tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
केचिद् आहुः ब्रह्म रूपेण

विमल विशुद्धया चन्द्र सूर्य जिह्मीकरणया प्रभया काय चित्त उद्बिल्य संजनन्या तत् गृहम् समन्तात् अवभासितम् अभूत्

इदम् अष्टमम् पूर्व निमित्तम् प्रादुरभूत्

न च भूयः सूर्याचन्द्रमसोः न ब्रह्म शक्र लोकपालानाम् तस्मिन् क्षणे प्रभा प्रज्ञायते स्म

इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वः ताम् महतीं देव पर्षदम् अनया धर्म्यया कथया संदर्श्य समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहर्ष्य क्षमापयित्वा मङ्गल्यां देव पर्षदम् आमन्त्रयते स्म गमिष्यामि अहम् मार्षा जम्बुद्वीपम्

एवं च आहुः अन्ये ऽपि किल भोः सत्त्वा इह उपपन्नाः किल भो इति

अथ ते तुषित कायिकाः देव पुत्राः रुदन्तो बोधिसत्त्वस्य चरणौ परिगृह्य एवम् आहुः इदं खलु सत् पुरुष तुषित भवनम् त्वया विहीनं न भ्राजिष्यते

तथा अपि तस्मिन् समये महत उदारस्य अवभासस्य प्रादुर्भावो ऽभूत्

अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वस्य च्यवन काल समये पूर्वस्या दिशो बहूनि बोधिसत्त्व शत सहस्राणि सर्व एक जाति प्रतिबद्धाः तुषित वर भवन वासिनः येन बोधिसत्त्वः तेन उपसंक्रामन् बोधिसत्त्वस्य पूजा कर्मणे

ये च राज्ञः शुद्धोदनस्य गृह वर प्रधाने महति अन्तःपुरे भेरी मृदङ्ग पणव तूणव वीणा वेणु वल्लकी संपताड प्रभृतयः तूर्य भाण्डाः ते सर्वे स्व यम घट्टिताः एव मनोज्ञ शब्दम् मुञ्चन्ति स्म

तानि च अप्सरः शत सहस्राणि स्वां स्वां संगीतिं सम्प्रयुज्य पुरतः पृष्ठतो वाम दक्षिणेन च स्थित्वा बोधिसत्त्वं संगीति रुत स्वरेण अभिस्तुवन्ति स्म

पूर्व कर्म शुभ संचितस्य ते दीर्घ रात्र कुशल उदितस्य ते

न च कस्यचित् सत्त्वस्य तस्मिन् क्षणे विहेठा वा त्रासो वा भयं वा स्तम्भित त्वम् वा भूत्

अन्योन्यं संजानन्ते स्म

केचिद् आहुः महाराजिक रूपेण

सत्य धर्म नय शोधितस्य ते अद्य विपुला प्रवर्तते

अवेधत् प्रावेधत् संप्रावेधत्

अचलत् प्राचलत् संप्राचलत्

अयं च त्रि साहस्र महा साहस्रः लोकधातुः षष् विकारम् अष्टादश महा निमित्तम् अभूत्

माया च देवी स्नात अनुलिप्त गात्रा विविध आभरण विष्कम्भित भुजा सु श्लक्ष्ण सु लील वस्त्र वर धारिणी प्रीति प्रामोद्य प्रसाद प्रतिलब्धा सार्धं दशभिः स्त्री सहस्रैः परिवृता पुरस्कृता राज्ञः शुद्धोदनस्य संगीति प्रासादे सुख उपविष्टस्य अन्तिकम् उपसंक्रम्य दक्षिणे पार्श्वे रत्न जाल प्रत्युप्ते भद्रासने निषद्य स्मित मुखी व्यपगत भृकुटिका प्रहसित वदना राजानं शुद्धोदनम् आभिः गाथाभिः अभाषत्

ये च राज्ञः शुद्धोदनस्य गृह वरे भाजन विषये सर्पिः तैल मधु फाणित शर्करा आद्यानाम् ते परिभुज्यमानाः क्षयं न गच्छन्ति स्म

या अपि ता लोक आन्तरिकाः अघा अघ स्फुटाः अन्धकाराः तमिस्राः यत्र इमौ चन्द्र सूर्यौ एवम् महर्द्धिकौ एवम् महा अनुभावौ एवम् महेशाख्यौ आभया आभां वर्णेन वर्णं तेजसा तेजो न अभितपतः न अभिविरोचतः तत्र ये सत्त्वा उपपन्नाः ते स्वकान् अपि बाहु प्रसारितान् न पश्यन्ति

अ घट्टितानि च दिव्य मानुष्यकाणि तूर्य कोटि नियुत शत सहस्राणि मनोज्ञ घोषम् उत्सृजन्ति स्म

ये च राज्ञः शुद्धोदनस्य आराम रमणीयेषु वन रमणीयेषु च उद्यान रमणीयेषु नाना पुष्प फल वृक्षाः नाना ऋतु कारिकाः ते सर्वे संपुष्पिताः संकुसुमिता अभूवन्

इदं चतुर्थं पूर्व निमित्तम् प्रादुरभूत्

अथ खलु भिक्षवः चत्वारः महाराजानः शक्रः च देवानाम् इन्द्रः सुयामः च देव पुत्रः संतुषितः च सुनिर्मितः च परनिर्मितवशवर्ती च सार्थवाहः च मारपुत्रब्रह्मा च सहांपतिः ब्रह्मोत्तरः च पुरोहितः सुब्रह्मा च पुरोहितः प्रभाव्यूह आभास्वरः च महेश्वरः च शुद्धावास कायिकाः निष्ठा गतः च अकनिष्ठः च एतानि च अन्यानि च अनेकानि देव शत सहस्राणि संनिपत्य अन्योन्यम् एव आहुः अयुक्तम् एतत् मार्षाः अस्माकं स्यात् अकृतज्ञ ता च यत् वयम् एकाकिनम् अद्वितीयम् बोधिसत्त्वम् उत्सृजेम

