tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
का च इयम् अत्रभवती भवत्याः समीपे समवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम्

तस्य च अङ्गस्य परभाग उपकरणम् अनङ्गः

अल्पीयान् च अयम् अध्वा

उपांशु कथय इति कपोल तल नति बिम्बिताम् लज्जया कर्ण मूलम् इव मालतीं प्रवेशयन्ती मधुरया गिरा सु धीरम् उवाच सखि मालति किमर्थम् एवम् अभिदधासि का अहम् अवधान दानस्य शरीरस्य प्राणानां वा सर्वस्य अ प्रार्थितः ऽपि प्रभवति एव अतिवेलम् चक्षुष्यो जनः

निष्कारणा च निकार कणिका अपि कलुषयति मनस्विनो ऽपि मानसम् असदृश जनात् आपतन्ती

उवाच च सावित्री सखि मधुर मयूर विरुतयः कुसुम पांशु पटल सिकतिल तरु तलाः परिमल मत्त मधुप वेणी वीणा रणित रमणीयाः रमयन्ति मां मन्दीकृत मन्दाकिनी द्युतेः अस्य महा नदस्य उपकण्ठ भूमयः

एकः तयोः सारस्वत आख्यः एव भवत् अपरो ऽपि वत्स नामा आसीत्

दधीचस् तु नव अम्भः भर गभीर अम्भोधर ध्वान निभया भारत्या नर्तयन् वन लता भवन भाजः भुजङ्ग भुजः सु धीरम् उवाच आर्य करिष्यति प्रसादम् आर्या आराध्यमाना

जात स्नेहः तु नितरां पिता एव अस्य मातृ ताम् अकरोत्

सतां मध्ये कविः चौरः विभाव्यते

तत् श्रुत्वा पुनर् अपि सावित्री समभाषत अति महा अनुभावः खलु कुमारो येन एवम् अ विज्ञायमाने क्षण दृष्टे ऽपि जने परिचितिम् अनुबध्नाति

भवतु

पुष्प धूलि धूसरैः अ दष्टा अपि व्यचेष्टत मधुकर कुलैः

तत्र का गणना इतरासु तपस्विनीषु अति तरलासु तरुणीष्व् इति

दूरे तावद् अन्योन्यस्य अभिलापनम् अभिजातैः सह दृशो ऽपि मिश्रीभूता महतीं भूमिम् आरोपयन्ति

अथ शनैः शनैर् अति उदार व्यवहृति मनोहृन्ति बृहन्ति राजकुलानि वीक्षमाणः निरवद्य विद्या विद्योतितानि गुरु कुलानि च सेवमानः महार्ह आलाप गम्भीर गुणवत् गोष्ठीः च उपतिष्ठमानः स्वभाव गम्भीर धीः धनानि विदग्ध मण्डलानि च गाहमानः पुनर् अपि ताम् एव वैपश्चितीम् आत्म वंश उचिताम् प्रकृतिम् अभजत्

दृष्ट्वा च तां तथा हसन्तीं स मुनिः आः पाप कारिणि दुर्गृहीत विद्या लव अवलेप दुर्विदग्धे माम् उपहससि इति उक्त्वा शिरः कम्प शीर्यमाण बन्ध विशरारोः उन्मिषत् पिङ्गलिम्नः जटा कलापस्य रोचिषा सिञ्चन् इव रोष दहन द्रवेण दश दिशः कृत काल संनिधानाम् इव अन्धकारित ललाट पट्ट अष्टापदाम् अन्तक अन्तःपुर मण्डन पत्रभङ्ग मकरिकाम् भ्रुकुटिम् आबध्नन् अति लोहितेन चक्षुषा अमर्ष देवतायै स्व रुधिर उपहारम् इव प्रयच्छन् निर्दय दष्ट दशनच्छद भय पलायमानाम् इव वाचं रुन्धन् दन्त अंशु छलेन अंस अवस्रंसिनः शाप शासन पट्टस्य इव ग्रथ्नन् ग्रन्थिम् अन्यथा कृष्णाजिनस्य स्वेद कण प्रतिबिम्बितैः शाप शङ्का शरण आगतैः इव सुर असुर मुनिभिः प्रतिपन्न सर्व अवयवः कोप कम्प तरलित अङ्गुलिना करेण प्रसादन लग्नाम् अक्षर मालाम् इव अक्षमालाम् आक्षिप्य कामण्डलवेन वारिणा समुपस्पृश्य शाप जलम् जग्राह
ततः क्रमेण ध्रुव प्रवृत्ताम् धर्मधेनुम् इव अधस् धावमान धवल पयोधराम् उद्धुर ध्वनिम् अन्धक मथन मौलि मालती मालिकाम् आलीयमान वालखिल्य रुद्ध रोधसम् अरुन्धती धौत तारव त्वचम् त्वङ्गत् तुङ्ग तरङ्ग तरत् तरलतर तार तारकाम् तापस वितीर्ण तरल तिल उदक पुलकित पुलिनाम् आप्लवन पूत पितामह पातित पितृ पिण्ड पाण्डुरित पाराम् पर्यन्त सुप्त सप्तर्षि कुश शयन सूचित सूर्य ग्रह सूतक उपवासाम् आचमन शुचि शचीपति मुच्यमान अर्चन कुसुम निकर शाराम् शिव पुर पतित निर्माल्य मन्दर दामकाम् अन् आदर दारित मन्दर दरी दृषदम् अनेक नाकनायक निकाय कामिनी कुच कलश विलुलित विग्रहाम् ग्राह ग्राव ग्राम स्खलन मुखरित स्रोतसम् सुषुम्णा स्रुत शशि सुधा शीकर स्तबक तारकित तीराम् धिषणा अग्नि कार्य धूम धूसरित सैकताम् सिद्ध विरचित वालुका लिङ्ग लङ्घन त्रास विद्रुत विद्याधराम् निर्मोक मुक्तिम् इव गगन उरगस्य लीला ललाटिकाम् इव त्रिविष्टप विटस्य विक्रय वीथीम् इव पुण्य पण्यस्य दत्त अर्गलाम् इव नरक नगर द्वारस्य अंशुक उष्णीष पट्टिकाम् इव सुमेरु नृपस्य दुगूल कदलिकाम् इव कैलास कुञ्जरस्य पद्धतिम् इव अपवर्गस्य नेमिम् इव कृत युगस्य सप्त सागर राज महिषीम् मन्दाकिनीम् अनुसरन्ती मर्त्य लोकम् अवततार

