tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
एतत् पात्रं नाराशंसा अन्वायन्ति

तेन प्रतिप्रस्थाता तृतीयं मरुत्वतीयं ग्रहं गृह्णाति द्रोणकलशात् परिप्लुना पात्रेण मरुत्वाꣳ इन्द्र वृषभो रणाय इति अनुद्रुत्य उपयाम गृहीतः असि इन्द्राय त्वा मरुत्वते जुष्टं गृह्णामि इति

वषट्कृते सह उभौ जुहुतः

सीदन्ति नाराशंसा आप्यायिता दक्षिणस्य हविर्धानस्य अपालम्बम् अधस् अधस् माहेन्द्राय

आप्याययन्ति चमसान् आप्यायस्व समेतु त इति

शंसति

प्रत्याह्वयते ऽध्वर्युः

तथा एव द्विस् द्विस् नाराशंसान् अनुप्रकम्पयन्ति

उत्तरतस् तिष्ठते प्रतिप्रस्थात्रे ऽन्यतरं प्रयच्छति

परिमृज्य सादयत्य् एष ते योनिर् इन्द्राय त्वा मरुत्वत इति

अथ निगृह्य पात्रं पराङ् आवर्तत इडा देव हूः इति

अथ प्रतिप्रस्थाता अध्वर्योः पात्रे ग्रहस्य संस्रावम् अवनयति

यथाचमसं चमसान्

हिन्व म इत्य् आत्मानं प्रत्यभिमृशन्ते

अथ प्राङ् आयन्न् आह इन्द्राय मरुत्वते अनुब्रूहि इति

उपनिष्क्रान्तस्य एव अध्वर्युः ग्रहाव् आदत्ते

यावद् एतस्य यजुषः पर्याप्नोति तावज् जपति

होता च एव अध्वर्युः च एतत् पात्रं संभक्षयतो नराशंस पीतेन नाराशंसान् नराशंस पीतस्य सोम देव ते मति विदः माध्यंदिनस्य सवनस्य त्रिष्टुभ् छन्दसः पितृ पीतस्य मधुमत उपहूतस्य उपहूतः भक्षयामि इति

अनु सवन भक्षः इन्द्रेण मरुत्वता पीतस्य इति

तम् आह प्रतिप्रस्थातर् एतेन पात्रेण तृतीयं मरुत्वतीयं ग्रहं गृहाण इति

वषट्कृत अनुवषट्कृते द्विर् जुहोति

प्रसिद्धम् उक्थं प्रतिगीर्य प्राङ् एत्य उद्यच्छते एतं तृतीयं मरुत्वतीयं ग्रहम्

तत् श्रुत्वा प्रतिप्रस्थाता ग्रहाव् आदाय उपनिष्क्रामति

अभ्य् एनम् आह्वयते होता

होतृ चमसम् एव एते त्रयः समुपहूय भक्षयन्ति

प्रतिगृणाति

अनूद्यच्छन्ते नाराशंसान्
वि ते नु मन्थाः शश्रिरे बिभिदे ते गदोहनी

सहः सहस्वत्य् असि इतस् कण्वाः परो ऽनुदः

या गर्भान् प्रमृशन्ति सर्वाः पापीर् अनीनशम्

कित्या शत पर्वणा सहस्र अक्षेण चर्मणा

यास् तर्के तिष्ठन्ति या वलीके याः प्रेङ्खे प्रेङ्खयन्त उत या नु घोराः

ददौ ते अद्य गौः कण्वे परा इहि अवरं मृणे

तीक्ष्णाभिर् अभ्रिभिर् वयं निर् अजामः सदान्वाः

याश् चेलं वसत उत या नु दूर्शं नीलं पिशङ्गम् उत लोहितं याः

सदान्वा ब्रह्मणस्पते तीक्ष्ण शृङ्गा उदृषन् इहि

खादिरेण शललेन अथ उ कङ्कत दन्त्या

या गर्भान् प्रमृशन्ति सर्वाः पापीर् अनीनशम्

आखिदन्तीर् विखिदन्तीः प्राणम् अस्य अपि नह्यत

अथ उ विषस्य यद् विषं तेन पापीर् अनीनशम्

दुर्णाम्नीः सर्वाः संगत्य मा अमुष्य उद् छिष्ट किंचन
रोहिण्या पिङ्गलया एकहायन्या सोमं क्रीणाति

स्वर्ग कामः द्विरात्राय दीक्षते

तस्य अपरिमिताः दीक्षा द्वादश उपसदः

गायत्रं पूर्वे ऽहन् साम भवति

स उपकल्पयते सहस्रम्

अथ अस्य एषा सहस्रतम्य् अन्यतएनी कण्डू कृता उपक्ﾱप्ता भवति

स तथा राजानं क्रीणाति यथा मन्यते द्विरात्रस्य मे सतो ऽमावास्याया उपवसथीये ऽहन् पूर्वम् अहः सम्पत्स्यत उत्तरस्मिन्न् उत्तरम् इति

