tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
विरुद्ध धर्मा प्रत्यक्ष बाधिनी च इति दुष्यति

विज्ञानम् अत्र सादृश्यात् विशेषः ऽस्य विकल्पना

सन् पक्षे सदृशे सिद्धो व्यावृत्तः तद् विपक्षात्

अद्य आरभ्य निवत्स्यामि मुनि वत् वचनात् इति

यथा अभितस् वन आभोगम् एतत् अस्ति महत् सरः

आहूतो न निवर्तेय द्यूताय इति युधिष्ठिरः

त्वम् एव वीर प्रद्युम्नः त्वम् एव नरवाहनः

रूप आदीनाम् यथा द्रव्यम् आश्रयः नश्वरा इति या

अहि घ्न पद्मस्य जल अरि धाम्नः ते एव न अन्यस्य सुतस्य वृत्तम्

इति निगदिताः ताः ताः वाचाम् अलंकृतयो मया बहुविध कृतीः दृष्ट्वा अन्येषाम् स्वयं परितर्क्य च

किम् इन्द्रिय _ ज्ञेयं को निराकृतये ऽरिभिः

समासेन यथान्यायं तन्मात्र अर्थ प्रतीतये

संधा आदि साधनम् सिद्ध्यै शास्त्रेषु उदितम् अन्यथा

कार्यः अन्यत्र प्रतिज्ञायाः प्रयोगो न कथंचन

प्रतिज्ञाय यथा भीमस् तत् चकार अवशः रुषा

किम् अत्ययम् तु यः क्षेपः सौकर्यं दर्शयति असौ

तद् अर्थ हेतु सिद्धान्त सर्व आगम विरोधिनी

साध्य साधनयोः उक्तिः उक्तात् अन्यत्र न इष्यते

इति प्रयुञ्जते सन्तः केचिद् विस्तर भीरवः

साध्य साधन धर्माभ्याम् सिद्धो दृष्टान्त उच्यते

भ्रातुः भ्रातृव्यम् उन्मथ्य पास्यामि अस्य असृक् आहवे

अपृथक् कृत साध्यः अपि हेतुः च अत्र प्रतीयते

तथा एव पुरुणा अभारि सा स्यात् धर्म निबन्धना

शाश्वतः अशाश्वतः वा इति प्रसिद्धे धर्मिणि ध्वनौ

अथ अभ्युपगम प्राप्तिः संधा अभ्युपगमात् विना

श्रेयान् वृद्ध अनुशिष्ट त्वात् पूर्वे कार्त युगे यथा

अभिन्न लक्षणः पक्षः फल भेदात् अयम् द्विधा

अन्यथा घट विज्ञानम् अन्येन व्यपदिश्यते

पदम् एकम् परं साधु न अर्वाचीनम् निबन्धनम्

शुभ मरकत पद्मराग चित्रे स फल स पल्लव भूरि चारु वृत्ते

प्रायेण दुर्बोधतया शास्त्राद् बिभ्यति अमेधसः

स्वादु काव्य रस उन्मिश्रम् शास्त्रम् अपि उपयुञ्जते

मुखं पद्मम् इव इति अत्र किं साध्यं किं च साधनम्

इति द्वय एक अनुगतिः व्यावृत्तिर् लक्ष्म साधु ता

न स शब्दो न तत् वाच्यम् न स न्यायो न सा कला

असाधारण सामान्य विषयत्वम् तयोः किल

हनूमता प्रतिज्ञाय सा ज्ञाता इति अर्थ संश्रया

ननु उपमानम् एव अस्तु न हेतु अनभिधानात्

धूमात् अभ्रंकषात् स अग्नेः प्रदेशस्य अनुमाम् इव

अत्याजयद् यथा रामः सर्व क्षत्र वध आश्रयाम्

इदं तु शास्त्र गर्भेषु काव्येषु अभिहितम् यथा

जामदग्न्यं युधा जित्वा सा ज्ञेया कोप बाधिनी

कूजनात् कुरराणाम् च कमलानां च सौरभात्

प्रथित वचसः सन्तः अभिज्ञाः प्रमाणम् इह अपरे गुरुतर धियाम् अस्वाराधं मनः अकृतबुद्धिभिः

तुल्य जातौ अदृष्ट त्वात् साधयति अचकोरताम्

सन् द्वयोः इति यः सिद्धः स्व पक्ष पर पक्षयोः

अपरं वक्ष्यते न्याय लक्षणम् काव्य संश्रयम्

कथम् एक पदेन एव व्यज्येरन् अस्य ते गुणाः

अंशुमद्भिः च मणिभिः फल निम्नैः च शाखिभिः

अपाम् अभ्यर्ण वर्ति त्वात् एते ज्ञेयाः शरारवः

तद् उपच्छन्दनाय एष हेतु न्याय लव उच्चयः

एला तक्कोल नाग स्फुट बकुल लता चन्दन स्यन्दन आढ्य सृक्का कर्पूर चक्र अगुरु मनःशिला ध्यामका व्याप्त तीरः

