tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
दुःख अर्दितेभ्यः विषय आवृतेभ्यः संसार कान्तार पथ स्थितेभ्यः

तस्मात् प्रमाणम् न वयो न वंशः कश्चिद् क्वचिद् श्रैष्ठ्यम् उपैति लोके

मतान् पृथिव्यां बहु मानम् एतः राजेत शैलेषु यथा सुमेरुः

शाक्य ईश्वरस्य आलयम् आजगाम सद्धर्म तर्षात् असितः महा ऋषिः

दीप्त्या च धैर्येण च यो रराज बालो रवि भूमिम् इव अवतीर्णः

प्राप्य इव नाथं खलु नीतिमन्तम् एको न मारो मुदम् आप लोके

इति एतत् एवम् वचनं निशम्य प्रहर्ष संभ्रान्त गतिः नरेन्द्रः

धर्म अर्थिभिः भूत गणैः च दिव्यैः तद् दर्शन अर्थम् वनम् आपुपूरे

यम् भक्ति विशिष्ट नेत्राः मन्दार पुष्पैः समवाकिरन् च

श्रीमत् विताने कनक उज्ज्वल अङ्गे वैडूर्य पादे शयने शयानम्

लब्धः कथंचिद् सलिल अञ्जलिः मम न खलु इमम् पातुम् उपैति कालः

इति बुद्धचरिते महाकाव्ये भगवत्प्रसूतिर् नाम प्रथमः सर्गः

एतत् च तत् येन नृप ऋषयः ते धर्मेण सूक्ष्मेण धनानि अवाप्य

पार्श्वात् सुतः लोक हिताय जज्ञे निर्वेदनं च एव निरामयं च

तस्य अक्षिणी निर्निमिषे विशाले स्निग्धे च दीप्ते विमले तथा एव

इति श्रुत अर्थः स सुहृद् स दारः त्यक्त्वा विषादं मुमुदे नरेन्द्रः

तारासु चन्द्रः तपताम् च सूर्यः पुत्रः तथा ते द्विपदेषु वर्यः

विवेश धीरो वन संज्ञया इव तपस् प्रकर्षात् च जरा आश्रयात् च

सूर्यः स एव अभ्यधिकम् चकाशे जज्वाल सौम्य अर्चिः अनीरितो ऽग्निः

तां प्रवणां च धर्मे विज्ञाय कौतूहल हर्ष पूर्णः

अस्य उत्तमाम् धर्म नदीम् प्रवृत्तां तृष्णा अर्दितः पास्यति जीव लोकः

श्रमं न लेभे न शुचं न मायां गन्तुं वनं सा निभृतं चकाङ्क्ष

महार्ह जाम्बूनद चारु वर्णः विद्योतयामास दिशः च सर्वाः

प्रापुः न पूर्वे मुनयो नृपाः च राज्ञा इति पृष्टा जगदुर् द्विजाः तम्

नृपतिः अपि जगाम पौर संघैः दिवम् अमरैर् मघवान् इव अर्च्यमानः

राज्ञाम् ऋषीणाम् च हि तानि तानि कृतानि पुत्रैः अकृतानि पूर्वैः

तथा अति दीप्तः ऽपि निरीक्ष्यमाणो जहार चक्षूंषि यथा शशाङ्कः

स बहु मतम् उदीक्ष्यमाण रूपः पवन पथेन यथागतं जगाम

ततस् च विद्या इव समाधि युक्ता गर्भं दधे पाप विवर्जिता सा

लोकस्य मोक्षाय गुरौ प्रसूते शमं प्रपेदे जगन्त् अव्यवस्थम्

विदह्यमानाय जनाय लोके राग अग्निना अयम् विषय इन्धनेन

स्नेहात् असौ भीति प्रमोद जन्ये द्वे वारि धारे मुमुचे नरेन्द्रः

बभूव निश्वस्य च एव त्रिदिव उन्मुखः ऽभूत्

तस्मिन् वने श्रीमति राज पत्नी प्रसूति कालम् समवेक्षमाणा

निरीक्षमाणा भय हेतुम् एव ध्यातुं न शेकुः वनिताः प्रवृद्धाः

पद्मा इव लक्ष्मीः पृथिवी इव धीरा माया इति नाम्ना अनुपमा इव माया

स गद्गदम् बाष्प कषाय कण्ठः पप्रच्छ स प्राञ्जलिः आनत अङ्गः

तस्य इन्द्र कल्पस्य बभूव पत्नी दीप्त्या नरेन्द्रस्य सम प्रभावा

कालो हि मे यातुम् अयम् च जातो जाति क्षयस्य असुलभस्य बोद्धा

नरपतिः अपि पुत्र जन्म तुष्टः विषय गतानि विमुच्य बन्धनानि

सा लुम्बिनी नाम वनान्त भूमिम् चित्र द्रुमाम् चैत्ररथ अभिरामाम्

अपि प्रयास्यामि सुखं परत्र सुप्तो ऽपि पुत्रे अनिमिष एक चक्षूः

धनद पुरम् इव अप्सरस् अवकीर्णम् मुदितम् अभूत् नलकूबर प्रसूतौ

तं ब्रह्म विद् ब्रह्म विदम् ज्वलन्तं ब्राह्म्या श्रिया च एव तपस् श्रिया च

दिव्या मया आदित्य पथे श्रुता वाच् बोधाय जातः तनयः ते इति

तत् मा कृथाः शोकम् इमम् प्रति त्वम् अस्मिन् सः शोच्यो ऽस्ति मनुष्य लोके

विहाय चिन्तां भव शान्त चित्तः मोदस्व वंशः ते वृद्धि भागी

ध्यान अनुकूलाम् विजनाम् इयेष तस्यां निवासाय नृपं बभाषे

कक्षीवन्तः च एव भुज अंस देशात् तथाविधम् तस्य बभूव जन्म

निमन्त्रयामास यथोपचारं पुरा वसिष्ठं स इव अन्तिदेवः

तृष्णा अर्गलम् मोह तमस् कपाटम् द्वारं प्रजानाम् अपयान हेतोः

अपि च शत सहस्र पूर्ण संख्याः स्थिर बलवत् तनयाः स हेम शृङ्गिणीः

कल्पेषु अनेकेषु च भावितात्मा यः सम्प्रजानन् सुषुवे न मूढः
बहुविधम् अनुकम्पया स साधुः प्रिय सुत वत् विनियोजयांचकार

