tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
एवं द्वीप समुद्राणाम् वृद्धिः ज्ञेया परस्परम्

अस्य आत्मनः महेशस्य महादेवस्य धीमतः

मन्दा इति हि अपाम् नाम मन्दरो धारणाद् अपाम्

माया अन्ताः च एव घोर आद्याः अष्टाविंशतिः एव तु

संवहो विवहः च अथ ततस् च ऊर्ध्वम् परावहः

चतुरशीति साहस्रः मेरुः च उपरि भू तलात्

वायुः तृणम् चालयितुं तथा अन्ये स्वान् स्वान् प्रभावान् सकल अमर इन्द्राः

विस्तारात् मण्डलात् च एव पुष्करस्य समेन तु

आदि अन्त हीनः भगवन्त् अनन्तः पुमान् प्रधान प्रमुखाः च सप्त

राजतः च गिरिः श्रीमान् आम्बिकेयः सु शोभनः

प्राजापत्यात् ब्रह्मलोकः कोटि षट्कम् विसृज्य तु

तस्याः परेण शैलः तु मर्यादा पार मण्डलः

सप्त वै शाल्मलि द्वीपे तान् तु वक्ष्यामि अनुक्रमात्

तां शक्र मुख्याः बहु शोभमानाम् उमाम् अजाम् हैमवतीम् अपृच्छन्

काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा च एक शिला उपमा

कुश द्वीपे तु सप्त एव द्वीपाश् च कुलपर्वताः

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशत् उच्छ्रितः

अण्डेषु एतेषु सर्वेषु भुवनानि चतुर्दश

अविमुक्तात् उपागम्य चक्रे वासं स मन्दरे

तदा स्वयं वृत्ररिपुः सुर इन्द्रैः सुरेश्वरः सर्व समृद्धि हेतुः

आवह आद्याः निविष्टाः तु वायोः वै सप्त नेमयः

किम् एतत् ईशे बहु शोभमाने वा अम्बिके यक्ष वपुः चकास्ति

स्थितो वेला समीपे तु नव चन्द्रः इव उदितः

द्वीपस्य तस्य पूर्व अर्धे चित्रसानु स्थितः महान्

जनलोकात् तपोलोकः चतस्रः कोटयो मतः

तान् तु संक्षेपतो वक्ष्ये नाम मात्रेण वै क्रमात्

अर्वाचीने तु तस्य अर्धे चरन्ति रवि रश्मयः

कोटि योजनम् आक्रम्य महर् लोकः ध्रुवात् ध्रुवः

अधस् च एव चतुस्त्रिंशत् सहस्राणि महा अचलः

चित्रैः मणि मयैः कूटैः शिला जालैः समुच्छ्रितैः

ग्रहाणि ऋषयः सप्त ध्रुवो विप्राः क्रमात् इह
तन् निधनेन मिथुनम् क्रियते

तद् एतद् ऋचा अभ्यनूच्यते

यस्य एव रेतो भवति तद् एव सम्भवति

तद् एतन् मिथुनं यद् वाक् च प्राणश् च

तत् सप्तविधं साम्नः

यादृशस्य उ ह वै रेतो भवति तादृशं सम्भवति यदि वै पुरुषस्य पुरुष एव यदि गोर् गौर् एव यद्य् अश्वस्य अश्वः एव यदि मृगस्य मृग एव

तत् हिङ्कारेण मिथुनं क्रियते

आचतुरं वाव मिथुनम् प्रजननम्

सह एव वाचा मनसा प्राणेन स्वरेण निधनम् उपयन्ति

तद् यथा ह वै सुवर्णं हिरण्यम् अग्नौ प्रास्यमानं कल्याणतरं कल्याणतरम् भवत्य् एवम् एव कल्याणतरेण कल्याणतरेण आत्मना सम्भवति य एवं वेद
य इमां प्रतीचीम् आहुतिम् अमित्रो नो युयुत्सति

