tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
निरीक्ष्यमाणा इव विस्मय आकुलैः पयोभिर् उन्मीलित पद्म लोचनैः

प्रकुर्वते वारिद रोध निर्गताः परस्पर आलापम् इव अमलाः दिशः

विगलित जल भार शुक्ल _ निचय इव अम्बुमुचाम् नगाधिराजः

ततः स सम्प्रेक्ष्य शरद् गुण श्रियम् शरद् गुण आलोकन लोल चक्षुषम्

ततः स कूजत् कलहंस मेखलाम् स पाक सस्य आहित पाण्डु ता गुणाम्

उपैति सस्यं परिणाम रम्य ता नदीर् अन् औद्धत्यम् अ पङ्क ता महीम्

स मन्थर आवल्गित पीवर स्तनाः परिश्रम क्लान्त विलोचन उत्पलाः

निरीक्षितुं न उपरराम बल्लवीर् अभिप्रनृत्ता इव वार योषितः

विपाण्डु संव्यानम् इव अनिल उद्धतम् निरुन्धतीः सप्तपलाश जम् रजः

उपारताः पश्चिम रात्रि गोचरात् अ पारयन्तः पतितुं जवेन गाम्

उपैति शुष्यन् कलमः सह अम्भसा मनोभुवा तप्त इव अभिपाण्डु ताम्

नुनोद तस्य स्थलपद्मिनी गतम् वितर्कम् आविष्कृत फेन संतति

अरविन्द जम् रजः परिश्रम अम्भस् पुलकेन सर्पता

तुतोष पश्यन् कलमस्य स अधिकं स वारिजे वारिणि रामणीयकम्

व्रज अजिरेषु अम्बुद नाद शङ्किनीः शिखण्डिनाम् उन्मदयत्सु योषितः

भृशं ददर्श आश्रम मण्डप उपमाः स पुष्पहासाः स निवेश वीरुधः

ददर्श पुष्टिं दधतं स शारदीं स विग्रहम् दर्पम् इव अधिपम् गवाम्

इयं शिवाया नियतेर् इव आयतिः कृता अर्थयती जगतः फलैः क्रियाः

सुतेन पाण्डोः कलमस्य गोपिकां निरीक्ष्य मेने शरदः कृतार्थ ता

सितच्छदानाम् अपदिश्य धावतां रुतैर् अमीषां ग्रथिताः पतत्रिणाम्

इति कथयति तत्र न अति दूरात् अथ ददृशे पिहित उष्णरश्मि बिम्बः

शुक आवलिः व्यक्त शिरीष कोमला धनुस् श्रियम् गोत्रभिदो ऽनुगच्छति

इयं कदम्ब अनिल भर्तुः अत्यये न दिश् वधूनाम् कृश ता न राजते

निबद्ध निःश्वास विकम्पित अधराः लता इव प्रस्फुरित एक पल्लवाः

विमुच्यमानैर् अपि तस्य मन्थरं गवां हिमानी विशदैः कदम्बकैः

ननन्द पश्यन्न् उपसीम स स्थलीर् उपायनीभूत शरद् गुण श्रियः

असाव् अनास्था परया अवधीरितः सरोरुहिण्या शिरसा नमन्न् अपि

परिभ्रमन् मूर्धज षट्पद आकुलैः स्मित उदय आदर्शित दन्त केसरैः

कपोल संश्लेषि विलोचन त्विषा विभूषयन्तीम् अवतंसक उत्पलम्

विकासि वप्र अम्भसि गन्ध सूचितम् नमन्ति निघ्रातुम् इव असितोत्पलम्

ददर्श गोपान् उपधेनु पाण्डवः कृत अनुकारान् इव गोभिर् आर्जवे

जनैर् उप ग्रामम् अ निन्द्य कर्मभिः विविक्त भाव इङ्गित भूषणैः वृताः

कृत ऊर्मि रेखम् शिथिल त्वम् आयता शनैः शनैः शान्त रयेण वारिणा

मुखैश् चलत् कुण्डल रश्मि रञ्जितैः नव आतप आमृष्ट सरोज चारुषु

हृत प्रिय अदृष्टि विलास विभ्रमाः मनो ऽस्य जह्रुः शफरी विवृत्तयः

द्युतिं समग्रां समितिर् गवाम् असाव् उपैति मन्त्रैर् इव संहिता आहुतिः

अलक्त ताम्र अधर पल्लव श्रिया समानयन्तीम् इव बन्धुजीवकम्

अ सक्तम् ऊधांसि पयः क्षरन्त्य् अमूर् उपायनानि इव नयन्ति धेनवः

सु दुर्लभे न अर्हति को ऽभिनन्दितुं प्रकर्ष लक्ष्मीम् अनुरूप संगमे

विनम्र शालि प्रसव ओघ शालिनीः अपेत पङ्काः स सरोरुह अम्भसः

उपाससाद उपजनम् जन प्रियः प्रियाम् इव आसादित यौवनाम् भुवम्

शरद् नदीनाम् पुलिनैः कुतूहलं गलत् दुकूलैः जघनैर् इव आदधे

तत अन्तरम् सान्तर वारि शीकरैः शिवं नभस् वर्त्म सरोज वायुभिः

गतान् पशूनां सहजन्म बन्धु ताम् गृह आश्रयम् प्रेम वनेषु बिभ्रतः

तम् अतनु वन राजि श्यामित उपत्यका अन्तम् नगम् उपरि हिमानी गौरम् आसद्य जिष्णुः

मृणालिनीनाम् अनुरञ्जितं त्विषा विभिन्नम् अम्भोज पलाश शोभया

अमी पृथु स्तम्ब भृतः पिशङ्ग ताम् गता विपाकेन फलस्य शालयः

नव आतप आलोहितम् आहितं मुहुर् महा निवेशौ परितः पयोधरौ

मनोरमं प्रापितम् अन्तरं भ्रुवोर् अलंकृतं केसर रेणुना अणुना

रथाङ्ग सीमन्तित सान्द्र कर्दमान् प्रसक्त सम्पात पृथक्कृतान् पथः

विहाय वाञ्छाम् उदिते मदात्ययाद् अ रक्त कण्ठस्य रुते शिखण्डिनः

अवाप्त किञ्जल्क विभेदम् उच्चकैर् विवृत्त पाठीन पराहतम् पयः
व्यपगत मद रागस्य अनुसस्मार लक्ष्मीम् असितम् अधर वासः बिभ्रतः सीरपाणेः

