tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
कुलाल चित्रकर्म अन्नम् वार्धुषेः पतितस्य च

सोम विक्रयिणः च अन्नम् श्वपाकस्य विशेषतः

क्रिया दुष्टम् भाव दुष्टम् असत् संसर्गि वर्जयेत्

भक्ष्याः पञ्चनखा नित्यं मनुः आह प्रजापतिः

गण अन्नम् गणिका अन्नम् च षण्ढ अन्नम् च एव वर्जयेत्

शौण्ड अन्नम् घाटिक अन्नम् च भिषजाम् अन्नम् एव च

रात्रौ च तिल सम्बद्धम् प्रयत्नेन दधि त्यजेत्

आमन्त्रितः तु यः श्राद्धे दैवे वा मांसम् उत्सृजेत्

जीवन् एव भवेत् शूद्रः मृतः श्वा च अभिजायते

औषध अर्थम् अशक्तौ वा नियोगाद् यज्ञ कारणात्

न अद्यात् शूद्रस्य विप्रो ऽन्नं मोहाद् वा यदि वा अन्यतस्

सिंह व्याघ्रम् च मार्जारं श्वानं शूकरम् एव च

गोधा कूर्मः शशः _ शल्यकः च इति सत्तमाः

बलाकं हंस दात्यूहम् कलविङ्कं शुकं तथा

भक्षयेत् न एव मांसानि शेष भोजी न लिप्यते

अपाङ्क्त्य अन्नम् च संघ अन्नम् शस्त्राजीवस्य च एव हि

विलयं सुमुखं च एव कवकानि च वर्जयेत्

गुरोः अपि न भोक्तव्यम् अन्नम् संस्कार वर्जितम्

मनुष्यैः अपि अवघ्रातम् कुष्ठिना स्पृष्टम् एव च

निवेद्य देवताभ्यः तु ब्राह्मणेभ्यः तु न अन्यथा

श्व आघ्रातम् च पुनः सिद्धं चण्डाल अवेक्षितम् तथा

चिकित्सकस्य च एव अन्नम् पुंश्चल्या दण्डिकस्य च

यथाविधि नियुक्तं च प्राणानाम् अपि च अत्यये

व्यास उवाच

पिण्याकं च एव तैलं च शूद्राद् ग्राह्यं द्विजातिभिः

मत्स्याः च एते समुद्दिष्टा भक्षणाय द्विजोत्तमाः

आविकं संधिनी क्षीरम् अपेयं मनुः अब्रवीत्

ब्राह्मण क्षत्रिय विशाम् शूद्रस्य च मुनि ईश्वराः

उदुम्बरम् अलाबुम् च जग्ध्वा पतति वै द्विजः

पिण्याकं च उद्धृत स्नेहम् देवधान्यं तथा एव च

नीपं कपित्थं प्लक्षं च प्रयत्नेन विवर्जयेत्

तस्मात् सर्व प्रकारेण मद्यं नित्यं विवर्जयेत्

वाध्रीणसं बकं भक्ष्यं मीन हंस पराजिताः

पायसं स्नेह पक्वम् यद् गोरसं च एव सक्तवः

प्रोक्षितं भक्षयेत् एषाम् मांसं च द्विज काम्यया

अपेयानि च विप्रो वै तथा चेद् याति रौरवम्

पीत्वा पतति कर्मभ्यः तु अ संभाष्यः भवेद् द्विजः

गृञ्जनं किंशुकं च एव ककुभ अण्डम् तथा एव च

अवज्ञातं च अवधूतम् स रोषम् विस्मय अन्वितम्

भक्षयित्वा हि अभक्ष्याणि पीत्वा अपेयानि अपि द्विजः

आर्धिकः कुल मित्रः च स्व गोपालः च नापितः

छत्त्राकं विड्वराहं च पेयूषम् एव च

वृन्ताकं नालिका शाकम् कुसुम्भ अश्मन्तकम् तथा

सुवर्णकार शैलूष व्याध बद्ध आतुरस्य च

न रजस्वलया दत्तं न पुंश्चल्या स रोषया

तस्मात् परिहरेत् नित्यम् अभक्ष्याणि प्रयत्नतः

अदेयं च अपि अपेयम् च तथा एव अस्पृश्यम् एव च

ब्रह्म द्विषः पाप रुचेः श्राद्ध अन्नम् सूतकस्य च

द्विजातीनाम् अनालोक्यम् नित्यं मद्यम् इति स्थितिः

एते शूद्रेषु भोज्य अन्नाः दत्त्वा सु अल्पम् पणं बुधैः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे सप्तदशो ऽध्यायः

विद्धप्रजननस्य अन्नम् परिवित्ति अन्नम् एव च

कुशीलवः कुम्भकारः क्षेत्रकर्मक एव च

केश कीट अवपन्नम् च स हृल्लेखम् च नित्यशः

यो यस्य अन्नम् समश्नाति स तस्य अश्नाति किल्बिषम्

पलाण्डुं लशुनं शुक्तं निर्यासं च एव वर्जयेत्

मयूरं तित्तिरं च एव कपोतं च कपिञ्जलम्

जलेचरान् स्थल चरान् प्राणिनः च इति धारणा

अनुपाकृत मांसम् च देव अन्नानि हवींषि च

शफरं सिंहतुण्डं च तथा पाठीन रोहितौ

एते शूद्रेषु भोज्य अन्नाः यः च आत्मानम् निवेदयेत्

स्तेन नास्तिकयोः अन्नम् देवता निन्दकस्य च

पुनर्भुवो विशेषेण तथा एव दिधिषू पतेः

उदक्यया च पतितैर् गवा च आघ्रातम् एव च

न अधिकारी भवेत् तावद् यावत् तत् न जहाति अधस्

मलवत् वाससा वा अपि पर वासः ऽथ वर्जयेत्

उलूकं चक्रवाकं च भासं पारावतान् अपि

न अश्नीयात् पयसा तक्रं न बीजानि उपजीवयेत्

वृथा कृसर संयावम् पायस अपूपम् एव च

स शूद्र योनिम् व्रजति यः तु भुङ्क्ते हि अनापदि

दुष्कृतं हि मनुष्यस्य सर्वम् अन्ने व्यवस्थितम्
क्लीब संन्यासिनोः च अन्नम् मत्त उन्मत्तस्य च एव हि

