tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
स कथयति पुत्र त्वम् अत्र एव अवस्थितः

राजा कथयति भवन्तः शब्दयत एतान्

चण्डाः पूर्ण श्रोणापरान्तका मनुष्या यावत् परिभाषकाः

यत् अहम् समन्वाहरेयं कुत्र मे माता उपपन्ना इति

स कथयति अति वाणिजकः ऽहम् यदि यथाक्रीतं पण्यम् अनुप्रयच्छामि इति

तत् चूर्णकस्य अर्थम् कार्षापण सहस्रेण विक्रीतं वर्तते

भवो गृहपतिः प्रीति सौमनस्य जातः संलक्षयति पुण्य महेशाख्यः ऽयं सत्त्वो येन इह एव स्थितेन इयत् सुवर्णम् समुपार्जितम् इति

अहो संघस्य सु आख्यात ता

नन्दी स रागे सति नन्दी स राग संयोजनम् भवति

कथयति राजा भवन्तः कस्य अर्थे युष्माभिः पूर्ण आतपे विधारितस् ते कथयन्ति देव वणिग्ग्रामेण क्रियाकारः कृतो न केनचिद् एकाकिना पण्यं ग्रहीतव्यम् इति

कस्य ऋद्ध्या तथागतस्य भगवतः

किम् एतत् एव भविष्यति नूनं काशिक वस्त्र आवारी घट्टिता फुट्टक वस्त्र आवारी उद्घाटिता इति

सूर्पारकस्य नगरस्य अष्टादश द्वाराणि

सा आपन्नसत्त्वा संवृत्ता

उच्छोषिता रुधिर अश्रु समुद्राः लङ्घिता अस्थि पर्वताः पिहितानि अपाय द्वाराणि प्रतिष्ठापिता वयं देव मनुष्येषु अतिक्रान्त अतिक्रान्ताः

स गाथां भाषते

चण्डाः पूर्ण श्रोणापरान्तिका मनुष्या रभसाः कर्कशा आक्रोशका रोषकाः परिभाषकाः

राजा कथयति पूर्ण परितुष्टो ऽहम्

तेन अर्हता श्रुतम्

पूर्ण निर्गच्छ वणिग्ग्रामो द्वारि तिष्ठति इति

तत आयुष्मान् पूर्णः तद् रूपम् समाधिं समापन्नो यथा समाहिते चित्ते श्रोणापरान्तके ऽन्तर्हितो महा समुद्रे वहन सीमायाम् पर्यङ्कं बद्ध्वा अवस्थितः

यो वो यस्या ऋद्धेः लाभी तेन तया तत्र सूर्पारकं नगरं गत्वा भोक्तव्यम् इति

भविलस्य च पुत्रो गतः

स स्वस्थीभूतः संलक्षयति अहं पत्न्या पुत्रैः च अध्युपेक्षितः

स ताभ्यां मानं ग्राहितः

तैः अग्निः प्रज्वालितः

प्रबलैः अपि वाच् मनोरथैः षडभिज्ञ त्वम् इह अधिगम्यते

यावत् अपरेण समयेन भवो गृहपतिर् ग्लानः संवृत्तः

ते कथयन्ति यत् तेन अवद्रङ्गे दत्तं तद् यूयं मूल्ये ऽपि न दास्यथ

स कथयति पुत्र बालः त्वम्

चरेम वयं भगवतो ऽन्तिके ब्रह्मचर्यम्

को ऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति न भिक्षवः कर्माणि कृतानि उपचितानि बाह्ये पृथिवी धातौ विपच्यन्ते न अप् धातौ न तेजः धातौ न वायु धातौ अपि तु उपात्तेषु एव स्कन्ध धातु आयतनेषु कर्माणि कृतानि उपचितानि विपच्यन्ते शुभानि अशुभानि च

प्रविभक्ता निशाम्यन्ति यथा अङ्गारः तथा नराः

पूर्णः कथयति देव समनुयुज्यन्ताम् यदा एभिः क्रियाकारः कृतः तदा किम् अहम् एभिः शब्दितो मम भ्राता वा ते कथयन्ति देव न इति

उपासिकां च मां धारय अद्य अग्रेण यावज्जीवं प्राण उपेताम् शरणं गताम् अभिप्रसन्नाम्

सन्ति पूर्ण श्रोत्र विज्ञेयाः शब्दाः घ्राण विज्ञेयाः गन्धाः जिह्वा विज्ञेयाः रसाः काय विज्ञेयानि स्प्रष्टव्यानि मनः विज्ञेयाः धर्मा इष्टाः कान्ताः प्रिया मनआपाः काम उपसंहिताः रञ्जनीयाः

ते पण्यम् आदाय देशान्तरं गताः

तस्य भैषज्यम् व्यपदिश इति

यदि एवम् समन्वाहर जेतवनम्

तस्य एतत् अभवत् येन मया सकलं क्लेश गणम् वान्तं छर्दितं त्यक्तं प्रतिनिःसृष्टम् सो ऽहं तीर्थिक साधारणायाम् ऋद्ध्यां विषण्णः

स कथयति कार्षापणं प्रयच्छ

भविलेन पत्नी पृष्टा भद्रे शोभनं पूर्णेन प्रतिपालिता त्वम् इति सा कथयति यथा भ्रात्रा पुत्रेण वा इति

