tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
इति आग्नेये महापुराणे धनुर्वेदो नाम पञ्चाशत् अधिक द्विशततमः ऽध्यायः

जित हस्तः जित मतिः जित दृश् लक्ष्य साधकः

क्षिपेत् तूर्णं पुरुषे चर्म वेष्टिते

दश हस्तः भवेत् पाशो वृत्तः कर मुखः तथा

तु यथान्यायं ततो बन्धं समाचरेत्

अर्ध हस्ते समे च एव तिर्यञ्च् ऊर्ध्व गतम् तथा

कर्तव्यं शिक्षकैः तस्य स्थानं कक्षासु वै तदा

नियतां सिद्धिम् आसाद्य ततो वाहनम् आरुहेत्

योजयेत् विधिना येन तथा तु अङ्गदात् शृणु

कट्यां बद्ध्वा ततः खड्गं वाम पार्श्व अवलम्बितम्

अयस् मयाः शलाकाश् च वर्माणि विविधानि च

अक्लेशेन ततः कुर्वन् सिद्धिः प्रकीर्तिता

दृढं विगृह्य वामेन निष्कर्षेत् दक्षिणेन तु

कुण्डलस्य आकृतिम् कृत्वा मस्तक उपरि

अग्निर् उवाच

वल्गिते च प्लुते च एव तथा प्रव्रजितेषु च

षष् अङ्गुल परीणाहम् सप्त हस्त समुच्छ्रितम्

गुण कार्पास मुञ्जानाम् भङ्ग स्नायु अर्क वर्मिणाम्

तथा त्रिंशत् समम् पाशं बुधः कुर्यात् सु वर्तितम्

सम योग विधिम् कृत्वा प्रयुञ्जीत सु शिक्षितम्

अन्येषां सु दृढानाम् च सु कृतम् परिवेष्टितम्

उद्यम्य घातयेत् यस्य नाशः तेन शिशोः दृढम्

तूण चर्म अवनद्ध अङ्गम् स्थापयित्वा नवं दृढं

करेण आदाय दक्षिण अङ्गुलकम् नवं
स्तोत्रियं स्तोत्रियस्य अनुरूपम् कुर्वन्ति प्रातःसवने ऽहर् एव तद् अह्नो ऽनुरूपं कुर्वन्त्य् अवरेण एव तद् अह्ना परम् अहर् अभ्यारभन्ते

अथ तथा न मध्यंदिने श्रीर् वै पृष्ठानि तानि तस्मै न तस्थानानि यत् स्तोत्रियं स्तोत्रियस्य अनुरूपम् कुर्युः

तया एव विभक्त्या तृतीयसवने न स्तोत्रियं स्तोत्रियस्य अनुरूपम् कुर्वन्ति
तद् यन् मद्वतीभिर् यजन्ति सर्वे सुतवतीभिः पीतवतीभिर् अभिरूपाभिर् यजन्ति

सर्वे मद्वतीभिर् यजन्ति

अथ उ चतुष्पर्वाणो हि प्रातःसवने होत्रकाः

तस्य पञ्च दिशः पञ्च उक्थानि प्रातःसवनस्य

सर्वे ऽनुवषट्कुर्वन्ति

चतस्रो वै दिशः

न इद् स्विष्टकृतम् अन्तरयाम इति

दिक्षु तत् प्रतितिष्ठन्ति

अन्तेन एव अन्तम् परिदधति

गायत्रं हि प्रातःसवनम्

अथ उ चतुष्पादः पशवः

सर्वे समवतीभिः परिदधति

अथ शंसावोम् इति स्तोत्रियाय अनुरूपाय उक्थ मुखाय परिधानीयाया इति चतुः चतुः आह्वयन्ते

तद् यत् समवतीभिः परिदधत्य् अन्तो वै पर्यासो ऽन्त उदर्कः

पशूनाम् आप्त्यै

अयं वै लोकः प्रातःसवनम्
परि त्वा गिर्वणो गिरो ऽधि द्वयोर् अदधा उक्थ्यं वच इत्य् ऐन्द्र्यौ अभिरूपे अभिष्टौति

उच्चैर् निरुक्तम् अभिष्टुयात्

सवितृ प्रसूतस्य ह वै न काचन रिष्टिर् भवत्य् अरिष्ट्यै

ता वै पञ्च भवन्ति दिशां रूपेण

यत्र असौ तपति

कृणुष्व पाजः प्रसितिं न पृथ्वीम् इति राक्षोघ्नीर् अभिष्टौति रक्षसाम् अपहत्यै

निरुक्तो हि एषः

यद् यज्ञे अभिरूपं तत् समृद्धं यज्ञस्य एव समृद्ध्यै

अग्निर् वै रक्षसाम् अपहन्ता

ऐन्द्रम् एव स्वाहाकारम् एताभ्याम् अनुवदति

ब्रह्म जज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद् इति

अञ्जन्ति यं प्रथयन्तो न विप्राः संसीदस्व महान् असि इति अक्तवतीं च सन्नवतीं च अभिरूपे अभिष्टौति

प्राणा वै स्तुभः

सावित्रीः प्रथमा अभिष्टौति

अदो वै ब्रह्म जज्ञानं प्रथमं पुरस्तात्

वाच् देवत्यः हि एषः
गुहा त्रीणि निहिता न इङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति इति

तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति इति

ता एता अष्टौ देवताः

तद् यानि तानि गुहा त्रीणि निहिता न इङ्गयन्ति इति इमे एव ते लोकाः

स न एषु लोकेषु पाप्मने भ्रातृव्याय अवकाशम् कुर्यात्

सर्वया अस्य वाचा सर्वैर् एभिर् लोकैस् सर्वेण अस्य कृतम् भवति य एवं वेद

एतावद् इदं सर्वम्

मनसा एनम् निर्भजेत्

तद् एतद् ऋचा अभ्यनूच्यते

चतुर् भागः ह वै तुरीयं वाचः

ते करोति
स्वया तन्वा तन्वम् ऐरयत

स प्रत्युदैत् धरुणम् मध्वः अग्रम्
निः बलासम् बलासिनः विसल्पम् उत विद्रधम्

परा उपहत्याम् ते वयम् परा यक्ष्मम् सुवामसि

शीर्ष रोगम् अङ्ग रोगम् शुक्तिवल्गम् विलोहितम् परा ते अ ज्ञातम् यक्ष्मम् अधराञ्चम् सुवामसि