पतन्ति न अस्मिन् विशदाः पतत्रिणो धृत इन्द्रचापाः न पयोद पङ्क्तयः

इदं जिघत्साम् अपहाय भूयसीं न सस्यम् अभ्येति मृगी कदम्बकम्

विहार भूम्याः अभिघोषम् उत्सुकाः शरीरजेभ्यश् च्युत यूथ पङ्क्तयः

मुखैर् असौ विद्रुम भङ्ग लोहितैः शिखाः पिशङ्गीः कलमस्य बिभ्रती

अन् आविल उन्मीलित बाण चक्षुषः स पुष्पहासाः वन राजि योषितः

तथा अपि पुष्णाति नभः श्रियं परां न रम्यम् आहार्यम् अपेक्षते गुणम्

मुहुः प्रणुन्नेषु विवर्तनैर् नदत्सु कुम्भेषु मृदङ्ग मन्थरम्

अ दीपितम् वैद्युत जातवेदसा सित अम्बुद छेद तिरोहित आतपम्

उवाच यक्षस् तम् अ चोदितः ऽपि गां न हि इङ्गित ज्ञः ऽवसरे ऽवसीदति
संततं जुहोति इति विज्ञायते

समानम् आ समिष्ट यजुषः

एकधन परिशेषेषु हरिणी दूर्वा अवधाय तीव्रीकृत्य यथाचमसं व्यानीय अपरेण चात्वालं प्राञ्चो ऽवजिघ्रन्त्य् अप्सु धौतस्य सोम देव त इति

सत्यस्य धर्मणस्पते वि सख्यानि सृजामहे

धाता रातिः सविता इदम् जुषन्ताम् इत्य् एतस्य अनुवाकस्य षड् ऋग्मियाणि त्रीणि यजूंषि

अवशिष्टा उत्तरवेद्यां निवपन्त्य् आपूर्या स्थ आ मा पूरयत इति

इदं तृतीयं सवनं कवीनाम् इत्य् आहुतिं हुत्वा संप्रेष्यति प्रशास्तः प्रसुहि इति

समानत्र जुहोति

त्रींस् त्रीञ् शकलान् अग्नौ प्रास्यन्ति देव कृतस्य एनसः ऽवयजनम् असि इति एतैर् मन्त्रैः

ततः पत्नीः संयाजयन्ति

इति

संतिष्ठते तृतीयसवनम्

ततः सख्यानि विसृजन्ते ये तानूनप्त्रं समवमृशन्ति उभा कवी युवाना सत्या ता धर्मणस्पती

सर्पत इति आह प्रशास्ता

विष्णुक्रमाणां स्थाने विष्ण्वतिक्रमान् जपत्य् अग्निना देवेन पृतना जयामि इति एतान्

समुद्रं वः प्रहिणोमि स्वां योनिम् अपिगच्छत

आग्नीध्रीयं प्रविश्य दधि द्रप्सान् भक्षयन्ति दधिक्राव्णो अकारिषम् इत्य् एतया

इति

उत प्रजायै गृणते वयः धाः यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः

अरिष्टा अस्माकं वीरा उत्ते भवन्तु मा परासेचि नः स्वम्

निनीता अनुमन्त्रयते

अवशिष्टा अन्तर्वेदि निनयति चात्वाल इत्य् एके
पञ्च गृहीतेन आज्येन इतरान्

स्तुतम् अनुमन्त्रयते स्तुतस्य स्तुतम् असि इति

स्तोत्रं स्तूयमानं चत्वार ऋत्विज उपगायन्ति

सोमः पवत इत्य् अन्तेन

द्रोणकलशात् परिप्लवया राजानम् आदाय आहवनीयम् आग्नीध्रीयं होत्रीयम्

आग्नीध्राद् अङ्गारान् आहृत्य यथान्युप्तम् आग्नीध्रो धिष्णियान् विहरति

यजमान पञ्चमाः ऋत्विज उपगायन्ति

स्तुत उत्तिष्ठन्न् आह अग्नीध् अग्नीन् विहर बर्हिः स्तृणाहि पुरोडाशाꣳ अलंकुरु प्रतिप्रस्थातः पशुना इहि इति

प्रत्येत्य राजानं यजमान उपतिष्ठते विष्णो त्वं नो अन्तम इति

वाग्यतः पात्राणि संमृशति

चात्वालम् अवेक्षमाणाः स्तुवते

हो इति यजमानः

उपावर्तध्वम् इत्य् अन्यत्र पवमानेभ्यो ऽनन्तरं करोति

दिग्भ्य उपगायन्ति

सवनीयानां पात्राणि प्रक्षाल्य प्रयुनक्ति यान्य् औषध कारितानि भवन्ति

सोमेन मार्जालीयम्

एतेन एव सर्वाणि स्तोत्राण्य् अनुमन्त्रयते

पुरस्तात् प्रत्यङ्ङ् आसीनः प्रतिप्रस्थाता धिष्णियान् व्याघारयति
जपेत् अष्ट सहस्रम् वै त्रिसन्ध्यं मासम् एकतस्

