tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
प्रहाय जाति संसारम् दुःखस्य अन्तम् करिष्यति

तीर्थिक उपासकेन च दृष्टः पृष्टश् च किम् इदं पद्मं विक्रीणीषे स कथयति आम इति

तेषां निर्मितं दृष्ट्वा एवम् भवति न ह्य् एव वयं भवन्त इतश् च्युता न अपि अन्यत्र उपपन्नाः

एष आरामिको ऽनेन कुशल मूलेन चित्त उत्पादेन देय धर्म परित्यागेन च त्रि कल्प असंख्येय समुदानीताम् बोधिं समुदानीय महा करुणा परिभाविताः षट् पारमिताः परिपूर्य पद्मोत्तमो नाम सम्यक्संबुद्धो भविष्यति दशभिर् बलैश् चतुर्भिर् वैशारद्यैस् त्रिभिर् आवेणिकैः स्मृति उपस्थानैः महा करुणया च

तेन तेषां सत्त्वानां कारणा विशेषाः प्रतिप्रस्रभ्यन्ते

अथ भगवांस् तस्य आरामिकस्य हेतु परंपराम् कर्म परंपराम् च ज्ञात्वा स्मितं प्राविरकार्षीत्

इदम् अवोचद् भगवान्

बुद्धो भगवान् सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजभी राजमात्रैर् धनिभिः पौरैः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैर् देवैर् नागैर् यक्षैर् असुरैर् गरुडैः किन्नरैर् महोरगैर् इति देव नाग यक्ष असुर गरुड किन्नर महोरग अभ्यर्चितः बुद्धो भगवान् ज्ञातो महा पुण्यः लाभी चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्काराणाम् स श्रावक संघः श्रावस्त्यां विहरति जेतवने अनाथपिण्डदस्य आरामे

ततः परस्परं वर्धमानौ यावत् शत सहस्रम् वर्धितवन्तौ

अनागतं व्याकर्तु कामः भवति पुरस्ताद् अन्तर्धीयन्ते

ददर्श आरामिकः बुद्धं भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुष लक्षणैः समलंकृतम् अशीत्या च अनुव्यञ्जनैः विराजित गात्रम् व्याम प्रभा अलंकृतम् सूर्य सहस्र अतिरेक प्रभम् जङ्गमम् इव रत्न पर्वतम् समन्ततो भद्रकम्

अथ ता अर्चिषो भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य भगवत उष्णीषे ऽन्तर्हिताः

अथ ता अर्चिषस् त्रि साहस्र महा साहस्रम् लोकधातुम् अन्वाहिण्ड्य भगवन्तम् एव पृष्ठतः पृष्ठतः समनुगच्छन्ति

तद् कालम् स्वयम् अधिगम्य वीर बुद्ध्या श्रोतॄणां श्रमण जिनेन्द्र काङ्क्षितानाम्

आरभध्वं निष्क्रामत युज्यध्वं बुद्ध शासने
एवं हुत्वा परिषिञ्चति

ताव् अन्तरेण इतराः आहुतीर् जुहोति

मन्त्र अन्ते नित्यः स्वाहाकारः

इध्मं त्रेधा अभ्यज्य सकृद् एव आदधाति अयं त इध्म आत्मा जातवेदस् तेन वर्धस्व च इन्द्धि वर्धय च अस्मान् प्रजया पशुभिर् ब्रह्मवर्चसेन अन्नाद्येन समेधय स्वाहा इति

अथ अन् आदिष्ट देवते ऽग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा प्रजापतये स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा इति

व्याहृतीभिर् जुहोति एकैकशस् समस्ताभिः च

न च स्वाहाकरोति

अथ परिषिञ्चत्य् अदिते अनुमन्यस्व इति दक्षिणतो ऽनुमते अनुमन्यस्व इति पश्चात् सरस्वते अनुमन्यस्व इति उत्तरतो देव सवितः प्रसुव इति समन्तम्

कृतवत् मन्त्रान् नमति

सर्व दर्वि होमाणाम् एष कल्पः

अमन्त्रास्व् अमुष्मै स्वाहा इति यथादेवतम् आदिष्ट देवते

उत्तरं परिधि संधिम् अन्ववहृत्य दर्वीं दक्षिणा प्राञ्चम् आसीनः संततम् ऋजुम् आघारम् आघारयति प्रजापतिं मनसा ध्यायन्
यो अप्सु जः अरुणो मानुषे जने विवेश बभ्रुर् हर्षयिष्णुर् अ क्षितः

यो हर्षयञ् जञ्जभः स्वेदनो वशी वशः प्रारः शीत रूर आशिषे मनून्

सो अस्मभ्यं मृडयन् प्रेहि संशितो यं वयं द्विष्मस् तम् अभि प्रजानन्

स नो मा हिंसीर् नमो अस्तु तुभ्यं शीर्षक्त्या यक्ष्माद् इह पारया नः

सारस्वतं वृषणं बभ्रु अक्षम् शीत रूरे तन्वाव् अस्य भीमे

शीत रूराय तर्षयिष्णवे नमो अस्तु देवाः

अन्येद्युकं सदन्दिं त्वा तृतीयक हुवे नमस्यं सह देवम् अप्सु जम्
पातालगरुडी पातालमूली कुठारः अन्यत् च दरदं हिंगुलं तीक्ष्ण गत वल्ली चूर्णम्

अथ लोह मारणम्
विहाय वैरिणं कामम् अर्थं च अनर्थ संकुलम्

दुःखम् आयास दम् कर्म तद् अद्य अपि उपरम्यताम्

अष्टावक्र उवाच

यत्र यत्र भवेत् तृष्णा संसारं विद्धि तत्र वै

एभ्यः संसार कान्तारे न विश्रान्तम् अभून् मनः

अलम् अर्थेन कामेन सु कृतेन अपि कर्मणा

कृतं न कति जन्मानि कायेन मनसा गिरा

राज्यं सुताः कलत्राणि शरीराणि सुखानि च

प्रौढ वैराग्यम् आश्रित्य वीत तृष्णः सुखी भव

मित्र क्षेत्र धन आगार दार दाय आदि संपदः

भाव संसक्ति मात्रेण प्राप्ति तुष्टिः मुहुर् मुहुर्

त्वम् एकश् चेतनः शुद्धो जडं विश्वम् असत् तथा

स्वप्न इन्द्रजाल वत् पश्य दिनानि त्रीणि पञ्च वा

धर्मम् अप्य् एतयोर् हेतुं सर्वत्र अनादरम् कुरु
सर्वेषु पीनसेषु आदौ निवात आगार गः भजेत्

