tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
गम्भीर प्रतिनिर्घोष भीषित इन्द्र अवरोधनः

ब्रह्मचर्य इष्टि संतानैः ऋषि देव _

कृत्वा राज कुले कर्म कदाचिद् गृहम् आगतम्

मन्द प्रदीप किरणे तस्या वसति मन्दिरे

प्राकारस्य ततः खण्डम् अपनीय जगाम सा

सा अहम् भद्रवती जाता महासेनस्य हस्तिनी

शिल्पिनः सह शाठ्येन जायन्त इति घुष्यते

यन्त्र उपकरणम् च इदम् इदानीं दीयताम् इति

विश्विलो नाम यः शिल्पी सदृशो विश्वकर्मणा

हा देवि हा आर्य पुत्रैः इति व्याहरन्तौ परस्परम्

अवन्तिनगरीं प्रायात् प्रवृत्त उदक दानकाम्

समाधेः किं पुनर् येन साक्षिणो ऽपि विमोहिताः

दोलाम् आरुह्य नभसा मुहुर् आयात यात च

गर्भ कर्म विदः च अन्ये नित्यं तां पर्यचारयन्

एवंप्राये च वृत्तान्ते कुमारो नलकूबरः

इत्य् उक्त्वा मम तैर् वक्त्रे पट अन्तेन अवगुण्ठिते

समाधिना इव बलिना राग आदीनाम् बलीयसाम्

विश्विलस् तु प्रतिज्ञाय श्वशुराय तथा अस्तु इति

गुह्यकाधिपतेर् आप्ता भद्रा इति परिचारिका

तस्याम् एव च रम्य त्वात् क्रीडामः संततं वयम्

निश्चेष्टम् आश्रमं दृष्ट्वा मूक केसरि वारणम्

कृत क्रोध स्मितः भार्याम् अथ पुक्वसको ऽब्रवीत्

अभिवादितवान् भीतो वसिष्ठं दर्शित स्मितम्

जामातृ आगमन आकाङ्क्षी महान्तं कालम् अक्षिपत्

न च एष केवलं धन्यस् तेन पुत्रेण पार्थिवः

मुग्धे किं नाम दुःसाध्यम् उपाय चतुरैः नृभिः

मम अस्मिन् अपराधे च प्रमाणं भगवान् इति

अथ राजा अवदत् देवीं देवि किं स्थीयते ऽधुना

गृहिणीं चकितः पश्य निश्चिन्तां तनयाम् इति

अति हर्ष परीत त्वात् वितन्त्री परिवादिनीः

अद्य पश्याम्य् अहं स्वप्ने व्योम्नि काम् अपि देवताम्

पुत्रः षाड्गुण्य तत्त्व ज्ञः युक्तश् च अयम् गुणैर् गुणैः

पुनर् आगच्छता कार्यम् अनुत्कण्ठ भुजंगमम्

भो पश्य दयिता अपत्ये दुहितुः प्रक्रियाम् इति

न दधाति स्म शोक अन्धा बाहू च स्खलत् अङ्गदौ

अनेक आकार करणः श्रूयते पुष्कर ध्वनिः

अहं हि भार्यया सार्धम् उषित्वा रजनीं दिवा

पृष्टेन उदयेन उक्तम् अहम् आज्ञापितस् त्वया

काष्ठभार शतम् दग्धं न च स्विद्यन्ति तण्डुलाः

किं ते ऽस्माभिर् महा सत्त्वैः भाषितैर् गम्यताम् इति

रात्रौ रत्नावलीं सुप्तां प्रतिबोध्य इदम् अब्रवीत्

सिद्धादेश वचः सत्यं कृतं व्योम चरैः इति

तदा च अपहरती त्वां धनाधिपतिना स्मृता

यदि च ग्राहयेत् किंचित् त्वां नाग अधिपतिः ततः

सखि नूनम् असाव् एष यस्य असौ भविता सुतः

यानं कुक्कुट संस्थानम् आस्थाय सह भार्यया

वीज्यमानं सरसिजैः कान्तार करि यूथपम्

महांश् चेद् अयम् उत्पातो रमणीयम् अतः कथम्

यद् ब्रवीमि निबोधन्तु भवन्तस् तत् स चेतसः

तेन केतु पताका आदि छाया विच्छुरित अम्बराम्

किम् एतद् इति संदिह्य किम् एतद् इति पृष्टवान्

सो ऽयं मया ईदृशः लब्धः पुत्रः सम्पाद्य दोहदम्

न इदम् कस्यचिद् आख्येयं शिल्पिकस्य इतरस्य वा

अपुत्र त्वात् तु पितृभिर् गृहीतः पिण्ड भोजिभिः

एकदा तु सुख आसीनः वसिष्ठस् तम् अभाषत

कांचिद् वेलाम् उपास्य एवम् आमन्त्र्य श्वशुरौ ततः

मद् पावनम् उज्झित्वा यथेष्टं गम्यताम् इति

ग्राहित अर्घ आदि सत्कारः कारितो वेषम् ईदृशम्

वदति क्षणम् अत्र एव स्थीयताम् इति देवता

उत्तीर्णम् अहम् आत्मानं पश्यामि सरसस् ततः

पूजयित्वा तद् उद्यानं नाम्ना अवोचत् मृगाजिनम्

स पौर श्रेणि वर्गः च यानम् अध्यास्त भूपतिः

अथ इन्दु किरण आकार किरणे ऽरुणसारथौ

कृत अभिषेक आदि विधिः सुर विप्रान् अपूजयत्

तस्य स्त्री गुण सम्पन्ना शुचि आचार कुल उद्भवा

मया तु निर्वचनया कथिते ऽस्मिन् मनोरथे

क्षिप्रम् आवसथं कृत्वा ते शिला दारु वेणुभिः

निर्याय मृगयाम् एष समक्रीडत कानने

सु यमुनम् अथ आरुह्य पद्मराग नग अरुणम्

एवम् उक्त्वा महासेनो महता धन राशिणा

विद्याधर इन्द्रम् उद्धर्ता सुखम् आस्तां भवान् इति

तत्र एव अन्तर्दधुः चण्ड मरुत् व्यस्ताः इव अम्बुदाः

स्थापितो ऽयम् इति स्वप्नः पुत्रस् तव भविष्यति
प्रसूता च अस्मि दशमे मासे पुत्रं पतिं तव

