tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
मुकुन्द सेवया यद्वत् तथा आत्मा अद्धा न शाम्यति

मद् कामः शनकैः साधु सर्वान् मुञ्चति हृच्छयान्

प्रेम अतिभर निर्भिन्नः पुलक अङ्गः अति निर्वृतः

परिश्रान्त इन्द्रिय आत्मा अहम् तृष् परीतः बुभुक्षितः

घोरं प्रतिभया आकारम् व्याल उलूक शिवा अजिरम्

भिक्षुभिः विप्रवसिते विज्ञान आदेष्टृभिः मम

गां पर्यटन् तुष्ट मनाः गत स्पृहः कालं प्रतीक्षन् विमदो विमत्सरः

दिदृक्षुः तत् अहम् भूयः प्रणिधाय मनो हृदि

आनन्द सम्प्लवे लीनो न अपश्यम् उभयं मुने

सर्पो ऽदशत् स्पृष्टः कृपणां काल चोदितः

न ह्य् एष काल एष सर्व निराकृतिः

यम आदिभिः योगपथैः काम लोभ हतः मुहुः

एक एव अतियातः ऽहम् अद्राक्षं विपिनं महत्

एतद् ध्यातुः अचित्तानाम् मात्रा स्पर्श इच्छया मुहुः

एवं निशम्य भगवान् देवर्षेः जन्म कर्म च

भव सिन्धु प्लवः दृष्टो हरि चर्या अनुवर्णनम्

अ पश्यन् सहसा उत्तस्थे वैक्लव्याद् दुर्मना इव

स्वायम्भुव कया वृत्त्या वर्तितं ते परं वयः

हित्वा अवद्यम् इमं लोकं गन्ता मद् जनताम् असि

प्रजा सर्ग निरोधे ऽपि स्मृतिः च मद् अनुग्रहात्

मरीचि मिश्राः ऋषयः प्राणेभ्यो ऽहं च जज्ञिरे

अविपक्वकषायाणां दुर्दर्शो ऽहं कुयोगिनाम्

मयि आत्मजे ऽनन्यगतौ चक्रे स्नेह अनुबन्धनम्

एवं कृष्ण मत्याः ब्रह्मन् न आसक्तस्य अमल आत्मनः

वर्तमानो वयसि आद्ये तत एतद्

ईशस्य हि वशे लोको योषा दारु मया यथा

व्यास उवाच

प्रयुज्यमाने मयि तां शुद्धां भागवतीं तनुम्

गम्भीर श्लक्ष्णया वाचा शुचः प्रशमयन्न् इव

अनुग्रहान् महाविष्णोः अविघात गतिः क्वचित्

सहस्र युग पर्यन्ते उत्थाय इदम् सिसृक्षतः

एतावद् तन् महद् भूतं नभस् लिङ्गम् अलिङ्गम् ईश्वरम्

कालः प्रादुरभूत् काले तडित् सौदामनी यथा

जन्म कर्म रहस्यम् मे भवतः च आत्म तोषणम्

हृदि आसीत् मे शनैस् हरिः

गायन् माद्यन्न् इदं तन्त्र्या रमयति आतुरम् जगत्

भूयः पप्रच्छ तं ब्रह्मन् व्यासः सत्यवती सुतः

अनुग्रहं मन्यमानः प्रातिष्ठं दिशम् उत्तराम्

आरब्ध कर्म निर्वाणः न्यपतत् पाञ्चभौतिकः

आहूत इव मे शीघ्रं दर्शनं याति चेतसि

ध्यायतः चरण अम्भोजम् भाव निर्जित चेतसा

प्रगायतः स्व वीर्याणि तीर्थपादः प्रियश्रवाः

एवं सम्भाष्य भगवान् नारदो वासवी सुतम्

खेट खर्वट वाटीः च वनानि उपवनानि च

सत् सेवया अ दीर्घया अपि जाता मयि दृढा मतिः

एकदा निर्गतां गेहाद् दुहन्तीं निशि गां पथि

प्राक्कल्प विषयाम् एतां स्मृतिं ते मुनि सत्तमैः

भिक्षुभिः विप्रवसिते विज्ञान आदेष्टृभिः ते

स्नात्वा पीत्वा ह्रदे नद्या उपस्पृष्टो गत श्रमः

अन्तर् बहिस् च लोकांस् त्रीन् पर्येमि अस्कन्दित व्रतः

हन्त अस्मिन् जन्मनि भवान् मा मां द्रष्टुम् इह अर्हति

सूत उवाच

आत्मना आत्मानम् आत्म स्थम् यथाश्रुतम् अचिन्तयम्

अहो देवर्षिः धन्यः ऽयं यत् कीर्तिम् शार्ङ्गधन्वनः

वर्तमानो वयसि आद्ये ततः किम् अकरोत् भवान्

नारद उवाच

शिशयिषोर् अनुप्राणं विविशे अन्तर् अहम् विभोः

दिश् देश काल अव्युत्पन्नः बालकः पञ्चहायनः

चित्र धातु विचित्र अद्रीन् इभ भग्न भुज द्रुमान्

तस्मिन् निर्मनुजे ऽरण्ये पिप्पल उपस्थः आश्रितः

स्फीताञ् जनपदान् तत्र पुर ग्राम व्रज आकरान्

कथं च इदम् उदस्राक्षीः काले प्राप्ते कलेवरम्

मूर्छयित्वा हरि कथाम् गायमानः चरामि अहम्

मतिः मयि निबद्धा इयम् न विपद्येत कर्हिचित्

सा अस्वतन्त्रा न कल्पा आसीत् योगक्षेमम् मम इच्छती

एक आत्मजा मे जननी योषिन् मूढा च किंकरी

नामानि अनन्तस्य हतत्रपः पठन् गुह्यानि भद्राणि कृतानि च स्मरन्

रूपं भगवतो यत् तन् मनस् कान्तम् शुचा अपहम्
अथ ह एनम् जमदग्निर् उपनिषसाद आयुः एतद् उक्थम् इति

