tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
कौशेय आविकयोः ऊषैः कुतपानाम् अरिष्टकैः

शेलुं गव्यं च पेयूषं प्रयत्नेन विवर्जयेत्

रजो भूर् वायुर् अग्निश् च स्पर्शे मेध्यानि निर्दिशेत्

प्रेतहारैः समं तत्र दश रात्रेण शुध्यति

न स्वातन्त्र्येण कर्तव्यं किंचिद् कार्यं गृहेष्व् अपि

वेदम् अध्येष्यमाणश् च अन्नम् अश्नंश् च सर्वदा

प्रेते राजनि सज्योतिर् यस्य स्याद् विषये स्थितः

स तान् उवाच धर्म आत्मा महा ऋषीन् मानवो भृगुः

यद् ध्यायति यत् कुरुते रतिं बध्नाति यत्र च

श्लेष्मा अश्रु दूषिका स्वेदो द्वादशा एते नॄणां मलाः

तावन् मृद् वारि च आदेयम् सर्वासु द्रव्य शुद्धिषु

क्रीत्वा स्वयं वा अपि उत्पाद्य पर उपकृतम् एव वा

भार्यायै पूर्व मारिन्यै दत्त्वा अग्नीन् अन्त्यकर्मणि

स्थावरं जङ्गमं च एव सर्वं प्राणस्य भोजनम्

न तु नाम् अपि गृह्णीयात् पत्यौ प्रेते परस्य तु

द्रवाणां च एव सर्वेषां शुद्धिर् उत्पवनं स्मृतम्

सुप्त्वा क्षुत्वा च भुक्त्वा च निष्ठीव्य उक्त्वा अनृतानि च

लशुनं गृञ्जनं च एव पलाण्डुं कवकानि च

आचम्य प्रयतो नित्यं जपेद् अशुचि दर्शने

एष्व् अर्थेषु पशून् हिंसन् वेद तत्त्व अर्थ विद् द्विजः

अन् अभ्यर्च्य पितॄन् देवांस् ततो ऽन्यो न अस्ति अपुण्य कृत्

मत्स्य आदः सर्व मांस आदः तस्मान् मत्स्यान् विवर्जयेत्

बभूवुर् हि पुरोडाशा भक्ष्याणां मृग पक्षिणाम्

अरण्ये काष्ठ वत् त्यक्त्वा क्षपेयुस् त्रि अहम् एव तु

त्रिर् आचामेद् अपः पूर्वं द्विः प्रमृज्यात् ततो मुखम्

न भक्षयति यो मांसं विधिं हित्वा पिशाच वत्

मांस अशनम् च न अश्नीयुः शयीरंश् च पृथक् क्षितौ

मत्स्य आदान् विड्वराहांश् च मत्स्यान् एव च सर्वशः

गर्भ भर्तृ _ च एव सुरापीनां च योषिताम्

शुध्येद् विप्रो दश अहेन द्वादश अहेन भूमिपः

एतद् वो ऽभिहितं शौचं सपिण्डेषु द्विजोत्तमाः

यज्ञ अर्थम् ब्राह्मणैर् वध्याः प्रशस्ता मृग पक्षिणः

न अन्य उत्पन्ना प्रजा अस्ति इह न च अपि अन्य परिग्रहे

असपिण्डं द्विजं प्रेतं विप्रो निर्हृत्य बन्धु वत्

सब्रह्मचारिण्य् एक अहम् अतीते क्षपणम् स्मृतम्

मृते भर्तरि साध्वी स्त्री ब्रह्मचर्ये व्यवस्थिता

असंस्कृतान् पशून् मन्त्रैर् न अद्यात् विप्रः कदाचन

यत् किंचित् स्नेह संयुक्तम् भक्ष्यं भोज्यम् अगर्हितम्

फल मूल अशनैः मेध्यैर् मुन्यन्नानां च भोजनैः

बकं च एव बलाकां च काकोलं खञ्जरीटकम्

समुत्पत्तिं च मांसस्य वध बन्धौ च देहिनाम्

समानोदक भावः तु जन्म नाम्नोः अवेदने

प्रोक्षणात् तृण काष्ठम् च पलालं च एव शुध्यति

असपिण्डेषु सर्वेषु प्रेत शुद्धिम् निबोधत

न त्व् एव तु वृथा हन्तुं पशुम् इच्छेत् कदाचन

प्रच्छन्न पापाः जप्येन तपसा वेद वित्तमाः

वैश्यः प्रतोदं रश्मीन् वा यष्टिं शूद्रः कृत क्रियः

एषां हि विरहेण स्त्री गर्ह्ये कुर्याद् उभे कुले

प्रोक्षणं संहतानां च दारवाणां च तक्षणम्

राजीवान् सिंहतुण्डांश् च स शल्कान् च एव सर्वशः

शव स्पृशः विशुध्यन्ति त्रि अहात् उदक दायिनः

पलाण्डुं गृञ्जनं च एव मत्या जग्ध्वा पतेद् द्विजः

स वासाः जलम् आप्लुत्य सद्य एव विशुध्यति

कृत्वा मूत्रं पुरीषं वा खान्य् आचान्त उपस्पृशेत्

कामं तु क्षपयेद् देहं पुष्प मूल फलैः शुभैः

एष शौचस्य वः प्रोक्तः शरीरस्य विनिर्णयः

बाले देश अन्तर स्थे च पृथक् पिण्डे च संस्थिते

पुत्राणां भर्तरि प्रेते न भजेत् स्त्री स्वतन्त्र ताम्

भक्ष्यान् पञ्चनखेष्व् आहुर् अन् उष्ट्रान् च एकतोदतः

दूषितं केश कीटैः च मृद् प्रक्षेपेण शुध्यति

आचार्यं स्वम् उपाध्यायं पितरं मातरं गुरुम्

दक्षिणेन मृतं शूद्रं पुर द्वारेण निर्हरेत्
श्लिष्टस्य अर्थेन संयुक्तः किंचिद् उत्प्रेक्षया अन्वितः