तौ कथयतः समन्वाहरत नाग इन्द्रौ सूर्पारकं नगरम् अ गोचरीभविष्यति

स तं हृदि कृत्वा तैः सार्धं महा समुद्रम् अवतीर्णः संसिद्ध यानपात्रः च प्रत्यागतः

यावत् अपरेण समयेन भविलो भवत्रातो भवनन्दी च सहिताः समग्राः संमोदमाना महा समुद्रात् संसिद्ध यानपात्राः आगताः

यत् संघस्य उपस्थानम् कृतम् तेन आढ्ये महाधने महा भोगे कुले जातः

स कथयति पूर्णस्य प्रत्यंशं न अनुप्रयच्छथ तौ कथयतः दासी पुत्रः सः

भगवान् संलक्षयति यदि चन्दन मालः प्रासादो भेत्स्यते दातॄणां पुण्य अन्तरायः भविष्यति
भद्रका बत श्रोणापरान्तका मनुष्यकाः स्नेहका बत श्रोणापरान्तका मनुष्याः ये माम् अस्मात् पूति कलेवरात् अल्प कृच्छ्रेण परिमोचयन्ति इति

यदा तस्या दारिका गता भवति तदा लभ्यते

ततस् तस्य पुरुषस्य पञ्च कार्षापण शतानि दत्तानि

अपरे कथयन्ति पूर्णम् अपि शब्दापयामः

एता वयं भगवतं शरणं गच्छामो धर्मं च भिक्षु संघम् च

इति उक्त्वा

ततो ऽनाथपिण्डदो गृहपतिः पूर्णं सार्थवाहम् आदाय येन भगवान् तेन उपसंक्रान्तः

यत् किंचिद् अहम् जीवितः सर्वं तव प्रभावात्

तत आयुष्मान् पूर्णो भ्रातुः कथयति यस्य नाम्ना वहनं संसिद्ध यानपात्रम् आगच्छति तत् तस्य गम्यं भवति

यावत् अन्यस्मिन् आश्रम पदे पञ्च ऋषि शतानि प्रतिवसन्ति

स पुत्रैः दृष्टः पृष्टः च तात कस्मात् त्वम् करे कपोलं दत्त्वा चिन्ता परः व्यवस्थित इति

विशुद्ध शील सु विशुद्ध बुद्धे भक्त अभिसारे सतत अर्थ दर्शिन्

यत् तत्र पठितं स्व अध्यायितम् स्कन्ध कौशलम् च कृतम् तेन मम शासने प्रव्रज्य सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्कृतम्

तया आरकूट माषकः दत्तः पूर्वभक्षिकाम् आनय इति

तम् आयुष्मान् आनन्दः गाथया प्रत्यभाषत

यावत् स्थविर स्थविराः भिक्षवो अनेकविधाभिः ध्यान समापत्तिभिः सम्प्राप्ताः

पूर्णः कथयति तात अहम् अपि महा समुद्रम् गच्छामि इति

सा संलक्षयति मम स्वामिना अनेकैः उपाय शतैः भोगाः समुदानीताः

स जन कायः भगवन्तम् अ पश्यन् चन्दन मालम् प्रासादं भेत्तुम् आरब्धः

ततो भगवन्तम् इदम् अवोचत् लभेय अहम् भदन्त सु आख्याते धर्म विनये प्रव्रज्याम् उपसम्पदम् भिक्षु भावम् पूर्ववत् यावत् भगवता एहिभिक्षुकया प्रव्राजितो यावत् एवम् स्थितो बुद्ध मनोरथेन

गृह्णन्तु अत्र यत् सारम् इति

कस्मात् ते गृहीतम् स कथयति भवन्तः यदा युष्माभिः क्रियाकारः कृतः तदा किम् अहम् न शब्दितो मम भ्राता वा युष्माभिः एव क्रियाकारः कृतो यूयम् एव पालयत

सप्तमे दिवसे मरीचिकं लोकधातुम् अनुप्राप्तः

भगवता अभिहितः मौद्गल्यायन गच्छामः

तेन समन्वाहृतम्

ते दृष्ट्वा स्वामिनोः कथयतः दृष्टम् युवाभ्याम् अपरेषाम् काशिक वस्त्राणि दीयन्ते परेषां फुट्टकानि इति

ततः पूर्णः सार्थवाहः कृत कुतूहल मङ्गल स्वस्त्ययनः पञ्च वणिज् शत परिवारः महा समुद्रम् अवतीर्णः

न प्रणश्यन्ति कर्माणि अपि कल्प शतैः अपि

एवं कुरुत

तेन कलितम् एकैकस्य सुवर्ण लक्षाः संवृत्ताः

भगवान् श्रावस्त्याम् विहरति स्म जेतवने अनाथपिण्डदस्य आरामे

तेन व्यपदिष्टम् इदं तस्य भैषज्यम् इति

वणिजः कथयन्ति सार्थवाह वयं कृच्छ्र संकट सम्बाध प्राप्ताः

संयोगा विप्रयोग अन्ताः मरण अन्तम् च जीवितम्

तौ कथयतः तादृशेन भदन्त प्रसादेन वयम् आगताः यत् न शक्यम् अस्माभिः कुन्त पिपीलिकस्य अपि प्राणिनः पीडाम् उत्पादयितुम् प्राक् एव सूर्पारक नगर निवासिनः जन कायस्य इति

तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः काल अन्तरेण पत्नी आपन्नसत्त्वा संवृत्ता

