tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
आर्द्रासु केशाः पुरुषोत्तमस्य संपूजनीया हरये नमः ते

नारद उवाच

एवं निवेद्य तत् सर्वम् वस्त्र माल्य अनुलेपनम्

यथा न लक्ष्म्या शयनं तव शून्यं जनार्दन

कटिं नमः शार्ङ्गधराय विष्णोः सम्पूजयेत् नारदैः कृत्तिकासु

श्री शङ्ख चक्र असि गदा धराय नमो विशाखासु भुजाः च पूज्याः

महादेवस्य संवादे नारदस्य च धीमतः

यदि अस्ति यत् किंचिद् इह अस्ति देयं दद्यात् द्विजाय आत्म हिताय सर्वम्

व्रत उपवास संयुक्तान् यथा मत्स्य उदितान् इह

अतः परं प्रवक्ष्यामि दान धर्मान् अशेषतस्

भुञ्जीत अतैल लवणम् सर्व ऋक्षेषु अपि उपोषितः

शय्यां च दद्यात् मन्त्रेण ग्रन्थिभेद विवर्जिताम्

शय्या मम अपि अ शून्या अस्तु कृष्ण जन्मनि जन्मनि

कूर्मस्य पादौ शरणं व्रजामि ज्येष्ठासु कण्ठे हरिः अर्चनीयः

जलस्य पूर्णे कलशे निविष्टाम् अर्चाम् हरेः वस्त्र _ सह एव

शिरः अभिपूज्य भरणीषु विष्णोः नमः अस्तु विश्वेश्वर कल्कि रूपिणे

संयुक्तः ते विष्णोः वा पुमान् भक्तः कथं भवेत्

कैलास शिखर आसीनम् अपृच्छत् नारदः पुरा

आस्यं हरेः भार्गव नन्दनाय संपूजनीयं द्विज वारुणे तु

यथा न विष्णु भक्तानाम् वृजिनं जायते क्वचित्

सम्यक् पृष्टम् त्वया ब्रह्मन् सर्व लोक हित आवहम्

तथा केशवे भक्तिम् उत्तमाम्

पृष्ठं धनिष्ठासु च पूजनीयम् अघ ओघ विध्वंस कराय तत् च

हैमीं विशाल आयत बाहु दण्डाम् मुक्ताफल इन्दु उपल वज्र युक्ताम्

श्रुतम् अपि अत्र यत् शान्तये तत् व्रतम् शृणु नारद

सलक्ष्मीकं स भार्याय काञ्चनं पुरुषोत्तमम्

इति पठति शृणोति वा अतिभक्त्या पुरुष वरः व्रतम् अङ्गना अथ कुर्यात्

सर्वान् कामान् अवाप्नोति विष्णु लोके महीयते

जङ्घे अभिपूज्ये वरदाय च एव द्वे जानुनी वा अश्वि कुमार ऋक्षे

मनोरथान् नः सफलीकुरुष्व हिरण्यगर्भ अच्युत रुद्र रूपिन्

विनय नमन् अङ्गारिम् अनङ्ग अङ्ग हरम् हरम्

पुष्ये मुखं दानव सूदनाय नमो नृसिंहाय च पूजनीयम्

भगवन्त् देवदेवेशैः ब्रह्म विष्णु इन्द्र नायकैः

यथावृत्तं प्रवक्ष्यामि

मूले नमो विश्वधराय पादौ गुल्फौ अनन्ताय च रोहिणीषु

श्रोत्रे वराहाय नमः अभिपूज्या जनार्दनस्य श्रवणेन सम्यक्

श्रीमत् आरोग्य रूप आयुस् भाग्य सौभाग्य संपदा

पूर्व उत्तरा फल्गुनी युग्मके च मेढ्रं नमः पञ्चशराय पूज्यम्

भोजनं च यथाशक्ति वित्त शाठ्य विवर्जितः

नक्षत्रपुरुषं नाम व्रतं नारायण आत्मकम्

नमः अस्तु रामाय मघासु नासा संपूजनीया रघुनन्दनस्य

हस्ते तु हस्ता मधुसूदनाय नमः अभिपूज्याः इति कैटभारेः

ईश्वर उवाच

तथा अर्चयेत् भाद्रपद द्वये च पार्श्वे नमः केशिनिषूदनाय

भुजंग नक्षत्र दिने नखानि सम्पूजयेत् मत्स्य शरीर _
तद् दक्षिणानां दक्षिणा त्वम्

हिरण्यं हस्ते भवति

ता उदीचीर् अन्तर् आग्नीध्रीयम् च सदश् च चात्वालं च उत्सृजन्ति

अन्तरिक्षं तेन

बहु देयम्

अध्वर्युर् अस्य आक्रान्तेन आक्रामयति

यन् माध्यंदिने सवने दक्षिणा नीयन्ते स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै

सत्यं वै हिरण्यम्

आग्नेय्या आग्नीध्रीये

अथ नयति

सत्येन एव एनम् तन् नयति

द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति

सेतुं वा एतद् यजमानः संस्कुरुते

ता वा एताः पन्थानम् अभिवहन्ति

यज्ञं वा एतद् दक्षयन्ति

एतेन ह स्म वा अङ्गिरसः स्वर्गं लोकम् आयन्

यन् माध्यंदिने सवने दक्षिणा नीयन्ते स्वर्ग एतेन लोके
द्युतिस् तपस्यः सुतपास् तपोमूलस् तपोधनः

