tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
शाकः पुष्कर नामा च द्वीपाः तु अभ्यन्तरे क्रमात्

मोदकं च अपि मोदाकेः वर्षम् षष्ठं प्रकीर्तितम्

तृतीयं द्वैरथं च एव चतुर्थं लवणं स्मृतम्

आग्नीध्रः च अग्निबाहुः च मेधा मेधातिथिः वसुः

निवेशितानि तेभिः तानि पूर्वं स्वायम्भुवे अन्तरे

कुसुमोत्तर मोदाकी सप्तमः तु महाद्रुमः

उष्णस्य उष्णः स्मृतो देशः पीवरः पीवरस्य च

सप्तमं कपिलं नाम कपिलस्य प्रकीर्तितम्

मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीत अनागतेषु इह

धातकी च एव द्वौ एतौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ

वर्ण आश्रम आचार युताः प्रजाः तत्र निवेशिताः

क्षारोद इक्षुरसोदः च सुरोदश् च घृत उदधिः

नाना वेष धरः भूत्वा सान्निध्यं कुरुते हरः

ये च अनिरुद्धम् पुरुषं ध्यायन्ति आत्म विदाम् वराः

तेषां तु नाम्भिः तानि सप्त वर्षाणि तत्र वै

महावीतं स्मृतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः

सुकुमारं तृतीयं तु सुकुमारस्य कीर्त्यते

वैद्युतो वैद्युतस्य अपि मानसस्य च मानसः

पुष्कर अधिपतिम् चक्रे सवनं च अपि सुव्रताः

प्रियव्रतो अभ्यषिञ्चत् तान् सप्त सप्तसु पार्थिवान्

षष्ठः प्रभाकरः च अपि सप्तमः कपिलः स्मृतः

मुनिः च दुन्दुभिः च एव सुता द्युतिमन्तः तु वै

वैद्युतो मानसः च एव सुप्रभः सप्तमस् तथा

ज्योतिष्मन्त् द्युतिमन्त् हव्यः सवनः पुत्र एव च

जलदं च कुमारं च सुकुमारं मणीचकम्

स्वायंभुवस्य च मनोः पौत्राः तु आसन् महा बलाः

श्वेतश् च हरितः च एव जीमूतो रोहितस् तथा

अनिरुद्धं मुनि श्रेष्ठाः शङ्ख चक्र गदा धरम्

पञ्चसु एतेषु द्वीपेषु सर्व साधारणम् स्मृतम्

तेषां स्व नाम्भिः देशाः क्रौञ्चद्वीप आश्रयाः शुभाः

सामर्थ्यात् परम ईशानाः क्रौञ्चारेः जनकात् प्रभोः

तेन एव सृष्टम् अखिलम् धृतं रक्षितम् एव च

मेधातिथेः तु पुत्रैः तैः प्लक्षद्वीप निवासिभिः

सूत उवाच

ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवन् नृपः

जम्बूद्वीप ईश्वरम् चक्रे आग्नीध्रं सु महा बलम्

यदा सुप्तः तदा सुप्तं तद् मयम् च चराचरम्

महाद्रुमस्य नाम्ना तु सप्तमं तत् महाद्रुमम्

मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीत अनागतेषु च

अन्धकारस्य कथितो देशो नाम्ना अन्धकारकः

प्रजापतेश् च रुद्रस्य भाव अमृत सुख उत्कटाः

अन्ये च पुष्करद्वीपे प्रजाताश् च प्रजेश्वराः

क्रौञ्चद्वीप ईश्वरस्य अपि पुत्रा द्युतिमन्तः तु वै

नाम्ना तु धातकेः च एव धातकीखण्डम् उच्यते

पञ्चमं धृतिमत् षष्ठं प्रभाकरम् अनुत्तमम्

उद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम्

एते जनपदाः सप्त क्रौञ्चद्वीपेषु भास्वराः

नारायण समाः सर्वे सर्व सम्पद् समन्विताः

प्रियव्रत आत्मजाः वीराः ते दशा इह प्रकीर्तिताः

सुप्रभः सुप्रभस्य अपि सप्त वै देशलान् शकाः

प्लक्षद्वीप आदि वर्षेषु शाकद्वीप अन्तिकेषु वै

प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि जम्बूद्वीपात् अनन्तरम्

हव्यः अपि अजनयत् पुत्रान् शाकद्वीप ईश्वरः प्रभुः

कुशल देशः कुशले मनुगस्य मनोनुगः

तुल्य अभिमानिनः च एव सर्वे तुल्य प्रयोजनाः

आसमुद्र आयताः केचिद् गिरयः गह्वरैस् तथा

जल रूपी भवः श्रीमान् क्रीडते च ऊर्मि बाहुभिः

अलदं जलदस्य अथ वर्षं प्रथमम् उच्यते

तस्मात् शान्तभयात् च एव शिशिरः तु सुखोदयः

यदा प्रबुद्धो भगवन्त् प्रबुद्धम् अखिलम् जगत्

श्वेतस्य देशः श्वेतः तु हरितस्य च हारितः

पुष्करे सवनस्य अपि महावीतः सुतो ऽभवत्

प्रवक्ष्यामि धरा ईशान् वो वक्ष्ये स्वायम्भुवे अन्तरे

कुमारस्य तु कौमारं द्वितीयं परिकीर्तितम्

मणीचकं चतुर्थं तु माणीचकम् इह उच्यते

तानि तेषां तु नामानि सप्त वर्षाणि भागशः

शाल्मलेश् च वपुष्मन्तं राजानम् अभिषिक्तवन्

प्लक्षद्वीप ईश्वरः च अपि तेन मेधातिथिः कृतः

ज्येष्ठः शान्तभयः तेषाम् सप्त वर्षाणि तानि वै

क्षीरार्णव अमृतम् इव सदा क्षीरार्णवे हरिः

सप्त द्वीपा तथा पृथ्वी नदी पर्वत संकुला

ज्ञेयः पञ्चसु धर्मो वै वर्ण आश्रम विभागशः

समुद्रैः सप्त च एव सर्वतः समलंकृता
दधि अर्णवः च क्षीरोदः स्वादूदः च अपि अनुक्रमात्

