tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
पक्व बिम्बी फल छायम् वृत्त आयतम् अवक्रकम्

विष कुष्ठ विसर्प आदि त्वच् दोष दलनम् स्मृतम्

निर्भारं शुभ्र वर्णम् च न इष्यते सप्तधा तु इदम्

सु बल्यः स कषायः च मूर्छितः असौ गद अपहः

मौक्तिकं शुक्तिजं स्फोटशुक्तिजं शुक्तिसंभवम्

षष् कोणम् तीक्ष्ण धारम् च स्वच्छम् इन्द्रधनुस् छवि

रसेन्द्रं चपलं सूतं पारदीयं रसोत्तमम्

सूचिवक्त्रं वराहं च कुलिशं भार्गवं स्मृतम्

पारदः कृमि कुष्ठ घ्नम् आयुष्यो दृष्टि दः परः

अयः कृष्णायसं वीरं भ्रमरं कृष्णलोहकम्

ताम्रं म्लेच्छमुखं शुल्वं रक्तकं रक्तधातुकम्

त्रपु स तिक्तम् उष्णम् च रूक्षं श्लेष्म विघात कृत्

लोहोत्थं लोहनिर्यासम् अयःशिष्टं च कीर्तितम्

घोषपुष्पं च पठितं शब्दैः पर्याय वाचकैः

उत्क्लेश भेद भ्रम मोह दाहान् निहन्ति सम्यक् मृतम् एव शुल्वम्

मेह अश्मरी विद्रधि मुख्य रोगान् अतीव नित्यं कुरुते बल आदौ

हिङ्गुलं मधुरं तिक्तम् उष्णं वात कफ अपहम्

दृष्टि दोष विघाताय विष नाशाय च इष्यते

हन्ति आयुः उच्चैः कुरुते अति तापम् मूर्च्छां विधत्ते हरते च शुक्रम्

लोहं शस्त्रं घनं पिण्डं तीक्ष्णं पारशवं शिवम्

भ्रामरं चुम्बकं च एव रञ्जक आलोचकम् तथा

रीतिका काकतुण्डी च द्विविधं पित्तलं भवेत्

लोहं तिक्त उष्ण रूक्षम् स्यात् पाण्डु रोग हरम् परम्

आरं सैंहलकः च एव निष्ठुरो दारुकण्टकः

कांस्यं लोहं निजं घोषं प्रकाशं कांस्यकं बलम्

चन्द्रहासं चन्द्रवपुः चन्द्रभूति महावसु

दीप्त अग्नि कृत् पवि समान गुणः तरस्वी वैक्रान्तकः खलु वपुस् बल लोह कारी

श्रीकेतनं भूषणार्हं चारुरूपं च तत् स्मृतम्

त्रपु त्रपुकम् आनीलम् रङ्गं वङ्गं च पिच्चटम्

यवनेष्टं विशिष्टं च योगीष्टं चीरपिष्टकम्

दुष्ट कुष्ठ पवन अस्र वात जित् स्यात् जरा कृत वली विनाशनम्

वैक्रान्तं क्रान्त संज्ञम् स्याद् वज्रो भूमिरजः तथा

दोष कारि गद कारि च आयसम् चेद् अशुद्धम् असुसंस्कृतं ध्रुवम्

मेह षाण्ढ्य आशु वार्द्धक्य क्षय ग्रहणी कास जित्

देहस्य सौख्यं च सदा करोति चिरं तथा आयुः पलितं च हन्ति

कषायं शोफ शूल अर्शस् कुष्ठ पाण्डु प्रमेह जित्

हृद् पार्श्व पीडाम् कुरुते अति कृच्छ्राम् अशुद्ध वज्रम् गुरु ताप कारि

पाटवं न तनुते शरीरके दारुणां हृदि रुजं करोति च

लोहोच्छिष्टं च मण्डूरं किट्टं च एव मलोद्भवम्

रौप्यं सौधं सितं तारं रजतं तप्तरूपम्

संस्कार हीनम् खलु सूतराजं सेवेत यः तस्य करोति बाधाम्

सुवर्णं कनकं रुक्मं शातकुम्भं च काञ्चनम्

पाण्डु प्रमोह अपची वात शोफ भगंदर श्वित्र किलास कुष्ठम्

वाक्यलं श्रेष्ठम् इच्छन्ति रश्मिजालं तथा अपरम्

अम्लपित्त हरम् वृष्यं पुष्टि दम् भूत नाशनम्

तत् उत्तमम् तु वैक्रान्तं हितं प्रोक्तं रसायने

हिङ्गुलं कटुकं पाके वीर्ये च उष्णम् प्रकीर्तितम्

अशुद्ध वज्रम् गुरु पाण्डु ताप हृद् पार्श्व पीडा अरुचि कुष्ठ कारि

प्रवालं विद्रुमं रक्तं भूषणार्हं सुवल्लिजम्

पित्त प्रकोप शमनम् विकारं कृमि जम् जयेत्

रीति द्वयम् सकल पाण्डु समीरण घ्नम् रूक्षं सरं कृमि हरम् लवणं विष घ्नम्

वर्तलोहं हिमं विद्यात् अम्लम् कटुकम् एव च

सद्यो विवर्धयति सः अपि प्रधान धातुम् मृत्युं निवारयति च अपि भुजंग राजः

अभेद्यम् अशिरम् रत्नं दृढं भार्गवकं स्मृतम्

खरसारं च हर्तालं तालं बल्लं च वज्जरम्

वृष्यं वली पलित नाशनम् उग्रम् आयुस् वृद्धिम् करोति सहसा च रसायन अग्र्यम्

भूषणार्हतमं श्रेष्ठं शौक्तिकं भौतिकं तथा

तत् तु सप्तविधं प्रोक्तम् अनेक कर्म कारकम्

गारुत्मतं मरकतं रौहिणेयं हरिन्मणि

कुष्ठं रुजं च विषमं कुरुते विशेषात् पाकेन हीनम् इह वान्ति विरेक कारि

देहस्य नाशं विदधाति नूनं कुष्ठ आदि दोषान् जनयेत् नराणाम्

मणिरागकरं च अन्यत् नाम्ना चर्मानुरञ्जनम्

शुद्धं मृतं सौख्य बल प्रदम् स्याद् वैक्रान्त भस्म अपि रसायनं च

त्रिदोष द्वंद्व दोष उत्थम् ज्वरं हरति सेवितम्
सौपर्णं गरुडोद्गीर्णं बुधरत्न अश्मगर्भजम्