उरु प्रभृतयः राजन् षष्ठं मन्वन्तरं स्मृतम्

एतत् ते प्रथमं राजन् मन्वन्तरम् उदाहृतम्

वैवस्वतश् च कौरव्य सांप्रतो मनुर् उच्यते

यावन्तो मनवश् च एव यावन्तं कालम् एव च

वायु प्रोक्ताः महा राज चतुर्थं च एतत् अन्तरम्

अनागताश् च सप्त एते लोके ऽस्मिन् मनवः स्मृताः

मनोः स्वायंभुवस्य एते दश पुत्रा महा ओजसः

अतीता वर्तमानाश् च तथा एव अनागताः च ये

प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं हरिं नारायणं प्रभुम्

मरीचिर् अत्रिर् भगवान् अङ्गिराः पुलहः क्रतुः

पूर्णे युग सहस्रे तु कल्पो निःशेष उच्यते

महता तपसा युक्ता मेरु पृष्ठे महा ओजसः

सावर्णिश् च मनुस् तात भौत्यो रौच्यस् तथा एव च

मन्वन्तरेषु सर्वेषु प्राच् दिशम् सप्त सप्तकाः

भृगुर् नभो विवस्वांश् च सुधामा विरजास् तथा

ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यः सवनः पुत्र एव च

इक्ष्वाकु प्रमुखाः च एव दश पुत्रा महात्मनः

स्वायंभुवो मनुस् तात मनुः स्वारोचिषस् तथा

सप्तमो जमदग्निश् च ऋषयः सांप्रतं दिवि

अरण्यश् च प्रकाशश् च निर्मोहः सत्यवाक् कृतिः

और्वो वसिष्ठ पुत्रः च स्तम्बः काश्यप एव च

तैर् इयं पृथिवी तात स समुद्रा स पत्तना

मनोर् अन्तरम् आसाद्य सावर्णस्य इह ताञ् शृणु

प्राणो बृहस्पतिश् च एव दत्तो ऽत्रिश् च्यवनस् तथा

शुचिः शुक्रः सहश् च एव नभस्यो नभ एव च

काव्यः पृथुस् तथा एव अग्निः जह्नुर् धाता च भारत

तथा एव मेरुसावर्णाश् चत्वारो मनवः स्मृताः

ऋषींस् तेषां प्रवक्ष्यामि पुत्रान् देव गणान् तथा

हिरण्यगर्भस्य सुता ऊर्जा जाताः सु तेजसः

मन्वन्तराणि सर्वाणि निबोध अनागतानि मे

कीर्तिता मनवस् तात मया एव एते यथाश्रुति

द्वितीयम् एतत् कथितं तव मन्वन्तरं मया

अतीत अनागतानाम् वै महा ऋषीणाम् सदा नरः

एतान्य् उक्तानि कौरव्य सप्त अतीतानि भारत

तामसस्य मनोर् एते दश पुत्रा महा बलाः

कौशिको गालवश् च एव रुरुः काश्यप एव च

वेदेषु स पुराणेषु सर्वे ते प्रभविष्णवः

भूत्यां च उत्पादितः देव्यां भौत्यो नाम रुचेः सुतः

भारद्वाजस् तथा द्रौणिर् अश्वत्थामा महा द्युतिः

विसर्गं भरत श्रेष्ठ सांप्रतस्य महा द्युते

दक्षस्य एते हि दौहित्राः प्रियायास् तनया नृप

पुलस्त्यश् च वसिष्ठश् च सप्त एते ब्रह्मणः सुताः

आद्याः प्रभूता ऋभवः पृथुकाश् च दिवौकसः

कृत त्रेता आदि युक्तानि मनोर् अन्तरम् उच्यते

यामा नाम तथा देवा आसन् स्वायंभुवे ऽन्तरे

पुराणे कीर्तितास् तात पुत्राः पौत्राश् च भारत

प्रजाभिस् तपसा च एव संहार अन्ते च नित्यशः

स्वारोचिषस्य पुत्रास् ते मनोस् तात महात्मनः

लेखाश् च नाम राज इन्द्र पञ्च देव गणाः स्मृताः

एते सप्त महात्मानो भविष्या मुनि सत्तमाः

स्रष्टारं सर्व भूतानाम् कल्प अन्तेषु पुनः पुनः

ततो ऽन्ये तपसा युक्ताः स्थानं तत् पूरयन्त्य् उत

मन्वन्तरं चतुर्थं ते कथयिष्यामि तच् छृणु

न शक्यं विस्तरं तात वक्तुं वर्ष शतैः अपि

ऋषयो ऽत्र मया प्रोक्ताः कीर्त्यमानान् निबोध मे

वरीवांश् च अवरीवान् च संमतो धृतिमान् वसुः

उत्तरस्यां दिशि तथा राजन् सप्तर्षयः स्थिताः

एतेषां काल्यम् उत्थाय कीर्तनात् सुखम् एधते

प्रजानां पतयो राजन् धन्यम् एषां प्रकीर्तनम्

अनागताश् च सप्त एव स्मृता दिवि महा ऋषयः

देवाश् च अभूतरजसः तथा प्रकृतयः स्मृताः

युगानि सप्ततिस् तानि साग्राणि कथितानि ते

कृत्वा कर्म दिवं यान्ति ब्रह्म लोकम् अनामयम्

परमेष्ठि सुताः तात मेरुसावर्ण ताम् गताः

औत्तमस् तामसश् च एव रैवतश् चाक्षुषस् तथा

पूर्णं युग सहस्रम् हि परिपाल्या नरेश्वरैः

मन्वन्तराणि सर्वाणि विस्तरेण तपोधन

वेदबाहुर् यदुध्रश् च मुनिर् वेदशिरास् तथा

गौतमो ऽथ भरद्वाजो विश्वामित्रस् तथा एव च

तपसा ब्रह्मचर्येण श्रुतेन च समन्विताः

हिरण्यलोमा पर्जन्य ऊर्ध्वबाहुश् च सोमजः

रुचेः प्रजापतेः पुत्रो रौच्यो नाम मनुः स्मृतः
देवाश् च तुषिता नाम स्मृताः स्वारोचिषे ऽन्तरे

