tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
यथा पूर्व कृतम् कर्म शुभं वा यदि वा अशुभम्

न शुध्यति दुराचारो भाव उपहत चेतनः

सुकृतं भुङ्क्ष्व च आत्मीयम् मूढ किं परितप्यसे

विप्राणां भूषणं विद्या पृथिव्या भूषणं नृपः

यो अन्न अर्थैः शुचिः शौचात् न मृदा वारिणा शुचिः

भूत पूर्वम् कृतं कर्म कर्तारम् अनुतिष्ठति

यत् गतम् तत् अतिक्रान्तम् यदि स्यात् तत् च दूरतः

विद्या तपः च कीर्तिः च स तीर्थ फलम् अश्नुते

वरं विन्ध्य अटव्याम् निवसनम् अभुक्तस्य मरणं वरं सर्प आकीर्णे शयनम् अथ कूपे निपतनम्

सुखस्य अनन्तरम् दुःखं दुःखस्य अनन्तरम् सुखम्

तत् तत् प्राप्नोति पुरुषः किं प्रलापैः करिष्यति

यस्मिन् वयसि यद् काले यत् दिवा यत् च वा निशि

न अल्पा भवति सत् विद्या दीयमाना अपि वर्धते

सर्वं परवशं दुःखं सर्वम् आत्म वशम् सुखम्

एते ते चन्द्र तुल्याः क्षितिपति तनयाः भीमसेन अर्जुन आद्याः शूराः सत्य प्रतिज्ञाः दिनकर वपुषः केशवेन उपगूढाः

अनीक्षमाणो ऽपि नरो विदेश स्थः ऽपि मानवः

यत्र आगतः तत्र गतः तत्र का परिवेदना

स्वामि वत् प्राक् कृतम् कर्म विदधाति तत् अन्यथा

सर्व भूते दया शौचं जल शौचम् च पञ्चमम्

सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते

वरं भ्रान्त आवर्ते स भय जल मध्ये प्रविशनं न तु स्वीये पक्षे हि धनम् अणु देहि इति कथनम्

वर्तमानेन वर्तेत न स शोकेन बाध्यते

यत्र स्नेहो भयं तत्र स्नेहो दुःखस्य भाजनम्

कर्म जन्य शरीरेषु रोगाः शरीर मानसाः

ब्रह्मा येन कुलाल वत् नियमितः ब्रह्माण्ड भाण्ड उदरे विष्णुः येन दश अवतार गहने क्षिप्तो महा संकटे

प्राप्तव्यम् अर्थम् लभते मनुष्यो देवो ऽपि तं वारयितुं न शक्तः

दाता बलिर् याचको मुरारिः दानम् मही विप्र मुखस्य मध्ये

वने ऽपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणां गृहे ऽपि पञ्च इन्द्रिय निग्रहः तपः

अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद् दान अध्ययन कर्मसु

यथा धेनु सहस्रेषु वत्सो विन्दन्ति मातरम्

कूप स्थम् इव पानीयं भवति एव बहु उदकम्

लब्धव्यानि एव लभते गन्तव्यानि एव गच्छति

एक वृक्षे सदा रात्रौ नाना पक्षि समागमः

माता यदि भवेत् लक्ष्मी पिता साक्षात् जनार्दनः

न मन्त्र बल वीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण च

तस्मात् सर्वाणि कार्याणि स अवशेषाणि कारयेत्
कार्पासपर्वतस् तद्वद् विंशत् भारैः इह उत्तमः

अथ अतस् सम्प्रवक्ष्यामि कार्पास अचलम् उत्तमम्

ईश्वर उवाच

कार्पास अद्रे नमः ते अघ ओघ ध्वंसनः भव

रुद्र लोके वसेत् कल्पम् ततो राजा भवेत् इह

इति कार्पास शैल इन्द्रम् यो दद्यात् शर्व संनिधौ

भारेण अल्प धनः दद्यात् वित्त शाठ्य विवर्जितः

धान्य पर्वत वत् सर्वम् आसाद्य मुनि पुंगवैः

दशभिः मध्यमः प्रोक्तः पञ्चभिः तु अधमः स्मृतः

त्वम् एव आवरणम् यस्मात् लोकानाम् इह सर्वदा

यद् प्रदानात् नरः नित्यम् आप्नोति परमं पदम्
सर्वस्य तु अन्नस्य एतत् कुर्यात्

पृथिवी वायुः प्रजापतिः विश्वे देवाः आपः ओषधि वनस्पतयः आकाशः कामः मन्युः वा रक्षः गणाः रुद्रः इति बलि दैवतानि

न अत्र परिसमूहन आदीनि पर्युक्षण वर्जम्

पुण्यः सः अनर्धुकः

तूष्णीम् प्राच् उदीचीम् उत्तराम्

हविष्यस्य अन्नस्य जुहुयात् प्राजापत्यम् सौविष्टकृतम् च

सूर्याय इति प्रातर् पूर्वाम्

हविष्यस्य अन्नस्य अ कृतम् चेद् प्रक्षाल्य जुहुयात् पाणिना दधि चेद् पयः वा कंसेन चरुस्थाल्या वा

फलीकरणानाम् अपाम् आचामस्य इति विश्राणिते

निर्मन्थ्यः वा

यस्मिन् अग्नौ पाणिम् गृह्णीयात् स गृह्यः यस्मिन् वा अन्त्याम् समिधम् आदध्यात्

बहुधा चेद् यत् गृहपतेः

अम्बरीषात् वा आनयेत् बहु याजिनः वा आगारात् शूद्र वर्जम्

व्रीहि प्रभृति आ यवेभ्यः यवेभ्यः वा आ व्रीहिभ्यः स्वयम् हरेत् स्वयम् हरेत्

बलीन् नयेत् बहिस् अन्तर् वा चतुः निधाय मणिक देशे मध्ये द्वारि शय्याम् अनु वर्चम् वा

