tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
विद्रधौ कटु तीक्ष्ण उष्ण रूक्षैः कवड लेपनम्

खदिरस्य वरायाः च पृथग् एवं प्रकल्पना

लिखेत् शाक आदि पत्त्रैः च पिटिकाः कठिनाः स्थिराः

क्षीरि वृक्ष अम्बु गण्डूषः नस्यं तैलं च तद् कृतम्

इदम् एव नवे कार्यं कर्म ओष्ठे तु कफ आतुरे

कणा शुण्ठी शृतम् पानम् अम्लैर् गण्डूष धारणम्

सप्तच्छद अर्क क्षीराभ्याम् पूरणं कृमि शूल जित्

कृश दुर्बल वृद्धानाम् वात आर्तानाम् च न उद्धरेत्

विद्रधौ स्राविते श्रेष्ठा रोचना तार्क्ष्य गैरिकैः

निर्व्यङ्ग नीली मुख दूषिका आदि संजायते चन्द्र समान कान्ति

आम आदि अवस्थासु अलजीम् गण्डे शोफ वत् आचरेत्

चन्दन जोङ्गक कुङ्कुम परिपेलव वालक उशीरैः

कटुका अतिविषा पाठा निम्ब रास्ना वचा अम्बुषु

गुडूची यष्टि पत्तङ्ग सिद्धम् अभ्यञ्जने घृतम्

नवे जिह्वालसे अपि एवम् तं तु शस्त्रेण न स्पृशेत्

प्रायः शस्तं तेषां कफ रक्त हरम् तथा कर्म

गुडेन पूर्णं सुषिरं मधूच्छिष्टेन वा दहेत्

मूत्र स्रुतम् हठ क्षारम् पक्त्वा कोद्रव भुज् पिबेत्

अपामार्ग फल श्वेता दन्ती जन्तुघ्न सैन्धवैः

चन्दन द्वय लोध्र पुण्ड्र आह्व यष्ट्याह्व लाक्षा अञ्जन द्वयम्

आस्य स्थः स मधुः वक्त्र पाक नाडी व्रण अपहः

रोगान् सर्वान् हन्ति वक्त्रे विशेषात् स्थैर्यं धत्ते दन्त पङ्क्त्याः चलायाः

घर्षणं कटुका कुष्ठ वृश्चिकाली यव उद्भवैः

मुख दन्त मूल गल जाः प्रायो रोगाः कफ अस्र भूयिष्ठाः

घृतं च मधुरैः सिद्धं हितं कवड नस्ययोः

दार्वी त्वच् सिन्धूद्भव मनःशिला यावशूक हरितालैः

संशोध्य उभयतस् कायं शिरः च उपचरेत् ततः

उपाचरेद् एवम् एव प्रत्याख्याय अस्र सम्भवाम्

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

अथ अतस् मुखरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

सप्तच्छद उशीर पटोल मुस्ता हरीतकी तिक्तकरोहिणीभिः

तैलं वात हरैः सिद्धं हितं कवड नस्ययोः

धावनं वदनस्य अन्तर् चूर्णितैः अवचूर्णितम्

स्विन्नस्य शीत दन्तस्य पालीं विलिखितां दहेत्

तिल यष्टीमधु शृतम् क्षीरं गण्डूष धारणम्

कुर्याद् वात ओष्ठकोप उक्तम् कण्टकेषु अनिल आत्मसु

वचा दन्ती च मूर्वा च लेपः कोष्णो अर्ति शोफ हा

फलत्रय द्वीपि किराततिक्त यष्ट्याह्व सिद्धार्थ कटुत्रिकाणि

गो मूत्रेण विपक्वा गल आमय घ्ना रसक्रिया एषा

अश्वत्थ जम्बु आम्र धनंजय त्वच् त्वक् च अहिमारात् खदिरस्य सारः

गुञ्जा अलाबु शुक आह्वाः च पलाश क्षार कल्किताः

पित्त अस्रे पित्त रक्त घ्नः कफ घ्नः च कफे विधिः

स्फटिक शुभ्र सुरभि कर्पूर कुडवम् च तत्र आवपेत् ततः

मेदस् भवे सिरां विध्येत् कफ घ्नम् च विधिं भजेत्

कर्तव्यं कफ जे अपि एतत् स्वेद विम्लापने तु अति

अनुशीलयन् प्रतिदिनं स्वस्थो ऽपि दृढ द्विजः भवति

सर्व आस्य रोग उद्धृतये तद् आहुर् दन्त स्थिर त्वे तु इदम् एव मुख्यम्

मुस्ता मञ्जिष्ठा न्यग्रोध प्ररोह मांसी यवासकम्

अशान्तौ पाचयित्वा च सर्वान् व्रण वत् आचरेत्

असनादि रजः च एनम् प्रातर् मूत्रेण पाययेत्

स आगारधूमैः कटुकैः कफ जाम् प्रतिसारयेत्

नाडी ओष्ठम् स्वेदयेद् दुग्ध सिद्धैः एरण्ड पल्लवैः

गुडूची निम्ब कल्क उत्थः मधु तैल समन्वितः

कारयेद् गुटिकाः सदा च एताः धार्या मुखे तद् गद अपहाः

दन्तमांसानि उपकुशे स्विन्नानि उष्ण अम्बु धारणैः

तैलं स यष्ट्याह्व रजः गण्डूषो मधु वा ततः

कुब्जां न एक गतिम् पूर्णां गुडेन मदनेन वा

घर्षेत् स लोध्र पत्तङ्गैः कवडः क्वथितैः च तैः

नाडीं दन्त अनुगाम् दन्तं समुद्धृत्य अग्निना दहेत्

पद्मक एला समङ्गाः च शीते तस्मिन् तथा पालिकां पृथक्

हरीतकी कषायः वा पेयो माक्षिक संयुतः

रजो रुजं जयति आशु वस्त्र स्थम् दशने घृतम्

छित्त्वा अधिमांसकम् चूर्णैः स क्षौद्रैः प्रतिसारयेत्

छेदयेन् मण्डलाग्रेण तीक्ष्ण उष्णैः घर्षण आदि च

अथ अन्तर् बाह्यतस् स्विन्नां वात रोहिणिकाम् लिखेत्

यष्टी लोध्र उत्पल अनन्ता सारिवा अगुरु चन्दनैः

स्वर्जिका नागर क्षौद्रैः क्वाथो गण्डूष इष्यते
जिह्वायां पित्त जातेषु घृष्टेषु रुधिरे स्रुते

