tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
सु संविहित रक्षम् माम् अनुज्ञाप्य रुमण्वति

कियन्तो वात हरिणाः युष्माभिर् निहता इति

याने कन्याभिर् उन्मुक्तस् तस्मिन् कलकलः पटुः

एवंरूप जव आकाराः दृश्यन्ते मृग जातयः

कुटुम्बि परिवारः ऽपि यत्र अगच्छत् अमण्डनः

चरन्तः संचरन्तश् च तत्र वातमजा मृगाः

अभिनीय निशां प्रातः प्रतिष्ठामहे काननम्

ललाटम् आवृतं तेन तत् समाधीयताम् इति

काम उपचार विज्ञान शून्यः यस्माद् अहं ततः

प्रातिष्ठे बन्दि संघात प्रयुक्त जय घोषणः

क्रियाः कुर्वन् नयामि स्म नेत्र उन्मेष समम् दिवम्

भग्न उत्साहाः न्यवर्तन्त वीरेभ्य इव भीरवः

अयं वः समयो गन्तुम् इत्य् अथ अहम् अवातरम्

ततः कुर्वन् परीहासं माम् अभाषत गोमुखः

राजमार्गम् अतिक्रम्य राजद्वारम् अयासिषम्

निवृत्ते गोमुखेन उक्तम् अहो तातेन शोभितम्

प्रस्तावे क्वचिद् आचष्ट यां वार्त्तां कथयामि ताम्

ते च मां दूरम् आकृष्य दिवं हंसा इव आस्थिताः

निष्क्रामन्तं रुमण्वन्तम् आर्य वेष सहायकम्

न च ईश्वर शरेण अपि त्रिपुर इन्धन दाहिना

सेनापतिस् तु मां नीत्वा प्रांशु काञ्चन तोरणम्

सिंहशत्रुर् अथ ताम् इषुम् मुदा गोमुख आदिभिः अपूजयत् सह

मृगया इति मया आख्याते याते सेनापतौ वयम्

अथ दुष्परिसंख्यानम् अपश्यं वन रन्ध्र गम्

सुयामुन स्थः तत्रस्थम् अनुज्ञा अभिनयेन माम्

उत्साहित निषादेन सिद्ध यात्रा इति वादिना

तुरंग रथ मातंग करेणु शिबिका आदिभिः

स्थित्वा क्रीडा गृहे रात्रिम् उत्थिताः प्रस्थितास् ततः

धवल अम्बर संवीतम् स ज्योत्स्नम् इव मन्दिरम्

प्राप्ता नागवन उद्यानम् शोभा निन्दित नन्दनम्

उत्तार्यमाणं यमुनां स आदरेण रुमण्वता

राजमार्गम् अधिष्ठाय मन्दिरं गन्तुम् आरभे

तेन उक्तम् अहम् अप्य् एतान् न जानामि पिता तु मे

मया उक्तम् न मया एकः ऽपि हतः क्षिप्तस् तु यः शरः

तत्र अपश्यम् पुर द्वारात् निर्यान्तीं जनताम् अहम्

संतत अनन्त वृत्तान्ताम् नितान्त हित कौतुकः

जन संघट्ट निष्पिष्ट तुला कोटिक मेखलम्

सिद्ध सार्थ वध जात सम्मदः दत्त काङ्क्षित वराम् इव अम्बिकाम्

रुमण्वान् अब्रवीद् एष कुमारः स सुहृद् तव

कुमार वटका इव इयम् भवेद् दारुण यन्त्रणा

न एला हारिद्र कौसुम्भ वासस् राशिम् अदापयत्

ततो द्वार आदि मृगया प्रकारैर् बहुभिर् मृगान्

समासीदाम कालिन्दीं तरत् जन निरन्तराम्

अन्यतश् च मुखं कृत्वा पार्श्व स्पन्दन सूचितम्

विज्ञात मद् अभिप्रायः न निवर्तेत यद् वयम्

क्ﾱप्त नानाविध आक्रीडम् यात्रा गृहम् अवशयत्

तूणम् आयाति तस्य एव वित्त तं चक्रवर्तिनम्

गच्छ गच्छ इति भूपलः क्षिप्त पाणिः अचोदयत्

तुरंग हेषितैः तारैर् मन्द्रैश् च गज गर्जितैः

क्रीडा स्थानानि पश्यन्तः कारितानि रुमण्वता

प्रदक्षिणीकृत्य स तान् एष तूणं मम आगतः

निघ्नन्तो घातयन्तश् च न तृप्तिम् अलभामहि

श्वः संपादयिता क्रीडा या वः सा कथ्यताम् इति

अध्यासित वशा यूथम् अम्बा द्वय पुरःसरम्

गृहीत मन्द संचारम् पश्यामि स्म समीप गम्

निबद्धम् अञ्जलिं चारु सरोज मुकुल आकृतिम्

अहं तु तं नमस्कृत्य हर्षम् अस्य अभिवर्धयन्

यद् अर्थम् वयम् आहूतास् तत् समाज्ञाप्यताम् इति

कञ्चुकि आदि परीवारम् अन्तःपुरम् अतः परम्

इति संपश्यमानो ऽहम् अपश्यं हस्तिनी गतम्

तौ वा शाम्बर सारङ्गौ पुत्रौ कुशलिनाव् इति

प्राञ्च् द्वारेण च निर्याय जन सम्पद् दिदृक्षया

तान् अहं बद्ध संरम्भः प्रस्थितश् च विहिंसितुम्

न अति दूरम् अतिक्रम्य कृच्छ्राल् लब्ध अन्तराः पथि

अथ प्रदोषे आगत्य अस्मान् अभाषत

अपश्यं मेघ रुद्ध अर्धम् इव प्रालेय दीपितम्

अथ मां गोमुखो ऽवोचद् अर्य पुत्रैः किम् आस्यते

करेणु करभ अश्व आदि वाहनाः संघशो ऽव्रजन्

सिंहशत्रुर् अवोचत् तं शिवं नः सकले कुले

यमाय प्रहिणोति स्म महिषं मरुभूतिकः

रत्न बुद्बुद चित्र अङ्गाः ततो ऽदृश्यन्त संघशः

तत्र प्रवहण आच्छाद छन्न अर्धम् अहम् आननम्

न्यासस् तेन स सैन्येन प्रयत्नात् पाल्यताम् इति
तेन उक्तम् भ्रातृ जाया मे कीदृशी चिन्त्य मेखला