तेषाम् याः ताः संज्ञा भविलो भवत्रातो भवनन्दी इति ता अन्तर्हिताः

सा उरसि प्रहारं दत्त्वा कथयति यदि असौ अर्थात् परिभ्रष्टः किं प्रज्ञया अपि परिभ्रष्टः पक्वम् आनय इति पाचनं प्रेषितम्

तथा भवतु

स इदानीं ग्लानः संवृत्तः

यत् ते कृत्यं वा करणीयं वा तत् कुरुष्व इति

स विहारं संमर्ष्टुम् आरब्धः

उत्तर उन्नमति दक्षिणो ऽवनमति

देवो ऽस्माकं साहाय्यं कल्पयतु

स संलक्षयति मम अत्ययात् एते भेदं गमिष्यन्ति

अपरेण स्तव कर्णिका

स भगवता स्फटिक मयः निर्मितः

अथ कः तस्य उपस्थानम् करोति सा कथयति अहम् अस्य उपस्थानम् करोमि

भ्रातः विनष्टा वयं भाजयामो गृहम् इति

ताभिः भगवतः केश नख स्तूपः प्रतिष्ठापितः

तत उत्थाय आसनात् येन भगवान् तेन अञ्जलिम् प्रणम्य भगवन्तम् इदम् अवोचन् अहो बत भगवान् अस्माकम् किंचिद् अत्र प्रयच्छेत् यत्र वयं कारां करिष्यामः

प्रभूतम् आसादयिष्यन्ति पूर्णस्य अन्तिके विक्रीय
ते पण्यम् आदाय महा समुद्रम् सम्प्रस्थिताः

एकैको नागः संलक्षयति अहो बत भगवान् मम पानीयं पिबतु इति

जरया हि निपीडित यौवनाः षडभिज्ञा हि भवन्ति मद्विधाः

पूर्णः कथयति देव तिस्रो दीयन्ताम्

ता एवम् अर्थम् विस्तरेण आरोचयन्ति

सो ऽवतीर्णः

स गोशीर्ष चन्दनस्य तिस्रो गण्डिका वस्त्रेण पिधाय एकम् पाणिना गृहीत्वा राज्ञः सकाशं गतः

सर्व जात कृत निष्ठतः संवृत्तः

पूर्ववत् यावत् महा समुद्रम् अवतीर्णः

न शोभनं भविष्यति

भवतु इति आह भगवान्

तेन खलु समयेन भगवान् अनेक शतायाः भिक्षु परिषदः पुरस्तात् निषण्णः धर्मं देशयति

वणिज् ग्रामेण क्रियाकारः कृतः न केनचिद् अस्माकम् समस्तानां निर्गत्य एकाकिना वणिजां सकाशम् उपसंक्रमितव्यम्

किं तेन अवद्रङ्गे दत्तम् तिस्रः सुवर्ण लक्षाः

यदि अपि एवम् तथा अपि उच्यतां मूल्यम्

तत्र केचित् घरिणीस्तूप इति संजानते केचित् बकुलमेधी इति यम् अद्य अपि चैत्य वन्दकाः भिक्षवो वन्दन्ते

इति

तत्र भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते गच्छ आनन्द भिक्षूणाम् आरोचय

स तत्र एव अवस्थितः

गच्छामः आनन्द भिक्षून् आरोचय यो युष्माकम् उत्सहते श्वः सूर्पारकं नगरं गत्वा भोक्तुम् स शलाकां गृह्णातु इति

अधिवासयति भगवान् तस्याः भद्रकन्यायाः तूष्णीभावेन

यत्र इदानीम् ईदृशाः प्रधानपुरुषा विस्तीर्ण स्व जन बन्धु वर्गम् अपहाय स्फीतानि च कोश कोष्ठागाराणि आकाङ्क्षन्ति सु आख्याते धर्म विनये प्रव्रज्याम् उपसम्पदम् भिक्षु भावम् इति

स कथयति भवन्तः अस्ति कश्चिद् युष्माभिः दृष्टः श्रुतो वा षष् कृत्वस् महा समुद्रात् संसिद्ध यानपात्र आगतः सप्तमं वारम् अवतरन् ते कथयन्ति पूर्ण वयं त्वाम् उद्दिश्य दूरात् आगताः

स तेन उक्तः पुत्र न कदाचित् त्वया पूर्णो मोक्तव्यः

पृच्छति भवन्तः किम् इदम् द्रव्यम् इति ते कथयन्ति इदं च इदम् च इति

ततस् तया किंचित् स्व भक्तात् तस्मात् एव गृहात् अपहृत्य उपस्थानम् कृतम्

ततो भवेन गृहपतिना भविल आदीनाम् पुत्राणाम् यथानुपूर्व्या निवेशाः कृताः

ततो भगवान् तेषाम् विनय कालम् अवेक्ष्य तद् आश्रम पदम् उपसंक्रान्तः

दृष्ट्वा च पुनः कथयति आर्य पूर्ण किं विहेठयसि इति आयुष्मान् पूर्णः कथयति जरा धर्मः ऽहम्

भूयो अपि अस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः पुत्रो जातः

एकस्य गृह गतम् क्षेत्र गतम् च एकस्य आवारी गतम् देश अन्तर गतम् च एकस्य पूर्णकः

स कथयति अग्निं प्रज्वालयत इति

आगताः स्मो भगवन् आगताः

अनाथपिण्डदः संलक्षयति न मम प्रतिरूपम् यत् अहम् प्रधानपुरुषम् असत्कारेण प्रवेशयेयम् इति

