tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
दाहः पित्त युते मिश्रं मिश्रे अन्तः संश्रये पुनः

आमाशयं प्रविश्य आमम् अनुगम्य पिधाय च

आशु सर्वस्य वपुषो व्याप्तिर् दोषेण जायते

कफो वसन्ते तम् अपि वात पित्तम् भवेद् अनु

ज्वरो रोग पतिः पाप्मा मृत्युः ओजस् अशनः ऽन्तकः

स पृष्ठस्य अनिल कफात् स च एक अह अन्तरः स्मृतः

ज्वरः स्यान् मनसस् तद्वत् कर्मणः च तदा तदा

कषाय आस्य त्वम् अथवा मलानाम् अप्रवर्तनम्

नासा आस्य पाकः शीत इच्छा भ्रमो मूर्छा मदो ऽरतिः

पादयोः सुप्त ता स्तम्भः पिण्डिका उद्वेष्टनम् शमः

ओषधि गन्ध जे मूर्छा शिरस् रुज् वमथुः क्षवः

दोष पाकः चिरात् तन्द्रा प्रततं कण्ठ कूजनम्

शीत स्तम्भ स्वेद दाह अव्यवस्था तृष्णा कास श्लेष्म पित्त प्रवृत्तिः

कोठानां श्याव रक्तानाम् मण्डलानां च दर्शनम्

ग्राही पित्त अनिलात् मूर्ध्नस् त्रिकस्य कफ पित्तात्

प्रायशः संनिपातेन भूयसा तु उपदिश्यते

यथास्वं लिङ्ग संसर्गे ज्वरः संसर्ग जः ऽपि च

इति अग्निवेशस्य मतं हारीतस्य पुनः स्मृतिः

भ्रमः प्रलापो घर्म इच्छा विनामः च अनिल ज्वरे

तद्वद् वात कफौ शीतं दाह आदिः दुस्तरस् तयोः

ग्रह आदौ संनिपातस्य भय आदौ मरुतस् त्रये

द्वेषः स्वादुषु भक्ष्येषु तथा बालेषु तृड् भृशम्

रक्त पित्त कफ ष्ठीवः लोलनं शिरसो अति रुज्

विश्लेष इव संधीनां साद ऊर्वोः कटि ग्रहः

चतुर्धा अत्र क्षत छेद दाह आद्यैः अभिघात जः

बल अबलेन दोषाणाम् अन्न चेष्टा आदि जन्मना

पूर्वं चेतस् ततो देहस् ततो विस्फोट तृष् भ्रमैः

स्निग्ध आस्य ता बल भ्रंशः स्वर सादः प्रलापि ता

सर्वजो लक्षणैः सर्वैर् दाहो ऽत्र च मुहुर् मुहुः

रोम हर्षः विनमनं पिण्डिका उद्वेष्टनम् क्लमः

दाह आदौ पुनर् अन्ते स्युस् तन्द्रा ष्ठीव वमि क्लमाः

तापयन्तस् तनुं सर्वां तुल्य दूष्य आदि वर्धिताः

स अश्रुणी कलुषे रक्ते भुग्ने लुलित पक्ष्मणी

स दाह मूर्छैः ग्रस्तस्य प्रत्यहं वर्धते ज्वरः

बहिस् एव बहिस् वेगे तापो ऽपि च सु साध्य ता

तस्मिन् मांस वहाः नाडीर् मेदस् नाड्यः तृतीयके

देहो लघुर् व्यपगत क्लम मोह तापः पाको मुखे करण सौष्ठवम् अव्यथ त्वम्

कण्ठ ओष्ठ शोषः तृट् शुष्कौ छर्दि कासौ विषादि ता

अल्पो ऽपि दोषो दूष्य आदेः लब्ध्वा अन्यतमात् बलम्

हित उपदेशेषु अक्षान्तिः प्रीतिः अम्ल पटु ऊषणे

विविधैर् नामभिः क्रूरो नाना योनिषु वर्तते

वर्षा शरद् वसन्तेषु वात आद्यैः प्राकृतः क्रमात्

स दोष शब्दम् च शकृद् द्रवं सृजति वेगवत्

इच्छा द्वेषः च तदनु ज्वरस्य व्यक्त ता भवेत्

वात पित्त कफैः सप्त दश द्वादश वासरान्

प्राकृतो वैकृतः साध्यो ऽसाध्यः सामो निरामकः

ततो नरः श्वसन् स्विद्यन् कूजन् वमति चेष्टते

क्षीणे दोषे ज्वरः सूक्ष्मो रस आदिषु एव लीयते

अथ अतस् ज्वरनिदानं व्याख्यास्यामः

अक्षिणी पिण्डिका पार्श्व मूर्ध पर्व अस्थि रुज् भ्रमः

आस्य वैरस्यम् अरुचि जृम्भा स अस्र आकुल अक्षि ता

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

स्रोतांसि पक्ति स्थानात् च निरस्य ज्वलनं बहिः

अङ्गमर्दो ऽविपाको अल्प प्राण ता बहु निद्रा ता

अङ्गेषु शीत पिटिकाः तन्द्रा उदर्दः कफ उद्भवे

संततः सततो ऽन्येद्युस् तृतीयक चतुर्थकौ

ज्वर वेगः ऽधिकं तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः

शारीरो मानसः सौम्यस् तीक्ष्णो अन्तर् बहिस् आश्रयः

युगपद् व्याप्तिः अङ्गानाम् प्रलापः कटु वक्त्र ता

गीत नर्तन हास्य आदि विकृत ईहा प्रवर्तनम्

पूर्वं शरीरे शारीरे तापो मनसि मानसे

प्रसेको मुख माधुर्यम् हृल्लेप श्वास पीनसाः

कोपः कोपे ऽपि पित्तस्य यौ तु शाप अभिचार जौ

अशक्तिर् भक्षणे हन्वोर् जृम्भणं कर्णयोः स्वनः

दोषे विबद्धे नष्टे ऽग्नौ सर्व सम्पूर्ण लक्षणः

स्कन्धयोर् मथनं बाह्वोर् भेदः पीडनम् अंसयोः

काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर् वृद्धिः एव वा

वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्त श्लेष्म अन्वितः ज्वरम्

बलवत्सु अल्प दोषेषु ज्वरः साध्यो ऽनुपद्रवः
मोहस् तन्द्रा लिप्त तिक्त आस्य ता च ज्ञेयं रूपं श्लेष्म पित्त ज्वरस्य