निष्कम्प कृष्ण आयत शुद्ध पक्ष्मे द्रष्टुं समर्थे खलु सर्व भावान्

यत् च द्विज त्वम् कुशिको न लेभे तत् गाधिनः सूनुर् अवाप राजन्

सत्त्व अन्वय ज्ञान वयस् अनुरूपा स्निग्धा यत् एवम् मयि ते मतिः स्यात्

यस्य उत्तमम् भाविनम् आत्थ च अर्थम् तं प्रेक्ष्य कस्मात् ते धीर बाष्पः

अपि अक्षयम् मे यशसो निधानं कच्चित् ध्रुवः मे कुल हस्त सारः

भ्रष्टस्य तस्मात् च गुणात् अतस् मे ध्यानानि लब्ध्वा अपि अकृतार्थ ता एव

कौतूहलेन एव च पादपेभ्यः पुष्पाणि अकाले अपि अवपातयद्भिः

अमानुषीं तस्य निशम्य शक्तिं माता प्रकृत्या करुणा आर्द्र चित्ता

सा तस्य देव प्रतिमस्य देवी गर्भेण वंश श्रियम् उद्वहती

एवं नृपः प्रत्ययितैर् द्विजैस् तैर् आश्वासितः च अपि अभिनन्दितः च

शरीर संस्पर्श सुख अन्तराय निपेततुः मूर्धनि तस्य सौम्ये

स चन्दना च उत्पल पद्म गर्भा पपात वृष्टिः गगनात् अनभ्रात्

आज्ञाप्यतां किं करवाणि सौम्य शिष्यो ऽस्मि विश्रम्भितुम् अर्हसि इति

मुखैः प्रफुल्लैः चकितैः च दीप्तैः भीत प्रसन्नम् नृपम् एत्य प्रोचुः

तथागत उत्पाद गुणेन तुष्टाः शुद्ध अधिवासाः च विशुद्ध सत्त्वाः

भूयात् अयम् भूमिपतिः यथा उक्तः यायात् जराम् एत्य वनानि च इति

बहुविध विषयाः ततस् यत आत्मा स्व हृदय तोष कराः क्रिया विधाय

कस्मात् नु हेतोः कथितान् भवद्भिः वरान् गुणान् धारयते कुमारः

न अस्य अन्यथात्वम् प्रति विक्रिया मे स्वां वञ्चनां तु प्रति विक्लवो ऽस्मि

क्षिप्रं विभो ब्रूहि न मे ऽस्ति शान्तिः स्नेहं सुते वेत्सि हि बान्धवानाम्

द्विरद रद मयाम् अथो महार्हां सित सितपुष्प भृताम् मणि प्रदीपाम्

कृत मितिः अनुजा सुतम् च दृष्ट्वा मुनि वचन श्रवणे च तद् मतौ च

प्रज्ञा अम्बु वेगाम् स्थिर शील वप्राम् समाधि शीताम् व्रत चक्रवाकाम्

देवा ननन्दुः विगते ऽपि रागे मग्नस्य दुःखे जगतो हिताय

स पार्थिव अन्तःपुर संनिकर्षम् कुमार जन्म आगत हर्ष वेगः

अदृश्य भावाः च दिवौकसः खे यस्य प्रभावात् प्रणतैः शिरोभिः

भवनम् अथ विगाह्य शाक्य राजः भव इव षण्मुख जन्मना प्रतीतः

शिवात् पुराद् भूमिपतिः जगाम तद् प्रीतये न अपि विहार हेतोः

चक्र अङ्क पादम् स ततो महा ऋषिः जाल अवनद्ध अङ्गुलि पाणि पादम्

आर्षेण मार्गेण तु यास्यति इति चिन्ता विधेयम् हृदयं चकार

धर्मस्य तस्य अश्रवणात् अहम् हि मन्ये विपत्तिं त्रिदिवे ऽपि वासम्

सारस्वतः च अपि जगाद नष्टं वेदं पुनर् यम् ददृशुः न पूर्वे

मोहेन वा काम सुखैः मदात् वा यो नैष्ठिकं श्रोष्यति न अस्य धर्मम्

आख्यास्यति हि एष विमोक्ष मार्गम् मार्ग प्रनष्टेभ्यः इव अध्वगेभ्यः

नित्यं त्यजन्तो विधिवत् बभूवुः तपोभिः आढ्याः विभवैः दरिद्राः

प्रागुत्तरे च आवसथ प्रदेशे कूपः स्वयं प्रादुरभूत् सित अम्बुः

यत् गौरवात् काञ्चन पद्म हस्ताः यक्ष अधिपाः संपरिवार्य तस्थुः

इति आगत आवेगम् अनिष्ट बुद्ध्या बुद्ध्वा नरेन्द्रं स मुनिः बभाषे

यथा हिरण्यं शुचि धातु मध्ये मेरुः गिरीणाम् सरसां समुद्रः

प्रीता च भीता च बभूव देवी शीत उष्ण मिश्रा इव जलस्य धारा
केका उत्कण्ठाः भुवन शिखिनः नित्य भास्वत् कलापाः नित्य ज्योत्स्नाः प्रहित तमस् वृत्ति रम्याः प्रदोषाः