त्रिषन्धेः सेनया जिते अरुणाः सन्तु केतवः

तया इन्द्रः हन्तु वृत्रहा वज्रेण त्रिषन्धिना

अयं बलिर् व आहुतस् त्रिषन्धेर् आहुतिः प्रिया

तनू पानम् परिपाणं कृण्वाना यद् उपोचिरे सर्वं तद् अरसं कृधि

बृहस्पतिर् आङ्गिरस ऋषयो ब्रह्म संशिताः

मूढा अमित्रा न्यर्बुदे जह्य् एषां वरं वरम्

क्रव्य अदा अनुवर्तयन् मृत्युना च पुरोहितम्

त्रिषन्धेस् ते चेतसि दुर्णामान उपासताम्

यश् च कवची यश् च अकवचः ऽमित्रो यश् च अज्मनि

श्वापदः मक्षिकाः संरभन्ताम्

संधां महतीं रक्षत यया अग्रे असुरा जिताः

सर्वांस् ताꣳ अर्बुदे हताꣳ छ्वानो ऽदन्तु भूम्याम्

सर्वान् अदन्तु तान् हतान् गृध्राः श्येनाः पतत्रिणः

ज्या पाशैः कवच पाशैः अज्मना अभिहतः शयाम्

आदित्य एषाम् अस्त्रं विनाशयतु चन्द्रमा युताम् अ गतस्य पन्थाम्

पृषदाज्य प्रणुत्तानाम् मा अमीषाम् मोचि कश्चन

आम अदः गृध्राः कुणपे रदन्ताम्

बृहस्पतिर् आङ्गिरसो वज्रं यम् असिञ्चत असुर क्षयणम् वधम्

ईशां वो वेद राज्यं त्रिषन्धे अरुणैः केतुभिः सह

यां देवा अनुतिष्ठन्ति यस्या न अस्ति विराधनम्

यदि प्रेयुर् देव पुरा ब्रह्म वर्माणि चक्रिरे

कृत्ये ऽमित्रेभ्यो भव त्रिषन्धेः सह सेनया

अनया जहि सेनया

तेन अहम् अमूं सेनां निलिम्पामि बृहस्पते ऽमित्रान् हन्म्य् ओजसा

अवायन्ताम् पक्षिणः ये वयांसि अन्तरिक्षे दिवि ये चरन्ति

ये अन्तरिक्षे ये दिवि पृथिव्यां ये च मानवाः

त्रिषन्धिं देवा अभजन्त ओजसे च बलाय च

सर्वांल् लोकान्त् समजयन् देवा आहुत्या अनया

शितिपदी संद्यतु शरव्या इयम् चतुष्पदी

सर्वे देवा अत्यायन्तु त्रिषन्धेर् आहुतिः प्रिया

अन्तर् धेहि जातवेद आदित्य कुणपं बहु

वायुः अमित्राणाम् इषु अग्राणि आञ्चतु

मा शकन् प्रतिधाम् इषुम्

त्रिषन्धे प्रेहि सेनया जय अमित्रान् प्रपद्यस्व

शितिपदी संपतत्व् अमित्राणाम् अमूः सिचः

ये रथिनो ये अरथा असादा ये च सादिनः

त्रिषन्धेर् इयं सेना सु हिता अस्तु मे वशे

येन असौ गुप्त आदित्य उभाव् इन्द्रश् च तिष्ठतः

सर्पा इतरजना रक्षांस्य् अमित्रान् अनुधावत

ये वर्मिणो ये ऽवर्माणो अमित्रा ये च वर्मिणः

बृहस्पतिर् आङ्गिरसो वज्रं यम् असिञ्चत असुर क्षयणम् वधम्

मुह्यन्त्व् अद्य अमूः सेना अमित्राणां न्यर्बुदे

याम् इन्द्रेण संधाम् सम् अधत्थाः ब्रह्मणा च बृहस्पते तया अहम् इन्द्र संधया सर्वान् देवान् इह हुवे

इतस् जयत मा अमुतस्

अयः मुखाः सूची मुखाः अथ उ विकङ्कती मुखाः

क्रव्य अदः वात रंहसः आ सजन्त्व् अमित्रान् वज्रेण त्रिषन्धिना
एते द्वे योनी एकं मिथुनम्

एते द्वे योनी एकं मिथुनम्

एते द्वे योनी एकं मिथुनम्

एते द्वे योनी एकं मिथुनम्

प्राण एव सविता अन्नम् सावित्री

एते द्वे योनी एकं मिथुनम्

वेदा एव सविता छन्दांसि सावित्री

अभ्रम् एव सविता वर्षं सावित्री

एते द्वे योनी एकं मिथुनम्

यत्र ह्य् एव आदित्यः तद् द्यौर् यत्र वै द्यौस् तद् आदित्य इति

एतत् ह स्म एतत् विद्वांसम् ओपाकारिम् आसस्तुर् ब्रह्मचारी ते संस्थित इत्य् अथ एते आसस्तुर् आचित इव चितो बभूव

यत्र ह्य् एव चन्द्रमास् तन् नक्षत्राणि यत्र वै नक्षत्राणि तच् चन्द्रमा इति

यत्र ह्य् एव प्राणस् तद् अन्नं यत्र वा अन्नं तत् प्राण इति

अथ उत्थाय प्राव्राजीद् इत्य् एतद् वा अहं वेद न एतासु योनिष्व् इत एतेभ्यो वा मिथुनेभ्यः सम्भूतो ब्रह्मचारी मम पुरा आयुषः प्रेयाद् इति

अग्निर् एव सविता पृथिवी सावित्री

वायुर् एव सविता अन्तरिक्षम् सावित्री

एते द्वे योनी एकं मिथुनम्

यत्र ह्य् एव विद्युत् तत् स्तनयित्नुर् यत्र वै स्तनयित्नुस् तद् विद्युद् इति

एते द्वे योनी एकं मिथुनम्

यत्र ह्य् एव वेदास् तच् छन्दांसि यत्र वै छन्दांसि तद् वेदा इति

उष्णम् एव सविता शीतं सावित्री

यत्र ह्य् एव अभ्रम् तद् वर्षं यत्र वै वर्षं तद् अभ्रम् इति

चन्द्रमा एव सविता नक्षत्राणि सावित्री

यत्र ह्य् एव वायुस् तद् अन्तरिक्षं यत्र वा अन्तरिक्षं तद् वायुर् इति

यज्ञ एव सविता दक्षिणाः सावित्री

एते द्वे योनी एकं मिथुनम्

यत्र ह्य् एव मनस् तद् वाग् यत्र वै वाक् तन् मन इति

यत्र ह्य् एव यज्ञस् तद् दक्षिणा यत्र वै दक्षिणास् तद् यज्ञ इति

अहर् एव सविता रात्रिः सावित्री

एते द्वे योनी एकं मिथुनम्

यत्र ह्य् एव उष्णम् तच् छीतं यत्र वै शीतं तद् उष्णम् इति

आदित्य एव सविता द्यौः सावित्री

विद्युद् एव सविता स्तनयित्नुः सावित्री

यत्र ह्य् एव अहर् तद् रात्रिर् यत्र वै रात्रिस् तद् अहर् इति

मन एव सविता वाक् सावित्री
ततः खगाः च क्षय मध्य गोचराः समीप बद्धाः तुरगाः च सत्कृताः