वेपते प्रलपति उष्णैः शीतैः च अङ्गैः हत प्रभः

छिद्यन्त इव च अस्थीनि पार्श्व गानि विशेषतः

रूक्ष अरुण त्वच् आस्य अक्षि नख मूत्र पुरीष ता

स व्यथा शोफ वैवर्ण्यम् स _ कुरुते ज्वरम्

विषान् मूर्छा अतिसार आस्य श्याव ता दाह हृद् गदाः

मज्ज स्थः एव इति अपरे प्रभावं स तु दर्शयेत्

एषा त्रिदोष मर्यादा मोक्षाय च वधाय च

लीन त्वात् कार्श्य वैवर्ण्य जाड्य आदीन् आदधाति सः

वैषम्यं तत्र तत्र अङ्गे तास् ताः स्युर् वेदनाः चलाः

द्विधा कफेन जङ्घाभ्यां स पूर्वं शिरसो ऽनिलात्

अन्यत् च संनिपात उत्थः यत्र पित्तं पृथक् स्थितम्

शीत आदौ तत्र पित्तेन कफे स्यन्दित शोषिते

क्रोधो दक्ष अध्वर ध्वंसी रुद्र ऊर्ध्व नयन उद्भवः

सह तेन अभिसर्पन्तः तपन्तः सकलं वपुः

दोषो रक्त आश्रयः प्रायः करोति सततं ज्वरम्

संनिपात ज्वरौ घोरौ तौ असह्यतमौ मतौ

सर्वथा विकृति ज्ञाने प्राग् असाध्य उदाहृतः

स जायते ऽष्टधा दोषैः पृथङ् मिश्रैः समागतैः

धातून् प्रक्षोभयन् दोषो मोक्ष काले विलीयते

शुद्धि अशुद्धौ ज्वरः कालं दीर्घम् अपि अनुवर्तते

ताप हानि अरुचि पर्व शिरस् रुज् पीनस श्वसन कास विबन्धाः

संततं निष्प्रतिद्वन्द्वा ज्वरं कुर्युः सु दुःसहम्

संनिपातम् अभिन्यासं तं ब्रूयात् च हृतौजसम्

अहर् रात्रस्य स द्विः स्यात् सकृद् अन्येद्युस् आश्रितः

तत्र आभिचारिकैः मन्त्रैर् हूयमानस्य तप्यते

ग्रह आवेश ओषधि विष क्रोध भी शोक काम जः

शीते शान्ते ऽम्लको मूर्छा मदस् तृष्णा च जायते

द्विगुणा सप्तमी यावन् नवमी एकादशी तथा

विसंज्ञो ज्वर वेग आर्तः स क्रोधः इव वीक्षते

शीत जाड्य तिमिर भ्रम तन्द्राः श्लेष्म वात जनित ज्वर लिङ्गम्

न प्रवृत्तिर् न विड् जीर्णा न क्षुत् साम ज्वर आकृतिः

अस्थि मज्ज उभय गते चतुर्थक विपर्ययः

आसन्न विवृत आस्य त्वात् स्रोतसां रस वाहिनाम्

स्रोतस् विबन्धात् प्रायेण ततः स्वेदो न जायते

कुर्वन्तो गात्रम् अति उष्णम् ज्वरं निर्वर्तयन्ति ते

बलिनो गुरवः स्तब्धा विशेषेण रस आश्रिताः

इति ज्वरो ऽष्टधा दृष्टः समासाद् विविधस् तु सः

वैकृतो ऽन्यः स दुःसाध्यः प्रायस् च प्राकृतो ऽनिलात्

मलं ज्वर ऊष्मा धातून् वा स शीघ्रं क्षपयेत् ततः

शब्द अग्नि शीत वात अम्बु छाया उष्णेषु अनिमित्तात्

आगन्तुः च मलास् तत्र स्वैः स्वैर् दुष्टाः प्रदूषणैः

विशेषाद् अरुचिर् जाड्यं स्रोतस् रोधः अल्प वेग ता

उन्निद्र ता तृष् भ्रम रोम हर्षाः जृम्भा अति वाच् त्वम् च चलात् स पित्तात्

स्वेदः क्षवः प्रकृति योगि मनो अन्न लिप्सा कण्डूः च मूर्ध्नि विगत ज्वर लक्षणानि

त्वचि कोष्ठे ऽथवा दाहं विदधाति पुरो ऽनु वा

निवर्तते पुनर् च एष प्रत्यनीक बल अबलः

पवने योगवाहि त्वात् शीतम् श्लेष्म युते भवेत्

स्वेदो निःश्वास वैगन्ध्यम् अति तृष्णा च पित्त जे

शिरस् अर्ति मूर्छा वमि दाह मोह कण्ठ आस्य शोष अरति पर्व भेदाः

निस्तोदः शङ्खयोर् मूर्ध्नि वेदना विरस आस्य ता

दोषः प्रवर्तते तेषां स्वे काले ज्वरयन् बली

त्रिधा द्वि अहम् ज्वरयति दिनम् एकं तु मुञ्चति

परिदग्धा खरा जिह्वा गुरु स्रस्त अङ्ग संधि ता

कामाद् भ्रमो ऽरुचिर् दाहो ह्री निद्रा धी धृति क्षयः

श्रमात् च तस्मिन् पवनः प्रायो रक्तं प्रदूषयन्

प्रायो ऽनुयाति मर्यादां मोक्षाय च वधाय च

असाध्यः सो ऽन्यथा कृच्छ्रो भवेद् वैकल्य दः ऽपि वा

