tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अथ भगवान् भिक्षु गण परिवृतः भिक्षु संघ पुरस्कृतः संबहुलैः च श्रावस्ती निवासिभिः वणिज् ब्राह्मण गृहपतिभिः सार्धं मगधेषु जनपदेषु चारिकां प्रक्रान्तः

नेत्रे अञ्जयित्वा शिरसि बद्ध्वा समालभ्य अनेन विधिना जानता अनुष्ठितेन नीलोदः पर्वतो ऽभिरोढव्यः

तत् चौर सहस्रम् सुप्रियेण महा सार्थवाहेन दशसु कुशलेषु कर्म पथेषु प्रतिष्ठापितः

अस्मिन् तु अर्थे बुद्धो भगवान् मगधेषु जनपद चारिकाम् चर्तु कामः तत् एव प्रवारणां प्रवारयित्वा आयुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते स्म गच्छ आनन्द भिक्षूणाम् आरोचय इतः सप्तमे दिवसे तथागतो मगधेषु जनपदेषु चारिकां चरिष्यति

तान् वीर्य बलेन लङ्घयित्वा अन्तर उद्दानम् अनुलोमप्रतिलोम द्वयम् आवर्तः शङ्खनाभः शङ्खनाभी च नीलोदः तारकाक्षः च पर्वतौ नीलग्रीव एव च वैरम्भा ताम्राटवी वेणुगुल्मः सप्त पर्वताः स कण्टकाः क्षारनदी त्रिशङ्कुर् अयस्किलम् अष्टादश वक्रः नदी श्लक्ष्ण एव च धूम नेत्रम् उदकम् सप्त आशीविष पर्वताः नदी भवति पश्चिमा

स्फटिक पर्वतम् अतिक्रान्तस्य ते प्रभास्वरा औषधी अन्तर्धास्यति

सुप्रियो महा सार्थवाहः संलक्षयति इमे चौरा लब्धं लब्धम् अर्थ जात संनिचयम् कुर्वन्ति

सा रात्रिंदिवसं प्रज्वलति

धर्म देशना वर्जिताः च एकं सौभासिनिकं रत्नम् अनुप्रयच्छन्ति

गच्छतु भगवान् स श्रावक संघः

कस्मात् अहम् न साधयिष्यामि इति अनुविचिन्त्य सुप्रियो महा सार्थवाहः दृढ प्रतिज्ञः दृढ वीर्य पराक्रमः अ निक्षिप्त उत्साहः उदार पुण्य विपाक महेशाख्यः लोक हित अर्थम् अभ्युद्गतः यथा उपदिष्ट उद्देश स्मृति परिगृहीतः दृढ प्रतिज्ञाम् समनुस्मृत्य महता वीर्य बलेन एकाकी अद्वितीय व्यवसायः यथा उपदिष्टानि पञ्च अन्तर द्वीप शतानि समतिक्रामति

अथ सुप्रियो महा सार्थवाहः ताः किन्नर कन्याः धर्म्यया कथया संदर्श्य समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहर्ष्य मातृ भगिनी दुहितृ वत् प्रतिसंमोद्य सौवर्णात् किन्नर नगरात् प्रतिनिष्क्रान्तः

अनुपूर्वेण भगवान् राजगृहम् अनुप्राप्तः

तैः साधिता

तत् अर्हसि शय्यां कल्पयितुम् यत्र अहम् अपाश्रितः गमिष्यामि इति

भगवान् आह मम एष सार्थः संनिश्रितः

दृष्ट सत्याः च कथयन्ति इदम् अस्माकम् भदन्त न मात्रा कृतं न पित्रा कृतं न राज्ञा न देवताभिर् न पूर्वप्रेतैर् न श्रमण ब्राह्मणैः न इष्टैः न स्व जन बन्धु वर्गेण यत् अस्माभिः भगवन्तम् कल्याण मित्रम् आगम्य

एवम् उक्ते सुप्रियो महा सार्थवाहः कथयति कदा बदरद्वीप महा पत्तनस्य गमनाय अन्तः भविष्यति एवम् उक्ते मघः सार्थवाहः कथयति मया अपि सुप्रिय बदरद्वीप महा पत्तनम् कार्त्स्नेन न दृष्टम्

पूरिता ते दृढ प्रतिज्ञा

तिमिरं न भविष्यति मूर्च्छा च न भविष्यति

इति उक्त्वा ताः किन्नर कन्याः सुप्रियं महा सार्थवाहम् संराधयामासुः साधु साधु महा सार्थवाह निस्तीर्णानि महा समुद्र पर्वत नदी कान्ताराणि

रोहितकाञ् जनपदान् ऋद्धान् च क्षेमान् च सुभिक्षान् च आकीर्ण बहु जन मनुष्यान् च

अनेकानि योजनानि गत्वा अद्राक्षीत् श्लक्ष्णं पर्वतम् अनुपूर्व प्रवणम् अनुपूर्व प्राग्भारम्

धूमनेत्रः पर्वत उच्छ्रितो महा प्रपातः अद्वारकः च

ततो ऽनुपूर्वेण जम्बुद्वीप ऐश्वर्य भूतेन सुप्रियेण महा राज्ञा तत् एव पोषधे पञ्चदश्यां शिरः स्नातेन उपोषध उषितेन कृत्स्ने जम्बुद्वीपे घण्टा अवघोषणम् कृत्वा उपकरण उत्पन्न अभिलाषिणाम् स्त्री मनुष्याणाम् जम्बुद्वीप निवासिनाम् यत् मणि रत्नम् बदरद्वीप महा पत्तन सर्व स्व भूतम् यथा ईप्सितम् सर्व उपकरण वर्षिणम् ध्वज अग्रे आरोपयामास

यदि महा सार्थवाहः बदरद्वीप यात्राम् साधयेत् एवम् इमाम् महतीं प्रतिज्ञां प्रतिनिस्तरेत

