tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
उपसर्जनं प्रधानस्य धर्मतो न उपपद्यते

पौनर्भवेन भर्त्रा सा पुनः संस्कारम् अर्हति

ज्येष्ठस् तु जातो ज्येष्ठायां हरेद् वृषभषोडशाः

तथा नित्यं यतेयातां स्त्री पुमांसौ तु कृत क्रियौ

सर्वेषां धन जातानाम् आददीत अग्र्यम् अग्रजः

न आददीत नृपः साधुर् महापातकिनो धनम्

धर्म्यं विभागं कुर्वीत विधिना अनेन धर्म विद्

इयं भूमिर् हि भूतानां शाश्वती योनिर् उच्यते

देव दत्ताम् पतिर् भार्यां विन्दते न इच्छया आत्मनः

दार अधीनः तथा स्वर्गः पितॄणाम् आत्मनश् च ह

अप्सु प्रवेश्य तं दण्डं वरुणाय उपपादयेत्

अरक्षिता गृहे रुद्धाः पुरुषैर् आप्तकारिभिः

धनं यो बिभृयाद् भ्रातुर् मृतस्य स्त्रियम् एव च

ब्राह्मणान् बाधमानं तु कामाद् अवरवर्णजम्

अयम् उक्तो विभागो वः पुत्राणां च क्रिया विधिः

स्व शक्तिम् पर शक्तिम् च नित्यं विद्यात् महीपतिः

तस्यां जाताः समांशाः स्युर् यदि पुत्र शतम् भवेत्

प्रजापतिर् हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे पशून्

यावान् अ वध्यस्य वधे तावान् वध्यस्य मोक्षणे

धन ऊष्मणा पच्यमानास् तान् निःस्वान् कारयेन् नृपः

स्वात् स्वाद् अंशाच् चतुर्भागं पतिताः स्युर्

विद्या धनम् तु यद्य् अस्य तत् तस्य एव धनं भवेत्

वैश्या पुत्रः हरेद् द्वि अंशम् अंशं शूद्रा सुतः हरेत्

देवराय प्रदातव्या यदि कन्या अनुमन्यते

न च वैश्यस्य कामः स्यान् न रक्षेयं पशून् इति

मातृकं भ्रातृ दत्तम् वा स्तेना स्याद् यदि तं हरेत्

यस्य यत् पैतृकं रिक्थं स तद् गृह्णीत न इतरः

तस्य तद् वितथं कुर्यात् कन्यादातुर् दुरात्मनः

अधिविन्ना तु या नारी निर्गच्छेद् रुषिता गृहात्

तस्याम् आत्मनि तिष्ठन्त्यां कथम् अन्यो धनं हरेत्

न एताः रूपं परीक्षन्ते न आसाम् वयसि संस्थितिः

अत ऊर्ध्वं सकुल्यः स्याद् आचार्यः शिष्य एव वा

अनिर्वृतं नियोग अर्थम् पश्यन्तो धर्मतस् तयोः

न च योनि गुणान् कांश्चिद् बीजं पुष्यति पुष्टिषु

यस् तु दोषवतीं कन्याम् अन् आख्याय उपपादयेत्

न त्यागो ऽस्ति द्विषन्त्याश् च न च दाय अपवर्तनम्

पिता प्रधानं प्रजने तस्माद् धर्मेण तं भजेत्

सो अ ज्येष्ठः स्याद् अ भागः च नियन्तव्यश् च राजभिः

चिकित्सकानां सर्वेषां मिथ्या प्रचरताम् दमः

शौचे धर्मे अन्न पक्तौ च पारिणाह्यस्य वेक्षणे

तासां वर्ण क्रमेण स्याज् ज्यैष्ठ्यं पूजा च वेश्म च

विभक्ताः सह जीवन्तो विभजेरन् पुनर् यदि

एषा उदिता लोकयात्रा नित्यं स्त्री पुंसयोः शुभा

दत्त्वा धनं तु विप्रेभ्यः सर्व दण्ड समुत्थितम्

अ विद्वान् च एव विद्वांश् च ब्राह्मणो दैवतं महत्

अथ पुत्रस्य पौत्रेण ब्रध्नस्य आप्नोति विष्टपम्

भर्तुः शरीर शुश्रूषाम् धर्म कार्यम् च नैत्यकम्

पुत्रान् द्वादश यान् आह नृणां स्वायम्भुवो मनुः

या नियुक्ता अन्यतस् पुत्रं देवराद् वा अपि अवाप्नुयात्

अग्निदान् भक्त दान् च एव तथा शस्त्र अवकाश दान्

ब्राह्मण क्षत्रिय विशाम् शूद्रा पुत्रः न रिक्थ भाज्

संयोगे विप्रयोगे च धर्मान् वक्ष्यामि शाश्वतान्

त्रि अष्ट वर्षः अष्ट वर्षाम् वा धर्मे सीदति सत्वरः

नाना रूपाणि जायन्ते बीजानि इह स्वभावतः

वर्णानां संकरं चक्रे काम उपहत चेतनः

द्वितीयम् एके प्रजनं मन्यन्ते स्त्रीषु तद् विदः

ओघ वात आहृतम् बीजं यस्य क्षेत्रे प्ररोहति

पुन्नाम्नो नरकाद् यस्मात् त्रायते पितरं सुतः

पैतृकं तु पिता द्रव्यम् अनवाप्तं यद् आप्नुयात्

न अङ्क्याः राज्ञा ललाटे स्युर् दाप्यास् तु उत्तमसाहसम्

श्मशानेष्व् अपि तेजस्वी पावको न एव दुष्यति

ध्यायत्य् अनिष्टं यत् किंचित् पाणिग्राहस्य चेतसा

उप्यते यत् हि यद् बीजं तत् तद् एव प्ररोहति

शक्तितो न अभिधावन्तः निर्वास्याः स परिच्छदाः

अजाविकं सः एकशफम् न जातु विषमं भजेत्

कोष्ठ आगार आयुध आगार देवता आगार भेदकान्

शेषाणाम् आनृशंस्य अर्थम् प्रदद्यात् तु प्रजीवनम्

दद्याच् च सर्व भूतानाम् अन्नम् एव प्रयत्नतः
ब्रह्म क्षत्रं च संपृक्तम् इह च अमुत्र वर्धते