हेतुः त्रि लक्ष्मा एव मतः काव्येषु अपि सुमेधसाम्

असि संकाशम् आकाशं शब्दो दूर अनुपाती अयम्

जायते यत् न काव्य अङ्गम् अहो भारो महान् कवेः

कल्पनां नाम जाति आदि योजनाम् प्रतिजानते

धर्म अर्थ काम कोपानाम् संश्रयात् सा चतुर्विधा

कृत्वा संधां शकुनिना दिदेव इति अर्थ बाधिनी

दूषण न्यून ता आदि उक्तिः न्यूनम् हेतु आदिना अत्र च

जातयो दूषण आभासाः ताः साधर्म्य समाधयः

विविध आस्पद धर्मेण धर्मीकृत विशेषणः

तस्य अपि सुधियाम् इष्टा दोषाः प्राञ्च् उदिताः त्रयः

अन्य धर्मः अपि तद् सिद्धिम् सम्बन्धेन करोति अयम्

दीप्र दीपा निशा जज्ञे व्यपवृत्त दिवाकरा

धर्मिणो अस्य अ प्रसिद्ध त्वात् तद् धर्मः अपि न सेत्स्यति

कणभक्षो यथा शब्दम् आचक्षीत अविनश्वरम्

यतिः मम पिता बाल्यात् सूनुः यस्य अहम् औरसः
विपक्षः तद् विसदृशः व्यावृत्तः तत्र यो ह्य् असन्

पितुः प्रियाय यां भीष्मः चक्रे सा काम बाधिनी

प्रत्यक्षं कल्पना अपोढम् ततो अर्थात् इति केचन

कुर्वन्ति काव्यम् अपरे व्यायता अभीप्सया यथा

अस्ति आत्मा प्रकृतिः वा इति ज्ञेया हेतु अपवादिनी

असौ शुक्ल अन्त नेत्र त्वात् चकोरः इति गृह्यताम्

यथा शुचिः तनुः स्त्रैणी तद् प्रमाणानि सन्ति वा

अहृद्यम् असुभिः भेदम् रसवत् त्वे अपि अपेशलम्

ख्याप्यते येन दृष्टान्तः स किल अन्यैः द्विधा उच्यते

तद् मूल त्वात् कथायाः च न्यूनं न इष्टम् प्रतिज्ञया

स्व सिद्धान्त विरोधि त्वात् विज्ञेया तद् विरोधिनी

उपलप्स्ये स्वयं सीताम् इति भर्तृ निदेशात्

प्रायोपवेशाय यथा प्रतिज्ञाय सुयोधनः

कुमारम् असंदिग्ध धर्म आहित विशेषणा

जराम् एष बिभर्मि इति प्रतिज्ञाय पितुः यथा

कारणं चेन् न तत् नित्यम् नित्यं चेत् कारणं न तत्

ग्राह्य ग्राहक भेदेन विज्ञान अंशः मतो यदि

अथ प्रतिज्ञा हेतु आदि हीनम् दुष्टं च वर्ण्यते

अन्वय व्यतिरेकाभ्याम् विना एव अर्थ गतिः यथा

परपक्ष अनुपादानम् तद् वृत्तेः च अनुदाहृतौ

विरुद्ध पदम् अस्वर्थं बहु पूरणम् आकुलम्

प्रजाः जन श्रेष्ठ वरिष्ठ भूभृत् शिर उचित अङ्घ्रेः पृथु कीर्ति धिष्ण्यैः

पक्षः तस्य च निर्देशः प्रतिज्ञा इति अभिधीयते

फुल्लैः च कुसुमैः अन्यैः वाचः अलंकुरुते यथा

उक्तस्य अर्थस्य दृष्टान्तं प्रतिबिम्ब निदर्शनम्

इष्ट कार्य अभ्युपगमम् प्रतिज्ञां प्रतिजानते

जाति आदि अपोहे वृत्तिः क्व क्व विशेषः कुतस् च सः

तम् आहुः शुद्धदृष्टान्तं तन्मात्र आविष्कृतेः यथा

राज्याय पुनर् उत्तस्थौ इति धर्म विरोधिनी

प्रसिद्ध धर्मा इति मता श्रोत्र ग्राह्यः ध्वनिः यथा

प्रथम आलीढ मधवः पिबन्ति कटु भेषजम्

काव्यं कपित्थम् आम्रम् केषांचित् सदृशं यथा

आहरिष्यामि अमुम् अद्य महासेन आत्मजाम् इति

परित्यागस्य कर्तव्यो न आसाम् चतसृणाम् अपि

यथा शीतः अनलः न अस्ति रूपम् उष्णः क्षपाकरः

तत् एव वा अपि सिन्धूनाम् अहो स्थेमा महा अर्चिषः

साध्य धर्म अनुगमात् सदृशः तत्र यः च सन्

अनुक्तम् अपि यत्र अर्थात् अभ्युपैति यथा उच्यते

त्रिरूपात् लिङ्गतस् ज्ञानम् अनुमानम् च केचन

वाचां वक्र अर्थ शब्द उक्तिः अलंकाराय कल्पते

तज्ज्ञैः काव्य प्रयोगेषु तत् प्रादुष्कृतम् अन्यथा

प्रत्यक्ष बाधिनी तेन प्रमाणेन एव बाध्यते

तद् एभिः अङ्गैः भूष्यन्ते भूषण उपवन स्रजः

वैपरीत्यात् विपर्यासम् कीर्त्याः अपि करोति तत्

अथ नित्य अविनाभावि दृष्टं जगति कारणम्

अज्ञान संशय ज्ञान विपर्यय कृतः यथा

अवस्तुकं चेद् वितथम् प्रत्यक्षं तत्त्व वृत्ति हि
अपरया द्वारा औदुम्बरीम् आसन्दीं मौञ्ज विवानाम् अतिहरेयुः

त्रिभिः इति शाण्डिल्यः

स्वाराज्याय विश्वे त्वा देवा आनुष्टुभेन छन्दसा आरोहन्तु

अथ एतैः एव देवता उदस्य राज्य शब्दम् च अमुना त्वा छन्दसा आरोहामि इति वैराज पञ्चमैः इति गौतमः

