tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तम् आ तिष्ठ इति आस्थाप्य

अहं वि ष्यामि प्र त्वा मुञ्चामि इति योक्त्रं विचृतति

उपगृह्य उत्तरतस् ऽग्नेर् अङ्गाद् अङ्गाद् इति निनयति

इमौ पादौ सुभगौ सु शेवौ सौभाग्याय कृणुतां नो अघाय

सप्त मर्यादा इत्य् उत्तरतो ऽग्नेः सप्त लेखा लिखति प्राच्यः

त्रिर् अ विच्छिन्दतीम् चतुर्थीं कामाय

संनह्यति

कृत यामम् इत्य् अवसृजति

अर्यम्ण इत्य् अग्निं त्रिः परिणयति

अपरस्मिन् भृत्याः संरभन्ते

दक्षिणस्यां युग धुरि उत्तरस्मिन् युग तर्द्मनि दर्भेण विग्रथ्य शं त इति ललाटे हिरण्यं संस्तभ्य जपति

उद्यच्छध्वं भगस् ततक्ष अ भ्रातृ घ्नीम् इत्य् एकैकया उत्थापयति

प्रति तिष्ठ इति प्रतिष्ठापयति

अन्ततो ह मणिर् भवति बाह्यो ग्रन्थिः

शाखायां युगम् आधाय दक्षिणतो ऽन्यो धारयति

उपविष्टायाः सुहृद् पादौ प्रक्षालयति

बृहस्पतिना इति सर्व सुरभि चूर्णानि ऋचा ऋचा काम्पील पलाशेन मूर्ध्नि आवपति

तद् वन आसजति

आ रोह तल्पं भगस् ततक्ष इति तल्प उपवेशयति

भगस् त्वा इतस् इति हस्ते गृह्य निर्णयति

इयं नारी इति ध्रुवां तिष्ठन्तीं पूल्यानि आवापयति

तुम्बर दण्डेन प्रतिपाद्य निर्व्रजेत्

यद् दुष्कृतम् इति वाससा अङ्गानि प्रमृज्य कुमारी पालाय प्रयच्छति

प्रक्षाल्यमानौ अनुमन्त्रयते

इषे त्वा सु मङ्गलि प्रजावति सुशीम इति प्रथमम्

तर्द्म समया अवसिञ्चति

तासु पदानि उत्क्रामयति

कृत्रिम इति शतदता ऐषीकेण कङ्कतेन सकृत् प्रलिख्य

स्योनम् इति शकृत् पिण्डे ऽश्मानं निदधाति

येन अग्निः इति पाणिं ग्राहयति

इयं वीरुद् इति मदुघ मणिम् लाक्षा रक्तेन सूत्रेण विग्रथ्य अनामिकायाम् बध्नाति
तस्या अबिभेद् अनया एव मा अभिभविष्यति इति

इन्द्रो वै वृत्रम् अजिघांसत्

तेन इन्द्रः वृत्रम् अहन्

अति श्रिया द्विषन्तं भ्रातृव्यं रिच्यते य एवं वेद गायत्रीषु द्वि पदासु बृहता षोडशिना तुष्टुवानः

तम् इन्द्रं बृहद् एकया तन्वा अत्यरिच्यत

स देवान् अब्रवीत् षोडश्य् अयं यज्ञक्रतुर् अस्त्व् इति

तस्माद् आहुर् नानदं षोडशि साम कार्यं न हि तेन अस्तृणुत इति

तया न अस्तृणुत

तं पुनर् उपाधावत् हनानि एव वृत्रम् इति

तस्मा एताम् अपहरसम् अनुष्टुभं प्रायच्छत्

स यद् अ स्तृत्वा व्यनदत् तन् नानदम् अभवत्

हन्ति द्विषन्तं भ्रातृव्यं य एवं वेद

स एकविंशः षोडशी समपद्यत

अथ उ यद् एव अस्मै हरो निर्माय प्रायच्छत्

उप नो हरिभिः सुतम् इत्य् एता वै गायत्र्यो द्वि पदाः

तथा इति

तन् नानदस्य नानद त्वम्
अथ ते नाविकाः सुख उपनिषण्णम् बुद्ध प्रमुखम् भिक्षु संघम् विदित्वा शुचिना प्रणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन स्व हस्तम् संतर्पयति संप्रवारयति

नौ संक्रमेण उत्तारयिष्यामः इति

अधिवासयति भागीरथः सम्यक्संबुद्धः सार्थवाहस्य तूष्णीभावेन

तेन हि भिक्षवः शृणुत साधु च सुष्ठु च मनसि कुरुत भाषिष्ये

सर्वा च सा पर्षद् बुद्ध निम्ना धर्म प्रवणा संघ प्राग्भारा व्यवस्थिता

प्रभूतं च पुष्प संग्रहम् कृत्वा नौ संक्रमम् पुष्प मण्डपैः अलंकारयामासुः

आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

भिक्षवो बुद्ध पूजा दर्शनात् आवर्जित मनसः बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः कुत्र इमानि भगवतः कुशल मूलानि कृतानि इति

अथ ते नाविका येन भगवांस् तेन उपसंक्रान्ताः

शास्तारं सत्कृत्य गुरुकृत्य मानयित्वा पूजयित्वा उपनिश्रित्य विहरिष्यामः

प्रणीतम् आहारं कृतवन्तः

प्रणीतेन च आहारेण संतर्प्य अनुत्तरायाम् सम्यक्संबोधौ प्रणिधानं कृतम्

उपसंक्रम्य पुरस्ताद् भिक्षु संघस्य प्रज्ञप्त एव आसने न्यषीदत्

अनेक पर्यायेण शुचिना प्रणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन स्व हस्तम् संतर्प्य संप्रवार्य भगवन्तं भुक्तवन्तं विदित्वा धौत हस्तम् अपनीत पात्रम् नीचतराण्य् आसनानि गृहीत्वा भगवतः पुरस्तान् निषण्णा धर्म श्रवणाय

