tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
विमुखैः कुञ्जर अनीकैः तौ तूर्णं पर्यवारयन्

युधिष्ठिर गिरा वीक्ष्य भीष्माय समभिद्रवत्

शृङ्गाटकं महा व्यूहम् चक्रे द्रुपद नन्दनः

अष्ट मूर्तिः अहम् सर्वं जीव भूतः चराचरे

नौमि त्वां जगत् आवासम् विश्वरूपम् अधोक्षजम्

एकेन एकेन बाणेन भिन्नेषु त्रिषु दन्तिषु

हेम ताले निपतिते संरब्धो ऽथ पितामहः

आखण्डल भुवा चण्ड गाण्डीव प्रेरितैः शरैः

वीराणां भीष्म विशिखैः अयुतेषु पतत्सु च

प्राण यज्ञ रतः याति ब्रह्म ब्रह्म समाधिना

सुधा कल्लोल जालेन पाद दारेण मन्मथः

घोरे व्यतिकरे तस्मिन् भग्ने सु भट मण्डले

घोरो बभूव संमर्दः कृतान्त समर उत्सवः

अक्षरो अहम् अहम् कालो जयो ऽहं भूतिः अपि अहम्

युध्यस्व सर्व कर्माणि मयि संन्यस्य निर्वृतः

हृदि निर्दारितो भेजे मूर्छां व्यथित मानसः

उवाच संहर विभो कोपं विश्व क्षय उचितम्

ततो अभवत् भीष्म शरैः भास्वरैः सव्यसाचिनः

अर्थी जिज्ञासुः आर्तः वा ज्ञानी वा मां प्रपद्यते

मनस् भोजनम् आचारः गुण तुल्यः हि देहिनाम्

चक्रतुः विमुखम् संख्ये राज चक्रस्य पश्यतः

शोभां भेजे स नील अद्रेः सर्पत् संध्या अभ्र शालिनः

गाण्डीवधन्वना सैन्यं वासर अन्ते न्यवर्तत

संसक्ताः समदृश्यन्त पूर्वदेवैः इव अमराः

ब्रह्म आदिभिः भूत सर्गः चक्र वत् परिवर्तते

दुद्राव पाण्डव चमूः पश्चात् अभिसृता परैः

सहते यो विलुप्त आत्मा निर्वाणं तस्य शाश्वतम्

स अनुगम् शंतनु सुतम् समन्तात् पर्यवारयन्

क्षुभ्यत् क्षय अम्बुधर भैरव भीम नादम् भीमं निशम्य भयम् आविरभूत् भटानाम्

ततो द्रोण मुखाः वीरा धृष्टद्युम्न पुरोगमैः

विदधे पाण्डु पुत्राणाम् यथा विजय संशयम्

अकाण्डे धैर्य सारस्य का इयम् कातर ता तव

गुण कर्म प्रबुद्धानाम् शुभ अशुभ फल उदयम्

बह्वाशिनं कुण्डधारं विशालाक्षं सुदुर्जयम्

विदीर्णेषु इव सैन्येषु भीष्म चाप च्युतैः शरैः

विद्रावितां समभ्येत्य पितामहम् अभाषत

शिरोभिः भूमिपालानाम् दुर्गमां वसुधां व्यधात्

अपराह्णे रथात् भीष्मः सहस्रांशुः इव अपरः

समुदीर्य च शैल अस्त्रम् द्रौणेन क्षपिते ऽनले

वासुदेवः सर्वम् इति यजन्ते मां मुमुक्षवः

युध्यमानेषु वीरेषु भूत आविष्टेषु इव आकुलम्

इदं भक्ताय ते ज्ञानम् उपदिष्टम् मया स्वयम्

स्वयं युधिष्ठिरो राजा नृपं जित्वा श्रुतायुधम्

सत्त्वं प्रकाशकं ज्ञेयं यद् उत्थैः स्तम्भकं रजः

मनसः चञ्चलस्य अस्य वैराग्येण एव संयमः

भीष्मेण आलोलिते व्यूहे वात उद्धूते इव अर्णवे

उदीर्य घोरं दिव्य अस्त्रम् अभ्यधावत् धनंजयम्