सर्व कण्टक पापिष्ठम् हेमकारं तु पार्थिवः

अनपत्यस्य पुत्रस्य माता दायम् अवाप्नुयात्

नियुक्तायाम् अपि पुमान् नार्यां जातो ऽविधानतः

सोमाय राज्ञे सत्कृत्य प्रीत आत्मा सप्तविंशतिम्

यो ज्येष्ठो विनिकुर्वीत लोभाद् भ्रातॄन् यवीयसः

प्रेक्षा समाजम् गच्छेद् वा सा दण्ड्या कृष्णलानि षट्

एकादशे स्त्री जनना सद्यस् त्व् अप्रिय वादिनी

अन्योन्यस्य अव्यभिचारः भवेद् आमरणान्तिकः

निर्दया निर्नमस्कारास् तन् मनोर् अनुशासनम्

विषयेषु च सजन्त्यः संस्थाप्या आत्मनो वशे

स्वा च एव कुर्यात् सर्वेषां न अस्वजातिः कथंचन

पिता इव पालयेत् पुत्रान् ज्येष्ठो यवीयसः

एष स्त्री पुंसयोः उक्तो धर्मो वो रति संहितः

न पुत्र भागम् विषमं पिता दद्यात् कथंचन

तां साध्वीं बिभृयान् नित्यं देवानां प्रियम् आचरन्

तथा सर्वाणि भूतानि बिभ्रतः पार्थिवं व्रतम्

समुत्सृजेद् राजमार्गे यस् त्व् अमेध्यम् अनापदि

अक्षमाला वसिष्ठेन संयुक्ता अधम योनि जा

पृथोर् अपि इमाम् पृथिवीं भार्यां पूर्वविदो विदुः

येषां ज्येष्ठः कनिष्ठो वा

तं कानीनं वदेन् नाम्ना वोढुः कन्या समुद्भवम्

दास्यां वा दास दास्याम् वा यः शूद्रस्य सुतो भवेत्

न निर्हारं स्त्रियः कुर्युः कुटुम्बाद् बहु मध्य गात्

प्रच्छन्न वञ्चकाः त्व् एते ये स्तेन आटविक आदयः

सदृश स्त्रीषु जातानां पुत्राणाम् अविशेषतः

एवं समुद्धृत उद्धारे समान् अंशान् प्रकल्पयेत्

ज्येष्ठश् च एव कनिष्ठश् च संहरेतां यथोदितम्

चारैश् च अनेक संस्थानैः प्रोत्साद्य वशम् आनयेत्

ब्रह्मा एव संनियन्तृ स्यात् क्षत्रं हि ब्रह्म सम्भवम्

सर्वथा ब्राह्मणाः पूज्याः परमं दैवतम् हि तत्

न मातृतो ज्यैष्ठ्यम् अस्ति जन्मतो ज्यैष्ठ्यम् उच्यते

एष धर्मः समासेन ज्ञेयः स्त्री पुंसयोः परः

तत् स्वयं नृपतिः कुर्यात् तान् सहस्रं च दण्डयेत्

स्वधर्मेण नियुक्तायां स पुत्रः क्षेत्रजः स्मृतः

स्वेभ्यो ऽंशेभ्यस् तु कन्याभ्यः प्रदद्युर् भ्रातरः पृथक्

ते ह्य् एनं कुपिता हन्युः सद्यः सबल वाहनम्

प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा तन् निषेवेत यो नरः

अनेन तु विधानेन पुरा चक्रे ऽथ पुत्रिकाः

न अस्ति स्त्रीणां क्रिया मन्त्रैर् इति धर्मे व्यवस्थितिः

यथा ब्राह्मणचाण्डालः पूर्व दृष्टः तथा एव सः

तेषां दोषान् अभिख्याप्य स्वे स्वे कर्मणि तत्त्वतः

अन्यस्मिन् हि नियुञ्जाना धर्मं हन्युः सनातनम्

न एव अर्हः पैतृकं रिक्थं पतित उत्पादितः हि सः

पानं दुर्जन संसर्गः पत्या च विरहो ऽटनम्

न दत्त्वा कस्यचित् कन्यां पुनर् दद्याद् विचक्षणः

सर्व भूत प्रसूतिः हि बीज लक्षण लक्षिता

षष्ठं तु क्षेत्रजस्य अंशम् प्रदद्यात् पैतृकाद् धनात्

योगक्षेमं प्रचारं च न विभाज्यं प्रचक्षते

न भ्रातरो न पितरः पुत्रा रिक्थ हराः पितुः

चतुर्थः सम्प्रदाता एषाम् पञ्चमो न उपपद्यते

यं पुत्रं परिगृह्णीयाद् अपविद्धः स उच्यते

आरभेत एव कर्माणि श्रान्तः श्रान्तः पुनः पुनः

स्वयम् ईहित लब्धम् तन् न अकामः दातुम् अर्हति

यास् तासां स्युर् दुहितरस् तासाम् अपि यथार्हतः

स पारयन्न् एव शवस् तस्मात् पारशवः स्मृतः

एवं चरन् सदा युक्तो राज धर्मेषु पार्थिवः

तत्र कालेन जायन्ते मानवा दीर्घ जीविनः

न होढेन विना चौरं घातयेद् धार्मिको नृपः

तस्मात् प्रजा विशुद्धि अर्थम् स्त्रियं रक्षेत् प्रयत्नतः

चन्द्रस्य अग्नेः पृथिव्याश् च तेजस् वृत्तम् नृपश् चरेत्

अतिक्रामेत् प्रमत्तं या मत्तं रोग आर्तम् एव वा

त्रिंशत् वर्षः वहेत् कन्यां हृद्यां द्वादश वार्षिकाम्

वैश्ये च इच्छति न अन्येन रक्षितव्याः कथंचन

श्रेयसः श्रेयसो ऽलाभे रिक्थम् अर्हति

भ्रातॄणाम् एकजातानाम् एकश् चेत् पुत्रवान् भवेत्

मातुः प्रथमतः पिण्डं निर्वपेत् पुत्रिका सुतः

य एते ऽभिहिताः पुत्राः प्रसङ्गाद् अन्य बीज जाः
दण्डेन एव तम् अप्य् ओषेत् स्वकाद् धर्मात् हि विच्युतम्