अगात् च निरवग्रहो ग्रहवान् इव नव यौवनेन स्वैरिणा मनसा महताम् उपहास्य ताम्

आरम्भे तपो गलति पश्चात् स्वेद सलिलम्

न च बालिश ता चपल ता चारण ता वा वाचाल तायाः कारणम्

तस्मै च जात मात्राय एव सम्यक् स रहस्याः सर्वे वेदाः सर्वाणि च शास्त्राणि सकलाः च कला मद् प्रभावात् स्वयम् आविर्भविष्यन्ति इति वरम् अदात्

न केवलम् आननं हृदयम् अपि च ते चन्द्र मयम् इव सुधा शीकर शीतलैः आह्लादयति वचोभिः

अतिवाहित दिवसा च तस्मिन् लता मण्डप शिला तले कल्पित पल्लव शयना सुष्वाप

जानासि एव यादृश्यो विसंस्थुला गुणवति अपि जने दुर्जन वत् निर्दाक्षिण्याः क्षणभङ्गिन्यो दुरतिक्रमणीया न रमणीया दैवस्य वामा वृत्तयः

असूत च सा तत्र देवी दीर्घ आयुषम् एनम्

अथ दैव योगात् सरस्वती बभार गर्भम्

वयम् अपि शुश्रूषवो वृत्तान्तम् आयुष्मत्योः

गृह्यन्ताम् अमी प्राणा इति

क्व महा तपः भार वैवधिक ता क्व पुरोभागि त्वम् अति रोषणः चक्षुष्मान् अन्धः एव जनः

अभूमिः खलु असि दुःख क्ष्वेड अङ्कुर प्रसवानाम्

तां खलु देवीम् अन्तर्वत्नीं विदित्वा वैजनने मासि प्रसवाय पिता पत्युः पार्श्वात् स्व गृहम् आनाययत

भ्रातरौ पारशवौ चन्द्रसेन मातृषेणौ भाषा कविः ईशानः परं मित्रं प्रणयिनौ रुद्र नारायणौ विद्वांसौ वारबाण वासबाणौ वर्ण कविः वेणीभारतः प्राकृत कृत् कुल पुत्रः वायुविकारः बन्दिनाव् अनङ्गबाण सूचीबाणौ कात्यायनिका चक्रवाकिका जाङ्गुलिको मयूरकः कलादश् चामीकरः हैरिकः सिन्धुषेणः लेखको गोविन्दकः चित्रकृद् वीरवर्मा पुस्त कृत् कुमारदत्तः मार्दङ्गिको जीमूतः गायनौ सोमिल ग्रहादित्यौ सैरन्ध्री कुरङ्गिका वांशिकौ मधुकर पारावतौ गान्धर्व उपाध्यायः दर्दुरकः संवाहिका केरलिका लासक युवा ताण्डविकः आक्षिक आखण्डलः कितवो भीमकः शैलालि युवा शिखण्डकः नर्तकी हरिणिका पाराशरी सुमतिः क्षपणको वीरदेवः कथको जयसेनः शैवो वक्रघोणः मन्त्रसाधकः करालः असुर विवर व्यसनी लोहिताक्षः धातुवाद विद् विहङ्गमः दार्दुरिको दामोदरः ऐन्द्रजालिकश् चकोराक्षः मस्करी ताम्रचूडकः

सौजन्य जन्म भूमयः भूयसा शुभेन सत् जन निर्माण शिल्प कलाः इव भवादृश्यो दृश्यन्ते

मन्द मन्द मारुत विधुतैः कुसुम रजोभिः अ दूषित लोचना अपि अश्रु जलम् मुमोच

चकार च कृत दार परिग्रहस्य अस्य तस्मिन् एव प्रदेशे प्रीत्या प्रीतिकूट नामानम् निवासम्

अन् अन्य शरणा च अद्य एव प्रभृति प्रतिपद्यस्व मनसा वाचा क्रियया च सर्व विद्या विधातारम् दातारं च श्वःश्रेयसस्य चरण रजः पवित्रित त्रिदश असुरम् सुधासूति कलिका कल्पित कर्ण अवतंसम् देवदेवं त्रिभुवन गुरुम् त्र्यम्बकम्

अ क्षीणः खलु दाक्षिण्य कोशः महताम्
स्मरति च भवत्योः

अन्येद्युर् उदिते भगवति त्रिभुवन शेखरे खणखणायमान स्खलत् खलीन क्षत निज तुरग मुख क्षिप्तेन क्षतजेन इव पाटलित वपुषि उदयाचल चूडामणौ जरत् कृकवाकु चूडा अरुण अरुण पुरःसरे विरोचने न अति दूर वर्ती विविच्य पितामह विमान हंस कुल पालः पर्यटन् अपरवक्त्रम् उच्चैस् अगायत्

