tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
विरेचन द्रव्याणि तु श्यामा त्रिवृत् चतुरङ्गुल तिल्वक महावृक्ष सप्तला शङ्खिनी दन्ती द्रवन्तीनाम् क्षीर मूल त्वच् पत्त्र पुष्प फलानि यथायोगं तेभिः तेभिः क्षीर मूल त्वच् पत्त्र पुष्प फलैः अजगन्धा अश्वगन्धा अजशृङ्गी क्षीरिणी नीलिनी क्लीतक कषायैः च प्रकीर्य उदकीर्या मसूरविदला कम्पिल्लक विडङ्ग गवाक्ष कषायैः च पीलु प्रियाल मृद्वीका काश्मर्य परूषक बदर दाडिम आमलक हरीतकी विभीतक वृश्चीर पुनर्नवा विदारिगन्धादि कषायैः च सीधु सुरा सौवीरक तुषोदक मैरेय मेदक मदिरा मधु मधूलक धान्याम्ल कुवल बदर खर्जूर कर्कन्धुभिः च दधि दधिमण्ड _ च गो महिषी अज अवीनाम् च क्षीर मूत्रैः यथालाभम् यथेष्टं वा अपि उपसंस्कृत्य वर्ती क्रिया चूर्ण आसव लेह स्नेह कषाय मांस रस यूष काम्बलिक यवागू क्षीर उपधेयान् मोदकान् अन्यान् च भक्ष्य प्रकारान् विविधान् च योगान् अनुविधाय यथार्हं विरेचन अर्हाय दद्यात् विरेचनम्

तत्र वादो नाम स यत् परेण सह शास्त्र पूर्वकम् विगृह्य कथयति

वर्ण स्वर नेत्र केश लोम नख दन्त ओष्ठ मूत्र पुरीषेषु विशेषतः स्नेहो मेदस् साराणाम्

तत्र सर्वैः सारैः उपेताः पुरुषा भवन्ति अति बलाः परम सुख युक्ताः क्लेश सहाः सर्व आरम्भेषु आत्मनि जात प्रत्ययाः कल्याण अभिनिवेशिनः स्थिर समाहित शरीराः सु समाहित गतयः स अनुनाद स्निग्ध गम्भीर महा स्वराः सुख ऐश्वर्य वित्त उपभोग सम्मान भाजः मन्द जरसः मन्द विकाराः प्रायस् तुल्य गुण विस्तीर्ण अपत्याः चिर जीविनः च

एवम् एते दश परीक्ष्य विशेषाः पृथक् पृथक् परीक्षितव्या भवन्ति

सर्वशो हि प्रणिहिताः सर्व रोगेषु जानता

अदृष्ट अर्थः पुनर् अस्ति प्रेत्यभावः अस्ति मोक्ष इति

दशविधं तु परीक्ष्यं कारण आदि यत् उक्तम् अग्रे तत् इह भिषज् आदिषु संसार्य संदर्शयिष्यामः इह कार्य प्राप्तौ कारणं भिषक् करणं पुनर् भेषजम् कार्य योनिः धातु वैषम्यम् कार्यं धातु साम्यम् कार्य फलम् सुख अवाप्तिः अनुबन्धः खलु आयुः देशो भूमिः आतुरः च कालः पुनः संवत्सरः च आतुर अवस्था च प्रवृत्तिः प्रतिकर्म समारम्भः उपायः तु भिषज् आदीनाम् सौष्ठवम् अभिविधानम् च सम्यक्

अथ वाक्य प्रशंसा वाक्य प्रशंसा नाम यथा खलु अस्मिन् अर्थे तु अन्यूनम् अनधिकम् अर्थवत् अनपार्थकम् अविरुद्धम् अधिगत पदार्थम् च इति यत् तत् वाक्यम् अननुयोज्यम् इति प्रशस्यते

तत्र श्लोकाः

इति कल्प संग्रहः वमन द्रव्याणाम्

तत्र स्निग्ध श्लक्ष्ण मृदु प्रसन्न सूक्ष्म अल्प गम्भीर सुकुमार लोमा स प्रभा इव च त्वक् त्वच् साराणाम्

अत्र खलु तावत् षोढा प्रविभज्य कार्यम् उपदेक्ष्यते हेमन्तो ग्रीष्मो वर्षाः च इति शीत उष्ण वर्ष लक्षणाः त्रयः ऋतवो भवन्ति तेषाम् अन्तरेषु इतरे साधारण लक्षणाः त्रयः ऋतवः प्रावृष् शरद् वसन्ताः इति

उपायो नाम भय दर्शन विस्मापन विस्मारण क्षोभण हर्षण भर्त्सन वध बन्ध स्वप्न संवाहन आदिः अमूर्तो भाव विशेषः यथा उक्ताः सिद्धि उपायाः च उपाय अभिप्लुताः इति

जल्प विपर्ययः वितण्डा

तत् वयः यथा स्थूल भेदेन त्रिविधं बालं मध्यं जीर्णम् इति

प्रवृत्ति निवृत्ति लक्षण संयोगे तु गुरुलाघवं सम्प्रधार्य सम्यक् अध्यवस्येत् अन्यतर निष्ठायाम्