वपुष्मत् तया श्रुतेन वा न बलात्कार गुणैः च गौतम

कुत्र इच्छसि वस्तुं कुत्र इच्छसि वासं कल्पयितुम् अनेन अहम् भदन्त भगवता संक्षिप्तेन अववादेन चोदित इच्छामि श्रोणापरान्तकेषु जनपदेषु वस्तुं श्रोणापरान्तकेषु जनपदेषु वासं कल्पयितुम्

तस्या भगवता आशयं धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशी चतुर् आर्य सत्य सम्प्रतिवेधकी धर्म देशना कृता यां श्रुत्वा तया देवतया विंशति शिखर समुद्गतम् सत्कायदृष्टि शैलम् ज्ञान वज्रेण भित्त्वा स्रोतआपत्ति फलम् साक्षात्कृतम्

इति एवम् वो भिक्षवः शिक्षितव्यम्

ते कथयन्ति सार्थवाह द्विगुण मूल्येन दत्तम्

तया तस्य आरोचितम्

गाथां च भाषते

मा भूयो ऽभिरोक्ष्यसि

इति

सचेत् त्वां पूर्ण श्रोणापरान्तका मनुष्याः पाणिना वा लोष्टेन वा प्रहरिष्यन्ति तस्य ते कथं भविष्यति सचेद् माम् भदन्त श्रोणापरान्तका मनुष्याः पाणिना वा लोष्टेन वा प्रहरिष्यन्ति तस्य मम एवम् भविष्यति भद्रका बत श्रोणापरान्तका मनुष्याः स्नेहका बत श्रोणापरान्तका मनुष्याः ये मां पाणिना वा लोष्टेन वा प्रहरन्ति नो तु दण्डेन वा शस्त्रेण वा प्रहरन्ति इति

स कथयति यदा अस्माकम् गृहे वार्ता न अस्ति तदा न प्रव्रजितः

गच्छावः धर्मं श्रोष्याव इति

राजानं तावत् अवलोकयामः

पूर्व दिग्भागः उन्नमति पश्चिमो ऽवनमति
अन्याभ्यां दृष्ट्वा स्व पुत्राः प्रेषिता यावत् काशिक वस्त्र आवारी घट्टिता फुट्टक वस्त्र आवारी उद्घाटिता

स संलक्षयति अमङ्गलो ऽयं मुण्डकः श्रमणको मया दृष्ट इति विदित्वा कर्णाद् धनुः पूरयित्वा येन आयुष्मान् पूर्णः तेन प्रधावितः

पूर्णेन शेष कतिपय कार्षापणैः दास दासी गो महिषी वस्त्राणि जीवित उपकरणानि पक्वम् आदाय आगत्य दम्पत्योर् उपनामितवान्

सर्वथा गोशीर्ष चन्दनम् आदाय गन्तव्यम्

किं च अपि उक्तं मया प्रतिच्छन्न कल्याणैः वः भिक्षवो विहर्तव्यं विवृत पापैः इति अपि तु तीर्थिक अवस्तब्धम् तत् नगरम्

तौ एवम् संजल्पं कृत्वा भविलस्य सकाशं गतौ

ततो भगवान् पूर्णं सार्थवाहम् आमन्त्रयते एहि भिक्षो चर ब्रह्मचर्यम् इति

राजा संलक्षयति कीदृशो ऽसौ राजा यस्य गृहे गोशीर्ष चन्दनम् न अस्ति

स दूतेन गत्वा उक्तः पूर्ण देवः त्वाम् शब्दापयति इति

मा भूयः प्रवेक्ष्यसि

कस्य अर्थाय अस्माभिः भाजितम् गृहम्

मया च अयम् भारक उत्क्षिप्तो भवति मम च ईदृशी समवस्था

गच्छामो भगवन्

धर्मता एषा स्त्रिय आरकूट कार्षापणान् वस्त्र अन्ते बध्नन्ति

स संलक्षयति किं च अपि अहम् धनेन अनर्थी तथा अपि एषाम् अर्थाय अवतरामि इति

इति कालधर्मेण संयुक्तः

स कथयति पुत्रकाः न तावत् मया निवेशः कृतो यावत् सुवर्ण लक्षः समुदानीत इति

एवं भदन्त इति आयुष्मान् महामौद्गल्यायनो भगवतः प्रतिश्रुत्य यत्र पञ्चानां नदी शतानाम् संभेदः तत्र उदकस्य पात्र पूरम् आदाय येन भगवान् तेन उपसंक्रान्तः

सो ऽपि शलाकां गृहीतुम् आरब्धः

ततो गोशीर्ष चन्दन वने पञ्च मात्राणि कुठार शतानि वोढुम् आरब्धानि

ते ऊचुः कियता मूल्येन दीयते स आह कार्षापण सहस्रेण

यत् तेन अवद्रङ्गे दत्तं तत् यूयम् मूल्ये ऽपि न दास्यथ

तौ कथयतः प्रत्यक्षीकृतम् अस्माभिः भाजयाम इति

उपसंक्रम्य शिरसा प्रणामं कृत्वा कथयन्ति देव इच्छामो वयं बुद्ध प्रमुखम् भिक्षु संघम् उपनिमन्त्र्य भोजयितुम्