भार्या जितस्य च एव अन्नम् यस्य च उपपतिः गृहे

चक्र उपजीवि रजक तस्कर ध्वजिनाम् तथा

मत्स्यान् स शल्कान् भुञ्जीयान् मांसं रौरवम् एव च

षट् मासान् यो द्विजो भुङ्क्ते शूद्रस्य अन्नम् विगर्हितम्

उत्सृष्टस्य कदर्यस्य तथा एव उच्छिष्ट भोजिनः

न भक्षयेत् सर्व मृगान् पक्षिणो ऽन्यान् वनेचरान्

यवागूं मातुलिङ्गं च मत्स्यान् अपि अनुपाकृतान्

भीतस्य रुदितस्य अन्नम् परिक्षुतम्

राज अन्नम् नर्तक अन्नम् च तक्ष्णो ऽन्नं चर्मकारिणः
अमी ये विव्रताः स्थन तान् वः सम् नमयामसि

अहम् गृभ्णामि मनसा मनांसि

हुवे सोमम् सवितारम् नमोभिः विश्वान् आदित्याꣳ अहम् उत्तर त्वे

आ यातु मित्रः ऋतुभिः कल्पमानः संवेशयन् पृथिवीम् उस्रियाभिः

विश्वे वः देवाः उपसंयन्तु

मम वशेषु हृदयानि वः कृणोमि

मम चित्तम् अनु चित्तेभिः एत

हुवे देवीम् अदितिम् शूर पुत्राम् सजातानाम् मध्यमेष्ठाः यथा असानि

इर्यः गोपाः पुष्ट पतिः वः आजत्

मम यातम् अनुवर्त्मानः एत

धाता रातिः सविता इदम् जुषन्ताम्

अयम् अग्निः दीदायत् दीर्घम् एव सजातैः इद्धः अ प्रतिब्रुवद्भिः

न परस् गमाथ

सम् वः मनांसि सम् व्रता सम् आकूतीः नमामसि
आयुः दाः इति गोदानम् कारयिष्यन् संभारान् संभरति अमम्रिम् ओजोमानीम् दूर्वाम् अकर्णम् अश्म मण्डलम् आनडुह शकृत् पिण्डम् षष् दर्भ प्रान्तानि कंसम् अहते वसने शुद्धम् आज्यम् शान्ताः ओषधीः नवम् उदकुम्भम्

त्रिस् एव अग्निम् सम्प्रोक्षति त्रिस् पर्युक्षति

आयुः दाः इति अनेन सूक्तेन आज्यम् जुह्वन् मूर्ध्नि संपातान् आनयति

यत् क्षुरेण इति उदक् पत्त्रम् क्षुरम् अद्भिः श्चोत्य त्रिस् प्रमार्ष्टि

एवम् एव उत्तरस्य केश पक्षस्य करोति

एवम् एव द्वितीयम् करोति

त्रिस् कारयमाणम् आचामयति च सम्प्रोक्षति च

अमम्रिम् ओजोमानीम् च उदपात्रे अवधाय स्थाल रूपे दूर्वाम् शान्त्युदकम् उष्ण उदकम् च एकधा अभिसमासिच्य आ अयम् अगन् सविता क्षुरेण इति उदपात्रम् अनुमन्त्रयते

एवम् तृतीयम्

अदितिः श्मश्रु इति उन्दति

शकृत् पिण्डस्य स्थाल रूपम् कृत्वा सुहृदे ब्राह्मणाय प्रयच्छति

तत् सुहृद् दक्षिणतस् अग्नेः उदक् मुखः आसीनः धारयति

अथ अस्मै अन्वारब्धाय करोति
यत्र च आद्यः पुमान् आस्ते भगवान् शब्द गोचरः

यन् न व्रजन्त्य् अघ _ रचना अनुवादात् छृण्वन्ति ये अन्य विषयाः कुकथा मति घ्नाः

तस्य अरविन्द नयनस्य पद अरविन्द किञ्जल्क मिश्र तुलसी मकरन्द वायुः

कुमारा ऊचुः

यास् तु श्रुता हत भगैः नृभिर् आत्त साराः तांस् तान् क्षिपन्त्य् अशरणेषु तमःसु हन्त

न आराधनम् भगवतो वितरन्त्य् अमुष्य संमोहिता विततया बत मायया ते

मत्त द्विरेफ वनमालिकया निवीतौ विन्यस्त यासित चतुष्टय बाहु मध्ये

ये अनिमित्त निमित्तेन धर्मेण आराधयन् हरिम्

ये त्वा अनन्येन भावेन भावयन्त्य् आत्म भावनम्

न्यवेदयन् विश्वसृजे ध्वान्त व्यतिकरम् दिशाम्

गृहीत गुण भेदाय नमस् ते अव्यक्त योनये

लोके तेन आहत आलोके लोकपाला हत ओजसः

देवदेव लोकनाथ शिखामणे

सत्त्वं विष्टभ्य विरजं स्वानां नो मृडयन् वृषः

ताभ्यां मिषत्स्व् अनिमिषेषु निषिध्यमानाः स्वर्हत्तमा ह्य् अपि हरेः प्रतिहार पाभ्याम्

