tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
समन्वाहरति स्म भिक्षवः बोधिसत्त्वो ब्रह्माणं सहा पतिम् आगच्छन्तम् स परिवारम्

न च शीतं न च उष्णम् वा जिघत्सां वा पिपासां वा तमो वा रजो वा क्लेशं वा संजानीते स्म पश्यति वा

न च शक्तिः अस्ति भिक्षवो ब्रह्मणः सहा पतेः बोधिसत्त्वस्य आज्ञाम् प्रतिरोद्धुम्

बोधिसत्त्वस्य खलु पुनर् भिक्षवः मातुः कुक्षि गतस्य अधिष्ठितम् सततं समितं रात्रिंदिवं दिव्यानि तूर्याणि अभिनिर्माय प्रनदन्ति स्म

बोधिसत्त्वस्य खलु पुनर् मातुः कुक्षि गतस्य कायः तथाविधः ऽभूत् तत् यथा अपि नाम पर्वत मूर्धनि रात्रौ अन्धकार तमिस्रायाम् महान् अग्नि स्कन्धः योजनात् अपि दृश्यते स्म यावत् पञ्चभ्यो योजनेभ्यो दृश्यते स्म

स्वप्न अन्तर गता च बोधिसत्त्व माता मायादेवी महा नाग कुञ्जरम् अवक्रान्तम् संजानीते स्म
ओषधि वनस्पतिषु हि रसो दृश्यते चित्तं प्राणभृत्सु

पुरुषे त्व् एव आविस्तराम् आत्मा स हि प्रज्ञानेन संपन्नतमो विज्ञातं वदति विज्ञातं पश्यति वेद श्वस्तनं वेद लोक अलोकौ मर्त्येन अमृतम् ईप्सत्य् एवं सम्पन्नः

अथ इतरेषाम् पशूनाम् अशना पिपासे एव अभिविज्ञानम् न विज्ञातं वदन्ति न विज्ञातं पश्यन्ति न विदुः श्वस्तनं न लोक अलोकौ त एतावन्तो भवन्ति यथाप्रज्ञं हि संभवाः

तस्य य आत्मानम् आविस्तरां वेद अश्नुते ह आविस् भूयः

प्राणभृत्सु त्व् एव आविस्तराम् आत्मा तेषु हि रसो ऽपि दृश्यते न चित्तम् इतरेषु
ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसाः सुताः