ताम् औषधीम् गृहीत्वा स शीर्ष पादम् समालभ्य तां च ओषधीम् गृहीत्वा गुहा प्रवेष्टव्या
यावत् चतुर्थ किन्नर नगर प्राप्तस्य ते द्वात्रिंशत् किन्नर कन्याः निर्गमिष्यन्ति तासां पूर्विकानाम् अन्तिकात् अभिरूपतराः च दर्शनीयतराः च प्रासादिकतराः च अप्सरसः प्रतिस्पर्धिन्यः

अनेन वयं जीविकां कल्पयामः

उच्छ्रितः च सर्वतः संवृतो अद्वारकः च

स च पोतो वायुना वेत्र पाशम् छित्त्वा अपहृतः

ततः सुप्रियेण महा सार्थवाहेन त्रिकोटिते द्वारे चतस्रः किन्नर कन्याः निर्गता अभिरूपा दर्शनीयाः प्रासादिकाः चातुर्य माधुर्य सम्पन्नाः सर्व अङ्ग प्रत्यङ्ग उपेताः परम रूप अभिजाताः हसित रमित परिचारित नृत्त गीत वादित्र कलासु अभिज्ञाः

अपि तु येन त्वं पथेन आगतः अमनुष्याः तावत् प्रलयं गच्छेयुः प्राक् एव मनुष्याः

इदम् अनुचिन्त्य सुप्रियं महा सार्थवाहम् इदम् अवोचत् इतो महा सार्थवाह पूर्वेण योजनं गत्वा त्रीणि पर्वत शृङ्गाणि अनुपूर्व निम्नानि अनुपूर्व प्रवणानि अनुपूर्व प्राग्भाराणि

सा आत्त मनाः स्वामिन आरोचयति दिष्ट्या आर्यपुत्र वर्धस्व आपन्नसत्त्वा अस्मि संवृत्ता

बुद्धो भवाञ् श्रावस्त्यां विहरति जेतवने अनाथपिण्डदस्य आरामे सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजभी राजमात्रैः धनिभिः पौरैः ब्राह्मणैः गृहपतिभिः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैः देवैः नागैः यक्षैः असुरैः गरुडैः किन्नरैः महोरगैः इति देव नाग यक्ष असुर गरुड किन्नर महोरग अभ्यर्चितः बुद्धो भगवान् लाभी चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्काराणाम् स श्रावक संघः

उपसंक्रम्य मघं सार्थवाहम् इदम् अवोचत् देव समुदानीतो मङ्गल पोतः संवरं च आरोपितम् यस्य इदानीम् महा सार्थवाहः कालं मन्यते

एवं महा सार्थवाह परम दुष्कर कारक इमां सुमेरु मलय मन्दर सदृशीम् दृढां प्रतिज्ञां निस्तरिष्यसि

तत्र च पर्वते नीलादो नाम यक्षः प्रतिवसति

ततस् ते चौरा मुषितु कामाः सर्व जवेन प्रसृताः

ततः सुप्रियो महा सार्थवाहः तस्य रत्नस्य प्रभाव अन्वेषी कथयति अस्य रत्नस्य भगिन्यः को ऽनुभाव इति

अपि तु महा सार्थवाह इयन्ति एव अहम् बदरद्वीप महा पत्तनस्य दश निमित्तानि जाने गमनं प्रति अतः परेण न जाने

अष्टादशवक्रं पर्वतम् अतिक्रम्य अष्टादशवक्रिका नाम नदी ग्राह मकर आकुला संवृता च

अथ सुप्रियो महा सार्थवाहः चन्द्रप्रभेण महा यक्षेण समाश्वास्य आदेशित मार्गः यथा उक्तेन विधिना स्फटिक पर्वतम् अतिक्रान्तः

अ परितुष्टम् च चौर सहस्रम् विदित्वा यावत् आप्तम् धनेन संतर्पयित्वा अत्यन्त निष्ठे ऽनुत्तरे योगक्षेमे निर्वाणे प्रतिष्ठापिताः

संवृता च सा नदी

सुप्रियो दारको ऽष्टाभ्यो धात्रीभ्य उपन्यस्तो द्वाभ्यां क्षीरधात्रीभ्यां द्वाभ्याम् अंसधात्रीभ्याम् द्वाभ्यां मलधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्रीडनिकाभ्यां धात्रीभ्याम्

आशु वर्धते ह्रद स्थम् इव पङ्कजम्

किं तर्हि न साम्प्रतम् अप्रसादः करणीयः

यत् नु वयं भगवन्तं स श्रावक संघम् अस्मिन् प्रदेशे भोजयेम इति

ततो वैद्य संज्ञाम् घोषयित्वा प्रविष्टः

कुतोमुखो भदन्त आनन्द भगवान् निषीदति कतमेषां च जनपदानां वर्णं भाषते मगध अभिमुखः भवन्तो भगवान् निषीदति मागधकानां जनपदानां वर्णं भाषते

अस्माकं च अपि अतीत काल गतानाम् उद्दिश्य दानानि दत्त्वा पुण्यानि कृत्वा नाम्ना दक्षिणाम् आदिशेत् इदं तयोर् यत्र तत्र उपपन्नयोः गच्छतोः अनुगच्छतु इति

अ परितुष्टान् च चौरान् विदित्वा दृढ प्रतिज्ञा कृता

संबहुलाञ् श्रावस्ती निवासिनः वणिज आयुष्मान् आनन्दः धर्म्यया कथया संदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति संप्रहर्षयति

साधिता ते बदरद्वीप महा पत्तन यात्रा

तया गृहीतया न अस्य काये शस्त्रं क्रमिष्यति अमनुष्याः च अवतारम् न लप्स्यन्ते बलं च वीर्यं च संजनयति आलोकं च करोति