कृशानां व्याधि मुक्तानाम् मिथ्या आहार आदि सेविनाम्

विषमो विषम आरम्भ क्रिया कालः ऽनुषङ्गवान्

निदान उक्त अनुपशयः विपरीत उपशायि ता

विष् स्रंसः पित्त वमनम् रक्त ष्ठीवनम् अम्लकः

कुर्यात् पित्तं च शरदि तस्य च अनु बलम् कफः

सदा वा न एव वा निद्रा महा स्वेदः ऽति न एव वा

जन्म अन्तयोः मोह मयः संताप आत्म अपचार जः
प्रार्थयमान सभिक अनुरोधात् च तद् अगारे अति उदारम् अभ्यवहार विधिम् अकरवम्

ताम् इमाम् प्रतिगृहाण

ततो दयमान इव अहम् अब्रवम् भवतु मृत्यु हस्त वर्तिनः किं मम अमुष्याः वैर अनुबन्धेन इति तद् ब्रुवन् इव कर्ण एव एनाम् अशिक्षयम् एवम् एवम् प्रतिपत्तव्यम् इति

एषा पुनर् वराका गृह्येत

अ विचार अनुमतेन तेन सद्य एव एनाम् तद् गृहम् उपनीय तया एव अपसर्प भूतया तत्र मृद् भाण्ड अवशेषम् अचोरयाव

मम तु मन्दभाग्यस्य निन्द्य वेषम् अमन्द दुःख आयतनम् हरि हर हिरण्यगर्भ आदि देवता अपवाद श्रवण नैरन्तर्यात् प्रेत्य अपि निरय फलम् अफलं विप्रलम्भ प्रायम् ईदृशम् इदम् अधर्म वर्त्म धर्म वत्सम् आचरणीयम् आसीत् इति प्रत्याकलित स्व दुर्नयः पिण्डी षण्डम् विविक्तम् एतत् आसाद्य पर्याप्तम् अश्रु मुञ्चामि इति

उपह्वरे पुनर् इति अशिक्षयम् धनमित्रम् उपतिष्ठ सखे एकान्त एव चर्मरत्न भस्त्रिकाम् इमाम् पुरस्कृत्य अङ्ग राजम्

तत् मन्ये न अर्थ कामौ धर्मस्य शततमाम् अपि कलां स्पृशतः इति

श्रुत्वा एतत् ऋषिर् उदीर्ण राग वृत्तिः अभ्यधात् अयि विलासिनि साधु पश्यसि न धर्मः तत्त्व दर्शिणाम् विषय उपभोगेन उपरुध्यते इति

स्व शक्ति निषिक्तम् रागम् उद्धृत्य तया एव बन्धक्या महत् वैराग्यम् अर्पितम्

तत् इदम् अत्र प्राप्तरूपम् इति तान् एव चपलम् अभिपत्य स्व पृष्ठ समर्पित कूर्परः पराङ्मुखः स्थित्वा भद्राः यदि अहम् अस्मि तस्करः बध्नीत माम्

तत् अमङ्गलम् अद्य किल प्रभाते भावि इति ज्ञात्वा प्राक् एव प्रियतम दत्त संकेता वञ्चित स्व जना निर्गत्य बाल्य अभ्यस्तेन वर्त्मना मन्मथ अभिसरा तद् अगारम् अभिसरामि तत् माम् मुञ्च

तद् उपदर्शित विभागे च अवगाह्य कन्या अन्तःपुरम् प्रज्वलत्सु मणि प्रदीपेषु न एक क्रीडा खेद सुप्तस्य पर जनस्य मध्ये महित महार्घ रत्न प्रत्युप्त सिंह आकार दन्त पादे हंसतूल गर्भ शय्या उपधान शालिनि कुसुम विच्छुरित पर्यन्ते पर्यङ्क तले दक्षिण पाद पार्ष्णि अधोभाग अनुवलित इतर चरण अग्र पृष्ठम् ईषद् विवृत्त मधुर गुल्फ संधि परस्पर आश्लिष्ट जङ्घा काण्डम् आकुञ्चित कोमल उभय जानु किंचिद् वेल्लित ऊरु दण्ड युगलम् अधि नितम्ब स्रस्त मुक्त एक भुज लता अग्र पेशलम् अपाश्रय अन्त निमित आकुञ्चित इतर भुज लता उत्तान तल कर किसलयम् आभुग्न श्रोणि मण्डलम् अतिश्लिष्ट चीन अंशुक अन्तरीयम् अतनुतर निःश्वास आरम्भ कम्पमान कठोर कुच कुड्मलम् अर्ध लक्ष्य अधर कर्ण पाश निभृत कुण्डलम् आत्म प्रभा पटल दुर्लक्ष्य पाटला उत्तर अधर विवरम् गण्ड स्थली संक्रान्त हस्त पल्लव दर्शित कर्ण अवतंस कृत्यम् उपरि कपोल आदर्श तल निषक्त चित्र वितान पत्त्र जात जनित विशेषक क्रियम् आमीलित लोचन इन्दीवरम् अविभ्रान्त भ्रू पताकम् उद्भिद्यमान श्रमजल पुलक भिन्न शिथिल चन्दन तिलकम् आनन इन्दु सम्मुख अलक लतम् च विश्रब्ध प्रसुप्ताम् अति धवल उत्तरच्छद निमग्न प्राय एक पार्श्व तया चिर विलसन खेद निश्चलाम् शरद् अम्भोधर उत्सङ्ग शायिनीम् इव सौदामिनीं राज कन्याम् अपश्यम्