यन्त्राणि घटयामास यावनान्य् अथ विश्विलः

मृग अजिनानि तु नृपो दैवतानि इव भक्तिमान्

असाव् अपि शची शक्र चरितौ पितराव् अपि

यौगंधरायणेन उक्तम् किम् अत्र परिचिन्त्यते

आमन्त्रये ऽहं भवतीं गच्छामि स्व गृहान् प्रति

तौ माम् अवोचतां देवि मा भैषीर् अयम् आश्रमः

उर्वशी मेनका रम्भा चित्रलेखा क्रतुस्थलाः

अथ अकथयत् आत्मीयं स्वप्नं यौगन्धरायणः

ताडयन्ति स्म गन्धर्वाः स्वर अविस्मृत सारणाः

विद्याधर समूह इन्द्रः पुत्रस् तव भविष्यति

प्रविष्टो हृष्ट हृदयः प्रहृष्टां नगरीम् इति

उत्क्षिप्य श्वशुरेण अपि हर्ष नेत्राम्बु वर्षिणा

राजराज सुतः क्रीडन्न् आयातः सह बालकैः

प्रेम सम्भ्रम संत्रास लज्जाभिः खेदिताम् इति

एवमादौ तु वृत्तान्ते वर्तमाने महीपतिः

दृष्टः स्वप्नो मया यः स श्रवणेन अनुगृह्यताम्

अथ रत्नावलीं दृष्ट्वा विचिन्ताम् इव विश्विलः

अशेषैर् वियुतं दोषैर् अशेषैः संयुतं गुणैः

दारकस् तरुणो जातः कौशाम्बीं गम्यताम् इति

स च अभाषत राजानं राजन् राज जनार्दनः

आकाश यन्त्राणि पुनर् यवनाः किल जानते

अवश्यं च मया तत्र गन्तव्यम् अनुजीविना

उन्मज्जन्तो निमज्जन्तस् तरन्तश् च अरुण ईक्षणाः

अलं च अतिप्रसङ्गेण संक्षेपाद् अवधार्यताम्

प्रभा अम्भस् संतति व्यस्त नभस् मण्डल नील ताम्

ते च एवम् औरसान् बन्धून् शिल्प गुप्तये त्यजन्ति ये

दुष्ट लक्षण मुक्तानाम् मुक्तानां परिवारितम्

एकदा प्रतिबुद्धौ तु दंपती जात सम्भ्रमौ

भवतो भविता इति एवं स्वप्नम् आस्थापयद् द्विजः

मद आमोद विभिन्न अम्भः तद् सरः

तदा च द्रुमिलो नाम दानवो नभसा व्रजन्

अवतारेण गुरुभिः प्रसादः क्रियताम् इति

पुरी भोगवती नाम वसतिः कल्प जीविनाम्

इति मद् वचनम् श्रुत्वा तेषाम् एकेन भाषितम्

ययौ नागवन उद्यानम् स दारः सह मन्त्रिभिः

स विहस्य नृपेण उक्तः मा भैषीर् दुहितुस् तव

चन्द्र सूर्य मणि द्योत प्रध्वस्त ध्वान्त संचयम्

निश्वासैर् अक्षिपद् दीर्घैर् नेत्राम्बु कणिका गणम्

निवृत्त मात्रैः तैर् एव मह्यम् आवेदितं यथा

तेन तत्र अपरः दृष्टः सुरूपः शिल्पि दारकः

नीयमानः क्रमेण इत्थम् अथ अहम् दृष्टवान् पुरः

देवस्य अपत्य लाभाय सर्वे स नियमाः स्थिताः

ते अपि दोहदो यः स पुत्रि संपाद्यताम् इति

अथ विज्ञापयामास रुमण्वान् मेदिनीपतिम्

कृतः काले प्रयोगो हि न अफलः जातु जायते

यात्रा अनुभवन उत्कण्ठम् ज्ञात्वा शिल्पी महीपतिम्

तस्मात् पुक्वसकः सर्वैः सु दृष्टः क्रियताम् इति

गच्छामो न अवतीर्य एव स्वस्ति तुभ्यं भवत्व् इति

एवं क्वचित् काले भगवान् माम् अभाषत

अद्य माम् आह नृपतिः शनैर् उत्सार्य स स्मितम्

दन्त आवरण संस्कार शून्यम् अगलित अलकम्

विजयस्व महा राजैः पुत्रेण द्विषतां गणम्

ब्रवीति तत्र माम् एका प्रविश इमाम् गुहाम् इति

अथ संप्रेषित आस्थानः सचिवान् अब्रवीन् नृपः

तात घोषवती घोष संगीतम् श्राव्यताम् इति

स्त्रीभिश् च दोहदं पृष्टा कृच्छ्राद् उक्तवती ह्रिया

स्तनयोर् अन्तरे न्यस्तम् अनया अपि स्फुरत् मुदा

पश्यामि स्म च तत्र द्वौ कृशाव् ऋषि कुमारकौ

तेषु च अन्यतमः शिल्पी तम् आगन्तुम् अभाषत

उद्यान शोभया आकृष्ट दृष्टिः तां तत्र दृष्टवान्

शुभ्रयत्य् एव हर्म्याणि यस्यां रुद्र इन्दु चन्द्रिका

निपतन् धरणी पृष्ठे पुत्रेण लम्भितः क्षणम्

इति सेनापतिः श्रुत्वा सर्वान् संयम्य शिल्पिनः

श्वश्रूस् तस्या मुखं दृष्ट्वा बुबुधे दोहद व्यथाम्

सा मृगाजिन यात्रा इयम् ततः प्रभृति वासरात्

रसत् मयूर सारङ्ग मेघ मण्डूक मण्डले

मह्यम् एतद् ददस्व इति तद् रत्नम् उदयाचत

आदित्य वंश जानाम् हि संनिवेशः परायणः

सिंह शावः ततो भूत्वा चञ्चत् वालधि केसरः

इष्ट सम्प्राप्ति लम्भः चेद् न अस्माभिः श्रुतम् ईदृशम्

न्यस्तः पिष्ट मयः विष्णुः क्षपायां क्षपितस् तया

गान्धर्वं हस्ति विद्या च शिक्षितव्याः स विस्तराः
विश्विल आदीन् समाहूय स विषादम् अभाषत

