tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
गम्भीर आस्फोट निर्ह्राद जगत् हृदय घट्टकः

धनाधिपस्य संक्रुद्धो वाक्येन अतीव कोपितः

तद् अवस्था गतम् दृष्ट्वा कुजम्भं महिष असुरः

जग्राह मुद्गरं भीमं काल दण्ड विभीषणम्

समुत्सृज्य रथं दैत्यः पदातिः धरणीम् गतः

ध्यात्वा अस्त्रम् गारुडं दिव्यं बाणं संधाय कार्मुके

कांश्चित् पिपेष अथ रथस्य वेगात् कांश्चिद् क्रुधा च उद्धत मुष्टि पातैः

कृत प्रतिकृत आकाङ्क्षी धनुः आनम्य भैरवम्

चिक्षेप मूर्ध्नि संक्रुद्धो जम्भस्य तु धनाधिपः

प्रयातौ वेपमानौ तु पदा शस्त्र विवर्जितौ

एकैकः अपि क्षमो ग्रस्तुं जगन्त् सर्वम् चराचरम्

प्रभावं ज्ञातुम् इच्छन्तः दानवाः तस्य तेजसः

तद् बलम् दानव इन्द्राणाम् मायया कालनेमिनः

बाहुना रत्न केयूर कान्ति संतान हासिना

सूत उवाच

परित्राणाय आशु कृतं सुक्षेत्रे कर्म निर्मलम्

विरतानां रणात् अस्मात् क्रुद्धः प्राणान् हरिष्यति

यक्षाणां पञ्च लक्षाणि रक्षसाम् अयुतानि षट्

अधृष्यां सर्व भूतानाम् बहु वर्ष गण अर्चिताम्

आहूते अवस्थिते तस्मिन् नाग अवस्थित वर्ष्मणि

संशयः पुरुषस्य इव चित्तं दैत्यस्य तद् रथम्

तम् एव मुद्गरं गृह्य यमस्य महिषं रुषा

प्रस्फुरन्ती पपात उग्रा महा उल्का इव अद्रि कन्दरे

महिषो दानव इन्द्रः तु कल्प अन्त अम्भोद संनिभः

पराजयं महा इन्द्रस्य सर्व लोक क्षय आवहम्

प्रापतत् स्वे रथे भग्ने विसंज्ञः शिष्ट जीवितः

पूरयामास वेगेन संछाद्य रवि मण्डलम्

तौ अश्विनः रणात् भीतौ सहस्राक्ष रथम् प्रति

ततस् ताम् निहतां दृष्ट्वा घोरां किंकर वाहिनीम्

ध्वजं परम तीक्ष्णेन चित्रकर्मा अमर द्विषः

सारथिं च शतेन आजौ ध्वजं दशभिः एव च

वित्तेहा सु अल्प सत्त्वस्य पुरुषस्य इव भाविता

चिछेद अस्य शर व्रातान् स्व शरैः अतिलाघवात्

तम् आसाद्य रणे घोरम् एकैकः षष्टिभिः शरैः

अथ आदाय धनुः घोरम् इषून् च आशीविष उपमान्

मुमोच दानव अनीके तं बाणं शत्रु दारणम्

जघ्ने मुहूर्त मात्रेण गन्धर्वाणां दश अयुतम्

रथो ध्वजो धनुः चक्रम् कवचं च अपि काञ्चनम्

संघट्टम् अभवत् ताभ्याम् शैलाभ्याम् इव दुःसहम्

प्रथमं कार्मुकात् तस्य निश्चेरुः धूम राजयः

न युक्तम् एतत् शूराणाम् विशेषात् दैत्य जन्मनाम्

महा हिम निपातेन शस्त्रैः चन्द्र प्रचोदितैः

तत्र अपश्यत देव इन्द्रम् अभिद्रुतम् अभिप्लुतैः

तद् आदानम् च संधानं न मोक्षः च अपि लक्ष्यते

व्यथिता दानवाः सर्वे शीत उच्छिन्नाः विपौरुषाः

मोहं परमतो गच्छन् दृढ विद्धः हि वित्तपः

तया वृष्ट्या बाध्यमाना दैत्य इन्द्राणाम् महा ओजसाम्

मोहयामास दैत्य इन्द्रम् जगन्त् कृत्वा तमस् मयम्

वञ्चयामास दुर्धर्षं मुद्गरं स महा बलः

तौ अपि अस्त्रैः चिछिदतुः शितैः तैः दैत्य सायकान्

ततस् तमसि संशान्ते दैत्य इन्द्राः प्राप्त चक्षुषः

तेषाम् अ मृष्य तत् कर्म विष्णुः दानव सूदनः

अथ दृष्ट्वा तु दुर्धर्षं कुजम्भो राक्षस ईश्वरम्

स विद्धो बहुभिः बाणैः ग्रसनः अतिपराक्रमः

निमिः शतेन बाणानां मथनः अशीतिभिः शरैः

तथागतं तु तं दृष्ट्वा धनेशं नरवाहनम्

निष्पिपेष मही पृष्ठे बहुशः पार्ष्णि पाणिभिः

न शेकुः चलितुम् पद्भ्यां न अस्त्राणि आदातुम् एव च

नारायण अस्त्रम् बलवान् मुमोच रण मूर्धनि

ते वध्यमाना दैत्येन मुञ्चन्तो भैरवान् रवान्

विभुजा भिन्न मूर्धानः तथा छिन्न ऊरु जानवः

प्रच्छाय विटपान् च एव गिरीणां गह्वराणि च

स तां निरूप्य वेगेन कुजम्भाय मुमोच ह

तत् दृष्ट्वा दानव अनीकम् लब्ध संज्ञम् दिवाकरः

तम् आलोक्य असुर इन्द्राः तु हर्ष सम्पूर्ण मानसाः

दैत्यो गदा अभिघात अर्थम् शस्त्र वृष्टिम् मुमोच ह

यमस्य भिन्दिपालेन प्रहारम् अकरोत् हृदि

नय अरुणैः रथं शीघ्रं कालनेमि रथः यतः

चिछेद शतशो दैत्यो हि आखुः स्निग्धम् इव अम्बरम्

क्रुद्धः तु महिषो दैत्यो वरुणं समभिद्रुतः

पपात भूमौ निःसंज्ञो भूमि रेणु विभूषितः

तस्य अपरे तु गात्रेषु दशनैः अपि अदंशयन्