हृष्टः च धनमित्रो यथोक्तम् अन्वतिष्ठत्

अ दत्त्वा एव तत् अयुतम् अपि यातनानाम् अनुभवेयम्

गच्छ

तद् प्रार्थिता च अहम् त्वद् प्रिया प्रहितम् इति मम एव मुख ताम्बूल उच्छिष्ट अनुलेपनम् निर्माल्यं मलिन अंशुकम् च अन्येद्युस् उपाहरम्

एकदा च हर्म्य गतायाः तस्याः स्थान स्थितम् अपि कर्ण कुवलयम् स्रस्तम् इति समादधती प्रमत्ता इव प्रच्याव्य पुनर् उत्क्षिप्य भूम्याः तेन उप कन्यापुरम् कारणेन केन अपि भवन अङ्गणम् प्रविष्टस्य कान्तकस्य उपरि प्रवृत्त कुहर पारावत त्रासन अपदेशात् प्रहसन्ती प्राहार्षम्

यदि कुमारीपुर प्रवेश अभ्युपायम् न अवबुध्यसे

तत्र काचिद् उत्थाय बद्धाञ्जलिः उत्तम अङ्गना देव जिता अनया अहम् अस्यै दास्यम् अद्य प्रभृति अभ्युपेतम् मया इति प्रभुं प्राणंसीत्

यदि कुपितो ऽसि हृत सर्व स्वः निर्वासनीयः पाप एषः इति
निरूप्य च अहम् पुत्रम् एवंगतम् अस्याम् वेलायाम् अनुधावामि

अथ कुपितो ऽर्थपतिर् व्यवहर्तुम् अर्थ गर्वात् अभियोक्ष्यते

स्फुरतः च कतिपयान् अन्यान् अपि यम विषयम् अगमयम्

उरसि च अस्य शिथिलित मल निचयात् मुखात् निपततः अश्रु बिन्दून् अलक्षयम्

अमर्षणः च अङ्ग राजः यावत् अरिः पारग्रामिकं विधिम् आचिकीर्षति तावत् स्वयम् एव प्राकारं निर्भिद्य प्रत्यासन्नान् अपि सहायान् अ प्रतीक्षमाणः निर्गत्य अभ्यधिक बलेन विद्विषा महति सम्पराये भिन्न वर्मा सिंहवर्मा बलात् अगृह्यत

सो ऽपि कथंचिन् निर्ग्रन्थिक ग्रहात् मोचित आत्मा मद् अनुशिष्टः हृष्टतमः स्वधर्मम् एव प्रत्यपद्यत

अर्थपतिः तु तम् अ दृष्ट्वा तद् कृतम् अपराधम् आत्म सम्बद्धम् मत्वा मोहात् भयात् वा प्रत्याख्याय पुनर् धनमित्रेण विभाविते कुपितेन राज्ञा निगृह्य निगड बन्धनम् अनीयत

सा अपि बाला गति अन्तर अभावात् भय गद्गद स्वरा बाष्प दुर्दिन अक्षा बद्ध वेपथुः कथम् कथम् अपि गत्वा मद् उक्तम् अन्वतिष्ठत् अशयिषि च अहम् भावित विष विक्रियः तेषु कश्चिन् नरेन्द्र अभिमानी मां निर्वर्ण्य मुद्रा तन्त्र मन्त्र ध्यान आदिभिः च उपक्रम्य अकृतार्थः गत एव अयम् काल दष्टः

यथा इष्टम् इमाम् उपभुङ्क्ष्व इति

उत्तरेद्युः स्नात अनुलिप्तम् आरचित मञ्जु मालम् आरब्ध कामि जन वृत्तम् निवृत्त स्व वृत्त अभिलाषम् क्षण मात्रे गते ऽपि तया विना दूयमानं तम् ऋद्धिमता राजमार्गेण उत्सव समाजम् नीत्वा क्वचिद् उपवन उद्देशे युवति जन शत परिवृतस्य राज्ञः संनिधौ स्मित मुखेन तेन भद्रे भगवता सह निषीद इति आदिष्टा स विभ्रमम् कृत प्रणामा स स्मितम् न्यषीदत्

अगाधे च राग सागरे मग्नो नौम् इव माम् उपलभ्य परम् अहृष्यत् अवस्था अन्तराणि च राज दुहित्र्याः सु दारुणानि व्यावर्णयन्त्या मया स दुर्मतिः सु दूरम् उदमाद्यत