अण्डो हिरण्मयो रुद्र तस्य अन्तर् स्वयम् एव हि

सत्त्व मात्राम् तनुं गृह्य पितरः च ततो ऽभवन्

यतीनाम् अक्षयम् स्थानं यदृच्छा गामिनाम् सदा

रजस् मात्राम् तनुं गृह्य मनुष्याः तु अभवन् ततस्

तत् ऊर्ध्वस्रोतसाम् षष्ठो देव सर्गः तु स स्मृतः

इति एष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धि पूर्वकः

तस्माद् बुद्धिः मनः तस्मात् ततस् खं पवनः ततस्

तमस् मात्रा तनुः त्यक्ता शंकरैः भूत् विभावरी

क्षुत् तृष् क्षामा राक्षसा रक्षणात् च ये

तिर्यक्स्रोताः तु यः प्रोक्तः तिर्यग्योनयः स उच्यते

उत्ससर्ज ततस् ताम् तु तमस् मात्र आत्मकाम् तनूम्

रजस् मात्राम् तनुं गृह्य क्षुध् अभूत् कोपः एव च

प्राकृतो वैकृतः च अपि कौमारो नवमः स्मृतः

नरनारायणो देवो वासुदेवो निरञ्जनः

वैकारिकः तृतीयः तु सर्गः तु ऐन्द्रियकः स्मृतः

सिसृक्षुः अम्भांसि एतानि स्वम् आत्मानम् अयूयुजत्

वंशानुचरितं च एव एतद् ब्रूहि जनार्दन

सा त्यक्ता च भवत् ज्योत्स्ना प्राक् संध्या या अभिधीयते

तथा पुरुष रूपेण काल रूपेण च स्थितम्

अपसंह्रियते च अन्ते संहर्ता च स्वयं हर

सृष्टवन् उदरात् राश् च पार्श्वाभ्यां च प्रजापतिः

शरीर ग्रहणम् कृत्वा सृजत् एतत् चराचरम्

प्रथमो महतः सर्गो विरूपो ब्रह्मनः तु सः

स्वर्गं द्यौः वक्षसः चक्रे सुखतो स

क्रीडतो बालकस्य इव चेष्टाः तस्य निशामय

परमात्मा परं ब्रह्म जगत् जनि लय आदि कृत्

आस्यात् वै ब्राह्मणा जाता बाहुभ्यां क्षत्त्रियाः स्मृताः

स्थावर अन्ताः सुर आद्याः तु प्रजा रुद्र चतुर्विधाः

अनादि निधनः धाता तु अनन्तः पुरुषोत्तमः

फल मूलिन्यः रोम्भ्यः तस्य जज्ञिरे

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः

गायन्तो जज्ञिरे वाचं गन्धर्व अप्सरसः च ये

द्वितीयः तु भूत सर्गः हि स स्मृतः

ब्रह्मा चतुर् मुखः भूत्वा रजस् मात्र अधिकः सदा

तस्मात् भवति च अव्यक्तम् तस्मात् आत्मा अपि जायते

गौः अजः पुरुषो मेध्यो हि अश्व अश्वतर गर्दभाः

पञ्च एते वैकृताः सर्गाः प्राकृताः तु त्रयः स्मृताः

श्वापदं द्वि खुरम् हस्ति वानराः पक्षि पञ्चमाः

ब्रह्मचारि व्रत स्थानाम् ब्रह्म लोकः प्रजायते

ब्रह्म लोकः ब्राह्मणानां शाक्रः क्षत्रिय जन्मनाम्

जाताः कोपेन भूताः ते गन्धर्वा जज्ञिरे ततः

अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकः तामसः तु सः

ततो हि बलिनो रात्रौ असुराः देवता दिवा

तद् एतत् सर्वम् एव एतत् व्यक्त अव्यक्त स्व रूपवान्

मुख्य सर्गः चतुर्थः तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

स्रष्टा सृजति च आत्मानम् विष्णुः पाल्यं च पाति च

मारुतं च विशां स्थानं गान्धर्वं शूद्र जन्मनाम्

शृणु रुद्र प्रवक्ष्यामि सर्ग आदीन् पाप नाशनाम्

यक्ष आख्याः जक्षणात् ज्ञेयाः सर्पा वै केश सर्पणात्

सा च उत्सृष्टा अभवत् संध्या दिन नक्त अन्तर स्थितिः

शरीर ग्रहणम् पूर्वं सृष्टि अर्थम् कुरुते प्रभुः

अण्डस्य अन्तर् जगन्त् सर्वम् स देव असुर मानुषम्

स्थानं सप्तर्षीणां च तथा एव वनवासिनाम्

रुद्र रूपी च कल्प अन्ते जगन्त् संहरते ऽखिलम्

सत्त्व उद्रिक्ताः तु मुखतः सम्भूता ब्रह्मणो हर

पूर्व आदिभ्यः मुखेभ्यः तु ऋग्वेद आद्याः प्रजज्ञिरे

ऊरुभ्यां तु विशः सृष्टाः शूद्रः पद्भ्याम् अजायत

सर्गः च प्रतिसर्गः च वंशो मन्वन्तराणि च

ज्ञात्वा वाराहीम् आस्थितः तन्वम्

एतान् ग्राम्यान् पशून् प्राहुः आरण्यान् च निबोध मे

ततो देव असुर पितॄन् मानुषान् च चतुष्टयम्

व्यक्त आत्मनः तमस् मात्रात् उद्रिक्ताः तत् प्रजापतेः

प्राजापत्यं गृहस्थानां यथा विहित कारिणाम्
एतु तिस्रः अति रोचनाः यतस् न पुनर् आयति शश्वतीभ्यः समाभ्यः यावत् सूर्यः असत् दिवि

निः अमुम् नुद ओकसः सपत्नः यः पृतन्यति नैर्बाध्येन हविषा

इन्द्रः एनम् पराशरीत्

परमाम् तम् परावतम् इन्द्रः नुदतु वृत्रहा यतस् न पुनर् आयति शश्वतीभ्यः समाभ्यः
अनुष्टुभा निष्ठां गच्छति ह्रसीयसा एव छन्दसा

तस्मात् पञ्चमे मासि गर्भा विक्रियन्ते

रेतस्यां गायति

तद् वै तत्

रेतस् तत् सिञ्चति

तज् जगत्या उद्वर्धयति वर्षीयसा एव छन्दसा

रेतस्या एव अपि सर्व आत्मा

तस्माद् उत्तरवयसे प्रतितराम् इव अववर्धते

तस्माद् उ जीर्णस्य वाचं शुश्रूषन्ते

तद् रेतः सिक्तं गायत्र्या उद्वर्धयति वर्षीयसा छन्दसा

अनुष्टुभा वाचा निष्ठां गच्छति
वषट्कृते दक्षिण अर्ध पूर्व अर्धे प्रतिमुखं प्रबाहुग् जुहोति

अभिघारयति प्रत्यनक्ति यद् अवदानानि ते ऽवद्यन् विलोम अकार्षम् आत्मन आज्येन प्रत्यनज्म्य् एनत् तत् त आप्यायतां पुनर् इति

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह अग्निम् यज इति

अथ चतुर आज्यस्य गृह्णान आह प्रजापतय इत्य् उपांशु अनुब्रूहि इति उच्चैः

वषट्कृत उत्तर अर्ध पूर्व अर्धे प्रतिमुखं प्रबाहुग् जुहोति

वषट्कृते जुहोति

अथ एनम् अभिमृशति भरतम् उद्धर ईं अनुषिञ्च अवदानानि ते प्रत्यवदास्यामि नमस् ते ऽस्तु मा मा हिंसीर् इति

अथ चतुर आज्यस्य गृह्णान आह अग्नये अनुब्रूहि इति

वषट्कृते जुहोति यज यज इति

वषट्कृते जुहोति

पूर्व अर्धात् अवदाय अपर अर्धात् अवद्यति

अथ उदङ् अत्याक्रम्य चतुर एव आज्यस्य गृह्णान आह सोमाय अनुब्रूहि इति

चतुर्थं यक्ष्यन्न् अर्धम् औपभृतस्य आज्यस्य जुह्वां समानयते

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह अग्निम् यज इति

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह प्रजापतिम् इत्य् उपांशु यज इति उच्चैः

अथ एनम् उपतिष्ठते मा भेर् मा संविक्था मा त्वा हिंसिषम् मा ते तेजो ऽपक्रमीद् इति

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह सोमं यज इति

अथ उपस्तीर्य दक्षिणस्य पुरोडाशस्य पूर्व अर्धात् अवद्यन्न् आह अग्नये अनुब्रूहि इति
एवं स यत्नवान् कंसो देवकी गर्भ कृन्तने