शेषम् अद्भिः सार्धम् दक्षिणा निनयेत्

सर्वस्य तु अन्नस्य अग्नौ कृत्वा अग्रम् ब्राह्मणाय दत्त्वा स्वयम् कुर्यात्

अग्नये स्वाहा इति मध्ये

अस्तमिते होमः उदिते च अन् उदिते वा

सायमाहुति उपक्रमम् परिचरणम् प्राक् अस्तमय उदयाभ्याम् प्रादुष्कृत्य

तूष्णीम् तु कुर्यात्
अथ इध्मम् आदीप्य अन्वञ्चम् हरेयुः

यत्र वै दीप्तम् तत्र एतत् इह गार्हपत्यः इति एव विद्वान् उद्धरेत्

असौ एव बन्धुः

किम् तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिः इति

स यः वा त्वै गत श्रीः स्यात् यः वा अस्मात् लोकात् क्षिप्रे प्रजिगांसेत् सः उदित होमी स्यात्

स दर्भेण रजतम् हिरण्यम् प्रबध्य पुरस्तात् हरेत्

तम् उपसमाधाय चतुर् गृहीतम् आज्यम् गृहीत्वा विश्वेभ्यः देवेभ्यः स्वाहा इति जुहुयात्
स यद्य् उ ह अमेध्यम् उपाधिगच्छति तज् जपति अ बद्धम् मनो दरिद्रं चक्षुः सूर्यो ज्योतिषां श्रेष्ठो दीक्षे मा मा हासीर् इति

अथ अस्मै निपतः काले यजमान आयतने कृष्णाजिनं प्राचीन ग्रीवम् उत्तर लोम उपस्तृणाति

तस्य एते यजुषी परिप्लवे आ संस्थायै भवतः

चनसितवतीं विचक्षणवतीं वाचं वदति

दीक्षितो ऽसि दीक्षित वादम् वद सत्यम् एव वद मा अनृतम् मा स्मयिष्ठा मा कण्डूयथा मा अपावृथाः यदि स्मयासा अपिगृह्य स्मयासै यदि कण्डूयासै कृष्णविषाणया कण्डूयासै यदि वाचं विसृजेर् वैष्णवीम् ऋचम् अनुद्रवतान् मा त्वा अन्यत्र दीक्षित विमितात् सूर्यो ऽभ्युदियात् मा अभिनिम्रुक्तात् यानि देवता नामानि यथा आख्यातम् तान्य् आचक्ष्व अथ यान्य् अ देवता नामानि यथा आख्यातम् तान्य् आचक्षाण उपरिष्टात् विचक्षणं धेहि चनसितवतीं विचक्षणवतीं वाचं वद कृष्णाजिनान् मा व्यवच्छेत्था दण्डाच् च इति

अथ यद्य् एनम् अभिवर्षति उन्दतीर् बलं धत्त ओजो धत्त बलं धत्त मा मे दीक्षां मा तपो निर्वधिष्ट इति एवं तत्र जपति

स एवम् एव एतत् सर्वं करोति

अथ प्रतिप्रस्थाता दक्षिणया द्वारा उपनिष्क्रम्य दोहयित्वा एतेन एव यथेतम् एत्य व्रत श्रपणे तप्त्वा उदक् उद्वास्य शीतीकृत्वा आतच्य वा अन् आतच्य वा दक्षिणे शाला खण्डे शिक्य आसजति

अथ संवेशन यजुः जपति

अथ अतिथीनाम् उपस्थाम् एति

अथ उदितेषु नक्षत्रेषु यजमानः कृष्णाजिनम् आसज्य पूर्वया द्वारा उपनिष्क्रम्य अग्रेण शालां तिष्ठन् भूर् भुवः सुवर् व्रतं कृणुत व्रतं कृणुत इति त्रिर् वाचं विसृजते

संप्रेष्य वाचंयमयोर् व्रते दोहयतः
रोहिण्या मूलेन वा यद् वा पुण्य उक्तम् अपरेण अग्निम् आनडुहे रोहिते चर्मण्य् उपविश्य अपि वा दर्भेष्व् एव जय प्रभृतिभिः हुत्वा अग्निः ऐतु प्रथम इति च

मा ते गृहे निशि घोर उत्थाद् अन्यत्र त्वद् रुदत्यः संविशन्तु

तया प्रविशति

विष्णो प्रायश्चित्ते

अग्ने प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिर् असि या अस्याम् भृशा तनूस् ताम् अस्या नाशय स्वाहा

त्रि आयुषम् जमदग्नेः कश्यपस्य त्रि आयुषम्

अध्याहित अग्निम् स उदकम् स औषधम् आवसथं प्रतिपद्यते

उलप राजीम् स्तृणात्य् आ शयनीयात्

अ रिक्त उपस्था जीवताम् अस्तु माता पौत्रम् आनन्दम् अभिविबुध्यतां इयं स्वाहा

विष्णो प्रायश्चित्ते

सूर्य प्रायश्चित्ते

यद् देवानां त्रि आयुषम् तन् मे अस्तु त्रि आयुषम् इति

अग्ने प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिर् असि या अस्याम् भृशा तनूस् ताम् अस्या नाशय स्वाहा

वायो प्रायश्चित्ते

अग्निर् ऐतु प्रथमो देवतानां सो ऽस्याः प्रजां नयतु सर्वम् आयुः

सूर्य प्रायश्चित्ते

आज्यस्य एक देशे दध्य् आसिच्य दधिक्राव्ण इति त्रिर् दधि भक्षयित्वा माणवकाय उत्सङ्गे इडाम् अग्न इति फलानि प्रददाति

