tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
निश्चयम् अवबुध्य प्रावोचि राजन् प्रथमम् एव एतत् सर्वम् त्वद् मनीषितम् विज्ञान बलात् अज्ञायि

ते आज्ञा पत्त्रम् आदाय तद् आनयनाय प्रेष्यन्तां शीघ्रम् एव सेवकाः इति मुनि वचनम् आकर्ण्य भवत् आकारणाय आज्ञा पत्त्रम् प्रेषितम् अस्ति

अतस् परम् चेद् क्षणम् अपि यूयं विलम्बं विधास्यथ ततो मां वसुमतीं च मातरं कथा अवशेषौ एव श्रोष्यथ इति ज्ञात्वा पानीयम् अपि पथि भूत्वा पेयम् इति

अत्र स्थितः तु अयम् भगवत् भक्तिम् उपलप्स्यते

तत्र राजवाहनं शिव पूजा अर्थम् निशि शिव आलये स्थितं प्रातर् अन् उपलभ्य अवशिष्टाः सर्वे ऽपि कुमाराः सह एव राजवाहनेन राजहंसं प्रणंस्यामो न चेत् प्राणान् त्यक्ष्यामः इति प्रतिज्ञाय सैन्यं परावर्त्य राजवाहनम् अन्वेष्टुं पृथक् प्रस्थिताः

इदानीम् आसन्न वर्तिनि अवधौ वामदेव आश्रमे गत्वा विज्ञप्तिः कृता स्वामिन् त्वद् उक्त अवधिः पूर्ण प्रायः भवति तद् प्रवृत्तिः त्वया अद्य अपि विज्ञायते इति

तेषां तद् पितुः वानप्रस्थ आश्रम ग्रहण उपक्रम निषेधे भूयसम् आग्रहम् विलोक्य मुनिः तान् अवदत् भोः कुमारकाः अयं त्वद् जनकः एतद् वयस् समुचिते पथि वर्तमानः काय क्लेशम् विना एव मद् आश्रम स्थः वानप्रस्थ आश्रम आश्रयणम् सर्वथा भवद्भिः न निवारणीयः

अतः पुष्पपुर राज्ये मानसार राज्ये च राजवाहनम् अभिषिच्य अवशिष्टानि राज्यानि नवभ्यः कुमारेभ्यो यथोचितं सम्प्रदाय ते कुमारा राजवाहन आज्ञा विधायिनः तद् ऐकमत्याः वर्तमानाः चतुर् उदधि मेखलाम् वसुंधरां समुद्धृत्य कण्टकान् उपभुञ्जन्ति तथा विधेयं स्वामिना इति

एवं निश्चित्य स्व स्व भार्या संयुताः परिमितेन सैन्येन मालव ईशम् प्रति प्रस्थिताः

शिरसि च आधाय तत उत्तार्य उत्कील्य राजा राजवाहनः सर्वेषां शृण्वताम् एव वाचयत् स्वस्ति श्रीः पुष्पपुर राजधान्याः श्री राजहंस भूपतिः चम्पा नगरीम् अधिवसतः राजवाहन प्रमुखान् कुमारान् आशास्य आज्ञा पत्त्रम् प्रेषयति

एवं पितुः आज्ञा पत्त्रम् मूर्ध्नि विधृत्य गच्छेम इति निश्चयं चक्रुः

तौ च पुत्र समागमम् प्राप्य परम आनन्दम् अधिगतौ

प्राप्य च उज्जयिनीम् तदा एव सहाय भूतैः तैः कुमारैः परिमितेन राजवाहनेन अति बलवान् अपि मालव ईशः मानसारः क्षणेन पराजिग्ये निहतः च

तत् आकर्ण्य तद् प्रत्ययात् धैर्यम् अवलम्ब्य अद्य प्रभृति अहम् देवी च प्राणम् अधारयाव

यथा यूयम् इतस् माम् आमन्त्र्य प्रणम्य प्रस्थिताः पथि कस्मिंश्चिद् वन उद्देशे उप शिव आलयम् स्कन्धावारम् अवस्थाप्य स्थिताः

ततस् ते सर्वे ऽपि कुमाराः तद् मुनि वचनम् शिरसि आधाय तं प्रणम्य पितरौ च गत्वा दिग्विजयं विधाय प्रत्यागमन अन्तम् स्व स्व वृत्तम् पृथक् पृथक् मुनि समक्षम् न्यवेदयन्

ततो राजा मुनिं स विनयम् व्यजिज्ञपत् भगवन् तव प्रसादाद् अस्माभिर् मनुज मनोरथ अधिकम् अ वाच् मनस गोचरम् सुखम् अधिगतम्

यद् एते त्वद् कुमाराः राजवाहन निमित्ते कियन्तम् अनेहसम् आपदम् आसाद्य भाग्य उदयात् असाधारणेन विक्रमेण विहित दिग्विजयाः प्रभूतानि राज्यानि उपलभ्य षोडश अब्द अन्ते विजयिनं राजवाहनं पुरस्कृत्य प्रत्येत्य तव वसुमत्याः च पादान् अभिवाद्य भवत् आज्ञा विधायिनः भविष्यन्ति

पितरौ च कुमाराणां निज पराक्रम अवबोधकानि अति दुर्घटानि चरितानि आकर्ण्य परम आनन्दम् आप्नुताम्

अतस् परम् मम स्व अभिचरण संनिधौ वानप्रस्थ आश्रमम् अधिगत्य आत्म साधनम् एव विधातुम् उचितम्