त एकदा भगवतो वैकुण्ठस्य अमल आत्मनः

तान् वीक्ष्य वातरशनांश् चतुरः कुमारान् वृद्धान् दशार्ध वयसः विदित आत्म तत्त्वान्

मैत्रेय उवाच

तद् वाम् अमुष्य परमस्य विकुण्ठ भर्तुः कर्तुं प्रकृष्टम् इह धीमहि मन्द धीभ्याम्

यः

भर्तुर् मिथः सु यशसः कथन अनुराग वैक्लव्य बाष्प कलया पुलकीकृत अङ्गाः

मह्यं भवस्य भवतां च भजन्तम् अङ्गं नेमुर् निरीक्ष्य न वितृप्त दृशः मुदा कैः

अन्तर्गतः स्व विवरेण चकार तेषां संक्षोभम् अक्षर जुषाम् अपि चित्त तन्वोः

ययुर् वैकुण्ठ निलयम् सर्व लोक नमस्कृतम्

तस्मिन् प्रशान्त पुरुषे गत विग्रहे वां को वा आत्म वत् कुहकयोः परिशङ्कनीयः

स त्वं विधत्स्व शं भूमंस् तमसा लुप्त कर्मणाम्

तं त्व् आगतं प्रतिहृत औपयिकम् स्व पुंभिः ते अचक्षत अक्ष विषयम् स्व समाधि भाग्यम्

पौंस्नं वपुर् दर्श यानम् अनन्य सिद्धैः औत्पत्तिकैः समगृणन् युतम् अष्ट भोगैः

अन्तर् जले अनुविकसत् मधुमाधवीनाम् गन्धेन खण्डित धियः ऽप्य् अनिलं क्षिपन्तः

तम एतद् विभो वेत्थ संविग्ना यद् वयं भृशम्

आपुः परां मुदम् अपूर्वम् उपेत्य योगमाया बलेन मुनयस् तद् अथो विकुण्ठम्

यो ऽन्तर्हितो हृदि गतो ऽपि दुरात्मनां त्वं सो अद्य एव नो नयन मूलम् अनन्त राद्धः

प्रत्याचष्ट आत्म भूः देवान् प्रीणन् रुचिरया गिरा

न कुतश्चित् पराभवः

कोलाहलो विरमते अचिर मात्रम् उच्चैर् भृङ्ग अधिपे हरि कथाम् इव गायमाने

कामं भवः स्व वृजिनैः निरयेषु नः स्ताच् चेतो अलि वत् यदि नु ते पदयो रमेत

यस्य वाचा प्रजाः सर्वा गावस् तन्त्या इव यन्त्रिताः

गन्धे ऽर्चिते तुलसिका आभरणेन तस्या यस्मिंस् तपः सुमनसो बहु मानयन्ति

न आत्यन्तिकम् विगणयन्त्य् अपि ते प्रसादं अन्यद् अर्पित भयम् भ्रुव उन्नयैस् ते

मानसा मे सुता युष्मत् पूर्वजाः सनक आदयः

न ह्य् अन्तरं भगवन्ति इह समस्त कुक्षौ आत्मानम् आत्मनि नभो नभसि इव धीराः

तद् विश्व गुरु अधिकृतम् भुवन एक वन्द्यम् दिव्यं विचित्र विबुध अग्र्य विमान शोचिः

येषां बृहत् कटि तटाः स्मित शोभि मुख्यः कृष्ण आत्मनाम् न रज आदधुर् उत्स्मय आद्यैः

तेषाम् इति ईरितम् उभाव् अवधार्य घोरं तं ब्रह्मदण्डम् अनिवारणम् अस्त्र पूगैः

मुनय ऊचुः

मणिमत् किरीटम्

देवा ऊचुः

देवाव् अचक्षत गृहीत गदौ परार्ध्य केयूर कुण्डल किरीट विटङ्क वेषौ

नमो विज्ञान वीर्याय मायया इदम् उपेयुषे

सद्यो हरेर् अनुचराव् उरु बिभ्यतस् तद् पाद ग्रहौ अपतताम् अति कातरेण

दोर्दण्ड षण्ड विवरे हरता परार्ध्य हारेण कंधर गतेन च कौस्तुभेन

प्राजापत्यं तु तत् तेजः पर तेजस् हानम् दितिः

लोकान् इतो व्रजतम् अन्तर भाव दृष्ट्या पापीयसस् त्रय इमे रिपवो ऽस्य यत्र

श्यामे पृथाव् उरसि शोभितया श्रिया स्वर् चूडामणिम् सुभगयन्तम् इव आत्म धिष्ण्यम्

वल्गु प्रकोष्ठ वलयम् विनता सुत अंसे विन्यस्त हस्तम् इतरेण धुनानम् अब्जम्

हरन्ति बलिम् आयत्तास् तस्मै मुख्याय ते नमः
वैमानिकाः चरितानि शश्वद् गायन्ति यत्र शमल क्षपणानि भर्तुः

हंस श्रियोः व्यजनयोः

दिशस् तिमिरयन् सर्वा वर्धते ऽग्निर् इव एधसि

तस्मिन्न् अतीत्य मुनयः षड् असज्जमानाः कक्षाः समान वयसौ अथ सप्त मायाम्

दधार वर्षाणि शतं शङ्कमाना सुरार्दनात्

पुनर् अवेक्ष्य तदीयम् अङ्घ्रि द्वंद्वम् नख अरुण मणि श्रयणम् निदध्युः

वसन्ति यत्र पुरुषाः सर्वे वैकुण्ठ मूर्तयः

पीत अंशुके पृथु नितम्बिनि विस्फुरन्त्या काञ्ची आलिभिः विरुतया वनमालया च

यत् ते अनुताप विदितैः दृढ भक्ति योगैः उद्ग्रन्थयो हृदि विदुर् मुनयो विरागाः

वेत्रेण च अस्खलयताम् अतदर्हणांस् तौ तेजो विहस्य भगवत् प्रतिकूल शीलौ

तं त्वां भगवन् परम् आत्म तत्त्वम् सत्त्वेन सम्प्रति रतिं रचयन्तम् एषाम्

को वाम् इह एत्य भगवत् परिचर्यया उच्चैस् तद् धर्मिणाम् निवसतां विषमः स्वभावः

अभ्यर्चती सु अलकम् उन्नसम् ईक्ष्य वक्त्रम् उच्छेषितं भगवन्ता इति अमत अङ्ग यत् श्रीः