तां मुखेन उरसा बाहुभ्याम् इति स्पृष्ट्वा आरोहेत् वसवस् त्वा गायत्रेण छन्दसा आरोहन्तु

यज्ञियस्य वृक्षस्य औदुम्बर अभावे

ताम् उत्तरेण उद्गाता गत्वा पश्चाद् उपविश्य भूमि स्पृशः ऽस्याः पादान् कृत्वा कूर्चान् अधस्तात् उपोह्य अभिमृशेत् बृहत् रथन्तरे ते पूर्वौ पादौ श्यैत नौधसे अपरौ वैरूप वैराजे अनूची शाक्वर रैवते तिरश्ची इति एतैः पृथक् अङ्गानि

तस्य प्रादेश मात्राः पादाः

दक्षिणेन औदुम्बरीम् हुत्वा तस्या उत्तरतो निदध्युः

राज्याय रुद्रास् त्वा त्रैष्टुभेन छन्दसा आरोहन्तु

तान् अन्वधिरोहामि

वैराज्याय आदित्याः त्वा जागतेन छन्दसा आरोहन्तु

विवयनम् आलभ्य ऋचः प्राञ्च आताना यजूंषि तिर्यञ्चः सामानि आस्तरणम् श्रीर् उपबर्हणं वाकोवाक्यम् अतिलोका वारवन्तीयं संधयो राजनम् आत्मा प्रतिष्ठा यज्ञायज्ञीयम् इति