यत् ते बलास तिष्ठतः कक्षे मुष्कौ अपाकृतम् वेद अहम् तस्य भेषजम् चीपद्राम् अभिचक्षणम्
अग्निर् ईकारः

अयं वाव लोको हाउकारः

वायुर् हाइकारः

निहव एकारः

अन्नवान् अन्न आदः भवति

विश्वे देवा औहोयिकारः

अनिरुक्तस् त्रयोदशः स्तोभः संचरो हुङ्कारः

दुग्धे ऽस्मै वाग् दोहं यो वाचो दोहः

चन्द्रमा अथ कारः

प्रजापतिर् हिङ्कारः

आत्मा इहकारः

आदित्य ऊकारः
अथ उपनिष्क्रम्य व्याहृतीर् जपित्वा दिशाम् अनुमन्त्रणं जपति

फालयति इति फालनी

ब्रह्मवर्चसम् असि ब्रह्मवर्चसाय त्वा इति कृष्णाजिनम् आदत्ते ऽब्लिङ्गाभिः पवित्रम्

जल अभ्याशे कुद्दालेन वा फालेन वा तीक्ष्ण काष्ठेन वा खनति बीजान्य् आवपति कन्द मूल फल शाक ओषधीः निष्पादयति

भूत्यै त्वा शिरो वेष्टयामि इति

तुष विहीनान् तण्डुलान् इच्छति सत् जनेभ्यः बीजानि वा

कौद्दाली इति

फालनी इति अहिंसिका इति एव इदम् उक्तं भवति

निक्षेपणं न अस्ति निचयो वा

अ वारित स्थानेषु पथिषु वा क्षेत्रेषु वा अ प्रतिहत अवकाशेषु वा यत्र यत्र औषधयः विद्यन्ते तत्र तत्र अङ्गुलीभ्याम् एकैकाम् ओषधिम् उञ्छयित्वा संदंशनात् कपोत वत् इति कापोता

तस्य आत्मनि समारोपणं विद्यते संन्यासि वत् उपचारः पवित्र काषाय वासः वर्जम्

प्राक् प्रातराशात् कर्षी स्याद् अ स्यूत नासिकाभ्याम् स मुष्काभ्याम् अ तुदन् आरया मुहुर् मुहुर् अभ्युच्छन्दयन्

भाजनानि संप्रक्षाल्य न्युब्जति इति संप्रक्षालनी

मृगैः सह परिस्पन्दः संवासस् तेभिर् एव च

अथ अपि उदाहरन्ति

षड् एव निवर्तनानि निरुपहतानि करोति

पृथिवी च अन्तरिक्षम् च द्यौर् नक्षत्राणि या दिशः

मानस्तोकीयं जपित्वा ग्रामं प्रविश्य गृह द्वारे गृह द्वारे आत्मानं वीवधेन सह दर्शनात् संदर्शनी इति आचक्षते

संप्रक्षालनी इति

कुद्दालेन करोति इति कौद्दाली

धान्यम् असि पुष्ट्यै त्वा इति वीवधम्

समूहा इति

वन्याभिर् वर्तयति इति वान्या

अ वारित स्थानेषु पथिषु वा क्षेत्रेषु वा अ प्रतिहत अवकाशेषु वा यत्र यत्र औषधयः विद्यन्ते तत्र तत्र समूहन्या समुह्य ताभिर् वर्तयति इति समूहा

प्रत्यक्षं स्वर्ग लक्षणम् इति

सखा मा गोपाय इति दण्डम्

बलम् असि बलाय त्वा इति कमण्डलुम्

कापोता इति

शिलोञ्छा इति

उत्पन्नानाम् ओषधीनां प्रक्षेपणम्

वृत्तिभिः श्रान्तो वृद्ध त्वात् धातु क्षयात् वा सत् जनेभ्यः सिद्धम् अन्नम् इच्छति इति सिद्धेच्छा

स्वामिने भागम् उत्सृजत्य् अनुज्ञातं वा गृह्णाति
अपध्वान्तं साम्नो वृणे अ पशव्यम् इति

तानि वा एतान्य् अष्टौ गीत अ गीतानि साम्नः

ते वायुश् च पशवश् च अब्रुवन् निरुक्तं साम्नो वृणीमहे पशव्यम् इति

अथ वरुणम् अब्रवीत् त्वम् अनुवृणीष्व इति

स य एतद् गायात् पशुमान् एव सो ऽसद् अस्मान् उ च स वायुं च देवानाम् ऋछाद् य एवं विद्वांसम् एतद् गायन्तम् उपवदाद् इति

अथ विश्वान् देवान् अब्रवीद् यूयम् अनुवृणीध्वम् इति

सो ऽब्रवीद् यद् वो न कश्चन अवृत तद् अहम् परिहरिष्य इति

अथ पशून् अब्रवीद् यूयम् अनुवृणीध्वम् इति

स य एतद् गायात् स्वर्ग लोके एव सो ऽसन् माम् उ स देवानाम् ऋछाद् य एवं विद्वांसम् एतद् गायन्तम् उपवदाद् इति