जीव पुत्रा पति लोके विराज पश्यन्ती प्रजां सुमनस्यमानां स्वाहा

वायो प्रायश्चित्ते

स्तनं धयन्तं सविता अभिरक्षतु आ वाससः परिधानाद् बृहस्पतिर् विश्वे देवा अभिरक्षन्तु नित्यं स्वाहा
पुरुषः एव पुरुषम् संवृश्च्य अथ एनम् जघास

स ह उवाच अभूत् बत इदम् किम् स्विद् इदम् इति

स ह अति एव पितरम् मेने अति देवान् अति अन्यान् ब्राह्मणान् अनूचानान्

पुरुषः एव पुरुषम् आक्रन्दयन्तम् जघास

स ह वरुणः ईक्षांचक्रे न वै मे पुत्रः किंचन प्रजानाति हन्त एनम् प्रज्ञापयानि इति

चतुर्थम् ह आजगाम

पुरुषः एव पुरुषम् तूष्णीम् अ व्याहरन्तम् जघास

स ह अमुष्मिन् लोके आजगाम

स ह उवाच अभूत् बत इदम् किम् स्विद् इदम् इति

लोहित कुल्याम् च घृत कुल्याम् च प्रबाहुक् स्यन्दमाने सा या लोहित कुल्या आस ताम् कृष्णः नग्नः पुरुषः मुसली जुगोप

द्वे स्त्रियौ महत् वित्तम् जुगुपतुः

भृगुः ह वारुणिः अनूचानः आस

स ह उवाच अभूत् बत इदम् किम् स्विद् इदम् इति

तस्य ह प्राणान् अभिजग्राह

स ह उवाच अभूत् बत इदम् किम् स्विद् इदम् इति

पञ्चमम् ह आजगाम

पञ्च नदीः पुष्करिणीः पुण्डरीकिणीः मधु उदकाः स्यन्दमानाः तासु नृत्त गीतम् वीणा घोषः अप्सरसाम् गणाः सुरभिः गन्धः महान् घोषः बभूव

स ह उवाच अभूत् बत इदम् किम् स्विद् इदम् इति

तम् ह ऊचुः पितरम् वरुणम् पृच्छासि स ते इदम् प्रवक्ता इति

अथ या घृत कुल्या तस्यै हिरण्मयाः पुरुषाः हिरण्मयैः चमसैः सर्वान् कामान् उदाचिरे

स ह उवाच अभूत् बत इदम् किम् स्विद् इदम् इति

तम् ह ऊचुः पितरम् वरुणम् पृच्छासि स ते इदम् प्रवक्ता इति

तम् ह ऊचुः पितरम् वरुणम् पृच्छासि स ते इदम् प्रवक्ता इति

द्वितीयम् ह आजगाम

तम् ह ऊचुः पितरम् वरुणम् पृच्छासि स ते इदम् प्रवक्ता इति

तृतीयम् ह आजगाम

स ह तताम
शालां कारयिष्यमाण आपूर्यमाणपक्षे पुण्ये नक्षत्रे ब्राह्मणान् अन्नेन परिविष्य परिलिख्य इह एव ध्रुवां निमिनोमि शालां क्षेमे तिष्ठतु घृतम् उक्षमाणा

शाला कर्म व्याख्यास्यामः

इति पृष्ठवंशम् अधिरोपयति

मानस्य पत्नि शरणा स्योना देवेभिर् विमिता असि अग्रे

इति संमिते अभिमृशति

अथ अस्मभ्यम् सर्व वीराम् रयिं दाः

तृणं वसाना सुमना असः त्वम् शं न एधि द्वि पदे शं चतुष्पद इति छन्नाम् अभिमृशति

इह एव ध्रुवा प्रतितिष्ठ शाले ऽश्ववती गोमती सूनृतावती

उत्तरामा त्वा कुमारः तरुणः आ वत्सो जगता सह

तां त्वा शाले सर्व वीराः सु वीराः अरिष्ट वीराः अनुसंचरेम

एवम् एव स्थूणाराजौ उच्छ्रयति एवम् अभिमृशति

इति दक्षिणां द्वार स्थूणाम् उच्छ्रयति

ऋतेन स्थूणौ अधिरोह वंश उग्रः विराजन् अपसेध शत्रून्
एव अथर्वा पितरं विश्व देवम् बृहस्पतिर् नमसा अवोचत् अछ

तस्मा एतं सु रुचम् ह्वारम् अह्यं घर्मं श्रीणन्ति प्रथमस्य धास्योः

मूर्ध्ना यो अग्रम् अभ्यर्त्य् ओजसा बृहस्पतिम् आ विवासन्ति देवाः

ब्रह्म ब्रह्मण उज् जभार मध्यान् नीचाद् उच्चा स्वधा अभि प्र तस्थौ

अहर् यच् छुक्रं ज्योतिषो जनिष्ट अध द्युमन्तो वि वसन्त्व् अरिप्राः

त्वं विश्वस्य जनिता धास्य् अग्रे कविर् देवान् न दभाय स्वधावः

इयं पित्रे राष्ट्र्य् एत्य् अग्रे प्रथमाय जनुषे भूम निष्ठाः

स हि दिवः स पृथिव्या ऋतेष्ठा महि क्षामन् रजसी वि ष्कभायति

प्र यो जज्ञे विद्वाꣳ अस्य बन्धुं विश्वानि देवो जनिमा विवक्ति

एष जज्ञे बहुभिः साकम् इत्था पूर्वाद् अर्धाद् अ विथुरः च सन् नु

स बुध्नाद् आष्ट जनुषा अभि अग्रं बृहस्पतिर् देवता तस्य सम्राट्

महान् मही अस्कभायद् वि जातो द्यां द्वितः पार्थिवं च रजः

नूनं तद् अस्य गव्यं हिनोति महो देवस्य पूर्वस्य महि
एतद् ब्राह्मण ते पण्यं तन्तुश् च अ रजनीकृतः इति

