tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्षुष अन्तर सम्प्लवे

ॐ अजम् अजरम् अनन्तम् ज्ञान रूपम् महान्तं शिवम् अमलम् अनादिम् भूत देह आदि हीनम्

चक्रे वेद तरोः शाखां दृष्ट्वा पुंसो ऽल्पमेधसः

अवताराः च के तस्य कथं वंश आदि सम्भवः

वर्ण आश्रम आदि धर्माणाम् कः पाता कः प्रवर्तकः

पञ्चमः कपिलो नाम सिद्ध ईशः काल विप्लुतम्

ततः कलेः तु संध्या अन्ते संमोहाय सुरद्विषाम्

तन्त्रं सात्वतम् आचष्टे नैष्कर्म्यं कर्मणां यतः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये कर्मकाण्डे एतत्पुराणप्रवृत्तिहेतुनिरूपणं नाम प्रथमो ऽध्यायः

त्रिः सप्त कृत्वस् कुपितो निःक्षत्त्राम् अकरोत् महीम्

नऔ आरोप्य महीमय्याम् अपात् वैवस्वतं मनुम्

दुग्धैः महौषधैः विप्राः तेन संजीविताः प्रजाः

धान्वन्तरं द्वादशमं त्रयोदशमम् एव च

पञ्चदशं वामनको भूत्वा अगात् अध्वरम् बलेः

कैः व्रतैः स तु तुष्टः स्यात् केन योगेन वा आप्यते

चतुर्दशं नारसिंहं च एत्य दैत्य इन्द्रम् ऊर्जितम्

ददार करजैः उग्रैः एरकाम्

नरनारायणो भूत्वा तुर्ये तेपे तपो हरिः

पाद त्रयम् याचमानः प्रत्यादित्सुः त्रिविष्टपम्

गरुड उक्तम् कश्यपाय पुरा व्यासात् श्रुतम् मया

सकल करण हीनम् सर्व भूत स्थितम् तं हरिम् अमलम् अमायं सर्व गम् वन्द एकम्

एको नारायणो देवो देवानाम् ईश्वर ईश्वरः

आप्यायत् सुरान् अन्यान् मोहिन्या मोहयन् स्त्रिया

स कुमार आदि रूपेण अवतारान् करोति अजः

ऋषय ऊचुः

सरस्वत्यै नमः

समुद्र निग्रह आदीनि चक्रे कार्याणि अतस् परम्

धर्म संरक्षण अर्थाय पूजितः स सुर असुरैः

द्वितीयं तु भवाय अस्य रसातल गताम् महीम्

को ध्येयः को जगत् स्रष्टा जगत् पाति च हन्ति कः

तस्य देवस्य किं रूपं जगत् सर्गः कथं मतः

जगतो रक्षण अर्थाय वासुदेवो ऽजरो ऽमरः

चचार दुश्चरं ब्रह्मन् ब्रह्मचर्यम् अखण्डितम्

श्री गणाधिपतये नमः

तत्र आदौ कर्मकाण्ड आख्यः पूर्व खण्डः प्रारभ्यते

अथ सो अष्टम संध्यायाम् नष्ट प्रायेषु

मुनयो रवि संकाशाः शान्ता यज्ञ परायणाः

मनु वेद विदः हि आद्याः सर्वे विष्णु कलाः स्मृताः

ध्यायन्तं विष्णुम् अनघम् तम् अभ्यर्च्य अस्तुवन् कविम्

ततः सप्त आकूत्यां रुचेः यज्ञः ऽभ्यजायत

एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी

उद्धरिष्यन् उपादत्ते यज्ञेशः सौकरं वपुः

सुत्राम आद्यैः सुर गणैः यष्ट्वा स्वायम्भुव अन्तरे

एतत् सर्वम् तथा अन्यत् च ब्रूहि सूत महामते

देवीं सरस्वतीं च एव सदा

सूतं पौराणिकं शान्तं सर्व शास्त्र विशारदम्

भविता विष्णुयशसो नाम्ना कल्की जगत्पतिः

ऋषिभिः याचितः भेजे नवमं पार्थिवं वपुः

देवीं सरस्वतीं च एव ततो जयम् उदीरयेत्

अथ श्री गरुड महा पुराणम् प्रारभ्यते

पुराणं गारुडं वक्ष्ये सारं विष्णु कथा आश्रयम्

शौनक आद्याः महाभागा नैमिषीयाः तपोधनाः

नरदेव त्वम् आपन्नः सुर कार्य चिकीर्षया

दर्शयन् वर्त्म नारीणां सर्व आश्रम नमस्कृतम्

आन्वीक्षिकीम् अलर्काय प्रह्लाद आदिभ्यः ऊचिवान्

प्रोवाच सूरये सांख्यं तत्त्व ग्राम विनिर्णयम्

अवतारे षोडशमे पश्यन् ब्रह्म द्रुहः नृपान्

नारायण कथाः सर्वाः कथय नः उत्तमाः

परमात्मा परं ब्रह्म जन्म आद्यस्य यतो भवेत्

सुर असुराणाम् उदधिम् मथ्नतां मन्दर अचलम्

तीर्थ यात्रा प्रसङ्गेण उपविष्टं शुभ आसने

पुराणं गारुडं व्यासः पुरा असौ मे अब्रवीत् इदम्

सूत जानासि सर्वं त्वं पृच्छामः त्वा अतस् वयम्

कस्मात् प्रवर्तते धर्मो दुष्ट हन्ता च कः स्मृतः

अवतारा हि असंख्येयाः हरेः सत्त्व निधेः द्विजाः
श्रौत स्मार्ताः विरुद्धानाम् प्रसीदति महेश्वरः