अकम्पत् प्राकम्पत् सम्प्राकम्पत्
अथ बोधिसत्त्वो मैत्रेयं बोधिसत्त्वं तुषित भवने ऽभिनिषद्य पुनर् अपि तां महतीं देव पर्षदम् आमन्त्रयते स्म कीदृशेन अहम् मार्षा रूपेण मातुः कुक्षौ अवक्रामेयम् तत्र केचिद् आहुः मार्षा

परिपूर्णा एव संदृश्यन्ते स्म

केचिद् आहुः शक्र रूपेण

मया पूर्व बोधिसत्त्व चर्याम् चरता सत्त्वाः चतुर्भिः संग्रह वस्तुभिः निमन्त्रिताः दानेन प्रियवद्येन अर्थक्रियया समान अर्थ तया च

अथ खलु बोधिसत्त्वः श्री गर्भ सिंहासने सर्व पुण्य समुद्गते सर्व देव नाग संदर्शने महा कूटागारे निषद्य सार्धं बोधिसत्त्वैः देव नाग यक्ष कोटि नियुत शत सहस्रैः परिवृतः पुरस्कृतः तुषित वर भवनात् प्रचलति स्म

तत् पुनर् कीदृशं गज वर महा प्रमाणः षष् दन्तः हेम जाल संकाशः सु रुचिरः सु रक्त शीर्षः स्फुटित गलित रूपवान्

एतत् श्रुत्वा रूपं ब्राह्मण वेद शास्त्र तत्त्व ज्ञः व्याकर्षितः च

केचिद् आहुः गन्धर्व रूपेण

तत्र उग्रतेजः नाम ब्रह्म कायिकः देव पुत्रः पूर्व ऋषि जन्म च्युतः अ वैवर्तिकः ऽनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः स एवम् आह यथा ब्राह्मणानां मन्त्र वेद शास्त्र पाठेषु आगच्छति तादृशेन एव रूपेण बोधिसत्त्वो मातुः

अथ बोधिसत्त्वः ताम् महतीं देव पर्षदम् एवम् आह अयं मैत्रेयो बोधिसत्त्वो युष्माकं धर्मं देशयिष्यति

कतमानि अष्टौ तत् यथा व्यपगत तृण खाणु कण्टक शर्कर कढल्य निर्मलम् सुषिक्तं सु शोधितम् अन् आकुल वात तमः रजः विगत दंशक मक्षिका पतङ्ग सरीसृप अपगतम् अवकीर्ण कुसुमम् समं पाणि तल जातम् तत् गृहम् संस्थितम् अभूत्

इतो वै भावी द्वात्रिंशत् लक्षण उपेतः

को ऽस्माकं मार्षा उत्सहते बोधिसत्त्वं सतत समितम् अनुबद्धुम् अवक्रमण गर्भ स्थान जन्म यौवन भूमि दारक क्रीडा अन्तःपुर नाटक संदर्शन अभिनिष्क्रमण दुष्कर चर्या बोधि मण्ड उपसंक्रमण मार धर्षण बोधि अभिसंबोधन धर्म चक्र प्रवर्तनम् यावत् महापरिनिर्वाणात् हित चित्त तया स्निग्ध चित्त तया प्रिय चित्त तया मैत्र चित्त तया सौम्य चित्त तया तस्यां वेलायाम् इमाम् गाथाम् अभाषत

केचिद् आहुः सूर्य रूपेण

चातुर्महाराजकायिकेभ्यो देवेभ्यः चतुरशीति अप्सरः शत सहस्राणि एवम् त्रय त्रिंशतः यामेभ्यः तुषितेभ्यः निर्माणरतिभ्यः परनिर्मितवशवर्तिभ्यो देवेभ्यः चतुरशीति अप्सरः शत सहस्राणि नाना तूर्य संगीति वादितेन येन बोधिसत्त्वः तेन उपसंक्रामन् बोधिसत्त्वस्य पूजा कर्मणे

सर्व सत्त्वाः तस्मिन् क्षणे मैत्र चित्ताः हित चित्ताः परस्परं माता पितृ सङ्गिनः ऽभूवन्

इदं पञ्चमं पूर्व निमित्तम् प्रादुरभूत्

ये च तत्र सत्त्वा उपपन्नाः ते तेन एव अवभासेन स्फुटाः समाना अन्योन्यं सम्यक् पश्यन्ति स्म

सर्व नरक तिर्यग्योनि यम लोक उपपन्नाः च सत्त्वाः तस्मिन् क्षणे विगत दुःखाः अभूवन् सर्व सुख समर्पिताः

मध्ये ऽवनमति स्म अन्ते उन्नमति स्म

केचिद् आहुः महा उरग रूपेण

केचिद् आहुः वैश्रवण रूपेण

इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वो जन्म कालम् अवलोक्य तुषित वर भवन स्थः एवं राज्ञः शुद्धोदनस्य गृह वरे अष्टौ पूर्व निमित्तानि उपदर्शयति स्म

साधो शृणुष्व मम पार्थिव भूमिपाला याचामि ते नृपतिः अद्य वरं प्रयच्छ

प्रचलता च भिक्षवो बोधिसत्त्वेन तथारूपा कायात् प्रभा मुक्ता अभूत् यया प्रभया अयं त्रि साहस्र महा साहस्रः लोकधातुः एवम् विपुल विस्तीर्णः महता उदारेण सु प्रचलित पूर्वेण दिव्य प्रभासम् अतिक्रान्तेन अवभासेन परिस्फुटो ऽभूत्

पूर्वस्यां दिशि अवनमति स्म पश्चिमायां दिशि उन्नमति स्म

उत्तरस्यां दिशि अवनमति स्म दक्षिणस्यां दिशि उन्नमति स्म

केचिद् आहुः चन्द्र रूपेण

इदं प्रथमं पूर्व निमित्तम् प्रादुरभूत्

इदं सप्तमं पूर्व निमित्तम् प्रादुरभूत्

याः च राज्ञः शुद्धोदनस्य पुष्करिण्यो जल परिभोग्य स्थाः ताः सर्वाः शकट चक्र प्रमाणैः अनेक कोटी नियुत शत सहस्र पत्रैः पद्मैः संछादिता अभूवन्