तस्य मे कर्मणो विपाकेन अनन्त संसारे महत् सुखम् अनुभूतम्

इत्य् एवं वो भिक्षवः शिक्षितव्यम्

इच्छथ भिक्षवः श्रोतुम् एवं भदन्त

इदम् अवोचद् भगवान्

तस्मिंश् च प्रदेशे महत् तस्कर भयम्

स द्वाषष्टि अर्हत् सहस्र परिवृतः जनपद चारिकाम् चरन् गङ्गा तीरम् अनुप्राप्तः

अनेक पर्यायेण धर्म्यया कथया संदर्श्य समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहर्ष्य तूष्णीम्

अधिवासयति भगवान् नाविकानां तूष्णीभावेन

अथ नाविका नद्या अजिरवत्यास् तीरम् अपगत पाषाण शर्कर कठल्लम् व्यवस्थापयामासुर् उच्छ्रित छत्र ध्वज पताकम् नाना पुष्प अवकीर्णम् गन्ध घटिका अवधूपितम्

दृष्ट्वा च पुनः चित्तं प्रसादयामास

भगवान् आह तथागतेन एव भिक्षवः पूर्वम् अन्यासु जातिषु कर्माणि कृतान्य् उपचितानि लब्ध संभाराणि परिणत प्रत्ययानि ओघवत् प्रत्युपस्थितान्य् अवश्यंभावीनि येन तथागतस्य एवंविधा पूजा

भगवतश् च दूतेन कालम् आरोचयामासुः समयो भदन्त सज्जं भक्तम् यस्य इदानीम् भगवान् कालं मन्यत इति

भगवान् आह किं मन्यध्वे भिक्षवो यो ऽसौ तेन कालेन तेन समयेन सार्थवाहो बभूव अहं सः

अथ भगवान् भिक्षु गण परिवृतः भिक्षु संघ पुरस्कृतः येन नाविक ग्रामकः तेन उपसंक्रान्तः

इदानीम् अप्य् अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धस्य एवंविधा पूजा

अथ ते नाविका उत्थाय आसनात् एक अंसम् उत्तरासङ्गं कृत्वा येन भगवांस् तेन अञ्जलिम् प्रणम्य भगवन्तम् ऊचुः अधिवासयतु भगवान् अस्माकं नद्या अजिरवत्यास् तीरे श्वो भक्तेन सार्धं भिक्षु संघेन

ततस् तेन सार्थवाहेन भागीरथः सम्यक्संबुद्धः द्वाषष्टि अर्हत् सहस्र परिवृतः महत्या विभूत्या नौ संक्रमेण उत्तारितः

तस्मात् तर्हि भिक्षव एवं शिक्षितव्यम् यत् शास्तारम् सत्करिष्यामो गुरुकरिष्यामो मानयिष्यामः पूजयिष्यामः

प्रसन्न चित्तः च भगवन्तम् आमन्त्रितवान् तत् प्रथमतरम् एव भगवन्तं तारयिष्यामि इति

अथ ददर्श सार्थवाहो भागीरथं सम्यक्संबुद्धं द्वाषष्टि अर्हत् सहस्र परिवृतम्
भृगोः प्रजायत अथर्वा ह्य् स्मृतः