अथ आमृष्टे ललाट अन्ते मया दक्षिण पाणिना

तत्र अहम् स सुहृद् वर्गः क्रीडा स्नान असन आदिकः

गोमुखेन स्मितं सद्य उपक्षिप्तं कथा अन्तरम्

तैस् तु सेनापतिः पृष्टो न दृष्टाः कैश्चिद् ईदृशाः

उत्पद्यते यदा लोके चक्रवर्ती तदा किल

सेनापतिः सिंहशत्रुः सेनापतिम् अवन्दत

अन्ये ऽपि मद् अनुज्ञाताः प्रीताः पौर कुमारकाः

यश् चक्रवर्ति चिह्नानाम् स्फुटानाम् इति

यत् तत् प्रवहणं पूर्वं दृष्टं दृष्टं च तन् मया

अथ मां गोमुखो ऽवोचत् स्रस्तेन मुकुटेन वः

यात्रां पश्यन् प्रयामि स्म जन ता अङ्गुलि दर्शितः
तत्र तैः अक्रमैः अश्वैः सर्पते असौ दिनक्षये

विद्युत् सूर्यः च तौ उग्रौ यातुधानौ तु तौ स्मृतौ

यथायोगं यथाधर्मं यथातत्त्वं यथाबलम्

गन्धर्व अप्सरसः च एव गीत नृत्यैः उपासते

एते वसन्ति वै सूर्ये मासयोः शुचि शुक्रयोः

अपां गर्भ समुत्पन्नः रथः स अश्वः स सारथिः

भक्ष अर्थम् आगतम् सोमं पौर्णमास्याम् उपासते

पितरः च उपतिष्ठन्ति अमावास्यां निशाकरम्

अग्निष्वात्तास् त्रयः च एव पितृ सर्ग स्थिताः द्विजाः

सहे च एव सहस्ये च वसन्ति एते दिवाकरे

अमावास्यां तथा तस्य अन्तरा पूर्यते परः

हरितैः अव्यथैः पिङ्गैः ईश्वरैः ब्रह्म वादिभिः

मानवानां शुभैः हि एतैः ह्रियते दुरितं तु वै

मेनका सहजन्या च हाहा _ च गायकौ

कल्प आदौ सम्प्रयुक्ताः च वहन्ति आभूतसंप्लवम्

स रथः अधिष्ठितः देवैः मासि मासि यथाक्रमम्

एवं सूर्य निमित्ते ते क्षय वृद्धी निशाकरे

ततः पीत क्षयम् सोमं रविः

तृप्तिः च तेन अर्ध मासम् सुराणां मासं सुधाभिः स्वधया पितॄणाम्

सकृत् युक्ते रथे तस्मिन् वहन्तः तु आयुगक्षयम्

पुनः प्रमुञ्चति अथ ताः च यो हरिः स मुह्यमानो हरिभिः तुरंगमैः

नभस्य नभसोः एतैः वसन्तः च दिवाकरे

गन्धर्वैः अप्सरोभिः च सर्प ग्रामणि राक्षसैः

वालखिल्या नयन्ति अस्तम् परिवार्य उदयात् रविम्

एवं वसन्ति वै सूर्ये सप्तकाः ते चतुर्दश

इति एवम् पीयमानस्य कृष्णे वर्धन्ति ताः कलाः

हरिर् ह्रियते तुरंगमैः पिबति अथ अपः हरिभिः सहस्रधा

ततो द्वितीया प्रभृति बहुलस्य चतुर्दशी

स्थान अभिमानिनाम् हि एतत् स्थानम् मन्वन्तरेषु वै

गन्धर्वौ धृतराष्ट्रः च सूर्यवर्चाः च तौ उभौ

काद्रवेयौ तथा नागौ कम्बल अश्वतरौ उभौ

त्रयस्त्रिंशत् सहस्राणि देवाः सोमं पिबन्ति वै

सौम्याः सु तपसः ज्ञेयाः सौम्या बर्हिषदः तथा

ततो वहति अथ आदित्यम् बहुभिर् ऋषिभिः सह

रक्षो हेतिः प्रहेतिः च यातुधानौ उभौ ऋतौ

अंशुमान् सप्तधातुः च हंसो व्योममृगः तथा

सर्पाः सर्पन्ति वै सूर्ये यातुधान अनुयान्ति च

नागः च ऐरावतः च एव विश्रुतः च धनंजयः

पौर्णमास्यां प्रदृश्येत शुक्लः सम्पूर्ण मण्डलः

त्रयः च त्रिंशता सार्धं त्रयस्त्रिंशत् शतानि तु

संवत्सराः च ये काव्याः पञ्च अब्दाः वै द्विजाः स्मृताः

अतीत अनागतानाम् च वर्तन्ते साम्प्रतं च ये

सप्त द्वीप समुद्रान् च सप्तभिः सप्त द्रुतम्

गोपायन्ति स्म भूतानि ईहन्ते हि अनुकम्पया

इति एष एक चक्रेण सूर्यः तूर्णम् प्रसर्पति

छन्दस् रूपैः च तैः अश्वैः युतः चक्रम् ततः स्थितिः

सूर्येण गोभिः हि विवर्धिताभिर् अद्भिः पुनर् च एव समुच्छ्रिताभिः

काम रूपैः सकृत् युक्तैः कामगैः तैः मनोजवैः

सर्वे अमृतम् तत् पितरः पिबन्ति देवाः च सौम्याः च तथा एव काव्याः

एतेषाम् एव देवानां यथावीर्यं यथा तपः

सौम्या बर्हिषदः च एव अग्निष्वात्ताः च ये स्मृताः

देवैः परिवृतः सोमः पितृभिः सह गच्छति

तपन्तः च जपन्तः च ह्लादयन्तः च वै प्रजाः

भुजंगः च महापद्मः सर्पः कर्कोटकः तथा

क्षीयन्ते च ताः शुक्लाः कृष्णा हि आप्याययन्ति च

एक रात्रम् सुराः सार्धं पितृभिः ऋषिभिः च वै

धाता अर्यमा पुलस्त्यः च पुलहः च प्रजापती

सेव्यते गीत नृत्यैः च गन्धर्व अप्सरसाम् गणैः

चित्रसेनः च गन्धर्वः पूर्णायूः च एव गायनौ

वीथि आश्रयाणि चरति नक्षत्राणि तथा शशी

मासेन तत् च अमृतम् अस्य मृष्टं सु वृष्टये रश्मिषु रक्षितं तु

इति एवम् सूर्य वीर्येण चन्द्रस्य आप्यायते तनुः

चारो वातः च द्वौ एतौ यातुधानौ उभौ स्मृतौ

पीतं पञ्चदश अहम् च रश्मिणा एकेन भास्करः

संगृहीता रथे तस्मिन् श्वेतः चक्षुःश्रवाः च वै

पितृभिः पीयमानायां पञ्चदश्यां तु वै कलाम्

इति एते नाम्भिः च एव दश चन्द्रमसो हयाः

ततस् अपराह्णे पितरो जघन्य दिवसे पुनः

सहारैः तेभिः त्रिभिः चक्रैः युक्तः शुक्लैः हय उत्तमैः

शुक्ले च कृष्णे तद् अहर् क्रमेण काल क्षये च एव सुराः पिबन्ति
ऋषी अत्रिः वसिष्ठः च नागौ तक्ष करम्भकौ