ततस् तद् दुहित्रीम् अवन्तिसुन्दरीं समादाय चण्डवर्मणा तद् मन्त्रिणा पूर्वं कारा गृहे रक्षितं पुष्पोद्भवं कुमारं स कुटुम्बम् तत उन्मोचितं सह नीत्वा मालव इन्द्र राज्यम् वशीकृत्य तद् रक्षणाय कांश्चिद् सैन्य सहितान् मन्त्रिणो नियुज्य अवशिष्ट परिमित सैन्य सहिताः ते कुमाराः पुष्पपुरं समेत्य राजवाहनं पुरस्कृत्य तस्य राजहंसस्य मातुः वसुमत्याः च चरणान्
श्रुत्वा मुनिः अवदत् राजन् राजवाहन प्रमुखाः सर्वे ऽपि कुमारा अनेकान् दुर्जयान् शत्रून् विजित्य दिग्विजयं विधाय भू वलयम् वशीकृत्य चम्पायाम् एकत्र स्थिताः

राजवाहनं पुष्पपुरे ऽवस्थाप्य तद् अनुज्ञया सर्वे ऽपि परिजनाः स्वानि स्वानि राज्यानि प्रतिपाल्य स्व इच्छया पित्रोः समीपे गतागतम् अकुर्वन्

ततो राज्ञो वसुमत्याः च देव्याः समक्षं वामदेवो राजवाहन प्रमुखानाम् दशानाम् अपि कुमाराणाम् अभिलाषम् विज्ञाय तान् आज्ञापयत् भवन्तः सर्वे अपि एक वारम् गत्वा स्वानि स्वानि राज्यानि न्यायेन परिपालयन्तु

पुनर् यदा इच्छा भवति तदा पित्रोः चरण अभिवन्दनाय आगन्तव्यम् इति
इति

इति

अथ तद् भेदाः सहजं खनि सम्भूतम् कृत्रिमं च त्रिधा मतम्

कृत्रिमं रसवाद उत्थम् किं वा राम पद उद्भवम्

अशुद्धं सर्वथा शोध्यं नागं दत्त्वा विचक्षणैः

अथ मारणं भाग एकम् इति

ततस् तु उल्का अभिसमये तस्मात् कस्मात् च लोचनात्

रजतं पूर्व पूर्वम् हि स्व गुणैः उत्तरोत्तरम्

तस्मात् रजतम् अद्भुतम् शुक्र कर्मसु संस्थितम्

स्पष्टम् अन्यत्

त्रिपुरस्य वध अर्थाय निर्निमेषैः विलोचनैः

निष्कल्मषं प्रभा हीनम् दाहे छेदे सितं शुभम्

अथ रजत उत्पत्ति भेदान् आह ग्रन्थ अन्तरात्
परिहृतासु वसतीवरीषु श्वः सुत्या प्र वचनीम् सुब्रह्मण्याम् आहूय आग्नीध्रे पत्नीशालायाम् इति संविशन्ति

अग्नीषोमौ प्रणीय अग्नीषोमीयम् आलभते

अमुष्य पिता अमुष्य पिता इति पुत्राणां यथा जातम्

श्वः कर्मणो ऽनपगा भवन्ति

कौशिक ब्राह्मण कौशिक ब्रुवाण इति

न एताम् रात्रिं सदः कश्चन प्रपद्येत

ऋक् सामे अत्र मिथुनीभवतः इति ब्राह्मणम्

जनिष्यमाणानां पिता पितामहः प्रपितामहो यजत इत्य् उत्तमम् आह

यथाम्नातं शेषम्

तस्मिन् वपा अन्ते उत्करे तिष्ठन् सुब्रह्मण्याम् आह्वयति पितापुत्रीयाम्
रूप दर्शक विशुद्धम् हिरण्यं प्रतिगृह्णीयात्

चोराणाम् अभिप्रधर्षणे चित्रो घातः

यथा पृष्टो न सज्जेत व्यये शेषे च संचये

तस्य उपरि उभयतस् निषेधम् स प्रग्रीवम् ऐष्टकं भाण्ड वाहिनी परिक्षिप्तम् कोशगृहं कारयेत् प्रासादं वा

कोष्ठागारे वर्ष मानम् अरत्नि मुखम् कुण्डं स्थापयेत्

तत्र रत्न उपधौ उत्तमो दण्डः कर्तुः कारयितुः च सार उपधौ मध्यमः फल्गु कुप्य उपधौ तत् च तावत् च दण्डः

आहर्तुः पूर्वः साहस दण्डः

विपर्यये मूल्य द्विगुणः दण्डः

शुद्धं पूर्णम् अभिनवं च धान्यं प्रतिगृह्णीयात्

तद् वैयावृत्य कराणाम् अर्ध दण्डाः

सर्वेषां शालाः खात उदपान वत् च स्नान गृह अग्नि विष त्राण मार्जार नकुल आरक्षा स्व दैवत पूजन युक्ताः कारयेत्

संनिधाता कोश गृहम् पण्य गृहम् कोष्ठागारं कुप्य गृहम् आयुधागारं बन्धनागारं च कारयेत्

अशुद्धं छेदयेत्

तस्माद् आप्त पुरुष अधिष्ठितः संनिधाता निचयान् अनुतिष्ठेत्

सर्व अधिकरणेषु युक्त उपयुक्त तद् पुरुषाणाम् पूर्व मध्यम उत्तम वधाः दण्डाः

कोश धिष्ठितस्य कोश अवच्छेदे घातः

परिभाषणम् अविज्ञाते

जनपद अन्ते ध्रुव निधिम् आपद् अर्थम् अभित्यक्तैः कारयेत्

चतुरश्रां वापीम् अनुदक उपस्नेहाम् खानयित्वा पृथु शिलाभिः उभयतः पार्श्वं मूलं च प्रचित्य सार दारु पञ्जरम् भूमि समम् त्रि तलम् अनेक विधानम् कुट्टिम देश स्थान तलम् एक द्वारम् यन्त्र युक्त सोपानम् भूमिगृहं कारयेत्

