tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
विसर्जयित्वा तान् शिष्यान् सुमन्तु प्रमुखान् ततस्

को भवान् कुत आयातः सह शिष्यैः महा मुने

लब्ध्वा तद् वचनात् ज्ञानम् दृष्टवन्तो महेश्वरम्

सूत उवाच

कौपीन वसनाः केचिद् अपरे च अपि अवाससः

संनिहत्याम् उपस्पृश्य राहु ग्रस्ते दिवाकरे

यत् फलं लभते मर्त्यः तस्मात् दशगुणं तु इह

उवास सु चिरम् कालं पूजयन् वै महेश्वरम्

रमते भगवान् नित्यं रुद्रैः च परिवारितः

अस्मिन् स्थाने स्वयं देवो देव्या सह महेश्वरः

नदीं विमल पानीयाम् दृष्ट्वा हृष्टो अभवत् मुनिः

तत्र मन्दाकिनीं पुण्याम् ऋषि संघ निषेविताम्

तस्य देवो महादेवः प्रत्यक्षं नीललोहितः

यस्य देवो महादेवः साक्षात् एव पिनाकधृक्

भगवन् भवता ज्ञातं विज्ञानं परमेष्ठिनः

द्रष्टुं ययौ मध्यमेशं बहु वर्ष गणान् प्रभुः

जटिला मुण्डिताः च अपि शुक्ल यज्ञ उपवीतिनः

अंशांशेन अभवत् पुत्रो नाम्ना शुक इति प्रभुः

प्रसादाद् देवदेवस्य यत् तत् माहेश्वरम् परम्

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे द्वात्रिंशो ऽध्यायः

स ताम् अन्वीक्ष्य मुनिभिः सह द्वैपायनः प्रभुः

दृष्ट्वा द्वैपायनं विप्राः शिष्यैः परिवृतं मुनिम्

प्रोवाच मध्यमेशस्य माहात्म्यं पैल पूर्वकान्

उषित्वा तत्र भगवान् कपर्देश अन्तिके पुनः

ये ऽर्चयिष्यन्ति गोविन्दं मद् भक्ताः विधि पूर्वकम्

ततः पाशुपताः शान्ता भस्म उद्धूलित विग्रहाः

ये ऽत्र द्रक्ष्यन्ति देवेशं स्नात्वा रुद्रं पिनाकिनम्

भविष्यसि न संदेहो मद् प्रसादात् द्विजातिभिः

प्रपन्नः परया भक्त्या यस्य तद् ज्ञानम् ऐश्वरम्

ब्रह्मचर्य रताः शान्ता वेदान्त ज्ञान तत्पराः

तत् वद नः अव्यक्तम् रहस्यं गुह्यम् उत्तमम्

प्रोचुः पैल आदयः शिष्याः तान् ऋषीन् ब्रह्म भावितान्

अर्चयन्ति महादेवं मध्यमेश्वरम् ईश्वरम्

धन्याः तु खलु ते विप्रा मन्दाकिन्यां कृत उदकाः

भस्म उद्धूलित सर्व अङ्गः रुद्र अध्ययन तत्परः

तद् क्षणात् एव विमलं सम्भूतं ज्योतिः उत्तमम्

यः स साक्षात् महादेवम् सर्व भावेन शङ्करम्

ते यान्ति तत् परं स्थानं न अत्र कार्या विचारणा

उवास वत्सरं कृष्णः सदा पाशुपतैः वृतः

तस्य ते बहवः शिष्या ब्रह्मचर्य परायणाः

ददौ कृष्णस्य भगवान् वर दः वरम् उत्तमम्

चकार भाव पूत आत्मा स्नानं स्नान विधान विद्

ओंकार आसक्त मनसः वेद अध्ययन तत्पराः

प्रोवाच तत् परम् ज्ञानं योगिभ्यो योग वित्तमः

नमस्यो अर्चयितव्यः च ध्यातव्यो मद् परैः जनैः

व्यासः स्वयं हृषीकेशो येन वेदाः पृथक् कृताः

ततः शिष्यान् समाहूय भगवान् ब्रह्म वित्तमः

पूजयित्वा यथान्यायम् इदम् वचनम् अब्रुवन्

ततः पाशुपताः सर्वे हृष्ट सर्व तनूरुहाः

आराधयन् हरिः शंभुं कृत्वा पाशुपतं व्रतम्

स्नानं दानं तपः श्राद्धं पिण्ड निर्वपणम् तु इह

एवम् उक्त्वा महा योगी मध्यमेश अन्तिके प्रभुः

पूजयामास लोकादिं पुष्पैः नानाविधैः भवम्
सह स्नानात् एव चन्दनस्य सम्यक्संबुद्धस्य शक्रेण देव इन्द्रेण तथाविधं माहेन्द्रं वर्षम् उत्सृष्टं येन सर्व सस्यानि निष्पन्नानि

शास्तारं सत्कृत्य गुरुकृत्य मानयित्वा पूजयित्वा उपनिश्रित्य विहरिष्यामः

अप्य् एव नाम भगवतः स्नानाद् अस्मिन् मे विजिते देवो वर्षेद् इति

भिक्षवः संशय जाताः सर्व संशय छेत्तारम् बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः आश्चर्यं भगवन् यावद् इमे वणिजो भगवता कान्तार मार्गात् परित्राताः

मया एतानि कर्माणि कृतान्य् उपचितानि

यावत् पश्यति भगवान् संबहुलान् वणिजो व्यसन संकट संबाध प्राप्तान्

इत्य् एवं वो भिक्षवः शिक्षितव्यम्

ते मार्ग श्रमम् प्रतिविनोद्य ततो भगवत् सकाशम् उपसंक्रान्ताः

भगवन्न् अस्मिन् नगर मध्ये पुष्करिणीं गन्ध उदक परिपूर्णाम् कारयिष्यामि यत्र भगवान् स श्रावक संघः स्नास्यति