विलोचनेभ्यः सलिलानि तत्यजुः मधूनि पुष्पेभ्य इव ईरिताः लताः

इमाः च विक्षिप्त विटङ्क बाहवः प्रसक्त पारावत दीर्घ निस्वनाः

न चुक्रुशुः न अश्रु जहुः न शश्वसुः न चेलुः आसुः लिखिताः इव स्थिताः

महा अरविन्दैः इव वृष्टि ताडितैः मुखैः स बाष्पैः वनिता विचुक्रुशुः

विषण्ण वक्त्राः रुरुदुः वर अङ्गनाः वन अन्तरे गाव इव ऋषभ उज्झिताः

निशि प्रसुप्ताम् अवशाम् विहाय मां गतः क्व स छन्दक मद् मनोरथः

न हि स दिवि न चक्रवर्ति राज्ये क्षणम् अपि वासयितुं सुखेन शक्यः

कथं नु शीत उष्ण जल आगमेषु तद् शरीरम् ओजस्वि वने भविष्यति

कर प्रहार प्रचलैः च ता बभुः तथा अपि नार्यः सहित उन्नतैः स्तनैः

चकार यत्नं पथि शोक निग्रहे तथा अपि च एव अश्रु न तस्य चिक्षिये

सुवर्णनिष्ठीविनि मृत्युना हृते सु दुष्करम् यत् न ममार संजयः

इति बुद्धचरिते महाकाव्ये ऽन्तःपुरविलापो नाम अष्टमः सर्गः

प्रवेरिताः ते भुवि तस्य मूर्धजा नरेन्द्र मौलि परिवेष्टन क्षमाः

महा ऊर्मिमन्तः मृदवो ऽसिताः शुभाः पृथक् पृथक् मूल रुहाः समुद्गताः

स्वभाव पीनैः जघनैर् अमेखलैर् अहार योक्त्रैः मुषितैः इव स्तनैः

स्रजम् इव मृदिताम् अपास्य लक्ष्मीं भुवि बहवो हि नृपा वनानि अभीयुः

इयाय भर्तुः विरहम् विचिन्तयन् तम् एव पथिनम् अहोभिः अष्टभिः

अहो नृशंसं सुकुमार वर्चसः सु दारुणम् तस्य मनस्विनो मनः

ततो धरायाम् अपतत् यशोधरा विचक्रवाका इव रथाङ्ग साह्वया

उरांसि जघ्नुः कमल उपमैः करैः स्व पल्लवैः वात चलाः लता इव

बहूनि कृत्वा समरे प्रियाणि मे महत् त्वया कन्थक विप्रियं कृतम्

यम् एक रात्रेण तु भर्तुः आज्ञया जगाम मार्गं सह तेन वाजिना

प्रदातुम् एव अभ्युचितः न याचितुं कथं स भिक्षां परतस् चरिष्यति

यदि तु नृवर कार्य एव यत्नः त्वरितम् उदाहर यावत् अत्र यावः

प्रलम्ब बाहुः मृगराज विक्रमः महा ऋषभ अक्षः कनक उज्ज्वल द्युतिः

हनु स्वनम् वा अजनयिष्यत् उत्तमम् न च अभविष्यत् मम दुःखम् ईदृशम्

अहं पुनर् धर्म रतौ सुते गते मुमुक्षुः आत्मानम् अनात्मवान् इव

अ रक्त ताम्रैः चरणैर् अनूपुरैर् अकुण्डलैर् आर्जव कंधरैः मुखैः

सु जात जाल अवतत अङ्गुली मृदू निगूढ गुल्फौ बिस पुष्प कोमलौ

न खलु इयम् स्वर्ग सुखाय मे स्पृहा न तद् जनस्य आत्मवतः ऽपि दुर्लभम्

अनार्यम् अस्निग्धम् अमित्र कर्म मे नृशंस कृत्वा किम् इह अद्य रोदिषि

अधीरम् अन्याः पति शोक मूर्छिताः विलोचन प्रस्रवणैः मुखैः स्त्रियः

अथ ब्रुवन्तः समुपेत मन्यवः जनाः पथि छन्दकम् आगत अश्रवः

जिजीविषा न अस्ति हि तेन नो विना यथा इन्द्रियाणाम् विगमे शरीरिणाम्

न शोभते तेन हि नो विना पुरं मरुत्वता वृत्र वधे यथा दिवम्

नियच्छ बाष्पं भव तुष्ट मानसः न संवदति अश्रु च तत् च कर्म ते

यथा च वक्षांसि करैः अपीडयन् तथा एव वक्षोभिः अपीडयन् करान्

तत् एव तस्य उपवनम् वन उपमम् गत प्रहर्षैः न रराज नागरैः

यतस् च वासो वन वास संमतम् निसृष्टम् अस्मै समये दिवौकसा

अपि च नियत एष तस्य भावः स्मर वचनं तत् ऋषेः पुरा असितस्य

क्रमेण तौ शून्यम् इव उपजग्मतुः दिवाकरेण इव विनाकृतं नभः

शृणोति नूनं स न पूर्व पार्थिवान् महासुदर्श प्रभृतीन् पितामहान्

निशाम्य च स्रस्त शरीर गामिनः विना आगतौ शाक्य कुल ऋषभेन तौ

स्थिते ऽपि पत्यौ हिमवत् मही समे प्रनष्ट शोभाः विधवा इव स्त्रियः

यदि हि अहेषिष्यत बोधयन् जनं खुरैः क्षितौ वा अपि अकरिष्यत ध्वनिम्

गतः ततस् ऽसौ गुणवान् हि तादृशो नृपः प्रजा भाग्य गुणैः प्रसूयते

उवाच निश्वास चलत् पयोधरा विगाढ शोक अश्रु धरा यशोधरा

जजाप देवायतने नराधिपः चकार ताः ताः च यथा आशयाः क्रियाः

गतः कशा पात भयात् कथम् नु अयम् श्रियं गृहीत्वा हृदयं च मे समम्

जनाः च हर्ष अतिशयेन वञ्चिता जनाधिप अन्तःपुर संनिकर्ष गाः
पतत् हि जह्रुः सलिलं न नेत्र जम् मनो निनिन्दुः च फल उत्थम् आत्मनः