प्रादुर् चकर्थ यद् इदं पुरुहूत रूपं तेन ईशैः निर्वृतिम् अवापुर् अलं दृशो नः

मा वो अनुताप कलया भगवत् स्मृति घ्नः मोहो भवेद् इह तु नौ व्रजतोर् अधो ऽधः

आत्मनि प्रोत भुवनम् परं सदसत् आत्मकम्

वाचश् च नस् तुलसी वत् यदि ते अङ्घ्रि शोभाः पूर्येत ते गुण गणैः यदि कर्ण रन्ध्रः

वापीषु विद्रुम तटासु अमल अमृत अप्सु प्रेष्य अन्विता निज वने तुलसीभिर् ईशम्

भूयाद् भगवद्भिर् दण्डो यो नौ हरेत सुर हेलनम् अप्य् अशेषम्

न ह्य् अव्यक्तं भगवतः कालेन अ स्पृष्ट वर्त्मनः

ते वा अमुष्य वदन असित पद्मकोशम् उद्वीक्ष्य सुन्दरतर अधर कुन्द हासम्

पश्यन्ति यत्र युवयोः सुर लिङ्गिनोः किं व्युत्पादितं ह्य् उदर भेदि भयं यतो ऽस्य

कृत्स्न प्रसाद सुमुखम् स्पृहणीय धाम् स्नेह अवलोक कलया हृदि संस्पृशन्तम्

चेरुर् विहायसा लोकाल् लोकेषु विगत स्पृहाः

परेषाम् अपरेषां त्वं भूतानाम् असि भाव विद्

संलक्ष्यते स्फटिक कुड्ये उपेत हेम्नि संमार्जति इव यद् अनुग्रहणे अन्य यत्नः

सर्व ऋतु श्रीभिः विभ्राजत् कैवल्यम् इव मूर्तिमत्

द्वार्य् एतयोर् निविविशुर् मिषतोर् अ पृष्ट्वा पूर्वा यथा पुरट वज्र कपाटिकाः याः

ब्रह्मा उवाच

एष देव दितेर् गर्भ ओजः काश्यपम् अर्पितम्

ये ऽङ्ग त्वद् अङ्घ्रि शरणाः भवतः कथायाः कीर्तन्य तीर्थ यशसः कुशला रसज्ञाः

यत्र नैःश्रेयसं नाम वनं काम दुघैः द्रुमैः

तस्मिन् ययौ परमहंस महामुनीनाम् अन्वेषणीय चरणौ चलयन् सह श्रीः

अत्र उपसृष्टम् इति च उत्स्मितम् इन्दिरायाः स्वानां धिया विरचितं बहु सौष्ठव आढ्यम्

एवं तदा एव भगवान् अरविन्दनाभः स्वानां विबुध्य सत् अतिक्रमम् आर्य हृद्यः
एकादशाविधा रुद्राः तस्य च अंश उद्भवाः तथा