अविमुक्ते समासीना रुद्रेण परमात्मना

अ सक्तः भयतो यः तु विषयेषु विचार्य च

भावं भावेन देवेशि दृष्टवन् माम् हृद् ईश्वरम्

पुरा पितामहेन अपि पृष्टः प्रश्नवतां वरे

श्रुति स्मृतिभ्याम् विहितो धर्मो वर्ण आश्रम आत्मकः

दानं त्रिविधम् इति एतत् कनिष्ठ ज्येष्ठ मध्यमम्

संन्यासिनां विरक्तानां ज्ञानिनां वशग आत्मनाम्

तस्मात् तु श्रद्धया वश्यो दृश्यः श्रेष्ठ गिरेः सुते

केन वश्यो महादेव पूज्यो दृश्यः त्वम् ईश्वरः

भक्तानां दर्शनात् एव नृणां स्वर्ग आदयः द्विजाः

ध्येयो लिङ्गे त्वया दृष्टे विष्णुना पयसां निधौ

सतां जित आत्मनाम् साक्षात् द्विजातीनाम् द्विज उत्तमाः

शिष्ट आचार अविरुद्धः च स धर्मः साधुः उच्यते

अ लुब्धानाम् स योगानाम् श्रुति स्मृति विदाम् द्विजाः

ब्रह्मचर्यं तथा मौनं निराहार त्वम् एव च

स्थान अर्थम् कथितं मात्रा विस्मृता इह विलासिनि

तपसा विद्यया वा अपि योगेन इह वद प्रभो

श्रद्धा स्वर्गश् च मोक्षश् च दृश्यः अहम् श्रद्धया सदा

चिर काल स्थितिम् प्रेक्ष्य गिरौ देव्या महात्मनः

विज्ञेयं श्रवणात् श्रौतम् स्मरणात् स्मार्तम् उच्यते

ईशानं विश्वरूप आख्यः विश्वरूपं तदा आह माम्

यत् यत् इष्टतमम् द्रव्यं न्यायेन एव आगतम् क्रमात्

आत्म वत् सर्व भूतेषु यो हिताय अहिताय च

संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानाम् अकृतैः सह

किं तु गुह्यतमं वक्ष्ये सर्वत्र परमेश्वरे

क्रियाणां साधनात् च एव गृहस्थः साधुः उच्यते

प्रसीदति न संदेहो धर्मः च अयम् द्विजोत्तमाः

सद्योजातं तथा रक्ते रक्तं वामं पितामहः

माया कर्म फल त्यागी शिव आत्मा परिकीर्तितः

आह बाल इन्दु तिलकः पूर्ण इन्दु वदनाम् हसन्

सामान्येषु च द्रव्येषु तथा वैशेषिकेषु च

न क्रुध्यन्ति न हृष्यन्ति जित आत्मानः तु ते स्मृताः

दृष्टो मया त्वं गायत्र्या देवदेव महेश्वर

दृश्यः पूज्यस् तथा देव्या वक्तुम् अर्हसि शङ्कर

प्रसीदति न संदेहो निगृह्य विविधं तमः

दानिनां च एव दान्तानां त्रयाणां सत्य वादिनाम्

न दुर्लभा न सन्देहो भक्तानां किं पुनस् तथा

श्री देवी उवाच

भवेन च तथा प्रोक्तं सम्प्रेक्ष्य उमाम् पिनाकिना

पीते तत्पुरुषं पीतम् अघोरे कृष्णम् ईश्वरम्

पितामह उवाच

सायुज्यं ब्रह्मणो याति तेन सन्तः प्रचक्षते

अभक्ता भगवन्ति अस्मिन् लोके गिरि गुहा आशये

धर्म ज्ञानाम् च साधूनाम् आचार्याणाम् शिव आत्मनाम्

श्रद्धा धर्मः परः सूक्ष्मः श्रद्धा ज्ञानं हुतं तपः

सम्यक् विनीताः ऋजवः तान् आचार्यान् प्रचक्षते

प्रीति ताप विषादेभ्यः विनिवृत्तिः विरक्तता

मास उपवासैः च अन्यैः वा भक्तिः मुनि वर उत्तमाः

अधारणे महत्त्वे च अधर्म इति च उच्यते

वाम तत्पुरुषैः अघोरैः सद्योजात महेश्वर

स्मृत्वा अथ मेनया पत्न्या गिरेः गाम् कथितां पुरा

कुशल अकुशलम् कर्म धर्म अधर्मौ इति स्मृतौ

दानम् अध्ययनम् सर्वं भव भक्तये न संशयः

श्वेते श्वेतेन वर्णेन दृष्ट्वा कल्पे तु मां शुभे

निशम्य वचनं तस्यास् तथा हि आलोक्य पार्वतीम्

अयोग्यस्य अपि भगवान् भक्तस्य परमेश्वरः

चान्द्रायण सहस्रैः च प्राजापत्य शतैः तथा

अ लुब्धः संयमी प्रोक्तः प्रार्थितः अपि समन्ततः

भव भक्त्या अद्य दृष्टः अहम् त्वया अण्डजैः जगद्गुरो

ब्रह्म क्षत्र विशः यस्मात् युक्ताः तस्मात् द्विजातयः

ब्रह्म विष्णु सुर इन्द्राणाम् तथा अन्येषाम् अपि स्थितिः

वर्तते तु असकृत् वृत्तिः कृत्स्ना हि एषा दया स्मृता

श्रौत स्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानात् धर्म ज्ञः उच्यते