तेन खलु समयेन पूर्णो बहिस् निर्गतः

शिव वरुण कुबेर शक्र ब्रह्म आद्य असुर मनुज उरग यक्ष दानव इन्द्राः व्यसनम् अति भयम् वयं प्रपन्ना विगत भयाः हि भवन्तु नो ऽद्य नाथाः

तेन तं काष्ठ भारम् गृहीत्वा तत् गोशीर्ष चन्दनम् अपनीय वीथीं गत्वा करपत्त्रिकया चतस्रः खण्डिकाः कृताः

भगवता तस्या धर्मो देशितः

एकेन अंशेन पुत्रो मातरं द्वितीयेन पितरं पूर्ण वर्ष शतम् परिचरेत् यत् वा अस्यां महा पृथिव्याम् मणयो मुक्ता वैदूर्य शङ्ख शिला प्रवालम् रजतं जातरूपम् अश्मगर्भः मुसारगल्वो लोहितिका दक्षिणावर्त इति एवंरूपे वा विविध ऐश्वर्य आधिपत्ये प्रतिष्ठापयेन् न इयता पुत्रेण माता पित्रोः कृतं वा स्यात् उपकृतम् वा

तेन कुटुम्बं संतोषितम्

तम् यावत् अभिप्रसादयामि पश्चात् प्रव्रजिष्यामि इति

तेन ऋद्धिर् न उत्पादिता

तेन ते ऽभिहिताः पुत्रकाः काष्ठानि समुदानयत इति

न अस्ति तथागतस्य एवंविधः प्राभृतो यथा वैनेय प्राभृतः इति

स दारु परीक्षायाम् कृतावी

किम् अस्य मूल्यम् देव सुवर्ण लक्षाः

नो तु पाणिना वा लोष्टेन वा प्रहरन्ति इति

किम् अस्य प्रहरामि इति मत्वा अभिप्रसन्नः

स कथयति पुत्रकाः दृष्टो वः तात दृष्टः

स तैः सार्धं महा समुद्रम् सम्प्रस्थितः

ता अपि तया सार्धं गन्तुम् आरब्धाः

तद् समनन्तरम् भविलस्य पुत्रो गतः

न्याय उपार्जितम् ते प्रभूतं धनम् अस्ति एषां तु तव भ्रातॄणाम् अ न्याय उपार्जितम्

स भगवतो वाचा अवसाने मुण्डः संवृत्तः संघाटि प्रावृतः पात्र करक व्यग्र हस्तः सप्त अह अवरोपित केश श्मश्रुः वर्ष शत उपसंपन्नस्य भिक्षोः ईर्यापथेन अवस्थितः

कतमे पञ्च आगन्तुकस्य गमिकस्य ग्लानस्य ग्लान उपस्थायकस्य उपधि वारिकस्य च

अहो बुद्धः

यत् नु अहम् आत्मानम् पर्वतात् मुञ्चेयम् इति

गच्छ त्वं पूर्ण मुक्तो मोचय तीर्णः तारय आश्वस्त आश्वासय परिनिर्वृतः परिनिर्वापय इति
यस्य गृह गतम् क्षेत्र गतम् च स त्वरमाणो गृहं गत्वा कथयति ज्येष्ठभविके निर्गच्छ

तद् प्रथमतस् शलाकां गृह्णताम् यत् उत पूर्णः कुण्डोपधानीयकः स्थविरः

ततः पृच्छति भोः पुरुष कियत् प्रभूतम् पण्यम् आनीतम्

उपाय संविधानम् कर्तव्यम् इति

प्रत्येकम् एकैकस्मिन् द्वारे परमया विभूत्या राज पुत्राः व्यवस्थिताः

ततो भगवान् सम्प्रस्थितः

दक्षिण उन्नमति उत्तरो ऽवनमति

यत् नु वयं पण्यम् आदाय देशान्तरं गच्छाम इति

तैः एक स्वरेण सर्वैः एवम् नादो मुक्तः नमः तस्मै आर्याय पूर्णाय नमो नमः तस्मै आर्याय पूर्णाय इति

कर्णधारेण आरोचितम् शृण्वन्तु भवन्तो जाम्बुद्वीपका वणिजः यत् तत् श्रूयते महा कालिका वात भयम् इति इदं तत्

श्रावस्तेया वणिजः पण्यम् आदाय सूर्पारकं नगरं गताः

अन्यानि च पञ्च उपासक शतानि कृतानि पञ्च उपासिका शतानि

पूर्णः सार्थवाहो महा समुद्रम् अवतरति

स आदर जातः पृच्छति भवन्तः को ऽयं बुद्ध नामा इति

तौ कथयतः तेन दासी पुत्रेण महा समुद्रम् अवतीर्य अवतीर्य भोगाः समुदानीता येन त्वं भुञ्जानो विकत्थसे

स कथयति भवन्तः शोभनानि गीतानि गायथ

यावत् एतर्हि अपि चरमे भवे दास्या एव कुक्षौ उपपन्नः

तेन वीर्यम् आस्थाय ऋद्धिम् उत्पाद्य यावत् आयुष्मान् आनन्दः तृतीय स्थविरस्य शलाकां न ददाति तावत् तेन गज भुज सदृशम् बाहुम् अभिप्रसार्य शलाका गृहीता