वसन् ग्रीष्मे तु द्वौ मासौ मित्रः च वरुणः च वै

इन्द्रः च एव विवस्वन्त् च अङ्गिरा भृगुः एव च

सोमस्य कृष्ण पक्ष आदौ भास्कर अभिमुखस्य वै

एते सह एव सूर्येण भ्रमन्ति स अनुगाः दिवि

ततस् तु शिशिरे च अपि मासयोः निवसन्ति ते

ग्रामणीर् ऋतजित् च एव सत्यजित् च महा बलः

आपूर्यते परो भागः सोमस्य तु अहर् क्रमात्

दुरितं शुभ चाराणाम् व्यपोहन्ति क्वचिद् क्वचिद्

अश्वाः तम् एक वर्णाः ते वहन्ते शङ्ख वर्चसः

वृद्धि क्षयौ वै पक्ष आदौ षोडश्यां शशिनः मृतौ

एवम् आप्यायते सोमः शुक्ल पक्षेषु अहर् क्रमात्

धर्मं हिमं च वर्षं च यथाक्रमम् अहर्निशम्

अप्सराः पूर्वचित्तिः च गन्धर्वा हि उर्वशी च या

हैमन्तिकौ च द्वौ मासौ निवसन्ति दिवाकरे

दशभिः तुरगैः दिव्यैः असङ्गैस् तद् मनोजवैः

ग्रथितैः तु वचोभिः च स्तुवन्ति ऋषयो रविम्

अजः च त्रिपथः च एव वृषो वाजी नरो हयः

एते वसन्ति वै सूर्ये मासौ द्वौ द्वौ क्रमेण च

यातुधानः तथा हेतिः व्याघ्रः च एव तु तौ उभौ

अहोरात्रं रथेन असौ एक चक्रेण वै भ्रमन्

मासौ द्वौ देवताः सूर्ये वसन्ति च शरद् ऋतौ

सोमस्य शुक्ल पक्ष आदौ भास्करे परतः स्थिते

चित्रसेनः च गन्धर्वः तथा वा सुरुचिः च यः

अन्नेन जीवन्ति अनिशम् मनुष्याः सूर्यः श्रितं तत् हि बिभर्ति गोभिः

त्वष्टा विष्णुः जमदग्निः विश्वामित्रः तथा एव च

इति एते निवसन्ति स्म द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे

शुक्ले वर्धन्ति वै कलाः

ग्रीष्मे हिमे च वर्षासु मुञ्चमाना यथाक्रमम्

रथंतरः च रथकृत् च एव तौ उभौ

त्रि चक्र उभयतस् अश्वः च विज्ञेयः शशिनो रथः

विश्वावसु सुषेणौ च प्रातर् च एव रथः च हि

गच्छति असौ अनुदिनम् परिवृत्य रश्मीन् देवान् पितॄन् च मनुजान् च सुतर्पयान् वै

चतुर्दशेषु वर्तन्ते गणा मन्वन्तरेषु वै

आवृतो वालखिल्यैः च भ्रमते रात्रि अहानि तु

सूर्यम् आपादयन्ति एते तेजसा तेज उत्तमम्

एवं दिन क्रमात् पीते देवैः च अपि निशाकरे

सेनजित् च सुषेणः च

एवं चन्द्रमसं देवं वहन्ति स्म आयुगक्षयम्

विद्या ग्रामणेः यक्षाः कुर्वत्या अभीषु संग्रहम्

तथा तपति असौ सूर्यः तेषाम् इद्धः तु तेजसा

अर्ध मास समाप्तौ तु पीत्वा गच्छन्ति ते अमृतम्

उरगौ वासुकिः च एव संकीर्णः च एव तौ उभौ

प्रक्षीयते परे हि आत्मा पीयमान कला क्रमात्

एलापत्त्रः तथा सर्पः शङ्खपालः च पन्नगः

यावत् च क्षीयते तस्मात् भागः पञ्चदशः तु सः

ह्रास वृद्धी तथा एव अस्य रश्मयः सूर्य वत् स्मृताः

वसन्ति एते च वै सूर्ये मासयोः च त्विषा ऊर्जयोः

पर्जन्यः च एव पूषा च भरद्वाजः सगौतमः

पीत्वा अर्ध मासम् गच्छन्ति अमावास्यां सुराः च ते

ततः सूर्ये पुनर् च अन्याः निवसन्ति स्म देवताः

तुम्बुरुर् नारदः च एव गन्धर्वौ गायतां वरौ

ग्रथितैः स्व वचोभिः च स्तूयमानो महा ऋषिभिः

पुरुषादो वधः च एव यातुधानौ तु तौ स्मृतौ

संभृतं तु अर्ध मासेन अमृतं सूर्य तेजसा
न इद् त्वा धृष्णुर् हरसा जर्हृषाणो दधृग् विधक्षन् परि ईङ्खयातै