पश्यन्तीनां न खलु बहुशो न स्थलीदेवतानां मुक्ता स्थूलाः तरु किसलयेषु अश्रु लेशाः पतन्ति

यत्र उन्मत्त भ्रमर मुखराः पादपा नित्य पुष्पाः हंस श्रेणि रचित रशनाः नित्य पद्माः नलिन्यः

कच्चित् सौम्य व्यवसितम् इदं बन्धु कृत्यम् त्वया मे प्रत्यादेशान् न खलु भवतो धीर ताम् कल्पयामि

श्रोष्यत्य् अस्मात् परम् अवहिता सौम्य सीमन्तिनीनां कान्त उदन्तः सुहृद् उपनतः संगमात् किंचिद् ऊनः

जाने सख्यास् तव मयि मनः संभृत स्नेहम् अस्मात् इत्थंभूतां प्रथम विरहे ताम् अहं तर्कयामि

यस्य उपान्ते कृतक तनयः कान्तया वर्धितो मे हस्त प्राप्य स्तबक नमितः बाल मन्दार वृक्षः

उष्ण उच्छ्वासम् समधिकतर उच्छ्वासिना दूर वर्ती संकल्पैस् तैर् विशति विधिना वैरिणा रुद्ध मार्गः

पादान् इन्दोर् अमृत शिशिरान् जल मार्ग प्रविष्टान् पूर्व प्रीत्या गतम् अभिमुखं संनिवृत्तं तथा एव

स अन्तर्हासम् कथितम् असकृत् पृच्छतश् च त्वया मे दृष्टः स्वप्ने कितव रमयन् काम् अपि त्वं मया इति

तस्यास् तीरे रचित शिखरः पेशलैर् इन्द्रनीलैः क्रीडा शैलः कनककदली वेष्टन प्रेक्षणीयः

सो ऽतिक्रान्तः श्रवण विषयम् लोचनाभ्याम् अदृष्टस् त्वाम् उत्कण्ठा विरचित पदम् मद् मुखेन इदम् आह

कस्य अत्यन्तम् सुखम् उपनतं दुःखम् एकान्ततो वा नीचैर् गच्छत्य् उपरि च दशा चक्र नेमि क्रमेण

पश्चाद् आवां विरह गुणितम् तं तम् आत्म अभिलाषम् निर्वेक्ष्यावः परिणत शरद् चन्द्रिकासु क्षपासु

शाप अन्तः मे भुजग शयनात् उत्थिते शार्ङ्गपाणौ शेषान् मासान् गमय चतुरो लोचने मीलयित्वा

अस्रैस् तावन् मुहुर् उपचितैर् दृष्टिर् आलुप्यते मे क्रूरस् तस्मिन्न् अपि न सहते संगमं नौ कृतान्तः

वासश् चित्रं मधु नयनयोर् विभ्रम आदेश दक्षम् पुष्प उद्भेदम् सह किसलयैर् भूषणानां विकल्पम्

उत्पश्यामि प्रतनुषु नदी वीचिषु भ्रू विलासान् हन्त एकस्मिन् क्वचिद् अपि न ते चण्डि सादृश्यम् अस्ति

त्वय्य् आसन्ने नयनम् उपरि स्पन्दि शङ्के मृग अक्षायाः मीन क्षोभात् चल कुवलय श्री तुलाम् एष्यति इति

विधुन्वन्तं ललित वनिताः स इन्द्रचापम् स चित्राः संगीताय प्रहत मुरजाः स्निग्ध गम्भीर घोषम्

हस्ते लीला कमलम् अलके बाल कुन्द अनुविद्धम् नीता लोध्र प्रसव रजसा पाण्डु ताम् आनने श्रीः

उत्सङ्गे वा मलिन वसने सौम्य निक्षिप्य वीणां मद् गोत्र अङ्कम् विरचित पदम् गेयम् उद्गातु कामा

आसेवन्ते मधु रति फलम् कल्पवृक्ष प्रसूतम् त्वद् गम्भीर ध्वनिषु शनकैः पुष्करेष्व् आहतेषु

अन्वेष्टव्यैः कनक सिकता मुष्टि निक्षेप गूढैः संक्रीडन्ते मणिभिः अमर प्रार्थितया यत्र कन्याः

चूडा पाशे नव कुरवकम् चारु कर्णे शिरीषं सीमन्ते च त्वद् उपगम जम् यत्र नीपं वधूनाम्

तन्त्रीम् आर्द्रां नयन सलिलैः सारयित्वा कथंचिद् भूयो भूयः स्वयम् अपि कृतां मूर्च्छनां विस्मरन्ती

नन्व् आत्मानं बहु विगणयन्न् आत्मना एव अवलम्बे तत् कल्याणे त्वम् अपि नितरां मा गमः कातर त्वम्

मद् गेहिन्याः प्रिय इति सखे चेतसा कातरेण प्रेक्ष्य उपान्त स्फुरित तडितम् त्वां तम् एव स्मरामि

त्वद् संरोध अपगम विशदैः चन्द्र पादैः निशीथे व्यालुम्पन्ति स्फुट जल लव स्यन्दिनः चन्द्रकान्ताः

इत्य् आख्याते पवनतनयं मैथिली इव उन्मुखा सा त्वाम् उत्कण्ठा उच्छ्वसित हृदया वीक्ष्य संभाव्य च एव

भित्त्वा सद्यः किसलय पुटान् देवदारु द्रुमाणाम् ये तद् क्षीर स्रुति सुरभयः दक्षिणेन प्रवृत्ताः