तेन खलु समयेन सूर्पारके नगरे भवो नाम गृहपतिः प्रतिवसति आढ्यो महाधनो महा भोगः विस्तीर्ण विशाल परिग्रहः वैश्रवण धन समुदितः वैश्रवण धन प्रतिस्पर्धी

तेन अत्ययम् अत्ययतः देशितम्

स कथयति न अहम् आगच्छामि

संनिपतितः

दृष्ट्वा च येन महेश्वरो यक्षः तेन उपसंक्रान्तः

दृष्ट्वा च पुनः स सम्भ्रमात् तद् सकाशम् उपसंक्रम्य कथयति चिरात् बत पुत्रकं पश्यामि इति

ततस् ते वणिजो गत प्रत्यागत प्राणाः आयुष्मति पूर्णे चित्तम् अभिप्रसाद्य तत् वहनम् गोशीर्ष चन्दनस्य पूरयित्वा सम्प्रस्थिताः

ततस् तानि पुष्पाणि बुद्धानां बुद्ध अनुभावेन देवतानां च देवता अनुभावेन उपरि पुष्प मण्डपम् कृत्वा जेतवने गत्वा स्थितानि धूपो अभ्र कूट वत् उदकम् वैदूर्य शलाका वत्

तस्य त्रीणि सप्तकानि एकविंशति दिवसानि विस्तरेण जातस्य जात महम् कृत्वा नामधेयं व्यवस्थाप्यते किं भवतु दारकस्य नाम इति

राजा आयुष्मन्तं पूर्णं पृच्छति आर्य पूर्ण किम् एतत् स कथयति महा राज भगवता गन्धकुट्यां स अभिसंस्कारः पादो न्यस्तः तेन षष् विकारः पृथिवी कम्पः जातः

तत्र भगवान् आयुष्मन्तम् महामौद्गल्यायनम् आमन्त्रयते प्रतिगृहाण महामौद्गल्यायन तथागतस्य आत्ययिक पिण्डपातम्

ततस् तया जेतवन निवासिन्या तस्मिन् स्तूपे यष्ट्यां सा बकुल शाखा आरोपिता

सद्यः प्रशान्त इन्द्रियः एव तस्थौ एवं स्थितो बुद्ध मनोरथेन

प्रभूतम् आसादयिष्यथ पूर्णस्य अन्तिकात् विक्रीय

स्वैर आलापेण अवस्थितयोः अनाथपिण्डदः पृच्छति सार्थवाह किम् आगमन प्रयोजनम् अपूर्वेण गृहपते इच्छामि सु आख्याते धर्म विनये प्रव्रज्याम् उपसम्पदम् भिक्षु भावम् इति

आसने निर्मिताः च एके पश्य ऋद्धिमतां बलम्

तेन तिस्रो लक्षा आनाय्य दत्ताः

तेन अवश्यम् निर्बन्धं ज्ञात्वा अभिहिता यदा संवृत्ता ऋतुमती तदा मम आरोचयिष्यसि इति

सा कथयति स्वामिन् यदि मे परितुष्टो ऽसि भवतु मे त्वया सार्धं समागम इति

महेश्वरो यक्षः कथयति आर्य इदं गोशीर्ष चन्दन वनम् राज्ञः चक्रवर्तिनः ऽर्थाय धार्यते

इदानीं किं करोमि दग्ध इन्धनः इति

इयं च कन्या

स विचारयितुम् आरब्धः किमर्थं मां राजा शब्दापयति स संलक्षयति गोशीर्ष चन्दनेन असौ राजा स्वस्थीभूतः

तेन दृष्टः

यदा ते उपस्थाय प्रक्रान्ता भवन्ति तदा तासां दिवस परिव्ययम् ददाति

राजा पृच्छति कुत एतत् देव पूर्णात्

भगवान् कथयति मौद्गल्यायन कस्य ऋद्ध्या गच्छामः भगवन् मदीयया

तै राज्ञे आरोचितम्
अन्ये तोयधरा इव अम्बर तले विद्युत् लता अलंकृताः ऋद्ध्या देव पुरीम् इव प्रमुदिता गन्तुं समभ्युद्यताः

इति

ते ऽपि संसिद्ध यानपात्राः आगताः

ततो ऽमात्या गोशीर्ष चन्दनम् समन्वेषयितुम् आरब्धाः

भगवान् च उक्तः भगवन् अहम् अस्मिन् स्तूपे कारां कुर्वन्ती तिष्ठामि इति

स कथयति कतरो ऽसौ कालकर्णि प्रख्यः तौ कथयतः पूर्णक श्रीः

अस्मिन् तु अर्थे भगवान् उपाधौ वर्तते

यत् नु अहम् एनम् स्फटिक मयम् निर्मिनुयाम् इति

तत् अनेन एकाकिना गृहीतम्

कुटुम्बं भिद्यते स्त्रीभिर् वाग्भिः भिद्यन्ति कातराः

ते रात्र्याः प्रत्यूष समये उदानात् पारायणात् सत्य दृशः स्थविरगाथाः शैलगाथा मुनिगाथा अर्थवर्गीयाणि च सूत्राणि विस्तरेण स्वरेण स्वाध्यायं कुर्वन्ति

राज्ञा अमात्यानाम् आज्ञा दत्ता भवन्तः अद्य अग्रेण कुमाराणाम् आज्ञा देया न तु एवम् पूर्णस्य इति