दयमानश् च अहम् अब्रवम् एहि साध्वि त्वां नयेयं त्वद् प्रिय आवसथम् इति त्रिचतुराणि पदानि उदचलम्

सो ऽब्रूत सौम्य श्रूयताम्

एवं स्थिते ऽनया प्रजापति विहितम् स्वधर्मम् उल्लङ्घ्य क्वचिद् आगन्तुकम् रूप मात्र धने विप्र युव्नि स्वेन एव धन व्ययेन रममाणया मास मात्रम् अत्यवाहि

राज्ञा अनुयुक्ते च न एष न्यायो वेश कुलस्य यत् दातुः अपदेशः

दृष्ट्वा एव स्फुरत् अनङ्ग रागः चकितश् चोरयितव्य निस्पृहः तया एव तावत् चोर्यमाण हृदयः किंकर्तव्यता मूढः क्षणम् अतिष्ठम्

न हि त्वयि अन्यदीयाः लोभ आदयः

अन्यः च अत्र सुन्दरक इति यथार्थ नामा कला गुणैः समृद्धो वसुना न अति पुष्टः ऽभवत्

न अन्यत् पापिष्ठतमम् आत्मत्यागात्

अमराणां च तेषु तेषु कार्येषु आसुर विप्रलम्भनानि ज्ञान बलात् न धर्म पीडाम् आवहन्ति

ततः कुबेरदत्तस् तृणाय मत्वा अर्थपतिम् अर्थ लुब्धः कन्यकया स्वयम् एव त्वाम् उपस्थास्यति

कुपितेन च राज्ञा तस्य प्राणेषु उद्यतः दण्डः

अतो अस्याम् एव यामिन्यां देशम् इमं जिहासामि को वा अहम् यथा त्वम् आज्ञपयसि इति

तद् अशक्य आरम्भात् उपरम्य मातुः मते वर्तस्व इति स अनुकम्पम् अभिहिता यत् इह भगवत् पाद मूलम् अशरणम् शरणम् अस्तु मम कृपणाया हिरण्यरेता देव एव इत्य् उदमनायत

तस्य खलु कल्पः तादृशः

सो ऽपि स स्मितम् प्रणम्य आरभत अभिधातुम्

सा सद्य एव राज्ञा सह जनन्या समाहूयत

अथ अर्थैः अर्थपतिः कुबेरदत्तम् आश्वास्य कुलपालिका विवाहम् मासौ अधिकम् अकल्पयत्

अचिन्तयं च अलम् अस्मि जवेन अपसर्तुम् अनामृष्टः एव एभिः

न ते स्व शीलम् अद्भुत वत् प्रतिभाति

स च अर्थपतिम् आहूय उपह्वरे पृष्टवान् अङ्ग किम् अस्ति कश्चिद् विमर्दकः नाम अत्रभवतः इति

च स किल क्षपा अवसाने विवाह इति अबध्नात्

बाढम् अस्मि शक्तः इति निर्गत्य स्व गृहे वेश वाटे द्यूत सभायाम् आपणे च निपुणम् अन्विष्यन् न उपलब्धवन्
तेन एव क्रमेण वर्तमाने सान्त्वन तर्जन प्राये प्रतिदिनम् अनुयोग व्यतिकरे अनुगुण अन्न पान लाभात् कतिपयैर् एव अहोभिः विरोपित व्रणः प्रकृति स्थः अहम् आसम्

साधिता इयम् लक्ष ग्राहिनी चर्मरत्न भस्त्रिका

तत् अहर् एव मद् नियोगात् विमर्दकः अर्थपति सेवा अभियुक्तः तस्य उदारके वैरम् अभ्यवर्धयत्

विस्मय हर्ष मूलः च कोलाहलो

तथा हि पितामहस्य तिलोत्तमा अभिलाषः भवानी पतेः मुनि पत्नी सहस्र संदूषणम् पद्मनाभस्य षोडश सहस्र अन्तःपुर विहारः प्रजापतेः स्व दुहितरि अपि प्रणय प्रवृत्तिः शचीपतेर् अहल्या जार ता शशाङ्कस्य गुरु तल्प गमनम् अंशुमालिनो वडबा लङ्घनम् अनिलस्य केसरि कलत्र समागमः बृहस्पतेर् उतथ्य भार्या अभिसरणम् पराशरस्य दाश कन्या दूषणम् पाराशर्यस्य भ्रातृ दार संगतिः अत्रेर् मृगी समागमः इति

स्व देशः देश अन्तरम् इति न इयम् गणना विदग्धस्य पुरुषस्य

ततो निष्पत्य क्वचिद् मुषितकम् निधाय समुच्चलन्तौ नागरिक सम्पाते मार्ग पार्श्व शायिनम् कंचिन् मत्त वारणम् उपरि पुरुषम् आकृष्य अध्यारोहाव

फलं पुनः परम आह्लादनम् परस्पर विमर्द जन्म स्मर्यमाण मधुरम् उदीरित अभिमानम् अनुत्तमम् सुखम् अपरोक्षं स्व संवेद्यम् एव