तेन तु सार्धम् एक दिवसम् इव संवत्सरम् अधिकम् अनयत्

अथ सरस्वती प्रीति विस्फारितेन चक्षुषा प्रत्यवादीद् अयि न शक्नोमि बहु भाषितुम्

उत्तिष्ठ

उच्छ्वसितं हि सा कुमारस्य इति

पितुः पाद मूलम् आयान्तम् मया स अभिसारम् अकरोत् स्वामी

व्रजाम इति

क्रमेण च अतीते मध्यन्दिन समये शोणम् अवतीर्णायाम् सावित्र्यां स्नातुम् उत्सारित परिजना स आकूता इव मालती कुसुम प्रस्तर शायिनीम् समुपसृत्य सरस्वतीम् आबभाषे देवि विज्ञाप्यं नः किंचिद् अस्ति रहसि

पुलिन पृष्ठ प्रतिष्ठित शिव लिङ्गा च भक्त्या परमया पर ब्रह्म पुरःसराम् सम्यक् मुद्रा बन्ध विहित परिकराम् ध्रुवा गीति गर्भाम् अवनि पवन वन गगन दहन तपन तुहिनकिरण यजमान मयीः मूर्तीर् अष्टौ अपि ध्यायन्ती सु चिरम् अष्टपुष्पिकाम् अदात्

आसीत् च तयोः सोदर्ययोः इव स्पृहणीया प्रीतिः

अथ सारस्वतो मातुः महिम्ना यौवन आरम्भे एव आविर्भूत अशेष विद्या संभारः तस्मिन् सवयसि भ्रातरि प्रेयसि प्राण समे सुहृदि वत्से वाङ्मयं समस्तम् एव संचारयामास

कृत आसन परिग्रहम् तु तं प्रीत्या सावित्री पप्रच्छ आर्य कच्चित् कुशली कुमार इति

केवलम् इयम् आलोकन कृतार्थाय चक्षुषे स्पृहयन्ती प्रेरयति उदन्त श्रवण कुतूहलिनी श्रोत्र वृत्तिः

उत्कण्ठा भार भृता च ताम्यता चेतसा कल्पायितं कथं कथम् अपि दिवस शेषम् अनैषीत्

पक्षपाति च हृदयम् अत्र एव स्थातुं म इति

अतो न माम् उपालम्भेन उपस्थातुम् अर्हसि

आत्मज मुख कमल अवलोकन अवधिः च ते शापो ऽयं भविष्यति इति

तत् हि नः कुल क्रम आगतम् राज कुलम्

अपि च

तस्य च अधर मणेः दीधितयः विकसित बन्धूक वन राजयः

एतानि तानि आत्म प्रमाद स्खलित वैलक्ष्याणि यैः याप्य ताम् याति अविदग्धः जन इति उक्त्वा पुनर् आह वत्से सरस्वति विषादं मा गाः

माम् अपि तस्य एव देवस्य सु गृहीत नाम्नः शर्यातस्य आज्ञा कारिणम् विकुक्षि नामानम् भृत्यपरमाणुम् अवधारयतु भवती

अनवरत नयनजल सिच्यमानः च तरुः इव विपल्लवो ऽपि सहस्रधा प्ररोहति

तरलयसि दृशं किम् उत्सुकाम् अकलुष मानस वास लालिते

तत् कथय कतमो वंशः स्पृहणीय ताम् जन्मना नीतः

इतरा तु सखी स्नेहेन सावित्रीम् अपि विदित वृत्तान्ताम् अकरोत्

केचिद् अपचिति भाञ्जि यजूंषि अपठन्

तद् अवधिः एव इयम् नौ यात्रा

रणरणक उपनीत प्रजागरा च अ निमीलित लोचना एव तां निशाम् अनयत्

तत्र च चिर दर्शनात् अभिनवीभूत स्नेह सद्भावैः स संस्तव प्रकटित ज्ञातेयैः आप्तैर् उत्सव दिवसे इव आनन्दित आगमनः बाल मित्र मण्डल मध्य गतः मोक्ष सुखम् इव अन्वभवत्

तथा आसीनम् च तं त्रिभुवन प्रतीक्ष्यम् मनु दक्ष चाक्षुष प्रभृतयः प्रजापतयः सर्वे च सप्तर्षि पुरःसराः महा ऋषयः सिषेविरे

तस्य च चक्षुषो विक्षेपाः कुमुद कुवलय कमल आकाराः

अवतीर्य च दूरात् एव आनतेन मूर्ध्ना प्रणामम् अकरोत्

अन्य वर्ण परावृत्त्या बन्ध चिह्न निगूहनैः

क्षणं नु दर्शयता च तम् अन्य जन्म जनितेन इव मे फलितम् अधर्मेण

भूयो ऽपि चक्षुर् आचकाङ्क्ष तद् दर्शनम्

अयत्न उपनतेन फल मूलेन अमृत रसम् अप्य् अतिशिशयिषमाणेन च स्वादिम्ना शिशिरेण शोण वारिणा शरीर स्थितिम् अकरोत्