क्षेमं सुखं यशः च एव धर्म पुत्राः च तासु वै

तस्मात् पञ्चदश एव एते तासु धर्म आत्मजाः तु इह

सम्भूतिं च मरीचिः तु स्मृतिं च एव अङ्गिराः मुनिः

तस्मात् पुत्री सती नाम्ना ते एषा च भविष्यति

तमो मोहो महामोहस् तामिस्रः च अन्ध संज्ञितः

यदा स्रष्टुं मतिं चक्रे मोहः च आसीत् महात्मनः

अप्रमादश् च विनयो व्यवसायो द्विज उत्तमाः

क्षमा च सुषुवे पुत्रान् पुत्रीं च पुलहात् शुभाम्

अत्रेः भार्या अनसूया वै सुषुवे षष् प्रजाः तु याः

उपयेमे तदा आकूतिम् रुचिः नाम प्रजापतिः

प्रशस्ता तव कान्ता इयम् स्यात् पुत्री विश्व मातृका

ज्यायसी पुण्डरीकाक्षान् वासिष्ठान् वर लोचना

श्रद्धां लक्ष्मीं धृतिं पुष्टिं तुष्टिं मेधां क्रियां तथा

सुतपाः शुक्र इति एते मुनेः वै सप्त सूनवः

तासु धर्म प्रजाम् वक्ष्ये यथाक्रमम् अनुत्तमम्

धर्मं प्रजापतिं जग्मुः पतिं परम दुर्लभाः

प्रीतिं पुलस्त्यः पुण्य आत्मा क्षमां तां पुलहो मुनिः

शतरूपां तु वै राज्ञीं विराजम् असृजत् प्रभुः

प्रसूतिं भगवान् दक्षः लोक धात्रीम् च योगिनीम्

तौ ऊर्ध्वरेतसौ दिव्यौ च अग्रजौ ब्रह्म वादिनः

प्रीत्यां पुलस्त्यश् च तथा जनयामास वै सुतान्

संनतिं च अनसूयाम् च ऊर्जां स्वाहां सुरारणिम्

उपयेमे भृगुः धीमान् ख्यातिं तां भार्गव अरणिम्

सिनीवालीं कुहूं च एव राकां च अनुमतिम् तथा

लेभे पुत्र द्वयम् पुण्या तथा कन्या द्वयम् च सा

द्विजाश् च बुद्धि पूर्वम् तु ब्रह्मणो अव्यक्त जन्मनः

अविद्या पञ्चधा हि एषा प्रादुर्भूता

ब्रह्म वादिनः एव एते ब्रह्मणः सदृशाः स्मृताः

ब्रह्मणो महतः तु आद्यः द्वितीयो भौतिकस् तथा

अ साधकः इति स्मृत्वा सर्गो मुख्यः प्रजापतिः

बुद्धिं लज्जां वपुः शान्तिम् सिद्धिं कीर्तिं महा तपाः

मरीचि भृगु अङ्गिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

अविद्यया मुनेः ग्रस्तः सर्गो मुख्य इति स्मृतः

समासतो मुनि श्रेष्ठाः प्रजा सम्भूतिम् एव च

स्त्री लिङ्गम् अखिलम् सा वै पुंलिङ्गं नीललोहितः

तथा कनक पीताम् स पीवरीं पृथिवी समाम्

श्रद्धा आद्याः च एव कीर्ति अन्ताः त्रयोदश सुदारिकाः

दक्षिणा सहितम् यज्ञम् आकूतिः सुषुवे तथा

क्रतोः तु भार्या सर्वे ते वालखिल्या इति श्रुताः

त्रिधा कण्ठो मुनेः तस्य ध्यायतो वै हि अवर्तत

प्रथमं तस्य वै जज्ञे तिर्यक्स्रोतो महात्मनः

स्वायम्भुवात् तु वै राज्ञी शतरूपा तु अयोनिजा

पुत्रीकृता सती या सा मानसी शिव सम्भवा

कर्दमं च सहिष्णुं मुनि सत्तमाः

भजस्व धात्रीं जगतां मम अपि च ते अपि च

दक्षम् अत्रिम् वसिष्ठं च सो असृजत् योग विद्यया

धर्मस्य पत्न्यः श्रद्धा आद्याः कीर्तिता वै त्रयोदश

स्वधां च एव महाभागां प्रददौ च यथाक्रमम्

सनातनं मुनि श्रेष्ठाः नैष्कर्म्येण गताः परम्

पुरस्तात् असृजत् देवः सनन्दं सनकं तथा

दक्षेण जगतां धात्री रुद्रम् एव आस्थिता पतिम्

सोमश् च वै श्रुतिः षष्ठी पञ्च आत्रेयाः तु सूनवः

भृगु पत्नी च सुषुवे ख्यातिः विष्णोः प्रियां श्रियम्

विभजस्व इति च आह आदौ यदा जाता तदा अभवत्

विभावसुस् तथा स्वाहां स्वधां वै पितरस् तथा

ख्यातिं शान्तिं च सम्भूतिं स्मृतिं प्रीतिं क्षमां तथा

तस्याः च एव अंश जाः सर्वाः स्त्रियः त्रिभुवने तथा

यः च अभिमानी भगवान् भव आत्मा पैतामहो वह्निः असुः प्रजानाम्

पञ्चमः तु षष्ठो दैविक उच्यते

प्रभूतिः नाम या पत्नी मरीचेः सुषुवे सुतौ

कुमारौ ब्रह्मणस् तुल्यौ सर्व ज्ञौ सर्व भाविनः

प्रसूतिः सुषुवे दक्षात् चतुर्विंशति कन्यकाः

धर्मस्य वै क्रियायां तु दण्डः समय एव च

पूर्णमासं तु मारीचं ततः कन्या चतुष्टयम्

दक्षिणा जनयामास दिव्या द्वादश पुत्रिकाः

सत्यनेत्रो मुनिः भव्यः मूर्तिः आपः शनैश्चरः

एवम् उक्तः तदा दक्षो नियोगात् ब्रह्मनः मुनिः

अप्रमादस् तथा बोधो बुद्ध्याः धर्मस्य तौ सुतौ

सप्तमो मानुषो विप्रा अष्टमो ऽनुग्रहः स्मृतः
श्रुतः तु दण्डः समयो बोधः च एव महा द्युतिः

ऊर्ध्वस्रोतः परः तस्य सात्त्विकः स इति स्मृतः

स्मृतिश् च सुषुवे पत्नी मुनेः च अङ्गिरसः तथा

उत्तानपादो हि अवरः धीमान् ज्येष्ठः प्रियव्रतः

नवा एते ब्रह्मणः पुत्रा ब्रह्म ज्ञाः ब्राह्मण उत्तमाः

अभ्यमन्यत सो ऽन्यं वै नगा मुख्य उद्भवाः स्मृताः

तासु एका कन्यका नाम्ना श्रुतिः सा सूनु पञ्चकम्

अर्धनारीश्वरं दृष्ट्वा सर्ग आदौ कनक अण्ड जः
अपि पन्थाम् अगस्महि इति उत्तरेण राजानम् अध्वर्युर् यजमानश् च अतिक्रामतः

अभिप्रयाति प्र च्यवस्व भुवस्पत इति प्रतिपद्य यजमानस्य स्वस्त्ययन्य् असि इति अन्तेन

प्राञ्चो ऽभिप्रयाय दक्षिणम् आवर्तन्ते

अग्नीषोमीयेण कर्ण गृहीतेन राजानम् ओह्यमानं यजमानः प्रतीक्षते नमो मित्रस्य वरुणस्य चक्षस इति

वरुणस्य ऋत सदनिः असि इति दक्षिणेन आहवनीयम् आसन्दीं प्रतिष्ठापयति

अग्नीन् प्रज्वलयन्ति

तत्र एषः अत्यन्त प्रदेशः

वरुणस् त्वा उत्तभ्नातु इत्य् उत्तभ्नाति

वारुणम् असि इति विचृतति

आहवनीये महद् अभ्यादधति

अग्रेण प्राग्वंशं वारुणम् असि इति शकटम् आखिदति

यत्र द्वौ प्रतिप्रस्थाता तत्र द्वितीयः स्यात्
तत् एव पूर्व शरीरम् अहम् प्राप्तो महा अटवी मध्ये शीतल उपचारम् रचयता महीसुरेण परीक्ष्यमाणः शिलायां शयितः क्षणम् अतिष्ठम्

सो ऽपि मित्र संदर्शन व्यतिकर अपगत चिन्ता ज्वर अतिशयः मुकुलित कर कमलः स विनयम् आत्मीय प्रचार प्रकारम् अवोचत्

तद् वियोग शोक सागर मग्नाम् माम् अवेक्ष्य को ऽपि कारुणिकः सिद्ध तापसः ऽभाषत

सो ऽपि परम आनन्देन पल्लवित चेताः विकसित वदन अरविन्दः मम स्वामी सोम कुल अवतंसः विशुद्ध यशस् निधिः राजवाहनः एषः

इति श्री दण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते द्विजोपकृतिर् नाम द्वितीय उच्छ्वासः

आगम्यताम् इति

तत् साचिव्यम् इतरेषाम् विधाय समुचितां बुद्धिम् उपदिश्य शुभे मुहूर्ते स परिवारम् कुमारं विजयाय विससर्ज