पारदो रुद्ररेतः च रसलोहं महारसम्

आयुष्प्रदः च बल वर्ण करः अति वृष्यः प्रज्ञा प्रदः सकल दोष गण अपहारी

षट्कोणं बहुधारं च शतकोटि अब्धि भूमि जम्

नाना गदानाम् च सहाय कर्ता अशुद्धः च शुल्वः अत्र च जीव हर्ता

वीर्यं विधत्ते हरते च रोगान् करोति सौख्यं प्रबल इन्द्रिय त्वम्

असौख्य दम् तत् च सदा एवम् एवम् रुक्मं स दोषम् मरणं करोति

ब्रह्माणी ब्रह्मरीतिः च कपिला पिङ्गला अपि च

वर्ण्यं विष घ्नम् अमलम् हरति प्रसह्य वृष्यं पुनर्नव करम् कुरुते चिर आयुः

गरलारिर् वायवालं गारुडं रुद्र संमितम्

रीतिः तु लोहकः पिङ्गः कपिलोहं सुवर्णकम्

वर्तुलोहं च विख्यातं पञ्चलोहं च नीलिका

सीसकं नागम् उरगम् कृष्ण उरग भुजंगमाः

सूतेन्द्र बन्ध वध सत् गुण कृत् प्रदीपं मृत्युञ्जयं तद् अमृत उपमम् एव वज्रम्

वृष्यो रसायनो बल्यो वैक्रान्तो वह्नि दीपनः

राजावर्तः च राजा च नीलाश्मा तु नृपोपलः

राजरीतिः स्मृता राज्ञी राजपुत्री महेश्वरी

बलं च वीर्यं हरते नराणां रोग व्रजान् पोषयति इह काये

अञ्जन आदि प्रयुक्तम् च दिव्य दृष्टि प्रदायकम्

गोनसं क्षुद्रकुलिशं जीर्णवज्रं तु वज्रकम्

हीरकं भिदुरं वज्रं सद्रत्नम् अशनिः पविः

अपक्व तारम् प्रकरोति तापं विष् बन्धनम् यच्छति शुक्र नाशम्

अपाटवं वीर्य बल प्रहाणिम् महा गदान् पोषयति प्रसिद्धम्

जाम्बूनदं जातरूपं हिरण्यं हेम हाटकम्

प्रवालकं सरं शीतं कफ पित्त आदि दोष नुद्

मुण्डं तीक्ष्णं च कान्तं च त्रि प्रकारम् अयः स्मृतम्

काललोह अभिधानम् च षड्विधं तीक्ष्णम् उच्यते

गुरुश्रेष्ठं सलवणं सुरटी नीलिका घनम्

रौहिणेयं विष घ्नम् च शीतलं मधुरं रसे

मृदु कण्टं कडारं च त्रिविधं मुण्डम् उच्यते
सः ह अ प्राप्य एव देवान् एतत् भयम् ददर्श न अह खलु अयम् एवम् सम्प्रति आत्मानम् जानाति अयम् अहम् अस्मि इति न उ एव इमा भूतानि विनाशम् एव अपीतः भवति न अहम् अत्र भोग्यम् पश्यामि इति

सः समिध् पाणिः पुनर् एयाय

तत् _ एतत् सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः स्वप्नम् न विजानाति एष आत्मा इति ह उवाच एतत् अमृतम् अभयम् एतत् ब्रह्म इति

सः ह उवाच न अह खलु अयम् भगवन् एवम् सम्प्रति आत्मानम् जानाति अयम् अहम् अस्मि इति न उ एव इमा भूतानि विनाशम् एव अपीतः भवति न अहम् अत्र भोग्यम् पश्यामि इति

तम् ह प्रजापतिः उवाच मघव्न् _ शान्त हृदयः प्राव्राजीः किम् इच्छन् पुनर् आगमः इति

एतत् तत् यत् आहुः एक शतम् ह वै वर्षाणि मघवा प्रजापतौ ब्रह्मचर्यम् उवास

सः ह अपराणि पञ्च वर्षाणि उवास

एवम् एव एष मघव्न् इति ह उवाच एतम् तु एव ते भूयस् अनुव्याख्यास्यामि अन्यत्र एतस्मात् वस अपराणि पञ्च वर्षाणि इति

तस्मै ह उवाच

सः ह शान्त हृदयः प्रवव्राज

तानि एक शतम् संपेदुः
अधुना पूर्व मतम् द्रढयति ब्रह्म आदयः इत्यादि

यस्मिन् ब्रह्म आदयः विष्णु रुद्र इन्द्र आदयः ब्रह्म विदः यजन्ते संगतिं कुर्वन्ति समाप्नुवन्ति इति अर्थः यज देव पूजा संगति करण दानेषु अत्र संगति करणम् अर्थो दर्शितः
एकम् एव दद्यात्