चाणक्यो नक्तम् उपयान् नन्द क्रीडागृहम् यथा

उपमान उपमान उपमेय उपमेय त्वम् त्वम् यत्र पर्यायतो भवेत्

उवाच रत्नाहरणे चैद्यं शार्ङ्गधनूः यथा

समग्र गगन आयाम मान दण्डः रथ अङ्गिनः

ऊर्जस्वि कर्णेन यथा पार्थाय पुनर् आगतः

अयं मन्द द्युतिः भास्वन्त् अस्तम् प्रति यियासति

किम् अयम् शशी न स दिवा विराजते कुसुमायुधो न धनुः अस्य कौसुमम्

प्रेयो रसवद् ऊर्जस्वि पर्यायोक्तं समाहितम्

सौहृदय्य अविरोध उक्तौ प्रयोगो अस्याः च तत् यथा

कालेन एषा भवेत् प्रीतिः ते एव आगमनात् पुनः

मद अन्ध मातंग विभिन्न सालाः हत प्रवीराः द्रुत भीत पौराः

सहोक्ति परिवृत्ती च ससंदेहम् अनन्वयम्

समाहितं राजमित्रे यथा क्षत्रिय योषिताम्

उत्प्रेक्षावयवं च अन्ये संसृष्टम् अपि च अपरे

न्यूनस्य अपि विशिष्टेन गुण साम्य विवक्षया

शमयन्ति क्षित्याः तापम् सुराजानो घना इव

उपमानेन तद् भावम् उपमेयस्य साधयत्

शब्द अन् आकुल ता च इति तस्य हेतुं प्रचक्षते

रसवद् दर्शित स्पष्ट शृङ्गार आदि रसम् यथा

स एकस् त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः

इष्टः प्रयोगो युगपद् उपमान उपमेययोः

सतां विश्वजनीनानाम् इदम् अस्खलितम् व्रतम्

असादृश्य विवक्षायाः तम् इति आहुः अनन्वयम्

कियत् उद्घट्टित ज्ञेभ्यः शक्यं कथयितुं मया

या विशेष अभिधानाय विरोधं तं विदुः बुधाः

विशेष प्रथनाय असौ विशेषोक्तिः मता यथा

देवी समागमद् धर्म मस्करिणी अतिरोहिता

उपान्त रूढ उपवन छाया शीता अपि धूर् असौ

दूर अधिक गुण स्तोत्र व्यपदेशेन तुल्य ताम्

यां वदति उपमाम् एतत् उपमारूपकम् यथा

अनेन वाच् अर्थ विदाम् अलंकृताः विभाति नारी इव विदग्ध मण्डना

रूपक अर्थेन च पुनर् उत्प्रेक्षावयवः यथा

अर्थान्तरन्यासवती परिवृत्तिः असौ यथा

अप्रस्तुतप्रशंसा इति सा च एवम् कथ्यते यथा

बहु सातु आश्रय त्वात् च सदृशत्वम् उदन्वता

नाना रत्न आदि युक्तम् यत् तत् किल उदात्तम् उच्यते

क्रियया एव विशिष्टस्य तद् अर्थस्य उपदर्शनात्

उपमेयोपमां नाम ब्रुवते तां यथा उदिताम्

वरा विभूषा संसृष्टिः बहु अलंकार योगात्

मार्गद्रुमा महन्तः च परेषाम् एव भूतये

इति विस्मयात् विमृशतः अपि मे मतिः त्वयि वीक्षते न लभते अर्थ निश्चयम्

वासाय वासरः क्लान्तो विशति इव तमस् गृहम्

प्रदाय वित्तम् अर्थिभ्यः स यशस् धनम् आदितस्

गुणस्य वा क्रियाया वा विरुद्ध अन्य क्रिया अभिधा

पर्यायोक्तं यत् अन्येन प्रकारेण अभिधीयते

शेषो हिमगिरिः त्वम् च महान्तो गुरवः स्थिराः

भाविकत्वं च निजगुः अलंकारम् सुमेधसः

ताम्बूल राग वलयम् स्फुरत् दशन दीधिति

अनलंकृत कान्तम् ते वदनं वनज द्युति

रामः सप्त अभिनत् सालान् गिरिं क्रौञ्चं भृगु उत्तमः

श्लेषात् एव अर्थ _ अस्य च क्रियते भिदा

अम्भोजम् इव वक्त्रं ते त्वद् आस्यम् इव पङ्कजम्

पादो जयति

इन्दीवर आभ नयनम् ते इव वदनं तव

सुगन्धि नयन आनन्दि मदिरा मद पाटलम्

अयम् आकृष्यमाणस्य कन्दर्प धनुषः ध्वनिः

ज्ञेया निदर्शना नाम यथा इव वतिभिः विना

उदात्त शक्तिमान् रामो गुरु वाक्य अनुरोधकः

तुल्य कार्य क्रिया योगात् इति उक्ता तुल्ययोगिता

हरता अपि तनुं यस्य शम्भुना न हृतं बलम्

द्विः संदधाति किं कर्णः शल्यैः इति अहिः अपाकृतः

तुल्य उदय अवसान त्वात् गते अस्तम् प्रति भास्वति

किंचिद् विधित्सोः या निन्दा व्याजस्तुतिर् असौ यथा

उपमानेन यत् तत्त्वम् उपमेयस्य साध्यते

राम प्रसक्तये यान्तीनां पुरस् अदृश्यत नारदः