अर्घ्य पात्र अर्चनम् च आदौ अस्त्रेण एव तु ताडनम्

ओङ्कारं पूर्वम् उद्धृत्य जुंकारं तद् अनन्तरम्

अष्टोत्तरशतात् जाप्यात् त्रिसन्ध्यं

षडङ्ग आदि प्रकारेण पूजनं तु क्रम उदितम्

आत्मानं पूजयेत् पश्चाज् ज्योतीरूपं हृद् अब्जात्

कलशं दक्षिणे हस्ते वाम हस्ते सरोरुहम्

ईश विष्णु अर्क देवी आदि कवचम् सर्व साधकम्

स विसर्गम् तृतीयं स्यान् मृत्यु दारिद्र्य मर्दनम्

जपनात् मृत्यु हीनाः स्युः सर्व पाप विवर्जिताः

युग वेद मुहूर्ताः च पूजा इयम् भुक्ति मुक्ति कृत्

शत जप्यात् वेद फलम् यज्ञ तीर्थ फलम् लभेत्

मातृकाः च गणान् च आदौ नन्दि गङ्गे च पूजयेत्

तस्य एव अङ्ग गताम् देवीम् अमृत अमृत भाषिणीम्

अङ्ग षट्कस्य पूजा वै कर्तव्या च विपश्चितैः

द्वाभ्यां च अमृत कुम्भम् तु चिन्तयेत् अमृत ईश्वरम्

सांनिध्य करणम् देवे परिवारस्य पूजनम्

शोधनं कवचेन एव अमृतीकरणं ततः

ध्यायेत् च सित पद्म स्थम् वर दम्

धर्म आदयः च शक्र आद्याः स आयुधाः परिवारकाः

चण्डिकायै सरस्वत्यै महा लक्ष्म आदि पूजयेत्

पाद्यम् आचमनं स्नानम् अर्घ्यम् स्रज् अनुलेपनम्

आत्मानं देव रूपम् च कर अङ्ग न्यासकम् चरेत्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे ऽमृतेशमृत्युञ्जयपूजनं नाम अष्टादशः ऽध्यायः

दीप अम्बरम् भूषणं च नैवेद्यं पान वीजनम्

पूजा च आधार शक्ति आदेः प्राणायामं तथा आसने

ॐ अमृत ईश्वरैः ॐ भैरवाय नमः

मात्रा मुद्रा जप ध्यानम् दक्षिणा च आहुतिः स्तुतिः

महाकालं च देहल्यां पूजयेत् पुरा

गरुड उक्तम् कश्यपाय वक्ष्ये मृत्युंजय अर्चनम्

उद्धार पूर्वकम् पुण्यं सर्व देव मयम् मतम्

आह्वान द्वार पूजा अर्थम् पूजा च आधार शक्त्याः

प्रणतिः मन्त्र शय्या च वन्दनं च विसर्जनम्

परमेश मुख उदीरितम् यो जानाति स पूजकः
त्रयोदश मासास् संवत्सरः

यदि राजन्यः

पशवो वै बस्त अजिनम्

छन्दोभिर् एव अन्नाद्यम् अवरुन्द्धे

अन्नाद्यस्य अवरुद्ध्यै

वाज प्रसव्याभिः अन्नस्य अन्नस्य जुहोति

इन्द्रसवो ह्य् एषः

इन्द्रस्य इति

गौधूमं चषालं भवति

देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां सरस्वत्या वाचा यन्तुर् यन्त्रेण इमम् अमुम् आमुष्यायणम् अमुष्याः पुत्रं बृहस्पतेस् साम्राज्येण अभिषिञ्चामि इति

वीर्यं राज पुत्रः

सप्त वै छन्दांसि

वाजाय स्वाहा

सर्व एव भूत्वा स्वर्गं लोकम् एति

वीर्य एव वीर्यं दधाति

पत्न्या एव एष यज्ञस्य अन्वारम्भः

ब्रह्मण एव तेन परिक्रीणाति

मधुष्ठालं ब्रह्मणे हरन्ति

आयुर् यज्ञेन कल्पताम् इति

बस्त अजिनम् च रुक्मं च अभ्यवरोहति

स्वर् एव रोक्ष्यन् पत्न्या संवदते

अर्ध वशाम् च सुरा उपयामान् च हरन्ति य आजिं धावन्ति तेभ्यः

यद् ऊष पुटैः अर्पयन्ति

अन्नाद्येन एव एनम् अर्पयन्ति

एतावान् वै पुरुषः

संवत्सरस् स्वर्गो लोकः

बृहस्पतिसवो ह्य् एष

अथ उ मिथुनम् एव यज्ञ मुखे दधाति

प्राजापत्या वै गोधूमाः

त्रयोदश एताः आहुतयः

तेन अस्मात् लोकान् न एति

प्राजापत्या वा ऊषाः

प्रसवाय स्वाहा इति

शत मानः भवति

वीर्यं वै ककुप्

तेजो हिरण्यम्

सप्तभिः

पत्नी३ स्वो रोहाव इति

पशुष्व् एव प्रतितिष्ठति

यद् बस्त अजिनम् अभ्यवरोहति

एति वा एषो ऽस्माल् लोकाद् यो ऽमुं लोकं गच्छति

शत आयुः वै पुरुषश् शत वीर्यः

तेजस्य् एव प्रतितिष्ठति

संवत्सरम् एव अस्मै स्वर्गे लोक उपाधात्

तस्मिन्न् अधि प्रतितिष्ठति
जुष्टो दमूना अतिथिर् दुरोण इमं नो यज्ञम् उप याहि विद्वान्