स एष एव उक्थम्

तत् ह विश्वामित्रः श्रमेण तपसा व्रत चर्येण इन्द्रस्य प्रियं धाम उपजगाम

स य एवम् एतम् उक्थस्य आत्मानम् आत्मन् प्रतिष्ठितं वेद स ह अमुष्मिन् लोके स अङ्गः स तनुः सर्वः सम्भवति

स ब्रूयाद् यद् वाचा वदति तद् वाचः शरीरं यन् मनसा ध्यायति तन् मनसः शरीरं यत् चक्षुषा पश्यति तत् चक्षुषः शरीरं यत् श्रोत्रेण शृणोति तत् श्रोत्रस्य शरीरम्

अथ य एवम् एतम् उक्थस्य आत्मानम् आत्मन् प्रतिष्ठितं वेद स ह एव अमुष्मिन् लोके स अङ्गः स तनुः सर्वः सम्भवति

तद् एतद् अन्नम् एव

तस्य एष श्रीर् आत्मा समुद्रूढो यद् असाव् आदित्यः

तद् आहुर् यद् अस्य प्राणस्य पुरुषः शरीरम् अथ केन अन्ये प्राणाः शरीरवन्तो भवन्ति इति

तत् ह स उपनिषसाद ज्योतिर् एतद् उक्थम् इति

अयम् एव प्राण उक्थस्य आत्मा

तद् एतद् अन्न एव प्रतिष्ठितम्

शश्वत् ह वा अमुष्मिन् लोके यद् इदम् पुरुषस्य अण्डौ शिश्नं कर्णौ नासिके यत् किंच अन् अस्थिकम् न सम्भवति

तद् अन्नं वै विश्वम् प्राणो मित्रम्

तस्माद् गायत्रस्य स्तोत्रेण अवान्यात् न इद् श्रियाः अवच्छिद्या इति

अथ ह एनम् वसिष्ठ उपनिषसाद गौर् एतद् उक्थम् इति

एवम् उ ह अन्ये प्राणाः शरीरवन्तो भवन्ति इति

अन्नं हि गौः

तस्मा उ ह एतत् प्रोवाच यद् इदम् मनुष्यान् आगतम्

यत् पुरस्ताद् अवानिति तद् एतद् उक्थस्य शिरो यद् दक्षिणतः स दक्षिणः पक्षो यद् उत्तरतः स उत्तरः पक्षो यत् पश्चात् तत् पुच्छम्

तद् एतद् अन्न एव प्रतिष्ठितम्
तां तृतीयसवने द्विर् ब्रूयुः

प्रथम द्वितीयौ पूर्वयोः सवनयोर् आप्याययेत्

द्वितीयाः सवनेषु नाराशंसाः

सोम रारन्धि इति हृदयम्

पितृभिर् इति सर्वत्र अनुसंहरेत्

दक्षिणम् अनु बाहुं दण्डं कृत्वा श्येन इत्य् अवेक्ष्य इन्दो इति द्विर् अल्पं भक्षयेद् यथासवनं छन्दांस्य् आदिशन्