वृद्धिम् आयान्ति यामिन्यः कामिनां प्रीतिभिः सह

प्रत्यक्षा इव दृश्यन्ते यत्र अर्थाः भूत भाविनः

न भुञ्जते द्विजाः तत् च रस दान निवृत्तये

चित्र उदात्त अद्भुत आर्थत्वम् कथायाः स्वभिनीतता

तुल्य काले क्रिये यत्र वस्तु द्वय समाश्रये

यत्र तेन एव तस्य स्याद् उपमान उपमेय ता

आशीर् अपि च केषांचिद् अलंकारतया मता
पदेन एकेन कथ्येते सहोक्तिः सा मता यथा

अद्य या मम गोविन्द जाता त्वयि गृह आगते

ससंदेहं वचः स्तुत्यै ससंदेहं विदुः यथा

निशा कृतः प्रकृत्या एव चारोः का वा अस्ति अलंकृतिः

एक देशस्य विगमे या गुण अन्तर संस्थितिः

यद् अलङ्घित मर्यादाः चलन्तीं बिभृथ क्षितिम्

त्वत् तेजसा दग्ध समस्त शोभाः द्विषां पुरः पश्यतु राज लोकः

विदूर देशान् अपि वः संतापयति विद्विषः

सुख सेव्यः जनानां त्वं दुष्ट ग्राहः अम्भसाम् पतिः

तत् सहोक्ति उपमा हेतु निर्देशात् क्रमशो यथा

शशिकान्त उपल छन्नम् विवेद पयसां गणैः

विन्ध्यं महान् इव घनः समये अभिवर्षन् आनन्द जैः नयन वारिभिः उक्षतु त्वाम्

न इयम् विरौति भृङ्ग आलिः मदेन मुखरा मुहुः

उन्नता लोक दयिताः महान्तः प्राज्य वर्षिणः

उपमारूपकं च अन्यत् उपमेयोपमाम् अपि

विहाय उपनतम् राज्यं यथा वनम् उपागमत्

प्रेयो गृह आगतम् कृष्णम् अवादीत् विदुरः यथा

गृहेषु अध्वसु वा न अन्नम् भुञ्ज्महे यत् अधीतिनः

गाम्भीर्य लाघववतोः युवयोः प्राज्य रत्नयोः

अस्मिन् जहीहि सुहृदि प्रणय अभ्यसूयाम् आश्लिष्य गाढम् अमुम् आनतम् आदरेण

उपमानेन तत्त्वं च भेदं च वदतः पुनः

अपह्नुतिं विशेषोक्तिं विशेषं तुल्ययोगिताम्

एतत् एव अपरे अन्येन व्याख्यानेन अन्यथा विदुः

अन्येषाम् अपि कर्तव्या संसृष्टिः अनया दिशा

प्रीणित प्रणयि स्वादु काले परिणतं बहु
ता एकेन स्तोमेन उपागृह्णात्

अथ उ प्रजा वा अप्तुर् इत्य् आहुः

न उपावर्तन्त

ता यद् आप्त्वा अयच्छत् अतो वा अप्तोर्यामा

ताः सर्वैः

पिता एष यज्ञानाम्

तस्माद् एषो अतिरिक्त उक्थवान् भवति

ताः सृष्टाः पराच्य एव आसन्

स एषो ऽष्टापृष्ठो भवति

ता एकेन पृष्ठेन उपागृह्णात्

तद् यथा अन्यस्मिन् यज्ञे विश्वजितः पृष्ठम् अनुसंचरं भवति कथम् एतद् एवम् अत्र इति

ता द्वाभ्याम्

प्रजानां यमन इति ह एव एतत् उक्तं ता बर्हिः प्रजा अश्नायेरन्

तर्हि ह एतेन यजते

ताः सर्वैः

ता अत्यरिच्यन्त

ता द्वाभ्याम्

ता अत्यरिच्यन्त

प्रजापतिर् वै यत् प्रजा असृजत ता वै तान्ता असृजत

अथ अतस् ऽप्तोर्यामा
वारुणम् असि इति राज्ञो वासो ऽपादत्ते

वरुणो ऽसि धृत व्रतः इति राजानम्

इक्षु शलाके विधृती आश्ववालं प्रस्तरं बर्हिष्य् उपसंनह्यति

द्वाविंशति दारुम् इध्मं करोति

समानम् आ निर्वपणात्

अग्नेर् आतिथ्यम् असि विष्णवे त्वा इति एतैर् मन्त्रैः पञ्च कृत्वस् गृह्णाति

सोम राजन् विश्वास् त्वं प्रजा उपावरोह विश्वास् त्वां प्रजा उपावरोहन्त्व् इत्य् उपावहृत्य हरन्त्य् उर्व् अन्तरिक्षं वीहि इति

सर्वेषु सावित्रं जुष्टं च अनुषजेत् इत्य् एकम्

अन्वारब्धायां पत्न्याम् आतिथ्यं निर्वपति

त्रिष्व् एव इति अपरम्

पत्न्या वा हस्तेन

पूर्वया द्वारा प्राग्वंशं प्रपादयति या ते धामानि हविषा यजन्ति इति

अथ आतिथ्यायाः तन्त्रं प्रक्रमयति

अछिद्र पत्रः प्रजा उपावरोह उशन् उशतीः स्योनः स्योनाः

वैष्णवा एव अतस् ऊर्ध्वं निगमा भवन्ति

हविष्कृता वाचं विसृज्य तथा एव उत्तरम् अनड्वाहं विमुञ्चति
वर्षासु श्रवणेन अध्यायान् उपाकरोति