ततो हिरण्यकशिपुः स रोषः वाक्यम् अब्रवीत्

यक्ष गन्धर्व पतिभिः सिद्ध चारण मानवैः

ततः सुम्भ निसुम्भौ च दानवौ नग चारिणौ

शशि रश्मि प्रकाशेन हारेण उरसि राजता

न तेषां दुर्लभं किंचित् पुत्रतो धनतो ऽपि वा

ये च त्वां मद् प्रभाव ज्ञाः प्रणमिष्यन्ति मानवाः

सप्त इमान् देवकी गर्भान् भोज पुत्रः वधिष्यति

षट्सु गर्भेषु देवक्या योजयस्व यथाक्रमम्

त्रि शिखम् शूलम् उद्यम्य खड्गं च कनक त्सरुम्

कृत अनुयात्रा भूतैस् त्वं नित्यं मांस बलि प्रिया

स्व वृद्धि अर्थम् अहं च एव करिष्ये कंस घातनम्

निरस्यमाना गगने स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्

दिव्य कुण्डल पूर्णाभ्याम् श्रवणाभ्यां विभूषिता

भविष्यसि महाभागे वर दा कामरूपिणी

सा च अपि तं नमस्कृत्य तथा अस्तु इति विनिर्गता

ततस् त्वां गृह्य चरणे शिलायां निरसिष्यति

ध्वजेन शिखि बर्हाणाम् उच्छ्रितेन समीपतः

कौमारं व्रतम् आस्थाय त्रिदिवं त्वं गमिष्यसि

षड् एव देवकी गर्भाः षड्गर्भा वै महा असुराः

स ते विन्ध्ये नग श्रेष्ठे स्थानं दास्यति शाश्वतम्

स ददर्श जले सुप्तान् षड्गर्भान् गर्भ संस्थितान्

पात्रीं च पूर्णां मधुनः पङ्कजं च सु निर्मलम्

अष्टमे मयि गर्भ स्थे कंसो यत्नं करिष्यति

मोहयित्वा च तं कंसम् एका त्वं भोक्ष्यसे जगत्

या तु सा नन्द गोपस्य दयिता कंस गोपतेः

मा भूद् वधो नो भगवन् ददासि यदि नो वरम्

कुशिकस्य तु गोत्रेण कौशिकी त्वं भविष्यसि

स एव वो गर्भ गतान् पिता सर्वान् वधिष्यति

स्वप्न रूपेण तेषां वै विष्णुर् देहान् अथ आविशत्

यत्र ते गर्भ शयनाः षड्गर्भा नाम दानवाः

मुकुटेन त्रि चक्रेण केशबन्धेन शोभिता

स संक्रामयितव्यस् ते सप्तमे मासि रोहिणीम्

तप्यमानास् तपस् तीव्रं जटा मण्डल धारिणः

तत्र एव त्वां भगिनी अर्थे ग्रहीष्यति स वासवः

षड्गर्भा इति यो ऽयं वः शब्दः पित्रा अभिवर्धितः

वसुदेवश् च संरक्ष्यः स्त्री स नाथा अस्तु भूमिषु

देवकी च गृहे गुप्ता प्रच्छन्नैर् अभिरक्षिता

मद् छवी सदृशी कृष्णा संकर्षण सम आनना

ततः स्थान सहस्रैः त्वं पृथिवीं शोभयिष्यसि

एष मानुषको यत्नो मानुषैर् एव साध्यते

सप्तमो देवकी गर्भः यो ऽंशः सौम्यो मम अग्रजः

पतितो देवकी गर्भः सप्तमो ऽयं भयाद् इति

नवम्याम् एव संजाता कृष्णपक्षस्य वै तिथौ

अभिषेकेण दिव्येन दैवतैः सह योक्ष्यते

शाप प्रहरणैः च अपि नियतैः परम ऋषिभिः

कंसस्य विफले यत्ने देवक्याः स फले श्रमे

तौ च कृत्वा मनसि मां स अनुगौ नाशयिष्यसि

येन सर्वस्य लोकस्य देवि देवी भविष्यसि

त्वं सिद्धिः श्रीर् धृतिः कीर्तिर् ह्रीर् विद्या संनतिर् मतिः

अष्टमस्य तु मासस्य जाताव् आवां ततः समम्

अहं त्व् अभिजितो योगे निशाया यौवने गते

प्राप्स्यावो गर्भ व्यत्यासम् प्राप्ते कंसस्य शासने

इमान् प्राणेश्वरान् गृह्य षड्गर्भान् नाम देहिनः

चन्द्र सापत्न्य भूतेन त्वं मुखेन विराजिता

अर्धरात्रे करिष्यामि गर्भ मोक्षम् यथासुखम्

उपासांचक्रिरे दैत्याः पुरा लोकपितामहम्

भविष्यत्य् अग्रजो भ्राता मम शीतांशु दर्शनः

तां च उवाच तदा निद्रां विष्णुः सत्य पराक्रमः

प्रथमाद् एव हन्तव्या गर्भास् ते सर्व एव हि

एवं श्रुत्वा प्रयत्नं वै कंसस्य अरिष्ट संज्ञितम्

तस्माद् वस् त्याजितः स्नेहः शत्रु भूतान् त्यजाम्य् अहम्

स्त्रीभिर् वर्षवरैश् च एव वक्तव्यं न च कारणम्

विक्रान्त वपुषः दीप्तास् ते अमृत प्राशन उपमाः

यत्नेन च अनुकूलेन दैवम् अप्य् अनुवर्तते

यत्ता भवत सर्वे वै देवक्या गर्भ कृन्तने

भुजग आभोग निर्घोषैः बाहुभिः परिघ उपमैः

अ वध्याः स्याम भगवन् दैवतैः स महा उरगैः

एवं तु तां समादिश्य गतो ऽन्तर्धानम् ईश्वरः

नृणां बन्धं वधं घोरं पुत्र नाशम् धन क्षयम्

अष्टमे च मया गर्भे कार्यम् आधानम् आत्मनः

तेषां प्रीतो ऽभवद् ब्रह्मा षड्गर्भाणां वरं ददौ
संध्या रात्रिः प्रभा निद्रा कालरात्रिस् तथा एव च