ततः षोडश नद्यः तु चकमे हव्यवाहनः

अग्नेः मन्युमन्तः पुत्रो घोरः संवर्तकः स्मृतः

पुत्रः अस्य सहितो हि अग्निः अद्भुतः स महा यशाः

सम्राज् अग्नि सुतः हि अष्ट उपतिष्ठन्ति तान् द्विजाः

विविध अग्निः ततस् तस्य तस्य पुत्रो महा कविः

स वसति समुद्रे वडवामुखे

ततो विहरणीयान् तु वक्ष्यामि अष्टौ तु तान् सुतान्

ये पूज्याः स्युर् द्विजातीनाम् अग्नयः सूत सर्वदा

यो ऽसाव् अग्निः अभीमानी स्मृतः स्वायम्भुवे अन्तरे

मन्वन्तरेषु सर्वेषु लक्षणं जातवेदसाम्

परस्पर उत्थितः हि अग्निः भूतानि इह विभुः दहन्

आयुर् नाम्ना तु भगवान् पशौ यः तु प्रणीयते

इति एते वै नदी पुत्राः धिष्ण्येषु प्रतिपेदिरे

हौत्रियस्य सुतो हि अग्निः बर्हिषः हव्यवाहनः

पर्जन्यः पवमानः तु द्वितीयः सो ऽनुदृश्यते

तदा तु विहरन् तासु धिष्ण्य इच्छः स बभूव ह

इति एते पावकस्य अग्नेः द्विजैः पुत्राः प्रकीर्तिताः

पाकयज्ञेषु अभीमानी हुतं हव्यं भुनक्ति

अ निर्देश्य अ निवार्याणाम् अग्नीनां शृणुत क्रमम्

स्व अभिधान स्थिताः धिष्ण्याः तासु उत्पन्नाः च धिष्णवः

तेषां विहरणीया ये उपस्थेयाः च तान् शृणु

अजैकपाद् उपस्थेयः स वै शालामुखो यतः

देवानां हव्य वाहः अग्निः प्रथमो ब्रह्मणः सुतः

ब्रह्मौदन अग्निः तद् पुत्रः भरतो नाम विश्रुतः

सुतो हि अग्नेः विश्ववेदा ब्राह्मणाच्छंसी उच्यते

तासु षोडशधा आत्मानम् प्रविभज्य पृथक् पृथक्

यो ऽथर्वा लौकिको ह्य् अग्निर् दक्षिणाग्निः स उच्यते

विहरति यथास्थानं पुण्याहे समुपक्रमे

सर्वस्मात् देव लोकात् च हव्यं कव्यं भुनक्ति यः

स्वारोचिष आदिषु ज्ञेयाः सवर्ण अन्तेषु सप्तसु

शुचि अग्नेः तु प्रजा हि एषा अग्नयः च चतुर्दश

अग्निः सो ऽवभृथो ज्ञेयो वरुणेन सह इज्यते

सूत उवाच

तान् इदानीम् समाचक्ष्व तद् वंशम् च अनुपूर्वशस्

तैः एवम् तु प्रसंख्यातं साम्प्रत अनागतेषु इह

एते विहरणीयेषु चेतन अचेतनेषु इह

ब्रह्मणो मानसः पुत्रः तस्मात् स्वाहा व्यजीजनत्

पावकः सहरक्षः तु हव्यवाह मुखः शुचिः

इति एष प्रचयः अग्नीनाम् मया प्रोक्तो यथाक्रमम्

विभुः प्रवाहणः अग्नीध्रः तत्रस्था धिष्णवः अपरे

धिष्ण्य आहरणा हि एते वै द्विजैः

प्रवक्ष्ये नाम्नः तान् वै प्रविभागेन तान् पृथक्

अद्भुतस्य सुतो वीरो देवांशः तु महान् स्मृतः

एते देव गणैः सार्धं प्रथमस्य अन्तरे मनोः

शतधामा सुधा ज्योतीः रौद्र ऐश्वर्यः स उच्यते

वैश्वानरो हव्यवाहो वहन् हव्यम् ममार सः

सहरक्षः तु वै कामान् गृहे स वसते नृणाम्

इति एते हि अग्नयः प्रोक्ताः प्रणीता ये हि च अध्वरे

काम्यासु इष्टिषु अभीमानी यः

काम्य नैमित्तिक आद्याः ते ये ते कर्मसु अवस्थिताः

इति एताः योनयो हि अक्ताः स्थान आख्याः जातवेदसाम्

प्रवर्ग्यः क्षेमवन्त् च एव इति अष्ट च प्रकीर्तिताः

धिष्ण्येषु जज्ञिरे यस्मात् ततस् ते धिष्णवः स्मृताः

पावकं पवमानं च शुचिः अग्निः च यः स्मृतः

ततः सभ्य आवसथ्यौ च तौ सुतौ उभौ

पवमान आत्मजः ह्य् अग्निः हव्यवाहः स उच्यते

विविध अग्नि सुतात् अर्कात् अग्नयः अष्ट सुताः स्मृताः

मथितो यः तु अरणौ तु सः अग्निः आप समिन्धनम्

आयुषो महिमन्त् पुत्रः दहनः तु ततः सुतः

मन्वन्तरेषु सर्वेषु नाना रूप प्रयोजनैः

कावेरीं कृष्णवेणीं च नर्मदां यमुनां तथा

यः खलु आहवनीयः अग्निः अभिमानी द्विजैः स्मृतः

सीतां मनस्विनीं च एव ह्रादिनीं पावनां तथा

सुरभिः वसुमन्त् नादः हर्यश्वः च एव रुक्मवान्

स्थान अभिमानिनः अग्नीध्राः प्राञ्चम् आसन् हव्यवाहनाः

प्रशंस्यः अग्निः प्रचेताः तु द्वितीयः संसहायकः

पावक उष्णः समूह्यः तु वा उत्तरे सः अग्निः उच्यते

पुत्रा हि एते तु सर्वस्य उपस्थेया द्विजैः स्मृताः

समुद्र वासिनः पुत्रः सहरक्षो विभाव्यते

एतेषां पुत्र पौत्राः च चत्वारिंशत् तथा एव च

क्रव्याद् अग्निः सुतः तस्य पुरुषान् यः अत्ति वै मृतान्
समतीते तु सर्गे ये यामैः सह सुर उत्तमैः

