tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
सामानि भागांश् चतुरो वहन्ति गीत्या स्तोमेन सह प्रस्तावेन च

ब्रह्मा ह एकम् ब्राह्मणाच्छंसिनः सह पोता आग्नीध्रः निहितं पादम् एकम्

अथर्वभिर् अङ्गिरोभिश् च गुप्तो ऽप्सु चन्द्रं पादं ब्रह्मणा धारयन्ति

सप्तदशं सदस्यं तं कीर्तयन्ति पुरा विदुः

षोडशिकं होत्रका अभिष्टुवन्ति वेदेषु युक्ताः प्रपृथक् चतुर्धा

श्रद्धायां रेतस् तपसा तपस्वी वैश्वानरः सिषिचे ऽपत्यम् ईप्सन्

एकोनविंशः शमिता बभूव विंशो यज्ञे गृहपतिर् एव सुन्वन्

मा आयुम् मा मे भूर् युक्ता विदह अथ लोकान्

मनीषिणो दीक्षिताः श्रद्दधाना होतारो गुप्ता अभिवहन्ति यज्ञम्

सम् अन्तरिक्षं यजुषा स्तुवन्तो वायुं पादं ब्रह्मणा धारयन्ति

यो ब्रह्म विद् सो ऽभिकरो ऽस्तु वः शिवो धिया धीरो रक्षतु धर्मम् एतम्

ग्रहैर् हविर्भिश् च कृत अ कृतः च यजूंषि भागांश् चतुरो वहन्ति

अध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता नेष्टा उन्नेता निहितं पादम् एकम्

यस्मै वेदाः प्रसृताः सोम बिन्दु युक्ताः वहन्ति सुकृताम् उ लोकम्

दिव्यं भयं रक्षत धर्मम् उद्यतं यज्ञं कालाश स्तुति गोपन अयनम्

दक्षिणतो जनद् इत्य् एतां व्याहृतिं जपन्

प्रायश्चित्तैर् भेषजैः संस्तुवन्तो ऽथर्वाणो ऽङ्गिरसश् च शान्ताः

विद्वान् प्रस्तोता विदह अथ सुष्टुतिं सुब्रह्मण्यः प्रतिहर्ता अथ यज्ञे

होता च मैत्रावरुणश् च पादम् अच्छावाकः सह ग्रावस्तुता एकम्

वेदैर् अभिष्टुतो लोको नाना वेश अपराजितः

एकविंशतिर् एव एषाम् संस्थायाम् अङ्गिरो वह

अष्टादशी दीक्षिता दीक्षितानां यज्ञे पत्नी श्रद्दधाना इह युक्ता

मा वः प्रमत्ताम् अमृताच् च यज्ञात् कर्मात् च येन अन् अङ्गिरसः ऽपियासीत्

साम्ना उद्गाता छादयन्न् अ प्रमत्तः औदुम्बर्यां स्तोभ देयः स गद्गदः

औदुम्बर्यां साम घोषेण तावत् स विष्टुतिभिः च स्तोमैः छन्दसा

ऋचो ऽस्य भागांश् चतुरो वहन्त्य् उक्थ शस्त्रैः प्रमुदो मोदमानाः
उन्मज्जन् मकर इव अमार आपगायाः वेगेन प्रतिमुखम् एत्य बाण नद्याः