यत् परं वय आप्ता तेन स्थविरा

अस्याम् एतद् विन्दन्ति

तान् एव यजमाने दधाति

त्रिवृत् हि प्राणः

स मनुर् एव उदशिष्यत

रेत एव तेन दधाति

सप्त पदा शक्वरी

तम् एव भागधेयेन उपधावति

आपो वा इदं निरमृजन्

या एव अस्मै देवता हिरण्यं ददति ता एव भागिनीः करोति

तया एव सर्वान् पशून् अवरुन्द्धे

स एताम् इष्टिम् अपश्यत्

हिरण्यं विन्देय इति

न इतस् वायुना अन् उपगतम् अस्ति

सो ऽस्मै पशून् प्रयच्छति

एता वै देवता हिरण्यस्य ईशते

स जातवेदा इति हि

प्रथत एव तं भूमानं गच्छति यं मनुर् अगच्छद् य एवं विद्वान् एतया यजते

सरूपान् एव पशून् अवरुन्द्धे

आग्नेयम् अष्टाकपालं निर्वपेद् ऐन्द्रम् एकादश कपालम्

सा हि सर्वाणि वयांसि

त्रिवृतं तु

प्रजापतिः प्रदाता

नक्तं वा हि दिवा वा प्रजायन्ते

पशून् एव अवरुन्द्धे

अहर् रात्रे एव एनान् अनुप्रजनयति

ऐन्द्रं कार्यम्

घृतं भवति

प्रमायुकस् स्यात्

तम् एव भागधेयेन उपधावति

स्वाद् एव एनान् योनेः प्रजनयति

ताम् आहरत्

अन्यत् अन्यत् जुहोति

सर्व एव भूत्वा पशून् उपैति

अभिनीत्यै वायव्या

आग्नेयं वै घृतम्

ता अस्मै हिरण्यं ददति

अस्याम् एतद् विन्दन्ति

ऋद्ध्या एव आग्नेयः

यद्य् एतया न यजेत वरं दद्यात्

द्वौ दद्यात्

एतया इष्ट्वा आयुष्यया यजेत

स ईश्वरो अन्यत् रूपम् पोष्टोः

इन्द्रः पशूनां प्रदाता

पशून् एव अवरुन्द्धे

यद् वत्सं बिभर्ति तेन वत्सा

धानाश् च तण्डुलाश् च भवन्ति

आयुर् वै मधु

पाङ्क्तः पुरुषः

रात्र्यास् तण्डुलाः

इन्द्रः पशूनां प्रदाता

तानि सप्त

शक्वरी इतरस्य

तया अप्रथत

दधि मधु घृतं धानास् तण्डुलास् तत् संसृष्टं स्यात्

न मधु होतव्यम्

तस्मिन् सविता च अमन्त्रयेताम्

त्रीन् दद्यात्

यद् वत्सतरी तेन वयः

द्वे इतरे

यद् आग्नेयः

तेन पशु कामः यजेत

वित्त्या एव

ता एव भागधेयेन उपधावति

पशून् एव अवरुन्द्धे

रूपाणां निष्क्रीत्यै

दधि भवति

यद् ऐन्द्रः

पङ्क्तिर् अपिभवति

अस्यां पुनन्ति

सर्वाणि वयांसि दद्यात्

सोमो रेतः धाः

प्रसवाय एव सावित्रः

यद् दधि

द्वौ हि प्राणश् च अपानः च

आग्नेयम् अष्टाकपालं निर्वपेत् सावित्रम् अष्टाकपालं वायव्यां यवागूं भौमम् एक कपालम् यस्य हिरण्यम् अपहृतं वा उपहृतम् वा स्याद् यो वा कामयेत