अथ यः पवमानः तु निर्मथ्यः अग्निः स उच्यते

निर्मथ्यः पवमानो अग्निः वैद्युतः पावक आत्मजः

शुचिः अग्निः स्मृतः सौरः स्थावराः च एव ते स्मृताः

वर्तन्ते वर्तमानैः च यामैः देवैः सह अग्नयः
तथा सार्धं देवेन्द्रेण महा ओजसा

चतुर्युग आख्या व्याख्याता कृतं त्रेता युगम् च वै

एषा चतुर्युग आख्या तु साधिका तु एकसप्ततिः

सप्तर्षीणां मनोः च एव आदौ त्रेता युगे ततः

केशाः स्थिता ललाटेन जिह्वा च परिमार्जनी

शुभाः प्रकृतयः तेषाम् धर्मा वर्ण आश्रम आश्रयाः

आदि कल्पे तु देवानां प्रादुर्भूताः तु ते स्वयम्

ततः समुदिता वर्णाः त्रेतायाम् धर्म शालिनः

तेषां सुतप्त तपसाम् आर्षेण अनुक्रमेण ह

मन्वन्तरस्य कालः तु युगैः सह प्रकीर्तितः

मया तु प्राञ्चम् उदाहृतम्

त्रिंशत् अन्यानि वर्षाणि स्मृतः सप्तर्षि वत्सरः

भद्राणि इमानि तेषां च विभाव्यन्ते महीक्षिताम्

अन्तरिक्षे समुद्रेषु पाताले पर्वतेषु च

युगपद् समवेतौ द्वौ द्विधा वक्तुं न शक्यते

न उक्तम् त्रेता युगे शेषं तत् वक्ष्यामि निबोधत

सूत उवाच

अष्टौ शत सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु

रात्रिः स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणाम् अहर्

यामैः शुक्लैः जयैः च एव सर्व साधन संभृतैः

लौकिकेन प्रमाणेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः

चतुःषष्टि सहस्राणि वर्षाणां द्वापरं युगम्

इज्या दानं तपः सत्यं त्रेता धर्म अस्तु वै स्मृताः

त्रिंशत् ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासः स उच्यते

अभिवृत्ताः तु ते मन्त्रा दर्शनैः तारका आदिभिः

पुत्र पौत्र समाकीर्णाः म्रियन्ते च क्रमेण ताः

पञ्च अशीति सहस्राणि जीवन्ति हि अजर आमयाः

षष्टिः च एव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्यया

अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुष लौकिके

एष त्रेता युगे भावः त्रेता संख्याम् निबोधत

एतत् चतुर्दश गुणम् कल्पम् आहुः तु तद् विदः

ऋषयः तपसा वेदान् अहोरात्रम् अधीयते

व्यामेन सूच्छ्रयो यस्य अत ऊर्ध्वं तु देहिनः

तदा प्रवर्तते धर्मो वर्ण आश्रम विभागशः

वर्ण आश्रम व्यवस्थानम् एषाम् ब्रह्मा तथा अकरोत्

दिव्यः संवत्सरो हि एष मानुषेण प्रकीर्तितः

ततस् तु प्रलयः कृत्स्नः स तु संप्रलयो महान्

कृत त्रेता आदि युक्ता सा मनोः अन्तरम् उच्यते

भूत भव्यानि यानि इह वर्तमानानि यानि च

त्रेता सृष्टम् प्रवक्ष्यामि द्वापरं कलिम् एव च

कृष्ण पक्षः तु अहर् तेषाम् शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी

तथा शत सहस्राणि दश च अन्यानि भागशः

सर्व साधारणम् हि एतत् आसीत् त्रेता युगे तु वै

तत्र संवत्सराः सृष्टा मानुषाः तान् निबोधत

यज्ञः प्रवर्तितः च एव तदा हि एव तु दैवतैः

सहस्राणि तु द्वात्रिंशत् शतानि अष्ट अधिकानि च

एको वेदः चतुष्पादः त्रेतायाम् तु विधिः स्मृतः

पित्र्यः संवत्सरो हि एष मानुषेण विभाव्यते

अर्थो धर्मः च कामः च यशो विजय एव च

त्रीणि वर्ष शतानि एवम् षष्टिः वर्षाः तथा एव च

एक पादे निवर्तन्ते सहस्राणि शतानि च

दिव्येन च प्रमाणेन प्रवक्ष्यामि अन्तरम् मनोः

एते रात्रि अहनी दिव्ये प्रसंख्याते तयोः पुनः

सहस्रम् एकम् वर्षाणां कलिः एव प्रकीर्तितः

अनादि निधनाः दिव्याः पूर्वं प्रोक्ताः स्वयम्भुवा

द्वात्रिंशत् च तथा अन्यानि सहस्राणि तु संख्यया

चक्रं रथो मणिः भार्या निधिः अश्वः गजः तथा

हृष्ट पुष्टाः जनाः सर्वे अरोगाः पूर्णमानसाः

एषा चतुर्युग अवस्था मानुषेण प्रकीर्तिता

परम्परा गतम् धर्मं स्मार्तं तु आचार लक्षणम्

महा धनुस् धराः च एव त्रेतायां चक्रवर्तिनः

चत्वारिंशत् सहस्राणि मनोः अन्तरम् उच्यते

ऋषय ऊचुः

इत्यादि बहुलम् श्रौतं धर्मं सप्तर्षयः अब्रुवन्

त्रीणि वर्ष सहस्राणि जीवन्ते तत्र ताः प्रजाः

त्रेता आदौ संहता वेदाः केवलं धर्म सेतवः

त्रिंशत् यानि तु वर्षाणि दिव्यो मासः तु स स्मृतः

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिः च एवम् चतुर्युगम्

षण्णवति सहस्राणि संख्यातानि च संख्यया

त्रीणि वर्ष सहस्राणि मानुषेण प्रमाणतः

दिव्ये रात्रि अहनी वर्षं प्रविभागः तयोः पुनः

वैश्यान् शूद्राः अनुवर्तन्ते परस्परम् अनुग्रहात्

षट्त्रिंशत् तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि च

मानुषाणां शतं यत् च दिव्या मासाः त्रयः तु वै
सर्व लक्षण पूर्णाः ते न्यग्रोध परिमण्डलाः

