tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अथ खलु आयुष्मान् सुभूतिः शक्रं देवानाम् इन्द्रम् आमन्त्रयते स्म तेन हि कौशिक शृणु साधु च सुष्ठु च मनसि कुरु भाषिष्ये ऽहं ते यथा बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां स्थातव्यम्

एवं सकृदागामि फलम् अनागामि फलम् अर्हत् त्वम् असंस्कृत प्रभावितम् इति न स्थातव्यम्

पुनर् अपरम् कौशिक सत्त्वो ऽनन्तो ऽपर्यन्तः

इति हि पृथिवी धातुः इति यावत् विज्ञान धातुः इति न स्थातव्यम्

एवम् अप्रमाण पारमिता इति एवम् अपरिमाण पारमिता इति एवम् अनन्त पारमिता इति न अभिनिविशते

अथ खलु शक्रो देवानाम् इन्द्रः आयुष्मन्तं सुभूतिं स्थविरम् एतत् अवोचत् इमानि आर्य सुभूते संबहुलानि देव पुत्र सहस्राणि अस्यां पर्षदि संनिपतितानि संनिषण्णानि आर्यस्य सुभूतेः अन्तिकात् प्रज्ञापारमिताम् श्रोतु कामानि बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम् उपदेशम् अववाद अनुशासनीम् च

सचेद् ते अपि अनुत्तरायाम् सम्यक्संबोधौ चित्तानि उत्पादयेरन् न अहम् कुशल मूलस्य अन्तरायम् करोमि

सुभूतिः आह अनेन अपि कौशिक पर्यायेण एवं सत्त्व अनन्त तया अनन्त पारमिता इयम् यत् उत प्रज्ञापारमिता

प्रत्येकबुद्धो ऽतिक्रम्य श्रावक भूमिम् अ प्राप्य बुद्ध भूमिम् परिनिर्वास्यति इति न स्थातव्यम्

सर्व बुद्ध धर्माणाम् अपि न परिग्रहाय शिक्षते न उत्पादाय न अन्तर्धानाय शिक्षते

आरम्बण अनन्त तया कौशिक अनन्त पारमिता इयम् यत् उत प्रज्ञापारमिता

एवं न वेदनाया न संज्ञाया न संस्काराणाम्

न विज्ञाने स्थातव्यम्

तेन हि कौशिक बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन महा संनाह संनद्धेन भवितव्यम्

अथ खलु भगवान् तान् स इन्द्रकान् स ब्रह्मकान् स प्रजापतिकान् स ऋषि नर नारी गणान् आमन्त्रयते स्म एवम् एतत् देव पुत्राः एवम् एतत्