तस्माद् अमी शठा बद्धाः पीड्यन्तां ताडन आदिभिः

दुःसंपादे ऽपि सम्पन्ने दोहदे ऽस्मिन्न् उपायतः

स्वनन्ति परिवादिन्यस् ताडिता नारद आदिभिः

अवतार्य तु मां द्वारे गुह्यकेश्वर वेश्मनः

अज्ञात वाह्य संख्याभिः बहवः शिल्पिनो नृपैः

शर्वेण इह धृता गङ्गा परिणीता अत्र पार्वती

अथ अभिभूय प्रभया सु प्रभाम् अचिरप्रभाम्

वेदे गन्धर्ववेदे च सकलासु कलासु च

धर्म अधिकार काराय स मे प्रस्थाप्यताम् इति

कर्तारो हस्ति शिक्षायाम् सत्यम् आहुर् इदं यथा

अथ अश्रूयन्त पौराणां जल्पितानि गृहे गृहे

खात शाल परिक्षिप्तम् वसिष्ठाय न्यवेदयन्

आर्य पुत्रेण यो दृष्टः स एव सकलो मया

इति विश्वास्य मां वाक्यैर् मधुरैर् एवमादिभिः

वसिष्ठस्य आश्रितः पुण्याम् उदयाद्रेर् उपत्यकाम्

अथ उपस्पृश्य नृपतिर् नमस्कृत्वा धनाधिपम्

खट्वा घटन विज्ञानम् इव इदम् प्रचुरीभवेत्

स किंकर गणम् प्रह्वः प्रणमामि धनाधिपम्

यदा तु न एव अकथयत् लज्जया नृपतिस् तदा

मनुष्यधर्मा तु भुजं भुजगेश्वर पीवरम्

श्रुत्वा इदम् उग्रसेनेन चिरं संमन्त्र्य मन्त्रिभिः

भ्रामितश् च विमानेन सु गर्भ स्थ सुतः महीम्

नन्व् अहं भवतो द्रष्टुम् आश्रमाद् ऋषिर् आगतः

सा प्रविश्य प्रतीहार्या सह निर्गम्य भाषते

उक्ता च ननु बाला असि मृणाली तन्तु कोमला

सा माम् उक्तवती वाचा गम्भीर सुकुमारया

द्रष्टुम् इच्छा समुत्पन्ना येन अपि

सचिवैर् अभ्यनुज्ञातस् तथा इति प्रतिपन्नवान्

तेन ब्रवीमि न अस्ति एव दुःसंपादा क्रिया नृभिः

रत्नं पङ्कज गर्भ स्थ बन्धूकम् इव राजते

देवतागार भेरीणाम् उच्चैर् ध्वनिर् अजृम्भत

आज्ञापितं नृपतिना शिल्पी संमान्यताम् इति

तद् रक्षता मम प्राणान् स पुत्रान् अनुजीविनः

तापसी कृत सानाथ्या तत्र अहम् अवसं सुखम्

पूजित अमर विप्र अग्नि गुरु पौर अनुजीविना

आसीद् अयं च वृत्तान्तो राज्ञा आहृतः च पुक्वसः

न गन्तव्यं त्वया दूरम् एतस्माद् आश्रमाद् इति

कदाचित् प्रतिबुद्धेषु दूतेषु स परागतः

प्रवर्तिता नृपतिना प्रसिद्धिम् अगमद् भुवि

इत्यादीन् दर्शयन्ती नौ प्रदेशं पार्वती पितुः

तेन मा भैष्ट ढौकध्वम् इति तान् अहम् उक्तवान्

रुमण्वता तु तक्षाणः संनिपात्य प्रचोदिताः

वधू वृन्द परीवाराः प्रनृत्ताः श्वशुरा अपि

रक्त अशोक वन आकार परिवार कदम्बकाः

न च उत्कण्ठा त्वया कार्या स्व जने मद् सनाथया

युवा धीरः योग्यो यजमानस्य जायताम्

अवोचत् सा च राजानम् त्वया विना

कक्षान्तरे प्रकृष्ट ऋद्धौ पश्यामि द्रविण ईश्वरम्

मया तु प्रणयिन्या अपि प्रकृष्टतर लज्जया

चन्द्र पाषाण निर्माण प्राकाराम् अलका पुरीम्