अनार्य कर्मा भृशम् अद्य हेषते नरेन्द्र धिष्ण्यम् प्रतिपूरयन् इव

वनानि पत्नी सहितान् उपेयिवसः तथा हि धर्मं मत् ऋते चिकीर्षति

मुखैः च तासां नयन अम्बु ताडितैः रराज तद् राज निवेशनम् तदा

प्रनष्ट शोकाः इव विस्मयं ययुः मनस् ज्वरम् प्रव्रजनात् तु लेभिरे

अति प्रहर्षात् अथ शोक मूर्छिताः कुमार संदर्शन लोल लोचनाः

निशाम्य च छन्दक कन्थकौ उभौ सुतस्य संश्रुत्य च निश्चयं स्थिरम्

इमे परीप्सन्ति हि तं पिपासवो मम असवः प्रेत गतिम् यियासवः

गते वनं यः तनये दिवं गतो न मोघ बाष्पः कृपणं जिजीव ह

प्रगृह्य बाहू निपपात गौतमी विलोल पर्णा कदला इव काञ्चनी

ध्रुवं स जानन् मम धर्म वल्लभः मनः प्रिय ईर्ष्या कलहम् मुहुर् मिथस्

यत् अप्रमत्तः ऽपि नरेन्द्र शासनात् गृहे पुरे च एव सहस्रशो जनः

यदा तु निर्वाहयति स्म मे प्रियं तदा हि मूकः तुरग अधमः ऽभवत्

ऋते हि तस्मात् मम न अस्ति जीवितं विगाढ रोगस्य सत् औषधात् इव

स तु प्रियो माम् इह वा परत्र वा कथं न जह्यात् इति मे मनोरथः

यथा हयः कन्थक एष हेषते ध्रुवं कुमारो विशति इति मेनिरे

न काम कारः मम न अस्य वाजिनः कृत अनुयात्रः स हि दैवतैः गतः

पपात शोक अभिहतः महीपतिः शचीपतेः वृत्ते इव उत्सवे ध्वजः

तत् एवम् नौ नर देवि दोषतो न तद् प्रयातम् प्रति गन्तुम् अर्हसि

कथं बत स्वप्स्यति सो ऽद्य मे व्रती पट एक देश अन्तरिते मही तले

यदा समर्थः खलु सोढुम् आगतान् इषु प्रहारान् अपि किं पुनः कशाः

नरपतिः अथ तौ शशास तस्माद् द्रुतम् इतस् एव युवम् अभिप्रयातम्

ततो मुहूर्तं सुत शोक मोहितः जनेन तुल्य अभिजनेन धारितः

अथ ऊचुः अद्य एव विशाम तत् वनम् गतः स यत्र द्विप राज विक्रमः

विनाकृताः तेन सह अवरोधनैः भृशम् रुदन्ति इव विमान पङ्क्तयः

गतो अर्य पुत्रः हि अपुनर्निवृत्तये रमस्व दिष्ट्या स फलः श्रमः ते

स पुण्डरीकैः अपि शोभितं जलैः अलंकृतम् पुष्प धरैः नगैः अपि

दिवि प्रविद्धं मुकुटं च तत् हृतम् ततो ऽपि दैवो विधिः एष गृह्यताम्

ततः स बाष्पा महिषी महीपतेः प्रनष्ट वत्सा महिषी इव वत्सला

अकारयन् तत्र परस्परं व्यथाः कर अग्र वक्षांसि अबलाः दया अलसाः

निरीक्ष्य दृष्ट्या जल पूर्णया हयं मही तल स्थः विललाप पार्थिवः

अनागसौ स्वः समवेहि सर्वशो गतो नृदेवः स हि देवि देव वत्

अभागिनी नूनम् इयम् वसुंधरा तम् आर्य कर्माणम् अनुत्तमम् पतिम्

सिषिञ्चिरे प्रोषित चन्दनान् स्तनान् धराधरः प्रस्रवणैः इव उपलान्

अहं हि जानन् अपि राज शासनम् बलात्कृतः कैः अपि दैवतैः इव

मखेषु वा वेद विधान संस्कृतौ न दंपती पश्यति दीक्षितौ उभौ

वरं मनुष्यस्य विचक्षणो रिपुः न मित्रम् अ प्राज्ञम् अ योग पेशलम्

इति तनय वियोग जात दुःखः क्षिति सदृशम् सहजं विहाय धैर्यम्

ततो विहीनं कपिल आह्वयम् पुरं महात्मना तेन जगत् हित आत्मना

स्वभाव धीरा अपि हि सा सती शुचा धृतिं न सस्मार चकार नो ह्रियम्

अलंकृतः च अपि तथा एव भूषणैः अभूत् गत श्रीः इव तेन वर्जितः

ततस् तु रोष प्रविरक्त लोचना विषाद सम्बन्धि कषाय गद्गदम्

कुतो ऽस्य धर्मः सह धर्मचारिणीम् विना तपो यः परिभोक्तुम् इच्छति

उपागते च त्वयि कन्थके च मे समं गतेषु त्रिषु कम्पते मनः

अनाथ वत् श्रीः अहिते सुख उचिते वनं गते भर्तरि यत् न दीर्यते

मम अपि कामं हृदयं सु दारुणम् शिला मयम् वा अपि अयसः ऽपि वा कृतम्

तदा स न अबुध्यत निद्रया हृतः ततस् ऽपि दैवो विधिः एष गृह्यताम्

उपानयं तूर्णम् इमम् तुरङ्गमं तथा अन्वगच्छम् विगत श्रमः ऽध्वनि

इदं वचः तस्य निशम्य ते जनाः सु दुष्करम् खलु इति निश्चयं ययुः

नव अम्बु काले अम्बुद वृष्टि ताडितैः स्रवत् जलैः तामरसैः यथा सरः

जहार सर्व स्वम् इतस् तथा हि मे जने प्रसुप्ते निशि रत्न चौर वत्

समाप्त जाप्यः कृत होम मङ्गलः नृपः तु देवायतनात् विनिर्ययौ
इयं तु चिन्ता मम कीदृशं नु ता वपुस् गुणम् बिभ्रति तत्र योषितः