मूलाद् एव हि हन्तव्यः सो ऽनर्थो यत्र संशयः

आवयोर् गर्भ व्यत्यासे कंसो गच्छतु मूढ ताम्

मासान् वै पुष्प मास आदीन् गणयन्तु मम स्त्रियः

भविष्यन्ति ततः कंसो गर्भ स्थान् वो वधिष्यति

भयेन मन्त्रयामास श्रुत अर्थः नारदात् स वै

तस्य चिन्तयतस् त्व् एवं पातालम् अगमन् मनः

यदि नो भगवान् प्रीतः श्रूयतां नो वरो वरः

जगाम अथ ततो विष्णुः पातालं यत्र ते ऽसुराः

बिभ्रती विपुलान् बाहून् मम बाहु उपमान् भुवि

षड्गर्भाणां वरं दत्त्वा स्वयंभूस् त्रिदिवं गतः

यशोदा नाम भद्रं ते भार्या गोप कुल उद्वहा

तिथौ नवम्यां पूजां च प्राप्स्यसे स पशु क्रियाम्

स्वैरं चरतु विस्रब्धा मद् बलैः यत्नम् आस्थितैः

माम् उत्सृज्य वरो यस्माद् वृतो वः पद्मसंभवात्

ते तु सर्वे समान अर्थाः दैत्या ब्रह्माणम् अब्रुवन्

तान् उवाच ततो ब्रह्मा सु प्रीतेन अन्तरात्मना

संकर्षणात् तु गर्भस्य स तु संकर्षणो युवा

मन्त्र ग्रामैः सु विहितैः औषधैश् च सु योजितैः

अ प्रमत्तैः मम हितै रात्राव् अहनि च एव ह

तस्यास् त्वं नवमो ऽस्माकं कुले गर्भो भविष्यसि

गच्छ निद्रे मया उत्सृष्टा देवकी भवन अन्तिकम्

अन्तर्धानं गतो विष्णुश् चिन्तयामास वीर्यवान्

आज्ञापयत संरब्धः सचिवान् आत्मनो हितान्

दस्युभिर् वा निरुद्धानां त्वं गतिः परमा नृणाम्

श्रूयतां येन दैवं हि मद्विधैः प्रतिहन्यते

निद्रया काल रूपिण्या सर्वान् अन्तर्हितान् इव

अहं यशोदां यास्यामि त्वं देवि भज देवकीम्

कीर्णा भूत गणैः घोरैर् मद् निदेश अनुवर्तिनी
तम् ह एतम् अतिधन्वा शौनकः उदरशाण्डिल्याय उक्त्वा उवाच _ ते एनम् प्रजायाम् उद्गीथम् वेदिष्यन्ते परस् वरीयः ह एभ्यः तावत् अस्मिन् लोके जीवनम् भविष्यति तथा अमुष्मिन् लोके लोकः इति

सः यः एतम् एव विद्वान् उपास्ते परस् वरीयः एव ह अस्य अमुष्मिन् लोके जीवनम् भवति तथा अमुष्मिन् लोके लोकः इति लोके लोकः इति

परस् वरीयः ह अस्य भवति परस् वरीयसः ह लोकान् जयति यः एतत् एवम् विद्वान् परस् वरीयांसम् उद्गीथम् उपास्ते

आकाशम् _ अस्तम् यन्ति

आकाशः परायणम्

अस्य लोकस्य का गतिः इति

आकाशः इति ह उवाच

आकाशः हि एव एभ्यः ज्यायाः

तथा

सर्वाणि ह _ इमानि भूतानि आकाशात् एव समुत्पद्यन्ते
येन ईदृशाम् गतिम् असौ दशमास्य ईश संग्राहितः पुरुदयेन भवादृशेन