पुष्करिणी च अस्य कारिता

तेषां भगवता तादृशी चतुर् आर्य सत्य संप्रतिवेधिकी धर्म देशना कृता यां श्रुत्वा कैश्चित् स्रोतआपत्ति फलम् अधिगतम् कैश्चित् सकृदागामि फलम् कैश्चिद् अनागामि फलम् कैश्चित् प्रव्रज्य सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्कृतम् कैश्चिद् श्रावक बोधौ चित्तान्य् उत्पादितानि कैश्चित् प्रत्येकायां बोधौ कैश्चिद् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ

एकान्ते निषण्णं राजानं क्षत्रियं मूर्धाभिषिक्तं चन्दनः सम्यक्संबुद्धो बोधि करकैः धर्मैः समादापयति

ते मार्गात् परिभ्रष्टा वालुका स्थलम् अनुप्राप्ताः

ततो राज्ञा अमात्य गण परिवृतेन चन्दनः सम्यक्संबुद्धः स श्रावक संघः नाना गन्ध परिभावितेन उदकेन स्नापितः

कस्य अन् अवरोपितानि कुशल मूलानि अवरोपयेयम् कस्य अवरोपितानि परिपाचयेयम् कस्य परिपक्वानि विमोचयेयम्

न प्रणश्यन्ति कर्माण्य् अपि कल्प शतैः अपि

बुद्धो भगवान् सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजभी राजमात्रैर् धनिभिः पौरैः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैर् देवैर् नागैर् यक्षैर् असुरैर् गरुडैः किन्नरैर् महोरगैर् इति देव नाग यक्ष असुर गरुड किंनर महोरग अभ्यर्चितः बुद्धो भगवान् ज्ञातो महा पुण्यः लाभी चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्काराणाम् स श्रावक संघः श्रावस्त्यां विहरति जेतवने अनाथपिण्डदस्य आरामे

अहम् एकस् तेषाम् अवशिष्टः

ततश् चक्षुः संप्रेषण मात्रेण जेतवने ऽन्तर्हितो भिक्षु गण परिवृतः तं प्रदेशम् अनुप्राप्तः

ततो राज्ञा अमात्य गण परिवृतेन तन् नगरम् अपगत पाषाण शर्कर कठल्लम् व्यवस्थापितम् उच्छ्रित ध्वज पताकम् नाना पुष्प अवकीर्णम् गन्ध उदक परिषिक्तम् विचित्र धूप धूपितम्

अप्य् एव अतिक्रमेत् वेलां सागरो मकर आलयः

अनेके च गन्ध स्तूपाः प्रतिष्ठापिताः

ततो भगवांश् चन्दनः सम्यक्संबुद्धः सर्व अनुग्रह अर्थम् एक चीवरकः पुष्करिण्यां स्थितः

उपसंक्रम्य चन्दनस्य सम्यक्संबुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते न्यषीदत्

ततो भगवता लौकिकं चित्तम् उत्पादितम् अहो बत शक्रो देव इन्द्रः माहेन्द्रं वर्षम् उत्सृजतु शीतलाश् च वायवो वान्त्व् इति

तत्र च समयेन महती अनावृष्टिः प्रादुर्भूता यया नदी उदपानानि अल्प सलिलानि संवृत्तानि पुष्प फल वियुक्ताः च पादपाः

अथ राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तो येन चन्दनः सम्यक्संबुद्धस् तेन उपसंक्रान्तः

तेन खलु समयेन श्रावस्त्यां पञ्च मात्राणि वणिज् शतानि कान्तार मार्ग प्रतिपन्नानि

अधिवासयति चन्दनः सम्यक्संबुद्धो राज्ञस् तूष्णीभावेन

सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम्

भगवान् आह तथागतेन एव भिक्षवः पूर्वम् अन्यासु जातिषु कर्माणि कृतान्य् उपचितानि लब्ध संभाराणि परिणत प्रत्ययानि ओघवत् प्रत्युपस्थितान्य् अवश्यंभावीनि

तत एक रवेण सर्व एव बुद्धं शरणं गताः

ये च तत्र चन्दनं सम्यक्संबुद्धं शरणं गताः सर्वे ते परिनिर्वृताः
भूत पूर्वम् भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि चन्दनो नाम सम्यक्संबुद्धो लोक उदपादि तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो विद्या चरण सम्पन्नः सुगतो लोक विद् अनुत्तरः पुरुष दम्य सारथिः शास्ता देव मनुष्याणाम् बुद्धो भगवान्

सह चित्त उत्पादात् च माहेन्द्र वर्षम् वृष्टम्

तानि देवता सहस्राणि आयाचन्ते तत् यथा शिव वरुण कुबेर वासव आदीनि

तद् हैतुकम् च महा जन कायेन बुद्धे भगवति श्रद्धा प्रतिलब्धा

सह चित्त उत्पादात् भगवतः शक्रेण माहेन्द्रं वर्षम् उत्सृष्टम् शीतलाश् च वायवः प्रेषिताः यतस् तेषां वणिजां तृषा विगता दाहश् च प्रशान्तः

अथ राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्त उत्थाय आसनात् एक अंसम् उत्तरासङ्गं कृत्वा दक्षिणं जानु मण्डलम् पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन चन्दनः सम्यक्संबुद्धस् तेन अञ्जलिम् प्रणम्य चन्दनं सम्यक्संबुद्धम् इदम् अवोचत् अधिवासयतु मे भगवान् अस्यां राजधान्यां त्रैमास्य वासाय सार्धं भिक्षु संघेन इति

अधिवासयति भगवांश् चन्दनः सम्यक्संबुद्धो राज्ञस् तुष्णीभावेन

तत्र च अन्यतरः उपासको बुद्ध शासन अभिज्ञः

तस्मात् तर्हि भिक्षव एवं शिक्षितव्यम् यत् शास्तारम् सत्करिष्यामो गुरुकरिष्यामो मानयिष्यामः पूजयिष्यामः