अन्तः सर्वेषां प्रजापतिस् त्वा इति

पूर्वयोश् च तृतीयौ

अवमैर् इति प्रातःसवने और्वैर् इति माध्यंदिने काव्यैर् इति तृतीयसवने

प्रथमेन अल्पीयःसु

सं ते पयांसि इति माध्यंदिने

एवम् इतरौ कुर्यातां प्रतिहर्ता पश्चात्

तथा एव जङ्घाम् उपहत्य युञ्ज्यात् स्तोमं दीक्षायै तपसो मनसो वाच इति

तद् प्रभृतीनि रात्रौ

तं स आप्याययेद् अभिमृश्य आप्यायस्व इति एतया गायत्र्या

नाना धानंजय्यो यत्र अनन्तराणि चत्वारि

प्रत्यभिमर्शने यथाकामी

आवृत्ति न्यायः संधौ

सोम गीर्भिर् इति नाभिम्

वषट्कर्तुर् अनु भक्षम् सर्वत्र भक्षयेयुः

उपवसथ्ये ऽहनि न समामनेरन्

तथा अतिरिक्त स्तोत्रेषु

तेषाम् अन् अवेक्ष्य भक्षणम्

अन् आह्रियमाणयोः न मन्त्रं जह्यात्

मिथ उपहूय उद्गाता प्रथमः
यस्य लोका इमे त्रयः पयो दुग्धम् उपासते

यम् अबध्नाद् बृहस्पतिर् वाताय मणिम् आशवे

स मा अयम् अधि रोहतु मणिः श्रैष्ठ्याय मूर्धतः

स मा अयम् मणिर् आगमन् मधोर् घृतस्य धारया कीलालेन मणिः सह

वर्म मह्यम् अयं मणिः फालाज् जातः करिष्यति

सो अस्मै वर्च इद् दुहे भूयो भूयः श्वः श्वस् तेन त्वम् द्विषतो जहि

यम् अबध्नाद् बृहस्पतिर् मणिं फालं घृतश्चुतम् उग्रम् खदिरम् ओजसे

तम् आपो बिभ्रतीर् मणिं सदा धावन्त्य् अक्षिताः

आपस् त्वा तस्माज् जीवलाः पुनन्तु शुचयः शुचिम्

यम् अबध्नाद् बृहस्पतिर् वाताय मणिम् आशवे

यम् अबध्नाद् बृहस्पतिर् वाताय मणिम् आशवे

तम् राजा वरुणो मणिं प्रत्य् अमुञ्चत शंभुवम्

स मा अयम् मणिर् आगमत् सर्वाभिर् भूतिभिः सह

सो अस्मै बलम् इद् दुहे भूयो भूयः श्वः श्वस् तेन त्वं द्विषतो जहि

ब्रह्मणा तेजसा सह प्रति मुञ्चामि मे शिवम्

सो अस्मै श्रियम् इद् दुहे भूयो भूयः श्वः श्वस् तेन त्वं द्विषतो जहि

स मा अयम् मणिर् आगमत् तेजसा त्विष्या सह यशसा कीर्त्या सह

स नः पिता इव पुत्रेभ्यः श्रेयः श्रेयश् चिकित्सतु भूयो भूयः श्वः श्वो देवेभ्यो मणिर् एत्य

तं सूर्यः प्रत्य् अमुञ्चत तेन इमाः अजयद् दिशः

तं देवा बिभ्रतो मणिं सर्वान् लोकान् युधा अजयन्

स मा अयम् अधि रोहतु मणिः श्रैष्ठ्याय मूर्धतः

तैर् मेदिनो अङ्गिरसो दस्यूनां बिभिदुः पुरस् तेन त्वम् द्विषतो जहि

सो अस्मै सूनृतां दुहे भूयो भूयः श्वः श्वस् तेन त्वं द्विषतो जहि

यम् अबध्नाद् बृहस्पतिर् देवेभ्यो असुर क्षितिम्

यम् अबध्नाद् बृहस्पतिर् देवेभ्यो असुर क्षितिम्

यम् अबध्नाद् बृहस्पतिर् वाताय मणिम् आशवे

अरातीयोर् भ्रातृव्यस्य दुर्हार्दो द्विषतः शिरः

तेन त्वं द्विषतो जहि

सो अस्मै वाजिनम् इद् दुहे भूयो भूयः श्वः श्वस् तेन त्वं द्विषतो जहि

स आभ्यो विश्वम् इद् दुहे भूयो भूयः श्वः श्वस् तेन त्वं द्विषतो जहि

तम् इमं देवता मणिं प्रत्य् अमुञ्चन्त शम्भुवम्

संवत्सरस् तं बद्ध्वा सर्वं भूतं वि रक्षति

यम् अबध्नाद् बृहस्पतिर् देवेभ्यो असुर क्षितिम्

ऋतवस् तम् अबध्नत आर्तवाः तम् अबध्नत

तम् बिभ्रच् चन्द्रमा मणिम् असुराणां पुरो ऽजयद् दानवानां हिरण्ययीः

स आभ्यो ऽमृतम् इद् दुहे भूयो भूयः श्वः श्वस् तेन त्वं द्विषतो जहि

यथा बीजम् उर्वरायां कृष्टे फालेन रोहति

यम् अबध्नाद् बृहस्पतिर् मणिं फालं घृतश्चुतम् उग्रं खदिरम् ओजसे

तस्मै घृतं सुरां मध्व् अन्नम् अन्नम् क्षदामहे

तम् इमं देवता मणिं मह्यं ददतु पुष्टये

स भिषग्भ्यां महो दुहे भूयो भूयः श्वः श्वस् तेन त्वं द्विषतो जहि

सो अस्मै भूतिम् इद् दुहे भूयो भूयः श्वः श्वस् तेन त्वं द्विषतो जहि

गृहे वसतु नो ऽतिथिः

तम् इन्द्रः प्रत्य् अमुञ्चत ओजसे वीर्याय कम्

स एभ्यो जितिम् इद् दुहे भूयो भूयः श्वः श्वस् तेन त्वं द्विषतो जहि

सो अस्मै सत्यम् इद् दुहे भूयो भूयः श्वः श्वस् तेन त्वं द्विषतो जहि

स मा अयम् मणिर् आगमद् ऊर्जया पयसा सह द्रविणेन श्रिया सह

यम् अबध्नाद् बृहस्पतिर् देवेभ्यो असुर क्षितिम्

असपत्नः सपत्न हा सपत्नान् मे ऽधराꣳ अकः

प्रजापति सृष्टः मणिर् द्विषतो मे ऽधराꣳ अकः

हिरण्य स्रज् अयं मणिः श्रद्धां यज्ञं महो दधत्

पूर्णो मन्थेन मा अगमत् रसेन सह वर्चसा

यम् अबध्नाद् बृहस्पतिर् देवेभ्यो असुर क्षितिम्

तस्मिन् विदेम सुमतिं स्वस्ति प्रजाम् चक्षुः पशून्त् समिद्धे जातवेदसि ब्रह्मणा

यं देवाः पितरो मनुष्या उपजीवन्ति सर्वदा

अन्तर्देशा अबध्नत प्रदिशस् तम् अबध्नत

तेन इमाम् मणिना कृषिम् अश्विनाव् अभि रक्षतः

स मा अयम् मणिर् आगमत् सह गोभिर् अज अविभिः अन्नेन प्रजया सह

एतम् इध्मं समाहितं जुषाणो अग्ने प्रति हर्य होमैः

तम् बिभ्रत् सविता मणिं तेन इदम् अजयत् स्वः

स मा अयम् मणिर् आगमद् रसेन सह वर्चसा

यम् अबध्नाद् बृहस्पतिर् वाताय मणिम् आशवे
इमम् उ वै लोकं देवा अपरपक्षे वर्धयन्ति इमम् आप्याययन्ति इमम् प्रजनयन्ति