अथ इयम् एव वारुण्य् आगा अ गीता

ते ऽब्रुवन् वैश्वदेवं साम्नो वृणीमहे प्रजननम् इति

ते ऽब्रुवन् वायुर् वा अस्माकम् ईशे

अथ इमाम् एव वारुणीम् आगां न गायेत्

अथ प्रजापतिर् अब्रवीद् अहम् अनुवरिष्य इति

इमान्य् उ ह वै सप्त गीतानि
अभि त्यं देवं सवितारम् ओण्योर् इति वैश्वदेवस्य प्रतिपद् अतिछन्दाः षष्ठे ऽहनि षष्ठस्य अह्नः रूपम्

इदम् इत्था रौद्रं गूर्त वचाः ये यज्ञेन दक्षिणया समक्ता इति वैश्वदेवम्

उद् उ ष्य देवः सविता सवाय इति सावित्रं शश्वत्तमं तद् अपाः वह्निर् अस्थाद् इत्य् अन्तो वै स्थितम् अन्तः षष्ठम् अहः षष्ठे ऽहनि षष्ठस्य अह्नः रूपम्

अभूर् एको रयि पते रयीणाम् इति सूक्तं रथम् आ तिष्ठ तुवि नृम्ण भीमम् इत्य् अन्तो वै स्थितम् अन्तः षष्ठम् अहः षष्ठे ऽहनि षष्ठस्य अह्नः रूपम्

उप नो हरिभिः सुतम् इति पर्यासः समान उदर्कः षष्ठे ऽहनि षष्ठस्य अह्नः रूपम्

आ इन्द्र याह्य् उप नः परावत इति सूक्तम् पारुच्छेपम् अतिछन्दाः सप्त पदम् षष्ठे ऽहनि षष्ठस्य अह्नः रूपम्

तत् सवितुर् वरेण्यं दोषो आगाद् इत्य् अनुचरो ऽन्तो वै गतम् अन्तः षष्ठम् अहः षष्ठे ऽहनि षष्ठस्य अह्नः रूपम्

तद् उ त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठित पदेन सवनं दाधार आयतनात् एव एतेन न प्रच्यवते

प्र घा न्व् अस्य महतो महानि इति सूक्तं समान उदर्कम् षष्ठे ऽहनि षष्ठस्य अह्नः रूपम्
उपजीवा नाम स्था ता इमं जीवेत

प्रातःसवनाच् चेत् कलशो विदीर्येत वैष्णवतीषु शिपिविष्टवतीषु गौरीवितेन

आयुष् टे ध्रुवः पातु

संजीविका नाम स्था ता इमं जीवेत

श्रोत्रं च अश्विनौ पातां

वीर्यं ते लक्ष्मीः पात्व् इति जुहुयात्

सर्वेषु च आभिचारिकेषु संदीक्षितानां च ब्राह्मणः प्रोच्य जीवा नाम स्था ता इमं जीवेत

दक्ष क्रतू ते मित्रावरुणौ पातां

तासाम् उदक् अर्वाक् कुर्यात्

स्तन इत्य् ऋतु पात्रे

सवनीय अनन्तरम् अग्नये यविष्ठाय अष्टाकपालम् इत्य् आहवनीये महद् अभ्यादध्यात्

संभाराणां चतुर्भिश् चतुर्भिः प्रतिदिशं जुहुयात्

इत्य् अपः परिब्रूयात्

उत्तमम् आग्नीध्रीये सोम भागम् ब्राह्मणेषु शंसेत्

अथ चेद् हुत अ हुतौ सोमौ पीत अ पीतौ वा संसृज्येयातां यज्ञस्य हि स्थ ऋत्विजा गवि इन्द्र अग्नी युवं हुत अ हुतस्य च अस्याः यस्य इन्द्र अग्नी वीतं पिबत घृतम् इमां घृतम् इति द्वाभ्यां जुहुयात्

न अति रात्र्या प्रातरनुवाकम् उपाकुर्यात्

जीवला नाम स्था ता इमं जीवेत संजीवेत

संवेशाय उपवेशाय गायत्र्यै छन्दसे ऽभिभूत्यै स्वाहा इति पुरस्तात् प्रातरनुवाकस्य जुहुयात्

वज्राणां श्येन विषमस्य च फट्कार प्रभृति अनुजानीयात्

उपांशुसवनस् ते व्यानं पातु

अङ्गानि च त उक्थ्यः पातु

त्रिष्टुभ इति माध्यंदिने विद्विषाणयोः संसवाव् इति विज्ञायते
तद् उद्गत ऊष्म हर्तारः दासा भुञ्जते

वीणा वदन्त्व् इत्य् आह

इमं यम इति यमाय चतुर्थीम्

मेदसः कुल्या उप तान् स्रवन्तु सत्या एषाम् आशिषः सन्तु कामाः स्वाहा स्वधा इति वपायास् त्रिर् जुहोति

कस्ये मृजाना इति त्रिः प्रसव्यं प्रकीर्ण केश्यः परियन्ति दक्षिणान् ऊरून् आघ्नानाः

उत्थापनीभिर् उत्थाप्य हरिणीभिर् हरेयुः

अथ अवसाय इति पश्चात् पूर्व कृतेभ्यः पूर्वाणि पूर्वेभ्यो ऽपराणि यवीयसाम्

महयत पितॄन् इति रिक्त कुम्भम् विमित मध्ये निधाय तं जरत् उपानहा आघ्नन्ति

एवं मध्यरात्रे ऽपररात्रे च

स यवस्य जीवाः प्राश्नन्ति

वह वपां जातवेदः पितृभ्यो यत्र एतान् वेत्थ निहितान् पराके

अथ इतरस्य पिण्डं निपृणाति

यं ते मन्थम् इति मन्त्र उक्तम् विमिते निपृणाति
सम् इन्द्रियेन पयसा अहम् अग्ने छन्दोभिर् यज्ञैः सु कृताम् कृतेन