केचित् प्रशंसा सामानि जगुः

कानि वा तीर्थानि अनुग्रहीतुम् अभिलषसि

कुपितस्य प्रथमम् अन्धकारीभवति विद्या ततो भ्रुकुटिः

निवारित परिजनः च तेन द्वितीयेन साधुना सह चरणाभ्याम् एव स विनयम् उपससर्प

अभवन् च अस्य सवयसः समानाः सुहृदः सहायाः च
गते च विरल ताम् शोके शनैः शनैर् अविनय निदान तया स्वातन्त्र्यस्य कुतूहल बहुल तया च बाल भावस्य धैर्य प्रतिपक्ष तया च यौवन आरम्भस्य शैशव उचितानि अनेकानि चापलानि आचरन् इत्वरः बभूव

तत्र पाशुपतस्य एकः एव भवत् भू भारः इव अचल कुल स्थितिः स्थिरश् चतुर् उदधि गम्भीरः अर्थपतिः इति नाम्ना समग्रा अग्रजन्म चक्र चूडामणिः महात्मा सूनुः

सुप्ता अपि च तम् एव दीर्घ लोचनम् ददर्श

पार्श्वे च तस्य द्वितीयम् अ पर संश्लिष्ट तुरङ्गम् प्रांशुम् उत्तप्त तपनीय स्तम्भ आकारम् परिणत वयसम् अपि व्यायाम कठिन कायम् नीच नख श्मश्रु केशम् शुक्ति खलतिम् ईषत् तुन्दिलं रोमश उरःस्थलम् अनुल्बण उदार वेष तया जराम् अपि विनयम् इव शिक्षयन्तं गुणान् अपि गरिमाणम् इव आनयन्तम् महा अनुभाव ताम् अपि शिष्य ताम् इव आनयन्तम् आचारस्य अपि आचार्यकम् इव कुर्वाणं धवल वारबाण धारिणम् धौत दुकूल पट्टिका परिवेष्टित मौलिम् पुरुषम्

आलिङ्गिता च ताभ्यां स विनयम् उपाविशत्

विघटमान चक्रवाक युगल विसृष्टैः अ स्पृष्टा अपि श्याम ताम् आससाद विरह निःश्वास धूमैः

सा तु अवादीत् आर्य श्रोष्यसि कालेन

तत् श्रुत्वा सरस्वती पुनर् अचिन्तयत् अहम् इव अनेन पर्यनुयुक्ता

संस्थिते च पितरि महता शोकेन आभीलम् अनुप्राप्तः दिवानिशं दह्यमान हृदयः कथं कथम् अपि कतिपयान् दिवसान् आत्म गृहे एव अनैषीत्

गोत्र नामनी तु श्रोतुम् अभिलषति नौ हृदयम्

असूत च अनेहसा सर्व लक्षण अभिरामम् तनयम्

जनयन्ति च विस्मयम् अति धीर धियाम् अप्य् अ दृष्ट पूर्वाः दृश्यमाना जगति स्रष्टुः सृष्टि अतिशयाः
क्रमेण च मन्दायमाने मुकुलित बिसिनी विसर व्यसन विषण्ण सरसि वासरे मधु मद मुदित कामिनी कोप कुटिल कटाक्ष क्षिप्यमाणे इव क्षेपीयः क्षितिधर शिखरम् अवतरति तरुणतर कपि लपन लोहिते लोक एक चक्षुषि भगवति प्रस्नुत मुख माहेयी यूथ क्षरत् क्षीर धारा धवलितेषु आसन्न चन्द्र उदय उद्दाम क्षीर उद लहरी क्षालितेषु इव दिव्य आश्रम उपशल्येषु अपराह्ण प्रचार चलिते चामरिणि चामीकर तट ताडन रणित रदने रदति सुरस्रवन्ती रोधांसि स्वैरम् ऐरावते प्रसृत अनेक विद्याधर अभिसारिका सहस्र चरण अलक्तक रस अनुलिप्ते इव प्रकटयति च तारापथे पाटल ताम् तारापथ प्रस्थित सिद्ध दत्त दिनकर अस्तमय अर्घ्य आवर्जिते रञ्जित ककुभि कुसुम्भ भासि स्रवति पिनाकि प्रणति मुदित संध्या स्वेद सलिले इव रक्तचन्दन द्रवे वन्दारु मुनि वृन्दारक वृन्द बध्यमान संध्या अञ्जलि वने ब्रह्म उत्पत्ति कमल सेवा आगत सकल कमल आकरे इव राजति ब्रह्म लोके समुच्चारित तृतीयसवन ब्रह्मणि ब्रह्मणि ज्वलित वैतान ज्वलन ज्वाला जटाल अजिरेषु आरब्ध धर्म साधन शिबिर नीराजनेषु इव सप्तर्षि मन्दिरेषु अघमर्षण मुषित किल्बिष विष गदा उल्लाघ लघुषु यतिषु संध्या उपासन आसीन तपस्वि पङ्क्ति पूत पुलिने प्लवमान नलिन योनि यान हंस हास दन्तुरित ऊर्मिणि मन्दाकिनी जले जल देवता आतपत्रे पत्ररथ कुल कलत्र अन्तःपुर सौधे निज मधु मधुर आमोदिनि कृत मधुप मुदि मुमुदिषमाणे कुमुद वने दिवस अवसान ताम्यत् तामरस मधुर मधु सपीति प्रीते सुषुप्सति मृदु मृणाल काण्ड कण्डूयन कुण्डलित कन्धरे धुत पत्र राजि वीजित राजीव सरसि राजहंस यूथे तट लता कुसुम धूलि धूसरित सरिति सिद्धपुर पुरन्ध्रि धम्मिल्ल मल्लिका गन्ध ग्राहिणि सायन्तने तनीयसि निशाः निश्वास निभे नभस्वति संकोच उदञ्चत् उच्च केसर कोटि संकट कुशेशय कोश कोटर कुटी शायिनि षट्चरण चक्रे नृत्य उद्धूत धूर्जटि जटा अटवी कुटज कुड्मल निकर निभे नभस्तलं स्तबकयति तारा गणे संध्या अनुबन्ध ताम्रे परिणमत् ताल फल त्वक् त्विषि काल मेघ मेदुरे मेदिनीं मीलयति नव वयसि तमसि तरुणतर तिमिर पटल पाटन पटीयसि समुन्मिषति यामिनी कामिनी कर्णपूर चम्पक कलिका कदम्बके प्रदीप प्रकरे प्रतनु तुहिनकिरण किरण लावण्य आलोक पाण्डुनि आश्यान नील नीर मुक्त कालिन्दी कुल बाल पुलिनायमाने शातक्रतवे कृशयति तिमिरम् आशा मुखे ख मुचि मेचकित विकचित कुवलय सरसि शशधर कर निकर कच ग्रह आविले विलीयमाने मानिनी मनसि इव शर्वरी शब्द चिकुर चये चाष पक्ष त्विषि तमसि उदिते भगवत्य् उदयगिरि शिखर कटक कुहर हरि खर नखर निवह हेतिनि हत निज हरिण गलित रुधिर निचय निचितम् इव लोहितं वपुर् उदय राग धरम् अधरम् इव विभावरी वध्वाः धारयति श्वेतभानौ अचल च्युत चन्द्रकान्त जल धारा धौते इव ध्वस्ते ध्वान्ते गोलोक गलित दुग्ध विसर वाहिनि दन्त मय कर मुख महा प्रणाले इव आपूरयितुम् प्रकृते पयोधिम् इन्दु मण्डले स्पष्टे प्रदोष समये सावित्री शून्य हृदयाम् इव किम् अपि ध्यायन्तीं स अस्राम् सरस्वतीम् अवादीत् सखि त्रिभुवन उपदेश दान दक्षायाः तव पुरो जिह्वा जिह्रेति मे जल्पन्ती