अन्ते ऽवनमति स्म मध्ये उन्नमति स्म
न च कस्यचित् सत्त्वस्य रागो बाधते स्म द्वेषो वा मोहो वा ईर्ष्या वा मात्सर्यं वा मानो वा म्रक्षो वा मदो वा क्रोधो वा व्यापादो वा परिदाहो वा
न स्त्रियम् उपैति

काषायम् अजिनम् वा वस्ते

यत् ते अग्ने तेजस् तेन अहम् इति एतैः मन्त्रैर् उपतिष्ठते मयि मेधां मयि प्रजाम् इति च

अक्षारम् अलवणम् अ शमीधान्यम् भुञ्जानो अधस् शायी अ मृद् मय पायी अ शूद्र उच्छिष्टी अ मधु मांस आशी अ दिवास्वापी उभौ कालौ भिक्षा चर्यम् उद कुम्भम् इत्य् आहरन्न् अहर् अहर् काष्ठ कलापम् उभौ कालौ सायं सायं वा समिधो ऽभ्यादधाति

एतद् व्रत एव अतस् ऊर्ध्वम्

त्रि अहे पर्यवेते तथा एव त्रिवृता अन्नेन ब्राह्मणान् परिविष्य पुण्य अहम् स्वस्त्ययनम् ऋद्धिम् इति वाचयित्वा व्रतं विसृजते ऽग्ने व्रत पते व्रतम् अचारिषम् इति एतैः संनतैः

तथा एव परिमृज्य परिषिञ्चति यथा पुरस्तात्

शिखाजटो वा स्यात्

न तु एव अव्रतः स्यात्

आचार्य कुल वासी अश्नाति क्षारं लवणं शमीधान्यम् इति

दण्डी जटी मेखली

काण्ड उपाकरणे काण्ड विसर्गे च सदसस्पतिम् अद्भुतं प्रियम् इन्द्रस्य काम्यं सनिं मेधाम् अयासिषं स्वाहा इति काण्ड ऋषिः द्वितीय इमं मे वरुण तत् त्वा यामि त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्ने त्वम् अग्ने अयासि प्रजापते यद् अस्य कर्मणो ऽत्यरीरिचम् इति च अत्र एके जय अभ्यातानान् राष्ट्रभृत इत्य् उपजुह्वति यथा पुरस्तात्
यदि इदम् मातुर् यदि पितुर् नः परि भ्रातुः पुत्राच् चेतस एन आगन्

मातुर् यद् एन इषितं न आगन् यद् वा पिता ऽपराद्धो जिहीडे

यावन्तो अस्मान् पितरः सचन्ते तेषां सर्वेषां शिवो अस्तु मन्युः

वैवस्वतः कृणवद् भागधेयं मधु भागः मधुना सं सृजाति

वैवस्वते राजनि तज् जुहोम्य् अथ यज्ञियं मधुमद् अस्तु नो ऽन्नम्

यद् यामं चक्रुर् निखनन्तो अग्रे कार्षीवणा अन्न विदः न विद्यया
एवम् आहुः परे लोके ब्रह्मचर्य विदः जनाः