संदेहश् चेद् इमां पृच्छ महिषीं मृगयावतीम्

असाधारण एव अयम् विषयः शिल्पिनाम् इति

गिरिष्ठः पञ्जर स्थः वा मुग्धस् तत्र एव तत्र सः

अन्यथा जीव लोकः ऽयं सु दृष्टः क्रियताम् इति

नीतश् च असि मया स्वप्ने तदा धनपतेः सभाम्

रुमण्वन्तम् अभाषन्त संत्रास प्रस्खलत् गिरः

स अमर्ष करिणी यूथ कटाक्ष ईक्षित रूपया

रत्नावल्या स संगम्य स्फुरत् उज्ज्वल शोभया

विपन्न यन्त्रैः श्रूयन्ते मथिताः कुपितैर् इति

विश्विलो ऽपि मुहूर्तेन वाराणस्याः परागतः

यन् मह्यम् अपि तत् सर्वम् अर्थिने कथ्यताम् इति

तद् वियोग अग्नि तप्त अङ्गाम् अम्बाम् अङ्गैर् अशीतयत्

पश्यामि स्म जगत् ज्येष्ठम् श्रेष्ठ तापस वेष्टितम्

बोधितो जृम्भणैर् मन्द्रैर् भेरीणां गर्जितैर् इति

ये मया प्रेषिता दूता जामात्रा भवतः सह

मधुरं निस्वनेयुस् तां विद्यां घोषवतीम् इति

दृष्टा इति प्रोक्ते सुतेन मम नीचकैः

न तथा व्यसनेन असि पीडितस् तेन तादृशा

लोकेन परिभूयेत क्षण रागाः हि मानुषाः

अनुभूतानि तेन अहम् शक्ता दुःखम् उपासितुम्

अङ्कम् आरोपितायां च तन्त्र्यो यस्याम् अनाहताः

स्त्रियः प्रसूति कुशलाः कुमार आदि चिकित्सकाः

सुता दोष विपाकम् च पश्यन् राज कुलम् गतः
संपद्यते च नः किंचिन् महासेन परिग्रहात्

मुहूर्तं चिन्तयित्वा तु विहसन् प्रस्थितो गृहान्

अकाल कौमुदीम् च इमाम् पश्यामि प्रतिबोधितः

पुत्र जन्म वणिज् वध्वः यात्रायां चित्र दर्शनम्

एवं च स्थापिते स्वप्ने राजकीये द्विजन्मना

महासेनस्य भवने परतन्त्रस्य तिष्ठतः

यन्त्रम् आकाश संचारि त्वरितैः क्रियताम् इति

इति व्याक्रियमाणेषु स्वप्नेषु रविसारथेः

आलेख्य विद्याधरयोः यथा संमुखयोस् तयोः

अद्य एव च दिनं भद्रम् रत्नावली करः

जामात्रा एव आहितः गर्भस् तच् च इदम् अवधीयताम्

तत्र चित्रीयमाणो ऽहं चित्रं चित्रं विलोकयन्

विद्यास् ता विद्धि पुत्रस्य भविष्यतः

जाया पतियोः तयोर् इत्थं मिथो मन्त्रयमाणयोः

तत्र च ब्राह्मणः कश्चिद् अब्रवीद् आग्रहारिकः

आकाश यन्त्र विज्ञानम् दुर्विज्ञानम् अयावनैः

तत्र पश्यामि नलिनीं नाना सरसिज अण्डजाम्

अथ स्खलित चक्रायाः तस्याः कुसुम संचये

श्रूयतां वा पुरावृत्तं मथुरायाम् अभून् नृपः

तत्र उक्तम् पूर्णभद्रेण यक्षेण आगसि तुच्छके

ततः सपदि निर्माय हस्तिनी रूपम् आत्मना

यच् च ब्रूमस् तद् आकर्ण्य चेतस् कर्ण सुख आवहम्

अहम् आज्ञापितो राज्ञा ब्रह्मदत्तः सुहृद् मम

अहं करोमि वो यन्त्रं मा स्म ताड्यन्त शिल्पिनः

रक्त आतपत्र व्यजनाः रक्तकम्बल वाह्यकाः

गते बहुतिथे काले वीणा पाणिः उपागतः

