tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
सेवन्ते ते यतो धर्मं तद् प्रामाण्यात् परे स्थिताः

मुनीन् शान्त कथा आलापान् प्रेक्ष्य प्रोवाच वाग्यमम्

का असि कस्य असि कल्याणि किम् अर्थम् च अपि रोदिषि

न एतत् अल्पम् अहम् मन्ये कारणं लोक सुन्दरे

मनुष्य देव जातीनाम् शुभ अशुभ निवेदकम्

ऊचुः मधुर भाषिन्या वाचा ते वाग्मिनां वराः

किंचिच् श्याम मुख उदग्र स्तन भार अवनामिताम्

जनयिष्यति तं प्राप्य तारकः अभिभविष्यति

एकैकशो मम ब्रूहि धिष्ठिता ये पृथक् पृथक्

किंचिद् आकुलताम् प्राप्ते मेना नेत्र अम्बुज द्वये

इति उक्तवति देवर्षौ नारदे सादरं गिरा

तपांसि दीर्घ चीर्णानि मुनीनां भावितात्मनाम्

संवीता वल्कलैः दिव्यैः दर्भ निर्मित मेखला

हिमवन्त् उवाच

वीरासनं बिभेद ईशः मृग चर्म निवासितम्

भवतो वर लाभ निवृत्त भयः कुलिश अङ्ग सुतः दितिजः अतिबलः

व्यालाः केशाः श्रोत्र रन्ध्राः दिशः ते पादौ भूमिः नाभि रन्ध्रे समुद्राः

सांप्रतं च अपि निर्दग्ध मदनम् वीत रागिणम्

मरण व्यवसायात् तु निवृत्ता सा हर आज्ञया

न स जात इति ब्रूषे तेन मे व्याकुलं मनः

मरीचेः कश्यपः पुत्रो हि अदितिः दक्ष पुत्रिका

जलधीनां महा वेला त्वं च लीला विलासिनाम्

दुःसाध्यः शंकरो देवः किं न वेत्सि जगत्प्रभो

सौरिर् ज्वलत् शिरस् रत्न मुकुटम् च अनल उल्बणम्

भेदैः बहुविध आकारैः सर्व गा काम साधिनी

त्वदीयम् अंशम् प्रविलोक्य कल्मषात् स्वकम् शरीरं परिमोक्ष्यते हि यः

सा तु तान् विधिवत् पूज्यान् पूजयित्वा विधानतः

निर्व्यग्र वृषभ अध्युष्ट नील शाद्वल सानुकम्

चित्त प्रसाद जननम् प्रासादम् अनु गोपुरम्

जनयिष्यति यं शर्वा दयित द्युति मण्डितम्

जग्मुः स्व मन्दिराणि एव भवानीं वन्द्य सादरम्

सौभाग्य धन पुत्र आयुः पति लाभ अनुशंसनम्

किंचिद् कम्पित मूर्धा तु वाक्यं न उवाच किंचन

इति उक्ता तु ततो मात्रा वस्त्र अन्त पिहित आनना

ततो निमीलित उन्निद्र पद्म पत्त्र आभ लोचनम्

प्रकटं सर्व भूतानाम् तत् अपि अत्र न वेत्थ किम्

भस्मना इव प्रतिच्छन्नो दग्ध दावः चिर उषितः

केवलं पाश बन्धेन विमुक्तैः अविलम्बितम्

कुटिलस्य इव हृदये कालुष्यं दूषयत् मनः

मूर्ध्नः कम्पेन तान् सर्वान् वीरकः अपि महा मुनीन्

प्रशान्त अशेष सत्त्व ओघम् नव स्तिमित काननम्

आनन्द दिवस आहारि हृदयं मम अधुना मुने

तपस्यतो महाभागाः प्राप्य मौने भवादृशान्

इति उक्ता हर्ष पूर्ण अङ्गा प्रोवाच उमा शुभां गिरम्

प्रयास्यति तपः चर्तुम् तत् तस्मात् तपसे पुनः

तद् आदौ एव संक्षोभ्य नियतं सुजयो भवेत्

स्फुट आलोके शशभृति भ्रान्ति रात्रि विहंगमे

वायुः ववौ सुसुरभिः सुख संस्पर्शनः विभुः

धनदः च अपि दिव्यानि हैमानि आभरणानि च

परिज्वलत् कनक सहस्र तोरणम् क्वचिद् मिलत् मरकत वेश्म वेदिकम्

हि अण्डात् अस्मात् त्वम् विभागं करोषि

वत्से वन्दय देवर्षिं ततो दास्यामि ते शुभम्

इति उक्तः देवराजः तु मुनिना कार्य दर्शिणा

रत्न क्रीडनकम् रम्यं स्थापितं यत् चिरम् मया

विकल्प मात्र अवस्थाने वैरूप्यं मनसो भवेत्

विजया उवाच गणपं गण मध्ये प्रवर्तिता

तस्मात् न तपसा ते अस्ति बाले किंचिद् प्रयोजनम्

हन्त अकृत उपकरणैः मित्राणि गुरु लाघवैः

न हि अस्य जीवितं दीर्घं दृष्टं देहे तु कुत्रचित्

विरहेण हरः तस्याः मत्वा शून्यं जगत् त्रयम्

तां विलोक्य महाभागो महा ऋषिः अमित द्युतिः

जित अर्क ज्वलन ज्वाला तपस् तेजस् मया हि उमा

ततः पुनर् उवाच इदम् वाक्यं माता सुतां तदा

यं ब्रुवन्ति ईश्वरम् देवा विधि इन्द्र आद्याः महा ऋषयः

कथंचिद् प्रमुखाः तत्र विविशुः नाक वासिनः

नमः अस्तु कालाय नमः कलाय नमः अस्तु ते ज्ञान वर प्रदाय

ब्रह्मा उवाच

भविष्यति पतिः सः अस्याः जगन्नाथो निरामयः

दिव्य प्रस्रवण उपेतम् दीर्घिकाभिः अलंकृतम्

ततः क्षणेन निष्पन्न समाधान क्रिया विधिः

तत् श्रुत्वा कौतुकात् देवी किम् एतत् इति शंकरम्

ततो भगवती रात्रिः उपतस्थे पितामहम्
आसार धूलि ध्वस्त अङ्गाः द्वार स्थाः स्मः कदर्थिनः

