण उत्फुल्ल पादुकाम्

ततः प्रणम्य प्रीतेन तद् क्षणम् वृत्रवैरिणा

स च तस्मिन्न् उपाध्यायो देशे नाना दिश् आगतान्

आकाशेन स शिष्या सा निशि स्व गृहम् आययौ

सा अपि प्रविष्टे नृपतौ संभ्रम आकलित अंशुका

अकृत कृत महा उत्सवः कृतार्थं क्षितिपति मण्डलम् आत्म मन्त्रिणः च

सा मां पाद आनताम् स्नातां कृत विघ्नेश्वर अर्चनाम्

एवम् उक्तस् तया सो ऽथ साधुः सुन्दरको ऽब्रवीत्

निसर्गः स हि धीराणां यद् आपदि अधिकम् दृढाः

स पुत्रम् च तम् आक्रान्त शतक्रतु पराक्रमम्

नीत्वा च स अनुतापः तां रात्रिं राजा ददर्श सः

न च एनम् विविदुर् देवं कृत क्षपणक आकृतिम्

धात्रा वैरूप्य निर्माण वैदग्धीम् दर्शिताम् इव

उत्थाय दिन कर्तव्यम् वत्स ईशः निरवर्तयत्

पुंसां वाति एव सरसाम् आशय क्षोभ कारिणी

तस्थौ यथेच्छम् अथ वासवदत्तया अत्र पद्मावती सहितया सह वत्स राजः

फलभूतिः कृशो भूत्वा विभूतिं भूभृत् अर्पिताम्

जगाम रात्रि चर्यायै पुनः सा पितृ काननम्

ततो अधिरूढ गो वाटा पूर्ववन् मन्त्र सिद्धितः

तद् अस्मदीये ऽत्र नये त्वम् अपि प्रविश अधुना

य एष फलभूति आख्यः स्थितो विप्रस् तव अन्तिके

भोः सोमदत्त तुष्टो ऽस्मि तव तद् गच्छ भूपतेः

राज पुत्रम् छुरिकया सद्यः साहसिको ऽवधीत्

बुद्ध्वा तं देवम् ईशानं तम् एव शरणं ययुः

भवन्ति एवंविधाः देव डाकिनी मन्त्र सिद्धयः

स हर्म्या सा अपि नभसा क्षिप्रम् उज्जयिनीं ययौ

चन्द्र उदयम् निज यशः धवलम् सिषेवे शत्रु प्रतापम् इव सीधु पपौ च शश्वत्

पुरा अहम् पितृ वेश्म स्था कन्या मधु महा उत्सवे

निरम्बरा एवा उत्पतिता स सखीका अहम् अम्बरम्

उद्ववाम च गङ्गायां तत् तेजः सो ऽथ दुर्धरम्

देवदारु वने पूर्वम् अपि शर्वाय चुक्रुधुः

स्व पुत्र घातनम् कृत्वा प्राप्तं तद् मांस भक्षणम्

आभाषत पुनश् च एनम् राज्ञी कुवलयावली

गन्तुं राज अवमानेन देश अन्तरम् इयेष सः

प्रत्ययः स्त्रीषु मुष्णाति विमर्शं विदुषाम् अपि

एकस्य रक्षेर् मा नाम मृत्युं तस्माद् अवाप्स्यसि

तद् काल मङ्गल समाहत तार धीर तूर्य आरव प्रतिरवैः च नभः पुपूरे

स शिष्यः मुष्टिभिः पादैर् लगुडैश् च अपि अताडयत्

ते च निर्गत्य तद् मित्रैः जघ्निरे शस्त्र पाणिभिः

वह्निं स्मरन्ति स्म सुराः पितामह निदेशात्

गच्छ साहसिकं ब्रूहि सूपकारं महानसे

सा गृहीता अपि पश्यत्सु सर्वेष्व् एव तिरोदधे

आविर्बभूव पुरतो ब्रह्मा शतमख अन्वितः

सत्त्रे सुन्दरकस्य आशु वारयामास भोजनम्

भवता च अद्य दृष्टा अहम् श्रेयः अर्थम् ते कृत अर्चना
क्रमाद् राज गृहे च अस्मिन् राष्ट्रेषु अन्तःपुरेषु च