बाह्यम् अभ्यन्तरं च अयम् विद्याद् वर्ष शतात् अपि

तेन पण्यं कुप्यम् आयुधं च व्याख्यातम्
अथ उ खल्व् आहुर् यत्र एव इतरे ऽवभृथम् अभ्यवेयुस् तद् अस्थान्य् अवहरेयुः

प्राण अपानौ वै मित्रावरुणौ

समा हि वा एतेषां युक्तिश् च विमुक्तिश् च

वाचं क्रूराम् अरुष्कृतां न इद् ऋच्छाम इति

या एव अमीषाम् विमुक्तिस् ताम् एव अनुविमुच्यते इति

तद् आहुर् न पुरा संवत्सराद् अस्थानि याज्यानि

उपरिष्टाद् एव संवत्सरस्य अस्थानि याज्यानि

प्राण अपानाभ्याम् एव तत् समृध्यन्ते

यत् पुरा संवत्सराद् अस्थानि याजयेयुर् वाचं क्रूराम् अरुष्कृताम् ऋच्छेयुः

मैत्रावरुण अग्रान् ग्रहान् गृह्णन्ति
अथ य आहिताग्निस् तन्त्रे प्रवासे मृतः स्यात् कथं तत्र कुर्यात्

नित्याः पुरस्ताद्धोमाः

अ सर्वम् वा एतत् पयो यद् अन्य वत्सायाः गोः शूद्र दुग्धायाः वा अ सर्वम् वा एतद् अग्निहोत्रं यन् मृतस्य अग्निहोत्रम्

सो ऽग्नये तन्तुमते पथिकृते व्रत भृते पुरोडाशं निर्वपेद् एक कपालम् सप्त कपालम् नव कपालम्

त्वम् अग्ने सप्रथा असि येन पथा वैवस्वतः त्वम् अग्ने व्रत पाः असि इति मध्यत ओप्य अथ संस्राव भागैः संस्थापयेत्

अथ नष्टे अरणी स्याताम् अन्ययोर् अरण्योर् विहृत्य तं मथित्वा एताभिः एव हुत्वा अथ एनम् समाप्नुयुः

संस्थित होमेषु

आहृत्य अग्निभिः संस्पृश्य तं पितृमेधेन समाप्नुयुः

अन्य वत्सायाः गोः पयसा इति आहुर् अ दुग्धायाः वा शूद्र दुग्धायाः वा

तावद् अग्निं परिचरेयुर् यावद् अस्थ्नाम् आहरणम्
तस्य ह वा एतस्य आत्मनः वैश्वानरस्य मूर्धा एव सु तेजाः चक्षुर् विश्व रूपः प्राणः पृथक् वर्त्मा आत्मा संदेहो बहुलो बस्तिर् एव रयिः पृथिव्य् एव पादाव् उर एव वेदिर् लोमाणि बर्हिर् हृदयं गार्हपत्यो मनो ऽन्वाहार्यपचन आस्यम् आहवनीयः

एते वै खलु यूयं पृथग् इव इमम् आत्मानं वैश्वानरं विद्वांसो ऽन्नम् अत्थ

तान् ह उवाच

यस् त्व् एतम् एवं प्रादेश मात्रम् अभिविमानम् आत्मानं वैश्वानरम् उपास्ते

स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्व् आत्मस्व् अन्नम् अत्ति
तद् ऐडम् अच्छावाक साम भवति

ततो वै स पशून् अवारुन्द्ध

स एताम् इडाम् उपैत्

ऋध्नुवन्त्य् एव एताभ्याम् तुष्टुवानाः

अष्टादंष्ट्रो वै वैरूपः पश्चा इव अन्येभ्यः ऋषिभ्य एते सामनी अपश्यत्

ते एते पशव्ये सामनी

नार्मेधम् एव कार्यम्

अष्टादंष्ट्रो वैरूपः पशु कामः तपो ऽतप्यत

आष्टादंष्ट्रे ऋद्धि कामः कुर्वीत

पशवो वा इडा

तस्मान् नार्मेधम् एव कार्यम् इति

सो ऽबिभेद् अ स्तोत्रिये मे सामनी भविष्यत इति

तद् ऐडं भवति

वा एते सामनी

ताभ्याम् अस्तुत

पशुष्व् एव एतत् प्रतितिष्ठति

यद् व् अष्टादंष्ट्रो वैरूपो ऽपश्यत् तस्माद् आष्टादंष्ट्रे इत्य् आख्यायेते
तस्य प्रथमया स्वर मात्रया पृथिवीम् अग्निम् ओषधि वनस्पतीन् ऋग्वेदम् भूः इति व्याहृतिम् गायत्रम् छन्दः त्रिवृतम् स्तोमम् प्राचीम् दिशम् वसन्तम् ऋतुम् वाचम् अध्यात्मम् जिह्वाम् रसम् इति इन्द्रियाणि अन्वभवत्
अनघो नाम वैभ्राजः पाञ्चाल अधिपतिः पुरा