ईशानः स कुसुम पल्लवैः नगैस् तैर् आतेने बलिम् इव रङ्ग देवताभ्यः

तस्मै हि भार उद्धरणे समर्थं प्रदास्यता बाहुम् इव प्रतापम्

ततः प्रयाति अस्त मद अवलेपः स जय्य तायाः पदवीं जिगीषोः

तं शम्भुर् आक्षिप्त महा इषु जालम् लोहैः शरैर् मर्मसु निस्तुतोद

समाकुलाया निचखान दूरं बाणान् ध्वजिन्या हृदयेष्व् अरातिः

अगोचरे वाग् इव च उपरेमे शक्तिः शराणां शितिकण्ठ काये

सोढ अवगीत प्रथम आयुधस्य क्रोध उझितैः वेगितया पतद्भिः

निजघ्निरे तस्य हर इषु जालैः पतन्ति वृन्दानि शिलीमुखानाम्

जहार च अस्मात् अचिरेण वर्म ज्वलत् मणि द्योतित हैम लेखम्

जयं यथार्थेषु शरेषु पार्थः शब्देषु भाव अर्थम् इव आशशंसे

ततो अग्र भूमिम् व्यवसाय सिद्ध्याः सीमानम् अन्यैर् अति दुस्तरम् सः

युग अन्त संशुष्क जलौ विजिह्मः पूर्व अपरौ लोक इव अम्बुराशी

स सायकान् साध्वस विप्लुतानाम् क्षिपन् परेषाम् अति सौष्ठवेन

ज्वलन्न् असिस् तस्य पपात पाणेर् घनस्य वप्राद् इव वैद्युतो ऽग्निः

प्रतिद्विप आबद्ध _ समक्षं नागस्य च आक्षिप्त मुख छदस्य

प्रतिक्रियायै विधुरः स तस्मात् कृच्छ्रेण विश्लेषम् इयाय हस्तः

सत् वादिता इव अभिनिविष्ट बुद्धौ गुण अभ्यसूया इव विपक्षपाते

पतिं नगानाम् इव बद्ध मूलम् उन्मूलयिष्यंस् तरसा विपक्षम्

एवं प्रतिद्वन्द्विषु तस्य कीर्तिं मौलि इन्दु लेखा विशदाम् विधास्यन्

ससर्ज वृष्टिं परिरुग्ण पादपाम् द्रव इतरेषाम् पयसाम् इव अश्मनाम्

प्रसेदिवांसं न तम् आप कोपः कुतः परस्मिन् पुरुषे विकारः

स्पष्टो ऽप्य् अविस्पष्ट वपुस् प्रकाशः सर्पत् महा धूमः इव अद्रि वह्निः

विषाण भेदम् हिमवान् अ सह्यम् वप्र आनतस्य इव सुर द्विपस्य

गन्धेन जेतुः प्रमुख आगतस्य प्रतिद्विपस्य इव मतंग ज ओघः

मुनेर् बभूव अगणित इषु राशेः लौहस् तिरस्कार इव आत्म मन्युः

संप्रीयमाणो ऽनुबभूव तीव्रं पराक्रमं तस्य पतिर् गणानाम्

साम्यं गतेन अशनिना मघोनः शशाङ्क खण्ड आकृति पाण्डुरेण

विचिक्षिपे शूलभृता स लीलम् स पत्रिभिर् दूरम् अदूर पातैः

स्वाम् आपदं प्रोज्झ्य विपत्ति मग्नम् शोचन्ति सन्तो ह्य् उपकारि पक्षम्

चिरं विषेहे ऽभिभवस् तदानीं स कारणानाम् अपि कारणेन

निर्वापयिष्यन्न् इव रोष तप्तम् प्रस्नापयामास मुखं निदाघः

महीं गतौ ताव् इषुधी तदानीं विवव्रतुश् चेतनया इव योगम्

अभ्युत्थितस्य अद्रिपतेः नितम्बम् अर्कस्य पादा इव हैमनस्य

स निर्ववाम अस्रम् अमर्ष नुन्नम् विषं महा नागः इव ईक्षणाभ्याम्

छिन्नैर् अपि त्रासित वाहिनीकैः पेते कृतार्थैर् इव तस्य बाणैः

उमापतिं पाण्डु सुत प्रणुन्नाः शिलीमुखा न व्यथयांबभूवुः

रिक्तः प्रकाशश् च बभूव भूमेर् उत्सादित उद्यानः इव प्रदेशः

ततो अनुपूर्व आयत वृत्त बाहुः श्रीमान् क्षरत् लोहित दिग्ध देहः

संस्कारवत् त्वात् रमयत्सु चेतः प्रयोग शिक्षा गुण भूषणेषु

तद् काल मोघ प्रणयः प्रपेदे निर्वाच्य ता कामः इव आभिमुख्यम्

वितन्वतस् तस्य शर अन्धकारम् त्रस्तानि सैन्यानि रवं निशेमुः

तरंग कम्पेन महा ह्रदानाम् छाया मयस्य इव दिनस्य कर्तुः

अथ आपदाम् उद्धरण क्षमेषु मित्रेष्व् इव अस्त्रेषु तिरोहितेषु

ऊर्जस्विभिः सिन्धु मुख आगतानि यादांसि यादोभिर् इव अम्बुराशेः

सम्भावनायाम् अधरीकृतायां पत्युः पुरः साहसम् आसितव्यम्

निरस्त धूमस्य च रात्रि वह्नेः विना तनुत्रेण रुचिं स भेजे

च्युते स तस्मिन्न् इषुधौ शर अर्थात् ध्वस्त अर्थ सारे सहसा इव बन्धौ

निःशेषं शकलित वल्कल अङ्ग सारैः कुर्वद्भिर् भुवम् अभितः कषाय चित्राम्

समक्षम् आदित्सितया परेण वध्वा इव कीर्त्या परितप्यमानः

नेता अरि लोकेषु करोति यद् यत् तत् तच् चकार अस्य शरेषु शम्भुः

आक्षिप्त चाप आवरण इषु जालः छिन्न उत्तम असिः स मृधे ऽवधूतः

उपोढ कल्याण फलः ऽभिरक्षन् वीर व्रतम् पुण्य रण आश्रम स्थः
आसादयन्न् अ स्खलित स्वभावम् भीमे भुज आलम्बम् इव अरि दुर्गे