यः च असौ बालाहो अश्व राजः मैत्रेयो बोधिसत्त्वः तेन कालेन तेन समयेन
ताः कथयन्ति यत् खलु सार्थवाह जानीयाः तत् एव पोषधे पञ्चदश्यां शिरः स्नातः उपोषध उषितः इदं मणि रत्नम् ध्वज अग्रे आरोप्य योजन सहस्रम् सामन्तकेन यो येन अर्थी भवति हिरण्येन वा सुवर्णेन वा अन्नेन वा वस्त्रेण वा पानेन वा अलंकार विशेषेण वा द्विपादेन वा चतुष्पादेन वा यानेन वा वाहनेन वा धनेन वा धान्येन वा स चित्तम् उत्पादयतु वाचं च निश्चारयतु

इति उक्त्वा सा देवता तत्र एव अन्तर्हिता

तत्र यो ऽसौ पुरुषो भवति महेशाख्यो महेशाख्य देवता परिगृहीतः स महता पुण्य बलेन वीर्य बलेन चित्त बलेन महान्तं प्लवम् आस्थाय अनुलोमप्रतिलोम महा समुद्रम् अवतरति

पूर्वेण क्रोश मात्रम् गत्वा महत् चन्दन वनम्

ततः सुप्रियो महा सार्थवाहः सामुद्र यानपात्रम् समुदानीय पञ्च मात्रैः वणिज् शतैः सार्धं महा समुद्रम् अवतीर्णः

ततस् तेषाम् चौराणां बुद्धिः उत्पन्ना या काचिद् अस्माकम् श्री सौभाग्य सम्पद् सर्वा असौ बुद्धं भगवन्तम् आगम्य

अष्टादशवक्रिकां नदीम् अतिक्रम्य श्लक्ष्णो नाम पर्वतः

अयम् अस्य रत्नस्य अनुभावः

तेन च एवम् अभिहितम् मरण अन्तिकात् च अस्य वेदनाः प्रादुर्भूताः

पौर वर्गः सुप्रियं सार्थवाहं संराधयामास

सो अहम् इमम् चौर सहस्रम् न शक्नोमि धनेन संतर्पयितुम्

मया च महती प्रतिज्ञा कृता सर्व सत्त्वाः धनेन मया संतर्पयितव्या इति

तृतीयेन मणि रत्नेन यथा उक्तेन विधिना ध्वज अग्र उच्छ्रितेन यथा ईप्सित उपकरण विशेष वर्षणानि सम्पन्नानि

तत्र तेन पुरुषेण शिरः स्नातेन उपोषितेन मैत्रायता करुणायता अ व्यापन्नेन चित्तेन आत्मानम् समनुरक्षता नाग शरीरम् अ विहेठयता औषधी ग्रहीतव्या

अथ सुप्रियो महा सार्थवाहः तत् एव पोषधे पञ्चदश्यां शिरः स्नातः उपोषध उषितः यत् तत् प्रथम लब्धम् मणि रत्नम् ध्वज अग्रे आरोप्य वाचं च निश्चारयति योजन सहस्र सामन्तकेन यथा ईप्सितानि सत्त्वानाम् उपकरणानि उत्पद्यन्ते सह अभिधानात् च यो येन अर्थी तस्य तद् वर्षम् भवति

अथ चौर सहस्रम् भगवतस् तूष्णीभावेन अधिवासनाम् विदित्वा भगवतः अन्तिकात् प्रक्रान्तम्

महा पर्वतम् अतिक्रम्य अपर पर्वतः

एवम् असौ मैत्री बल परिगृहीतः लोक हित अर्थम् अभ्युद्गतः उत्तरति निस्तरति अभिनिष्क्रामति

दशा कुशलाः कर्म पथाः विगर्हितव्याः दश कुशलाः कर्म पथाः संवर्णयितव्याः

समनन्तरं ध्वज अग्र अवरोपिते तस्मिञ् जम्बुद्वीप प्रधान मणि रत्ने कृत्स्नो जम्बुद्वीप निवासी महा जन कायः यथा ईप्सितैः उपकरण विशेषैः संतर्पितः

एवं लोह पर्वताः ताम्र पर्वताः रूप्य पर्वताः सुवर्ण पर्वताः स्फटिक पर्वताः वैदूर्य पर्वताः

सन्ति तस्मिन् बदरद्वीपे प्रधानानि रत्नानि सर्व सत्त्व विचित्र मनोरथ परिपूरकाणि

सचेद् एताम् विधिं न अनुतिष्ठति औषधीं वा न लभते लब्धां वा न गृह्णाति तम् एनम् नीलग्रीवो राक्षसः पञ्चत्वम् आपादयिष्यति

तेन खलु समयेन वाराणस्यां प्रियसेनो नाम सार्थवाहः प्रतिवसति आढ्यो महाधनो महा भोगः वैश्रवण धन प्रतिस्पर्धी

तस्य ज्ञातयः संगम्य समागम्य त्रीणि सप्तकानि एकविंशति रात्रिंदिवसानि तस्य जातस्य जात महम् कृत्वा नामधेयं व्यवस्थापयन्ति किं भवतु दारकस्य नाम अयं दारकः प्रियसेनस्य सार्थवाहस्य पुत्रः

कृत्यानि मे कुर्यात्

इति उक्त्वा सर्व जवेन प्रधाविता भिक्षून् मुषितुम् आरब्धाः

धर्मता खलु कुशला बोधिसत्त्वाः तेषु तेषु शिल्पस्थान कर्मस्थानेषु

श्रुत्वा च पुनः प्रक्रान्तः

गम्भीरो ऽयं गम्भीर अवभासः

तस्यां गुहायां संजीवनी नाम ओषधी ज्योतीरसः च मणिः दीप प्रभासः

एवं हि तस्मात् पर्वतात् निस्तरणम् भविष्यति

अद्राक्षीत् तत् चौर सहस्रम् बुद्धं भगवन्तं स श्रावक संघम् दूरात् एव आगच्छन्तम्

काले ऽस्मि महा सार्थवाहेन जाति कुल गोत्र आगमन प्रयोजनम् पृष्टः

धूमनेत्र पर्वतम् अतिक्रम्य सप्त आशीविष पर्वताः
ततः सुप्रियो महा सार्थवाहः चतुर् रत्न मयस्य पर्वतस्य दक्षिणेन पार्श्वेन अटव्याम् स्थलेन सम्प्रस्थितो मूल फलानि भक्षयमाणः