यो वै श्रेयसो ऽनुषेणो भवति न वै स रिष्यति

कथं तेषां तद् अ संसुतम् भवति इति

मनुष्याणाम् अनुषेणो अस्मि इति

पूर्वपक्षे यजमानो विद्याद् अमुम् इदं लोकं वर्धयाम्य् अमुम् आप्याययाम्य् अमुं प्रजनयामि

अथ किं य उभयैर् देव मनुष्यैः

यो वै श्रेयसो ऽनुषेणो भवति न वै स रिष्यति
तेन देवान् असृजत

ते स्वर् आयन्

य ऊर्ध्व उदतृणत् स पूर्वपक्षः

त एतौ ग्रहा अगृह्णत

स दशधा आत्मानम् विधाय मिथुनं कृत्वा स आयतनम् ऐच्छत्

तेषाम् अग्निर् होता आसीत् अश्विना अध्वर्यू यद् अश्विना तेन पञ्चहोत्रा रुद्रो ऽग्निद् बृहस्पतिर् उपवक्ता

तस्य चित्तिस् स्रुग् आसीच् चित्तम् आज्यं वाग् वेदिर् आधीतं बर्हिः केतो अग्निर् विज्ञातम् अग्निद् वाचस्पतिर् होता मन उपवक्ता प्राणो हविस् सामा अध्वर्युः

रात्र्या असुरान् ते कृष्णा अभवन्

त एकविंशम् एव आयतनम् अचायन्

तत ऊर्ध्वो ऽन्य उदतृणत् पञ्चदशो ऽवाङ् अन्यो ऽवातृणत् पञ्चदशः

तस्माद् दक्षिणो ऽर्ध आत्मनो वीर्यावत्तरः

वीर्यं वै प्राणो वीर्यम् इन्द्रः

ते वीर्यावन्तो ऽभवन्

त आयतनम् ऐच्छन्

सव्यं हस्तम् अन्व् असुरान्

तेषां पृथिवी होता आसीत् द्यौर् अध्वर्युस् त्वष्टा अग्निध् मित्र उपवक्ता

त आयतनम् ऐच्छन्

प्रजापतिर् अकामयत

इन्द्रं जनयाम इति

तान् देवताभ्यो ऽनयन् यमाय अश्वम् अग्नये हिरण्यं रुद्राय गां बृहस्पतये वास उत्तानाय आङ्गिरसाय अ प्राणत् प्रजापतये पुरुषम्