रिक्ते स विस्रम्भम् निषङ्ग वक्त्रे पाणिः

स्थितं विशुद्धे नभसि इव सत्त्वे धाम्ना तपस् वीर्य मयेन युक्तम्

विकार्मुकः कर्मसु शोचनीयः परिच्युत औदार्यः इव उपचारः

विभेदम् अन्तः पदवी निरोधम् विध्वंसनं च अविदित प्रयोगः

विस्फार्यमाणस्य ततो भुजाभ्यां भूतानि भर्त्रा धनुर् अन्तकस्य

स प्रध्वनय्य अम्बुद नादि चापं हस्तेन दिङ्नाग इव अद्रि शृङ्गम्

हन्ता पुरां भूरि पृषत्क वर्षम् निरास नैदाघ इव अम्बु मेघः

प्रवर्षतः संतत वेपथूनि क्षपा घनस्य इव गवां कुलानि

सुहृद् प्रयुक्ताः इव नर्म वादाः शरा मुनेः प्रीति कराः बभूवुः

बभार शून्य आकृतिः अर्जुनस् तौ महा इषुधी वीत महा इषु जालौ

आघट्टयामास गत आगताभ्याम् स आवेगम् अग्र अङ्गुलिः अस्य तूणौ

धृतिं गुरु श्रीः गुरुणा अभिपुष्यन् स्व पौरुषेण इव शरासनेन

बलानि शम्भोर् इषुभिस् तताप चेतांसि चिन्ताभिर् इव अशरीरः

वंश उचित त्वात् अभिमानवत्या सम्प्राप्तया सम्प्रिय ताम् असुभ्यः

घन उपरुद्धः प्रभवाय वृष्टेर् ऊर्ध्व अंशु राजीः इव तिग्मरश्मिः

अ खण्डितम् पाण्डव सायकेभ्यः कृतस्य सद्यः प्रतिकारम् आपुः

अस्त्रैः समानाम् अतिरेकिणीं वा अपि तस्य शक्तिम्

तेजः समाश्रित्य परैर् अहार्यं निजं महत् मित्रम् इव उरु धैर्यम्

तेजांसि भानोर् इव निष्पतन्ति यशांसि वीर्य ज्वलितानि तस्य

स खण्डनं प्राप्य पराद् अमर्षवान् भुज द्वितीयः ऽपि विजेतुम् इच्छया

अन् आमृशन्तः क्वचिद् एव मर्म प्रिय एषिणा अनुप्रहिताः शिवेन

इयेष पर्याय जय अवसादाम् रण क्रियाम् शम्भुर् अनुक्रमेण

नीरन्ध्रं परिगमिते क्षयं पृषत्कैर् भूतानाम् अधिपतिना शिला विताने

विधेय मार्गे मतिर् उत्सुकस्य नय प्रयोगौ इव गां जिगीषोः

विबोधितस्य ध्वनिना घनानां हरेर् अपेतस्य च शैल रन्ध्रात्

विकोश निर्धौत तनोः महा असेः फणावतश् च त्वचि विच्युतायाम्

आकार वैषम्यम् इदं च भेजे दुर्लक्ष्य चिह्ना महतां हि वृत्तिः

पराङ्मुख त्वे ऽपि कृत उपकारात् तूणी मुखात् मित्र कुलात् इव आर्यः

सव्य अपसव्य ध्वनित उग्र चापम् पार्थः किरात अधिपम् आशशङ्के

समुद्धता सिन्धुर् अनेक मार्गा परे स्थितेन ओजसि जह्नुना इव

लघु प्रयत्नम् निगृहीत वीर्यः त्रि मार्ग ग आवेगः इव ईश्वरेण

रयेण सा संनिदधे पतन्ती भवोद्भवेन आत्मनि चाप यष्टिः

गाण्डीवी कनक शिला निभम् भुजाभ्याम् आजघ्ने विषम् अ विलोचनस्य वक्षः

आस्कन्द्य वेगेन विमुक्त नादः क्षितिं विधुन्वन्न् इव पार्ष्णि घातैः

सताम् इव अपर्वणि मार्गणानां भङ्गः स जिष्णोर् धृतिम् उन्ममाथ

भूरि प्रभावेन रण अभियोगात् प्रीतो विजिह्मश् च तदीय वृद्ध्या

जप उपवासैः इव संयत आत्मा तेपे मुनिस् तैर् इषुभिः शिवस्य

तस्य अति यत्नात् अतिरिच्यमाने पराक्रमे अन्योन्य विशेषणेन

मुनेर् विचित्रैर् इषुभिः स भूयान् निन्ये वशं भूतपतेर् बल ओघः

महा इषु जालानि अखिलानि जिष्णोर् अर्कः पयांसि इव समाचचाम

संरम्भ वेग उज्झित वेदनेषु गात्रेषु बाधिर्यम् उपागतेषु

जनक इव शिशु त्वे सु प्रियस्य एक सूनोः अविनयम् अपि सेहे पाण्डवस्य स्मरारिः

शरान् अवद्यन्न् अनवद्य कर्मा चचार चित्रं प्रविचार मार्गैः

अलंकृतानाम् ऋजु ता गुणेन गुरु उपदिष्टाम् गतिम् आस्थितानाम्

अन्य द्विपा पीत जले स तर्षम् मतंग जस्य इव नग अश्म रन्ध्रे

चण्डः पतङ्गान् मरुत् एक नीलम् तडित्वतः खण्डम् इव अम्बुदस्य
ग्लायन्न् उद पात्रम् निषिच्य पूर्वेण यूपं यथोक्तम् उपगूहति

पूर्णपात्रो दक्षिणा

अग्नीषोमीयात् पशुषु

अभिमन्त्रणं वा उत्तरेण

हुत्वा शेष प्राशनम्

सर्व अभावे शेषात् स्विष्टकृतः

दर्वि होमाः पौर्णमास धर्माः जुहोति अविशेषात्

जुहू दर्शनात् च

शाखा नियोजनम्

प्रसङ्गाद् दर्शनम्

अ सामिधेनीकाः

अभ्यवेत्य शुष्क आर्द्र संधौ हृदयशूलम् उपगूहति शुग् असि तम् अभिशोच यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो मा अपः मा ओषधीः इति च

अन् अर्थ लुप्ताः

अ प्रयाजाः

न सोमे अनूबन्ध्या वर्जम्

आहवनीयं वा उपस्थाय व्रत आदीनि चेत्

वरो वा

वपां हुत्वा त्रीणि पञ्च सर्वाणि वा अवद्यति

समारूढ निर्मथिते वा

धाम्नः धाम्नः सु मित्रियाः न इत्य् उपस्पृशन्त्य् अपः

परतन्त्र उत्पत्तयः जुहोति मात्राः

उपगूहन शेषः वा पूर्वः

स्वाहाकार प्रदानाः

अग्निहोत्रे तद् अस्य पाकयज्ञस्य इव इति श्रुतेः

बर्हिर् हुत्वा अपः गच्छन्ति हृदयशूलम् आदाय

स विहारो ऽतः

न सोम अर्थ त्वात्

स्थालीपाकेन सह प्रदानम्

पाकयज्ञेष्व् अवत्तस्य अ सर्व होमः

यथोत्साहं दद्याद् अस्याम्

तूष्णीम्

वरुणप्रघास वत् समिध् आधानम्
वयं मरुत्वन्तम् इह अर्थ नाशनम् ह्वयामहे त्वद् श्रवसा हत त्विषम्

तत् तस्य च अद्भुतम् कर्म विचक्ष्य परम ऋषयः

विप्राः सत्य आशिषः तुष्टाः श्रद्धया लब्ध दक्षिणाः

तत् अभिप्रेत्य भगवान् कर्म अतिशयम् आत्मनः

यानि रूपाणि जगृहे इन्द्रो हय जिहीर्षया

अलं ते क्रतुभिः सु इष्टैः यत् भवान् मोक्ष धर्म विद्

तद् गृहीत विसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिः नॄणाम्

जहि यज्ञ हनम् तात महा इन्द्रम् विबुध अधमम्

उपसृज्य तमः तीव्रम् जहार अश्वम् पुनर् हरिः

अन्वधावत संक्रुद्धः तिष्ठ तिष्ठ इति च अब्रवीत्

वैन्ये यज्ञ पशुम् स्पर्धन् अपोवाह तिरोहितः

वीरः स्व पशुम् आदाय पितुः यज्ञम् उपेयिवान्

मा अस्मिन् महा राज कृथाः स्म चिन्तां निशामय अस्मत् वचः आदृत आत्मा

यत् ध्यायतः दैव हतम् नु कर्तुं मनो अति रुष्टम् विशते तमो ऽन्धम्

तत् इदम् पश्यत महत् धर्म व्यतिकरम् द्विजाः

कपिलो नारदो दत्तो योग ईशाः सनक आदयः

सिन्धवो रत्न निकरान् गिरयः ऽन्नं चतुर्विधम्

चरमेण अश्वमेधेन यजमाने यजुष्पतिम्

यं जिघांसथ यज्ञेन यस्य इष्टाः तनवः सुराः

त्वया आहूताः महा बाहो सर्व एव समागताः

पृथु कीर्तेः पृथोः भूयात् तर्हि एक ऊन शतक्रतुः

तम् ऋत्विजः शक्र वध अभिसंधितम् विचक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यम् अ सह्य रंहसम्