ज्योतिष्मन्तः कुशद्वीपे सप्त च आसन् महा ओजसः

समुद्रेषु इह सर्वेषु सर्वदा स गणः शिवः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे भुवनकोशे द्वीपद्वीपेश्वरकथनं नाम षट्चत्वारिंशो ऽध्यायः

मुनेः देशः मुनिः प्रोक्तो दुन्दुभेर् दुन्दुभिः स्मृतः

द्युतिमन्तं च राजानं क्रौञ्चद्वीपे समादिशत्

संहृतं देवदेवस्य प्रसादात् परमेष्ठिनः

यजन्ति सततं तत्र विश्वस्य प्रभवं हरिम्

धरायाः पतयः च आसन् बहवः काल गौरवात्

कुशलो मनुगः च उष्णः पीवरः च अन्धकारकः

आनन्दश् च शिवः च एव क्षेमकश् च ध्रुवस् तथा

कुसुमोत्तरस्य वै वर्षं पञ्चमं कुसुमोत्तरम्

सप्त द्वीपेषु सर्वेषु स अम्बः सर्व गणैः वृतः

सुषेणा इति विख्याता यजन्ते पुरुष ऋषभम्

सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीप ईश्वराः नृपाः

वालखिल्याश् च सिद्धाश् च मित्रावरुणकौ तथा
अग्नीषोमौ वै ब्रह्मवर्चसस्य प्रदातारौ

इन्द्रियं सोमः

इन्द्रियं सोमः

अग्नीषोमौ वै ब्राह्मणस्य स्वा देवता

ततो वै सो ऽभवत्

तेजो वा अग्निः

ता अस्मै ब्रह्मवर्चसं प्रयच्छतः

अग्नीषोमीये याज्या अनुवाक्ये भवतः

तेजो वा अग्निः

तेजसा च एव इन्द्रियेण च ब्रह्मवर्चसम् उभयतः परिगृह्य आत्मन् धत्ते

तेज एव अस्मिन् अग्निर् आग्नेयेन आदधाति

तेज एव अस्मिन् अग्निर् आग्नेयेन आदधात्

तस्मात् स यशस्वी

वसन्तो वै ब्राह्मणस्य ऋतुः

ब्रह्मवर्चसम् एव संदधाति

एवम् इव वै ब्रह्मवर्चसं बभ्र्व् इव क्षुद्रम् इव हरितम् इव

यच् छ्यामाकः

अथ इन्द्रः अ धृतः शिथिल इव अमन्यत

ता एव भागधेयेन उपधावति

वसन्ता यजेत

तेन आग्नेयः

सौमाग्नी संयाज्ये

तेजो वा अग्निः

यद् अष्टाकपालः

इन्द्रियं सोमस् सौम्येन

ता एव भागधेयेन उपधावति

स गिरिम् अगच्छत्

तम् एतया इष्ट्या अयाजयताम् अग्नीषोमीयेण एकादश कपालेन

तस्मात् स गिरौ

ता अग्नीषोमौ समभवताम्

स्व एव ऋतौ ब्रह्मवर्चसम् अवरुन्द्धे

इन्द्रियं सोमस् सौम्येन

अग्नीषोमीयम् अष्टाकपालं निर्वपेच् छ्यामाकं वसन्ता ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस कामः

इन्द्रियं सोमः

तेन सौम्यः

देवा वै सत्त्रम् आसत यशस्कामा अग्निस् सोम इन्द्रः

सो ऽन्वागच्छत्

तेन उभयस्मात् न एति

ते ऽब्रुवन्
न अन्य अर्थ त्वात्

एकश्रुति दूरात् सम्बुद्धौ यज्ञ कर्मणि सुब्रह्मण्या साम जप न्यूङ्ख याजमान वर्जम्

श्रपणं वा आहवनीये

जुह्वा अवचने

ऋत्विजां च यथापूर्वम्

काल अन्तरे अर्थवत् त्वम् स्यात्

गार्हपत्ये संस्काराः

अतीत्य निष्क्रमणम्

उत्तरतस् उपचारः यज्ञः

संख्या विकल्पः दान संयोगे कृत त्वात्

न वा अ चोदित त्वात्

इडा प्राशित्र आघारान् च एके

दक्षिणतो ब्रह्म यजमानयोः आसने

न अ श्रुतेः

विदिशाव् एके

स्याद् वा दर्शनात्

दर्शनाच् च

मन्त्रे स्वर क्रिया यथाम्नातम् अविशेषात्

ऊवध्य वसा अध्यूध्नी वनिष्ठुषु समुच्चयो द्रव्य संस्कार तद् भेदाभ्याम्

धर्म मात्रेषु समुच्चयो ऽविरोधात्

आहवनीये होमाः श्रुति समाख्यानाभ्याम्

गार्हपत्य आहवनीयौ न व्यवेयात्

प्राञ्चाव् आघारौ

लिङ्गात्

हौत्र आधानयोः

अन् आरभ्य त्वात्

वचन विरोधाभ्याम् अन्यः

दर्शनाच् च

भाषिक स्वरः वा उपपन्न मन्त्र उपदेशात्

न कृत त्वात्

तानो वा नित्य त्वात्

चात्वालात् पुरीषम्

श्रुति आनर्थक्यम् इति चेत्

न याज्या अनुवाक्यासु विरोधात्

अ वषट्कार अतिरेकात् च

घृतम् आज्ये

सकृत् गृहीत अर्थ अवाप्तेः

हविः पात्र स्वामि ऋत्विजाम् पूर्वं पूर्वम् अन्तरम्

आहवनीय यजतयः ध्रुवायाः

अध्वर्युः कर्मसु वेद योगात्
तत्र अपि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्न योनयः