आसन्द्या व्याख्यातं द्रव्यं वाणस्य द्रव्यं वाणस्य

तान् अन्वधिरोहामि साम्राज्याय इति

अरत्नि मात्राणि इतराणि अङ्गानि

तान् अन्वधिरोहामि

तान् अन्वधिरोहामि

आरुह्य जपेत् स्योनाम् आसदं सुख दाम् आसदं नमः ते ऽस्तु मा मा हिंसीः इति

मुञ्ज अभावे दार्भम्

तस्मिन् आरोहति कूर्चान् आरोहेयुः प्रष्ठी ब्रह्मा गृहपतिः

चतुर्भिः इति धानंजय्यः
शुद्धम् अष्ट अङ्गुलम् तत् च पद्मराग दल अन्वितम्

इदं महापातक _ नराणाम् अपि अक्षरम् वेद विदः वदन्ति

तीक्ष्णांशवे च श्रवणे च कुक्षौ पृष्ठं धनिष्ठासु विकर्तनाय

तथा अनुराधासु नमः अभिपूज्यम् ऊरु द्वयम् च एव सहस्र भानोः

प्रकाशनीयं व्रतम् इन्दुमौलेः यः च अपि निन्दाम् अधिकाम् विधत्ते

ग्रीवा अग्नि ऋक्षे अधरम् अम्बुज ईशे सम्पूजयेत् नारदैः रोहिणीषु

नमः सवित्रे रसनां शंकरे च नासा अभिपूज्या च पुनर्वसौ च

कृत्वा तु काञ्चनं पद्मम् अष्ट पत्त्रम् स कर्णिकम्

ज्येष्ठासु अनङ्गाय नमस् अस्तु गुह्यम् इन्द्राय सोमाय कटी च मूले

येषु नक्षत्र योगेषु पुराण ज्ञाः प्रचक्षते

नखानि पूज्यानि तथा अश्विनीषु नमः अस्तु सप्ताश्व धुरंधराय

ब्राह्मणान् भोजयेत् भक्त्या गुड क्षीर घृत आदिभिः

साम्नाम् अधीशाय कर द्वयम् च संपूजनीयं द्विज रेवतीषु

यथा एव आदित्य शयनम् अ शून्यम् तव सर्वदा

उपवासे अपि अशक्तानाम् नक्तं भोजनम् इष्यते

भूषणैः अपि संयुक्तां फल वस्त्र अनुलेपनैः

तथा माम् उद्धर अशेष दुःख संसार सागरात्

कठोर धाम्ने भरणीषु कण्ठं दिवाकराय इति अभिपूजनीया

नमः अस्तु पाश अङ्कुश शूल पद्म कपाल सर्प इन्दु धनुस् धराय

सप्तमे वस्त्र युग्मम् च पारणे तु अधिकम् भवेत्

ईश्वर उवाच

अनभ्यासेन रोगात् वा किम् इष्टम् व्रतम् उत्तमम्

कपिलां वस्त्र संयुक्ताम् सुशीलां च पयस्विनीम्

इति एवम् द्विज नक्तानि कृत्वा दद्यात् पुनर्वसौ

स्वातीषु जङ्घे पुरुषोत्तमाय धात्रे विशाखासु च जानु देशम्

इदं वसिष्ठेन पुरा अर्जुनेन कृतं कुबेरेण पुरंदरेण

न बन्धु पुत्रेण धनैः वियुक्तः पत्नीभिः आनन्द करः सुराणाम्

संस्थाप्य पात्रे विप्राय स हिरण्यम् निवेदयेत्

मृगा उत्तमाङ्गे दशना मुरारेः संपूजनीया हरये नमः ते

शय्यां विलक्षणां कृत्वा विरुद्ध ग्रन्थि वर्जिताम्

यथा न देवाः श्रेयांसं त्वद् अन्यम् अनघम् विदुः

अपि नरक गतान् पितॄन् अशेषान् अपि दिवम् आनयति इह यः करोति

सार्पे अथ मौलिं विबुध प्रियाय मघासु कर्णौ इति गो गणेशे

न अभ्येति रोगं न च शोक दुःखम् या वा अथ नारी कुरुते अतिभक्त्या

उमापते रवेः वा अपि न भेदो दृश्यते क्वचित्

ततः प्रदक्षिणीकृत्य प्रणिपत्य विसर्जयेत्

यदा हस्तेन सप्तम्याम् आदित्यस्य दिनं भवेत्

चक्षुस् स्थलम् ध्वान्त विनाशनाय जलाधिप ऋक्षे परिपूजनीयम्

पूर्वोत्तर आषाढ युगे च नाभिं त्वष्ट्रे नमः सप्त तरंगमाय

कान्त्या धृत्या श्रिया रत्या तथा मे सन्तु सिद्धयः

भोक्तव्यम् अत्र एवम् अतैल शाकम् अमांसम् अक्षारम् अभुक्त शेषम्

ललाटम् अम्भोरुह वल्लभाय पुष्ये अलकाः वेद शरीर धारिणे

यस्मात् तस्मात् मुनि श्रेष्ठैः गृहे शम्भुं समर्चयेत्

दद्यात् मन्त्रेण पूर्वाह्णे न च एनाम् अभिलङ्घयेत्

यस्मिन् व्रते तत् अपि अत्र श्रूयताम् अक्षयम् महत्

भाजन उपानह छत्त्र चामर आसन दर्पणैः

यत् कीर्तनेन अपि अखिलानि नाशम् आयान्ति पापानि न संशयः अस्ति

उमा महेश्वरस्य अर्चाम् अर्चयेत् सूर्य नाम्भिः

स उपधानक विश्राम सु आस्तर व्यजनानि च

न एतत् विशीलाय न दाम्भिकाय कुतर्क दुष्टाय विनिन्दकाय

पूर्वासु गो ब्राह्मण वन्दनाय नेत्राणि संपूज्यतमानि शम्भोः

अथ उत्तरा फल्गु निभे भ्रुवौ च विश्वेश्वराय इति च पूजनीये

च बाहू नमः चण्डकराय पूज्यौ

हस्ते च सूर्याय नमः अस्तु पादौ अर्काय चित्रासु च गुल्फ देशम्

शालेय तण्डुल प्रस्थम् औदुम्बर मये घृतम्

भक्ताय दान्ताय च गुह्यम् एतत् आख्येयम् आनन्द करम् शिवस्य
आत्म आनन्द परम् तत्त्वं चित् मात्रम् परमं पदम्

एवम् एतत् जगन्त् सर्वं सर्वदा स्थापयामि अहम्

शृणुध्वं कथयिष्ये ऽहं तीर्थानि विविधानि च

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः

कृत्वा पिण्ड प्रदानम् तु न भूयो जायते नरः

पूजयित्वा परं विष्णुं स्नात्वा तत्र द्विजोत्तमः

आराधयामास हरं

सर्व व्याधि हरम् पुण्यं रुद्र सालोक्य कारणम्

विशाल लोचनाम् एकां देवीं चारु विलासिनीम्

पुष्करं सर्व पाप घ्नम् मृतानां ब्रह्म लोक दम्

सुवर्णाक्षं महादेवं समभ्यर्च्य कपर्दिनम्

ग्रहणे समुपस्पृश्य मुच्यते सर्व पातकैः

यत्र स्नानं जपो होमः श्राद्ध दान आदिकम् कृतम्

ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु विष्णु लोकम् अवाप्नुयात्

प्रयागं प्रथितं तीर्थं तस्य माहात्म्यम् ईरितम्

महेशः स्व आत्मनः योगं देवीं च त्रिपुर अनलः

सार्वभौमो भवेद् राजा मुमुक्षुः मोक्षम् आप्नुयात्

दंष्ट्र कराल वदनः ज्वाला माली भयङ्करः

प्रणम्य मूर्ध्ना गिरिशं हरं त्रिपुर सूदनम्

तत्र स्नात्वा भवेत् शुद्धः ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्