एवं वेदना संज्ञा संस्काराः
विसृज्य वा यथा मायाम् उदास्ते साक्षि वत् विभुः

यत् यत् परीक्षित् ऋषभः पाण्डूनाम् अनुपृच्छति

यावान् कल्पो विकल्पो वा यथा कालो ऽनुमीयते

आसीत् यत् उदरात् पद्मं लोक संस्थान लक्षणम्

इष्टापूर्तस्य काम्यानां त्रिवर्गस्य च यो विधिः

अत्र प्रमाणं हि भवान् परमेष्ठी यथा आत्मभूः

कालस्य अनुगतिः या तु लक्ष्यते ऽण्वी बृहती अपि

प्राह भागवतं नाम पुराणं ब्रह्म संमितम्

यस्मै यस्मै यथा प्राह नारदो देवदर्शनः

कथयस्व महाभाग यथा अहम् अखिल आत्मनि

गुणानां गुणिनां च एव परिणामम् अभीप्सताम्

प्रविष्टः कर्ण रन्ध्रेण स्वानां भाव सरोरुहम्

पुरुष आराधन विधिः योगस्य आध्यात्मिकस्य च

योग ईश्वर ऐश्वर्य गतिः लिङ्ग भङ्गः तु योगिनाम्

तावान् असौ इति प्रोक्तः संस्था अवयववान् इव

आनुपूर्व्येण तत् सर्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे

अजः सृजति भूतानि भूतात्मा यत् अनुग्रहात्

सम्प्लवः सर्व भूतानाम् विक्रमः प्रतिसङ्क्रमः

यस्मिन् कर्म समावायः यथा येन उपगृह्यते

यावान् अयं वै पुरुष इयत् ता अवयवैः पृथक्

तत्त्वतो अर्हसि उदाहर्तुम् प्रपन्नाय महा मुने

नृणां साधारणो धर्मः स विशेषः च यादृशः

श्रेणीनां राजर्षीणां च धर्मः कृच्छ्रेषु जीवताम्

न मे ऽसवः परायन्ति ब्रह्मन्न् अनशनात् अमी

यथा आत्मतन्त्रः भगवान् विक्रीडति आत्म मायया

धौत आत्मा पुरुषः कृष्ण पाद मूलम् न मुञ्चति

पिबतो अच्युत पीयूषम् तद् वाक्य अब्धि विनिःसृतम्

यदृच्छया हेतुना वा भवन्तो जानते यथा

ददृशे येन तद् रूपम् नाभि पद्म समुद्भवः

राजा उवाच

पुरुष अवयवैः लोकाः स पालाः पूर्व कल्पिताः

मुक्त सर्व परिक्लेशः पान्थः स्व शरणम् यथा

ब्रह्मरातो भृशं प्रीतो विष्णुरातेन संसदि

स उपामन्त्रितो राज्ञा कथायाम् इति सत् पतेः

वेद उपवेद धर्माणाम् इतिहास पुराणयोः

कृष्णे निवेश्य निःसङ्गं मनः त्यक्ष्ये कलेवरम्

सरित् समुद्र द्वीपानाम् सम्भवः च एतत् ओकसाम्

अवतार अनुचरितम् यत् आश्चर्यतमम् हरेः

धुनोति शमलं कृष्णः सलिलस्य यथा शरत्

अपरे च अनुतिष्ठन्ति पूर्वेषां पूर्वजैः कृतम्

सूत उवाच

स च अपि यत्र पुरुषो विश्व स्थिति उद्भव अप्ययः

यो वा अनुशायिनाम् सर्गः पाषण्डस्य च सम्भवः

मुक्त्वा आत्म मायाम् माया ईशः शेते सर्व गुहा आशयः

तत्त्वानां परिसङ्ख्यानं लक्षणं हेतु लक्षणम्

ब्रह्मणे भगवत् प्रोक्तम् ब्रह्म कल्पे उपागते

शृण्वतः श्रद्धया नित्यं गृणतः च स्व चेष्टितम्

भूत भव्य भवत् शब्दः आयुः मानम् च यत् सतः

युगानि युग मानम् च धर्मो यः च युगे युगे

कालेन न अति दीर्घेण भगवान् विशते हृदि

सर्वम् एतत् च भगवन् पृच्छतो मे ऽनुपूर्वशः

यावत्यः कर्म गतयः यादृशीः द्विजसत्तम

महतां च अनुचरितम् वर्ण आश्रम विनिश्चयः
वायोर् देवस्य सायुज्यं सलोकतां समभ्यारोहति य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति

तद् द्विः सायं द्विः प्रातर् जुहोति

अग्नीन् आदधानः प्रातर् एव उद्धरेत्

अष्टाव् आहुतयः सम्पद्यन्ते

तेषाम् एव एतत् प्रत्याशं प्रत्यपचयति

द्वि अहम् जुहोति

चतुष्पदा वै पशवो ये च ग्राम्या ये च आरण्याः

एष वै मृत्युर् यद् अग्नी रिहन्न् एव नाम

तेषाम् एव एतत् प्रत्याशं प्रत्यपचयति

अग्नेर् देवस्य सायुज्यं सलोकतां समभ्यारोहति य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति

स ततो धूमम् एव रथं समास्थाय वायोः सलोकताम् अभिप्रयाति

तम् एव ताभिर् आहुतिभिः शमयित्वा अन्तरिक्षम् लोकानां जयति वायुं देवं देवानाम्

एष वै मृत्युर् यद् वायुर् अजिर एव नाम

अष्टाशफा ह वै पशवो ये च ग्राम्या ये च आरण्याः
द्वितीयया अश्मानम् ऊबध्य गूहे

आदधाति

ते ऽवदन् इति नेतॄणां पदं वृश्चति

अशिशिषोः क्षीरौदनम्

उत्तरया यान् तान् पश्यति

यथा सूर्य इत्य् अन्वाह

शेप्यायाम्

अवाच् अग्रेण निवर्तयति

ग्रामम् एत्य आवपति

घ्रंस शृतम् पुरोडाशम् घ्रंस विलीनेन सर्व हुतम्

द्विर् उदिते स्तृतः

इदं तद् युजे यत् किं च असौ मनसा इति आहित अग्निम् प्रतिनिर्वपति

सांतपन इति ऊर्ध्वशुषीः

पुमान् पुंस इति मन्त्र उक्तम् अभिहुत अलंकृतम् बध्नाति

भ्रातृव्य क्षयणम् इत्य् अरण्ये सपत्न क्षयणीः आदधाति

यावन्तः सपत्नास् तावतः पाशान् इङ्गिड अलंकृतान् संपातवतो ऽनूक्तान् स सूत्रान् चम्वा मर्मणि निखनति

ददिर् हि इति स अग्नीनि

द्वादश रात्रम् सर्व व्रतः उपश्राम्यति

उपधावन्तम् असदन् गाव इति काम्पीलं संनह्य क्षीर उत्सिक्ते पाययति लोहितानां चैक्कशम्

उप प्रागाद् इति शुने पिण्डं पाण्डुं प्रयच्छति

वैकङ्कतेन इति मन्त्र उक्तम्

जुहोति

चेष्टाम्

ता आर्छम् बध्नाति

मध्यम पलाशेन फलीकरणान् जुहोति

शेप्या नडे

देशकपटु प्रक्षिणाति

अन्वाह

विचृतति

त्रिर् अमून् हरस्व इति आह

श्मशाने

उद् अस्य श्यावाव् इति इषीका अञ्जि मण्डूकम् नील लोहिताभ्याम् सूत्राभ्यां स कक्षम् बद्ध्वा उष्ण उदके व्यादाय प्रत्याहुति मण्डूकम् अपनुदति अभिन्युब्जति