द्वि नामवत्यः ताः सर्वाः सर्वाः पुण्य जलाः स्मृताः

कुशेशय इति प्रोक्तः पुनः स पृथिवीधरः

अभिगच्छन्ति ता नद्यो बहुलाः च बहु उदकाः

सर्वतः सु महान् द्वीपः चन्द्र वत् परिवेष्टितः

शाको नाम महा वृक्षः प्रजाः तस्य महा अनुगाः

शाक द्वीपेन विस्तारः प्रोक्तः तस्य सनातनः

तत्र रत्नानि अनेकानि स्वयं रक्षति वासवः

प्रथमा सुकुमारी इति गङ्गा शिव जला शुभा

कङ्कस्य अपि ककुन् नाम धृतिमत् च एव तत् स्मृतम्

तस्मात् नित्यम् उपादत्ते वासवः परमं जलम्

यत्र श्याम त्वम् आपन्नाः प्रजाः पूर्वम् इमाः किल

तत्र पुण्या जनपदाः चातुर्वर्ण्य समन्विताः

अवसर्पिणी न तेषु अस्ति तथा एव उत्सर्पिणी पुनः

हेमपर्वत इति उक्तः स एव च महीधरः

देवनात् परतस् च अपि गोविन्दो नाम पर्वतः

नाम्ना सर्वसुखो नाम दिव्य ओषधि समन्वितः

परिमण्डलः तु सु महान् द्वीपो वै कुश संज्ञकः

विद्युत् च पञ्चमी प्रोक्ता शुक्ला च एव विभाव्यते

तत्र पुण्या जनपदाः चिरात् च म्रियते जनः

ककुद्मिनः तु तत् वर्षम् कपिलं नाम विश्रुतम्

घृत उदकः समुद्रो वै क्रौञ्च द्वीपेन संवृतः

अथ तृतीयं वक्ष्यामि कुश द्वीपम् च कृत्स्नशः

पुण्ड्रा षष्ठी तु विज्ञेया पुनर् च एव विभावरी

परिवार्य समुद्रं तु दधिमण्ड उदकम् स्थितः

बलाहकः तृतीयः तु जाति अञ्जन मयः गिरिः

दिव्य पुष्प फल उपेतः

कुश द्वीपेन क्षीरोदः सर्वतः परिवारितः

द्वितीयः पर्वतः तत्र उन्नतो नाम विश्रुतः

प्रजापतिम् उपादाय प्रजाभ्यो विदधन् स्वयम्

एतेषु देव गन्धर्वाः सिद्धाः च सह चारणैः

रत्न माला अन्तर मयः शाल्मलः च अन्तराल कृत्

इति एते पर्वताः सप्त कुश द्वीपे प्रभाषिताः

ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीः जनपदाः तु ते

वर्षाणि तस्य वक्ष्यामि नाम्नः तु निबोधत

स एव तु पुनः प्रोक्तो हरिः इति अभिविश्रुतः

शाल्मलो द्विगुणो द्वीपः क्रौञ्च द्वीपस्य विस्तरात्

संभृतं च हृतं च एव मातुः अर्थे गरुत्मता

द्रोणस्य हरिकं नाम लवणं च पुनः स्मृतम्

जम्बूद्वीपेन संख्यातं तस्य मध्ये वनस्पतिः

सप्तमः पर्वतः तत्र ककुद्मन्त् सः हि भाषते

कङ्कः तु पञ्चमः तेषाम् पर्वतो नाम सारवान्

न शक्यं परिसंख्यातुं पुण्याः ताः सरित् उत्तमाः

विपर्ययो न तेषु अस्ति तत् वै स्वाभाविकं स्मृतम्

सूत उवाच

द्युतिमन्त् नाम्नः प्रोक्तः स एव च महीधरः

शाकद्वीपस्य वक्ष्यामि यथावत् इह निश्चयम्

न तत्र अस्ति युग अवस्था चतुर् युग कृता क्वचित्

तत् एव असितम् इति उक्तम् वर्षं सोमक संज्ञितम्

त्रेता युग समः कालः तथा तत्र प्रवर्तते

सः एव इह केशवैः इति उक्तः यतो वायुः प्रवाति च

अन्याः ताभ्यः अपि संजाताः शतशस् अथ सहस्रशः

चक्रनेमि प्रमाणेन वृतो वृत्तेन सर्वशः

एते रत्न मयाः सप्त क्रौञ्च द्वीपस्य पर्वताः

विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानाः च तैः सह

बहु उदक परिस्रावाः यतो वर्षति वासवः

अन्यैः च रम्यैः जनपदैः तथा