रेवती संसृष्टस्य याज्या अनुवाक्ये

यदि न अभ्याशंसेत पष्ठौहीम् अन्तर्वतीं दद्यात्

प्र एव तेन वापयति

शाक्वराः पशवः

वरेण एव वरं स्पृणोति

बहु वा एतत्

त्रयो हि प्राणाः प्राणो व्यानो ऽपानः

पशवश् शक्वरी

सौम्यं वै मधु

सर्वान् एव पशून् अवरुन्द्धे

प्राजापत्यं कार्यम्

आत्मनो अ हिंसायै
हरिः उवाच

वैश्यानां चीरणं क्षौमं शूद्राणां शण वल्क जम्

विघ्नेशो विष्णुः इति एते स्थिताः तन्तुषु देवताः

कुश सूत्रम् द्विजानां स्याद् राज्ञा कौशेय पट्टकम्

स उपवासः पवित्रं तु पात्र स्थम् अधिवासयेत्

षट्त्रिंशत् च चतुर्विंशद् द्वादश ग्रन्थयो ऽथवा

पवित्रं वैष्णवं तेजः सर्व पातक नाशनम्

आदौ दत्त्वा अर्घ्यम् आदित्ये तत्र च एकम् पवित्रकम्

कन्यसे च कनिष्ठेन अङ्गुल्या ग्रन्थयः स्मृताः

एवं धूप आदिना अभ्यर्च्य मध्यम आदीन् समर्पयेत्

अग्नि कुण्डम् विमानं च मण्डपं गृहम् एव च

आवाहितो ऽसि देवेश पूजा अर्थम् परमेश्वर

विष्णु उक्ते हि अब्रवीत् नागः वासुकेः अनुजः तदा

ज्ञानतो ऽज्ञानतो वा अपि पूजन आदि कृतं मया

मणि विद्रुम मालाभिः मन्दार कुसुम आदिभिः

कार्पासं पद्म जम् च एव सर्वेषां शस्तम् ईश्वरैः

अधिवास्य पवित्रं तु त्रि सूत्रेण नवेन वा

अङ्गुष्ठेन चतुःषष्टिः श्रेष्ठं मध्यं तद् अर्धात्

प्रावृष् काले तु ये मर्त्या न अर्चिष्यन्ति पवित्रकैः

पुरा देवासुरे युद्धे ब्रह्म आद्याः शरणं ययुः

विष्णवे वृद्धि कार्ये च गुरोः आगमने तथा

सौवर्णे राजते ताम्रे वैणवे मृद् मये न्यसेत्

चन्दनं नील युक्तम् च तिल भस्म अक्षतम् तथा

देवस्य अग्रे पठेत् मन्त्रम् कृताञ्जलि पुटः स्थितः

अष्टोत्तरशतेन एव दद्यात् एक पवित्रकम्

वनमाला यथा देव कौस्तुभं सततं हृदि

तद् अर्धा तु कनिष्ठा स्यात् सूत्रम् अष्ट उत्तरम् शतम्

विशुद्ध ग्रन्थिकम् रम्यं महापातक नाशनम्

शिव उद्धृतम् पवित्रं तु प्रतिमायां च कारयेत्

नैवेद्यं विविधं दत्त्वा कुसुम आदेः बलिम् हरेत्

रात्रौ जागरणं कृत्वा प्रातः सम्पूज्य केशवम्

सांवत्सराम् इमाम् पूजां सम्पाद्य विधिवत् मया

उत्तमं मध्यमं च एव कन्यसं पूर्ववत् क्रमात्

अग्निं संतर्प्य तत्र अपि द्वादश अङ्गुल मानात्

ग्रैवेयं हरि दत्तम् तु मद् नाम्ना ख्यातिम् एष्यति

आग्नेय आदिषु कोणेषु तु क्रमात् न्यसेत्

दत्त्वा पठेत् इमम् मन्त्रं पूजयित्वा महेश्वरम्

द्वादश्यां विष्णवे कार्यं शुक्ले कृष्णे ऽथवा हर

अस्त्रेण मण्डलं कृत्वा नैवेद्यं च समर्पयेत्

समं पुत्र कलत्र आद्यैः सूत्र पुच्छम् तु धारयेत्

इयं सांवत्सरी पूजा ते अस्तु गरुडध्वज

प्रजप्त ग्रन्थिकम् च एव पूजयेत् कुसुम आदिभिः

प्रतिपद् पौर्णमास्या अन्ताः यस्य या तिथिः उच्यते

तद्वत् पवित्रम् तन्तूनां मालां त्वं हृदये धर

ब्राह्मण्या कर्तितं सूत्रं त्रिगुणं त्रिगुणीकृतम्

तेषां सांवत्सरी पूजा विफला च भविष्यति

व्रजेः पवित्रक इदानीम् विष्णु लोकम् विसर्जितः

तद् प्रभाते ऽर्चयिष्यामि सामग्याः सन्निधौ भव

ब्राह्म आदीन् च अपि संस्थाप्य कलशं च अपि पूजयेत्

प्रद्युम्नेन तु दक्षिणे

चर्चितं कुङ्कुमेन एव हरिद्रा चन्दनेन वा

विष्वक्सेनं ततः प्रार्च्य अर्घ्य आदिभिः हर

दण्ड काष्ठम् कुश अग्रम् च पूर्वे सङ्कर्षणेन तु

देवस्य पुरतः स्थाप्यं प्रतिमा मण्डलस्य वा

वेदिकां वेष्टयित्वा तु आत्मानं कलशं घृतम्

पवित्रं वासुदेवेन अभिमन्त्र्य सकृत् सकृत्

एतौ दृष्ट्वा विनङ्क्ष्यन्ति दानवान् अब्रवीत् हरिः

वनमालां समभ्यर्च्य स्वेन मन्त्रेण दापयेत्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे विष्णुपवित्रारोपणं नाम त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः

विमाने स्थण्डिले च एव एतत् सामान्य लक्षणम्

तत् सर्वम् पूर्णम् एव अस्तु त्वद् प्रसादात् सुरेश्वरैः

विसर्जयेत् तु तेन एव सायाह्ने तु अपरे ऽहनि

गायत्त्र्या च अर्चितम् तेन देवं सम्पूज्य दापयेत्

अष्टोत्तरसहस्रेण चत्वारो ग्रन्थयः स्मृताः

विष्णुः च तेषां देवानां ध्वजं ग्रैवेयकं ददौ

तस्मात् सर्वेषु देवेषु पवित्रारोपणं क्रमात्

एक रात्रम् त्रि रात्रम् वा अधिवास्य पवित्रकम्

उत्तम आदिषु विज्ञेयाः पर्वभिः वा पवित्रकम्

सर्व पाप क्षयम् देव ते अग्रे धारयामि अहम्
यच् चकार गले नीलं तत् च साधोर् विभूषणम्

विलोक्य विघ्नेश विधिम् तदा ईश्वरः दुरन्त वीर्यः

तत् विषम् जग्धुम् आरेभे प्रभाव ज्ञा अन्वमोदत

यदा सुधा न जायेत स्वयम्

तिमि द्विप ग्राह तिमिङ्गिल आकुलात्

इति तूष्णीं स्थितान् दैत्यान् विलोक्य पुरुषोत्तमः

उपर्य् अग इन्द्रम् गिरि राज् इव अन्यः आक्रम्य हस्तेन सहस्रबाहुः

सुर असुर इन्द्रैः भुज वीर्य वेपितम् परिभ्रमन्तं गिरिम् अङ्ग पृष्ठतः

उद्दीपयन् देव गणान् च विष्णुर् दैवेन नाग इन्द्रम् अबोध रूपः

वृश्चिक अहि विष ओषधयः दन्दशूकाः च ये ऽपरे

तस्थौ दिवि ब्रह्म भव इन्द्र मुख्यैः अभिष्टुवद्भिः

दधार पृष्ठेन स द्वीप इव अपरः महान्

परिवीय गिरौ तस्मिन् नेत्रम् अब्धिम् मुदा अन्विताः

मेघ श्यामः कनक परिधिः कर्ण विद्योत विद्युत् मूर्ध्नि भ्राजत् विलुलित कचः स्रज् धरः रक्त नेत्रः