विशाल वक्षाः घन दुन्दुभि स्वनः तथाविधः अपि आश्रम वासम् अर्हति

पुनः कुमारो विनिवृत्त इति अथो गवाक्ष मालाः प्रतिपेदिरे ऽङ्गनाः

विभोः दश क्षत्र कृतः प्रजापतेः पर अपर ज्ञस्य विवस्वत् आत्मनः

प्रियेण पुत्रेण सता विनाकृतं कथं न मुह्येत् हि मनो मनोः अपि

तत् अद्य मां वा नय तत्र यत्र स व्रज द्रुतं वा पुनर् एनम् आनय

विगर्हितुं न अर्हसि देवि कन्थकं न च अपि रोषं मयि कर्तुम् अर्हसि

विषाद पारिप्लव लोचना ततः प्रनष्ट पोता कुररी इव दुःखिता

तमः च नैशं रविणा इव पाटितं ततो ऽपि दैवो विधिः एष गृह्यताम्

गुण प्रियः येन वने स मे प्रियः प्रियो ऽपि सन् अप्रिय वत् प्रवेरितः

कल प्रलापम् द्विषतो ऽपि हर्षणं शिशुं सुतं यः त्यजति ईदृशम् बत

त्यज नर वरैः शोकम् एहि धैर्यं कुधृतिः इव अर्हसि धीर न अश्रु मोक्तुम्

विहाय धैर्यं विरुराव गौतमी तताम च एव अश्रु मुखा जगाद च

अधोमुखः स अश्रु कलः कृताञ्जलिः शनैस् इदम् छन्दक उत्तरं जगौ

अनर्थ कामः ऽस्य जनस्य सर्वथा तुरङ्गमो ऽपि ध्रुवम् एष कन्थकः

अभागिनी यदि अहम् आयत ईक्षणम् शुचि स्मितम् भर्तुः उदीक्षितुम् मुखम्

ततस् तथा शोक विलाप विक्लवाम् यशोधरां प्रेक्ष्य वसुंधरा गताम्

शनैस् च तत् तत् विललाप विक्लवा मुहुर् मुहुर् गद्गद रुद्धया गिरा

जनस्य तेज आर्त रवेण च आहतः चचाल वज्र ध्वनिना इव वारणः

इति इह देव्याः परिदेवित आश्रयम् निशम्य बाष्प ग्रथित अक्षरम् वचः

सम धृतम् इदम् ऊचतुः यथावत् न च परितप्त मुखौ न च अपि अशोकौ

रुदन् अहम् तेन तु निर्जने वने गृहस्थ वेषः च विसर्जितौ इति

स्वरेण पुष्टेन रुराव कन्थको जनाय दुःखं प्रतिवेदयन् इव

क्षुधा अन्वितः अपि अध्वनि शष्पम् अम्बु वा यथा पुरा न अभिननन्द न आददे

परमम् इति नरेन्द्र शासनात् तौ ययतुः अमात्य पुरोहितौ वनं तत्

विलम्ब केशाः मलिन अंशुक अम्बराः निरञ्जनैः बाष्प हत ईक्षणैः मुखैः

मुमोच बाष्पं पथि नागरो जनः पुरा रथे दाशरथेः इव आगते

विवेश शोक अभिहतः नृप क्षयम् युधा अपिनीते रिपुणा इव भर्तरि

हयस्य तस्य प्रतिसस्वनुः स्वनं नरेन्द्र सूनोः उपयान शङ्किनः

सु वृत्त पीन अङ्गुलिभिः निरन्तरैर् अभूषणैर् गूढ सिरैः वर अङ्गनाः

वन अनिल आघूर्णित पद्म कम्पितैः रथाङ्ग नाम्नाम् मिथुनैः इव आपगाः

वने यद् अर्थम् स तपांसि तप्यते श्रियं च हित्वा मम भक्तिम् एव च

श्रुत विनय गुण अन्वितः ततस् तम् मति सचिवः प्रवयाः पुरोहितः च

तथा एव दैवात् इव संयत आननः हनु स्वनम् न अकृत न अपि अहेषत

दशरथ इव राम शोक वश्यः बहु विललाप नृपो विसंज्ञ कल्पः

हयः च स ओजाः विचचार कन्थकः तताम भावेन बभूव निर्मदः
तृणानि वा उद्गृह्णाति यथा संस्तुतम्

सव्येन स्रुचौ गृहीत्वा प्रतिप्रस्थातुर् वासो दक्षिणेन मरुद्भ्यो ऽनुवाचयति

संस्तुतान् आचष्टे

अन्ये वाससी परिदधाते

तूष्णीम् एत्य अभ्यवेत्य मज्जयत्य् अवभृथ इति

वारुणी वत् अवदानम्

अक्रन् कर्म इति एनां वाचयति प्रतिनयन्

यथेतम् एत्य आहवनीये समिध् आधानम् देवानां समिद् असि इति

अध्वर्यु विकारात् प्रतिप्रस्थाता भक्षेषु

अश्वः

हविर्भिश् चरति

वाजिने निषिच्य उभयोः करीराण्य् आवपति शमी पलाश मिश्राणि

अन्यतरेण अवदानेन सह मेषम्

समासिच्य वाजिन भक्षः

इडाम् अवदाय प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छति

षट्

पूर्वे दद्याद् अधिकृतेभ्यो यस्मा इच्छेत्

वारुणी निष्काषेण अवभृथम्

पत्नी च गार्हपत्ये तूष्णीम्

आख्याते प्रघासिन इत्य् एनां वाचयति नयन्

मारुत्यां मेषम्

द्वादश वा

मेष मिथुनम् च

सर्वाणि हवींष्य् उत्तरस्याम् आसादयति

करम्भ पात्राणि जुहोति शूर्पेण मूर्धनि कृत्वा दक्षिणे ऽग्नौ प्रत्यक् मुखी जाया पती वा दक्षिणेन आहृत्य तीर्थेन पूर्वेण वेदिम् अपरेण वा यद् ग्राम इति