नमः तुङ्ग शिरः चुम्बि चन्द्र चामर चारवे

तुरग आरूढम् च तं प्रयान्तं सरस्वती सु चिरम् उत्तम्भित पक्ष्मणा निश्चल तारकेण लिखितेन इव चक्षुषा व्यलोकयत्

अथ तां तथा शप्तां सरस्वतीं दृष्ट्वा पितामहो भगवान् कमल उत्पत्ति लग्न मृणाल सूत्राम् इव धवल यज्ञ उपवीतिनीम् तनुम् उद्वहन् उद्गच्छत् अच्छ अङ्गुलीय मरकत मयूख लता कलापेन त्रिभुवन उपप्लव प्रशम कुश आपीड धारिणा इव दक्षिणेन करेण निवार्य शाप कलकलम् अति विमल दीर्घैः भावि कृत युग आरम्भ सूत्र पातम् इव दिक्षु पातयन् दशन किरणैः सरस्वती प्रस्थान मङ्गल पटहेन इव पूरयन् आशाः स्वरेण सु धीरम् उवाच ब्रह्मन् न खलु साधु सेवितः ऽयं पन्था येन असि प्रवृत्तः
मानयामि मुनेः वचनम् इति उक्त्वा उत्थाय कृत मही तल अवतरण संकल्पा परित्यज्य वियोग विक्लवम् स्व परिजनम् ज्ञाति वर्गम् अ विगणय्य अवगणा त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य चतुर्मुखं कथम् अप्य् अनुनय निवर्तित अनुयायि व्रति व्राता ब्रह्म लोकतः सावित्री द्वितीया निर्जगाम

विशुद्धया हि धिया पश्यन्ति कृतबुद्धयः सर्वान् अर्थान् असतः सतो वा

अपि च पुराकृते कर्मणि बलवति शुभे ऽशुभे वा फल कृति तिष्ठति अधिष्ठातरि पृष्ठे पृष्ठतस् च को ऽवसरो विदुषि शुचाम्

यस्माद् अजायन्त वात्स्यायना नाम गृह मुनयः आश्रित श्रौताः अप्य् अन् आलम्बित अलीक बक काकवः कृत कुक्कुटव्रताः अप्य् अ बैडाल वृत्तयः विवर्जित जन पङ्क्तयः परिहृत कपट कीर कुची कूर्च आकूताः अ गृहीत गह्वराः न्यक्कृत निकृतयः प्रसन्न प्रकृतयः विहत विकृतयः पर परीवाद पराचीन चेतः वृत्तयः वर्ण त्रय व्यावृत्ति विशुद्ध अन्धसः धीर धिषणाः विधूत अध्येषणाः अ संकसुक स्वभावाः प्रणत प्रणयिनः शमित समस्त शाखा अन्तर संशीतयः उद्घाटित समग्र ग्रन्थ अर्थ ग्रन्थयः कवयः वाग्मिनः विमत्सराः पर सुभाषित व्यसनिनः विदग्ध परिहास वेदिनः परिचय पेशलाः सर्व अतिथयः सर्व साधु संमताः सर्व सत्त्व साधारण सौहार्द द्रव आर्द्रीकृत हृदयाः तथा सर्व गुण उपेताः राज सेना अन् अभिभूताः क्षमा भाजः आश्रित नन्दनाः अ निस्त्रिंशाः विद्या धराः अ जडाः कलावन्तः अदोषाः तारकाः अ पर उपतापिनः भास्वन्तः अन् उष्माणः हुत भुजः अ कुसृतयः भोगिनः अस्तम्भाः पुण्य आलयाः अ लुप्त क्रतु क्रियाः दक्षाः अ व्यालाः काम जितः असाधारणा द्विजातयः