प्रमोद अश्रु पूर्णः राजा पुलकित अङ्गम् तं गाढम् आलिङ्ग्य अये सौम्य सोमदत्त इति व्याजहार

लोकस्य अस्य राज लक्ष्मीम् अङ्गीकृत्य मां तद् सपत्नीम् करोतु भवान् इति

तत्र हेति हति किण अङ्कम् कालायस कर्कश कायम् यज्ञोपवीतेन अनुमेय विप्र भावम् व्यक्त किरात प्रभावम् लोचन परुषम् कम् अपि पुरुषं ददर्श

तत् अस्य सकल क्लेश सहस्य राजवाहनस्य दिश् विजय प्रयाणम् क्रियताम् इति

अथ एकदा वामदेवः सकल कला कुशलेन कुसुम सायक संशयित सौन्दर्येण कल्पित सोदर्येण साहस अपहसित कुमारेण सु कुमारेण जयध्वज आतपवारण कुलिश अङ्कित करेण कुमार निकरेण परिवेष्टितं राजानम् आनत शिरसम् समभिगम्य तेन तां कृतां परिचर्याम् अङ्गीकृत्य निज चरण कमल युगल मिलत् मधुकरायमाण काकपक्षम् विदलिष्यमाण विपक्षम् कुमार चयम् गाढम् आलिङ्ग्य मित सत्य वाक्येन विहित आशीः अभ्यभाषत

सहचर समेतस्य नूनम् एतस्य दिश् विजय आरम्भ समयः एषः

राजवाहनो मङ्गल सूचकम् शुभ शकुनम् विलोकयन् देशम् कंचिद् अतिक्रम्य विन्ध्य अटवी मध्यम् अविशत्

मातङ्गो ऽपि राजवाहन अनुमत्या तां तरुणीं परिणीय दिव्य अङ्गना लाभेन हृष्टतरो रसातल राज्यम् उररीकृत्य परम आनन्दम् आससाद

बाले कश्चिद् दिव्य देह धारी मानवो नवो वल्लभः ते भूत्वा सकलं रसातलं पालयिष्यति इति

तत् प्रविश्य तत्र निक्षिप्तं ताम्र शासनम् शासनं विधातुः इव समादाय विधिं तद् उपदिष्टम् दिष्ट विजयम् इव विधाय पाताल लोक अधीश्वरेण भवता भवितव्यम्

निन्दित चरितः अपि अयम् महीसुर निमित्तम् गत जीवितः ऽभूत्

कथय किम् एतत् इति

तदनु तद् अनुचराः कल्येन साकल्ये राज कुमारम् अनवलोकयन्तः विषण्ण हृदयाः तेषु तेषु वनेषु सम्यग् अन्विष्य अन् अवेक्षमाणाः एतद् अन्वेषण मनीषया देश अन्तरम् चरिष्णवो अति सहिष्णवः निश्चित पुनर् संकेत स्थानाः परस्परं वियुज्य ययुः

भवत् अंस उपनीतम् यज्ञोपवीतं भूसुर भावम् द्योतयति

तद् आदेश अनुगुणम् एव भवत् आगमनम् अभूत्

हेति हतिभिः किरात रीतिः अनुमीयते

सम्प्रति महान् नयन उत्सवः जातः इति स सम्भ्रमम् आन्दोलिकाया अवतीर्य सरभस पद विन्यास विलासि हर्ष उत्कर्ष चरितः त्रिचतुर पदानि उद्गतस्य चरण कमल युगलम् गलत् उल्लसत् मल्लिका वलयेन मौलिना पस्पर्श

इतस् प्रभृति विगलित कल्मषस्य अस्य पुण्य कर्म करणे रुचिः उदेष्यति

देव भवते विज्ञापनीयं रहस्यं किंचिद् अस्ति

मद् मनोरथ फलायमानम् भवत् आगमनम् अवगम्य मद् राज्य अवलम्ब भूत अमात्य अनुमत्या मदन कृत सारथ्येन मनसा भवन्तम् आगच्छम्

तेन विहित पूजनः राजवाहनो ऽभाषत ननु मानव जन सङ्ग रहिते मृग हिते घोर प्रचारे कान्तारे विन्ध्य अटवी मध्ये भवान् एकाकी किम् इति निवसति

भ्रमन् च विशाल उपशल्ये कम् अपि आक्रीडम् आसाद्य तत्र विशश्रमिषुर् आन्दोलिका आरूढम् रमणी सहितम् आप्त जन परिवृतम् उद्याने समागतम् एकम् पुरुषम् अपश्यत्

द्विजन्मा कृतज्ञो मे अक्षर शिक्षाम् विधाय विविध आगम तन्त्रम् आख्याय कल्मष क्षय कारणम् सत् आचारम् उपदिश्य ज्ञान ईक्षण गम्यमानस्य शशि खण्ड शेखरस्य पूजा विधानम् अभिधाय पूजां मद् कृताम् अङ्गीकृत्य निरगात्
वञ्चयित्वा वयस्य गणम् समागतो राजवाहनः तद् अवलोकन कौतूहलेन भुवं गमिष्णुः कालिन्दी दत्तम् क्षुध् पिपासा आदि क्लेश नाशनम् मणिं साहाय्य करण संतुष्टात् मतंगात् लब्ध्वा कंचन अध्वानम् अनुवर्तमानं तं विसृज्य बिल पथेन तेन निर्ययौ

भूवल्लभ भवदीय मनोरथ फलम् इव समृद्ध लावण्यम् तारुण्यं नुत मित्रः भवत् पुत्रः ऽनुभवति

ततः कस्य अपि पुंनाग भूरुहस्य छाया शीतले तले संविष्टेन मनुज नाथेन स प्रणयम् अभाणि सखे कालम् एतावन्तम् देशे कस्मिन् प्रकारेण केन अस्थायि भवता संप्रति कुत्र गम्यते तरुणी का इयम् एष परिजनः सम्पादितः कथं कथय इति