अतिप्रवृद्धे नाडी वत् दग्धेषु अर्शस् अर्बुदेषु च

अथवा स घृतान् सक्तून् कृत्वा मल्लक सम्पुटे

व्योष तालीश चविका तिन्तिडीक अम्लवेतसम्

त्यजेत् स्नानं शुचं क्रोधं भृशं शय्यां हिमं जलम्

कल्कितैर् घृत मधु अक्ताम् घ्राणे वर्तिं प्रवेशयेत्

यक्ष्म कृमि क्रमम् कुर्वन् यापयेद् दुष्ट पीनसम्

लघु अम्ल लवणम् स्निग्धम् उष्णं भोजनम् अद्रवम्

लाक्षा करञ्ज मरिच वेल्ल हिङ्गु कणा गुडैः

पटुपञ्चक सिद्धम् वा विदार्यादि गणेन वा

वार्ताक बीजम् त्रिवृता सिद्धार्थः पूतिमत्स्यकः

अग्निमन्थस्य पुष्पाणि पीलु शिग्रु फलानि च

स्वेदनस्य आदिकाम् कुर्यात् चिकित्साम् अर्दित उदिताम्

परिषेकान् प्रदेहान् च शीतैः कुर्वीत शीतलान्

कवोष्णं दशमूल अम्बु जीर्णां वा वारुणीं पिबेत्

बस्त अम्बुना पटु व्योष वेल्ल वत्सक जीरकैः

यव गोधूम भूयिष्ठम् दधि दाडिम सारिकम्

स्निग्धो धूमः तथा स्वेदो नासा आनाहे अपि अयम् विधिः

बालमूलक जः यूषः कुलत्थ उत्थः च पूजितः

वासो गुरु उष्णम् शिरसः सु घनम् परिवेष्टनम्

शिग्रु आदि नावनम् च अत्र पूतिनास उदितम् भजेत्

पीनस श्वास कास घ्नम् रुचि स्वर करम् परम्

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

पाके दीप्तौ च पित्त घ्नम् तीक्ष्णं नस्य आदि संस्रुतौ

शुण्ठी कुष्ठ कणा वेल्ल द्राक्षा कल्क कषाय वत्

कफ पीनस वत् पूतिनास अपीनसयोः क्रिया

स्नेहन स्वेद वमन धूम गण्डूष धारणम्

क्षौम गर्भाम् कृतां वर्तिं धूमं घ्राण आस्यात् पिबेत्

शताह्वा त्वच् बला मूलं श्योणाक एरण्ड बिल्व जम्

क्षवथौ पुटक आख्ये च तीक्ष्णैः प्रधमनं हितम्

व्योष उरुवूक कृमिजित् दारु माद्री गदा इङ्गुदम्

स क्षारम् वा घृतम् पीत्वा वमेत् पिष्टैः तु नावनम्

धन्व मांस गुड क्षीर चणक त्रिकटु उत्कटम्

स वेल्ल सुरसैः तैलम् नावनं परमं हितम्

अवि मूत्र द्रुतैः नस्यं कारयेद् वमने कृते

शिग्रु सिंही निकुम्भानाम् बीजैः स व्योष सैन्धवैः

अथ अतस् नासारोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

स आरग्वधम् पिबेत् धूमम् वसा आज्य मदन अन्वितम्

जीर्णाद् गुडात् तुला अर्धेन पक्वेन वटकीकृतम्
अथ यदि अन् उपस्मृतात् कुत इदम् अजनि इति ब्रह्मणे प्रब्रूत इति एव आहुः

अर्धा ह स्म वै पुरा ब्रह्मणे दक्षिणा नयन्ति इति

मयि लोका मयि दिशश् चतस्र इत्य् एवंविदि ह वाव लोका एवंविदि दिशश् चतस्रः

तस्य एष श्लोको मयि इदम् मन्ये भुवन आदि सर्वम् मयि लोका मयि दिशश् चतस्रः

तद् आहुर् यद् अहौषीन् मे ग्रहान् मे ऽग्रहीद् इत्य् अध्वर्यवे दक्षिणा नयन्त्य् अशंसीन् मे वषडकर् म इति होत्र उदगासीन् म इत्य् उद्गात्रे ऽथ किं चक्रुषे ब्रह्मणे तूष्णीम् आसीनाय समावतीर् एव इतरैः ऋत्विग्भिर् दक्षिणा नयन्ति इति

मयि इदम् मन्ये भुवन आदि सर्वम् इत्य् एवंविदं ह वाव इदम् सर्वम् भुवनम् अन्वायत्तम्

एता वै व्याहृतयः सर्व प्रायश्चित्तयः

स ह वाव ब्रह्मा य एवं वेद

स ब्रूयाद् अर्ध भाज् ह वै स यज्ञस्य अर्धम् ह्य् एष यज्ञस्य वहति इति

मयि इदम् मन्ये निमिषद् यद् एजति मय्य् आप ओषधयश् च सर्वा इति

तस्माद् उ ह एवंविदम् एव ब्रह्माणं कुर्वीत

स यदि यज्ञ ऋक्तो भ्रेषन्न् इयाद् ब्रह्मणे प्रब्रूत इति आहुः

तद् यथा लवणेन सुवर्णं संदध्यात् सुवर्णेन रजतं रजतेन त्रपु त्रपुणा लोहायसं लोहायसेन कार्ष्णायसं कार्ष्णायसेन दारु दारु च चर्म च श्लेष्मणा एवम् एव एवम् विद्वांस् तत् सर्वम् भिषज्यति
एवं चतुर्दश पुटात् निरुत्थं जायते