पुत्र इदम् धार्यतां तेजो लोकानां क्रियतां दया

तत्र अहम् आसे निरतः पिबन् वारि मयम् हविः

प्रविवेश अर्णव मुखम् निक्षिप्य पितरि प्रभाम्

उत्पतद्भिश् च गगनं स असि हस्तैः समन्ततः

उत्पन्न मात्रः च उवाच पितरं दीप्तया गिरा

स एवम् उक्तो मुनिभिर् मुनिर् मनसि ताडितः

आदधत् स्व ऊर्जितम् तेजो द्वितीयां कुरु वै तनुम्

तदा असृजत् महा मायाम् मयस् तां तामसीं दहन्

ताभ्यां बलाभ्यां संजज्ञे तुमुलो विग्रहस् तदा

माया पाशैः विमुक्तास् तु यत्नवन्तः सुर उत्तमाः

वपुर् दीप्त अन्तरात्मानम् एष कृत्वा मनः मयम्

हिरण्यकशिपुश् च एव दानवो दानव ईश्वरः

तस्मिंस् तु व्युत्थिते दैत्ये निर्वीर्या एषा न संशयः

ब्रह्म योनौ प्रसूतस्य ब्राह्मणस्य आत्म वर्तिनः

और्वेण निर्मिता पूर्वं पावकेन ऊर्व सूनुना

ततो युग अन्ते भूतानाम् एष च अहम् च सुव्रत

क्षुधा मे बाधते तात जगद् धक्ष्ये त्यजस्व माम्

तस्य ऊरुम् सहसा भित्त्वा ज्वाला माली निरिन्धनः

यथा अयम् शाश्वतो धर्मो मुनीनां विहितः पुरा

ब्रह्मचर्ये स्थितं धैर्यं ब्रह्मचर्ये स्थितं तपः

अस्य अपत्यस्य ते विप्र करिष्ये साह्यम् उत्तमम्

जगाम त्रिदिवं हृष्टः कृतार्थो दानव ईश्वरः

चोदितो देवराजेन वरुणो वाक्यम् अब्रवीत्

तं तपन्तम् इव आदित्यम् तपसा जगद् अव्ययम्

मम योनिर् जलं विप्र तच् च मे तोय पम् मुखम्

शक्रो दैत्य बलम् घोरं विवेश बहु लोचनः

मायाम् और्वीं समासाद्य दह्यमाना दिवौकसः

सहितौ विचरिष्यावो निष्प्राणन करौ इह

तम् ऊचुर् ब्रह्मर्षयो वचनं धर्म संहितम्

विषण्ण मनसः देवा जग्मुर् आर्तिं महा मृधे

स्व हस्त मुक्तैः परिघैः क्षिप्र मुक्तैः च पर्वतैः

एकस् त्वम् अनपत्यश् च गोत्र अपत्यम् न वर्तते

एवम् अस्त्व् इति सो ऽप्य् अग्निः संवृत ज्वाल मण्डलः

और्वः पूर्वं स तेजस्वी सदृशो ब्रह्मणो गुणैः

ऋषिं विज्ञापयामास पुरा परम तेजसम्

ते अस्त्र जालैः प्रमथिताः परिघैर् भिन्न मस्तकाः

शापो ह्य् अस्याः पुरा दत्तः सृष्टा येन एव तेजसा

घोरेण तमसा आविष्टाः पुरुहूतस्य तेजसा

और्वस्य अग्नेः प्रभाव ज्ञाः स्वां स्वां गतिम् उपाश्रिताः

युगान्त उद्द्योत जननीम् सृष्टाम् और्वेण वह्निना

यद् इदं लुप्त धर्म अर्थम् युष्माभिर् इह निर्भयैः

तपसा ते मुनि श्रेष्ठ परितुष्टः पितामहः

क्षिप्यमाणैश् च मुसलैः संप्रेष्यद्भिश् च सायकैः

इमां च मायां गृह्णीष्व मम पुत्रेण निर्मिताम्

प्रतियातस् ततो ब्रह्मा ते च सर्वे महा ऋषयः

दानवाः समरे जघ्नुर् देवान् इन्द्र पुरोगमान्

कौमारं व्रतम् आस्थाय क्लेशम् एव अनुवर्तसे

समीयुर् युध्यमाना वै पर्वता इव पर्वतैः

तत् सुर असुर संयुक्तम् युद्धम् अति अद्भुतम् बभौ

ब्रह्मचर्याद् ब्राह्मणस्य ब्राह्मण त्वम् विधीयते

हिरण्यकशिपुर् दृष्ट्वा तद् अद्भुतम् अपूजयत्

यद्य् अस्ति तपसो वीर्यं युष्माकम् अमित आत्मनाम्

तत् स्तम्भितम् इव आभाति निष्प्राण सदृश आकृति

और्वं प्रणत सर्व अङ्गः वाक्यं च इदम् उवाच ह

पुरा ब्रह्म ऋषि जः शक्र तपस् तेपे सु दारुणम्

अ योगे केश धरणम् अ संकल्पे व्रत क्रिया

तत् प्रवर्तस्व वंशाय वर्धय आत्मानम् आत्मना

एक देहानि तिष्ठन्ति विविक्तानि विना प्रजाः

उपतस्थुर् मुनि गणाः देवा देव ऋषिभिः सह

मनसा निर्मिता योनिर् आधातव्या तपस्विना

सा एषा दुर्विषहा माया देवैर् अपि दुरासदा

विधास्यति भवान् अस्य वीर्य तुल्यम् महा ओजसः

माया पाशान् विकर्षन् च छिन्दन् वज्रेण ताञ् शरान्

निर्दहन् सर्व भूतानि ववृधे सो ऽन्तको ऽनलः

आर्षं वै सेवतां कर्म वन्य मूल फल आशिनः

तद् युद्धम् अभवद् घोरं देव दानव संकुलम्

यद् इयं ब्रह्मणा सृष्टा मनसा मानसी प्रजा

धन्यो ऽस्म्य् अनुगृहीतो ऽस्मि यन् मे ऽद्य भगवाञ् शिशोः

सुराणाम् असुराणां च परस्पर जय एषिणाम्

मतिम् एतां ददाति इह परम अनुग्रहाय वै
द्विजानां वृत्तयस् तिस्रो ये गृह आश्रम वासिनः