स्वेन एव तुष्यतु कृतेन स दीन नाथः को नाम तत् प्रति विना अञ्जलिम् अस्य कुर्यात्

कर्मणा दैव नेत्रेण जन्तुर् देह उपपत्तये

पतितो भुव्य् असृज् मिश्रः विष्ठा भूः इव चेष्टते

नाथमान ऋषिर् भीतः सप्तवध्रिः कृताञ्जलिः

चतुर्भिर् धातवः सप्त पञ्चभिः क्षुध् तृष् उद्भवः

मातुर् जग्ध अन्न पान आद्यैः एधत् धातुः अ संमते

तेन अवसृष्टः सहसा कृत्वा अवाक् शिर आतुरः

स्त्रियाः प्रविष्ट उदरं पुंसो रेतस् कणा आश्रयः

पर छन्दम् न विदुषा पुष्यमाणो जनेन सः

यः पञ्चभूत रचिते रहितः शरीरे छन्नो अयथा इन्द्रिय गुण अर्थ चित् आत्मकः ऽहम्

ज्ञानं यद् एतद् अदधात् कतमः स देवस् त्रैकालिकं स्थिर चरेषु अनुवर्तित अंशः

नख लोम अस्थि चर्माणि लिङ्ग छिद्र उद्भवः त्रिभिः

आस्ते विशुद्धम् अविकारम् अखण्ड बोधम् आतप्यमान हृदये ऽवसितं नमामि

कललं त्व् एक रात्रेण पञ्च रात्रेण बुद्बुदम्

उल्बेन संवृतस् तस्मिन्न् अन्त्रैश् च बहिर् आवृतः

तेन विकुण्ठ महिमानम् ऋषिं तम् एनं वन्दे परं प्रकृति पूरुषयोः पुमांसम्

पश्यत्य् अयं धिषणया ननु सप्तवध्रिः शारीरके दम शरीरी अपरः स्व देहे

अनभिप्रेतम् आपन्नः प्रत्याख्यातुम् अनीश्वरः

आस्ते कृत्वा शिरः कुक्षौ भुग्न पृष्ठ शिरोधरः

तस्माद् अहं विगत विक्लवः उद्धरिष्य आत्मानम् आशु तमसः सुहृद् आत्मना एव

आरभ्य सप्तमान् मासाल् लब्ध बोधः ऽपि वेपितः

मूर्छाम् आप्नोत्य् उरु क्लेशः तत्रत्यैः क्षुधितैर् मुहुः

कटु तीक्ष्ण उष्ण लवण रूक्ष अम्ल आदिभिः उल्बणैः

स्तुवीत तं विक्लवया वाचा येन उदरे ऽर्पितः

मासेन तु शिरो द्वाभ्यां बाहु अङ्घ्रि आदि अङ्ग विग्रहः

दश अहेन तु कर्कन्धूः पेश्य् अण्डं वा ततः परम्

सद्यः क्षिपत्य् अवाचीनं प्रसूत्यै सूतिमारुतः

यस् त्व् अत्र बद्ध इव कर्मभिर् आवृत आत्मा भूत इन्द्रिय आशय मयाम् अवलम्ब्य मायाम्

जन्तुर् उवाच

सो ऽहं वसन्न् अपि विभो बहुदुःखवासं गर्भान् न बहिर् अन्धकूपे

तत्र लब्ध स्मृतिः दैवात् कर्म जन्म शत उद्भवम्

भूयो यथा व्यसनम् एतद् अनेक रन्ध्रम् मा मे उपसादित विष्णु पादः

तस्य उपसन्नम् अवितुं जगद् इच्छया आत्त नाना तनोः भुवि चलत् चरण अरविन्दम्

कृमिभिः क्षत सर्व अङ्गः सौकुमार्यात् प्रतिक्षणम्

तं जीव कर्म पदवीम् अनुवर्तमानास् ताप त्रय उपशमनाय वयं भजेम

मातृ भुक्तैः उपस्पृष्टः सर्व अङ्ग उत्थित वेदनः

यत्र उपयातम् उपसर्पति देव माया मिथ्या मतिर् यत् अनु संसृति चक्रम् एतत्

यत् मायया उरु गुण कर्म निबन्धने ऽस्मिन् सांसारिके पथि चरंस् तद् अभिश्रमेण

रोरूयति गते ज्ञाने विपरीतां गतिं गतः

अकल्पः स्व अङ्ग चेष्टायाम् शकुन्त इव पञ्जरे

एवं कृतमतिर् गर्भे दशमास्यः स्तुवन्न् ऋषिः

कपिल उवाच

यत् तम् अहं पुरुषं पुराणं पश्ये बहिर् हृदि च चैत्यम् इव प्रतीतम्

सो ऽहं व्रजामि शरणं ह्य् अकुतोभयं मे येन ईदृशा गतिर् असतो ऽनुरूपा

नष्ट स्मृतिः पुनर् अयं प्रवृणीत लोकं युक्त्या कया महा अनुग्रहम् अन्तरेण

देह्य् अन्य देह विवरे जठराग्निना असृज् विष् मूत्र कूप पतितः भृश तप्त देहः
क्षत्रात् पृष्ठ्यम्

अग्नेर् अभिजितम्

प्रजापतेर् महाव्रतम्

इन्द्राद् विश्वजितम्

तद् वा एतत् संवत्सरस्य जन्म

स्वर्गात् लोकात् उदयनीयम् अतिरात्रम्

संवत्सराद् दशमम् अहः

अद्भ्यः स्वरसाम्नः

स य एवम् एतत् संवत्सरस्य जन्म वेद संवत्सरेण स आत्मा स लोकः भूत्वा देवान् अप्येति इति ब्राह्मणम्

उक्ता आवृत्ताः स्वरसामानः

दिग्भ्यो दाशरात्रिकं पृष्ठ्यं षडहम्
अत्स्य् अन्नं पश्यसि प्रियम्

अथ ह उवाच इन्द्रद्युम्नम् भाल्लवेयम्

तस्मात् त्वां पृथग् बलय आयन्ति पृथग् रथ श्रेणयः ऽनुयन्ति

प्राणस् त्व् एष आत्मन इति ह उवाच

एष वै पृथक् वर्त्मा आत्मा वैश्वानरो यं त्वम् आत्मानम् उपास्से

वैयाघ्रपद्य कं त्वम् आत्मानम् उपास्स इति

वायुम् एव भगवो राजन्न् इति ह उवाच
अर्जुनो द्वारवत्यां तु सुभद्रां प्राप्तवन् प्रियाम्