मम पिता अस्य लोकस्य शासिता महा अनुभावः निज पराक्रम असहिष्णुना विष्णुना दूरीकृत अमरे समरे यम नगर अतिथिः अकारि

तथा इति राजवाहनः साकं मातङ्गेन नमित उत्तमाङ्गेन विहाय अर्धरात्रे निद्रा परतन्त्रम् मित्र गणम् वन अन्तरम् अवाप

तत् आरभ्य अहम् किरात कृत संसर्गम् बन्धु वर्गम् उत्सृज्य सकल लोक एक गुरुम् इन्दु कला अवतंसम् चेतसि स्मरन् अस्मिन् कानने दूरीकृत कलङ्कः वसामि

चित्रगुप्तो ऽपि तत्र तत्र संतप्तेषु आयस स्तम्भेषु बध्यमानान् अति उष्णीकृते वितत शरावे तैले निक्षिप्यमाणान् लगुडैः जर्जरीकृत अवयवान् निशित टङ्कैः परितक्ष्यमाणान् अपि दर्शयित्वा पुण्य बुद्धिम् उपदिश्य माम् अमुञ्चत्

सो ऽपि माम् अवेक्ष्य चित्रगुप्तं नाम निज अमात्यम् आहूय तम् अवोचत् सचिव न एष ऽमुष्य मृत्यु समयः
असहायस्य आदि अन्त उपदिष्टानि कार्याणि न सिध्यन्ति इति अयम् अतिदेशः आरभ्यते

एकस्मिन् इति किम्

यथा वृक्षाभ्याम् इत्य् अत्र अतो ऽङ्गस्य दीर्घ त्वम् एवम् आभ्याम् इत्य् अत्र अपि यथा स्यात्

आदौ इव अन्ते इव एकस्मिन् अपि कार्यं भवति

सप्तमी अर्थे वतिः

यथा कर्तव्यम् इत्य् अत्र प्रत्यय आदि उदात्त त्वम् भवति एवम् औपगवम् इत्य् अत्र अपि यथा स्यात्

सभा संनयने भवः साभासंनयनः आकारम् आश्रित्य वृद्ध सञ्ज्ञा न भवति
तुहिन सदृश हैम वर्ण पुञ्जाम् तुहिन यशाः सरितं ददर्श राजा

मत्स्य उवाच

उर्वशी संमता त्यक्त्वा सर्व भावेन तं नृपम्

द्विज ग्रामे द्विज श्रेष्ठः नाम्ना च आसीत् पुरूरवाः

राज्यं मन्त्रि गतम् कृत्वा जगाम हिम पर्वतम्

उपोष्य पूजयामास राज्य कामः जनार्दनम्

कृष्ण अजिन प्रदानम् च वृषोत्सर्गः तथा एव च

एतत् वः कथितं सर्वं यद्वृत्तं पूर्व जन्मनि

रूप कामः स मद्र ईशः तपसे कृत निश्चयः

सूत उवाच

चकार स उपवासः च स्नानम् अभ्यङ्ग पूर्वकम्

तस्य राज गुणैः सर्वैः समुपेतस्य भूपतेः

केन कर्म विपाकेन स तु राजा पुरूरवाः

शृणु कर्म विपाकेन येन राजा पुरूरवाः

द्रष्टुं स तीर्थ सदनम् विषय अन्ते स्वके नदीम्

स वै नृप गुणैः युक्तः केवलं रूप वर्जितः

नद्याः कूले महा राजः पूर्व जन्मनि पार्थिवः

अवाप तादृशं रूपं सौभाग्यम् अपि च उत्तमम्

बभूव कर्मणा केन रूपवान् च एव सूतज

जन अनुरागः न एव आसीत् रूप हीनस्य तस्य वै

मद्र ईश्वर त्व चरितम् शृणु तस्य महीपतेः

चाक्षुषस्य अन्वये राजा चाक्षुषस्य अन्तरे मनोः

चरितं बुध पुत्रस्य जनार्दन मया श्रुतम्

ऐरावती इति विख्यातां ददर्श अति मनोरमाम्

वर्जनीयं प्रयत्नेन रूप घ्नम् तत् परम् नृप

धेन्वाः प्रसूयमानायाः फलं दानस्य मे श्रुतम्

उपोषितैः नरैः तस्मात् स्नानम् अभ्यङ्ग पूर्वकम्

तस्मिन् जन्मनि असौ विप्रो द्वादश्यां तु सदा अनघैः

उपवास फलात् प्राप्तम् राज्यं मद्रेषु अकण्टकम्

कौतूहलं समुत्पन्नं तत् मम आचक्ष्व पृच्छतः

पुरूरवा इति ख्यातो मद्र देश अधिपः हि सः

ऋषय ऊचुः
वि यत् पवित्रं धिषणा अतन्वत इत्य् एका

यम् उत्तमम् अभिनिदधाति तम् उत्तरया

वायुर् वै प्राणः

वायव्यम् एव स्वाहाकारम् एताभिर् अनुवदति

प्राणो वै पतङ्गः

अयं वेनः चोदयत् पृश्नि गर्भाः इति

सौम्यम् एव स्वाहाकारम् एताभिर् अनुवदति

ताम् उत्तरासु करोति

ऐन्द्रम् एव स्वाहाकारम् एताभिर् अनुवदति

तस्य एकाम् उत्सृजति नाके सुपर्णम् उप यत् पतन्तम् इति

पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पत इति द्वे

पुनात्य् एव एनम् तत्

अथ उ यौ एव अध्वर्युः सुवर्ण रजतौ हिरण्य शकलौ करोति तौ एव एताभ्याम् अनुवदति

इन्द्रो वै वेनः

अपश्यं त्वा मनसा चेकितानम् इत्य् एतद् अस्य आयतने प्रजा कामस्य अभिष्टुयात्

तेन उ सा अनन्तरिता भवति

स्रक्वे द्रप्सस्य धमतः समस्वरन्न् इति सर्वम्

पतङ्गम् अक्तम् असुरस्य मायया इति

अथ उ उभे अ सम्पन्न कारी

सो ऽयम् आत्मनो ऽतीकाशः
लोकान् दहति दीप्त आत्मा रुद्र तेजस् विजृम्भितः

इन्द्रचाप निभाः केचिद् उत्तिष्ठन्ति घना दिवि

स अद्रि द्वीपा तथा पृथ्वी जलैः संछाद्यते शनैः

शङ्ख कुन्द निभाः च अन्ये जाति अञ्जन निभाः परे

योगनिद्रां समास्थाय शेते देवः प्रजापतिः

श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान् कूर्म रूपधृक्

तान् सर्वान् भस्मसात्कृत्वा सप्त आत्मा पावकः प्रभुः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः

दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युग अन्त अग्नि प्रतापिनः

व्याप्तेषु एतेषु लोकेषु तिर्यञ्चम् ऊर्ध्वम् अथ अग्निना

ततो भवति अनावृष्टिः तीव्रा सा शत वार्षिका

चतुर् लोकम् इदम् सर्वं दहन्ति शिखिनः तथा

आराध्य गिरिशं मां च यान्ति तत् परमं पदम्

ततस् तानि प्रलीयन्ते भूमि त्वम् उपयान्ति च

उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्नि घोराः संवर्तका घनाः

तत् तेजः समनुप्राप्य कृत्स्नं जगन्त् इदम् शनैः

द्वीपान् च पर्वतान् च एव वर्षाणि अथ महा उदधीन्

धूम्र वर्णाः तथा केचित् केचित् पीताः पयोधराः

स दग्ध्वा पृथिवीं देवो रसातलम् अशोषयत्

एक त्वम् उपयातानाम् एक ज्वालम् भवति उत

आत्यन्तिकः च कथितः प्रलयो ऽत्र स साधनः

ततः समुद्राः स्वां वेलाम् अतिक्रान्ताः तु कृत्स्नशः

नैमित्तिकम् इदानीम् वः कथयिष्ये समासतः

क्षेत्रज्ञः प्रकृतिः कालो जगत् बीजम् अथ अमृतम्

मां पश्यन्ति यतयो योग निष्ठाः ज्ञात्वा आत्मानम् अमृत त्वम् व्रजन्ति

स्व आत्म संस्थाः प्रजाः कर्तुं प्रतिपेदे प्रजापतिः

जनलोके वर्तमानाः तपसा योग चक्षुषा

निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्म पृष्ठा प्रकाशते

सप्तधा संवृत आत्मानः तम् अग्निम् शमयन्ति उत

तेन आहारेण ता दीप्ताः सूर्याः सप्त भवन्ति उत

खं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दहन्तो वसुंधराम्

भूतानां भूत भव्य ईशैः यथा पूर्वं त्वया उदितम्

ततो गज कुल उन्नादाः तडिद्भिः समलंकृताः

अयस् गुड निभम् सर्वं तदा च एकम् प्रकाशते

ततस् तेषाम् प्रतापेन दह्यमाना वसुंधरा

एतत् आकर्ण्य विज्ञानं नारायण मुख ईरितम्

प्रतिसर्गम् इदानीम् नो वक्तुम् अर्हसि माधव

मुनय ऊचुः

प्राकृतः प्रतिसर्गो ऽयं प्रोच्यते काल चिन्तकैः

धाराभिः पूरयन्ति इदम् चोद्यमानाः स्वयंभुवा

वेदो वेद्यं प्रभुः गोप्ता गोपतिः ब्रह्मनः मुखम्

तस्य ते रश्मयः सप्त पिबन्ति अम्बु महार्णवे

मनःशिला आभाः तु अन्ये च कपोत सदृशाः परे

कथिता हि पुराणेषु मुनिभिः काल चिन्तकैः

उत्तिष्ठन्ति शिखाः तस्य वह्नेः संवर्तकस्य तु

ध्यानं तपः तथा ज्ञानं लब्ध्वा तेषु एव योगिनः

अ सह्य रश्मिः भवति पिबन् अम्भः गभस्तिभिः

असंख्याताः तथा कल्पा ब्रह्म विष्णु शिव आत्मकाः

मां पश्यन्ति महात्मानः सुप्तं कालं महा ऋषयः

इन्द्रगोप निभाः केचिद् हरिताल निभाः तथा

ततस् ते जलदा वर्षं मुञ्चन्ति इह महा ओघ वत्

ततस् ते जलदा घोरा राविणो भास्कर आत्मजाः

सप्त रश्मिः अथो भूत्वा समुत्तिष्ठन् दिवाकरः

प्रलयः प्रतिसर्गो ऽयं काल चिन्ता परैः द्विजैः

भूर्लोकं च भुवर्लोकं स्वर् लोकम् च तथा महः

अद्भिस् तेजस् अभिभूत त्वात् तदा अग्निः प्रविशत्य् अपः

माता पिता महादेवो मत्तो हि अन्यत् न विद्यते

नित्यो नैमित्तिकः च एव प्राकृत आत्यन्तिकौ तथा

चतुर्धा अयम् पुराणे ऽस्मिन् प्रोच्यते प्रतिसंचरः

सर्वम् एव तत् अर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते पुनः

तामसेषु हरस्य उक्तम् राजसेषु प्रजापतेः

केचित् पर्वत संकाशाः केचिद् गज कुल उपमाः

प्लावयन्तो ऽथ भुवनं महा जल परिस्रवैः

नित्यः संकीर्त्यते नाम्ना मुनिभिः प्रतिसंचरः

सो ऽहं सत्त्वं समास्थाय मायी माया मयाम् स्वयम्

ततः प्रलीने सर्वस्मिञ् जङ्गमे स्थावरे तथा

हंसः प्राणो ऽथ कपिलो विश्वमूर्तिः सनातनः

कूट अङ्गार निभाः च अन्ये केचिद् मीन कुल उद्वहाः

लोकानां सर्ग विस्तारम् वंश मन्वन्तराणि च

वाराहो वर्तते कल्पो यस्य विस्तार ईरितः