एतस्मिन्न् अन्तरे ब्रह्मा मुनिम् ऊर्वं सभाजयन्

ऊर्वस् तु तपसा आविष्टः निवेश्य ऊरुम् हुताशने

एवम् अस्त्व् इति तां गृह्य प्रणम्य मुनि पुंगवम्

यो निगृह्य इन्द्रिय ग्रामम् भूत ग्रामम् च पञ्चकम्

एषा ते स्वस्य वंशस्य वशग अरि विनिग्रहे

प्रभात काले सम्प्राप्ते काङ्क्षितव्ये समागमे

बलं सुराणाम् असुरैर् निष्प्रयत्न आयुधम् कृतम्

अपध्वस्ता विसंज्ञाश् च तमसा नील वर्चसः

तत् हविः तव पुत्रस्य विसृजाम्य् आलयं च तत्

भिन्न उरस्काः दितिसुतैर् वेमू रक्तं व्रणैर् बहु

ते वध्यमाना बलिभिर् दानवैर् जितकाशिभिः

यत् सीदेयं मुनि श्रेष्ठ तव एव स्यात् पराजयः

प्रविष्टा दानवीं मायां न शेकुस् ते विचेष्टितुम्

निरिन्धनाम् अग्नि मयीम् दुःस्पर्शां पावकैर् अपि

ममन्थ एकेन दर्भेण सुतस्य प्रभव अरणिम्

जगर्हे तान् ऋषि गणान् वचनं च इदम् अब्रवीत्

न दार योगम् बीजं वा व्रतम् उक्तम् तपस्विनाम्

संतप्ते मायया सैन्ये दह्यमाने च दानवैः

बहूनि विप्र गोत्राणि मुनीनां भावितात्मनाम्

जगतो दहन आकाङ्क्षी पुत्रो ऽग्निः समपद्यत

ऊर्वस्य ऊरुम् विनिर्भिद्य और्वो नाम अन्तकः ऽनलः

वासं च अस्य प्रदास्यामि प्राशनं च अमृत उपमम्

तं मा पश्य समापन्नं तव एव आराधने रतम्

ब्रह्मचर्यं च चर्या च त्रयं स्याद् दम्भ संज्ञितम्

ते दह्यमाना और्वेण तेजसा भ्रष्ट तेजसः

ब्रह्मचर्यं सु चरितम् ब्रह्माणम् अपि चालयेत्

भृत्य इत्य् अवगन्तव्यः श्लाघ्यो ऽस्मि यदि कर्मणा

यद्य् एषा प्रतिहन्तव्या कर्तव्यो भगवान् सुखी

अश्मकुट्टा दश तपाः पञ्च सप्त तपाः च ये

जगतस् त्रास जननम् युग संवर्तक उपमम्

वन्येन अनेन विधिना दिधक्षन्तम् इव प्रजाः

पेतुस् ते दानव गणाः छिन्न पक्षाः इव अचलाः

धन्यो ऽस्म्य् अनुगृहीतो ऽस्मि यस्य ते ऽहं गुरुर् मतः

स दैत्यान् प्रमुखे हत्वा तत् दानव बलम् महत्

दीयतां मे सखा शक्र तोय योनिः निशाकरः

दिधक्षन्न् इव लोकांस् त्रीञ् जज्ञे परम कोपनः

चापैर् विस्फार्यमाणैश् च पात्यमानैश् च मुद्गरैः

वडवामुखे ऽस्य वसतिः समुद्रे वै भविष्यति

व्याहृतं सद्भिर् अत्यर्थम् असद्भिर् इव मे मतम्

ब्रह्मचर्यं पुरस्कृत्य प्रार्थयन्ति परां गतिम्

संदिताः पाश जालैः च निर्यत्नाश् च शरैः कृताः

ऋषि वंशेषु भगवंश् छिन्न मूलम् इदं कुलम्
मूषा धृत पर्पटिका मूषायां या पर्पटिका पूर्व उक्त लोह पर्पटिका सा निगूढ सु दृढेन निगूढः च असौ सु दृढः च तेन मूलक आदि क्षार विडेन कृत्वा मध्ये स्व अन्तर् आच्छाद्य ध्मातं क्रियते पुनस् सत् खोटं गच्छति खोट त्वम् आप्नोति

अन्यत् च आह बलिना इत्यादि

किंविशिष्टेन बलिना पर्पटिका युतेन पर्पटिको लोह पर्पटिकः प्रतीतः तेन युतेन मिलितेन नियम संस्कार उक्ताः नियमकाः दिव्यौषधयः शतावरी प्रमुखाः ताभिः ततो वटिका छायाशुष्का कार्या छाया घर्म रूपा शुष्का नीरसा तथा कार्या इति

अन्यत् च आह मूषा इत्यादि

त्रिगुणेन बलिना गन्धकेन सह रसं सूतं सु दृढम् यथा स्यात् तथा मर्दितं कुर्यात् इति अध्याहारः
भेत्ता हि भेद्यम् अन्यथा भिनत्ति अन्यथा पुरस्तात् भिन्नम् भेद प्रकृति अन्तरेण भिन्दन् भेद संख्या विशेषम् आपादयति अनेकधा न च पूर्वं भेद अग्रम् उपहन्ति

नियतः तु अनुबन्धः रजस् तमसोः परस्परं न हि अरजस्कम् तमः प्रवर्तते

तेषाम् अपि च विकारा ज्वर अतीसार शोफ शोष श्वास मेह कुष्ठ आदयः

तत्र अनुबन्ध्य अनुबन्ध कृतः विशेषः स्वतन्त्रो व्यक्त लिङ्गः यथा उक्त समुत्थान प्रशमः भवति अनुबन्ध्यः तद् विपरीत लक्षणः तु अनुबन्धः

अथ अतस् रोगानीकं विमानं व्याख्यास्यामः

सन्ति हि अर्थान्तराणि समान शब्द अभिहितानि सन्ति च अनर्थ अन्तराणि पर्याय शब्द अभिहितानि

एवम् एतत् प्रभाव बल अधिष्ठान निमित्त आशय भेदात् द्वैधम् सत् भेद प्रकृति अन्तरेण भिद्यमानम् अथवा अपि संधीयमानं स्यात् एकत्वम् बहुत्वं वा

वात पित्त श्लेष्माणः तु खलु शारीरा दोषाः

अनुबन्ध्य अनुबन्ध विशेष कृतः तु बहुविधो दोष भेदः

समानायाम् अपि खलु भेद प्रकृतौ प्रकृत अनुप्रयोग अन्तरम् अपेक्ष्यम्

तयोः विकाराः काम क्रोध लोभ मोह ईर्ष्या मान मद शोक चित्त उद्वेग भय हर्ष आदयः

तत्र दोषेषु च एव व्याधिषु च रोग शब्दः समानः शेषेषु तु विशेषवान्

द्वे रोग अनीके भवतः प्रभाव भेदेन साध्यम् असाध्यं च द्वे रोग अनीके बल भेदेन मृदु दारुणं च द्वे रोग अनीके अधिष्ठान भेदेन मनस् अधिष्ठानम् शरीर अधिष्ठानम् च द्वे रोग अनीके निमित्त भेदेन स्व धातु वैषम्य निमित्तम् आगन्तु निमित्तम् च द्वे रोग अनीके आशय भेदेन आमाशय समुत्थम् पक्वाशय समुत्थम् च इति

प्रायः शारीर दोषाणाम् एक अधिष्ठानीयानाम् सन्निपातः संसर्गो वा समान गुण त्वात् दोषा हि दूषणैः समानाः

एकत्वं तावद् एकम् एव रोग अनीकम् दुःख सामान्यात् बहुत्वं तु दश रोग अनीकानि प्रभाव भेद आदिना भवन्ति बहुत्वम् अपि संख्येयं स्यात् असंख्येयम् वा