अत्र अन्तरे न अस्ति किंचिद् बुद्धानां भगवताम् अज्ञातम् अदृष्टम् अविदितम् अविज्ञातम्

न च एनान् कश्चित् परित्रातुं समर्थः

शीतलाश् च वायवः प्रवाता इति

दृष्ट्वा च उच्चैर् नादं मुक्तवन्तः

ततस् तैर् वणिग्भिः संज्ञा प्रतिलब्धा

ततो राज्ञा क्षत्रियेण मूर्धाभिषिक्तेन अमात्येभ्यः आज्ञा दत्ता गन्ध उदकम् सज्जीकुर्वन्तु भवन्तः रत्न मयान् च कुम्भान् येन वयं भगवन्तं स श्रावक संघम् स्नापयिष्याम इति
तस्य न श्रेम्णो अल्पिका इव चन आशा अस्ति

अथ ह स्म आह श्वेतकेतुर् आरुणेयो यथा अश्वस्य श्वेतस्य कृष्ण कर्णस्य इत्थात् आनीतस्य रूपं स्याद् एवम् एव अहम् एतस्य स्तोमस्य रूपं वेद तावत् दृशेन्यम् तावत् वपुषेण्यम्

तस्मान् मां य एव पूर्वाह्णे दिदृक्षन्ते ते ऽपराह्णे दिदृक्षन्ते

तद् एव एतत् प्रजा अभिपरिवार्य दिदृक्षमाणास् तिष्ठन्ति

तस्माद् यद् अहं द्विषन्तम् अभिवदामि यद् अभिप्राणिमि यद् अभिवीक्षे वज्रम् एव अहम् तस्मै तं प्रहरामि

तद् उ ह स्म आह उपजीवः खाडायनो ऽहम् एव एतम् त्रिवृतं वज्रं प्रत्यक्षं वेद

न एव सु दृशेन्यम् इव सन्तं न अह कदाचन चक्षुष्मन्तं पर्येमि इति

यो ऽग्निर् वाग् एव सा

तद् इदम् अध्यात्मम्

तस्माद् यम् अहं द्वेष्मि यो मां द्वेष्टि ताव् उभौ श्वश् श्व एव पापीयांसौ भवत इति

तस्माद् बहिष्पवमाने ये च विजानन्ति ये च न ते सर्वे अन् ईशानाः अभिपरिवार्य दिदृक्षमाणास् तिष्ठन्ति इति

अग्निर् वा अस्य लोकस्य वज्रो वायुर् अन्तरिक्षस्य आदित्यः दिवः

तासाम् एतद् इन्द्रियं वीर्यं रसस् तेजः संभृतं यद् एता बहिष्पवमान्यः

एता उ एव एनम् देवता धूर्वन्ति य एवं विद्वांसं धूर्वति इति
वैश्वानरो नो अधिपा वसिष्ठ उद् इन् नयाति सुकृतस्य लोकम्

वैश्वानरः पविता मा पुनातु यत् संगरम् अभिधावाम्य् आशाम्

अन् आजानन् मनसा याचमानो यत् तत्र एनः अप तत् सुवामि

वैश्वानराय प्रति वेदयामि यदि ऋणं संगरो देवतासु

यद् अ दीव्यन् ऋणम् अहं कृणोम्य् अ दास्यन् अग्ने उत संगृणामि

स एतान् पाशान् विचृतम् वेद सर्वान् अथ पक्वेन सह सं भवेम
अथ यानि स्तोत्राणि स शस्त्राणि आ वषट्कारात् तेषु

यदि यजुष्ट ॐ भुवो जनद् इति दक्षिणाग्नौ जुहुयात्

तद् उ ह स्म आह श्वेतकेतुर् आरुणेयो ब्रह्माणं दृष्ट्वा भाषमाणम् अर्धं मे ऽस्य यज्ञस्य अन्तरगात् इति

तस्माद् ब्रह्मा स्तुते बहिस् पवमाने वाचोयम्यम् उपांश्व् अन्तर्यामाभ्याम्

तद् यथा लवणेन इति उक्तम्

यजमानस्य अभ्रेषम् अन्व् ऋत्विजो ऽभ्रेषं नियन्ति

अथ ये पवमाना आ उदृचः तेषु

दक्षिणानाम् अभ्रेषम् अनु यजमानः पुत्र पशुभिः अभ्रेषं न्येति

यदि सामत ॐ स्वर् जनद् इत्य् आहवनीये जुहुयात्

स यद् ऋक्तो भ्रेषं न्यृच्छेद् ॐ भूर् जनद् इति गार्हपत्ये जुहुयात्

यज्ञस्य अभ्रेषम् अनु यजमानो ऽभ्रेषं न्येति

तद् वाकोवाक्यस्य ऋचाम् यजुषां साम्नाम् अथर्व अङ्गिरसाम्

स्वर्गस्य लोकस्य अभ्रेषम् अनु तस्य अर्धस्य योगक्षेमो ऽभ्रेषं न्येति यस्मिन्न् अर्धे यजन्त इति ब्राह्मणम्

अथ अपि वेदानां यज्ञस्य विरिष्टं संधीयते

पुत्र पशूनाम् अभ्रेषम् अनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन अभ्रेषम् न्येति
तत् ऋचम् ऋचि दधाति

यत् वै यज्ञस्य स्खलितम् वा उल्बणम् वा भवति ब्रह्मणे एव तत् प्राहुः

साम्ना साम्ने प्रायश्चित्तिम् करोति

अथ यदि अविज्ञातम् उल्बणम् स्यात् चतुर्गृहीतम् आज्यम् गृहीत्वा आहवनीये एव प्रायश्चित्त आहुतिम् जुहुयात् भूः भुवः स्वर् स्वाहा इति