प्रातः सायम् अ याचितम् पराक इति त्रयश् चतुर् रात्राः स एष स्त्री बाल वृद्धानाम् कृच्छ्रः

अङ्ग हीनः ऽपि स अङ्गम् जनयेत्

तेषां तु निर्वेशः पतित वृत्तिः द्वौ संवत्सरौ

स्थान आसनाभ्याम् विहरन्त एते त्रिभिर् वर्षैस् तद् अपघ्नन्ति पापम्

याजन अध्यापनात् यौनान् न तु यान आसन अशनात् इति

मिथ्या एतत् इति हारीतः

अशुचि शुक्र उत्पन्नानाम् तेषाम् इच्छतां प्रायश्चित्तिः

यद् एक रात्रेण करोति पापं कृष्णं वर्णं ब्राह्मणः सेवमानः

अथ अशुचि कराणि

शूद्र सेवनम्

एतेषाम् अन्यतमं कृत्वा

अधस् शयनम्

पशवश् च एकतोदन्तौ अश्मा च लवण उद्धृतः

अथ पतिताः समवसाय धर्मांश् चरेयुर् इतरेतर याजकाः इतरेतर अध्यापकाः मिथो विवहमानाः

अमेध्य प्राशने प्रायश्चित्तिर् नैष्पुरीष्यम्

अथ अपि न स इन्द्रियः पतति

तद् अपत्य त्वम् च

तत् सप्त रात्रेण अवाप्यते

अथ अपि उदाहरन्ति

भोजन अभ्यञ्जनात् दानाद् यद् अन्यत् कुरुते तिलैः

अगम्या गमनम् गुर्वी सखीम् गुरु सखीम् अपपात्रां पतितां च गत्वा भेषज करणम् ग्राम याजनम् रङ्ग उपजीवनम् नाट्य आचार्य ता गो महिषी रक्षणम् यच् च अन्यत् अप्य् एवं युक्तं कन्या दूषणम् इति

समुद्र संयानम्

पुत्रान् संनिष्पाद्य ब्रूयुर् विप्रव्रजत अस्मत् त एवम् आर्यान् सम्प्रतिपत्स्यथ इति

अपः पयो घृतं पराक इति प्रतित्र्यहम् उष्णानि स तप्तकृच्छ्रः

अथ अपि उदाहरन्ति

अथ उपपातकानि

अथ पतनीयानि

केश वपन वर्जम्

अप् भक्षः तृतीयः स कृच्छ्रातिकृच्छ्रः

चतुर्थ कालाः मित भोजिनः स्युर् अपो ऽभ्यवेयुः सवनानुकल्पम्

कृच्छ्रे त्रिषवणम् उदक उपस्पर्शनम्

पतनीयानां तृतीयो ऽंशः स्त्रीणाम् अंशस् तृतीयः

पितॄन् वा एष विक्रीणीते यस् तिलान् विक्रीणीते

सर्व पण्यैः व्यवहरणम्

यद् अर्वाचीनम् एनो भ्रूण हत्यायाः तस्मान् मुच्यत इति

कूश्माण्डैर् वा द्वादश अहम्

दधि धानी सधर्माः स्त्रियः स्युः

भूमि अनृतम्

पातक वर्जम् वा बभ्रुं पिङ्गलां गां रोमशां सर्पिषा अवसिच्य कृष्णैस् तिलैर् अवकीर्य अनूचानाय दद्यात्

तद् एतेन वेदितव्यम्

चतुर्थ काले उदक अभ्यवायी त्रिभिर् वर्षैस् तद् अपहन्ति पापम्

पातक अभिशंसने कृच्छ्रः

श्व विष्ठायाम् कृमिर् भूत्वा पितृभिः सह मज्जति इति

त्रि अहम् प्रातस् तथा सायम् अ याचितम् पराक इति कृच्छ्रः

ब्रह्म स्व न्यास अपहरणम्

द्यूतम् अभिचारो ऽनाहिताग्नेर् उञ्छ वृत्ति ता समावृत्तस्य भैक्ष चर्या तस्य च एव गुरु कुले वास ऊर्ध्वं चतुर्भ्यो मासेभ्यस् तस्य च अध्यापनम् नक्षत्र निर्देशः च इति

प्राणान् वा एष विक्रीणीते यस् तण्डुलान् विक्रीणीते
एषा कारुविदा

तस्माद् आग्न्याधेयिकं रथं ब्रह्मणे ददाति

ब्रह्मणे हि प्रत्तम्

तस्य रसम् अपीडयत्

इन्द्रस्य ओजः मरुताम् अनीकम् इति रथम् अभिहुत्य तम् एतया ऋचा अतिष्ठत् वनस्पते वीडु अङ्गः हि भूयाः इति