यत्र अस्पृक्षत् तन्वो यत् च वासस आपो नुदन्तु निरृतिं पराचैः

यदि वृक्षाद् अभ्यपप्तत् फलं तद् यद्य् अन्तरिक्षात् स उ वायुर् एव

दिवो नु माम् बृहतो अन्तरिक्षाद् अपां स्तोको अभ्य् अपप्तद् रसेन

सर्वा पवित्रा वितता अधि अस्मत् तन् मा तारीन् निरृतिर् मा उ अरातिः
स यत् तत्र याचितः उत्तराम् सर्पति

अथ अतस् देवयजनस्य एव याच्ञ्यः

ॐ तथा ददामि इति ह एव तत् आह

दैवम् क्षत्रम् याचेत् इति आहुः

अश्नुते ह प्रजानाम् ऐश्वर्यम् आधिपत्यम् यः एवम् उपस्थाय याचित्वा देवयजनम् अध्यवसाय दीक्षते क्षत्रियः सन्

देवेन सवित्रा प्रसूतस्य उत्तरोत्तरिणीम् ह श्रियम् अश्नुते

देव सवितर् देवयजनम् मे देहि देव यजनम् इति देवयजनम् याचति

आदित्यः एषाम् भूतानाम् अधिपतिः

आदित्यः वै दैवम् क्षत्रम्
त्वं हि विश्वतोमुख विश्वतः परिभूर् असि

द्विषो नो विश्वतोमुख अति नावा इव पारय

अप नः शोशुचद् अघम्

प्र यद् भन्दिष्ठ एषां प्र अस्माकासः च सूरयः

अप नः शोशुचद् अघम्

स नः सिन्धुम् इव नावा अति पर्ष स्वस्तये

अप नः शोशुचद् अघम्

अप नः शोशुचद् अघम्

प्र यत् ते अग्ने सूरयो जायेमहि प्र ते वयम्

अप नः शोशुचद् अघम्

अप नः शोशुचद् अघम् अग्ने शुशुग्ध्य् आ रयिम्

अप नः शोशुचद् अघम्

अप नः शोशुचद् अघम्

अप नः शोशुचद् अघम्
गभीर उग्र पुत्रे

अभ्र अपः

अनुनासिक प्रदेशाः आङो ऽनुनासिकश् छन्दसि इत्य् एवमादयः

आङो ऽनुनासिकश् छन्दसि

इन्द्रः

मुख सहिता नासिका मुख नासिका तया य उच्चार्यते वर्णः सो अनुनासिक सञ्ज्ञः भवति
तद् एतद् अभ्रातृव्यं साम

तद् यथा गिरिम् पन्थानः समुदियुर् इति ह स्म आह शाट्यायनिर् एवम् एत आदित्यस्य रश्मय एतम् आदित्यं सर्वतो ऽपियन्ति

यद् एतन् मण्डलं समन्तम् परिपतति तत् साम

तद् एतत् सर्वतस् द्वारम् अ निषेधम् साम

न ह वा इन्द्रः कंचन भ्रातृव्यम् पश्यते

अन्यतस् द्वारम् ह एनत् एक एव अभ्रंगम् उपासते

सा एषा विद्युत्

स यथा इन्द्रः न कंचन भ्रातृव्यम् पश्यत एवम् एव न कंचन भ्रातृव्यम् पश्यते य एतद् एवं वेद अथ उ यस्य एवम् विद्वान् उद्गायति

स ह एवम् विद्वान् ॐ इत्य् आददान एतैर् एतस्य रश्मिभिर् एतम् आदित्यं सर्वतो ऽप्येति
कामेन कृतं कामः करोति कामाय एव इदम् सर्वं यो मा कारयति तस्मै स्वाहा

व्युष्टायां जघन अर्धात् आत्मानम् अपकृष्य तीर्थं गत्वा प्रसिद्धं स्नात्वा अन्तर् जल गतः ऽघमर्षणेन षोडश प्राणायामान् धारयित्वा प्रसिद्धम् आ आदित्य उपस्थानात् कृत्वा आचार्यस्य गृहान् एति

पाप्मना कृतं पाप्मा करोति पाप्मन एव इदम् सर्वं यो मा कारयति तस्मै स्वाहा

रजसा कृतं रजः करोति रजस एव इदम् सर्वं यो मा कारयति तस्मै स्वाहा

तमसा कृतं तमः करोति तमस एव इदम् सर्वं यो मा कारयति तस्मै स्वाहा

मन्युना कृतं मन्युः करोति मन्यव एव इदम् सर्वं यो मा कारयति तस्मै स्वाहा इति

मनसा कृतं मनः करोति मनस एव इदम् सर्वं यो मा कारयति तस्मै स्वाहा

अन्तरागारे ऽग्निम् उपसमाधाय संपरिस्तीर्य अग्नि मुखात् कृत्वा अथ आज्य आहुतीः उपजुहोति

यथा अश्वमेध अवभृथे एवम् एव एतत् विजानीयाद् इति

अथ यदि ब्रह्मचार्य् अव्रत्यम् इव चरेन् मांसं वा अश्नीयात् स्त्रियं वा उपेयात् सर्वास्व् एव आर्तिषु

अपरेण अग्निम् कृष्णाजिनेन प्राचीन ग्रीवेण उत्तर लोम्ना प्रावृत्य वसति
प्रजा वै पशव आशीः

तद् आहुः प्रावृत उद्गायेद् अग्निर् वा एष वैश्वानरो यद् यज्ञायज्ञीयं तस्य शान्त्या अ प्रदाहाय इति

अथ उ आहुर् यावद् एव श्रोत्रं तावत् प्रावृत्य उद्गायेत् इति

तद् वा आहुः कर्णाभ्यां वै शृणोत्य् अक्षिभ्यां पश्यति

तस्माद् आत्मानम् अन्तरियाद् यत् प्रावृत उद्गायेत्

तस्मात् सर्वस्माद् आत्मानम् अन्तरियाद् यत् प्रावृत उद्गायेत्

तां प्रतिसमीक्षेत वामी नाम संदृशि विश्वा वामानि धीमहि इति

अथ उ आशिरं वै तृतीये सवने ऽवनयन्ति

वृष्णस् ते वृष्ण्यावतो विश्वा रेतांसि धीमहि इति इतरा प्रतिसमीक्षते

ईश्वरो ह तु पितृ देवत्यः भवितोर् यत् प्रावृत उद्गायेत्

प्रजा वै वामम्

अ प्रावृतः एव उद्गायेत् इति
यत्र यन्ति स्रोत्यास् तज् जितं ते दक्षिणतो वृषभ एषि हव्यः