समस् तत्र विभागः स्याद् इति धर्मो व्यवस्थितः

आददीत न शूद्रो ऽपि शुल्कं दुहितरं ददन्

यद् अन्य गोषु वृषभो वत्सानां जनयेत् शतम्
अनार्यं च दीर्घ रोषम् अनार्जवम्

मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा न विविक्त आसनः वसेत्

यथा एवम् तनयेषु च

सुखेन विद्यां पुरुषेण नारीं वाञ्छन्ति वै ये न च पण्डिताः ते

जननी यानि कुरुते रहस्यं मदन आतुरा

किं चित्रं यदि वेद शास्त्र कुशलः विप्रो भवेत् पण्डितः किं चित्रं यदि दण्ड नीति कुशलः राजा भवेत् धार्मिकः

पाताल तल वासिन्यः उच्च प्राकार संस्थिताः

न मातरि न दारेषु न सोदर्ये न च आत्मजे

कारणात् एव जायन्ते मित्राणि रिपवः तथा

यदि नो चिकुर उद्भेदात् लभ्यन्ते कैः स्त्रियो न हि

यत् एनम् क्षमया युक्तम् अशक्तम् मन्यते जनः

अपि कल्प अनिलस्य एव तुरगस्य महोदधेः

वह्निः अल्पः ऽप्य् अ संहार्यः कुरुते भस्मसात् जगन्त्

न विश्वसेत् अविश्वस्तम् विश्वस्तं विश्वस्तं न अति विश्वसेत्

पन्थान इव विप्र इन्द्रैः सर्व साधारणाः श्रियः

मद्य प स्त्री सती इति एवम् विप्र न श्रद्दधामि अहम्

अति अम्बु पानम् कठिन अशनम् च धातु क्षयः वेग विधारणम् च

पणे न्यस्तः कायो विट जन खुरैः दारित गलः बहु उत्कण्ठ वृतिः जगन्ति बहु मतः

एतत् एव अनुमन्येत भोगा हि क्षण भङ्गिनः

सुतैः तानि न चिन्त्यानि शील विप्रतिपत्तिभिः

स दाता नरकं याति यस्य अर्थाः तस्य तत् फलम्

त्रयो बल हराः सद्यो हि अध्वा मैथुनं ज्वरः

मदीया इति मत्वा वै न हि हर्ष युतः भवेत्

स्त्रीषु राज अग्नि सर्पेषु स्वाध्याये शत्रु सेवने

विपरीत रतिः कामः सु आयतेषु न विद्यते

शुष्कं मांसं पयो नित्यं भार्या मित्रैः सह एव तु

विश्वासात् भयम् उत्पन्नम् मूलात् अपि निकृन्तति

आयुष्कामो न सेवेत तथा सम्मार्जनी रजः

बहूनाम् अल्प साराणाम् समवायो हि दारुणः

यत् इच्छेत् शाश्वताम् प्रीतिं त्रीन् दोषान् परिवर्जयेत्

किं चित्रं यदि रूप यौवनवती साध्वी भवेत् कामिनी तत् चित्रम् यदि निर्धनो ऽपि पुरुषः पापं न कुर्यात् क्वचित्