तां पञ्चस्व् अपश्यद् ऋचि यजुषि साम्नि शान्ते ऽथ घोरे

तस्माद् आग्न्याधेयिकं हिरण्यं ब्रह्मणे ददाति

तम् एतया ऋचा आज्य आहुत्या अभ्यजुहोत्

प्राजापत्याद् ब्राह्म्यम् एव उत्तरम् इति ब्राह्मणम्

सा पृथिवीम् उदैत्

पशुषु शाम्यमानेषु चक्षुर् हापयन्ति

तस्मात् समुद्रो दुर्गिरः अपि

तम् एताभिः पञ्चभिर् ऋग्भिर् उपाकुरुते यद् अक्रन्दः प्रथमं जायमान इति

वाग् वै धेनुर् ज्योतिर् हिरण्यम्

वैश्वानरेण हि दग्धः

तद् आग्ला भूत्वा सा समुद्रं प्राविशत्

तं ब्रह्मणे प्रायच्छत्

स देवान् आगच्छत्

तस्य तक्षाणस् तनूं ज्येष्ठां दक्षिणां निरमिमत

सो ऽशाम्यत्

तेन प्राज्वलयत्

स रसो ऽभवत्

य एष ब्राह्मणो गायनो नर्तनो वा भवति तम् आग्लागृध इत्य् आचक्षते

सा देवान् आगच्छत्

यन् न अधत्त तद् आग्ला भवत्

ते देवा ब्रह्माणम् उपाधावन्

तस्माद् अग्नि पदम् अश्वं ब्रह्मणे ददाति

परोक्ष प्रियाः इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्ष द्विषः

तं वा एतम् आग्ला हतम् सन्तम् आग्लागृध इत्य् आचक्षते परोक्षेण

यद् वै चक्षुस् तत् हिरण्यम्

रसो ह वा एष

तस्माद् अश्वः पशूनां जिघत्सुतमो भवति

तस्माद् ब्राह्मणो न एव गायेन् न नृत्येन् मा आग्लागृधः स्यात्

चक्षुर् एव तद् आत्मनि धत्ते

तं वा एतं रसं सन्तं रथ इत्य् आचक्षते परोक्षेण

सा समुद्रम् अदहत्

अग्निं तु आहुः वैश्वानरं सदनान् प्रदहन् उ अगाः स नो देवत्रा अधिब्रूहि मा रिषामा वयं तव इति

ब्रह्मणे हि प्रत्तं

तस्माद् आग्न्याधेयिकां चातुःप्राश्यां धेनुं ब्रह्मणे ददाति

सा पृथिवीं व्यदहत्

सा देवान् अहेडत्

ब्रह्मणे हि प्रत्ता

सा एषा आग्ला

तस्य आत्मन् अधत्त

तासां द्वे ब्रह्मणे प्रायच्छद् वाचं च ज्योतिश् च

स देवेभ्यो ऽन्वातिष्ठत्
तस्य व्रात्यस्य

संवत्सरः शिरः

नमः व्रात्याय

अहोरात्रे नासिके

यत् अस्य सव्यम् अक्षि असौ स चन्द्रमाः

यत् अस्य दक्षिणम् अक्षि असौ सः आदित्यः

अह्ना प्रत्यङ् व्रात्यः रात्र्या प्राङ्
प्रहाय जाति संसारम् दुःखस्य अन्तम् करिष्यति

कस्य अन् अवरोपितानि कुशल मूलानि अवरोपयेयम् कस्य अवरोपितानि परिपाचयेयम् कस्य परिपक्वानि विमोचयेयम्

अथ ता अर्चिषस् त्रि साहस्र महा साहस्रम् लोकधातुम् अन्वाहिण्ड्य भगवन्तम् एव पृष्ठतः पृष्ठतः समनुगच्छन्ति

प्रेत उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पादाङ्गुष्ठे ऽन्तर्धीयन्ते

तद् यदि भगवान् अतीतं कर्म व्याकर्तु कामः भवति भगवतः पृष्ठतो ऽन्तर्धीयन्ते

प्रत्येक बोधिम् व्याकर्तु कामः भवति ऊर्णायाम् अन्तर्धीयन्ते

तेषां तं निर्मितं दृष्ट्वा एवम् भवति न ह्य् एव वयं भवन्त इतश् च्युताः न अपि अन्यत्र उपपन्नाः

सह दर्शनात् च लब्ध प्रसादा भवति सौवर्ण चक्रम् क्षेप्तुम् आरब्धः

अवभासिता येन दिशः समन्ताद् दिवाकरेण उदयता यथा एव

चक्रवर्ति राज्यम् व्याकर्तु कामः भवति दक्षिणे कर तले ऽन्तर्धीयन्ते

अयम् अस्य देय धर्मः यो मम अन्तिके चित्त प्रसादः इति

न अकस्मात् लवणजल अद्रिराज धैर्याः संबुद्धाः स्मितम् उपदर्शयन्ति नाथाः

धीराभिर् मुनि वृष वाग्भिर् उत्तमाभिः उत्पन्नम् व्यपनय संशयं शुभाभिः

आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

यस्य अर्थे स्मितम् उपदर्शयन्ति धीराः तम् श्रोतुं समभिलषन्ति ते जन ओघाः

नानाविधो रङ्ग सहस्र चित्रः वक्त्र अन्तरात् निष्कसितः कलापः

तया नारायणस्य प्रणिपत्य प्रतिज्ञातम् यदि मे शीघ्रम् आगच्छति अहं ते सौवर्ण चक्रम् प्रदास्यामि इति

आह च

या अधस्ताद् गच्छन्ति ताः संजीवं कालसूत्रं संघातं रौरवं महारौरवं तपनं प्रतापनम् अवीचिम् अर्बुदं निरर्बुदं अटटं हहवं हुहुवम् उत्पलं पद्मं महापद्मं नरकान् गत्वा ये उष्ण नरकाः तेषु शीतीभूता निपतन्ति ये शीत नरकाः तेषु उष्णीभूताः निपतन्ति

न तु वैनेय वत्सानाम् बुद्धो वेलाम् अतिक्रमेत्

भगवान् आह एवम् एतद् आनन्द एवम् एतत्

तेषाम् एवं भवति किं नु वयं भवन्त इतश् च्युताः आहोस्विद् अन्यत्र उपपन्नाः इति

अत्र अन्तरे न अस्ति किंचिद् बुद्धानां भगवताम् अज्ञातम् अदृष्टम् अविदितम् अविज्ञातम्