खदिर सारात् द्वे तुले पचेद् वल्कात् तुलां च अरिमेदस्य

सुरतरु लोध्र द्राक्षा मञ्जिष्ठा चोच पद्मक विडङ्गैः

मुस्ता अर्जुन त्वच् त्रिफला फलिनी तार्क्ष्य नागरैः

तैल प्रस्थम् विपचेत् कर्ष अंशैः पान नस्य गण्डूषैः तत्

क्षार चूर्णैः मधु युतैः ततस् च प्रतिसारयेत्

घट चतुष्के पाद शेषे ऽस्मिन् पूते पुनः क्वथनाद् घने

तद्वत् च वृन्द शालूक तुण्डिकेरी गिलायुषु

पित्त अभिघात जौ ओष्ठौ जलौकोभिः उपाचरेत्

काय शिरसोः विरेको वमनं कवड ग्रहाः च कटु तिक्ताः

एर्वारु बीज प्रतिमम् वृद्धायाम्

क्षारं युञ्ज्यात् ततो नस्यं गण्डूष आदि च शीतलम्

नस्य गण्डूषयोः तैलम् साधितं च प्रशस्यते

पल शतम् बाणात् तोय घटे पक्त्वा रसे अस्मिन् च पल अर्धिकैः

महास्नेहेन वात ओष्ठे सिद्धेन अक्तः पिचुर् हितः

कफ घ्नान् धूम वमन नावन आदीन् च शीलयेत्

गण्डूषो अम्बु शृतैः धार्यो दुर्बल द्विज शान्तये

शीताद उपकुश उक्तम् च नावन आदि च शीलयेत्

कफ घ्नैः शुण्डिका साध्या नस्य गण्डूष घर्षणैः

आक्षिकं क्षिपेत् सु सूक्ष्मम् रजः सेव्य अम्बु पत्तङ्ग गैरिकम्

हिङ्गु कट्फल कासीस स्वर्जिका कुष्ठ वेल्लजम्

क्षुद्रा गुडूची सुमनस् प्रवाल दार्वी यवास त्रिफला कषायः

मण्डलाग्रेण शाक आदि पत्त्रैः वा बहुशो लिखेत्

शिग्रु तिल्वक तर्कारी गजकृष्णा पुनर्नवैः

अनवस्थित रक्ते च दग्धे व्रण इव क्रिया

यथा दोष उदयम् कुर्यात् संनिपाते चिकित्सितम्

अवगाढे अति वृद्धे वा क्षारो ऽग्निर् वा प्रतिक्रिया

खदिर तुलाम् अम्बु घटे पक्त्वा तोयेन तेन पिष्टैः च

स्विन्नं भिन्नं विमेदस्कं दहेन् मेदस् जम् अग्निना

तिलैर् बीजैः च लट्वा उमा प्रियाल शण सम्भवैः

समङ्गा धातकी लोध्र फलिनी पद्मकैः जलम्

क्वाथेन तेषां घन ताम् गतेन तद् चूर्ण युक्ताः गुटिका विधेयाः

अङ्गुलीशस्त्रकेण आशु पटु युक्त नखेन वा

छेदे अति असृज् क्षयात् मृत्युर् हीने व्याधिर् विवर्धते

देवधूप मधूच्छिष्ट गुग्गुलु अमरदारुभिः

ता धारिता घ्नन्ति मुखेन नित्यं कण्ठ ओष्ठ तालु आदि गदान् सु कृच्छ्रान्

तालुशोषे तु अतृष्णस्य सर्पिः उत्तरभक्तिकम्

स क्षौद्राः घर्षणं तीक्ष्णा भिन्न शुद्धे जलार्बुदे

उन्नम्य जिह्वाम् आकृष्टां बडिशेन अधिजिह्विकाम्

कवडः क्षीरिणां क्वाथैः अणुतैलम् च नावनम्

चूर्णः स क्षौद्रः दन्त मांस आर्ति कण्डू पाक स्रावाणाम् नाशनो घर्षणेन

धार्यः पीतक चूर्णः दन्त आस्य गल आमये स मधु आज्यः

हत्वा आस्ये सर्व गदान् जनयति गार्ध्रीं दृशं श्रुतिं च वाराहीम्

कवडो गुटिका वा अत्र कल्पिता प्रतिसारणम्

कण्ठ आमयाः चिकित्सितम् अतो द्रुतं तेषु कुर्वीत

गलगण्डः पवन जः स्विन्नो निःस्रुत शोणितः
वेणुमांश् च समेघश् च निषधो देव पर्वतः

इति एते देव चरिताः उत्कटाः पर्वत उत्तमाः

तेषाम् अन्तर विष्कम्भः नव साहस्रम् एकशस्

सन्ति च एव अन्तर द्रोण्यः सरांसि उपवनानि च

पञ्चशैलः अथ कैलासो हिमवन्त् च अचल उत्तमः

कृत वासाः स पत्नीकाः प्रसादात् परमेष्ठिनः

सूत उवाच

वनानि वै चतुर् दिक्षु नाम्नः तु निबोधत

सितोदं पश्चिम सरः महाभद्रं तथा उत्तरम्