चर्कृत्य ईड्यो वन्द्यश् च उपसद्यः नमस्यो भव इह

त्वम् इन्द्र अधिराजः श्रवस्युस् त्वं भूर् अभिभूतिर् जनानाम्

इन्द्रो जयाति न परा जयाता अधिराजो राजसु राजयातै

प्राच्या दिशस् त्वम् इन्द्र असि राजा उत उदीच्याः दिशो वृत्रहं शत्रु हः ऽसि
त्र्यूषणं त्रिकटु दन्ती जटा जीरकं प्रत्येकम् अष्ट भागम् जयन्ती शाक विशेषः स्नुक् सेहुण्ड दुग्धम् भृङ्गं मार्कवः वह्निः चित्रकः वातारि तैलम् एरण्ड तैलम् प्रत्येकेन रसेन सप्त सप्त वारम् भाव्यम्

त्रिवृत् निसोतः दन्ती बीजम् जैपालं चित्रकं प्रसिद्धम् एतत् त्रि भागम् प्रत्येकम्

अथ वह्निरसो जलोदर आदौ शिवा हरीतकी द्विगुणा पुनरुक्त त्वात्
कानि सौवर्चल सैन्धवक चूलिका सामुद्र रोमक विडानि इति सौवर्चलं रुचकं सैन्धवं मणिकमन्थ आह्वयम् चूलिकं काचलवणं सामुद्रं क्षार अब्धि जम् रोमकं प्रतीतं बिडं लवण विशेषः एतानि इति

एतानि वक्ष्यमाणानि लवण संज्ञानि आहुः आचार्याः इति शेषः

लवण क्षार संज्ञे आह सौवर्चल इत्यादि
नीलः श्वेतः च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः

इन्द्रद्युम्नः च तद् पुत्रः परमेष्ठी ततः स्मृतः

ततो धीमान् महा तेजाः भौवनः तस्य च आत्मजः

ज्योतिष्मन्त् दशमः जातः पुत्रा हि एते प्रियव्रतात्

शंकरैः अथ न तेषु अस्ति युग अवस्था कथञ्चन

शतजित् रजसः तस्य विष्वग्ज्योतिः सुतः स्मृतः

तद् पुत्रः भरतो नाम शालग्रामे स्थितो व्रती

योजनानां प्रमाणेन पञ्चाशत् कोटिः आप्लुता

नाभेः तु मेरुदेव्यां तु पुत्रो अभूत् ऋषभः हर

पृथुः च तद् सुतः नक्तो नक्तस्य अपि गयः स्मृतः

हिमवन्त् हेमकूटः च निषधः च अस्य दक्षिणे

नरो गयस्य तनयः तद् पुत्रः ऽभूद्

सुतः तस्मात् जातः प्रस्तारः तद् सुतः विभुः

जाति स्मराः महाभागा नैराज्याय

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे भुवनकोशवर्णनोपयोगिप्रियव्रतवंशनिरूपणं नाम चतुःपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः

जम्बूद्वीपे स्थितो मेरुः लक्ष योजन विस्तृतः

जल उपरि मही याता नौः इव आस्ते सरित् जले

मेधाः मेधातिथिः भव्यः शबलः पुत्र एव च

प्लक्ष आदिषु नरा रुद्र ये वसन्ति सनातनाः

लवण इक्षु सुरा सर्पिस् दधि दुग्ध जलैः समम्

केतुमालो नृपः तेभ्यः तद् संज्ञान् खण्डकान् ददौ

द्वीपात् तु द्विगुणो द्वीपः समुद्रः च वृषध्वज

जम्बूद्वीप ईश्वरात् पुत्राः हि अग्नीध्रात् अभवत् नव

जम्बु प्लक्ष आह्वयौ द्वीपौ शाल्मलः च अपरः हर

रम्यो हिरण्मय आख्यः च कुरुः भद्राश्वः एव च

त्वष्टा त्वष्टुः च विरजा रजः तस्य अपि अभूत् सुतः

अधः षोडश साहस्रः कर्णिका आकार संस्थितः

अग्नीध्रः च अग्निबाहुः च वपुष्मान् द्युतिमन्त् तथा

प्रतीहारः च तद् पुत्रः प्रतिहर्ता तद् आत्मजः

मेध अग्निबाहु पुत्राः तु त्रयो योग परायणाः

हरिः उवाच
सेहोर् अ रसतराः लवणाद् विक्लेदीयसीः

सूर्यः कृणोतु भेषजं चन्द्रमा वो ऽपोछतु

अपेह्य् अस्य ग्रीवाभ्यो अप पद्भ्यां विजामतः

सर्वासाम् अग्रभं नाम अ वीर घ्नीः अपेतन

एन्य् एका श्येन्य् एका कृष्णा एका रोहिणी द्वे

अपेत उ अपचित्वरीर् इन्द्रः पूषा च चिक्यतुः

नाशं नशन् स्वयं स्रसन्न् असतीभ्यो असत्तराः

ग्लौर् इतः प्र पतिष्यति स गलन्तो नशिष्यति
स्वर्ग कामः ऽग्निं चेष्य इत्य् अग्निचये

ॐ तथा इति प्रतिवचनम्

आकूतिं देवीं मनसः पुरो दधे यज्ञस्य माता सु हवा मे अस्तु यद् इच्छामि मनसा स कामः विदेयम् एनत् हृदये निविष्टम् इति