चर्म च उदय खण्डेन्दु दशकेन विभूषितम्

तया वाम भुजम् विष्णोः बिभेद दिति नन्दनः

पूरयामास गगनं दिशो विदिश एव च

चेलुः शिखरिणो मुख्याः पेतुः उल्काः नभस्तलात्

गच्छ असुरैः विमुक्तः असि साम्प्रतं जीव निर्भयः

यमः अपि शस्त्राणि उत्सृज्य बाहु युद्धेषु अवर्तत

महा आहव विमर्देषु दृप्त शत्रु विनाशिनीम्

जग्राह चक्रम् अष्ट आरम् तैल धौतम् रण अन्तकम्

नेमि दैत्यः तु तान् दृष्ट्वा कालनेमिम् उवाच ह

चिछेद ज्याम् अथ एकेन तैल धौतेन दानवः

गतिं कां च न पश्यन्तो गावः शीत अर्दिताः इव

प्रासेन ताडयामास ग्रसनं वदने दृढम्

दैत्यानां दश लक्षाणि दुर्जयानां सुरैः इह

तेन चक्रेण सः अश्विभ्याम् चिछेद रथ कूबरम्

तम् आलोक्य यमः श्रान्तं निहतां च स्व वाहिनीम्

अथ अभिमुखम् आयान्तं दैत्यं दृष्ट्वा धनाधिपः

तत् दृष्ट्वा दुष्कृतं कर्म धनाध्यक्षस्य दानवः

मार्गणैर् बर्हि पत्त्र अङ्गैः तैल धौतैः अजिह्मगैः

चिक्षेप मुद्गरं घोरं तरसा तस्य च अन्तकः

लब्ध संज्ञः अथ जम्भः तु धनाध्यक्ष पद अनुगान्

प्रचण्ड कोप रक्त अक्षः न्यकृन्तत् दानवान् रणे

ततः पलायतः तस्य मुकुटं रत्न मण्डितम्

दिव्य नाना अस्त्र तीक्ष्ण अर्चीः आरुह्य आगात् सुरान् स्वयम्

गरुत्मन्तम् अपश्यन्तः कल्प अन्त अनल संनिभम्

जीव ग्राहान् सः जग्राह बद्ध्वा पाशैः सहस्रशः

ततः स मेघ रूपी तु कालनेमिः महा असुरः

एवम् आजौ बली दैत्यः कालनेमिः महा असुरः

देवानां च अभवत् सैन्यम् सर्वम् एव भय अन्वितम्

भिन्नः शक्त्या भुजः तस्य स्रुत शोणितः आबभौ

तम् अन्तक मुख आसक्तम् आलोक्य हिमवत् द्युतिः

तत्र तत्र व्यदृश्यन्त मृता दैत्य ईश्वराः भुवि

कांश्चिद् उत्थाय मुष्टिभिः जघ्ने किंकर संश्रयान्

अयं स दैत्य चक्राणाम् कृतान्तः केशवः अरि हा

ततः क्रमेण विभ्रष्टं शीत दुर्दिनम् आबभौ

तां च वेगेन चिक्षेप कालनेमि रथम् प्रति

शरौ च द्वौ महाभागो दिव्यौ आशीविष द्युती

तम् आकम्पितम् आलक्ष्य गदां जग्राह केशवः

अभिदुद्राव वेगेन कुजम्भं भीम विक्रमम्

स तेन पट्टिशेन आजौ धनदस्य स्तन अन्तरम्

स्रुत रक्त अरुण प्रांशुः पीडा आकुलित मानसः

निर्बिभेद अभिजातस्य हृदयं दुर्जनो यथा

अभिमान धनाः वीरा धनदस्य पदानुगाः

स तया अभिहतः गाढं पपात रथ कूबरे

मूर्तिमन्ति तु रत्नानि विविधानि च दानवाः

तं दृष्ट्वा सर्व भूतानि वित्रेसुः विह्वलानि तु

मणि हेम परिष्काराम् अरि विमर्दिनीम्

ततो नाना अस्त्र वर्षेण दानवानां महा चमूम्

इति व्यवस्य दुर्धर्षा नाना शस्त्र अस्त्र पाणयः

त्यक्त्वा रथौ तु तौ वेगात् आप्लुतौ तरसा अश्विनः

दानवानां सहस्राणि व्यदृश्यन्त मृतानि तु

चिछेद शर वर्षेण ग्रसनो दानव ईश्वरः

युयुत्सवः स्थिता यक्षा मुकुटं परिवार्य तम्

शिरांसि केषांचिद् अपातयत् च भुजान् रथान् सारथीन् च उग्र वेगः

रथात् आप्लुत्य वेगेन भूषण द्युति भास्वरः

अपवाह्य रथं दूरम् अनयत् कालनेमेः

निरृतिं वरुणं च एव तीक्ष्ण दंष्ट्र उत्कट आननः

मूकाः तदा अभवन् दैत्याः

स मुहूर्तं समाश्वस्तो दानव इन्द्रः ऽतिदुर्जयः

ग्रसनः तु समाः यान् तम् आजघ्ने गदया उरसि

गात्राणि असुर सैन्यानाम् अदह्यन्त समन्ततः

हृत्वा श्रियम् इव अनर्थः दुर्वृत्तस्य अपतत् दृढः

दिशः अवरुद्धाः क्रुद्धेन सैन्यं च अस्य निकृन्तितम्

एकैकं दानवं जघ्ने षड्भिः षड्भिः अजिह्मगैः

ग्रसनः तु समालोक्य तां किंकर मयाम् चमूम्

चकम्पे मारुतेन इव नोदितः किंशुक द्रुमः

व्यर्थीकृत्य तु तान् सर्वान् आयुधान् दैत्य वक्षसि

संचार अस्त्रेण रूपाणां क्षणात् चक्रे विपर्ययम्

दृश्यन्ते पतिता भूमौ शस्त्र भिन्न अङ्ग संधयः

तेषां प्रार्थयतां शीतं द्रुम अन्तर विसर्पिणाम्

कांश्चिद् गदाभिः घोराभिः कांश्चिद् घोरैः परश्वधैः

भवता मोहितेन आजौ निहता भूरि विक्रमाः

योजयामास बाणं हि ब्रह्मास्त्र विहितेन तु

ग्रसनो लब्ध संज्ञः अथ यमस्य प्राहिणोत् गदाम्
कौस्तुभ उद्भासित उरस्कः कान्त केयूर भास्वरः