सचेत् पतति तत्र एव अनयेन व्यसनम् आपद्यते

तां गृहीत्वा नेत्रे अञ्जयित्वा शिरसि बद्ध्वा समालभ्य सुप्तं ताम्राक्षम् अजगरम् विदित्वा औषधी बलेन मन्त्र बलेन वा अजगर भवन समीपेन गन्तव्यम्

कृत्वा च अनेकैः दुष्कर शत सहस्रैः बदरद्वीप महा पत्तनस्य यात्रां साधयित्वा चौर सहस्र प्रमुखम् कृत्स्नं जम्बुद्वीपं धनेन संतर्पयित्वा दशसु कुशलेषु कर्म पथेषु प्रतिष्ठापितः

अथ अन्यतम उदार पुण्य महेशाख्यः सत्त्वो ऽन्यतमस्मात् प्रणीतात् देवनिकायात् च्युत्वा तस्याः प्रजापत्याः कुक्षिम् अवक्रान्तः

ततो ऽनुपूर्वेण रत्न द्वीपम् गत्वा रत्न संग्रहम् कृत्वा स्वस्ति क्षेमाभ्याम् महा समुद्रात् उत्तीर्य स्थल जैः वहित्रैः भाण्डम् आरोप्य वाराणसी अभिमुखः सम्प्रस्थितः

इति स कालधर्मेण संयुक्तः

तत्र वेत्र पाशम् बद्ध्वा अतिक्रमितव्यम्

प्रभूतानि च जाम्बुद्वीपकानि रत्नानि तत् यथा मणयो मुक्ता वैडूर्य शङ्ख शिला प्रवाल रजतम् जातरूपम् अश्मगर्भः मुसारगल्वो लोहितिका दक्षिणावर्ताः

अनेक पर्यायेण धर्म्यया कथया संदर्श्य समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहर्ष्य तूष्णीम्

न च अस्याः किंचिद् अमनोज्ञ शब्द श्रवणम् यावत् एव गर्भस्य परिपाकाय

एवम् उक्ते मघः सार्थवाहः कथयति न एतत् महा सार्थवाहः एक पाण्डरम् पानीयम्

अथ मघो महा सार्थवाहः बदरद्वीप महा पत्तन गमन कृत बुद्धिः स्व जन बन्धु वर्ग पुत्र दार मित्र अमात्य ज्ञाति सालोहितैः स भृत्य वर्गेण च रोहितक राज्ञा च निवार्यमाणो ऽपि गुणवति फलके बद्ध्वा आशु सुप्रिय सार्थवाह सहायः मङ्गल पोतम् अभिरुह्य महा समुद्रम् अवतीर्णः

अपि तु सकलस्य सार्थस्य परिगणय्य सुवर्णं गृह्णीध्वम्

इति उक्त्वा सा देवता तत्र एव अन्तर्हिता

एवं च कथयन्ति इदम् अस्माकम् महा सार्थवाह मणि रत्नम् बदरेण भ्रात्रा किन्नर राज्ञा अनुप्रदत्तम् अस्मिन् बदरद्वीप महा पत्तने चिह्न भूतम् आलक्ष्य भूतम् मण्डन भूतम् च

तेन सोपानेन स्फटिक पर्वतम् अतिक्रमितव्यम्

अटवी कान्तार मध्य गतः चौर सहस्रेण आसादितः

तत्र अपि सुप्रियेण सार्थवाहेन त्रिकोटिते द्वारे षोडश किन्नर कन्याः निर्गताः तासां पूर्विकानाम् अन्तिकात् अभिरूपतराः च प्रासादिकतराः च

वाचा अवसाने भगवतो मुण्डाः संवृत्ताः त्रैधातुक वीत रागाः सम लोष्ट काञ्चनाः आकाश पाणितल सम चित्ताः वासी चन्दन कल्पाः विद्या विदारित आण्डकोशा विद्या अभिज्ञा प्रतिसंविद् प्राप्ताः भव लाभ लोभ सत्कार पराङ्मुखाः

निषण्णः सुप्रियो महा सार्थवाहः दश अकुशलान् कर्म पथान् विगर्हति दश कुशलान् कर्म पथान् संवर्णयति सु बहु अपि प्रलोभ्यमानो न शक्यते स्खलयितुम्

तत्र शङ्खो नाम राक्षसः प्रतिवसति रौद्रः पर प्राण हरः महा बलः महा कायः

न ते किंचिद् दुस्तरम् असाध्यम् वा

यो युष्माकम् उत्सहते भगवता सार्धं मगधेषु जनपदेषु चारिकां चर्तुम् स चीवर कर्म करोतु

तथा एव चौर सहस्र सकाशात् सार्थो निष्क्रीतः

ततः सुप्रियो महा सार्थवाहः तम् मङ्गल पोतम् तीरम् उपनीय वेत्र पाशम् बध्नाति

भृतः प्रतिभरेत्

न शक्नुमो वयं भगवन्तं प्रष्टुम्

ततः सुप्रियो महा सार्थवाहः तस्य रत्नस्य प्रभाव अन्वेषी कथयति अस्य रत्नस्य भगिन्यः कः अनुभावः इति किन्नर कन्याः कथयन्ति पूर्ववत्

तस्मिन् च चन्दन वने महती अश्म शिला

सफलीकृतः ते ऽध्वा
स यानि तानि राज्ञां क्षत्रियाणां मूर्ध्ना अभिषिक्तानाम् जनपद ऐश्वर्य स्थाम वीर्यम् अनुप्राप्तानां महान्तं पृथिवी मण्डलम् अभिनिर्जित्य अध्यावसताम् पृथक् भवन्ति शिल्पस्थान कर्मस्थानानि तत् यथा हस्ति ग्रीवायाम् अश्व पृष्ठे रथे त्सरु धनुःषु उपयाने निर्याणे अङ्कुश ग्रहे तोमर ग्रहे छेद्ये भेद्ये मुष्टि बन्धे पद बन्धे दूर वेधे शब्दवेधे अक्षुण्ण वेधे मर्म वेधे दृढ प्रहारि तायाम् पञ्चसु स्थानेषु कृतावी संवृत्तः