ते चतुर्होत्रा सोम गृहपतयः न्यसीदन्

सर्वम् अन्यज् जातम् आसीत्

तम् ऊर्ध्वम् आप्यायमानं देवा ऊर्ध्वा अन्वाप्यायन्त

स दशधा आत्मानम् व्यधत्त

त इन्द्रम् अजनयन्

स इन्द्रम् एव वीर्यम् अन्तरा आत्मन् अपश्यत्

स वै तद् एव ऐच्छत्

गच्छ स्वाहा इति

अनृतेन असुरान् ते ऽनृतम् अभवन्

अह्ना देवान् असृजत ते शुक्लं वर्णम् अपुष्यन्

यो ऽवाङ् अवातृणत् सो ऽपरपक्षः

तं सेतुं कृत्वा तत् पशवो ऽसृज्यन्त

ततः प्रजा असृजत

स त्रिवृतम् एव आयतनम् अचायत् प्राणान्

यस्मिन् होष्यामि इति

सत्येन देवान् असृजत ते सत्यम् अभवन्

दक्षिणं हस्तम् अनु देवान् असृजत

ते त्रिणवम् एव आयतनम् अचायन्

ते पञ्चहोत्रा वरुण गृहपतयः न्यसीदन्

स इन्द्रं
तम् आसीनम् अकर्माणं तत्त्व मार्ग अग्र दर्शनम्

यो ऽवग्रहो ऽहं मम इति इति एतस्मिन् योजितस् त्वया

स्व सुतम् देवहूत्य् आह धातुः संस्मरती वचः

जरयत्य् आशु या कोशं निगीर्णम् अनलो यथा

यो योगो भगवत् बाणः निर्वाण आत्मन् त्वया उदितः

न कर्हिचिन् मद् परे शान्त रूपे नङ्क्ष्यन्ति नो मे ऽनिमिषो लेढि हेतिः

अत्यन्ता उपरतिः यत्र दुःखस्य च सुखस्य च

निरन्तरं स्वयम् ज्योतिषम् अणिमानम् अखण्डितम्

देवहूतिर् उवाच

मद् आश्रयाः कथा मृष्टाः शृण्वन्ति कथयन्ति च

ज्ञान वैराग्य युक्तेन भक्ति युक्तेन च आत्मना

येन संभाव्यमानेन प्रपन्न अन्धम् तमः प्रभो

आत्मानम् अनु ये च इह ये रायः पशवो गृहाः

तितिक्षवः कारुणिकाः सुहृदः सर्व देहिनाम्

विश्रुतौ श्रुतदेवस्य भूरि तृप्यन्ति मे ऽसवः

प्रसङ्गम् अजरं पाशम् आत्मनः कवयो विदुः

गुणेषु सक्तं बन्धाय रतं वा पुंसि मुक्तये

तद् एतन् मे विजानीहि यथा अहम् मन्द धी हरे

अहं मम अभिमान उत्थैः काम लोभ आदिभिः मलैः

मद् भयात् वाति वातो ऽयं सूर्यस् तपति मद् भयात्

ध्या अभिनन्द्य आत्मवताम् सतां गतिर् बभाष ईषत् स्मित शोभित आननः

श्रियं भागवतीं वा स्पृहयन्ति भद्रां परस्य मे ते ऽश्नुवते तु लोके

न एक आत्म ताम् मे स्पृहयन्ति केचिन् मद् पाद सेवा अभिरताः मद् ईहाः

निर्विण्णा नितरां भूमन्न् असत् इन्द्रिय तर्षणात्

यद् यद् विधत्ते भगवान् स्वच्छन्द आत्मा आत्म मायया

तैर् दर्शनीय अवयवैः उदार विलास हास ईक्षित वाम सूक्तैः

कीदृशः च अङ्गानि यतस् तत्त्व अवबोधनम्

योग आध्यात्मिकः पुंसां मतो निःश्रेयसाय मे

इति स्व मातुः निरवद्यम् ईप्सितं निशम्य पुंसाम् अपवर्ग वर्धनम्

न अन्यत्र मद् भगवतः प्रधान पुरुष ईश्वरात्

सङ्गस् तेष्व् अथ ते प्रार्थ्यः सङ्ग दोष हराः हि ते

भक्त्या पुमान् जात विरागः ऐन्द्रियाद् दृष्ट श्रुतात् मद् रचना अनुचिन्तया

शौनक उवाच

यया पदं ते निर्वाणम् अहम्

अथ मे देव सम्मोहम् अपाक्रष्टुं त्वम् अर्हसि

त एते साधवः साध्वि सर्व सङ्ग विवर्जिताः

विदित्वा अर्थम् कपिलो मातुर् इत्थं जात स्नेहः यत्र तन्वा अभिजातः

श्री भगवन्त् उवाच

जातः स्वयम् अजः साक्षाद् आत्म प्रज्ञप्तये नृणाम्

वर्षति इन्द्रः दहत्य् अग्निर् मृत्युश् चरति मद् भयात्

आश्व् अपवर्ग वर्त्मनि श्रद्धा रतिर् भक्तिर्

वीतं यदा मनः शुद्धम् अदुःखम् असुखं समम्

सदृशो ऽस्ति शिवः पन्था योगिनां ब्रह्म सिद्धये

तदा पुरुष आत्मानं केवलं प्रकृतेः परम्

न युज्यमानया भक्त्या भगवत्य् अखिलात्मनि

स एव साधुषु कृतो मोक्ष द्वारम् अपावृतम्

तम् इमं ते प्रवक्ष्यामि यम् अवोचं पुरा अनघे

तीव्रेण भक्ति योगेन मनो मय्य् अर्पितं स्थिरम्

तपन्ति विविधास् तापा न एतान् मद् गत चेतसः

परिपश्यत्य् उदासीनं प्रकृतिं च हत ओजसम्

य आद्यो भगवान् पुंसाम् ईश्वरो वै भवान् किल

कपिलस् तत्त्व संख्याता भगवान् आत्म मायया

लोकस्य तमसा अन्धस्य चक्षुः सूर्य इव उदितः

हृत आत्म्नः हृत प्राणान् च भक्तिर् अन् इच्छतः मे गतिम् अण्वीं प्रयुङ्क्ते

काचित् त्वय्य् उचिता भक्तिः कीदृशी मम गोचरा

देवानां गुण लिङ्गानाम् आनुश्रविक कर्मणाम्

मैत्रेय उवाच

आत्मनः सर्व भूतानाम् भयं तीव्रं निवर्तते

जिज्ञासया अहम् प्रकृतेः पूरुषस्य नमामि सत् धर्म विदाम् वरिष्ठम्

श्री भगवन्त् उवाच

ज्ञान वैराग्य युक्तेन भक्ति योगेन योगिनः

मय्य् अनन्येन भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम्

अजात शत्रवः शान्ताः साधवः साधु भूषणाः

तं त्वा गता अहम् शरणं शरण्यं स्व भृत्य संसार तरोः कुठारम्

प्राह इदम् विदुरं प्रीत आन्वीक्षिक्यां प्रचोदितः

येषाम् अहं प्रिय आत्मा सुतश् च सखा गुरुः सुहृदो दैवम् इष्टम्

अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेर् गरीयसी

इमं लोकं तथा एव अमुम् आत्मानम् उभयायिनम्

भजन्त्य् अनन्यया भक्त्या तान् मृत्योर् अतिपारये
पश्यन्ति ते मे रुचिराण्य् सन्तः प्रसन्न वक्त्र अरुण लोचनानि

ऋषीणां श्रोतु कामानाम् योगं सर्व अङ्ग निपुणम्

एतावान् एव लोके ऽस्मिन् पुंसां निःश्रेयस उदयः

सत्त्व एव एकमनसः वृत्तिः स्वाभाविकी तु या

ये ऽन्योन्यतो भागवताः प्रसज्य सभाजयन्ते मम पौरुषाणि

सतां प्रसङ्गान् मम वीर्य _ भवन्ति हृद् कर्ण रसायनाः कथाः
निष्फलं तस्य तत् तीर्थं तस्माद् यानं विवर्जयेत्