एवम् एष संज्ञा प्रकृतः भिषजां दोषेषु व्याधिषु च नाना प्रकृति विशेष व्यूहः

इति दोषाः केवला व्याख्याता विकार एक देशः च

ते च विकाराः परस्परम् अनुवर्तमानाः कदाचिद् अनुबध्नन्ति काम आदयः ज्वर आदयः च

तत्र व्याधयः अपरिसंख्येयाः भवन्ति अतिबहु त्वात् दोषाः तु खलु परिसंख्येया भवन्ति अनतिबहुत्वात् तस्मात् यथा चित्रम् विकारान् उदाहरण अर्थम् अनवशेषेण च दोषान् व्याख्यास्यामः

तत्र संख्येयं तावद् यथा उक्तम् अष्टोदरीये अपरिसंख्येयं पुनर् यथा महारोगाध्याये रुज् वर्ण समुत्थान आदीनाम् असंख्येय त्वात्

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

अनुबन्ध्य लक्षण समन्विताः तत्र यदि दोषा भवन्ति तत् त्रिकम् सन्निपातम् आचक्षते द्वयं वा संसर्गम्

तत्र खलु एषाम् द्वयानाम् अपि दोषाणां त्रिविधं प्रकोपणं तत् यथा असात्म्य इन्द्रिय अर्थ संयोगः प्रज्ञापराधः परिणामः च इति
ऋषभात् पञ्चमात् तस्मात् सषड्जं धैवतं स्मृतम्