ततो मघस्य सार्थवाहस्य क्षेमणीयतरं च अभूत् यापनीयतरम् च

अस्मिन् सार्थे ये उपासका वणिजः तैः कृत्स्नस्य सार्थस्य मूल्यं गणय्य चौराणां निवेदितम् इयन्ति शतानि सहस्राणि च इति

न च अस्य गुह्यकाः शरीरे प्रहरिष्यन्ति

इति उक्त्वा बालाहो अश्व राजः प्रक्रान्तः

पूरिता ते दृढ सु प्रतिज्ञा

अपि एव अतिक्रमेत् वेलाम् सागरो मकर आलयः

निषण्णः सुप्रियो महा सार्थवाहः दशा कुशलान् कर्म पथान् विगर्हति दश कुशलान् कर्म पथान् संवर्णयति सु बहु अपि प्रलोभ्यमानो न शक्यते स्खलयितुम्

आश्चर्यम् अमानुष पराक्रमम् ते पश्यामि यो नाम भवाञ् जम्बुद्वीपात् अ मनुष्य अवचरितम् पर्वत समुद्र नद्या उत्तरणम् कृत्वा इह आगतः यत्र अमनुष्याः प्रलयं गच्छन्ति प्राक् एव मनुष्याः

अथ भगवता तेषाम् आशय अनुशयम् विदित्वा धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशी धर्म देशना कृता यां श्रुत्वा तेन चौर सहस्रेण तस्मिन् एव आसने निषण्णेन विंशति शिखर समुद्गतम् सत्कायदृष्टि शैलम् ज्ञान वज्रेण भित्त्वा स्रोतापत्ति फलम् साक्षात्कृतम्

ततो भगवान् तेषाम् चौराणां वैनेय कालम् अपेक्ष्य राजगृहात् अनुपूर्वेण भिक्षु गण परिवृतः भिक्षु गण पुरस्कृतः दान्तो दान्त परिवारः शान्तः शान्त परिवारः चन्दनः चन्दन परिवारः मुक्तो मुक्त परिवारः आश्वस्त आश्वस्त परिवारः पूर्ववत् यावत् महा करुणया समन्वागतस् तां साल अटवीम् अनुप्राप्तः

ततः सुप्रियेण सार्थवाहेन भाण्ड निष्क्रय अर्थे स्वं द्रव्यम् अनुप्रदत्तम्

यो येन अर्थी उपकरण विशेषेण भवति स तस्य अर्थे चित्तम् उत्पादयतु वाचं च निश्चारयतु

ताः त्वाम् अत्यर्थम् उपलालयन्ति एवं च वक्ष्यन्ति एतु महा सार्थवाहः

तस्य एतत् अनुभावेन पानीयं रञ्जितम्

अपि तु पश्यसि त्वं दक्षिणकेन महत् सुधा पर्वतम् यत् इदम् तस्य एतत् अनुभावेन पानीयं रञ्जितम्

ततः सुप्रियो महा सार्थवाहः मधुना पादौ प्रलिप्य अभिरूढः च अवतीर्णः च अनेकानि योजनानि गत्वा मूल फल आहारः गतः

एवम् उक्ते बालाहो अश्व राजः सुप्रियं महा सार्थवाहम् इदम् अवोचत् न ते महा सार्थवाह मम पृष्ठ अधिरूढेन दिशो न अवलोकयितव्याः निमीलित अक्षेण ते स्थेयम्

तुष्टाः च ताः किन्नर कन्याः सुप्रियं महा सार्थवाहम् सर्व अङ्गैः अनुपरिगृह्य चतुर् रत्न मयम् किन्नर नगरम् अनुप्रवेश्य प्रासादम् अभिरोप्य प्रज्ञप्त एव आसने निषादयन्ति

दृष्ट्वा च पुनर् चित्तानि अभिप्रसाद्य येन भगवान् तेन उपसंक्रान्तः

सार्थवाहः कथयति मम एष भवन्तः सार्थः संनिश्रितः

दृष्ट्वा च पुनर् मघाय सार्थवाहाय आरोचयति यत् खलु महा सार्थवाह जानीयाः शस्त्र वर्णम् पानीयं दृश्यते

यावत् बद्धम् नगरं पश्यति

ऋद्धिष्यति ते प्रणिधिः इति

यदि अपि ते सुभाषितस्य अर्घ मणिम् प्रयच्छेयुः ततस् त्वया निपुणं प्रष्टव्याः अस्य रत्नस्य भगिन्यः को ऽनुभाव इति

एवम् अयस्किलः पर्वतो ऽयस्किला नाम नदी

या सा पूर्व देवता काश्यपः सम्यक्सम्बुद्धो बोधिसत्त्व भूतः स तेन कालेन तेन समयेन

औदारिकाः च अस्य आश्वास प्रश्वासाः गुरु गुरुकाः प्रवर्तन्ते यथा मेघस्य गर्जतो ऽशन्यां च स्फूर्जत्यां शब्दः

अद्राक्षीत् सुप्रियो महा सार्थवाहः अरिष्ट अध्यायेषु विदित वृत्तान्तः मघः सार्थवाहः षड्भिः मासैः कालं करिष्यति इति विदित्वा सुप्रियो महा सार्थवाहः ऽधीत्य वैद्य मतानि स्वयम् एव मूल गण्ड पत्र पुष्प फल भैषज्यानि आनुलोमिकानि व्यपदिशति स्म व्याधि व्युपशम अर्थम्
दाक्ष्य दाक्षिण्य चातुर्य माधुर्य उपेतम् उपस्थान कर्मणि सत् पुत्रः इव पितरं भक्त्या गौरवेण शुश्रूषते