तद् गोलक समम् गन्धकम् अधर उत्तरम् दद्यात् ऊर्ध्व अधस् स एव मध्ये मुद्रयित्वा त्रिंशत् वनोपलैः पुटेत्

स्वर्णस्य भूर्ज वत् पत्त्रीकृतस्य कुट्टनेन इति अर्थः

गन्धकः तुल्यः पुटे पुटे देयः

सूतं शुद्धं हिङ्गुल उत्थम् वा द्विगुणम् अम्लेन निम्बुक आदि रसेण सह मर्दयेत्
अग्निः ज्योतिः ज्योतिः अग्निः स्वाहा इति अष्ट अक्षरेण जुहोति

न ह वै पराजयते यः एवम् वेद

मनसा निष्केवल्येन उत्तराम् आहुतिम् जुहोति

तम् एते अग्निहोत्र आहुती अभिसमभरन्

तत् एव तृतीयसवनम्

सः अतस् न पराजयत

अवभृथः एव अस्य स

तम् त्रिरात्रम् तम् द्विरात्रम् तम् अप्तोर्यामम् तम् अतिरात्रम् तम् वाजपेयम् तम् षोडशिनम् तम् उक्थ्यम् तम् अग्निष्टोमम् तम् इष्टि पशुबन्धान् तम् चातुर्मास्यानि तम् दर्शपूर्णमासौ

उपरिष्टात् अपः उपस्पृशति

तत् एव माध्यंदिनम् सवनम्

एतत् वै अपराजितम् यत् अग्निहोत्रम्

लेलिहितम् इव हि तत् तृतीयसवनम्

तत् एव प्रातस्सवनम्

अथ यत् एते प्रातराहुती जुहोति एताभ्याम् एव अस्य आहुतिभ्याम् सर्वैः एतैः यज्ञ क्रतुभिः इष्टम् भवति
पूजयित्वा विधानेन क्रमेण च विसर्जयेत्

दण्ड प्रादेशम् उत्सेधम् उत्तमम् परिकीर्तितम्

एवं तिल नगः प्रोक्तः सर्वस्मात् अधिकः परः

श्रोत्रियाय दरिद्राय दापयेत् तिल पर्वतम्

नव वस्त्रैः च संस्थाप्य रम्य पुष्पैः विकीर्य च

वेष्टयित्वा नवैः वस्त्रैः परितः पूजयेत् क्रमात्

होमः च पूर्ववत् प्रोक्तो यथावत् मुनि सत्तमाः

दक्षिणा विधिना कार्या तुलाभार वत् एव तु

सद्य आदीनि प्रविन्यस्य पूजयेत् विधि पूर्वकम्

पञ्चगव्येन तं देशं प्रोक्षयेत् ब्राह्मण उत्तमः

अधुना सम्प्रवक्ष्यामि तिल पर्वतम् उत्तमम्

त्रि निष्केण सुवर्णेन प्रत्येकं कारयेत् क्रमात्

तिल पर्वत मध्य स्थम् तिल पर्वत रूपिणम्

सनत्कुमार उवाच

चतुर् अङ्गुल हीनम् तु मध्यमं मुनि पुंगवाः

तस्मिन् संचयनम् कार्यं तिल भारैः विशेषतः

दर्शयेत् तिल मध्य स्थम् देवदेवम् उमापतिम्

सु समाः भू तले रम्ये वेदिना च विवर्जिते

अष्ट दिक्षु च कर्तव्याः पूर्व उक्ताः मूर्तयः क्रमात्

शिव अर्चना च कर्तव्या सहस्र कलश आदिभिः

दश ताल प्रमाणेन दण्डं संस्थाप्य वै मुने

पूर्व उक्त स्थान काले तु कृत्वा सम्पूज्य यत्नतः
यां च रात्रीम् अजायथा यां च प्रेतासि तद् उभयम् अन्तरेण इष्टापूर्तम् ते लोकं सु कृतम् आयुः प्रजां वृञ्जीय यदि मे द्रुह्येर् इति

स य इच्छेद् एवंवित् क्षत्रियो ऽहं सर्वा जितीर् जयेयम् अहं सर्वान् लोकान् विन्देयम् अहं सर्वेषां राज्ञां श्रैष्ठ्यम् अतिष्ठाम् परम ताम् गच्छेयं साम्राज्यम् भौज्यं स्वाराज्यम् वैराज्यम् पारमेष्ठ्यं राज्यम् माहाराज्यम् आधिपत्यम् अहं समन्त पर्यायी स्यां सार्वभौमः सार्वायुष आ अन्तात् आ परार्धात् पृथिव्यै समुद्र पर्यन्तायै एकराﾱ इति स न विचिकित्सेत् स ब्रूयात् सह श्रद्धया यां च रात्रीम् अजाये ऽहं यां च प्रेतास्मि तद् उभयम् अन्तरेण इष्टापूर्तम् मे लोकं सु कृतम् आयुः प्रजां वृञ्जीथा यदि ते द्रुह्येयम् इति

स य इच्छेद् एवंवित् क्षत्रियम् अयं सर्वा जितीर् जयेत अयम् सर्वान् लोकान् विन्देत अयम् सर्वेषां राज्ञां श्रैष्ठ्यम् अतिष्ठाम् परम ताम् गच्छेत साम्राज्यम् भौज्यं स्वाराज्यं वैराज्यम् पारमेष्ठ्यं राज्यम् माहाराज्यम् आधिपत्यम् अयं समन्त पर्यायी स्यात् सार्वभौमः सार्वायुष आ अन्तात् आ परार्धात् पृथिव्यै समुद्र पर्यन्तायै एकराﾱ इति तं एतेन ऐन्द्रेण महाभिषेकेण क्षत्रियं शापयित्वा ऽभिषिञ्चेत्
यत् प्र ऐरत नामधेयं दधाना इति वाचा हि नामधेयानि धीयन्ते