ज्येष्ठः पितृ समः भ्राता मृते पितरि शौनक

बाल आतपः प्रेतधूमः स्त्री वृद्धा तरुणं दधि

फल अर्थी फलिनं वृक्षं यः छिन्द्यात् दुर्मतिः नरः

कदाचिद् कुपितम् मित्रं सर्वं गुह्यं प्रकाशयेत्

एकेन अपि सु पुत्रेण विद्या युक्तेन धीमता

सद्यः पक्व घृतम् द्राक्षा बाला स्त्री क्षीर भोजनम्

सकृत् उच्चरितम् येन हरिः इति अक्षर द्वयम्

सरलाः तत्र छिद्यन्ते कुब्जाः तिष्ठन्ति पादपाः

छलेन मित्रं कलुषेण धर्मं पर उपतापेन समृद्धि भावनम्

विप्रयोः विप्र वह्नियोः च दम्पत्योः स्वामिनोः तथा

क्षणो न अस्ति रहो न अस्ति न अस्ति प्रार्थयिता जनः

मार्जार इव लुम्पेत तथा नरः

अर्थेन नारीं तपसा हि देवान् सर्वान् च लोकान् च सु संग्रहेन

निष्फलं तस्य वै कार्यं महा दोषम् अवाप्नुयात्

मृदुना एव मृदुं हन्ति दारुणेन एव दारुणम्

तया गवा किं क्रियते या न दोग्ध्री न गर्भिणी

गवां रजो धान्य रजः पुत्रस्य अङ्ग भवम् रजः

षष् कर्णः भिद्यते मन्त्रः चतुर् कर्णः च धार्यते

ब्रह्म घ्ने च सुरापे च चोरे भग्न व्रते तथा

चित्त आयत्तम् धातु वश्यम् शरीरं चित्ते नष्टे धातवो यान्ति नाशम्

शोक त्राणम् भय त्राणम् प्रीति विश्वास भाजनम्

तृणैः आवेष्टिता रज्जुः तया नागो ऽपि बध्यते

प्रियं गानम् अकुण्ठस्य नीचस्य उच्च आसनम् प्रियम्

वैरिणा सह संधाय विश्वस्तो यदि तिष्ठति

सम धर्मा हि मर्म ज्ञः तीक्ष्णः स्व जन कण्टकः

विषं कुशिक्षिता विद्या अजीर्णे भोजनं विषम्

देव द्रव्य विनाशेन ब्रह्म स्व हरणेन च

प्राप्ते तु षोडशे वर्षे पुत्रं मित्र वत् आचरेत्

दन्त मल उपधारिणम् बहु आशिनम् निष्ठुर वाक्य भाषिणम्

तस्मात् चित्तम् सर्वदा रक्षणीयं स्वस्थे चित्ते धातवः सम्भवन्ति

स्वभावम् आत्मना गूहेत् एतत् साधोः हि लक्षणम्

अपहृत्य पर स्वम् हि यः तु दानं प्रयच्छति

कनिष्ठेषु च सर्वेषु सम त्वेन अनुवर्तते

यस्मिन् कस्मिन् कृते कार्ये कर्तारम् अनुवर्तते

रजकस्य तु यत् तीर्थ लक्ष्मी तत्र तिष्ठति
सर्व भूतेषु विश्वासः सर्व भूतेषु सात्त्विकः

सूर्य उदये हि अस्तमये ऽपि शायिनं विमुञ्चति श्रीः अपि चक्रपाणिनम्

जायमानो हरेत् दारान् वर्धमानो हरेत् धनम्

न कश्चिद् कस्यचिद् मित्रम् न कश्चिद् कस्यचिद् रिपुः

विश्वासः तादृशः पुंसां यादृश् मित्रे स्व भाव जे

न आत्म छिद्रम् परे दद्यात् विद्यात् छिद्रम् परस्य च

एकेन अपि सु वृक्षेण पुष्पितेन सु गन्धिना

एतत् रजः महा शस्तम् महापातक नाशनम्

गूहेत् कूर्मः इव अङ्गानि पर भावम् च लक्षयेत्

सूत उवाच

कुलं पुरुष सिंहेन चन्द्रेण गगनं यथा

तेन शौनक नारीणां सती त्वम् उपजायते

अशुभं च विजानीयात् खर उष्ट्र ज आविकेषु च

सर्वेषां स पिता हि स्यात् सर्वेषाम् अनुपालकः

न तथा बाधते शत्रुः कृत वैरः बहिः स्थितः

नवे वयसि यः शान्तः स शान्त इति मे मतिः

विपरीतम् अनार्ये च यथा इच्छसि तथा चर

अग्निः अपः स्त्रियो मूर्खाः सर्पा राज कुलानि च

पर अधीना निद्रा पर हृदय कृत्य अनुसरणम् सदा हेला हास्यं नियतम् अपि शोकेन रहितम्

अनग्न शायि त्वम् अपर्व मैथुनम् चिर प्रनष्टाम् श्रियम् आनयन्ति षट्

केचिद् मृग मुखाः व्याघ्राः केचिद् व्याघ्र मुखाः मृगाः

द्वि कर्णस्य तु मन्त्रस्य ब्रह्मा अपि अन्तम् न बुध्यते

दीपस्य पश्चिमा छाया छाया शय्या आसनस्य च

लालयेत् पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि ताडयेत्

यस्य कस्य तु पुष्पस्य विशेषतः

न उपेक्षितव्यः शत्रुः अल्पः अपि अवज्ञया

चतुरो विद्धि चाण्डालान् जात्या जायेत पञ्चमः

पितरो देवाः क्षुद्रस्य वृषली पतेः

बद्धः परिकरः तेन मोक्षाय गमनं प्रति

पुरुषाणाम् अलाभेन नारी च एव पतिव्रता

शिरः सु धौतम् चरणौ सु मार्जितौ वर अङ्गना सेवनम् अल्प भोजनम्

त्रयो बल कराः सद्यो बाल अभ्यङ्ग सु भोजनम्

यथा उपायः वधो दण्डः तथा एव हि अनुवर्तते

वृद्धाः स्त्रियो नवं मद्यं शुष्कं मांसं त्रि मूलकम्

एतत् रजः महा पापम् महा किल्बिष कारकम्

केन सृष्टं मित्रम् इति अक्षर द्वयम्

नित्यं छेदस् तृणानां धरणी विलेखनम् पादयोः च अपमार्ष्टिः दन्तानाम् अपि अशौचम् मलिन वसन ता रूक्ष ता मूर्धजानाम्

एकः वै सेवते नित्यम् अन्यश् रोचते

शिरसा धार्यमाणस्य हि अलक्ष्मी प्रतिहन्यते

द्वे संध्ये च अपि निद्रा विवसन शयनम् ग्रास हास अतिरेकः स्व अङ्गे पीठे च वाद्यं निधनम् उपनयेत् केशवस्य अपि लक्ष्मीम्

बाल आतपः च अपि अति मैथुनम् च श्मशान धूमः कर तापनम् च

धातुषु क्षीयमाणेषु शमः कस्य न जायते

भोग आस्वादेषु विश्वासं कः प्राज्ञः कर्तुम् अर्हति

गज अश्व रथ धान्यानाम् गवां च एव रजः शुभम्

न भोक्तव्यं नृपैः सार्धं वियोगं कुरुते क्षणात्

दिवा आशयः जागरणं च रात्रौ षड्भिः नराणाम् निवसन्ति रोगाः

म्रियमाणो हरेत् प्राणान् न अस्ति पुत्र समः रिपुः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे नीति सारे चतुर्दशोत्तरशततमो ऽध्यायः

प्रियं दानं दरिद्रस्य च तरुणी प्रिया

शुष्कं मांसं स्त्रियो वृद्धा बाल अर्कः तरुणम् दधि

भार्या जितस्य यस्याः च उपपतिः गृहे

एको हि गुणवान् पुत्रः निर्गुणेन शतेन किम्
अन्तःपुर गतानाम् च प्रेक्षागाराण्य् अदूरतः