एवं तु ज्ञान युक्तस्य श्रद्धा युक्तस्य शङ्करः

सः अपि माम् आह भाव अर्थम् दत्तं तस्मै मया पुरा

दृष्ट्वा अनुरूपम् अर्थम् यः पृष्टो न एव अपि गूहति

यथा त्वया अद्य वै पृष्टो द्रष्टुं ब्रह्म आत्मकम् तु अहम्

कारुण्यात् सर्व भूतेभ्यः संविभागः तु मध्यमः

दयावतां द्विज श्रेष्ठाः तथा च एव तपस्विनाम्
अव्यक्त आद्य विशेष अन्ते विकारे अस्मिन् अचेतने

विद्यायाः साधनात् साधु ब्रह्मचारी गुरोः हितः

अत्र इष्ट प्रापकः धर्म आचार्यैः उपदिश्यते

कुशल अकुशलानाम् तु प्रहाणं न्यास उच्यते

वर्ण आश्रमेषु युक्तस्य स्वर्ग आदि सुख कारिणः

सूत उवाच

दश आत्मके ये विषये साधने च अष्ट लक्षणे

आत्म अर्थम् वा पर अर्थम् वा इन्द्रियाणि इह यस्य वै

पूज्यो लिङ्गे न संदेहः सर्वदा श्रद्धया द्विजैः

साधनात् तपसः ऽरण्ये साधुः वैखानसः स्मृतः

यथा अदृष्ट प्रवादः तु सत्यं लैङ्गे ऽत्र पठ्यते

धर्म अधर्मौ इह प्रोक्तौ शब्दौ एतौ क्रिया आत्मकौ

सत् इति ब्रह्मणः शब्दः तद् अन्ते ये लभन्ति उत

वृद्धाश् च अ लोलुपाः च एव आत्मवन्तो हि अ दाम्भिकाः

यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात्

आचिनोति च शास्त्र अर्थान् आचार्यः तेन च उच्यते

धारण अर्थे महान् हि एष धर्म शब्दः प्रकीर्तितः

भवे भक्तिः न संदेहः तया युक्तो विमुच्यते
अथ जुहोत्य् अग्नये जनि विदे स्वाहा सोमाय जनि विदे स्वाहा गन्धर्वाय जनि विदे स्वाहा

तृतीयो अग्निष् टे पतिस् तुरीयो ऽहं मनुष्य जः इति

या न ऊरू उशती विश्रयाते यस्याम् उशन्तः प्रहराम शेपम्

सम् अर्यमा सं भगो नो निनीयात् सं जास्पत्यं सुयमम् अस्तु देवा इत्य् उदाहारं प्रहिणोति

या ते अ पुत्रिया तनूः पुत्रियां ते तां करोमि स्वाहा

कृण्वन्तु विश्वे देवा आयुष् टे शरदः शतम् इति

शं ते हिरण्यं शम् उ सन्त्य् आपः शं ते मेथी भवतु शं युगस्य तर्द्म

तूष्णीं हस्तौ विमुच्य वि ते मुञ्चामि इति संनहनम्

ननान्दरि सम्राज्ञी भव सम्राज्ञी अधि देवृषु

यथा इयम् इन्द्र मीढ्वः सु पुत्रा सुभगा असति

उद् उत्तमम् आरोहन्ती व्यस्यन्ती पृतन्यतः

एतेषाम् एकैकं पश्यसि इति आह पश्यामि इति प्रत्याह

सम्राज्ञी श्वशुरे भव सम्राज्ञी श्वश्र्वां भव

आयुषः प्राणम् इति सन्तनीर् जुहोति

तूष्णीं विमुच्य खे रथस्य खे ऽनसः खे युगस्य शतक्रतो

सा त्वम् अस्य् अमो ऽहम् अमो ऽहम् अस्मि सा त्वं ता एहि विवहावहै पुंसे पुत्राय कर्तवे रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सु वीर्याय इति

तां पूषञ् शिवतमाम् एरयस्व यस्यां बीजं मनुष्या वपन्ति

दीर्घ आयुः अस्तु मे पतिर् एधन्तां ज्ञातयो मम इति

आकूत्या इति त्रिभिस् त्वा इति अन्तैः

गृभ्णामि इति चतस्रो वरं वाचयति गृभ्णामि ते सुप्रजास्त्वाय हस्तौ मया पत्या जरदष्टिर् यथा असः

अग्निर् मा जनिमान् अनया जनिमन्तं करोतु जीव पत्निः भूयासम्

अनृक्षरा ऋजवः सन्तु पन्था येभिः सखायो यन्ति नो वरेयम्

एक कर्मणि तन्त्र उत्तरेण अग्निम् प्रत्येत्य ततो विवाहः

दक्षिणतः पुमान् भवति

अग्न आयूंषि इति आग्निपावमानीभिश् च तिसृभिः

तास् त्वा देवीर् जरसा संव्ययन्त्व् आयुष्मति इदम् परिधत्स्व वास इत्य् अहतं वासः परिधाप्य आशासाना इति अन्तरतो मौञ्जेन दार्भेण योक्त्रेण वा संनह्यति

आधिपत्यानि जुहोति

एह्य् अश्मानम् आतिष्ठ अश्मा इव त्वं स्थिरो भव

गृहान् गच्छ गृह पत्नी यथा असः वशिनी त्वं विदथम् आवदासि

सुगेभिर् दुर्गम् अतीताम् अपद्रान्त्व् अरातय इति उदानीय

प्र इतस् मुञ्चामि न अमुतस् सु बद्धाम् अमुतस् करम्

अग्निर् मा जनिमान् इति वाचयति

यदि पृथक् तन्त्रं प्रदक्षिणम् अग्निम् आनीय तत्र एव उपवेश्य संस्थापयेत्

इयं नार्य् उपब्रूते तोक्मान्य् आवपन्तिका

अर्यमणं नु देवं कन्या अग्निम् अयक्षत

मा विदन् परिपन्थिनो य आसीदन्ति दम्पती

उदग् अग्नेर् दर्भेषु प्राचीम् अवस्थाप्य शुचिः पुरस्तात् प्रत्यङ्ङ् उपयन्ता देवस्य ते सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां हस्तं गृह्णामि इति हस्तं गृह्णाति दक्षिणम् उत्तानं स अङ्गुष्ठम् नीच अरिक्तम् अरिक्तेन एवम् सव्यं सव्येन