धर्म इति उपधर्मेषु नग्न रक्त पट आदिषु

धर्म व्यतिकरः यत्र पाखण्डैः इन्द्र निर्मितैः

पूजिता दान मानाभ्याम् पितृ देव ऋषि मानवाः

वीरः च अश्वम् उपादाय पितृ यज्ञम् अथ अव्रजत्

तत् अभिज्ञाय भगवान् पृथुः पृथु पराक्रमः

अन्वभूयत सर्व आत्मा सर्व लोक गुरुः प्रभुः

आशिषो युयुजुः क्षत्तर् आदिराजाय सत्कृताः

उपगीयमानो गन्धर्वैः मुनिभिः च अप्सरः गणैः

अथ अदीक्षत राजा तु हयमेध शतेन सः

स्रुच् हस्तान् जुह्वतः ऽभ्येत्य स्वयम्भूः प्रत्यषेधत

तत् अवद्यम् हरे रूपं जगृहुः ज्ञान दुर्बलाः

इति च अधोक्षज ईशस्य पृथोः तु परम उदयम्

जटिलं भस्मना आच्छन्नम् तस्मै बाणं न मुञ्चति

उभौ अपि हि भद्रं ते उत्तमश्लोक विग्रहौ

तम् अत्रिः भगवान् ऐक्षत् त्वरमाणम् विहायसा

अत्रिः संदर्शयामास त्वरमाणं विहायसा

अत्रिणा चोदितः तस्मै संदधे विशिखं रुषा

अन्वद्रवत् अभिक्रुद्धः रावणं गृध्रराड् इव

अन्वितो ब्रह्म शर्वाभ्याम् लोकपालैः सह अनुगैः

एवं वैन्य सुतः प्रोक्तः त्वरमाणम् विहायसा

भवान् परित्रातुम् इह अवतीर्णः धर्मं जनानां समय अनुरूपम्

इन्द्रेण अनुष्ठितम् राज्ञः कर्म एतत् विजिघांसता

वधात् निवृत्तम् तं भूयो हन्तवे अत्रिः अचोदयत्

प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु

तरवो भूरि वर्ष्माणः प्रासूयन्त मधु च्युतः

यत्र यज्ञपतिः साक्षात् भगवान् हरिः ईश्वरः

सिद्धा विद्याधरा दैत्या दानवा गुह्यक आदयः

मैत्रेय उवाच

ब्रह्मावर्ते मनोः क्षेत्रे यत्र प्राची सरस्वती

एवम् इन्द्रे हरति अश्वम् वैन्य यज्ञ जिघांसया

असूयन् भगवान् इन्द्रः प्रतिघातम् अचीकरत्

क्रतुः विरमताम् एष देवेषु दुरवग्रहः

ऐन्द्रीं च मायाम् उपधर्म मातरम् प्रचण्ड पाखण्ड पथम् प्रभो जहि

ह्रियमाणं विचक्ष्व एनम् यः ते यज्ञ द्रुह् अश्व मुष्

सुनन्द नन्द प्रमुखाः पार्षद प्रवराः हरेः

आमुक्तम् इव पाखण्डं यो ऽधर्मे धर्म विभ्रमः

कृत अवभृथ स्नानाय पृथवे भूरि कर्मणे

अयातयाम उपहवैः अनन्तरम् प्रसह्य राजन् जुहवाम ते ऽहितम्

ऊहुः सर्व रसान् नद्यः क्षीर दधि अन्न गोरसान्

तम् अन्वीयुः भागवताः ये च तद् सेवन उत्सुकाः

अत्रिणा चोदितो हन्तुं पृथु पुत्रः महा रथः

इन्द्राय कुपितो बाणम् आदत्त उद्यत कार्मुकः

इति आमन्त्र्य क्रतु पतिम् विदुर अस्य ऋत्विजः रुषा

एभिः इन्द्र उपसंसृष्टैः पाखण्डैः हारिभिः जनम्

इत्थं स लोकगुरुणा समादिष्टो विशाम् पतिः

न वध्यो भवताम् इन्द्रः यद् यज्ञः भगवत् तनुः

सो ऽश्वं रूपं च तत् हित्वा तस्थौ अन्तर्हितः स्वराट्

वेन अपचारात् अवलुप्तम् अद्य तद् देहतः विष्णु कला असि वैन्य
स त्वं विमृश्य अस्य भवं प्रजापते संकल्पनं विश्वसृजां

नामधेयं ददुः तस्मै विजित अश्वः इति प्रभो

सो ऽश्वं रूपं च तत् हित्वा तस्मा अन्तर्हितः स्वराट्

तानि पापस्य खण्डानि लिङ्गं खण्डम् इह उच्यते
इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे ईश्वरगीतासु नवमो ऽध्यायः