वित्तम् एतत् पुरस् राज्ञः स ते दास्यति पुष्कलम्

वृद्धं पितरम् उत्सृज्य दरिद्रं वनवासिनः

संनतिः उवाच

विस्मयात् श्राद्ध माहात्म्यम् अभिनन्द्य पुनः पुनः

सूत उवाच

प्रयच्छन्ति सुतान् राज्यम् नृणां प्रीताः पितामहाः

यत्र तत् कीट मिथुनम् रममाणम् अवस्थितम्

ततस् ते योगम् आस्थाय सर्व एव वनौकसः

ये विप्र मुख्याः कुरुजाङ्गलेषु दाशाः तथा दाशपुरे मृगाः च

तत् च अभवत् कस्य कुले चक्रवाक चतुष्टयम्

विष्वक्सेन अभिधानम् तु राजा राज्ये अभ्यषेचयत्

वृद्ध द्विजस्य दायादा विप्रा जाति स्मराः पुरा

धनं ग्राम सहस्राणि प्रभाते पठतः ते

कालञ्जरे सप्त च चक्रवाका ये मानसे ते वयम् अत्र सिद्धाः

तस्मिन् एव पुरे जाताः ते च चक्राह्वयाः तदा

अहसत् तेन योग आत्मा स पिपीलिक रागात्

अवदत् राज पुत्रः अपि स पिपीलिक भाषितम्

ततस् तत् वचनम् श्रुत्वा सु दरिद्रः महा तपाः

जाति स्मर त्वम् अगमत् तौ च मन्त्रि वरौ उभौ

सर्व सत्त्व अनुकम्पी च सर्व सत्त्व बल अधिकः

अधर्म एष इति वः पिता तान् अभ्यवारयत्

द्विजेभ्यः श्रावयेत् यः वा शृणोति अथ पठेत् तु वा

को नु धर्मः अत्र भविता मद् त्यागात् गतिः एव वा

ततः कालेन महता तुष्टः तस्य जनार्दनः

ब्राह्मण उवाच

सर्व सत्त्व रुत ज्ञम् मे देहि योगिनम् आत्मजम्

तस्मात् त्वया अहम् एव इह हसिता किम् अतस् परम्

धृतिमन्त् तत्त्वदर्शी च विद्याचण्डस् तपोत्सुकः

ततस् तस्मै धनं दत्त्वा प्रभूत ग्राम संयुतम्

भूत्वा जाति स्मरौ शोकात् पतितौ अग्रतस् तदा

यास्यामः परमां सिद्धिम् इत्य् ऊचुस् ते द्विजोत्तमाः

राज्य त्याग फलम् सर्वं यत् एतत् अभिलष्यते

वृद्ध द्विजः यः तद् वाक्यात् सर्वम् ज्ञास्यसि अशेषतस्

उवाच दीनया वाचा किम् एतत् इति पुत्रकाः

हा वयं योग विभ्रष्टाः कामतः कर्म बन्धनाः

मानसे मिलिताः सर्वे ततस् ते योगिनां वराः

न च अन्यत् कारणम् किंचिद् हास्य हेतौ शुचि स्मिते

ततः स तस्य पुत्रो अभूत् ब्रह्मदत्तः प्रतापवान्

सूत उवाच

ततः सा संनतिः दृष्ट्वा तं हसन्तं सुविस्मिता

हास्य हेतुम् न जानामि यत् अकाले कृतं त्वया

कामशास्त्र प्रणेता च बाभ्रव्यः तु सुबालकः

अहम् एव अद्य हसिता न जीविष्ये त्वया अधुना

ब्रह्मदत्त आदयः तस्मिन् पितृ सक्ताः विमत्सराः

य इदं पितृ माहात्म्यम् ब्रह्मदत्तस्य च द्विजाः

कथं सत्त्व रुत ज्ञः अभूत् ब्रह्मदत्तः धरा तले

न सा अमन्यत् तदा देवी प्राह अलीकम् इदम् वचः

ब्रह्मरन्ध्रेण परमं पदम् आपुः तपस् बलात्

पाञ्चाल इति लोकेषु विश्रुतः सर्व शास्त्र विद्

वृद्धः अपि राज भवनम् जगाम आत्म अर्थ सिद्धये

ये विप्र मुख्याः कुरुजाङ्गलेषु दाशाः तथा दाशपुरे मृगाः च

सर्व सत्त्व रुत ज्ञः च सर्व सत्त्व ईश्वर ईश्वरः

त्वद् प्रसादात् इदम् सर्वं मया एतत् प्राप्यते फलम्

कालञ्जरे सप्त च चक्रवाका ये मानसे ते वयम् अत्र सिद्धाः

आस्थाय नियमं तस्थौ सप्तरात्रम् अकल्मषः

कथं पिपीलिक आलापम् मर्त्यो वेत्ति विना सुरान्

विसृज्य ब्राह्मणं तं च वृद्धं धन मुदा अन्वितम्

एवम् उक्तः तु देवेन वव्रे स वरम् उत्तमम्

पश्यतां सर्व देवानाम् तत्र एव अन्तरधीयत

कल्प कोटि शतम् साग्रं ब्रह्मलोके महीयते

किम् अपि आशङ्क्य मनसा तम् अपृच्छत् नरेश्वरम्
इह वयम् सु वीराः

यः वानस्पत्यानाम् अधिपतिः बभूव यस्मिन् इमा विश्वा भुवनानि आर्पिता तम् अनज्मि मधुना दैव्येन

येन विश्वाः पृतनाः संजयानि

ध्रुवः तिष्ठ भुवनस्य गोप

तस्मात् मणिम् निः ममे विश्व रूपम्

स बन्धुः च अ स बन्धुः च यः नः इन्द्र अभिदासति वृश्चामि तस्य अहम् मूलम् प्रजाम् चक्षुः अथ उ बलम्