कदाचिन् नभसा यान्ती सती दृष्टवती सरः

ननु वोढुम् इदं शक्तं सकलां नगरीम् इति

प्रच्छाद्यं च तद् अस्माभिर् निधानं कृपणैर् इव

वित्ताधिपतिना मह्यं दत्तं देव्यै च तन् मया

विष्णोः शोणित मांस अन्त्रैः गमयामि तृषाम् इति

आगच्छ ननु पावस् त्वां तत्र इति उक्ते गता सती

भविष्यत् विषये ज्ञाने दृढ ताम् निश्चयो गतः

तच् च देवकुलं कृत्वा स्व बुद्धि सम कर्मकम्

त्वाम् एव शोचितवती सेव शप्तं शतक्रतुम्

इति रत्नावली श्रुत्वा भर्तारम् इदम् अब्रवीत्

अथ ताम् अब्रवीद् उच्चैर् हसित्वा मृगयावती

एकदा भ्राजमानो ऽयं दिव्यैः स्रज् चन्दन आदिभिः

अहं तान् उक्तवान् अस्मि मा पलायध्वम् आस्यताम्

वादनीया पुनर् वीणा गेयं वा शनकैर् अपि

तद् शिष्याः तु तद् आदिष्टाः माम् आदाय स पुत्रकाम्

तत्र संक्रीडमानं च करेणु कर धारितैः

तेन आकाश गति श्रद्धा तथा च पूर्यताम् इति

भरतानाम् अयं वंशे विशुद्धे जायताम् इति

दिन स्तोकेषु यातेषु गर्भं रत्नावली

घटिता घटिका मात्रात् करघाट तरोः इति

अलं च अतिप्रसङ्गेण सर्वथा गृहमेधिनाम्

यश् च मे भविता पुत्रः स भवत्या भविष्यति

निरन्तरं परिष्वक्तश् चिर अदृष्टः सुहृद् यथा

बाल भास्कर बिम्ब आभाः दधानाः स अनुलेपनाः

निन्दिते वन्दनीये ऽस्मिन्न् आस्तां तावच् च पातकम्

न्यस्तं च राज पुत्रेण राजराज कर उदरे

यादृशो ऽस्य सुतो भवी तादृशः श्रूयताम् इति

पद्मावती द्वितीयेन स च राज्ञा अभिवादितः

संतत अश्रु जल आसार धौतम् म्लान कपोलकम्

राजा तु तान् अथो दृष्ट्वा माम् अपश्यत् सुतं ततः

प्रतिबुद्ध इति स्वप्नम् आचष्टे स्म नराधिपः

शिरः प्रावृत्य भार्या अस्मै कर्मशालाम् अदर्शयत्

तेन संकल्प सदृशाम् आरभध्वं क्रियाम् इति

सुहृदो ऽपि यदि इच्छा स्याद् गच्छेत् तां नलिनीम् इति

पद्मावती तु तां पृष्ट्वा तद् आख्यातम् अवर्णयत्

तस्मै तु कथितं प्रीतैः शिल्पिभिर् यावनैर् इति

दिग्दाहाद् इव रक्तानाम् अपश्यं मण्डलं दिशाम्

आगन्तुकेन केन अपि सर्वम् आकुलितं गृहम्

मृग अजिनानि ते क्षिप्त्वा तडित् कान्ति जटा गुणाः

ततस् तपस्विभिः ख स्थैः संभ्रान्तैः स निवारितः

वसिष्ठस् तम् अथ अवोचत् उपायो ऽयं मया कृतः

भृत्यं वाराणसीं यान्तम् अनुजानीत माम् इति

नलिन्यां प्रस्तुत क्रीडाः भवता भोगिनाम् इति

किंमयास् तण्डुलास् तात कथ्यताम् इति सो ऽब्रवीत्

सद्यः कृत निज आकारा राजराज सभाम् अगाम्

क्व असौ क्व असौ विश्व भद्रः इति पृच्छति भर्तरि

निसर्ग कर्कश त्वात् तु क्षत्र जात्याः तपस् वनात्
दीर्घ दीर्घ भुज आक्षेपैः अगाधं जलम् आश्रिताः