आरभध्वं निष्क्रामत युज्यध्वं बुद्ध शासने

तस्मात् तर्हि भिक्षव एवं शिक्षितव्यम् यद् बुद्ध प्रत्येकबुद्ध श्रावकेषु कारान् करिष्यामः

विगत उद्भवाः दैन्य मद प्रहीणाः बुद्धा जगत्य् उत्तम हेतु भूताः

सा दासी गण परिवृता चक्रम् आदाय गन्ध धूप पुष्पम् च देवकुलं सम्प्रतिष्ठिता

मनुष्य उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति जानुनोर् अन्तर्धीयन्ते

ततो भगवता स्मितं विदर्शितम्

इदम् अवोचद् भगवान्

ते निर्मिते चित्तम् अभिप्रसाद्य तन् नरक वेदनीयम् कर्म क्षपयित्वा देव मनुष्येषु प्रतिसन्धिं गृह्णन्ति यत्र सत्यानां भाजन भूताः भवन्ति

धर्मता खलु बुद्धानां भगवतां महा कारुणिकानाम् लोक अनुग्रह प्रवृत्तकानाम् एक आरक्षाणाम् शमथ विपश्यना विहारिणाम् त्रि दमथ वस्तु कुशलानाम् चतुर् ओघ उत्तीर्णानाम् चतुर् ऋद्धिपाद चरण तल सुप्रतिष्ठितानाम् चतुर्षु संग्रह वस्तुषु दीर्घ रात्र कृत परिचयानाम् पञ्चाङ्ग विप्रहीणानाम् पञ्च गति समतिक्रान्तानाम् षडङ्ग समन्वागतानाम् षष् पारमिता परिपूर्णानाम् सप्त बोध्यङ्ग कुसुम आढ्यानाम् अष्टाङ्ग मार्ग देशिकानाम् नव अनुपूर्व विहार समापत्ति कुशलानाम् दश बल बलिनाम् दश दिश् समापूर्ण यशसाम् दश शत वशवर्ति प्रतिविशिष्टानाम् त्री रात्रेस् त्रिर् दिवसस्य च बुद्ध चक्षुषा लोकं व्यवलोक्य ज्ञान दर्शनम् प्रवर्तते को हीयते को वर्धते कः कृच्छ्र प्राप्तः कः संकट प्राप्तः कः संबाध प्राप्तः कः कृच्छ्र संकट संबाध प्राप्तः को अपाय निम्नः को अपाय प्रवणः को अपाय प्राग्भारः

तेन तेषां सत्त्वानां कारणा विशेषाः प्रतिप्रस्रभ्यन्ते

पश्यस्य् आनन्द अनया दारिकया तथागतस्य सौवर्ण चक्रम् क्षिप्तम्

तस्य भार्या यौवनवती

नरक उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पाद तले ऽन्तर्धीयन्ते

धुनीत मृत्युनः सैन्यं नड आगारम् इव कुञ्जरः
पश्यति भगवान् इयं दारिका मद् दर्शनात् प्रत्येक बोधेः कुशल मूलानि अवरोपयिष्यति इति

अथ असौ दारिका ददर्श बुद्धं भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुष लक्षणैः समलंकृतम् अशीत्या च अनुव्यञ्जनैः विराजित गात्रम् व्याम प्रभा अलंकृतम् सूर्य सहस्र अतिरेक प्रभम् जङ्गमम् इव रत्न पर्वतम् समन्ततो भद्रकम्

अपि त्व् अयम् अपूर्व दर्शनः सत्त्वः अस्य अनुभावेन अस्माकम् कारणा विशेषाः प्रतिप्रस्रब्धा इति

ततस् तस्याः स्वामी स्वस्ति क्षेमाभ्याम् महा समुद्रात् आशु प्रत्यागतः

बल चक्रवर्ति राज्यम् व्याकर्तु कामः भवति वामे कर तले ऽन्तर्धीयन्ते

सा स्वामिनो ऽर्थे उत्कण्ठति परितप्यति न च अस्याः भर्ता आगच्छति

देव उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति नाभ्याम् अन्तर्धीयन्ते

राजगृहे ऽन्यतमः सार्थवाहो महा समुद्रम् अवतीर्णः

एवं भदन्त

बुद्धो भगवान् सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजभी राजमात्रैर् धनिभिः पौरैः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैर् देवैर् नागैर् यक्षैर् असुरैर् गरुडैः किन्नरैर् महोरगैर् इति देव नाग यक्ष असुर गरुड किन्नर महोरग अभ्यर्चितः बुद्धो भगवान् ज्ञातो महा पुण्यः लाभी चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्काराणाम् स श्रावक संघः राजगृहे विहरति वेणुवने कलन्दक निवापे

न अकारणम् शङ्ख मृणाल गौरम् स्मितम् उपदर्शयन्ति जिना जित अरयः

अथ आयुष्मान् आनन्दः कृत कर पुटः भगवन्तं पप्रच्छ

एषा आनन्द दारिका अनेन कुशल मूलेन चित्त उत्पादेन देय धर्म परित्यागेन च पञ्चदश कल्पान् विनिपातं न गमिष्यति दिव्यं मानुषं सुखम् अनुभूय च चक्रान्तरो नाम प्रत्येकबुद्धो भविष्यति