यात वा तिष्ठत एव अथ मुनयो मद् विधायकाः

किं त्वया अनुदर आलीन भुवन प्रविलोकनम्

किल देव त्वया स्थितये जगतां

अनन्तस्य अप्रमेयस्य सौभाग्यस्य अस्य भूधर

पावनैः पावितो नित्यं त्वद् कन्द रसम् आश्रितैः

किं तु पञ्चशरस्य एव समयः अयम् उपस्थितः

अस्मिन् एव पराः सर्वाः कल्याण प्राप्तयः ते

सा इयम् उत्तान हस्ता इति त्वया उक्ता मुनि पुंगवैः

ततो हिमगिरेः वेश्म विश्वकर्म निवेदितम्

ततो भ्रमर झङ्कारम् आलम्बि द्रुम सानुकम्

गिरेः सम्प्राप्य ते प्रस्थं ददृशुः शंकर आश्रमम्

इति उक्ता तु निशा देवी तथा इति उक्त्वा कृताञ्जलिः

शैलजा अपि ययौ शैलम् अगम्यम् अपि दैवतैः

हरो महा गिरि नगरम् समासदत् क्षणात् इव प्रवर सुर असुर स्तुतः

इति उक्ता प्रेषयामास विजयां हर्षण उत्सुका

महानील मय स्तम्भम् ज्वलत् काञ्चन कुट्टिमम्

इति उक्त्वा सा ततस् चक्रे कृत आसन परिग्रहान्

मुनय ऊचुः

भीम मूर्ति आननेन अस्ति कृत्यं गिरौ य एष अस्त्र ज्ञेन किं वध्यते

विदुः यम् न हरि ब्रह्म प्रमुखाः हि सुर ईश्वराः

वपुस् सहाय ताम् प्राप्तौ विनोद रस निर्वृतौ

उवाच आदित्य संकाशान् मुनीन् सप्त सती शनैः

समाप्त नियमा देवी यदा च उमा भविष्यति

अमरान् वर देन आह वाम हस्तेन निर्दिशन्

न च लक्ष्मी तथा स्वर्गे कुत्र अधिकतया स्थिता

नाना मङ्गल संदोहान् यथावत् क्रम पूर्वकम्

तस्थुः मनोभिः इष्ट अर्थ सम्प्राप्ति प्रार्थनाः ततस्

विललाप रतिः क्रूरं बन्धुना मधुना सह

एतस्मिन् अन्तरे शक्रो नारदं देव संमतम्

वायवो वारिदाः च आसन् सम्मार्जन विधौ गिरेः

तत् शीघ्रम् पावय आत्मानम् आहुत्या इव अनल अर्पणात्

सित असित अरुण रुचि धातु वर्णिकम् श्रिया उज्ज्वलम् प्रवितत मार्ग गोपुरम्

सूत उवाच

भाव अभाव व्यक्ति संहार हेतुः त्वम् सः अनन्तः तस्य कर्ता असि च आत्मन्

ववन्दे गूढ वदना पाणि पद्म कृताञ्जलिः

कस्यचिच् च क्वचिद् दृष्टम् सामर्थ्यं न तु सर्वतः

तेन च उद्भूत फलित परिपाक गुण उज्ज्वलाः

विघ्नः त्वया विधातव्यो यथा ताभ्यां तथा शृणु

मा वृथा लोकपाल अनुग चित्तता एवम् एव एतत् इति ऊचुः अस्मै तदा देवताः

निर्धनो दुर्भगो मूर्खः सर्व लक्षण वर्जितः

विष्णुः युगे युगे जातो नाना जातिः महा तनुः

शरीर लक्षणाः च अन्ये पृथक् फल निवेदिनः

एवं कृते ततो देवा दूयमानेन चेतसा

जगत् विधान एक विधौ जगत् मुखे करिष्यसे अतस् वयम्

सुप्रकटा समदृश्यत काचित् स्व आभरण अंशु वितान विगूढा

असमर्थो अभवत् वक्तुम् उत्तरम् प्रार्थयन् शिवम्

पाणौ आदाय हि सुतां गन्तुम् ऐच्छत् स्वकम् पुरम्

कण्ठे गृहीत्वा पितरम् उत्सङ्गे समुपाविशत्

चराचर आचार विचार वर्यम् आचार्यम् उत्प्रेक्षित भूत सर्गम्

कुरुते जगतः कृत्यम् उत्तम अधम मध्यमम्

भार्या जगद्गुरोः हि एषा वृषाङ्कस्य महीधर

सुरान् उवाच भगवान् ततस् स्मित मुख अम्बुजः

सखीभिः सहिता क्रीडां चक्रे कृत्रिम पुत्रकैः

रुदती शोक जननम् श्वसती दैन्य वर्धनम्

हिमवन्त् उवाच

एष एव सुतः ते अस्तु नयन आनन्द हेतुकः

गृहीत्वा वरुणः सर्व रत्नानि आभरणानि च

ऊचुः पुनर् उदार अर्थम् नारी चित्त प्रसादकम्

इति उक्तः धूर्जटिः तेन वीरकेण महात्मना

वर्धयामास तं च अपि कृत संस्कार मङ्गला

तत्र अपश्यत् महा शाखम् शाखिनं हरितच्छदम्

कृतवन् असि सर्व गुण अतिशयम् यम् अशेष महीधर राजतया

प्रायेण प्रार्थितो भद्रे सुस्वल्पो हि अति दुर्लभः

न हि एषाम् वै अनन्त त्वात् गुणान् वक्तुम् हि शक्यते

उपदेशेन बहुना किं त्वां प्रति वदे प्रियम्

कुशलस्य अङ्कुरे तावत् सम्भूते भुवन त्रये

पितुः अस्ति तथा अपि मनस् विकृतिः सगुणो विगुणो बलवान् अबलः

रत्न किङ्किणिका जालम् लम्ब मुक्ता कलापकम्

न भृङ्गिणा स्व तनुम् अवेक्ष्य नीयते पिनाकिनः पृथु मुख मण्डम् अग्रतः

हंस संघात संघुष्टम् स्फटिक स्तम्भ वेदिकम्
यत् तस्य विभवात् स्वोत्थम् भुवनेषु विजृम्भितम्