स प्रश्रयम् ताभ्यां संभाषिता च पुण्य भाजनम् आत्मानम् अमन्यत

कालेन च उपारूढ यौवनम् इमम् आलोक्य अहम् इव असौ अपि अनुभवतु मुख कमल अवलोकन आनन्दम् अस्य इति मातामहः कथं कथम् अपि एनम् पितुः अन्तिकम् अधुना व्यसर्जयत्

सा तु अवादीत् देवि जानासि एव माधुर्यं विषयाणाम् लोलुप ताम् च इन्द्रिय ग्रामस्य उन्मादि ताम् च नव यौवनस्य पारिप्लव ताम् च मनसः

सो अयम् औदार्य अतिशयः सो ऽपि महात्मनाम् इतर जन दुर्लभः येन उपकरणीकुर्वन्ति इति

अस्तम् उपगते च भगवति गभस्तिमति स्तिमिततरम् अवतरति तमसि प्रहसिताम् इव सितां दिशं पौरन्दरीं दरीम् इव केसरिणि मुञ्चति चन्द्रमसि सरस्वती शुचिनि चीन अंशुक सुकुमारतरे तरङ्गिणि दुगूल कोमल शयने इव शोण सैकते समुपविष्टा स्वप्न कृत प्रार्थना पाद पतन लग्नाम् दधीच चरण नख चन्द्रिकाम् इव ललाटिकां दधाना गण्ड स्थल आदर्श प्रतिबिम्बितेन चारु हासिनि अयम् असौ आहृतः हृदय दयितः जन इति श्रवण समीप वर्तिना निवेद्यमान मदन संदेशा इव इन्दुना विकीर्यमाण नख किरण चक्रवालेन वाल व्यजनीकृत चन्द्र कला कलापेन इव करेण वीजयन्ती स्वेदिनं कपोल पट्टम् अत्र दधीचाद् ऋते न केनचिद् प्रवेष्टव्यम् इति तिरश्चीनं चित्तभुवा पातितां विलास वेत्र लताम् इव बाल मृणालिकाम् अधि स्तनम् स्तनयन्ती कथम् अपि हृदयेन वहन्ती प्रतिपालयामास आसीत् च अस्याः मनसि अहम् अपि नाम सरस्वती यत्र अमुना मनोजन्मना जानती एव परवशीकृता

अ प्रहितम् अपि मनः तेन एव सार्धम् अगात् अजायत च नव पल्लवः इव बाल वन लतायाः कुतो अपि अस्याः अनुरागः चेतसि

अन्वक्षम् आगमिष्यति एव मालती इति नाम्ना वाणिनी वार्तां वो विज्ञातुम्

दृष्ट्वा च तं रामणीयक हृत हृदया तस्य एव तीरे वासम् अरचयत्

शैलूष इव वृथा वहसि कृत्रिमम् उपशम शून्येन चेतसा तापस आकल्पम्

तौ तु सा निर्विशेषं सामान्य स्तन्य आदिना शनैः शनैः शिशू समवर्धयत्

गते च तस्मिन् सा ताम् एव दिशम् आलोकयन्ती सु चिरम् अतिष्ठत्

न इयम् आकृतिर् दिव्य ताम् व्यभिचरति

पर दोष दर्शन दक्षा दृष्टिः इव कुपिता बुद्धिः न ते आत्म राग दोषम् पश्यति

ततः प्रभृति च स आलस्या इव शून्या इव स निद्रा इव दिवसम् अनयत्

रोष दोष निषद्ये स्व हृदये निग्राह्ये किमर्थम् असि निगृहीतवान् अनागसम् सरस्वतीम्
कथं लोक विनाशाय ते विष पादपस्य इव जटा वल्कलानि जातानि

सावित्री अपि कृत्वा यथाक्रियमाणं सायन्तनं क्रिया कलापम् उचिते शयन काले किसलय शयनम् अभजत जात निद्रा च सुष्वाप

अवर्धत अनेहसा च तत्र एव अयम् आनन्दित ज्ञाति वर्गः बालस् तारक राजे इव राजीव लोचनः राज गृहे

महतां च उपरि निपतन्न् अणुर् अपि सृणिः इव करिणां क्लेशः कदर्थनाय अलम्

तथा च

कृच्छ्रात् इव च संजहार दृशम्

अनुरूपो देव इति आत्म संभावना शीलवान् इति प्रक्रम विरुद्धम् धीर इति अवस्था विपरीतम् सुभग इति त्वद् आयत्तम् स्थिर प्रीतिः इति निपुण उपक्षेपः जानाति सेवितुम् इत्य् अ स्वामि भाव उचितम् इच्छति दास भावम् आ मरणात् कर्तुम् इति धूर्त आलापः भवन स्वामिनी भव इति उपप्रलोभनम् पुण्य भागिनी भजति भर्तारं तादृशम् इति स्वामि पक्षपातः त्वं तस्य मृत्युः इति अप्रियम् अ गुण ज्ञा असि इति अधिक्षेपः स्वप्ने अपि अस्य बहुशः कृत प्रसादा असि इति अ साक्षिकम् प्राण रक्षा अर्थम् अर्थयते इति कातर ता तत्र गम्यताम् इति आज्ञा वारितो ऽपि बलात् आगच्छति इति परिभवः