तम् उ विश्वे अमृतासो जुषाणा गन्धर्वस्य प्रत्य् आस्ना रिहन्ति

समिद्धो अग्निर् अश्विना तप्तो वां घर्म आ गतम्

तप्तो वां घर्मो नक्षतु स्व होता प्र वाम् अध्वर्युश् चरतु पयस्वान्

सं जास्पत्यं सु यमम् आ कृणुष्व शत्रूयताम् अभि तिष्ठा महांसि

यद् उस्रियास्व् आहुतं घृतं पयो ऽयं स वाम् अश्विना भाग आ गतम्

अग्ने शर्ध महते सौभगाय तव द्युम्नान्य् उत्तमानि सन्तु

अद्धि तृणम् अघ्न्ये विश्वदानीं पिब शुद्धम् उदकम् आचरन्ती

माध्वी धर्तारा विदथस्य सत् पती तप्तं घर्मं पिबतम् दिवः

विश्वा अग्ने अभियुजो विहत्य शत्रूयताम् आ भरा भोजनानि

समिद्धो अग्निर् वृषणा रथी दिवस् तप्तो घर्मो दुह्यते वाम् इषे मधु

उप द्रव पयसा गो दुह् ओषम् आ घर्मे सिञ्च पय उस्रियायाः

स्वाहा कृतः शुचिर् देवेषु यज्ञो यो अश्विनोश् चमसो देव पानः

श्रेष्ठं सवं सविता साविषन् नो ऽभीद्धो घर्मस् तद् उ षु प्र वोचत्

सूयवसाद् भगवती हि भूया अधा वयं भगवन्तः स्याम

दुहाम् अश्विभ्यां पयो अघ्न्या इयम् सा वर्धतां महते सौभगाय

उप ह्वये सु दुघाम् धेनुम् एतां सु हस्तः गो दुह् उत दोहद् एनाम्
अश्व प्रोक्षणम् अद्भ्यः त्वा वायुः त्वा इति

उद् सक्थ्यौ इति अश्वम् यजमानः अभिमन्त्रयते

वाचयति पत्नीः नयन् नमः ते अम्बे इति

कपिञ्जल आदीन् उत्सृजन्ति पर्यग्निकृतान्

यथोक्तम् अश्व आदौ देवताः पर्यङ्ग्यान् अश्वे पञ्चदश पञ्चदश रोहित आदीन् सौर्य अन्तान् इतरेषु कपिञ्जल आदीन् पृषत अन्तान् त्रयोदश त्रयोदश यूप अन्तरेषु

उपगृह्णाति अपाम् पेरुः अग्निः पशुः इति

अधीवासेन प्रच्छादयति स्वर्गे लोके इति

स अनुचर्यः प्रत्याहुः

अश्व शिश्नम् उपस्थे कुरुते वृषा वाजी इति

अध्वर्यु ब्रह्म उद्गातृ होतृ क्षत्तारः कुमारी पत्नीभिः संवदन्ते दश ऋचस्य द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् हये हये असौ इति आमन्त्र्य आमन्त्र्य

प्रक्षालितेषु महिषी अश्वम् उपसंविशति आ अहम् अजानी इति

अग्निष्ठे अश्व तूपर गो मृगान् नियुनक्ति

महिषीम् उत्थाप्य पुरुषाः दधिक्राव्णः इति आहुः
तु पश्य पश्यत अहैः पूजायाम्

लोट् च

यथास्वे यथायथम्

यद्वृत्तान् नित्यम्

कर्मधारय वत् उत्तरेषु

न लुट्

न आमन्त्रिते समान अधिकरणे सामान्य वचनम्

ते मयौ एकवचनस्य

किं क्रिया प्रश्ने अन् उपसर्गम् अ प्रतिषिद्धम्

यद् हि तु परम् छन्दसि

द्वन्द्वं रहस्य मर्यादा वचन व्युत्क्रमण यज्ञ पात्र प्रयोग अभिव्यक्तिषु

स गतिः अपि तिङ्

गति अर्थ लोटा लृण् न चेत् कारकं सर्व अन्यत्

बहुवचनस्य वस् नसौ

आम एक अन्तरम् आमन्त्रितम् अनन्तिके

कुत्सने च सुप्य् अ गोत्र आदौ

छन्दस्य् अनेकम् अपि साकाङ्क्षम्

अह इति विनियोगे च

वाक्य आदेः आमन्त्रितस्य असूया सम्मति कोप कुत्सन भर्त्सनेषु

किंवृत्तं च चित् उत्तरम्

गतिर् गतौ

एहि मन्ये प्रहासे लृट्

आमन्त्रितस्य च

पदात्

च वा योगे प्रथमा

पश्य अर्थैः च अन् आलोचने

आहो उत अहो च अन् अन्तरम्

युष्मद् अस्मदोः षष्ठी चतुर्थी द्वितीया स्थयोः वाम् नावौ

ह इति क्षियायाम्

वै वाव इति च छन्दसि

तस्य परम् आम्रेडितम्

अनुदात्तं च

पदस्य

नित्य वीप्सयोः

प्र सम् उप उदः पाद पूरणे

च आदि लोपे विभाषा

यावत् यथाभ्याम्

उपसर्ग व्यपेतम् च

प्रकारे गुणवचनस्य

नन्व् इत्य् अनुज्ञा एषणायाम्

विभाषितं स उपसर्गम् अन् उत्तमम्

हन्त च

लोपे विभाषा

नह प्रत्यारम्भे

स पूर्वायाः प्रथमाया विभाषा

शेषे विभाषा

एक अन्याभ्याम् समर्थाभ्याम्

तिङो गोत्र आदीनि कुत्सन आभीक्ष्ण्ययोः

सत्यं प्रश्ने

तिङ् अ तिङः

सर्वस्य द्वे

एकं बहुव्रीहि वत्

आमन्त्रितं पूर्वम् अ विद्यमान वत्
यथा वातः च्यावयति भूम्याः रेणुम् अन्तरिक्षात् च अभ्रम् एव मत् सर्वम् दुर्भूतम् ब्रह्म नुत्तम् अपायति

उत पूर्वस्य निघ्नतः नि हन्ति अपरः प्रति

उपाहृतम् अनुबुद्धम् निखातम् वैरम् त्सारि अनु अविदाम कर्त्रम्

देव एनसात् पित्र्यात् नामग्राहात् संदेश्यात् अभिनिष्कृतात् मुञ्चन्तु त्वा वीरुधः वीर्येण ब्रह्मणा ऋग्भिः पयसा ऋषीणाम्

सोमः राजा अधिपाः मृडिता च

ग्रीवाः ते कृत्ये पादौ च अपि कर्त्स्यामि

अ ज्ञातः ते अयम् जनः

मा नः गाम् अश्वम् पुरुषम् वधीः

अथ इहि यतस् एयथ यः त्वा चकार तम् प्रति

उद् तिष्ठ एव

कर्तॄन् निवृत्य इतस् कृत्ये अप्रजास्त्वाय बोधय

यत् ते पितृभ्यः ददतः यज्ञे वा नाम जगृहुः संदेश्यात् सर्वस्मात् पापात् इमाः मुञ्चन्तु त्वा ओषधीः