पतीनां देवराणां च सजातानां विराड् भव इति

सोमो मा ज्ञातिमान् अनया ज्ञातिमन्तं करोतु जीव पत्निः भूयासम्

भगो अर्यमा सविता पुरन्धिर् मह्यं त्वा अदुः गार्हपत्याय देवाः

सोमो ददद् गन्धर्वाय गन्धर्वो ददद् अग्नये

ततो गाथा वाचयति सरस्वति प्र इदम् अव इति अनुवाकम्

य इमे द्यावापृथिवी इत्यादय उद्वाहे होमा जय प्रभृतयः च न एक कर्मणि तन्त्रे स्विष्टकृद् आज्यभागौ च

एवं द्विर् उत्तरम्

त्र्यम्बकं यजामह इति

आतिष्ठ इमम् अश्मानम् अश्मा इव त्वं स्थिरा भव

उर्वारुकम् इव बन्धनान् मृत्योर् मुक्षीय मा अमुष्य गृहेभ्यः स्वाहा

उक्तं वाससः कर्म

पश्चाद् अग्नेर् दर्भेषु सा त्वम् असि इति वाचयति

शं न आपो धन्वन्याः शं नः सन्त्व् अनूप्याः

पर्ययणे पर्ययणे लाज होमः याजमानं च अश्मानम् च आस्थापयति

आचारिकाणि

शमी शाखया स पलाशया अपिधाय आहरेत्

अग्निम् अभिदक्षिणम् आनीय इहि अश्मानम् इति वरं दक्षिणेन पदा अश्मानम् आस्थापयति

सोमो मा ज्ञातिमान् इति वाचयति

गन्धर्वं पति वेदनम् इति

पूषा मा पशुमान् इति वाचयति

हिरण्यगर्भ इत्य् अष्टाभिः प्रत्यृचम्
दश अस्याम् पुत्रान् आधेहि पतिम् एकादशं कृधि

उभाव् इत्य् एके

सो ऽस्मान् देवो अर्यमा प्र इतस् मुञ्चातु मा अमुष्य गृहेभ्यः स्वाहा

हुत्वा हुत्वा कन्याया मूर्धनि संपातान् अवनयेद् या ते पति घ्नी तनूर् अ पति घ्नीम् ते तां करोमि स्वाहा

पूषा मा पशुमान् अनया पशुमन्तं करोतु जीव पत्निः भूयासम्

इमां त्वम् इन्द्र मीढ्वः सु पुत्राम् सुभगां कृणु

त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पति पोषणम्

अपालाम् इन्द्रस् त्रिष् पूत्वा करोतु सूर्य वर्चसम् इति हिरण्यं निष्टर्क्यं बद्ध्वा अधि अधि मूर्धनि दक्षिणस्मिन् युग तर्द्मनि अद्भिर् अवक्षारयते शं ते हिरण्यम् इति

तान् अ विच्छिन्दती जुहोत्य् अर्यमणं नु देवम् इति

प्रमृणीहि दुवस्यवः सहस्व पृतन्यत इति

इयं नारी इति सर्वत्र अनुषजति

रयिं च पुत्रांश् च अदात् अग्निर् मह्यम् अथ उ इमाम्
उष्णिहौ आयुष्कामः कुर्वीत

तस्मात् यस्य एव इह भूयिष्ठम् अन्नम् भवति सः एव भूयिष्ठम् लोके विराजति

ओजः वै इन्द्रियम् वीर्यम् त्रिष्टुभौ

द्वयोः वै अनुष्टुभोः चतुःषष्टिः अक्षराणि

स्वर्गे एव लोके चतुःषष्टितमेन प्रतितिष्ठति

तेजः वै ब्रह्मवर्चसम् गायत्री

पशुमान् भवति यः एवम् विद्वान् जगत्यौ कुरुते

अन्नम् वै विराज्

इमे

गायत्र्यौ स्विष्टकृतः संयाज्ये कुर्वीत तेजस्कामः ब्रह्मवर्चस कामः

सर्वम् आयुः एति यः एवम् विद्वान् उष्णिहौ कुरुते

जागताः वै पशवः

प्रतितिष्ठति यः एवम् विद्वान् अनुष्टुभौ कुरुते

श्रीः वै यशः छन्दसाम् बृहती

श्रियम् एव यशः आत्मन् धत्ते यः एवम् विद्वान् बृहत्यौ कुरुते

ओजस्वी इन्द्रियवान् वीर्यवान् भवति यः एवम् विद्वान् त्रिष्टुभौ कुरुते

पङ्क्ती यज्ञ कामः कुर्वीत

पाङ्क्तः वै यज्ञः

आयुः वै उष्णिह्

वि स्वेषु राजति श्रेष्ठः स्वानाम् भवति यः एवम् वेद

बृहत्यौ श्री कामः यशस्कामः कुर्वीत

तत् विराजः विराज् त्वम्
यं कामयेत प्राणेन एनम् व्यर्धयानि इति वायव्यम् अस्य लुब्धं शंसेद् ऋचं वा पदं वा अतीयात् तेन एव तल् लुब्धम् प्राणेन एव एनम् तद् व्यर्धयति