प्रमादात् अथ विभ्रश्येत् ईशम् प्रति विचिन्त्यताम्

शक्रं जगाम भगवान् हिमशैल निवेशनम्

एहि एहि यातः असि मे पुत्र ताम् देवदेवेन दत्तः अधुना वीरक

अ वध्यः तारको दैत्यः सर्वैः अपि सुर असुरैः

क्षणं सिंह नाद आकुले गण्डशैले सृजत् रत्न जाले बृहत् साल ताले

श्वसत् उग्र भुजंग इन्द्र कृत भूषण भीषणात्

कौशेय चर्म वसनाः नग्नाः च अन्ये विरूपिणः

इति निःशेषम् अथवा निःशेषं वै न शक्यते

तथा अपि वस्तुनि एकस्मिन् आज्ञा मे सम्प्रदीयताम्

रतिः उवाच

प्रविष्टः कर्ण रन्ध्रेण भवस्य मदनो मनः

बाह्यं बहु समासाद्य प्रत्यूह प्रसव आत्मकम्

देहिनां धर्म एव एष

शंकरं योजय क्षिप्रं गिरि पुत्र्या मनोभव

आक्रान्तिः ऊर्जित आकारा राज्भिः च महा भुजैः

पुर उद्यानेषु रम्येषु विविक्तेषु वनेषु च

शर्वस्य अपि जटा जूटे चन्द्र खण्डम् पितामहः

उपेक्षसे चेज् जगन्ताम् उपद्रवम् दया मय त्वम् तव केन कथ्यते

सुगन्धि धूप संघात मनस् प्रार्थ्यम् अलक्षितम्

ततो विलप्य बहुशो मधुना परिसान्त्विता

देह अन्तर अर्थम् आरम्भम् आश्रयन्ति हित प्रदम्

निवेदिते स्वयं हैमे हिमशैले न विस्तृते

प्रोवाच पञ्चबाणः अथ वाक्यं भीतः शतक्रतुम्

ब्रह्मा उवाच

पितुः गृहे इव आसन्नाः देव गन्धर्व किंनराः

तस्य अविनयम् आख्यातुम् स्रष्टा तत्र परायणम्

एतत् संशुद्धम् ऐश्वर्यम् संसारे को लभेत् इह

एते विशन्ति मुदिता नाना आहार विहारिणः

प्रायः प्रसादः कोपः अपि सर्वो हि महतां महान्

क्वचिद् गर्भ गतः नश्येत् क्वचिज् जीवेत् जरा आमयः

विचित्र वाहन आरूढाः दिव्य रूपाः वियत् चराः

अथ अनादि त्वम् अस्य अस्ति सामान्यात् तु तद् आत्मना

रुद्रस्य रौद्र वपुषः जगत् संहार भैरवम्

निर्धौत कलधौतम् च क्रीडा गुह मनोरमम्

एवं निरुदके देशे यः कूपं कारयेत् बुधः

कर्ण उत्तंसम् चकार ईशः वासुकिं तक्षकं स्वयम्

चूर्णैः उद्वर्तयामास मलिन अन्तरिताम् तनुम्

वरः तस्य अपि च आहूय सुता देया हि अ याचतः

धी बल ऐश्वर्य कार्य आदि प्रमाणम् महतां महत्

नियामिताः प्रययुः अतीव हर्षिताः चराचरम् जगन्त् अखिलम् हि अपूरयन्

ततस् ताः चोदिता देवम् ऊचुः प्रहसित आननाः

अनुद्गीर्णः अक्षतिः मेने रम्यम् एतत् उपस्थितम्

भावे भावे भावितं त्वा युनक्ति युक्तं युक्तं व्यक्ति भावात् निरस्य

सः अपि कर्मण एव उक्ता प्रेरणा विवश आत्मनाम्

व्यक्तिं नीत्वा त्वं वपुः स्वं महिम्ना तस्मात् अण्डात् साभिधानात् अचिन्त्यः

ओंकार वक्त्रा गायत्री त्वम् इति ब्रह्म वादिभिः

एवं प्रक्रीडतोः तत्र देवी शंकरयोः तदा

नाना आकार महा रत्न भूषणम् धनद आहृतम्

भित्तयो दाडिम भ्रान्त्या प्रतिबिम्बित मौक्तिकाः

इमां शृणु गिरं मत्तो रहस्य परिनिष्ठिताम्

कालो अयम् इति च आलक्ष्य प्रकार इङ्गित संज्ञया