हिरण्मये परम आकाश तत्त्वे यत् अर्चिषि प्रविभाति इव तेजः

तत्र सर्वम् इदम् प्रोतम् ओतं च एव अखिलम् जगत्

माया निमित्तम् अत्र अस्ति सा च आत्मानम् अपाश्रिता

स्वयंप्रभः परमेष्ठी महीयान् ब्रह्म आनन्दी भगवन्त् ईशः एषः

तस्मात् मम विश्व रूप त्वम् निश्चितं ब्रह्म वादिभिः

गोपनीयं विशेषेण योगिनाम् अपि दुर्लभम्

अनादि निधना शक्तिः माया अव्यक्त समाश्रया

ततः परं परिपश्यन्ति धीरा आत्मनि आत्मानम् अनुभूय अनुभूय

इति एतत् ऐश्वरम् ज्ञानम् उक्तम् वो मुनि पुंगवाः

अनन्ताः शक्तयो ऽव्यक्ते माया आद्याः संस्थिता ध्रुवाः

न अहम् विश्वो न विश्वं च माम् ऋते विद्यते द्विजाः

ऋषय ऊचुः

अहम् एव परं ब्रह्म मत्तो हि अन्यत् न विद्यते

ईश्वर उवाच

सर्व आनन शिरस् ग्रीवः सर्व भूत गुहा आशयः

तत् अव्ययम् कलिलं गूढ देहम् ब्रह्म आनन्दम् अमृतम् विश्व धाम्

तद् निमित्तः प्रपञ्चो अयम् अव्यक्तात् अभवत् खलु

अहं तत् परमं ब्रह्म परम आत्मा सनातनः

अव्यक्तं कारणं प्राहुः आनन्दम् ज्योतिः अक्षरम्

तस्मिन् दिवि स्थितं नित्यम् अव्यक्तम् भाति केवलम्

यस्मात् परं न अपरम् अस्ति किंचित् यत् ज्योतिषाम् ज्योतिः एकम् दिवि स्थम्

तत् एव च जगत् कृत्स्नं तद् विज्ञाय विमुच्यते

निष्कलो निर्मलो नित्यो निष्क्रियः परमेश्वरः

पुंसो अभूत् अन्यया भूतिः अन्यया तत् तिरोहितम्

तत् एव आत्मानम् मन्यमानो ऽथ विद्वाः आत्म नन्दी भवति ब्रह्म भूतः

तद् विज्ञाने परिपश्यन्ति धीरा विभ्राजमानं विमलं व्योम धाम

एकया मम सायुज्यम् अनादि निधनम् ध्रुवम्

आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् बिभेति न कुतश्चन

अनादि मध्यम् तिष्ठन्तं युज्यते ऽविद्यया किल

एको देवः सर्व भूतेषु गूढः सर्व व्यापी सर्व भूत अन्तरात्मा

अकारणं द्विजाः प्रोक्तो न दोषो हि आत्मनः तथा

तम् एव एकम् ये ऽनुपश्यन्ति धीराः तेषाम् शान्तिः शाश्वती न इतरेषाम्

एकत्वे च पृथक्त्वे च प्रोक्तम् एतत् निदर्शनम्
एषा वै अग्नेः पशव्या तनूः या दधिक्रावती