तत्र खलु इमे प्रत्यवराणाम् आशु निग्रहे भवन्ति उपायाः तत् यथा श्रुत हीनम् महता सूत्र पाठेन अभिभवेत् विज्ञान हीनम् पुनः कष्ट शब्देन वाक्येन वाक्य धारणा हीनम् आविद्ध दीर्घसूत्र संकुलैः वाक्य दण्डकैः प्रतिभा हीनम् पुनर्वचनेन एकविधेन अनेक अर्थ वाचिना वचन शक्ति हीनम् अर्ध उक्तस्य वाक्यस्य आक्षेपेण अविशारदम् अपत्रपणेन कोपनम् आयासनेन भीरुं वित्रासनेन अनवहितं नियमनेन इति

तेषां स्व लक्षणैः एव गुणा व्याख्याताः

तत्र दृष्ट अर्थः नाम त्रिभिर् हेतुभिः दोषाः प्रकुप्यन्ति षड्भिः उपक्रमैः च प्रशाम्यन्ति सति श्रोत्र आदि सद्भावे शब्द आदि ग्रहणम् इति

अथ अनुयोज्यम् अनुयोज्यम् नाम यत् वाक्यम् वाक्य दोष युक्तम् तत्
कुशला न अभिनन्दन्ति कलहं समितौ सताम्

ताः सर्वाः समवेक्ष्य सर्वं वाक्यं ब्रूयात् न अ प्रकृतकम् अ शास्त्रम् अ परीक्षितम् अ साधकम् आकुलम् अ व्यापकम् वा

इति साराणि अष्ट पुरुषाणां बल प्रमाण विशेष ज्ञान अर्थम् उपदिष्टानि भवन्ति

तत्र श्लोकाः

एवम् एतैः उपायैः परम् अवरम् अभिभवेत् शीघ्रम्

लक्षण आचार्य शिष्याणाम् परीक्षा कारणम् च यत्

कर्ण अक्षि मुख जिह्वा नासा ओष्ठ पाणि पाद तल नख ललाट मेहनम् स्निग्ध रक्त वर्णम् श्रीमत् भ्राजिष्णु रक्त साराणाम्

तेषां तैल वसा मज्ज सर्पिषाम् यथापूर्वं श्रेष्ठं वात श्लेष्म विकारेषु अनु वा आसनीयेषु यथोत्तरं तु पित्त विकारेषु सर्व एव वा सर्व विकारेषु अपि योगम् उपयान्ति संस्कार विधि विशेषात् इति

इति अध्यापन विधिः उक्तः

तत्र तावत् इयम् आतुर परिज्ञान हेतोः

तत्र साधारण लक्षणेषु ऋतुषु वमन आदीनाम् प्रवृत्तिः विधीयते निवृत्तिः इतरेषु

अथ अधिकम् अधिकम् नाम यत् न्यून विपरीतम् यत् वा आयुर्वेदे भाष्यमाणे बार्हस्पत्यम् औशनसम् अन्यत् वा यत् किंचिद् अप्रतिसम्बद्ध अर्थम् उच्यते यत् वा सम्बद्ध अर्थम् अपि द्विस् अभिधीयते तत् पुनरुक्त दोष त्वात् अधिकम् तत् च पुनरुक्तं द्विविधम् अर्थ पुनरुक्तम् शब्द पुनरुक्तम् च तत्र अर्थ पुनरुक्तम् यथा भेषजम् औषधम् साधनम् इति शब्द पुनरुक्तम् पुनर् भेषजम् भेषजम् इति

अथ सिद्धान्तः सिद्धान्तो नाम स यः परीक्षकैः बहुविधम् परीक्ष्य हेतुभिः च साधयित्वा स्थाप्यते निर्णयः

अथ अतस् रोगभिषग्जितीयं विमानं व्याख्यास्यामः

कार्यं तु तद् यस्य अभिनिर्वृत्तिम् अभिसंधाय कर्ता प्रवर्तते

सम्भाषा विधिम् अतस् ऊर्ध्वं व्याख्यास्यामः भिषक् भिषजा सह सम्भाषेत

सैन्धव सौवर्चल काल विड पाक्य आनूप कूप्य वालुक एला मौलक सामुद्र रोमक औद्भिद औषर पाटेयक पांशुजानि एवंप्रकाराणि च अन्यानि लवण वर्ग परिसंख्यातानि एतानि अम्ल उपहितानि उष्ण उदक उपहितानि वा स्नेहवन्ति सुख उष्णम् बस्तिं वात विकारिणे विधि ज्ञः विधिवत् दद्यात्

अथ हेतुः हेतुर् नाम उपलब्धि कारणम् तत् प्रत्यक्षम् अनुमानम् ऐतिह्यम् औपम्यम् इति एभिः हेतुभिः यत् उपलभ्यते तत् तत्त्वम्

अथ औपम्यम् औपम्यम् नाम यत् अन्येन अन्यस्य सादृश्यम् अधिकृत्य प्रकाशनं यथा दण्डेन दण्डकस्य धनुषा धनुःस्तम्भस्य इष्वासेण आरोग्य दस्य इति

अतः परम् इदम् ब्रूयाद् देवता अग्नि द्विज गुरु वृद्ध सिद्ध आचार्येषु ते नित्यं सम्यक् वर्तितव्यम् तेषु ते सम्यक् वर्तमानस्य अयम् अग्निः सर्व गन्ध रस रत्न बीजानि यथा ईरिताः च देवताः शिवाय स्युः अतो ऽन्यथा वर्तमानस्य अशिवाय इति