स्नेहान् आहुः किम् अपि विरहे ध्वंसिनस् ते त्व् अभोगाद् इष्टे वस्तुन्य् उपचित रसाः प्रेम राशीभवन्ति

गति उत्कम्पात् अलक पतितैः यत्र मन्दार पुष्पैः पुत्र छेदैः कनक कमलैः कर्ण विस्रंसिभिः च

हस्त न्यस्तम् मुखम् असकल व्यक्ति लम्ब अलक त्वात् इन्दोर् दैन्यं त्वद् अनुसरण क्लिष्ट कान्तेः बिभर्ति
ताम् उत्थाप्य स्व जल कणिका शीतलेन अनिलेन प्रत्याश्वस्तां समम् अभिनवैर् जालकैर् मालतीनाम्

आनन्द उत्थम् नयन सलिलम् यत्र न अन्यैः निमित्तैर् न अन्यः तापं कुसुम शर जात् इष्ट संयोग साध्यात्

धारा सिक्त स्थल सुरभिनस् त्वद् मुखस्य अस्य बाले दूरीभूतं प्रतनुम् अपि मां पञ्चबाणः क्षिणोति

त्वाम् आलिख्य प्रणय कुपिताम् धातु रागैः शिलायाम् आत्मानं ते चरण पतितम् यावद् इच्छामि कर्तुम्

शङ्का स्पृष्टाः इव जलमुचस् त्वादृशा जाल मार्गैः धूम उद्गार अनुकृति निपुणाः जर्जरा निष्पतन्ति

तत्र आगारम् धनपति गृहान् उत्तरेण अस्मदीयम् दूराल् लक्ष्यं सुरपति धनुस् चारुणा तोरणेन

गाढ उत्कण्ठाम् गुरुषु दिवसेष्व् एषु गच्छत्सु बालां जातां मन्ये शिशिर मथिताम् पद्मिनीं वा अन्य रूपाम्

अर्चिस् तुङ्गान् अभिमुखम् अपि प्राप्य रत्न प्रदीपान् ह्री मूढानाम् भवति विफल प्रेरणा चूर्ण मुष्टिः

निःशब्दो ऽपि प्रदिशसि जलं याचितश् चातकेभ्यः प्रत्युक्तं हि प्रणयिषु सताम् ईप्सित अर्थ क्रिया एव

क्षाम छायम् भवनम् अधुना मद् वियोगेन नूनं सूर्य अपाये न खलु कमलं पुष्यति स्वाम् अभिख्याम्

सा संन्यस्त आभरणम् अबला पेशलं धारयन्ती शय्या उत्सङ्गे निहितम् असकृद् दुःख दुःखेन गात्रम्

श्यामास्व् अङ्गं चकित हरिणी प्रेक्षणे दृष्टि पातम् वक्त्र छायाम् शशिनि शिखिनां बर्ह भारेषु केशान्

तन्वी श्यामा शिखरि दशना पक्व बिम्ब अधर ओष्ठी मध्ये क्षामा चकित हरिणी प्रेक्षणा निम्न नाभिः

यस्यां यक्षाः सित मणि मयानि एत्य हर्म्य स्थलानि ज्योतिस् छाया कुसुम रचितानि उत्तम स्त्री सहायाः

चक्षुः खेदात् सलिल गुरुषु पक्ष्मभिः छादयतीम् स अभ्रे अहनि इव स्थल कमलिनी न प्रबुद्धां न सुप्ताम्

मद् संदेशैः सुखयितुम् अलं पश्य साध्वीं निशीथे ताम् उन्निद्राम् अवनि शयनाम् सौध वातायन स्थः

सम्भोग अन्ते मम समुचितो यास्यत्य् ऊरुः सरस कदल स्तम्भ गौरः चल त्वम्

एतस्मान् मां कुशलिनम् अभिज्ञान दानात् विदित्वा मा कौलीनाद् असित नयने मय्य् अविश्वासिनी भूः

मत्वा देवं धनपति सखम् यत्र साक्षाद् वसन्तं प्रायश् चापं न वहति भयान् मन्मथः षट्पद ज्यम्

अक्षय्य अन्तर्भवन निधयः प्रत्यहं रक्त कण्ठैः उद्गायद्भिर् धनपति यशः किंनरैर् यत्र सार्धम्

शेषान् मासान् विरह दिवस स्थापितस्य अवधेः वा विन्यस्यन्ती भुवि गणनया देहली दत्त पुष्पैः

स भ्रू भङ्ग प्रहित नयनैः कामि लक्ष्येषु अमोघैस् तस्य आरम्भः चतुर वनिता विभ्रमैः एव सिद्धः

वैभ्राज आख्यम् विबुध वनिता वारमुख्या सहायाः बद्ध आलापाः बहिस् उपवनम् कामिनो निर्विशन्ति

आद्ये बद्धा विरह दिवसे या शिखा दाम हित्वा शापस्य अन्ते विगलित शुचा तां मया उद्वेष्टनीयाम्

मद् सम्भोगः कथम् उपनमेत् स्वप्न जः अपि इति निद्राम् आकाङ्क्षन्तीं नयन सलिल उत्पीड रुद्ध अवकाशम्

तद् मध्ये च स्फटिक फलका काञ्चनी वासयष्टिर् मूले बद्धा मणिभिर् अनतिप्रौढ वंश प्रकाशैः

स व्यापाराम् अहनि न तथा पीडयेद् विप्रयोगः शङ्के रात्रौ गुरुतर शुचम् निर्विनोदां सखीं ते

ताम् आयुष्मन् मम च वचनाद् आत्मनश् च उपकर्तुम् ब्रूया एवं तव सहचरो रामगिरि आश्रम स्थः

आलोके ते निपतति पुरा सा बलि व्याकुला वा मद् सादृश्यम् विरह तनु वा भाव गम्यम् लिखन्ती