स्फुरत् तडित् वलयिनः वितत अम्भस् गरीयसः

अर्थवान् वर्ण संघातः पदं पुनः

विदधानौ किरीट इन्दू श्याम अभ्र हिम सत् छवी

कला संकलन प्रज्ञा शिल्पानि अस्याः च गोचरः

गुरुभिः किं विवादेन यथा प्रकृतम् उच्यते

तम् आप्त श्रावकाः सिद्धेः शब्दहीनं विदुः यथा

तद् अपेतम् विपर्यासात् इति आख्यातम् अपक्रमम्

सचेतसो वन इभस्य चर्मणा निर्मितस्य च

यत् अभिन्न अर्थम् अन्योन्यम् तत् एकार्थम् प्रचक्षते

दाडिमानि दश अपूपाः षष् इत्यादि यथा उदितम्

बुद्धौ तु सम्भवति एतत् अन्यत्वे अपि प्रतिक्षणम्

तेजस् तिरयतः सौरं घनान् पश्य दिवा अभितस्

अन्यासु अपि कलासु एवम् अभिधेया विरोधिता

ताम् उत्क मनसम् नूनं करोति ध्वनिः अम्भसाम्

स्थास्नु जङ्गम भेदेन लोकं तत्त्व विदः विदुः

यतिः छन्दस् निरूढानाम् शब्दानां या विचारणा

तेषां कट तट भ्रष्टैः गजानाम् मद बिन्दुभिः

षण्णाम् ऋतूनाम् भेदेन कालः षोढा इव भिद्यते

भय शोक अभ्यसूयासु हर्ष विस्मययोः अपि

तद् न्यून अधिकता वा अपि भिन्नवृत्तम् इदम् यथा

या देशे द्रव्य सम्भूतिः अपि वा न उपदिश्यते

उदूढ शिशिर आसारान् प्रावृषेण्यान् नभस्वतः

तद् विरोध कृत् इति आहुः विपर्यासात् इदम् यथा

धावतां सैन्य वाहानाम् फेन वारि मुख च्युतम्

रथाङ्ग शूले बिभ्राणौ पातां वः शम्भु शार्ङ्गिणः

व्यालवन्तो दुरारोहा रत्नवन्तः फल अन्विताः

इष्टं निश्चितये वाक्यं न तत् यथा

न दूषणाय अयम् उदाहृतः विधिः न च अभिमानेन किमु प्रतीयते

कान्ते इन्दु शिरस् रत्ने आदधाने

धीर् अन्त्य शब्द विषया वृत्त वर्ण आहित स्मृतिः

उपासित गुरुत्वात् त्वम् विजित इन्द्रिय शत्रुषु

भर्तुः छन्द अनुवर्तिन्यः प्रेम घ्नन्ति न हि स्त्रियः

हतो ऽनेन मम भ्राता मम पुत्रः पिता मम

न्यायः शास्त्रं त्रिवर्ग उक्ति दण्डनीतिम् च तां विदुः

चकार प्रति दिङ्मुखम् अध्व्नः

प्रतिज्ञा हेतु दृष्टान्त हीनम् दुष्टं च न इष्यते

अहो नु मन्दिमा तेषां भक्तिः वा न अस्ति भर्तरि

भ्रमति भ्रमर माला काननेषु उन्मदा असौ

श्रुतेः सामान्य धर्माणाम् विशेषस्य अनुदाहृत्याः

श्रेयसो विनय आधानम् अधुना तिष्ठ केवलम्

भूभृतां पीत सोमानाम् न्याय्ये वर्त्मनि तिष्ठताम्

विजिगीषुम् उपन्यस्य वत्स ईशम् वृद्ध दर्शनम्

शास्त्र लोकौ अपास्य एव नयन्ति नय वेदिनः

च तत् वाक्यम् एक वस्तु निबन्धनम्

तस्य एव कृतिनः पश्चात् अभ्यधात् चार शून्यताम्

यदि वा उपेक्षितम् तस्य सचिवैः स्व अर्थ सिद्धये

समुदाय अर्थ शून्यम् यत् तत् अपार्थकम् इष्यते

अप्रतिष्ठं यत् एकत्र तत् ज्ञानम् संशयं विदुः

मलये कन्दर उपान्त रूढ कालागुरु द्रुमे

यथा आह गच्छ गच्छ इति पुनरुक्तं च तत् विदुः

शब्दहीनं यतिभ्रष्टं भिन्नवृत्तं विसंधि च

सुगन्धि कुसुम आनम्राः राजन्ते देवदारवः

कृतात्मनां तत्त्व दृशाम् च मादृशो जनो ऽभिसंधिं क इव अवभोत्स्यते

क्रम वृत्तिषु वर्णेषु संघात आदि न युज्यते

अपार्थं व्यर्थम् एकार्थम् ससंशयम् अपक्रमम्

ससंशयम् इति प्राहुः ततस् तत् जननम् वचः

गुरोः लघोः च वर्णस्य यो ऽस्थाने रचना विधिः

विरहित रमणीकः अर्हसि अद्य गन्तुम्

आगमो धर्म शास्त्राणि लोक सीमा च तद् कृता

कथम् आक्षिप्त चित्तः सन्न् उक्तम् एव अभिधास्यते

सूत्रकृत् पाद कार इष्ट प्रयोगात् यो ऽन्यथा भवेत्

विषमा भूभृतः तेभ्यः भयम् आशु प्रमादिनाम्

अत्र अपि बहु वक्तव्यं जायते तत् तु न उदितम्

मातुलो भागिनेयः च रुषा संरब्ध चेतसः

तद् अपेतम् यतिभ्रष्टम् इति निर्दिश्यते यथा

तद् विरोधि तद् आचार व्यतिक्रमणात् यथा

विशेषं वेद बालः अपि कष्टं किं नु कथं नु तत्

पदानाम् एव संघातः सापेक्षाणां परस्परम्

अयं हि मध्यमग्रामो मध्यम उत्पीडित ऋषभः

उक्तस्य पुनर् आख्याने कार्य असंभवात् यथा

यथोपदेशं क्रमशो निर्देशः अत्र क्रमो मतः

अभार्य ऊढेन संस्कारम् अन्तरेण द्विजन्मना
विद्युत्वन्तस् तमाल असित _ इमे वारिवाहा ध्वनन्ति

तत् तत् विरोधि विज्ञेयं स्वभावात् तत् यथा उच्यते

नमः अस्तु तेभ्यो विद्वद्भ्यो ये ऽभिप्रायं कवेः इमम्

इति साधारितं मोहाद् अन्यथा एव अवगच्छति
कीदृग्विधम् आरनालं सर्जी क्षिति खग टङ्कण लवण अन्वितम् सर्जी प्रतीता साजी इति लोके क्षितिः स्फटिका खगः कासीसं टङ्कणं सौभाग्यं सोहागा इति लोके लवणं सैन्धवं तद् अभावे लवणाष्टकेषु यत्र यत् लभ्यम् तत् एव योज्यं लवण उद्देशः

खुरकं गुणतः श्रेष्ठं मिश्रकं न रसे हितम्

इति रजत कर्मणि योग्यं ग्राह्यम्

आदि शब्देन नाग वङ्गयोः अधिकार विशेषम् आह तस्मिन् इत्यादि

समुख चारणम् आह सर्जी इत्यादि

एवं कृते रसो ग्रास लोलुपः मुखवान् भवेत्

रसायने शरीर कार्ये नाग वङ्गौ न चारणीयौ किम् तु स्वर्ण आदिकम् बीजं चारणीयम् इति भावः

आरनालं स्वेदन संस्कारे यत् उक्तम् काञ्जिकं तत्

निर्मुखा समुखा च इति द्विविधा चारणा मता निर्मुखा चारणा प्रोक्ता बीज आधानेन भागतः

सैन्धवं रुचकं कृष्णं विडं सामुद्रम् औद्भिदम्

तत् नागम् वङ्गं च रसायने शरीर सिद्धि निमित्तम् न योज्यम् इति यतो नाग वङ्ग प्रभवौ औपाधिकौ दोषौ गल बन्ध गुल्म दौ कथितौ एतत् नागम् वङ्गं च ग्रास अर्थे योज्यम् इति युक्तं यत एतेन अन्तर्गतेन अन्यत् अपि ग्राह्यं द्रव्यं ग्रसति इति भावः

रोमकं पांशुजं च इति लवणाष्टकम् उच्यते

सर्वम् इति किं गगन रस उपरस अमृत लोह रस आयस चूर्णानि

आदि शब्दात् उपरसानाम् अपि ग्रहणम्

तदा आरनालम् गगन आदिक भावने अभ्रक आदि प्लावने शस्तं प्रधानम् अभ्रक आदिकाः अग्रे वक्ष्यमाणाः

गगन आदि क्रमम् स्पष्टयन्न् आह गगन इत्यादि

न केवलम् एतानि एव संधानेन भाव्यानि किम् तु अन्यत् अपि यत् किंचिच् चारण वस्तु चारण योग्यम् द्रव्य रत्न आदिकम् तत् अपि एतेन संधानेन भाव्यं चारण अर्थम्

कठिनानि अपि लोहानि क्षमो भवति भक्षणे

इयं हि समुखा प्रोक्ता चारणा वर वार्त्तिकैः

वङ्गे विशेषः

त्रि दिनम् यावत् तावत् पर्युषितम् संधानी करणम् कुर्यात्

खुरकं मिश्रकं च इति द्विविधं वङ्गम् उच्यते

इति एतैर् अन्वितं मिलितं कुर्यात्

अनेन पूर्व उक्त संधानेन सर्वं सकलं भाव्यं भावितं कुर्यात्

अर्क भाजने ताम्र पात्रे

आर्यायां स्वर्ण अधिकारे अनुक्तम् अपि नागं ग्रन्थ अन्तरात् समायोज्यम् इति विशेष अर्थः

शुद्धं स्वर्णं च रूप्यं च बीजम् इति अभिधीयते

गगनम् अभ्रकम् वज्र संज्ञिकम् रसा महारसा हिङ्गुल स्वर्णमाक्षिक रूप्यमाक्षिक शिलाजतु चपल चुम्बक वैक्रान्त खर्पर गैरिक स्फटिक कासीस _ अमृतं विषं वा अमृत लोहाः न मृता अमृता अमृताः च ते लोहाश् च धावत इति रसाः पूर्व उक्ताः आयसा लोहास् तेषां संयोग जानि यानि चूर्णानि कल्कानि शुल्ब अभ्र आदीनि

अभ्रक आदि अपधातूनाम् निर्मुख चारणम् हेम आदि धातूनाम् समुख चारणम् इति विवेको ज्ञेयः
वत्स मिथुनयोः पुरीषेण पशु कामः अवि मिथुनयोः क्षुद्र पशु कामः