अथ अहेतुः अहेतुः नाम प्रकरणसमः संशयसमः वर्ण्यसमः च इति

बुद्धिमान् आत्मनः कार्य गुरुलाघवम् कर्म फलम् अनुबन्धम् देश कालौ च विदित्वा युक्ति दर्शनात् भिषज् बुभूषुः शास्त्रम् एव आदितस् परीक्षेत

इति अम्ल स्कन्धः

अथ हेत्वन्तरं हेत्वन्तरं नाम प्रकृत हेतौ वाच्ये यत् विकृत हेतुम् आह

त एवंगुण योगात् श्लेष्मलाः बलवन्तो वसुमन्तो विद्यावन्त ओजस्विनः शान्ता आयुष्मन्तः च भवन्ति

पूर्वं हि प्रतिज्ञा पश्चात् स्थापना किं हि अप्रतिज्ञातम् स्थापयिष्यति यथा नित्यः पुरुष इति प्रतिज्ञा हेतुः अकृतक त्वात् इति दृष्टान्तः यथा आकाशम् इति उपनयः यथा च अकृतकम् आकाशम् तत् च नित्यं तथा पुरुष इति निगमनं तस्मात् नित्यः इति

करणं पुनर् भेषजम्

इमानि खलु तावत् इह कानिचित् प्रकरणानि भिषजां ज्ञान अर्थम् उपदेक्ष्यामः

तस्य लक्षणं भिषज् औषध आतुर परिचारकाणाम् क्रिया समायोगः

सर्वान् रोगान् नियच्छन्ति येभ्य आस्थापनं हितम्

अथ ऐतिह्यम् ऐतिह्यम् नाम आप्त उपदेशः वेद आदिः

एतानि हि येन दोषेण अधिकेन एकेन अनेकेन वा समनुबध्यन्ते तेन तेन दोषेण गर्भो ऽनुबध्यते ततः सा सा दोष प्रकृतिः उच्यते मनुष्याणां गर्भ आदि प्रवृत्ता

एवं ब्रुवति च आचार्ये शिष्यः तथा इति ब्रूयात्
प्रति तन्त्र सिद्धान्तः नाम तस्मिन् तस्मिन् एकैकस्मिन् तन्त्रे तत् तत् प्रसिद्धं यथा अन्यत्र अष्ट रसाः षष् अत्र पञ्च इन्द्रियाणि अत्र षड् इन्द्रियाणि अन्यत्र तन्त्रे वात आदि कृताः सर्वे विकारा यथा अन्यत्र अत्र वात आदि कृताः भूत कृताः च प्रसिद्धाः

तत्र यत् अद्रव्य भूतम् तत् उपाय अभिप्लुतम्

अथ अर्थप्राप्तिः अर्थप्राप्तिः नाम सिद्धिः यथा न अयम् संतर्पण साध्यः व्याधिः इति उक्ते भवति अर्थप्राप्तिः अपतर्पण साध्यः अयम् इति न अनेन दिवा भोक्तव्यम् इति उक्ते भवति अर्थप्राप्तिः निशि भोक्तव्यम् इति

अथ परिहारः परिहारो नाम तस्य एव दोष वचनस्य परिहरणं यथा नित्यम् आत्मनि शरीर स्थे जीव लिङ्गानि उपलभ्यन्ते तस्य च अपगमात् न उपलभ्यन्ते तस्मात् अन्यः शरीरात् आत्मा नित्यः च इति

सात्म्यात् च इति सात्म्यं नाम तत् यत् सातत्येन उपसेव्यमानम् उपशेते

पुनर् च आहूयमानः प्रतिवक्तव्यः परिसंवत्सरो भवान् शिक्षस्व तावत् न त्वया गुरुः उपासितः नूनम् अथवा पर्याप्तम् एतावत् ते सकृत् अपि हि परिक्षेपिकं निहतं निहतम् आहुः इति न अस्य योगः कर्तव्यः कथंचित्

व्यायाम शक्त्याः च इति व्यायाम शक्तिः अपि कर्म शक्त्या परीक्ष्या

उपायः पुनर् भिषज् आदीनाम् सौष्ठवम् अभिविधानम् च सम्यक्

अथ उत्तरम् उत्तरम् नाम साधर्म्य उपदिष्टे हेतौ वैधर्म्य वचनम् वैधर्म्य उपदिष्टे वा हेतौ साधर्म्य वचनम्

कार्य योनिः तु सा या विक्रियमाणा कार्य त्वम् आपद्यते

मृदु अङ्गाः बलवन्तः स्निग्ध वर्ण स्वराः स्थूल दीर्घ वृत्त संधयः च मज्ज साराः

जङ्गम आत्मकः तु वसा मज्जा सर्पिः इति

अथ सव्यभिचारं सव्यभिचारं नाम यत् व्यभिचरणम् यथा भवेद् इदम् औषधम् अस्मिन् व्याधौ यौगिकम् अथवा न इति

विकृति बल त्रैविध्येन तु दोष बलम् त्रिविधम् अनुमीयते

तद् यथा अयम् कस्मिन् भूमि देशे जातः संवृद्धो व्याधितो वा तस्मिन् च भूमि देशे मनुष्याणाम् इदम् आहार जातम् इदं विहार जातम् इदम् आचार जातम् एतावत् च बलम् एवंविधं सत्त्वम् एवंविधं सात्म्यम् एवंविधो दोषः भक्तिः इयम् इमे व्याधयः हितम् इदम् अहितम् इदम् इति प्रायस् ग्रहणेन