स अभिज्ञान प्रहित कुशलैः तद् वचोभिः मम अपि प्रातः कुन्द प्रसव शिथिलम् जीवितं धारयेथाः

नीता रात्रिः क्षण इव मया सार्धम् इच्छा रतैः या ताम् एव उष्णैः विरह महतीम् अश्रुभिर् यापयन्तीम्

मा भूद् अस्याः प्रणयिनि मयि स्वप्न लब्धे कथंचित् सद्यः कण्ठ च्युत भुज लता ग्रन्थि गाढ उपगूढम्

आलिङ्ग्यन्ते गुणवति मया ते तुषाराद्रि वाताः पूर्वं स्पृष्टं यदि किल भवेद् अङ्गम् एभिस् ते इति

नीवि बन्ध उच्छ्वासित शिथिलम् यत्र बिम्ब अधराणाम् क्षौमं रागात् अनिभृत करेषु आक्षिपत्सु प्रियेषु
इत्थं चेतश् चटुल नयने दुर्लभ प्रार्थनम् मे गाढ उष्माभिः कृतम् अशरणं त्वद् वियोग व्यथाभिः

अन्तर् तोयम् मणि मय भुवः तुङ्गम् अभ्रंलिह अग्राः प्रासादास् त्वां तुलयितुम् अलं यत्र तैस् तैर् विशेषैः

न अपि अन्यस्मात् प्रणय कलहात् विप्रयोग उपपत्तिः वित्तेशानां न च खलु वयो यौवनाद् अन्यद् अस्ति

आश्वास्य एवम् प्रथम विरह उदग्र शोकाम् सखीं ते शैलाद् आशु त्रिनयन वृष उत्खात कूटात् निवृत्तः

अ व्यापन्नः कुशलम् अबले पृच्छति त्वां वियुक्तः पूर्व आभाष्यम् सुलभ _ प्राणिनाम् एतद् एव

मन्दाकिन्याः सलिल शिशिरैः सेव्यमाना मरुद्भिर् मन्दाराणाम् अनु तट रुहाम् छायया वारित उष्णाः

मुक्ता जालैः स्तन परिसर छिन्न सूत्रैः च हारैर् नैशो मार्गः सवितुर् उदये सूच्यते कामिनीनाम्

यो वृन्दानि त्वरयति पथि श्राम्यतां प्रोषितानां मन्द्र स्निग्धैः ध्वनिभिर् अबला वेणी मोक्ष उत्सुकानि

निःश्वासेन अधर किसलय क्लेशिना विक्षिपन्तीं शुद्ध स्नानात् परुषम् अलकम् नूनम् आगण्ड लम्बम्

तां जानीथाः परिमित कथाम् जीवितं मे द्वितीयं दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकीम् इव एकाम्

संक्षिप्यन्ते क्षण इव कथं दीर्घ यामा त्रियामा सर्व अवस्थासु अहर् अपि कथं मन्द मन्द आतपम् स्यात्

भर्तुर् मित्रं प्रियम् अविधवे विद्धि माम् अम्बुवाहं तद् संदेशैः हृदय निहितैः आगतं त्वद् समीपम्

विद्युत् गर्भः स्तिमित नयनाम् त्वद् सनाथे गवाक्षे वक्तुं धीरः स्तनित वचनैः मानिनीं प्रक्रमेथाः

रुद्ध अपाङ्ग प्रसरम् अलकैर् अञ्जन स्नेह शून्यम् प्रत्यादेशाद् अपि च मधुनो विस्मृत भ्रू विलासम्

गत्वा सद्यः कलभ तनु ताम् शीघ्र सम्पात हेतोः क्रीडा शैले प्रथम कथिते रम्य सानौ निषण्णः

एकः सख्यास् तव सह मया वाम पाद अभिलाषी काङ्क्षत्य् अन्यो वदन मदिराम् दोहद छद्मना अस्याः

भूयस् च आह त्वम् अपि शयने कण्ठ लग्ना पुरा मे निद्रां गत्वा किम् अपि रुदती स स्वरम् विप्रबुद्धा

स्पर्श क्लिष्टाम् अयमित नखेन असकृत् सारयतीम् गण्ड आभोगात् कठिन विषमाम् एक वेणीम् करेण

रक्त अशोकः चल किसलयः केसरश् च अत्र कान्तः प्रत्यासन्नौ कुरवक वृतेः माधवी मण्डपस्य

नूनं तस्याः प्रबल रुदित उच्छून नेत्रम् प्रियाया निःश्वासानाम् अशिशिर तया भिन्नवर्ण अधर उष्ठम्

पत्त्र श्यामाः दिनकर हय स्पर्धिनः यत्र वाहाः शैल उदग्राः त्वम् इव करिणो वृष्टिमन्तः प्रभेदात्
तस्य इह त्रिविधस्य अपि त्रि अधिष्ठानस्य देहिनः दश लक्षण युक्तस्य मनः विद्यात् प्रवर्तकम्

कर्मणाम् फल निर्वृत्तिम् शंस नः तत्त्वात् पराम्

ते ऽभ्यासात् कर्मणां तेषां पापानाम् अल्पबुद्धयः

चीरीवाकस् तु लवणं बलाका शकुनिर् दधि

ते शिष्टा ब्राह्मणा ज्ञेयाः श्रुति प्रत्यक्ष हेतवः

अस्य सर्वस्य शृणुत कर्मयोगस्य निर्णयम्

अमेध्य कुणप आशी च क्षत्रियः कटपूतनः

सत्त्वस्य लक्षणम् धर्मः

यं वदन्ति तमस् भूताः मूर्खा धर्मम् अ तद् विदः

सम्भवांश् च वियोनिषु दुःख प्रायासु नित्यशः

स विज्ञेयः परो धर्मो न अज्ञानाम् उदितो ऽयुतैः

_ आचरति धर्मम् सः प्रायशस् अधर्मम् अल्पशस् तेभिः एव च आवृतः भूतैः स्वर्गे सुखम् उपाश्नुते