मा सम् विक्थाः वनस्पते

अत्र एव त्वम्

विश्वाः मृधः अभिमातीः वि अस्य
पुष्परागं नीलवज्रं गोमेदं च विडूर्यकम्

अथ इति अनन्तरम् शार्ङ्गधर अनुक्तम् अपि रत्न संख्याम् आह तत्र पञ्च नवरत्नानि भवन्ति तानि आह

वज्रं मुक्ताफलं च एव प्रवालं मार्कतं तथा

वज्रं हीरकं प्रवालं विद्रुमं मरकतः तद् हरित वर्णम् पुष्परागं चम्पक हेम वर्ण आभम् नीलम् इन्द्रनीलं नील वर्णम् वैडूर्यकं वैडूर्य मणिः बिडाल नेत्र वर्णम् नील पीत वर्णम्

अन्यत् अपि हिङ्गु इति

अथ वज्र शोधनम् व्याघ्री कन्दम् गुहरी कन्दम् इति शोधनम्

नवरत्नानि च एतानि शोधयेत् मारयेत् भिषज्

खरो गर्दभः

पञ्चरत्नानि मुख्यानि उपरत्न चतुष्टयम्

मत्कुणः खट्वमल्लः

अन्यत् च सुगमम्

इति
उदारान् गच्छ उत वा नीहारान्

मरीचीः धूमान् प्र विश अनु पाप्मन्

त्रितस्य अपमृष्टम् मनुष्य एनसानि

ततस् यदि त्वा ग्राहिः आनशे ताम् ते देवाः ब्रह्मणा नाशयन्तु

भ्रूण घ्नि पूषन् दुरितानि मृक्ष्व

त्रितः एनत् मनुष्येषु ममृजे

ततस् यदि त्वा ग्राहिः आनशे ताम् ते देवाः ब्रह्मणा नाशयन्तु

नदीनाम् फेनाꣳ अनु तान् वि नश्य

त्रिते देवाः अमृजत एतत् एनः

द्वादशधा निहितम्
ततो राष्ट्रं बलम् ओजश् च जातं तद् अस्मै देवा उप सं नमन्तु

स्तोमाश् छन्दांसि निविदो म आहुस् ते अस्मै राष्ट्रम् उप सं नमन्तु

अयं मूर्धा परमेष्ठी सु वर्चाः समानानाम् उत्तम श्लोकः अस्तु

उप आ वर्तध्वम् उप न एत सर्वे अयं चेत्ता अधिपतिः वो अस्तु

धाता विधर्ता परमा उत संदृक् प्रजापतिः परमेष्ठी विराट्

भद्रम् इच्छन्त ऋषयः स्वर् विदः तपो दीक्षाम् उप नि षेदुर् अग्रे

समानं मन्त्रम् अभि मन्त्रयाध्वा इमं पश्चाद् उप जीवाथ सर्वे
तम् एव एतत् पूर्वम् सादयति अरिष्टम् यज्ञम् तनुतात् इति

अथ उपविश्य जपति बृहस्पतिः ब्रह्मा इति

अथ यत् ब्रह्म सदनात् तृणम् निरस्यति शोधयति एव एनत् तत्

अर्वावसुः ह वै देवानाम् ब्रह्मा

तत् यथा ह वै दारुण श्लेष्म संश्लेषणम् स्यात् परिचर्मण्यम् वा एवम् एव एताः व्याहृतयः सर्वस्यै त्रय्यै विद्यायै संश्लेषिण्यः

एष ह वै यज्ञस्य व्यृद्धिम् समर्धयति यः एताभिः व्याहृतिभिः प्रायश्चित्तिम् करोति

अथ उपविशति इदम् अहम् अर्वावसोः सदसि सीदामि इति

न ह वै उपसृतः ब्रूयात् न अहम् एतत् वेद इति एताः व्याहृतीः विद्वान्

सर्वम् ह वै उ स वेद यः एताः व्याहृतीः वेद
कन्यां गृहीत्वा वर्तेत प्रेष्य वत् यत्र नायकः

दैवचिन्तक रूपः च शकुन निमित्त ग्रह लग्न बल लक्षण दर्शनेन नायकस्य भविष्यन्तम् अर्थ संयोगम् कल्याणम् अनुवर्णयेत्

अपरे पुनर् अस्य अन्यतस् विशिष्टेन कन्या लाभेन कन्या मातरम् उन्मादयेयुः

स्नान आदिषु नियुज्यमाना वरयितारः सर्वं भविष्यति इति उक्त्वा न तत् अहर् एव अभ्युपगच्छेयुः

भवन्ति च अत्र श्लोकाः

कृत्वा अपि च उच्च सम्बन्धम् पश्चात् ज्ञातिषु संनमेत्

तानि अन्येषाम् वरयितॄणां दोषान् प्रत्यक्षान् आगमिकान् च श्रावयेयुः

सवर्णायाम् अनन्यपूर्वायां शास्त्रतो ऽधिगतायां धर्मो ऽर्थः पुत्राः संबन्धः पक्ष वृद्धिः अनुपस्कृता रतिः च

दैवं परीक्षणं च अवधिम् स्थापयेयुः

तस्मात् प्रदान समये कन्याम् उदार वेषाम् स्थापयेयुः

देश प्रवृत्ति सात्म्यात् वा ब्राह्म प्राजापत्य आर्ष दैवानाम् अन्यतमेन विवाहेन शास्त्रतः परिणयेत्