अन्तर् प्रविष्ट तिग्मांशुः इव सप्तार्चिर् आबभौ

लावाणकाद् उदचलत् कौशाम्बीं स्व पुरीम् प्रति

स्थूल सिन्दूर तिलकाम् जप प्रस्फुरित अधराम्

अथा ऐति आरूढ गो वाटा सा गत्वा नभसा निशि

राजा देवी द्वितीयः ऽद्य भोक्ष्यते तत् त्वरां कुरु

प्राणत्याग उद्यतायाम् तु राज्ञ्यां तत् प्रत्यपद्यत

अथा एकदा ददौ तस्मै मन्त्रं व्योम अवरोहणे

उमायै दर्शयिष्यन्तम् ऋषीणाम् अपि अ शान्त ताम्

तत्र तस्य अनवरतम् द्वार देशे महीपतेः

ज्येष्ठस् तु सोमदत्तो अभूत् चपलः क्षत्र कर्म कृत्

ततः सुन्दरकः खेदात् तं देशं त्यक्तुम् उद्यतः

स मया अत्रा उपहार अर्थम् आक्रष्टुम् उपकल्पितः

ततो गौरी नियुक्तानाम् कृत्तिकानां पयोधरान्

अथवा दैव संसिद्धौ आ सृष्टेर् विदुषाम् अपि

पतिव्रता त्वात् सिद्धिस् तु ततो ऽप्य् अभ्यधिका मम

तेन तुष्टो ययौ धाता मुदं प्राप च पार्वती

गौरी कृत तपाः प्रार्थ्य प्राप्य च त्र्यम्बकं पतिम्

पाप आचारैः यद् अस्माभिर् ब्रह्महत्यां चिकीर्षुभिः

अति दृप्तः ऽसि चेत् पुत्र तत् त्रिनेत्रस्य लङ्घनम्

सो ऽपि सुन्दरकः प्रातर् गो वाटात् निर्गतस् ततः

प्राग्वत् कृत बलिः तस्थौ तत्र एवा अथ तरोर् अधः

नयन आनन वान्त उल्का डाकिनी चक्र संगता

आपतत्य् आत्मनि प्रायो दोषो ऽन्यस्य चिकीर्षितः

श्रान्तः कम् अपि राजानं स्नातं तत्र ददर्श सः

अत्र अन्तरे देवराजस् तारक असुर निर्जितः

विप्रं पाद प्रहारेण जघान उज्झित गौरवः

भय संपिण्डितैः अङ्गैः एकान्ते निभृत स्थितम्

प्राणान् मे प्राण दानात् हि धर्मः को ऽभ्यधिको भवेत्
अयं तु कथितः कल्पो द्वितीयस्य अपि भारत