आयु ऊरु पम् बलं मेधा आरोग्यं धर्म शील ता

अबुद्धि पूर्वकम् तेन सकृत् पूर्वकम् एव च

सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा तथा

पित्र्ये रात्रि अहनी मासः प्रविभागस् तयोः पुनः

मन्त्र योगः व्यतीतेषु कल्पेषु अथ सहस्रशः

एषा चतुर्युग आख्या तु साधिका हि एकसप्ततिः

सहस्राणां शतानि आहुः स च वै परिसंख्यया

जायन्ते च तदा शूरा आयुष्मन्तो महा बलाः

निमेष तुल्य कालानि च

एकत्रिंशत् तथा कोट्यः संख्याताः संख्यया द्विजैः

चत्वारि नियुतानि स्युः वर्षाणि तु कलिः युगम्

ते मन्त्रा वै पुनर् तेषाम् प्रतिमायाम् उपस्थिताः

त्रेता युगानि तेषु अत्र जायन्ते चक्रवर्तिनः

दिव्येन एव प्रमाणेन युग संख्या प्रकल्पिता

ब्राह्मणैः च विधीयन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियैः विशः

न्यस्त दण्डाः महा योगाः यज्वानो ब्रह्म वादिनः

आरम्भ यज्ञः क्षत्रस्य हविस् यज्ञाः विशः स्मृताः

त्रेता युग स्वभावेन संध्या पादेन वर्तते

चत्वारि भारते वर्षे युगानि ऋषयः अब्रुवन्

पद्म पत्त्र आयत अक्षाः च पृथु वक्त्राः सु संहताः

मन्वन्तरस्य संख्या तु मानुषेण निबोधत

त्रेता युगे ह्य् अ विकले कर्म आरम्भः प्रसिध्यति

संरोधात् आयुषः च एव द्वापरे च ते

यदा धर्मस्य ह्रसते शाखा अधर्मस्य वर्धते

एषां निसर्ग संख्याम् च श्रोतुम् इच्छाम विस्तरात्

नियुतानि दश द्वे च पञ्च च एव अत्र संख्यया

सिंह उरस्काः महासत्त्वा मत्त मातंग गामिनः

द्वापरं च कलिः च एव युगानि परिकल्पयेत्

मर्यादा स्थापन अर्थम् च दण्डनीतिः प्रवर्तते

वर्ण आश्रम आचार युतम् मनुः स्वायम्भुवो ऽब्रवीत्

तेन अपि इह प्रसंख्याय वक्ष्यामि तु चतुर्युगम्

श्रौत स्मार्तम् ब्रुवन् धर्मम् ब्रह्मणा तु प्रचोदिताः

दार अग्निहोत्र सम्बन्धम् ऋच् यजुस् साम संहिताः

असङ्गा गतयः तेषाम् चतस्रः चक्रवर्तिनाम्

प्रोक्तानि सप्त रत्नानि पूर्वं स्वायम्भुवे अन्तरे

अथ त्रेता युगस्य आदौ मनुः सप्तर्षयः च ये

न्यग्रोधौ तु स्मृतौ बाहू व्यामो न्यग्रोध उच्यते

स्वायम्भुवे ऽन्तरे देवैः ते यज्ञाः प्राञ्चम् प्रवर्तिताः

एषा द्वादशसाहस्री युग संख्या तु संज्ञिता

अष्टाविंशत् सहस्राणि कृतं युगम् अथ उच्यते

तस्य ज़ेइछेन्झ्] संध्यांशः च संध्या

पितॄणां तानि वर्षाणि संख्यातानि तु त्रीणि वै

मानुषेण एव मानेन वर्षाणां यत् शतम् भवेत्

विक्रियन्ते स्वधर्मं तु वेद वादात् यथा युगम्

विष्णोः अंशेन जायन्ते पृथिव्यां चक्रवर्तिनः

तस्य अपि त्रिशती संध्या संध्यांशः संध्यया समः

एतत् कलि युगम् प्रोक्तं मानुषेण प्रमाणतः

परिचार यज्ञाः शूद्राः च जप यज्ञाः च ब्राह्मणाः

प्रमाणेषु अथ सिद्धानाम् अन्येषाम् च प्रवर्तते

सत्यं जपः तपः दानं पूर्व धर्मः य उच्यते

तद् प्रमाणम् प्रसंख्याय विस्तरात् च एव कृत्स्नशः

श्रुतेन तपसा च एव ऋषीन् ते अभिभवन्ति हि

चतुर्युगाणि यानि स्युः पूर्वे स्वायम्भुवे अन्तरे

अन्योन्यस्य अविरोधेन प्राप्यन्ते नृपतेः समम्
सूकरः त्वा अखनत् नसा

प्राशम् प्रतिप्राशः जहि

रुद्र जलाष भेषज नील शिखण्ड कर्म कृत् प्राशम् प्रतिप्राशः जहि

सुपर्णः त्वा अनु अविन्दत्

अरसान् कृणु ओषधे

अरसान् कृणु ओषधे

अधि नः ब्रूहि शक्तिभिः

अरसान् कृणु ओषधे

प्राशम् प्रतिप्राशः जहि

अरसान् कृणु ओषधे

तया अहम् शत्रून् साक्षे इन्द्रः सालावृकाꣳ इव

इन्द्रः ह चक्रे त्वा बाहौ असुरेभ्यः स्तरीतवे

अरसान् कृणु ओषधे

तस्य प्राशम् त्वम् जहि यः नः इन्द्र अभिदासति

प्राशि माम् उत्तरम् कृधि

अरसान् कृणु ओषधे

सहमाना अभिभूः असि

प्राशम् प्रतिप्राशः जहि

न इद् शत्रुः प्राशम् जयाति

पाटाम् इन्द्रः वि आश्नात् असुरेभ्यः स्तरीतवे
वर्जयेत् शिरसा स्नानं शीत अम्भस् पानम् अहनि अपि