न विद्योतमाने न स्तनयति

रन्तिर् नाम असि युक्तिर् नाम असि योगो नाम असि इति उत्तरास् तिस्रः

अर्धपञ्चमान् मासान् अधीत्य पञ्च अर्धषष्ठान् वा उत्सृजते उत्सृजामहे अध्यायान् प्रतिविश्वसन्तु छन्दांसि कः त्वा विमुञ्चति इति च

आचारेण अन्ये

पक्षिणीम् न अधीते न अतस् ऊर्ध्वम् अभ्रेषु

तस्याः ते इति सर्वत्र अनुषजति

स जुहोत्य् अप्वा नाम असि तस्यास् ते जुष्टी इयम् गमेयम् अहम् इद् हि पितुष् परि मेधाम् ऋतस्य जगृभ अहं सूर्य इव अजनि स्वाहा

तस्य अनध्यायः

युजे स्वाहा उद्युजे स्वाहा युक्त्यै स्वाहा योगाय स्वाहा इति अन्तेवासिनाम् योगम् इच्छन् दधिक्राव्णः इति त्रिस् दधि भक्षयित्वा दर्भ पाणिः सावित्रीम् त्रिस् अन्वाह आदितः च त्रीन् अनुवाकान् कः त्वा युनक्ति इति च

आकालिकं देवतुमुलं विद्युद् धन्व उल्का

तस्य अनध्यायः अमावस्याम्
निरुप्तं पवित्राभ्यां प्रोक्षति अमुष्मै त्वा जुष्टम् यथादेवतम्

उलूखल मुसलम् शूर्पं प्रक्षालितं चर्मणि आधाय व्रीहीन् उलूखल ओप्य अवघ्नन् त्रिर् हविष्कृता वाचं विसृजति हविष्कृद् आ द्रव इहि इति

ब्रह्मणा शुद्धाः इति तण्डुलान्

अग्निर् भूयाम् इति तिसृभिर् उपसमादधाति अस्मै क्षत्राणि एतम् इध्मम् इति वा

उत् तिष्ठत इति ऐन्द्रम्

परि स्तृणीहि इति सम्प्रेष्यति

विलीन पूतम् आज्यं गृहीत्वा अधिश्रित्य पर्यग्नि कृत्वा उदक् उद्वास्य पश्चाद् अग्नेर् उपसाद्य उदक् अग्राभ्याम् पवित्राभ्याम् उत्पुनाति

एवम् अग्निषोमाभ्याम् इति

न एधः अभ्यादानम्

अच्छिद्रेण त्वा पवित्रेण शत धारेण सहस्र धारेण सुप्वा उद् पुनामि इति तृतीयम्

दर्भ मुष्टिम् अभ्युक्ष्य पश्चाद् अग्नेः प्राच् अग्रम् निदधाति ऊर्णम्रदं प्रथस्व स्वासस्थं देवेभ्यः इति

न अन् अभ्युक्षितम् संस्तीर्णम् उपयोगं लभेत

नित्यं पूर्वम् आग्नेयम्

अ दार सृत् इति अवेक्षते

पुरस्ताद् अग्नेर् आस्तीर्य तेषां मूलानि अपरेषाम् प्रान्तैर् अवच्छादयन् परिसर्पति दक्षिणेन अग्निम् आ पश्चा अर्धात्

देवस् त्वा सविता उद् पुनातु

अत ऊर्ध्वं यथाकामम्

दर्भाणाम् अपादाय ऋषीणां प्रस्तरो ऽसि इति दक्षिणतो ऽग्नेर् ब्रह्मासनं निदधाति

तूष्णीं चतुर्थम्

पृथिव्यै इति बर्हिः

शृतं हविर् अभिघारयति मध्वा समञ्जन् घृतवत् इति

विष्णोर् मनसा पूतम् असि

स्तीर्णं प्रोक्षति हविषां त्वा जुष्टं प्रोक्षामि इति

त्वं भूमिम् अत्य् एष्य् ओजसा त्वं वेद्यां सीदसि चारुर् अध्वरे त्वां पवित्रम् ऋषयो भरन्तस् त्वं पुनीहि दुरितान्य् अस्मत् इति पवित्रे अन्तर्धाय हविर् निर्वपति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां जुष्टं निर्वपामि इति

यत्र समागच्छन्ति तद् दक्षिण उत्तरम् कृणोति

अभिघार्य उदञ्चम् उद्वासयति उद् वासय अग्नेः शृतम् अकर्म हव्यम् आ सीद पृष्ठम् अमृतस्य धाम इति