आकूतिम् अस्य अवसे कामम् अस्य समृद्ध्या इन्द्रस्य युञ्जते धियः

स्वर्ग कामः दर्श पूर्णमासाभ्याम् यक्ष्य इति दर्श पूर्णमासयोः

स्वर्ग कामः पशुना यक्ष्य इति पशुबन्धे

आकूत्या वेदनं करोत्य् आकूत्यै त्वा कामाय त्वा समृधे त्वा पुरो दधे अमृत त्वाय जीवसे

विज्ञायते क्रतु आदौ क्रतु कामम् कामयीत यज्ञ अङ्ग आदौ यज्ञ अङ्ग कामम् इति

स्वर्ग कामः चातुर्मास्यैर् यक्ष्य इति चातुर्मास्येषु

प्राच् तूलान् दर्भान् संस्तीर्य तेषु प्राच् मुखः यजमान उपविश्य जपति याः पुरस्तात् प्रस्रवन्त्य् उपरिष्टात् सर्वतश् च याः आभी रश्मि पवित्राभिः श्रद्धां यज्ञम् आरभे देवा गातु विदः गातुं यज्ञाय विन्दत मनसस्पतिना देवेन वाताद् यज्ञः प्रयुज्यताम् इति श्रद्ध एहि सत्येन त्वा आह्वयामि इति

अहीने ऽहर्गणे वा यथाकामो यद् कामः वा यजते

अथ ऋत्विजाम् प्रतिवचनं तत् त ऋध्यतां तत् ते समृध्यतां तत् ते संपद्यतां काम इति

स्वर्ग कामः सोमेन यक्ष्य इति सोमे

अथ उपव्याहरणम्
स वासिनौ पिबतां मन्थम् एतम् अश्विनो रूपं परिधाय मायाम्

ऊर्जम् अस्मै द्यावापृथिवी अधातां विश्वे देवा मरुत ऊर्जम् आपः

शिवा अस्य हृदयं तर्पयन्त्व् अनमीवो मोदमानश् चर इह

इन्द्रेण दत्तो वरुणेन शिष्टो मरुद्भिर् उग्रः प्रयतो न आगन्

तया त्वं जीव शरदः सु वर्चाः मा त आ सुस्रोद् भिषजस् ते अक्रन्

इन्द्र एतां ससृजे विद्धो अग्र ऊर्जां स्वधाम् अजरां सा त एषा
यस्माद् भीषा निषीदसि ततो नो अभयं कृधि पशून् नः सर्वान् गोपाय नमो रुद्राय मीﾱहुष इति ताम् उत्थापयेद् उदस्थाद् देव्य् अदितिर् आयुर् यज्ञपताव् अधात् इन्द्राय कृण्वती भागम् मित्राय वरुणाय च इति अथ अस्याः उद पात्रम् ऊधसि च मुखे च उपगृह्णीयात् अथ एनाम् ब्राह्मणाय दद्यात् सा तत्र प्रायश्चित्तिः

तद् आहुर् यस्य अग्निहोत्री उपावसृष्टा दुह्यमाना वाश्येत का तत्र प्रायश्चित्तिर् इत्य् अशनायां ह वा एषा यजमानस्य प्रतिख्याय वाश्यते ताम् अन्नम् अप्य् आदयेच् छान्त्यै शान्तिर् वा अन्नं सूयवसाद् भगवती हि भूया इति सा तत्र प्रायश्चित्तिः

तद् आहुर् यस्य अग्निहोत्री उपावसृष्टा दुह्यमाना उपविशेत् का तत्र प्रायश्चित्तिर् इति ताम् अभिमन्त्रयेत

तद् आहुर् यस्य अग्निहोत्री उपावसृष्टा दुह्यमाना स्यन्देत का तत्र प्रायश्चित्तिर् इति सा यत् तत्र स्कन्दयेत् तद् अभिमृश्य जपेद् यद् अद्य दुग्धम् पृथिवीम् असृप्त यद् ओषधीर् अत्यसृपद् यद् आपः पयो गृहेषु पयो अघ्न्यायाम् पयो वत्सेषु पयो अस्तु तन् मयि इति तत्र यत् परिशिष्टं स्यात् तेन जुहुयाद् यद्य् अलं होमाय स्याद् यद्य् उ वै सर्वं सिक्तं स्याद् अथ अन्याम् आहूय तां दुग्ध्वा तेन जुहुयाद् आ त्व् एव श्रद्धायै होतव्यं सा तत्र प्रायश्चित्तिः
प्रजावान् पशुमान् रयिमान् वीरवान् भवति यत्र एवम् विद्वान् एतया परिदधाति

बृहस्पते सु प्रजाः वीरवन्त इति प्रजया वै सुप्रजा वीरवान्

द्युमद् इति द्युमद् इव वै ब्रह्मवर्चसं विभाति इति वि इव वै ब्रह्मवर्चसम् भाति

अश्विना वायुना युवं सु दक्षा उभा पिबतम् अश्विना इति

ब्राह्मणस्पत्यया परिदधाति ब्रह्म वै बृहस्पतिर् ब्रह्मण्य् एव एनम् तद् अन्ततः प्रतिष्ठापयति

गायत्र्या च त्रिष्टुभा च वषट्कुर्यात्

ब्रह्मवर्चसी ब्रह्मयशसी भवति यत्र एवम् विद्वान् एतया परिदधाति

यद् उ त्रिष्टुभं त्रिः शंसति सा सर्वाणि छन्दांस्य् अभ्याप्ता तेन बृहतीं न अतिशंसति

तस्माद् एवं विद्वान् एतया एव परिदध्यात्

ब्रह्म वै गायत्री वीर्यम् त्रिष्टुब् ब्रह्मणा एव तद् वीर्यं संदधाति

तस्माद् एवं विद्वान् गायत्र्या च एव विराजा च वषट्कुर्यात् प्र वाम् अन्धांसि मद्यान्य् अस्थुर् उभा पिबतम् अश्विना इति एताभ्याम्