नरके वसते घोरे समाः कल्प शत अयुतम्

ततो निवर्तते घोरो गवां क्रोधो हि दारुणः

सिद्ध क्षेत्रम् हि तत् ज्ञेयम् न अत्र कार्या विचारणा

पूर्व पार्श्वे तु गङ्गायाः त्रैलोक्य ख्यातिमान् नृप

माहेश्वरात् परिभ्रष्टा सर्व पाप हरा शुभा

तीर्थानां परमं तीर्थं नदीनां परमा नदी

वट मूलम् समाश्रित्य यः तु प्राणान् परित्यजेत्

मोक्ष दा सर्व भूतानाम् महापातकिनाम् अपि

दश तीर्थ सहस्राणि षष्टि कोटयः तथा परे

हरिः च भगवन्त् आस्ते प्रजापति पुरस्कृतः

तुल्यं फलम् अवाप्नोति राजसूय अश्वमेधयोः

कम्बल अश्वतरौ नागौ यमुना दक्षिणे तटे

न ते जीवन्ति लोके ऽस्मिन् यत्र तत्र युधिष्ठिर

प्रयाग तीर्थ यात्रा अर्थः यः प्रयाति नरः क्वचित्

यः तु पुत्रान् तथा बालान् स्नापयेत् पाययेत् तथा

पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम्

स्वर्ग लोकम् अवाप्नोति यावत् आहूत सम्प्लवम्

अथ संध्या अवटे रम्ये ब्रह्मचारी जित इन्द्रियः

यथा आत्मना तथा सर्वान् दानं विप्रेषु दापयेत्

कृते युगे तु तीर्थानि त्रेतायां पुष्करं परम्

मुच्यते सर्व पापेभ्यः शशाङ्क इव राहुणा

लोकपालाः च सिद्धाः च पितरो लोक संमताः

अवटः सर्वसामुद्रः प्रतिष्ठानं च विश्रुतम्

क्षितौ तारयते मर्त्यान् नागान् तारयते अपि अधस्

सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा

एवं दृष्ट्वा तु तत् तीर्थं प्रयागं परमं पदम्

उर्वशी पुलिने रम्ये विपुले हंस पाण्डुरे

कोटि वर्ष सहस्राणि स्वर्ग लोके महीयते

यत्र गङ्गा महाभागा बहु तीर्थ तपस् वना

स मृतो जायते स्वर्गे नरकं च न पश्यति

हंसप्रपतनं नाम तीर्थं त्रैलोक्य विश्रुतम्

गतिम् अन्वेषमाणानाम् न अस्ति गङ्गा समा गतिः

षष्टि वर्ष सहस्राणि षष्टि वर्ष शतानि च

तत्र अभिषेकम् यः कुर्यात् संगमे संशित व्रतः

गङ्गा यमुनयोः मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम्

कृत्वा अभिषेकम् तु नरः सो अश्वमेध फलम् लभेत्

न स पश्यति तं घोरं नरकं तेन कर्मणा

यावत् अस्थीनि गङ्गायां तिष्ठन्ति पुरुषस्य तु

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते सर्व पातकैः

दिवि तारयते देवान् तेन त्रिपथगा स्मृता

नरः शुचिः उपासीत ब्रह्म लोकम् अवाप्नुयात्

आर्षेण तु विधानेन यथा दृष्टं यथा श्रुतम्

ब्रह्मचारी जित क्रोधः त्रि रात्रम् यदि तिष्ठति

तत्र गत्वा नरः स्थानं महादेवस्य धीमतः

कथयिष्यामि ते वत्स तीर्थ यात्रा विधि क्रमम्

गङ्गा यमुनयोः मध्ये यः तु कन्यां प्रयच्छति

अश्वमेध फलम् तत्र स्मृत मात्रात् तु जायते

उत्तरान् स कुरून् गत्वा मोदते कालम् अक्षयम्

द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गा विशिष्यते

ऐश्वर्यात् लोभ मोहात् वा गच्छेद् यानेन यो नरः

तावद् वर्ष सहस्राणि स्वर्ग लोके महीयते

तत्र ब्रह्म आदयः देवा दिशः च स दिगीश्वराः

सर्व पाप विशुद्ध आत्मा सो अश्वमेध फलम् लभेत्

मार्कण्डेय उवाच

आर्षेण तु विवाहेन यथा विभव विस्तरम्

या गतिः योग युक्तस्य सत्त्व स्थस्य मनीषिणः

यावत् चन्द्रः च सूर्यः च तावत् स्वर्गे महीयते

सलिलं च न गृह्णन्ति पितरः तस्य देहिनः

सर्वेषाम् एव भूतानां पाप उपहत चेतसाम्

अकामो वा स कामः वा गङ्गायां यो विपद्यते

उत्तरेण प्रतिष्ठानं भागीरथ्याः तु सव्यतः

परित्यजति यः प्राणान् शृणु तस्य अपि यत् फलम्

आस्ते स पितृभिः सार्धं स्वर्ग लोके नराधिप
तं त्वा भ्रातरः सुहृदो वर्धमानम् अनुजायन्तां बहवः सु जातम् इति