स कालः परमाणुर् वै यो भुङ्क्ते परम अणुताम्

क्षणान् पञ्च विदुः काष्ठां लघु ता दश पञ्च च

परेषां गतिम् आचक्ष्व ये स्युः कल्पाद् बहिर् विदः

निशा अवसाने आरब्धो लोक कल्पः ऽनुवर्तते

चरमः सत् विशेषाणाम् अनेको ऽसंयुतः सदा

निशायाम् अनुवृत्तायां निर्मुक्त शशि भास्करम्

सतो अविशेष भुज् यस् तु स कालः परमो महान्

स्वं स्वं कालं मनुर् भुङ्क्ते साधिकां ह्य् एकसप्ततिम्

त्रसरेणु त्रिकम् भुङ्क्ते यः कालः स त्रुटिः स्मृतः

आण्डकोशो बहिर् अयं पञ्चाशत् कोटि विस्तृतः

एष दैनंदिनः सर्गो ब्राह्मस् त्रैलोक्य वर्तनः

संवत्सरः परिवत्सर इडा वत्सरः एव च

विश्वं विचक्षते धीरा योग राद्धेन चक्षुषा

मनु आदिभिः इदं विश्वम् अवत्य् उदित पौरुषः

विष्णोर् धाम परं साक्षात् पुरुषस्य महात्मनः

मैत्रेय उवाच

पूर्वः परार्धो ऽपक्रान्तो ह्य् अपरो ऽद्य प्रवर्तते

द्वौ ताव् ऋतुः षड् अयनं दक्षिणं च उत्तरम् दिवि

यान्त्य् ऊष्मणा महर् लोकात् जनं भृगु आदयः ऽर्दिताः

मन्वन्तरेषु भगवान् बिभ्रत् सत्त्वं स्व मूर्तिभिः

ते द्वे मुहूर्तः प्रहरः षड् यामः सप्त वा नृणाम्

कालो ऽयं परमाणु आदिः द्वि परार्ध अन्तः ईश्वरः

यद् अर्धम् आयुषस् तस्य परार्धम् अभिधीयते

विकारैः सहितो युक्तैर् विशेष आदिभिः आवृतः

दश उत्तर अधिकैः यत्र प्रविष्टः परमाणु वत्

भवन्ति च एव युगपत् सुरेशाश् च अनु ये च तान्

अयने च अहनी प्राहुर् वत्सरो द्वादश स्मृतः

संस्थान भुक्त्या भगवान् अव्यक्तो व्यक्त भुज् विभुः

स्वर्ण माषैः कृत छिद्रम् यावत् प्रस्थ जल प्लुतम्

शत भागः तु वेधः स्यात् तैस् त्रिभिस् तु लवः स्मृतः

तम् एव आहुः युगं तज्ज्ञा यत्र धर्मो विधीयते

जाल अर्क रश्मि अवगतः खम् एव अनुपतन् अगात्

धर्मश् चतुष्पान् मनुजान् कृते समनुवर्तते

कल्पो यत्र अभवत् ब्रह्मा शब्दब्रह्म इति यं विदुः

चत्वारि त्रीणि द्वे च एकम् कृत आदिषु यथाक्रमम्

तावत् त्रिभुवनं सद्यः कल्पान्त एधित सिन्धवः

एवंविधैर् अहोरात्रैः काल गत्या उपलक्षितैः

लक्ष्यते ऽन्तर्गताश् च अन्ये कोटिशो ह्य् अण्ड राशयः

पूर्वस्य आदौ परार्धस्य ब्राह्मो नाम महान् अभूत्

योगनिद्रा निमीला अक्षः स्तूयमानो जनालयैः

यत् हरेः नाभि सरसे आसील् लोक सरोरुहम्

तस्मै बलिं हरत वत्सर पञ्चकाय

ग्रह ऋक्ष तारा चक्र स्थः परमाणु आदिना जगत्

तद् आहुर् अक्षरं ब्रह्म सर्व कारण कारणम्

यः सृज्य शक्तिम् उरुधा उच्छ्वसयन् स्व शक्त्या

एवं कालो ऽप्य् अनुमितः सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च सत्तम

न एव ईशितुम् प्रभुर् भूम्न ईश्वरो धाम मानिनाम्

स एव अन्येषु अधर्मेण व्येति पादेन वर्धता

विदुर उवाच

पक्षः पञ्चदशा अहानि शुक्लः कृष्णश् च मानद

सत एव पदार्थस्य स्व रूप अवस्थितस्य यत्

अणुर् द्वौ परमाणू स्यात् त्रसरेणुस् त्रयः स्मृतः

अन्तः स तस्मिन् सलिल आस्ते अनन्त आसनः हरिः

यावद् दिनं भगवतो मनून् भुञ्जंश् चतुर्दश

दिव्यैर् द्वादशभिर् वर्षैः सावधानं निरूपितम्

कैवल्यं परम महन्त् अविशेषो निरन्तरः

अव्याकृतस्य अनन्तस्य ह्य् अनादेर् जगदात्मनः

त्रिलोक्या युग साहस्रम् बहिर् आ ब्रह्मणो दिनम्

अपक्षितम् इव अस्य अपि परम आयुः वयस् शतम्

भगवान् वेद कालस्य गतिं भगवतो ननु

तम् एव अनु अपि धीयन्ते लोका भूर् आदयस् त्रयः

त्रिलोक्यां दह्यमानायां शक्त्या संकर्षण अग्निना

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश् च इति चतुर्युगम्

मैत्रेय उवाच

मन्वन्तरेषु मनवस् तद् वंश्याः ऋषयः सुराः

संवत्सर अवसानेन पर्येत्य् अनिमिषो विभुः

अनुवत्सरो वत्सरश् च विदुरैः एवम् प्रभाष्यते

पुंसो ऽभ्रमाय दिवि धावति भूत भेदः
द्राक्षा अभया आमलक पिप्पली दुरालभा शृङ्गी कण्टकारिका वृश्चीर पुनर्नवा तामलक्यः इति दश इमानि कास हराणि भवन्ति शटी पुष्कर मूल अम्लवेतस एला हिङ्गु अगुरु सुरस तामलकी जीवन्ती चण्डाः इति दश इमानि श्वास हराणि भवन्ति पाटला अग्निमन्थ श्योनाक बिल्व काश्मर्य कण्टकारिका बृहती शालपर्णी पृश्निपर्णी गोक्षुरकाः इति दश इमानि श्वयथु हराणि भवन्ति सारिवा शर्करा पाठा मञ्जिष्ठा द्राक्षा पीलु परूषक अभया आमलक विभीतकानि इति दश इमानि ज्वर हराणि भवन्ति द्राक्षा खर्जूर प्रियाल बदर दाडिम फल्गु परुषक इक्षु यव षष्टिकाः इति दश इमानि श्रम हराणि भवन्ति इति पञ्चकः कषाय वर्गः

उक्तानि संग्रहेन इह तथा एव एषाम् षष् आश्रयाः

द्रव्याद् आपोथितात् तोये प्रतप्ते निशि संस्थितात्

मधु मधुक रुधिर मोचरस मृद् कपाल लोध्र गैरिक प्रियङ्गु शर्करा लाजाः इति दश इमानि शोणित स्थापनानि भवन्ति शाल कट्फल कदम्ब पद्मक तुम्ब मोचरस शिरीष वञ्जुल एलवालुक अशोकाः इति दश इमानि वेदना स्थापनानि भवन्ति हिङ्गु कैटर्य अरिमेद वचा चोरक वयःस्था गोलोमी जटिला पलंकषा अशोकरोहिण्यः इति दश इमानि संज्ञा स्थापनानि भवन्ति ऐन्द्री ब्राह्मी शतवीर्या सहस्रवीर्या अमोघा अव्यथा शिवा अरिष्टा वाट्यपुष्पी विष्वक्सेनकान्ताः इति दश इमानि प्रजा स्थापनानि भवन्ति अमृता अभया धात्री मुक्ता श्वेता जीवन्ती अतिरसा मण्डूकपर्णी स्थिरा पुनर्नवाः इति दश इमानि वयस् स्थापनानि भवन्ति इति पञ्चकः कषाय वर्गः