कपीवान् अकपीवांश् च तत्र सप्तर्षयो नृप

अव्यक्तः शाश्वतो देवस् तस्य सर्वम् इदं जगत्

स शेषाः तत्र तिष्ठन्ति देवा ब्रह्मर्षिभिः सह

सत्या देव गणाः च एव तामसस्य अन्तरे मनोः

सावर्णस्य मनोः पुत्रा भविष्या दश भारत

हविर्ध्रः सुकृतिर् ज्योतिर् आपो मूर्तिर् अयस्मयः

रामो व्यासस् तथा आत्रेयः दीप्तिमन्तो बहु श्रुताः

इष ऊर्जस् तनूपश् च मधुर् माधव एव च

तेषां पूर्व विसृष्टिम् च वैशंपायन कीर्तय

ब्रह्माणम् अग्रतः कृत्वा सह आदित्य गणैः विभो

साध्या रुद्राश् च विश्वे च वसवो मरुतस् तथा

प्रथितश् च नभस्यश् च नभः सूर्यस् तथा एव च

तथा एव पुत्रो भगवान् ऋचीकस्य महात्मनः

एतेषां कीर्तितानां तु महा ऋषीणाम् महा ओजसाम्

गोतमस्य आत्मजः च एव शरद्वान् नाम गौतमः

मन्वन्तरे व्यतिक्रान्ते चत्वारः सप्तका गणाः

मन्वन्तरेषु संहारः श्रूयते भरत ऋषभ

स्थिता धर्म व्यवस्था अर्थम् लोक संरक्षणाय च
ताभ्याम् एव एनम् शमयति

भूः भुवः इति पुरस्तात् येयजामहस्य जपति

सर्वेण एव तत् वाचः विकारेण देवेभ्यः हविः प्रयच्छति

अथ यत् पौर्णमास्याम् अग्नीषोमौ यजति

मुखतस् एव तत् देवान् प्रीणाति

वज्रः वै वषट्कारः

अथ उ इयम् वै रथन्तरम् असौ बृहत्

यत् ह्रस्वम् तत् रथन्तरम्

अथ यत् अग्निम् प्रथमम् देवतानाम् यजति

तौ इन्द्रः न अशक्नोत् अभि वज्रम् प्रहर्तुम्

अथ एतावान् वै वाचः विकारः

अनयोः एव तत् प्रतितिष्ठति

तम् एव एतत् शमयति पुरस्तात् च उपरिष्टात् च

यत् उपांशु यजति तेन सोमम् प्रीणाति यत् निरुक्तम् तेन अग्निम्

यत् दीर्घम् तत् बृहत्

अथ उ एते एव वषट्कारस्य प्रियतमे तनू यत् ओजः च सहः च

अग्नीषोमौ वै अन्तर् वृत्रे आस्ताम्

वषट्कृत्य अनुजपति ओजः सहः सहः ओजः स्वर् इति
षष्ठी स्यात् उपसर्गात् च वात पित्ते च कारणम्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे नाम चतुःपञ्चाशदुत्तरशततमो ऽध्यायः

तमःप्रवेशो हृल्लासः शोथः कण्डूः कफ स्रुतिः

घोरं तत् शीघ्रम् शीघ्र मारिणम्

धन्वन्तरिः उवाच

आलस्यम् अविपाकं च यः स स्यात् सर्व लक्षणः

स्रोतः तु स कफम् तेन पङ्क वत् शोष्यते ततः

कास अस्थि साद निष्ठीव निद्रा आलस्य अरुचि ज्वराः

रक्त ईक्षण त्वम् सततं शोषो दाहो अति धूमकः

या तृष्णा जायते तीव्रा स उपसर्ग आत्मका स्मृता

पित्तात् तृष्णा श्रमो दाहः स्वेदो अम्ल कफ जः क्रमः

अकस्मात् दीन ता शोको भयं शब्दे असहिष्णु ता

शूकैः इव आचितः कण्ठो निद्रा मधुर वक्त्र ता

मारुतात् क्षाम ता दैन्यं शङ्खभेदः शिरस् भ्रमः

उष्ण आक्रान्तस्य सहसा शीत अम्भः भजतस् तृषा

जिह्वा मूल गल क्लोम तालु तोय वहाः शिराः

संशोष्य तृष्णा जायन्ते तासां सामान्य लक्षणम्

भिद्यते शुष्यते स्तब्धं हृदयं शून्य ता भ्रमः

श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारिकं स अश्म गर्भ वत्

प्रलापः चित्त विभ्रंशः हि उद्गार आढ्यः तथा आमयः

या च पान अतिपान उत्था तीक्ष्ण अग्रे स्नेह पाक जा

तृष्णा रस क्षय उक्तेन लक्षणेन क्षय आत्मका

वातेन शून्य ता अत्यर्थम् भुज्यते रोरुदीति च

मुख शोषः जल अतृप्तिः अन्न द्वेषः स्वर क्षयः

स्निग्ध कटु अम्ल लवण भोजनेन कफ उद्भवा

शीत अम्ल फेन वृद्धिः च पित्तात् मूर्छा आस्य तिक्त ता

गन्ध अज्ञान आस्य वैरस्य श्रुति निद्रा बल क्षयाः

कफो रसाः द्वि कुपितः तोय वाहिषु मारुतः

हृद् रोग आदि निदानम् ते वक्ष्ये ऽहं सुश्रुतैः अधुना

कृमि हृद् रोग लिङ्गैः च स्मृताः पञ्च तु हृद् गताः

वातात् पित्तात् कफात् तृष्णा संनिपातात् बल क्षयः

आम उद्भवात् च रक्तस्य संरोधात् वात पित्त ता

वेपथुः वेपनात् मोहः श्वास रोधः ऽल्पनिद्रता
स्त्री च वै पुरुषश् च प्रजनयतः

तस्या एष द्वितीयः पादो भर्ग मयः भुवो भर्गो देवस्य धीमहि इति

यज्ञो वै प्रचोदयति

भूर् भुवस् तत् सवितुर् वरेण्यम् भर्गो देवस्य धीमहि इति

भूर् भुवः स्वस् तत् सवितुर् वरेण्यम् भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयाद् इति