यजुषा यजुषे प्रायश्चित्तिम् करोति

अथ यदि ऋचि उल्बणम् स्यात् चतुर्गृहीतम् आज्यम् गृहीत्वा गार्हपत्ये प्रायश्चित्त आहुतिम् जुहुयात् भूः स्वाहा इति

तत् साम सामन् दधाति

ऋचा ऋचे प्रायश्चित्तम् करोति

तत् यजुः यजुषि दधाति

ब्रह्मणि वै यज्ञः प्रतिष्ठितः

अथ यदि यजुषि उल्बणम् स्यात् चतुर्गृहीतम् आज्यम् गृहीत्वा अन्वाहार्यपचने प्रायश्चित्त आहुतिम् जुहुयात् हविः यज्ञे आग्नीध्रीये सौम्ये अध्वरे भुवः स्वाहा इति
तस्मात् पुरुषो मतिमान् बलम् आत्मनः समीक्ष्य तद् अनुरूपाणि कर्माणि आरभेत कर्तुं बल समाधानम् हि शरीरं शरीर मूलः च पुरुष इति

क्षयम् अपि च उपगच्छति रेतसि यदि मनः स्त्रीभ्यो न एव अस्य निवर्तते तस्य च अति प्रणीत संकल्पस्य मैथुनम् आपद्यमानस्य न शुक्रं प्रवर्तते अतिमात्र उपक्षीण रेतस् त्वात् तथा अस्य वायुः व्यायच्छमान शरीरस्य एव धमनीः अनुप्रविश्य शोणित वाहिनीः ताभ्यः शोणितं प्रच्यावयति तद् शुक्र क्षयात् अस्य पुनः शुक्र मार्गेण शोणितं प्रवर्तते वात अनुसृत लिङ्गम्

दुर्बलं तु अति क्षीण बल मांस शोणितम् अल्प लिङ्गम् अजात अरिष्टम् अपि बहु लिङ्गम् जात अरिष्टम् च विद्यात् असह त्वात् व्याधि औषध बलस्य तं परिवर्जयेत् क्षणेन एव हि प्रादुर्भवन्ति अरिष्टानि अनिमित्तः च अरिष्ट प्रादुर्भावः इति

इह खलु चत्वारि शोषस्य आयतनानि भवन्ति तत् यथा साहसम् संधारणं क्षयो विषम अशनम् इति

ततः स उपशोषणैः एतैः उपद्रवैः उपद्रुतः शनैः शनैस् उपशुष्यति

तत्र श्लोकः

हित आशी स्यात् मित आशी स्यात् काल भोजी जित इन्द्रियः

तं सर्व रोगाणाम् कष्टतम त्वात् राजयक्ष्माणम् आचक्षते भिषजः यस्मात् वा पूर्वम् आसीत् भगवतः सोमस्य _ तस्मात् राजयक्ष्मा इति

जीवन् हि पुरुषः तु इष्टम् कर्मणः फलम् अश्नुते

भवति च अत्र

तस्मात् पुरुषो मतिमान् प्रकृति करण संयोग राशि देश काल उपयोग संस्था उपशयात् अ विषमम् आहारम् आहरेत्

आहारस्य परं धाम शुक्रं तत् रक्ष्यम् आत्मनः

भवति च अत्र

साहसं वर्जयेत् कर्म रक्षन् जीवितम् आत्मनः

ते प्रकुपिता नानाविधैः उपद्रवैः शरीरम् उपशोषयन्ति

पश्यन् रोगान् बहून् कष्टान् बुद्धिमान् विषम अशनात्

क्षयः शोषस्य आयतनम् इति यत् उक्तम् तत् अनुव्याख्यास्यामः यदा पुरुषो ऽतिमात्रं शोक चिन्ता परिगत हृदयः भवति ईर्ष्या उत्कण्ठा भय क्रोध आदिभिः वा समाविश्यते कृशो वा सन् रूक्ष अन्न पान सेवी भवति दुर्बल प्रकृतिः अनाहारः अल्प आहारः वा भवति तदा तस्य हृदय स्थायी रसः क्षयम् उपैति स तस्य उपक्षयात् शोषम् प्राप्नोति अप्रतीकारात् च अनुबध्यते यक्ष्मणा यथा उपदेक्ष्यमाण रूपेण यदा वा पुरुषो अति हर्षात् अति प्रसक्त भावः स्त्रीषु अति प्रसङ्गम् आरभते तस्य अतिमात्र प्रसङ्गात् रेतः क्षयम् एति

तस्मात् पुरुषो मतिमान् आत्मनः शरीरम् अनुरक्षन् शुक्रम् अनुरक्षेत्

संधारणं शोषस्य आयतनम् इति यत् उक्तम् तत् अनुव्याख्यास्यामः यदा पुरुषो राज समीपे भर्तुः समीपे वा गुरोः वा पाद मूले द्यूत सभम् अन्यम् वा सतां समाजं स्त्री मध्यम् वा समनुप्रविश्य यानैः वा अपि उच्चावचैः भयात् प्रसङ्गात् ह्रीमत् त्वात् घृणि त्वात् वा निरुणद्धि आगतान् वात मूत्र पुरीष वेगान् तदा तस्य संधारणात् वायुः प्रकोपम् आपद्यते स प्रकुपितः पित्त श्लेष्मणौ समुदीर्य ऊर्ध्वम् अधस् तिर्यञ्चम् च विहरति ततस् च अंश विशेषेण पूर्ववत् शरीर अवयव विशेषम् प्रविश्य शूलम् उपजनयति भिनत्ति पुरीषम् उच्छोषयति वा पार्श्वे च अति रुजति अंसौ अवमृद्नाति कण्ठम् उरः च अवधमति शिरः च उपहन्ति कासं श्वासं ज्वरं स्वरभेदं प्रतिश्यायं च उपजनयति ततः स उपशोषणैर् एतैर् उपद्रवैर् उपद्रुतः शनैः शनैस् उपशुष्यति