स्व स्वप्नः कथितस् तत्र देव्या वासवदत्तया

मया तद् अनुरोधेन गच्छामि इति प्रतिश्रुते

त्वाम् आह्वयति वित्तेशस् तद् आशाम् गम्यताम् अतः

आलोक्य अवन्ति कौशाम्ब्याम् विमान उदक दानके

प्रभुना देवदेवेन मुक्तः शापो महान् इति

स्वं विमुच्य मुदा मह्यं संनाहं दत्तवान् इति

सो ऽहं दोषम् अ संचिन्त्य गुरु आज्ञा भङ्ग सम्भवम्

भक्षयिष्यन् निषिद्धश् च केन अपि आकाशम् आश्रयत्

ब्रह्मदत्तेन दत्तं च धन राशिम् अनुत्तमम्

किम् एतद् इति संदेह दोला दोलम् अभून् मनः

दीर्घ कालम् च तत् कर्म दशा च इयम् अनुत्तरा

लोक आलोकित यानः च कौशाम्ब्याम् अवरूढवान्

तेषाम् एकस् तु माम् आह भोगिनां भोगिनाम् इयम्

मुहूर्तं प्रेरितवती गगन आगमन श्रमम्

तेन अयम् आकुलो लोकस् तत् किम् एतद् भवेद् इति

स्थविर आतुर निर्वृत्त विरूप जन वर्जितम्

मां च दृष्ट्वा चिरं दृष्ट्वा देव दृष्टि विचेष्टया

मया तु भणिताः सर्वा

जल अश्म पांशु यन्त्राणि काण्ड राशि कृतानि च

इति श्रुत्वा वनं गत्वा चित्त्वा दारूणि कानि अपि

व्यचरन्त पुरीं रक्ताम् अम्बर आभरण स्रजः

किं च अहम् दुर्भगा येन भक्तां त्यजसि माम् इति

अस्माभिः स च देवेन तथा एव सफलीकृतः

अथ तेन उक्तम् मन्ये ते वराका ग्राम्य शिल्पिकाः

महान् कालो ऽतियाति स्म निमेष उज्झित _

अथ पुक्वसकेन उक्तम् कर्म इदम् विश्वकर्मणः

यन्त्र कुक्कुटम् आस्थाय प्रदेशे क्वापि यातवान्

अथ तत्र अप्सराः काचित् कांचिद् आह निरीक्ष्य माम्

मागधी तु कृत उत्साहा देव्या वासवदत्तया

अधुना एव आगतः स्वर्गाद् गाहते नलिनीम् इति

आकाश यन्त्र विज्ञानम् जामात्रे कथितं त्वया

अगमद् गगनं वेगाच् छतानीकस्य पश्यतः

सत्य सत्यम् न यक्षो ऽस्मि न पिशाचो न राक्षसः

अन्तर्वत्नीम् अपृच्छन् माम् एकदा श्वशुरस् तव

ददर्श दर्शकस् तत्र यानं यान् नगर उपरि

चतस्रश् च महाविद्या विन्यस्ताश् चित्रकर्मणि

सा इयम् एवम् अशोका इति मन्दभाग्या भणामि किम्

तैस् तु संजात विश्रम्भैः संहरन् वा मुहूर्तकम्

आक्रम्य गरुडं क्राम क्रान्त पूर्वाम् महीम् इमाम्

लज्जमाना यदा न असौ कथयामास दोहदम्

प्रविश्य स्तूयमानश् च वृन्दैर् ब्राह्मण बन्दिनाम्

सायको हि गुणेन अर्थी तस्माद् अस्य भविष्यति

तद् निदेशात् च पत्यौ ते प्रगीते सह वीणया

दृष्ट अदृष्ट सुख प्राप्त्याः पुत्राद् अन्यन् न कारणम्

सो ऽपि साधु उपमानस्य पुत्रः पात्रं भविष्यति

अनुज्ञातश् च संयातो नृपः पवन वर्त्मना

प्रभा मण्डल संसर्ग पिङ्गल अङ्गौ ज्वलत् जटौ

अथ वा भवतु स्वप्नः स्वप्ने ऽपि न विरुध्यते

ऋषभेन इति कथितं दृष्टवान् अस्मि गो गणम्

भिन्नं भाभिस् तमो जातं चकोर नयन अरुणम्

तेषाम् एकः स्फुरत् द्योतः खद्योत निकर द्युतिम्

मां निवारयति इति आसम् अहं कौतूहल आकुलः

आसीन् मनोरम आचारा या नाम्ना अपि मनोरमा

दूरे तपस् वनात् अस्माद् वीणा इयम् वाद्यताम् इति

षड्विंशत्या पद्मरागम् अष्ट अश्रि बहल प्रभम्

ततः प्रहसिता सर्वे रुमण्वान् इदम् अब्रवीत्

शास्त्रेषु च अस्त्र शस्त्रेषु बुद्धिर् अस्य विनीयत

ध्यायन्त्या हस्तिनं यस्माच् चामरेण अहम् आहतः

कदम्ब अनिलम् आघ्रातुम् उद्भूत प्रथम आर्तवा

स्कन्धावारेण सार्धं स सुराष्ट्र विषयम् गतः

आरभ्य प्रथमाद् एव प्रयाणाद् एष विश्विलः

ततः कृत्वा सुतं राजा युवराजं मृगाजिने

देवो विद्याधरो वा अपि भोः को ऽयम् इति च अब्रवीत्

अथ अहम् नगर उद्याने रम्ये तैर् अवतारिता

भोः सभे श्रूयतां तावद् यन् मया आख्यानकम् श्रुतम्

विश्विलेन ततः प्रोक्तम् अलं त्रासम् उपास्य वः

पुत्रि पुत्रं विजायस्व यशस् पात्रम् अजर्जरम्

आसीच् च मम तं दृष्ट्वा कर आमृष्ट वशा मुखम्

सृष्टः पिष्ट मयः विष्णुर् मेष आमिष भृत उदरः

द्रष्टव्येषु तनूभूतम् उद्भूतेषु कुतूहलम्

अन् आख्याते हि गर्भस्य वैफल्यम् अपि दृश्यते
कृत उग्रसेन रूपेण तेन स अपाय चेतसा

परतन्त्र गति स्थानः ख गामी च यतः शरः