ततो भिक्षवः संशय जाताः सर्व संशय छेत्तारम् बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः किं भदन्त आयुष्मता पूर्णेन कर्म कृतम् येन आढ्ये महाधने महा भोगे कुले जातः किं कर्म कृतम् येन दास्याः कुक्षौ उपपन्नः प्रव्रज्य च सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्कृतम् भगवान् आह पूर्णेन भिक्षवो भिक्षुणा कर्माणि कृतानि उपचितानि लब्ध सम्भाराणि परिणत प्रत्ययानि ओघवत् प्रत्युपस्थितानि अवश्यम्भावीनि

यदा महान् संवृत्तः तदा लिप्याम् उपन्यस्तः संख्यायां गणनायां मुद्रायाम् उद्धारे न्यासे निक्षेपे वस्तु परीक्षायाम् रत्न परीक्षायाम् हस्ति परीक्षायाम् अश्व परीक्षायाम् कुमार परीक्षायाम् कुमारिका परीक्षायाम्

इति

स कथयति सु परीक्षितम् कर्तव्यम् गृह भेदिकाः स्त्रियो भवन्ति इति

तव अनुभावात् पिहितः सु घोरः हि अपाय मार्गः बहु दोष दुष्टः

सु मुषिताः तेन ते भ्रातरः कृताः

गां भित्त्वा हि उत्पतन्ति एके पतन्ति अन्ये नभस्तलात्

यावत् अन्यतमस्मिन् प्रदेशे पञ्च मात्राणि घरिणी शतानि प्रतिवसन्ति

राजा कथयति ततः शोभनम्

ता दारिकाः चिर चिरात् आगच्छन्ति इति उपालभ्यन्ते

किम् इदानीम् करोमि कः तव भ्राता पूर्णः

स तत् काष्ठं निरीक्षितुम् आरब्धः

तेन हि पूर्ण शृणु साधु च सुष्ठु च मनसि कुरु भाषिष्ये

धर्मता एषा न तथा द्वादश वर्ष अभ्यस्तः शमथः चित्तस्य कल्य ताम् जनयति अपुत्रस्य च पुत्र लाभः दरिद्रस्य वा निधि दर्शनम् राज्य अभिनन्दिनः वा राज्य अभिषेकः यथा उपचित कुशल मूल हेतुकस्य सत्त्वस्य तत् प्रथमतस् बुद्ध दर्शनम्

अपि विक्रीतम्

उपसंक्रम्य महेश्वरम् यक्षम् इदम् अवोचत् यत् खलु गोशीर्ष चन्दन वने पञ्च मात्राणि कुठार शतानि वहन्ति

इदानीं काम अर्थम् प्रव्रजसि

स तेन उक्तः भ्रातः कथय कतरस्य धनिनः सार्थवाहस्य वा तव अर्थाय दुहितरं प्रार्थयामि इति

उपसंक्रम्य पुरस्तात् भिक्षु संघस्य प्रज्ञप्त एव आसने निषण्णः

भगवता गृहीत्वा परिभुक्तम्

आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन् इति

ततो भगवान् आयुष्मान् च महामौद्गल्यायनः सुमेरु मूर्ध्नि पादान् स्थापयन्तौ सम्प्रस्थितौ

एहि इति च उक्ताः हि तथागतेन मुण्डाः च संघाटि परीत देहाः सद्यः प्रशान्त इन्द्रियाः एव तस्थुः एवम् स्थिता बुद्ध मनोरथेन

यद् अर्थम् कुल पुत्राः केश श्मश्रूणि अवतार्य काषायाणि वस्त्राणि आच्छाद्य सम्यक् एव श्रद्धया अगारात् अनगारिकाम् प्रव्रजन्ति तद् अनुत्तरम् ब्रह्मचर्य पर्यवसानम् दृष्ट धर्मे स्वयम् अभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा उपसंपद्य प्रव्रजयेयम् क्षीणा मे जातिर् उषितं ब्रह्मचर्यं कृतं करणीयं न अपरम् अस्मात् भवम् प्रजानामि इति

अपरेण त्रपु कर्णिका

स पूर्णेन काशिक वस्त्र युगेन आच्छादितः
येन अवपत् इति शकृद् अ पिञ्जूलि

यत् क्षुरेण इति उक्तम्

उपनयनम्

लौकिकं च समानाम् आ परिधानात्

अपक्रामन् पौरुषेयाद् वृणान इत्य् एनं बाहु गृहीतम् प्राञ्चम् अवस्थाप्य दक्षिणेन पाणिना नाभि देशे ऽभिसंस्तभ्य जपति

अस्मिन् वसु वसवो धारयन्तु विश्वे देवा वसव आयातु मित्रो ऽमुत्रभूयाद् अन्तकाय मृत्यव आरभस्व प्राणाय नमो विषासहिम् इत्य् अभिमन्त्रयते