समानैर् एव कार्याणि न उत्तमैः न अपि वा अधमैः

यस्यां मनस् चक्षुषोः निबन्धः तस्याम् ऋद्धिः

इति वरण विधानम्

विशेषयन्ती च अन्योन्यम् संबन्धः स विधीयते

विशेषतः च कन्या मातुः अनुकूलान् तदात्व आयति युक्तान् दर्शयेयुः

कौलान् पौरुषेयान् अभिप्राय संवर्धकान् च नायक गुणान्

तं विद्याद् उच्च सम्बन्धम् परित्यक्तं मनस्विभिः

न इतराम् आद्रियेत

लकार रेफ उपान्ताम् च वरणे परिवर्जयेत्

समस्या आद्याः सह क्रीडाः विवाहाः संगतानि च

कन्यां च एषाम् अलंकृताम् अन्य अपदेशेन दर्शयेयुः

न त्व् एव हीन सम्बन्धम् कुर्यात् सद्भिर् विनिन्दितम्

यां गृहीत्वा कृतिनम् आत्मानं मन्येत न च समानैर् निन्द्येत तस्यां प्रवृत्तिर् इति घोटकमुखः

प्रदान निश्चयात्

दैव निमित्त शकुन उपश्रुतीनाम् आनुलोम्येन कन्यां वरयेद् दद्यात् च

सुप्तां रुदतीं निष्क्रान्तां वरणे परिवर्जयेत्

अपराह्णिकं च नित्यं प्रसाधितायाः सखीभिः सह क्रीडा

मित्राणि च गृहीत वाक्यानि उभय सम्बद्धानि

तस्या वरणे माता पितरौ सम्बन्धिनः च प्रयतेरन्

न यदृच्छया केवल मानुषाय इति घोटकमुखः

तस्मात् कन्याम् अभिजन उपेताम् माता पितृमतीम् त्रि वर्षात् प्रभृति न्यून वयसम् श्लाघ्य आचारे धनवति पक्षवति कुले सम्बन्धि प्रिये संबन्धिभिर् आकुले प्रसूतां प्रभूत मातृ पितृ पक्षाम् रूप शील लक्षण सम्पन्नाम् अन्यून अधिक अविनष्ट दन्त नख कर्ण केश अक्षि स्तनाम् अ रोगि प्रकृति शरीराम् तथाविध एव श्रुतवाञ् शीलयेत्

वरण अर्थम् उपगतान् च भद्र दर्शनान् प्रदक्षिण वाचः च तद् सम्बन्धि संगतान् पुरुषान् मङ्गलैः प्रतिगृह्णीयुः

अप्रशस्त नामधेयाम् च गुप्तां दत्तां पृषताम् ऋषभां विनतां विकटां विमुण्डां शुचि दूषिताम् सांकरिकीं राकां फलीनीं मित्रां सु अनुजाम् वर्ष कराम् च वर्जयेत्
तेभ्यो नमो ऽधिपतिभ्यो नमो रक्षितृभ्यो नम इषुभ्यो नम एभ्यो अस्तु

तेभ्यो नमो ऽधिपतिभ्यो नमो रक्षितृभ्यो नम इषुभ्यो नम एभ्यो अस्तु

यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयम् द्विष्मस् तं वो जम्भे दध्मः

यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मस् तं वो जम्भे दध्मः

तेभ्यो नमो ऽधिपतिभ्यो नमो रक्षितृभ्यो नम इषुभ्यो नम एभ्यो अस्तु

यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मस् तं वो जम्भे दध्मः

प्रतीची दिग् वरुणो ऽधिपतिः पृदाकू रक्षिता अन्नम् इषवः

यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मस् तं वो जम्भे दध्मः

तेभ्यो नमो ऽधिपतिभ्यो नमो रक्षितृभ्यो नम इषुभ्यो नम एभ्यो अस्तु

ध्रुवा दिग् विष्णुर् अधिपतिः कल्माष ग्रीवः रक्षिता वीरुध इषवः

यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मस् तं वो जम्भे दध्मः

यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मस् तं वो जम्भे दध्मः

तेभ्यो नमो ऽधिपतिभ्यो नमो रक्षितृभ्यो नम इषुभ्यो नम एभ्यो अस्तु

उदीची दिक् सोमो ऽधिपतिः स्वजो रक्षिता अशनिः इषवः
आग्रहायण्याम् एतान्य् एव चत्वारि हवींष्य् आसादयेद् यानि श्रावण्यां यव मयः त्व् अपूपः

एवा वन्दस्व इति अपूपस्य जुहोति

उप ते गा इति स्थालीपाकस्य

उक्तं धाना सक्तूनाम्

चैत्र्याम् उद्रोहणम् उपरिशय्या न अत्र स्थालीपाको न शाखया निर्मार्ष्टि

अव ते हेड इति वारुणीभिर् अभिजुहुयान् नित्याभिश् च त्वाम् अग्ने वृषभं चेकितानं संवत्सरस्य प्रतिमाम् इति च
तद् आहुर् यद् अध्वर्युर् एव अन्यान् ऋत्विजः संप्रेष्यत्य् अथ कस्माद् एष एताम् अ संप्रेषितः प्रतिपद्यत इति मनो वै ग्रावस्तोत्रीया अ संप्रेषितम् वा इदं मनस् तस्माद् एष एताम् अ संप्रेषितः प्रतिपद्यते

अपरिमिताभिर् अभिष्टुयाद् अपरिमितो वै प्रजापतिः प्रजापतेर् वा एषा होत्रा यद् ग्रावस्तोत्रीया तस्यां सर्वे कामा अवरुध्यन्ते स यद् अपरिमिताभिर् अभिष्टौति सर्वेषां कामानाम् अवरुद्ध्यै

तद् आहुर् यन् मध्यंदिने मध्यंदिन एव ग्राव्णो ऽभिष्टौति कथम् अस्य इतरयोः सवनयोर् अभिष्टुतम् भवति इति यद् एव गायत्रीभिर् अभिष्टौति गायत्रं वै प्रातःसवनं तेन प्रातःसवने ऽथ यज् जगतीभिर् अभिष्टौति जागतं वै तृतीयसवनं तेन तृतीयसवने