ते खलु आशीविषा दृष्टि विषाः अपि स्पर्श विषाः अपि

अथ सुप्रियं महा सार्थवाहम् सु उपस्थित स्मृतिम् ताः किन्नर कन्याः सर्व अङ्गैः अनुपरिगृह्य सौवर्णं किन्नर नगरम् प्रवेश्य प्रासादम् अभिरोप्य प्रज्ञप्त एव आसने निषादयन्ति

अथ भगवान् पूर्वाह्णे निवास्य पात्र चीवरम् आदाय भिक्षु गण परिवृतः भिक्षु संघ पुरस्कृतः येन तस्य चौर सहस्रस्य भक्त अभिसारः तेन उपसंक्रान्तः

नीलोदे महा समुद्रे ताराक्षो नाम राक्षसः प्रतिवसति रक्त नेत्रः प्रदीप्त शिरोरुहः विकृत चरण दशन नयनः पर्वत आयत कुक्षिः

पुनर् अपि गच्छन् पश्यति सुप्रियो महा सार्थवाहः शस्त्र वर्णम् पानीयम्

सचेत् पतति अनयेन व्यसनम् आपद्यते

स्वागतं महा सार्थवाह

तेन सदृशात् कुलात् कलत्रम् आनीतम्

तथा एव वैनेय जनम् तथागतो हि अवेक्षते रक्षति च अस्य संततिम्

अनेकानि च देव मनुष्य शत सहस्राणि यक्ष राक्षस प्रेत पिशाच कुम्भाण्ड पूतन कटपूतन कोटि शत सहस्राणि शरण गमन शिक्षा पदेषु प्रतिष्ठापितानि

कदा बदरद्वीपस्य महा पत्तनस्य आगमनाय अध्वा भविष्यति इति विदित्वा शयितः

एतत् त्वम् मङ्गल पोतम् तीरम् उपनीय वेत्र पाशम् बद्ध्वा मद् शरीरे शरीर पूजाम् कुरुष्व

एवम् उक्ते महा सार्थवाहः तान् सर्वान् मैत्रेण चक्षुषा व्यवलोक्य विज्ञापयति गच्छन्तु भवन्तः स्वक स्वकेषु विजितेषु

ततस् चिन्ता परः शयितः

ततो अल्पैः अहोभिः तत् धनम् परिक्षयं पर्यादानं गतम्

अथ सा देवता तस्य महात्मन उदार पुण्य महेशाख्यस्य दृढ उदार प्रतिज्ञस्य उदार वीर्य पराक्रम ताम् अ निक्षिप्त उत्साह ताम् विदित्वा उपसंक्रम्य एवम् आह मा त्वं सार्थवाह खेदम् आपद्यस्व

तत्र त्वया वेत्र शिटाम् बद्ध्वा अतिक्रमितव्यम्

यत् तत् चौर सहस्रम् एतत् एव भिक्षु सहस्रम्

कथं निमित्तेन यां दिशं भगवान् गन्तु कामः ततस् ऽभिमुखो निषीदति एवं निमित्तेन

उपकरण संतर्पितः च जम्बुद्वीप निवासी जन कायः सुप्रियेण राज्ञा दशसु कुशलेषु कर्म पथेषु प्रतिष्ठापितः

ततो अल्पैः अहोभिः तत् धनम् परिक्षयं पर्यादानं गतम्

तत्र तेन पुरुषेण गुहा पर्येषितव्या

अस्माकम् अस्वामिकानाम् स्वामी भव पूर्ववत् यावत् ताभिः अपि धर्म देशना वर्जिताभिः तद् विशिष्टतरम् द्वि साहस्र योजन वर्षकम् मणि रत्नम् अनुप्रदत्तम्

एतानि च ते रत्नानि

नीलोदो महा पर्वतः एक नीलः ऽखण्डो ऽच्छिद्रो अ सुषिरः संवृत एक घनः

औषधी बलेन मन्त्र बलेन च सप्त आशीविष पर्वताः अतिक्रमितव्याः

यः च असौ मघो महा सार्थवाहः एष एव शारिपुत्रो भिक्षुः स तेन कालेन तेन समयेन

तत् शृणुत भूतपूर्वं भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि अस्मिन् एव जम्बुद्वीपे वाराणस्यां नगर्यां ब्रह्मदत्तो नाम राजा राज्यं कारयति स्म ऋद्धं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्ण बहु जन मनुष्यम् च प्रशान्त कलि कलह डिम्ब डमर तस्कर दुर्भिक्ष रोग अपगतम्

न च अस्य किंचिद् निस्तरणम्

श्रुत्वा च पुनर् ब्रह्मदत्तः काशि राजः आनन्दितः

स मूल गण्ड पुत्र पुष्प फल भैषज्यैः उपस्थीयमानः हीयत एव

दृष्ट्वा च पुनर् उद्यानम् गत्वा चिन्तयति यदि अपि अहम् नगरम् अद्राक्षम् तत् अपि शून्यम्

तस्य उपरिष्टात् योजन मात्रे शङ्खनाभी नाम ओषधी दिवा धूमायते रात्रौ प्रज्वलति

महतीं ताम्राटवीम् अतिक्रम्य सप्त पर्वताः कण्टक वेणु प्रतिच्छन्नाः

सु बहु अपि ते प्रलोभ्यमानेन राग संज्ञा न उत्पादयितव्या

अद्राक्षीत् सुप्रियो महा सार्थवाहः रूप्य मयम् किन्नर नगरम् आराम सम्पन्नम् वन सम्पन्नम् पुष्करिणी सम्पन्नम्
अथ मघो महा सार्थवाहः प्रतिलब्ध संज्ञः सुप्रियं महा सार्थवाहम् इदम् अवोचत् कुतो भवाञ् ज्ञान विज्ञान सम्पन्नः ऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः पण्डितो व्यक्तो मेधावी पटु प्रचारः सर्व शास्त्र ज्ञः सर्व शास्त्र विशारदः सर्व कला अभिज्ञः सर्व भूत रुत ज्ञः इङ्गित ज्ञः किं जात्या भवान् किंगोत्रः केन वा कारणेन अ मनुष्य अवचरितम् देशम् अभ्यागतः एवम् उक्तः सुप्रियः सार्थवाहः कथयति साधु साधु महा सार्थवाह