रथंतरं पूर्वे ऽहन् साम भवति

ज्योतिष्टोमो ऽग्निष्टोमः पूर्वम् अहर् भवति

त्रिरात्रेण यक्ष्यमाणो भवति

दीक्षते

हविष्कृत् निधनम् उत्तरम्

वैखानसं पूर्वे ऽहन् साम भवति

त्रैष्टुभम् उत्तरे

तस्य तथा सम्पद्यते

नाना एव अर्ध मासयोः भवतो नाना वीर्ये भवत इति ब्राह्मणम्

सर्वस्तोमो ऽतिरात्र उत्तरम्

बृहद् उत्तरे

सर्वस्य आप्त्यै सर्वस्य अवरुद्ध्यै
अन्तर्हित इन्द्रिय अर्थाय हरये विहित अञ्जलिः

यथा आत्म माया योगेन नाना शक्ति उपबृंहितम्

तस्मै स्व लोकम् भगवान् सभाजितः संदर्शयामास परं न यत् परम्

न यत्र माया किम् उत अपरे हरेर् अनुव्रता यत्र सुर असुर अर्चिताः

चिरं भृतेन तपसा दुस्तोषः कूट योगिनाम्

बहु रूपः इव आभाति मायया बहु रूपया

भृत्य प्रसाद अभिमुखम् दृश् आसवम् प्रसन्न हास अरुण लोचन आननम्

भवान् कल्प विकल्पेषु न विमुह्यति कर्हिचित्

आत्म तत्त्व विशुद्धि अर्थम् यत् आह भगवान् ऋतम्

यावान् अहं यथा भावः यद् रूप गुण कर्मकः

किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर् भुजम् पीत अंशुकम् वक्षसि लक्षितं श्रिया

न ईहमानः प्रजा सर्गम् बध्येयं यद् अनुग्रहात्

मायां विविदिषन् विष्णोः माया ईशस्य महा मुनिः

तं नारदः प्रियतमो रिक्थादानाम् अनुव्रतः

ब्रह्मन् श्रेयः परिश्रामः पुंसां मद् दर्शन अवधिः

रमेत गत सम्मोहः त्यक्त्वा उदास्ते तदा उभयम्

व्यपेत सङ्क्लेश विमोह साध्वसम् स्व दृष्टवद्भिः पुरुषैः अभिष्टुतम्

ध्यायते ब्रह्म परमं व्यासाय अमित तेजसे

वेद हि अ प्रतिरुद्धेन प्रज्ञानेन चिकीर्षितम्

भ्राजिष्णुभिः यः परितो विराजते लसत् विमान आवलिभिः महात्मनाम्

भगवत् शिक्षितम् अहं करवाणि हि अतन्द्रितः

प्रवाल वैदूर्य मृणाल वर्चसः परिस्फुरत् कुण्डल मौलि मालिनः

तथा एव तत्त्व विज्ञानम् अस्तु ते मद् अनुग्रहात्

स आदिदेवो जगतां परो गुरुः स्व धिष्ण्यम् आस्थाय सिसृक्षया ऐक्षत

विलुम्पन् विसृजन् गृह्णन् बिभ्रत् आत्मानम् आत्मना

सृजामि तपसा एव इदम् ग्रसामि तपसा पुनः

श्री शुकः उवाच

मनीषित अनुभावः ऽयं मम लोक अवलोकनम्

पश्यतः तस्य तद् रूपम् आत्मनो न्यरुणत् हरिः

स रहस्यम् तद् अङ्गम् च गृहाण गदितं मया

तपो मे हृदयं साक्षात् आत्मा अहम् तपसो ऽनघ

रममाणो गुणेषु अस्याः मम अहम् इति मन्यते

नारदः प्राह मुनये सरस्वत्याः तटे नृप

तां न अध्यगच्छत् दृशम् अत्र संमतां प्रपञ्च निर्माण विधिः यया भवेत्

प्रोक्तं भगवता प्राह प्रीतः पुत्राय भूतकृत्

ननाम पाद अम्बुजम् अस्य विश्वसृग् यत् पारमहंस्येन पथा अधिगम्यते

अ विक्लवः ते परिकर्मणि स्थितो मा मे समुन्नद्ध मदः ऽज मानिनः

सर्वे चतुर् बाहवः उन्मिषत् मणि प्रवेक निष्क आभरणाः सु वर्चसः

बिभर्मि तपसा विश्वं वीर्यं मे दुश्चरं तपः

स्पर्शेषु यत् षोडशम् एकविंशं निष्किञ्चनानां नृप यत् धनम् विदुः

आत्म मायाम् ऋते राजन् परस्य अनुभव आत्मनः

बभाष ईषत् स्मित शोचिषा गिरा प्रियः प्रियं प्रीत मनाः करे स्पृशन्

ब्रह्मा उवाच

तद् दर्शन आह्लाद परिप्लुत अन्तरः हृष्यत् तनुः प्रेम भर अश्रु लोचनः

यर्हि वा अव महिम्नि स्वे परस्मिन् काल माययोः

स्व धिष्ण्यम् आस्थाय विमृश्य तत् हितम् तपसि उपादिष्टे इव आदधे मनः

क्रीडस्य् अ मोघ सङ्कल्पः ऊर्णनाभिर् यथा ऊर्णुते

यावत् सखा सख्युः इव ईश ते कृतः प्रजा विसर्गे विभजामि भो जनम्

यत् उपश्रुत्य रहसि चकर्थ परमं तपः

प्रवर्तते यत्र रजः तमः तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च काल विक्रमः

श्रीः यत्र रूपिणी उरु गाय पादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः

यथा महान्ति भूतानि भूतेषु उच्चावचेषु अनु

प्रत्यादिष्टं मया तत्र त्वयि कर्म विमोहिते

सम्प्रदिश्य एवम् अजनो जनानां परमेष्ठिनम्

श्याम अवदाताः शतपत्र लोचनाः पिशङ्ग वस्त्राः सु रुचः सुपेशसः

ददर्श तत्र अखिल सात्वताम् पतिं श्रियः पतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम्

प्रजापतिः धर्म पतिः एकदा नियमान् यमान्

अन्वय व्यतिरेकाभ्याम् यत् स्यात् सर्वत्र सर्वदा

ज्ञानं परम गुह्यम् मे यत् विज्ञान समन्वितम्

अधि अर्हणीय आसनम् आस्थितं परं वृतं चतुर् षोडश पञ्च शक्तिभिः

तत् विद्यात् आत्मनः मायां यथा आभासः यथा तमः

न घटेत अर्थ सम्बन्धः स्वप्न द्रष्टुः इव अञ्जसा

एतावत् एव जिज्ञास्यं तत्त्व जिज्ञासुना आत्मनः

शुश्रूषमाणः शीलेन प्रश्रयेण दमेन च

एतन् मतं समातिष्ठ परमेण समाधिना
विद्योतमानः प्रमदा उत्तमा द्युभिः स विद्युत् अभ्र आवलिभिः यथा नभः