अग्निर् वै भर्गः

चन्द्रमा वै वरेण्यम्

आपो वै वरेण्यम्

स्त्री च वै पुरुषश् च प्रजनयतः

अग्निर् वै वरेण्यम्

आदित्यो वै भर्गः

तस्या एष प्रथमः पादो भूस् तत् सवितुर् वरेण्यम् इति

चन्द्रमा वै भर्गः

तस्या एष तृतीयः पादः स्वर् धियो यो नः प्रचोदयाद् इति

अग्निर् वै भर्गः

यो वा एतां सावित्रीम् एवं वेद अप पुनर्मृत्युं तरति सावित्र्या एव सलोकतां जयति सावित्र्या एव सलोकतां जयति
प्राञ्च उदवस्यन्त्य् उदञ्चो वा

शालामुखीयं तृतीयं गत श्रीः समारोपयते

हविः आहुति प्रभृति इडा अन्ता संतिष्ठते

सदः हविर्धाने प्रथम कृतान् ग्रन्थीन् विस्रस्य हविर्धाने उदीची अभिप्रवर्तयन्ति

अग्रेण हविर्धानम् आसीनो होता यजति

ततो देवता उपतिष्ठते ऽयं नो नभसा पुर इत्य् आहवनीयं प्रदाव्यं वा

देविका हविर्भिः प्रचर्य आमिक्षायै देवतेन प्रचरति

अन्तरेण चात्वाल उत्करौ अतीमोक्षान् जपन्त उदवस्यन्ति यथा दर्श पूर्णमासयोः

प्राञ्चः उदञ्चः इति एकेषाम्

तन्त्रम् आमिक्षायै देविका हविषाम् च स्विष्टकृत् इडम्

स त्वं नो नभसस्पत इति वायुम्

यदि मिश्रम् इव चरेद् अञ्जलिना सक्तून् प्रदाव्ये जुहुयाद् विश्वलोप विश्व दावस्य त्वा आसन् जुहोमि इति
तस्मान् मा इति आह

स यथा श्रेयसा सिद्धः पापीयान् प्रतिविजत एवं ह एव अस्मात् मृत्युः पाप्मा प्रतिविजते

भा इति ह एतत् परोक्षेण इव

एतद् वै तिसृभिर् आवृद्भिर् इमांश् च लोकान् जयति एतैश् च एनम् भूतैः समर्धयति यान्य् अभिसंभवति

हुम् मा इति आह मा अत्र नु गा यत्र एतत् यजमान इति ह एतत्

यस्माद् व् एव मा इति आह यद् व् एव मा इति आह एतानि त्रीणि

तं ह स्वर्गे लोके सन्तम् मृत्युर् अन्वेत्य् अशनया

अथवा अतस् हिङ्कारस्य एव

एष ह वै मा मासः

तस्मान् मा इति ब्रूयात्
कियता च एव कालेन शेते वै पुरुषोत्तमः

मत्स्य उवाच

तद् अध्यात्म विदाम् चिन्त्यं नरकं च विकर्मिणाम्

केवलं गह्वरीभूते महाभूत विपर्यये

वक्तुम् अर्हसि धर्मिष्ठ यशो नारायण आत्मकम्

प्राणः पञ्चविधः च एव ध्रुव अक्षर एव च

विश्वं विश्वपतिः यः च स तु नारायणः स्मृतः

विभुः महाभूत पतिः महा तेजाः महा आकृतिः

तत् कर्म विश्व वेदानाम् तत् रहस्यम् महा ऋषीणाम्

कथं च वैष्णवी सृष्टिः पद्म मध्ये अभवत् पुरा

कथं निर्मितवन् च एव चित्रं लोकं सनातनम्

स यज्ञो वेद निर्दिष्टः तत् तपः कवयो विदुः

कियन्तं वा स्वपिति च कः अस्य कालस्य संभवः

पद्म रूपम् अभूत् एतत् कथम् हेम मयम् जगत्

प्रणवः पुरुषः शास्ता एकः च इति विभाव्यते

एतत् आख्याहि निखिलं योगं योग विदाम् पते

तत् ते अहम् कथयिष्यामि यथाशक्ति यथाश्रुति

कियता वा अथ कालेन हि उत्तिष्ठति महा यशाः

कालः पाकः च पक्ता च द्रष्टा स्वाध्याय एव च

के प्रजापतयः तावत् आसन् पूर्वम् महा मुने

कः समुत्सहते ज्ञातुं परं नारायण आत्मकम्

श्रुत्वा च नरसिंहस्य माहात्म्यं रविनन्दनः

यत् सत्यम् यत् अमृतम् अक्षरम् परं यत् यत् भूतम् परमम् इदम् च यत् भविष्यत्

उच्यते विविधैः देवैः स एव अयम् न तद् परम्

यः कर्ता कारको बुद्धिः मनः क्षेत्रज्ञ एव च

शृण्वतः तस्य मे कीर्तिं न तृप्तिः उपजायते

याः कथाः च एव वर्तन्ते श्रुतयो वा अथ तद् पराः

मनुः उवाच

तत् वंश्य अन्वय भूतस्य न्याय्यं रवि कुल ऋषभैः

दग्धे देव असुर नरे प्रनष्ट उरग राक्षसे

पराशर सुतः श्रीमान् गुरुः द्वैपायनः अब्रवीत्

आस्ते सुर वर श्रेष्ठः विधिम् आस्थाय योग विद्

तम् ईशम् सर्व यज्ञानाम् तत् तत्त्वम् सर्व दर्शिणाम्

कथम् एकार्णवे शून्ये नष्ट स्थावर जङ्गमे

ऋषय ऊचुः

सः अस्मान् कारयते सर्वान् सः अत्येति व्याकुलीकृतान्

प्रभावात् पद्मनाभस्य स्वपतः सागर अम्भसि

अधिदैवं च यत् दैवम् अधियज्ञम् सुसंज्ञितम्

यत् किंचिद् चरम् अचरम् यत् अस्ति च अन्यत् तत् सर्वम् पुरुषवरः प्रभुः पुराणः

पुनर् तस्य एव माहात्म्यम् अन्यत् विस्तरात् वद

सूत उवाच

यथा च तपसा दृष्ट्वा बृहस्पति सम द्युतिः

श्रद्धया च उपविष्टानाम् भगवन् वक्तुम् अर्हसि

विश्वायनः च यत् ब्रह्मा न वेदयति तत्त्वतः

जल अर्णव गतस्य इह नाभौ जातं जनार्दन

शृणुष्व आदि पुराणेषु वेदेभ्यः च यथा श्रुतम्

शृणुयां परया भक्त्या ब्रह्मन् एतत् अशेषात्

नारायणस्य यशसः श्रवणे या तव स्पृहा
सदसो द्वारौ समीक्षत ऋतस्य द्वारौ विजिहाथां मा मा संताप्तं लोकं मे लोक कृतौ कृतम् इति