मुनिदेशात् परे च अपि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः

द्वीपस्य परिणाहं च ह्रस्व दीर्घ त्वम् एव च

तासां तु नामधेयानि परिमाणं तथा एव च

तत् एव धवम् इति उक्तम् वर्षं विभ्राज संज्ञितम्

महती सप्तमी प्रोक्ता पुनर् च एषा धृतिः स्मृता

नदी जलैः परिवृतः पर्वतः च अभ्र संनिभैः

न शक्यो विस्तरात् वक्तुम् अपि वर्ष शतैः अपि

महिषं महिषस्य अपि पुनर् च अपि प्रभाकरम्

तस्य अपरेण सु महान् जलधारः महा गिरिः

तत्र मेघाः तु वृष्टि अर्थम् प्रभवन्ति अपयान्ति च

मनोनुगात् परे च उष्णाः तृतीयः अपि स उच्यते

विद्रुम उच्चयः इति उक्तः स एव च महीधरः

सुरोदेन समुद्रेण द्विगुणेन समन्वितः

देवावृतः परेण अपि पुण्डरीको महान् गिरिः

प्रजापतिम् उपादाय प्रसन्नो विदधन् स्वयम्

नन्दा च पावनी च एव तृतीया परिकीर्तिता

भोजनं षष् रसम् तत्र तेषां स्वयमुपस्थितम्

वेणुमण्डलकं च एव तथा एव परिकीर्तितम्
आनन्दाः च सुखाः च एव क्षेमकाः च नवैः सह

मन्दरः सः एव विज्ञेयः सर्व धातु मयः शुभः

ततः परं प्रवक्ष्यामि क्रौञ्च द्वीपम् यथा तथा

तत्र अपि पर्वताः शुभ्राः सप्ता एव मणि भूषिताः

आरोग्य बलवन्तः च एकान्त सुखिनः नराः

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि शाल्मलस्य निबोधत

कालो न एव च तेषु अस्ति न दण्डो न च दाण्डिकः

उद्भिदानि उदकानि अत्र गिरि प्रस्रवणानि च

कुश द्वीपस्य विस्तारात् द्विगुणः तस्य विस्तरः

स एव दुन्दुभिः नाम श्याम पर्वत संनिभः

शृणुध्वं नाम्नः तानि यथावत् अनुपूर्वशस्

परस्परस्य द्विगुणो विष्कम्भो वर्षपर्वतः

सुकृता च गभस्ती च सप्तमी परिकीर्तिता

तत्र अपि नद्यः सप्त एव प्रतिवर्षं हि ताः स्मृताः

तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि पर्वतानां द्विज उत्तमाः

ऋजु आयताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः

श्रुताः तत्र एव नद्यः तु प्रतिवर्षं गताः शुभाः

चतुर्थः पर्वतो द्रोणो यत्र औषध्यः महा गिरौ

विभ्राजः तु समाख्यातः स्फाटिकः तु महान् गिरिः

नित्यं पुष्प फल उपेतः सर्व रत्न समावृतः

रत्नाकर आदि नामानः सानुमन्तो महा चिताः

द्वि नामानः च ते सर्वे शाक द्वीपे यथा तथा

प्रथमः सूर्य संकाशः कुमुदो नाम पर्वतः

अभिगच्छन्ति ताः च अन्याः नदा नद्यः सरांसि च

आवृतः पशुभिः सर्वैः ग्राम्य आरण्यैः च सर्वशः

तृतीयः च एव सौवर्णो भृङ्ग पत्त्र निभः गिरिः

मुनितप्ता च नाम्ना एषा नदी सम्परिकीर्तिता

तत्र रत्नानि अनेकानि स्वयं रक्षति वासवः

उदयस्य उदयम् वर्षं जलधारैः इति विश्रुतम्

सर्गो यः च प्रजानां तु संहारो यः च तेषु वै

एतानि अपि विशिष्टानि सप्त सप्त पृथक् पृथक्

सिद्ध चारण संकीर्णः गौर प्रायः शुचिः जनः

सीता द्वितीया विज्ञेया सा च एव हि निशा स्मृता

शाकद्वीप आदिषु तु एषु सप्त सप्त नगास् त्रिषु

अन्धकारात् परे च अपि देवावृन् नाम पर्वतः

धर्मस्य च अव्यभीचारात् एकान्त सुखिनः प्रजाः

मन्द इति एष यो धातुः अपाम् अर्थे प्रकाशकः