निर् अमुम् इत्य् अङ्गुष्ठेन त्रिर् अनुप्रस्तृणाति

बृहन्न् एषाम् इत्य् आयन्तं शप्यमानम् अन्वाह

ऊबध्ये

ब्रह्मगवीभ्याम् अन्वाह
सिद्धान् विद्याधरांश् च एव तिरोधानेन सो ऽसृजत्

सर्गे ऽनुपचिते क्रोधाद् उत्ससर्ज ह तद् वपुः

किम् आरभत मे ब्रह्मन् प्रब्रूह्य् अव्यक्त मार्ग विद्

विमुञ्च आत्म तनुम् घोराम् इत्य् उक्तो विमुमोच ह

ऊर्जस्वन्तं मन्यमान आत्मानं भगवान् अजः

रजस् प्रधानात् महतस् त्रिलिङ्गो दैव चोदितात्

प्रहस्य भावगम्भीरं जिघ्रन्ति आत्मानम् आत्मना

क्षत्ता महा भागवतः कृष्णस्य ऐकान्तिकः सुहृत्

पाहि मां परमात्मंस् ते प्रेषणेन असृजम् प्रजाः

प्रलोभयन्तीं जगृहुर् मत्वा मूढ धियः स्त्रियम्

प्रतिष्ठिताः क्रिया यस्मिन् साकम् अन्नम् अदाम हे

येन उच्छिष्टान् धर्षयन्ति तम् उन्मादं प्रचक्षते

रूप द्रविण पण्येन दुर्भगान् नो विबाधसे

तानि च एक एकशस् स्रष्टुम् असमर्थानि भौतिकम्

त एनं लोलुप तया मैथुनाय अभिपेदिरे

मिथुनीभूय गायन्तस् तम् एव उषसि कर्मभिः

देवताः प्रभया या या दीव्यन् प्रमुखतो ऽसृजत्

आहोस्वित् संहताः सर्व इदं स्म समकल्पयन्

त एव च आददुः प्रीत्या विश्वावसु पुरोगमाः

उपगम्य कुशावर्त आसीनं तत्त्व वित्तमम्

तां _ चरण अम्भोजाम् मद विह्वल लोचनाम्

सु नासाम् सु द्विजाम् स्निग्ध हास लीला अवलोकनाम्

तान् दृष्ट्वा ये पुरा सृष्टाः प्रशशंसुः प्रजापतिम्

अहो एतज् जगत्स्रष्टः सु कृतम् बत ते कृतम्

भगवत्य् अर्पित अध्यात्मः तान् आह श्रूयताम् इति

दैवेन दुर्वितर्क्येण परेण अनिमिषेण च

ता इमा यभितुं पापा उपाक्रामन्ति मां प्रभो

द्वैपायनाद् अन् अवरः महित्वे तस्य देहजः

सर्व आत्मना श्रितः कृष्णं तद् परान् च अपि अनुव्रतः

जगृहुर् यक्ष रक्षांसि रात्रिं क्षुत् तृष् समुद्भवाम्

विससर्ज तनुं तां वै ज्योत्स्नां कान्तिमतीं प्रियाम्

देवस् तान् आह संविग्नो मा मां जक्षत रक्षत

किम् अन्वपृच्छन् मैत्रेयं विरजास् तीर्थ सेवया

ये मरीचि आदयः विप्रा यस् तु स्वायम्भुवो मनुः

तेभ्यो ऽददात् तम् आत्मानम् अन्तर्धान आख्यम् अद्भुतम्

वितर्कयन्तो बहुधा तां संध्यां प्रमदा आकृतिम्

मध्ये कामयमानानाम् अकामा इव विसर्पति

लोक संस्थाम् यथा पूर्वं निर्ममे संस्थया स्वया

ऋषीन् ऋषिर् हृषीकेशः ससर्ज अभिमताः प्रजाः

मानयन्न् आत्मना आत्मानम् आत्म आभासम् विलोकयन्

ते वै ब्रह्मण आदेशात् कथम् एतद् अभावयन्

सर्व जीव निकाय ओकः यत्र स्वयम् अभूत् स्वराट्

देवो ऽदेवाञ् जघनतः सृजति स्म अतिलोलुपान्

अन्वीयमानस् तरसा क्रुद्धो भीतः परापतत्