तद् अभावे हि भावानां सर्व अभावः शरीरिणाम्

सर्वम् अन्यत् परित्यज्य शरीरम् अनुपालयेत्

एतैः चतुर्भिः शोषस्य आयतनैः उपसेवितैः वात पित्त श्लेष्माणः प्रकोपम् आपद्यते
तस्य इमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति तत् यथा प्रतिश्यायः क्षवथुः अभीक्ष्णम् श्लेष्म प्रसेकः मुखमाधुर्यम् अनन्नाभिलाषः अन्न काले च आयासः दोष दर्शनम् अदोषेषु अल्प दोषेषु वा भावेषु पात्र उदक अन्न सूप अपूप उपदंश परिवेशकेषु भुक्तवतः च अस्य हृल्लासः तथा उल्लेखनम् अपि आहारस्य अन्तरा अन्तरा मुखस्य पादयोः च शोफः पाणियोः च अवेक्षणम् अत्यर्थम् अक्ष्णोः श्वेत अवभास ता च अतिमात्रम् बाहुवोः च प्रमाण जिज्ञासा स्त्री काम ता निर्घृण त्वम् बीभत्स दर्शन ता च अस्य काये स्वप्ने च अभीक्ष्णम् दर्शनम् अनुदकानाम् उदक स्थानानाम् शून्यानां च ग्राम नगर निगम जनपदानाम् शुष्क दग्ध भग्नानाम् च वनानां कृकलास मयूर वानर शुक सर्प काक उलूक आदिभिः संस्पर्शनम् अधिरोहणम् यानं वा श्व उष्ट्र खर वराहैः केश अस्थि भस्म तुष अङ्गार राशीणाम् च अधिरोहणम् इति शोष पूर्वरूपाणि भवन्ति

एवम् एते विषम अशन उपचिताः त्रयः दोषा राजयक्ष्माणम् अभिनिर्वर्तयन्ति

तत्र साहसं शोषस्य आयतनम् इति यत् उक्तम् तत् अनुव्याख्यास्यामः यदा पुरुषो दुर्बलो हि सन् बलवता सह विगृह्णाति अति महता वा धनुषा व्यायच्छति जल्पति वा अपि अतिमात्रम् अतिमात्रं वा भारम् उद्वहति अप्सु वा प्लवते च अति दूरम् उत्सादन पद आघातने वा अति प्रगाढम् आसेवते अति प्रकृष्टम् वा अध्वानम् द्रुतम् अभिपतति अभिहन्यते वा अन्यत् वा किंचिद् एवंविधम् विषमम् अतिमात्रम् वा व्यायाम जातम् आरभते तस्य अतिमात्रेण कर्मणा उरः

अत ऊर्ध्वम् एकादश रूपाणि तस्य भवन्ति तत् यथा शिरसः परिपूर्ण त्वम् कासः श्वासः स्वरभेदः श्लेष्मणः छर्दनम् शोणित ष्ठीवनम् पार्श्व संरोजनम् अंस अवमर्दः ज्वरः अतीसारः अरोचकः च इति

तस्मात् पुरुषो मतिमान् आत्मनः शारीरेषु एव योगक्षेम करेषु प्रयतेत विशेषेण शरीरं हि अस्य मूलं शरीर मूलः च पुरुषो भवति

स तत्र अवस्थितः श्लेष्माणम् उरस् स्थम् उपसंगृह्य पित्तं च दूषयन् विहरति ऊर्ध्वम् अधस् तिर्यञ्चम् च

परा हि एषा फल निर्वृत्तिः आहारस्य इति

अथ अस्य शुक्र क्षयात् शोणित प्रवर्तनात् च सन्धयः शिथिलीभवन्ति रौक्ष्यम् उपजायते भूयः शरीरं दौर्बल्यम् आविशति वायुः प्रकोपम् आपद्यते स प्रकुपितो वशिकं शरीरम् अनुसर्पन् उदीर्य श्लेष्म पित्ते परिशोषयति मांस शोणिते प्रच्यावयति श्लेष्म पित्ते संरुजति पार्श्वे अवमृद्नाति अंसौ कण्ठम् उद्ध्वंसति शिरः श्लेष्माणम् उपक्लेश्य प्रतिपूरयति श्लेष्मणा संधीन् च प्रपीडयन् करोति अङ्गमर्दम् अरोचक अविपाकौ च पित्त श्लेष्म उत्क्लेशात् प्रतिलोम ग त्वात् च वायुः ज्वरम् कासं श्वासं स्वरभेदं प्रतिश्यायं च उपजनयति स कास प्रसङ्गात् उरसि क्षते शोणितं ष्ठीवति शोणित गमनात् च अस्य दौर्बल्यम् उपजायते ततः स उपशोषणैः एतैः उपद्रवैः उपद्रुतः शनैः शनैस् उपशुष्यति

क्षयो हि अस्य बहून् रोगान् मरणम् वा नियच्छति

स तैः उपशोषणैः उपद्रवैः उपद्रुतः शनैः शनैः शुष्यति

बलवान् उपचितः हि सह त्वात् व्याधि औषध बलस्य कामं सु बहु लिङ्गः अपि अल्प लिङ्गः एव मन्तव्यः

तत्र वातः शूलम् अङ्गमर्दम् कण्ठ उद्ध्वंसनम् पार्श्व संरुजनम् अंस अवमर्दम् स्वरभेदं प्रतिश्यायं च उपजनयति पित्तं ज्वरम् अतीसारम् अन्तर्दाहम् च श्लेष्मा तु प्रतिश्यायं शिरसो गुरु त्वम् अरोचकम् कासं च स कास प्रसङ्गात् उरसि क्षते शोणितं निष्ठीवति शोणित गमनात् च अस्य दौर्बल्यम् उपजायते

अथ अतस् शोषनिदानं व्याख्यास्यामः

समुत्थानं च लिङ्गं च यः शोषस्य अवबुध्यते

पूर्वरूपं च तत्त्वेन स राज्ञः कर्तुम् अर्हति
मित्र एनं वरुणो वा रिशादा जरा मृत्युम् कृणुतां संविदानौ