अशिक्षत अयम् तत्र एव सर्वा विद्याः सकलाः च कलाः

नहि कोप कलुषिता विमृशति मतिः कर्तव्यम् अ कर्तव्यम् वा

अचिन्तयत् च मर्त्य लोकः खलु सर्व लोकानाम् उपरि यस्मिन् एवंविधानि सम्भवन्ति त्रिभुवन भूषणानि सकल गुण ग्राम गुरूणि रत्नानि

तेषु च एवम् उत्पद्यमानेषु संसरति च संसारे यात्सु युगेषु अवतीर्णे कलौ वहत्सु वत्सरेषु व्रजत्सु वासरेषु अतिक्रामति च काले प्रसव परम्पराभिः अनवरतम् आपतति विकाशिनि वात्स्यायन कुले क्रमेण कुबेर नामा वैनतेय इव गुरु पक्षपाती द्विजो जन्म लेभे

निहन्ति एष परस्तात्

निसर्ग विरोधिनी च इयम् पयः पावकयोः इव धर्म क्रोधयोः एकत्र वृत्तिः

भूयसो दिवसान् अत्र स्थातुम् अभिलषति नौ हृदयम्

हर कण्ठग्रह आनन्द मीलित अक्षीम् नमामि उमाम्
यदि अधिश्रीयमाणम् यदि अधिश्रितम् स्कन्देत् अन्याम् अभिदुह्य अधिश्रित्य उन्नीय जुहुयात्

स्कन्नम् वाव तत् परि चेद् आकरोति

तस्मात् अ त्रपु अयस्पात्रम् प्रतिधुक् क्रूडयति

तत् हि प्रतिषेक्यम् शान्तम् मिथुनम् पशव्यम् आपः च तण्डुलाः च

तस्मात् अ चक्र वृत्ताम् अग्निहोत्र तपनीम् कुर्वीत

घर्मः वै एष प्रवृज्यते यत् अग्निहोत्रम्

यत् अ प्रतिषिक्तेन जुहोति ब्रह्मवर्चसी भवति

अयसा तत् अक्रूडयत्

समाने वै योनौ आस्ताम् सूर्यः च अग्निः च

एष हि एव अग्निहोत्रम्

अद्भिः प्रतिषिञ्चति

यत् उदकेन शमयेत् दोहने संस्रावम् उच्छिष्य तेन उदक मिश्रेण प्रतिषिञ्चेत्

तत् शान्तम् मिथुनम् आपः च पयः च

एष हि एव अग्निहोत्रम्

यत् यवाग्वा अग्निहोत्रम् जुहोति अमुम् एव तत् आदित्यम् जुहोति

तत् अग्निः योनिना उपागृह्णात्

या स्थाली अग्निहोत्र तपनी तया दुह्यात्

प्रतिषिक्तम् पशु कामस्य अ प्रतिषिक्तम् ब्रह्मवर्चस कामस्य

तस्य रेतः परापतत्

तत् क्रूड्यमानम् गवि न्यदधात्

आपः हि प्रतिषेचनाय तस्थिरे

तत् न क्षीरेण प्रतिषिक्तम् भवति न उदकेन

अद्भिः एव एनम् निष्करोति

यत् अ चक्र वृत्तम् तत् देव पात्रम्

आपः वै यज्ञस्य निष्कृतिः

यदि पयः न विन्देत् आज्येन जुहुयात्

यत् चक्र वृत्तम् तत् असुर्यम्

यत् पयसा अग्निहोत्रम् जुहोति अमुम् एव तत् आदित्यम् जुहोति

ईश्वरम् अस्य अशान्तम् शुचा पशून् निर्दहः

यत् क्षीरेण प्रतिषिञ्चेत् अ प्रतिषिक्तम् स्यात्

सा एव तत्र प्रायश्चित्तिः

अनया एव उपसीदति

इयम् वै सा

चक्र वृत्तम् अन्यत् अ चक्र वृत्तम् अन्यत्

न क्षीरेण प्रतिषिञ्चेत् न उदकेन

यदि दुह्यमाना अवभिन्द्यात् अन्यया स्थाल्या दुह्यात्

तत् हि अप्रतिषेक्यम् अ पशव्यम्

असौ आदित्यः अनड्वान्

सा एव तत्र प्रायश्चित्तिः

तत् शान्तम् मिथुनम् आपः च पयः च

तत् अस्य अ स्कन्नम् भवति

यत्र स्कन्देत् तत् अपः निनयेत्

सा एव तत्र प्रायश्चित्तिः

यदि पयः न विन्देत् यवाग्वा जुहुयात्
यष्टी ज्योतिष्मती लोध्र श्रावणा सारिवा उत्पलैः