अतो युवति ललाम भूता काममञ्जरी यं वा कामयते स हरतु सुभग पताकाम् इति व्यवास्थापयन्

स्व गृह गतौ च स्नातौ शयनम् अध्यशिश्रियाव

दष्टः च मम एष नायको दर्वीकरेण अमुष्मिन् सभा गृह कोणे

पटच्चर छेद शेषः ऽर्थपतिर् अर्थ मत्तः सर्व पौर जन समक्षम् निरवास्यत

तत् इयम् इह प्रतिपत्तिः यया अनुष्ठीयमानया मद् नियोगात् तौ परित्रास्येते

इत्थं च अयम् अर्थः अर्थ अनुबन्धी

तया तद् जनन्या च अश्रूणि विसृज्य उक्तम् अस्ति एव एतत् मद् बालिश्यात् निर्भिन्न प्रायम् रहस्यम्

एष हि गणिका मातुः अधिकारः यत् दुहित्र्याः जन्मनः प्रभृति एव अङ्ग क्रिया तेजस् बल वर्ण मेधा संवर्धनेन दोष अग्नि धातु साम्य कृता मितेन आहारेण शरीर पोषणम् आ पञ्चमाद् वर्षात् पितुर् अपि अनतिदर्शनम् जन्मदिने पुण्य दिने च उत्सव उत्तरः मङ्गल विधिः अध्यापनम् अनङ्ग विद्यानाम् स अङ्गानाम् नृत्य गीत वाद्य नाट्य चित्र आस्वाद्य गन्ध पुष्प कलासु लिपि ज्ञान वचन कौशल आदिषु च सम्यक् विनयनम् शब्द हेतु समय विद्यासु वार्त्ता मात्र अवबोधनम् आजीव ज्ञाने क्रीडा कौशले सजीव निर्जीवासु च द्यूत कलासु अभ्यन्तरीकरणम् अभ्यन्तरकलासु वैश्वासिक जनात् प्रयत्नेन प्रयोग ग्रहणम् यात्रा उत्सव आदिषु आदर प्रसाधितायाः स्फीत परिबर्हायाः प्रकाशनम् प्रसङ्गवत्यां संगीत आदि प्रियायाम् पूर्व संगृहीतैः ग्राह्य वाग्भिः सिद्धि लम्भनम् दिङ्मुखेषु तद् तद् शिल्प वित्तकैः यशस् प्रख्यापनम् कार्तान्तिक आदिभिः कल्याण लक्षण उद्घोषणम् पीठमर्द विट विदूषकैः भिक्षुकी आदिभिः च नागरिक पुरुष समवायेषु रूप शील शिल्प सौन्दर्य माधुर्य प्रस्तावनाः युव जन मनोरथ लक्ष्य भूतायाः प्रभूततमेन शुल्केन अवस्थापनम् स्वतो राग अन्धाय तद् भाव दर्शन उन्मादिताय वा जाति रूप वयस् अर्थ शक्ति शौच त्याग दाक्षिण्य शिल्प शील माधुर्य उपपन्नाय स्वतन्त्राय प्रदानम् अधिक गुणाय अस्वतन्त्राय प्राज्ञतमाय अल्पेन अपि बहु व्यपदेशेन अर्पणम् अस्वतन्त्रेण वा गन्धर्व समागमेन तद् गुरुभ्यः शुल्क अपहरणम् अलाभे ऽर्थस्य काम स्वीकृते स्वामिनि अधिकरणे च साधनम् रक्तस्य दुहित्र्या एकचारिणी व्रत अनुष्ठापनम् नित्य नैमित्तिक प्रीति दायक तया हृतशिष्टानां गम्य धनानाम् चित्रैः उपायैः अपहरणम् अददता लुब्ध प्रायेण च विगृह्य आसनम् प्रति हस्ति प्रोत्साहनेन लुब्धस्य रागिणः त्याग शक्ति संधुक्षणम् असारस्य वाच् संतक्षणैः लोक उपक्रोशनैः दुहितृ निरोधनैः व्रीडा उत्पादनैः अन्य अभियोगैः अवमानैः च अपवाहनम् अर्थ दैः अनर्थ प्रतिघातिभिः च अ निन्द्यैः इभ्यैर् अनुबद्ध अर्था अनर्थ संशयान् विचार्य भूयस् भूयस् संयोजनम् इति
अथ इयम् देवता इव शुचौ देशे निवेश्य अर्च्यमाना प्रातः प्रातः सुवर्ण पूर्णा एव दृश्यते

सु गूढम् एव सम्भूय तद् उपावर्तय

अथ अहम् त्वद् अभिज्ञान प्रत्यायितायाः रागमञ्जर्याः सकाशाद् यथा ईप्सितानि वसूनि लभमाना राज दुहित्र्याः अम्बालिकायाः धात्रीं माङ्गलिकां त्वद् आदिष्टेन मार्गेण अन्वरञ्जयम्

अनन्तरम् आर्त रवान् विसृजती शृगालिका मम अभ्याशम् आगमत्

शुचा अलम् वासु श्वो अग्निसात् करिष्यामः

यः तया एवम् कृतः तपस्वी तम् एव मां महाभाग मन्यस्व

अस्मिन् एव क्षणे ते अस्मि नव अम्बुवाह स्तनित गम्भीरेण स्वरेण अनुगृहीतः इति

आपन्नेन च अमुना अनुसृत्य रुदत्यै रागमञ्जरी परिचारिकायै पूर्व प्रणय अनुवर्तिना तद् भाण्ड निधान उद्देशः कथितः

तत् एवम् सिद्ध संकल्पः रागमञ्जरी गृहम् हेम रत्न पूर्णम् अकरवम्

भगवन् ऐहिकस्य सुखस्य अभाजनम् जनो अयम् आमुष्मिकाय श्वोवसीयाय आर्त अभ्युपपत्ति वित्तयोः भगवत् पादयोः मूलम् शरणम् अभिप्रपन्नः इति