उत्तरं बर्हिः
महते जयाय मघवन्न् अनघः पुरुषस् तपस्यति तपत् जगतीम्

मनसः प्रसत्तिम् इव मूर्ध्नि गिरेः शुचिम् आससाद स वनान्त भुवम्

हृत वीत राग मनसाम् ननु वः सुख सङ्गिनम् प्रति सुख अवजितिः

सहज इतरे जय शमौ दधती बिभरांबभूव युगपन् महसी

धृत सत् पथः त्रिपथगाम् अभितः स तम् आरुरोह पुरुहूत सुतः

उपलब्धुम् अस्य नियम स्थिर ताम् सुरसुन्दरीर् इति वचो ऽभिदधे

पुलिने सरोरुह दृशा ददृशे

अवगाढम् ईक्षितुम् इव ऐभ पतिम् विकसत् विलोचन शतम् सरितः

ललिताः सखीर् इव बृहत् जघनाः सुरनिम्नगाम् उपयतीः सरितः

शिरसा हरिन्मणि निभः स वहन् कृत जन्मनः ऽभिषवणेन जटाः

गुण संपदा अनुगुण ताम् गमितः कुरुते ऽस्य भक्तिम् इव भूत गणः

पतितैर् अपेत जलदात् नभसः पृषतैर् अपां शमयता च रजः

असद् अप्य् अदः सहितुम् अर्हति नः क्व वनेचराः क्व निपुणा मतयः

अ विपक्षम् अस्त्रम् अपरं कतमद् विजयाय यूयम् इव चित्त भुवः

मरुतः शिवा नव तृणा जगती विमलं नभो रजसि वृष्टिर् अपाम्

तद् अ भूरि वासर कृतम् सुकृतैर् उपलभ्य वैभवम् अन् अन्य भवम्

अमलेन तस्य धृत सत् चरिताः चरितेन च अतिशयिताः मुनयः

सितवाजिने निजगदू रुचयश् चल वीचि राग रचना पटवः

महते फलाय तद् अवेक्ष्य शिवं विकसत् निमित्त कुसुमम् स पुरः

पृथु दाम्नि तत्र परिबोधि च मा भवतीभिर् अन्य मुनि वत् विकृतिः

स ददर्श केतक शिखा विशदम् सरितः प्रहासम् इव फेनम् अपाम्

ऋषि वंश जः स यदि दैत्य कुले यदि वा अन्वये महति भूमिभृताम्

अनुकूल पातिनम् अ चण्ड गतिम् किरता सुगन्धिम् अभितः पवनम्

अचल नलिन लक्ष्मी हारि न अलम् बभूव स्तिमितम् अमरभर्तुर् द्रष्टुम् अक्ष्णां सहस्रम्

स बिभर्ति भीषण _ पृथि विद्विषां भय विधायि धनुः

प्रतिदन्तिनाम् इव स संबुबुधे करियादसाम् अभिमुखान् करिणः

श्रमम् आदधाव् असुकरं न तपः किम् इव अवसाद करम् आत्मवताम्

अनुसानु पुष्पित लता विततिः फलित उरु भूरुह विविक्त वनः

प्रबभूव नालम् अवलोकयितुं परितः सरोज रजसा अरुणितम्

परिरेभिरे ऽभिमुखम् एत्य सुखाः सुहृदः सखायम् इव तं मरुतः

स रथाङ्ग नाम वनिताम् करुणैर् अनुबध्नतीम् अभिननन्द रुतैः

न जगाम विस्मय वशम् वशिनां न निहन्ति धैर्यम् अनुभाव गुणः

स्मर दायिनः स्मरयति स्म भृशं दयिता अधरस्य दशन अंशु भृतः

विदिताः प्रविश्य विहित आनतयः शिथिलीकृते अधिकृत कृत्य विधौ

पतत् अच्छ मौक्तिक मणि प्रकरा गलत् अश्रु बिन्दुः इव शुक्तिवधूः

उदित उपल स्खलन संवलिताः स्फुट हंस सारस विराव युजः

शुचि वल्क वीत तनुः अन्यतमस् तिमिरच्छिदाम् इव गिरौ भवतः

बहुधा गतां जगति भूत _ कमनीय ताम् समभिहृत्य पुरा

स ददर्श वेतस वन आचरिताम् प्रणतिं बलीयसि समृद्धि कराम्

भव वीतये न हि तथा स विधिः क्व शरासनं क्व च विमुक्ति पथः

शमयन् धृत इन्द्रिय शम एक सुखः शुचिभिर् गुणैर् अघ मयम् स तमः

अधिकां स रोधसि बबन्ध धृतिं महते रुजन्न् अपि गुणाय महान्

मणि जालम् अम्भसि निमग्नम् अपि स्फुरितं मनोगतम् इव आकृतयः

उपलभ्य चञ्चल तरंग हृतम् मद गन्धम् उत्थितवतां पयसः

स्व यशांसि विक्रमवताम् अवतां न वधूष्व् अघानि विमृष्यन्ति धियः

उपल आहता उद्धत तरंग धृतम् जविना विधूत विततम् मरुता

अन् अपेत कालम् अभिराम कथाः कथयांबभूवुर् इति गोत्रभिदे

भव वीतये हत बृहत् तमसाम् अवबोध वारि रजसः शमनम्

रुचिर आकृतिः कनक सानुम् अथो परमः पुमान् इव पतिं पतताम्

सरित् उत्तरीयम् इव संहतिमत् स तरंग रङ्गि कलहंस कुलम्

तद् उपेत्य विघ्नयत तस्य तपः कृतिभिः कलासु सहिताः सचिवैः

चरतस् तपस् तव वनेषु सदा न वयं निरूपयितुम् अस्य गतिम्

पवन ईरित आकुल विजिह्म शिखाः जगतीरुहो ऽवचकरुः कुसुमैः

बहु बर्हि चन्द्रिका निभम् विदधे धृतिम् अस्य दान पयसाम् पटलम्

अवधूत पङ्कज पराग कणाः तनु जाह्नवी सलिल वीचि _

अवरुग्ण तुङ्ग सुरदारु तरौ निचये पुरः सुरसरित् पयसाम्

स्तृणता तृणैः प्रतिनिशं मृदुभिः शयनीय ताम् उपयतीं वसुधाम्
प्रणिधाय तत्र विधिना अथ धियं दधतः पुरातन मुनेः मुनि ताम्