एतत् परं प्रपश्यामो न परं ते महेश्वर

यः तु अन्त काले इदम् आत्म कृतम् भसितं न वेद

जगत् ईश्वरः

क्षपयतः स्तुतये न तत् ते

छाया तु अधर्म ऊर्मिषु यैः विसर्गः नेत्र त्रयम् सत्त्व रजस् तमांसि

आसीनम् अद्रौ अपवर्ग हेतोः तपो जुषाणं स्तुतिभिः प्रणेमुः

कालः क्रतुः सत्यम् ऋतम् च धर्मस् त्वय्य् अक्षरं यत् त्रिवृत् आमनन्ति

मुखानि पञ्च उपनिषदः ते ईशैः यैः त्रिंशत् अष्ट उत्तर मन्त्र वर्गः

प्रीते हरौ भगवति प्रीये ऽहं स चराचरः

मृडनाय हि लोकस्य व्यक्तिः ते अव्यक्त कर्मणः

स्मयमानो विसृज्य अग्रम् पुच्छं जग्राह स अमरः

तत् वीक्ष्य व्यसनं तासां कृपया भृश पीडितः

सर्व भूत सुहृद् देवः इदम् आह सतीं प्रियाम्

पुंसः कृपयतो भद्रे सर्व आत्मा प्रीयते हरिः

ते सु निर्विण्ण मनसः परिम्लान मुख श्रियः

बिभ्रत् तदा आवर्तनम् आदि कच्छपः मेने अङ्ग कण्डूयनम् अ प्रमेयः

ततः व्यापि हालाहलं विषम्

अभक्षयन् महादेवः कृपया भूतभावनः

मथ्यमानात् तथा सिन्धोर् देव असुर वरूथपैः

यत् तच् शिव आख्यम् परमात्म तत्त्वम् देव स्वयम् ज्योतिस् अवस्थितिः ते

प्राणैः स्वैः प्राणिनः पान्ति साधवः क्षण भङ्गुरैः

धत्से यदा स्व दृश् भूमन् ब्रह्म विष्णु शिव अभिधाम्

परम आराधनम् तत् हि पुरुषस्य अखिलात्मनः

प्रजा दाक्षायणी ब्रह्मा वैकुण्ठः च शशंसिरे

आसन् स्व पौरुषे नष्टे दैवेन अति बलीयसा

ध्रियमाणो ऽपि बलिभिः गौरवात् पाण्डु नन्दनैः

ब्रह्म आदयः किम् उत संस्तवने वयं तु तद् सर्ग सर्ग विषयाः अपि शक्ति मात्रम्

तस्मात् इदम् गरं भुञ्जे प्रजानां स्वस्तिः अस्तु मे

छन्दांसि साक्षात् तव सप्त धातवस् त्रयी मय आत्मन् हृदयं सर्व धर्मः

न गृह्णीमो वयं पुच्छम् अहेः अङ्गम् अमङ्गलम्

निर्मथ्यमानात् उदधेः अभूत् विषम् महा उल्बणम् हालहल आह्वम् अग्रतस्

तस्य अपि दर्शयामास स्व वीर्यम् जलकल्मषः

बद्ध वैरेषु भूतेषु मोहितेषु आत्म मायया

ये तु आत्म राम गुरुभिः हृदि चिन्तित अङ्घ्रि द्वंद्वम् चरन्तम् उमया तपसा अभितप्तम्

ते नाग राजम् आमन्त्र्य फल भागेन वासुकिम्

श्री शुकः उवाच

कत्थन्त उग्र परुषम् निरतं श्मशाने ते नूनम् ऊतिम् अविदन् ते हात लज्जाः

त्राहि नः शरण आपन्नान् त्रैलोक्य दहनात् विषात्

उपर्य् अधस् च आत्मनि गोत्र नेत्रयोः परेण ते समेधिताः

त्वम् एकः सर्व जगन्तः ईश्वरो बन्ध मोक्षयोः

तत् तस्य ते सत् असतोः परतः परस्य न अञ्जस् स्व रूप गमने प्रभवन्ति भूम्नः

तप्यन्ते लोक तापेन साधवः प्रायशो जनाः

कृत स्थान विभागाः ते एवं कश्यप नन्दनाः

ज्योतिः परं यत्र रजः तमः च सत्त्वं न यत् ब्रह्म निरस्त भेदम्

भगवत् वशाः घना ववुः समुद्र ऊर्मि उपगूढ वायवः

ऽसुराः

श्री शिवः उवाच

श्री प्रजापतयः ऊचुः

आसां प्राण परीप्सूणाम् विधेयम् अभयम् हि मे

शास्त्र कृतः ते ईक्षा छन्दस् मयः देव ऋषिः पुराणः

कुक्षिः समुद्रा गिरयो अस्थि संघाः रोमाणि सर्व ओषधि वीरुधः ते

न ते गिरित्रैः अखिल लोकपालैः विरिञ्च वैकुण्ठ सुर इन्द्र गम्यम्
देवदेव महादेव भूतात्मन् भूतभावन

श्री शुकः उवाच

कालं गतिं ते अखिल देवता आत्मनः दिशः च कर्णौ रसनं जलेशम्

आरेभिरे सुरा यत्ता अमृत अर्थे कुरु उद्वहैः

भीताः प्रजा दुद्रुवुः अङ्ग स ईश्वराः अरक्ष्यमाणाः शरणं सदाशिवम्

गृहीत्वा मथ्नन् प्रतिगिरिः इव अशोभत अथो धृत अद्रिः

अहो बत भवान्य् एतत् प्रजानां पश्य वैशसम्

त्वं प्राण इन्द्रिय द्रव्य गुणः स्वभावः

कृत्वा वपुः कच्छपम् अद्भुतम् महत् प्रविश्य तोयं गिरिम् उज्जहार
गच्छन् च तत्र स द्वीप निभ नक्रे अद्भुत आलये