द्वि प्रतिष्ठः वै पुरुषश् चतुष्पादाः पशवो यजमानम् एव तद् द्वि प्रतिष्ठम् चतुष्पात्सु पशुषु प्रतिष्ठापयति तस्माद् अर्धर्चश एव अभिष्टुयात्

तद् आहुः कथम् अभिष्टुयाद् इत्य् अक्षरशः चतुर् अक्षरशस् पच्छः अर्धर्चशः ऋक्शः इति तद् यद् ऋक्शो न तद् अवकल्पते ऽथ यत् पच्छो नो एव तद् अवकल्पते ऽथ यद् अक्षरशश् चतुर् अक्षरशस् वि तथा छन्दांसि लुप्येरन् बहूनि तथा अक्षराणि हीयेरन्न् अर्धर्चश एव अभिष्टुयात् प्रतिष्ठाया एव

सर्वान् कामान् अवरुन्द्धे य एवं वेद

तस्माद् अपरिमिताभिर् एव अभिष्टुयात्

एवम् उ ह अस्य मध्यंदिने मध्यंदिन एव ग्राव्णो ऽभिष्टुवतः सर्वेषु सवनेष्व् अभिष्टुतम् भवति य एवं वेद

तद् आहुः कियतीभिर् अभिष्टुयाद् इति शतेन इति आहुः शत आयुः वै पुरुषः शत वीर्यः शत इन्द्रियः आयुष्य् एव एनम् तद् वीर्य इन्द्रिये दधाति
न तत्र गच्छेद् यत्र चक्षुषा परापश्येत्

न पितृ यज्ञेन यजेत

न पशुबन्धेन यज्ञेन यजेत

न मिथुनं चरेत्

न अन्नस्य यथाकामम् उपयुञ्जीत

स ह उवाच द्वादश ह वै वसूनि दीक्षिताद् उत्क्रामन्ति

न इष्ट्या यजेत

कुरीरं धारयेत्

न ह वै दीक्षितो ऽग्निहोत्रं जुहुयात्

तेन कषेत

मुष्टी कुर्यात्

न आमावास्येन

न पौर्णमासेन यज्ञेन यजेत

न तत्र गच्छेद् यत्र मनसा जिगमिषेत्

अथ यस्य दीक्षितस्य वाग् वा आयता स्यान् मुष्टी वा विसृष्टौ स एतानि जपेत्

अङ्गुष्ठ प्रभृतयः तिस्र उच्छ्रयेत्
वङ्ग अभ्रम् इति वङ्गं त्रपु अभ्रं श्वेत अभ्रम् पुनः सित माक्षिकम् विमलं शैलं श्वेत शिलाजतु वा सिते तारे वाहयेत्

पुनर् दश अंशेन एतद् औषध निचयम् तारतो दशम विभागेन कृत्वा हि निश्चितं तार उत्कर्षम् करोति हीन वर्णात् उत्तमं करोति इति अभिप्रायः

अथ तार वर्ण विधानम् आह वङ्ग इत्यादि
त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पति वेदनम्

सु मित्रियाः न आप ओषधयः सन्तु दुर्मित्रियास् तस्मै सन्तु यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च द्विष्मः

शं नो देवीर् इत्य् अप उपस्पृश्य अन् अपेक्षम् प्रत्याव्रजेयुः

मा अमुतस् इति इष्टम् अभिनिर्दिशेद् अमुष्य गृहात् इति

तस्मिन्न् अप उपस्पृशेयुः

यदा अपः अघ्न्या वरुण इति शपामहे ततो वरुण नो मुञ्च

आहृतं पुरोडाशम् आलभ्य ब्रूयात् प्राश्नन्तु ये प्राशिष्यन्त इति

न सवनीयस्य च न इति शाण्डिल्यः

तत्र ब्रह्मा परियन् जपेत् इति धानंजय्यः

इति ज्ञातीन् अभिसंकल्पयेत्

एवं त्रिः परीत्य उदस्येयुः

त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टि वर्धनम्

पुरोडाशेन चरिष्यत्सु तूष्णीम् उपविशेत्

तथा एव त्रिः प्रतिपरीयुः

तिष्ठन्न् इति शाण्डिल्यः

जामी कुमारी वा या स्यात् पति कामा सा अपि परीयात्

इति

पशूनां यूप आहुतिम् होष्यत्सु तूष्णीम् उपविशेत्

हृदयशूलो अत्र अवभृथ न्यङ्ग स्थाने भवति

वपायां हुतायाम् इदम् आप इति चात्वाले मार्जयित्वा पशूनां यथार्थं स्यात्

वरुणप्रघासैर् व्याख्यातं ब्रह्मत्वं हविर्यज्ञेषु

आ तमितोर् जपेयुः

उर्वारुकम् इव बन्धनात् मृत्योः मुक्षीय मा अमृतात् इति

धाम्नो धाम्नो राजंस् ततो वरुण नो मुञ्च

तस्य वा एव सन्तं पाणौ आलभेत

अनुव्रजेत् सर्व पशूनाम् पत्नीसंयाजान् इति गौतमः
अथ आरामिकस्य एतत् अभवत् अयम् अनाथपिण्डदो गृहपतिर् अ चञ्चलः स्थिर सत्त्वः

अपि त्व् अयम् अपूर्व दर्शनः सत्त्वः अस्य अनुभावेन अस्माकम् कारणा विशेषाः प्रतिप्रस्रब्धा इति