प्रच्छाद्य त्रीन् प्राणायामान् कृत्वा अवच्छाद्य वत्सतरीम् उद पात्रे समवेक्षयेत्

आर्षेयं त्वा कृत्वा बन्धुमन्तम् उपनयामि इति

आ अयम् अगन् इति मन्त्र उक्तम्

आह ब्रूहि
स्निग्ध स्विन्ने गुड क्षीर मत्स्य आद्यैः कृमिणा उदरे

पूतीक अर्क व्याधिघात स्नुहीनाम् मूत्रे पिष्टाः पल्लवा जाति जाः च

गव्यं मूत्रं चित्रक व्योष युक्तम् सर्पिस् कुम्भे स्थापितं क्षौद्र मिश्रम्

शुद्ध्या शोणित मोक्षैः विरूक्षणैर् भक्षणैः च सक्तूनाम्

कटु तिक्त कषायाणाम् कषायैः परिषेचनम्

मूत्रेण गवां पिष्टः सवर्ण करणम् परं श्वित्रे

कुष्ठाद् अपि बीभत्सं यत् शीघ्रतरम् च याति असाध्य त्वम्

सुरसादि गणम् मूत्रे क्वाथयित्वा अर्ध वारिणि

श्वित्रम् अतस् तद् शान्तये यतेत दीप्ते यथा भवने

कुडवो अवल्गुज बीजात् हरिताल चतुर् भाग सम्मिश्रः

अक्ष तैल द्रुता लेपः कृष्णसर्प उद्भवा मषी

विडङ्ग चूर्ण मिश्रैः वा पिष्टैर् भक्ष्यान् प्रकल्पयेत्

सुराह्व सरल स्नेहम् पृथग् एवं च कल्पयेत्

द्रोण प्रमाणे दश भाग युक्तम् दत्त्वा पचेद् बीजम् अवल्गुजानाम्

ऊर्ध्व अधस् शोधिते कुर्यात् पञ्चकोल युतम् क्रमम्

कुष्ठे किलासे तिलकालकेषु मषेषु दुर्नामसु चर्मकीले

द्वैपं दग्धं चर्म मातंग जम् वा श्वित्रे लेपस् तैल युक्तः वरिष्ठः

आखुकर्णी किसलयैः सु पिष्टैः पिष्ट मिश्रितैः

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

उद्रिक्त तिक्त कटुकम् अल्प स्नेहम् च भोजनम्

बीजक शृतम् च दुग्धं तदनु पिबेत् श्वित्र नाशाय

समासतो ऽम्लान् मधुरान् रसान् च कृमीञ् जिहासुः परिवर्जयेत

फल्गु अक्ष वृक्ष वल्कल निर्यूहेन इन्दु राजिका कल्कम्

पुरीष जेषु सुतरां दद्याद् वस्ति विरेचने

श्वित्रं जयेत् चिक्कण ताम् गतेन तेन प्रलिम्पन् बहुशः प्रघृष्टं

एवं वारांस् त्रींस् तैस् ततः श्लक्ष्ण पिष्टैः स्नुह्याः क्षीरेण श्वित्र नाशाय लेपः

पक्त्वा पूपलिकां खादेत् धान्याम्लम् च पिबेद् अनु

कुष्ठं मषं वा तिलकालकं वा यद् वा व्रणे स्याद् अधिमांस जातम्

रसं शिरीष किणिही पारिभद्रक केम्बुकात्

भल्लातकं द्वीपि सुधा अर्क मूलम् गुञ्जा फलम् त्र्यूषण शङ्ख चूर्णम्

श्वित्रे स्रंसनम् अग्र्यं मलयू रसः इष्यते स गुडः

अथ अतस् श्वित्रकृमिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

पीत्वा उष्ण स्थितस्य जाते स्फोटे तक्रेण भोजनं निर्लवणम्

घ्नन्ति आलेपात् श्वित्र दुर्नाम दद्रू पामा कोठान् दुष्ट नाडी व्रणान् च

पालाशं वा क्षारं यथाबलं फाणित उपेतम्

सेवेत विरिक्त तनुः त्रि अहम् पिपासुः पिबेत् पेयाम्

रात्रौ गो मूत्रे वासितान् जर्जर अङ्गान् अह्नि छायायां शोषयेत् स्फोट हेतून्

तुत्थं स कुष्ठम् लवणानि पञ्च क्षारद्वयं लाङ्गलिकां च पक्त्वा

स क्षौद्रम् सुरसादीन् वा लिह्यात् क्षौद्र युतान् पृथक्

स्फोटेषु निःस्रुतेषु प्रातः प्रातः पिबेत् त्रि दिनम्

संशोधनं विशेषात् प्रयोजयेत् पूर्वम् एव देहस्य

क्षीराणि मांसानि घृतं गुडं च दधीनि शाकानि च पर्णवन्ति

त्रिवृत् कल्कम् फल कणा कषाय आलोडितम् ततः

विडङ्ग कृष्णा मरिच पिप्पली मूल शिग्रुभिः

पूतिः कीटो राजवृक्ष उद्भवेन क्षारेण अक्तः श्वित्रम् एको ऽपि हन्ति

शिरस् रोग निषेध उक्तम् आचरेन् मूर्ध गेषु अनु

शिरस् गतेषु कृमिषु चूर्णं प्रधमनं च तत्

स पञ्चकोल लवणम् असान्द्रं तक्रम् एव वा

स तैल स्वर्जिका क्षारम् युञ्ज्याद् वस्तिं ततो ऽहनि

तस्मिन्न् एव निरूढं तं पाययेत विरेचनम्

तं कषायं कणा गाल कृमिजित् कल्क योजितम्

शिखि पित्तम् तथा दग्धं ह्रीवेरं वा तद् आप्लुतम्

रक्त जानाम् प्रतीकारं कुर्यात् कुष्ठचिकित्सितात्

विडङ्ग तण्डुलैः युक्तम् अर्ध अंशैः आतपे स्थितम्