यदि स्यात् पातक उपेतः स्वधर्म रति वर्जितः

गायन्ति पितरो गाथाः कीर्तयन्ति महा ऋषयः

ऋषीणाम् आश्रमैः जुष्टम् सर्व पाप विशोधनम्

मया एव प्रेर्यते कृत्स्नं चेतन अचेतन आत्मकम्

अन्यत् कोकामुखं विष्णोः तीर्थम् अद्भुत कर्मणः

प्रजज्वाल अथ तपसा मुनिः मङ्कणकः तदा

प्रोच्यते मुनिभिः शक्तिर् जगत् योनिः सनातनी

तीर्थानां परमं तीर्थं विजयं नाम शोभनम्

तत्र लोक हित अर्थाय रुद्रेण परमात्मना

प्राणान् तत्र नरः त्यक्त्वा हृषीकेशं प्रपश्यति

तत्र स्नात्वा विशुद्ध आत्मा दम्भ मात्सर्य वर्जितः

तत्र देवाः स गन्धर्वाः स यक्ष उरग राक्षसाः

एकैकशो मुनि श्रेष्ठाः पुनाति आसप्तमम् कुलम्

कथितानि पुराणेषु मुनिभिः ब्रह्म वादिभिः

षट् मासान् नियत आहारः ब्रह्मचारी समाहितः

तं प्राह भगवान् रुद्रः किमर्थं नर्तितं त्वया

न युक्तं तापसस्य एतत् त्वत्तो अपि अत्र अधिकः हि अहम्

यत्र नारायणो देवो रुद्रेण त्रिपुरारिणा

एवम् एतानि तत्त्वानि प्रधान पुरुष ईश्वराः

पुण्यम् आयतनम् विष्णोः तत्र आस्ते पुरुषोत्तमः

पश्य इमम् मद् शरीर उत्थम् भस्म राशिम् द्विजोत्तम

सो ऽन्वीक्ष्य भगवन्त् ईशः स गर्वम् गर्व शान्तये

पञ्च योजन विस्तीर्णम् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

कुलानि उभयतस् सप्त समुद्धृत्य आप्नुयात् परम्

एवं विज्ञाय भवता भक्ति योग आश्रयेण तु

तं दृष्ट्वा सर्व पापेभ्यः मुच्यते तद् क्षणात् नरः

एतत् पवित्रम् अतुलम् तीर्थं ब्रह्म ऋषि सेवितम्

नारायणः परो ऽव्यक्तो माया रूपः इति श्रुतिः

मृतो ऽत्र पातकैः मुक्तः विष्णु सारूप्यम् आप्नुयात्

कृत्वा यज्ञस्य मथनं दक्षस्य तु विसर्जितः

सो अन्वपश्यत् अशेषस्य पार्श्वे तस्य त्रिशूलिनः

तत्र नारायणः श्रीमान् आस्ते परम पूरुषः

एष्टव्या बहवः पुत्राः शीलवन्तो गुण अन्विताः

तत्र लिङ्गं महेशस्य विजयं नाम विश्रुतम्

विष्णुः ब्रह्मा च भगवान् रुद्रः काल इति श्रुतिः

उत्तरं च अपि गोकर्णं लिङ्गं देवस्य शूलिनः

दत्त्वा अत्र शिव भक्तानाम् किंचिद् शश्वत् महीम् शुभाम्

नमो ऽस्तु ते महादेव महेश्वर नमो ऽस्तु ते

समास्थाय परं भावं प्रोक्तो रुद्रो मनीषिभिः

संसेव्य ब्राह्मणो विद्वान् मुच्यते सर्व पातकैः

योजयामि प्रकृत्या अहम् पुरुषं पञ्चविंशकम्

विज्ञापयामास तदा हृष्टः प्रष्टु मनाः मुनिः

सकृद् गया अभिगमनम् कृत्वा पिण्डं ददाति यः

तीर्थं त्रैयम्बकं नाम सर्व देव नमस्कृतम्

पूर्व वेषम् स जग्राह देवी च अन्तर्हिता अभवत्

ननर्त हर्ष वेगेन ज्ञात्वा रुद्रं समागतम्

महादेवस्य अर्चयित्वा शिव सायुज्यम् आप्नुयात्

गया तीर्थम् परं गुह्यं पितॄणां च अति वल्लभम्

आकाशं निष्कलं ब्रह्म तस्मात् अन्यत् न विद्यते

तत्र एव भक्ति योगेन रुद्रम् आराधयत् मुनिः

ऋषय ऊचुः
अन्यत् च तीर्थ प्रवरम् सिद्ध आवासम् उदाहृतम्

दाहकः सर्व पापानाम् कालः काल करः हरः

शिला तले पदं न्यस्तं तत्र पितॄन् प्रसादयेत्

तेषां तु समवेतानां यदि एकः ऽपि गयां व्रजेत्

किम् एतत् भगवत् रूपम् सु घोरम् विश्वतोमुखम्

सुरूपो जायते मर्त्यः सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्

तत्र देवो महादेवः स्थाणुः इति अभिविश्रुतः

सोमेश्वरं तीर्थ वरम् रुद्रस्य परमेष्ठिनः

कृत्वा लोकम् अवाप्नोति ब्रह्मणो अक्षय्यम् उत्तमम्

प्रदद्याद् विधिवत् पिण्डान् गयां गत्वा समाहितः

अहं सहस्रनयनः सर्वात्मा सर्वतोमुखः

दृष्टा हि भवता नूनं विद्या देहः तु अहम् ततः

यत् स गर्वम् हि भवता नर्तितं मुनि पुंगवैः

अश्वतीर्थम् इति ख्यातं सिद्ध आवासम् सु पावनम्

माहात्म्यम् एतत् तपसः _ ऽन्यो ऽपि विद्यते