ते निर्मिते चित्तम् अभिप्रसाद्य तन् नरक वेदनीयम् कर्म क्षपयित्वा देव मनुष्येषु प्रतिसन्धिं गृह्णन्ति यत्र सत्यानां भाजन भूताः भवन्ति

भगवान् आह एवम् एतद् आनन्द एवम् एतत्

प्रत्येक बोधिम् व्याकर्तु कामः भवति ऊर्णायाम् अन्तर्धीयन्ते

न अ हेतु अ प्रत्ययम् आनन्द तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति

तिर्यक् उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पार्ष्ण्याम् अन्तर्धीयन्ते

न अकस्मात् लवणजल अद्रिराज धैर्याः संबुद्धाः स्मितम् उपदर्शयन्ति नाथाः

मनुष्य उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति जानुनोर् अन्तर्धीयन्ते

अनुत्तरां सम्यक्संबोधिं व्याकर्तु कामः भवति उष्णीषे अन्तर्धीयन्ते

पश्यस्य् आनन्द अनेन आरामिकेण प्रसाद जातेन मम एवंविधाम् पूजाम् कृताम्

एवं भदन्त

यस्य अर्थे स्मितम् उपदर्शयन्ति धीराः तं श्रोतुं समभिलषन्ति ते जन ओघाः

तत आरामिको ऽनाथपिण्डदम् आह गृहपते अहं स्वयम् एव तं भगवन्तम् अभ्यर्चयिष्य इति

बल चक्रवर्ति राज्यम् व्याकर्तु कामः भवति वामे कर तले ऽन्तर्धीयन्ते

प्रेत उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पादाङ्गुष्ठे ऽन्तर्धीयन्ते

ततः क्षिप्त मात्रम् शकट चक्रमाणम् भूत्वा उपरि भगवतः स्थितम्

चक्रवर्ति राज्यम् व्याकर्तु कामः भवति दक्षिणे कर तले ऽन्तर्धीयन्ते

स क्रेतु कामः यावद् अनाथपिण्डदो गृहपतिस् तं प्रदेशम् अनुप्राप्तः

तेषाम् एवं भवति किं नु वयं भवन्त इतश् च्युताः आहोस्विद् अन्यत्र उपपन्नाः इति

नरक उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पाद तले ऽन्तर्धीयन्ते

गाथाश् च भाषते

ततो ऽनाथपिण्डदो गृहपतिर् आरामिकम् आदाय येन भगवांस् तेन उपसंक्रान्तः

धुनीत मृत्युनः सैन्यं नड आगारम् इव कुञ्जरः

विगत उद्भवाः दैन्य मद प्रहीणाः बुद्धा जगत्य् उत्तम हेतु भूताः

आरामिक आह क एष बुद्धो नाम इति ततो ऽनाथपिण्डदेन विस्तरेण अस्य बुद्ध गुणाः आख्याताः

अथ स आरामिकस् तत् प्रतिहार्यं दृष्ट्वा मूल निकृत्तः इव द्रुमो भगवतः पादयोर् निपत्य कृत कर पुटः चेतनां पुष्णाति प्रणिधिं च कर्तुम् आरब्धः अनेन अहम् कुशल मूलेन चित्त उत्पादेन देय धर्म परित्यागेन च अन्धे लोके अ नायके अ परिणायके बुद्धो भूयासम् अ तीर्णानाम् सत्त्वानां तारयिता अ मुक्तानाम् मोचयिता अन् आश्वस्तानाम् आश्वासयिता अ परिनिर्वृतानाम् परिनिर्वापयिता इति

न अकारणम् शङ्ख मृणाल गौरम् स्मितम् उपदर्शयन्ति जिना जित अरयः

अनाथपिण्डद आह अहं भगवतो बुद्धस्य अर्थे इति

तद् यदि भगवान् अतीतं कर्म व्याकर्तु कामः भवति भगवतः पृष्ठतो ऽन्तर्धीयन्ते

धीराभिर् मुनि वृष वाग्भिर् उत्तमाभिर् उत्पन्नं व्यपनय संशयं शुभाभिः

धर्मता खलु यस्मिन् समये बुद्धा भगवन्तः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति तस्मिन् समये नील पीत लोहित अवदाताः अर्चिषो मुखान् निश्चार्य काश्चिद् अधस्ताद् गच्छन्ति काश्चिद् उपरिष्टाद् गच्छन्ति

यदा भगवांल् लोके न उत्पन्नः आसीत् तदा राजा प्रसेनजित् तीर्थिक देवता अर्चनम् कृतवान् पुष्प धूप गन्ध माल्य विलेपनैः

देव उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति नाभ्याम् अन्तर्धीयन्ते

सह दर्शनात् च आरामिकेण तत् पद्मं भगवति क्षिप्तम्

अथ अन्यतमः आरामिको नवं पद्मम् आदाय राज्ञः प्रसेनजितो ऽर्थं श्रावस्तीं प्रविशति

या अधस्ताद् गच्छन्ति ताः संजीवं कालसूत्रं संघातं रौरवं महारौरवं तपनं प्रतापनम् अवीचिम् अर्बुदं निरर्बुदं अटटं हहवं हुहुवम् उत्पलं पद्मं महापद्मं नरकान् गत्वा ये उष्ण नरकाः तेषु शीतीभूता निपतन्ति ये शीत नरकाः तेषु उष्णीभूताः निपतन्ति

अथ आयुष्मान् आनन्दः कृत कर पुटः भगवन्तं पप्रच्छ

तेन संशय जातेन स तीर्थिक अभिप्रसन्नः पुरुषः पृष्टः कस्य अर्थे भवान् एवं वर्धत इति