संयुतो मधुना च एव ऋतुराजेन दुर्जय

गर्भ स्थाने च तद् मातुः स्वेन रूपेण रञ्जय

गम्भीर अम्बुधरम् प्रावृष् तृषिताः चातकाः यथा

वयम् अर्थितवन्तः ते पितरं पूर्वम् आगताः

पिनाकि पाद युगलम् वन्द्यं नाक निवासिनाम्

अथ नारद वाक्येन चोदितो हिम भूधरः

शुचिनि अंशुक संछन्न भू शय्या आस्तरण उज्ज्वले

तृष्णा मुष्णाति निष्णाता फल लोभ आश्रया अशुभा

कुल जन्म वयस् रूप विभूति ऋद्धि युतः अपि यः

ब्राह्मे मुहूर्ते सुभगे गुहा अरणिम्

ते अस्मान् प्रति चापल्यं व्यक्तं मम महा मुने

ओषध्यो मूर्तिमत्यः च दिव्य ओषधि समन्विताः

वृष इन्द्र यानाय पुर अन्तकाय नमः प्रसिद्धाय महौषधाय

पुत्री वाक्यात् यत् अत्र अस्ति विधेयं तत् विधीयताम्

आजुहाव अविदूर स्थान् दर्शनाय पिनाकिनः

यः तद् व्रतानि दिव्यानि नयिष्यति समापनम्

तद् प्रेरितः प्रकुरुते जन्म नाना प्रकारकम्

यथार्हेण तु पाद्येन पूजयामास वासवः

मम तु आकाश सम्भूत पुष्पदामा विभूषितम्

नाना विहंग वदनाः नानाविध मृग आननाः
उत अन्य देह सम्प्राप्त्या सुखं ते मनसा ईप्सितम्

प्रणतेन अचल इन्द्रेण पूजितः अथ चतुर्मुखः

किंनर उद्गीत संगीत गृह अन्तरित भित्तिकम्

चपलाः च गणाः तस्थुः लोलयन्तो हिमाचलम्

त्यक्त्वा व्रत आत्मकम् मौनं मौनं जग्राह ह्री मयम्

नामभिर् इन्दु जटम् निज सेवा प्राप्त फलाय नताः तु घटन्ते

स्वस्य पितृ जन प्रार्थितम् भव्यम् आयाति भाविनी असौ भव्यता

स भविष्यति हन्ता वै सुरारीणाम् असंशयम्

अचिरात् एव तन्वङ्गि कामः ते अयम् भविष्यति

अतो निःसंशयं कायं शंकरः अपि विधास्यति

तत् एव उपस्थितम् सर्वं प्रक्रमेण एव सांप्रतम्

निरासे मदन स्थित्या

तस्य एते परमेशस्य सर्वे क्रीडनका गिरे

अन्तरिक्षे सुराः च आसन् विमानेषु सहस्रशः

मुनय ऊचुः

सप्त ते मुनयः पूज्या विनीताः कार्य गौरवात्

प्रादुर्भवत् महा शब्दः तद् गृह उदर गोचरः

अहो कृतार्था वयम् एव सांप्रतं सुर ईश्वरः अपि अत्र वरो भविष्यति

तथा इति उक्त्वा तु शैलेन्द्रं सिद्ध संघात सेवितम्

इति उक्तः प्रययौ कामः सखायं मधुम् आश्रितः

बिन्दौ बिन्दौ च तोयस्य वसेत् संवत्सरम् दिवि

विमर्द क्षीण केयूराः हरिणा द्वारि रोधिताः

भवद्विधानां नियतम् अमोघम् दर्शनं मुने

अदितिः कस्य माता इयम् कस्मात् जातः जनार्दनः

मुनिः तु प्रतिजग्राह तम् अर्घम् विधिवत् तदा

वाचां प्रधान भूत त्वात् मारुतम् तम् अचोदयन्

मनुज अस्थि मयाम् मालाम् आबबन्ध च पाणिना

रति युक्तः जगाम आशु प्रस्थं तु हिमभूभृतः

प्रतीक्षन्ती च तद् वाक्यम् आशा आवेश आदिभिः हि अहम्

मूर्धनि उपाघ्राय संमार्ज्य गात्राणि भूषयामास दिव्यैः स्वयं भूषणैः किङ्किणी मेखला नूपुरैः माणिक्य केयूर हार ऊरु मूल गुणैः