तत्र अश्वः इव वि वर्तताम्

मा अस्मान् इच्छः अनागसः

यदि एयथ द्विपदी चतुष्पदी कृत्या कृता संभृता विश्व रूपा सा इतस् अष्टापदी भूत्वा पुनर् परेहि दुच्छुने

यत्र यत्र असि निहिता ततस् त्वा उत्थापयामसि

प्रत्यक् प्रतिप्रहिण्मः यथा कृत्या कृतम् हनत्

यः ते परूंषि संदधौ रथस्य इव ऋभुः धिया तम् गच्छ

ये त्वा कृत्वा आलेभिरे विद्वलाः अभिचारिणः शंभु इदम् कृत्या दूषणम् प्रतिवर्त्म पुनःसरम्

याम् कल्पयन्ति वहतौ वधूम् इव विश्व रूपाम् हस्त कृताम् चिकित्सवः सा आरात् एतु

यदि स्थ तमसा आवृताः जालेन अभिहिताः इव सर्वाः संलुप्य इतस् कृत्याः पुनर् कर्त्रे प्र हिण्मसि

यः त्वा उवाच परेहि इति प्रतिकूलम् उदाय्यम् तम् कृत्ये अभिनिवर्तस्व

हन्तु कृत्या कृतः प्रजाम्

मा गाम् अश्वम् पुरुषम् उच्छिषः एषाम्

शीर्षण्वती नस्वती कर्णिणी कृत्या कृता संभृता विश्व रूपा सा आरात् एतु

कर्तॄन् नक्षस्व इतस् नुत्ता ब्रह्मणा वीर्यावता

अ ज्ञाते किम् इह इच्छसि

वातः इव वृक्षान् नि मृणीहि पादय

भवाशर्वौ अस्यताम् पाप कृते कृत्या कृते दुष्कृते विद्युतम् देव हेतिम्

प्रतीचीनः आङ्गिरसः अध्यक्षः नः पुरोहितः

विद्म ते कृत्ये यतिधा परूंषि

अभिप्रहिताम् प्रति त्वा प्र हिण्मः

अनागः हत्या वै भीमा कृत्ये

इन्द्र अग्नी अस्मान् रक्षताम् यौ प्रजानाम् प्रजावती

अघम् अस्तु अघ कृते शपथः शपथीयते

एतत् हि शृणु मे वचः

तेन त्वा स्नपयामसि

कृत्या कृतः वलगिनः अभिनिष्कारिणः प्रजाम् मृणीहि कृत्ये

निः द्रव

मृगयुः त्वम्

परेण इहि नवतिम् नाव्याः अति दुर्गाः स्रोत्याः

अप क्राम नानदती विनद्धा गर्दभी इव

परेहि इतस्

अभ्यक्ता अक्ता सु अरंकृता सर्वम् भरन्ती दुरितम् परेहि

याम् ते बर्हिषि याम् श्मशाने क्षेत्रे कृत्याम् वलगम् वा निचख्नुः अग्नौ वा त्वा गार्हपत्ये अभिचेरुः पाकम् सन्तम् धीरतराः अनागसम्