यद् एषां श्रेष्ठं यद् अरिप्रम् आसीद् इत्य् एतत् हि एव श्रेष्ठम् एतद् अरिप्रम्

प्रेणा तद् एषां निहितं गुहा आविस् इति इदम् उ ह गुहा अध्यात्मम् इमा देवता अद उ आविर् अधिदैवतम् इत्य् एतत् तद् उक्तं भवति

तथा एव एतत् कुमारः प्रथम वादी वाचं व्याहरत्य् एक अक्षर द्वि अक्षराम् तत इति तात इति
अथ यत्र एतत् यूपो विरोहति तत्र जुहुयात्

यूपो ह्य् अरुक्षद् द्विषतां वधाय न मे यज्ञो यजमानश् च रिष्यात्

वनस्पते स्वाहा इति हुत्वा

यूपो विरोहन् शत शाखः अध्वरः समावृतो मोहयिष्यन् यजमानस्य लोकान्

वेद अभिगुप्तः ब्रह्मणा परिवृतो ऽथर्वभिः शान्तः सुकृताम् एतु लोकान्

वनस्पतिः सह देवैर् न आगन्न् इति जुहुयात्

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस् तत्र इमम् यज्ञं यजमानं च धेहि
अतिशिष्टाः प्रोक्षणीः निधाय कृष्णाजिनम् अवधूनोति ऊर्ध्व ग्रीवम् उदङ् आवृत्य अवधूतम् रक्षः अवधूताः अरातयः इति त्रिस्

अवहन्त्र्यै प्रयच्छन् आह त्रिष्फलीकर्तवै त्रिष्फलीकृतान् मे प्रब्रूतात् इति

सव्येन तुषान् उपहत्य इमाम् दिशम् निरस्यति रक्षसाम् भागः असि इति

अथ दृषद् उपले वृषारवेण उच्चैस् समाहन्ति इषम् आवद ऊर्जम् आवद द्युमत् वदत वयम् संघातम् जेष्म इति

तस्मिन् पुरोडाशीयान् उद्वपति प्रति त्वा वर्ष वृद्धम् वेत्तु इति

तस्मिन् उलूखलम् अध्यूहति अधिषवणम् असि वानस्पत्यम् प्रति त्वा अदित्याः त्वच् वेत्तु इति

अथ एतस्याम् एव स्रुचि तिरस् पवित्रम् अपः आनीय उदीचीन अग्राभ्याम् पवित्राभ्याम् त्रिस् उत्पुनाति देवः वः सविता उत्पुनातु अच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः इति पच्छस्

अथ पुरोडाशीयान् प्रोक्षति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे अश्विनोः बाहुभ्याम् पूष्णः हस्ताभ्याम् अग्नये वः जुष्टम् प्रोक्षामि अग्नीषोमाभ्याम् अमुष्मै अमुष्मै इति यथादेवतम् त्रिस्

अद्भिः एव अपः प्रोक्षति प्रोक्षिताः स्थ प्रोक्षिताः स्थ इति त्रिस्

न अत्र आतनक्ति

पात्र्याम् तण्डुलान् प्रस्कन्दयति देवः वः सविता हिरण्य पाणिः प्रतिगृह्णातु इति

त्रिष्फलीकृतान् प्राहुः

अथ उदङ् पर्यावृत्य परापुनाति परापूतम् रक्षः परापूताः अरातयः इति

उत्तानानि पात्राणि कृत्वा प्रोक्षति शुन्धध्वम् दैव्याय कर्मणे देव यज्यायै इति त्रिस्

अथ एनत् पुरस्तात् प्रतीचीन ग्रीवम् उत्तर लोम उपस्तृणाति अदित्याः त्वच् असि प्रति त्वा पृथिवी वेत्तु इति

उच्चैस् समाहन्तवै इति च

अवहत्य उत्तुषान् कृत्वा उत्तरतस् शूर्पम् उपयच्छति वर्ष वृद्धम् असि इति

अथ हविष्कृतम् आह्वयति हविष्कृत् एहि हविष्कृत् एहि इति त्रिस्

एतस्मिन् काले प्रातर्दोहम् धेनूः दोहयति उदक् अग्रेण पवित्रेण

अथ एनाः उन्महयन् उपोत्तिष्ठति आपः देवीः अग्रेपुवः अग्रेगुवः अग्रे इमम् यज्ञम् नयता अग्रे यज्ञ पतिम् धत्त युष्मान् इन्द्रः अवृणीत वृत्रतूर्ये यूयम् इन्द्रम् अवृणीध्वम् वृत्रतूर्ये इति

तस्मिन् पुरोडाशीयान् आवपति अग्नेः तनूः असि वाचः विसर्जनम् देव वीतये त्वा गृह्णामि इति

अथ अपः उपस्पृश्य विविनक्ति वायुः वः विविनक्तु इति

मुसलम् अवदधाति अद्रिः असि वानस्पत्यः सः इदम् देवेभ्यः हव्यम् सुशमि शमिष्व इति
उन्मत्तैः कृच्छ्र मूत्रैः च महती शीघ्रम् एव सा

अपथ्य रिक्त कोष्ठैः च ज्वर अतीसार कासिभिः

ह्रस्वा पेया सुखा सा हि परिहारे अनुवर्तते

अच्छ पेयस्य चतुर्थीं मात्राम् आह ताभ्य इति

मात्राणां विषयः च उक्तः तत्र एव

चिरं च बल्या न रुजे व्यापन्ना अपि प्रकल्पते

न बल क्षपणा मन्द विभ्रंशा शुद्धये अपि अलम्

इति

ह्रसीयसम् एव प्रथमं योजयेत् इति आह प्राक् एव तु ह्रसीयसम् इति

मध्यमा मृदु कोष्ठैः च स्नेहनी स्यात् सुखेन सा

इति

गुल्म उदावर्त वीसर्प सर्प दंश अभिपीडितैः

सर्व मार्ग अनुसारेण जयेद् व्याधीन् सु योजिता

तत्र हेतुः उक्तः सङ्ग्रहे अ ज्ञात कोष्ठे हि बहुः कुर्यात् जीवित संशयम्

दोष आदीन् वीक्ष्य ताभ्यः अपि ह्रसीयसीं याम परिणामिनीम् मात्रां परिकल्पयेत्

मेह अरुस् पिटिका कुष्ठ वात शोणित पीडितैः
अभ्रके कवलिते सति चारणा स्यात् न अन्यथा इति