चकार औद्वाहिकम् कृत्यं पत्न्या सह यथोचितम्

तस्या हि अभिमतम् कामं भवन्तः कर्तुम् अर्हथ

प्रकीर्ण बहु सिद्ध अर्थे मनोज परिवारके

कथं च विविधैः भावैः द्वेष अनुगमनम् विना

इति उक्ताः तु ततो विप्रा बृहस्पति पुरोगमाः

लप्स्यते काङ्क्षितं कामं निवर्त्य मरण आदितस्

महेन्द्र प्रमुखाः सर्वे सुरा दृष्ट्वा तत् अद्भुतम्

विहाय उदग्र सर्प इन्द्र कटकेन स्व पाणिना

शशाङ्क चिह्नाय सदा एव ते अमेय मानाय नमः स्तुताय

ततो विलोकित आत्मानम् महा अम्बुधि जल उदरे

चराचरस्य जगतः सृष्टि संहरण क्षमाः

पाणिना आलम्ब्य वामेन शनैः प्रावेशयत् शुभाम्

शंकरस्य अभवत् पत्नी सती दक्ष सुता तु या

क्रोधः क्रूरतर आसङ्गात् भीषण ईर्ष्याम् महा सखीम्

सस्मार दक्ष दुहितारम् दयितां रक्त मानसः

नारद उवाच

कोमलैः पल्लवैः चित्रितैः चारुभिः दिव्य मन्त्र उद्भवैः तस्य शुभैः ततस् भूरिभिः च अकरोत् मिश्र सिद्धार्थकैः अङ्ग रक्षा विधिम्

हुताशन विमुक्तः अपि न धूमेन विराजसे

जगत् उद्धरणाय एष क्रियतां वै समुद्यमः

जगन्त् आपूरितम् सर्वैः एभिः भीमैः महा बलैः

सिद्धिं च मूर्तिमती एषा साधयिष्यति चिन्तिताम्

ज्वलति अहर्निशम् भीमो दुश्चिकित्स्य मुख आत्मकः

शरण आगत संत्यागी त्यक्त सत्य परिश्रयः

दिव्य मण्डनम् अङ्गानाम् मन्दिरे बहु मङ्गले

ऊचुः मुनि वराः प्रीताः सु अल्प वर्णम् त्वरा अन्विताः

क्षणं फुल्ल नाना तमाल अलि काले क्षणं वृक्ष मूले विलोलो मराले

धर्म अधर्म फल अवाप्तौ विष्णुः एव निबोधितः

ददर्श रुदतीं नारीम् अ प्रतर्क्य महा ओजसम्

प्रादुरासीत् प्रतीहारः शुभ्र नील अम्बुज अम्बरः

सा अहम् तपः करिष्यामि यत् अहम् प्राप्य दुर्लभा

गात्रं शुभ्रेण हृद्येन स्मर भस्मना

अतस् तद् प्राप्तये क्लेशः स वा अपि अत्र अफलः ते

सहकारे मधौ चन्द्रे सुमनःसु परेषु अपि

इति एवम् अङ्के निधाय अथ तं पर्यचुम्बत् कपोले कल वादिनम्

इति उक्तः शैलराजः तु दुहित्रा स्नेह विक्लवः

दृष्ट्वा मूर्तिं स्थूल सूक्ष्माम् चकार देवैः भावाः कारणैः कश्चिद्भिः उक्ताः

शतम् एकेन शीर्णेन पर्णेन अवर्तयत् तदा

शरीर लक्षणानाम् तु विज्ञानाय तु कौतुकात्

लम्ब मौक्तिक दामानम् मालिका कुल वेदिकम्
प्रश्न उन्मुखत्वात् भवताम् युक्तम् आसनम् आदितस्