स चिन्तयन् द्वि अक्षरम् एकदा अम्भसि उपाशृणोत् द्विस् गदितम् वचो विभुः

ब्रह्मणे दर्शयन् रूपम् अव्यलीक व्रत आदृतः

तुष्टं निशाम्य पितरं लोकानां प्रपितामहम्

तं प्रीयमाणं समुपस्थितं कविं प्रजा विसर्गे निज शासन अर्हणम्

सुनन्द नन्द प्रबल अर्हण आदिभिः स्व पार्षद अग्रैः परिसेवितं विभुम्

ऋते ऽर्थं यत् प्रतीयेत न प्रतीयेत च आत्मनि

अहम् एव आसम् एव अग्रे न अन्यत् यत् सत् असत् परम्

तस्मा इदं भागवतं पुराणं दश लक्षणम्

वरं वरय भद्रं ते वर ईशम् मा अभिवाञ्छितम्

निशम्य तद् वक्तृ दिदृक्षया दिशो विलोक्य तत्र अन्यत् अपश्यमानः

देवर्षिः परिपप्रच्छ भवान् यन् मा अनुपृच्छति
प्राणो वै स्वरः

पशव उष्णिक्

विवृह एव तत् प्राणं दधाति

रेतः सिक्तिः एव सा

अथ वामदेव्यं स्वारम्

अथ यन् निधनेन बृहतीं परिचक्षते युवान इव एतर्हि पशवो भवन्त्य् अ जीर्णाः इव

अथ यत् स्वरेण अभ्यारोहति प्राणम् एव अस्याम् एतद् दधाति

ताभ्यां विष्वञ्चि स्वरति

अथ आर्भवस्य पवमानस्य गायत्र्य् उक्त ब्राह्मणा

ताव् इमौ पुरुषस्य प्राण अपानौ विपर्यूढौ

अस्मिन्न् एव एतत् रेतसि सिक्ते प्राणं प्रतिदधाति

पुरुष संमितः एष यत् पवमानः

वज्रो वै निधनम्

अथ एताम् स्वरेण ककुभम् अभ्यारोहति

जीर्णा इव एतर्हि तृतीयसवने पशवो भवन्ति

अथ नौधसं निधनम्

अथ एताम् निधनेन उष्णिहम् अभ्यारोहति

स यन् निधनेन अभ्यारोहेत् वज्रो वै निधनं यथा उपतापिनम् दण्डेन हन्यात् तादृक् तत्

अथ रथन्तरम्

अथ उ वज्रेण अभिपत्य शासेन विकारं भुञ्जते

प्राणः स्वरः

अन्नं पशवः

जन्म एव तत्

तस्माज् जीर्णं पशुम् आहुर् अर्थम् एनेन कुर्वीत इति

पशवो वा इडा

प्राणः स्वरः

यद् एव जाताभ्यो ऽन्नाद्यं प्रतिधीयते तद् एव एतत्

भिषज्यत्य् एव एनाम् एतेन

अथ कालेयम् ऐडम्
हन्त अस्मै इमां ददाम इति

सा ह इयम् युक्तं ग्रामम् अनुसरिष्यन्त्य् अनूत्तस्थौ

तां ह अस्मै ददुः

तं नूनं पुत्रा वास्तौ हित्वा प्रायासिषुर् इति

स ह उवाच च्यवनो वै स भार्गवो ऽभूत्

स ह उवाच स वै मे सुकन्यां देहि इति

तम् आद्रुत्य अब्रवीत् ऋषे नमस् ते ऽस्तु

ते वै त्वा मन्त्रयित्वा प्रतिब्रवाम इति

न इति ह उवाच

न इति ह उवाच

तां म इह उपनिधाय आसायम् एव अद्य ग्रामेण याताद् इति

यदा एव वयं युनजामहा अथ अन्वाधावतात् इति

अन्यद् धनं ब्रूष्व इति

स ह उवाच अहे परिधाव सखायं जीव हायिनम् इति

शार्यात्येभ्यो भगो मृड इति

अथ ह सुकन्या शार्यात्या कल्याण्य् आस

तां ह ऊचुः कुमारि स्थविरो वा अयं निष्ठावो न अलम् अनुसरणाय

स वास्तुपस्य ब्राह्मणं वेद
तपः एव द्वितीयः

तत् यथा शङ्कुना सर्वाणि पर्णानि संतृण्णानि एवम् ओंकारेण सर्वा वाच् संतृण्णा

तेभ्यः अभितप्तेभ्यः त्रयी विद्या सम्प्रास्रवत्

ताम् अभ्यतपत्

ओंकारः एव इदम् सर्वम्

तेभ्यः अभितप्तेभ्यः ओंकारः सम्प्रास्रवत्

ओंकारः एव इदम् सर्वम्

सर्वे एते पुण्य लोकाः भवन्ति

प्रजापतिः लोकान् अभ्यतपत्
प्रतिष्ठा इति एव ब्रूयात्

सर्वेण ह वा एतद् ब्रह्मणा यज्ञं दक्षिणतः संदधाति

यज्ञाय च यजमानाय च पशूनाम् आप्त्यै

अथ उ चतुष्पादः पशवः

अग्नीध आदधाति

चतुः सम्पद्यते

अथ उत्तरासाम् आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै

यत् तूष्णीम् आसीत अ संप्रत्तः यज्ञः स्यात्

तीर्थेन एव परिहरति

तत एव एनम् आलभते

पुनात्य् एव एनान्

वाचि वै यज्ञः श्रितः

स हि ब्रह्मिष्ठः

देव सवितर् एतत् ते प्राह इति आह प्रसूत्यै

अथ उ अत्र वा एतर्हि यज्ञः श्रितो यत्र ब्रह्मा तत्र एव यज्ञः श्रितः

यद् आह ब्रह्मन् प्रस्थास्यामि इति बृहस्पतिर् वै सर्वं ब्रह्म

परिधीन्त् संमार्ष्टि

अथ उ समिद्वत्य् अव जुहोति

बृहस्पतिर् ब्रह्मा इति आह

यत्र ब्रह्मा यत्र एव यज्ञः श्रितस् तत एव एनम् सम्प्रयच्छति

पशूनाम् आप्त्यै

यत् हस्तेन प्रमीवेद् वेपनः स्यात्

पराङ् एव ह्य् एतर्हि यज्ञः
स खलु पृथिव्या एव अग्निम् निरमिमीत अन्तरिक्षात् वायुं दिव आदित्यम्

सर्वैर् ह वा अस्य एतैः त्रिभिर् वेदैः कृतं भवति य एवं वेद यश् च एवम् विद्वान् एवम् एताभिर् महाव्याहृतिभिः कुरुते