स त्वा एतेभ्यः परि ददत् पितृभ्यो ऽग्निर् देवेभ्यः सुविदत्रियेभ्यः

शते शरत्सु न उ पुरा

इमौ युनज्मि ते वह्नी असुनीताय वोढवे

तेना जनस्य असः भर्ता यो अत्र असत् अ जीवनः

तृतीया ह प्रद्यौर् इति यस्यां पितर आसते

ताभ्यां यमस्य सादनं समितीश् च अव गच्छतात्

यमाय मधुमत्तमं जुहोता प्र च तिष्ठत

अपरिपरेण पथा यम राज्ञः पितॄन् गच्छ

शते शरत्सु न उ पुरा

वि इमाम् मात्रां मिमीमहे यथा अपरम् न मासातै

पूषा त्वा इतस् च्यावयतु प्र विद्वान् अ नष्ट पशुः भुवनस्य गोपाः

सहस्रणीथाः कवयो ये गोपायन्ति सूर्यम्

शृतं यदा करसि जातवेदो अथ इमम् एनं प्र हिणुतात् पितॄंर् उप

उद् इमां मात्रां मिमीमहे यथा अपरम् न मासातै

ये नः पितुः पितरो ये पितामहा य आविविशुर् उर्व् अन्तरिक्षम्

लोकं पितृषु वित्त्वा एधस्व यम राजसु

मा एनम् अग्ने वि दहो मा अभि शूशुचो मा अस्य त्वचं चिक्षिपो मा शरीरम्

उप प्रेष्यन्तं पूषणं यो वहात्य् अञ्जोयानैः पथिभिस् तत्र गच्छतम्

यमाय सोमः पवते यमाय क्रियते हविः

सर्वांस् तान् अग्न आ वह पितॄन् हविषे अत्तवे

अजेन कृण्वन्तः शीतम् वर्षेण उक्षन्तु

ह्वयामि ते मनसा मनः इह

उदन्वती द्यौर् अवमा पीलुमती इति मध्यमा

अप इमम् जीवा अरुधन् गृहेभ्यस् तं निर् वहत परि ग्रामाद् इतः

अग्नेर् वर्म परि गोभिर् व्ययस्व सं प्र ऊर्णुष्व मेदसा पीवसा च

यदा शृतं कृणवो जातवेदो अथ इमम् एनं परि दत्तात् पितृभ्यः

स नो जीवेष्व् आ यमेद् दीर्घम् आयुः प्र जीवसे

यत् ते अङ्गम् अतिहितं पराचैर् अपानः प्राणो य उ वा ते परेतः

यमं ह यज्ञो गच्छत्य् अग्नि दूतः अरंकृतः

जाया पतिम् इव वाससा अभि एनं भूम ऊर्णुहि

यास् ते शिवास् तन्वो जातवेदस् ताभिर् वह एनम् सु कृताम् उ लोकम्

परापुरो निपुरो ये भरन्त्य् अग्निष् टान् अस्मात् प्र धमाति यज्ञात्

तपसा ये अनाधृष्यास् तपसा ये स्वर् ययुः

ये अग्नि दग्धाः ये अन् अग्नि दग्धाः मध्ये दिवः स्वधया मादयन्ते

स्वधा याश् चकृषे जीवन् तास् ते सन्तु मधुश्चुतः

शं तप मा अति तपो अग्ने मा तन्वं तपः

जीवेषु भद्रं तन् मयि स्वधा पितृषु सा त्वयि

अजो भागस् तपसस् तं तपस्व तं ते शोचिस् तपतु तं ते अर्चिः

तपो ये चक्रिरे महस् तांश् चिद् एव अपि गच्छतात्

अति द्रव श्वानौ सारमेयौ चतुर् अक्षौ शबलौ साधुना पथा

अधा पितॄन्त् सुविदत्राꣳ अपीहि यमेन ये सधमादं मदन्ति

यत्र आसते सु कृतः यत्र त ईयुस् तत्र त्वा देवः सविता दधातु

इदम् इद् वा उ न अपरम् जरस्य् अन्यद् इतो ऽपरम्

स्योना अस्मै भव पृथिव्य् अनृक्षरा निवेशनी

आयुर् वसान उप यातु शेषः सं गच्छतां तन्वा सु वर्चाः

यास् ते शोचयो रंहयो जातवेदो याभिर् आपृणासि दिवम् अन्तरिक्षम्

ऋषीन् तपस्वतो यम तपः जाꣳ अपि गच्छतात्