त्वम् ईशिषे पशूनाम् पार्थिवानां ये जाता उत वा ये जनित्राः

मा इमम् प्राणो हासीन् मा उ अपानो मा इमम् मित्रा वधिषुर् मा उ अमित्राः

यथा जीवा अदितेर् उपस्थे प्राण अपानाभ्याम् गुपितः शतं हिमाः

माता इव अस्मै अदिते शर्म यच्छ विश्वे देवा जरदष्टिर् यथा असत्

माता इव पुत्रं प्रमना उपस्थे मित्र एनं मित्रियात् पात्व् अंहसः

द्यौष् ट्वा पिता पृथिवी माता जरा मृत्युम् कृणुतां संविदाने

इमम् अग्ने आयुषे वर्चसे नय प्रियं रेतो वरुण मित्र राजन्

तद् अग्निर् होता वयुनानि विद्वान् विश्वा देवानां जनिमा विवक्ति
यद् आदित्या

तत्र द्वादश द्वादश धेनूर् ददौ

मध्यत एव तया रुचं धत्ते

यत् सारस्वती

अपिमन्त्रम् एनं करोति

वाचा वा एत एतं पर्यमन्ति

वाच एव एनम् गर्भम् अकः

संवत्सरो वा अग्निर् वैश्वानरः

तान् एव एतेन आप्त्वा अवरुन्द्धे

एतेन ह वा उपकेतू रराध

यद् वायव्या

यद् द्वादश ददाति

प्राजापत्यम् अजं तूपरं विश्व रूपम् आलभेत सर्वेभ्यः कामेभ्यः

अन् अपिमन्त्रः वा एष एतेषु यं पर्यमन्ति

वाक् सरस्वती

संवत्सराय एष सममते यस् सममते

तम् एव भागधेयेन उपधावति

संवत्सरम् एव आप्त्वा कामम् अवरुणम् अभिद्रुह्यति

अग्नये वैश्वानराय कृष्णम् पेत्वम् आलभेत यस् समान्तम् अभिद्रुह्येद् यो वा अभिदुद्रुक्षेत्

योनेर् एव प्रजायते

यद् बार्हस्पत्या

संवत्सरम् एव वीर्यम् आप्नोति

प्रजापतिर् योनिः

अ प्रतिष्ठितः वा एष यं पर्यमन्ति

ऋध्नोति य एतेन यजते

तिस्रो मल्हा गर्भिणीर् आलभेत यं पर्यम्युर् वायव्यां श्वेतां सारस्वतीं मेषीम् आदित्याम् अजाम् अधस् रामाम् मेषीं वा

अपरिमितम् एव तेन अवरुन्द्धे

इन्द्रियं गर्भः

मुखत एव तया तेजो धत्ते

यच् छ्वेता

यद् गर्भिणीः

सा एव तस्य प्रतिमा

वाचो मन्त्रो गर्भः

अश्वस्य इव वा एतस्य शिरो गर्दभस्य इव कर्णौ पुरुषस्य इव श्मश्रूणि गोर् इव पूर्वौ पादा अवेर् इव अपरौ शुन इव लोमानि

सो ऽस्मै सर्वान् कामान् प्रयच्छति

मनो वायुः

एतस्य सूक्तस्य याज्या अनुवाक्ये

वीर्यं वै संवत्सरः

इन्द्रियम् एव अवरुन्द्धे

प्रजापतिः प्रदाता

संवत्सरं पर्यालभ्यन्ते

अजो भवति

द्वादशधा ह त्वै स प्राशित्राणि परिजहार

अप वा एतस्माद् इन्द्रियं क्रामति यं पर्यमन्ति

यद् गर्भिणीः

इयम् अदितिः

उपरिष्टाद् एव तया ब्रह्मवर्चसं धत्ते

इन्द्रियम् एव अवरुन्द्धे

हिरण्यगर्भवत्या आघारः

तिस्रो ऽजाश् श्वेता मल्हा गर्भिणीर् आलभेत ब्रह्मवर्चस कामः आग्नेयीं वसन्ता सौरीं ग्रीष्मे बार्हस्पत्यां शरदि
अभिषिक्ताः ततस् तु एते विशिष्टा विश्वयोनिना