सदसस्पतिम् अद्भुतं प्रियम् इन्द्रस्य काम्यं सनिं मेधाम् अयासिषम् इत्य् एतया ऋचा सदः प्रपद्य दक्षिणेन औदुम्बरीम् परीत्य उत्तरतस् उपवेशनस्य आवृता उपविशन्ति उदक् आवृत्तः उद्गाता पुरस्तात् प्रस्तोता प्रत्यक् मुखः पश्चात् प्रतिहर्ता दक्षिणा मुखः

समुद्रो ऽस्य् उरु व्यचाः इति ब्रह्म सदनम्

धिष्ण्यान् उपतिष्ठते

कव्यो ऽसि कव्य वाहनः इति दक्षिणं वेदि अन्तम्

अवस्युर् असि दुवस्वान् इत्य् अच्छावाकस्य

शुन्ध्युर् असि मार्जालीय इति मार्जालीयम्

समुद्रो ऽसि विश्व व्यचाः इति होतृषदनम्

नभो ऽसि प्रतक्वा इति चात्वालम्

श्वात्रो ऽसि प्रचेता इति मैत्रावरुणस्य

सम्राड् असि कृशानू रौद्रेण अनीकेन पाहि मा अग्ने पिपृहि मा नमस् ते अस्तु मा मा हिंसीर् इत्य् आहवनीयम्

ऐन्द्रीम् आवृतम् अन्वावर्त इति दक्षिणं बाहुम् अनु पर्यावृत्य उत्तरेण आग्नीध्रम् परीत्य पश्चात् प्राच् आवृत्तः तिष्ठन् विभूर् असि प्रवाहण इत्य् आग्नीध्रम् उपतिष्ठते

अहिर् असि बुध्न्य इति प्राजहितम्

सगरो ऽसि बुध्न्य इति इतरम् प्राजहितम्

तुथो ऽसि जन धाः इति बाहिष्पवमानीयम् आस्तावम्

तुथो ऽसि विश्व वेदाः इति ब्राह्मणाच्छंसिनः

अ संमृष्टः ऽसि हव्य सूदनः इति शामित्रम्

उशिग् असि कविर् इति पोतुः

उत्तरेण सदः परीत्य पश्चात् प्रत्यक् आवृत्तः तिष्ठन्न् अजो ऽस्य् एक पाद् इति गार्हपत्यम् उपतिष्ठते

कृष्णो ऽस्य् आखरेष्ठ इत्य् उत्करम्

नमो वो अस्तु मा मा हिंसिष्ट इति

पुरस्तात् सदसः प्रत्यक् आवृत्तः तिष्ठन् वह्निर् असि हव्य वाहनः इति होतुर् धिष्ण्यम्

अंघारिर् असि बम्भारिर् इति नेष्टुः

परिषद्यो ऽस्य् आस्ताव इत्य् आस्तावम्
संगतां वा अयं भूमानं देवानां पत्नीर् अभ्यवानैषीत्

तथा उ एव एतत् यजमानः सोमेन एव राज्ञा एभ्यः लोकेभ्यो द्विषतो भ्रातृव्यान् नुदते

शम्यु अन्तम् भवति

त एतस्यां दिशि सन्तः सोमं राज्याय अभ्यषिञ्चन्त

असुरा वा अस्यां दिशि देवान्त् समरुन्धन् या इयम् प्राच्य् उदीची

तद् यथा उपप्रयाय स्वर्गस्य लोकस्य नेदीयः तायाम् वसेद् एवं तत्

अभिक्रान्त्यै तद् रूपम्

यथा संगतम् भूमानं देवानां पत्नीर् अभ्यवनयेद् एवं तत्

देवतानाम् अ समराय

यः तम् तत्र ब्रूयात्

सर्वा ह वै देवताः प्रायणीये संगच्छन्ते

स यो ऽत्र संयाजयेत्

यत् उ एव शम्यु अन्तम् भवति

ते सोमेन राज्ञा एभ्यः लोकेभ्यो ऽसुरान् अनुदन्त

तस्माद् उ शम्यु अन्तम् भवति
मूर्छिता सा शिवं वेत्ति प्राणैर् एवं व्यवस्थिता

शक्ति त्रय उद्भवम् बीजं बीजात् कामो विषं ततः

शब्दः स्पर्शः रसः रूपं गन्धश् च इति पञ्च भूत गुणाः

गान्धार अनन्तरम् प्रतिसारणा कथ्यते

निरञ्जन आश्रिता शक्तिः सूक्ष्म शक्त्या तया आश्रितम्

इडा च पिङ्गला च एव सुषुम्ना च तृतीयका

चित्ते तृप्ते मनस् मुक्तिः ऊर्ध्व मार्ग आश्रिते ऽनले

पुरुषाणां रेतस् मार्गः स्त्रीणां रजस् मार्गः सह एव तेन ब्रह्मदण्ड रेखा आश्रित पुष्प समये सर्व व्यापक नाडी समूह आगतम् कामिनी रजः स्रवति