अपरे बहुशस् तस्य ललम्बुः बाहु मण्डले

स्कन्धे निधाय दैत्यस्य मुखं विश्रान्तिम् ऐच्छत

स्फुरन्तम् उदयाद्रि स्थम् सूर्यम् उष्ण त्विषा इव

अभिदुद्राव वेगेन पदातिः धनदम् नदन्

विष्णुं विव्याध हृदये क्रोधात् रक्त विलोचनः

कुजम्भः अधावत क्षिप्तं रक्षस् राज बलम् प्रति

व्यबुध्यत अहि पर्यङ्के योग निद्राम् विहाय तु

शस्त्र वृष्टिम् ववर्ष उग्राम् देव अनीकेषु दुर्जयाम्

विव्याध धनदं तीक्ष्णैः शरैः वक्षसि दानवः

सर्वे ते निष्प्रतीकारा दैत्याः चन्द्रमसा जिताः

निर्जीवितं यमं दृष्ट्वा ततः संत्यज्य दानवः

जग्राह वाम हस्तेन याम्यं दानव नन्दनः

स तु किंकर युद्धेन ग्रसनः श्रमम् आप्तवन्

तस्य अशोभन्त ते बाणा हृदये तप्त काञ्चनाः

खड्गेन कमलानि इव विकोशेन अम्बर _

आदाय सर्वाणि जगाम दैत्यो जम्भः स्व सैन्यम् दनुज इन्द्र सिंहः

पदातिः अथ वित्तेशो गदाम् आदाय भैरवीम्

विस्फूर्जत् कर सम्पात समाक्रान्त जगत् त्रयम्

गदायाः प्रतिघात अर्थम्

मयि आश्रितानि सैन्यानि जिते मयि विनाशिता

स तं मुद्गरम् आयान्तम् उत्प्लुत्य गगन स्थितम्

द्वाभ्यां ज्या _ च अपि भुजं सव्यं च पत्त्रिणा

तस्मिन् अपसृते दूरं चण्डानां भीम कर्मणाम्

दशभिः च एव यत्ताः ते जघ्नुः स गरुडम् रणे

देवानां दानवं रूपं दानवानां च दैविकम्

स क्षणात् धैर्यम् आलम्ब्य धनुः आकृष्य भैरवम्

सा पपात शिरसि उग्रा विपुला कालनेमिनः

कांश्चिद् बिभेद शूलेन कांश्चिद् बाणैः अजिह्मगैः

सर्व अस्त्र वारणम् मुञ्च ब्राह्मम् अस्त्रम् त्वरा अन्वितः

उवाच अरुणम् उद्भ्रान्तः कोपात् लोक एक लोचनः

रथेषु तु अमराः त्रस्ताः तत्र तत्र निलिल्यिरे

अथ ग्रसनम् आलोक्य यमः क्रोध विमूर्छितः

अपश्यत् स्वाम् तनुं ध्वस्तां विलोल आभरण अम्बराम्

चक्रे बाण मयम् जालं दिक्षु यक्षाधिपस्य तु

चिछेद रिपु वक्त्राणि विचित्राणि समन्ततः

वज्र अस्त्रम् शमयामास दानव इन्द्रः अस्त्र तेजसा

गृहीत्वा मुद्गरं भीमम् आयसम् हेम भूषितम्

तस्थौ अचेष्टः दनुजो यथा धीरो धराधरः

ततः क्रमेण दुर्वारं नाना रूपम् तदा अभवत्

जम्भः तु कर्म तत् दृष्ट्वा धनेशस्य अतिदुष्करम्

कृतान्तं मर्दितं दृष्ट्वा गदा पाणिः धनाधिपः

न शेकुः चलितम् तत्र पदात् अपि पदं तदा

वाहनानि च दिव्यानि विमानानि सहस्रशः

केचिद् प्रास प्रहारैः च दारुणैः ताडिताः तदा

एवंविधे तु संग्रामे तुमुले देव संक्षये

मर्तुं संग्राम शिरसि युक्तं तद् भूषण अग्रतस्

सारथिं च अस्य बाणेन दृढेन अभ्यहनत् हृदि

प्रणाशम् अगमत् तीव्रम् तमो घोरम् अनन्तरम्

दानव इन्द्रैः नव अम्भोद सच्छायैः पौरुष उत्कटैः

चक्राणि कुणपान् प्रासान् भुशुण्डीः पट्टिशान् अपि

स तु तेन प्रहारेण स्रोतोभिः क्षतजं वमन्

जघान घन नीहार तिमिर आतुर वाहनाम्

विपर्यस्त रथ आसङ्गाः निष्पिष्ट ध्वज पङ्क्तयः

शिलाभिः अपरे जघ्नुः द्रुमैः अन्यैः महा उच्छ्रयैः

स ततो भ्राम्य वेगेन चिक्षेप अश्वि रथम् प्रति

हृदि विव्याध बाणानां सहस्रेण अग्नि वर्चसाम्

उत्प्लुत्य अथ यमः तस्मात् महिषान् निष्पतिष्यतः

ववर्ष शर वर्षेण विशेषेण अग्नि वर्चसा

पद्मराग मयेन इव केयूरेण विभूषितः

तुरगा निःश्वसन्तः च घर्म आर्ताः रथिनः अपि च

मुक्त्वा कुजम्भो धनदं राक्षस इन्द्रम् अभिद्रवन्

ततस् अन्तरिक्षे शंसन्ति तेजः ते तु परिष्कृतम्

सततं भ्राम्य वेगेन दानवाय व्यसर्जयत्

स विचिन्त्य शर व्रातम् ग्रसनस्य रथं प्रति

उत्सृज्य गात्रं भू पृष्ठे निष्पिपेष सहस्रशः

व्यधमत् तस्य सैन्यानि नाना सायक वृष्टिभिः

दैत्य इन्द्रस्य अतिकाय त्वात् ततस् श्रान्त भुजः यमः

वायुना तेन चन्द्रेण संशुष्केण हिमेन च

चक्षूंषि दानव इन्द्राणाम् चकार अन्धानि च प्रभुः

बीज अङ्कुराः इव आम्लानाः प्राप्य वृष्टिं धरा तले

स विद्धो हृदये गाढं दैत्यो हरि शिलीमुखैः
आश्रित्य दानवीं मायां वितत्य स्वं महा वपुः