वर्षाणि पर्वताः च एव नदीः तेषु निबोधत

तस्मिन् द्वीपे नगाः श्रेष्ठा देवनो गिरिः उच्यते

कुमुदस्य स्मृतः श्वेत उन्नतः च इव स स्मृतः

सुमनाः कुशलो देशः सुख उदर्कः सुख उदयः

पुष्पवन्त् नाम सः एव उक्तः पर्वतः सु महा चितः

चतुर्थी ह्लादिनी इति उक्ता चन्द्रभा इति च स्मृता

रत्न आकराः तथा नद्यः तेषाम् नामानि मे शृणु

शाल्मल अन्तेषु विज्ञेयं द्वीपेषु त्रिषु सर्वतः

एताः सप्त महाभागाः प्रतिवर्षं शिव उदकाः

शाक द्वीपस्य विस्तारात् द्विगुणेन समन्वितः

सोमकस्य शुभं वर्षं विज्ञेयं कुसुम उत्करम्

देशस्य तु विचारेण कालः स्वाभाविकः स्मृतः

प्रथमः सूर्य संकाशः सुमना नाम पर्वतः

बलाहकस्य जीमूतः स्वैरथ आकारम् इति अपि

क्रौञ्चात् परे पावनकः पावनात् अन्धकारकः

वर्ण आश्रम आचार युताः देशाः ते सप्त विश्रुताः

उष्णात् परे पावनकः पावनात् अन्धकारकः

इति एष संनिवेशो वः कुशद्वीपस्य वर्णितः

प्राञ्च् आयतः स सौवर्ण उदयो नाम पर्वतः

हरिताल मयैः शृङ्गैः द्वीपम् आवृत्य सर्वशः

द्वि नामानि एव वर्षाणि यथा एव गिरयः तथा

तत्र अचलौ समुत्पन्नौ पूर्वं नारद पर्वतौ

कथ्यमानं निबोध त्वं शाकं द्वीपं द्विज उत्तमाः

कुश द्वीपः समुद्रेण घृतमण्ड उदकेन च

सर्व धातु मयैः शृङ्गैः शिला जाल समन्वितैः

आनन्दकम् इति प्रोक्तं तत् एव मुनिभिः शुभम्

आम्बिकेयात् परः रम्यः सर्व ओषधि निषेवितः

शाकद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्त दिव्यान् महा अचलान्

आरोग्या बलिनः च एव सर्वे मरण वर्जिताः

रोहितो यः तृतीयः तु रोहिणो नाम विश्रुतः

अभिगच्छन्ति ता नद्यो यतो वर्षति वासवः

एते शान्त भयाः प्रोक्ताः प्रमोदा ये च वै शिवाः

उन्नतस्य तु विज्ञेयं वर्षं लोहित संज्ञकम्

वेणुका च अमृता च एव षष्ठी सम्परिकीर्तिता

इक्षुः च पञ्चमी ज्ञेया तथा एव च पुनः कुहूः

वृक्षैः पुष्प फल उपेतैः सर्वतो धन धान्यवान्

यस्मात् विभ्राजते वह्निः विभ्राजः तेन स स्मृतः
शब्द मृत्युः पुरा तस्मिन् दुन्दुभिः ताडितः सुरैः

तत्र पुण्या जनपदाः चिरात् च म्रियते जनः

वर्ण आश्रमाणाम् वार्त्ता वा त्रिषु द्वीपेषु विद्यते

न तत्र मेघा वर्षन्ति शीत उष्णम् च न तद्विधम्

तस्य अपरे च आम्बिकेयः सुमनाः च एव स स्मृतः

तेषां निसर्गो देशानाम् आनुपूर्व्येण सर्वशः

उभयत्र अवगाढौ च लवण क्षीर सागरौ

अपां विदारणात् च एव मन्दरः स निगद्यते

गोविन्दात् परतस् च अपि क्रौञ्चः तु प्रथमो गिरिः

सुखम् आयुः च रूपं च धर्म ऐश्वर्यम् तथा एव च

श्याम पर्वत वर्षम् तद् अनीचकम् इति स्मृतम्

न तेषु संकरः कश्चित् वर्ण आश्रम कृतः क्वचित्

गौरी कुमुद्वती च एव संध्या रात्रिः मनोजवा

अधम उत्तमम् न तेषु अस्ति न लोभो न परिग्रहः

तेन आवृतः समुद्रः अयम् द्वीपेन लवण उदधिः

तस्मिन् सः अग्निः निवसति महिषो नाम यः अप्सुजः

नारदस्य च कौमारं तत् एव च सुख उदयम्

न ग्रहो न च चन्द्रः अस्ति ईर्ष्या असूया भयं तथा
यः प्रयाति स पूत आत्मा नारायण पदम् व्रजेत्