तत् एतु यतस् आभृतम्

तत्र ते अयनम्

पराक् ते ज्योतिः

सु आयसाः असयः सन्ति नः गृहे

यत् दुर्भगाम् प्रस्नपिताम् मृत वत्साम् उपेयिम अपैतु सर्वम् मत् पापम्

न त्वा निकर्तुम् अर्हति

तेन अभि याहि भञ्जती अनस्वती इव वाहिनी विश्व रूपा कुरूटिनी

अप नुदामः एनाम्

अन्यत्र अस्मत् अयना कृणुष्व
तासां देवसूर् मे राज अन्नम् प्रासुषोद् इति

अग्निर् वै रुद्रः

तस्मै बह्व् अददात्

यद् वै किं च विन्दते तद् वसु

अग्नये सुरभिमते ऽष्टाकपालं निर्वपेत्

पशुपतिर् गा हन्ति

तया एनम् सुरभिं करोति

तम् उपाशिक्षत्

पूतिर् वा एष श्रूयते यः प्रमीतश् श्रूयते

अग्नये वसुमते ऽष्टाकपालं निर्वपेत् सर्वेभ्यः कामेभ्यो ब्राह्मणः

ब्राह्मणो वै त्वा अयम् अभिचरति

नैमिष्या वै सत्त्रम् आसत

एषा वा अग्नेर् भिषज्या तनूर् या सुरभिमती

अग्निर् वै देवानां अन्नवान्

अग्नये ऽन्नवते ऽष्टाकपालं निर्वपेद् यः कामयेत

एता गा ब्रह्मबन्ध इति

तस्मिन् पचमाने व्यदस्यत्

ता विप्रश्निका अविन्दन्

अग्निर् वै देवानाम् अन्न आदः

अग्नये सुरभिमते ऽष्टाकपालं निर्वपेद् यम् अ जघ्निवांसम् अभिशंसेयुः

यर्ह्य् अयं देवः प्रजा अभिमन्येत यदा कामयेत विदस्येद् इति

ताः परः पचमानश् चर इति

स मह्यं गृहान् करिष्यति इति

तमो मृत्युः

तम् एव भागधेयेन उपधावति

सक्थान्य् उत्कर्तम् अपचत

तम् एव भागधेयेन उपधावति

अग्नये ऽन्नपतये ऽष्टाकपालं निर्वपेद् यः कामयेत

तम् एव भागधेयेन उपधावति

तस्य यत् किं च धृतराष्ट्रस्य आसीत् तत् सर्वम् अवकीर्णं विद्राणम् अभि व्यौच्छत्

तान् वको दाल्भिर् अब्रवीत्

अग्नये रुद्रवते ऽष्टाकपालं निर्वपेत् कृष्णानां व्रीहीणाम् अभिचरन्

अग्निर् वै देवानाम् अन्न पतिः

त उत्थाय सप्तविंशतिं कुरु पञ्चालेषु वत्सतरान् अवन्वत

अन्न आदः स्याम् इति

शमल गृहीतः वा एष यम् अ जघ्निवांसम् अभिशंसन्ति

सो ऽग्नये सुरभिमते ऽष्टाकपालं निरवपच् छुक्लानां व्रीहीणाम्

तया एनाः भिषज्यति

ततो वै तद् व्यदस्यत्

तया एनम् पुनाति

इमम् अहं धृतराष्ट्रं वैचित्रवीर्यं गमिष्यामि

स एनम् अन्नवन्तं करोति

कृष्णानां व्रीहीणां भवति

तम् आगच्छत्

अग्निर् देवानां वसुमान्

अन्न पतिः स्याम् इति

तम् एव भागधेयेन उपधावति

तस्मिन् नाथस्व इति

यूयम् एव एतान् विभजध्वम्

अग्नये सुरभिमते ऽष्टाकपालं निर्वपेद् यम् अ प्रमीतम् प्रमीतं शृणुयुः

सो ऽस्मै सर्वान् कामान् प्रयच्छति

तं प्राकालयत

मृत्युना एव एनम् ग्रहयति

स एनम् अन्न आदम् अन्नवन्तम् अन्न पतिम् करोति

संवत्सरं परिनिर्वपेत्

कृष्णम् इव वै तमः

अग्नये अन्नादाय अष्टाकपालम् निर्वपेद् यः कामयेत

रुद्राय एव एनम् अपिदधाति

संवत्सरो वा अन्नाद्यस्य प्रदाता

अन्नवान् स्याम् इति
ओषधयः सं नह्यध्वं मम राष्ट्राय जयन्त्यो ऽमित्रेभ्यो हेतिम् अस्यन्त्यः

बृहस्पते सं नह्यस्व मम राष्ट्राय जयन्न् अमित्रेभ्यो हेतिम् अस्यन्

गन्धर्व अप्सरसः सम् नह्यध्वम् मम राष्ट्राय जयन्तः अमित्रेभ्यः हेतिम् अस्यन्तः

वीरुधः सं नह्यध्वं मम राष्ट्राय जयन्त्यो ऽमित्रेभ्यो हेतिम् अस्यन्त्यः

वनस्पतयः सं नह्यध्वं मम राष्ट्राय जयन्तो ऽमित्रेभ्यो हेतिम् अस्यन्तः

प्रजापते सं नह्यस्व मम राष्ट्राय जयन्न् अमित्रेभ्यो हेतिम् अस्यन्

सर्प पुण्य जनाः सं नह्यध्वं मम राष्ट्राय जयन्तो ऽमित्रेभ्यो हेतिम् अस्यन्तः

उदारा उद् ईर्ध्वं विश्वानि भूतानि सं नह्यध्वं मम राष्ट्राय जयन्त्य् अमित्रेभ्यो हेतिम् अस्यन्ति
वर्णो गौर आदिः

भा कान्तिः

प्रकाशः आलोकः

आग्नेयं लक्षयति रूक्ष तीक्ष्ण इति

रूक्ष आदि गुण उत्कटम् दाह आदि करम् च द्रव्यम् आग्नेयम्

तद् आत्मक त्वम् कार्य कारणयोः अभेद उपचारात्
गुरुभिः स्तिमितैः अङ्गैः आर्द्र चर्म अवनद्ध वत्