तीर्थं त्रैलोक्य विख्यातम् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

तीर्थानां परमं तीर्थं गोकर्णं नाम विश्रुतम्

तथा वै संगतो देवः कूटस्थः सर्वगो ऽमलः

पूजयित्वा द्विजवरान् ब्रह्माणं

तस्यां स्नात्वा नरो विप्रा ब्रह्म लोके महीयते

पूजयित्वा तत्र रुद्रं ज्योतिष्टोम फलम् लभेत्

का च सा भगवत् पार्श्वे राजमाना व्यवस्थिता

रोमहर्षण उवाच

त्रयम् एतद् अनादि अन्तम् ब्रह्मनि एव व्यवस्थितम्

प्रभासम् इति विख्यातं यत्र आस्ते भगवान् भवः

दृष्ट्वा अपि देवम् ईशानम् नृत्यति स्म पुनः पुनः

गयां यास्यति यः कश्चित् सो ऽस्मान् संतारयिष्यति

तीर्थानि यानि लोके ऽस्मिन् विश्रुतानि महान्ति च

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन ब्राह्मणः तु विशेषतः

अन्तर्हिता इव सहसा सर्वम् इच्छामि वेदितुम्

मनसा संस्मरेद् यः तु पुष्करं वै द्विजोत्तमः

सप्तसारस्वतं तीर्थं ब्रह्म आद्यैः सेवितं परम्

तत्र अभिगम्य देवेशं पुरुहूतम् अ निन्दितम्

अन्या च विरजा नाम नदी त्रैलोक्य विश्रुता

एको ऽहं भगवान् कलो हि अनादिः च अन्त कृत् विभुः

समन्ताद् योजनं क्षेत्रं सिद्ध ऋषि गण वन्दितम्

धन्याः तु खलु ते मर्त्या गयायां पिण्ड दायिनः

तत्र स्नानं तपः श्राद्धं ब्राह्मणानां च पूजनम्

उपासते सिद्ध संघाः पद्मसंभवम्

आराधयामास शिवं तपसा गो वृष ध्वजम्

स स्मितम् प्रेक्ष्य विश्वेशं तिष्ठतीम् अमित द्युतिम्

मम वै सा अपरा शक्तिः देवी विद्या इति विश्रुता

दृष्ट्वा लिङ्गं तु देवस्य गोकर्ण ईश्वरम् उत्तमम्

संपूज्यो वन्दनीयो ऽहं ततस् तम् पश्य शाश्वतम्

स एष मायया विश्वं व्यामोहयति विश्व विद्

अन्यत् च तीर्थ प्रवरम् पूर्व देशे सु शोभनम्

आलिङ्ग्य भक्तं प्रणतं देवदेवः स्वयम् शिवः

तीर्थं नारायणस्य अन्यत् नाम्ना तु पुरुषोत्तमम्

ननाम शिरसा रुद्रं रुद्राध्यायं जपन् वशी

तस्य सा परमा माया प्रकृतिः त्रिगुण आत्मका

एतावत् उक्त्वा भगवन्त् जगाम अदर्शनम् हरः

पूजयित्वा तत्र रुद्रम् अश्वमेध फलम् लभेत्

उषित्वा तत्र विप्र इन्द्राः यास्यन्ति परमं पदम्

स्वकं देहं विदार्य अस्मै भस्म राशिम् अदर्शयत्

अन्यत् च तीर्थ प्रवरम् कुरूणां देव वन्दितम्

सो ऽन्तर्यामी स पुरुषो हि अहम् वै पुरुषोत्तमः

सर्व पाप हरम् शम्भोः निवासः परमेष्ठिनः

सूर्य अयुत सम प्रख्याम् प्रसन्न वदनाम् शिवाम्
चतुर् उत्तरैः वै देवाश् छन्दोभिः सयुग् भूत्वा एताम् श्रियम् आरोहन् यस्याम् एत एतर्हि प्रतिष्ठिता अग्निर् गायत्र्या सविता उष्णिहा सोमो ऽनुष्टुभा बृहस्पतिर् बृहत्या मित्रावरुणौ पङ्क्त्या इन्द्रः त्रिष्टुभा विश्वे देवा जगत्या

अथ एनम् अभिषेक्ष्यन्न् अपां शान्तिं वाचयति

इत्य् एताम् आसन्दीम् आरोहेद् दक्षिणेन अग्रे जानुना अथ सव्येन

तत् तद् इतीꣳ

ते एते अभ्यनूच्येते अग्नेर् गायत्र्य् अभवत् सयुग्वा इति

ताम् पश्चात् प्राङ् उपविश्य आच्य जानु दक्षिणम् अभिमन्त्रयत उभाभ्याम् पाणिभ्याम् आलभ्य

कल्पते ह वा अस्मै योगक्षेम उत्तरोत्तरिणीं ह श्रियम् अश्नुते ऽश्नुते ह प्रजानाम् ऐश्वर्यम् आधिपत्यं य एवम् एता अनु देवता एताम् आसन्दीम् आरोहति क्षत्रियः सन्

अग्निष् ट्वा गायत्र्या सयुक् छन्दसा आरोहतु सविता उष्णिहा सोमो ऽनुष्टुभा बृहस्पतिर् बृहत्या मित्रावरुणौ पङ्क्त्या इन्द्रः त्रिष्टुभा विश्वे देवा जगत्या तान् अहम् अनु राज्याय साम्राज्याय भौज्याय स्वाराज्याय वैराज्याय पारमेष्ठ्याय राज्याय माहाराज्याय आधिपत्याय स्वावश्याय आतिष्ठाय आरोहामि

न एतस्य अभिषिषिचानस्य अशान्ताः आपो वीर्यं निर्हणन्न् इति
गुरवे च धनं दत्त्वा स्नात्वा च तद् अनुज्ञया