आधिपत्यं प्राप्नोति

हरित गोमयेन सायं प्रातर् जुहुयान् न अस्य वृत्तिः क्षीयते

इदम् अहम् इमम् इति पण्यहोमं जुहुयात्

ग्रामे तृतीयाम् अन्नस्य इति

क्षुधे स्वाहा इति एताभ्याम् आहुति सहस्रम् जुहुयात् आचित सहस्र कामः

खादिरान् आयुष्कामः अथ अपरम्

प्राङ् वा उदङ् वा ग्रामात् निष्क्रम्य स्थण्डिलं समूह्य पर्वते वा आरण्यैः गोमयैस् तापयित्वा अङ्गारान् अपोह्य आस्येन जुहुयात्

अष्ट रात्र उपोषितः प्राङ् वा उदङ् वा ग्रामात् चतुष्पथे समिध्य अग्निम् औदुम्बर इध्मः स्यात् स्रुव चमसौ च जुहुयाद् अन्नं वा इति श्रीः वै इति

द्वादश ग्रामा ज्वलिते

इन्द्रामवदाद् इति सहाय कामः

उपतापिनीषु गोष्ठे पायसं जुहुयात्

अ क्षेमे पथि वस्त्र दशानाम् ग्रन्थीन् कुर्यात् सहायिनां च स्वस्त्ययनानि

त्रि अवराः धूमे
तानि एव कालेषु विपद् कराणि विषस्य पात्राणि अपि दारुणानि

वीरो वा पर निर्दिष्टम् न सहेत् भीम निःस्वनम्

सु रूपाम् सु नितम्बाम् च न अकुलीनाम् कदाचन

न सत् अश्वः कशा घातम् सिंहो न गज गर्जितम्

कनक भूषण संग्रहण उचितः यदि मणिः त्रपुणि प्रतिबध्यते

भोज्ये भोजन शक्तिः च रति शक्तिः वर स्त्रियाः

काल विद् श्रोत्रियः राजा नदी साधुः च पञ्चमः

स्वयम् एव पतिष्यन्ति कूल जाताः इव द्रुमाः

वाच् यन्त्र हीनस्य नरस्य विद्या शस्त्रं यथा कापुरुषस्य हस्ते

न तुष्टिम् उत्पादयते शरीरे हि अन्धस्य दारा इव दर्शनीयाः

न सर्व विद् कश्चिद् इह अस्ति लोके न अत्यन्त मूर्खः भुवि च अपि कश्चित्

विषात् अपि अमृतम् ग्राह्यम् अमेध्यात् अपि काञ्चनम्

ज्ञानेन नीच उत्तम मध्यमेन यो ऽयं विजानाति स तेन विद्वान्

न राज्ञा सह मित्र त्वम् न सर्पो निर्विषः क्वचित्

न हि चूडामणिः पादे शोभते वै कदाचन

अधः खलेन अपि कृतस्य वह्नेः न अधस् शिखा याति कदाचिद् एव

कार्य काल उचिता पापा मतिः संजायते हि वै

नारी पुरुष तोयानाम् अन्तरम् महत् अन्तरम्

न एकत्र परिनिष्ठा अस्ति ज्ञानस्य किल शौनक

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे नीति सारे दशोत्तरशततमो ऽध्यायः

कुसुम स्तबकस्य इव द्वे गती तु मनस्विनः

ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति हि अध्रुवम् नष्टम् एव च

अर्थेन अपि हि किं तेन यस्य अनर्थे तु संगतिः

उपकार गृहीतेन शत्रुणा शत्रुम् उद्धरेत्

कदर्थितस्य अपि हि धैर्य वृत्तेः न शक्यते सर्व गुण प्रमाथः

न कुलं निर्मलं तत्र स्त्री जनः यत्र जायते

अग्निहोत्र फलाः वेदाः शील वृत्ति फलम् शुभम्

नीचात् अपि उत्तमाम् विद्यां स्त्री रत्नम् दुष्कुलात् अपि

स्थानेषु एव प्रयोक्तव्या भृत्याः च आभरणानि च

अनर्था हि अर्थ रूषाः च अर्थाः च अनर्थ रूपिणः

अपकार परान् नित्यम् चिन्तयेत् न कदाचन

शत्रोः अपत्यानि प्रियंवदानि न उपेक्षितव्यानि बुधैः मनुष्यैः

यो ध्रुवाणि परित्यज्य हि अध्रुवाणि निषेवते

रति पुत्र फलाः दारा दत्त भुक्त फलम् धनम्

वरयेत् कुल जाम् प्राज्ञो विरूपाम् अपि कन्यकाम्

व्यसने योजयेत् शत्रुम् इष्टम् धर्मे नियोजयेत्

भवन्ति ते विनाशाय दैव आयत्तस्य वै सदा

को हि नाम शिखा जातम् पन्नगस्य मणिं हरेत्

मूर्ध्नि वा सर्व लोकानाम् शीर्षतः पतितो वने

न तृण मदन कार्ये सु क्षुधा आर्तः ऽत्ति सिंहः पिबति रुधिरम् उष्णम् प्रायशः कुञ्जराणाम्

पञ्च यत्र न विद्यन्ते न तत्र दिवसं वसेत्

धनिनः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यः तु पञ्चमः

वाजि वारण लौहानाम् काष्ठ पाषाण वाससाम्

चूडामणिः समुद्रो अग्निः घण्टा च अखण्डम् अम्बरम्

पाद लग्नम् कर स्थेन कण्टकेन एव कण्टकम्

स अनुकूले तु दैवे शं पुंसः सर्वत्र जायते

स मृत्युम् एव गृह्णीयात् गर्भम् अश्वतरी यथा

लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं दान शील ता

अमेध्यात् काञ्चनम् ग्राह्यं स्त्री रत्नम् दुष्कुलात् अपि