स य इच्छेत् सर्वैर् एतैस् त्रिभिर् वेदैः कुर्वीय इति एताभिर् एव तन् महाव्याहृतिभिः कुर्वीत

भूर् इत्य् ऋग्वेदाद् भुव इति यजुर्वेदात् स्वर् इति सामवेदात्

तेभ्यः श्रान्तेभ्यस् तप्तेभ्यः संतप्तेभ्यस् त्रीन् वेदान् निरमिमीत ऋग्वेदं यजुर्वेदं सामवेदम् इति

स तांस् त्रीन् देवान् अभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत्

तेभ्यः श्रान्तेभ्यस् तप्तेभ्यः संतप्तेभ्यस् तिस्रो महाव्याहृतीर् निरमिमीत भूर् भुवः स्वर् इति

स तांस् त्रीन् वेदान् अभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत्

स तांस् त्रीन् लोकान् अभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत्

स भूयो ऽश्राम्यद् भूयो ऽतप्यद् भूय आत्मानं समतपत्

उदराद् अन्तरिक्षं मूर्ध्नो दिवम्

अग्नेर् ऋग्वेदं वायोर् यजुर्वेदं आदित्यात् सामवेदम्

तेभ्यः श्रान्तेभ्यस् तप्तेभ्यः संतप्तेभ्यस् त्रीन् देवान् निरमिमीत
कामस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

अथ यद् देविका हविर्भिः चरन्ति या एता उपसत्सु भवन्त्य् अग्निः सोमो विष्णुर् इति देव्यो देविका देवता भवन्ति

अथ यत् त्वाष्ट्रेण पशुना यजन्ते त्वष्टारम् एव तद् देवं देवतां यजन्ते

अग्निष्टोमेन स आत्मा स लोकः भूत्वा देवान् अप्येति इति ब्राह्मणम्

अथ यन् माध्यंदिनं सवनम् उपयन्ति रुद्रान् एव तद् देवान् देवता यजन्ते

विष्णोर् देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

सोमस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

अथ यद् अवभृथम् उपयन्ति वरुणम् एव तद् देवं देवतां यजन्ते

अथ यद् औपवसथ्यम् अहर् उपयन्त्य् अग्नीषोमाव् एव तद् देवौ देवते यजन्ते

वसूनां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

वसवो देवा देवता भवन्ति

अथ यत् प्रातःसवनम् उपयन्ति वसून् एव तद् देवान् देवता यजन्ते

आदित्यो देवो देवता भवन्ति

अथ यत् तृतीयसवनम् उपयन्त्य् आदित्यान् एव तद् देवान् देवता यजन्ते

स्वधा देवी देवता भवन्ति

अग्नीषोमौ देवौ देवते भवन्ति

आदित्यानां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

स्वर्गस्य लोकस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

विष्णुर् देवो देवता भवन्ति

वरुणो देवो देवता भवन्ति

त्वष्टुर् देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

अथ यत् प्रवर्ग्यम् उपयन्त्य् आदित्यम् एव तद् देवं देवतां यजन्ते

सोमो देवो देवता भवन्ति

रुद्रा देवा देवता भवन्ति

प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर् य एवं वेद

श्रद्धा देवी देवता भवन्ति

तद् वा एतद् अग्निष्टोमस्य जन्म

रुद्राणां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

अथ यत् प्रातरनुवाकम् उपयन्ति प्रातर्याव्ण एव तद् देवान् देवता यजन्ते

अथ यद् आतिथ्यया यजन्ते विष्णुम् एव तद् देवं देवतां यजन्ते

अथ यद् दीक्षणीयया यजन्ते श्रद्धाम् एव तद् देवीं देवतां यजन्ते

स य एवम् एतद् अग्निष्टोमस्य जन्म वेद आप्त्वा एव तद् अग्निष्टोमं स्वर्गे लोके प्रतितिष्ठति

अग्नीषोमयोर् देवतयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतद् उपयन्ति

त्वष्टा देवो देवता भवन्ति

आदित्या देवा देवता भवन्ति

कामो देवो देवता भवन्ति

अथ यत् प्रायणीयया यजन्ते ऽदितिम् एव तद् देवीं देवतां यजन्ते

अदित्या देव्याः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

मित्रावरुणयोर् देवयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

वरुणस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

अदितिर् देवी देवता भवन्ति

मित्रावरुणौ देवौ देवते भवन्ति

अथ यत् क्रयम् उपयन्ति सोमम् एव तद् देवं देवतां यजन्ते

अदित्या देव्याः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

अथ यद् उदवसानीयया यजन्ते स्वर्गम् एव तत् लोकम् देवं देवतां यजन्ते

अथ यद् अनूबन्ध्यया यजन्ते मित्रावरुणाव् एव तद् देवौ देवते यजन्ते
अपो दिव्या अचायिषम् रसेन सम् अपृक्ष्महि