तेभ्यो भिषज् बुद्धिमान् परिसंख्यातम् अपि यत् यत् द्रव्यम् अयौगिकम् मन्येत तत् तत् अपकर्षयेत् यत् यत् च अनुक्तम् अपि यौगिकं मन्येत तत् तत् विदध्यात् वर्गम् अपि वर्गेण उपसंसृजेत् एकम् एकेन अनेकेन वा युक्तिं प्रमाणीकृत्य

ते महा उत्साहाः क्रियावन्तः क्लेश सहाः सार स्थिर शरीराः भवन्ति आयुष्मन्तः च

इति कषाय स्कन्धः

प्रवृत्तिः तु खलु चेष्टा कार्य अर्था सा एव क्रिया कर्म यत्नः कार्य समारम्भः च

वर्ण्यसमो नाम अहेतुः यः हेतुः वर्ण्य अविशिष्टः यथा कश्चिद् ब्रूयाद् अस्पर्श त्वात् बुद्धिर् अनित्या शब्द वत् इति अत्र वर्ण्यः शब्दो बुद्धिः अपि वर्ण्या तद् उभय वर्ण्य अविशिष्ट त्वात् वर्ण्यसमः अपि अहेतुः

अत ऊर्ध्वम् इतरेण सह विगृह्य संभाषायां जल्पेत् श्रेयसा योगम् आत्मनः पश्यन्

अनुवासनं तु स्नेह एव

अत्र हि वाक्य प्रतिवाक्य विस्तराः केवलाः च उपपत्तयः सर्व अधिकरणेषु

तत् त्रिविधं बल भेदेन प्रवरं मध्यम् अवरं च इति अतस् च प्रवर मध्य अवर सत्त्वाः पुरुषा भवन्ति

कल्पम् एषाम् विस्तारेण उत्तर कालम् उपदेक्ष्यामः

आतुर अवस्थासु अपि तु कार्य अकार्यम् प्रति काल अकाल संज्ञा तत् यथा अस्याम् अवस्थायाम् अस्य भेषजस्य अकालः कालः पुनर् अन्यस्य इति एतत् अपि हि भवति अवस्था विशेषेण तस्मात् आतुर अवस्थासु अपि हि काल अकाल संज्ञा

तथाविधेन सह कथयन् विश्रब्धः कथयेत् पृच्छेत् अपि च विश्रब्धः पृच्छते च अस्मै विश्रब्धाय विशदम् अर्थम् ब्रूयात् न च निग्रह भयात् उद्विजेत निगृह्य च एनम् न हृष्येत् न च परेषु विकत्थेत न च मोहात् एकान्त ग्राही स्यात् न च अविदितम् अर्थम् अनुवर्णयेत् सम्यक् च अनुनयेन अनुनयेत् तत्र च अवहितः स्यात्
तत्र चेद् भिषज् _ वा भिषजं कश्चिद् एवम् खलु पृच्छेत् वमन विरेचन आस्थापन अनुवासन शिरोविरेचनानि प्रयोक्तु कामेन भिषजा कतिविधया परीक्षया कतिविधम् एव परीक्ष्यं कः च अत्र परीक्ष्य विशेषः कथं च परीक्षितव्यः किंप्रयोजना च परीक्षा क्व च वमन आदीनाम् प्रवृत्तिः क्व च निवृत्तिः प्रवृत्ति निवृत्ति लक्षण संयोगे च किं नैष्ठिकं कानि च वमन आदीनाम् भेषज द्रव्याणि उपयोगम् गच्छन्ति इति

तद्विद्य सम्भाषा हि ज्ञान अभियोग संहर्ष करा भवति वैशारद्यम् अपि च अभिनिर्वर्तयति वचन शक्तिम् अपि च आधत्ते यशः च अभिदीपयति पूर्व श्रुते च संदेहवतः पुनः श्रवणात् श्रुत संशयम् अपकर्षति श्रुते च असंदेहवतः भूयो अध्यवसायम् अभिनिर्वर्तयति अश्रुतम् अपि च कंचिद् अर्थं श्रोत्र विषयम् आपादयति यत् च आचार्यः शिष्याय शुश्रूषवे प्रसन्नः क्रमेण उपदिशति गुह्य अभिमतम् अर्थ जातम् तत् परस्परेण सह जल्पन् पिण्डेन विजिगीषुः आह संहर्षात् तस्मात् तद्विद्य सम्भाषाम् अभिप्रशंसन्ति कुशलाः

केवलं पुनः शरीरम् अङ्गुलि पर्वाणि चतुरशीतिः

आयुषः प्रमाण ज्ञान हेतोः पुनर् इन्द्रियेषु जातिसूत्रीये च लक्षणानि उपदेक्ष्यन्ते

अथ अध्यापन विधिः अध्यापने कृतबुद्धिः आचार्यः शिष्यम् एव आदितस् परीक्षेत तद् यथा प्रशान्तम् आर्य प्रकृतिकम् अ क्षुद्र कर्माणम् ऋजु चक्षुस् मुख नासा वंशम् तनु रक्त विशद जिह्वम् अ विकृत दन्त ओष्ठम् अमिन्मिनं धृतिमन्तम् अन् अहंकृतम् मेधाविनं वितर्क स्मृति सम्पन्नम् उदार सत्त्वम् तद्विद्य कुल जम् अथवा तद्विद्य वृत्तम् तत्त्व अभिनिवेशिनम् अ व्यङ्गम् अ व्यापन्न इन्द्रियम् निभृतम् अनुद्धतम् अर्थ तत्त्व भावकम् अ कोपनम् अ व्यसनिनम् शील शौच आचार अनुराग दाक्ष्य प्रादक्षिण्य उपपन्नम् अध्ययन अभिकामम् अर्थ विज्ञाने कर्म दर्शने च अन् अन्य कार्यम् अ लुब्धम् अन् अलसम् सर्व भूत हित एषिणम् आचार्य सर्व अनुशिष्टि प्रतिकरम् अनुरक्तं च एवंगुण समुदितम् अध्याप्यम् आहुः