स कायः पावयेत् तद् जः षट् वंश्यान् आत्मना सह

यज्ञ स्थाय ऋत्विजे दैवम् आदाय आर्षः तु गो युगम्

षोडश ऋतु निशाः स्त्रीणां तासु युग्मासु संविशेत्

अपुत्रा देवरः

शृण्वन्तु मुनयो धर्मान् गृहस्थस्य यत व्रताः

मृते जीवति या पत्यौ या न अन्यम् उपगच्छति

न तत् मम मतं यस्मात् तत्र अयम् जायते स्वयम्

याज्ञवल्क्य उवाच

कन्या प्रदः पूर्व नाशे प्रकृति स्थः परः परः

तद् जः पुनाति उभयतस् एकविंशतिम्

श्वश्रू श्वशुरयोः कुर्यात् पादयोः वन्दनम् सदा

गर्भ भर्तृ वधे तासां तथा महति पातके

हृत अधिकाराम् मलिनां पिण्ड मात्र उपसेविनीम्

पिता पितामहो भ्राता सकुल्यो जननी तथा

बन्धुभिः च स्त्रियः पूज्या भूषण आच्छादन अशनैः

समापित ब्रह्मचर्यः लक्षण्यां स्त्रियम् उद्वहेत्

सा इह कीर्तिम् अवाप्नोति मोदते च उमया सह

स्त्रीभिः भर्तुः वचः कार्यम् एष धर्मः परः स्त्रियाः

आहरेत् विधिवत् दारान् अग्निम् च एव अविलम्बितः

ब्रह्मचारी च पर्वाण्य् तु वर्जयेत्

सवर्णः श्रोत्रियो विद्वाः वरः दोष अन्वितः न च

अधिविन्ना च भर्तव्या महद् एनो ऽन्यथा भवेत्

एवं गच्छन् स्त्रियं क्षामां मघां मूलां च वर्जयेत्

पतिं विना न तिष्ठेत् तु दिवा वा यदि वा निशि

ब्राह्मण क्षत्रिय विशाम् भार्याः स्वा शूद्रजन्मनः

वार्धक्ये रक्षते पुत्रो हि अन्यथा ज्ञातयः तथा

ज्येष्ठां धर्म विधौ कुर्यात् न कनिष्ठां कदाचन

व्याधिता द्वेष्ट्री वन्ध्या अर्थ घ्ना अप्रियंवदा

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे नाम पञ्चनवतितमो ऽध्यायः

सपिण्डो वा सगोत्रो वा घृत अभ्यक्तः ऋतौ इयात्

अ रोगिणीम् भ्रातृमतीम् अ समान आर्ष गोत्र जाम्

अनन्य पूर्वकाम् कान्ताम् असपिण्डाम् यवीयसीम्

पाणिः ग्राह्यः सवर्णासु गृह्णीत क्षत्रिया शरम्

लक्षण्यं जनयेत् एव पुत्रं रोग विवर्जितम्

क्रीडा शरीर संस्कार समाज उत्सव दर्शनम्

हास्यं पर गृहे यानं त्यजेत् प्रेषित भर्तृका

अनेन विधिना जातः क्षेत्रपस्य भवेत् सुतः

आ गर्भ सम्भवम् गच्छेत् पतितः तु अन्यथा भवेत्

भर्तृ भ्रातृ पितृ ज्ञाति श्वश्रू श्वशुर देवरैः

यत् उच्यते द्विजातीनां शूद्रात् दार उपसंग्रहः

परिभूताम् अधस् शय्याम् वासयेद् व्यभिचारिणीम्

हिता भर्तुः दिवम् गच्छेत् इह कीर्तीः अवाप्य च

आसुरो द्रविण आदानात् गान्धर्वः समयात् मिथस्

दश पूरुष विख्यातात् श्रोत्रियाणाम् महा कुलात्

रक्षेत् कन्याम् पिता बाल्ये यौवने पतिः एव ताम्

राज्ञः तथा आसुरः वैश्ये शूद्रे च अन्त्यः तु गर्हितः

व्यभिचारात् ऋतौ शुद्धिर् गर्भे त्यागं करोति च

राक्षसो युद्ध हरणात् पैशाचः कन्यका छलात्

स्व दार निरतः च एव स्त्रियो रक्ष्या यतस् ततस्

तिस्रो वर्ण आनुपूर्व्येण द्वे तथा एका यथाक्रमम्

संयत उपस्करा दक्षा हृष्टा व्यय पराङ्मुखा

सोमः शौचं ददौ तासां गन्धर्वः च शुभां गिरम्

दाहयेत् अग्नि होत्रेण स्त्रियं वृत्तवतीं पतिः

पावकः सर्व मेध्य त्वम् मेध्या वै योषितो यतः
आपोशान क्रिया पूर्वम् सत्कृत्य अन्नम् अकुत्सयान्