ताः सत्

योगः एव अस्य एष

एषा मिथुना रेतस्वती पशव्या

तान् एव प्रायुक्त स्वर्गाय

ताम् एव अस्य गृह्णाति

यथा अग्रे आहितः एवम् अस्य भवति

स्तोमम् एव एतया युक्तम् परिगृह्णाति

दधिक्राव्णः अकारिषम् इति

अग्निः मूर्धा दिवः ककुद् इति

उपस्थायुकाः एनम् पशवः भवन्ति

परि ते दूडभः रथः इति

प्रजाः वै इमाः उप

अग्न्याधेयस्य ऋग्भिः उपस्थेयः

यत् छन्दोभिः उपतिष्ठते तैः एव एनम् पुनर्णवम् करोति

उभौ एव एनौ सह ईट्टे

सूर्यः वै इन्द्रः

यस्य वै अग्निहोत्रे स्तोमः युज्यते वसीयान् भवति

याः वै प्रजाः आभविष्यन्तीः ताः उप

उप उप इद् नु मघवन् भूयस् इद् नु ते इति

अग्निः हि एव अस्मिन् लोके इह प्रथमः अधीयत

इयम् वै उप

अग्निहोत्रे स्तोमः योक्तव्यः

अयम् ते योनिः ऋत्वियः इति

ताभिः एव एनम् पुनर्णवम् करोति

स्वर्गम् एव इत्वा अस्याम् प्रतितिष्ठति

ताः एव उपयुनक्ति

या असौ धुराम् जगती प्रथमा सा एषा जगत्या उपास्थित

यथा वै गौः जीर्यति यथा अश्वः यथा पुरुषः एवम् एषः आहितः जीर्यति

उभा वाम् इन्द्र अग्नी आहुवध्यै इति

सत् स्तोमः

उपप्रयन्तः अध्वरम् इति

ते सत् सत् स्तोमः

यथा श्रेयसे आहृत्य नमस्यति एवम् एव तत्

अस्य प्रत्नाम् अनु द्युतम् इति

देवाः वै प्रत्नम्
इयेष तत् अधिष्ठातुम् बिभ्रत् रूपम् हिरण्मयम्

भोगैः पुण्य क्षयम् कुर्वन् अ भोगैः अशुभ क्षयम्

परस्तात् यत् ध्रुव गतिः विष्णोः पदम् अथ अभ्यगात्

हित्वा अर्भकः क्रीडनकानि मातुः गृहम् च विष्णुं शरणं यो जगाम

प्रयतः कीर्तयेत् प्रातर् समवाये द्विजन्मनाम्

भो भोः क्षत्रिय दायाद परितुष्टो ऽस्मि ते ऽनघ

काल एव हि भूतानां प्रभुः अप्यय भावयोः

आतिष्ठ जगतां वन्द्यं तत् विष्णोः परमं पदम्

अभूत् त्रयाणाम् लोकानां चूडामणिः इव अमलः

मैत्रेय उवाच

वरं वर अर्हः अम्बुज नाभ पादयोः अनन्तरम् त्वां वयम् अङ्ग शुश्रुम

भवेत् भक्तिः भगवति यया स्यात् क्लेश सङ्क्षयः

यत् त्वम् पितामह आदेशात् वैरम् दुस्त्यजम् अत्यजः

विज्ञाय तौ उत्तम गाय किङ्करौ अभ्युत्थितः साध्वस विस्मृत क्रमः

तत्र तत्र प्रशंसद्भिः पथि वैमानिकैः सुरैः

नारद उवाच

भू मण्डलम् जलधि मेखलम् आकलय्य काल उपसृष्टम् इति स प्रययौ विशालाम्

षष् पञ्च वर्षः यत् अहोभिः अल्पैः प्रसाद्य वैकुण्ठम् अवाप तत् पदम्

आतिष्ठ तत् चन्द्र दिवाकर आदयः ग्रह ऋक्ष ताराः परियन्ति दक्षिणम्

मृत्योः मूर्ध्नि पदं दत्त्वा आरुरोह अद्भुतम् गृहम्

इति उत्तानपदः पुत्रो ध्रुवः कृष्ण परायणः

अन्वस्मरत् अगम् हित्वा दीनां यास्ये त्रिविष्टपम्

आतोद्यं वितुदन् श्लोकान् सत्रे अगायत् प्रचेतसाम्

यत् न अव्रजन् जन्तुषु ये ऽननुग्रहा व्रजन्ति भद्राणि चरन्ति ये ऽनिशम्

महिमानं विलोक्य अस्य नारदो भगवान् ऋषिः

अ तद् ध्यानात् यया बन्ध विपर्ययौ

इति व्यवसितं तस्य व्यवसाय सुर उत्तमौ

भजस्व भजनीय अङ्घ्रिम् अभवाय भव छिदम्

स्वर्ग्यं ध्रौव्यं सौमनस्यं प्रशस्यम् अघ मर्षणम्

ध्रुवस्य उद्दाम यशसः चरितम् संमतं सताम्

गम्भीर वेगः ऽनिमिषं ज्योतिषां चक्रम् आहितम्

न भवान् अवधीत् यक्षान् न यक्षा भ्रातरं तव

एतत् विमान प्रवरम् उत्तमश्लोक मौलिना

तत्र आगतः चारण यक्ष किन्नरैः संस्तूयमानो न्यवदत् कृताञ्जलिम्

यस्मिन् भ्रमति कौरव्य मेढ्याम् इव गवां गणः

यः क्षत्रबन्धुः भुवि तस्य अधिरूढम् अनु आरुरुक्षेत् अपि वर्ष पूगैः

उपस्थापितम् आयुष्मन् अधिरोढुम् त्वम् अर्हसि

विभ्राजयत् दश दिशो राकापतिम् इव उदितम्

अविद्या रचित स्वप्न गन्धर्वनगर उपमम्

तत् गच्छ ध्रुव भद्रं ते भगवन्तम् अधोक्षजम्

स च स्वर् लोकम् आरोक्ष्यन् सुनीतिम् जननीं ध्रुवः

नूनं सुनीतेः पति देवतायाः तपः प्रभावस्य सुतस्य तां गतिम्

सुनन्द नन्दौ ऊचतुः

ज्ञानम् अ ज्ञात तत्त्वाय यो दद्यात् सत् पथे ऽमृतम्

भो भो राजन् सु भद्रम् ते वाचं नो ऽवहितः शृणु

पश्यतो ऽन्तर्दधे सो ऽपि स्व पुरम् प्रत्यपद्यत

अवकीर्यमाणो ददृशे कुसुमैः क्रमशो ग्रहान्

भक्तिं हरौ भगवति प्रवहन् अजस्रम् आनन्द बाष्प कलया मुहुर् अर्द्यमानः

स ददर्श विमान अग्र्यम् नभसो अवतरत् ध्रुवः

सायं च पुण्यश्लोकस्य ध्रुवस्य चरितं महत्

अन् आस्थितम् ते पितृभिः अन्यैः अपि अङ्ग कर्हिचित्

कृत अभिषेकः कृत नित्य मङ्गलः मुनीन् प्रणम्य आशिषम् अभ्यवादयत्

आत्म स्त्री अपत्य सुहृदः बलम् ऋद्ध कोशम् अन्तःपुरम् परिविहार भुवः च रम्याः

तस्य प्रीतेन मनसा तां दत्त्वा ऐडविडः ततस्

शान्ताः समदृशः शुद्धाः सर्व भूत अनुरञ्जनाः

धनद उवाच

निशम्य वैकुण्ठ नियोज्य मुख्ययोः मधु च्युतम् वाचम् उरुक्रम प्रियः

तदा उत्तानपदः पुत्रो ददर्श अन्तकम् आगतम्

सर्व आत्मनि अच्युते अ सर्वे तीव्र ओघाम् भक्तिम् उद्वहन्

सुनन्द नन्दौ उपसृत्य स स्मितम् प्रत्यूचतुः पुष्करनाभ संमतौ

षट्त्रिंशत् वर्ष साहस्रम् शशास क्षिति मण्डलम्

हरौ स वव्रे ऽचलितां स्मृतिं यया तरति अयत्नेन दुरत्ययं तमः

इदं मया ते ऽभिहितं कुरु उद्वह ध्रुवस्य विख्यात विशुद्ध कर्मणः

तस्यां विशुद्ध करणः शिव वार् विगाह्य बद्ध्वा आसनम् जित मरुत् मनसा आहृत अक्षः

कृपालोः दीन नाथस्य देवाः तस्य अनुगृह्णते
यः पञ्च वर्षः गुरु दार वाच् शरैः भिन्नेन यातो हृदयेन दूयता