कषायो यो ऽभिनिर्याति स शीतः समुदाहृतः

पञ्चाशत् महाकषायाः इति यत् उक्तम् तत् अनुव्याख्यास्यामः तत् यथा जीवनीयो बृंहणीयो लेखनीयो भेदनीयः संधानीयो दीपनीय इति षट्कः कषाय वर्गः बल्यो वर्ण्यः कण्ठ्यो हृद्य इति चतुष्कः कषाय वर्गः तृप्ति घ्नः अर्शस् घ्नः कुष्ठ घ्नः कण्डू घ्नः क्रिमि घ्नः विष घ्नः इति षट्कः कषाय वर्गः स्तन्य जननः स्तन्य शोधनः शुक्र जननः शुक्र शोधनः इति चतुष्कः कषाय वर्गः स्नेह उपगः स्वेद उपगः वमन उपगः विरेचन उपगः आस्थापन उपगः अनुवासन उपगः शिरोविरेचन उपगः इति सप्तकः कषाय वर्गः छर्दि निग्रहणः तृष्णा निग्रहणः हिक्का निग्रहणः इति त्रिकः कषाय वर्गः पुरीष संग्रहणीयः पुरीष विरजनीयः मूत्र संग्रहणीयः मूत्र विरजनीयः मूत्र विरेचनीयः इति पञ्चकः कषाय वर्गः कास हरः श्वास हरः शोथ हरः ज्वर हरः श्रम हरः इति पञ्चकः कषाय वर्गः दाह प्रशमनः शीत प्रशमनः उदर्द प्रशमनः अङ्गमर्द प्रशमनः शूल प्रशमनः इति पञ्चकः कषाय वर्गः शोणित स्थापनः वेदना स्थापनः संज्ञा स्थापनः प्रजा स्थापनः वयस् स्थापनः इति पञ्चकः कषाय वर्गः इति पञ्चाशत् महाकषायाः महतां च कषायाणां लक्षण उदाहरण अर्थम् व्याख्याता भवन्ति

लक्षण अर्थम् प्रमाणं हि विस्तरस्य न विद्यते

षड् विरेचन आश्रयाः इति क्षीर मूल त्वच् पत्त्र पुष्प फलानि इति

तेषां यथापूर्वं बल आधिक्यम् अतः कषाय कल्पना व्याधि आतुर बल अपेक्षिणी न तु एवम् खलु सर्वाणि सर्वत्र उपयोगीनि भवन्ति

महतां च कषायाणां पञ्चाशत् परिकीर्तिता

पञ्च च अपि कषायाणां शतानि उक्तानि भागशः

लाज चन्दन काश्मर्य फल मधूक शर्करा नीलोत्पल उशीर सारिवा गुडूची ह्रीवेराणि इति दश इमानि दाह प्रशमनानि भवन्ति तगर अगुरु धान्यक शृङ्गवेर भूतीक वचा कण्टकारी अग्निमन्थ श्योनाक पिप्पल्यः इति दश इमानि शीत प्रशमनानि भवन्ति तिन्दुक प्रियाल बदर खदिर कदर सप्तपर्ण अश्वकर्ण अर्जुन असन अरिमेदाः इति दश इमानि उदर्द प्रशमनानि भवन्ति विदारिगन्धा पृश्निपर्णी बृहती कण्टकारिका एरण्ड काकोली चन्दन उशीर एला मधुकानि इति दश इमानि अङ्गमर्द प्रशमनानि भवन्ति पिप्पली पिप्पली मूल चव्य चित्रक शृङ्गवेर मरिच अजमोदा अजगन्धा अजाजि गण्डीराणि इति दश इमानि शूल प्रशमनानि भवन्ति इति पञ्चकः कषाय वर्गः

यः पिण्डो रस पिष्टानाम् स कल्कः परिकीर्तितः

अथ अतस् षड्विरेचनशताश्रितीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
न च अलम् अति संक्षेपः सामर्थ्याय उपकल्पते

प्रियङ्गु अनन्ता आम्र अस्थि कट्वङ्ग लोध्र मोचरस समङ्गा धातकी पुष्प पद्मा पद्म केसराणि इति दश इमानि पुरीष संग्रहणीयानि भवन्ति जम्बु शल्लकी त्वच् कच्छुरा मधूक शाल्मली श्रीवेष्टक भृष्ट मृद् पयस्या उत्पल तिल कणाः इति दश इमानि पुरीष विरजनीयानि भवन्ति अम्बु आम्र प्लक्ष वट कपीतन उडुम्बर अश्वत्थ भल्लातक अश्मन्तक सोमवल्काः इति दश इमानि मूत्र संग्रहणीयानि भवन्ति पद्म उत्पल नलिन कुमुद सौगन्धिक पुण्डरीक शतपत्त्र मधुक प्रियङ्गु धातकी पुष्पाणि इति दश इमानि मूत्र विरजनीयानि भवन्ति वृक्षादनी श्वदंष्ट्रा वसुक वशिर पाषाणभेद दर्भ कुश काश गुन्द्रा इत्कट मूलानि इति दश इमानि मूत्र विरेचनीयानि भवन्ति इति पञ्चकः कषाय वर्गः