मुक्तिः कैवल्य निर्वाण श्रेयस् निःश्रेयस अमृतम् इति अमरः

हेम च लोहः च हेम लोहौ आद्यौ येषां वा हेम _ लोह आद्यो येषां ते तथा उक्ताः

तद्वत् तेन एव प्रकारेण रसराजे पारदे कवलित गगने ग्रासीकृत अभ्रके सति हेम लोह आद्याः लीनाः सन्तः अमृत त्वम् पीयूष भावम् भजन्ते अमरीकरण योग्याः भवन्ति

ते स्व आत्मना आत्मना सह योग कर्तृकाः योगिनो यथा हर मूर्तौ महादेव शरीरे लीनाः सन्तः अमृत त्वम् भजन्ते मुक्त त्वम् प्राप्नुवन्ति

सर्वं समीकर्तुम् आह अमृत त्वम् इत्यादि
इह इन्द्रा अग्नी उपह्वय इति पर्यासः

इन्द्र अग्नी आ गतम् इति यजति

न ह्य् अ नाराशंसाः सीदन्ति

तौ सयुजौ स बलौ भूत्वा प्रासहा मृत्युम् अत्यैताम्

यद् व् एव ऐन्द्राग्नानि शंसति प्रातर्यावभिर् आ गतं देवेभिर् जेन्यावसू इन्द्र अग्नी सोम पीतये इत्य् ऋचा अभ्यनूक्तम्

न आप्याययन्ति

तथा इति अब्रूताम्

वषट्कृत्य अनुवषट्करोति

इन्द्र अग्नी अब्रवीद् युवं न इमं यज्ञस्य अङ्गम् अनुसमाहरतम् अच्छावाकीयाम्

तस्माद् अच्छावाकः प्रातःसवन ऐन्द्राग्नानि शंसति

तौ ह्य् अस्य एतत् यज्ञस्य अङ्गम् अनुसमाहरताम्

एते एव तद् देवते यथाभागं प्रीणाति

इन्द्र अग्नी आ गतं तोशा वृत्र हणा हुव इत्य् अच्छावाकस्य स्तोत्रिय अनुरूपौ

तौ ह्य् अस्य एतत् यज्ञस्य अङ्गम् अनुसमाहरताम् अच्छावाकीयाम्
ज्ञान गम्यम् ब्रह्म उपवर्णयति एक अंशेन इत्यादि

हेतुः एकः स्थिर देहः च द्वितीयो हेतुर् ज्ञानं तृतीय हेतुः मोक्षे यथा वाक्यम् न विरक्ति मात्रम्

किंविशिष्टं ब्रह्म परं ज्योतिः प्रकाश स्वरूपम् तत् परम् ज्योतिर् जगन्ति संसाराणि स्वर्ग मृत्यु पाताल आदीनि विष्टभ्य व्याप्य स्थितं केन एक अंशेन अनेक ब्रह्माण्ड नायक त्वात् एक एकस्मिन् ब्रह्माण्डे बहूनि संसाराणि वर्तन्ते अत एक अंशेन इति उक्तम् पुनस् तत् परम् ज्योतीरूपम् अमृतं त्रिभिः पादैर् अभ्यास स्थिर देह ज्ञान _ सुलभं सुखेन लभ्यम् इति अर्थः

प्रथमम् अभ्यासः अमृत सुलभ त्वे
मनो वा चक्षुर् अपानम् आहुः श्रोत्रं श्रोत्रिया बहुधा वदन्ति इति

स यथा इन्द्रः न कंचन भ्रातृव्यम् पश्यत एवम् एव न कंचन भ्रातृव्यम् पश्यते य एतद् एवं वेद अथ उ यस्य एवम् विद्वान् उद्गायति

यो ह वाव एतत् एवं वेद स एव एताम् देवतां सम्प्रति वेद

तस्मिन् ह न कश्चन पाप्मा न्यङ्गः परिशिष्यते

स एष इन्द्र उद्गीथः

इमां ह वा तद् देवतां त्रय्यां विद्यायाम् इमां समानाम् अभ्य् एक आपयन्ति न एके

तद् एतद् अभ्रातृव्यं साम

तत् ह पृथुर् वैन्यो दिव्यान् व्रात्यान् पप्रच्छ इन्द्रम् उक्थम् ऋचम् उद्गीथम् आहुर् ब्रह्म साम प्राणं व्यानम्

इत एव ऊर्ध्वः स्वर् उदेति

स उपरि मूर्ध्नो लेलायति

ते प्रत्यूचुर् ऋषय एते मन्त्र कृतः पुराजाः पुनर् आजायन्ते वेदानां गुप्त्यै कम् ते वै विद्वांसो वैन्य तद् वदन्ति समानम् पुरुषम् बहुधा निविष्टम् इति

स विद्याद् आगमद् इन्द्रो न इह कश्चन पाप्मा न्यङ्गः परिशेक्ष्यत इति

न ह वा इन्द्रः कंचन भ्रातृव्यम् पश्यते
अथ यत् देवान् आज्यपान् आवाहयति प्रयाज अनुयाजान् तत् आवाहयति