तेजो ऽसि तेजो मयि धेहि

इदम् आपः प्र वहत अवद्यम् च मलं च यत्

एधो ऽस्य् एधिषीय समिद् असि सम् एधिषीय

पयस्वान् अग्न आगमं तम् मा सं सृज वर्चसा

यच् च अभिदुद्रोह अनृतम् यच् च शेपे अभीरुणम्

सं मा अग्ने वर्चसा सृज सं प्रजया सम् आयुषा
मनस् त इति शिरः

हुत्वा वपाश्रपण्याव् अनुप्रास्यति प्राचीं विशाखां प्रतीचीम् इतरां स्वाहाकृते इति

यत् ते क्रूरम् इत्य् अङ्गानि

शेषेण यजमानश् च शिरः प्रभृति अनुषिञ्चतः

पशोः प्राणान् शुन्धति पत्नी

शामित्र एक देशम् आहवनीये प्रास्यत्य् अग्नीत्

वपाम् उत्खिद्य वपाश्रपण्यौ प्रोर्णौति घृतेन द्यावापृथिवी इति

परिवास्य चात्वाले ऽवसिच्य शामित्रे प्रतपति

तृण अग्रम् च अध्वर्युः वायो वेर् इति

वपां स्रुवेण अभिघारयति अग्निर् आज्यस्य इति

वपया चरिष्यन्न् उपस्तीर्य हिरण्यम् अवधाय वपाम् अवद्यन्न् आह इन्द्र अग्निभ्याम् छागस्य वपायै मेदसो अनुब्रूहि इति

अत्र आज्यभागौ कुर्वन्

ध्रुवां प्रथमम् आज्यभागौ चेत्

चात्वाले मार्जयन्ते स पत्नीकाः इदम् आपः प्रवहत इति

स्तोकेभ्यो ऽनुवाचयति

शम् अहोभ्य इति पश्चात् पशोर् निषिञ्चतः

मुखं नासिके चक्षुषी कर्णौ नाभिं मेढ्रं पायुं पादान्त् संहृत्य वाचं ते शुन्धामि इति प्रतिमन्त्रम्

इदम् अहम् इत्य् अभितिष्ठति यजमानः

हिरण्यम् अवधाय द्विर् अभिघारणं सोमे

उत्तानं पशुं कृत्वा अग्रेण नाभिं तृणं निदधात्य् ओषध इति

उत्तरतस् तिष्ठन् प्रतप्य वपाम् अन्तरा यूप अग्नी हृत्वा दक्षिणतः प्रतिप्रस्थाता श्रपयति परीत्य
यत्र एनम् व्याधिः गृह्णाति तत्र तितौ प्रश्नौ निदधाति ज्याम् च

पञ्च पर्वणा पांसु सिकताभिः परिकिरति

मातृनाम्नोः सर्व सुरभि चूर्णानि अन्वक्तानि हुत्वा शेषेण प्रलिम्पति

पञ्च पर्वणा ललाटम् संस्तभ्य जपति अमूः याः इति

अघ द्विष्टा शम् नः देवी वरणः पिप्पली विद्रधस्य याः बभ्रवः इति

मौञ्ज प्रश्नेन शिरसि अपिहितः सव्येन तितौनि पूल्यानि धारयमाणः दक्षिणेन अवकिरन् व्रजति सव्येन तितौ प्रश्नौ दक्षिणेन ज्याम् द्रुघ्नीम्

अनु सूर्यम् इति मन्त्र उक्तस्य लोम मिश्रम् आचमयति पृष्ठे च आनीय

हरिद्रा ओदन भुक्तम् उच्छिष्टान् उच्छिष्टेन आ प्रपदात् प्रलिप्य मन्त्र उक्तान् अधस् तल्पे हरित सूत्रेण सव्य जङ्घासु बद्ध्वा अवस्नापयति

पाययति

उपोत्तमेन पलाशस्य चतुर् अङ्गुलेन आलिम्पति

उद्विजमानस्य शुक्ल प्रसूनस्य वीरिणस्य चतसृणाम् इषीकाणाम् उभयतस् प्रत्युष्टम् बध्नाति

आव्रजनम्

वदतः उपस्थापयति

त्रि विदग्धम् काण्ड मणिम्

पञ्चमेन वरुण गृहीतस्य मूर्ध्नि संपातान् आनयति

प्रथमेन मन्त्र उक्तम् बध्नाति

द्वितीयेन मन्त्र उक्तस्य संपातवता अनुलिम्पति

प्रपादयति

घृतम् नस्तस्

उदगाताम् इति आप्लावयति बहिस्

चतुर्थेन आशयति

इतरः अवसिञ्चति पश्चात्

क्रोड लोमानि जतुना संदिह्य जातरूपेण अपिधाप्य

अप इयम् इति व्युच्छन्त्याम्

जरायु जः इति मेदः मधु सर्पिः तैलम् पाययति

आम पात्रे ओप्य आसिच्य मौञ्जे त्रि पादे वयः निवेशने प्रबध्नाति

तितौनि प्रतीपम् गाहमानः वपति

नक्तंजाता सुपर्णः जातः इति मन्त्र उक्तम् शकृदा आ लोहितम् प्रघृष्य आलिम्पति पलितानि आच्छिद्य

उल्मुके स्वस्त्याद्यम्

यत् अग्निः इति परशुम् जपन् तापयति क्वाथयति अवसिञ्चति
तद् आहुर् विषुवत्य् एव एतत् अहः शंसेद् विषुवान् वा एतद् उक्थानाम् उक्थं विषुवान् विषुवान् इति ह विषुवन्तो भवन्ति श्रेष्ठ ताम् अश्नुवत इति