ऋषय ऊचुः

धर्मं पितॄणाम् अधिपं निरृतिं पिशिताशिनाम्

प्रसादात् भगवन्त् शम्भोः च अभ्यषिञ्चत् यथाक्रमम्

सूत उवाच

पृथिव्यां पृथुम् ईशानम् सर्वेषां तु महेश्वरम्

अपां च वरुणं देवं धनानां यक्ष पुंगवम्

सेना अधिपानाम् गुहम् अप्रमेयम् श्रुति स्मृतीनाम् लकुलीशम् ईशम्

विष्णुं मायाविनां च एव स्व आत्मानम् जगतां तथा

अभ्यषिञ्चत् सुधर्माणम् तथा शङ्खपदं दिशाम्

नाग अधिपम् वासुकिम् उग्र वीर्यम् सर्प अधिपम् तक्षकम् उग्र वीर्यम्

ग्रह आधिपत्ये भगवन्त् अभ्यषिञ्चत् दिवाकरम्

दैत्यानां दानवानां च प्रह्लादं दैत्य पुंगवम्

समुद्राणां च सर्वेषाम् अधिपम् पयसां निधिम्

सिंहं मृगाणां वृषभं गवां च मृग अधिपानाम् शरभं चकार

वीराणां वीरभद्रं च पिशाचानां भयंकरम्

रुद्राणां देवदेवेशं नीललोहितम् ईश्वरम्

इति श्री लिङ्ग महापुराणे सूर्याद्यभिषेककथनं नाम अष्टपञ्चाशत्तमः ऽध्यायः

एतत् वः विस्तरेण एव कथितं मुनि पुंगवाः

चतुर् मूर्तिषु सर्वज्ञं शङ्करं वृषभध्वजम्

स्त्रीणां देवीम् उमाम् देवीं वचसां च सरस्वतीम्

गन्धर्व विद्याधर किंनराणाम् ईशं पुनश् चित्ररथं चकार

विघ्नानां व्योम जम् देवं गजास्यं तु विनायकम्

प्रजापतीनां दक्षं च मरुतां शक्रम् एव च

देव दैत्य मुखान् सर्वान् सर्वात्मा वद सांप्रतम्

आदित्यानां तथा विष्णुं वसूनां पावकं तथा

रुद्रं पशूनां भूतानां नन्दिनं गणनायकम्

सुपर्णम् ईशम् पतताम् अथ अश्व राजानम् उच्चैःश्रवसम् चकार

अभ्यषिञ्चत् कथम् ब्रह्मा च आधिपत्ये प्रजापतिः

हिमवन्तं गिरीणां तु नदीनां च एव जाह्नवीम्

केतुमन्तं क्रमेण एव हेमरोमाणम् एव च

दिग्वारणानाम् अधिपम् चकार गज इन्द्रम् ऐरावतम् उग्र वीर्यम्

पुरा अभिषिच्य पुण्य आत्मा रराज भुवन ईश्वरः

ऋक्षाणाम् ओषधीनाम् च सोमं ब्रह्मा प्रजापतिः
धीराभिर् मुनि वृष वाग्भिर् उत्तमाभिर् उत्पन्नं व्यपनय संशयं शुभाभिः

श्रावक बोधिम् व्याकर्तु कामः भवति आस्ये ऽन्तर्धीयन्ते

प्रत्येक बोधिम् व्याकर्तु कामः भवति ऊर्णायाम् अन्तर्धीयन्ते

तेषाम् एवं भवति किं नु वयं भवन्त इतश् च्युताः आहोस्विद् अन्यत्र उपपन्नाः इति

प्रहाय जाति संसारम् दुःखस्य अन्तम् करिष्यति

स इमां चिन्ताम् आपेदे को मे उपायः स्यात् येन धन अर्जनम् कुर्याम् इति

अपि त्व् अयम् अपूर्व दर्शनः सत्त्वः अस्य अनुभावेन अस्माकम् कारणा विशेषाः प्रतिप्रस्रब्धा इति

बुद्धो भगवान् सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजभी राजमात्रैर् धनिभिः पौरैः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैर् देवैर् नागैर् यक्षैर् असुरैर् गरुडैः किन्नरैर् महोरगैर् इति देव नाग यक्ष असुर गरुड किन्नर महोरग अभ्यर्चितः बुद्धो भगवान् ज्ञातो महा पुण्यः लाभी चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्काराणाम् स श्रावक संघः श्रावस्त्यां विहरति जेतवने अनाथपिण्डदस्य आरामे

तेषां प्रसाद संजनन अर्थम् भगवान् निर्मितं विसर्जयति

अथ भगवांस् तस्य सार्थवाहस्य हेतु परंपराम् कर्म परंपराम् च ज्ञात्वा स्मितं प्राविष्कार्षीत्

नानाविधो रङ्ग सहस्र चित्रः वक्त्र अन्तरात् निष्कसितः कलापः

न अकारणम् शङ्ख मृणाल गौरम् स्मितम् उपदर्शयन्ति जिना जित अरयः

यस्य अर्थे स्मितम् उपदर्शयन्ति धीराः तं श्रोतुं समभिलषन्ति ते जन ओघाः

बल चक्रवर्ति राज्यम् व्याकर्तु कामः भवति वामे कर तले ऽन्तर्धीयन्ते

तस्य नाना विचित्राणि रत्नानि दृष्ट्वा महान् लाभः उत्पन्नः

नरक उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पाद तले ऽन्तर्धीयन्ते

चिन्तयति च मया ईदृशानां रत्नानां श्रमणस्य गौतमस्य उपार्धं दातव्यं भविष्यति

तिर्यक् उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पार्ष्ण्याम् अन्तर्धीयन्ते

इति

स स्व चित्तम् परिभाषितवान् न एतत् मम प्रतिरूपं स्याद् यद् अहं भगवन्तं रत्नैर् ना अभ्यर्चयेयम् इति

प्रेत उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पादाङ्गुष्ठे ऽन्तर्धीयन्ते

ततः प्रणीतेन आहारेण संतर्प्य महा रत्नैः अवकीर्णः

आरभध्वं निष्क्रामत युज्यध्वं बुद्ध शासने

पश्यस्य् आनन्द अनेन सार्थवाहेन मम एवंविधम् सत्कारं कृतम्

या उपरिष्टाद् गच्छन्ति ताश् चातुर्महाराजिकांस् त्रयस्त्रिंशान् यामांस् तुषितान् निर्माण रतीन् परनिर्मितवशवर्तिनो ब्रह्मकायिकान् ब्रह्मपुरोहितान् महाब्रह्मणः परीत्ताभान् अप्रमाणाभान् आभास्वरान् परीत्तशुभान् अप्रमाणशुभाञ् शुभकृत्स्नान् अनभ्रकान् पुण्यप्रसवान् बृहत्फलान् अबृहान् अतपान् सुदृशान् सुदर्शनान् अकनिष्ठान् देवान् गत्वा अनित्यं दुःखं शून्यम् अनात्म इति उद्घोषयन्ति गाथा द्वयम् च भाषन्ते

अथ ता अर्चिषो भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य भगवत उष्णीषे ऽन्तर्हिताः