ग्रीष्मे पुनर् भृश उष्ण उपहत त्वात् शरीरम् असुख उपपन्नम् भवत्य् उष्ण वात आतप आध्मातम् अति शिथिलम् अत्यर्थ प्रविलीन दोषम् भेषजं पुनः संशोधन अर्थम् उष्ण स्वभावम् उष्ण अनुगमनात् तीक्ष्णतर त्वम् आपद्यते तस्मात् तयोः संयोगे संशोधनम् अतियोगाय उपपद्यते शरीरम् अपि पिपासा उपद्रवाय

तत्र त्रिविधः परः सम्पद्यते प्रवरः प्रत्यवरः समो वा गुण विनिक्षेपात् न तु एव कार्त्स्न्येन

इति तिक्त स्कन्धः

तत्र प्रवर सत्त्वाः सत्त्व साराः ते सारेषु उपदिष्टाः सु अल्प शरीराः हि अपि ते निज आगन्तु निमित्तासु महतीषु अपि पीडासु अव्यथाः दृश्यन्ते सत्त्व गुण वैशेष्यात् मध्य सत्त्वाः तु अपरान् आत्मनि उपनिधाय संस्तम्भयन्ति आत्मना आत्मानम् परैः वा अपि संस्तभ्यन्ते हीन सत्त्वाः तु न आत्मना न अपि परैः सत्त्व बलम् प्रति शक्यन्ते उपस्तम्भयितुं महा शरीराः हि अपि ते सु अल्पानाम् अपि वेदनानाम् असहाः दृश्यन्ते संनिहित भय शोक लोभ मोह मानाः रौद्र भैरव द्विष्ट बीभत्स विकृत संकथासु अपि च पशु पुरुष मांस शोणितानि च अवेक्ष्य विषाद वैवर्ण्य मूर्छा उन्माद भ्रम प्रपतनानाम् अन्यतमम् आप्नुवन्ति अथवा मरणम् इति

अथ अननुयोज्यम् अननुयोज्यं नाम अतस् विपर्ययेण यथा अयम् असाध्यः

प्रतिपत्तिः नाम यो विकारो यथा प्रतिपत्तव्यः तस्य तथा अनुष्ठान ज्ञानम्

इमां मतिं बहुविध हेतु संश्रयाम् विजज्ञिवान् पर मत वाद सूदनाम्

परीक्षायाः तु खलु प्रयोजनं प्रतिपत्ति ज्ञानम्

तत्र वाक्छलं नाम यथा कश्चिद् ब्रूयात् नव तन्त्रः ऽयं भिषज् इति अथ भिषग् ब्रूयात् न अहम् नव तन्त्रः एक तन्त्रः अहम् इति परो ब्रूयात् न अहम् ब्रवीमि नव तन्त्राणि ते इति अपि तु नव अभ्यस्तम् ते तन्त्रम् इति भिषक् ब्रूयात् न मया नव अभ्यस्तम् तन्त्रम् अनेकधा अभ्यस्तम् मया तन्त्रम् इति एतत् वाक्छलम्
तत् यथा जीवक ऋषभकौ जीवन्ती वीरा तामलकी काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णी माषपर्णी शालपर्णी पृश्निपर्णी असनपर्णी मेदा महामेदा कर्कटशृङ्गी शृङ्गाटिका छिन्नरुहा छत्त्रा अतिच्छत्रा श्रावणी महाश्रावणी सहदेवा विश्वदेवा शुक्ला क्षीरशुक्ला बला अतिबला विदारी क्षीरविदारी क्षुद्रसहा महासहा ऋष्यगन्धा अश्वगन्धा वृश्चीरः पुनर्नवा बृहती कण्टकारिका उरुवूकः मोरटः श्वदंष्ट्रा संहर्षा शतावरी शतपुष्पा मधूकपुष्पी यष्टीमधु मधूलिका मृद्वीका खर्जूरं परूषकम् आत्मगुप्ता पुष्करबीजं कशेरुकं राजकशेरुकं राजादनं कतकं काश्मर्यं शीतपाकी ओदनपाकी ताल खर्जूर मस्तकम् इक्षुः इक्षुवालिका दर्भः कुशः काशः शालिर् गुन्द्रा इत्कटकः शर मूलम् राजक्षवकः ऋष्यप्रोक्ता द्वारदा भारद्वाजी वनत्रपुषी अभीरुपत्त्री हंसपादी काकनासिका कुलिङ्गाक्षी क्षीरवल्ली कपोलवल्ली कपोतवल्ली सोमवल्ली गोपवल्ली मधुवल्ली च इति एषाम् एवंविधानाम् अन्येषाम् च मधुर वर्ग परिसंख्यातानाम् औषध द्रव्याणाम् छेद्यानि खण्डशस् छेदयित्वा भेद्यानि च अणुशस् भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेन सु प्रक्षालितायाम् स्थाल्यां समावाप्य पयसा अर्ध उदकेन अभ्यासिच्य साधयेत् दर्व्या सततम् अवघट्टयन् तद् उपयुक्त भूयिष्ठे ऽम्भसि गत रसेषु औषधेषु पयसि च अनुपदग्धे स्थालीम् उपहृत्य सु परिपूतम् पयः सुख उष्णम् घृत तैल वसा मज्ज लवण फाणित उपहितम् बस्तिं वात विकारिणे विधि ज्ञः विधिवत् दद्यात् शीतं तु मधु सर्पिर्भ्याम् उपसंसृज्य पित्त विकारिणे विधिवत् दद्यात्