मन्दिरे मन्द संचारः शनैस् गिरिसुता युतः

विनेमुः इत्थम् मुनयो विसृज्य तां गिरं गिरीश श्रुति भूमि संनिधौ

अदृष्ट जन्म निधनाः हि एवम् विष्णु आदयः मताः

देवर्षिम् अथ सस्मार कार्य साधन सत्वरम्

विभक्त लोक संक्षोभ करः दुर्वार जृम्भितः

अन् आविलम् अ संभ्रान्त्या बहुशः किंनर आकुलम्

तत्र ते पूजिताः तेन हिमशैलेन सादरम्

कस्य एतत् गगनम् भूरितः कस्य अग्निः कस्य मारुतः

विशङ्किता भवत् अतिभेद शीलिनः प्रयान्ति अमी द्रुत पदम् एव गौडकाः

नः अपि वै सः अर्थः सुतरां हृदि वर्तते

पप्रच्छ तं शुभ तनुः हरम् विस्मय पूर्वकम्

तत्र सा अवहिता तावत्तम्यात् सा इव भविष्यति

तत्र क्षय आदि योगात् तु नाना आश्चर्य स्वरूपिणि

तं स दृष्ट्वा सहस्राक्षः समुत्थाय महा आसनात्

अमी पृथक् विरचित रम्य रासकम् विलासिनो बहु गमक स्वभावकम्

जगुः गन्धर्व मुख्याः च ननृतुः च अप्सरस् गणाः

शास्त्र आलोचना सामर्थ्यम् उज्झितम् तासु वेधसा

तुष्टः अहम् काम दयिते कामः अयम् ते भविष्यति

चतुर्मुखं तदा प्राह चराचर गुरुम् विभुम्

दृष्ट्वा तु तेजसो राशिं मुनिं शैल प्रिया तदा

उत्तिष्ठन् क्रमशस् च अत्र _ भग नेत्र हा

ततो मुहूर्ते ब्राह्मे तु तस्याः चक्रुः सुर स्त्रियः

उपतस्थे रति युतः सविलासो झषध्वजः

इति उक्ता तपसः सत्यं फलम् अस्ति इति चिन्त्य सा

यत् अर्थम् दुहित्र्याः जन्म न इच्छन्ति अपि महा फलम्

सप्त वारिधयः तस्थुः कर्तुं दर्पण विभ्रमम्

स्वां द्युतिं लोक नाथस्य जगतः कर्म साक्षिणः

अथ नारायणो देवः स्वकां छायां समाश्रयत्

घोरं तपस्यते बाला तेन रूपेण निर्वृतिः

इष्टानि एव यथा अर्थानि विपरीतानि मन्यते

उदैक्षत् नारदम् देवी मुनिम् अद्भुत रूपिणम्

लतां पवित्रक स्थाने पाणौ परभृतां सखीम्

पृथु त्वम् मनसा तुल्यं कन्दराणां तथा अचलैः

उवाच अन् आविलम् वाक्यम् अल्प अक्षर परिस्फुटम्

कदा अहम् ईदृशं पुत्रं द्रक्ष्यामि आनन्द दायिनम्

काचिद् उवाच कलं गत माना कातर ताम् सखि मा कुरु मूढे

पदं न यत् रथ तुरगैः पुरद्विषः प्रमुच्यते बहुतर मातृ संकुलम्

सूत उवाच

दितिजस्य शरीरम् अवाप्य गतं शतधा मति भेदम् इव अल्प मनाः

प्रोचुः व्यग्र आकृते त्वं गां समावेदय शूलिने

स तु तत्र अकरोत् चिन्ताम् कार्यस्य उपाय पूर्वकाम्

गणेश्वराश् चपलतया न गम्यतां सुर ईश्वरैः स्थिर मतिभिः निरीक्ष्यते

यत् तु कर्तव्यं तत् मया कृतम् एव हि

उवाच वाचा शैलेन्द्रः स्नेह गद्गद वर्णया

कृत अपराध संत्रासम् न त्यजन्ति कदाचन

न जातः अस्याः पतिः देव्याः यत् मया उक्तम् हिमाचल

स जन्म मृत्यु दुःख आर्तः हि अवशः परिवर्तते

मुह्यामि मुनि शार्दूलैः हृदयं दीर्यति इव मे

सुतं स भविता तस्य तारकस्य अन्त कारकः

सांप्रतं च अपि अपत्नीकः शंकरो भगवान् प्रभुः

नमः अस्तु नाना जगन्ताम् विधात्रे नमः अस्तु ते चित्र फल प्रयोक्त्रे

जाह्नवीयं जलं क्षुब्ध तोय आकुलम् कूलं मा विशेथा बहु व्याघ्र दुष्टे वने

इन्द्रिय ग्रामम् आवृत्य रम्य साधन संविधिः

बभूव वदने नेत्रं तृतीयम् अनल आकुलम्

अधिवास विहार विधौ उचितः दिति जने पवि क्षत शृङ्ग तटः

जनिता च अपि जातस्य न कश्चिद् इति यत् स्फुटम्

एष मे व्यवसायः च दीर्घः अतिविपरीतकः

ततस् अन्तरिक्षे दिव्या वाच् अभूत् भुवन भू तले

इति उक्ताः मुनयः ते तु स्थिरतां मनसः ततस्

सखीभ्याम् अनुयाता तु नियता नग राज जा

स्मित पूर्वम् उवाच इदम् नारदो देव चोदितः

स धन्य धीः लोक पिता चतुर्मुखो हरिः च यद् सम्भ्रम वह्नि दीपितः

हर्म्येषु श्रीः स्वयं देवी कृत नाना प्रसाधना

रुरोद च अपि बहुशो दीना रम्ये स्थले तु सा

नतं सूर्यस्य रुचिभिः भिन्न संहृत पल्लवम्

आविवेश मुखे रात्रिः सुचिर स्फुट संगमा

दश ह्रद समः पुत्रो दश पुत्र समः द्रुमः

अध्यास्ते लोक नाथः अपि समाधान परायणः

पुत्रकं क्रीडती देवी तं च अपि अर्पयत् अम्भसि
विविशुः वेदिकाम् सिद्धां गिरिशस्य विभूतिभिः