इह खलु षड् विरेचन शतानि भवन्ति षड् विरेचन आश्रयाः पञ्च कषाय योनयः पञ्चविधं कषाय कल्पनम् पञ्चाशत् महा कषायाः पञ्च कषाय शतानि इति संग्रहः

जम्बु आम्र पल्लव मातुलुङ्ग अम्ल बदर दाडिम यव यष्टिका उशीर मृद् लाजाः इति दश इमानि छर्दि निग्रहणानि भवन्ति नागर धन्वयवासक मुस्ता पर्पटक चन्दन किराततिक्तक गुडूची ह्रीवेर धान्यक पटोलानि इति दश इमानि तृष्णा निग्रहणानि भवन्ति शटी पुष्कर मूल बदर बीज कण्टकारिका बृहती वृक्षरुहा अभया पिप्पली दुरालभा कुलीरशृङ्ग्यः इति दश इमानि हिक्का निग्रहणानि भवन्ति इति त्रिकः कषाय वर्गः

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

तथा कल्पनम् अपि एषाम् उक्तम् पञ्चविधं पुनः

इति पञ्च कषाय शतानि अभिसमस्य पञ्चाशत् महाकषायाः महतां च कषायाणां लक्षण उदाहरण अर्थम् व्याख्याता भवन्ति

संयोगं च प्रयोगं च यो वेद स भिषज् वरः

नागर चव्य चित्रक विडङ्ग मूर्वा गुडूची वचा मुस्ता पिप्पली पटोलानि इति दश इमानि तृप्ति घ्नानि भवन्ति कुटज बिल्व चित्रक नागर अतिविषा अभया धन्वयासक दारुहरिद्रा वचा चव्यानि इति दश इमानि अर्शस् घ्नानि भवन्ति खदिर अभया आमलक हरिद्रा अरुष्कर सप्तपर्ण आरग्वध करवीर विडङ्ग जाती प्रवालाः इति दश इमानि कुष्ठ घ्नानि भवन्ति चन्दन नलद कृतमाल नक्तमाल निम्ब कुटज सर्षप मधुक दारुहरिद्रा मुस्तानि इति दश इमानि कण्डू घ्नानि भवन्ति अक्षीब मरिच गण्डीर केवुक विडङ्ग निर्गुण्डी किणिही श्वदंष्ट्रा वृषपर्णिका आखुपर्णिकाः इति दश इमानि क्रिमि घ्नानि भवन्ति हरिद्रा मञ्जिष्ठा सुवहा सूक्ष्मैला पालिन्दी चन्दन कतक शिरीष सिन्धुवार श्लेष्मातकाः इति दश इमानि विष घ्नानि भवन्ति इति षट्कः कषाय वर्गः

न हि विस्तरस्य प्रमाणम् अस्ति न च अपि अति संक्षेपः अल्प बुद्धीनाम् सामर्थ्याय उपकल्पते तस्मात् अनतिसंक्षेपेण अनतिविस्तरेण च उपदिष्टाः

वीरण शालि षष्टिक इक्षुवालिका दर्भ कुश काश गुन्द्रा इत्कट कत्तृण मूलानि इति दश इमानि स्तन्य जननानि भवन्ति पाठा महौषध सुरदारु मुस्ता मूर्वा गुडूची वत्सक फल किराततिक्तक कटुरोहिणी सारिवाः इति दश इमानि स्तन्य शोधनानि भवन्ति जीवक ऋषभक काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णी माषपर्णी मेदा वृद्धरुहा जटिला कुलिङ्गाः इति दश इमानि शुक्र जननानि भवन्ति कुष्ठ एलवालुक कट्फल समुद्रफेन कदम्ब निर्यास इक्षुकाण्ड इक्षु इक्षुरक वसुक उशीराणि इति दश इमानि शुक्र शोधनानि भवन्ति इति चतुष्कः कषाय वर्गः

यतो यावन्ति येभिः द्रव्यैः विरेचन शतानि षट्

पञ्च कषाय योनयः इति मधुर कषायः अम्ल कषायः कटु कषायः तिक्त कषायः कषाय कषायः च इति तन्त्रे संज्ञा