बृहस्पते अति यद् अर्यो अर्हाद् इत्य् एतया परिदध्यात् तेजस्कामो ब्रह्मवर्चस कामः ऽतीव वा अन्यान् ब्रह्मवर्चसम् अर्हति

ब्रह्मवर्चसी ब्रह्मयशसी भवति ब्रह्म अद्यम् अन्नम् अत्ति यत्र एवम् विद्वान् गायत्र्या च विराजा च वषट्करोति

एवा पित्रे विश्वदेवाय वृष्ण इत्य् एतया परिदध्यात् प्रजा कामः पशु कामः

यद् दीदयच् छवस ऋत प्रजात इति दीदाय इव वै ब्रह्मवर्चसम्

गायत्र्या च विराजा च वषट्कुर्याद् ब्रह्म वै गायत्र्य् अन्नं विराड् ब्रह्मणा एव तद् अन्नाद्यं संदधाति

तद् अस्मासु द्रविणं धेहि चित्रम् इति चित्रम् इव वै ब्रह्मवर्चसम्

ब्रह्मवर्चसी ब्रह्मयशसी वीर्यवान् भवति यत्र एवम् विद्वान् गायत्र्या च त्रिष्टुभा च वषट्करोति
तद् इदं श्रोत्रम्

वाजं वाज्य् अक्रामा३ इति निरुक्तं पदं गायति

वाग् वा अनुष्टुप्

ताम् अर्वाचीम् अभिनुदन् गायति

तस्यै द्वे अक्षरे व्यतिषजति

जगतीं गायति

प्राणो वै गायत्री

पवस्वा सूर्या इति सूर्यवती पदे द्योतयति

त्रिष्टुभं गायति

श्रोत्रं वै जगती

तद् इदं चक्षुः

पङ्क्तिं गायति

अनुष्टुभं गायति

सोमाश् शुक्रा इति शुक्रवती पदे द्योतयति

ता इमा दिशः

चक्षुर् वै त्रिष्टुप्

स प्राणः

गायत्रीं गायति

ऋतवो वै पङ्क्तिः

स प्रजापतिः

स वायुः
अथ यः एतत् एवम् वेद अहम् एव साम अस्मि मयि एताः सर्वाः देवताः इति एवम् ह अस्मिन् एताः सर्वाः देवताः भवन्ति

सर्वाः ह वै देवताः शृण्वन्ति एवंविदम् पुण्याय साधवे

ताः एनम् पुण्यम् एव साधु कारयन्ति

तत् एतत् देव श्रुत् साम

यावत् ह वै आत्मना देवान् उपास्ते तावत् अस्मै देवाः भवन्ति

न ह दूरेदेवतः स्यात्

स ह स्म आह सुचित्तः शैलनः यः यज्ञ कामः माम् एव स वृणीताम् ततस् एव एनम् यज्ञः उपनंस्यति एवंविदम् हि उद्गायन्तम् सर्वाः देवताः अनुसंतृप्यन्ति ताः अस्मै तृप्ताः तथा करिष्यन्ति यथा एनम् यज्ञः उपनंस्यति इति
शक्तिमत् त्वेन माक्षिक सत्त्व प्रशंसनम् आह हित्वा इत्यादि

पुनर् तावत् सत्त्वम् न पतति यावत् भस्त्रा अन्ते सत्त्व समीपे न न प्राप्येत तस्मात् अल्पेन अग्निना सत्त्व अप्रवृत्तिः इति अर्थः

किंभूता शक्तिः लोह घ्ना इति लोहान् हन्ति इति विग्रहः
समुद्राद् ऊर्मिर् मधुमां उदारद् इति तिस्रः शमी मयीः

आसीनो व्याहृतीभिः प्रणवेन आदधाति भूर् भुवः सुवर् ॐ पृथिव्यां त्वाम् ऋत आदधामि सत्ये त्वाम् ऋत आदधाम्य् ऋते त्वाम् ऋत आदधाम्य् अमृते त्वाम् ऋत आदधामि विहाय दौष्कृत्यं साधु कृत्यम् इति

तत एतैः पृथिव्यां त्वाम् ऋत आदधामि सत्ये त्वाम् ऋत आदधाम्य् ऋते त्वाम् ऋत आदधाम्य् अमृते त्वाम् ऋत आदधामि इति

ब्रह्मा प्रणवेन प्रसौति

उद्धते ऽवोक्षिते सिकता उपोप्ते परिश्रिते निदधाति

या ते अग्ने सूर्ये शुचिः प्रिया तनूर् या दिवि या आदित्ये या बृहति या जागते छन्दसि इदम् ते ताम् अवरुन्धे तस्यै ते स्वाहा इति

या ते अग्ने पवमाना पशुषु प्रिया तनूर् या पृथिव्यां या अग्नौ या रथंतरे या गायत्रे छन्दसि इदम् ते ताम् अवरुन्धे तस्यै ते स्वाहा

एक अग्निः द्वादश अहम् विच्छिन्नः पुनर् आधेयः

स्नात ओषधीभिर् यथा उपपन्नेन वा अन्नेन

प्रेद्धो अग्ने दीदिहि पुरो न इत्य् औदुम्बरीम्

याज्ञिकात् काष्ठाद् अग्निं मथित्वा लौकिकं वा आहृत्य प्रणवेन आहरति

ततस् तूष्णीम् औपासनं हुत्वा यास् ते अग्ने घोरास् तनुवः स्निक् च स्नीहितिश् च इति एताभ्याम् अनुवाकाभ्याम् उपस्थाय समानं दार्विहोमिका परिचेष्टा