अर्ध राज्यम् ततः प्राप्ता इन्द्रप्रस्थे पुर उत्तमे

स तेन धनुषा वीरः पाण्डवो जातवेदसम्

यथा धन्वन्तरिः वंशे जातः क्षीरोद मन्थने

दग्धा जतु गृहे वीराः ते मुक्ताः स्व ध्या अमलाः

ततः कर्णा ययौ योद्धुम् अर्जुनेन महात्मना

भारतान् च अवतारान् च श्रुत्वा स्वर्गं व्रजेत् नरः

दिन अर्धेन हतः शल्यो बाणैः ज्वलन संनिभैः

श्रुत्वा तु मौसले राजा जप्त्वा नाम सहस्रकम्

विज्ञाय वीर्य शुल्काम् तां पाण्डवा उपयेमिरे

स धौम्याः द्रौपदी षष्ठाः मुनि वृन्द अभिसंवृताः

दुर्योधनेन अधीरेण पाण्डवाः समुपद्रुताः

अभ्यधावत वै भीमं काल अन्तक यम उपमः

गाण्डीवं नाम तत् दिव्यम् त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

चित्राङ्गदं तु गन्धर्वः पुत्रं चित्राङ्गदो ऽवधीत्

एकादशभिः उद्युक्ताः युक्ता दुर्योधन आदयः

अक्षौहिणीभिः दिव्याभिः सप्तभिः परिवारिताः

कुरु पाण्डवयोः वैरम् दैव योगात् बभूव ह

यत्र ते पृथिवीपाला हताः पार्थेन संगरे

ययुः विराट नगरम् गुप्त रूपेण संश्रिताः

जितो दुर्योधनेन एव माया द्यूतेन पापिना

अथ द्वादश वर्षाणि वने तेपुः महत् तपः

दुष्टानां च वध अर्थाय हि अवतारम् करोति च

निमग्नः सूर्य लोकम् तु ततः प्राप स वीर्यवान्

द्रोण भीष्म अनुमत्या तु धृतराष्ट्रः समानयत्

भीष्मः सर्व गुणैः युक्तः ब्रह्मवैवर्त पारगः

अन्यो विचित्रवीर्यो अभूत् काशि राज सुता पतिः

धृष्टद्युम्नं जघान अथ द्रौपदेयान् च वीर्यवान्

नृपान् दिग्विजये जित्वा रत्नानि आदाय वै ददौ

कृष्ण द्वितीयः बीभत्सुर् अतर्पयत वीर्यवान्

तते याताः स्वकं राष्ट्रं प्रार्थयामासुः आदृताः

राजसूयं ततस् चक्रुः सभां कृत्वा यत व्रताः

ततो द्रोणो ययौ योद्धुं धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान्

भुजिष्यायां तु विदुरो गान्धार्यां धृतराष्ट्रतः

ब्रह्मा उवाच

भीष्मः सेनापतिः अभूत् आदौ दौर्योधने बले

पञ्च ग्रामान् अर्ध राज्यात् वीराः दुर्योधनं नृपम्

युधिष्ठिरः समाश्वास्य स्त्री जनम् शोक संकुलम्

न आप्तवन्तः कुरुक्षेत्रे युद्धं चक्रुः बल अन्विताः

भारतं सम्प्रवक्ष्यामि भार अवतरणम् भुवः

युधिष्ठिरो भीमसेनो हि अर्जुनः नकुलः तथा

धृतराष्ट्रो अम्बिका पुत्रः पाण्डुर अम्बालिका सुतः

शोक सागरम् आसाद्य द्रोणो ऽपि स्वर्गम् आप्तवन्

ऐषिक अस्त्रेण तं जित्वा जग्राह अर्जुनः उत्तमम्

उत्तरायणम् ध्यात्वा देवं गदाधरम्

शन्तनोः सत्यवत्यां च द्वौ पुत्रौ संबभूवतुः

सोमः ततस् बुधः तस्मात् इलायाम् च पुरूरवाः

देव आदीनाम् रक्षणाय हि अधर्म हरणाय च

पाण्डोः कुन्त्यां च माद्र्यां च पञ्च पुत्राः प्रजज्ञिरे

शस्त्राशस्त्रि महा घोरम् शराशरि

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे भारतादिवर्णनं नाम पञ्चचत्वारिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः

अश्वत्थामा गतो द्रौणिः सुप्त सैन्यम् ततो निशि

ततः शल्यो ययौ योद्धुं धर्मराजेन धीमता

वासुदेवः पुनर् बुद्ध सम्मोहाय सुरद्विषाम्

अश्व आरूढः अखिलान् लोकान् तदा भस्मीकरिष्यति

दुर्योधन प्रधानाः तु शत संख्याः महा बलाः

तस्य आयूः तत्र वंशे अभूत् ययातिः भरतः कुरुः

उक्त्वा धर्मान् बहुविधान् तर्पयित्वा पितॄन् बहून्

देव आदीनाम् जीवनाय हि आयुर्वेदम् उवाच ह

दुर्योधनो ऽथ वेगेन गदाम् आदाय वीर्यवान्

विविशुः ते महात्मानो निहत्य बक राक्षसम्

आश्वासितो ऽथ भीष्मेण राज्यं च एव अकरोत् महत्

विष्णुम् ईजे ऽश्वमेधेन विधिवत् दक्षिणावता

ततस् तत् एकचक्रायाम् ब्राह्मणस्य निवेशने

विष्णु नाभि अब्जात् ब्रह्मा ब्रह्म पुत्रः अत्रिः अत्रेः

चक्रे कृष्णो युध्यमानः पाण्डव आदि निमित्तात्

शिखण्डि अर्जुन बाणैः च भीष्मः शर शतैः चितः

द्रौपद्यां रुद्यमानायाम् अश्वत्थाम्नः शिरोमणिम्

विष्णोः स्वर्गं जगाम अथ भीम आद्यैः भ्रातृभिः युतः

स्नात्वा संतर्प्य देवान् च पितॄन् अथ पितामहान्
विचित्रवीर्ये स्वर्याते व्यासात् तद् क्षेत्रात् ऽभवत्

अक्षयान् सायकान् च एव तथा अभेद्यम् च दंशनम्

वर्षम् एकम् महा प्राज्ञाः गोग्रहात् तम् अपालयन्

जघान बाहु वीर्येण पितुः वधम् अनुस्मरन्
त्रायध्वं नो अघ विषाभ्यः वधाद् विश्वे देवा मरुतो विश्व वेदसः

अग्नीषोमा वरुणः पूत दक्षाः वातापर्जन्ययोः सुमतौ स्याम

यमो मृत्युर् अघ मारः निरृथो बभ्रुः शर्वो ऽस्ता नील शिखण्डः

देव जनाः सेनया उत्तस्थिवांसः ते अस्माकं परि वृञ्जन्तु वीरान्

नमस्येभ्यो नम एभ्यः कृणोम्य् अन्यत्र अस्मत् अघ विषाः नयन्तु
स्वस्था हि अपि धातूनां साम्य अनुग्रह अर्थम् एव कुशला रस गुणान् आहार विकारान् च पर्यायेण इच्छन्ति उपयोक्तुम् सात्म्य समाज्ञातान् एक प्रकार भूयिष्ठान् च उपयुञ्जानाः तद् विपरीत कर समाज्ञातया चेष्टया समम् इच्छन्ति कर्तुम्

परिणाम कराः भावा या च तेषां पृथक् क्रिया

यत्र तु एवंलक्षणेन सामान्येन सामान्यवताम् आहार विकाराणाम् असान्निध्यं स्यात् संनिहितानां वा अपि अयुक्त त्वात् न उपयोगः घृणित्वाद् अन्यस्मात् वा कारणात् स च धातुः अभिवर्धयितव्यः स्यात् तस्य ये समान गुणाः स्युः आहार विकाराः असेव्याः च तत्र समान गुण भूयिष्ठानाम् अन्य प्रकृतीनाम् अपि आहार विकाराणाम् उपयोगः स्यात्