तस्मात् पञ्चविधा योनिः कषायाणाम् उदाहृता
षड् विरेचन शतानि इति यत् उक्तम् तत् इह संग्रहेन उदाहृत्य विस्तरेण कल्प _ व्याख्यास्यामः तत्र त्रयस्त्रिंशत् योग शतम् प्रणीतं फलेषु एकोनचत्वारिंशती जीमूतकेषु योगाः पञ्चचत्वारिंशत् इक्ष्वाकुषु धामार्गवः षष्टिधा भवति योग युक्तः कुटजः तु अष्टादशधा योगम् एति कृतवेधनं षष्टिधा भवति योग युक्तम् श्यामा त्रिवृत् योग शतम् प्रणीतं दशा अपरे च अत्र भवन्ति योगाः चतुरङ्गुलो द्वादशधा योगम् एति लोध्रं विधौ षोडश योग युक्तम् महावृक्षो भवति विंशति योग युक्तः एकोनचत्वारिंशत् सप्तला शङ्खिन्योः योगाः अष्टचत्वारिंशती दन्ती द्रवन्त्योः इति षष् विरेचन शतानि

एको ऽपि हि अनेकाम् संज्ञां लभते कार्य अन्तराणि कुर्वन् तत् यथा पुरुषो बहूनां कर्मणां करणे समर्थो भवति स यत् यत् कर्म करोति तस्य तस्य कर्मणः कर्तृ करण कार्य सम्प्रयुक्तम् तद् तद् गौणम् नाम विशेषम् प्राप्नोति तद्वत् औषध द्रव्यम् अपि द्रष्टव्यम्

यदि च एकम् एव किंचिद् द्रव्यम् आसादयामः तथा गुण युक्तम् यत् सर्व कर्मणाम् करणे समर्थं स्यात् कः ततस् अन्यत् इच्छेत् उपधारयितुम् उपदेष्टुम् वा शिष्येभ्य इति

रसा लवण वर्ज्याः च कषाय इति संज्ञिताः

एवंवादिनं भगवन्तम् आत्रेयम् अग्निवेशः उवाच न एतानि भगवन् पञ्च कषाय शतानि पूर्यन्ते तानि तानि हि एव अङ्गानि उपप्लवन्ते तेषु तेषु महाकषायेषु इति