अप्य् एव अतिक्रमेत् वेलां सागरो मकर आलयः

या उपरिष्टाद् गच्छन्ति ताश् चातुर्महाराजिकांस् त्रयस्त्रिंशान् यामांस् तुषितान् निर्माणरतीन् परनिर्मितवशवर्तिनो ब्रह्मकायिकान् ब्रह्मपुरोहितान् महाब्रह्मणः परीत्ताभान् अप्रमाणाभान् आभास्वरान् परीत्तशुभान् अप्रमाणशुभाञ् शुभकृत्स्नान् अनभ्रकान् पुण्यप्रसवान् बृहत्फलान् अबृहान् अतपान् सुदृशान् सुदर्शनान् अकनिष्ठान् देवान् गत्वा अनित्यं दुःखं शून्यम् अनात्म इति उद्घोषयन्ति गाथा द्वयम् च भाषन्ते

तेषां प्रसाद संजनन अर्थम् भगवान् निर्मितं विसर्जयति

अथ ता अर्चिषो भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य भगवत ऊर्णायाम् अन्तर्हिताः
प्रसूति रक्षणम् असंकरो धर्मः

यस्य तु खलु संस्काराणाम् एक देशः ऽप्य् अष्टाव् आत्म गुणाः अथ स ब्रह्मणः सायुज्यं सालोक्यं च गच्छति

दया सर्व भूतेषु क्षान्तिर् अनसूया शौचम् अनायासो मङ्गलम् अकार्पण्यम् अस्पृहा इति

अष्टका पार्वणः श्राद्धम् श्रावणी आग्रहायणी चैत्री आश्वयुजी इति सप्त पाकयज्ञ संस्थाः

षड्भिः परिहार्यो राज्ञा

गर्भाधान पुंसवन सीमन्तोन्नयन जातकर्म नामकरण अन्नप्राशन चौल उपनयनम्

यस्य एते चत्वारिंशत् संस्काराः न च अष्ट आत्म गुणाः न स ब्रह्मणः सायुज्यं सालोक्यं गच्छति

तयोश् चतुर्विधस्य मनुष्य जातस्य अन्तर् संज्ञानाम् चलन पतन सर्पणानाम् आयत्तं जीवनम्

एतेषां च

वाकोवाक्य इतिहास पुराण कुशलः

स्नानं सह धर्मचारिणी संयोगः

स एव बहु श्रुतः भवति

अग्न्याधेयम् अग्नि होत्रम् दर्श पूर्णमासौ आग्रयणम् चातुर्मास्यानि निरूढ पशुबन्धः सौत्रामणी इति सप्त हविर्यज्ञ संस्थाः

द्वौ लोके धृत व्रतौ राजा ब्राह्मणश् च बहु श्रुतः

इत्य् एते चत्वारिंशत् संस्काराः

तद् अपेक्षः तद् वृत्तिः

त्रिषु कर्मस्व् अभिरतः

लोक वेद वेदाङ्ग विद्

सामयाचारिकेष्व् अभिविनीतः

षट्सु वा

अथ अष्ट आत्म गुणाः
ते न्यग्रोधाः अभवन्

तानि भक्षयेत्

न्यग्रोधस्य अवरोधाः च फलानि च औदुम्बराणि आश्वत्थानि प्लाक्षाणि अभिषुणुयात्

ते ह प्रथम जाः न्यग्रोधानाम्

अथ अस्य एष स्वः भक्षः

यतस् वै अधि देवाः यज्ञेन इष्ट्वा स्वर्गम् लोकम् आयन् तत्र एतान् चमसान् न्युब्जन्

परोक्ष प्रियाः इव हि देवाः

न्युब्जाः इति ह अपि एनान् एतर्हि आचक्षते कुरुक्षेत्रे

सः अस्य स्वः भक्षः

ते यत् न्यञ्चः अरोहन् तस्मात् न्यङ् रोहति न्यक् रोहः

तम् न्यक् रोहम् सन्तम् न्यग्रोधः इति आचक्षते परोक्षेण

न्यक् रोहः वै नाम
अथ ह एनम् उद्गाता उपससाद

भगवन्तम् _ अहम् एभिः सर्वैः आर्त्विज्यैः पर्यैषिषम्

तथा

प्रस्तोतर् या देवता प्रस्तावम् अन्वायत्ता ताम् _ अविद्वाः प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यति इति

माम् भगवान् अवोचत्

_ तु एभ्यः धनम् दद्याः तावत् मम दद्याः इति

आदित्यः इति ह उवाच

सः ह उवाच

तथा इति ह यजमानः उवाच

सर्वाणि ह _ इमानि भूतानि आदित्यम् उच्चैस् सन्तम् गायन्ति

ताम् _ अविद्वाः प्रत्यहरिष्यः

उद्गातर् या देवता उद्गीथम् अन्वायत्ता ताम् _ अविद्वाः उद्गास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यति इति माम् भगवान् अवोचत्

मूर्धा ते व्यपतिष्यत् तथा उक्तस्य मया इति उक्तस्य

ताम् _ अविद्वाः उदगास्यः मूर्धा ते व्यपतिष्यत् तथा उक्तस्य मया इति

माम् भगवान् अवोचत्

अथ ह एनम् यजमानः उवाच

सा एषा देवता प्रस्तावम् अन्वायत्ता

सर्वाणि ह _ इमानि भूतानि अन्नम् एव प्रतिहरमाणानि जीवन्ति

प्राणम्

अथ तर्हि एते एव समतिसृष्टाः स्तुवताम्

ताम् _ अविद्वाः प्रास्तोष्यः

सा एषा देवता उद्गीथम् अन्वायत्ता

कतमा सा देवता इति

मूर्धा ते विपतिष्यत् तथा उक्तस्य मया इति

सर्वाणि ह _ इमानि भूतानि प्राणम् एव अभिसंविशन्ति

अथ ह एनम् प्रस्तोता उपससाद

प्रतिहर्तर् या देवता प्रतिहारम् अन्वायत्ता ताम् _ अविद्वाः प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यति इति