यम् कामयेत सर्वैर् एनम् अङ्गैः सर्वेण आत्मना समर्धयानि इति एतद् एव अस्य यथापूर्वम् ऋजु क्ﾱप्तं शंसेत् सर्वैर् एव एनम् तद् अङ्गैः सर्वेण आत्मना समर्धयति

प्राणानां वा एतद् उक्थं यत् प्रौगं सप्त देवताः शंसति सप्त वै शीर्षन् प्राणाः शीर्षन्न् एव तत् प्राणान् दधाति

यं कामयेत अङ्गैः एनं व्यर्धयानि इति वैश्वदेवम् अस्य लुब्धं शंसेद् ऋचं वा पदं वा अतीयात् तेन एव तत् लुब्धम् अङ्गैर् एव एनम् तत् व्यर्धयति

यं कामयेत वीर्येण एनम् व्यर्धयानि इति ऐन्द्रम् अस्य लुब्धं शंसेद् ऋचं वा पदं वा अतीयात् तेन एव तत् लुब्धम् वीर्येन एव एनम् तद् व्यर्धयति

यं कामयेत वाचा एनम् व्यर्धयानि इति सारस्वतम् अस्य लुब्धं शंसेद् ऋचं वा पदं वा अतीयात् तेन एव तत् लुब्धम् वाचा एव एनम् तद् व्यर्धयति

किं स यजमानस्य पाप भद्रम् आद्रियेत इति ह स्म आह यो ऽस्य होता स्याद् इत्य् अत्र एव एनम् यथा कामयेत तथा कुर्यात्

यं कामयेत चक्षुषा एनम् व्यर्धयानि इति मैत्रावरुणम् अस्य लुब्धं शंसेद् ऋचम् वा पदं वा अतीयात् तेन एव तत् लुब्धम् चक्षुषा एव एनम् तद् व्यर्धयति

यं कामयेत श्रोत्रेण एनम् व्यर्धयानि इति आश्विनम् अस्य लुब्धं शंसेद् ऋचं वा पदं वा अतीयात् तेन एव तत् लुब्धम् श्रोत्रेण एव एनम् तद् व्यर्धयति

सर्वैर् अङ्गैः सर्वेण आत्मना समृध्यते य एवं वेद
एष ह वै वृषभः

एतत् वै यज्ञस्य शिरः यत् मन्त्रवान् ब्रह्मौदनः

चत्वारि शृङ्गा इति वेदाः वै एते उक्ताः त्रयः अस्य पादाः इति सवनानि एव द्वे शीर्षे इति ब्रह्मौदन प्रवर्ग्यौ एव सप्त हस्तासः अस्य इति छन्दांसि एव त्रिधा बद्धः इति मन्त्रः कल्पः ब्राह्मणम्

प्रजापतिः अथर्वा देवः स तपः तप्त्वा एतम् चातुःप्राश्यम् ब्रह्मौदनम् निरमिमीत चतुर् लोकम् चतुर् देवम् चतुर् वेदम् चतुर् हौत्रम् इति

चत्वारः वै इमे लोकाः पृथिवी अन्तरिक्षम् द्यौः आपः इति

चतस्रः वै इमाः होत्राः हौत्रम् आध्वर्यवम् औद्गात्रम् ब्रह्मत्वम् इति

चत्वारः वै इमे वेदाः ऋग्वेदः यजुर्वेदः सामवेदः ब्रह्मवेदः इति

चत्वारः वै इमे देवाः अग्निः वायुः आदित्यः चन्द्रमाः

महः देवः मर्त्याꣳ आविवेश इति

वृषभः रोरवीति

एष मर्त्याꣳ आविवेश

एष ह वै महान् देवः यत् यज्ञः

सप्त विद्यात् परावतः इति अपानान् आह

शिरः यज्ञस्य यः विद्यात् इति

यः ह वै एतम् अमन्त्रवन्तम् ब्रह्मौदनम् उपेयात् अपशिरसा ह वै अस्य यज्ञम् उपेतः भवति

यो विद्यात् सप्त प्रवत इति प्राणान् आह
ततस् च निर्गता तस्मात् दिव्या स्त्री धवल अम्बरा