मद मूर्छाय संन्यासाः यथोत्तर बल उत्तराः

संन्यासं संनिपतिताः प्राण आयतन संश्रयाः

जीवित अन्ताय जायन्ते विषे तु उत्कर्ष वृत्त्याः

अयुक्ति युक्तम् अन्नं हि व्याधये मरणाय वा

निश्चेष्टः शव वत् शेते तृतीये तु मदे स्थितः

मरणाद् अपि पाप आत्मा गतः पापतरां दशाम्

पातयति आशु निश्चेष्टं विना बीभत्स चेष्टितैः

अरुणं कृष्ण नीलम् वा खं पश्यन् प्रविशेत् तमः

विपर्यये ऽतिमाद्यन्ति विश्रब्धाः कुपिताः च ये

यद् आसक्तो न जानाति कथं तत् शीलयेत् बुधः

स्वयम् एव उपशाम्यन्ति संन्यासो न औषधैः विना

न अतिमाद्यन्ति बलिनः कृत आहाराः महा अशनाः

संन्यासे विनिमज्जन्तं नरम् आशु निवर्तयेत्

रस असृज् चेतना वाहि स्रोतस् रोध समुद्भवाः

विषे कम्पो अति निद्रा च सर्वेभ्यो ऽभ्यधिकस् तु सः

वाच् देह मनसाम् चेष्टाम् आक्षिप्य अतिबलाः मलाः

पित्तेन क्रोधनो रक्त पीत आभः कलह प्रियः

देहो हरित हारिद्रः रक्त नेत्र कपोल ता

मध्यम उत्तमयोः संधिं प्राप्य राजस तामसः

पित्त लिङ्गम् च मद्येन विकृत ईहा स्वर अङ्ग ता

मद्येन च अम्ल रूक्षेण स अजीर्णे बहुना अति च

अगाधे ग्राह बहुले सलिल ओघे इव अटते

विकारैः स्पृश्यते जातु न स शारीर मानसैः

सर्व आत्मा संनिपातेन रक्तात् स्तब्ध अङ्ग दृष्टि ता

विड्भेदः प्रततं तृष्णा सौम्य आग्नेयः ज्वरो ऽरुचिः

तीक्ष्ण उष्ण रूक्ष सूक्ष्म अम्लम् व्यवायि आशु करम् लघु

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

स उन्माद मद मूर्छायाः स अपस्मार अपतानकाः

मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युः च संश्रिताः

पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन् विशेत् तमः

सर्वजे सर्व लिङ्ग त्वम् मुक्त्वा मद्यं पिबेत् तु यः

मदो ऽत्र दोषैः सर्वैः च रक्त मद्य विषैः अपि

विकाषि विशदं मद्यम् ओजसो ऽस्माद् विपर्ययः

स्निग्धाः सत्त्व वयस् युक्ताः मद्य नित्याः तद् अन्वयाः

निवृत्तो यस् तु मद्येभ्यो जित आत्मा बुद्धि पूर्व कृत्

लक्षयेल् लक्षण उत्कर्षात् वात आदीन् शोणित आदिषु

प्रविभज्य तद् अनुरूपम् यदि पिबति ततः पिबति अमृतम्

सु अल्प सम्बद्ध वाच् पाण्डुः कफात् ध्यान परः ऽलसः

ध्वंसके श्लेष्म निष्ठीवः कण्ठ शोषः अतिनिद्र ता

दुर्विकल्प हतः मूढः सुखम् इति अधिमुच्यते

स्वेदो ऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुः चित्त विभ्रमः

सर्वे ऽपि सर्वैर् जायन्ते व्यपदेशस् तु भूयसा

भवेतां मारुतात् कष्टौ दुर्बलस्य विशेषतः

शिरस् पार्श्व अस्थि रुज् कम्पः मर्म भेदः त्रिक ग्रहः

विशेषाज् जागर श्वास कम्प मूर्ध _ ऽनिलात्

तीक्ष्ण आदयः विषे अपि उक्ताः चित्त उपप्लाविनः गुणाः

अथ अतस् मदात्ययादिनिदानं व्याख्यास्यामः

पित्ताद् दाह ज्वर स्वेद मोह अतीसार तृष् भ्रमाः

सहसा अनुचितम् वा अन्यत् तस्य ध्वंसक विक्षयौ

दशभिर् दश संक्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम्

इयं भूमिः अवद्यानाम् दौःशील्यस्य इदम् आस्पदम्

धर्म अधर्मम् सुखं दुःखम् अर्थ अनर्थम् हित अहितम्

शब्द असह त्वम् तन्द्रा च विक्षये अङ्ग शिरः अति रुज्

युक्त अयुक्तम् च समं युक्ति वियुक्तेन मद्येन

निरङ्कुश इव व्यालो न किंचिन् न आचरेत् जडः

भिन्न _ नील पीत आभः रक्त पीत आकुल ईक्षणः

रूक्ष श्याव अरुण तनुः मदे वात उद्भवे भवेत्

मद मान रोष तोष प्रभृतिभिः अरिभिः निजैः परिष्वङ्गः

सामान्यं लक्षणं तेषां प्रमोहो हृदय व्यथा

हृद् कण्ठ रोगः संमोहः कासस् तृष्णा वमिर् ज्वरः

श्लेष्मणा छर्दि हृल्लास निद्रा उदर्द अङ्ग गौरवम्

सर्व आकृतिः त्रिभिर् दोषैः अपस्मारः इव अपरः

आद्ये मदे द्वितीये तु प्रमाद आयतने स्थितः

तमः चिरात् च बुध्येत स हृल्लासः प्रसेकवान्

म्रियेत शीघ्रं शीघ्रं चेद् चिकित्सा न प्रयुज्यते

मेदस् कफ अधिकाः मन्द वात पित्ताः दृढ अग्नयः

कुर्वन्ति तेन पुरुषः काष्ठीभूतो मृत उपमः

शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृद् पीडा वेपथुर् भ्रमः
उरस् विबन्धः तिमिरं कासः श्वासः प्रजागरः
पार्वण वत् होमः

षष्ठ प्रभृति तिस्रस् तन्तुमतीर् हुत्वा चतस्रो वारुणीर् जपेद् इमं मे वरुण तत् त्वा यामि यच् चित् हि ते यत् किं च इति आ नव रात्रात्

नम आचार्येभ्यो नम आचार्येभ्यः

एवं नैमित्तिकेष्व् अतीतेषु प्रायश्चित्तम्

प्राप्ते प्राजापत्ये तस्य विछित्तिस् तस्य तु पुनराधेयम्

अत ऊर्ध्वं स उपवासः कार्यो द्वयोर् द्वौ त्रिषु त्रय इति

अत ऊर्ध्वम् आ दश रात्रात् चतस्रो ऽभ्यावर्तिनीर् हुत्वा कार्यस् तान्तुमतश् चरुः

नित्येषु च एवम् एव स्यात्

एताम् अग्नि उपघातेषु सर्वत्र स्त्रियाश् च एवम् होम अभिगमन स्थालीपाकेषु

मनो ज्योतिस् तन्तुमतीः पुनस् त्वा आदित्याः रुद्रा इति च पूर्णाहुतिं प्रतीयात्

स्नातकस्य अपि होम विछित्तौ उक्तम्

अथ पर्वण्य् अतीते मनो ज्योतिर् अयाश् च अग्ने यद् अस्मिन्न् अग्ने स्वस्ति न इन्द्र इति चतस्र आज्य आहुतीः हुत्वा स्थालीपाकं च कुर्यात् प्राग् अष्टम्याः

मनो ज्योतिर् इति द्वयोस् त्रयाणां चतुर्णां पञ्चानां वा

पितृयज्ञे ऽतीते पक्ष अत्यये स उपवासः कार्य इति सिद्धम्
मयः तु सुखम् आसीने नारदे नारद उद्भवे