सो अवधार्य अस्य कार्पण्यं विविक्त अध्यात्म दर्शनः

स उपव्रज्य वरदं प्रपन्न आर्ति हरम् हरिम्

ते अहार्षुर् देवयन्तो विसृष्टां तां प्रभाम् अहः

हरेर् धृत क्रोड तनोः स्व मायया निशम्य गोर् उद्धरणं रसातलात्

उपलभ्य असुराः धर्म सर्वे संमुमुहुः स्त्रियम्

न एकत्र ते जयति शालिनि पाद पद्मम् घ्नन्त्या मुहुः कर तलेन पतत् पतंगम्

अनुग्रहाय भक्तानाम् अनुरूप आत्म दर्शनम्

त आत्म सर्गम् तं कायं पितरः प्रतिपेदिरे

अहो मे यक्ष रक्षांसि प्रजा यूयं बभूविथ

प्रजापति पतिः सृष्ट्वा प्रजा सर्गे प्रजापतीन्

सृष्ट्वा भूत पिशाचान् च भगवान्

स आत्मानं मन्यमानः कृतकृत्यम्

कान्त्या ससर्ज भगवान् गन्धर्व अप्सरसाम् गणान्

निद्राम् इन्द्रिय विक्लेदः यया भूतेषु दृश्यते

सो ऽनुविष्टो भगवता यः शेते सलिल आशये

ससर्ज छायया अविद्याम् पञ्च _ अग्रतः

संहत्य दैव योगेन हैमम् अण्डम् अवासृजन्

एवम् उग्रश्रवाः पृष्ट ऋषिभिर् नैमिष अयनैः

तामिस्रम् अन्धतामिस्रं तमो मोहो महातमः

तस्य नाभेर् अभूत् पद्मं

शौनक उवाच

सूत उवाच

जगृहुस् तद् विसृष्टाम् तां जृम्भण आख्याम् तनुं प्रभोः

देहेन वै भोगवता शयानो बहु चिन्तया

अहो रूपम् अहो धैर्यम् अहो अस्या नवं वयः

विदुर उवाच

मैत्रेय उवाच

जातः ससर्ज भूतादिर् वियत् आदीनि पञ्चशः

रसज्ञः को नु तृप्येत हरि लीला अमृतम् पिबन्

गूहन्तीं व्रीडया आत्मानम् नील अलक वरूथिनीम्
लीलां हिरण्याक्षम् अवज्ञया हतं संजात हर्षः मुनिम् आह भारतः

सर्पाः प्रसर्पतः क्रूरा नागा भोग उरु कंधराः

ततो हसन् स भगवान् असुरैर् निरपत्रपैः

यत् तत् समाधि योग ऋद्धि तपस् विद्या विरक्तिमत्

या वा काचित् त्वम् अबले दिष्ट्या संदर्शनं तव

इति सायन्तनीं संध्याम् असुराः प्रमदायतीम्

तयोः संवदतोः सूत प्रवृत्ता ह्य् अमलाः कथाः

ता नः कीर्तय भद्रं ते कीर्तन्य उदार कर्मणः

साध्येभ्यश् च पितृभ्यश् च कवयो यद् वितन्वते

ते तु तज् जगृहू रूपं त्यक्तं यत् परमेष्ठिना
पथि द्वैधीभावे स्व भूमितः यायात्

तद् प्रतीकार द्विगुणम् भक्त उपकरणम् वाहयेत्

सर्वतो वन आजीवः प्रसारः

पुरस्ताद् अभ्याघाते मकरेण यायात् पश्चात् शकटेन पार्श्वयोर् वज्रेण समन्ततः सर्वतोभद्रेण एकायने सूच्या

कलत्र स्थानम् अपसारः

अ शक्तः वा सैन्येषु आयोजयेत् अन्तरेषु वा निचिनुयात्

अभूमि स्थानाम् हि स्व भूमि स्थाः युद्धे प्रतिलोमा भवन्ति

पुरस्तान् नायकः मध्ये कलत्रं स्वामी च पार्श्वयोर् अश्वा बाहु उत्सारः चक्र अन्तेषु हस्तिनः प्रसार वृद्धिः वा पश्चात् सेनापतिर् यायात् निविशेत
संनिपात अवधूतैः च प्रमाथ उन्मथनैः तथा