तस्मात् शरीरविचयम् प्रशंसन्ति कुशलाः

तथ्यः शरीरविचये शारीरे परम ऋषिणा

तत्र आहुः अपरे यो यदा म्रियते स तस्य नियतो मृत्यु कालः स सर्व भूतानाम् सत्यः सम क्रिया त्वात् इति

एवम् अन्येषाम् अपि शरीर धातूनाम् सामान्य विपर्ययाभ्याम् वृद्धि ह्रासौ यथाकालं कार्यौ

एतत् अपि च अन्यथा अर्थ ग्रहणम्

प्रकृति भूतानाम् तु खलु वात आदीनाम् फलम् आरोग्यम्

स्त्रिया हि आपन्न गर्भायाः त्रिधा रसः प्रतिपद्यते स्व शरीर पुष्टये स्तन्याय गर्भ वृद्धये च

आहार परिणाम कराः तु इमे भावा भवन्ति

मल आख्याः सम्प्रसाद आख्याः धातवः प्रश्न एव च

तेषु ये गुरवः ते गुरुभिः आहार विकार गुणैः अभ्यस्यमानैर् आप्याय्यन्ते लघवः च ह्रसन्ति लघवः तु लघुभिर् आप्याय्यन्ते गुरवः च ह्रसन्ति

तस्मात् उभयम् अस्ति काले मृत्युः अकाले च न ऐकान्तिकम् अत्र

यस्य च इष्टम् यो यदा म्रियते स तस्य मृत्यु कालः इति तस्य सर्वे भावा यथास्वं नियत कालाः भविष्यन्ति तत् च न उपपद्यते प्रत्यक्षं हि अकाल आहार वचन कर्मणाम् फलम् अनिष्टम् विपर्यये च इष्टम् प्रत्यक्षात् च उपलभ्यते खलु काल अकाल व्यक्तिः तासु तासु अवस्थासु तं तम् अर्थम् अभिसमीक्ष्य तत् यथा कालः अयम् अस्य व्याधेः आहारस्य औषधस्य प्रतिकर्मणो विसर्गस्य अकालो वा इति

तत्र इमे शरीर धातु गुणाः संख्या सामर्थ्य कराः तत् यथा गुरु लघु शीत उष्ण स्निग्ध रूक्ष मन्द तीक्ष्ण स्थिर सर मृदु कठिन विशद पिच्छिल श्लक्ष्ण खर सूक्ष्म स्थूल सान्द्र द्रवाः

यदि हि अकाले मृत्युः न स्यात् नियत काल प्रमाणम् आयुः सर्वं स्यात् एवंगते हित अहित ज्ञानम् अकारणम् स्यात् प्रत्यक्ष अनुमान उपदेशाः च अप्रमाणानि स्युः ये प्रमाण भूताः सर्व तन्त्रेषु येभिः आयुष्याणि अनायुष्याणि च उपलभ्यन्ते

तत् यथा बलवत् पुरुषे देशे जन्म बलवत् पुरुषे काले च सुखः च काल योगः बीज क्षेत्र गुण संपद् च आहार संपद् च शरीर संपद् च सात्म्य संपद् च सत्त्व संपद् च स्वभाव संसिद्धिः च यौवनं च कर्म च संहर्षः च इति

वाच् वस्तु मात्रम् एतद् वादम् ऋषयो मन्यन्ते न अकाले मृत्युः अस्ति इति

नवको निर्णयः च अस्य विधिवत् संप्रकाशितः

लोके अपि एतत् भवति काले देवो वर्षति अकाले देवो वर्षति काले शीतम् अकाले शीतं काले तपति अकाले तपति काले पुष्प फलम् अकाले च पुष्प फलम् इति

तत्र शरीरं नाम चेतना अधिष्ठान भूतम् पञ्च महाभूत विकार समुदाय आत्मकम् सम योगवाहि

तत् च असम्यक्

परं तु अतस् स्वतन्त्र वृत्तिः भवति

आप्त उपदेशात् अद्भुत रूप दर्शनात् समुत्थान लिङ्ग चिकित्सित विशेषात् च अदोष प्रकोप अनुरूपाः देव आदि प्रकोप निमित्ताः विकाराः समुपलभ्यन्ते

सर्व अङ्गानाम् हि अस्य हृदयं मूलम् अधिष्ठानं च केषांचिद् भावानाम् न च तस्मात् पूर्व अभिनिर्वृत्तिः एषाम् तस्मात् हृदय प्रभृतीनाम् सर्व अङ्गानाम् तुल्य काल अभिनिर्वृत्तिः सर्वे भावा हि अन्योन्य प्रतिबद्धाः तस्माद् यथा भूत दर्शनम् साधु

तम् एवम् उक्तवन्तम् अग्निवेशम् भगवान् पुनर्वसुः आत्रेयः उवाच पूर्वम् उक्तम् एतत् गर्भावक्रान्तौ यथा अयम् अभिनिवर्तते कुक्षौ या अस्य यदा संतिष्ठते अङ्ग जातम्
तत्र तु आहार परिणाम कराणाम् भावानाम् इमे कर्म विशेषाः भवन्ति

वात आदीनाम् पुनर् धातु अन्तरे काल अन्तरे प्रदुष्टानां विविधाशितपीतीये अध्याये विज्ञानानि उक्तानि

एतावत् एव हि भैषज्य प्रयोगे फलम् इष्टम् स्वस्थ वृत्त अनुष्ठाने च यावत् धातूनाम् साम्यं स्यात्