रण अङ्गणात् समुत्पत्य देवर्षिः नारदः प्रभुः

न अहम् बिभेमि देवानां स इन्द्राणाम् अपि नारद

औत्पातिकं पुरे नः यथा न अन्यत्र कुत्रचित्

यास्यसे सह पुत्रेण दानवैः सह मानद

अपकारिषु देवानां कुरुषे त्वं

नारद उवाच

जित्वा वयं भविष्यामः सर्वे अमर सभा सदः

तम् अर्घ्येन च पाद्येन मधुपर्केण च ईश्वराः

नमस् गताः तथा शूरा देवता विदिता हि वः

युवति जन विषण्ण मानसम् तत् त्रिपुर पुरम् सहसा विवेश राजा

वर्तते वर्तमान ज्ञैः वद त्वं हि च नारद

तद् अभिमतम् अदात् ततस् शशाङ्की स च किल निर्भय एव दानवः अभूत्

तिष्ठध्वं लङ्घनीयानि भविष्यन्ति पुराणि च

तत् एतत् नः भय स्थानम् उत्पात अभिनिवेदितम्

औत्पातिकं तु दैत्यानां त्रिपुरे वर्तते ध्रुवम्

सूत उवाच

स इष्ट प्रापकः धर्म आचार्यैः उपदिश्यते

दानवानां पुनर् देवः देवेश पदम् आगतः

दृश्यन्ते भय दाः स्वप्ना भज्यन्ते च ध्वजाः परम्

जयत्सु विप्रेषु तथा गर्जत्सु तुरगेषु च

विनाशः तस्य निर्देश्य इति वेद विदः विदुः

प्रमथेषु नदत्सु उग्रम् प्रवदत्सु च साधु इति

इति एवम् आवेद्य भयं दानव उपस्थितम् महत्

नारदे तु मुनौ याते मयो दानव नायकः

पुराणि त्रीणि च एतानि यथा स्थानेषु दानवाः

वैनाशिकानि दृश्यन्ते दानवानां तथा एव च

कथयस्व मुनि श्रेष्ठैः प्रपन्नस्य तु नारद

इति दनु तनयान् मयः तथा उक्त्वा सुर गण वारण वारणे वचांसि

मुक्त्वा एकम् वर दम् स्थाणुं भक्त अभय करम् हरम्

युध्यध्वं दैवतैः सार्धं कर्तव्यं च अपि नो भयम्

इतरः च अनिष्ट फलः आचार्यैः न उपदिश्यते

हिंस हिंस इति श्रूयन्ते गिरः च भय दाः पुरे

शूर संमतम् इति एवम् दानवान् आह दानवः

इति उक्तः नारदः तेन मयेन आमय वर्जितः

आसीनं नारदं प्रेक्ष्य मयः तु अथ महा असुरः

उत्पथात् मार्गम् आगच्छेत् मार्गात् च इव विमार्गताम्

मयम् अभय पद एषिणम् प्रपन्नं न किल बुबोध तृतीय दीप्त नेत्रः

ईश्वर स्वर घोषेण नर्दमाने महा वृषे

आयाति त्रिपुरं हन्तुं मय त्वा असुरान् अपि

एष रुद्रः समास्थाय महा लोक मयम् रथम्

अट्टालकेषु च तथा तिष्ठध्वं शस्त्र पाणयः

शृणु दानव तत्त्वेन भवन्ति औत्पातिकाः यथा

त्वम् अधर्म रथ आरूढः सह एभिः मत्त दानवैः

नारदं पूजयामासुः ब्रह्मानम् इव वासवः

ताः प्रयत्नेन वार्याः च विदार्याः च एव सायकैः

नारदः सुखम् आसीनः काञ्चने परम आसने

नारदः च अत्र भगवान् प्रादुर्भूतः तपोधनः

अनागतम् अतीतम् च भवान् जानाति तत्त्वतः
अद्य नः सोम मृडय

समिद्धः अग्निः समिधा गीर्भिः इन्द्रः

नुदेथाम् कण्वाः निः इतस् अरातिम्

वीची नाम असि अघहारा नाम

परि अस्मान् वृङ्क्तम्

तत् वाम् नाम

सु वास्तु अस्माꣳ उप सम् विशस्व

यः नः द्वेष्टि तम् ऋच्छतम्

इन्द्र अग्नी वीतम् हविषः संविदानौ

ऋजीते परि नः नम

अग्रेण परि नः नम

अश्मानम् तन्वम् कृण्महे

अन्यत्र अस्मत् अघम् कृधि

ज्योतिः काराः कवयः सोम पाः ये कण्वाः अजन्तु निः इतस् वधेन

या तन्ति सद् खल सद् या च गोष्ठे याः जाताः शकधूमे सभायाम् प्रपायाम् जाताः उत याः च भित्सु ताः चातयामः

त्रिभ्यः रुद्रेभ्यः प्रवसन् यजामि ज्येष्ठः कनिष्ठः उत मध्यमः यः

शिवता नः अस्तु

तत् वाम् नामधेयम्

रुद्र प्रेषिते स्थः अव्ये नाम

वास्तोष्पते सु प्रजसः सु वीराः शरदः शतानि

नमः ते अस्तु वातके

दुस् वास्तु कण्वाः अभि निः नुदस्व
करीष अग्निः प्रकर्तव्य एकविंशत् दिन अवधि

घटयन्त्रम् इदम् प्रोक्तं तत् आप्यायनकम् स्मृतम् इति

रोधनात् लब्ध वीर्यस्य चपलत्व निवृत्तये

चतुर् प्रस्थ जल आधारम् चतुर् अङ्गुलक आननम्

कला अंशम् टङ्कणं दत्त्वा मध्ये किंचित् प्रदीयते

विशेषः च अत्र काच कूपीम् मृदा लिप्य रसो मध्ये विमुच्यते

क्रियते यो रस स्वेदः प्रोक्तं नियमनं हि तत्

द्वार मुद्रा प्रकर्तव्या वज्रमृत्तिकया दृढा

इति पूर्व उक्त विधानेन यन्त्रण आदिना तदनु रोधन अनन्तरम् असौ चपलः चञ्चलः रसो नियम्यते कर्म विदा संनियमनं क्रियते

यन्त्र लक्षणम् तु

किंविशिष्टः सम्यक् लब्ध वीर्यः प्राप्त बलः वीर्यवान् रसः चपलत्व निवृत्तये नियम्यत इति अर्थः

भू गर्भे कूपिकां स्थाप्य सितया गर्भ पूरणम्