केचिद् वदन्ति निरालम्बन लक्षणः मोक्षः

मूल कन्द उल्लासित कुण्डलिनी संचार लक्षणः मोक्षः

कटुक तिक्त कषाय अम्ल मधुर लवणाः च इति षट् आस्वादाः

षडध्व गा कथ्यते

प्राणरन्ध्र द्वयम् लोचन रन्ध्र द्वयम् कर्ण रन्ध्र द्वयम् मुख रन्ध्र द्वयम् उत्सर्ग रन्ध्र द्वयम् इति दश द्वाराणि

केचिद् वदन्ति सु सम दृष्टिनि पात लक्षणः मोक्षः इत्य् एवंविध भावना आश्रित लक्षणः मोक्षो न भवति

अथ दशम द्वारम् द्विविधं शुक्र मार्गम् अमृतं काल मार्गः च इति ब्रह्मदण्ड मूले रवि शशि मध्ये भग आकारम् अस्ति तस्माद् आगत ब्रह्मदण्ड आश्रितम् पश्चिम लिङ्गम् अस्ति पश्चिम शब्देन स्थानम् अस्ति तस्य मध्ये लिङ्ग आकारम् अस्ति

वज्र पूजा पद आनन्दम् यः करोति स मन्मथः

केचिद् वदन्ति

प्राण अपान समान उदान व्यानाः नाग कूर्म कृकर देवदत्त धनंजयाः च इति दश वाताः

रोम्णां कोटि त्रयम् स अर्धम्

अयं प्रकृति भेदः पृथ्वी आपः तेजः वायुः आकाशश् च इति शरीरे पञ्चगुणाः महाभूतानि भवन्ति तत्र एव तानि पञ्चविधानि भवन्ति

यत्र च मूल भग मण्डल अन्ते कुण्डलिनी शक्तिर् विनिर्गता तत्र वाम भाग उद्भव सोमनाडिका दक्षिण भाग उद्भव सूर्यनाडिका चन्द्रो वाम अङ्ग व्यापकः सूर्यो दक्षिण अङ्ग व्यापकः चन्द्रो वाम अङ्गे वाम नासा पुटम् सूर्यो दक्षिण अङ्गे दक्षिण नासा पुटम् इत्य् एवं सूर्य चन्द्रौ व्यवस्थितौ

उक्तं च भगवता महेश्वरेण

ऊर्ध्व शक्ति निपातः कन्द चतुष्टयेन ज्ञायते

कर्म अन्तरेण कथ्यते सारणा कथ्यते

अस्थि संचयम् षष्टि अधिकम् शत त्रयम् अस्त्य् अस्य प्राणेन संबन्धः

मूल कन्द उद्यतः वायुः सोम सूर्य पथ उद्भवः

काम क्रोध लोभ मोह मद मान अहंकाराः च इति सप्त बन्धनानि

शङ्खसारण अनन्तरम् महासारणा कथ्यते

क्षुधा तृष्णा निद्रा आलस्यं कान्तिश् च इति पञ्चगुणं तेजः

लाला मूत्र अस्रु निःस्वेद प्रस्वेदाः इति पञ्चगुणा आपः

शक्ति त्रय विनिर्भिन्ने चित्ते बीज निरञ्जनात्

शृङ्गार आदि नव नाट्य रसाः इति हास्य आदि भावाः शृङ्गार आदीनाम्

स्फुरिता नाभि मध्ये तु शाखा शाखम् अनेकधा

कर्म अन्तरेण महासारणा कथ्यते

दश नाडी आश्रितम् चक्रं नाभि मध्ये प्रकीर्तितम्

एकं मुख रन्ध्रम् राजदन्त अन्तरे एतद् एव शङ्खिनी मुखम् दशम द्वारम् इत्य् उच्यते

वातः प्राण प्रकृतिः पित्तं हुताशन उद्भूतम् श्लेष्मा निरोधात् भवति

किं बहुना काम विष हर निरञ्जनानाम् ब्रह्मदण्ड मूल अङ्कुरे निवासः एभिर् यद् अमुखो मोक्षः भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमन कार्यम् न अस्ति

वात पित्त श्लेष्माणः इति प्रकृति त्रयम्

त्वक् असृक् मांसं मेदः अस्थि मज्जा शुक्रं प्राणो जीवः शक्तिः इति दश धातवः

मूल कन्दे तु या शक्तिः कुण्डल आकार रूपिणी

धावनं वल्गनम् आकुञ्चनं प्रसारणं निरोधश् च इति पञ्चगुणो वायुः

कन्द दण्डेन च उद्दण्डैः भ्रामिता या भुजङ्गिनी

उदान चलितम् रेतो मृत्यु रेखा विषम् विदुः
जन्म अवस्थानात् अधो लिङ्गः स च आधार कन्द जाति मध्य स्थितः गुह्य ऊर्ध्वे भवति तस्य ऊर्ध्वे लिङ्ग स्थानम् स्वाधिष्ठानं नाभि मण्डले मणिपूरकस्य ऊर्ध्व भागे ऽनलकः तेन उद्दण्डक आद्यम् समागच्छति अधस् प्रदेशे मणिपूरकस्य दक्षिण पश्चिम वर्ति अमेध्यस्थानम् मध्ये नाभेः कन्दः तत्र पद्म आकृतिः तत्र शरीर नाडीनाम् आधारः कथ्यते हृदये पृथिवी तत्त्वम् पीत वर्णम् मध्ये कदम्ब गोलक आकृति तत्र चित्तविश्रान्तिस्थानं तद् एव अनल चक्रम् कण्ठे चोदक प्रवाह पूर्णम् आत्म तत्त्वम् तद् विशुद्धिस्थानम् तालु मध्ये दीप शिखा आकारः सदा उद्द्योतः तत् तेजस् तत्त्वम् कपाल कन्दर अङ्कुरे वायु तत्त्वम् नासा अग्रे आकाश तत्त्वम् तस्य ऊर्ध्वे आज्ञास्थानम् आज्ञास्थान अन्तरे ग्रन्थि षोडश अन्तरे अमृता षोडशी कला तद् अन्तरे वाल अग्र शतधा आश्रयाः अन्ते तस्य ऊर्ध्वे कला अन्ते बिन्दुः बिन्दुभेदाद् अनन्तरं शृङ्गाटक आकृतिः मस्तकस्य उद्देशः तस्मिन् चित्त लय स्थानम् चित्तस्य त्रैलोक्य विहारः तस्य आश्रिता ज्ञानशक्तिः एवं शक्ति त्रय अलंकृतः चित् दर्पण प्रतिबिम्बः समो विविध भाव कला कलितः संसार चेष्टा अवलोकन कुशलः सुप्त अवस्थायाम् रूपी जल चन्द्र वत् दृश्यते यः स परमात्मा सर्व व्यापी महेश्वरः चतुर्दशविध भूत ग्राम कर्ता च इति सो ऽयं परमात्मा