सूर्यस्य किंशुक वने तथा रुद्र गणस्य च

दिग्भागे दक्षिणे प्रोक्ताः पश्चिमे च वदामि वः

चतुर् वर्णः स सौवर्णः मेरुः च ऊर्ध्व आयतः स्मृतः

लक्ष्मी आद्यानाम् बिल्व वने ककुभे कश्यप आदयः

यत्र क्रीडन्ति मुनयः पर्वतेषु वनेषु च

मन्दरो देवकूटश् च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ

कैलासो गन्धमादश् च हेमवान् च एव पर्वतौ

हेमकूट इति ख्यातो हिमवन्त् तस्य दक्षिणे

आयामतः स विज्ञेयो माल्यवन्त् इव विस्तृतः

जारुधिः च एव शैल इन्द्रः एत उत्तर संस्थिताः

हेमकूटं परं तस्मात् नाम्ना किंपुरुषं स्मृतम्

अरुणोदं सरः पूर्वं दक्षिणं मानसं स्मृतम्

पञ्चाशत् कोटि विस्तीर्णा स समुद्रा धरा स्मृता

असंख्याता मया अपि अत्र वक्तुं नो विस्तरेण तु

शैलश् च विशिराः च एव शिखरः च अचल उत्तमः

महानीलः अथ रुचकः सबिन्दुः दर्दुरः तथा

वृत्त आकृति परीणाहः चतुर् अस्रः समुत्थितः

नागश् च कपिलः च एव इन्द्रशैलश् च सानुमान्

कौमुदे तु वने विष्णु प्रमुखानाम् महात्मनाम्

इति एते पर्वत वराः हि अन्ये च गिरयस् तथा

पूर्वे चैत्ररथं नाम दक्षिणे गन्धमादनम्

वैभ्राजं पश्चिमे विद्यात् उत्तरे सवितुः वनम्

विपुलस्य अपि शैलस्य पश्चिमे च महात्मनः

पूर्वे तु मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः

मनोहर वने वृक्षाः सर्व कोटि समन्विताः

अपरेण सितोदश् च सुरपश् च महा बलः

मयूर बर्ह वर्णः तु शातकुंभस् त्रि शृङ्गवान्

एवं संक्षेपतः प्रोक्ता वनेषु वन वासिनः

तस्य पादाः तु चत्वारः चतुर् दिक्षु नग उत्तमाः

निषधः पारियात्रश् च द्वौ एतौ वर पर्वतौ

उदञ्च् आयतः महा शैलः माल्यवन्त् नाम पर्वतः

किंनरैः उरगाः च एव विशाखक वने स्थिताः

यैः विष्टब्धा न चलति सप्त द्वीपवती मही

संतानक स्थली मध्ये साक्षात् देवी सरस्वती

बीजपूर वने पुण्ये देवाचार्यो व्यवस्थितः

योजनानां सहस्रे द्वे उपरिष्टात् तु विस्तृतः

जम्बूद्वीपस्य विस्तारात् समेन तु समन्ततः

यः असौ मेरुः द्विजश्रेष्ठाः प्रांशुः कनकपर्वतः

तेषु शैलेषु दिव्येषु देवदेवस्य शूलिनः

अमानुष्याणि रम्याणि सर्व काल ऋतुकानि च

असंख्यातानि दिव्यानि विमानानि सहस्रशः

स एव जगतां कालः पाताले च व्यवस्थितः

दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्य उत्तरेण तु

हिम प्रायः तु हिमवान् हेमकूटः तु हेमवान्

निषधो दक्षिणे मेरोः तस्य दक्षिणतो गिरिः

शयनं देवदेवस्य स हरेः कङ्कणं विभोः

तरुण आदित्य संकाशः हैरण्यो निषधः स्मृतः

दीर्घाणि तत्र चत्वारि मध्यतस् तत् इलावृतम्

महाभद्रस्य सरसः च उत्तरे च महा बलाः

रुद्र क्षेत्राणि दिव्यानि विष्णोः नारायणस्य च

सितान्तश् च कुरण्डश् च कुररः च अचल उत्तमः

उदुंबरे कर्दमस्य तथा अन्येषाम् महात्मनाम्

शाखस्य दक्षिणे क्षेत्रं विशाखस्य च पश्चिमे

शतम् एकम् सहस्राणां योजनानां स तु स्मृतः

अनु द्वीपं सहस्राणां द्विगुणं द्विगुण उत्तरम्

पूर्वतश् च आयतौ एतौ अर्णव अन्तर् व्यवस्थितौ

विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वः च उत्तरे स्मृतः

विष्णोः विश्व गुरोः मूर्तिः दिव्यः साक्षात् हलायुधः