अथ यत् यजमानस्य आर्षेयम् आह न ह वै अनार्षेयस्य देवाः हविः अश्नन्ति

अथ एतम् पञ्चदश पदम् निगदम् उपसंदधाति

अस्य एव सर्वस्य आप्त्यै

पञ्चदश हि सामिधेन्यः

अथ यत् व्यवग्राहम् देवताः आवाहयति नाना हि आभ्यः हवींषि गृहीतानि भवन्ति

अग्निः वै भरतः

अथ यत् स्वम् महिमानम् आवाहयति वायुम् तत् आवाहयति

अग्ने महान् असि ब्राह्मण भारत इति

अथ चत्वारि अथ चत्वारि

वायुः वै अग्नेः स्वः महिमा

तेन सर्वेण अग्निम् स्तवानि इति

स वै अ छन्दस्कृतः भवति

सा वै असौ यत् अदः अमुष्य आदित्यस्य उपरिष्टात् दिवि इव भाति ज्योतिः इव

तस्मात् अस्य आर्षेयम् आह

द्वयम् वै इदम् सर्वम् छन्दस्कृतम् च अ छन्दस्कृतम् च

सर्वेषाम् एव छन्दसाम् आप्त्यै

स वै देवेभ्यः हव्यम् भरति

तस्मात् पञ्चदश पदः भवति

तस्य सप्त पदानि

तस्मात् व्यवग्राहम् देवताः आवाहयति

एषा ह वै सामिधेनीनाम् निविद्

अथ यत् अग्निम् अग्निना आवाहयति एषा वै अग्नेः यज्ञिया तनूः या अस्य हव्य वाह्

सप्त वै छन्दांसि
तं त्वा भ्रातरः सु वृधाः वर्धमानम् अनु जायन्तां बहवः सु जातम्

शतं च जीव शरदः पुरूची रायश् च पोषम् उपसंव्ययस्व

यस्य ते वासः प्रथम वास्यम् हरामस् तं त्वा विश्वे ऽवन्तु देवाः

परि इदम् वासो अधिथाः स्वस्तये ऽभूर् गृष्टीनाम् अभिशस्ति पाः उ

घृतं पीत्वा मधु चारु गव्यं पिता इव पुत्रान् अभि रक्षताद् इमम्

आयुः दाः अग्ने जरसं वृणानो घृत प्रतीकः घृत पृष्ठः अग्ने

परि धत्त धत्त नो वर्चसा इमम् जरा मृत्युम् कृणुत दीर्घम् आयुः

बृहस्पतिः प्रायच्छद् वास एतत् सोमाय राज्ञे परिधातवा उ

एह्य् अश्मानम् आ तिष्ठ अश्मा भवतु ते तनूः
समुखं मुख सहितम् चारणं भवतु वा अथ निर्मुखं मुख वर्जितम् चारणं भवतु उभयत्र अपि तुल्यं समानं सूतं चारयेत् धातु आदीन् इति शेषः

चारणा त्रि लक्षणा भवति त्रीणि लक्षणानि चिह्नानि यस्यां सा तथा उक्ता

इति पूर्व उक्तम् पत्त्र अभ्रकम् उक्तं पत्त्र अभ्रक चारणम् इति अर्थः

कथं ग्रासः अभ्रकस्य ग्रासनं निर्मुख त्वेन समुख त्वेन वा अपरा पिष्टी रसेण अभ्र आदेः मेलनं पुनर् गर्भः रसस्य गर्भे रस रूपम् गगनं तिष्ठति इति

धातु आदीनाम् चारणायां परिमाणम् आह समुखम् इत्यादि

तेन विधानेन पूर्व उक्तेन विधानेन त्रुटिशो दत्त्वा इत्यादिना

अत्र विकल्पो द्विगुणं सूताद् द्वि गुणितम् चारयेद् वा चतुर् गुणितम् सूतात् चतुर् गुणितम् वा अष्टगुणं सूतात् अष्ट गुणितम् वा षोडश गुणम् सूतात् षोडश गुणितम् वा द्वात्रिंशतागुणितं सूताद् द्वात्रिंशत् गुणितम् चारयेत्
पिण्ढि मे पृतनायतः

तम् अस्मै विश्वे त्वां देवा जरसे भर्तवा अदुः

त्वाम् इन्द्रस्य आहुः वर्म त्वं राष्ट्राणि रक्षसि

यत् समुद्रो अभ्यक्रन्दत् पर्जन्यो विद्युता सह

यत् ते दर्भ जरा मृत्यु शते वर्मसु वर्म ते

पिण्ढि मे द्विषतः मणे

मृण मे द्विषतः मणे

तृन्धि दर्भ सपत्नान् मे

ओष मे द्विषतः मणे

दह मे सर्वान् दुर्हार्दो दह मे द्विषतो मणे

मृण मे सर्वान् दुर्हार्दः

मणिं क्षत्रस्य वर्धनं तनू पानम् कृणोमि ते

जहि दर्भ सपत्नान् मे जहि मे पृतनायतः

निक्ष मे सर्वान् दुर्हार्दः

त्वाम् आहुर् देव वर्म त्वां दर्भ ब्रह्मणस्पतिम्

मन्थ मे पृतनायतः

शतं ते दर्भ वर्माणि सहस्रं वीर्याणि ते

मृण मे पृतनायतः

मृण दर्भ सपत्नान् मे

जहि मे सर्वान् दुर्हार्दो जहि मे द्विषतो मणे

निक्ष मे द्विषतः मणे

भङ्धि दर्भ सपत्नान् मे

भङ्धि मे पृतनायतः

मन्थ मे सर्वान् दुर्हार्दः

ओष मे पृतनायतः

सपत्न क्षयणम् दर्भं द्विषतस् तपनं हृदः

पिण्ढि मे सर्वान् दुर्हार्दः

दह दर्भ सपत्नान् मे दह मे पृतनायतः

तृन्धि मे द्विषतः मणे

निक्ष मे पृतनायतः

तृन्धि मे पृतनायतः

ओष दर्भ सपत्नान् मे

ततो हिरण्ययो बिन्दुस् ततो दर्भो अजायत
स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा तिस्रस् तन्तुमतीर् जुहोति तन्तुं तन्वन्न् उद्बुध्यस्व अग्ने त्रयस्त्रिंशत् तन्तव इति