स शुक्त सैन्धव मधोः मातुलुङ्ग रसस्य वा

अर्क अङ्कुरान् अम्ल पिष्टान् तैल अक्तान् लवण अन्वितान्

रक्त जे पित्त वत् कार्यं सिरां च आशु विमोक्षयेत्

कण्डूं क्लेदं च बाधिर्य पूतिकर्ण त्व रुज् कृमीन्

सिद्धम् अभ्यञ्जने तैलं विसर्प उक्त घृतानि च

नासा छेदे ऽथ लिखिते परिवर्त्य उपरि त्वचम्

नाडीभ्याम् उत्क्षिपेद् अन्तः सुख उच्छ्वास प्रवृत्तये

स शुक्तैः पूरणात् तैलं

निवेशिते यथान्यासं सद्यस् छिन्ने अपि अयम् विधिः

रसेन बीजपूरस्य कपित्थस्य च पूरयेत्

पत्त्राणां पृथग् अश्वत्थ बिल्व अर्क एरण्ड जन्मनाम्

स्वेदयेत् पुटपाकेन स रसः शूल जित् परम्

यष्टी अनन्ता हिम उशीर काकोली लोध्र जीवकैः

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

महतः पञ्चमूलस्य काष्ठात् क्षौमेण वेष्टितात्

जम्बु आम्र पल्लव बला यष्टी लोध्र तिल उत्पलैः

प्रियङ्गु मधुक अम्बष्ठा धातकी उत्पल पर्णिभिः

स्वेदं च कुर्यात् स्विन्नां च पालीम् उद्वर्तयेत् तिलैः

मूलं कोशातक अश्वघ्न रूपिका सप्तपर्ण जम्

ततः पुष्टि करैः स्नेहैः अभ्यङ्गम् नित्यम् आचरेत्

तालपत्त्री अश्वगन्धा अर्क वाकुची फल सैन्धवैः

सुरसा लाङ्गलीभ्याम् च सिद्धं तीक्ष्णं च नावनम्

पुरेण धूपयित्वा तु माक्षिकेण प्रपूरयेत्

शुद्ध अस्रम् लागयेत् लग्ने सद्यस् छिन्ने विशोधनम्

स्विन्नां गोमय जैः पिण्डैर् बहुशः परिलेहिकाम्

सप्त अहात् आम तैल अक्तम् शनैस् अपनयेत् पिचुम्

छिन्द्याद् रूढे ऽधिकं मांसं नासा उपान्तात् च चर्म तत्

वात व्याधि प्रतिश्याय विहितम् हितम् अत्र च

गणे वात हरे ऽम्लेषु मूत्रेषु च विपाचितः

पक्वं प्रतिविषा हिङ्गु मिशि त्वच् स्वर्जिका ऊषणैः

छुच्छुन्दरी काल मृता गृहं मधुकरी कृतम्

धूम नावन गण्डूष स्वेदान् कुर्यात् कफ अपहान्

मृणाल बिस मञ्जिष्ठा सारिवाभिः च साधयेत्

संनिधाय स्नुही काण्डे कोरिते तद् छद आवृतान्

ततो मधु घृत अभ्यक्तम् बद्ध्वा आचारिकम् आदिशेत्

पूरणं कटुतैलेन विशेषात् कृमिकर्णके

नाद बाधिर्य शूलानि नावन अभ्यङ्ग पूरणैः

तैल सिन्धूत्थ दिग्धानाम् स्विन्नानां पुटपाकतः

लाक्षा विडङ्ग सिद्धम् च तैलम् अभ्यञ्जने हितम्

आम तैलेन सिक्त्वा अनु पत्तङ्ग मधुक अञ्जनैः

कर्णनादे हितं तैलं सर्षप उत्थम् च पूरणे

लशुन आर्द्रक शिग्रूणाम् मुरङ्ग्या मूलकस्य च

बाधिर्यं वर्जयेद् बाल वृद्धयोः चिर जम् च यत्

अज अवि मूत्र वंश त्वच् सिद्धम् तैलं च पूरणम्

सीव्येत् ततस् च सु श्लक्ष्णम् हीनं संवर्धयेत् पुनः

अथ अतस् कर्णरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

वामयेत् पिप्पली सिद्ध सर्पिस् स्निग्धम् कफ उद्भवे

शूल क्लेद गुरु त्वानाम् विधिः एष निवर्तकः

शतावरी वाजिगन्धा पयस्या एरण्ड जीवकैः

तैलस्य कुडवं नस्य पूरण अभ्यञ्जनैः इदम्

वात घ्न साधितम् सर्पिः कर्णं स्विन्नं च पूरयेत्

तैलेन पालीं सु अभ्यक्ताम् सु श्लक्ष्णैः अवचूर्णयेत्

प्रियाल बीज यष्ट्याह्व हयगन्धा यव अन्वितैः

पालीं छित्त्वा अति संक्षीणाम् शेषां संधाय पोषयेत्

मञ्जिष्ठा लोध्र लाक्षाभिः कपित्थस्य रसेन च

छिन्द्यान् नासा समम् पत्त्रं तद् तुल्यम् च कपोलतः

तैल सिक्तात् प्रदीप्त अग्रात् स्नेहः सद्यो रुजा अपहः