एकशृङ्गो महाशूलो गजशैलः पिशाचकः

न्यग्रोधो विपुल स्कन्धः अनेक योजन मण्डलः

कुमुदो मधुमन्त् च एव हि अञ्जनः मुकुटस् तथा

नागानां सिद्ध संघानाम् तथा निम्ब वने स्थितिः

तेषु तेषु गिरि इन्द्रेषु गुहासु च वनेषु च

वराहपर्वतः च एव मयूरः च अचल उत्तमः

कृष्णश् च पाण्डुरः च एव सहस्रशिखरश् च यः

पारिजातश् च शैल इन्द्रः श्रीशृङ्गः च अचल उत्तमः

शृङ्गी तस्य उत्तरे विप्राः त्रयः ते वर्षपर्वताः
इति एते देव चरिताः उत्कटाः पर्वत उत्तमाः

ये कीर्त्यमानाः तान् सर्वान् संक्षिप्य प्रवदामि अहम्

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे एकोनपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः

रम्यात् परतरम् श्वेतं विख्यातं तत् हिरण्मयम्

हिरण्मयात् परम् च अपि शृङ्गी च एव कुरुः स्मृतः

महा वृक्षाः समुत्पन्नाश् चत्वारो द्वीप केतवः

अरुणोदस्य पूर्वेण शैलेन्द्रा नामतः स्मृताः

माल्यवन्त् गन्धमादः च द्वौ एतौ उदञ्च् आयतौ

पूर्वेण मन्दरस्य एते सिद्ध आवासाः उदाहृताः

धनुस् संस्थे तु विज्ञेये द्वे वर्षे दक्षिण उत्तरे

यथा पूर्वौ तथा याम्यौ एतौ पश्चिमतः श्रितौ

मनोहराणि चत्वारि देव क्रीडनकानि च

अवगाढाः च उभयतस् समुद्रौ पूर्व पश्चिमौ

इलावृतात् परम् नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम्

स्थलपद्म वन अन्तस्थ न्यग्रोधे अशेष भोगिनः

अर्वाक् तु निषधस्य अथ वेद्यर्धं च उत्तरम् स्मृतम्

रुद्र क्षेत्राणि दिव्यानि स्थापितानि सुर उत्तमैः

तयोः मध्ये च विज्ञेयं मेरु मध्यम् इलावृतम्

हरिवर्षात् परम् च एव मेरोः शुभम् इलावृतम्

ये स्थिताः कीर्त्यमानान् तान् संक्षिप्य इह निबोधत

द्वीपैश् च सप्तभिर् युक्ता लोकालोक आवृता शुभा

वसन्ति देवा मुनयः सिद्धाश् च शिव भाविताः

पूर्वतश् च आयतौ एतौ अर्णव अन्तर् व्यवस्थितौ

जठरो देवकूटश् च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ

प्रलम्ब शाखा शिखरः कदम्बश् चैत्य पादपः

मेरोः पश्चिम पूर्वेण द्वे तु दीर्घ इतरे स्मृते

शेषः तु अशेष जगन्ताम् पतिः आस्ते अति गर्वितः

मन्दरस्य गिरेः शृङ्गे महा वृक्षः स केतु राज्

प्राञ्च् आयताः सु पर्वाणः षष् एते वर्षपर्वताः

स केतुः दक्षिणे द्वीपे जम्बुः लोकेषु विश्रुता

नीलः कण्टकशृङ्गश् च शतशृङ्गश् च पर्वतः

नैषधं हेमकूटात् तु हरिवर्षं तत् उच्यते

सरसो मानसस्य इह दक्षिणेन महा अचलाः

तेषु तेषु च सर्वेषु पर्वतेषु वनेषु च

जम्बूः सदा पुण्य फला सदा माल्य उपशोभिता

आयामात् चतुस्त्रिंशत् सहस्राणि प्रकीर्तितः

विद्याधराणां सिद्धानां पुण्ये तु आम्र वने शुभे
तस्मै देव वषड् अस्तु तुभ्यम् इति

शर्म वरूथम् आसदत् स्वर् इति ब्रह्म वै शर्म वरूथम्

तस्माद् ऋतुम् ऋतुम् वर्षति

अनयोर् एव एनम् प्रतिष्ठापयति

शान्ताभिर् एव अस्य शुचं शमयति

तस्माद् एते समावत् पशूनां प्रजायमानानां कनिष्ठाः

अग्ने चारुर् विभृत ओषधीष्व् इति तस्माद् अग्निस् सर्वा अन्व् ओषधीः

प्रच्युतो वा एष एतर्ह्य् आयतनाद् अ गतः प्रतिष्ठां स यजमानं च एव अध्वर्युम् च ध्यायति