सारणा अनन्तरम् सारणा कथ्यते

केचिद् वदन्ति पूजा पूजक मद्य मांस आदि सुरत प्रसङ्ग स आनन्द लक्षणः मोक्षः

प्रतिसारण अनन्तरम् शङ्खसारणा कथ्यते

अस्थि मांसं त्वक् नाडी रोमाणि इति पञ्चगुणा पृथिवी

प्रणीता सा ह्य् अनेकैस् तु ब्रह्मावर्तेन संस्थिता

उत्पत्ति स्थिति प्रलयाः च इति मार्ग त्रयम्

ऊर्णा तन्तु निभ आकारा गता सा नाभि मण्डलम्

उद्गम आवर्त वातः ऽयं प्राण इत्य् उच्यते बुधैः

केचिद् वदन्ति वेद पाठ आश्रितः मोक्षः

कामः सृष्टि तया प्रोक्तो विषं मृत्यु पदम् भवेत्

मनस्य् आश्रय ताम् एति ज्ञेयं शक्ति त्रयम् तु तत्

केचिद् वदन्ति ध्यान कला करण सम्बद्ध प्रयोग सम्भवेन रूप बिन्दु नाद चैतन्य पिण्ड आकाश लक्षणः मोक्षः

इति जीवन्मुक्ति पदम् अनेन मार्गेण स्थिर त्वम् भवति

इडा पिङ्गला सुषुम्ना गान्धारी हस्तिजिह्वा यशस्विनी पूषा अलम्बुसा कुहू शङ्खिनी प्रभृतयः द्वासप्ततिर् नाडी सहस्राणि

विवेक बोध संतोष हर्ष पुलक क्षमा उपशम ध्यान ज्ञान उत्सव राग वैराग्य आनन्द कम्प मूर्छा विकार मनस् वासना आदीनि प्रकृति स्वरूपाणि

मनस् मध्ये निद्रा विषयम् इच्छा कार्यः निरञ्जनः परमात्मा

सारणा अनन्तरम् प्रतिसारणा कथ्यते

ब्रह्मदण्ड चक्रेण असौ कपाल कर्परम् यावत् तस्मिन् कपाल कर्परे चन्द्रमण्डल अन्तर्गतम् कपाल लिङ्गम् लम्पिका स्थान ऊर्ध्वे अमृत धाराम् अभिस्रवति मस्तक मध्ये गर्भे तिष्ठति तद् एव अमृतम् राजदन्त मये शङ्खिनी ब्रह्मदण्ड तले दमयित्वा स्रवति

चित्त मध्ये भवेद् यस् तु बालाग्र शतधा आश्रये

कर्म अन्तरेण शङ्खसारणा कथ्यते

ऊर्ध्व मार्ग स्थिताः ह्य् एता बृहच्छाखा अवलम्बिताः

अथ मोक्ष पदम् कथ्यते यत्र सहज समाधि क्रमेण मनसा मनः समालोक्यते स एव मोक्षः

शक्ति आधार स्थितः याति ब्रह्मदण्डक भेदकः

अहो मूर्ख ता लोकस्य केचिद् वदन्ति शुभ अशुभ कर्म विच्छेदनम् मोक्षः

चतुर् अङ्गुल मानेन अपि अष्टधा कुटिल आकृतिः

मृत्यु मार्ग स्थितः योगी ज्ञात्वा कर्म समभ्यसेत्

जीवन्मुक्ति पदे देवि चित्तं बीज निरञ्जनम्

काम विष हर स्थानम् मानस उद्भवः मनस् मध्ये कारणं कारणात् उत्पत्ति स्थिति प्रलयाः प्रवर्तन्ते
उलवृकर्क्षु तरक्षुः श्वा वराह चिल्वटि बब्रुकाः सर्पदंष्ट्रनः संहनु कृण्वानाः कश्यपतुङ्ग दर्शनात् सरण वाटात् सिद्धिर् भवति

तस्मिन् वसिष्ठः समतपत्

द्वितीयः कृष्णशिलाः

अगस्त्यो ऽगस्त्यतीर्थे तपति

विश्वामित्र जमदग्नी जामदग्ने तपतः

दिव्य् अत्रिर् ह तपति

द्वितीयं वर्ष सहस्रम् मूर्धन्य् एव अमृतस्य धाराम् आधारयत्

गुंगुर् गुंगुवासे तपति

अथ खलु विपाश् मध्ये वसिष्ठशिला नाम प्रथम आश्रमः

ब्राह्माणि अष्टाचत्वारिंशत् वर्ष सहस्राणि सलिलस्य पृष्ठे शिवो ऽभ्यतपत्

गौतम भरद्वाजौ सिंहौ प्रभवे तपतः

तस्मात् तप्तात् तपसो भूय एव अभ्यतपत्

तद् अप्य् एता ऋचो ऽभिवदन्ति प्राण अपानौ जनयन्न् इति ब्राह्मणम्

ब्राह्म्यं वर्ष सहस्रम् ऋषि वने ब्रह्मचारी एक पादेन आतिष्ठति

तथा तच् छश्वद् अनुवर्तते
द्रोणकलशाद् एव प्रथमम् उन्नयन्ति

यद्य् उ वै न उपरि अर्धा भवति द्रोणकलशाद् एनाम् उपरि अर्धाम् कृत्वा एतेन एव पात्रेण अपिदधाति विष्णव् उरु क्रम एष ते सोमस् तं रक्षस्व तं ते दुश्चक्षा मा अवख्यत् इति