परिपीयमाणम् इव वो ऽसकलैर् अवसादम् एति नयन अञ्जलिभिः

मुदम् अस्य माङ्गलिक तूर्य कृताम् ध्वनयः प्रतेनुर् अनु वप्रम् अपाम्

धृतिम् आततान तनयस्य हरेस् तपसे ऽधिवस्तुम् अचलाम् अचलः

अधिरुह्य पुष्प भर नम्र शिखैः परितः परिष्कृत तलाम् तरुभिः

शुचिर् अप्सु विद्रुम लता विटपः तनु सान्द्र फेन लव संवलितः

प्रणतिम् अथ विधाय प्रस्थिताः सद्मनस् ताः स्तन भर नमित अङ्गाः अङ्गनाः प्रीति भाजः

दधति क्षतीः परिणत द्विरदे मुदित अलि योषिति मद स्रुतिभिः

इतरेतरान् अभिभवेन मृगास् तम् उपासते गुरुम् इव _

लेभे परां द्युतिम् अमर्त्य वधू समूहः सम्भावना ह्य् अधिकृतस्य तनोति तेजः

उपमां ययाव् अरुण दीधितिभिः परिमृष्ट मूर्धनि तमाल तरौ

विरजाः स मृगान् कम् इव ईशते रमयितुं न गुणाः

अनु हेम वप्रम् अरुणैः सम ताम् गतम् ऊर्मिभिः सहचरं पृथुभिः

विनमन्ति च अस्य तरवः प्रचये परवान् स तेन भवता इव नगः

निजुगोप हर्षम् उदितं मघवा नय वर्त्म गाः प्रभवतां हि धियः

नव पल्लव अञ्जलि भृतः प्रचये बृहतस् तरून् गमयता अवनतिम्

प्रतिघातिनीं विषय सङ्ग रतिम् निरुपप्लवः शम सुख अनुभवः

स दयालुना इव परिगाढ कृशः परिचर्यया अनुजगृहे तपसा

आशंसित अपचिति चारु पुरः सुराणाम् आदेशम् इत्य् अभिमुखं समवाप्य भर्तुः

प्रहितं दिवि प्रजविभिः श्वसितैः शरद् अभ्र विभ्रमम् अपां पटलम्
असुरेषु वा इदम् अग्र आसीत्

अथ यो वपाया उत्खेदनतस् तानि रोहित तूलानि

ऊतिर् वा एतस्य नश्यति यस्य राजानम् अपहरन्ति

इन्द्रो वृत्रं वज्रेण अधि अस्य न अस्तृषि इति मन्यमानः स ऊतीकान् एव प्राविशत्

तस्माद् अभिषुत्य एव इति

सोम विक्रयिणे तु किंचित् कं देयं न इद् नो ऽभिषवो हतो ऽसद् इति

तद् देवा अभिजित्य आत्मन् अकुर्वत

यदि तं न विन्देयुर् ऊतीकान् अभिषुणुयुः

दीक्षित एव तावद् आसीत

तम् उ तद् यज्ञम् एव प्रत्यक्षम् अभिषुण्वन्ति यद् ऊतीकान्

यज्ञस्य वै यत्र शिरो ऽच्छिद्यत तस्य यो रसः प्राणेदत् त एव ऊतीकाः अभवन्

यदि क्रीतम् अपहरेयुर् यम् एव कं च अधिगत्य अभिषुणुयुः

अपि गिरिं धावेयुः

यदि तं न विन्देयुः

असुर्यस् तेन अन् अभिषुत्यः इत्य् आहुः

यदि तं न विन्देयुर् बभ्रु तूलानि फाल्गुनान्य् अभिषुणुयुः

तस्मै त एव ऊतिम् अविन्दन्

यद्य् अ क्रीतम् राजानम् अपहरेयुर् आ वेत्तोर् इच्छेयुः

तस्माद् बभ्रु तूलानि एव अभिषुत्यानि मेध्यतराणि
तत् अन्नम् विकिरेत् भूमौ दद्यात् च अपः सकृत् सकृत्

निमन्त्रयेत् च पूर्वेद्युस् द्विजैः भाव्यम् च संयतैः

शस्त्रेण निहतानां तु चतुर्दश्यां प्रदीयते

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे याज्ञवल्क्योक्तश्राद्धविधिनिरूपणं नाम नवनवतितमो ऽध्यायः