तत् न अस्ति उपायः वेताल साधनात् अपरो ऽत्र मे

न चेत् स्वयं करोमि एतत् कार्यं हि अस्ति अत्र किंचन

तत् श्रुत्वा शक्तिदेवः ताम् ऊचे कः तर्हि संभ्रमः

अस्माभिः उपहन्तव्यः श्वः प्रभाते पशूकृतः

तं च कृष्टं पुरस् त्यक्त्वा देवदत्तं तम् अभ्यधात्

शक्तिदेवो अपि उभयतस् भ्रष्टः तैः तैः दुरुत्तरैः

तद् यावद् वारयामि एतत् अहं प्रवहणं मनाक्

चकार च शनैस् तस्य प्रणामम् उपगम्य सः

वासगृह अन्तर् प्राप्तः चन्द्रप्रभया तया जगदे

कुर्यां विद्याधरीभूतम् अपि एनम् प्राप्नुयां कथम्

इति एतत् वणिजः तस्मात् शक्तिदेवः निशम्य सः

इति आलोच्य एव स प्रायात् शक्तिदेवः पुरात् ततः

वयं तस्य चतस्रः च जाता दुहितरः क्रमात्

ततो विद्याधरः क्षिप्रात् स विप्रः समजायत

गत्वा द्वीप अन्तरम् पूर्वं चिरात् तद् कालम् आगतम्

एतत् श्रुत्वा तथा इति उक्त्वा नीतवत्यौ उभे च ते

बलीन् दिक्षु च विक्षिप्य सम्पादित तद् अर्चनः

अहो किम् एतद् आश्चर्य माया आडम्बर जृम्भितम्

तद् आवर्ते गभीरे ऽत्र वयं मृत्योः इव आनने

ता वयं क्रमशः प्राप्ता वृद्धिम् अत्र पितुर् गृहे

तदनु कनकपुर्याम् ऋद्धम् अस्यां स्व राज्यम् सपदि स विततार स्वाः च विद्याः समस्ताः

गच्छन् चिरात् च सम्प्राप जलधेः पुलिन स्थितम्

देवदत्तो ऽपि सहितः स विद्युत्प्रभया तया

गृहीत मात्रः जज्ञे च स खड्गः तस्य हस्त गः

दिन त्रयम् भ्रमन्न् आसम् एकं फलहकं श्रितः

प्रतारयन्तं ताम् एव लब्ध विद्याधरी पदाम्

इति एतत् तव कर्तव्यं हेतोः कस्य अपि मद् वचः

तां च चतुर्थीम् ऐक्षत तद् ज्येष्ठाम् रचित मङ्गलाम् तत्र

वाम अक्षीभिः चतसृभिः असौ रत्न सोपान वापी हृद्य उद्यानेषु अलभततरां निर्वृतिं प्रेयसीभिः

तत् माम् सतत प्रणतम् निष्कारण विधुर वर्ग हस्त गतम्

दत्त्वा मे नगरीम् एतां पिता खेदाद् गतो वनम्

रक्षस्व सु दूर आगतम् इष्ट जन प्राप्ति तृष्णया वर दे

बाल अर्क बिम्ब निभया भगवति मूर्त्या त्वया परित्रातम्

निर्भर पीत प्रविसृत रुरु दानव कण्ठ रुधिरया इव जगत्

इति उक्तः स तया बिन्दुमत्या दाश इन्द्र कन्यया

प्रायो वारित वामा हि प्रवृत्तिर् मनसो नृणाम्

अपहृत्य छलेन अद्य पितुः आनीतवान् गृहात्

मया कनकपुर्यां त्वं पर्यङ्के गत जीविता

पितुर् विधारणं कृत्वा कन्या एव अद्य अपि अहम् स्थिता

विटङ्कपुरम् आनीतः तेन एव इदम् अहं ततः

वचसा शान्त तापः सञ् शक्तिदेवो व्यचिन्तयत्

पुष्प उच्चयः तद् अर्थः ऽयम् इति ते च तम् ऊचतुः

मया तु अद्य प्रवेष्टव्या स्वा तनुः च पुरी च सा

तत् तिष्ठ तावद् इति उक्त्वा सा तं विद्याधर उचितैः

अद्य सा राज पुत्री मां पृच्छतु इति उदिते ततः

बिन्दुरेखा च तद् कालम् अदर्शनम् इयाय सा

वर्धमान पुरम् क्व इदम् क्व सा वैद्याधरी पुरी

द्यूत हारित वस्त्र आदिः गन्तुं न अलम् पितुर् गृहम्

धनम् अस्ति हि मे पुत्र स्थितः च अहम् तद् अर्जने

वीर तत् स्मर यत् मह्यम् प्रतिश्रुतम् अभूत् त्वया

तदीय चित्त अनुगता ययौ चन्द्रप्रभा ततः

सर्वः परिजनः च अयम् मया एव सह यास्यति

ततस् तासु तनूः त्यक्त्वा मर्त्य लोकम् गतासु सः

प्राग्वत् तस्य एव निकटं वस्तुम् इच्छामि तद् मठम्

दृष्टा च इह च पश्यामि जीवन्तीं भवतीं कथम्

ब्रह्मन्न् अगाः त्वम् एकः च कथम् अद्या आगतः भवान्

एहि अस्मद् स्वामिनी भद्र वक्ति त्वाम् इति वादिनी

सत्कृत्य स प्रियतमम् निज राजधानीम् जामातरं स शशिखण्ड पद अभिधानः

तेन प्रत्ताः च एताः द्रुतम् अखिलाः परिणयस्व अस्मान्

शश्वत् कवलित अनेक जीवम् प्रवितत उदरम्

साकं तद् उत्स्थल द्वीपम् शक्तिदेवो ययौ ततः

इति आलोच्य शनैस् एत्य तस्य सुप्तस्य पक्षिणः

अस्य आहुः सु महा आवर्तम् अधस्ताद् वडवामुखम्

एतत् च ना एव मे दुःखं शरीरं कस्य हि स्थिरम्

एवम् उक्तवतीम् एव शक्तिदेवो जगाद ताम्

अष्टमे गर्भ मासे च पाटयित्वा उदरम् त्वया
विप्र यूनः तरु स्कन्धे दिनं तत् पर्यहीयत