राक्षस इन्द्रः तम् आयान्तं विलोक्य स पदानुगः

तं तु मुद्गरम् आयान्तम् आलोक्य अम्बर गोचरम्

कलां पूरयितुं यत्नात् षोडशाम् अति विक्रमाः

जीव ग्राहम् ग्राहयितुम् अश्विनः तु प्रचक्रमे

शरद् अम्बर नीलाब्ज कान्त देह छविः विभुः

एवं संचिन्त्य वेगेन समुत्तस्थौ महा बलः

शीतं ववर्ष सलिलं दानव इन्द्र बलम् प्रति

मत्वा सुरान् स्वकान् एव जघ्ने घोर अस्त्र लाघवात्

एकैकः अपि जगन्त् सर्वम् शक्तः तुलयितुम् भुजैः

विव्याध निशितैः बाणैः क्रूर आशीविष भीषणैः

मुमोच शर वृष्टिम् तु तस्मै यक्षाधिपो बली

किं प्रयाताः च तिष्ठध्वं समरे अमर निर्जिताः

तं रक्षस् अधिपतिः प्राप्तं मुद्गरेण अहनत् हृदि

प्रफुल्ल अरुण पद्म ओघम् शरदि इव अमलम् सरः

हस्तौ च पञ्च सप्तत्या मार्गणैः दशभिः धनुः

आयान्तीं तां समालोक्य तडित् संघात मण्डिताम्

चतुर्भिः सारथिं च अस्य ध्वजं च एकेन पत्त्रिणा

तम् आलक्ष्य ततो दैत्यः श्रान्तम् अन्तकम् ओजसा

प्रयत्न विधृतैः अश्वैः सित चामर मालिभिः

दाव अग्निः प्रज्वलन् च एव घोर अर्चिस् दग्ध पादपः

कल्प अन्त घोर संकाशः बभूव क्रोध मूर्छितः

निर्भिन्न अङ्गैः तुरंगैः तु गजैः च अचल संनिभैः

ग्रसनो घोर संकल्पः संदष्ट ओष्ठ पुट छदः

तौ अभिप्रायम् आलक्ष्य तस्य दैत्यस्य दूषितम्

वज्र अस्त्रम् तु प्रकुर्वाते दानव इन्द्र निवारणम्

परस्परं व्यलीयन्त पृष्ठेषु व्यस्त्र पाणयः

स रथो दण्ड मथितैः व्याघ्रैः अर्धैः विकृष्यते

मत्वा काल क्षमम् कार्यं कालनेमिः महा असुरः

जम्भकः च एव सप्तत्या शुम्भो दशभिः एव च

व्यर्थीकृतां तु तां दृष्ट्वा शर वृष्टिम् धनाधिपः

दण्डं मुमोच कोपेन ज्वाला माला समाकुलम्

दिशः च मायया चण्डैः पूरयामास पावकैः

तान् अमर्षात् च सम्प्रेक्ष्य दानवः चण्ड पौरुषः

तताप दानव अनीकम् गत मज्ज ओघ शोणितम्

पुरःस्थितम् अपि प्राप्तुं न शेकुः अवमर्दिताः

जघ्ने मर्मसु तीक्ष्ण अग्रैः असुरम् भीम दर्शनम्

ततो निःशेषित प्रायाम् विलोक्य स्वाम् अनीकिनीम्

दिवाकर उवाच

धनद अनुचरान् यक्षान् निष्पिपेष सहस्रशः

वृतो यक्ष अयुत शतैः जम्भम् प्रत्युद्ययौ रुषा

एकैकस्य अपि पर्याप्ता न सर्वे अपि दिवौकसः

रण इच्छाम् दूरतस् त्यक्त्वा तस्थुः ते जीवित अर्थिनः

केशेषु निरृतिं दैत्यो जानुना आक्रम्य

मुमोच च अपि दैत्य इन्द्रः स स्वयं सुर कण्टकः

चोदयामास सैन्यानि राक्षस इन्द्र वधम् प्रति

द्वितीयम् इन्द्रजालेन योजितं प्रमुमोच ह

ततः क्रोध परीतः तु धनेशो जम्भ दानवम्

कांश्चित् पिपेष गदया कान् च मुद्गर वृष्टिभिः

भ्रामयामास वेगेन प्रचित्तम् इव सम्भ्रमः

अगमत् परमम् क्षोभं नाना प्रहरण उद्यतः

ततो मुहूर्तात् अस्वस्थः दानवो दारुण आकृतिः

दृष्ट्वा तान् अर्दितान् देवः शूलं जग्राह दारुणम्

विमर्दः तत्र विषमो भविता शूर संक्षयः

जग्राह निशितान् बाणान् शत्रु मर्म विभेदिनः