तिस्र आश्वत्थीः समिधो घृत अन्वक्ताः आदधात्य् अग्न आयूंषि पवस इति तिसृभिः

तां सवितुर् वरेण्यस्य चित्राम् इति शमी मयीम्

विधेम ते परमे जन्मन्न् अग्न इति वैकङ्कतीम्

आज्येन च ओषधीभिः च शमनीयाभिर् आहुतीभिस् तिसृभिः शमयति

स्त्री च एवम् भर्तरि प्रमीते पाणिग्रहणाद् ऊर्ध्वम्

दार्विहोमिकां परिचेष्टां कृत्वा
तद् अनु ह्रीतमुख्य् अपगल्भो जायते

यद् उत्तरया संप्रति यजेत पूर्वया छम्बट्कुर्यात्

प्रगल्भो ह एव जायते

देवता एवं पूर्वया आप्नोति इन्द्रियम् उत्तरया

न इष्टिः भवति न यज्ञः

देव लोकम् एव पूर्वया अवरुन्द्धे मनुष्य लोकम् उत्तरया भूयसो यज्ञक्रतून् उपैत्य

यत् पूर्वया संप्रति यजेत उत्तरया छम्बट्कुर्यात्

यज्ञ मुखम् एव पूर्वया आलभते यजत उत्तरया

यम् अद्य ईजानम् पश्चात् चन्द्रमाः अभ्युदियाद् अस्मा अस्मिन् लोके आर्धुकं भवति

एषा ह वै सुमना नाम इष्टिः

एकाम् एव यजेत
यत् ऐन्द्रम् पदम् तेन वाचम् कल्पयति

तस्य ह एतस्य ऐन्द्र वायवस्य अपि एके ऽनुष्टुभौ पुरोनुवाक्ये कुर्वन्ति गायत्र्यौ याज्ये

वाच् हि ऐन्द्री

वाक् च वा एष प्राणश् च ग्रहो यद् ऐन्द्र वायवः तद् अपि छन्दोभ्यां यथायथं क्लप्स्येते इति

वाक् च प्राणश् च ऐन्द्र वायवः चक्षुश् च मनश् च मैत्रावरुणः श्रोत्रं च आत्मा च आश्विनः

ते वा एते प्राणा एव यद् द्वि देवत्याः
अग्नये धामच्छदे श्वो ऽष्टाकपालं निर्वपेन् मारुतं चरुं सौर्यम् एक कपालम्

ऋतुभ्य एव वृष्टिं सम्प्रच्यावयति

ता एव भागधेयेन उपधावति

अहर् रात्रे वै मित्रावरुणौ

वृष्णस् संदानम् असि

यर्हि वर्षत्य् अद्भ्य एव ओषधिभ्यः वृष्टिं निनयति

सौम्या एव आहुत्या दिवो वृष्टिं निनयति

कृष्णाजिनम् अवधूनोति

या चतुर्थी तां संस्थिते ऽप्सु जुहोति

सृजा वृष्टिं दिवः

न शूद्राय

देवाश् शर्मण्याः

अग्निर् वा इतो वृष्टिम् उदीरयति

ताभिर् एव अस्मै अन्वहं वृष्टिम् इच्छति

आहुः

अहर् रात्रे पर्जन्यो ऽनुवर्षति

संवत्सराद् एव तेन वृष्टिं च्यावयति

धामच्छद् इव भूत्वा वर्षति

कृष्णाजिनं भवति मधु करीराणि श्यावस्य अश्वस्य दाम

सौम्या आहुत्या दिवो वृष्टिं च्यावयितुम् अर्हति इति

अद्भ्य एष ओषधिभ्यो वर्षति

यत् सप्तमम्

आभिर् एव अमूः अच्छैति

तानि पूर्वस्य अग्नेः अन्ते निधाय कृष्णं वासो यजमानं परिधापयित्वा अन्वारम्भयित्वा एतानि जुहोति

एता वै देवता वर्षस्य ईशते

तेभ्य एव भूयो भागधेयं करोति

देवास् सपीतय इति

मरुतो वै वर्षस्य ईशते

वृष्ट्यै त्वा उपनह्यामि इति

मान्दा वशा इति

यदि न वर्षेत् तथा एव वसेयुः

कृष्णाजिने संयौति

ये देवा दिविभागा इति

अप्य् अ वर्षिष्यन् वर्षत्य् एव षड् एतानि हवींषि

संवत्सरं करीराणां न अश्नीयात् य एतया यजेत अथ उ यो ऽनुब्रुवीत

अथ उ इमाश् च एव अमूः च संसृजति

यतीन् वै सालावृकेया आदन्

अ सोम पीथः इव ह्य् एष

अथ एताः मारुतीश् चतस्रः पित्र्यास् तासां तिसृभिः प्रचरन्ति न्य् एकां दधत्य् ऋचो ऽनुवाक्या यजूंषि याज्याः

चतस्रो दिशश् चतस्र उपदिशाः

तद् अस्या व्रतम्

असा एह्य् असा एहि इति

ते खर्जूरा अभवन्

अष्टा एतानि जुहोति

ता अस्मै प्रीता वृष्टिं निनयन्ति

नक्तं वा हि दिवा वा वर्षति

यस् सोम पीथः स ऊर्ध्वो ऽपतत्

आ अद्भिः समुद्रं पृण इति

यथादिशम् एव दिग्भ्यो वृष्टिं सम्प्रच्यावयति

वातनामानि वा एतानि

मधुना संयौति

तानि करीराणि

एतौ वर्षस्य ईशाते

एष वै वर्षस्य ईशे

यदि वर्षेत् तदा एव इष्टिम् निर्वपेत्

वृषा ह्य् अश्वः

श्यावस्य अश्वस्य दाम भवति

यथा अदः आह

तम् एव भागधेयेन उपधावति

अथ उ इम एव अस्य लोका अभीष्टाः प्रीता भवन्ति

अपां वा एष ओषधीनां रसो यन् मधु

एतानि वा अपां नामधेयानि

दिशश् च एव देवताश् च तर्पयति

समृद्ध्यै

तेषां शीर्षाणि परापतन्

ता एव भागधेयेन उपधावति

षड् वा ऋतवः