पौरम् अन्तःपुरं च एव दान आदिभिः अमानयत्

उत्प्लुत्य पतितं रत्नं वैडूर्य क्षोद कुट्टिमे

किंवा वचोभिर् बहुभिः क्षणम् आस्थीयताम् इति

यथा मयि विपन्नायां प्रिय दारः स्त्रियाम् इव

अभिवादितवान् प्रह्वः प्रसारित भुजम् गुरुम्

त्वम् अवन्ति पतेः तस्माद् अभव्ये हस्तिनी भव

देवे स नियमे जाते चेदि वत्स निवेशिनः

तान् अयाचत भूपालो यत् किंचित् स्व अङ्ग धारितम्

कृत्तिका गर्भ सम्भूतः भवान्या इव षण्मुखः

रक्तां घोषवतीं मुक्त्वा तूष्णीम् आसीत् पतिस् तव

करण उत्खात कोपस्य नवनीत निभम् मनः

न गृह्णाति स्म वक्ति स्म गुरुर् मे लभताम् इति

यस्या बाह्यम् अदृष्ट अन्तम् कल्पपादप काननम्

दुःसहानि तु दुःखानि मया निन्दित भाग्यया

चौराय दत्तम् अभयं तस्माद् अवतरत्व् इति

अथ अनुदित चन्द्र अर्क ग्रह नक्षत्र तारकम्

तिष्ठन्तीम् अम्बरे ऽपश्यद् देवताम् अवनीश्वरः

सखी मुखेन कथितं बहु कृत्वस् ऽनुयुक्तया

अशेष चित्र विन्यस्त कला कुशल धीः इति

देवस्य दास भार्याणाम् अयम् एव मनोरथः

न च पुत्र अङ्ग संस्पर्शात् सुख हेतुः अनुत्तरः

कुल रूप आभिजात्य आदि गुण रत्न आवलिः हि सा

नागान् उदयनो ऽगृह्णाद् रम्यैर् घोषवती रुतैः

तदा स्व वृत्तम् सा वध्वै व्याहर्तुम् उपचक्रमे

मम अद्य एकोनपञ्चाशती मरुतो दर्शनं गताः

कथितं च ततः श्रुत्वा पद्मावत्या इयम् इच्छति

निष्क्रम्य कर्मशालातः स त्वरम् विश्विलस् ततः

आवासः क्रियतां वध्वा इति शिष्यान् समादिशत्

बद्धाञ्जलिर् नरपतिर् ब्रवीति स्म च तान् ऋषीन्

क्रीडा शकटिकाम् कर्षन्न् इतश् च इतस् च गच्छति

इति प्रदक्षिणीकृत्य स भुवं सागर अम्बराम्

वाराणस्याम् अविघ्नेन भवान् आवर्तताम् इति

दूतैः स प्रतिदूतैश् च सह वाराणसीं गतः

प्रवेशितो ऽस्मि मुदितैर् अधिष्ठानं कुमारकैः

तव पुत्राय दुहिता दत्ता रत्नावली मया

ये च अष्टौ अश्रयो रत्नं परितो लक्षितास् त्वया

अस्ति पुक्वसको नाम महासेनस्य वर्धकी

दूरम् अद्य आश्रमात् अस्माद् गच्छामि दिशम् उत्तराम्

अतीते मास मात्रे च विश्विलं पुक्वसो ऽब्रवीत्

ऋषिभिः क्रियमाणेषु गर्भ संस्कार कर्मसु

विज्ञानस्य अस्य रक्षायै त्यजेयं भवतीं अपि

ततश् च आरभ्य दिवसाद् उदयाचल चारिणः

अथ उत्क्रम्य चिरं सर्वे मन्त्रयित्वा च शिल्पिनः

शप्तया पीडितस् तस्माद् भव हस्ती महान् इति

पूर्णभद्रो ऽपि तस्य एव नागो व्यालो

मास द्वय परीमाणे ततः काले ऽतिगच्छति

उपायैस् तव पित्रा अहम् अस्मात् स्थानाद् विवासितः

भवनानि इव देवानां षड् अतिक्रम्य सप्तमे

ऋणैः किल समाघ्रातः पुरुषो जायते त्रिभिः

रेसुर् विवाद रसिताः सरसीषु शकुन्तयः

मयेन च प्रतिज्ञातो गत्वा पुक्वसको गृहान्

आदित्यशर्मा स्वप्नस्य द्विजः फलम् अवर्णयत्

श्वशुरेण अभ्यनुज्ञातः प्रीतेन च महीभुजा

निवृत्ताय च ते तस्मै भारुण्ड हरण आदिकम्

कं नाम च करिष्ये ऽहम् उपकारं मनाग् इति

महासेनस् तम् आदाय चित्रम् एतद् अवाचयत्

चतुर्विधानि जानीमो वयं यन्त्राणि तद् यथा

ते अपि पूरयामि इति मह्यं बाणं वितीर्णवान्

मा कदाचिद् भवान् अस्माद् दूरं गा आश्रमाद् इति

आकाश यन्त्रम् आस्थाय प्रविष्टश् च गृहान् निशि

समगच्छत सद्यश् च स सत्त्वा समपद्यत

आयत अशीत निश्वासम् नासाग्र आहित लोचनम्

पुरः पुरोहित आदीनाम् आचख्यौ स्वप्नम् आदृतः

असाध्याः साम दानाभ्याम् नीचा हि वध साधनाः

वसन्तके ध्वनत् ताले ननर्त गणिका गणः

स गजः क्षालित कटः कटकं प्राविशद् गिरेः

कृत अभिवादः गुरुणा परिष्वक्तश् च स अश्रुणा

इत्य् उक्त्वा गरुड आकारम् अचिरेण चकार सः

वन्दितश् च मया दूराद् आशिषा माम् अवर्धयत्

तव पुक्वसको नाम तक्षा अस्ति कुशलः किल

तैर् उक्तं न समादिष्टा वसिष्ठेन वयं ततः

इत्यादिभिर् द्विजाश् च एनम् मन्त्र वाद्यैः अवर्धयन्

ततः प्रदेशे कस्मिंश्चिद् अवतारितवान् स माम्
अथ अयम् ऋषिभिः प्रोक्तः पुरस् स्थित्वा स सम्भ्रमैः