संचार अस्त्रेण संधाय बाणम् एकम् ससर्ज सः

जगद् व्याकुलतां यातं प्रलय आगम शङ्कया

आकर्ण कृष्टैः भूयस् च कालनेमिस् त्रिभिः शरैः

ततो ज्वाला आकुलम् सर्वं त्रैलोक्यम् अभवत् क्षणात्

अयं वै देव सर्वस्वम् जिते अस्मिन् निर्जिताः सुराः

तत् च कर्म तयोः दृष्ट्वा विस्मितः कोपम् आविशत्

भुशुण्डीं भैरव आकाराम् गृहीत्वा शैल गौरवाम्

जघ्ने रथस्य मूर्धन् यान् व्याघ्रान् दण्डेन कोपनः

भो भोः शृङ्गारिणः शराः सर्वे शस्त्र अस्त्र पारगाः

इति उक्त्वा दानवाः सर्वे परिवार्य समन्ततः

स्मित पूर्वम् उवाच इदम् वाक्यं चक्र आयुधः प्रभुः

जगद्दीपः अथ भगवान् जग्राह विततं धनुः

षष्ट्या विव्याध बाणानां कालनेमिः जनार्दनम्

क्षीयमाणेषु दैत्येषु दानवः क्रोध मूर्छितः

इतस् च इतस् च संभ्रान्ता बभ्रमुः वै दिशो दश

सिंहम् एकेन तं तीक्ष्णैः विव्याध दशभिः शरैः

क्षणेन लब्ध संज्ञः तु कालनेमिः महा असुरः
अथ अपश्यन्त दैतेया वियति ज्योतिस् मण्डलम्

जम्भं तु निहतं मत्वा कुजम्भो भैरव स्वनः

पतितस्य रथोपस्थे दानवस्य अच्युतः अरि हा

रथेन त्वरितो गच्छन् आससाद अन्तकम् रणे

तेन पट्टिश घातेन धनेशः परिमूर्छितः

अहं नेमिः सुरो न एव कालनेमे विदस्व माम्

कालनेमि प्रभृतयः दश दैत्या महा रथाः

त्यक्त्वा रथ पथिनम् भीतौ महिषस्य अतिरंहसा

निर्ममे दानव इन्द्र ईशः शरीरे भास्कर अयुतम्

इति उक्तः चोदयामास रथं गरुड पूर्वजः

निग्राह्य ग्रसनः सेनां विसृजन् अस्त्र वृष्टयः

ततो मुहूर्त मात्रेण ग्रसनः प्राप्य चेतनाम्

जघ्ने पिशाच मुख्यानाम् सप्त लक्षाणि निर्भयः

याम्यानां किंकराणां तु सहस्रं निष्पिपेष ह

दृष्ट्वा दैत्यस्य तत् क्रौर्यम् सर्व भूतानि मेनिरे

वेगेन भ्रामयामास समुत्कृष्य मही तलात्

संदष्ट ओष्ठ पुट आटोप भ्रुकुटि विकट आननः

तस्मिन् प्रशान्ते वज्र अस्त्रे कालनेमिः अनन्तरम्

निःश्वसन् दीर्घम् उष्णम् च रोषात् ताम्र विलोचनः

धनाधिपस्य जम्भेन सायकैः मर्म भेदिभिः

ततस् तु निशितैः बाणैः दारुणैः मर्म भेदिभिः

जग्राह पट्टिशं दैत्यः प्रांशुं शित शिला मुखम्

ततः खड्गेन च शिरः छेत्तुम् ऐच्छत् अमर्षणः

ततः सु अल्पेन कालेन अहम् एव ते अन्तकः

तयोः अनुगतः दैत्यः कालनेमिः महा बलः

स तु तेन प्रहारेण क्षीणः संभ्रान्त मानसः

स गदां वियति प्राप्य ररास अम्बुधरः यथा

तेन दैत्य सहस्राणि सूदयामास सत्वरः

ग्रसनः कटि वस्त्रैः तु यमं गुह्य बल उद्धतः

प्राप्य इन्द्रस्य रथं क्रूरो दैत्य अनीक पदानुगः

दधार रूपं मेघस्य विद्युत् माला लता आवृतम्

यमः तेन प्रहारेण सुस्राव रुधिरं मुखात्

दारयामास धरणीं हेम जाल परिष्कृतः

कुजम्भः कर्म तत् दृष्ट्वा राक्षस इन्द्रस्य संयुगे

यमं भुजाभ्याम् आदाय योधयामास दानवः

हृदि धैर्यं समालम्ब्य किंचिद् संत्रस्त मानसः

स्रुत रक्त ह्रदैः भूमिः विकृत अविकृता बभौ
वृथक् पशु घ्नः प्राप्नोति प्रेत्य जन्मनि जन्मनि