एषा त्रिविधा गतिः

तमः अज्ञानम्

समं पश्यन्न् आत्म याजी स्वाराज्यम् अधिगच्छति

कर्म जाः गतयः नॄणाम् उत्तम अधम मध्यमः

वाच्य् अग्निं मित्रम् उत्सर्गे प्रजने च प्रजापतिम्

तत् हि अग्र्यं सर्व विद्यानाम् प्राप्यते ह्य् अमृतं ततः

स्वेभ्यः स्वेभ्यस् तु कर्मभ्यश् च्युता वर्णा ह्य् अनापदि

तमसः लक्षणम् कामः

यत् तु दुःख समायुक्तम् तत् रजः प्रतीपम् विद्यात् सततम् हारि देहिनाम्

त्रयश् च आश्रमिणः पूर्वे परिषत् स्याद् दश अवरा

सर्व भूतेषु च आत्मानम् सर्व भूतानि च आत्मनि

कौशेयं तित्तिरिर् हृत्वा क्षौमं हृत्वा तु दर्दुरः

यत् सर्वेण इच्छति ज्ञातुम् यत् न लज्जति च आचरन् येन तुष्यति च आत्मा अस्य तत् सत्त्व गुण लक्षणम्

शीत आतप अभिघातान् च विविधानि भयानि च

बिभर्ति सर्व भूतानि वेद शास्त्रम् सनातनम्

अन् आम्नातेषु धर्मेषु कथं स्याद् इति चेद् भवेत्

अन्तर्भवन्ति क्रमशस् तस्मिंस् तस्मिन् क्रिया विधौ

संयोगं पतितैर् गत्वा परस्य एव च योषितम्

यस् तर्केण अनुसंधत्ते स धर्मं वेद न इतरः

सर्वेषाम् अपि च एतेषाम् आत्म ज्ञानम् परं स्मृतम्

सर्वास् ता निष्फलाः प्रेत्य तमस् निष्ठाः हि ताः स्मृताः

असंख्याः मूर्तयः तस्य निष्पतन्ति शरीरात् उच्चावचानि भूतानि सततम् चेष्टयन्ति याः

द्रव्य अर्जनम् च नाशं च मित्र अमित्रस्य च अर्जनम्

सहस्रशः समेतानां परिषद् त्वम् न विद्यते

त्रयं सु विदितम् कार्यं धर्म शुद्धिम् अभीप्सता

निष्कामं ज्ञात पूर्वम् तु निवृत्तम् उपदिश्यते

त्रयाणाम् अपि च एतेषाम् गुणानाम् यः फल उदयः अग्र्यः मध्यः जघन्यः च तम् प्रवक्ष्यामि अशेषतस्

राग द्वेषौ रजः स्मृतम्

तेन अनुभूय ताः यामाः शरीरेण यातनाः तासु एव भूतमात्रासु प्रलीयन्ते विभागशः

इह च अमुत्र वा काम्यं प्रवृत्तं कर्म कीर्त्यते

श्रेयस्करतरं ज्ञेयं सर्वदा कर्म वैदिकम्

चैलाशकश् च भवति शूद्रो धर्मात् स्वकाच् च्युतः

एतेषाम् एव जन्तूनां भार्या त्वम् उपयान्ति ताः

प्रवृत्तं कर्म संसेव्यं देवानाम् एति साम्यताम्

पितृ देव मनुष्याणाम् वेदश् चक्षुः सनातनम्

चारणाः च सुपर्णाः च पुरुषाः च एव दाम्भिकाः रक्षांसि च पिशाचाः च तामसासु उत्तमा गतिः

सर्वेषाम् अपि च एतेषाम् शुभानाम् इह कर्मणाम्

अस्माद् अप्रच्युतो विप्रः प्राप्नोति परमां गतिम्

त्रिविधा त्रिविधा एषा तु विज्ञेया गौणिका गतिः अधमा मध्यमा अग्र्या च कर्म विद्या विशेषात्

मानवस्य अस्य शास्त्रस्य रहस्यम् उपदिश्यते

अहिंसा गुरु सेवा च निःश्रेयस करम् परम्

आत्मा हि जनयत्य् एषां कर्म योगम् शरीरिणाम्

येन अस्मिन् कर्मणा लोके ख्यातिम् इच्छति पुष्कलाम् न च शोचति तत् विज्ञेयम् तु राजसम्

एको ऽपि वेद विद् धर्मं यं व्यवस्येद् द्विजोत्तमः

परस्पर आदिनः स्तेनाः प्रेत्य अन्त्य स्त्री निषेविणः

त्रयाणाम् अपि च एतेषाम् गुणानाम् त्रिषु तिष्ठताम् इदम् सामासिकम् ज्ञेयम् क्रमशस् गुण लक्षणम्

रुक्म आभम् स्वप्न धी गम्यम् विद्यात् तं पुरुषं परम्

श्रैष्ठ्यम् एषाम् यथोत्तरम्

प्रशासितारं सर्वेषाम् अणोर् अपि

धर्मस्य परमं गुह्यं मम इदम् सर्वम् उक्तवान्
छुच्छुन्दरिः शुभान् गन्धान् पत्त्र शाकम् तु बर्हिणः

वान्ताश्य् उल्कामुखः प्रेतो विप्रो धर्मात् स्वकाच् च्युतः

यथा जात बलः वह्निर् दहत्य् आर्द्रान् अपि द्रुमान्

वेद अभ्यासः तपः ज्ञानम् शौचम् इन्द्रिय निग्रहः धर्म क्रिया आत्म चिन्ता च सात्त्विकम् गुण लक्षणम्