एतत् सपिण्डीकरणम् एकोद्दिष्टम् स्त्रिया अपि

प्रवृत्त चक्र ताम् च एव वाणिज्य प्रभृतीन् तथा

एवं प्रदक्षिणं कृत्वा वृद्धौ नान्दीमुखान् अपि

मास वृद्ध्या अपि तुष्यन्ति दत्तैः इह पितामहाः

कृत्वा इदम् विष्णुर् इति एवम् द्विज अङ्गुष्ठम् निवेशयेत्

युग्मान् देवे तथा पित्र्ये स्व प्रदेशेषु शक्तितः

स्वर्गं हि अपत्यम् ओजः च शौर्यं क्षेत्रं बलं तथा

गन्धो मिश्रं कुर्यात् पात्र चतुष्टयम्

दत्त्वा अर्घ्यम् संस्रवान् तेषाम् पात्रे कृत्वा विधानतः

धनं विद्यां च वाच् सिद्धिम् कुप्यं गो अजाविकम् तथा

प्रीयन्ताम् इति च आह एवम् विश्वेदेव्यं जलं ददत्

प्रतिपद् प्रभृतिषु एवम् कन्या आदीन् श्राद्ध दः लभेत्

व्यतीपातो गजच्छाया ग्रहणं चन्द्र सूर्ययोः

अवकीर्णी आद यो ये च ये च आचार विवर्जिताः

दत्त्वा च दक्षिणां शक्त्या स्वधाकारम् उदाहरेत्

अग्नौ करिष्य आदाय पृच्छति अन्नम्

वाजे वाजे इति प्रीत्या पितृ पूर्वम् विसर्जनम्

स्म ह

आवाह्य तद् अनुज्ञातः इति ऋचा

कृत्तिका आदि भरणी अन्तम् स कामान् प्राप्नुयात् इमान्

दद्यात् वर्षा त्रयोदश्याम् मघासु च न संशयः

कुरुष्व इति तथा उक्तः ऽसौ हुत्वा अग्नौ पितृ यज्ञ वत्

आवाहन अग्नौकरण रहितम् तु अपसव्यवत्

पितृ मातृ परे च एव ब्राह्मणाः श्राद्ध देवताः

अ रोगि त्वम् यशो वीत शोक ताम् परमां गतिम्

अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणाम् अप्रदक्षिणम्

प्रयच्छति यथा राज्यं प्रीत्या नित्यं पितामहः

गन्ध उदके तथा दीप माल्य दाम प्रदीपकम्

उच्छिष्ट संनिधौ पिण्डान् प्रदद्यात् पितृ यज्ञ वत्

उपतिष्ठताम् इति अक्षय्य स्थाने विप्रान् विसर्जयेत्

आज अन्तान् च एव पूर्वाह्ने हि आसनेषु उपवेशयेत्

स्वस्रीय ऋत्विग्

अश्वान् आयुः च विधिवत् यः श्राद्धं सम्प्रयच्छति

वेद अर्थ विद् ज्येष्ठ सामा त्रिमधुः त्रि सुपर्णिकः

तस्य अपि अन्नम् सोदकुम्भं दद्यात् संवत्सरम् द्विजः

आवाह्य तद् अनुज्ञातः जपेद् आयन् तु नस् ततः

पिण्डान् च विप्रेभ्यो दद्यात् अग्नौ जले ऽपि वा

स्वस्ति वाच्यं ततो दद्यात् अक्षय्य उदकम् एव च

अर्घ्य अर्थम् पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत्

दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः संततिः एव च

इति द्वाभ्यां शेषं पूर्ववत् आचरेत्

पुत्र श्रैष्ठ्यम् स सौभाग्यं समृद्धिं मुख्य ताम् शुभम्

याज्ञवल्क्य उवाच

हुत शेषम् प्रदद्यात् च भाजनेषु समाहितः

तृप्त्याः तु पवित्राणि जप्त्वा पूर्व जपम् तथा

पितृभ्यः स्थानम् असि इति न्युब्जं पात्रं करोति अधस्

हस्त प्रक्षालनम् दत्त्वा विष्टर अर्थे कुशान् अपि

जप्त्वा यथासुखं वाच्यं भुञ्जीरन् ते ऽपि वाग्यताः

मात्स्य हारिणक औरभ्र शाकुन छाग पार्षतैः

शं नो देव्या पयः क्षिप्त्वा यवो असि इति यवान् तथा

या दिव्या इति मन्त्रेण हस्तेषु एव विनिष्क्षिपेत्

हविष्य अन्नेन वै मासं पायसेन तु वत्सरम्

यजेत् तत् अधि कर्कन्धू मिश्राः पिण्डा श्रिताः

अर्वाक् सपिण्डीकरणं यस्य संवत्सरात् भवेत्

रोगी हीन अतिरिक्त अङ्गः काणः पौनर्भवः तथा

ऐण रौरव वाराह शाश मांसैः यथाक्रमम्

स व्याहृतिम् च गायत्त्रीं ऋचः तथा

अन्नम् आदाय तृप्ताः स्थः शेषं च एव अनुमन्त्र्य च

सर्वम् अन्नम् उपादाय स तिलम् दक्षिणामुखः

श्रद्धा च नो मा व्यगमद् बहु देयं च नो अस्तु इति

यव अर्थः तु तिलैः कार्यः कुर्यात् अर्घ्य आदि पूर्ववत्

द्वौ प्राञ्चम् उदञ्चम् पित्र्ये त्रीणि एकम् च उभययोः पृथक्

वस्त्र आद्याः प्रीणयन्ति एव नरं श्राद्ध कृतम् द्विजाः

अमावस्या अष्टका वृद्धि कृष्ण पक्ष अयन द्वयम्
कर्म निष्ठाः तपस् निष्ठाः पञ्च अग्नि ब्रह्मचारिणः

दत्त्वा अन्नम् पृथिवी पात्रम् इति पात्र अभिमन्त्रणम्

द्रव्यं ब्राह्मण सम्पत्तिः विषुवत् सूर्य संक्रमः

पितृपात्रं तत् उत्तानम् कृत्वा विप्रान् विसर्जयेत्

यस्मिन् ते संस्रवाः पूर्वम् अर्घ्य पात्रे निपातिताः

अन्नम् इष्टम् हविष्यं च दद्याद्

प्रदक्षिणम् अनुव्रज्य भुञ्जीत पितृ सेवितम्

अ वैष्णवाः च ते सर्वे न श्राद्ध अर्हाः कदाचन
अस्य अनुमोदना परिणामना सहगतस्य पुण्य क्रिया वस्तुनः सो ऽपि पौर्वक औपलम्भिकानां बोधिसत्त्वानां पुण्य अभिसंस्कारः शततमीम् अपि कलां न उपैति सहस्रतमीम् अपि शत सहस्रतमीम् अपि कोटीतमीम् अपि कोटी शततमीम् अपि कोटी सहस्रतमीम् अपि कोटी शत सहस्रतमीम् अपि कोटी नियुत शत सहस्रतमीम् अपि कलां न उपैति संख्याम् अपि कलाम् अपि गणनाम् अपि उपमाम् अपि औपम्यम् अपि उपनिसाम् अपि उपनिषदम् अपि न क्षमते