य आक्षियन्ति पृथिवीम् उत द्यां तेभ्यः पितृभ्यो नमसा विधेम

स्वान् गच्छतु ते मनो अधा पितॄंर् उप द्रव

ये चित् पूर्व ऋत साताः ऋत जाताः ऋतावृधः

त्वं तान् वेत्थ यदि ते जातवेदः स्वधया यज्ञं स्वधितिं जुषन्ताम्

मा ते ह आस्त तन्वः किंचन इह

अत्र एव त्वम् इह वयं सु वीराः विश्वा मृधो अभिमातीर् जयेम

ददाम्य् अस्मा अवसानम् एतद् य एष आगन् मम च इद् अभूद् इह

यौ ते श्वानौ यम रक्षितारौ चतुर् अक्षौ पथिषदी नृ चक्षसा

ये निखाता ये परोप्ता ये दग्धा ये च उद्धिताः

ताव् अस्मभ्यं दृशये सूर्याय पुनर् दाताम् असुम् अद्य इह भद्रम्

इष्टापूर्तम् अनुसंक्राम विद्वान् यत्र ते दत्तं बहुधा विबन्धुषु

माता पुत्रं यथा सिचा अभि एनं भूम ऊर्णुहि

मा त्वा वृक्षः सं बाधिष्ट मा देवी पृथिवी मही

यां ते धेनुं निपृणामि यम् उ क्षीर ओदनम्

इमान् गृहाꣳ उप जुजुषाणः एहि

अश्वावतीं प्र तर या सु शेवा ऋक्षाकम् वा प्रतरं नवीयः

इदं नम ऋषिभ्यः पूर्व जेभ्यः पूर्वेभ्यः पथिकृद्भ्यः

यच्छ अस्मै शर्म सप्रथाः
अमासि मात्रां स्वर् अगाम् आयुष्मान् भूयासम्

असंबाधे पृथिव्या उरौ लोके नि धीयस्व

ये दस्यवः पितृषु प्रविष्टा ज्ञाति मुखाः अहुत अदः चरन्ति

मा ते मनो मा असोः मा अङ्गानाम् मा रसस्य ते

उद् त्वा वहन्तु मरुतः उद वाहाः उद प्रुतः

यमश् चिकित्वान् प्रत्य् एतद् आह मम एष राय उप तिष्ठताम् इह

उत अश्विनौ अभरद् यत् तद् आसीद् अजहाद् उ द्वा मिथुना सरण्यूः

इमां मात्रां मिमीमहे यथा अपरम् न मासातै

अजं यन्तम् अनु ताः सम् ऋण्वताम् अथ इतराभिः शिवतमाभिः शृतं कृधि

शते शरत्सु न उ पुरा

सम् गच्छस्व पितृभिः सम् यमेन

अप इमाम् मात्रां मिमीमहे यथा अपरम् न मासातै

सोम एकेभ्यः पवते घृतम् एक उपासते

यमाय घृतवत् पयो राज्ञे हविर् जुहोतन

शते शरत्सु न उ पुरा

ये अग्रवः शशमानाः परेयुर् हित्वा द्वेषांस्य् अनपत्यवन्तः

ये युध्यन्ते प्रधनेषु शूरासो ये स्वर् तनूत्यजः

प्र इमाम् मात्रां मिमीमहे यथा अपरम् न मासातै

अर्वाङ् त्वम् एहि उप जीव लोकम्

यदा उ गच्छात्य् असुनीतिम् एताम् अथ देवानां वशनीर् भवाति

मृत्युर् यमस्य आसीत् दूतः प्रचेता असून् पितृभ्यो गमयांचकार

सं विशन्त्व् इह पितरः स्वा नः स्योनं कृण्वन्तः प्रतिरन्त आयुः

आयुर् विश्वायुः परि पातु त्वा पूषा त्वा पातु प्रपथे पुरस्तात्

इदम् इद् वा उ न अपरम् दिवि पश्यसि सूर्यम्

तेभ्यः शकेम हविषा नक्षमाणा ज्योग् जीवन्तः शरदः पुरूचीः

शते शरत्सु न उ पुरा

दण्डं हस्ताद् आददानो गतासोः सह श्रोत्रेण वर्चसा बलेन

सम् इमां मात्रां मिमीमहे यथा अपरम् न मासातै

त्रिष्टुब् गायत्री छन्दांसि सर्वा ता यम आर्पिता

अपागूहन्न् अमृतां मर्त्येभ्यः कृत्वा सवर्णाम् अदधुर् विवस्वते
अवगाढ आर्ति निस्तोदा महा वस्तु परिग्रहा