स्रुचो व्यूहतो ऽध्वर्यू

मा उ षू ण इति यजमानो जपति

पयस्या प्रचरण काले मेषौ व्यतिहरतः

संमार्जनाय प्रेषिते अ संमृष्टे प्रतिप्रस्थाता पत्नीम् आनेष्यन्न् आह केन चरसि इति

समिष्ट यजूंषि तूष्णीं दक्षिणस्याम्

मैत्रावरुणश् च होतृ अध्वर्यु विकारात्

तत्र प्रतिप्रस्थाता मारुत्याः

आगते संमार्जन आदि आज्यभागाभ्याम्
यद् अस्य पारे तमसः शुक्रं ज्योतिर् अजायत

तावती निरृतिर् विश्व वारा विश्वस्य या जायमानस्य वेद

विश्वस्य हि जायमानस्य देवि पुष्टस्य वा पुष्ट पतिः बभूविथ

मध्यात् स्वस्राम् अनु जघान सर्वं न देवानाम् असुर्यं सम् आप

तन् नः पर्षद् अति द्विषो ऽग्ने वैश्वानर द्युमत्

आयुं चित् कुत्सम् अतिथिग्वम् अर्दय वि निकिल्बिन्दम् ओजसा

विश्वस्य या जायमानस्य वेद शिरः शिरः प्रति सूरो ऽनु तस्थे

स्वपन्तम् इच्छ सा त इत्या नमस् तु ते निरृते ऽहं कृणोमि

अ मम्रिः चित् ओजसा

विश्वैर् यद् देवैर् निरृतिस् तना युजा सं मृत्योर् इह जायते

नमो ऽस्तु ते निरृते मा त्व् अस्मान् परा भुजो न अपरम्
ओजो वै वीर्यम् इन्द्र अग्नी

ओजसा वा एष वीर्येण व्यृध्यते यस् संग्रामं जयति

ऐन्द्राग्नम् एकादश कपालम् निर्वपेत् संग्रामं जित्वा

समृद्ध्यै

पूषा वीर्यस्य अनुप्रदाता

ऐन्द्राग्नम् एकादश कपालम् निर्वपेत् पौष्णं चरुं सनिं प्रयन्

ओजो वै वीर्यम् इन्द्र अग्नी

यद् ऐन्द्राग्नः

ओजो वै वीर्यम् इन्द्र अग्नी

यत् क्षेत्रपत्यः

सर्वेण हि इन्द्रियेण सर्वेण वीर्येण जयति

ऐन्द्राग्नम् एकादश कपालम् निर्वपेत् सजात कामः

इन्द्र अग्नी एतस्य प्रजाम् अपगूहतो यो ऽलं प्रजायै सन् प्रजां न विन्दते

ऐन्द्राग्नम् एकादश कपालम् निर्वपेत् प्रजा कामः

ओजो वीर्यम् इन्द्र अग्नी

ता अस्मै प्रीतौ प्रजां पुनर् दत्तः

यत् पौष्णः

ओजो वै वीर्यम् इन्द्र अग्नी

यद् ऐन्द्राग्नः

प्रजापतेर् वै प्रजास् सिसृक्षमाणस्य तस्य इन्द्र अग्नी प्रजा अपागूहताम्

न वा एत एतं प्रयान्तम् अकामा अनुप्रयान्ति

इन्द्र अग्नी एव अस्मै ओजसा वीर्येण लोकं विन्दतः

ता एव भागधेयेन उपधावति

पूषा वीर्यस्य अनुप्रदाता

यत् पौष्णः

ओजो वै वीर्यम् इन्द्र अग्नी

इयं क्षेत्रस्य पत्नी

ओज एव एषाम् वीर्यं संगृह्य प्रयाति तं प्रयान्तम् अकामा अनुप्रयान्ति

अस्यां मे जनतायाम् ऋध्येत इति

पुनर्दातृमती याज्या अनुवाक्ये भवतः

इन्द्र अग्नी एव एनम् ओजसा वीर्येण समर्धयतः

पूषा एव अस्मै वीर्यम् अनुप्रयच्छति

ओजो वै वीर्यम् इन्द्र अग्नी

ओजसा एव वीर्येण प्रैति

ऐन्द्राग्नम् एकादश कपालम् निर्वपेद् भ्रातृव्यवान्

ओजो वीर्यम् इन्द्र अग्नी

ओजसा एव एनम् वीर्येण अभिप्रयाति

स एतम् ऐन्द्राग्नम् अपश्यद् एकादश कपालम्

पूषा एव अस्मै वीर्यम् अनुप्रयच्छति

ऐन्द्राग्नम् एकादश कपालम् निर्वपेत् संग्रामम् आगत्य
चरुम् वः चरामः इति एवम् सर्व भयेषु अहोरात्रम् चरेयुः