स यद्य् उ ह एतैः संस्रावैर् उपरि अर्धा स्थाली भवत्य् एतेन एनाम् पात्रेण अपिदधाति

उत्तरं प्रतिप्रस्थाता

स्तुतो ऽसि जन धाः देवास् त्वा शुक्र पाः प्रणयन्तु सु वीराः प्रजाः प्रजनयन् परीहि शुक्रः शुक्र शोचिषा इति अध्वर्युर् दक्षिणेन उत्तरवेदिम् परिक्रामति

मन्थिनं प्रतिप्रस्थाता

शुक्रम् एव अध्वर्युः आदत्ते

यथोपपादम् इतरान्

तौ जघनेन उत्तरवेदिम् ग्रहौ संधत्त आयुः संधत्तं तन् मे जिन्वतं प्राणं संधत्तं तं मे जिन्वतम् अपानं संधत्तं तं मे जिन्वतं व्यानं संधत्तं तं मे जिन्वतं चक्षुः संधत्तं तन् मे जिन्वतं श्रोत्रं संधत्तं तन् मे जिन्वतम् इति

यत् ते अग्ने तेजस् तेन अहम् तेजस्वी भूयासं यत् ते अग्ने वर्चस् तेन अहम् वर्चस्वी भूयासं यत् ते अग्ने हरस् तेन अहम् हरस्वी भूयासम् इति

षड्भिः संधाभिः संधाय व्युत्क्रामतः

स्तुतो ऽसि जन धाः देवास् त्वा मन्थि पाः प्रणयन्तु सु प्रजाः प्रजाः प्रजनयन् परीहि मन्थी मन्थि शोचिषा इति प्रतिप्रस्थाता उत्तरेण उत्तरवेदिम् परिक्रामति

समुन्नीय उत्तरवेद्याम् संसादयन्ति

प्रोक्षिताभ्याम् अपिधाय अ प्रोक्षिताभ्याम् उपयच्छतः

द्वाव् अ प्रोक्षितौ भवतः

दक्षिणम् एव अध्वर्युः द्वार् बाहुम् निश्रयमाण उपनिष्क्रामति

अथ अन्तरेण यूपं च आहवनीयम् च ग्रहौ संधत्त आयु स्थ आयुर् मे धत्तम् आयुर् यज्ञाय धत्तम् आयुर् यज्ञपतये धत्तं प्राण स्थः प्राणं मे धत्तं प्राणं यज्ञाय धत्तं प्राणं यज्ञपतये धत्तम् अपान स्थो ऽपानं मे धत्तम् अपानं यज्ञाय धत्तम् अपानं यज्ञपतये धत्तं व्यान स्थो व्यानं मे धत्तं व्यानं यज्ञाय धत्तं व्यानं यज्ञपतये धत्तं चक्षु स्थश् चक्षुर् मे धत्तं चक्षुर् यज्ञाय धत्तं चक्षुर् यज्ञपतये धत्तं श्रोत्रं स्थः श्रोत्रं मे धत्तं श्रोत्रं यज्ञाय धत्तं श्रोत्रं यज्ञपतये धत्तम् इति

यथासंप्रैषं ते कुर्वन्ति

षड्भिः संधाभिः संधाय व्युत्क्रामतः

अथ पूतभृतः

होतृ चमसम् एव प्रथमम् उन्नयन्ति

घ्नन्तो वृत्राण्य् अप्रति

ग्रहाव् आदाय उपनिष्क्रामतः

अथ द्रोणकलशात्
अदित्याः रास्ना असि

वसूनाम् पवित्रम् असि शत धारम् सहस्र धारम् अछिद्र तनु

पोषाय त्वा

काम् अधुक्षः

विश्व होतुः धामन् सीद

शुन्धध्वम् दैव्याय कर्मणे
एक कपालेन अवदायम् चरति

अग्नीवरुणाभ्यां सर्व हुतम् शेषम्

उन्नेता अनुवाचयति मूर्धनि कृत्वा धाना सोमेभ्यः अनुब्रूहि इति आश्राव्य आह धाना सोमान् प्रस्थितान् प्रेष्य इति

आसन्दी औदुम्बर्यौ चात्वालं हरन्ति सोम लिप्तम् च

विमुच्य स्रुचौ द्रोणकलशे हारियोजन ग्रहणम् उपयाम गृहीतः ऽसि हरिर् असि इति

आहृतम् आदाय अवभृथम् गच्छन्ति स्यन्दमानानां स्थावराः

प्रतिप्रस्थाता च शङ्कु योक्त्रे तूष्णीम्

सम् इन्द्र ण इति नव समिष्ट यजूंषि जुहोति प्रतिमन्त्रम्

ऋजीषस्य इच्छन् अवद्येत्

कृष्णविषाणा मेखले चात्वाले प्रास्यति मा अहिः भूर् इति

प्रास्य समिधं चतुर्गृहीतेन अभिजुहोति अग्नेर् अनीकम् इति

साम प्रेष्यति गाय ब्रूहि इति वा

सर्वे निधनम् उपयन्ति

उरुं हि इति वाचयति

तद् अभावे ऽन्याः

धानाश् च आवपति हर्योर् धाना इति

अन्यतरत् कृत्वा

वश एतत् कुर्यात्

अप्सु जुहोति

अपरेण चात्वालं यथास्वं चमसान् पूर्णपात्रान् अवमृशन्ति हरित कुशान् अवधाय सं वर्चसा इति

दधिक्राव्ण इत्य् आग्नीध्रे दधि भक्षणम्

शाकल आधानम् देव कृतस्य इति प्रतिमन्त्रम्

मुखान्य् आलभन्ते

पत्नीसंयाजाः पशु वत्