यत्र तु खलु वमन आदीनाम् प्रवृत्तिः यत्र च निवृत्तिः तद् व्यासात् सिद्धिषु उत्तरम् उपदेक्ष्यामः

अथ अपार्थकम् अपार्थकं नाम यत् अर्थवत् च परस्परेण असंयुज्यमान अर्थकम् यथा चक्र नक्र वंश वज्र निशाकराः इति

तत्र अयम् अध्ययन विधिः कल्यः कृतक्षणः प्रातर् उत्थाय उपव्यूषम् वा कृत्वा आवश्यकम् उपस्पृश्य उदकम् देव ऋषि गो ब्राह्मण गुरु वृद्ध सिद्ध आचार्येभ्यः नमस्कृत्य समे शुचौ देशे सुख उपविष्टः मनस् पुरःसराभिः वाग्भिः सूत्रम् अनुक्रामन् पुनः पुनर् आवर्तयेत् बुद्ध्वा सम्यक् अनुप्रविश्य अर्थ तत्त्वम् स्व दोष परिहार अर्थम् पर दोष प्रमाण अर्थम् च एवं मध्यंदिने ऽपराह्णे रात्रौ च शश्वद् अपरिहापयान् अध्ययनम् अभ्यस्येत्

कथं नु शरीर मात्र दर्शनात् एव भिषज् मुह्येत् अयम् उपचित त्वात् बलवान् अयम् अल्प बलः कृश त्वात् महा बलः ऽयं महा शरीर त्वात् अयम् अल्प शरीर त्वात् अल्प बलः इति दृश्यन्ते हि अल्प शरीराः कृशाः च एके बलवन्तः तत्र पिपीलिका भार हरण वत् सिद्धिः

इति कल्प संग्रहः विरेचन द्रव्याणाम्

तस्मात् गुरुलाघवम् सम्प्रधार्य सम्यक् अध्यवस्येत् इति उक्तम्

न अकार्यम् अस्ति क्रुद्धस्य न अवाच्यम् अपि विद्यते

कर्म शक्त्या हि अनुमीयते बल त्रैविध्यम्

तत्र आयुस् बलम् ओजः सुखम् ऐश्वर्यम् वित्तम् इष्टाः च अपरे भावा भवन्ति आयत्ताः प्रमाणवति शरीरे विपर्ययः तु अतस् हीने ऽधिके वा

प्रवृत्तिः तु प्रतिकर्म समारम्भः

शिरोविरेचनं सप्तविधं फल पत्त्र मूल कन्द पुष्प निर्यास त्वच् आश्रय भेदात्

अथ निग्रहस्थानं निग्रहस्थानं नाम पराजय प्राप्तिः तत् च त्रिस् अभिहितस्य वाक्यस्य अपरिज्ञानम् परिषदि विज्ञानवत्यां यत् वा अननुयोज्यस्य अनुयोगः ऽनुयोज्यस्य च अननुयोगः

अनुबन्धः तु खलु आयुः तस्य लक्षणं प्राणैः सह संयोगः

तत्र भूमि परीक्षा आतुर परिज्ञान हेतोः वा स्यात् औषध परिज्ञान हेतोः वा

अथ प्रत्यक्षं प्रत्यक्षं नाम तद् यद् आत्मना च इन्द्रियैः च स्वयम् उपलभ्यते तत्र आत्म प्रत्यक्षाः सुख दुःख इच्छा द्वेष आदयः शब्द आदयः तु इन्द्रिय प्रत्यक्षाः

तत्र प्रकृति आदीन् भावान् अनुव्याख्यास्यामः

सा सार ता क्षमां धृतिम् अलौल्यम् वित्तं विद्यां सुखम् आर्जवम् आरोग्यम् बलम् आयुः च दीर्घम् आचष्टे
तस्मात् आतुरम् परीक्षेत प्रकृत्याः च विकृत्याः च सारात् च संहननात् च प्रमाणात् च सात्म्यात् च सत्त्वात् च आहार शक्त्याः च व्यायाम शक्त्याः च वयसः च इति बल प्रमाण विशेष ग्रहण हेतोः

तद्विधेन च सह कथयता आविद्ध दीर्घसूत्र संकुलैः वाक्य दण्डकैः कथयितव्यम् अति हृष्टम् मुहुर् मुहुर् उपहसता परं निरूपयता च पर्षदम् आकारैः ब्रुवतः च अस्य वाक्य अवकाशः न देयः कष्ट शब्दम् च ब्रुवता वक्तव्यो न उच्यते अथवा पुनर् हीना ते प्रतिज्ञा इति

तस्य परीक्षा आयुषः प्रमाण ज्ञान हेतोः वा स्याद् बल दोष प्रमाण ज्ञान हेतोः वा

तत्र प्रकरणसमो नाम अहेतुः यथा अन्यः शरीरात् आत्मा नित्य इति परो ब्रूयाद् यस्माद् अन्यः शरीरात् आत्मा तस्मात् नित्यः शरीरं हि अनित्यम् अतस् विधर्मिणा च आत्मना भवितव्यम् इति एष च अहेतुः नहि य एव पक्षः स एव हेतुः इति