आज्यम् अधिश्रित्य उत्पूय स्रुवं च जुहूं च निष्टप्य संमृज्य चतुर्गृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा द्वादश गृहीतेन वा पूर्णाहुतिं जुहोति

सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इत्य् एताम् अनुद्रुत्य स्वाहाकारेण जुहोति

हुतायां पूर्णाहुतौ वरं ददाति धेनुं वासो ऽनड्वाहं हिरण्यं वा

यथाकामी सर्व दर्वि होमेषु जय अभ्यातानान् राष्ट्रभृत इति हुत्वा

अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा प्राजापत्या जुहोति प्रजापतय इति एतया

अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा मनस्वत्या जुहोति मनो ज्योतिर् जुषताम् इति एतया
तस्य शरीरे एव मनः आसीत्

तम् अन् अवरुध्य एव अमन्यत

तम् एतावतः कालस्य परस्तात् असृजत

सा एव वाच् अभवत्

न एव इह किंचन अग्रे आसीत्

सः ऐक्षत _ वै इमम् अभिमंस्ये कनीयः अन्नम् करिष्ये इति

तम् संवत्सरस्य परस्तात् आत्मने आलभत

सः अर्चन् अचरत्

सर्वम् वै अत्ति इति तत् अदित्याः अदिति त्वम्

तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य यशः वीर्यम् उदक्रामत्

तस्य इमे लोकाः आत्मानः

अयम् अग्निः अर्कः

सः अश्राम्यत्

सः तपः अतप्यत

तत् प्राणेषु उत्क्रान्तेषु शरीरम् श्वयितुम् अध्रियत

सर्वस्य अत्ता भवति सर्वम् अस्य अन्नम् भवति यः एवम् एतत् अदित्याः अदिति त्वम् वेद

आपः वै अर्कः

सः मनसा वाचम् मिथुनम् समभवत् अशनायाम् मृत्युः

अन्तरिक्षम् उदरम्

असौ च असौ च सक्थ्यौ

तत् एव अर्कस्य अर्क त्वम्

दक्षिणा च उदञ्च् च पार्श्वे

तस्याम् अश्राम्यत्

पशून् देवताभ्यः प्रत्यौहत्

कम् ह वै अस्मै भवति यः एवम् एतत् अर्कस्य अर्क त्वम् वेद

अर्चते वै मे कम् अभूत् इति

ततस् अश्वः समभवत्

_ पुनर्मृत्युम् जयति

सः अकामयत द्वितीयः मे आत्मा जायेत इति

असौ च असौ च ईर्मौ

तस्य प्राञ्च् दिश् शिरः

एष ह वै अश्वमेधम् वेद यः एनम् एवम् वेद

अशनाया हि मृत्युः

अध्रियत

मृत्युः अस्य आत्मा भवति

एतासाम् देवतानाम् एकः भवति

तम् एतावन्तम् कालम् अबिभर् यावान् संवत्सरः

न एनम् मृत्युः आप्नोति

मृत्युना एव इदम् आवृतम् आसीत् अशनायया

सर्वम् आयुः एति

तत् यत् रेतः आसीत् सः संवत्सरः अभवत्

इयम् उरः

तस्मात् सर्व देवत्यम् प्रोक्षितम् प्राजापत्यम् आलभन्ते

सः अकामयत मेध्यम् मम इदम् स्यात् आत्मन्वी अनेन स्याम् इति

एष वै अश्वमेधः यः एष तपति

सः भाण् अकरोत्

सः अकामयत भूयसा यज्ञेन भूयस् यजेय इति

सा उ पुनर् एका एव देवता भवति मृत्युः एव

तम् जातम् अभिव्याददात्

द्यौः पृष्ठम्

_ क्व च एति तत् एव प्रतितिष्ठति एवम् विद्वान्

तौ एतौ अर्क अश्वमेधौ

तस्य संवत्सरः आत्मा

अध्रियत

सः एष अप्सु प्रतिष्ठितः

सा पृथिवी अभवत्

सः त्रेधा आत्मानम् व्यकुरुत आदित्यम् तृतीयम् वायुम् तृतीयम्

सः यत् यत् एव असृजत तत् तत् अत्तुम् अध्रियत

प्राणाः वै यशः वीर्यम्
ततस् परि ब्रह्मणा शाशदानः उग्रस्य मन्योः उद् इमम् नयामि

नमस् ते राजन् वरुण अस्तु मन्यवे विश्वं ह्य् उग्र निचिकेषि द्रुग्धम्

राज्ञस् त्वा सत्य धर्मणः मुञ्चामि वरुणाद् अहम्

सजातान् उग्र इह आ वद ब्रह्म च अप चिकीहि नः

वशाः हि सत्याः वरुणस्य राज्ञः

यद् उवक्थ अनृतम् जिह्वया वृजिनं बहु

मुञ्चामि त्वा वैश्वानराद् अर्णवान् महतस् परि

अयम् देवानाम् असुरः वि राजति
कामम् अहनि अपि न अति उष्णे तीक्ष्णम् अक्ष्णि प्रयोजयेत्