प्रकीर्णाश् च कुथाश् चित्राः स पुष्प स्तबक द्रुमाः

कृष्णस् तु तेन नागेन क्रीडित्वा शिशुना यथा

संनिकृष्टे ततो नागे गर्जमाने यथा घने

रूपम् अप्रतिमं दृष्ट्वा पौराः प्रोचुर् जय आशिषः

सो अन्ति कायः तु संमूढो हन्तुं कृष्णम् अ शक्नुवन्

रेजुर् जवनिका आक्षेपैः स पक्षाः इव खे नगाः

स शुक्ले वाससी बिभ्रच् श्वेत व्यजन चामरः

संकीर्यत महा रङ्गः पौरैर् युद्ध दिदृक्षुभिः

तस्मिन् नाना जन आकीर्णे जन ओघ प्रतिनादिते

त्वरते खलु कंसो ऽयं गन्तुं वैवस्वत क्षयम्

स चित्र अष्ट अस्रि चरणाः स अर्गल द्वार वेदिकाः

तं हत्वा पुण्डरीकाक्षो नदन्तं दन्तिनां वरम्

करं च श्रीधरस् तस्य प्रतिजग्राह वक्षसा

गणिकानां पृथक् मञ्चाः शुभैर् आस्तरण अम्बरैः

शुशुभे श्वेत मुकुटः श्वेत अभ्रः इव चन्द्रमाः

दोर्भ्यां विषाणम् उत्पाट्य तेन एव प्राहरत् तदा

तेन मत्तेन नागेन चोद्यमानेन वै भृशम्

हन्यमानः शकृत् मूत्रम् चकार आर्तः ररास ह

गजः स्वेष्व् एव गात्रेषु मथ्यमानो ररास ह

उत्तम अगारिकाः च अन्ये सूक्ष्म जाल अवलोकिनः

ततः प्रहसितः कृष्णस् त्रास्यमानो गजेन वै

मञ्च आगारैः सु निर्युक्तैः युद्ध अर्थम् सु विभूषितैः

प्राच् मुखः चारु निर्युक्तः मेरु शृङ्ग सम प्रभः

राजा कुवलयापीडो रङ्गस्य द्वारि कुञ्जरः

तत्र आसनानि मुख्यानि पर्यङ्काश् च हिरण्मयाः

विषाण अन्तर गः भूत्वा पुनश् चरण मध्य गः

तिष्ठत्व् इति समाज्ञाप्य प्रेक्षा आगारम् अथ आययौ

अलंकृतैर् विराजद्भिः शारदैर् इव तोयदैः

अवतीर्णो अर्णव आकारम् समाजं सह पूर्वजः

कटाभ्याम् अतिसुस्राव वेगवद् भूरि शोणितम्

ततस् तूर्य निनादेन क्ष्वेडित आस्फोटितेन च

स हस्ताच् च विनिष्क्रान्तो विषाण अग्रात् च दन्तिनः

वसुदेव सुतौ हृष्टौ रङ्ग द्वारम् उपस्थितौ

स तेन वज्र कल्पेन स्वेन दन्तेन कुञ्जरः

समाज वाटः शुशुभे स मेघ ओघैः इव अर्णवः

फल अवदंश पूर्णाः च चाङ्गेर्यः पान योजिताः

कंसस्य मत्सरं च एव जगर्हे स दुरात्मनः

बबाधे तं गजं कृष्णः पवनस् तोयदं यथा

चकार चोदितो यत्नं निहन्तुं बल केशवौ

यो माम् अनेन नागेन प्रधर्षयितुम् इच्छति

स मत्त हस्ती दुष्ट आत्मा कृत्वा कुण्डलिनं करम्

तत्र चामर हासैः च भूषणानां च शिञ्जितैः

रेजुः काञ्चन चित्राणि रत्न ज्वाला आकुलानि च

पपात स महामात्रः वज्र भिन्नः इव अचलः

मणीनां च विचित्राणां विचित्राश् चेरुर् अर्चिषः

विमुक्तः पाद मध्यात् च कृष्णो द्विपम् अमोहयत्

लाङ्गूलं च अस्य वेगेन निश्चकर्ष हलायुधः

समाज वाटे संस्तब्धे कम्पमान अर्णव प्रभे

तानि रत्न ओघ क्ﾱप्तानि स सानु प्रग्रहाणि च

मदं सुस्राव रोषाच् च घर्म अपाये यथा घनः

वैशंपायन उवाच

शैल पृष्ठ अर्ध संलीनम् वैनतेय इव उरगम्

सहसा उत्पत्य गोविन्दश् चक्रे ताल स्वनम् प्रभुः

प्राच् मुखैः चारु निर्मुक्तैः माल्य दाम अवतंसितैः

प्रेक्षा आगारः स कंसस्य प्रचकाशे ऽधिकं श्रिया

श्रेणीनां च गणानां च मञ्चा भान्त्य् अचल उपमाः

कृष्ण जर्जरित अङ्गस्य कुञ्जरस्य आर्त चेतसः

ततः प्रविविशुर् मल्ला रङ्गम् आवल्गित अम्बराः

अन्ये च मञ्चा बहवः काष्ठ संचय बन्धनाः

स तस्य प्रमुखे पादं कृत्वा कुम्भाद् अनन्तरम्
जव अनिलाः घूर्णित सानु जालः हिमाचलः क्षीब इव आचकम्पे