द्रोणेन स्वयम् अभ्येत्य ज्ञान अस्त्रेण विनाशिते

इति उक्त्वा संजयो गत्वा कुरुक्षेत्रे रण अङ्गणे

निजां कुल स्थितिम् पार्थ न धर्म्यां हातुम् अर्हसि

शिखण्डिनं द्रोण सुतः मत्स्यं प्राग्ज्योतिष ईश्वरः

मोहयन् बाण जालेन फल्गुनः तम् अवाकिरत्

धीरः शान्तनवो दृष्ट्वा धुनानो धनुः अभ्यधात्

मद् भक्ताः शान्त मनसः जीवन्मुक्ति दशाम् श्रिताः

जीर्ण पर्ण परावृत्ति तुल्या इयम् देह कल्पना

निर्विशेषं तयोः तत्र सु चिरम् युध्यमानयोः

पूर्व अभ्यस्तम् पुनर् धीमान् जन्मभिः प्रतिपद्यते

इरावन्त् अथ खड्गेन छित्त्वा सपदि रक्षसः

स कुञ्जर इन्द्रः शल्यस्य पादेन चतुरो हयान्

तस्मात् न उत्साहयेत् एतान् पङ्गून् वेग गतान् इव

ततो रजन्यां यातायाम् उपाविष्टेषु राजसु

याते ऽस्तं चण्डकिरणे प्रत्यग्र रुधिर त्विषि

मणि दीप सहस्रांशु पिङ्गीकृत दिगन्तरः

तत्र अपि अशक्तः मद् कर्मा सततं श्रेयसे भव

अति सूर्य अग्नि महसा तेजसा पूरित अम्बरम्

पुरो निष्प्रतिभा दीपाः तस्य आसन् लज्जिताः इव

उह्यमानः शरैः चक्रे फणि लोकम् इव अपरम्

ततस् त्रिदश वाहिन्या विसृष्टा हंस रूपिणः

गाङ्गेय शङ्ख नादेन समुद्भूते बल अर्णवे

गज उदय अचल रवेः शरैः तीक्ष्णैः इव अंशुभिः

क्षीयमाणस्य समरे सत्यं श्रेयः तपः मम

अवरुह्य ततः कृष्णम् आनिनाय रथं पुनः

राक्षसो ऽथ भृशं क्रुद्धो रूपम् आस्थाय गारुडम्
ततः शर शत आसार सम्पूरित दिगन्तरः

आकर्ण्य एतत् अथ उवाच फल्गुनः पुनर् अच्युतम्

ततो निशायाम् अनुजैः सह राजा सुयोधनः

भूत सर्गम् इव आगत्य अक्षरो ऽहं सनातनः

प्राण अपानात् इह विषो धृत्वा नाडीषु धारणम्

विषय इन्द्रिय संयोगान् क्षयिणः हर्ष शोक दान्

कर्म कर्ता च बुद्धिः च त्रिविधा गुण भेदात्

ततो रजन्यां विजने धर्मराजो जनार्दनम्

शतानि एकेन जीयन्ते न एकः जेयः शतैः अपि

ज्ञानं हि परम अभ्यासात् ज्ञानात् ध्यानम् इह उत्तमम्

निपेतुः सहसा योधा बहवो विगत असवः

गुणैः एतैः परित्यक्ता भजन्ते सुखम् अक्षयम्

कथं गुरु वध प्राप्याम् भजेत् अस्मद्विधः श्रियम्

अयं ते निखिलं युद्धं कथयिष्यति संजयः

कष्टैः तपोभिः विषयाः शुष्यन्ति एव रसं विना

विहिते सर्वतोभद्रे व्यूहे व्यूह अग्र वर्तिना

कृपः केकय भूपालम् द्रुपदं च जयद्रथः

तस्मिन् स्व भट संहारे वर्तमाने पितामहः

अवारयत् गज इन्द्रेण भगदत्तो नृप अग्रणी

अभ्याहते च रण रङ्ग मृदङ्ग तूर्ये पार्थान् गुण एक रसिकः गुणवान् युयुत्सुः

ततो भीष्म रथ उदीर्णैः शरैः सूर्य कर प्रभैः

ततो निवृत्ते संग्रामे हाहाकारे नभस् _

शृणु राज्ञ् हत अनन्त सामन्तः शन्तनोः सुतः