तत्र तस्याः च जातो ऽहं साध्व्या वृत्ति निबन्धनम्

उद्यान पालः पृष्टो अभूत् मया तत्र तदा अगमम्

तस्थौ कुमारदत्तस्य पितृ मित्रस्य वेश्मनि

संवृत्तः सार्वभौमो ऽसौ भूपतिः सातवाहनः

असिच्यत स ताभिः च वशाभिः इव वारणः

दरिद्राणां कुलीनानां भाण्डमूल्यं ददाति सः

तत् गृहाण महा सत्त्वम् मया दत्तम् अमुम् सुतम्

लिखित्वा अस्य गतो ऽभूवम् अहं सो ऽप्य् अहसद् वणिक्

नाम्ना चकार कालेन राज्ये च एनम् न्यवेशयत्

कालेन ब्राह्मणः सो ऽथ स भार्यः पञ्चतां गतः

इति तेन अर्थितः वक्तुं गुणाढ्यो ऽथ प्रचक्रमे

सा तत् दृष्ट्वा वत्स गुल्मयोः

इति आदि कैतवैः द्यूतम् अस्तुवन् कितवाः क्वचित्

एवं प्रतिदिनं कृत्वा प्राप्य मूल्यं क्रमात् मया

काष्ठिकेभ्यो ऽखिलं दारु क्रीतं तेभ्यो दिन त्रयम्

देवी कृतम् तत् उद्यानम् स राजा सातवाहनः

पुनर् जातम् इव आत्मानम् मन्वानो गृहम् आगतः

प्रसादम् अकरोत् तस्य कार्तिकेयो यथा ईप्सितम्

चित्र स्थः इव पृष्टो ऽपि ना एव किंचिद् अभाषत

प्राप स्वामिकुमारस्य शर्ववर्मा अन्तिकम् क्रमात्

शरीर वार्ताम् भूपस्य स च पृष्टो ऽब्रवीद् इदम्

ना ईदृशः दुर्मनाः पूर्वं दृष्टो देवः कदाचन

राजा अपि उभयतस् सिद्धिं मत्वा आश्वस्तः बभूव सः

पश्यन् स अनुशयः सर्वं स्व भार्यायै शशंस तत्

ततो ऽत्र ब्राह्मणाः सर्वे मिलन्ति स्म स कौतुकाः

तव देव मुखं सा च प्रविष्टा समनन्तरम्

ततो अहम् अवदम् राजन् वर्षैः द्वादशभिः सदा

शर्ववर्मा ततस् च इदम् अद्भुतम् वाक्यम् अब्रवीत्

दूरे तिष्ठतु तद् वृद्धिः त्वया ते ऽपि न रक्षिताः

भार्या कृता मया एवा इयम् शाप भ्रष्टा वर अप्सराः

येन शापं तरिष्यावस् त्वं च अहम् च समं सखे

बालकं पद्म सरसः तीरे तपन तेजसम्

ततो रहसि सस्मार सा तं नाग कुमारकम्

राजन् अवसरः को ऽत्र मोदकानां जल अन्तरे

ततो अब्रवीत् गुणाढ्यः ऽपि शृणु एतत् कथयामि ते

अकारणं कथं देव वर्तसे विमना इति

पूर्वं मौनी निराहारो द्विजः कश्चिद् समाययौ

तत्र सर्वस्य रुद्धे ऽपि प्रवेशे कथम् अपि अहम्

कदाचिद् कौतुकात् भ्राम्यन् स्वैरम् गोदावरी तटे

ततः स मदन आक्रान्तः निवेद्य अन्वय नामनी

मया पुनर् विना एवा अर्थम् लक्ष्मीर् आसादिता पुरा

ततस् तम् सिंहगुप्त आख्यः राज पुत्रः हितो ऽब्रवीत्

पाल्यम् एतत् च युष्माकम् इति उक्त्वा स तिरोदधे

त्यक्त्वा खिन्न मनाः द्रष्टुम् आययौ विन्ध्यवासिनीम्

एवं लक्ष्मीर् इयं प्राप्ता निर्धनेन सता मया

अस्मिन् काले न च स्वस्थो राजा इति आलोच्य तद् क्षणम्

इयत् दृष्ट्वा प्रबुद्धो ऽस्मि मन्ये सा च सरस्वती

इत्य् अवोचत् क्रुधा कंचिद् वणिज् पुत्रम् विशाखिलः

ज्ञायते सर्व विद्यानाम् मुखं व्याकरणं नरैः

अटव्यां द्रक्ष्यसि भ्राम्यन् सिंह आरूढम् कुमारकम्

अथ खेदात् गृहम् त्यक्त्वा विरक्तो जीवितं प्रति

रत्न सिंहासन आसीनम् अमरैः इव वासवम्

कालेन तत्र सम्प्राप्य सर्वा विद्याः प्रसिद्धिमान्

प्रतिष्ठाने ऽस्ति नगरं सुप्रतिष्ठित संज्ञकम्

ते च अवोचन् शृगालो ऽयं प्रविष्टो ऽत्र कुतो ऽन्यथा

आगत्य अग्रे ततो राज्ञे चाराभ्यां स निवेदितः

द्विपदस्य पशोः अस्य तत् सुवर्ण तृणम् त्यज

छेत्तुं प्रारब्धवान् अस्मि गत्वा अस्मात् नगरात् बहिस्

गो कर्ण सदृशौ कृत्वा करौ आबद्ध सारणौ

प्रविशन् च चिरात् तत्र नगरे सुप्रतिष्ठिते

राज्ञीं ताम् अपि विष्णुशक्ति तनयाम् विद्या आगमे कारणं देवीनाम् उपरि प्रसह्य कृतवान् प्रीत्या अभिषिच्य स्वयम्