तेषां कर्मसु बाह्येषु योगम् आभ्यन्तरेषु च

तम् उवाच भगवान् आत्रेयः न एतत् एवम् बुद्धिमता द्रष्टव्यम् अग्निवेशैः

तत्र श्लोकाः
सान्त्वेन राज पुत्रीम् ताम् अ मुञ्चन्तम् च पादतः

अस्ति इति गत्वा जगदे कञ्चुकी बाहुशालिना

सो ऽपि शाप विमुक्तः सन् बभूव पुरुष आकृतिः

कालनेमिः स शूलायां राज्ञा चौर इति क्रुधा

कालं प्रतीक्षमाणो ऽथ वीरो निष्ठुरक अन्वितः

ततः स लुब्धको अवादीत् तर्हि वच्मि सखे शृणु

स च आगत्य एव जग्राह वृक्ष मूलात् मृगाङ्ककम्

मुषिताः स्मो निपत्य अद्य बहु अश्व आरोह सेनया

प्राग् एवा अनन्य पुत्रेण सुन्दर्यै गच्छता दिवम्

ययौ इन्दु मुखी सो ऽपि श्रीदत्तो ऽनुजगाम ताम्

अभ्यषिञ्चत् च तं तत्र झगित्य् उदयनं सुतम्

पुत्र राज्ञः सुता अस्ति अस्य शूरसेनस्य कन्यका

पुर प्रवेश उपाय अर्थे विज्ञप्तो विष्णुर् आदिशत्

सो ऽथ स अनुजया साकं श्रीदत्तो दैत्य कन्यया

तस्माद् एव समुत्तस्थौ यस्मात् पूर्वम् अवातरत्

यत्र अस्य अश्वः मृतः सो ऽथ यत्र सा हारिता वधूः

अस्ति अस्य सुन्दरी नाम शबर अधिपतेः सुता

मृगावती मुख अम्भोज दर्शन उत्सव काङ्क्षिणः

प्राप्य पल्ली पतेः गेहम् श्रान्तो निद्रां क्षणात् ययौ

कृत आतिथ्य विधिः च असौ स्व गृहम् बाहुशालिना

चिरात् मृगावतीम् राज्ञीं स आनन्दाम् इव निर्वृतिम्

तावता जात रोषेण राज पुत्रेण तेन सः

प्रणतः पावन आलोकम् आकारम् तपसाम् इव

प्रादात् मह्यम् अपुत्राय तत् तव एव अखिलम् धनम्

तत् सर्वम् अथ तद् माता बुद्ध्वा मोचनिका मुखात्

तथा इति वाप्यां मग्नः सञ् श्रीदत्तो जाह्नवी तटात्

प्रिया प्रवृत्तिमत्या आर्तः श्रीदत्तः शबर अधिपम्

पुत्र श्रीचण्ड नामा असौ कोपनः सुन्दरी पिता

सायं राज सुता वासे पाययित्वा मधु न्यधात्

शाप अन्ते तच् च दंपत्योः तयोः अन्योन्य दर्शनम्

इति संमन्त्रिते सम्यक् काय सिद्ध्यै च संविदि

भयं हि विजनो ग्रामो न तद् रक्षा क्षमः भवेत्

सा मृगाङ्कवती दूरात् पश्चात् प्रहत डिण्डिमम्

अहं तत्र एव च ऐष्यामि दास्यामि असिम् इमम् च ते

तत्र अपश्यत् च तं पत्नी सा पल्ली पति पुत्रिका

दर्शितः च तथाभूतो नगर अधिपतेः च तैः

स एव मन्दभाग्यो अहम् इति उवाच विनिःश्वसन्

अथ तां चिन्तयन् कान्तां स तथा पर्यतप्यत

प्रत्याजगाम श्रीदत्तो भवनं बाहुशालिनः

बिम्बकेः तस्य तस्य अपि शूरसेनस्य भूपतेः

न च तत्र क्वचिद् कान्ताम् राज पुत्रीम् ददर्श ताम्

कदाचिद् अथ वर्षासु विहर्तुं जाह्नवी तटे

उपसर्पन् स च अपश्यत् गङ्गा मध्य गताम् स्त्रियम्

स च केशेषु जग्राह निहन्तुं तां निशाचरीम्

स्नानं चक्रे परिश्रान्तो निर्मले दीर्घिका जले

ईश्वरं पूजयित्वा च सा ततो निज मन्दिरम्

प्रातर् च पूर्ववत् तत्र श्रीदत्तो ददृशे जनैः

श्रीदत्तः प्रययौ पूर्व प्रस्थिताम् तां प्रियां प्रति

हुतम् अग्नौ त्वया यस्माद् अमर्ष कलुष आत्मना

ततो जजाप विद्यां च तेन प्रत्युज्जिजीव सा

ज्ञातं मया ते हृदयं सखे मा अपह्नवम् कृथाः

श्रीदत्तः स ददर्श एकाम् क्रोशन्तीम् अबलाम् पथि

न्यस्ता तं प्रति दूती इव दृष्टिः चक्रे गत आगतम्

श्रीदत्तो ऽपि महान् राजा नगरे समपद्यत

प्राप्तः च देवम् ईशानम् सा पूजयितुम् आगता

अथ संगतको अवादीत् देव किं तप्यसे वृथा

तां निनाय निशां मार्गे सहस्रानीक भूपतिः

सुन्दर्यै निजम् आवेद्य श्रीदत्तः प्रययौ ततः

क्षत्रियौ बाहुशाली च वज्रमुष्टिः च जग्मतुः

अङ्गुलीय अर्पण व्याजात् तस्य अन्तिकम् उपाययौ

ददौ मित्र द्वयम् च अस्याः पश्चात् भावनिकाम् तथा

एतद् अर्थम् हि तेन त्वम् इतस् विन्ध्य अटवी तटात्

आगतो ऽसि महाभाग कुत्र इह बत मृत्यवे

अ क्षत अङ्गः स च उत्तस्थौ जीवन् निष्ठुरकः पुनः

सो ऽपि मुक्त्वा अश्रु विजने भ्रातुः पुत्रं तम् अभ्यधात्

दीर्घ अध्व मलिनः तस्मिन् नगरे बहिस् एव सः

यौवराज्ये महा राजः प्रेर्यमाणः स तद् गुणैः

समं च पत्नी पुत्राभ्याम् प्रविवेश स तां पुरीम्

सर्वान् प्रहार अभिहतान् सह भावनिकान् सखीन्

ततो रात्रौ द्वितीयस्यां स गृहीत मृगाङ्ककः

ह्रियमाणां जल ओघेन सागर स्थाम् इव श्रियम्
निदधे प्रतिकार आस्थाम् इव खड्गे दृशं मुहुः