न ह्य् अहं बाहु योधानाम् दूषयिष्यामि यन् मतम्

रङ्ग सिद्धिः तु मल्लानां प्रतिमल्ल निघात जा

वल्गमाने गोविन्दे स कृत्स्नो रङ्ग सागरः

ततः प्रस्विन्न वदनः कृष्ण प्रणिहित ईक्षणः

स रोषेण तु चाणूरः कषायीकृत लोचनः

बालो वा यदि वा मध्यः स्थविरो वा कृशो ऽपि वा

बल प्राणेन शूराणां समाज उत्सव संनिधौ

बल स्थः वा स्थितो रङ्गे ज्ञेयः कक्ष्या अन्तरेण वै

चन्द्र अर्ध बिम्ब संयुक्तः यथा एक शिखरः गिरिः

अन्तर्धान गताः देवा विमानैः कामरूपिभिः

यद् अयं बाहुभिर् युद्धं स वैरम् कर्तुम् उद्यतः

जन ओघ प्रतिनादेन पूर्यमाण इव आबभौ

चाणूरो विगत प्राणः जीवित अन्ते मही तले

युद्धं मम सह अनेन रोचते बाहु शालिना

न्यवारयत तूर्याणि कंसः सव्येन पाणिना

अभ्यवर्तत युद्धाय अपां पूर्णो यथा घनः

तापनीये यथा घण्टे कक्ष्या उपरि विलम्बिते

बाहु योधी शरीरेण कर्मभिश् च अनुचिन्त्यताम्

औग्रसेनिः समालोक्य दन्ति दन्त उद्यत आयुधम्

युध्यमाने हृषीकेशे पुण्डरीक निभ ईक्षणे

करीषेण च मल्लस्य सततं प्रक्रिया स्मृता

युद्ध व्यतिक्रमः कश्चिन् न भविष्यति मद् कृतः

बाहु शब्द प्रहारेण चालयन्तं वसुंधराम्

कृष्णं भृश आयस्त मुखः स रोषम् समुदैक्षत

कंसेन अपि समाज्ञप्तश् चाणूरः पूर्वम् एव तु

योद्धव्यं सह कृष्णेन त्वया यत्नवता इति वै

चेरुर् विद्याधरैः सार्धं कृष्णस्य जय काङ्क्षिणः

निःसृते स अश्रु रुधिरे तस्य नेत्रे स बन्धने

चाणूरेण चिरं कालं क्रीडित्वा देवकी सुतः

रणे ह्य् उभयतः सिद्धिर् हतस्य अपि घ्नतो ऽपि वा

नियुध्यतश् च पर्यायः प्राश्निकैः समुदाहृतः

ये तु केचित् स्व दोषेण राज्ञः पण्डित मानिनः

उभाभ्याम् अभवद् घोरं वारणाभ्यां यथा वने

क्षेपणैर् मुष्टिभिश् च एव वराह उद्भूत निस्वनैः

करूषेषु प्रसूतो ऽयं चाणूरो नाम नामतः

कीलैर् वज्र निपातैः च प्रसृष्टाभिस् तथा एव च

तद् इदं प्रस्तुतं रङ्गे युद्धं कृष्ण अन्ध्र मल्लयोः

तद् युद्धम् अभवद् घोरम् अ शस्त्रम् बाहु तेजसा

वल्गमानं यथा सिंहं गर्जमानं यथा घनम्

मृतस्य रङ्गे कः स्वर्गो जयतो वा कुतो रतिः

अद्भिश् च अपि श्रमो नित्यं विनेयः काल दर्शिभिः

क्रिया बल समाज्ञातम् अ शस्त्रम् निर्मितं पुरा

पूर्वजं पुरतः कृत्वा कृष्णं कमल लोचनम्

स पपात च रङ्गस्य मध्ये निःसृत लोचनः

रङ्गे च नियता सिद्धिर् एतद् युद्ध मुखे व्रतम्

यादवास् तत्र सहिता इदं वचनम् अब्रुवन्

सा हि प्राणान्तिका यात्रा महद्भिः साधु पूजिता

दोर्भ्याम् आनम्य कृष्णस् तु चाणूरं पूर्ण जीवितम्

प्रविशन्तं तु वेगेन मारुत आवल्गित अम्बरम्

कषायस्य च संसर्गः समयो ह्य् एष कल्पितः

भुज आसक्तेन शुशुभे गज दन्तेन केशवः

जयस्व कृष्ण चाणूरं दानवं मल्ल देहिनम्

यो ऽयं करीष धर्मः च तोय धर्मः च रङ्ग जः

एवं संजल्पताम् एव ताभ्यां युद्धं सु दारुणम्

बलतश् च क्रियातश् च बाहु युद्ध विधिः युधि

कृत प्रतिकृतैः चित्रैर् बाहुभिश् च स संकटैः

लीला कृत अङ्गदम् वीरं मदेन रुधिरेण च

खे संगतान्य् अवाद्यन्त देव तूर्याणि अनेकशः

बलम् आहारयामास कंसस्य अभाव दर्शिवान्

संनिरुद्धो महा मार्गः स शैलेन इव लक्ष्यते

इति सप्तर्षयः सर्वे ऊचुश् च एव नभः गताः

स्थितो भूमि गतः च एव यो यथा मार्गतः स्थितः

संयमः स्थिर ता शौर्यं व्यायामः सत्क्रिया बलम्

साधुवादांश् च मञ्चेषु घोषयन्त्य् अपरे जनाः

गज दन्त कृत उल्लेखम् सु भुजम् देवकी सुतम्

बाहु युद्धम् इदं रङ्गे स प्राश्निकम् अ कातरम्

बालः कृष्णो महान् अन्ध्रस् तत्र न स्याद् विचारणा

रङ्ग प्रताप कामेन मल्ल मार्गः च दूषितः

हतस्य अपि रणे शस्त्रैर् नाक पृष्ठम् विधीयते

शलाका नख पातैः च पाद उद्धूतैः च दारुणैः

जानुभिश् च अश्म निर्घोषैः शिरोभिश् च अवघट्टितैः

निर्घात अनन्तरम् किंचिन् न कर्तव्यं विजानता

प्राहरन् मुष्टिना मूर्ध्नि वक्षसि आहत्य जानुना
अहं बालो महान् अन्ध्रो वपुषा पर्वत उपमः
वेश्या रागः खले प्रीतिः षष् एते बुद्बुद उपमाः

आयुः वर्ष शतम् नृणां परिमितं रात्रौ तद् अर्धम् गतं अधिकं बाल्यस्य काले गतम्

धन्याः ते ये न पश्यन्ति देश भङ्गम् कुल क्षयम्

लोभ प्रमाद विश्वासैः पुरुषो नश्यति त्रिभिः

स्थान च्युतस्य तस्य एव क्लेद शोषण कारकौ

परोक्षे कार्य हन्तारम् प्रत्यक्षे प्रिय वादिनम्

विद्या बन्धु जन आर्ति नाशन करा विद्या परं दैवतं विद्या राजसु पूजिता हि मनुजो विद्या विहीनः पशुः

बलं मूर्खस्य मौनं हि तस्करस्य अनृतम् बलम्

कु पुत्रे निर्वृतिः न अस्ति कु भार्यायाम् कुतो रतिः

स्व स्वामिना बलवता भृत्यो भवति गर्वितः

तत् एव केवलं श्लाघ्यं यस्य आत्मा क्रियते स्तुतौ

यथा यथा हि पुरुषः शास्त्रं समधिगच्छति

वर अङ्गना च अप्रिय वादिनी च न ते च कर्माणि समारभन्ते

पर्वत आरोहणे तोये गोकुले दुष्ट निग्रहे

अस्थिरं पुत्र दार आद्यम् धर्मः कीर्तिः यशः स्थिरम्

पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने

सिंह व्रतम् चरत गच्छत मा विषादं काको ऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते

वृथा वृष्टिः समुद्रस्य वृथा तृप्तस्य भोजनम्

पर वेश्मनि वासः च शक्रात् अपि हरेत् श्रियम्

प्रभ्रष्ट मान दर्पस्य किं धनेन किम् आयुषा

हृदयात् अपि निष्क्रान्तः समीप स्थः ऽपि दूरतः

जगत्पतिः हि याचित्वा विष्णुः वामन ताम् यतः

अर्थात् अपेत मर्यादाः त्रयः तिष्ठन्ति भर्तृषु

अस्थिरं जीवितं लोके अस्थिरं धन यौवनम्

नित्यम् ऊर्जित सत्त्वस्य स्वयम् एव मृगेन्द्र ता

मानो हि मूलम् अर्थस्य माने सति धनेन किम्

अधमाः कलिम् इच्छन्ति संधिम् इच्छति मध्यमाः

अश्वं श्रान्तं गजं मत्तं गावः प्रथम सूतिकाः

लालने बहवो दोषाः ताडने बहवो गुणाः

दूर स्थः ऽपि समीप स्थः यो यस्य हृदये स्थितः

पञ्च विप्रा न पूज्यन्ते बृहस्पति समाः अपि

स्थान स्थितस्य पद्मस्य मित्रे वरुण भास्करौ

पर अन्नम् च पर स्वम् च पर शय्याः पर स्त्रियः

पञ्च एते हि अस्थिराः भावा यौवनानि धनानि च

चिन्ता सहस्रेषु च तेषु मध्ये चिन्ताः चतस्रः अपि असि धारा तुल्याः

स भुङ्क्ते स द्विजो भुङ्क्ते सम शेष निरूपणम्

सम्भ्रमः स्नेहम् आख्याति वपुः आख्याति भोजनम्

संयोगा विप्रयोग अन्ताः मरण अन्तम् हि जीवितम्

सुखं स्वपित्य् अनृणवान् व्याधि मुक्तः च यो नरः

न अभिषेकः न संस्कारः सिंहस्य क्रियते वने

स अवकाशः तु वै भुङ्क्ते यः तु दारैः न संगतः

सर्व सत्त्व हित अर्थाय पशोः इव विचेष्टितम्

कृते प्रतिकृतं कुर्यात् हिंसिते प्रतिहिंसितम्

चिन्ता आतुराणाम् न सुखं न निद्रा क्षुधा आतुराणाम् न बलं न तेजः

दुर्जनस्य हि संगेन सु जनः ऽपि विनश्यति

किंचिद् बन्धु वियोग दुःख मरणैः भूपाल सेवा गतम् शेषं वारि तरंग गर्भ चपलम् मानेन किं मानिनाम्

स्त्रियो नश्यन्ति रूपेण तपः क्रोधेन नश्यति

यो वा आत्मनि इह न गुरौ न च भृत्य वर्गे दीने दयां न कुरुते न च मित्र कार्ये

ये पद स्थस्य मित्राणि ते तस्य रिपु ताम् गताः

माता शत्रुः पिता वैरी बाला येन न पाठिताः

जीवितं मान मूलम् हि माने म्लाने कुतः सुखम्

ततः संक्रमते पापं घटात् धटे इव उदकम्

लवणजल अन्ताः नद्यः स्त्री भेद अन्तम् च मैथुनम्

पर उपकारेषु नरस्य मृत्युः प्रजायते दुश्चरितानि पञ्च

धनैः विहीनाः सु कुलेषु जाता न नीच कर्माणि समारभन्ते

ब्राह्मणो ऽपि मनुष्याणाम् आदित्यः च एव तेजसाम्

मुख भङ्गः स्वरो दीनो गात्र स्वेदः महत् भयम्

उदर भरण मात्र तुष्ट बुद्धेः पुरुष पशोः च पशोः च को विशेषः

सर्वे क्षय अन्ताः निलयाः पतन अन्ताः समुच्छ्रयाः

यत् जीव्यते क्षणम् अपि प्रथितं मनुष्यैः विज्ञान विक्रम यशोभिः अभग्न मानैः

शिखरे वसतः तस्य वरं जन्म न याचितम्

नदीनाम् अग्नि होत्राणाम् भारतस्य कलस्य च

अधमा धनम् इच्छन्ति धन मानौ हि मध्यमाः

किं तस्य जीवित फलेन मनुष्य लोके काको ऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते

अबलस्य बलं राजा बालस्य रुदितं बलम्
तत् सौहृदम् यत् क्रियते परोक्षे दम्भैः विना यः क्रियते स धर्मः

सा स्त्री या न मदं कुर्यात् सः सुखी तृष्णया उज्झितः

स्वाधीन वृत्तेः साफल्यं न पर अधीन वर्ति ता

यथा यथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मतिम्

धर्मः स नो यत्र न सत्यम् अस्ति न एतत् सत्यम् यत् छलेन अनुविद्धम्

नीच अपमानम् क्षुधितं कलत्रं भार्या विरक्ता सहज उपरोधः

अर्थ आतुराणाम् न सुहृद् न बन्धुः काम आतुराणाम् न भयं न लज्जा

स लौहकार भस्त्रा इव श्वसन् अपि न जीवति

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन द्विजः पूज्यः प्रयत्नतः

असंभोगः च नारीणां वस्त्राणाम् आतपः जरा

अभ्र छाया खले प्रीतिः पर नारीषु संगतिः

पर चित्त गतान् दारान् पुत्रम् कु व्यसने स्थितम्

मर्त्याः स्त्री वश गाः स्त्रियः च चपला नीचा जना उन्नताः हा कष्टं खलु जीवितं कलि युगे धन्या जना ये मृताः