मान संस्थानयोः तुल्या मसूरेण मसूरिका

सान्द्रीभवेत् पर्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति

विद्रधिर् वक्ष्यते ऽन्यत्र तत्र आद्यम् पिटिका त्रयम्

अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धम् उदक उपमम्

नीलमेहेन नील आभम् कालमेही मषि निभम्

साध्य याप्य परित्याज्याः मेहास् तेन एव तद् भवाः

क्रुद्धे धातु क्षयात् वायौ दोष आवृत पथे ऽथवा

क्षीणः क्षणात् क्षणात् पूर्णो भजते कृच्छ्र साध्य ताम्

षट् चत्वारो ऽनिलात् तेषां मेदस् मूत्र कफ आवहम्

श्लक्ष्णा कच्छप पृष्ठ आभा पिटिका कच्छपी मता

सर्वे ऽपि मधुमेह आख्याः माधुर्यात् च तन्वः अतस्

अथ अतस् प्रमेहनिदानं व्याख्यास्यामः

विदारी कन्द वत् वृत्ता कठिना च विदारिका

अविपाको अरुचिः छर्दिः निद्रा कासः स पीनसः

सर्षप मान संस्थाना क्षिप्र पाका महा रुजा

स्तब्धा सिरा जालवती स्निग्ध स्रावा महा आशया

हृद् नेत्र जिह्वा श्रवण उपदेहः घन अङ्ग ता केश नख अति वृद्धिः

विद्रधिः च इति पिटिकाः प्रमेह उपेक्षया दश

महती पिटिका नीला विनता विनता स्मृता

मूर्त अणून् सिकतामेही सिकता रूपिणः मलान्

शीत प्रिय त्वम् गल तालु शोषः माधुर्यम् आस्ये कर पाद दाहः

संहृष्ट रोमा पिष्टेन पिष्ट वत् बहलं सितम्

सामान्यं लक्षणं तेषां प्रभूत आविल मूत्र ता

सुरामेही सुरा तुल्यम् उपरि अच्छम् अधो घनम्

अवगाढ रुजा क्लेदा पृष्ठे वा जठरे ऽपि वा

नव धान्य सुरा आनूप मांस इक्षु गुड गोरसम्

मधुमेही मधु समम् जायते स किल द्विधा

स पूर्वरूपाः कफ पित्त मेहाः क्रमेण ये वात कृताः च मेहाः

अन्त उन्नता मध्य निम्ना श्यावा क्लेद रुजा अन्विता

यो मूत्रयेन् न तं मेहं रक्तपित्तं तु तद् विदुः

शुक्र आभम् शुक्र मिश्रम् वा शुक्रमेही प्रमेहति

प्रमेहेण विना अपि एताः जायन्ते दुष्ट मेदसः

हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रा संनिभम् दहत्

सह्याः पित्त उल्बणाः तु अन्याः सम्भवन्ति अल्प मेदसः

विस्रम् उष्णं स लवणम् रक्त आभम् रक्तमेहतः

वातिकानाम् उदावर्त कम्प हृद् ग्रह लोलताः

हारिद्र वर्णम् रक्तं वा मेह प्राग्रूप वर्जितम्

संपूरणाद् वा कफ सम्भवः स्यात् क्षीणेषु दोषेषु अनिल आत्मकः वा

प्रमेहा विंशतिस् तत्र श्लेष्मतो दश पित्ततः

गन्ध वर्ण रस स्पर्शैः क्षारेण क्षार तोय वत्

पुत्रिणी महती भूरि सु सूक्ष्म पिटिका चिता

उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफ जन्मनाम्

वसामेही वसा मिश्रम् वसां वा मूत्रयेन् मुहुः

तासु मेह वशात् च स्याद् दोष उद्रेकः यथायथम्

कालेन उपेक्षिताः सर्वे यद् यान्ति मधुमेह ताम्

इक्षो रसम् इव अत्यर्थम् मधुरं च इक्षुमेहात्

अन्न पान क्रिया जातम् यत् प्रायस् तत् प्रवर्तकम्

दोष दूष्य अविशेषे ऽपि तद् संयोग विशेषात्

सर्षपी सर्षप तुल्य पिटिका परिवारिता

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

आवृतो दोष लिङ्गानि सो ऽनिमित्तं प्रदर्शयेत्

वस्ति मेहनयोः तोदो मुष्क अवदरणम् ज्वरः

पित्तं रक्तम् अपि क्षीणे कफ आदौ मूत्र संश्रयम्

शराव मान संस्थाना पिटिका स्यात् शराविका

शूलम् उन्निद्र ता शोषः कासः श्वासः च जायते

स्वादु अम्ल लवण स्निग्ध गुरु पिच्छिल शीतलम्

स्वेदो अङ्ग गन्धः शिथिल त्वम् अङ्गे शय्या आसन स्वप्न सुख अभिषङ्गः

सम असम क्रियतया महा अत्यय तया अपि च

दाहस् तृष्णा अम्लकः मूर्छा विड्भेदः पित्त जन्मनाम्

शनैः शनैः शनैर्मेही मन्दं मन्दं प्रमेहति

धातून् वस्तिम् उपानीय तद् क्षये ऽपि च मारुतः

मज्जानं मज्ज मिश्रम् वा मज्जमेही मुहुर् मुहुः

विस्रं माञ्जिष्ठमेहेन मञ्जिष्ठा सलिल उपमम्

स लसीकम् विबद्धं च हस्तिमेही प्रमेहति

दूषयित्वा वपुस् क्लेद स्वेद मेदस् रस आमिषम्

रक्त कृष्ण अति तृष् स्फोट दाह मोह ज्वर अलजी

रुजा निस्तोद बहुला सूक्ष्म छिद्रा च जालिनी

भविष्यतो मेह गणस्य रूपं मूत्रे ऽभिधावन्ति पिपीलिकाः च

मेहति उदकमेहेन किंचिद् च आविल पिच्छिलम्
स एष ब्रह्मणः परिमरः

क्षिप्रं ह एव एनम् न निर्जानन्ति

अपि ह यद्य् अस्य अश्म मूर्धा द्विषन् भवति क्षिप्रं ह एव एनम् स्तृणुते स्तृणुते

चन्द्रमसो वै वृष्टिर् जायते तां दृष्ट्वा ब्रूयाद् वृष्टिर् जायताम् मा मे द्विषञ् जन्य् अत एव पराङ् इत्य् अतो ह एव पराङ्

चन्द्रमा वा अमावास्यायाम् आदित्यम् अनुप्रविशति सः अन्तर्धीयताम् तं न निर्जानन्ति यदा वै म्रियते अथ अन्तर्धीयते अथ एनम् न निर्जानन्ति स ब्रूयाच् चन्द्रमसो मरणे द्विषन् मे म्रियतां सो ऽन्तर्धीयतां तम् मा निर्ज्ञासिषुर् इति क्षिप्रं ह एव एनम् न निर्जानन्ति

यदा वै म्रियते अथ अन्तर्धीयते अथ एनाम् न निर्जानन्ति

तम् एतम् ब्रह्मणः परिमरम् मैत्रेयः कौषारवः सुत्वने कैरिशये भार्गायणाय राज्ञे प्रोवाच तं ह पञ्च राजानः परिमम्रुस् ततः सुत्वा महत् जगाम

अथ अतस् ब्रह्मनः परिमरो यो ह वै ब्रह्मणः परिमरं वेद पर्य् एनं द्विषन्तो भ्रातृव्याः परि सपत्ना म्रियन्ते

आदित्यो वा अस्तं यन्न् अग्निम् अनुप्रविशति सो ऽन्तर्धीयते तं न निर्जानन्ति यदा वै म्रियते अथ अन्तर्धीयते अथ एनम् न निर्जानन्ति स ब्रूयाद् आदित्यस्य मरणे द्विषन् मे म्रियतां सो ऽन्तर्धीयतां तम् मा निर्ज्ञासिषुर् इति क्षिप्रं ह एव एनम् न निर्जानन्ति