विडङ्ग सारैः आलिम्पेत् उरभ्री मूत्र कल्कितैः

पालि शोषे अनिल श्रोत्र शूल वत् नस्य लेपनम्

यष्टी आदिभिः च स घृतैः कर्णौ दिह्यात् समन्ततः

क्रमो ऽयं मल पूर्णे ऽपि कर्णे कण्ड्वां कफ अपहम्

पिचु वर्तीम् सु सूक्ष्मैः च तद् चूर्णैः अवचूर्णयेत्

शुक्तेन पूरयित्वा वा फेनेन अन्ववचूर्णयेत्

सीव्येद् गण्डं ततः सूच्या सेविन्या पिचु युक्तया

सु वर्ष्माणम् अरोगं च शनैः कर्णं विवर्धयेत्

अश्वगन्धा बला हस्तिपिप्पली गौरसर्षपाः

यष्टीमधु रस प्रस्थ क्षीर द्वि प्रस्थ संयुतम्

सूत्रेण अगाढ शिथिलम् बद्ध्वा चूर्णैः अवाकिरेत्

शुष्क मूलक खण्डानाम् क्षारो हिङ्गु महौषधम्
भूर्ज ग्रन्थि विडम् मुस्ता मधु शुक्तम् चतुर्गुणम्

हस्ति अश्व मूत्रेण परम् अभ्यङ्गात् कर्ण वर्धनम्

कपोल वध्रम् संदध्यात् सीव्येन् नासां च यत्नतः

चूर्णैर् मधुक मञ्जिष्ठा प्रपुण्ड्रा आह्व निशा उद्भवैः

मातुलुङ्ग रसः तद्वत् कदल स्वरसः च तैः

शोणित स्थापनैः च अन्यैः सु श्लक्ष्णैः अवचूर्णयेत्

अथ कुर्याद् वयःस्थस्य छिन्नां शुद्धस्य नासिकाम्

पित्त उत्थ कर्ण शूल उक्तम् कर्तव्यं क्षत विद्रधौ

नाडी योगात् विना ओष्ठस्य नासा संधान वत् विधिः

दुर्विद्धे अश्मन्त जम्बु आम्र पत्त्र क्वाथेन सेचिताम्

अभ्यज्य मधु सर्पिर्भ्याम् पिचु प्लोत अवगुण्ठितम्

स निम्ब पत्त्र मरिच मदनैः लेहिका व्रणे

प्रतीनाहे परिक्लेद्य स्नेह स्वेदैः विशोधयेत्

रसैः कवोष्णैः तद्वत् च मूलकस्य अरलोः अपि

आनूप मांस क्वाथे च पालि पोषण वर्धनम्

योज्यः च एवम् भद्र काष्ठात् कुष्ठात् काष्ठात् च सारलात्

नस्य आदि तद्वत् शोफे ऽपि कटु उष्णैः च अत्र लेपनम्

सु रूढम् जात रोमाणम् श्लिष्ट संधिम् समं स्थिरम्

त्वच् मांसम् नासिका आसन्ने रक्षंस् तद् तनु ताम् नयेत्

शोधनाद् रूक्ष ता उत्पत्तौ घृतमण्डस्य पूरणम्

महास्नेहो द्रुतं हन्ति सु तीव्राम् अपि वेदनाम्

जतूका जल जन्मा च तथा शबर कन्दकम्

कर्ण स्राव उदितम् कुर्यात् पूति कृमिण कर्णयोः

स शोफ क्लेदयोः मन्द श्रुतेः वमनम् आचरेत्

निवेश्य संधिं सुषमं न निम्नं न समुन्नतम्

अथ सुप्तौ इव स्यातां कर्णौ रक्तं हरेत् ततः

निहन्ति शूल दाहा ऊषाः केवलं क्षौद्रम् एव वा

कर्ण शोधनकेन अनु कर्णं तैलस्य पूरयेत्

एभिः कल्कैः खरं पक्वं स तैलम् माहिषं घृतम्

उन्मन्थे ऽभ्यञ्जनं तैलं गोधा कर्क वसा अन्वितम्

पक्वे पूय वहे कर्णे धूम गण्डूष नावनम्

यष्ट्याह्व क्षीरकाकोली कल्क युक्तम् निहन्ति तत्

कर्ण विद्रधि वत् साध्या यथा दोष उदयेन च

पक्वं तैलं जयति आशु सु कृच्छ्रान् अपि पूरणात्

एरण्ड शिग्रु वरुण मूलकात् पत्त्र जे रसे

याप्य एवम् तन्त्रिका आख्या अपि परिपोटे अपि अयम् विधिः

युञ्ज्यान् नाडी विधानम् च दुष्टव्रण हरम् च यत्

सिद्धं वा सार्षपं तैलं हिङ्गु तुम्बुरु नागरैः

चतुर्गुणे पचेत् तैलं क्षीरे च अष्टगुण उन्मिते

श्लेष्म अनुबन्धे श्लेष्माणम् प्राग् जयेद् वमन आदिभिः

कौटज इङ्गुद कारञ्ज बीज शम्याक वल्कलैः

ज्ञात्वा अवस्था अन्तरम् कुर्यात् सद्योव्रण विधिम् ततः

अथवा अभ्यञ्जनम् तैर् वा कटुतैलं विपाचयेत्
रेचकं पूरकं मुक्त्वा सुखं यद् वायु धारणम्