तम् एवम् शील सम्पन्नम् ब्रह्मण्यं दीन वत्सलम्

विक्लिद्यमान हृदयः पुलक आचित अङ्गः न आत्मानम् अस्मरत् असौ इति मुक्त लिङ्गः

मन्यमान इदं विश्वं माया रचितम् आत्मनि

पार्षदौ इह सम्प्राप्तौ नेतुं त्वां भगवत् पदम्

दृष्ट्वा अभ्युपायान् अपि वेद वादिनः न एव अधिगन्तुम् प्रभवन्ति किं नृपाः

न इच्छन् तत्र आत्मना आत्मानम् संतुष्ट इति सिध्यति

दर्शयामासतुः देवीम् पुरो यानेन गच्छतीम्

अहं त्वम् इति अपार्था धीर ज्ञानात् पुरुषस्य हि

मैत्रेय उवाच

श्रावयेत् श्रद्दधानानाम् तीर्थ पाद पद आश्रयः

श्रुत्वा एतत् श्रद्धया अभीक्ष्णम् अच्युत प्रिय चेष्टितम्

दिनक्षये व्यतीपाते सङ्क्रमे अर्क दिने ऽपि वा

ननाम नामानि गृणन् मधुद्विषः पार्षद् प्रधानौ इति संहत अञ्जलिः

यान्ति अञ्जसा अच्युत पदम् अच्युत प्रिय बान्धवाः

स्थितौ अवष्टभ्य गदां सु वाससौ किरीट हार अङ्गद चारु कुण्डलौ

पौर्णमास्यां सिनीवाल्यां द्वादश्यां श्रवणे ऽथवा

वनं मद् आदेश करः ऽजितं प्रभुं जिगाय तद् भक्त गुणैः पराजितम्

वृणीहि कामं नृप यत् मनोगतम् मत्तः त्वम् औत्तानपदे अ विशङ्कितः

मैत्रेय उवाच
अति वृद्धः तु नयनं श्रवणं वा विनाशयेत्

त्रि रात्रात् जीवितम् हन्ति सिध्यति अपि आशु साधितः

दग्ध अग्निना इव नीरोमा स दाहा या च जायते

मार्दवं मर्दन स्नेह स्वेद बन्धैः च जायते

भ्रुवोर् मध्यं ललाटं च पतति इव अतिवेदनम्

पित्त अनुबद्धः शङ्ख अक्षि भ्रू ललाटेषु मारुतः

उत्स्वेद अधि पुरस् वात बाष्प निग्रह रोदनैः

शिरस् अभितापे पित्त उत्थे शिरस् धूमायनम् ज्वरः

सूर्यावर्तः स इति उक्ताः दश रोगाः शिरस् गताः

तीव्र दाह रुजा राग प्रलाप ज्वर तृष् भ्रमाः

घूर्णति इव शिरः सर्वं संधिभ्य इव मुच्यते

तन्द्रा शून अक्षिकूट त्वम् कर्ण कण्डूयनम् वमिः

शरीर परिणाम उत्थानि अपेक्षन्ते रसायनम्

स्थूलं सु शुक्लम् सर्वैः तु विद्याद् व्यामिश्र लक्षणम्

संकीर्णैर् भोजनैर् मूर्ध्नि क्लेदिते रुधिर आमिषे

असाध्या संनिपातेन खलतिः पलितानि च

मध्याह्नं विवर्धिष्णुः क्षुद्वतः सा विशेषतः

निस्तुद्येते भृशं शङ्खौ घाटा संभिद्यते तथा

सु सूक्ष्मम् कफ वाताभ्याम् विद्याद् दारुणकं तु तत्

सिरा निष्पन्द ता आलस्यम् रुङ् मन्दा अहनि अधिका निशि

तिक्त आस्यः पीत वदनः क्षिप्र कारी स शङ्खकः

स वर्णः नीरुजः शोफः तम् विद्याद् उपशीर्षकम्

कङ्गु सिद्धार्थक निभाः पिटिकाः स्युः अरूंषिकाः

प्रकाश असह ता घ्राण स्रावः ऽकस्माद् व्यथा शमौ

रक्तात् पित्त अधिक _ सर्वैः स्यात् सर्व लक्षणः

धूम आतप तुषार अम्बु क्रीडा अति स्वप्न जागरैः

रुजं स स्पन्दनाम् कुर्याद् अनु सूर्य उदय उदयाम्

तद् वातात् स्फुटितं श्यावं खरं रूक्षं जल प्रभम्

रौक्ष्य शोफ व्यध छेद दाह स्फुरण पूति ताः

पित्त प्रधानैः वात आद्यैः शङ्खे शोफः स शोणितैः

तद् इन्द्रलुप्तं रुज्यां च प्राहुः चाच इति च अपरे

प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा स शोणितः

केशान् स दोषः पचति पलितं सम्भवति अतस्

अव्यवस्थित शीत उष्ण सुखा शाम्यति अतस् परम्

कफाद् घन त्वच् वर्णान् च यथास्वं निर्दिशेत् त्वचि

सा वाताद् अग्नि दग्ध आभा पित्तात् स्विन्न सिरा आवृता

कोपिते संनिपाते च जायन्ते मूर्ध्नि जन्तवः

शोक श्रम क्रोध कृतः शरीर ऊष्मा शिरस् गतः

रोमकूप अनुगम् पित्तं वातेन सह मूर्छितम्

बाध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येते इव अक्षिणी

पित्तात् स दाहम् पीत आभम् कफात् स्निग्धं विवृद्धिमत्

अरुचिः कफ जे मूर्ध्नो गुरु स्तिमित शीत ता

उपधान मृजा अभ्यङ्ग द्वेष अधस् प्रतत ईक्षणैः

शिरस् तापः ऽयम् अर्धे तु मूर्ध्नः सो ऽर्धावभेदकः

जनयन्ति आमयान् दोषाः तत्र मारुत कोपात्

कण्डू केश च्युति स्वाप रौक्ष्य कृत् स्फुटनं त्वचः

खलतेः अपि जन्म एवम् शातनं तत्र तु क्रमात्

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

यथा दोष उदयम् ब्रूयात् पिटिका अर्बुद विद्रधीन्

स्फुरति अति सिरा जालम् कंधर हनु संग्रहः

स्वेदो अक्षि दहनम् मूर्छा निशि शीतैः च मार्दवम्

शिरसि एव च वक्ष्यन्ते कपाले व्याधयो नव

कपाले तालु शिरसोः कण्डूः शोषः प्रमीलकः

शिरसः ते पिबन्तो ऽस्रं घोराः कुर्वन्ति वेदनाः

ताम्र अच्छ सिङ्घाणक ता कर्ण नादः च जन्तु जे
अथ एताम् आसन्दीम् अग्रेण आहवनीयम् पर्याहृत्य दक्षिणतो निदधति