स पुनर् एवम् कृपालुर् अन्वग्रहीत् तात मूढो ऽसि

तत् च मुहुः प्रतिषिध्य अकृतार्था तद् भगिनी काममञ्जरी माता च माधवसेना राजानम् अश्रु कण्ठ्यौ देव त्वद् दासी रागमञ्जरी रूप अनुरूप शील शिल्प कौशला पूरयिष्यति मनोरथान् इति आसीत् अस्माकम् अति महती आशा सा अद्य मूल छिन्ना

गृहाण एतत् भाण्डम् इति उन्मुच्य मे अर्पितवती

तत् ब्रूहि क्व निहितम् अस्याम् भूषणम् इति पादयोः अपतत्

अभ्युपेत्य आवाम् प्राहिणुव तस्यै दूतान्

त्वया अपि अमी वाच्याः निशि वयम् इमाम् पुरीं प्रविष्टाः

अस्मि अहम् तस्य कन्या

धर्म पूते च मनसि नभसि इव न जातु रजो ऽनुषज्यते

कतमो ऽसौ किम् इति लभ्यते इति मया उक्ते येन तत् धनमित्रस्य चर्मरत्नं मुषितम् इति त्वा एव निरदिक्षत्

किंतु बाला इयम् अनल्प सौकुमार्या

अदर्शं च मार्ग अभ्याश वर्तिनः कस्य अपि क्षपणक विहारस्य बहिस् विविक्ते रक्त अशोक षण्डे निषण्णम् अ स्पृष्ट समाधिम् आधि क्षीणम् अग्रगण्यम् अन् अभिरूपाणाम् कृपण वर्णम् कम् अपि क्षपणकम्

मम एक रात्र जागर प्रतीकारः ते एष चर्मरत्न अहंकार दाह ज्वरः इति

अहम् अस्याम् एव चम्पायां निधिपालित नाम्नः श्रेष्ठिनो ज्येष्ठ सूनुः वसुपालितः नाम

एहि नयाव एनाम् स्वम् एव आवासम् इति

सा चेद् इयम् अहार्य निश्चया सर्व एष जनो अत्र एव अनन्यगतिः अनशनेन संस्थास्यते इति अरोदीत्

स किल कृपालुः तम् जनम् आर्द्रया गिरा आश्वास्य आर्ति कारणम् तां गणिकाम् अपृच्छत्

इति श्री दण्डिनः दशकुमारचरिते ऽपहारवर्मचरितं नाम द्वितीय उच्छ्वासः

सो ऽहं स्व गृहम् एत्य दुर्निवारया उत्कण्ठया दूरीकृत आहार स्पृहः शिरस् शूल स्पर्शनम् अपदिशन् विविक्ते तल्पे मुक्तैः अवयवैः अशयिषि

तथा हि स्तब्ध श्यावम् अङ्गम् रुद्धा दृष्टिः शान्त एव ऊष्मा

तथा हि न जाने वक्तुं त्वद् कर्म एतत् अद्भुतम् इति

तथा इति तेन अभ्युपगते गत आयुषः ऽमुष्य भवनम् उत्सव आकुलम् उपसमाधीयमान परिणय उपकरणम् इतस् ततः प्रवेश निर्गम प्रवृत्त लोक सम्बाधम् अलक्ष्य शस्त्रिकः सह प्रविश्य मङ्गलपाठकैर् साक्षिणि आथर्वणेन विधिना अर्प्यमाणम् आदित्समानस्य आयामिनम् बाहु दण्डम् आकृष्य छुरिकया उरसि

परंतु देवः प्रमाणम् इति

तत् इयम् आपद् समन्ततः अनर्थ अनुबन्धिनी

अनुप्रविश्य च द्यूत सभाम् अक्ष धूर्तैः

राज्ञा च तद् अनुरोधात् तथा अनुशिष्टा सती अपि अनाश्रवा एव सा यदा आसीत् तदा अस्याः स्वसा माता च रुदित निर्बन्धेन राज्ञे समगिरताम् यदि कश्चिद् भुजंगः मद् इच्छया विना एनाम् बालां विप्रलभ्य नाशयिष्यति स तस्कर वत् वध्यः इति

अति निष्णातः च मदन तन्त्रे माम् अभ्युपेत्य धनमित्रो रहसि अकथयत् सखे सा एव धन्या गणिका दारिका याम् एवम् भवत् मनः ऽभिनिविशते

अङ्गुलीयक विनिमयम् च कृत्वा कथम् कथम् अपि निरगाम्

तेन च मूढ आत्मना अस्ति देव परं मित्रम्
मत् अन्यत्र च इयम् वणिग्भ्यो वारमुख्याभ्यो वा दुग्धे इति हि तद् गता प्रतीतिः

अथ भगवन्तं मरीचिं वेश कृच्छ्रात् उत्थाय पुनः प्रतितप्त तपस् प्रभाव प्रत्यापन्न दिव्य चक्षुषम् उपसंगम्य तेन अस्मि एवंभूत त्वद् दर्शनम् अवगमितः

अस्ति कश्चिद् तस्करः खनन कर्मणि सगर सुतानाम् इव अन्यतमः स चेद् लब्धः क्षणेन एतत् कर्म साधयिष्यति इति

ऋषि मुक्तः च रागः संध्या त्वेन अस्फुरत्

ग्रैवेय प्रोत पाद युगलेन च मया उत्थाप्यमानः एव पातित आधोरण पृथुल उरस् स्थल परिणतः स रक्षिक बलम् अक्षिणोत्