पुनर् दारक्रियां कुर्यात् पुनर् आधानम् एव च

सौरान् मन्त्रान् यथोत्साहं पावमानीश् च शक्तितः

अशुद्धा बान्धवाः सर्वे सूतके च तथा उच्यते

नित्यं शुद्धः कारु हस्तः पण्ये यच् च प्रसारितम्

उभयोः सप्त दातव्या मृदः शुद्धिम् अभीप्सता

रजसा स्त्री मनस् दुष्टा संन्यासेन द्विजोत्तमाः

पित्रा भर्त्रा सुतैर् वा अपि न इच्छेत् विरहम् आत्मनः

वृथक् संकर जातानाम् प्रव्रज्यासु च तिष्ठताम्

उद्यतैर् आहवे शस्त्रैः क्षत्र धर्म हतस्य च

एतच् छौचं गृहस्थानां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम्

दैहिकानां मलानां च शुद्धिषु द्वादशस्व् अपि

क्रव्यादाञ् शकुनान् सर्वान् तथा ग्राम निवासिनः

सदा प्रहृष्टया भाव्यं गृह कार्ये च दक्षया

गृहे गुराव् अरण्ये वा निवसन्न् आत्मवान् द्विजः

न अत्रिवर्षस्य कर्तव्या बान्धवैर् उदक क्रिया

अहस्ताश् च स हस्तानाम् शूराणां च एव भीरवः

विशीलः काम वृत्तः वा गुणैर् वा परिवर्जितः

निर्हृत्य तु व्रती प्रेतान् न व्रतेन वियुज्यते

भौमिकैस् ते समा ज्ञेया न तैर् आप्रयतो भवेत्

प्रस्रवे च शुचिर् वत्सः श्वा मृग ग्रहणे शुचिः

पतिं शुश्रूषते येन तेन स्वर्गे महीयते

अष्टानां लोकपालानां वपुर् धारयते नृपः

न द्वितीयश् च साध्वीनां क्वचिद् भर्ता उपदिश्यते

न अ वेद विहिताम् हिंसाम् आपद्य् अपि समाचरेत्

न मांस भक्षणे दोषो न मद्ये न च मैथुने

द्वितीयम् आयुषो भागं कृतदारो गृहे वसेत्

यो बन्धन वध क्लेशान् प्राणिनां न चिकीर्षति

तत् पर्युषितम् अप्य् आद्यं हविस् शेषम् च यद् भवेत्

पश्चिम उत्तर पूर्वैः तु यथायोगं द्विजन्मनः

दाहयेद् अग्नि होत्रेण यज्ञ पात्रैः च धर्म विद्

प्रतुदाञ् जालपादांश् च कोयष्टि नखविष्किरान्

शुद्धिर् विजानता कार्या गो मूत्रेण उदकेन वा

भक्ष्येष्व् अपि समुद्दिष्टान् सर्वान् पञ्चनखांस् तथा

यज्ञाय जग्धिर् मांसस्य इति एष दैवो विधिः स्मृतः

अपत्य लोभात् या तु स्त्री भर्तारम् अतिवर्तते

भस्मना अद्भिः मृदा च एव शुद्धिर् उक्ता मनीषिभिः

अभक्ष्याणि द्विजातीनाम् अमेध्य प्रभवानि च

यो धर्म एकपत्नीनां काङ्क्षन्ती तम् अनुत्तमम्

आचामेद् एव भुक्त्वा अन्नम् स्नानं मैथुनिनः स्मृतम्

न च तद् कर्म कुर्वाणः सनाभ्यो ऽप्य् अशुचिर् भवेत्

स जीवंश् च मृतश् च एव न क्वचित् सुखम् एधते

असंनिधाव् अयं ज्ञेयो विधिः सम्बन्धि बान्धवैः

मक्षिका विप्रुषश् छाया गौर् अश्वः सूर्य रश्मयः

गो ब्राह्मणस्य च एव अर्थे यस्य च इच्छति पार्थिवः

एतद् उक्तं द्विजातीनां भक्ष्य अभक्ष्यम् अशेषतः

न अस्ति स्त्रीणां पृथग् यज्ञो न व्रतं न अपि उपोषणम्

शौच आशौचम् हि मर्त्यानां लोकेभ्यः प्रभव अप्ययौ

अनिर्दिष्टांश् च ऐकशफान् टिट्टिभं च विवर्जयेत्

अनृतौ ऋतु काले च मन्त्रसंस्कार कृत् पतिः

जात दन्तस्य वा कुर्युर् नाम्नि वा अपि कृते सति

ब्रह्मचारि गतम् भैक्ष्यं नित्यं मेध्यम् इति स्थितिः

स्वर्गं गच्छत्य् अपुत्रा अपि यथा ते ब्रह्मचारिणः

आदिष्टी न उदकम् कुर्याद् व्रतस्य समापनात्

सर्वेषाम् एव शौचानाम् अर्थ शौचम् परं स्मृतम्

त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानाम् अकल्पयन्

अनिर्दशाया गोः क्षीरम् औष्ट्रम् ऐकशफं तथा

यानि च एव अभिषूयन्ते पुष्प मूल फलैः शुभैः

आपः शुद्धा भूमि गताः वैतृष्ण्यं यासु गोर् भवेत्

अ ज्ञात भुक्त शुद्धि अर्थम् ज्ञातस्य तु विशेषतः

यत् शेषम् दश रात्रस्य तावद् एव अशुचिः भवेत्

यथा इदम् शावम् आशौचं सपिण्डेषु विधीयते

पुराणेष्व् अपि यज्ञेषु ब्रह्म क्षत्र सवेषु च

मद्यैर् मूत्रैः पुरीषैर् वा ष्ठीवनैः पूय शोणितैः

सर्वेषां शावम् आशौचं माता पित्रोः तु सूतकम्

प्रेत शुद्धिम् प्रवक्ष्यामि द्रव्य शुद्धिम् तथा एव च

श्रीफलैर् अंशुपट्टानां क्षौमाणां गौरसर्षपैः

शरीरं शौचम् इच्छन् हि स्त्री शूद्रस् तु सकृत् सकृत्
आत्मानं च पशुं च एव गमयत्य् उत्तमां गतिम्