यव अन्न भुज् तीक्ष्णतैल नस्य अभ्यङ्गान् तथा चरेत्

गण्डूषं ग्राहयेत् तैलम् एभिः एव च साधितम्

क्वाथ्य औषध व्यत्यय योजनेन तैलं पचेत् कल्पनया अनया एव

खदिरेण एताः गुटिकाः तैलम् इदं च अरिमेदेन प्रथितम्

प्रतिसारण गण्डूष नावनम् मधुरैर् हितम्

दन्तपुप्पुटके स्विन्न छिन्न भिन्न विलेखिते

स्पृक्का नत नख कट्फल सूक्ष्मैला ध्यामकैः स पत्तङ्गैः

तस्मात् तेषाम् असकृद् रुधिरं विस्रावयेद् दुष्टम्

क्वाथैर् वा युक्तम् एरण्ड द्वि व्याघ्री भूकदम्ब जैः

स लोध्र पटु पत्तङ्ग कणैः गण्डूष घर्षणे

धन्व मांस रसाः स्निग्धाः क्षीर सर्पिः च नावनम्

तीक्ष्णैः कफ उत्थेषु एवम् च सर्षप त्र्यूषण आदिभिः

सुख उष्णः घृतमण्डो ऽनु तैलं वा कवड ग्रहः

ततस् च प्रतिसार्याणि घृतमण्ड मधु द्रुतैः

एकैषीका अन्वितैः पिष्टैः सुरया काञ्जिकेन वा

अ हिंसन् दन्त मूलानि दन्तेभ्यः शर्करां हरेत्

कण्ठ रोगेषु असृज् मोक्षः तीक्ष्णैः नस्य आदि कर्म च

लोध्र मुस्ता मिशि श्रेष्ठा तार्क्ष्य पत्तङ्ग किंशुकैः

पटोल निम्ब त्रिफला कषायः कवडो हितः

लेपो अजगन्धा अतिविषा विशल्याः स विषाणिकाः

रक्षेत् पाकं हिमैः पक्वः पाट्यो दाह्यो ऽवगाढकः

क्वथिताः त्रिफला पाठा मृद्वीका जाति पल्लवाः

संदंशकेन लघुना दन्त निर्घातनेन वा

मरिच अतिविषा पाठा वचा कुष्ठ कुटन्नटैः

प्रियङ्गु लोध्र त्रिफला माक्षिकैः प्रतिसारयेत्

दृढम् अपि उद्धरेत् दन्तं पूर्वं मूलाद् विमोक्षितम्

अपक्वे तालुपाके तु कासीस क्षौद्र तार्क्ष्यजैः

निष्ठेव्या भक्षयित्वा वा कुठेरादिर् गणो ऽथवा

कपालिकायाम् अपि एवम् हर्ष उक्तम् च समाचरेत्

तुत्थ लोध्र कणा श्रेष्ठा पत्तङ्ग पटु घर्षणम्

पञ्चमूल अम्बु कवडः तैलम् गण्डूष नावनम्

स्निग्धाः शील्या यथावस्थं नस्य अन्न कवड आदयः

खण्डौष्ठस्य विलिख्य अन्तौ स्यूत्वा व्रण वत् आचरेत्

स कट्फलैः कषायैः च तेषां गण्डूष इष्यते

यूषा भक्ष्याः च हिता यत् च अन्यत् श्लेष्म नाशाय

तैलं दशगुण क्षीरम् सिद्धं युञ्जीत नावनम्

निचुलं कटभी मुस्तं देवदारु महौषधम्

यष्ट्याह्व राजद्रुम चन्दनैः च क्वाथं पिबेत् पाक हरम् मुखस्य

साधितं वत्सकाद्यैर् वा तैलं स पटुपञ्चकैः

संघाते पुप्पुटे कूर्मे विलिख्य एवम् समाचरेत्

पाठा दार्वी त्वच् कुष्ठ मुस्ता समङ्गा तिक्ता पीताङ्गी लोध्र तेजोवतीनाम्

खदिर अयस् वरा पार्थ मदयन्ती अहिमारकैः

स स्नेहम् दशमूल अम्बु गण्डूषः प्रचलत् द्विजे

स पाठा तेजिनी निम्बैः शुक्त गो मूत्र साधितैः

अग्रं निविष्टं जिह्वाया बडिश आदि अवलम्बितम्

घर्षणं कवडः शीत कषाय मधुरौषधैः

काला अमृता अर्क मूलैः च पुष्पैः च करहाट जैः

क्रिया योगैः बहुविधैः इति अशान्त _ भृशम्

स्वरसः क्वथितो दार्व्या घनीभूतः स गैरिकः

जयेद् विस्रावणैः स्विन्नम् अचलं कृमिदन्तकम्

विस्रावित अस्रे शीतादे स क्षौद्रैः प्रतिसारणम्

लाक्षा प्रियङ्गु पत्तङ्ग लवणोत्तम गैरिकैः

द्विक्षार धूमक वरा पञ्चपटु व्योष वेल्ल गिरि तार्क्ष्यैः

श्रेष्ठा व्योष यवक्षार दार्वी द्वीपि रसाञ्जनैः

विस्राव्य पित्त सम्भूताम् सिता क्षौद्र प्रियङ्गुभिः

धावनं जाति मदन खदिर स्वादुकण्टकैः

धूम नावन गण्डूषाः प्रयोज्याः च कफ छिदः

मुखपाके ऽनिलात् कृष्णा पटु एलाः प्रतिसारणम्

कृमिदन्तम् इव उत्पाट्य तद्वत् च उपचरेत् तदा

पटोल्या काकमाच्या च तैलम् अभ्यञ्जनं पचेत्

उपजिह्वां परिस्राव्य यवक्षारेण घर्षयेत्

यव तृण धान्यम् भक्तं विदलैः क्षार उषितैः अपस्नेहाः

पीतः कषायो मधुना निहन्ति मुखे स्थितः च आस्य गदान् अशेषान्

स गैरिक सिता पुण्ड्रैः सिद्धं तैलं च नावनम्

नस्यं च तैलं वात घ्न मधुर स्कन्ध साधितम्

तैल प्रस्थम् पाचयेत् श्लक्ष्ण पिष्टैः एभिः द्रव्यैर् धारितं तन् मुखेन

खण्डौष्ठ विहितम् नस्यं तस्य मूर्ध्नि च तर्पणम्

गुडूची निम्ब कुटज हंसपदी बला द्वयैः