यथा उक्तम् हि मार्गम् अनुगच्छन् भिषक् संसाधयति कार्यम् अनतिमहत् त्वात् वा विनिपातयति अनतिह्रस्व त्वात् उदाहरणस्य इति

तस्मात् श्लेष्मलाः प्रकृत्या केचित् पित्तलाः केचित् वातलाः केचित् संसृष्टाः केचित् सम धातवः केचिद् भवन्ति

आस्थापनेषु तु भूयिष्ठ कल्पानि द्रव्याणि यानि योगम् उपयान्ति तेषु तेषु अवस्था अन्तरेषु आतुराणाम् तानि द्रव्याणि नामतो विस्तरेण उपदिश्यमानानि अपरिसंख्येयानि स्युः अति बहु त्वात् इष्टः च अनतिसंक्षेप विस्तर उपदेशः तन्त्रे इष्टं च केवलं ज्ञानं तस्मात् रसात् एव तानि अत्र व्याख्यास्यामः

एतत् च एव भेषजम् अङ्ग भेदात् अपि द्विविधं द्रव्य भूतम् अद्रव्य भूतम् च

द्रव्य वर्गाः विकाराणां तेषां ते परिकोपकाः

मानात् सम्यक् विमानानि निरुक्तानि विभागशः

तत्र तावत् इयम् बल दोष प्रमाण ज्ञान हेतोः दोष प्रमाण अनुरूपः हि भेषज प्रमाण विकल्पः बल प्रमाण विशेष अपेक्षः भवति

प्राक् एव तावत् इदम् कर्तुं यतेत संधाय _ अयन भूतम् आत्मनः प्रकरणम् आदेशयितव्यं यत् वा परस्य भृश दुर्गम् स्यात् पक्षम् अथवा परस्य भृशं विमुखम् आनयेत् परिषदि च उपसंहितायाम् अशक्यम् अस्माभिः वक्तुम् एषा एव ते परिषद् यथेष्टम् यथायोगं यथा अभिप्रायम् वादं वाद मर्यादाम् च स्थापयिष्यति इति उक्त्वा तूष्णीम् आसीत

अथ प्रतिज्ञा प्रतिज्ञा नाम साध्य वचनम् यथा नित्यः पुरुष इति

एतत् दशविधम् अग्रे परीक्ष्यं ततो ऽनन्तरं कार्य अर्था प्रवृत्तिः इष्टा

तम् उपसृत्य आरिराधयिषुः उपचरेत् अग्नि वत् च देव वत् च राज वत् च पितृ वत् च भर्तृ वत् च अप्रमत्तः

अथ विरुद्धं विरुद्धं नाम यत् दृष्टान्त सिद्धान्त समयैः विरुद्धम् तत्र पूर्वं दृष्टान्त सिद्धान्तौ उक्तौ समयः पुनर् त्रिधा भवति यथा आयुर्वैदिक समयः याज्ञिक समयः मोक्ष शास्त्रिक समयः च इति तत्र आयुर्वैदिक समयः _ भेषजम् इति याज्ञिक समयः आलभ्या यजमानैः पशव इति मोक्ष शास्त्रिक समयः सर्व भूतेषु अहिंसा इति तत्र स्व समय विपरीतम् उच्यमानम् विरुद्धं भवति

संसर्गात् संसृष्ट लक्षणाः

षष् वर्गाः परिसंख्याता य एते रस भेदात्

द्रव्य गुण सामान्य विशेष समवायाः स्व लक्षणैः श्लोकस्थाने पूर्वम् उक्ताः

एवंगुणो हि आचार्यः सु क्षेत्रम् आर्तवः मेघ इव शस्य गुणैः सु शिष्यम् आशु वैद्य गुणैः सम्पादयति

ततो अनन्तरम् आचार्यम् परीक्षेत तत् यथा पर्यवदात श्रुतम् परिदृष्ट कर्माणम् दक्षं दक्षिणं शुचिं जित हस्तम् उपकरणवन्तं सर्व इन्द्रिय उपपन्नम् प्रकृति ज्ञम् प्रतिपत्ति ज्ञम् अन् उपस्कृत विद्यम् अन् अहंकृतम् अन् असूयकम् अ कोपनम् क्लेश क्षमम् शिष्य वत्सलम् अध्यापकम् ज्ञापन समर्थम् च इति

तेषां हि लक्षणानि व्याख्यास्यामः
पिप्पली पिप्पली मूल हस्तिपिप्पली चव्य चित्रक शृङ्गवेर मरिच अजमोदा आर्द्रक विडङ्ग कुस्तुम्बुरु पीलु तेजोवती एला कुष्ठ भल्लातक अस्थि हिङ्गु निर्यास किलिम मूलक सर्षप लशुन करञ्ज शिग्रुक मधुशिग्रुक खरपुष्प भूस्तृण सुमुख सुरस कुठेरक अर्जक गण्डीर कालमालक पर्णासि क्षवक फणिज्झका क्षार मूत्र पित्तानि इति एषाम् एवंविधानाम् च अन्येषाम् कटुक वर्ग परिसंख्यातानाम् औषध द्रव्याणाम् छेद्यानि खण्डशस् छेदयित्वा भेद्यानि च अणुशस् भेदयित्वा गो मूत्रेण सह साधयित्वा उपसंस्कृत्य यथावत् मधु तैल लवण उपहितम् सुख उष्णम् बस्तिं श्लेष्म विकारिणे विधि ज्ञः विधिवत् दद्यात्