नारं स्पृष्ट्वा अस्थि स स्नेहम् स्नात्वा विप्रो विशुध्यति

कुर्याद् घृतपशुं सङ्गे कुर्यात् पिष्टपशुं तथा

सु संस्कृत उपस्करया व्यये च अ मुक्तहस्तया

मांसानि च न खादेद् यस् तयोः पुण्य फलम् समम्

मार्जनं यज्ञ पात्राणाम् पाणिना यज्ञ कर्मणि

आचम्य एव तु निःस्नेहं गाम् आलभ्य अर्कम् ईक्ष्य वा

रात्रिभिर् मास तुल्याभिः गर्भस्रावे विशुध्यति

निर्दशं ज्ञाति मरणम् श्रुत्वा पुत्रस्य जन्म च

संस्पृष्टं न एव शुध्येत पुनःपाकेन मृद् मयम्

ताम्र अयस् कांस्य रैत्यानाम् त्रपुणः सीसकस्य च

सारसं रज्जुवालं च दात्यूहं शुक सारिके

त्रिगुणं स्याद् वनस्थानां यतीनां तु चतुर्गुणम्

विष् मूत्र उत्सर्ग शुद्धि अर्थम् मृद् वारि आदेयम् अर्थ वत्

मधुपर्के च यज्ञे च पितृ दैवत कर्मणि

यव गोधूम जम् सर्वं पयसश् च एव विक्रिया

सम्मार्जन उपाञ्जनेन सेकेन उल्लेखनेन च

पाठीन रोहितौ आद्यौ नियुक्तौ हव्य कव्ययोः

सद्यः संतिष्ठते यज्ञस् तथा शौचम् इति स्थितिः

कथं मृत्युः प्रभवति वेद शास्त्र विदाम् प्रभो

श्वभिर् हतस्य यन् मांसं शुचि तन् मनुर् अब्रवीत्

प्रक्षालनेन त्व् अल्पानाम् अद्भिः शौचं विधीयते

क्रव्याद्भिश् च हतस्य अन्यैः चण्डाल आद्यैः च दस्युभिः

प्रोक्षितं भक्षयेन् मांसं ब्राह्मणानां च काम्यया

निर्वृत्त चूडकानाम् तु त्रि रात्रात् छुद्धिर् इष्यते

आविकं संधिनी क्षीरम् विवत्सायाश् च गोः पयः

अहिंसाम् एव तां विद्याद् वेदाद् धर्मो हि निर्बभौ

व्यभिचारात् तु भर्तुः स्त्री लोके प्राप्नोति निन्द्य ताम्

तावत् स्याद् अशुचिर् विप्रो यावत् तत् स्याद् अनिर्दशम्

भृत्यानां च एव वृत्ति अर्थम् अगस्त्यो ह्य् आचरत् पुरा

इह अग्र्याम् कीर्तिम् आप्नोति पति लोकम् परत्र च

क्षौम वत् शङ्ख शृङ्गाणाम् अस्थि दन्त मयस्य च

जन्मन्य् एकोदकानां तु त्रि रात्रात् छुद्धिर् इष्यते

स्त्रीणाम् असंस्कृतानां तु त्रि अहात् शुध्यन्ति बान्धवाः

न भक्षयेद् एकचरान् अ ज्ञातान् च मृग द्विजान्

यद्य् अन्नम् अत्ति तेषां तु दश अहेन एव शुध्यति

चैल वत् चर्मणां शुद्धिर् वैदलानां तथा एव च

चमसानां ग्रहाणां च शुद्धिः प्रक्षालनेन तु

अह्ना च एकेन रात्र्या च त्रि रात्रैः एव च त्रिभिः

यो ऽर्थे शुचिर् हि स शुचिर् न मृत्वा अरि शुचिः शुचिः

यावन् न अपैति अमेध्य अक्तात् गन्धो लेपश् च तद् कृतः

यान्य् अधस् तान्य् अमेध्यानि देहाच् च एव मलाश् च्युताः

सूतकं मातुर् एव स्याद् उपस्पृश्य पिता शुचिः

छत्त्राकं विड्वराहं च लशुनं ग्राम कुक्कुटम्

पति लोकम् अभीप्सन्ती न आचरेत् किंचिद् अप्रियम्

एषां शौच विधिः कृत्स्नो द्रव्य शुद्धिः तथा एव च

ऊन द्वि वार्षिकम् प्रेतं निदध्युर् बान्धवा बहिः

धात्रा एव सृष्टा ह्य् आद्याश् च प्राणिनो ऽत्तार एव च

या वेद विहिता हिंसा नियता अस्मिन् चराचरे

स सर्वस्य हित प्रेप्सुः सुखम् अत्यन्तम् अश्नुते

जग्ध्वा ह्य् अविधिना मांसं प्रेतस् तैर् अद्यते ऽवशः

न अ कृत्वा प्राणिनां हिंसां मांसम् उत्पद्यते क्वचित्

अनुपाकृत मांसानि देवान्नानि हवींषि च

पाषण्डम् आश्रितानां च चरन्तीनां च कामतः

नानाविधानां द्रव्याणां शुद्धेः शृणुत निर्णयम्

क्षान्त्या शुध्यन्ति विद्वांसो दानेन अकार्य कारिणः

लोकेश अधिष्ठितः राजा न अस्य आशौचम् विधीयते

प्रसमीक्ष्य निवर्तेत सर्व मांसस्य भक्षणात्

चराणाम् अन्नम् अचरा दंष्ट्रिणाम् अप्य् अदंष्ट्रिणः

यथा उक्तेन एव कल्पेन शुध्यन्ति तु सनाभयः

संनिधाव् एष वै कल्पः शाव आशौचस्य कीर्तितः

अदृष्टम् अद्भिर् निर्णिक्तं यच् च वाचा प्रशस्यते

स वासाः जलम् आप्लुत्य शुद्धो भवति मानवः

लोहितान् वृक्ष निर्यासान् वृश्चन प्रभवान् तथा

सा भर्तृ लोकम् आप्नोति सद्भिः साध्वी इति च उच्यते

मङ्गल अर्थम् स्वस्त्ययनं यज्ञश् च आसाम् प्रजापतेः
अन्तर् दश अहे स्यातां चेत् पुनर् मरण जन्मनी