अयं वै ब्रह्म यो ऽयम् पवते तम् एताः पञ्च देवताः परिम्रियन्ते विद्युद् वृष्टिश् चन्द्रमा आदित्यो ऽग्निः

अग्निर् वा उद्वान् वायुम् अनुप्रविशति सो ऽन्तर्धीयते तं न निर्जानन्ति यदा वै म्रियते अथ अन्तर्धीयते अथ एनम् न निर्जानन्ति स ब्रूयाद् अग्नेर् मरणे द्विषन् मे म्रियतां सो ऽन्तर्धीयतां तम् मा निर्ज्ञासिषुर् इति क्षिप्रं ह एव एनम् न निर्जानन्ति

वृष्टेर् वै विद्युज् जायते तां दृष्ट्वा ब्रूयाद् विद्युज् जायताम् मा मे द्विषञ् जन्य् अत एव पराङ् इत्य् अतो ह एव पराङ्

विद्युद् वै विद्युत्य वृष्टिम् अनुप्रविशति सा अन्तर्धीयते तां न निर्जानन्ति

आदित्याद् वै चन्द्रमा जायते तं दृष्ट्वा ब्रूयाच् चन्द्रमा जायताम् मा मे द्विषञ् जन्य् अत एव पराङ् इति अतो ह एव पराङ्

तस्य व्रतं न द्विषतः पूर्व उपविशेद् यदि तिष्ठन्तम् मन्येत तिष्ठेत एव न द्विषतः पूर्वः संविशेद् यद्य् आसीनम् मन्येत् आसीत एव न द्विषतः पूर्वः प्रस्वप्याद् यदि जाग्रतम् मन्येत जागृयाद् एव

वायोर् अग्निर् जायते प्राणात् हि बलान् मथ्यमानो ऽधिजायते तं दृष्ट्वा ब्रूयाद् अग्निर् जायताम् मा मे द्विषञ् जन्य् अत एव पराङ् इति अतो ह एव पराङ्

वृष्टिर् वै वृष्ट्वा चन्द्रमसम् अनुप्रविशति सा अन्तर्धीयते तां न निर्जानन्ति यदा वै म्रियते अथ अन्तर्धीयते अथ एनम् न निर्जानन्ति स ब्रूयाद् वृष्टेर् मरणे द्विषन् मे म्रियतां सो ऽन्तर्धीयतां तम् मा निर्ज्ञासिषुर् इति क्षिप्रं ह एव एनम् न निर्जानन्ति

स ब्रूयाद् विद्युतो मरणे द्विषन् मे म्रियतां सो ऽन्तर्धीयतां तम् मा निर्ज्ञासिषुर् इति
अस्मिन् ब्रह्मण्य् अस्मिन् कर्मण्य् अस्यां पुरोधायाम् अस्यां प्रतिष्ठायाम् अस्यां

अस्मिन् ब्रह्मण्य् अस्मिन् कर्मण्य् अस्यां पुरोधायाम् अस्यां प्रतिष्ठायाम् अस्यां

सविता प्रसवानाम् अधिपतिः स मा अवतु

अस्मिन् ब्रह्मण्य् अस्मिन् कर्मण्य् अस्यां पुरोधायाम् अस्यां प्रतिष्ठायाम् अस्यां

पितरः परे ते मा अवन्तु

अस्मिन् ब्रह्मण्य् अस्मिन् कर्मण्य् अस्यां पुरोधायाम् अस्यां प्रतिष्ठायाम् अस्यां

चित्त्याम् अस्याम् आकूत्याम् अस्याम् आशिष्य् अस्यां देव हूत्याम् स्वाहा

वायुर् अन्तरिक्षस्य अधिपतिः स मा अवतु

अस्मिन् ब्रह्मण्य् अस्मिन् कर्मण्य् अस्यां पुरोधायाम् अस्यां प्रतिष्ठायाम् अस्यां

सूर्यश् चक्षुषाम् अधिपतिः स मा अवतु

चित्त्याम् अस्याम् आकूत्याम् अस्याम् आशिष्य् अस्यां देव हूत्याम् स्वाहा

अस्मिन् ब्रह्मण्य् अस्मिन् कर्मण्य् अस्यां पुरोधायाम् अस्यां प्रतिष्ठायाम् अस्यां

अस्मिन् ब्रह्मण्य् अस्मिन् कर्मण्य् अस्यां पुरोधायाम् अस्याम् प्रतिष्ठायाम् अस्यां

चित्त्याम् अस्याम् आकूत्याम् अस्याम् आशिष्य् अस्यां देव हूत्याम् स्वाहा

सोमो वीरुधाम् अधिपतिः स मा अवतु

चित्त्याम् अस्याम् आकूत्याम् अस्याम् आशिष्य् अस्यां देव हूत्याम् स्वाहा

चित्त्याम् अस्याम् आकूत्याम् अस्याम् आशिष्य् अस्यां देव हूत्याम् स्वाहा

अस्मिन् ब्रह्मण्य् अस्मिन् कर्मण्य् अस्यां पुरोधायाम् अस्यां प्रतिष्ठायाम् अस्यां

अस्मिन् ब्रह्मण्य् अस्मिन् कर्मण्य् अस्यां पुरोधायाम् अस्यां प्रतिष्ठायाम् अस्यां

चित्त्याम् अस्याम् आकूत्याम् अस्याम् आशिष्य् अस्यां देव हूत्याम् स्वाहा

चित्त्याम् अस्याम् आकूत्याम् अस्याम् आशिष्य् अस्यां देव हूत्याम् स्वाहा

चित्त्याम् अस्याम् आकूत्याम् अस्याम् आशिष्य् अस्यां देव हूत्याम् स्वाहा

चित्त्याम् अस्याम् आकूत्याम् अस्याम् आशिष्य् अस्यां देव हूत्याम् स्वाहा

अस्मिन् ब्रह्मण्य् अस्मिन् कर्मण्य् अस्याम् पुरोधायाम् अस्यां प्रतिष्ठायाम् अस्यां