प्रशस्ता लेखने ताम्री रोपणे काललोह जा

दश द्वादश वा बिन्दून् द्वि अङ्गुलात् अवसेचयेत्

अङ्गुली च सुवर्ण उत्था रूप्य जा च प्रसादने

अञ्जनं लेखनं तत्र कषाय अम्ल पटु ऊषणैः

अथ अनुमीलयन् दृष्टिम् अन्तः संचारयेत् शनैस्

रुज् तोद कण्डु घर्ष अश्रु दाह राग निबर्हणम्

अपेत औषध संरम्भम् निर्वृतं नयनं यदा

ऊर्ध्व वर्त्मनि संगृह्य शोध्यं वामेन च इतरत्

आर्ते पित्त कफ _ मारुतेन विशेषतः

रोपणं तिक्तकैर् द्रव्यैः स्वादु शीतैः प्रसादनम्

शीत सात्म्या दृग् आग्नेयी स्थिरतां लभते पुनः

अदृष्टे ऽर्के शिरस् स्नाते पीतयोर् धूम मद्ययोः

कण्डू जाड्ये ऽञ्जनं तीक्ष्णं धूमं वा योजयेत् पुनः

ततः प्रमृज्य मृदुना चैलेन कफ वातयोः

दक्षिण अङ्गुष्ठकेन अक्षि ततो वामं स वाससा

द्वे शलाके तु तीक्ष्णस्य तिस्रस् तद् इतरस्य च

पक्व लिङ्गे अल्प शोफ अति कण्डू पैच्छिल्य लक्षिते

प्रयुज्यमानं लभते प्रत्यञ्जन समाह्वयम्

ऊर्ध्व गान् नयने न्यस्तम् अपवर्तयते मलान्

अतिशीतं तु कुरुते निस्तोद स्तम्भ वेदनाः

लेखनं रोपणं दृष्टि प्रसादनम् इति त्रिधा

क्रुद्ध ज्वरित तान्त अक्षि शिरस् रुज् शोक जागरे

गत्वा संधि शिरस् घ्राण मुख स्रोतांसि भेषजम्

दश अङ्गुला तनुर् मध्ये शलाका मुकुल आनना

अति उद्रिक्ते बलासे तु लेखनीये ऽथवा गदे

उष्णं वाते कफे कोष्णं तत् शीतम् रक्त पित्तयोः

न रात्रौ अपि शीते ऽति नेत्रे तीक्ष्ण अञ्जनम् हितम्

निशि स्वप्ने न मध्याह्ने म्लाने न उष्ण गभस्तिभिः

अथ अञ्जनम् शुद्ध तनोः नेत्र मात्र आश्रये मले

मन्द घर्ष अश्रु रागे ऽक्ष्णि प्रयोज्यं घन दूषिके

अश्मनो जन्म लोहस्य तत एव च तीक्ष्ण ता

अञ्जिते वर्त्मनी किंचिच् चालयेत् च एवम् अञ्जनम्

अजीर्णे अग्नि अर्क संतप्ते दिवासुप्ते पिपासिते

अति तीक्ष्ण मृदु स्तोक बहु अच्छ घन कर्कशम्

अत्यर्थ शीतलम् तप्तम् अञ्जनं न अवचारयेत्

स्वप्नेन रात्रौ कालस्य सौम्य त्वेन च तर्पिता

हरेणु मात्रा पिण्डस्य वेल्ल मात्रा रसक्रिया

सर्वेषाम् अक्षि रोगाणाम् आदौ आश्च्योतनम् हितम्

व्याधि दोष ऋतु योग्याभिः अद्भिः प्रक्षालयेत् तदा

दोषम् स्तब्धं कण्डू जाड्य आदि कारि तत्

अन्येन कोष्ण पानीय प्लुतेन स्वेदयेन् मृदु

पिण्डो रसक्रिया चूर्णस् त्रिधा एव अञ्जन कल्पना

उपघातो ऽपि तेन एव तथा नेत्रस्य तेजसः

कषाय वर्त्मताम् घर्षं कृच्छ्राद् उन्मेषणं बहु

अक्षि रोगाय दोषाः स्युर् वर्धित उत्पीडित द्रुताः

तीक्ष्णं व्याप्नोति सहसा न च उन्मेष निमेषणम्

विरेक दुर्बलम् चक्षुर् आदित्यं प्राप्य सीदति

तीक्ष्ण अञ्जन अभिसंतप्ते नयने तत् प्रसादनम्

विकार वृद्धिम् अति अल्पम् संरम्भम् अ परिस्रुतम्

अति उष्ण तीक्ष्णम् रुज् राग दृश् नाशाय अक्षि सेचनम्
अपि निश्चयेन तत् तीक्ष्णं दरदेन हिङ्गुलेन हतं मारितं वा माक्षिकेन स्वर्णमाक्षिकेन रवि सहितम् ताम्र संयुतम् तीक्ष्णं हतं मारितं पुनर् वासनया वासना औषधेन वासितं परिभावितं घन वत् अभ्र वत् चार्यं जार्यं च सत्त्व अभ्र वत् न अन्यथा

तीक्ष्णस्य हिङ्गुल योगेन गुण आधिक्यम् आह तत् अपि इत्यादि
आ तिष्ठ मित्र वर्धन तुभ्यम् देवा अधि ब्रुवन्

अभि प्रेहि मा अप वेन उग्रश् चेत्ता सपत्न हा

यथा असः मित्र वर्धनः तथा त्वा सविता करत्

विशस् त्वा सर्वा वाञ्छन्त्व् आपो दिव्याः पयस्वतीः

व्याघ्रो अधि वैयाघ्रे वि क्रमस्व दिशो महीः

समुद्रम् न सु भुवः तस्थिवांसम् मर्मृज्यन्ते द्वीपिनम् अप्सु अन्तर्

महत् तद् वृष्णो असुरस्य नाम आ विश्व रूपः अमृतानि तस्थौ

अभि त्वा वर्चसा असिचन् आपः दिव्याः पयस्वतीः

आतिष्ठन्तं परि विश्वे अभूषन् श्रियम् वसानश् चरति स्व रोचिः

याः आपः दिव्याः पयसा मदन्ति अन्तरिक्षे उत वा पृथिव्याम् तासाम् त्वा सर्वासाम् अपाम् अभि सिञ्चामि वर्चसा

एनाः व्याघ्रम् परिषस्वजानाः सिंहम् हिन्वन्ति महते सौभगाय
मिथुनानि सूक्तानि शस्यन्ते त्रैष्टुभानि च जागतानि च मिथुनं वै पशवः पशवश् छन्दांसि पशूनां अवरुद्ध्यै

स पच्छः प्रथमं रोहति इमम् तल् लोकम् आप्नोत्य् अथ अर्धर्चशः ऽन्तरिक्षं तद् आप्नोत्य् अथ त्रिपद्या अमुम् तत् लोकम् आप्नोत्य् अथ केवल्या तद् एतस्मिन् प्रतितिष्ठति य एष तपति