अहित हित विचार शून्य बुद्धेः श्रुति समये बहुभिः वितर्कितस्य

तत् मङ्गलम् यत्र मनः प्रसन्नं तत् जीवनम् यत् न परस्य सेवा

तत् नाम जीवितम् इति प्रवदन्ति तद् ज्ञाः काको ऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते

सु पूराः वै कापुरुषाः सु पूरः मूषिक अञ्जलिः

तावत् भयस्य भेतव्यं यावत् भयम् अनागतम्

पैशुन्यं जन वार्त्ता अन्तम् वित्तं दुःख त्रय अन्तकम्

व्याधि शोक जरा आयासैः अर्धम् तत् अपि निष्फलम्

न तत्र दोषं पश्यामि दुष्टे दोषं समाचरेत्

गच्छतः तिष्ठतः वा अपि जाग्रतः स्वपतो न चेत्

किं जीवितेन धन मान विवर्जितेन मित्रेण किं भवति भीति स शङ्कितेन

वश्यः च पुत्रे अर्थ करा च विद्या अ रोगि ता सत् जन संगतिः च

स्थान भ्रष्टाः न पूज्यन्ते केशा दन्ता नखा नराः

आसनात् एक शय्यायाम् भोजनात् पङ्क्ति संकरात्

हताः पञ्चभिर् एव पञ्च

न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम्

अनूदके च मण्डूकान् प्राज्ञः दूरेण वर्जयेत्

आचान्तं घोष वास अन्तम् कुलस्य अन्तम् स्त्रिया प्रभो

सभा मध्ये न शोभन्ते हंस मध्ये बका यथा

तत्र मुक्त आदर स्नेहः विलुप्तं यत्र सौहृदम्

एकः प्रमाथी स कथं न घात्यो यः सेवते पञ्चभिः एव पञ्च

पुनः पुनः प्रवर्धन्ते तस्मात् शेषम् न कारयेत्

उत्तमा मानम् इच्छन्ति मानो हि महतां धनम्

अधिकतरः तस्य यो ऽर्थो याति न लाघवम्

पुत्रः तु स्थविरे काले न स्त्री स्वातन्त्र्यम् अर्हति

भानोः पद्मे जले प्रीतिः स्थल उद्धरण शोषणः

गावो शूद्र अन्नेन द्विजोत्तमः

एकादशे स्त्री जननाम् सद्यश् च अप्रिय वादिनीम्

तत् भुज्यते यत् द्विज भुक्त शेषम् स बुद्धिमान् यः न करोति पापम्

वणिज् प्रमादी मानी भिक्षुः विलासी हि अधनः च कामी

गृहे च अभ्यन्तरे द्रव्यं लग्नं च एव तु दृश्यते

उदक अन्तात् निवर्तेत स्निग्ध वर्णात् च पादपात्

आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनम् एव च

आसनात् शयनात् यानात् पापम् संक्रमते नृणाम्

वृथा दानं समृद्धस्य नीचस्य सुकृतं वृथा

वने ऽपि सिंहा न नमन्ति कं च बुभुक्षिता मांस निरीक्षणम् च

प्रसन्नम् अपि पानीयं कर्दमैः कलुषीकृतम्

तत् मित्रम् यत्र विश्वासः पुरुषः स जित इन्द्रियः

अ नायके न वस्तव्यं न च एव बहु नायके

उत्पन्ने तु भये तीव्रे स्थातव्यं वै हि अभीत वत्

यदि इच्छेत् पुनर् आगन्तुम् न अति दूरम् अनुव्रजेत्

ऋण शेषम् च अग्नि शेषम् व्याधि शेषम् तथा एव च

मरणे यानि चिह्नानि तानि चिह्नानि याचके

स्थान स्थितानि पूज्यन्ते पूज्यन्ते च पदे स्थिताः

यस्य त्रिवर्ग शून्यानि दिनानि आयान्ति यान्ति च

अहोरात्र मयः लोके जरा रूपेण संचरेत्

पञ्च एतानि विविच्यन्ते जायमानस्य देहिनः

अम्भसः परिमाणे उन्नतं कमलं भवेत्

तस्मात् शिष्यम् च पुत्रं च ताडयेत् न तु लालयेत्

तत् अर्जितम् यत् स्व जनेन भुक्तं तत् गर्जितम् यत् समरे रिपूणाम्

कथयामास वै पूर्वं तत्र शुश्राव शङ्करः

उत्तमा मानम् इच्छन्ति मानो हि महतां धनम्
यावत् अपरेण समयेन बोधो गृहपतिः कालगतः

भगवान् आह गृह्णीध्वं भिक्षवः सर्व सौगन्धम्

स च एवम् चिन्तयति

भगवता सु पर्णिका कुटिर् निर्मिता मा एतम् कश्चिद् दृष्ट्वा शासने ऽप्रसादं प्रवेदयिष्यति इति