प्रातर् च इतस् ततस् तेषु गतेषु अन्येषु पक्षिषु

तत् कथं तत्र गच्छामि सांप्रतं कथ्यताम् इति

लसत् घृणे च भूयः सा दाश इन्द्र तनया ब्रवीत्

तत्र च अपश्यत् एकाकी साधित अनेक कार्मणम्

स्व स्व नियोग व्यापृत परिजन वनिता अभिनन्दित आगमनः

सायं च सर्वतस् तस्मिन् स महा विहगान् बहून्

श्रम आवहेन को ऽर्थो मे विदूर गमनेन हि

अस्ति द्वीप वरम् मध्ये रत्नकूट आख्यम् अम्बुधेः

तस्याः च आवाम् इह उद्याने जानीहि उद्यान पालिके

इति आलोच्य स यावत् तम् अभ्येति वणिजं द्विजः

शाप अन्तः हि ईदृशः तस्याः विचित्रो विधि योगतः

सा प्रातर् वीक्ष्य कन्या त्वां भर्तृ त्वे ऽभ्यर्थयिष्यति

शक्तिदेवः च शाखाभिः पूरित आशस्य तस्य सः

ततो दत्त बलिः यावद् एत्य पश्यति स द्विजः

इति देवीं स विज्ञप्य प्राप्य निद्रां कथंचन

इति उक्त्वा अर्पित विद्या सा देवी सद्यस् तिरस् ऽभवत्

मनुष्य वाचा संलापं पत्त्र ओघैः छादितः ऽशृणोत्

पतितो अम्बुभिः आकृष्ट वहनः वडवामुखे

आषाढ शुक्ल द्वादश्याम् तत्र यात्रा उत्सवे सदा

उत्तीर्णो ऽयं न वा चित्रम् अहम् एव निदर्शनम्

तातेन साकं कनकपुरीं चिन्वन्न् इतस् तदा

अन् अन्य सदृशेन इह सत्त्व उत्कर्षेण संप्रति

देवदत्तो ऽपि तत् खड्गं स लब्ध्वा अपि अवधीत् न तम्

युगपद् अथ ददौ ताः शक्तिदेवाय तस्मै मुदित मतिः अशेषाः तत्र विद्याधर इन्द्रः

परिणीता अभूत् भवता शशिरेखा मद् स्वसा सा इयम्

शक्तिदेवो निजं देशं जातिं च आवेद्य नाम च

गृहं गत्वा च भार्यायै बिन्दुमत्यै निवेद्य तत्

इति उक्तः व्रतिना तेन प्रतिश्रुत्य तथा इति तत्

आश्रित्य अपि तरोः शाखां निराशः समचिन्तयत्

शक्तिदेवं ततो निन्युर् भय कृत् चण्डिका गृहम्

यद् अकस्मात् प्रवहणं पश्य अत्र एव प्रयाति अदः

गच्छामि च अहम् अधुना नृपते स्व धाम दृष्ट प्रभुः भवतु भद्रम् अ भङ्गुरम् वः

अभ्यन्तरं स्व निकटम् विप्रं प्रावेशयत् ततः

विद्याधर शरीराणि तत्र एव अस्माकम् आसते

या तत्र कनकरेखा राज सुता सुभग वर्धमान पुरे

शशंस अस्मै स्व विपदम् व्यसन क्षीण वित्त जाम्

आरूढः च अत्र पितरं स्वम् अपश्यम् अहं तदा

तद् गर्भम् एतम् आकर्ष पाटयित्वा मम उदरम्

ततस् तत्र उत्स्थल द्वीपे प्रभाते तं मठ स्थितम्

सा तदा एनम् जगाद एवम् आदौ तावत् समीहितम्

न च सा धीवरी सा हि दिव्या स्त्री शापतः च्युता

तद् अ दूषित कौमारा पलाय्य अहम् च निर्गता

असौ अपगत प्राणा तत्र देशे च जीवति

भार्या च ते तद् आभूत् शशिप्रभा सा इयम् अनुजा मे

स्व वधूभिः सह गत्वा विद्याधर लोक वैजयन्तीम् ताम्

अतः परं च जाने ऽहं सिद्धिः च एवम् ध्रुवा आवयोः

सा बिन्दुरेखा भूयस् तम् बभाषे मृदु भाषिणी

अपसृत्य स तद् पार्श्वात् यावद् भ्राम्यति तत्र सः

तं पार्श्व वर्तिनम् विप्रम् उवाच स महाव्रती

अपि चतसृभिः आभिः साकम् एतद् पितुः तत् निकटम् अनु वनान्तम् शक्तिदेवो जगाम

स च आमिष अर्थी वाराहं रूपं कृत्वा बहिर् गतः

बिन्दुमती उदितम् गर्भं मुक्त शोकम् विपाटय

सत्यव्रतस्य तस्य आरात् परिज्ञाय एवम् अब्रुवन्

अभीष्टं भावि मे तावद् उक्तं कनकरेखया

तस्य अहम् बिन्दुरेखा आख्या सुता सुभग कन्यका

निजगाद शक्तिवेगो वाग्मी वत्स ईश्वरम् भूयः

यदृच्छा प्रोद्गत उदग्र सपक्ष गिरि विभ्रमम्

वीक्षते यावद् उत्क्षिप्य पटं तावत् मृताम् तथा

मुनेः शापाद् अहं हि अत्र जाता अभूवम् भवत् गृहे

ततस् तस्य द्वि भार्यस्य शक्तिदेवस्य तिष्ठतः

बभूव निकटे तस्य तरोः प्रवहणं ततः

जगाम पुनर् आगन्तुम् तं महाव्रतिनं प्रति

मध्यमा भवता भूमिर् ना आरोढव्या कथंचन

तस्यां च यानि योषित् वपूंषि पर्यङ्क तल्प वर्तीनि

तद् विटङ्कपुरं नाम नगरं पुनर् एव सः

स्थितः क्षणात् च तेन एव पृष्टो वैधुर्य कारणम्

सा च आर्य पुत्र नचिराद् धृतगर्भा भविष्यति

विधाय रजनौ पूजां परमान्नं निवेद्य च
दत्त आस्कन्दः वहन् पृष्ठे शक्तिदेवम् अलक्षितम्