सामान्यच्छलं नाम यथा व्याधि प्रशमनाय औषधम् इति उक्ते परो ब्रूयात् सत् सत् प्रशमनाय इति किं नु भवान् आह सन् हि रोगः सत् औषधम् यदि च सत् सत् प्रशमनाय भवति तत्र सत् कासः सत् क्षयः सत् सामान्यात् कासः ते क्षय प्रशमनाय भविष्यति इति

सत्त्वात् च इति सत्त्वम् उच्यते मनः

एवं प्रवृत्ते वादे कुर्यात्

देशः तु भूमिः आतुरः च

आत्ययिके पुनः कर्मणि कामम् ऋतुम् विकल्प्य कृत्रिम गुण उपधानेन यथा ऋतु गुण विपरीतेन भेषजं संयोग संस्कार प्रमाण विकल्पेन उपपाद्य प्रमाण वीर्य समम् कृत्वा ततः प्रयोजयेत् उत्तमेन यत्नेन अवहितः

षड्भिः ऊनानि पञ्चाशत् वाद मार्ग पदानि च

अथ दृष्टान्तः दृष्टान्तो नाम यत्र मूर्ख विद्वसाम् बुद्धि साम्यम् यो वर्ण्यं वर्णयति

अथ एनम् अग्नि सकाशे ब्राह्मण सकाशे भिषज् सकाशे च अनुशिष्यात् ब्रह्मचारिणा श्मश्रु धारिणा सत्य वादिना अ मांस आदेन मेध्य सेविना निर्मत्सरेण अशस्त्र धारिणा च भवितव्यं न च ते मद् वचनात् किंचिद् अकार्यं स्यात् अन्यत्र राज द्विष्टात् प्राण हरात् विपुलाद् अधर्म्याद् अनर्थ सम्प्रयुक्तात् वा अपि अर्थात् मद् अर्पणेन मद् प्रधानेन मद् अधीनेन मद् प्रिय हित अनुवर्तिना च शश्वत् भवितव्यम् पुत्र वत् दास वत् अर्थि वत् च उपचरता अनुवस्तव्यः ऽहम् अनुत्सेकेन अवहितेन अनन्यमनसा विनीतेन अवेक्ष्य अवेक्ष्य कारिणा अनसूयकेन च अभ्यनुज्ञातेन प्रविचरितव्यम् अनुज्ञातेन प्रविचरता पूर्वं गुर्वर्थ उपाहरणे यथाशक्ति प्रयतितव्यं कर्म सिद्धिम् अर्थ सिद्धिम् यशस् लाभम् प्रेत्य च स्वर्गम् इच्छता भिषजा त्वया गो ब्राह्मणम् आदौ कृत्वा सर्व प्राणभृताम् शर्म आशासितव्यम् अहरहर् उत्तिष्ठता च उपविशता च सर्व आत्मना च आतुराणाम् आरोह्याय प्रयतितव्यं जीवित हेतोः अपि च आतुरेभ्यः न अभिद्रोग्धव्यम् मनसा अपि च पर स्त्रियः न अभिगमनीयाः तथा सर्वम् एव पर स्वम् निभृत वेश परिच्छदेन भवितव्यम् च श्लक्ष्ण शुक्ल धर्म्य शर्म्य धन्य सत्य हित मित वचसा देश काल विचारिणा स्मृतिमता नित्यं यत्नवता च न च कदाचिद् राज द्विष्टानाम् राज द्वेषिणाम् वा महाजन द्विष्टानाम् महाजन द्वेषिणाम् वा अपि औषधम् अनुविधातव्यं तथा सर्वेषाम् अत्यर्थ निकृत दुष्ट दुःख शील आचार उपचाराणाम् अनपवाद प्रतिकाराणाम् मुमूर्षूणां च तथा एव असत् निहित ईश्वराणाम् स्त्रीणाम् अनध्यक्षाणाम् वा न च कदाचित् स्त्री दत्तम् आमिषम् आदातव्यम् अननुज्ञातम् भर्त्रा अथवा अध्यक्षेण आतुर कुलम् च अनुप्रविशता विदितेन अनुमत प्रवेशिणा सार्धं पुरुषेण सु संवीतेन अवाक्शिरसा स्मृतिमता स्तिमितेन अवेक्ष्य अवेक्ष्य मनसा सर्वम् आचरता सम्यक् अनुप्रवेष्टव्यम् अनुप्रविश्य च वाच् मनस् बुद्धि इन्द्रियाणि न क्वचित् प्रणिधातव्यानि अन्यत्र आतुरात् आतुर उपकार अर्थात् आतुर गतेषु अन्येषु वा भावेषु न च आतुर कुल प्रवृत्तयः बहिस् निश्चारयितव्याः ह्रसितं च आयुषः प्रमाणम् आतुरस्य जानता अपि त्वया न वर्णयितव्यं तत्र यत्र उच्यमानम् आतुरस्य अन्यस्य वा अपि उपघाताय सम्पद्यते ज्ञानवता अपि च न अत्यर्थम् आत्मनः ज्ञाने विकत्थितव्यम् आप्तात् अपि हि विकत्थमानाद् अत्यर्थम् उद्विजन्ति अनेके