दर्शनात् अपि च एतानि सद्यः पाप हराणि वै

तथा च सरयूः पुण्या सर्व देव नमस्कृता

यत्र शार्ङ्गधरो विष्णुः मेखलायाम् अवस्थितः

वैदर्भा वा अथ वैरा च पयोष्णी प्राच् मुखा परा

सायाह्नः त्रि मुहूर्तः स्यात् श्राद्धम् तत्र न कारयेत्

यत्र तत् काञ्चनम् द्वारम् अष्टादश भुजः हरः

कृत शौचम् महा पुण्यम् सर्व पाप निषूदनम्

श्राद्धम् एतेषु सर्वेषु कोटि कोटि गुणम् भवेत्

महाबोधिः पाटला च नागतीर्थम् अवन्तिका

तथा यज्ञवराहः तु देवदेवः च शूलभृत्

गोकर्णं गजकर्णं च तथा च पुरुषोत्तमः

श्राद्धम् एतेषु सर्वेषु दत्तं कोटि शत उत्तरम्

कुरुक्षेत्रात् शतगुणम् तस्मिन् स्नान आदिकम् भवेत्

श्रीशैलं शांकरं तीर्थं नारसिंहम् अतस् परम्

पिण्डारकं च विख्यातं शङ्खोद्धारं तथा एव च

तीर्थानि यानि शस्तानि पितॄणां वल्लभानि च

वंशोद्भेदं हरोद्भेदं गङ्गोद्भेदं महा फलम्

मुहूर्त पञ्चकम् च एतत् स्वधा भवनम् इष्यते

देवदेवस्य तत्र अपि वाराहस्य तु दर्शनम्

तीर्थेषु केषु च कृतं श्राद्धं बहु फलम् भवेत्

तथा सामलनाथः च महाशाल नदी तथा

स्मरणात् अपि लोकानां किम् श्राद्ध कृताम् नृणाम्

विष्णोर् देह समुद्भूताः कुशाः कृष्णाः तिलाः तथा

स्मरणात् अपि पापानि नश्यन्ति शतधा द्विजाः

इरावती नदी तद्वत् पितृतीर्थ अधिवासिनी

एतेषु अपि सदा श्राद्धम् अनन्त फलदम् स्मृतम्

एतानि पितृतीर्थानि सर्व पाप हराणि च

तिल उदक अञ्जलिः देयः जल स्थैः तीर्थ वासिभिः

योगनिद्रा आशयः तद्वत् सदा वसति केशवः

मध्याह्नः त्रि मुहूर्तः स्यात् अपराह्णः ततस् परम्

प्रतीकस्य भयात् भिन्नम् यत्र गोदावरी नदी

भद्रेश्वरं विष्णुपदं नर्मदा द्वारम् एव च

ओंकारं पितृतीर्थं च कावेरी कपिल उदकम्

गोमती वरणा तद्वत् तीर्थम् औशनसम् परम्

कुरुक्षेत्रं महा पुण्यम् सर्व तीर्थ समन्वितम्

भीमेश्वरं कृष्णवेणा कावेरी कुड्मला नदी

तीर्थं वेदशिरो नाम तथा एव ओघवती नदी

एतानि अपि सदा श्राद्धे प्रशस्तानि अधिकानि तु

अट्टहासं तथा तीर्थं गौतमेश्वरम् एव च

तीर्थं मेघकरं नाम स्वयम् एव जनार्दनः

श्राद्ध काले च वक्तव्यं तथा तीर्थ निवासिभिः

एतेषु श्राद्ध दातारः प्रयान्ति परमां गतिम्

सप्तगोदावरी तीर्थम् सर्व तीर्थ ईश्वर ईश्वरम्

नीलकुण्डम् इति ख्यातं पितृतीर्थं द्विजोत्तमाः

पापं कुत्सितम् इति आहुः तस्य संताप कारिणः

तस्मात् अनन्त फल दः तद् आरम्भः विशिष्यते

अङ्गारवाहिका तद्वत् नदौ तौ शोण घर्घरौ

तथा एव पितृतीर्थं तु यत्र गोदावरी नदी

श्रीपर्णी ताम्रपर्णी च जया तीर्थम् अनुत्तमम्

यमुना देविका काली चन्द्रभागा दृषद्वती

तथा पाप हरम् नाम पुण्या अथ तपती नदी

दानम् एतेषु सर्वेषु दत्तं कोटि शत अधिकम्

दिण्डिपुण्यकरं तद्वत् पुण्डरीक पुरम् तथा

यत्र आस्ते देवदेवेशः स्वयम् एव पितामहः

तीर्थम् इक्षुमती नाम पितॄणां वल्लभं सदा

अर्जुनं त्रिपुरं च एव सिद्धेश्वरम् अतस् परम्

नदी गोदावरी नाम त्रिसंध्या तीर्थम् उत्तमम्

नन्दा अथ ललिता तद्वत् तीर्थम् मायापुरी शुभा

सोमपानं च विख्यातं यत्र वैश्वानर आलयम्

कस्मिन् काले च तत् श्राद्धम् अनन्त फल दम् भवेत्

कुशेशयं च विख्यातं गौरीशिखरम् एव च

पुण्यं रामेश्वरं तद्वत् एलापुरम् अलम् पुरम्

नेमिः तु हरि चक्रस्य शीर्णा यत्र अभवत् पुरा

तीर्थं वैनायकं नाम भद्रेश्वरम् अतस् परम्

भैरवं भृगुतुङ्गं च गौरीतीर्थम् अनुत्तमम्

तीर्थं वसुप्रदं नाम छागलाण्डं तथा एव च

तीर्थं तु नैमिषं नाम सर्व तीर्थ फल प्रदम्

मलंदरा नदी पुण्या कौशिकी चन्द्रिका तथा

दशाश्वमेधिकं पुण्यं गङ्गाद्वारं तथा एव

यस्मात् तस्मात् प्रयत्नेन तीर्थे श्राद्धं समाचरेत्

वैकुण्ठ तीर्थम् च परं भीमेश्वरम् अथ अपि वा

संगमे यत्र तिष्ठन्ति गङ्गायाः पितरः सदा

तत्र दत्तं नरैः श्राद्धम् अनन्त फल दम् भवेत्
अष्टाव् एते यतस् तस्मात् कुतपाः इति विश्रुताः