एकदा हर्म्य पृष्ठ स्थः धृत गो मांस भारकम्

एकेन पुनर् एतस्मिन् मन्दिरे अपि अवतिष्ठता

तद् बुद्ध्वा किम् अपि ध्यात्वा दीर्घं निःश्वस्य सा ततः

इति उक्ता शक्तिदेवेन स अभिज्ञानम् नृप आत्मजा

तर्हि त्वम् एव मे भर्ता इति उदितः स तया ततः

अकस्मात् पश्यतः तस्य दिव्या नारी विनिर्ययौ

ज्येष्ठा चन्द्रप्रभा इति अस्मि चन्द्ररेखा इति च अपरा

या दाश अधिप पुत्री बिन्दुमती प्रथमम् उत्स्थल द्वीपे

अहं गवां प्रभावेण सु अल्पात् अपि अपराधतः

तस्यां तिष्ठन् कनक रचना विस्फुरत् मन्दिरायाम् अति औन्नत्यात् इव पटु पतत् पिण्डित अर्क प्रभायाम्

बाढं प्रिये करोमि इति तेन उक्ते शपथ उत्तरम्

इति उक्त्वा स्मारयित्वा च व्रतिना पूर्व संगरम्

वित्रासाद् भ्रष्ट निस्त्रिंशः निपपात आसनात् भुवि

अहं विहर्तुं कनकपुरीम् अद्य गतो ऽभवम्

तत् च ते अवश्य कर्तव्यम् कार्यं किंचिद् हि विद्यते

इति उक्तः तेन वणिजा स तैः तद् व्यवहारिभिः

तद् क्षणम् तं स वेतालो महासत्त्वम् अभाषत

स्त्रियौ अन्तर् नगर्याः तम् युवानं राज मन्दिरम्

तत्र आगतम् च दृष्ट्वा तं सर्वः परिजनो ऽब्रवीत्

चन्द्रप्रभां पिबन्तीं चिर दर्शन स उत्कया दृष्ट्या

उपविष्टम् अपृच्छत् च कल्याणिन् कः त्वम् ईदृशः

अथा ब्रवीत् सो ऽपि वणिक् तदा अहम् पतितो ऽम्बुधौ

इदानीं यामि धाम स्वं संगमः च आवयोः पुनः

अश्वेन आहत्य पादेन तस्यां वाप्यां निचिक्षिपे

प्रेषितः तेन भूयस् ताम् देवदत्तो अपि अगात् प्रियाम्

इति सत्यव्रतेन उक्तः शक्तिदेवः तथा इति सः

खचत् घण्टा आवली दन्त मालम् मृत्योः इव आननम्

प्रविश्य अन्तर् स ददृशे तद्वद् अन्ये च कन्यके

तावत् मांसम् अशेषं तद् व्रतिना तेन भक्षितम्

सद्यः कनकरेखा सा जगाद एवम् पितुः पुरः

बिन्दुमत्यै द्वितीयस्यै पत्न्यै सर्वं तथाविधः

इति उक्तवन्तम् वेतालं स वीरः प्रत्युवाच तम्

ततो वहनम् आरुह्य स सत्यव्रत ढौकितम्

वीणासु तन्त्रीः तेन इह जाता अहम् दाश वेश्मनि

बभाषे च एनम् अभ्येत्य निवेद्य आत्मानम् उत्सुका

इति कथयित्वा चरितं निजम् एव विचित्रम् एष तद् कालम्

पाखण्डिना किम् एतेन कृपणेन हतेन नः

एकदा च सपर्या अन्ते द्विधा भूतात् तरोः ततस्

उपविष्टः स्थितो ऽपश्यद् वापीम् अत्युत्तमाम् अधः

कण्ठे मुष्ट्या गृहीतो हि खड्गो ऽसौ ते भविष्यति

शक्तिदेवं स दाश इन्द्रः सत्यव्रत उपाययौ

अपि च कृतिनम् एनं शक्तिवेगं स्व नाम्ना व्यधित समुचितेन स्वेषु विद्याधरेषु

सो ऽयं द्वितीय भार्यायाः गर्भ मासः अष्टमः तव

मद् शासनम् तु पाल्यं ते नश्यन्तु विपदः तव

तद् एष चण्डिका देव्याः पुरस्तात् पितृ घातकः

पथा तेन एव कनकपुरीं गच्छामि तां पुनः

इति सत्यव्रते तस्मिन् वदति एवा अम्बु वेगतः

गन्तव्यम् उत्स्थल द्वीपम् सार्थवाह पुनर् मया

तत् यान पात्रम् आरुह्य प्रयातु सह तैर् भवान्

तद् आकृष्टवती गर्भं सा स्वयं पाटित उदरा

जालपादः च नीत्वा एव वेतालेन स भू तले

इच्छा च विपदं हातुं यदि ते कुरु मद् वचः

तानि यथावत् स्व आत्मभिः अनुप्रविष्टाः स कनकरेखा आद्याः

तर्पयिष्यन् स्व मांसानि च्छेत्तुम् आरभते स्म सः

अन्यथा कथम् एकस्मिन् सति प्रवहणे द्वयोः

आत्मानं कुमुदैः तुल्यम् दीनं चन्द्रप्रभां विना

इत्यादि चिन्तयन् सो ऽथ वापी मध्यात् समुत्थितः

इति मे च स शाप अन्तम् पुनर् एव आदिशत् मुनिः

आस्तां तत्र एव भूयो ऽपि पापः कापालिका वरम्

उपगम्य शनैस् ते च तद् विलोकन विस्मिते

प्रविष्टः सो अपि अपश्यत् तां तत्र नेत्र उत्सव प्रदाम्

शक्तिदेवो ऽपि वृत्तान्तं तथा तं कृत्स्नम् अब्रवीत्

हृष्यत् विद्युत्प्रभा नेत्र चकोर अमृत चन्द्रमाः

तासां पिशितम् अश्नाति पश्य अयम् पाप कृत् कथम्

एकं च उद्घाटित द्वारम् तद् मध्यात् प्रविवेश सः

अथ कनकपुरीं स शक्तिदेवो गगन पथेन तथा इति तां जगाम