त्रिवृद् वा अग्निः

स्थिरो भव वीडु अङ्गः इति गर्दभ एव स्थेमानं दधाति

मा पाद्य् आयुषः पुरा इति आयुर् एव अस्मिन् दधाति

ताभिर् एव एनम् सम्यञ्चं दधाति

ऋतुष्व् एव वृष्टिं दधाति

अनयोर् एव एनम् प्रतिष्ठापयति

मा द्यावापृथिवी अभिशुचो मा अन्तरिक्षम् मा वनस्पतीन् इत्य् एभ्य एव एनम् लोकेभ्यश् शमयति

द्वाभ्याम्

प्रैतु वाजी कनिक्रदद् इति समष्ट्यै

प्राणम् एव अस्मिन् दधाति

अथ उ याभ्य एनं प्रच्यावयति तास्व् एनं प्रतिष्ठापयति

प्रियया एव एनम् तन्वा संसृजति

अज लोमैः संसृजति

आरण्यान् एव पशूञ् शुचा अर्पयति

धृत्यै

अर्म्यैः कपालैस् संसृजति

वासो अग्ने विश्व रूपम् संव्ययस्व विभावस इति छन्दांसि वा अग्नेर् वासः

परोक्षं न यातयामा वषट्कारो भवति

ब्रह्मण्य् एव एनम् प्रतिष्ठापयति

अनुष्टुब् वा अग्नेः प्रिया तनूः

वरुण मेनिम् एव विष्यति

ओषधयः प्रतिगृह्णीत अग्निम् एतं शिवम् आयन्तम् अभ्य् अत्र युष्मान् इत्य् ओषधयो वा एतस्य भागधेयम्

अपो देवीर् उप सृज मधुमतीर् इत्य् ओषधीनां प्रतिष्ठित्यै

तिसृभिः

वि पाजसा इति विस्रंसयति

असौ सत्यम्

द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्यै

द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्यै

छन्दोभिर् एव एनम् परिदधाति

न रक्षांसि यज्ञं घ्नन्ति

तासाम् आस्थानाद् उज्जिहताम् ओषधयस् सु पिप्पलाः इति तस्माद् ओषधयः फलं गृह्णन्ति

वृषा अग्निम् वृषणं भरन्न् इति वृषा ह्य् एष वृषाणं भरति

स जातो गर्भो असि रोदस्योर् इति इमे वै रोदसी

षड् वा ऋतवः

वेदुको वासो भवति य एवं वेद

शर्कराभिः

पुष्पवतीस् सु पिप्पलाः इति तस्माद् ओषधयः फलं गृह्णन्ति

शिवो भव प्रजाभ्यो मानुषीभ्यस् त्वम् अङ्गिर इत्य् अभि वा एष एतर्हि प्रजाश् शोचयति शान्त्यै

यावान् एव अग्निः तस्य शुचं शमयति

अनयोर् एष गर्भः

एषा वा अग्नेः प्रिया तनूर् यद् अजा

यद् आज्येन जुहुयात् शुचा पृथिवीम् अर्पयेत्

यत् प्रत्यक्षं वषट्कुर्याद् यातयामा वषट्कारस् स्यात्

तस्माद् गर्दभस् सर्वम् आयुर् एति

सु जातः ज्योतिषा इति एतर्हि वा एष जायते यर्हि संभ्रियते

जात एव अस्मिन् ज्योतिर् दधाति

द्वाभ्याम् उपावहरति

तस्मै देव वषड् अस्तु तुभ्यम् इति

प्रियया एव एनम् तन्वा परिदधाति

अपो निनयति शान्त्या अन् उद्दाहाय

ऋतं सत्यम् ऋतं सत्यम् इति इयम् वा ऋतम्

अपां गर्भं समुद्रियम् इत्य् अपां ह्य् एष गर्भस् समुद्रियः

सं ते वायुर् मातरिश्वा दधात्व् इति तस्माद् वायुर् वृष्टिं वहति

वरुण मेनिः वा एष उपनद्धः

आपो हि ष्ठा मयोभुव इत्य् अप उपसृजति
दीक्षणीयायां संन्युप्य अग्नीन् तया यजेरन्

ते समान धिष्ण्याः एव स्युर् आ उखा संभरणीयायाः

अ शव अग्निभिः इतरे यजमाना आसत इति वदन्तः

पितृ मेधे आशिषो व्याख्याताः

यो ह्य् एव सविता स प्रजापतिर् इति वदन्तः

अथ यदि यजमानस्य उपतपेत् पार्श्वतो ऽग्नीन् आधाय तावद् आसीत यावद् अगदः स्यात्

ते नाना धिष्ण्याः एव स्युर् आ दीक्षणीयायाः

ते समान धिष्ण्याः एव स्युर् आ उदवसानीयायाः

ते नाना धिष्ण्याः एव स्युः

तस्य तद् एव ब्राह्मणं यद् अदः पुरस् सवने

उखा संभरणीयायाम् विन्युप्य अग्नीन् तया यजेरन्

उदवसानीयायां विन्युप्य अग्नीन् तया यजेरन्

यदि प्रेयात् स्वैर् एव तम् अग्निभिर् दहेत्

तस्माद् उ समुप्य अग्नीन् तेन यजेरन्

सावित्रं ह स्म एतम् पूर्वे पुरस्तात् पशुम् आलभन्त इत्य् एतर्हि प्राजापत्यम्
पञ्च निष्केण कर्तव्यं तद् अर्ध अर्धेन वा पुनः