अह्नो मुहूर्ता विख्याता दश पञ्च च सर्वदा

एतत् तीर्थेषु यत् श्राद्धम् तत् कोटि गुणम् इष्यते

यजेत वा अश्वमेधेन नीलं वा वृषम् उत्सृजेत्

घण्टेश्वरं बिल्वकं च नीलपर्वतम् एव च

ऊर्ध्वं मुहूर्तात् कुतपात् यत् मुहूर्त चतुष्टयम्

चक्रवाकं चर्मकोटं तथा जन्मेश्वरं महत्

श्राद्ध अग्निकार्य दानेषु तथा कोटि शत अधिकम्

पुण्यं पवित्रम् आयुष्यम् सर्व पाप विनाशनम्

सम्भेदश् चण्डवेगायाः तथा एव अमरकण्टकम्

युता लिङ्ग सहस्रेण सर्व अन्तर जल आवहा

महेन्द्रं च तथा पुण्यम् अथ श्रीरङ्ग संज्ञितम्

तत् तीर्थम् हव्य कव्यानाम् अप्सरस् युग संज्ञितम्

तथा मित्रपदं नाम ततः केदारम् उत्तमम्

तद् एतद् नैमिष अरण्यम् सर्व तीर्थ निषेवितम्

अद्य अपि पितृतीर्थं तत् सर्व काम फल प्रदम्

श्राद्धम् एतेषु यत् दत्तम् तत् अनन्त फलम् स्मृतम्

राम अधिवासः तत्र अपि तथा सौमित्रि संगमः

तथा वाराणसी पुण्या पितॄणां वल्लभा सदा

सत्यं तीर्थं दया तीर्थं तीर्थम् इन्द्रिय निग्रहः

क्षिप्रा नदी महाकालः तथा कालञ्जरं शुभम्

तथा रुद्रसरः पुण्यं सरो मानसम् एव च

ब्रह्मावर्तं कुशावर्तं हयतीर्थं तथा एव च

स दर्भ हस्तेन एकेन श्राद्धम् एवम् विशिष्यते

तथा वेणा नदी पुण्या महाशालं तथा एव च

गया पिण्ड प्रदानेन समानि आहुः महा ऋषयः

रूप्यं दर्भाः तिलाः गावो दौहित्रः च अष्टमः स्मृतः

तीर्थं पाशुपतं नाम नदी पार्वतिका शुभा

पितृतीर्थं गया नाम सर्व तीर्थ वरम् शुभम्

लोहदण्डं तथा तीर्थं चित्रकूटः तथा एव च

तथा वसिष्ठ तीर्थम् नु हारीतं तु ततः परम्

तथा सहस्र लिङ्गम् च राघवेश्वरम् उत्तमम्

सर्व पाप उपशान्ति अर्थम् अलक्ष्मी नाशनम् परम्

तीर्थं मातृगृहं नाम करवीर पुरम् तथा

तथा मत्स्यनदी पुण्या शिवधारं तथा एव च

सहस्राक्षं हिरण्याक्षं तथा च कदली नदी

शृणोति यः पठेत् वा अपि श्रीमान् संजायते नरः

ब्रह्म अर्क रुद्रैः अपि पूजितं च श्राद्धस्य माहात्म्यम् उशन्ति तद् ज्ञाः

यत्र आस्ते भगवान् ईशः स्वयम् एव त्रिलोचनः

अङ्ग भूतम् च विख्यातम् आमर्दकम् अलम्भुषम्

बाहुदा च नदी पुण्या तथा सिद्धवनं शुभम्

तत्र श्राद्धं प्रदातव्यम् अनन्त फलम् ईप्सुभिः

द्रोणी वाट नदी धारा सरित् क्षीरनदी तथा

ऋषय ऊचुः

संसार मोचनम् तीर्थं तथा एव ऋणमोचनम्

नदी वेणुमती पुण्या परा वेत्रवती तथा

तीर्थं ब्रह्मसरः तद्वत् शतद्रु सलिले ह्रदे

यत्र आस्ते नारसिंहः तु स्वयम् एव जनार्दनः

पुरा मलये न कथितं तीर्थ श्राद्ध अनुकीर्तनम्

तीर्थं त्रैयम्बकं नाम सर्व तीर्थ नमस्कृतम्

राक्षसी नाम सा वेला गर्हिता सर्व कर्मसु

अश्वतीर्थं च विख्यातम् अनन्तम् श्राद्ध दानयोः

श्राद्धे दाने तथा होमे स्वाध्याये जल संनिधौ

सर्व व्याधि हरम् पुण्यं शत कोटि फल अधिकम्

सूत उवाच

गङ्गोद्भेदः तु गोमत्यां यत्र उद्भूतः सनातनः

शुक्रतीर्थं च विख्यातं तीर्थं सोमेश्वरं परम्

विन्ध्य योगः च गङ्गायाः तथा नदी तटम् शुभम्

एतेषु श्राद्ध दातारः प्रयान्ति परमं पदम्

तथा च धरणीतीर्थं रामतीर्थं तथा एव च

इदं पवित्रं यशसो निधानम् इदम् महा पाप हरम् च पुंसाम्

एतेषु सर्व देवानाम् सांनिध्यं दृश्यते यतः

जयन्तं विजयं च एव शक्रतीर्थं तथा एव च

एतेषु पितृतीर्थेषु श्राद्धम् आनन्त्यम् अश्नुते

तीर्थं सारस्वतं नाम स्वामितीर्थं तथा एव च

मूलतापी पयोष्णी च पयोष्णी संगमः तथा

नदी मणिमती नाम तथा च गिरिकर्णिका

अपराह्णे तु सम्प्राप्ते अभिजित् रौहिण उदये

वटेश्वरः तु भगवान् माधवेन समन्वितः

आम्रातकेश्वरं तद्वत् एकाम्भकम् अतस् परम्

महारुद्रं महालिङ्गं दशार्णा च नदी शुभा

मन्दाकिनी तथा अच्छोदा विपाशा अथ सरस्वती

वर्ण आश्रमाणाम् गेहे अपि तीर्थं तु समुदाहृतम्

भद्रतीर्थं च विख्यातं पम्पा तीर्थम् च शाश्वतम्

यत्र अविमुक्त सांनिध्यम् भुक्ति मुक्ति फल प्रदम्
इन्द्रकीलं महानादं तथा च प्रियमेलकम्

कावेरी च उत्तरा पुण्या तथा जालंधरो गिरिः

पूर्व मित्रपदम् तद्वत् वैद्यनाथम् महा फलम्

तर्पणं तु उभयेन एव विधिः एष सदा स्मृतः

तथा एव शारदातीर्थं भद्रकालेश्वरं तथा

पितॄणां वल्लभा ह्य् एताः श्राद्धे कोटि गुणाः मताः

मध्याह्नः खड्गपात्रं च तथा नेपाल कम्बलः

नाम्नः तानि वक्ष्यामि संक्षेपेण द्विजोत्तमाः
नाडी शुद्धिः द्विधा प्रोक्ता स मनुः निर्मनुस् तथा