एताम् एव प्रतिपदं कृत्वा श्येनाय त्वा सोम भृते विष्णवे त्वा जुष्टं निर्वपामि इति

एताम् एव प्रतिपदं कृत्वा अतिथेर् आतिथ्यम् असि विष्णवे त्वा जुष्टं निर्वपामि इति

एताम् एव प्रतिपदं कृत्वा सोमस्य आतिथ्यम् असि विष्णवे त्वा जुष्टं निर्वपामि इति

अथ एनम् संशास्ति मा राजानं च आहवनीयम् च अन्तरेण कश्चन संचारीत् मा एनम् स आयुधः मा स दण्डः मा स छत्त्रः मा स उष्णीषः मा स अधस्पाद्यः ऽनुप्रपादीद् इति

अदित्याः सद आसीद इति कृष्णाजिने राजानम्

पूर्वया द्वारा शालां प्रपादयति गय स्फानः प्रतरणः सु वीरः अ वीर हा प्रचरा सोम दुर्यान् इति

पूर्व एव आसन्द्या प्रतिपद्यन्ते

अथ अपरौ आसन्दी पादौ अन्तरेण ब्राह्मणो ऽभिषिञ्चति शूद्रः प्रक्षालयति मा देवानाम् अपसश् छित्स्महि इति

अथ अस्मै मधुपर्कं च गां च प्राहुः

एताम् एव प्रतिपदं कृत्वा अग्नये त्वा रायस्पोष दाव्ने विष्णवे त्वा जुष्टं निर्वपामि इति

समुच्चित्य कृष्णाजिनस्य अन्तान् स्पन्द्यया विग्रथ्य वंशे प्रग्रथ्नाति शंयोर् देवानां सख्याद् इति

तस्यां कृष्णाजिनम् आस्तृणात्य् अदित्याः सदो असि इति

ताम् अध्वर्युर् विशास्ति

पञ्च कृत्वस् यजुषा

अग्नेर् आतिथ्यम् असि विष्णवे त्वा जुष्टं निर्वपामि इति

अन्वग् राज्ञा यजमानो ऽन्वक् शूद्र उद पात्रेण

हविष्कृता वाचं विसृज्य एतया एव आवृता उत्तरम् अनड्वाहं विमुञ्चति

अथ यजमानो नीडाद् राजानम् आदत्ते या ते धामानि हविषा यजन्ति ता ते विश्वा परिभूर् अस्तु यज्ञम् इति
सूर्य प्राणः भवामि

आ अर्जुनम् अगात्

अद्य मा नः पुरा जरसः असवः हासिष्ट

सु श्रुत् भगवस् गोपाय मा

उद् मृणः अगात्

आ असितम् अगात्

पाकाः गृणीमः तव वीर्याय

नि मृणः अगात्

अह्ने अद्य आत्मानम् परि ददे

सु श्रुत् भगवस् गोपाय मा

अग्नि प्राणः भवामि

स यत्र त्वम् प्रजापते त्रिस् एकस्य अह्नः प्रजाः संपश्यसि तत्र माम् अपि सम् पश्य अ नष्ट पशुः भुवनस्य गोपाः

रात्रये अद्य आत्मानम् परि ददे

अस्य् भूयास्म

अस्मान् जुषध्वम् असवः
मन्त्री च एषाम् वृत्ति कर्मभ्याम् वियतेत

स कृषि कर्म प्रदिष्टायाम् भूमौ इति समानं पूर्वेण

स वार्त्ता कर्म प्रदिष्टायाम् भूमौ प्रभूत हिरण्य अन्तेवासी कर्म कारयेत्

वाणिजको वृत्ति क्षीणः प्रज्ञा शौच युक्तः वैदेहक व्यञ्जनः

ये च कारणाद् अभिक्रुद्धाः तान् अर्थ मानाभ्याम् शमयेत् अकारण क्रुद्धान् तूष्णीम् दण्डेन राज द्विष्ट कारिणः च

उपधाभिः शुद्ध अमात्य वर्गः गूढ पुरुषान् उत्पादयेत् कापटिक उदास्थित गृह पतिक वैदेहक तापस व्यञ्जनान् सत्त्रि तीक्ष्ण रस द भिक्षुकीः च

शिष्याः च अस्य आवेदयेयुः असौ सिद्धः सामेधिकः इति

कर्म फलात् च सर्व प्रव्रजितानाम् ग्रास आच्छादन आवसथान् प्रतिविदध्यात्

तद् अस्य गूढाः सत्त्रिणः च सम्पादयेयुः

कर्षको वृत्ति क्षीणः प्रज्ञा शौच युक्तः गृह पतिक व्यञ्जनः

मुण्डो जटिलो वा वृत्ति कामः तापस व्यञ्जनः

जानीयुः शौचम् इति एताः पञ्च संस्थाः प्रकीर्तिताः

सर्व प्रव्रजिताः च स्वं स्वं वर्गम् एवम् उपजपेयुः

सत्त्व प्रज्ञा वाक्य शक्ति सम्पन्नानाम् राज भाग्यम् अनुव्याहरेत् मन्त्रि संयोगम् च ब्रूयात्

स नगर अभ्याशे प्रभूत मुण्ड जटिल अन्तेवासी शाकं यव मुष्टिम् वा मास द्वि मास अन्तरम् प्रकाशम् अश्नीयात् गूढम् इष्टम् आहारम्

पूजिताः च अर्थ मानाभ्याम् राज्ञा राज उपजीविनाम्

तम् अर्थ मानाभ्याम् प्रोत्साह्य मन्त्री ब्रूयात् राजानं मां च प्रमाणं कृत्वा यस्य यद् अकुशलं पश्यसि तत् तदानीम् एव प्रत्यादिश इति

स वणिक्कर्म प्रदिष्टायाम् भूमौ इति समानं पूर्वेण

वैदेहक अन्तेवासिनः च एनम् समिद्ध योगैः अर्चयेयुः