अथ अस्य प्रथम वास्यम् आदत्ते

अथ एनम् मौञ्ज्या मेखलया त्रिवृता मध्यतः संनह्यति

परिहितम् अभिमन्त्रयते

शतं च जीव शरदः पुरूचीर् वसूनि च अर्यः विभजासि जीवन्न् इति

प्राण अपानाभ्याम् बलम् आभरन्ती स्वसा देवानां सुभगा मेखला इयम् इति

मित्रस्य चक्षुर् धरुणं बलीयस् तेजो यशस्वि स्थविरं समिद्धम्

प्राणानां ग्रन्थिर् असि स मा विस्रस इति

ग्रन्थिं ग्रथ्नाति

अन् आहनस्यम् वसनं जरिष्णु परि इदम् वाजि अजिनम् दधे अहम् इति
इ च् आदेः च गुरुमतो अन् ऋच्छः

अन् उदात्तौ सुप् प् इतौ

छन्दसि शायज् अपि

तन् आदि कृञ्भ्यः उः

लुप सद चर जप जभ दह दश गॄभ्यः भाव गर्हायाम्

पुच्छ भाण्ड चीवरान् णिङ्

गुपेश् छन्दसि

वदः सुपि क्यप् च

धातोः

लोहित आदि डाच्भ्यः क्यष्

धिन्वि कृण्व्योः अ च

न ऊनयति ध्वनयति एलयति अर्दयतिभ्यः

इ क् उपध ज्ञा प्री किरः कः

शकि सहोः च

आ तः च उपसर्गे

तव्यत् तव्य अनीयरः

हश् च व्रीहि कालयोः

अभ्युत्सादयाम् प्रजनयाम् चिकयाम् रमयामकः पावयाम्क्रियाद् विदामक्रन्न् इति छन्दसि

मुण्ड मिश्र श्लक्ष्ण लवण व्रत वस्त्र हल कल कृत तूस्तेभ्यः णिच्

स्य तासी लृ लुटोः

तपो ऽनुतापे च

अक्षो ऽन्यतरस्याम्

विभाषा धेट् श्व्योः

अग्नौ परिचाय्य उपचाय्य समूह्याः

काम्यच् च

कमेर् णिङ्

चिण् ते पदः

अस्यति वक्ति ख्यातिभ्यः 'ṅ

न दुह स्नु नमाम् यक् चिणौ

ṛ त् उपधात् च अ क्ﾱपि चृतेः

सुख आदिभ्यः कर्तृ वेदनायाम्

श्रुवः शृ च

कर्तरि शप्

पाय्य सांनाय्य निकाय्य धाय्याः मान हविः निवास सामिधेनीषु

युग्यं च पत्रे

स्तम्भु स्तुम्भु स्कम्भु स्कुम्भु स्कुञ्भ्यः श्नुश् च

लिङ्य् आशिष्य् अङ्

कास् प्रत्ययात् आम् अ मन्त्रे लिटि

अ चः कर्म कर्तरि

सुप आत्मनः क्यच्

व्यत्ययो बहुलम्

कण्डू आदिभ्यः यक्

पुष् आदि द्युत् आदि ﾱ त् इतः परस्मैपदेषु

कृञ् च अनुप्रयुज्यते लिटि

अमावस्यद् अन्यतरस्याम्

गद मद चर यमः च अन् उपसर्गे

भी ह्री भृ हुवाम् श्लु वत् च

दिव् आदिभ्यः श्यन्

ऋतेर् ईयङ्

आशिषि च

एति स्तु शास् वृ दृ जुषः क्यप्

ओर् आवश्यके

न रुधः

सन् आदि अन्ताः धातवः

भृश आदिभ्यः भुवि अ च्वेः लोपश् च ह लः

कर्म वत् कर्मणा तुल्य क्रियः

लिपि सिचि ह्वः च

वा भ्राश भ्लाश भ्रमु क्रमु क्लमु त्रसि त्रुटि लषः

कर्मणो रोमन्थ तपोभ्याम् वर्ति चरोः

यसो अन् उपसर्गात्

भुवो भावे

आत्मनेपदेष्व् अन्यतरस्याम्

उपसर्या काल्या प्रजने

न दृशः

नन्दि ग्रहि पच आदिभ्यः ल्यु णिनि अचः

विपूय विनीय जित्याः मुञ्ज कल्क हलिषु

णि श्रि द्रु स्रुभ्यः कर्तरि चङ्

राजसूय सूर्य मृषोद्य रुच्य कुप्य कृष्टपच्य अव्यथ्याः

श्लिष आलिङ्गने

गुपू धूप विच्छि पणि पनिभ्यः आयः

ण्युट् च

पुष्य सिध्यौ नक्षत्रे

अवद्य पण्य वर्याः गर्ह्य पणितव्य अ निरोधेषु

मृजेर् विभाषा

परश् च

धातोर् एक अ चः ह ल् आदेः क्रिया समभिहारे यङ्

च्लि लुङि

जॄ स्तन्भु म्रुचु म्लुचु ग्रुचु ग्लुचु ग्लुञ्चु श्विभ्यः च

संयसश् च

प्रु सृ ल्वः समभिहारे वुन्

शिल्पिनि ष्वुन्

इर् इतः वा

प्रणाय्यो अ सम्मतौ

आनाय्यो अ नित्ये

आदि उदात्तः च

कृद् अ तिङ्

दय अय आसः च

ṛ ह लोः ण्यत्

तनूकरणे तक्षः

अन् उपसर्गात् लिम्प विन्द धारि पारि वेदि उदेजि चेति साति साहिभ्यः च

श्या आ त् व्यध आस्रु संस्रु अतीण् अवसा अवहृ लिह श्लिष श्वसः च