नियुक्तस् तु यथान्यायं यो मांसं न अत्ति मानवः

यतिचान्द्रायणं वा अपि शेषेषु उपवसेत् अहः

न राज्ञाम् अघ दोषः ऽस्ति व्रतिनां न च सत्त्रिणाम्

अस्वर्ग्या ह्य् आहुतिः सा स्याच् शूद्र संस्पर्श दूषिता

वायुः कर्म अर्क कालौ च शुद्धेः कर्तॄणि देहिनाम्

श्रोत्रिये तु उपसंपन्ने त्रि रात्रम् अशुचिर् भवेत्

बैजिकाद् अभिसम्बन्धाद् अनुरुन्ध्याद् अघं त्रि अहम्

अनेन विधिना नित्यं पञ्चयज्ञान् न हापयेत्

विगतं तु विदेश स्थम् शृणुयाद् यो ह्य् अनिर्दशम्

न उच्छिष्टम् कुर्वते मुख्या विप्रुषो ऽङ्गं न यान्ति याः

निरस्य तु पुमान् शुक्रम् उपस्पृश्य एव शुध्यति

दिवाकीर्तिम् उदक्यां च पतितं सूतिकां तथा

मातुले पक्षिणीं रात्रिं शिष्य ऋत्विज् बान्धवेषु च

अद्भिस् तु प्रोक्षणं शौचं बहूनां धान्य वाससाम्

रजस्य् उपरते साध्वी स्नानेन स्त्री रजस्वला

कलविङ्कं प्लवं हंसं चक्राह्वं ग्राम कुक्कुटम्

प्रयुज्यते विवाहे तु प्रदानं स्वाम्य कारणम्

अद्भिर् गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति

तं शुश्रूषेत जीवन्तं संस्थितं च न लङ्घयेत्

मां स भक्षयिता अमुत्र यस्य मांसम् इह अद्मि अहम्

अमत्या एतानि षड् जग्ध्वा कृच्छ्रं सांतपनं चरेत्

तद् अवाप्नोत्य् अयत्नेन यो हिनस्ति न किंचन

त्रि रात्रम् आहुर् आशौचम् आचार्ये संस्थिते सति

बाल्ये पितुर् वशे तिष्ठेत् पाणिग्राहस्य यौवने

श्रूयतां येन दोषेण मृत्युर् विप्रान् जिघांसति

न विप्रं स्वेषु तिष्ठत्सु मृतं शूद्रेण नाययेत्

उक्तो वः सर्व वर्णानाम् स्त्रीणां धर्मान् निबोधत

न श्मश्रूणि गतान्य् आस्यं न दन्त अन्तर् अधिष्ठितम्

शृगाल योनिम् प्राप्नोति पाप रोगैः च पीड्यते

संवत्सरस्य एकम् अपि चरेत् कृच्छ्रं द्विजोत्तमः

अक्षार लवण अन्नाः स्युर् निमज्जेयुश् च ते त्रि अहम्

पक्षि जग्धम् गवा घ्रातम् अवधूतम् अवक्षुतम्

अनेन नारी वृत्तेन मनस् वाच् देह संयता

बालया वा युवत्या वा वृद्धया वा अपि योषिता

पतिं हित्वा अपकृष्टम् स्वम् उत्कृष्टं या निषेवते

न अस्य कार्यो ऽग्निसंस्कारो न च कार्य उदक क्रिया

सोम अग्नि अर्क अनिल इन्द्राणाम् वित्त अप्पतियोः यमस्य च

यो ऽहिंसकानि भूतानि हिनस्त्य् आत्म सुख इच्छया

आसीत मरणात् क्षान्ता नियता ब्रह्मचारिणी

विशुध्यति त्रि रात्रेण मातुर् आप्तांश् च बान्धवान्

अनुमन्ता विशसिता निहन्ता क्रय विक्रयी

शौचं यथार्हं कर्तव्यं क्षार अम्ल उदक वारिभिः

आत्मनस् त्यागिनां च एव निवर्तेत उदक क्रिया

एवं वृत्तां सवर्णां स्त्रीं द्विजातिः पूर्व मारिणीम्

संस्कर्ता च उपहर्ता च खादकश् च इति घातकाः

यस्मै दद्यात् पिता त्व् एनां भ्राता वा अनुमते पितुः

देवान् पितॄंश् च अर्चयित्वा खादन् मांसं न दुष्यति

अत्र एव पशवो हिंस्या न अन्यत्र इति अब्रवीन् मनुः

वर्षे वर्षे ऽश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः

अश्रोत्रिये त्व् अहः कृत्स्नम् अनूचाने तथा गुरौ

विद्या तपोभ्याम् भूत आत्मा बुद्धिर् ज्ञानेन शुध्यति

यादृशं भवति प्रेत्य वृथक् मांसानि खादतः

श्वाविधं शल्यकं गोधां खड्ग कूर्म शशान् तथा

स्व मांसम् पर मांसेन यो वर्धयितुम् इच्छति

यथाविधि नियुक्तस् तु प्राणानाम् एव च अत्यये

दधि भक्ष्यं च शुक्तेषु सर्वं च दधि सम्भवम्

एका लिङ्गे गुदे तिस्रस् तथा एकत्र करे दश

अतिक्रान्ते दश अहे च त्रि रात्रम् अशुचिर् भवेत्

न तत् फलम् अवाप्नोति यन् मांस परिवर्जनात्

अलंकृत्य शुचौ भूमाव् अस्थिसंचयनाद् ऋते

एतत् मांसस्य मांस त्वम् प्रवदन्ति मनीषिणः

शूद्राणां मासिकं कार्यं वपनं न्याय वर्तिनाम्

राज्ञो महात्मिके स्थाने सद्यः शौचं विधीयते

मार्जन उपाञ्जनैः वेश्म पुनःपाकेन मृद् मयम्

प्राणस्य अन्नम् इदं सर्वं प्रजापतिर् अकल्पयत्

निन्द्या एव सा भवेल् लोके परपूर्वा इति च उच्यते

आरण्यानां च सर्वेषां मृगाणां माहिषं विना