तत्र यं भूमौ स्थापयति स शृगालैः अन्यैः चतुष्पदैः भक्ष्यते

एवं करोमि इति

ते कथयन्ति सार्थवाह यम् आगम्य बोधस्य गृहपतेः अनेक धन समुदितम् स सुहृद् सम्बन्धि बान्धवम् गृहं विनष्टम् कथं तेन सार्धं गच्छामः सर्वथा त्वं सार्थस्य स्वामी

स कथयति तात यदि एवम् गच्छामि इति

केचित् तस्य प्राण वियोगम् श्रुत्वा तत्र एव अवस्थिताः

अथ आयुष्मान् स्वागतः तस्याः एव रात्रेः अत्ययात् पूर्वाह्णे निवास्य पात्र चीवरम् आदाय शुशुमारगिरिं पिण्डाय प्राविक्षत्

अथ अनाथपिण्डदः गृहपतिः ताम् एव रात्रिं शुचि प्रणीतं खादनीय भोजनीयम् समुदानीय काल्यम् एव उत्थाय आसनानि प्रज्ञप्य उदक मणीन् प्रतिष्ठाप्य भगवतो दूतेन कालम् आरोचयति समयो भदन्त सज्जं भक्तम् यस्य इदानीम् भगवान् कालं मन्यत इति

असंमोष धर्माणः बुद्धा भगवन्तः

तस्य अपि पूर्व कर्म अपराधात् विस्मृतम्

अश्वतीर्थिको नागः क्रोध पर्यवस्थान अनुभावात् धूमयितुम् आरब्धः

दारिका जाता अभिरूपा दर्शनीया प्रासादिका सर्व अङ्ग प्रत्यङ्ग उपेता

सा वस्त्राणि आदाय कार्षापणान् च तस्य सकाशं गता कथयति इमानि ते वस्त्राणि कार्षापणाः च भगिन्या प्रेषितानि कथयति च यदि ते भागिनेयो वा भागिनेयिका वा उपसंक्रामति तस्य एतत् कार्षापणान् दद्याः

सा संलक्षयति असौ मन्दभाग्यः

भगवान् आह कस्मात् त्वम् आनन्द रोदिषि इति

पश्चात् तान् भोजयिष्यामि इति

अनेक पर्यायेण शुचिना प्रणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन स्व हस्तम् संतर्प्य संप्रवार्य भगवन्तं भुक्तवन्तं विदित्वा धौत हस्तम् अपनीत पात्रम् नीचतरम् आसनम् गृहीत्वा भगवतः पुरस्तात् निषण्णाः धर्म श्रवणाय

पृच्छति बुद्धो भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम् कतरेण आनन्द भिक्षुणा शलाका गृहीता इति स कथयति स्वागतेन भदन्त इति

पानकं पिब

हार अर्धहार भूषित गात्रा अप्सरा इव नन्दन वन चारिणी मञ्चात् मञ्चम् पीठात् पीठम् अवतरन्ती अधरिमां भूमिम्

अ समन्वाहृत्य अर्हताम् ज्ञान दर्शनम् न प्रवर्तते

तेषाम् अपि येषां मध्ये स्वागतः ते तथा एव रिक्त हस्ताः रिक्त मल्लकाः च आगताः

अथ अनाथपिण्डदः गृहपतिर् भगवतस् तूष्णीभावेन अधिवासनाम् विदित्वा भगवतो भाषितम् अभिनन्द्य अनुमोद्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतो ऽन्तिकात् प्रक्रान्तः

आयुष्मान् स्वागतः कथयति ब्राह्मण माम् आगम्य शुशुमारगिरीयकैः ब्राह्मण गृहपतिभिः बुद्ध प्रमुखः भिक्षु संघः भक्तेन सप्त अहेन उपनिमन्त्रितः

ते ज्ञातयः स कथयति तेषाम् अपि केचित् कालगताः केचिद् निष्पलायिताः केचित् तत्र एव तिष्ठन्तो वाचम् अपि न प्रयच्छन्ति

यत् तु उपकारः कृतः अनेन अहम् कुशल मूलेन आढ्ये महाधने महा भोगे कुले जायेयम् एवंविधानां च धर्माणां लाभी स्याम् प्रतिविशिष्टतरं च अतस् शास्तारम् आरागयेयम् मा विरागयेयम् इति

इदानीं को योगो येन वयं रिक्त हस्तकाः रिक्त मल्लकाः नैराश्यम् आपन्नाः इह आगताः इति तत्र एके कथयन्ति नूनं को ऽपि मन्दभाग्यो ऽस्माकं मध्ये प्रविष्टो येन वयं रिक्त हस्ताः रिक्त मल्लकाः इह आगताः इति

अद्राक्षीत् अश्वतीर्थिकः नाग आयुष्मन्तं स्वागतं दूरात् एव

असंमोष धर्माणः बुद्धा भगवन्तः

ज्ञातीनाम् अपि केचित् कालगताः केचिद् निष्पलायिताः केचित् तत्र एव अवस्थिताः स्वागतस्य वाचम् अपि न प्रयच्छन्ति

तेन तस्य द्वौ कार्षापणौ दत्तौ उक्तः च पुत्र आभ्यां तावत् आत्मानम् संधारय यावत् अहम् पण्यं विसर्जयामि

शुशुमारगिरीयकान् ब्राह्मण गृहपतीन् धर्म्यया कथया संदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति संप्रहर्षयति

अपरे कथयन्ति न अयम् स्वागताः किंतु दुरागतः इमम् आगम्य अस्माकम् कलिः प्रादुर्भूत इति