अपुत्रो ऽपि स जग्राह ब्रह्मचर्य व्रतम् नृपः

तेन अहम् कृतवान् अद्य स्वप्नमाणवकं निशि

वृत्तान्तं च अवदत् तस्मै सो ऽपि च एनम् अभाषत

शिक्षिता लोकयात्रा इति गर्जन् स निरगात् ततस्

उपलब्धो मया च एष पूर्वम् एव तद् आशयः

आस्थान स्थितम् अद्राक्षम् राजानं सातवाहनम्

स राजा तं समादाय बालं प्रत्याययौ गृहम्
विहित स्वस्तिकारम् माम् उपविष्टम् अथ आसने

एवम् अन्योन्यम् आलोच्य तां रात्रिम् अतिवाह्य च

उपविश्य अथ निकटे विज्ञप्तः स मया नृपः

ब्राह्मण्यात् भोजनम् तावत् अस्ति ते तत् त्वया अमुना

स्वामीकृतः च विषये मरुकच्छ नाम्नि कूल उपकण्ठ विनिवेशिनि नर्मदायाः

तत्र अन्य पुरुष अभावात् शङ्का अन्योन्यम् अजायत

स दिव्यम् इदम् उद्यानम् स देव भवनम् व्यधात्

श्रावयित्वा निजं नाम काणभूतिं च सो ऽब्रवीत्

मद् मातुः च तदा पापैः गोत्र जैः सकलं हृतम्

अपश्यं शिष्य सहितः शोभां काम् अपि अहम् तदा

अहं तु आत्मानम् एवा इह हन्मि मूर्खम् इमम् पशुम्

सो ऽपि वातैकभक्षः सन् कृत मौनः सु निश्चयः

गान्धर्वेण विवाहेन मां भार्याम् अकरोत् तदा

गतायाम् अथ पञ्चत्वं तस्यां तद् गत मानसः

रत अन्त सुप्ताम् उद्याने सर्पः ताम् जातु दष्टवान्

तत् अहम् मास षट्केन देव त्वां शिक्षयामि तत्

श्रुत्वा एतत् सहसा स ईर्ष्यम् शर्ववर्मा किल अवदत्

प्राविशं मम पश्चात् च शर्ववर्मा लघु क्रमम्

अथ शोकं समुत्सृज्य बालो ऽपि गतवान् अहम्

क्वचिद् विवादः विप्राणाम् अभूत् वेद विनिर्णये

तस्य शक्तिमती नाम भार्या प्राण अधिका भवत्

गत्वा पुत्र प्रतिष्ठाने रचय उद्यानम् उत्तमम्

त्वयि खिन्ने तदा देव निर्वेदो मे महान् अभूत्

देवीकृतिः इति ख्यातम् उद्यानम् दृष्टवान् अहम्

च्युत आभरण पुष्पाः ताः लता वायुः इव प्रियाः

सा अपि तं दुःखिता अवोचत् संकटे अस्मिन् तव प्रभो

भाषा त्रयम् इदम् त्यक्तं यत् मनुष्येषु सम्भवेत्

मया तत् दारु विक्रीतं पणानां बहुभिः शतैः

गान्धर्वेण विवाहेन ततो भार्या कृता मया

श्रुतार्थायाः सुतो जातः तम् हि जानीहि मां सखे

अथा एका तस्य महिषी राज्ञः स्तन भर अलसा

सुख उचितः जनः क्लेशं कथं कुर्यात् इयत् चिरम्

मूर्खो ऽहम् इति पाण्डित्यं सदा एव अयम् हि वाञ्छति

मार्जारस्य कृते दत्तः कस्यचिद् वणिजः मया

इति उक्त्वा निर्गते तस्मिन्न् अहम् अपि अगमम् गृहम्

तत् च तद् बान्धवाः बुद्ध्वा तां च मां च अशपन् क्रुधा

परित्यक्त जल क्रीडः वीत दर्पः च तद् क्षणम्

विष्णुशक्ति दुहित्रा च मिथ्या पण्डितया तया

क्वचिद् च वणिजां मध्ये वणिज् एकः अब्रवीत् इदम्

ततस् चिन्ता परः मुह्यन् आहार आदि पराङ्मुखः

इति उक्तः स तया राजा शब्द शास्त्र विदा नृपः

देवस्य वदने साक्षात् सम्प्रविष्टा न संशयः

आकर्ण्य विस्मय आविष्टः गृहाय गतवान् अहम्

काष्ठभारिक संघाय स प्रश्रयम् अदाम् अहम्

को मां शिक्षयति इति उक्ते तेन मुग्धेन सो ऽब्रवीत्

कालेन पञ्चतां प्राप्ता गतः च अहम् अधीर ताम्

द्वादश अब्दान् वहामि एष शिरसा तव पादुके

परिवारे हसति अन्तर् लज्जा आक्रान्तः इति अभूत्

इत्यादि तद् स्तुतिम् दृष्ट्वा मन्त्रिभिः सातवाहनः

ततः श्रेयः निमित्तम् ते चण्डिका अग्रे निजं शिरः

जायेते स्म तृतीया च श्रुतार्था नाम कन्यका

निर्बन्धात् तैः स पृष्टः स्वं वृत्तान्तम् अवदद् द्विजः

तत्र अभूत् सोमशर्म आख्यः कः अपि ब्राह्मण सत्तमः

विना स्वामिकुमारेण गतिः अन्या न दृश्यते

अकस्मात् अथ संजाते काष्ठ छेदे अति वृष्टिभिः

तत्र श्रान्त आगताय अम्भः शीतलं चणकान् च तान्

अस्ति इह भरुकच्छ आख्यः विषयो नर्मदा तटे

लोकः पशु उपहारेण प्रीणाति वर दाम् इमाम्

एवं विचिन्तिते धीमाञ् शर्ववर्मा इदम् अब्रवीत्

कदाचिद् अथ देवी मां तत्रस्थं स्वयम् आदिशत्

अथ तम् अखिल विद्या लाभम् आकर्ण्य राज्ञः प्रमुदितवति राष्ट्रे तत्र को अपि उत्सवः ऽभूत्