यानि वै पुरा संवत्सराद् रेतांसि जायन्ते यानि पञ्च मास्यानि यानि षष् मास्यानि स्रीव्यन्ति वै तानि न वै तैर् भुञ्जते

तत् तन् न आदृत्यम् संवत्सर एव शंसेद् रेतो वा एतत् संवत्सरं दधतो यन्ति

संवत्सरो ह्य् एतद् अहर् आप्नोति संवत्सरं ह्य् एतद् अहर् आप्नुवन्त्य् एष ह वै संवत्सरेण पाप्मानम् अपहत एष विषुवता अङ्गेभ्यः ह एव मासैः पाप्मानम् अपहते शीर्ष्णो विषुवता

वैश्वकर्मणम् ऋषभं सवनीयस्य उपालम्भ्यम् आलभेरन् द्विरूपम् उभयत एतम् महाव्रतीये ऽहनि

अप संवत्सरेण पाप्मानं हते ऽप विषुवता य एवं वेद

यथा वै पुरुष एवं विषुवांस् तस्य यथा दक्षिणो ऽर्ध एवम् पूर्वो ऽर्धो विषुवतो यथा उत्तरः ऽर्ध एवम् उत्तरो ऽर्धो विषुवतस् तस्माद् उत्तर इत्य् आचक्षते प्रबाहुक् सतः शिर एव विषुवान् बिदल संहितः इव वै पुरुषस् तत् ह अपि स्यूम इव मध्ये शीर्ष्णो विज्ञायते
कार्शनः त्वा अभि रक्षतु

वृत्रात् जातः दिवाकरः

समुद्रात् जातः मणिः

वातात् जातः अन्तरिक्षात् विद्युतः ज्योतिषः परि स नः हिरण्य जाः शङ्खः कृशनः पातु अंहसः

शङ्खः नः विश्व भेषजः कृशनः पातु अंहसः

देवानाम् अस्थि कृशनम् बभूव

रथे त्वम् असि दर्शतः

सोमात् त्वम् अधि जज्ञिषे

दिवि जातः समुद्र जः सिन्धुतः परि आभृतः स नः हिरण्य जाः शङ्खः आयुष्प्रतरणः मणिः

तत् आत्मन्वत् चरति अप्सु अन्तर्

प्र नः आयूंषि तारिषत्

हिरण्यानाम् एकः असि

सः अस्मान् सर्वतस् पातु हेत्याः देव असुरेभ्यः

तत् ते बध्नामि आयुषे वर्चसे बलाय दीर्घ आयु त्वाय शत शारदाय

यः अग्रतस् रोचनानाम् समुद्रात् अधि जज्ञिषे शङ्खेन हत्वा रक्षांसि अत्त्रिणः वि सहामहे शङ्खेन अमीवाम् अमतिम् शङ्खेन उत सदान्वाः

इषुधौ रोचनः त्वम्
सा नः पयस्वती दुहाम् उत्तराम् उत्तराम् समाम्

विराजः श्नुष्टिः सभरा असन् नो नेदीय इत् सृण्यः पक्वम् आ यवन्

यत् दिवि चक्रथुः पयः तेन इमाम् उप सिञ्चतम्

शुनासीरा इह स्म मे जुषेथाम्

शुनं सु फालाः वि तुदन्तु भूमिं शुनं कीनाशा अनु यन्तु वाहान्

घृतेन सीता मधुना समक्ता विश्वैर् देवैर् अनुमता मरुद्भिः

लाङ्गलं पवीरवत् सुशीमं सोमसत्सरु

युनक्त सीरा वि युगा तनोत कृते योनौ वपत इह बीजम्

उद् इद् वपतु गाम् अविं प्रस्थावद् रथवाहनं पीबरीं च प्रफर्व्यम्

सीरा युञ्जन्ति कवयो युगा वि तन्वते पृथक्

धीरा देवेषु सुम्नयौ

सीते वन्दामहे त्वा अर्वाची सुभगे भव

शुनं वरत्रा बध्यन्तां शुनम् अष्ट्राम् उद् इङ्गय

शुनं वाहाः शुनं नरः शुनं कृषतु लाङ्गलम्
आविस् कृणुष्व रूपानि

दर्शय यातुधान्यः

दर्शय मा यातुधानान्

उद् अग्रभम् परिपाणात् यातुधानम् किमीदिनम्

वीध्रे सूर्यम् इव सर्पन्तम् मा पिशाचम् तिरस् करः

मा आत्मानम् अप गूहथाः

दिवम् अन्तरिक्षम् आत् भूमिम् सर्वम् तत् देवि पश्यति

अथ उ सहस्र चक्षो प्रति पश्याः किमीदिनः

यः अन्तरिक्षेण पतति दिवम् यः च अतिसर्पति भूमिम् यः मन्यते नाथम् तम् पिशाचम् प्र दर्शय

ताम् मे सहस्र अक्षः देवः दक्षिणे हस्ते आ दधत्

तिस्रः दिवः तिस्रः पृथिवीः षड् च इमाः प्रदिशः पृथक् त्वया अहम् सर्वा भूतानि पश्यानि देवि ओषधे

पिशाचान् सर्वान् दर्शय इति त्वा आ रभे ओषधे

कश्यपस्य चक्षुः असि शुन्याः च चतुर् अक्ष्याः

आ पश्यति

तया अहम् सर्वम् पश्यामि यः च शूद्रः उत आर्यः

तेन अहम् सर्वम् पश्यामि उत शूद्रम् उत आर्यम्
कुपितो ऽपि लाट पतिः दोस् वीर्य गर्वेण अल्प सैनिक समेतः योद्धुम् अभ्यगात्