दिङ्नाग हस्त आकृतिम् उद्वहद्भिर् भोगैः प्रशस्त असित रत्न नीलैः

त्विषां ततिः पाटलित अम्बुवाहा सा सर्वतः पूर्वसरा इव संध्या

समुल्लसत् प्रास महा ऊर्मि मालम् परिस्फुरत् चामर फेन पङ्क्ति

केचित् समाश्रित्य गुणान् सुहृद् कुलानि इव धनूंषि तस्थुः

जरत् तृणानि इव वियन् निनाय वनस्पतीनां गहनानि वायुः

कृत आस्पदाः तप्त इव अयसि ध्वनिं पयस् निपाताः प्रथमे वितेनिरे

रजः प्रतूर्ण अश्व रथ अङ्ग नुन्नम् तनोति न व्योमनि मातरिश्वा

धृत उत्पल आपीडः इव प्रियायाः शिरोरुहाणां शिथिलः कलापः

प्रवृद्ध सिन्धु ऊर्मि चय स्थवीयसाम् चयैर् विभिन्नाः पयसां प्रपेदिरे

प्रतप्त चामीकर भासुरेण दिशः प्रकाशेन पिशङ्गयन्त्यः

अस्त्रेषु भूतपतिना अपहृतेषु जिष्णुर् वर्षिष्यता दिनकृता इव जलेषु लोकः

महा वनानि इव महा तमिस्रा छाया ततान ईश बलानि काली

व्यूढैर् उरोभिश् च विनुद्यमानं नभः ससर्प इव पुरः खगानाम्

शक्तिर् मम अवस्यति हीन युद्धे सौरा इव ताराधिप धाम्नि दीप्तिः

वृतं नभो भोगि कुलैः अवस्थां पर उपरुद्धस्य पुरस्य भेजे

आयस्त सिंह आकृतिः उत्पपात प्राणि अन्तम् इच्छन्न् इव जातवेदाः

जिह्वा शतानि उल्लसयन्त्य् अजस्रं लसत् तडित् लोल विष अनलानि

मूर्छा अन्तरायम् मुहुर् उच्छिनत्ति न आसार शीतम् करि शीकर अम्भः

पराहत ध्वस्त शिखे शिखावतो वपुष्य् अधिक्षिप्त समिद्ध तेजसि

रराज सर्प आवलिः उल्लसन्ती तरंग माला इव नभस् अर्णवस्य

इयं च दुर्वार महा रथानाम् आक्षिप्य वीर्यं महतां बलानाम्

प्रस्वापन अस्त्रम् द्रुतम् आजहार ध्वान्तं घन आनद्धः इव अर्धरात्रः

महा अनले भिन्न सित अभ्र पातिभिः समेत्य सद्यः कथनेन फेन ताम्

प्रवृत्त नक्तंदिव संधि दीप्तैः नभस्तलं गां च पिशङ्ग यष्टिः

महा अध्वरे विधि अपचार दोषः कर्म अन्तरेण इव महा उदयेन

स भोग संघः शमम् उग्र धाम्नाम् सैन्येन निन्ये विनता सुतानाम्

अर्क त्विषा उन्मीलितम् अभ्युदेति न खण्डम् आखण्डल कार्मुकस्य

विदीर्यमाण अश्म निनाद धीरम् ध्वनिं वितन्वन्न् अ कृशः कृशानुः

पुंसः पदं मध्यमम् उत्तमस्य द्विधा इव कुर्वन् धनुषः प्रणादैः

तिरोहित इन्दोः अथ शम्भु मूर्धनः प्रणम्यमानं तपसां निवासैः

अंसाव् अवष्टब्ध नतौ समाधिः शिरोधराया रहित प्रयासः

चयान् इव अद्रीन् इव तुङ्ग शृङ्गान् क्वचित् पुराणि इव हिरण्मयानि

उच्छ्रायम् आयान्ति न शोणित ओघैः पङ्कैर् इव आश्यान घनैः तटानि

अभ्यायतः संतत धूम धूम्रम् व्यापि प्रभा जालम् इव अन्तकस्य

लिलिक्षति इव क्षय काल रौद्रे लोकं विलोल _ रोहिताश्वे

लोकत्रय आस्वादन लोल जिह्वम् न व्याददात्य् आननम् अत्र मृत्युः

पिनाकिना हूत महा अम्बुवाहम् अस्त्रं पुनः पाशभृतः प्रणिन्ये

मनःशिला भङ्ग निभेन पश्चान् निरुध्यमानं निकरेण भासाम्

सहिष्णवो न इह युधाम् अभिज्ञा नागा नग उच्छ्रायम् इव आक्षिपन्तः

महा रथ ओघेन न संनिरुद्धाः पयोद मन्द्र ध्वनिना धरित्री

न बर्ह भारः पतितस्य शङ्कोर् निषादि वक्षस् स्थलम् आतनोति

भीष्मे ऽप्य् असंभाव्यम् इदं गुरौ वा न सम्भवत्य् एव वनेचरेषु

उपैत्य् अनन्त द्युतिः अप्य् असंशयं विभिन्न मूलः अन् उदयाय संक्षयम्

गाण्डीव मुक्ताः हि यथा पुरा मे पराक्रमन्ते न शराः किराते

गुरु स्थिराणि उत्तम वंश ज त्वात् विज्ञात साराणि अनुशीलनेन

परस्य भूयान् विवरे ऽभियोगः प्रसह्य संरक्षणम् आत्म रन्ध्रे

मुक्ता वितानेन बलाहकानां ज्योतींषि रम्या इव दिश् विभागाः

मुहुश् चलत् पल्लव लोहिनीभिः उच्चैः शिखाभिः शिखिनो ऽवलीढाः

माया स्विद् एषा मति विभ्रमः वा ध्वस्तं नु मे वीर्यम् उत अहम् अन्यः

निश्चक्रमुः प्राण हर ईक्षणानाम् ज्वाला महा उल्काः इव लोचनेभ्यः

न इह प्रमोहं प्रिय साहसानाम् मन्दार माला विरलीकरोति

संधानम् उत्कर्षम् इव व्युदस्य मुष्टेर् अ सम्भेदः इव अपवर्गे
महीभृता पक्षवता इव भिन्ना विगाह्य मध्यं पर वारणेन