एतेन एव तु मार्गेण तेषु श्रद्धा समन्वितः

तिल पुष्पम् तु कृत्वा अथ हेम पद्मम् विनिक्षिपेत्

पद्मस्य उत्तर दिश् भागे विप्रान् एकादश न्यसेत्

यजमानेन कर्तव्यं सर्वम् एतत् यथाक्रमम्

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे तिलधेनुदानविधिनिरूपणं नाम सप्तत्रिंशो ऽध्यायः

उष्णीषं च प्रदातव्यं कुण्डले च विभूषिते

कांस्य पात्रम् शत पलम् विभिद्य एकादश अंशकम्

एकं दश च वस्त्राणि तेषाम् अग्रे प्रकीर्य च

आच्छादन उत्तरासङ्गम् विप्रेभ्यो दापयेत् क्रमात्

मूर्तिं विघ्नेश मन्त्रैः च दापयेत् पूर्ववत् पुनर्

सनत्कुमार उवाच

हेम अङ्गुलीयकम् दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो विधानतः

केवलं रुद्र दानम् वा आदित्येभ्यो ऽथवा पुनः

अथ अतस् सम्प्रवक्ष्यामि तिलधेनु विधि क्रमम्

त्रिंशत् निष्केण कर्तव्यं तद् अर्ध अर्धेन वा पुनः

मूर्ति आदीनाम् च वा देयं यथा विभव विस्तरम्

द्वादश आदित्य मन्त्रैः च दापयेत् एवम् एव च

वस्त्रैः आच्छादितम् पद्मं तद् मध्ये विन्यसेत् शुभम्

पद्मस्य पूर्व दिश् भागे विप्रान् द्वादश पूजितान्

रजतेन तु कर्तव्याः खुरा निष्क द्वयेन तु

एवं पृथक् पृथक् दत्त्वा तत् तिलेषु विनिक्षिपेत्

तस्य अग्रे मध्यतो भूमौ पद्मम् आलिख्य शोभनम्

दक्षिणा च प्रदातव्या पञ्च निष्केण भूषणम्

तान् अभ्यर्च्य विधानेन गन्ध पुष्प आदिभिः क्रमात्

तम् आराध्य विधानेन गन्ध पुष्प आदिभिः क्रमात्

तेषु वस्त्रेषु निःक्षिप्य तिल आद्यानि पृथक् पृथक्

रुद्र एकादश मन्त्रैः तु रुद्रेभ्यो दापयेत् तदा
रक्तपित्तस्य विज्ञानम् इदम् तस्य उपदिश्यते

न हि संशोधनं किंचिद् अस्ति अस्य प्रतिमार्ग गम्

विरेचनस्य योगि त्वात् बहु त्वात् भेषजस्य च

भवेत् योग आवहम् तत्र मधुरं च एव भेषजम्

प्रेष्य उपकरण अभावात् दौरात्म्याद् वैद्य दोषात्

बल मांस क्षये यत् च तत् च रक्तम् असिद्धिमत्

रक्तं तु यत् अधस् भागम् तद् याप्यम् इति निश्चितम्

पित्तं यथाभूतं लोहितपित्तम् इति संज्ञां लभते तद् व्याख्यास्यामः

एभ्यः तु खलु हेतुभ्यः किंचिद् साध्यम् न सिध्यति

तत्र असाध्यम् परित्याज्यं याप्यं यत्नेन यापयेत्

अकर्मणः च साध्य त्वम् कश्चिद् रोगः ऽतिवर्तते

पश्येत् दृश्यम् वियत् च अपि तत् च असाध्यम् न संशयः

रक्तपित्त प्रकोपः तु खलु पुरा दक्ष यज्ञ उद्ध्वंसे रुद्र कोप अमर्ष अग्निना प्राणिनां परिगत शरीर प्राणानाम् अभवत् ज्वरम् अनु

निदाने रक्तपित्तस्य व्याजहार पुनर्वसुः

वमनस्य अल्प योगि त्वात् अल्प त्वात् भेषजस्य च

मार्गौ दोष अनुबन्धम् च साध्य त्वम् न च हेतुमत्

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

तत्र यत् ऊर्ध्व भागम् तत् साध्यं विरेचन उपक्रमणीय त्वात् बहु औषध त्वात् च यत् अधस् भागम् तद् याप्यं वमन उपक्रमणीय त्वात् अल्प औषध त्वात् च यत् उभय भागम् तत् असाध्यम् वमन विरेचन अयोगि त्वात् अनौषध त्वात् च इति

तस्मात् याप्यम् समाख्यातं यत् उक्तम् अनुलोम गम्

रक्तपित्तम् असाध्यम् तत् वाससः रञ्जनं च यत्

संसर्गाल् लोहित प्रदूषणात् लोहित गन्ध वर्ण अनुविधानात् च पित्तं लोहितपित्तम् इति आचक्षते