अस्याम् एव धर्मतायां यथा बुद्धा भगवन्तो जानन्ति पश्यन्ति तत् कुशल मूलम् यद् जातिकम् यद् निकायम् यादृशं यद् स्वभावम् यद् लक्षणम् यया धर्मतया संविद्यते तथा अनुमोदे

इयता सुभूते बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य अग्रा अनुमोदना भवति

सचेद् एवम् निमित्तीकरोति न समन्वाहरति न परिणामयति अनुत्तरायाम् सम्यक्संबोधौ

यत् च क्षीणं न तत् शक्यम् परिणामयितुम्

सचेद् पुनर् एवम् उपपरीक्षते न धर्मो धर्मं परिणामयति इत्य् अपि परिणामितं भवति अनुत्तरायाम् सम्यक्संबोधौ

अथ येन चित्तेन यत् परिणामयति तत् चित्तम् संजानीते इदं तत् चित्तम् इति चित्त संज्ञी भवति

यश् च बोधिसत्त्वो महासत्त्वो ऽनया प्रज्ञापारमितया उपाय कौशल्येन च परिगृहीतो अतीत अनागत प्रत्युत्पन्नानाम् बुद्धानां भगवतां शील स्कन्धम् समाधि स्कन्धम् प्रज्ञा स्कन्धम् विमुक्ति स्कन्धम् विमुक्ति ज्ञान दर्शन स्कन्धम् तेषां च प्रत्येकबुद्धानां शील समाधि प्रज्ञा विमुक्ति विमुक्ति ज्ञान दर्शन स्कन्धान् तेषाम् च श्रावकाणां शील समाधि प्रज्ञा विमुक्ति विमुक्ति ज्ञान दर्शन स्कन्धान् सर्व सत्त्वानाम् च अतीत अनागत प्रत्युत्पन्नम् कुशल मूलम् सर्वम् एकतस् ऽभिसंक्षिप्य पिण्डयित्वा तुलयित्वा निरवशेष्य निरवशेषम् अनुमोदते अग्रया अनुमोदनया

अथ स्मृति वैकल्येन न निमित्तीकरोति न समन्वाहरति न मनसि करोति स्मृति वैकल्यात् अनवबोधात् वा एवम् अपि न परिणामयति अनुत्तरायाम् सम्यक्संबोधौ

अस्य सुभूते अनुमोदना सहगतस्य पुण्य क्रिया वस्तुनः ऽसौ पौर्वक औपलम्भिकानां बोधिसत्त्वानां वीर्य मयः पुण्य अभिसंस्कारः शततमीम् अपि कलां न उपैति सहस्रतमीम् अपि शत सहस्रतमीम् अपि कोटीतमीम् अपि कोटी शततमीम् अपि कोटी सहस्रतमीम् अपि कोटी शत सहस्रतमीम् अपि कोटी नियुत शत सहस्रतमीम् अपि कलां न उपैति संख्याम् अपि कलाम् अपि गणनाम् अपि उपमाम् अपि औपम्यम् अपि उपनिसाम् अपि उपनिषदम् अपि न क्षमते

एवं बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य न संज्ञा विपर्यासः न चित्त विपर्यासः न दृष्टि विपर्यासः भवति

एवं च बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन परिणामयितव्यम्

यत् च अतीतम् तत् क्षीणम् निरुद्धं विगतं विपरिणतम् यत् अपि अनागतम् तत् अपि असंप्राप्तम् प्रत्युत्पन्नस्य स्थितिः न उपलभ्यते यत् च न उपलभ्यते तत् न एव निमित्तं न विषयः

शास्तृ कृत्यम् त्वं सुभूते करोषि यः त्वम् बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां धर्मं देशयसि

कथं पुनर् अनेन शिक्षितव्यम् कथम् अतीत अनागत प्रत्युत्पन्नानाम् बुद्धानां भगवतां कुशल मूलम् परिग्रहीतव्यम् कथं च परिगृहीतं सु परिगृहीतम् भवति कथं च परिणामयितव्यम् कथं च परिणामितं सु परिणामितम् भवति अनुत्तरायाम् सम्यक्संबोधौ इह अनेन बोधिसत्त्व यानिकेन कुल पुत्रेण वा कुल दुहित्रा वा तथागतम् अन् अभ्याख्यातु कामेन एवं तत् सर्वम् कुशल मूलम् अनुमोदितव्यम् एवम् परिणामयितव्यं यथा ते तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा बुद्ध ज्ञानेन बुद्ध चक्षुषा जानन्ति पश्यन्ति तत् कुशल मूलम् यद् जातिकम् यद् निकायम् यादृशं यद् स्वभावम् यद् लक्षणम्

एवम् अनुमोदमानः एवं परिणामयन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो ऽनपराद्धो भवति

श्रेष्ठया ज्येष्ठया वरया प्रवरया प्रणीतया उत्तमया अनुत्तमया निरुत्तमया उत्तरोत्तरया असमया असमसमया अप्रतिसमया अचिन्त्यया अनुमोदते इति