छायां विनिर्धूय तमस् मयाम् तां तत्त्वस्य संवित्तिर् इव अपविद्याम्

न अस्ति अत्र तेजस्विभिर् उत्सुकानाम् अह्नि प्रदोषः सुर सुन्दरीणाम्

व्रजद्भिर् आर्द्र इन्धन वत् परिक्षयं जलैर् वितेने दिवि धूम संततिः

महा वनानि इव च किंशुकानाम् वह्निः पवन अनुवृत्त्या

प्रहीयते कार्य वश आगतेषु स्थानेषु विष्टब्ध तया न देहः

प्रतिघ्नतीभिः कृत मीलितानि दिव् लोक भाजाम् अपि लोचनानि

आसादिता तद् प्रथमम् प्रसह्य प्रगल्भ तायाः पदवीं हरन्ती

कृतान्त दुर्वृत्ते इव अपरेषाम् पुरः प्रतिद्वन्द्विनि पाण्डव अस्त्रे

मद स्रुति श्यामित गण्ड लेखाः क्रामन्ति विक्रान्त नर अधिरूढाः

निःश्वास धूमैः स्थगित अंशु जालम् फणावताम् उत्फण मण्डलानाम्

विधिर् इव विपरीतः पौरुषं न्याय वृत्त्याः सपदि तद् उपनिन्ये रिक्त ताम् नीलकण्ठः

स तर्कयामास विविक्त तर्कः चिरं विचिन्वन्न् इति कारणानि

स सम्प्रधार्य एवम् अहार्य सारः सारं विनेष्यन् सगणस्य शत्रोः

अन्तर्हित अर्कैः परितः पतद्भिश् छायाः समाचिक्षिपिरे वनानाम्

परिक्षते वक्षसि दन्ति दन्तैः प्रिय अङ्क शीता नभसः पतन्ती

जल ओघ सम्मूर्छन मूर्छित स्वनः प्रसक्त विद्युत् लसित एधित द्युतिः

द्यौर् उन्ननाम इव दिशः प्रसेदुः स्फुटं विसस्रे सवितुर् मयूखैः

अधस् मुख आकाश सरित् निपातिनीः अपः प्रसक्तं मुमुचुः पयोमुचः

प्रसक्त दाव अनल धूम धूम्रा निरुन्धती धाम सहस्ररश्मेः

प्रशान्तिम् एष्यन् धृत धूम मण्डलः बभूव भूयान् इव तत्र पावकः

संघर्ष योगात् इव मूर्छितानि ह्रादं निगृह्णन्ति न दुन्दुभीनाम्

न हेतयः प्राप्त तडित् त्विषः खे विवस्वत् अंशु ज्वलिताः पतन्ति

ऊर्ध्वं तिरश्चीनम् अधश् च कीर्णैर् ज्वाला सटैः लङ्घित मेघ पङ्क्तिः

दरीमुखैर् आसव राग ताम्रम् विकासि रुक्म छद धाम् पीत्वा

न आवर्तमानाः निनदन्ति भीमम् अपां निधेर् आप इव ध्वजिन्यः

धृता विकारांस् त्यजता मुखेन प्रसाद लक्ष्मी शशलाञ्छनस्य

अप्राकृतस्य आहव दुर्मदस्य निवार्यम् अस्य अस्त्र बलेन वीर्यम्

भू रेणुना रासभ धूसरेण तिरोहिते वर्त्मनि लोचनानाम्

भुजंग पाशान् भुज वीर्य शाली प्रबन्धनाय जिष्णुः

विभिन्न मर्यादम् इह आतनोति न अश्वीयम् आशा जलधेर् इव अम्भः

अतर्कितं पाणि तलात् निपेतुः क्रिया फलानि इव तद् आयुधानि

आक्षिप्त सम्पातम् अपेत शोभम् उद्वह्नि धूम आकुल दिश् विभागम्

रथ अङ्ग संक्रीडितम् अश्व हेषा बृहन्ति मत्त द्विप बृंहितानि

असृज् नदीनाम् उपचीयमानैर् विदारयद्भिः पदवीं ध्वजिन्याः

पृथग्विधान्य् अस्त्र विराम बुद्धाः शस्त्राणि भूयः प्रतिपेदिरे ते

हत हत इति उद्धत भीष्म घोषैः समुझिता योद्धृभिर् अभ्यमित्रम्

अंस स्थलैः केचिद् अभिन्न धैर्याः स्कन्धेषु संश्लेषवतां तरूणाम्

नूनं तथा न एषा यथा अस्य वेषः प्रच्छन्नम् अप्य् ऊहयते हि चेष्टा

स्व केतुभिः पाण्डुर नील पाटलैः समागताः शक्रधनुस् प्रभा _

विचित्रया चित्रयता इव भिन्नां रुचं रवेः केतन रत्न भासा

साफल्यम् अस्त्रे रिपु पौरुषस्य कृत्वा गते भाग्य इव अपवर्गम्

अथ विहित विधेयैः आशु मुक्ता वितानैः असित नग नितम्ब श्याम _ घनानाम्

तम् आशु चक्षुःश्रवसां समूहं मन्त्रेण तार्क्ष्य उदय कारणेन

त्रासान् निरस्तां भुजग इन्द्र सेना नभस् चरैः तद् पदवीम् विवव्रे

निनाय तेषां द्रुतम् उल्लसन्ती विनिद्र ताम् लोचन पङ्कजानि

तलेषु मुक्ता विशदाः बभूवुः सान्द्र अञ्जन श्याम रुचः पयोदाः

सभा इव भीमा विदधे गणानां निद्रा निरासं प्रतिभा गुणस्य

स्थित प्रयातेषु स सौष्ठवः च लक्ष्येषु पातः सदृशः शराणाम्

ततो धरित्रीधर तुल्य रोधसः तडित् लता आलिङ्गित नील मूर्तयः

अन् इन्धनस्य प्रसभं स मन्युः समाददे ऽस्त्रं ज्वलनस्य जिष्णुः

गरुत्मता संहतिभिर् विहायः क्षणप्रकाशाभिर् इव अवतेने

इति विविधम् उदासे सव्यसाची यद् अस्त्रं बहु समर नय ज्ञः सादयिष्यन्न् अरातिम्
ततः किरात अधिपतेः अलघ्वीम् आजि क्रियाम् वीक्ष्य विवृद्ध मन्युः
पृष्ठ्यः षडहः