तत् यथा शुक्र क्षये क्षीर _ उपयोगः मधुर स्निग्ध शीत समाख्यातानाम् च अपरेषाम् द्रव्याणां मूत्र क्षये पुनर् इक्षुरस वारुणी मण्ड द्रव मधुर अम्ल लवण उपक्लेदिनाम् पुरीष क्षये कुल्माष माष कुष्कुण्ड अज मध्य यवशाक धान्याम्लानाम् वात क्षये कटुक तिक्त कषाय रूक्ष लघु शीतानाम् पित्त क्षये अम्ल लवण कटुक क्षार उष्ण तीक्ष्णानाम् श्लेष्म क्षये स्निग्ध गुरु मधुर सान्द्र पिच्छिलानाम् द्रव्याणाम्

न हि अछिद्रता स छिद्र ता वा कालस्य उपपद्यते काल स्व लक्षण स्वभावात्

एवम् एव सर्व धातु गुणानाम् सामान्य योगात् वृद्धिः विपर्ययात् ह्रासः

तत् एव तस्मात् भेषजम् सम्यक् अवचार्यमाणम् युगपन् न्यून अतिरिक्तानाम् धातूनां साम्य करम् भवति अधिकम् अपकर्षति न्यूनम् आप्याययति

अथ अतस् शरीरविचयं शारीरं व्याख्यास्यामः

शरीरविचयः शरीर उपकार अर्थम् इष्यते

तेषां सर्वेषाम् एव वात पित्त श्लेष्माणः दुष्टा दूषयितारो भवन्ति दोष स्वभावात्

बल वृद्धि कराः तु इमे भावा भवन्ति

धातवः पुनः शारीराः समान गुणैः समान गुण भूयिष्ठैः वा अपि आहार विकारैः अभ्यस्यमानैर् वृद्धिं प्राप्नुवन्ति ह्रासं तु विपरीत गुणैः विपरीत गुण भूयिष्ठैः वा अपि आहारैः अभ्यस्यमानैः

वर्ष शतम् खलु आयुषः प्रमाणम् अस्मिन् काले

यौगपद्येन तु विरोधिनां धातूनां वृद्धि ह्रासौ भवतः

किम् नु खलु गर्भस्य अङ्गम् पूर्वम् अभिनिर्वर्तते कुक्षौ चान्तर्गतस्तिष्ठति च अन्तर्गतः तिष्ठति किमाहारः च कथंभूतश्च कथंभूतः च कैश्चायमाहारोपचारैर् कैः च अयम् आहार उपचारैः सद्यो हन्यते कैर् अव्याधिरभिवर्धते अव्याधिः अभिवर्धते चास्य च अस्य देव आदि प्रकोप निमित्ताः सम्भवन्ति आहोस्विन्न आहोस्वित् न चास्य च अस्य काल अकाल मृत्युवोः भाव अभावयोः अध्यवस्यति किं चास्य च अस्य परम आयुः चास्य च अस्य परम आयुषः निमित्तानि इति

ज्ञात्वा हि शरीर तत्त्वम् शरीर उपकार करेषु भावेषु ज्ञानम् उत्पद्यते

ताभ्याम् एव च विषम सेविताभ्याम् जातः सद्य उपहन्यते तरुः इव अचिर व्यपरोपितः वात आतपाभ्याम् अ प्रतिष्ठित मूलः

तत् यथा ऊष्मा पचति वायुः अपकर्षति क्लेदः शैथिल्यम् आपादयति स्नेहो मार्दवं जनयति कालः पर्याप्तिम् अभिनिर्वर्तयति सम योगः तु एषाम् परिणाम धातु साम्य करः सम्पद्यते

यदा हि अस्मिन् शरीरे धातवो वैषम्यम् आपद्यन्ते तदा क्लेशं विनाशं वा प्राप्नोति

व्यपगत पिपासा बुभुक्षः तु खलु गर्भः परतन्त्र वृत्तिः मातरम् आश्रित्य वर्तयति उपस्नेह उपस्वेदाभ्याम् गर्भाशये सत् असत् भूत अङ्ग अवयवः तद् अनन्तरम् हि अस्य कश्चिल् लोमकूप अयनैः उपस्नेहः कश्चिन् नाभिनाडी अयनैः

एवंवादिनं भगवन्तम् आत्रेयम् अग्निवेशः उवाच श्रुतम् एतत् यत् उक्तम् भगवता शरीर अधिकारे वचः

स तेन आहारेण उपष्टब्धः परतन्त्र वृत्तिः मातरम् आश्रित्य वर्तयति अन्तर्गतः

नाभ्यां हि अस्य नाडी प्रसक्ता नाड्यां च अपरा अपरा च अस्य मातुः प्रसक्ता हृदये मातृ हृदयम् हि अस्य ताम् अपराम् अभिसंप्लवते सिराभिः स्यन्दमानाभिः स तस्य रसो बल वर्ण करः सम्पद्यते स च सर्व रसवान् आहारः

शरीरं यत् यथा तत् च वर्तते क्लिष्टम् आमयैः

यथा क्लेशं विनाशं च याति ये च अस्य धातवः

तस्मात् मांसम् आप्याय्यते मांसेन भूयस्तरम् अन्येभ्यः शरीर धातुभ्यः तथा लोहितं लोहितेन मेदो मेदसा वसा वसया अस्थि तरुण अस्थिना मज्जा मज्ज्ञा शुक्रं शुक्रेण गर्भः तु आमगर्भेन

एतावती एव दुष्ट दोष गतिः यावत् संस्पर्शनात् शरीर धातूनाम्

तत्र मल भूताः ते ये शरीरस्य आबाध कराः स्युः

आयुर्वेदं स कार्त्स्न्येन वेद लोक सुख प्रदम्
काल अकाल मृत्युवोः तु खलु भाव अभावयोः इदम् अध्यवसितं नः यः कश्चिन् म्रियते स काल एव म्रियते न हि काल छिद्रम् अस्ति इति एके भाषन्ते

गर्भः तु खलु मातुः पृष्ठ अभिमुखः ऊर्ध्व शिराः संकुच्य अङ्गानि आस्ते अन्तः कुक्षौ

कर्म अपि यत् यस्य धातोः वृद्धि करम् तत् तत् आसेव्यम्