ततो अपत्रपमाण रूपः द्वार कोष्ठके स्थित्वा अगरुम् धूपितवान्

ततो ऽस्य महान् खेद उत्पन्नः

तेन कार्षापण द्वयेन विक्रीय भगवतो गन्धं दद्याम् इति

एवं भदन्त

अथ आयुष्मान् आनन्दः कृत कर पुटः भगवन्तं पप्रच्छ

तेन तेषां सत्त्वानां कारणा विशेषाः प्रतिप्रस्रभ्यन्ते

यत् नु अहम् एतानि स्वस्याः पत्न्या आयः

या अधस्ताद् गच्छन्ति ताः संजीवं कालसूत्रं संघातं रौरवं महारौरवं तपनं प्रतापनम् अवीचिम् अर्बुदं निरर्बुदं अटटं हहवं हुहुवम् उत्पलं पद्मं महापद्मं नरकान् गत्वा ये उष्ण नरकाः तेषु शीतीभूता निपतन्ति ये शीत नरकाः तेषु उष्णीभूताः निपतन्ति

अथ तेन सार्थवाहेन भगवान् स श्रावक संघः अन्तर् निवेशने भक्तेन उपनिमन्त्रितः

इति

स द्विर् अपि त्रिर् अपि स्व देवता याचनम् कृत्वा महा समुद्रम् अवतीर्णो भग्न यान पात्रः एवा आगतः

धुनीत मृत्युनः सैन्यं नड आगारम् इव कुञ्जरः

स कार्षापण द्वयेन अगरुम् क्रीत्वा जेतवनं गतः

स मार्ग श्रमम् प्रतिविनोद्य भाण्डं प्रत्यवेक्षितुम् आरब्धः

यो ह्य् अस्मिन् धर्म विनये अप्रमत्तश् चरिष्यति
अथ भगवान् तत् रूपम् ऋद्धि अभिसंस्कारम् अभिसंस्कृतवान् येन स धूप उपरि विहायसम् अभ्युद्गम्य सर्वां च श्रावस्तीं स्फुरित्वा महत् अभ्र कूट वत् अवस्थितः

बुद्ध अनुभावेन च रत्नद्वीपं सम्प्राप्य महा रत्न संग्रहम् कृत्वा कुशल स्वस्तिना स्व गृहम् अनुप्राप्तः

मनुष्य उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति जानुनोर् अन्तर्धीयन्ते

भगवान् आह एवम् एतद् आनन्द एवम् एतत्

आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

ततस् तानि रत्नानि उपरि विहायसम् अभ्युद्गम्य मूर्ध्नि भगवतो रत्न कूटागारः रत्न छत्रम् रत्न मण्डपः च अवस्थितः यन् न शक्यं सु शिक्षितेन कर्मकारेण कर्म अन्तेवासिना वा कर्तुम् यथा अपि तद् बुद्धस्य बुद्ध अनुभावेन देवतानां च देवता अनुभावेन

गाथाश् च भाषते

ते निर्मिते चित्तम् अभिप्रसाद्य तन् नरक वेदनीयम् कर्म क्षपयित्वा देव मनुष्येषु प्रतिसन्धिं गृह्णन्ति यत्र सत्यानां भाजन भूताः भवन्ति

श्रावस्त्याम् अन्यतमो महा सार्थवाहः महा समुद्रात् भग्न यान पात्रः आगतः

विगत उद्भवाः दैन्य मद प्रहीणाः बुद्धा जगत्य् उत्तम हेतु भूताः

सिद्ध यान पात्रः त्व् आगच्छेयं चेद् उपार्धेन धनेन अस्य पूजां कुर्याम् इति

अथ सार्थवाहो द्विगुण जात प्रसादः तद् प्रतिहार्य दर्शनात् मूल निकृत्तः इव द्रुमो भगवतः पादयोर् निपत्य प्रणिधानं कर्तुम् आरब्धः अनेन अहम् कुशल मूलेन चित्त उत्पादेन देय धर्म परित्यागेन च अन्धे लोके अ नायके अ परिणायके बुद्धो भूयासम् अ तीर्णानाम् सत्त्वानां तारयिता अ मुक्तानाम् मोचयिता अन् आश्वस्तानाम् आश्वासयिता अ परिनिर्वृतानाम् परिनिर्वापयिता इति
आज्यम् आसिच्य उद्गात्रे सौम्यं प्रयच्छति

यावत् उक्तम् सौम्यस्य पुनर्ग्रहणात्

अग्नीत् प्रक्षाल्य पात्रं खरे करोति

प्रभावय इति उक्थ्य आदिषु

स्वादुष्किलीयासु च इच्छन्

सौम्यस्य यज इति सौम्येन चरन्

चतुर्गृहीतं प्रचरण्या धिष्ण्येषु जुहोति यथान्युप्तं प्रभावयन् शालाकान् प्रदीप्य प्रदीप्य विभूर् असि इति प्रतिमन्त्रम्

प्र द्यावा यज्ञैर् इत्य् एतासु मदा मोद एव इति त्रिः प्रतिगरः

देवाय सवित्रे ऽनुवाचयति

अ भक्षितेन महावैश्वदेव ग्रहणम् उपयाम गृहीतः ऽसि सु शर्मा असि इति

एकया च दशभिश् च इति शस्यमाने द्वि देवत्यानि प्रतिप्रस्थाता प्रक्षाल्य खरे निदधाति

आग्नीध्रे भक्षणं वषट्कार उपह्वानाभ्याम्

प्रचरणी शेषेण श्रीणात्य् एनम् अहं परस्ताद् इति

घृतस्य यज इति आह घृत शब्दः उपांशु

अग्ना३इ पत्नीवन् इत्य् उत्तर अर्धे जुहोति

अग्नीत् पात्नीवतस्य यज इति आह

आज्येन उभयतस् परियजति

होता शंसति
एतत् सर्वम्

तद् एतत् त्रि अक्षरम् हृदयम् इति

अभिहरन्ति अस्मै स्वाः च अन्ये च य एवं वेद

ददति अस्मै स्वाः च अन्ये च य एवं वेद

एतद् ब्रह्म

यम् इत्य् एकम् अक्षरम्

द इति एकम् अक्षरम्

हृ इति एकम् अक्षरम्