एक देशम् उपाध्यायः ऋत्विजः यज्ञ कृत् उच्यते

आ षोडशात् वा आ विंशात् च आ चतुर्विंशात् च वत्सरात्

दण्ड अजिन उपवीतानि मेखलां च एव धारयेत्

ब्राह्मणः कामम् अश्नीयात् श्राद्धे व्रतम् अपीडयन्

कुर्यात् मूत्र पुरीषे तु रात्रौ चेद् दक्षिणामुखः

दिवा सन्ध्यासु कर्ण स्थ ब्रह्मसूत्रः उदञ्च् मुखः

गायत्त्रीं शिरसा सार्धं जपेत् व्याहृति पूर्वकाम्

नैष्ठिको ब्रह्मचारी तु वसेत् आचार्य संनिधौ

अद्भिः तु प्रकृति स्थाभिः फेन बुद्बुदैः

गुरुं च एव अपि उपासीत स्वाध्याय अर्थम् समाहितः

अत ऊर्ध्वं पतन्ति एते सर्व धर्म विवर्जिताः

शुध्येरन् स्त्री च शूद्रः च सकृत् स्पृष्टाभिः अन्ततस्

आदि मध्य अवसानेषु भवेत् छन्द उपलक्षिता

मधु मांसं तथा स्विन्नम् इत्यादि परिवर्जयेत्

ब्रह्मचारी आस्थितः न एकम् अन्नम् अद्यात् अनापदि

कनिष्ठा देशिनी अङ्गुष्ठ मूलानि अग्रम् करस्य च

स्नानम् अप् दैवतैः मन्त्रैः मार्जनम् प्राण संयमः

सावित्रीपतिता व्रात्या व्रात्यस्तोमात् ऋते क्रतोः

गृहीत शिश्नः च उत्थाय _ अभ्युद्धृतैः जलैः

त्रिः प्राश्य अपः द्विस् उन्मृज्य खानि अद्भिः समुपस्पृशेत्

गर्भ अष्टमे ऽष्टमे वा अब्दे ब्राह्मणस्य उपनायनम्

भूमि दानस्य तपसः स्वाध्याय फल भाज् द्विजः

राज्ञाम् एकादशे स एकस्मिन् विशाम् एके यथाकुलम्

ग्रहण अन्तिकम् इति एके केशान्तः च एव षोडशे

उपनीय ददाति एनाम् आचार्यः स प्रकीर्तितः

सन्ध्यां प्राक् प्रातर् एवम् हि तिष्ठेद् आ सूर्य दर्शनात्

वेद एव द्विजातीनां निःश्रेयस करः परः

यं यं क्रतुम् अधीते ऽसौ फलम्

प्रतिवेदं ब्रह्मचर्यं द्वादश अब्दानि पञ्च वा

ब्राह्मण क्षत्रिय विशाम् भैक्ष चर्या यथाक्रमम्

अग्नि कार्यम् ततः कुर्यात् संध्ययोः उभययोः अपि

हृद् कण्ठ तालु गाभिः तु यथासंख्यं द्विजातयः

मधुना पयसा च एव स देवान् तर्पयेत् द्विजः

ब्राह्मणेषु चरेद् भैक्षम् अ निन्द्येषु आत्म वृत्तये

संतर्पयेत् पितॄन् देवान् मांस क्षीर ओदन आदिभिः

ततो ऽभिवादयेद् वृद्धान् असौ अहम् इति ब्रुवन्

इतिहासान् तथा विद्या यो ऽधीते शक्तितो ऽन्वहम्

उपनीय कुरुः शिष्यं महाव्याहृति पूर्वकम्

प्राक् वा ब्राह्मेण तीर्थेन द्विजो नित्यम् उपस्पृशेत्

स आहूतः च अपि अधीयीत सर्वं च अस्मै निवेदयेत्

प्रति प्रणव संयुक्ताम् त्रिस् अयम् प्राण संयमः

स गुरुः यः क्रियाः कृत्वा वेदम् अस्मै प्रयच्छति

सूर्यस्य च अपि उपस्थानम् गायत्त्र्याः प्रत्ययं जपः

हितं तस्य आचरेत् नित्यम् मनस् वाच् काय कर्मभिः

मातुः यत् अग्रे जायन्ते द्वितीयं मौञ्ज बन्धनम्

एते मान्या यथापूर्वम् एभ्यः माता गरीयसी

ते तृप्ताः तर्पयन्ति एनम् सर्व काम फलैः शुभैः

प्राणान् आयम्य सम्प्रोक्ष्य त्र्यृचेन अप् दैवतेन तु

वाकोवाक्यं पुराणं च नाराशंसीः च गाथिकाः

जपन् आसीत सावित्रीं

वेदम् अध्यापयेत् एनम् शौच आचारान् च शिक्षयेत्

ब्रह्म लोकम् अवाप्नोति न च इह जायते पुनः

संतर्पयेत् पितॄन् देवान् सः ऽन्वहं हि घृत अमृतैः

ब्राह्मण क्षत्रिय विशः तस्मात् एते द्विजातयः

गन्ध लेप क्षय करम् शौचं कुर्यात् महा व्रतः
अपां पतिर् असि

स्वाहा राजसूयाः

चन्द्रा वश् चन्द्रेण पुनामि

रुद्र यत् ते क्रिवि परं नाम तस्मै हुतम् असि

विश्व भृतः स्थ

राष्ट्र दाः स्थ

परिवाहिणीस् स्थ

राष्ट्रं दत्त स्वाहा

सूर्य त्वचसः स्थ

राष्ट्र दाः स्थ

अपो देवीर् मधुमतीर् अगृभ्णाम् ऊर्जस्वती राजसूयाश् चितानाः

राष्ट्र दाः स्थ

अन् आधृष्टाः स्थ अपाम् ओषधीनां रसः

अन् आधृष्टाः सीदत ऊर्जस्वतीः महि वर्चः क्षत्रियाय ददतीः

राष्ट्र दाः स्थ

अ प्रहावरीः स्थ

सधमादो द्युम्न्या ऊर्ज एका अन् आधृष्टाः अपस्यो वसानः

राष्ट्रं दत्त स्वाहा

वृषसेनो ऽसि

याभिर् मित्रावरुणा अभ्यषिञ्चन् याभिर् इन्द्रम् अनयन्न् अति अरातीः

देवो वस् सविता पुनात्व् अच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः

देवीर् आपो मधुमतीस् संसृज्यध्वं महि क्षत्रं क्षत्रियाय वन्वानाः

सोमस्य दात्रम्

सूर्य वर्चसः स्थ

मान्दास् स्थ

राष्ट्रं दत्त स्वाहा

राष्ट्रं दत्त स्वाहा

यम इष्टम् असि स्वाहा

शुक्रा वश् शुक्रेण पुनामि

श्रविष्ठास् स्थ

व्रज क्षितः स्थ

देवीर् आपो अपां नपात्

शक्वरीस् स्थ

सोम इन्द्रो वरुणो मित्रो अग्निस् ते देवा धर्म धृतः धर्मं धारयन्तां ते ऽस्मै वाचं सुवन्ताम्

राष्ट्रं दत्त स्वाहा

ओजस्विनीस् स्थ

अ निभृष्टम् असि वाचो बन्धुस् तपः जाः