पर्वसु च नाग पूजाः कारयेत्

सर्प भये मन्त्रैः ओषधिभिः च जाङ्गुली विदः चरेयुः

अन् अभिसरताम् द्वादश पणः दण्डः अन्यत्र प्लव हीनेभ्यः

वर्ष अवग्रहे शची नाथ गङ्गा पर्वत महा कच्छ पूजाः कारयेत्

मूषिक करम् वा प्रयुञ्जीत

दैवानि

तेन मरकः व्याख्यातः

पर्वसु च वितर्दि छत्र उल्लोपिका हस्त पताका छाग उपहारैः चैत्य पूजाः कारयेत्

धान्य शाक मूल फल आवापान् वा सेतुषु कुर्वीत मृग पशु पक्षि व्याल मत्स्य आरम्भान् वा

माया योग विदः तस्मात् विषये सिद्ध तापसाः वसेयुः पूजिताः राज्ञा दैव आपद् प्रतिकारिणः

चरुम् वः चरामः इति

तेन उदक प्राणि भय प्रतीकाराः व्याख्याताः

निष्पन्न सस्यम् अन्य विषयम् वा स जनपदः यायात् समुद्र सरः तटाकानि वा संश्रयेत

काष्ठ वेणु नावः च उपगृह्णीयुः

पर्वसु च पर्वत पूजाः कारयेत्

तेषाम्

तेन शलभ पक्षि क्रिमि भय प्रतीकाराः व्याख्याताः

नागरिक प्रणिधौ अग्नि प्रतिषेधः व्याख्यातः निशान्त प्रणिधौ राज परिग्रहे च

तेभ्यः जनपदम् रक्षेत्

लुब्धकाः श्व गणिनः वा कूट पञ्जर अवपातैः चरेयुः

पर्वसु च नदी पूजाः कारयेत्

तीर्थ अभिषेचनम् महा कच्छ वर्धनम् गवाम् श्मशान अवदोहनम् कबन्ध दहनम् देव रात्रिम् च कारयेत्

अथर्ववेद विदः वा अभिचरेयुः

मित्राणि वा व्यपाश्रयेत

मूषिक भये मार्जार नकुल उत्सर्गः

उह्यमानम् अलाबु दृति प्लव गण्डिका वेणिकाभिः तारयेयुः

सर्वत्र च उपहतान् पिता इव अनुगृह्णीयात्

कर्शनम् वमनम् वा कुर्यात्

पर्वसु च मूषिक पूजाः कारयेत्

शान्तिम् वा सिद्ध तापसाः कुर्युः

तेषाम् ग्रहण हिंसायाम् द्वादश पणः दण्डः शुनाम् अनिग्रहे च अन्यत्र अरण्य चरेभ्यः

वर्षारात्रम् आनूप ग्रामाः पूर वेलाम् उत्सृज्य वसेयुः

सम्भूय वा अपि सर्पान् हन्युः

दैवानि अष्टौ महा भयानि अग्निः उदकम् व्याधिः दुर्भिक्षम् मूषिकाः व्यालाः सर्पाः रक्षांसि इति

स्नुहि क्षीर लिप्तानि धान्यानि विसृजेत् उपनिषद् योग युक्तानि वा

दुर्भिक्षे राजा बीज भक्ता उपग्रहम् कृत्वा अनुग्रहम् कुर्यात् दुर्ग सेतु कर्म वा भक्त अनुग्रहेण भक्त संविभागम् वा देश निक्षेपम् वा

बलि होम स्वस्तिवाचनैः पर्वसु च अग्नि पूजाः कारयेत्

ग्रीष्मे बहिस् अधिश्रयणम् ग्रामाः कुर्युः संग्रहेण अधिष्ठिताः वा

पशु व्याधि मरके स्थान अर्थ नीराजनम् स्व दैवत पूजनम् च कारयेत्

तेन मृग पशु पक्षि संघ ग्राह प्रतीकाराः व्याख्याताः

अन् अभिसर्तुः द्वादश पणः दण्डः
नडम् आ रोह सम् इन्धत इषीकां जरतीं प्रत्यञ्चम् अर्कम् इत्य् उपसमादधाति

अतिव्याधी व्याधो अग्रभीष्ट क्रव्य अदः अग्नीञ् शमयामि सर्वान् इति शुक्त्या माष पिष्टानि जुहोति

सप्त नदी रूपाणि कारयित्वा उदकेन पूरयित्वा

सु गार्हपत्यः इति दक्षिणेन गार्हपत्ये समिधम् आदधाति

दीप आदि आ अभिनिगदनात् प्रतिहरणेन व्याख्यातम्

शान्त्युदकेन सु शान्तम् कृत्वा अवदग्धम् समुत्खाय

अंशो राजा विभजति इमौ अग्नी विधारयन्

उत्तम वर्जम् ज्येष्ठस्य अञ्जलौ सीसानि

मृत्योः पदम् इति द्वितीयया नावः

यः क्रव्य अद् तम् अशीशमम् इति सव्येन नड मयीम् क्रव्यादि

अस्मिन् वयं यद् रिप्रं सीसे मृड्ढ्वम् इत्य् अभ्यवनेजयति

परं मृत्यो इति प्राच् दक्षिणम् कूदीं प्रविध्य

मा नो रुरोः शुचत् विदः शिवो नो अस्तु भरतो रराणः

दक्षिणतो जरत् कोष्ठे शीतं भस्म अभिविहरति

परं मृत्यो इत्य् उत्थापयति

अश्मन्वती रीयत उत् तिष्ठता प्र तरता सखाय इत्य् उदीचस् तारयति

सीसं दर्व्याम् अवधाय उद्ग्रथ्य मन्थं जुह्वन् शमयेत्

यद्य् अग्निर् यो अग्निर् अविः कृष्णा

अपावृत्य इति मन्त्र उक्तम् बाह्यतो निधाय

अविः कृष्णा इति निदधाति

क्रव्य अदम् निर्णुदामसि हव्यवाड् इह तिष्ठत्व् इति विभागं जपति

कृष्ण ऊर्णया पाणि पादान् निमृज्य

आ रोहत सवितुर् नावम् एतां सु त्रामाणम् महीम् ऊ ष्व् इति स हिरण्याम् स यवाम् नावम् आरोहयति