ततस् तस्य एव महीरुहस्य छायायाम् उपविश्य राजा सादर हासम् अभाषत वयस्य भूसुर कार्यम् करिष्णुः अहम् मित्र गणः विदित अर्थः सर्वथा अन्तरायम् करिष्यति इति निद्रितान् भवतः परित्यज्य निरगाम्

तत् आदाय गत्वा कंचन अध्वानम् अम्बरमणेर् अति उष्ण तया गन्तुम् अक्षमः वने अस्मिन् एव किम् अपि देवता आयतनम् प्रविष्टो दीन आननम् बहु तनय समेतम् स्थविर महीसुरम् एकम् अवलोक्य कुशलम् उदित दयः अहम् अपृच्छम्

ततो यौवराज्य अभिषिक्तः ऽहम् अनुदिनम् आराधित महीपाल चित्तः वाम लोचनया अनया सह नानाविधं सौख्यम् अनुभवन् भवत् विरह वेदना शल्य सुलभ वैकल्य हृदयः सिद्ध आदेशेन सुहृद् जन अवलोकन फलम् प्रदेशं महाकाल निवासिनः परमेश्वरस्य आराधनाय अद्य पत्नी समेतः समागतो ऽस्मि

यूयं वयस्या इति निर्दिष्टम् एतैः किम् इदम् इति

ततो अति रय तुरंगमम् मद् रथम् तद् निकटम् नीत्वा शीघ्र लङ्घन उपेत तदीय रथः अहम् अरातेः शिरस् कर्तनम् अकार्षम्

अहम् अपि स बहु मानम् मन्त्रि दत्तानि बहुल तुरंगम उपेतम् चतुर सारथिम् रथं दृढतरं कवचं मद् अनुरूपम् चापं च विविध बाण पूर्णम् तूणीर द्वयम् रण समुचितानि आयुधानि गृहीत्वा युद्ध संनद्धः मदीय बल विश्वासेन रिपु उद्धरण उद्युक्तम् मन्त्रिणम् अन्वगाम्

अपरेद्युस् च पद अन्वेषिणः राज अनुचराः बहवो ऽभ्येत्य धृत धन चयान् अस्मान् परितस् परिवृत्य दृढतरं बद्ध्वा निकटम् आनीय समस्त वस्तु शोधन वेलायाम् एकस्य अनर्घ्य रत्नस्य अभावेन मद् वधाय माणिक्य आदानात् अस्मान् किल अशृङ्खलयन् इति

तद् आज्ञया लाट ईश्वर मारणाय रात्रौ सुरङ्ग द्वारेण तद् अगारम् प्रविश्य तत्र राज अभावेन विषण्णा बहु धनम् आहृत्य महा अटवीम् प्राविशाम

भक्त वत्सलस्य गौरीपतेः कारुण्येन त्वद् पद अरविन्द संदर्शन आनन्द संदोहः मया लब्धः इति

मानपाल प्रेषितात् तद् अनुचरात् एनम् अखिलम् उदन्त जातम् आकर्ण्य संतुष्ट मनाः राजा अभ्युद्गतः मदीय पराक्रमे विस्मयमानः स महा उत्सवम् अमात्य बान्धव अनुमत्या शुभ दिने निज तनयाम् मे अदात्

परम आह्लाद विकसित आननः कुत्रचिद् अग्रजन्मा जगाम

भूदेव एतद् कटक अधिपतिः राजा कस्य देशस्य किंनामधेयः किम् अत्र आगमन कारणम् अस्य इति पृष्टो ऽभाषत महीसुरः सौम्य मत्तकालो नाम लाट ईश्वरः देशस्य अस्य पालयितुः वीरकेतोः तनयाम् वामलोचनां नाम तरुणी रत्नम् असमान लावण्याम् श्रावं श्रावम् अवधूत दुहितृ प्रार्थनस्य तस्य नगरीम् अरौत्सीत्

इति श्री दण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते सोमदत्तचरितं नाम तृतीय उच्छ्वासः

तत् आकर्ण्य रोष अरुणित नेत्रः मन्त्री लाट पतिः कः तेन मैत्री का पुनर् अस्य वराकस्य सेवया किं लभ्यम् इति तान् निरभर्त्सयत् ते च मानपालेन उक्तम् विप्रलापं मत्तकालाय तथा एव अकथयन्

मानपालो निज किंकरेभ्यः मम कुल अभिमान वृत्तान्तम् तद् कालीनम् विक्रमं च निशम्य माम् आर्चयत्

सो ऽपि ललाट तट चुम्बत् अञ्जलि पुटः स विनयम् अलपत्

किंकर्तव्यता मूढेन निराश क्लेश अनुभवेन अवाचि मया ननु पुरुषा वीर्य परुषाः निमित्तेन केन निविशथ कारा आवास दुःखम् दुस्तरम्

तथाविधं माम् अवेक्ष्य भूसुरात् मया श्रुतं लाट पति वृत्तान्तम् व्याख्याय चोर वीराः पुनर् अवोचत् महाभाग वीरकेतु मन्त्रिणः मानपालस्य किङ्करा वयम्

तौ च चिर विरह दुःखम् विसृज्य अन्योन्य आलिङ्गन सुखम् अन्वभूताम्

तदनु प्रबुद्धो वयस्य वर्गः किम् इति निश्चित्य मद् अन्वेषणाय कुत्र गतवान्

परित्यक्त भूसुराः राज भटाः रत्न अवाप्ति प्रकारम् मद् उक्तम् अन् आकर्ण्य भय रहितम् मां गाढं नियम्य रज्जुभिः आनीय कारा आगारम् एते तव सखायः इति निगडितान् कांश्चिद् निर्दिष्टवन्तो माम् अपि निगडित चरण युगलम् अकार्षुः
कन्या सारेण नियुक्तो मानपालो नाम वीरकेतु मन्त्री मान धनः चतुरङ्ग बल समन्वितः ऽन्यत्र रचित शिबिरः तम् निज नाथ अवमान खिन्न मानसः अन्तर् बिभेद इति