तत्र एकम् कुटिरं कृत्वा प्राचीरैः परिवेष्टयेत्

नाडी शुद्धिम् ततः पश्चात् प्राणायामं च साधयेत्

योग आरम्भम् न कुर्वीत कृते योगो हि रोग दः

समानो नाभि देशे तु उदानः कण्ठ मध्य गः

नासा अग्रे शशधृक् बिम्बम् ध्यात्वा ज्योत्स्ना समन्वितम्

कृकरः क्षुध् तृषे ज्ञेयो देवदत्तो विजृम्भणे

उपविश्य आसने योगी पद्मासनं समाचरेत्

त्रि वारम् साधयेद् एनं भस्त्रिका कुम्भकम् सुधीः

शाल्यन्नं यव पिण्डम् वा गोधूम पिण्डकम् तथा

कुलत्थं मसूरं पाण्डुं कूष्माण्डं शाक दण्डकम्

नाडी शुद्धिम् प्रकुर्वीत प्राणायाम विशुद्धये

बीजेन स मनुम् कुर्यान् निर्मनुं धौति कर्मणि

आषाढ आदि च आश्विन अन्तम् वर्षा च अनुभवः चतुः

एला जाती लवंगम् च पौरुषं जम्बु जाम्बलम्

मल आकुलासु नाडीषु मारुतो न एव गच्छति

स्थूल आसने समासीनः प्राच् मुखः वा अपि उदक् मुखः

योग आरम्भे वर्जयेच् च पथ स्त्री वह्नि सेवनम्

घेरण्ड उवाच

चैत्र आदि फाल्गुन अन्ते च माघ आदि फाल्गुन अन्तिके

घेरण्ड उवाच

आत्मनि आनन्दं जायते ध्रुवम्

मुद्गं माष चणक आदि शुभ्रं च तुष वर्जितम्

प्रातर् मध्याह्न सायाह्ने मध्यरात्रे चतुर्थके

उत्तमाच् च भूमित्यागस् त्रिविधं सिद्धि लक्षणम्

मूलाधारे यथा हंसस् तथा हि हृदि पङ्कजे

तेषाम् अपि च पञ्चानां स्थानानि च वदाम्य् अहम्

त्रिसंध्यम् अथवा कुर्यात् सम माने दिने दिने

कनिष्ठा अनामिका अङ्गुष्ठैः तर्जनी मध्यमे विना

वाम जानु उपरि न्यस्त वाम पाणि तलम् भ्रमेत्

अधमा द्वादशी मात्रा प्राणायामास् त्रिधा स्मृताः

सहितौ द्विविधौ प्रोक्तौ प्राणायामं समाचरेत्

द्वात्रिंशेन लकारेण दृढं भाव्यं विरेचयेत्

अनुलोम विलोमेन वारं वारं च साधयेत्

अजपा परिमाणे च यावत् सिद्धिः प्रजायते

एवं विंशति वारम् च कृत्वा कुर्यात् च कुम्भकम्

इडया रेचयेत् पश्चात् तद् बीजेन क्रमेण तु

द्वात्रिंशत् मात्रया वायुं सूर्यनाड्या च रेचयेत्

नागो गृह्णाति चैतन्यं कूर्मश् च एव निमेषणम्

पञ्च शाकम् प्रशंसीयाद् वास्तूकं हिलमोचिकाम्

मात्रा आदि शत पर्यन्तम् पूर कुम्भक रेचनम्

वसन्ते शरदि प्रोक्तं योग आरम्भम् समाचरेत्

यावत् स्वेदं नख केशाभ्याम् तावत् कुर्वन्तु कुम्भकम्

माघ आदि माधव अन्ते हि वसन्त अनुभवः चतुः

मुखे च कुम्भकं कृत्वा भ्रुवोर् अन्तर्गतं मनः

प्राण आद्याः पञ्च विख्याता नाग आद्याः पञ्च वायवः

दृढो भूत्वा आसनम् कृत्वा प्राणायामं समाचरेत्

तस्माद् आदौ नाडी शुद्धिम् प्राणायामं ततो ऽभ्यसेत्

तस्मिंस् तु विलयं याति तद् विष्णोः परमं पदम्

अमृत प्लावितम् ध्यात्वा प्राणायामं समभ्यसेत्

अद्य अवधि धृतं संख्या विभ्रमम् केवली कृते

आयुस् क्षयः ऽधिके प्रोक्तो मारुते च अन्तरात् गते

भाद्र आदि मार्गशीर्ष अन्तम् शरदो ऽनुभवश् चतुः

उत्तमा विंशतिर् मात्रा मध्यमा षोडशी स्मृता

चैत्र आदि च आषाढ अन्तम् च ग्रीष्मश् च अनुभवः चतुः

वसन्तश् चैत्र वैशाखौ ज्येष्ठ आषाढौ च ग्रीष्मकौ

बोधयेत् कुण्डलीं शक्तिं देह अनल विवर्धनम्

मुखं प्रफुल्लं संरक्ष्य कुर्याज् जालंधरं ततः

नवनीतं घृतं क्षीरं गुडं शर्करा आदि च ऐक्षवम्

काठिन्यं दुरितं पूतिम् उष्णं पर्युषितं तथा

जिह्वया वायुम् आकृष्य उदरे पूरयेच् छनैः

अनुभावं प्रवक्ष्यामि ऋतूनां च यथा उदितम्

आमवातः क्षयः कासो ज्वर प्लीहा न जायते

द्राढिकां कर्कटीं रम्भां डुम्बरीं कण्टकण्टकम्

कार्त्तिक आदि माघ मास अन्तम् हेमन्त अनुभवः चतुः

एवं बीजं षोडशेन एव सूर्यनाड्या च पूरयेत्

प्रथमं झिञ्झी नादम् च वंशी नादम् ततः परम्

वापी कूप तडागम् च प्राचीर मध्य वर्ति च

वसन्ते वा अपि शरदि योग आरम्भम् तु समाचरेत्

न जहाति मृते क्वापि सर्वव्यापी धनंजयः

पटोलं पनसं मानं कक्कोलं च शुकाशकम्

कामरङ्गं पियालं च हिङ्गु शाल्मलि केमुकम्

यस्य साधन मात्रेण देव तुल्यः भवेन् नरः