क्री आदिभ्यः श्ना

कष्टाय क्रमणे

रुध् आदिभ्यः श्नम्

शब्द वैर कलह अभ्र कण्व मेघेभ्यः करणे

ई च खनः

विदांकुर्वन्त्व् इत्य् अन्यतरस्याम्

विभाषा कृ वृषोः

नमः वरिवः चित्रङः क्यच्

दीप जन बुध पूरि तायि प्यायिभ्यः ऽन्यतरस्याम्

तुद् आदिभ्यः शः

क्रतौ कुण्डपाय्य संचाय्यौ

चिण् भाव कर्मणोः

पोर् अ त् उपधात्

उपमानाद् आचारे

छन्दसि निष्टर्क्य देवहूय प्रणीय उन्नीय उच्छिष्य मर्य स्तर्या ध्वर्य खन्य खान्य देवयज्या आपृच्छ्य प्रतिषीव्य ब्रह्मवाद्य भाव्य स्ताव्य उपचाय्यपृडानि

आय आदयः आर्धधातुके वा

आसु यु वपि रपि लपि त्रपि चमः च

बाष्प ऊष्मभ्याम् उद्वमने

हनस् त च

हेतुमति च

सत्याप पाश रूप वीणा तूल श्लोक सेना लोम त्वच वर्म वर्ण चूर्ण चुर् आदिभ्यः णिच्

अर्यः स्वामि वैश्ययोः

कृत्याः प्राङ् ण्वुलः

कृ मृ दृ रुहिभ्यः छन्दसि

दु न्योः अन् उपसर्गे
अनु अग्रम् अद्गान् कल्पयति यम् त्वा अयम् स्वधितिः तेतिजानः इति

एक अरत्नि प्रभृतीनि प्रमाणानि भवन्ति

यावत् उत्तमम् अङ्गुलि काण्डम् तावत् ऊर्ध्वम् चषालात् यूपस्य अतिरेचयति

न पशु इष्ट्याम् अग्निम् गृह्णीयात् इति अपरम्

अवतक्षणानाम् स्वरुम् कृत्वा आग्नावैष्णवम् एकादश कपालम् निर्वपति

तस्याम् संस्थितायाम् शाखाम् आहृत्य अग्रेण आहवनीयम् वेदिम् करोति

एतेन एव अग्रतः परिवासयति

त्रि अरत्निः वा एव चतुर् अरत्निः वा पालाशः निरूढपशुबन्ध यूपः अथ इतरे सौम्यस्य अध्वरस्य इति एकेषाम्

अथ एनम् प्राञ्चम् प्रवाहयति उदञ्चम् वा दिवम् अग्रेण मा लेखीः अन्तरिक्षम् मध्येन मा हिंसीः इति

रथ ईषा मात्री प्राची भवति युग मात्री पुरस्तात् अक्ष मात्री पश्चात्

सहस्र वल्शाः वि वयम् रुहेम इति आत्मानम् प्रत्यभिमृशति

अथ एनम् न अति स्थूलम् न अति अणुम् अग्रे अणीयांसम् अष्ट अश्रिम् करोति

द्वि अङ्गुलम् इति एकेषाम् त्रि अङ्गुलम् इति एकेषाम्

चषालम् पृथ मात्रम् अष्ट अश्रिम् मध्ये संनतम्

सा एषा अग्नि अन्वाधानस्य स्थानम् प्रत्येति

सिद्धम् इष्टिः संतिष्ठते
यः नः वनिम् मृगयाम् यः च नः कृषिम् परितिष्ठात् यातुभिः यः च नः शपात् अस्ता रुद्रः श्रथयतु आयुः अस्य

यः आरेभे यस्य वा घ असि अप्सराः यः यातुमावान् उलूक यातुम् तम् अत्र अपि प्र दह जातवेदः

तम् अत्र अपि प्र दह जातवेदः

सदम् पुष्पे सदम् फले सदम् इन्द्र अभिरक्षिते सदा पिशाचाः म्रियन्ताम्

मा यातुमान् विदत मृडितारम्

ज्योतिष्मतीः तपनाः याः च रोचनाः प्रत्योषन्तीः तन्वः याः ते अग्ने ताभिः मे मर्माणि अभितस् ददस्व

सम् एनम् तपताम् रोदसी उभे

मा त्वा दभन् यातुधानाः नृ चक्षः

तम् अत्र अपि प्र दह जातवेदः

यः आददे यस्य वा घ असि पित्र्या स्तेनः श्व यातुः उत यः पतात् रोधनस्य अधिदेवनम् क्रव्य अद् पिशाचः क्रविषः तितृप्सन् उलूक यातुम् तम् अत्र अपि प्र दह जातवेदः

ये पतन्तः यातुधानाः दिवा नक्तम् उपाचरान् रात्री मा तेभ्यः रक्षतु
सिनोमि सत्य ग्रन्थिना हृदयं च मनश् च ते

चक्रम् इव अनडुहः पदं माम् एव अन्वेतु ते मनः

अन्नम् एव विवननम् अन्नं संवननं स्मृतम्

सह वाचा मनो अस्तु सह चित्तं सह व्रतम्

अन्नं पशूनां प्राणो ऽन्नं ज्येष्ठं भिषक् स्मृतम्

तूष्णीम् उपचरितं स्थालीपाकं श्रपयित्वा तस्य अग्निम् इष्ट्वा प्रजापतिं च शेषं प्राश्नीतः

अन्न मयेन मणिना प्राण सूत्रेण पृश्निना