नडम् आ रोह इति चतस्रो ऽग्ने अ क्रव्य अद् इमं क्रव्य अद् यो नो अश्वेष्व् अन्येभ्यस् त्वा हिरण्य पाणिम् इति शमयति
भव व्रत धराः ये च ये च तान् समनुव्रताः

ते ऽपि विश्व सृजः सत्रं सहस्र परिवत्सरान्

तद् ब्रह्म परमं शुद्धं सतां वर्त्म सनातनम्

पाणिं विप्र अग्नि मुखतः सावित्र्या इव साधु वत्

लुप्त क्रियाय अशुचये मानिने भिन्न सेतवे

सदसस्पतिभिर् दक्षो भगवान् साधु सत्कृतः

गिरः श्रुतायाः पुष्पिण्या मधु गन्धेन भूरिणा

अयं तु लोकपालानां यशः घ्नः निरपत्रपः

मैत्रेय उवाच

सह भागं न लभतां देवैर् देव गण अधमः

विशन्तु शिव दीक्षायाम् यत्र दैवं सुरासवम्

गृहीत्वा मृगशावाक्ष्याः पाणिं मर्कट लोचनः

सेतुं विधारणं पुंसाम् अतः पाषण्डम् आश्रिताः

नष्ट शौचाः मूढ धियः जटा भस्म अस्थि धारिणः

विद्वेषम् अकरोत् कस्माद् अन् आदृत्य आत्मजाम् सतीम्

तत्र प्रविष्टम् ऋषयो दृष्ट्वा अर्कम् इव रोचिषा

तस्य एवम् वदतः शापं भृगोः स भगवान् भवः

आत्म आरामम् कथं द्वेष्टि जगतो दैवतं महत्

विरजेन आत्मना सर्वे स्वं स्वं धाम ययुस् ततः

अटत्य् उन्मत्त वत् नग्नो व्युप्त केशः हसन् रुदन्

निश्चक्राम ततः किंचिद् विमना इव स अनुगः

तथा अमर गणाः सर्वे स अनुगाः मुनयो ऽग्नयः

गृहेषु कूट धर्मेषु सक्तो ग्राम्य सुख इच्छया

भ्राजमानं वितिमिरं कुर्वन्तं तन् महत् सदः

मैत्रेय उवाच

मैत्रेय उवाच

अजं लोक गुरुम् नत्वा निषसाद तद् आज्ञया

पतिः प्रमथ नाथानाम् तमः मात्र आत्मक आत्मनाम्

चिता भस्म कृत स्नानः प्रेत स्रज् नृ अस्थि भूषणः

प्राक् निषण्णम् मृडं दृष्ट्वा न अमृष्यत् तत् अन् आदृतः

विद्वेषस् तु यतः प्राणांस् तत्यजे दुस्त्यजान् सती

अयं तु देव यजने इन्द्र उपेन्द्र आदिभिः भवः

ब्रह्म च ब्राह्मणांश् च एव यद् यूयं परिनिन्दथ

सर्व भक्षाः द्विजा वृत्त्यै धृत विद्या तपः व्रताः

संविधाय महा इष्वास यत्र इज्यः ऋषभो हरिः

द्रुह्यत्य् अज्ञः पृथक् दृष्टिः तत्त्वतो विमुखो भवेत्

अन् इच्छन् अप्य् अदां बालां शूद्राय इव उशतीम् गिरम्

स्त्री कामः सो ऽस्त्व् अतितरां दक्षो बस्त मुखः ऽचिरात्

ऋते विरिञ्चं शर्वं च तद् भासा आक्षिप्त चेतसः

तस्मा उन्माद नाथाय नष्ट शौचाय दुर्हृदे

दक्षो अथ अपः उपस्पृश्य क्रुद्धः शप्तुं प्रचक्रमे

उदतिष्ठन् सदस्यास् ते स्व धिष्ण्येभ्यः सह अग्नयः

उवाच वामं चक्षुर्भ्याम् अभिवीक्ष्य दहन्न् इव

पुरा विश्व सृजाम् सत्रे समेताः परम ऋषयः

तस्य एवम् वदतः शापं श्रुत्वा द्विज कुलाय वै

विनिन्द्य एवम् स गिरिशम् अप्रतीपम् अवस्थितम्

च उन्मथित आत्मानः संमुह्यन्तु हर द्विषः

यं पूर्वे च अनुसंतस्थुः यद् प्रमाणम् जनार्दनः

विज्ञाय शापं गिरिश अनुगा अग्रणीः नन्दीश्वरो रोष कषाय दूषितः

सद्भिर् आचरितः पन्था येन स्तब्धेन दूषितः

भवे शीलवतां श्रेष्ठे दक्षो दुहितृ वत्सलः

विगर्ह्य यात पाषण्डं दैवं वो यत्र भूत राज्

एष मे शिष्य ताम् प्राप्तो यन् मे दुहितुर् अग्रहीत्

पाषण्डिनस् ते भवन्तु सत् शास्त्र परिपन्थिनः

संसरन्तु इह ये च अमुम् अनु शर्व अवमानिनम्

बुद्ध्या पर अभिध्यायिन्या विस्मृत आत्म गतिः पशुः

दत्ता बत मया साध्वी चोदिते परमेष्ठिना

आप्लुत्य अवभृथम् यत्र गङ्गा यमुनया अन्विता

दक्षाय शापं विससर्ज दारुणं ये च अन्वमोदन् तद् अवाच्य ताम् द्विजाः

श्रूयतां ब्रह्मर्षयो मे सह देवाः सह अग्नयः

वित्त देह इन्द्रिय आरामाः याचका विचरन्त्व् इह