रूपेण असदृशाम् लोके रम्येषु वन सानुषु

वन्दनाय नियुक्ता धीः पावयति अविकल्पितम्

निवेदिताः ते शक्र आद्याः शिरोभिः धरणिम् गताः

पितुः एव अस्ति तत् सर्वम् सुरेभ्यो यत् न विद्यते

जगाम उपवनम् रम्यं रतिः तु हिमभूभृतः

नमः शिवाय अस्तु सुर अर्चिताय तुभ्यं सदा भक्त कृपा परस्मै

रतिः पुरस् ते प्राप्ता न आभाति मदन उज्झिता

पश्चात् मूल क्रिया आरम्भ गम्भीर आवर्त दुस्तरः

नमस्कृत्य वृषाङ्काय तदा देवाय धीमते

मान शिलेन कल्केन चपलो रञ्जित आननः

विपरीत अर्थ बोद्धारः सत् पथे केन योजिताः

पुत्रैः इति उवाच ते देवी पुत्रैः इति ऊचे च जाह्नवी

चिन्तामणि प्रभृतयः रत्नाः शैलं समन्ततः

तद् नेत्र विस्फुलिङ्गेन क्रोशतां नाक वासिनाम्

दग्ध मनोभवः एव पिनाकी कामयते स्वयम् एव विहर्तुम्

तम् उवाच ततो देवः क्रीडा केलिकला युतम्

अध्याश्रितं च यत् सौख्यम् भवता नष्ट चेष्टितम्

आत्मनो न विनाशः अस्ति स्थावर अन्ते अपि भूधर

शेषः च अपि अस्य विभवो विनश्येत् तद् अनन्तरम्

रतिः उवाच

सर्व अवसाने हि अविनाश नेत्रे नमः अस्तु चित्र अध्वर भाग भोक्त्रे

त्वं महा उपाय संदोहा नीतिः नय विसर्पिणाम्

कमनीय चलत् लोल वितान आच्छादित अम्बरम्

तद् अन्तिक स्थे मदने व्यस्फारयत धूर्जटिः

यमैः आमय मये न एव शरीरे त्वं विराजसे

कः अर्थः कथं त्वं गिरिशं विना

तेभिः च सर्वैः विहीना इयम् त्वम् आत्थ मुनि पुंगवैः

ततो मेना मुनीन् वीक्ष्य प्रोवाच स्नेह विक्लवा

ये त्वां स्तोष्यन्ति वर दे पूजयिष्यन्ति वा अपि ये

वृषं विभूषयामास हर यानम् महा ओजसम्

चिन्तयित्वा इति मदनो भूतभर्तुः तदा आश्रमम्

कस्य प्रादुरभूत् ध्यानात् प्रक्षुब्धाः प्राकृत अंशकाः

मुनय ऊचुः

सह प्रविश्य भवनं भुवो भूषणतां गतम्

आहूतः तु तया उद्भूत मूल प्रस्ताव शंसकः

जल ज स्थल जैः पुष्पैः प्रोत्फुल्लैः उपशोभितम्

पिधाय धैर्य द्वाराणि संतोषम् अपकृष्य च

शंकरः तम् अथ आकर्ण्य मधुरं मदन आश्रयम्

ततो भवो जगत् हेतोः व्यभवत् जातवेदसम्

क्वचित् क्वचिद् विमल विदूर वेदिकम् क्वचिद् गलत् जलधर रम्य निर्झरम्

श्रुत्वा एतत् सम्भ्रम आविष्टः ध्वस्त धैर्यः महा बलः

जले अपि एषा व्यवस्था इति बुधः

अण्डजो हि अण्डजात् जातः पुनर् जायेत मानवः

त्वया अपि दानवा देवि हन्तव्या लोक दुर्जयाः

जाता ससर्ज षड्वर्गान् बुद्धि पूर्वान् स्व कर्म जान्

हृदयात् निर्गतः सः अथ वासनाः व्यसन आत्मकः

इति उक्त्वा नारदः शीघ्रं जगाम त्रिदिवं प्रति

लज्जमाना सखी मुखैः उवाच पितरं गिरिम्

देवा ऊचुः

शर्व उवाच

सवनस्य अपराम् संध्यां स्नातुं मन्दाकिनी जले

तत्र अपि श्रेयसां हि आशा मुने न प्रतिभाति नः

मुनय ऊचुः

तेन प्रत्यूह रुष्टेन विस्फार्य आलोक्य लोचनम्

हर दर्शन संजात महा उत्कण्ठा हिमाद्रिजा

त्वं कान्तिः कृत भूषाणाम् त्वं शान्तिः दुःख कर्मणाम्

पुनः सा क्रीडनं चक्रे पुत्र अर्थम् वरवर्णिनी

सहकारतरौ दृष्ट्वा मृदु मारुत निर्धुतम्

मद् समीपम् अनुप्राप्ताः मम हृद्याः शुभ आनने

त्वम् अनन्तैः करोषि जगत् भवताम् सचराचर गर्भ विभिन्न गुणाम्

परिच्छित्तिः त्वम् अर्थानाम् त्वम् ईहा प्राणि हृद् शया

ददर्श शंकरं कामः क्रम प्राप्त अन्तिकम् शनैः

स्त्रीणां हि परमं जन्म कुलानाम् उभय आत्मनाम्

शंकर उवाच

किंकराः तस्य शैलस्य व्यग्राः च आज्ञा अनुवर्तिनः

शरण्यः शाश्वतः शास्ता शंकरः परमेश्वरः

अहं तु शरणं याता तं देवं भय विह्वला

लोकयात्रा अनुगन्तव्या विशेषेण विचक्षणैः

चापल्य मूर्धनि विध्वस्त धैर्य आधाराम् महा बलाम्

शतायुः पुरुषो यः तु सः अनन्तः सु अल्प जन्मनः

इति श्रुत्वा तु वचनम् आकाशात् काश पाण्डुरः

मनोज्ञम् अङ्कुरम् रूढम् अशोकस्य शुभ आनना

शंकरस्य अपि विबुधा गन्धमादन पर्वते

विरह उत्कण्ठिता गाढं हर संगम लालसा
धरा रजस् शबलित भूषणः अब्रवीत् प्रयात मा कुरुत पथिनः अस्य संकटम्