तस्मात् साध्यं मतं रक्तं यत् ऊर्ध्वम् प्रतिपद्यते

तस्मिन् प्रमाण अतिवृत्ते पित्तं प्रकुपितं शरीरम् अनुसर्पत् यद् एव यकृत् प्लीह प्रभवानाम् लोहित वहानाम् च स्रोतसां लोहित अभिष्यन्द गुरूणि मुखानि आसाद्य प्रतिरुन्ध्यात् तत् एव लोहितं दूषयति

साध्यं लोहितपित्तं तत् यत् ऊर्ध्वम् प्रतिपद्यते

तत्र श्लोकौ

एवम् एव उपशमनम् सर्वशो न अस्य विद्यते

भृशं पूति अतिमात्रम् च सर्व उपद्रववत् च यत्

विरेचनं तु पित्तस्य जय अर्थे परम औषधम्

यदा जन्तुः यवक उद्दालक कोरदूष प्रायाणि अन्नानि भुङ्क्ते भृश उष्ण तीक्ष्णम् अपि च अन्यत् अन्न जातम् निष्पाव माष कुलत्थ सूप क्षार उपसंहितम् दधि दधिमण्ड उदश्वित् कट्वर अम्ल काञ्जिक उपसेकम् वा वाराह माहिष आविक मात्स्य गव्य पिशितम् पिण्याक पिण्डालु शुष्क शाक उपहितम् मूलक सर्षप लशुन करञ्ज शिग्रु मधुशिग्रु खड यूष भूस्तृण सुमुख सुरस कुठेरक गण्डीर कालमालक पर्णासि क्षवक फणिज्झका उपदंशम् सुरा सौवीर तुषोदक मैरेय मेदक मधूलक शुक्त कुवल बदर अम्ल प्राय अनुपानम् वा पिष्ट अन्न उत्तर भूयिष्ठम् उष्ण अभितप्तः वा अतिमात्रम् अतिवेलम् वा आमम् पयः पिबति पयसा समश्नाति रौहिणीकं काण कपोतम् वा सर्षप तैल क्षार सिद्धम् कुलत्थ पिण्याक जाम्बव लकुच पक्वैः शौक्तिकैः वा सह क्षीरं पिबति उष्ण अभितप्तः तस्य एवम् आचरतः पित्तं प्रकोपम् आपद्यते लोहितं च स्व प्रमाणम् अतिवर्तते

यः च तत्र अन्वयः वायुः तद् शान्तौ च अवरम् स्मृतम्

तस्य इमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति तत् यथा अनन्नाभिलाषः भुक्तस्य विदाहः शुक्त अम्ल गन्ध रसः उद्गारः छर्द्याः अभीक्ष्णम् आगमनम् छर्दितस्य बीभत्स ता स्वरभेदो गात्राणां सदनं परिदाहः मुखात् धूम आगमः इव लोह लोहित मत्स्य आम गन्धि त्वम् इव च आस्यस्य रक्त हरित हारिद्र त्वम् अङ्ग अवयव शकृत् मूत्र स्वेद लाला सिङ्घाणक आस्य कर्ण मल पिडकोलिका पिडकानाम् अङ्ग वेदना लोहित नील पीत श्यावानाम् अर्चिष्मताम् च रूपाणां स्वप्ने दर्शनम् अभीक्ष्णम् इति लोहितपित्त पूर्वरूपाणि भवन्ति

भवन्ति च अत्र

इति उक्तम् त्रिविध उदर्कम् रक्तं मार्ग विशेषात्

यत् कृष्णम् अथवा नीलं यत् वा शक्रधनुस् प्रभम्
अग्ने यत् ते तेजस् तेन तम् अतेजसं कृणु यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

अग्ने यत् ते ऽर्चिस् तेन तं प्रत्य् अर्च यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

अग्ने यत् ते हरस् तेन तं प्रति हर यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

अग्ने यत् ते तपस् तेन तं प्रति तप यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

अग्ने यत् ते शोचिस् तेन तं प्रति शोच यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः
वृक्षादनी तु शिखरो वन्दाकः कामवृक्षकः