तत्र यत् प्रीति संयुक्तम् किंचिद् आत्मनि लक्षयेत् प्रशान्तम् इव शुद्ध आभम् सत्त्वम् तत् उपधारयेत्

येन यः तु गुणेन एषाम् प्रतिपद्यते तान् समासेन वक्ष्यामि सर्वस्य अस्य यथाक्रमम्

इन्द्रम् एके परे प्राणम् अपरे ब्रह्म शाश्वतम्

एष सर्वः समुद्दिष्टः कर्मणां वः फल उदयः

खं संनिवेशयेत् खेषु चेष्टन स्पर्शने ऽनिलम्

एष सर्वः समुद्दिष्टः त्रि प्रकारस्य कर्मणः त्रिविधः त्रिविधः कृत्स्नः संसारः सार्वभौतिकः

श्व सूकर खर उष्ट्राणाम् चण्डाल पुक्कसानाम् च ब्रह्म हा योनिम् ऋच्छति कृमि कीट पतंगानाम् _ च एव पक्षिणाम् हिंस्राणाम् च एव सत्त्वानाम् सुरा पः ब्राह्मणः व्रजेत् लूता अहि सरटानाम् च तिर्यञ्चाम् च अम्बु चारिणाम् हिंस्राणाम् च पिशाचानाम् स्तेनः विप्रः सहस्रशस्

पारुष्यम् अनृतम् च एव पैशुन्यम् च अपि सर्वशस् असंबद्ध प्रलापः च वाच् मयम् स्यात् चतुर्विधम्

यत् कर्म कृत्वा कुर्वन् च करिष्यन् च एव लज्जति तत् ज्ञेयम् सर्वम् तामसम् गुण लक्षणम्

यः अस्य आत्मनः कारयिता तम् क्षेत्रज्ञम् प्रचक्षते

विविधाणि च रत्नानि जायते हेमकर्तृषु

धारिभ्यो ज्ञानिनः श्रेष्ठा ज्ञानिभ्यो व्यवसायिनः

नैःश्रेयस करम् कर्म विप्रस्य इदम् निबोधत

मांसं गृध्रो वपां मद्गुस् तैलं तैलपकः खगः

मैत्राक्षज्योतिकः प्रेतो वैश्यो भवति पूय भुज्

यज्वानः ऋषयः देवाः वेदाः ज्योतींषि वत्सराः पितरः च एव साध्याः च द्वितीया सात्त्विका गतिः

स्त्रियो ऽप्य् एतेन कल्पेन हृत्वा दोषम् अवाप्नुयुः

भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं वेदात् प्रसिध्यति

उपादानम् हिंसा च एव अविधानात् शारीरम् त्रिविधम् स्मृतम्

चातुर्वर्ण्यस्य कृत्स्नः अयम् उक्तः धर्मः त्वया अनघः

देव त्वम् सात्त्विकाः यान्ति मनुष्य त्वम् च राजसाः तामसाः नित्यम् इति

सुख आभ्युदयिकम् च एव नैःश्रेयसिकम् एव च

यः करोति तु कर्माणि सः भूतात्मा उच्यते बुधैः

यं शिष्टा ब्राह्मणा ब्रूयुः स धर्मः स्याद् अशङ्कितः

यादृशेन तु भावेन यद् यत् कर्म निषेवते

सम्प्राप्नुवन्ति दुःखानि तासु तास्व् इह योनिषु

तान्य् अर्वाक् कालिकतया निष्फलान्य् अनृतानि च

स सर्व सम ताम् एत्य ब्रह्म अभ्येति परं पदम्

रजसः तु अर्थः उच्यते

मणि मुक्ता प्रवालाणि हृत्वा लोभेन मानवः

यः _ एषाम् गुणः देहे साकल्येन अतिरिच्यते सः तदा तद् गुण प्रायम् तम् करोति शरीरिणम्

जन्म वृद्धि क्षयैः नित्यं संसारयति चक्र वत्

सः तान् उवाच धर्म आत्मा महा ऋषीन् मानवः भृगुः

यत् तु स्यात् मोह संयुक्तम् अव्यक्तम् विषय आत्मकम् तमः तत् उपधारयेत्

एवं स भगवान् देवो लोकानां हित काम्यया

नैःश्रेयसम् इदं कर्म यथा उदितम् अशेषतः

तथा तथा कुशल ता तेषां तेषु उपजायते

अशक्यं च अ प्रमेयम् च वेद शास्त्रम् इति स्थितिः

याम् याम् योनिम् तु जीवः अयम् येन येन इह कर्मणा क्रमशस् याति लोके अस्मिन् तत् तत् सर्वम् निबोधत

स्त्रीम् ऋक्षः स्तोकको वारि यानान्य् उष्ट्रः पशून् अजः

हिंस्रा भवन्ति क्रव्यादाः कृमयो अमेध्य भक्षिणः

तपसा किल्बिषं हन्ति विद्यया अमृतम् अश्नुते

बको भवति हृत्वा अग्निम् गृहकारी ह्य् उपस्करम्

षण्णाम् एषां तु सर्वेषां कर्मणां प्रेत्य च इह च

रक्तानि हृत्वा वासांसि जायते जीवजीवकः

वेद अभ्यासः तपो ज्ञानम् इन्द्रियाणां च संयमः

निवृत्तं सेवमानस् तु भूतान्य् अत्येति पञ्च वै

करम्भ वालुका तापान् कुम्भीपाकांश् च दारुणान्

सत्त्वम् ज्ञानम्

यथा उक्तानि अपि कर्माणि परिहाय द्विजोत्तमः

अवश्यं याति तिर्यक् त्वम् जग्ध्वा च एव आहुतम् हविः
वृको मृग इभम् व्याघ्रो ऽश्वं फल मूलम् तु मर्कटः