त्वम् ओंकारः असि अङ्कुराय प्रसूतो विश्वस्य आत्मा अनन्त भेदस्य पूर्वम्

ततः सा तस्य शनकैस् तिरोभूय अति निर्मला

इत्थं देवो भक्ति भाजाम् शरण्यः त्राता गोप्ता नो भव अनन्त मूर्तिः

भृङ्ग अनुयात पाणि स्थ मन्दार कुसुम स्रजम्

प्रसादयति नो भावं भव भाव प्रतिश्रयात्

यः स्व योगेन संक्षोभ्य प्रकृतिं कृतवन् इदम्

जगाम त्वरिता तूर्णं गृहं हिमगिरेः परम्

गो कर्णाः गज कर्णाः च बहु वक्त्र ईक्षण उदराः

वयं प्रमाणाः ते हि अत्र रति कान्तैः न संशयः

स्त्री स्वभावात् यत् दुहित्र्याः चिन्ताम् हृदि समुद्वहन्

तत उद्वेजिताः सर्वे प्राणिनः तद् तपस् अग्निना

इति उक्तवति शैलेन्द्रे स तदा हर्ष निर्भरे

एष मात्रा स्वयं मे कृत भूषणः अत्र एष पटः पाटलैः बिन्दुभिः सिन्दुवारस्य पुष्पैः इयम् मालती मिश्रिता मालिका मे शिरसि आहिता

सुरेन्द्र मुकुट व्रात निघृष्ट चरणः अरि हा

निर्बध्य तु जटा जूटम् कुटिलैर् रतिः

त्वद् स्तुतिम् च अपि अधीयानः नरो भक्त्या मद् आश्रयः

वरः पशुपतिः साक्षात् कन्या विश्वारणिः तथा

वत्सैः असंख्येषु दुर्गा गणेशेषु एतस्मिन् वीरके पुत्र भाव उपतुष्ट अन्तःकरणा तिष्ठतु

एते गणेशाः क्रीडन्ते शैले अस्मिन् मद् प्रियाः सदा

मित्र त्वम् अस्य सु दृढम् हृदये परिचिन्त्यताम्

चरणौ पद्म संकाशौ अस्याः स्वच्छ नख उज्ज्वलौ

इति उक्ताः मुनयः तस्थुः ते तद् काल प्रतीक्षिणः

कन्या हि कृपणा शोच्या पितुः दुःख विवर्धिनी

अमी सुराः पृथक् अनुयायिभिः वृताः पदातयो द्विगुण पथान् हर प्रियाः

स प्रणयम् कर घट्टित वक्त्रः किंचिद् उवाच मितं श्रुति मूले

त्वं भूः इति विशां माता शूद्रैः शैवी इति पूजिता

भवता एव विनिर्मितम् आदि युगे सुर हेति समूहम् अनुत्थम् इदम्

बभूव भूधर औपम्य धैर्यः अपि मदन उन्मुखः

ततः समापतन् देव्याः जगत् अर्थम् त्वरा अन्विताः

यत् च अहम् उक्तवन् यस्याः सदा

निशां सस्मार भगवान् स्व तन्वः पूर्व सम्भवाम्

पृष्टः शक्रेण प्रोवाच हिमजा संश्रयाम् कथाम्

विप्रास्तत्र विप्राः तत्र शूलिनम् शूलिनम्

नारदः कुशलं देवम् अपृच्छत् पाकशासनम्

उत्तानो वर दः पाणिः एष देव्याः सदा एव तु

तस्य देवस्य वेत्थ त्वं कारणं तु यत् अव्ययम्

जातरूप विचित्राणि प्रयतः समुपस्थितः

अकिंचित्करतां यातः करः ते न विभासते

एहि वत्सैः इति च अपि उक्ता ऋषिणा स्निग्धया गिरा

संसारे जायमानस्य भ्रियमाणस्य देहिनः

कृते तु वन्दने तस्या माता सखी मुखेन तु

क्षणे सु अल्प पङ्के जले पङ्कज आढ्ये क्षणं मातुः अङ्के शुभे निष्कलङ्के

तदा स्वम् एव तत् रूपम् शैलजा प्रतिपत्स्यते

तत् कर्तव्यम् त्वया देवि शृणु कार्यस्य निश्चयम्

न राजते तथा शक्र म्लान वक्त्र शिरोरुहा

तारकस्य निहन्ता स भास्कर आभः भविष्यति

स्व योग माया महिमा गुहा आश्रयम् न विद्यते निर्मल भूति गौरवम्

सुराः स्वकं किम् इति स रागम् ऊर्जितम् विचार्यते नियत लय त्रय अनुगम्

विरेमुः अमराः स्तुत्वा ब्रह्मानम् अविकारिणम्

तस्य कर्तुः नियोगे न संसारो येन वर्धितः

जाने लोक विधानस्य कन्या सत्कार्यम् उत्तमम्

हिमाचले तपो घोरं तप्यते भूधर आत्मजा

सम्भूताः ते त्वत्त एव आदि सर्गे भूयस् ताम् तां वासनां ते अभ्युपेयुः

का अपि कृत व्यवधानम् अ दृष्ट्वा युक्ति वशात् गिरिशः हि अयम् ऊचे

तन्त्री त्रय लय उपेतम् सिद्ध गन्धर्व किंनरैः

दैत्य इन्द्रम् अर्क वृन्दानाम् बिभ्रतं भास्वरं वपुः

चित्र कन्दर संस्थानम् गुहागृह मनोहरम्

दग्धः असौ झषकेतुः तु मम कान्तः अतिवल्लभः

अनुयातः अथ हृद्येन मित्रेण मधुना सह

जन्म दायाः जगन्मातुः क्रमेण जठर अन्तरे

भगवन्तं ततो धन्यं पतिम् आप्स्यसि संमतम्

तारको नाम दैत्य इन्द्रः सुर केतुः अनिर्जितः

इति उक्ता तु यदा न एव गुहाय अभ्येति शैलजा

दिन अन्त अनुगतः भानुः स्व जन त्वम् अपूरयत्