_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _

पारदो रसधातुः च रुद्ररेता महारसः

वचा आदौ प्राग् वचा प्रोक्ता मुस्ता तु जलद आह्वया

विष्णुक्रान्ता नीलपुष्पी सतीना छर्दिका तथा

सुगन्धिमूला भद्रा च सुगन्धा गोपवल्ल्य् अपि

घोषं दण्डाहतं तक्रं कालशेयम् उदाहृतम्

प्राचीना बोधकी कान्ता कामुका रक्तमञ्जरी

महाकाली अजशृङ्गी च कूर्चपर्णी विषाणिका

पनसः कण्टकिफलः चोचो दीर्घफलः स्मृतः

कल्याणलोचनो ज्ञेयो नादेयो जलजम्बुकः

प्रपौण्डरीकं श्रीपुष्पं पुण्ड्र आह्वम् मूलसाधनम्

महावृक्षो महानीलो भृङ्गाह्वो मार्कवः स्मृतः

दर्वीकरो दीर्घपृष्ठो जिह्मगः पवनाशनः

इन्दीवरं कुवलयं नीलं नीलोत्पलं तथा

कक्कोलकं कोशफलं कोलकं बहुबीजकम्

गायत्री खदिरो गीता कुष्ठघ्नो बालपत्त्रकः

सप्तच्छदो ऽयुग्मपत्त्रः सप्ताह्वो गुच्छपुष्पकः

अहिमारो ऽरिमेदस् तु पीतदारुर् _ _

प्रियालस् तु खरस्कन्धश् चारो _ _

ताम्र आभः हरिणः कृष्णस् त्व् एणस् त्वक्कोमलः स्मृतः

फेनिलो हस्तिकर्कोटः काण्डो बाणः शणः स्मृतः

स्पृक्का स्पृक् ब्राह्मणी देवी पिशुना च लता सती

मालूरः श्रीफलः शैवः शाण्डिल्यः श्रीनिवासकः

मञ्जिष्ठा विजया रक्ता समङ्गा विकसा अरुणा

तण्डुलीयो मेघनादः चिल्ली तु लोमशा स्मृता

रक्तैरण्डो द्वितीयस् तु व्याघ्रो व्याघ्रतल उपमः

विश्वदेवा झषा काला तथा च अश्वगवेधुका

श्वेतत्वक् तीक्ष्णसारश् च विबुधस् तीक्ष्णसारकः

तान्य् उक्तान्य् अभिधीयन्ते विप्रकीर्णान्य् अतः परम्

वन्यः तु गवयो ज्ञेयः ककुद्मान् गोपतिः वृषः

दीर्घमूलं जलावासं शैवालं जलसम्भवम्

शुक्ला या सा स्वादुकन्दा सुवासा हिमसंभवा

शृगालो जम्बुकः क्रोष्टा गोमायुर् मृगधूर्तकः

नेत्रं पादः शिफा च अङ्घ्रिः मूलं शालूक कन्दकौ

शणपुष्पी बृहत्पुष्पी शणः घण्टशणः स्मृतः

पानीयो बीजवृक्षस् तु जीववृक्षस् तु पाशिकः

कशेरुकः सुगन्धिः च सुकन्दो मुस्तकन्दकः

तैलम् अभ्यञ्जनवरं तिलजं तिलसम्भवम्

पुत्रदात्री वृत्तपत्त्रा वातारिः श्वेतपुष्पिका

लुलायो महिषो वाहद्वेषी कासर सैरिभौ

एष रोध्र आदिकः नाम मेदस् कफ हरः गणः

बाणः स्मृतो नीलपुष्पः धीर शौर्यक घोश्वराः

कदरः खदिरः सारः कोटरी श्यामसारकः

त्रिपर्ण्य् अतिगुहा सौम्या महाक्षी तन्विका मता

माषः तु पिच्छिलरसः कुरुविन्दो वृषाकरः

सूरो हंसो रविः भानुः पतंगः अर्कः दिवाकरः

_ _ _ _ सहस्री बहुमूलकः

द्विजराजः शशधरो नक्षत्रेशः क्षपाकरः

पिशाची सिंहविन्ना च माषपर्णी महासहा

उदकीर्यो नक्तमालः करञ्जो लाजपुष्पकः

पूतिकरञ्जः कैडर्यः प्रकीर्यश् चिरबिल्वकः

स्वाद्वम्लं रोचनं च एव द्वितीयम् अम्लदाडिमम्

सैन्धवं माणिमन्थं च नादेयं लवणोत्तमम्

कपोतवङ्का वरदा रविभक्ता सुवर्चला

काकमाची _ _ भूस्तृणो भूतवेशी

वराहः शूकरः कीटी दंष्ट्री घोणी च रोमशः

विश्वरूपा रूप्यगण्डा रूप्यो हरिततुम्बिली

विदारिगन्धा अंशुमती शालपर्णी स्थिरा ध्रुवा

वृत्ततुण्डा काकतिक्ता शार्ङ्गेष्टा अङ्गारवल्लिका

कम्पिल्लको रञ्जनको रेचनो रक्तचूर्णकः

उच्चटा चटका ज्ञेया शिखण्ड्य् आस्फोतकः स्मृतः

भद्रैला बृहदेला तु स्थूलैला त्रिपुटोद्भवा

सन्धानीयौ हितौ पित्ते व्रणानाम् अपि रोपणौ

द्विपं च मूलं दशकं दशमूलं दशाङ्घ्रिकम्

सिन्दूरं रक्तरेणु श्रीभूषणं नागसम्भवम्

सितं तीक्ष्णं शिग्रुबीजं श्वेताङ्गं मरिच आह्वयम्

व्याघ्री निदिग्धिका क्षुद्रा द्रावणी कण्टकारिका

शम्बूको वृत्तशङ्खः च शङ्खको मातृगेहकः

बहिष्ठं तगरं वक्रं नतं कालानुसारि च

पर्वमञ्जरिका कीटहन्त्री वृश्चिकहारिणी

अयोरजो लोहरजस् तत् किट्टं स्याद् अयोमलम्

गुडूची पद्मक अरिष्ट धानका रक्तचन्दनम्

भूनिम्ब सैर्यक पटोल करञ्ज युग्म सप्तच्छद अग्नि सुषवी फल बाण घोण्टाः

जालवृक्षो दुष्प्रधर्षः स्वादुतिक्तफलः स्मृतः

उडु नक्षत्रम् ऋक्षम् भं दोषा नक्तं निशा क्षपा