तत्र अपि ते एषा एव आनुपूर्वी करणीया

तत्र अपि सुप्रियेण सार्थवाहेन त्रिकोटिते द्वारे अष्टौ किन्नर कन्याः निर्गताः

स तस्मिन् अपि आवर्ते सप्त कृत्वस् भ्रामयित्वा निरुध्यते

उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवन्तम् इदम् अवोचन् अधिवासयतु अस्माकम् भगवान् यावत् च श्रावस्ती यावत् च राजगृहम् अत्र अन्तरा चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्कारैः सार्धं भिक्षु संघेन

द्वारं त्रिस् आकोटयति

स इन्द्र उपेन्द्राणाम् देवानां पूज्या मान्या अभिवाद्याः च संवृत्ताः

जाम्बुद्वीपकानि रत्नानि तत् यथा मणयः मुक्ता वैदूर्य शङ्ख शिला प्रवाल रजत जातरूपम् अश्मगर्भः मुसारगल्वो लोहितिका दक्षिणावर्ता एतानि च

अनुलोमप्रतिलोमे महा समुद्रे मनुष्य अन् अवचरिते अनुलोम प्रतिलोमाः वायवो वान्ति

न च शकिता सुप्रियेण महा सार्थवाहेन सा देवता प्रष्टुम् कतरस्यां दिशि बदरद्वीपः कथं वा तत्र गम्यत इति

अथ सुप्रियो महा सार्थवाहः प्रमुदित मनाः सुख प्रतिबुद्धः काल्यम् एव उत्थाय सौवर्णं किन्नर नगरम् अनुप्राप्तः

त्रिशङ्कु पर्वतम् अतिक्रम्य त्रिशङ्कुर् नाम नदी

यः च असौ नीलादो नाम महा यक्षः एष एव आनन्दः भिक्षुः तेन कालेन तेन समयेन

तुष्टाः च ताः किन्नर कन्याः कथयन्ति आश्चर्यम् यत्र इदानीम् दहरः च भवान् धर्म कामः च

ततः सुप्रियो महा सार्थवाहः नगर द्वारम् गतः

एकान्त निषण्णान् संबहुलान् श्रावस्ती निवासिनः वणिजो भगवान् धर्म्यया कथया संदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति संप्रहर्षयति

अपि इदानीम् अनिमिषम् पश्यतो नेत्राणि व्याबाधयते मूर्च्छां च संजनयति

नीलोदं पर्वतं समतिक्रम्य वैरम्भो नाम महा समुद्रः

तथा भवतु इति चौर सहस्रेण प्रतिज्ञातम्

इदं बदरद्वीप महा पत्तनस्य दशमं निमित्तम्

जातो मे स्यात् न अवजातः

अस्ति खलु महा सार्थवाह अस्मिन् एव जम्बुद्वीपे बदरद्वीपो नाम महा पत्तनः अमनुष्य अवचरितः महेशाख्य मनुष्य धिष्ठितः

स तया सार्धं क्रीडते रमते परिचारयति

न च कामेषु सज्जसे वा बध्यसे वा

अथ मघो महा सार्थवाहः सुप्रियस्य महा सार्थवाहस्य अ श्रुत पूर्वाम् पर हित अर्थम् अभ्युद्यताम् दृढ प्रतिज्ञाम् श्रुत्वा परम विस्मय जातः अनिमिष दृष्टिः सु चिरम् निरीक्ष्य सुप्रियं महा सार्थवाहम् इदम् अवोचत् तरुणः च भवान् धर्म कामः च

यथा त्रिशङ्कुः पर्वतः एवं त्रिशङ्कुका नाम नदी

अहम् अपि न शक्नोमि भगवन्तं प्रष्टुम्

भगवता अभिहिताः किम् एतत् भवन्तः समारब्धम् चौराः कथयन्ति वयं स्मो भदन्त चौरा अटवी चराः

अथ सुप्रियस्य महा सार्थवाहस्य एतत् अभवत् मा ह एव मघो महा सार्थवाहः अ दृष्टः एव कालं कुर्यात्

शेषं सार्थं मुषिष्यामः

सचेद् एताम् विधिं न अनुतिष्ठति औषधीं वा न लभते लब्धां वा न गृह्णाति तम् एनम् ताराक्षो दक राक्षसः ओजं वा घट्टयति चित्तं वा क्षिपति सर्वेण वा सर्वं जीवितात् व्यपरोपयति

अनुलोमप्रतिलोमो नाम महा समुद्रः

सो अष्टाभिः धात्रीभिः उन्नीयते वर्ध्यते क्षीरेण दध्ना नवनीतेन सर्पिषा सर्पिमण्डेन अन्यैः च उत्तप्त उत्तप्तैः उपकरण विशेषैः

सा नाग परिगृहीता तिष्ठति

त्वं च अस्माभिः सार्धं क्रीडस्व रमस्व परिचारयस्व

इदम् अवोचत् भगवान्

ते गोपितानि इन्द्रियाणि

अथ सम्प्रस्थिते बुद्धे भगवति अन्तरा च श्रावस्तीम् अन्तरा च राजगृहम् अत्र अन्तरात् महा अटव्याम् चौर सहस्रम् प्रतिवसति
तत्र खलु वर्ष आवासम् भगवान् उपगतः जेतवने अनाथपिण्डदस्य आरामे