अथ अतिरात्रः

अथ सप्तदश रात्रः

एकः पञ्चाहः

अथ अतिरात्रः

अतिरात्रः

ज्योतिर् गौर् आयुर् इति त्रि अहः

प्रत्यङ् षडहः

अतिरात्रः

अथ अतिरात्रः

स उव् एव अ ब्राह्मणः षोडश रात्रः

अतिरात्रः

अतिरात्रः

अतिरात्रः

अतिरात्रः

ज्योतिर् गौर् आयुर् इति त्रि अहः

दशमं च अहर् अतिरात्रं च महाव्रतं व्यवदधाति

प्रत्यङ् षडहः

सप्त एतानि मध्यमानि सांवत्सरिकाण्य् अहानि भवन्ति

स उव् एव अ ब्राह्मणः अष्टादश रात्रः

प्रत्यङ् त्रि अहः

अथ अतिरात्रः

ज्योतिर् गौर् आयुर् इति त्रयस् त्रि अहाः

त्रिवृद् अग्निष्टोमः

अथ पूर्वः पञ्चदश रात्रः

दशरात्रः

अथ अतिरात्रः

अथ अतिरात्रः
हविषां दर्विं पूरयित्वा पूर्णा दर्व इति स दर्वीम् एकविंशीम्

इन्द्र पुत्रे इत्य् अष्टादशीम्

सर्वा एव यज्ञ तनूः अवरुन्द्धे सर्वा एव अस्य यज्ञ तनूः पितरम् उपजीवन्ति य एवम् अष्टकाम् उपैति

तस्या हवींषि धानाः करम्भः शष्कुल्यः पुरोडाश उदौदनः क्षीरौदनस् तिल ओदनः यथोपपादि पशुः

एकविंशति संस्थः यज्ञो विज्ञायते

न दर्वि होमे न हस्त होमे न पूर्णहोमे तन्त्रं क्रियेत इति एके

अष्टकायां क्रियेत इति इषुफालि माठरौ

आ अयम् अगन् संवत्सर इति चतसृभिर् विज्ञायते

ऋतुभ्यस् त्वा इति विग्राहम् अष्टौ

दर्व्या जुहुयात् प्रथमा ह व्य् उवास सा इति पञ्चभिः

अष्टकायाम् अष्टका होमान् जुहुयात्

अनुपद्यमान आज्यं जुहुयात्

पशाव् उपपद्यमाने दक्षिणं बाहुं निर्लोमं स चर्मम् स खुरम् प्रक्षाल्य

इडायास् पदम् इति द्वाभ्यां विंशीम्
वही देयः

त्रिंशत् माने पूर्वयोर् हविषोर् देये चत्वारिंशत् मानम् उत्तमे

भुनक्त्य् एनम् अग्निर् आहितः

अग्निर् वै प्राङ् उदेतुं न अकामयत

सर्वेष्व् एव एनम् हविष्षु पुनाति

तस्मात् हरित रजताभ्याम् उभयाहिरण्यः

स्तोम पुरोगाः एव एभ्यः लोकेभ्यो भ्रातृव्यं प्रणुदते

शमलं हि तत्

स्वेन एव एनम् रेतसा समर्धयति

शत मानम्

स्तोमाद् अश्वस् सम्भूतः

यद् अश्वम् आक्रमयति

स्वम् एव तच् चक्षुः पश्यन्न् अनूदेति

अश्वो देयः

यद् अश्वं ददाति

अग्नेर् एव विभक्त्यै

अभिक्रान्त्यै

क्षोधुको भवति

तस्य तेजः परापतत्

अग्निर् वै वरुणानीर् अभ्यकामयत

यद् अपां तद् रजतम्

परमा वा एषा दक्षिणा यद् अश्वः

तस्माद् अश्वस् स्वं शकृद् उपजिघ्रति

यद् अश्वं पुरो नयन्ति

यत् हिरण्यम् उपास्यति

अग्निं वै विभाजं न अशक्नुवन्

तस्माद् ब्राह्मणेन दुर्वर्णं न भर्तव्यम्

अग्निं वै जातं रक्षांस्य् अधूर्वन्

तम् एव अवरुन्द्धे

रक्षसाम् अपहत्यै

यज्ञम् एव एतत् यजमानम् अभ्यावर्तयन्ति

यद् अश्वं ददाति

स तेजः त्वाय

यौ वाव ता ऋषिश् च अग्निः च ते एव एनम् तद् देवते विभजतः

यद् अश्वम् अभ्यावर्तयन्ति

यद् गर्भस्य शमलं तद् दुर्वर्णम्

आत्मा वै हविः पवित्रं हिरण्यम्

कृष्णो भूत्वा सो अत्र अगच्छत् यत्र एष मृग शफः इव

यद् अश्वं पुरो नयन्ति

यद् अश्वं पुरो नयन्ति

इन्द्रो वै यतीन् सालावृकेयेभ्यः प्रायच्छत्

तस्माद् आक्रम्यः

शत दायः वीरः

अश्वो वै भूत्वा यज्ञो मनुष्यान् अत्यक्रामत्

तम् अश्वेन व्यभजन्

न उपास्य पुनर् आदधीत

वास्तु वा एतत्

तत् हिरण्यम् अभवत्

सर्वा एव अस्य तेन देवता अभीष्टाः प्रीता भवन्ति

हिरण्यं देयम्

यज्ञो ऽग्नेर् वही

प्राजापत्यो वा अश्वः

तास् समभवद् आपो वरुणानीः

तस्मान् न आक्रम्यः

यद् अग्ने रेतो ऽसिच्यत तत् हरितम् अभवत्

यत् पूर्वम् उदवहंस् तत् पूर्व वाहः पूर्व वाह् त्वम्

हिरण्यम् उपास्यति