तामिस्र आदिषु च उग्रेषु नरकेषु विवर्तनम्

इह एव लोके तिष्ठन् स ब्रह्म भूयाय कल्पते

बन्धनानि च काष्ठानि परप्रेष्यत्वम् एव च

झल्लाः मल्लाः नटाः च एव पुरुषाः जघन्या राजसा गतिः

आत्म ज्ञाने शमे च स्याद् वेद अभ्यासे च यत्नवान्

अव्रतानाम् अमन्त्राणां जाति मात्र उपजीविनाम्

एतद् वो ऽभिहितं सर्वं निःश्रेयस करम् परम्

उत्पद्यन्ते च्यवन्ते च यान्य् अतो ऽन्यानि कानिचित्

मानसम् मनसा एव अयम् उपभुङ्क्ते शुभ अशुभम् वाचा वाचा कृतम् कर्म कायेन एव च कायिकम्

कार्पास तान्तवम् क्रौञ्चो गोधा गां वाग्गुदो गुडम्

सर्व लोक आधिपत्यम् च वेद शास्त्र विद् अर्हति

शुभ अशुभ फलम् कर्म मनस् वाच् देह सम्भवम्

पक्ति दृष्ट्योः परं तेजः स्नेहे ऽपो गां च मूर्तिषु

तौ उभौ भूत संपृक्तौ महन्त् क्षेत्रज्ञः एव च उच्चावचेषु भूतेषु स्थितम् तम् व्याप्य तिष्ठतः

क्लेशांश् च विविधांस् तांस् तान् मृत्युम् एव च दुर्जयम्

वाग्दण्डः अथ मनोदण्डः कायदण्डः तथा एव च यस्य एते निहिताः बुद्धौ त्रिदण्डी इति सः उच्यते

यद् वा तद् वा पर द्रव्यम् अपहृत्य बलात् नरः

श्वावित् कृतान्नं विविधम् अकृत अन्नम् तु शल्यकः

वैदिके कर्म योगे तु सर्वाण्य् एतान्य् अशेषतः

त्र्यवरा परिषद् ज्ञेया धर्म संशय निर्णये

मधु दंशः पयः काको रसं श्वा नकुलो घृतम्

एताः दृष्ट्वा अस्य जीवस्य गतीः स्वेन एव चेतसा धर्मात् अधर्मात् च एव धर्मे दध्यात् सदा मनः

तथा दहति वेद ज्ञः कर्म जम् दोषम् आत्मनः

प्राप्य एतत् कृत कृत्यः हि द्विजो भवति न अन्यथा

इत्य् एतन् मानवं शास्त्रं भृगु प्रोक्तम् पठन् द्विजः

सत्त्वम् रजः तमः च एव त्रीन् विद्यात् आत्मनः गुणान् यैः व्याप्य इमान् स्थितः भावान् महन्त् सर्वान् अशेषतस्

तत् पापम् शतधा भूत्वा तद् वक्तॄन् अनुगच्छति

बहून् वर्ष गणान् घोरान् नरकान् प्राप्य तद् क्षयात् संसारान् प्रतिपद्यन्ते महापातकिनः तु इमान्

एतम् एके वदन्त्य् अग्निं मनुम् अन्ये प्रजापतिम्

विविधाश् च एव सम्पीडाः काक उलूकैः च भक्षणम्

किंचिच् छ्रेयस्करतरं कर्म उक्तम् पुरुषं प्रति

अज्ञेभ्यो ग्रन्थिनः श्रेष्ठा ग्रन्थिभ्यो धारिणो वराः

प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम्

चातुर्वर्ण्यं त्रयो लोकाश् चत्वारश् च आश्रमाः पृथक्

पापान् संसृत्य संसारान् प्रेष्य ताम् यान्ति शत्रुषु

एतत् व्याप्तिमत् एतेषाम् सर्व भूत आश्रितम् वपुः

ब्रह्मा _ धर्मः महन्त् अव्यक्तम् एव च उत्तमाम् सात्त्विकाम् एताम् गतिम् आहुः मनीषिणः

इन्द्रियाणाम् प्रसङ्गेण पापान् संयान्ति संसारान् अ विद्वांसः नर अधमाः

पञ्चभ्यः एव मात्राभ्यः प्रेत्य दुष्कृतीनाम् नॄणाम् शरीरम् यातना अर्थीयम् अन्यत् उत्पद्यते ध्रुवम्

एवं यः सर्व भूतेषु पश्यत्य् आत्मानम् आत्मना

धान्यं हृत्वा भवत्य् आखुः कांस्यं हंसो जलं प्लवः

राजानः क्षत्रियाः च एव राज्ञाम् च एव पुरोहिताः वाद युद्ध प्रधानाः च मध्यमा राजसा गतिः

या वेद बाह्याः स्मृतयो याश् च काश् च कुदृष्टयः

हस्तिनः च तुरंगाः च शूद्राः म्लेच्छाः च गर्हिताः सिंहाः व्याघ्राः वराहाः च मध्यमा तामसा गतिः

लोभः स्वप्नः अधृतिः क्रौर्यम् नास्तिक्यम् भिन्न वृत्ति ता याचिष्णुता प्रमादः च तामसम् गुण लक्षणम्

जीव संज्ञः अन्तरात्मा अन्यः सहजः सर्व देहिनाम् येन वेदयते सर्वम् सुखम् दुःखम् च जन्मसु

तापसाः यतयः विप्राः ये च वैमानिकाः गणाः नक्षत्राणि च दैत्याः च प्रथमा सात्त्विका गतिः