अथ ह एनम् प्रतिहर्ता उपससाद

अन्नम् इति ह उवाच

कतमा सा देवता इति

उषस्तिः अस्मि चाक्रायणः इति ह उवाच

अहम्

सर्वैः आर्त्विज्यैः

सा एषा देवता प्रतिहारम् अन्वायत्ता

कतमा सा देवता इति
ययोर् अभ्यध्व उत यद् दूरे चिद् यौ विदिताव् इषु भृताम् असिष्ठौ

स्तौमि भव शर्वौ नाथितो जोहवीमि तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

भव शर्वौ भवतं मे स्योनौ तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

अधि मे ब्रूतं पृतनासु उग्रौ सं वज्रेण सृजतं यः किमीदी

भव शर्वौ भवतं मे स्योनौ तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

भव शर्वौ मन्वे वां तस्य वित्तं ययोर् वां विश्वं यद् इदं वितिष्ठते

भव शर्वौ भवतं मे स्योनौ तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

यः कृत्या कृत् यातुधानो महालो नि तस्मिन् हतम् अधि वज्रम् उग्रौ

भव शर्वौ भवतं मे स्योनौ तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

याव् आरेभाथे बहु साकम् उग्रौ प्र चेद् अस्राष्टम् अभिभां जनेषु

ययोर् वधान् न अपपद्यते किम् चन अन्तर् देवेषु उत मानुषेषु

याव् ईशाते द्विपदो यौ चतुष्पदस् तौ नो मुञ्चतम् अंहसः
प्राणेन एव एनम् तत् समर्धयन्ति

सा एव तत्र प्रायश्चित्तिः

यदि नाराशंसं सन्नं चमसम् अभ्युन्नयेरन् न अह सो हुतो भक्षाय न उ भक्षितो होमाय

आत्मा वा आग्रयणो ग्रहः

प्राणेभ्यो वा आत्मा सम्भवत्य् आत्मनो वा प्राणाः

तूष्णीम् एव इति ह स्म आह शाट्यायनिः

स एष सर्वाणि सवनानि परिशये यज्ञस्य एव अरिष्ट्यै

हुतस्य च अ हुतस्य च अ हुतस्य हुतस्य च पीत अ पीतस्य सोमस्य इन्द्र अग्नी पिबतं सुतं स्वाहा इति यजुषा ह एके निनयन्ति

यदि तं न विन्देयुर् औदुम्बरं वा पालाशं वा कृत्वा तेन अभिषुणुयुः

प्राणा इतरे

मार्जयित्वा चमसं येन अध्वर्युः ग्रहेण प्रतिष्ठेत तस्य लिप्सेत

यद्य् उद्गायेयुर् अपि तेषाम् एव सम्प्रच्छिन्द्युः

यदि ध्रुवः प्रवर्तेत संलिख्य न्युब्ज्य यत् शुद्धम् तेन अभ्युत्पूरयेत्

यद्य् आग्रयणो ग्रहः प्रवर्तेत इतरेभ्यः ऽभ्युत्पूरयेत्

तम् अन्तरा परिधींश् च भस्म च निनयेत्

यदि बहिर्वेदि चरन्तम् अभ्य् अस्तम् इयाद् अपि वा श्रावयेयुर् गृहपताव् उपहवम् इच्छेत

प्राणो वै ग्रहः

प्राणं वा एतस्य उपदासयन्ति यस्य चमसम् उपदासयन्ति
जरायु जः इति दुर्दिनम् आयन् प्रत्युत्तिष्ठति

पुरोडाशान् अश्म उत्तरान् अन्तर् स्रक्तिषु निदधाति

प्रथमस्य सोम दर्भ केशानी कुष्ठ लाक्षा मञ्जिष्ठी बदर हरिद्रम् भूर्ज शकलेन परिवेष्ट्य मन्थ शिरसि उर्वरा मध्ये निखनति

मम अग्ने वर्च इति विभुङ्क्ष्यमाणः प्रमत्त रज्जुम् बध्नाति

वर्ष परीतः प्रतिलोम कर्षितः त्रिः परिक्रम्य खदायाम् अर्कं क्षिप्रं संवपति

ब्रह्मोद्यं वदिष्यन्

स्थूणे गृह्णात्य् उपतिष्ठते

न इद् छत्रुर् इति पाटा मूलम् प्रतिप्राशितम्

सभा च मा इति भक्षयति

नग्नो ललाटम् उन्मृजानः

आशापालीयं तृतीया वर्जम् दृंहणानि

अहम् अस्मि इति अपराजितात् परिषदम् आव्रजति

उभयान् संपातवतः

उत्साद्य बाह्यतो अङ्गार कपाले शिग्रु शर्कराः जुहोति

ब्रह्म जज्ञानम् इत्य् अध्यायान् उपाकरिष्यन्न् अभिव्याहारयति

अन्वाह

नमस् ते अस्तु यस् ते पृथु स्तनयित्नुर् इत्य् अशनि युक्तम् अपादाय

इयं वीरुद् इति मदुघं खादन्न् अपराजितात् परिषदम् आव्रजति

ये भक्षयन्त इति परिषदि एक भक्तम् अन्वीक्षमाणो भुङ्क्ते

मालां सप्त पलाशीम् धारयति

अ संतापे ज्योतिः आयतनस्य एकतस् ऽन्यं शयानो भौमं जपति

केरा अर्कौ आदधाति

असि उल्मुक किष्कुरून् आदाय

यद् वदामि इति मन्त्र उक्तम्

भौमस्य दृति कर्माणि

बध्नाति

सभा भागधानेषु च