पृच्छति स्म च तां पुत्रि शीघ्रम् आचक्ष्व दोहदम्

विमानम् इदम् आरुह्य यथेष्टं गम्यताम् इति

तत्र प्रविशता दृष्टाश् चतुःषष्टिर् मया कलाः

तस्मात् पुत्रं प्रस्थापयेर् इति

तद् आस्तां तावद् आत्मा मे तव वा दयितः पिता

भर्तृ कोप निमित्तेन तनया दोष जन्मना

इति श्रुतवतः स्वप्नौ तुल्याव् आदित्यशर्मणः

सहस्रगुण मूल्यानि तानि विक्रीय तद् धनम्

आदित्यशर्मणो जातम् अङ्गं रोमाञ्च कर्कशम्

श्वशुराय ददाति स्म स च प्रीतस् तद् आददे

आसीच् च मे कदा नाम कथं नाम च भूपतेः

इति तस्यां निवृत्तायां सह वासवदत्तया

आसन्ने रत्न चरणे दापिते कनक आसने

तस्माद् उदयनो नाम प्रसिद्धिम् उपयात्व् इति

रम्य हर्म्य आवलि गर्भ जृम्भित आतोद्य निस्वनम्

तस्मात् ते अपि या श्रद्धा सा अपि संपाद्यताम् इति

देव्यां सत्त्व समावेश वार्त्ताम् प्रावर्तयत् क्षितौ

यक्ष योनिम् अवाप्य अहम् तिर्यञ्च् योनिम् इव अप्सराः

अवदन्त च वृन्दानि बन्दिनां मेदिनीपतिम्

अस्माकं तु न यातानि गोचरं चक्षुषाम् इति

संमीयते स्म न अङ्गेषु दरिद्र इव कामुकः

अथ प्रसारित करः कुबेरो नलकूबरम्

कृतवन् शाप भाजनम्

पिङ्गली दर्शनम् च इति प्रयोगो ऽयम् अनुष्ठितः

ततश् चित्रीयमाणं सा तम् अभाषत पार्थिवम्

स कटाक्षेण मां दृष्ट्वा क्रोध विस्फुरित अधरः

आरभ्य च ततः कालात् किं पुनः कारणं गुरुः

काशि देश पतिः तेन प्रणयाद् अहम् अर्थितः

सर्व स्व हरणात् त्रस्तं तोषयामास पुक्वसम्

गुरोर् उदयनः श्रुत्वा नाग लोकम् गतस् ततः

मेरु सार महा रत्न संघात कृत संहतिम्

एवं देवी ब्रवीति इति राज्ञा उक्ते शिल्पिना उदितम्

तद् अस्ति यदि वः काङ्क्षा निष्प्रजानां प्रजां प्रति

अथ नक्षत्र शास्त्र ज्ञः सिद्धादेशः स सम्मदः

अन्ये ऽपि ध्वनयः प्रायश् चलयन्ति समाहितान्

विज्ञाप्यं श्रूयतां च इदम् अस्त्य् अहं गुह्यक अङ्गना

माम् आदाय निमग्नास् ते तस्य एव सरसो ऽम्भसि

सिद्ध कल्प आत्म संकल्पाः प्रत्यूचुर् दर्शित स्मिताः

ते अपि शिल्पि सिंहस्य तृतीयस्य न विद्यते

महा कुलाः भविष्यन्ति भार्यास् तव सुतस्य ताः

इदानीम् अपि तैः सार्धं गत्वा भोगवतीं त्वया

न दर्शयामि नन्व् एवं स्त्रैणं किम् अपि चापलम्

अथ पुक्वसकेन उक्तम् परिष्वज्य कुटुम्बिनीम्

यत् तद् भद्रवती द्वारम् कौशाम्ब्यां प्रथितं भुवि

कुक्षौ विदार्यमाणे च हा आर्य पुत्रैः इति भाषितम्

स प्रणामम् तम् आदाय हृदये निदधामि च

वृक्षायुर्वेद निर्दिष्टैः पादप अङ्गैः चकार सः

अताडयद् अवोचच् च यन्त्रम् आयोज्यताम् इति

गुरुणा प्रतिषिद्धो ऽहम् एतां भूमिम् उपागतः

रात्रौ च याम शेषायाम् प्रावृत्या आगत्य मस्तकम्

वृता न लभते शान्तिम् अपश्यन्ती तम् उत्सुका

निमित्तैर् एवम् आकारैः कार्य संसिद्धि शंसिभिः

गुरुणा तीर्थ सलिलैः अभिषिक्तः सुतो मम

भर्तृ दारकैः यद्य् अस्ति श्रोतुम् इच्छा ततः शृणु

ते मां तट स्थम् आलोक्य पुञ्जीभूय स सम्भ्रमाः

ते शिल्पं दर्शयन्ति इति कस्य इयम् असती मतिः

स्यालकास् तव जल्पन्ति पूर्वम् एकाकिनीं वयम्

भर्तुः संनाह सदृशः शूरो ऽध्यवसितः सुतः

एवं दिनेषु गच्छत्सु इव पुक्वसः

मया मन्त्रयमाणानाम् ऋषीणाम् अग्रतः श्रुतम्

वसिष्ठः पृष्टवान् एनम् अपि दृष्टाः कुमारकाः

स नाग मूर्छनाः ग्राह्या वीणा घोषवती त्वया

अवतीर्य तु ते भर्ता क्रीडा पुष्करिणीम् पितुः

राज्ञे तद् यन्त्र विज्ञानम् अर्थिने कथ्यताम् इति

तद् अवस्थाम् इमां दृष्ट्वा हा देवि इति वदन्न् अहम्

न उद्यानम् अपि गच्छामि कुतो ऽनालम्बनां दिवम्

तेन तद् तादृशम् पुत्रं लभताम् एष भूपतिः

सा च सम्पादित अमात्यैः शतानीकस्य शासनात्

तस्याम् इत्थम् अवस्थायाम् अमन्त्रयत पुक्वसः

तेन राज सुत प्रैष्यः खेचरश् च भविष्यति

आकाशेन नयन्ति स्म क्षणेन नगरीम् इमाम्

क्वणत् घोषवती पाणिः आयाति स्म तपस् वनम्
तस्याम् अभाषमाणायाम् एका अभाषत दारिका

राजन्न् उदयन पुत्रम् न नमस्कर्तुम् अर्हसि

पद्म भञ्जिकया क्रीडन् दृष्ट उद्यान पालकैः

पूजिता एव त्वया यत् त्वां पूज्यं पूजितवत्य् अहम्

एते पाण्डर काष्ठस्य काष्ठेन तण्डुला मया

एषो ऽपि स्थापितः स्वप्नः प्रीतेन आदित्यशर्मणा