इमानि च ते अन्न गृहाणि पान गृहाणि वस्त्र गृहाणि शयन गृहाणि आराम रमणीयानि प्रभूतानि च जाम्बुद्वीपकानि रत्नानि तत् यथा मणयो मुक्ता वैदूर्य शङ्ख शिला प्रवाल रजत जातरूपम् अश्मगर्भ मुसारगल्वः लोहितिका दक्षिणावर्ताः

अथ संबहुलाः श्रावस्ती निवासिनः वणिजो भगवतस् तूष्णीभावेन अधिवासनाम् विदित्वा भगवतो ऽन्तिकात् प्रक्रान्ताः

अस्माकम् अ स्वामिनीनाम् स्वामी भव अपतीनां पतिः अ लयनानाम् लयनो अ द्वीपानाम् द्वीपो ऽशरणानां शरणो ऽत्राणानां त्राणो ऽपरायणानां परायणः

नीलोदं महा समुद्रम् समतिक्रम्य नीलोदो नाम महा पर्वतः

तस्मिन् पर्वते ऽग्निमुखो नागः प्रतिवसति

स च बालाहः अश्व राजः चरन् एवम् आह कः पार गामी कः पार गामी कं पारं नयामि स्वस्ति क्षेमाभ्याम् जम्बुद्वीपम् अनुप्रापयामि ततः सुप्रियो महा सार्थवाहः येन बालाहो अश्व राजः तेन उपसंक्रान्तः

भूयः सम्प्रस्थितो ऽद्राक्षीत् सुप्रियो महा सार्थवाहः स्फटिक पर्वतम् श्लक्ष्णं निरालम्बम् अ गम्यम् मनुष्य मात्रस्य

अथ तत् चौर सहस्रम् बुद्ध प्रमुखस्य भिक्षु संघस्य चन्दन उदकेन पादौ प्रक्षालयामास

सा नाग परिगृहीता तिष्ठति

प्रभूतैः च रत्नैः प्रवारयन्ति

सप्त रात्रस्य च अत्ययात् दुष्ट नागः स्वपिष्यति

पञ्चावेणीया धर्मा इह एकत्ये पण्डित जातीये मातृग्रामे

तत्र द्रक्ष्यसि समं भूमि प्रदेशम् अ कृष्ट उप्तम् च तण्डुल फल शालिम् अ कणकम् अ तुषम् शुचिं निष्पूतिगन्धिकं चतुर् अङ्गुल पर्यवनद्धम्

सर्वज्ञ संतान निवासिनी हि कारुण्य धेनुः मृगयति अखिन्ना

अथ ते वणिज उत्थाय आसनेभ्यः एक अंसम् उत्तरासङ्गम् कृत्वा येन आयुष्मान् आनन्दः तेन अञ्जलिम् प्रणम्य आयुष्मन्तम् आनन्दम् इदम् अवोचन् किंचिद् ते आर्य आनन्द श्रुतं वर्ष उषितः भगवान् कतमेषु जनपदेषु चारिकां चरिष्यति इति यत् वयम् तद् यात्रिकम् भाण्डं समुदानीमहे धर्मता च एषा षष् महा नगर निवासिनः वणिजो यस्यां दिशि बुद्धा भगवन्तो गन्तु कामाः भवन्ति तद् यात्रिक भाण्डम् समुदानयन्ति

सह चित्त उत्पादात् वा अग्निः चारणेन यथा ईप्सिताः च उपकरण विशेषाः आकाशात् अवतरिष्यन्ति

ततस् चतस्रः किन्नर कन्याः निर्गमिष्यन्ति अभिरूपा दर्शनीयाः प्रासादिकाः चातुर्य माधुर्य सम्पन्नाः सर्व अङ्ग प्रत्यङ्ग उपेताः परम रूप अभिजाताः सर्व अलंकार विभूषिताः हसित रमित परिचारित नृत्त गीत वादित्र कलासु अभिज्ञाः

वैरम्भे महा समुद्रे वैरम्भा नाम वायवो वान्ति यैः तत् उदकम् क्षोभ्यते यत्र अ गतिः मकर कच्छप वल्लक शिशुमार आदीनाम् प्रेत पिशाच कुम्भाण्ड कट पूतना आदीनाम् कः पुनर् वादः मनुष्याणाम्

अथ साध्यमाना दृष्टाः परम दुष्कर कारकाः ते मनुष्याः यैः अनेकैः दुष्कर शत सहस्रैः बदरद्वीप यात्रा साधिता

तत्र ते तासु मातृ संज्ञा उपस्थापयितव्या भगिनी संज्ञा दुहितृ संज्ञा उपस्थापयितव्या

यदा स्वपिति तदा अस्य योजनं सामन्तकेन लाला अस्य स्फरित्वा तिष्ठति यदा जागर्ति अल्पा अस्य लाला भवति

ता अपि धर्म देशना वर्जिताः सौभासिनिकं जाम्बुद्वीप प्रधानम् अनर्घेय मूल्यम् अनन्त गुण प्रभावम् बदरद्वीप महा पत्तने सर्व स्व भूतम् रत्नम् अनुप्रयच्छन्ति

को मे व्यपदेशं करिष्यति तस्य बदरद्वीप महा पत्तनस्य गमनाय इति विदित्वा त्वरित त्वरितम् येन मघस्य सार्थवाहस्य निवेशनं तेन उपसंक्रान्तः

अद्राक्षीत् तत् चौर सहस्रम् भगवन्तं सार्थ परिवृतम् भिक्षु संघ पुरस्कृतम्

तत्र अपि सुप्रियो महा सार्थवाहः ताः किन्नर कन्याः धर्म्यया कथया संदर्श्य समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहर्ष्य मातृ भगिनी दुहितृ वत् प्रतिसंमोद्य रूप्य मयात् किन्नर नगरात् प्रतिनिष्क्रान्तो यावत् तृतीयं वैडूर्य मयम् किन्नर नगरम् अनुप्राप्तः

एवं द्वि त्रि चतुष्पञ्च षष् वारान् च चौर सहस्र सकाशात् आगमन गमनेन सार्थः परित्रातो मूल्यं च अनुप्रदत्तम्