को ऽतिवर्तते दैवम् इति सह इतरैः प्रायात्

तद् मूला च धनमित्रस्य कीर्तिः अप्रथत

का असि वासु क्व यासि इति स दयम् उक्ता त्रास गद्गदम् अगादीत् आर्य पुरि अस्याम् अर्य वर्यः कुबेरदत्त नामा वसति

नृपति पथे च समागत्य रक्षिक पुरुषैः अगृह्ये

आस्ताम् अयम् अशिक्षितः वराकः

यस्यां च निशि चर्मरत्न स्तेय वादः तस्याः प्रारम्भे कार्य अन्तर अपदेशेन आहूतेषु शृण्वत्सु एव नागर मुख्येषु मद् प्रणिधिः विमर्दको अर्थपति गृह्यः नाम भूत्वा धनमित्रम् उल्लङ्घ्य बह्व् अतर्जयत्

त्वयि तु अपदिष्टे सर्वम् मद् कुटुम्बम् अवसीदेत्

रक्ततरो हि तस्याः परिजनो न रहस्यं भेत्स्यति इति

अथ उत्तरेद्युस् आगत्य दृप्ततरः सुभग मानी सुन्दरंमन्यः पितुर् अत्ययाद् अचिर धिष्ठित अधिकारः तारुण्य मदात् कान्तको नाम नागरिकः किंचिद् इव भर्त्सयित्वा मां समभ्यधत्त न चेद् धनमित्रस्य अजिन रत्नम् प्रतिप्रयच्छसि न चेद् वा नागरिकेभ्यः चोरितकानि प्रत्यर्पयसि द्रक्ष्यसि पारम् अष्टादशानाम् कारणानाम् अन्ते च मृत्यु मुखम् इति मया तु स्मयमानेन अभिहितम् सौम्य यदि अपि दद्याम् जन्मनो मुषितं धनं न तु अर्थपति दार अपहारिणः शत्रोः मम मित्र मुखस्य धनमित्रस्य चर्मरत्न प्रत्याशाम् पूरयेयम्

प्रथमः तु तयोः प्रकृष्ट ज्ञान साध्यः प्रायो दुःसंपाद एव द्वितीयः तु सर्वस्य एव सुलभः कुल धर्म अनुष्ठायिनः

इयं मे साधीयसी संधा इति

अङ्ग पुर प्रसिद्धम् च तस्य कीनाशस्य अस्माभिः संगतम्

अतो अमुष्याम् अस्ति मे शङ्का इति

अथ मया उक्तम् अस्ति एतत्

तत् मन्ये मद् चर्मरत्न अलाभम् हेतुम्

अम्बालिका च बलवत् अभिगृह्य चण्डवर्मणा हठात् परिणेतुम् आत्म भवनम् अनीयत

आपतत् च दीपिका लोक परिलुप्यमान तिमिर भारम् यष्टि कृपाण पाणि नागरिक बलम् अनल्पम्

सो ऽहं मूल हर त्वम् एत्य अर्थि वर्गात् अस्मि अवज्ञातः

यथा त्वया आदिश्ये तथा धनमित्रम् एत्य अब्रवम् आर्य ते एवम् आपन्नः सुहृद् इति उवाच अहम् अद्य वेश संसर्ग सुलभात् पान दोषात् बद्धः

चिरम् अहम् अस्याः प्रसादात् कामरूपेषु काम प्रदः प्रजानाम् अवात्सम्

प्रत्यबध्नात् च अर्थपतिः

तथा ब्रुवाणः च पौर मुख्यैः स अमर्षम् निषिध्य अपवाहितः ऽभूत्

आकल्प सारः हि रूपाजीवा जनः

नील नीरद निकर पीवर तमस् निबिडितायाम् राज वीथौ झटिति शतह्रदा सम्पातम् इव क्षणम् आलोकम् अलक्षयम्

तस्य च मम च वपुस् वसुनी निमित्तीकृत्य वैरं वैर उपजीविभिः पौर धूर्तैः उदपाद्यत

किम् इति तात न आराध्यते

अद्य प्रभृति भर्तव्यो ऽयं दास जनः इति मम पादयोर् अपतत्

मम अपि चर्मरत्नम् उपाय उपक्रान्तः यदि प्रयच्छेद् इह देव पादैः प्रसादः कार्यः इति

अहम् अस्मि द्विजातिः

तथा इति तैः प्रतिपन्ने पुनर् मद् समीपम् आसाद्य सौम्य क्षमस्व अस्य दासी जनस्य एकम् अपराधम्

किंतु जन्मनः प्रभृति अर्थ काम वार्त्ता अनभिज्ञाः वयम्

प्रिया दानस्य प्रतिदानम् इदम् शरीरम् इति तद् अलाभे निधन उन्मुखम् इदम् अपि त्वया एव दत्तम्

प्रतीक्षस्व कानिचिद् दिनानि यावत् इयम् सु कुमारा सुख उपभोग समुचिता सती अरण्य वास व्यसनेन उद्वेजिता भूयस् भूयस् च अस्माभिः विबोध्यमाना प्रकृतौ एव स्थास्यति इति

स तु भूयः स्तेयाय भ्रमन् अगृह्यत नागरिक पुरुषैः

यदि वः कश्चिद् मन्त्र विद् कृपालुः स एनम् उज्जीवयन् मम प्राणान् आहरेत् अनाथायाः इति