ततो विहस्य सा राज्ञी पुनर् एवम् अभाषत

शरीर निरपेक्षेण तपसा तत्र तोषितः

पुत्रो जनिष्यते च अत्र युष्मद् स्वसुः असंशयम्

इति उक्त्वा नृपम् आमन्त्र्य स त्वरम् शर्ववर्मणः

चिक्रीतवान् अहं तानि नीत्वा काष्ठानि च आपणे

दत्ताः तव पुनः पाप दीनारा बहवो मया

मम तेन विना हि एषा लक्ष्मीः न प्रतिभासते

पाप शङ्का न कर्तव्या शृणुतं कथयामि वाम्
जल अभिलाषिणम् सिंहं जघान एक शरेण तम्

अत एव च लोके ऽस्मिन् प्रसिद्धो मूषक आख्यया

न अस्ति एव हि विपक्षो ऽस्य राज्ये निहत कण्टके

एवम् उक्ते गुणाढ्येन काणभूतिः अभाषत

तद् क्षणम् सा प्रसन्ना मां देवी स्वयम् अभाषत

श्रुत्वा एव एतत् असंभाव्यं तम् अवोचम् अहं रुषा

स्मृत मात्र आगतः सो ऽथ वत्स गुल्मौ अभाषत

पुत्र जन्म अवधिम् तस्याः शाप अन्तम् मुनयो व्यधुः

सा अपि मां वीक्ष्य तथा

श्रुत्वा कः प्रत्ययो अत्रा इति वत्स गुल्मौ अवोचताम्

छन्दोगः कश्चिद् इति उक्तः विट प्रायेण केनचित्

अनुरक्ताः प्रजाः च एताः न हानिः परिदृश्यते

शिक्षमाणः प्रयत्नेन कालेन कियता पुमान्

शर्ववर्मा ततो अवादीत् न चेद् एवम् करोमि अहम्

ततः सा तद् भयात् गत्वा रक्षन्ती गर्भम् आत्मनः

यथा तत्र मिलन्ति स्म विटा हास्य दिदृक्षवः

पाण्डित्यं शरणं वा मे मृत्युः वा इति विचिन्तयन्

षड्भिर् मासैस् त्वया देवः शिक्षितश् चेत् ततो मया

पुत्र सिद्धो ऽसि मा आत्मानम् वधीः तिष्ठ मम अन्तिके

धनदस्य सखा यक्षः सातो नाम अस्मि भूपते

राज अर्ह रत्न निचयैः अथ शर्ववर्मा तेन अर्चितः गुरुः इति प्रणतेन राज्ञा

माम् अद्य लोकयात्रां त्वं शिक्षया एतेन सांप्रतम्

ततः कदाचिद् अध्यास्त वसन्त समय उत्सवे

इति निर्मितम् उद्यानम् इदं देव्या पुरा प्रभो

पश्चात् चार द्वयम् सो ऽथ सिंहगुप्तो व्यसर्जयत्

सिंहगुप्त विसृष्टाभ्याम् उदयः शर्ववर्मणः

मा एवम् कृथा नृपस्य इच्छा सेत्स्यति एवा इति अवारयत्

शर्ववर्म द्वितीयः ऽहं संशयात् इति अचिन्तयम्

आश्रित्य भाषां पैशाचीं भाषा त्रय विलक्षणाम्

इति उक्त्वा अन्तर्हितः सो अभूत् ततस् स्तोकैः च वासरैः

वत्सश् च गुल्मकश् च एव तस्य द्वौ तनयौ सखे

शिरीष सुकुमार अङ्गी क्रीडन्ती क्लमम् अभ्यगात्

वाच् अन्तरिक्षात् अथ मां तत् मन्ये सिद्धिः अस्ति ते

तद् पुत्रौ तौ स्वसारं तां पालयन्तौ अतिष्ठताम्

भ्रान्त्वा तीर्थानि अहम् द्रष्टुम् अगच्छम् विन्ध्यवासिनीम्

सो ऽहं स्नान्तीम् अपश्यम् प्राक् गङ्गायाम् ऋषि कन्यकाम्

तद् सकाशम् ततो अगच्छत् येन असौ प्रेषितो ऽभवत्

तत् च दिव्येन केन अपि कुमारेण विकासितम्

तत् श्रुत्वा तत्र ते अभूवन् वणिजः ऽन्ये स विस्मयाः

उपाविशत् प्रविश्य अत्र कृत प्रत्युद्गतिः तया

किम् एतत् इति संभ्रान्तः सर्वः परिजनो ऽभवत्

अद्य च अहम् विमुक्तो ऽस्मि शापात् बाण आहतः त्वया

वणिज् पुत्रः ऽसि तद् पुत्र वाणिज्यं कुरु सांप्रतम्

यो ऽग्रे चार मुखेन षण्मुख वर प्राप्तिम् समाकर्णयत् संतुष्य आत्म समम् श्रिया नरपतिः तम् सिंहगुप्तं व्यधात्

विशाखिलाय सो ऽपि स्वां कन्यां मह्यम् अदात् ततस्

क्वचिद् प्रतिग्रह प्राप्त हेम माष अष्टकः द्विजः

संस्कृतं प्राकृतं तद्वत् देश भाषा च सर्वदा

स्व अवष्टम्भेन विद्यानां प्राप्तये दक्षिणापथम्

अथ प्रबुद्धस् तं स्वप्नं स्मरन् राजा जहर्ष सः

कुर्वन् वणिज्याम् क्रमशः सम्पन्नो ऽस्मि महाधनः

विहरन् सु चिरम् तत्र महा इन्द्रः इव नन्दने

मुखैः धौत अञ्जन आताम्र नेत्रैः जह्नु जल आप्लुतैः

अर्थैः संयमवान् अर्थान् प्राप्नोति कियद् अद्भुतम्

चणक अञ्जलि युग्मेन मूल्येन स च मूषकः

धीः न चित्रीयते कस्मात् अभित्तौ चित्रकर्मणा

या एषा चतुरिका नाम वेश्या तस्या गृहं व्रज

व्याधिः यदि भवेत् राज्ञः प्रविशेयुः चिकित्सकाः

आजन्म चरितम् तावत् शंस मे कुरु अनुग्रहम्

तत् श्रुत्वा प्रणतो हृष्टः काणभूतिः उवाच तम्

एतत् तस्य मुखात् श्रुत्वा राज चेटस्य दुर्मनाः

आगत्य शर्ववर्मा अथ कुमार वर सिद्धिमान्

नाम्ना गुणाढ्यः सेवित्वा सातवाहन भूपतिम्

साम सान्त्वं मया उक्तम् ते वेदस्य अवसरः ऽत्र कः

कथयामि कथां किंतु कौतुकं मे महत् प्रभो

शयनीय परित्यक्त गात्रः संतापवान् अभूत्

किं वा धारा अधिरूढम् हि जाड्यं वेद जडे जने

ततस् तस्मिन् गते ऽरण्यं दीपकर्णौ क्षितीश्वरे