ततो ऽर्धरात्रे तेषां मम च शृङ्खला बन्धनम् निर्भिद्य तैः अनुगम्यमानः निद्रितस्य द्वाःस्थ गणस्य आयुध जालम् आदाय पुर रक्षान् पुरतस् अभिमुख आगतान् पटु पराक्रम लीलया अभिद्राव्य मानपाल शिबिरम् प्राविशम्

तस्मिन् अवसरे पुरतः पुष्पोद्भवं विलोक्य स सम्भ्रमम् निज निटिल तट स्पृष्ट चरण अङ्गुलिम् उदञ्जलिम् अमुम् गाढम् आलिङ्ग्य आनन्द बाष्प संकुल सम्फुल्ल लोचनः सौम्य सोमदत्त अयं सः पुष्पोद्भवः इति तस्मै तं दर्शयामास

वीरकेतुः अपि भीतो महत् उपायनम् इव तनयां मत्तकालाय अदात्

तदनु पश्चात् निगडित बाहु युगलः स भूसुरः कशा घात चिह्नित गात्रः अनेक नैस्त्रिंशिक अनुयातः ऽभ्येत्य माम् असौ दस्युः इति अदर्शयत्

परस्पर मत्सरेण तुमुल संगर करम् उभय सैन्यम् अतिक्रम्य समुल्लसत् भुज आटोपेन बाण वर्षम् तद् अङ्गे विमुञ्चन् अरातीन् प्राहरम्

तस्मिन् पतिते तद् अवशिष्ट सैनिकेषु पलायितेषु नानाविध हय गज आदि वस्तु जातम् आदाय परम आनन्द संभृतः मन्त्री मम अनेकविधाम् सम्भावनाम् अकार्षीत्

विप्रो ऽसौ बहु तनयः विद्वाः निर्धनः स्थविरः च दान योग्यः इति तस्मै करुणा पूर्ण मनाः रत्नम् अदाम्

देव भवत् चरण कमल सेवा अभिलाषीभूतः ऽहं भ्रमन् एकस्याम् वन अवनौ पिपासा आकुलः लता परिवृतम् शीतलं नद सलिलम् पिबन् उज्ज्वल आकारम् रत्नं तत्र एकम् अद्राक्षम्

नो चेद् महान् अनर्थः भविष्यति इति क्रूरतरं वाक्यम् अब्रुवन्

पूर्वम् एव कृत रण निश्चयः मानी मानपालः संनद्ध योधः युद्ध कामः भूत्वा निःशङ्कं निरगात्

अध्व श्रम खिन्नेन मया तत्र निरवेशि निद्रा सुखम्

तरुणी लाभ हृष्ट चेताः लाट पतिः परिणेया निज पुरे एव इति निश्चित्य गच्छन् निज देशम् प्रति संप्रति मृगया आदरेण अत्र वने सैन्य आवासम् अकारयत्
वयं जयेम त्वया युजा वृतम् अस्माकम् अंशम् उद् अव भरे भरे

यथा वृक्षम् अशनिर् विश्वाहा हन्त्य् अप्रति

अविं वृको यथा मथद् एवा मथ्नामि ते कृतम्

गोभिष् तरेम अमतिम् दुरेवां यवेन वा क्षुधं पुरुहूत विश्वे

अजैषं त्वा संलिखितम् अजैषम् उत संरुधम्

कृतं मे दक्षिणे हस्ते जयो मे सव्य आहितः

समैतु विश्वतो भगो अन्तर्हस्तं कृतं मम

वयं राजसु प्रथमा धनान्य् अरिष्टासो वृजनीभिर् जयेम

सं मा कृतस्य धारया धनुः स्नाव्ना इव नह्यत

तुराणाम् अतुराणां विशाम् अ वर्जुषीणाम्

उत प्रहाम् अतिदीवा जयति कृतम् इव श्वघ्नी वि चिनोति काले

रथैर् इव प्र भरे वाजयद्भिः प्रदक्षिणं मरुतां स्तोमम् ऋध्याम्

यो देव कामः न धनम् रुणद्धि सम् इत् तं रायः सृजति स्वधाभिः

एव अहम् अद्य कितवान् अक्षैर् बध्यासम् अप्रति
प्रजापतिः प्राजिजनिषत

तद् उ वा आहुर् एवंविद् एव ब्रह्मा

स एतानि शुक्राणि पुनर् अभ्य् एव अतपत्

मनुर् ह वसिष्ठाय ब्रह्मत्वम् उवाच

तेभ्यः संतप्तेभ्यस् त्रीणि शुक्राण्य् उदायन्न् अग्निः पृथिव्या वायुर् अन्तरिक्षाद् आदित्यो दिवः

तेभ्यः संतप्तेभ्यस् त्रीण्य् एव शुक्राण्य् उदायन्न् ऋग्वेद एव अग्नेः यजुर्वेदो वायोः सामवेद आदित्यात्

तस्माद् आहुर् वासिष्ठम् एव ब्रह्म इति

एतावद् इदं सर्वम्

तेभ्यः संतप्तेभ्यस् त्रीण्य् एव शुक्राण्य् उदायन् भूर् इत्य् एव ऋग्वेदात् भुव इति यजुर्वेदात् स्वर् इति सामवेदात् तद् एव

स एतानि शुक्राणि पुनर् अभ्य् एव अतपत्

तान् इमान् त्रीन् लोकान् जनयित्वा अभ्यश्राम्यत्

तद् एतद् विश्वामित्रा उपासते वाचम् एव

वाग् इति ह इन्द्रः विश्वामित्राय उक्थम् उवाच

स तपो ऽतप्यत