ब्रह्मनाडी मुखे संस्थ कफ आदि अर्गल नाशनम्

न क्षुधा न तृषा निद्रा न एव आलस्यम् प्रजायते

शुद्धिम् एति यदा सर्वं नाडी चक्रम् मल आकुलम्

पूरक अन्ते तु कर्तव्यो बन्धो जालंधर अभिधः

बद्ध पद्मासनः योगी प्राणं चन्द्रेण पूरयेत्

उत्तमे स्थानम् आप्नोति ततो वायुं निबन्धयेत्

निरीक्षेन् निश्चल दृशा सूक्ष्म लक्ष्यम् समाहितः

अन्तः उदार मारुता उदरः

हठं विना राजयोगो राजयोगं विना हठः

अशेष दोष उपचयम् निहन्याद् अभ्यस्यमानं जल वस्तिकर्म

पद्मासनं भवेद् एतत् सर्व पाप प्रणाशनम्

ततः शनैः सव्य नाड्या रेचयेत् पवनं शनैः

तदा एव जायते योगी प्राण संग्रहणे क्षमः

मल आकुलासु नाडीषु मारुतो न एव मध्य गः

रेचयेच् च ततस् अन्येन शनैर् एव न वेगतः

कनीयसि भवेत् स्वेदः कम्पो भवति मध्यमे

मरणं तस्य निष्क्रान्तिस् ततो वायुं निरोधयेत्

सम्यग् गात्र समुद्भूत ग्रन्थि त्रय विभेदकम्

पुनः पुनर् इदं कार्यं सूर्यभेदनम् उत्तमम्

क्रम परिचय वश्या नाडि चक्रा गजकरणी इति निगद्यते हठ ज्ञैः

योगिनी चक्र संमान्यः सृष्टि संहार _

वेगाद् घोषं पूरकं भृङ्ग नादम् भृङ्गी नादम् रेचकं मन्दमन्दम्

धारयित्वा यथाशक्ति भूयः सूर्येण रेचयेत्

येन त्यजेत् तेन पीत्वा धारयेद् अनिरोधतः

मारुते मध्य संचारे मनस् स्थैर्यम् प्रजायते

मुखान् निर्गमयेच् च एषा नेतिः सिद्धैर् निगद्यते

धौतिकर्म प्रभावेन प्रयान्त्य् एव न संशयः

वस्तिकर्म प्रभावेन क्षीयन्ते सकल आमयाः

तथा एव सेवितो वायुर् अन्यथा हन्ति साधकम्

योगी जरा विमुक्तः सन् षोडश अब्द वयाः भवेत्

कुम्भकात् कुण्डली बोधः कुण्डली बोधात् भवेत्

यथा लगति हृद् कण्ठे कपाल अवधि स स्वनम्

प्राणायामः अयम् इत्य् उक्तः स वै केवल कुम्भकः

प्राणायामेन युक्तेन सर्व रोग क्षयः भवेत्

नत अंसः भ्रामयेद् एषा नौलिः सिद्धैः प्रशस्यते

युक्तं युक्तं त्यजेद् वायुं युक्तं युक्तं च पूरयेत्

कायस्य कृश ता कान्तिस् तदा जायते निश्चितम्

आचार्याणां तु केषांचिद् अन्यत् कर्म न संमतम्

प्राणायामैर् एव सर्वे प्रशुष्यन्ति मला इति

प्राणं सूर्येण च आकृष्य पूरयेद् उदरं शनैः

एवम् अभ्यास योगेन राजयोग पदम् व्रजेत्

गुरु उपदिष्ट मार्गेण प्राणायामान् समभ्यसेत्

जिह्वया वायुम् आकृष्य पूर्ववत् कुम्भ साधनम्

गच्छता तिष्ठता कार्यम् उज्जायी आख्यम् तु कुम्भकम्

सहितः केवलश् च इति कुम्भको द्विविधो मतः

ब्रह्म आदयः ऽपि त्रिदशाः पवन अभ्यास तत्पराः

नाद अभिव्यक्तिः आरोग्यं जायते नाडि शोधनात्

श्लेष्म दोष हरम् कण्ठे देह अनल विवर्धनम्

अनेन विधिना सत्यं योगि इन्द्रः भूमि मण्डले

नाभि दघ्न जले पायौ न्यस्त नाल उत्कटासनः

विधिवत् कुम्भकं कृत्वा रेचयेद् इडया अनिलम्

कपालभातिश् च एतानि षट्कर्माणि प्रचक्षते

प्राणं चेद् इडया पिबेन् नियमितं भूयो ऽन्यया रेचयेत् पीत्वा पिङ्गलया समीरणम् अथो बद्ध्वा त्यजेद् वामया

अशेष दोष आमय शोषणा च हठ क्रिया मौलिर् इयं च नौलिः

मन्द अग्नि संदीपन पाचन आदि संधायका आनन्द करा सदा एव

यदा तु नाडी शुद्धिः स्यात् तथा चिह्नानि बाह्यतः

कुम्भके केवले सिद्धे रेच पूरक वर्जिते

सम्यक् पद्मासनं बद्ध्वा सम ग्रीवा उदरः

हिक्का श्वासश् च कासश् च शिरस् कर्ण अक्षि वेदनाः

प्राणायामं ततः कुर्याद् अनायासेन सिध्यति

आसने सुख दे योगी बद्ध्वा च एव आसनम् ततः

प्राणायामं ततः कुर्यान् नित्यं सात्त्विकया धिया

प्राणायामस् त्रिधा प्रोक्तो रेच पूरक कुम्भकैः

विशेषेण एव कर्तव्यं भस्त्रा आख्यम् कुम्भकं त्व् इदम्

अयुक्त अभ्यास योगेन सर्व रोग समुद्गमः

भस्त्रा वत् लोहकारस्य रेच पूरौ स सम्भ्रमौ

कास श्वास प्लीह कुष्ठम् कफ रोगाः च विंशतिः

धातु इन्द्रिय अन्तःकरण प्रसादम् दद्याच् च कान्तिं दहन प्रदीप्तम्

दक्ष नाड्या समाकृष्य बहिःस्थं पवनं शनैः