अस्मिन् ब्रह्मण्य् अस्मिन् कर्मण्य् अस्यां पुरोधायाम् अस्यां प्रतिष्ठायाम् अस्यां

मरुतः पर्वतानाम् अधिपतयस् ते मा अवन्तु

चन्द्रमा नक्षत्राणाम् अधिपतिः स मा अवतु

ततस् ततामहास् ते मा अवन्तु

चित्त्याम् अस्याम् आकूत्याम् अस्याम् आशिष्य् अस्यां देव हूत्याम् स्वाहा

अग्निर् वनस्पतीनाम् अधिपतिः स मा अवतु

चित्त्याम् अस्याम् आकूत्याम् अस्याम् आशिष्य् अस्यां देव हूत्याम् स्वाहा

चित्त्याम् अस्याम् आकूत्याम् अस्याम् आशिष्य् अस्यां देव हूत्याम् स्वाहा

अस्मिन् ब्रह्मण्य् अस्मिन् कर्मण्य् अस्याम् पुरोधायाम् अस्यां प्रतिष्ठायाम् अस्यां

द्यावापृथिवी दातॄणाम् अधिपतिः स मा अवतु

तता अवरे ते मा अवन्तु

अस्मिन् ब्रह्मण्य् अस्मिन् कर्मण्य् अस्यां पुरोधायाम् अस्यां प्रतिष्ठायाम् अस्यां

चित्त्याम् अस्याम् आकूत्याम् अस्याम् आशिष्य् अस्यां देव हूत्याम् स्वाहा

चित्त्याम् अस्याम् आकूत्याम् अस्याम् आशिष्य् अस्यां देव हूत्याम् स्वाहा
उत्तरासु आदधीत यः कामयेत दान कामाः मे प्रजाः स्युः इति

भगी भवति

ओजः वाव एषाम् तत् वीर्यम् आधत्त

रोहिण्याम् वै एतम् प्रजापतिः आधत्त

प्राणाः इन्द्रियाणि

यत् कृत्तिकासु अग्निम् आधत्ते शीर्षण्यः मुख्यः भवति

वसन्ता ब्राह्मणेन आधेयः

दान कामाः अस्मै भवन्ति

तया रोहम् अरोहत्

ओजः वीर्यम् भ्रातृव्यस्य आधत्ते यत् चित्रायाम् अग्निम् आधत्ते

यज्ञम् एव एतत् प्रति यज्ञम् आलभते

सः

सप्त शीर्षण्याः प्राणाः

यः व्यवृह्यत सः अयम् ऊर्णवाभिः स्वैः आन्त्रैः संतितंसति

यत् कृत्तिकासु अग्निम् आधत्ते स्वे एव एनम् नक्षत्रे आधत्ते

पूर्वासु फल्गुनीषु आदधीत यः कामयेत भगी स्याम् इति

सर्वासु एव दिक्षु ऋध्नोति यः शिशिरे अग्निम् आधत्ते

ऊर्जम् पशून् उपाधत्ते

ग्रीष्मः वै राजन्यस्य ऋतुः

रोहिण्याम् वै एतम् देवाः आदधत

शीर्षण्याः

पुष्टिम् एव प्रजायाः पशूनाम् गच्छति

वसन्तः वै ब्राह्मणस्य ऋतुः

पूर्णमासे वा अमावस्यायाम् वा आदधीत

दिशः वै न अकल्पन्त न प्राज्ञायन्त

शिशिरे आधेयः

सोमेन यजते

प्रत्यञ्चः अन्ये

भगस्य वै एतत् नक्षत्रम्

पुष्टिम् आवत् भूयिष्ठम् एकम् नक्षत्रम्

ऋतु मुखे एव एनम् आधत्ते

पुण्य अहे एव एनम् आधत्ते

ततस् ताम् आवृहत्

एतत् हि अवर्धयत्

ऋद्ध्यै एव रोहिण्याम् आधेयः

ग्रीष्मे राजन्येन आधेयः

फल्गुनी पूर्णमासे आधेयः

शरदि वैश्येन आधेयः

राजन्यस्य आदध्यात्

ततस् एताम् अग्नये प्राचीम् दिशम् अरोचयन् यत् कृत्तिकाः

स्वे एव एनम् ऋतौ आधत्ते

तत् रोहिण्याः रोहिणी त्वम्

स हि दानम् उपजीवति

शिशिरम्

रोहिण्याम् आधेयः

सोमेन यजै इति वै अग्निम् आधत्ते

सप्त वै कृत्तिकाः

तेजः ब्रह्मवर्चसम् उपाधत्ते

एष वै यज्ञः

प्रजापतेः वै एतत् शिरः यत् कृत्तिकाः

यत् कृत्तिकासु अग्निम् आधत्ते प्राच्याम् एव एनम् दिशि आधत्ते

एतत् वै पुण्य अहम्

सर्वासु दिक्षु अग्निः शिशिरे

आग्नेयम् एतत् नक्षत्रम् यत् कृत्तिकाः

तस्मात् इष्ट्या वा आग्रायणेन वा पशुना वा सोमेन वा पूर्णमासे वा अमावस्यायाम् वा यजेत

तया रोहम् अरोहन्

अर्यम्णः वै एतत् नक्षत्रम्

एषः अर्यमा यः ददाति

यस्मिन् एव कस्मिन् च ऋतौ आदधीत सोमेन यक्ष्यमाणः

स्वे एव एनम् ऋतौ आधत्ते

सर्वासु दिक्षु ऋध्नवानि इति वै अग्निम् आधत्ते

ते अवाकीर्यन्त

स्वे एव एनम् ऋतौ आधत्ते