एकेन च अश्व आरोहेण राज पुत्री भय आकुला

इत्य् अन्तरिक्षात् वाणी नस् तम् उद्योगं न्यवारयत्

कदाचिद् सः ऽथ सम्प्राप्ते मधु मास महा उत्सवे

श्रीदत्तो अपि आत्त विभवः तत्र तां परिणीतवान्

मृगाङ्कक आख्यम् खड्गं च जितात् तस्मात् अवाप्स्यसि

ते च तं प्रापयामासुः चण्डिका सद्म भीषणम्

प्रातः प्रतस्थे प्रापत् च मथुराम् अपरे दिने

श्रीदत्तो ऽपि स तद् कालम् राजा मित्त्रैः अकल्प्यत

स गच्छन् स्थापयामास वाहनानि पदे पदे

प्रतस्थे तान् सखीन् प्राप्तुं स ताम् उज्जयिनीं पुरीम्

निमित्तं च शुभं दृष्ट्वा तम् एवा उद्देशम् आययौ

नगरं न प्रवेष्टव्यं युष्माभिः इह सांप्रतम्

ताम् अन्वेष्टुं ततो गच्छ शीघ्रं नागस्थलं प्रति

दर्शनेन यथा आयातः नीलकण्ठान् इव अम्बुदः

इति उक्त्वा स पितृव्यः ताम् श्रीदत्ताय अर्पयत् प्रियाम्

तेन च अन्विष्यते हन्तुं सो ऽपि विक्रमशक्तिना

वद सुन्दरि शक्तो ऽहं तत् निवारयितुम् यतः

गान्धर्व विधिना गुप्तं भार्यां व्यधित सुन्दरीम्

ततस् तस्मै स निखिलं श्रीदत्तः स्व पितुः वधात्

इति तेन उदिताः पुंसा शोक आर्ताः ते निजां भुवम्

तत्र संभावयामास सखीन् मार्ग उन्मुखान् स तान्

रात्रौ रात्रौ च सा तस्य बन्धनानि न्यवारयत्

मया च अवन्ति देशे सा नेया दातुं तद् आज्ञया

तथा च अत्र कथाम् एकाम् कथयामि शृणु प्रभो

किम् अन्येन वरेण अद्य जीवतु एष सखा मम

इति संगतकात् श्रुत्वा कथां स दयिता उत्सुकः

सो ऽयं मे नीयते भर्ता वधाय इति स संभ्रमम्

ततस् च स अब्धि वलयाम् श्रीदत्तः प्राप्य मेदिनीम्

ते च दृष्ट्वा निजगदुः तम् संभ्रान्तम् उपागतम्

तद् पूर्व दर्शनम् पुत्रम् आलिङ्ग्य उदयनम् स तम्

मृगाङ्कवत्या स आनन्दः रात्र्या इव कुमुद आकरः

निकटं राज दुहितुः श्रीदत्तम् अनयत् द्रुतम्

निजां पल्लीम् इतस् अरण्यात् दीनाम् तां नीतवान् अहम्

ददर्श मन्दिरं तत् च तस्याः सुर पुर उपमम्

तत् दृष्ट्वा महत् आश्चर्यम् श्रान्तो नत्वा वृषध्वजम्

भार्याम् उद्दिश्य विगतभयो देश अन्तरम् ययौ

मुमोच नृपतिः कृच्छ्रात् रोमाञ्चेन इव कीलितम्

एकः तयोः अभूत् नाम्ना कालनेमिः इति श्रुतः

ततश् च अवततार एताम् उद्धर्तुं जल मध्यतः

मृगाङ्कवत्याः पदवीं तस्य जिज्ञासितुं पुनः

ब्रुवन्तीं दयया सो ऽथ सह प्रस्थायिनीम् व्यधात्

त्वं वा प्राण प्रदः भर्ता मृत्युः वा अपि एष निश्चयः

सा गत्वा मन्त्रि मुख्यम् तम् अब्रवीत् यत् गृहे स्थिता

श्रीदत्तो ऽपि गुण ज्ञेन राज्ञा वल्लभशक्तिना

जामातृ स्नेहतः गत्वा स्वैरं श्रीदत्तम् अब्रवीत्

बाहुशाली च ते ऽन्ये च मन्त्रं सम्भूय चक्रिरे

अङ्गुलीयं विष घ्नम् च सा अस्मै दैत्य सुता ददौ

जीवलोक सुखम् भेजे मृगावत्या तया सह

ददर्श कल्पित आतिथ्यम् जमदग्निं च तत्र तम्

अथ श्वशुर संयुक्तः गत्वा तं पितृ घातिनम्

स्व मन्त्रि पुत्रान् तस्मै स मन्त्र हेतोः समर्पयत्

स नः पितामहो नीतो विष्णुना दीर्घ बन्धनम्

उत्तोरण पताकाम् तां कौशाम्बीं प्राप्तवान् क्रमात्

तां भजस्व वयस्यां मे ततः क्षेमम् अवाप्स्यसि

ततः कान्तेन रूपेण तं क्षोभयितुम् अक्षमा

तं च चौर समाक्रान्तम् स पितृव्य परिच्छदम्

हत शेषाः ततस् ते च तत् दृष्ट्वा तस्य तादृशम्

नीतो अभूत् कथित अशेष निज वृत्तान्त कौतुकः

तम् उपाजग्मतुः तौ च सेना समुदय अन्वितौ

सा च तुष्टा सती साक्षात् एवम् श्रीः तम् अभाषत

निन्युः चौराः स्व पल्लीम् ते स्वीकृत्य सकलं धनम्

तत्र एव ज्ञात वृत्तान्तः राजा बिम्बकिः आययौ

महाधनो ऽभूत् किंच अस्य दिनैः पुत्रो अपि अजायत

श्रीदत्तो ऽपि ततः कांचिद् दुहित्रा सहितां स्त्रियम्

तत एवा अम्बु मध्यात् च वस्त्रं चौर निवेशितम्

स्व शिरांसि शुचा छेत्तुम् अभूम वयम् उद्यताः

ततो ऽत्र दीप उद्देशेन दत्त्वा अग्निम् वास वेश्मनि

आरभ्य निज वृत्तान्तम् पितृव्याय न्यवेदयत्