संयम अग्नौ इन्द्रियाणि विषयान् इन्द्रिय अनले

व्रजत्सु राज चक्रेषु भीष्म अनल पतंग ताम्

तम् एव अर्थम् समभ्येत्य मुनयो भीष्मम् अब्रुवन्

अ श्रद्दधानः न आप्नोति मां संसार वशीकृतः

उक्त्वा एतत् बाण जालेन पार्षतः समपूरयत्

अवरुह्य रथात् तूर्णम् अर्जुनः कृष्णम् अन्वगात्

हतो जगन्निवासेन धन्य ताम् यातु अयम् जनः

वैरञ्चे ऽस्मिन् अहोरात्रे भवन्ति न भवन्ति च

तस्मिन् निपतिते वीरे केतौ सर्व धनुष्मताम्

अभिमन्युः अथ बाणैः समं देहम् इव अकरोत्

धर्मात्मजः कवच चाप शरान् विमुच्य देवव्रत अभिमुखम् उत्सुक धीः ससर्प

दुर्योधनः क्षणं ध्यात्वा पितामहम् अभाषत

स निष्पीड्य बलात् पादौ पुरस्तात् कालिय द्विषः

ततः प्रवृत्ते समरे भीरूणां धृति खण्डने

तद् सायकैः अदृश्या अभूत् पाण्डवानाम् अनीकिनी

अन्येद्युस् मण्डल व्यूहे भीष्मेण विहिते स्वयम्

क्रुद्धस्य तस्य कल्प अन्त कराल अनल _

कौरवो वीरबाहुः च विराट सुतम् उत्तरम्

ज्ञान अग्निना दग्ध पापः पवित्रेण भविष्यसि

अमन्द चित् धन आनन्दैः संविद् समरस द्युते

भीष्म भीम मुखाः युद्धं चक्रिरे पाण्डु नन्दनाः

शक्तिं घटोत्कचेन अथ प्रेरितां कुरु _

इति उक्ते मुनिना राजा जगाद आकुलित आशयः

क्रुञ्च व्यूहे महा उत्साहैः व्यूहम् अन्ये ऽपि चक्रिरे

तस्मिन् क्षत्र क्षय क्षेत्रे सर्व क्षत्र समागमे

तस्य अनन्त शिरस् नेत्र सहस्र भुज शालिनः

मण्डलीकृत चापस्य सहस्रांशु शत _

तत् श्रुत्वा कालिय अरातेः वचः पार्थः कृताञ्जलिः

एष वृद्धो निरीहः च सपक्षः च धनंजये

प्रमत्तैः इव वेतालैः शिबिराणि ययुः नृपाः

भीष्म द्रोण मुखान् वीरान् प्रविष्टान् वदनानि ते

भीमसेनः कलिङ्गानां प्रविश्य अथ वरूथिनीम्

अब्रवीत् कूणित मनाः दूरात् एव युधिष्ठिरम्

तमोभिः आवृते लोके रणे रक्त आसव आकुले

अपि अन्य योनि सम्भूताः स्वयम् आयान्ति यत् पदम्

तम् अभिद्रुतम् आलोक्य राजा दुर्योधनः स्वयम्

इति प्रसाद्य तं पार्थो रथम् आरोपयत् पुनर्

पप्रच्छ द्वीप संस्थानम् स च ऽभ्यभाषत

राज्ञां शिरोभिः पृथिवीम् आस्तीर्य पुलक उज्ज्वलः

आवृतो मलिनेन आत्मा मेघेन एव उदितः रविः

आस्ते कूर्म इव अङ्गानि कामान् संवृत्य यः श्रयम्

स अधिदैव अधियज्ञम् च देह व्युपरमेषु अपि

वीराणां तुमुलं युद्धं निर्मर्यादम् अवर्तत

सर्वे मद् प्राणिताः भावा मयि सर्वं प्रतिष्ठितम्

दिक्षु भीष्म सहस्राणि ददृशुः सर्व पार्थिवाः

रत्न कुण्डल केयूर किरीट द्युति निर्जिताः

शस्त्रं न्यासय गाङ्गेयम् अहम् जेष्यामि पाण्डवान्

सिद्धसिन्धु सुतेन इति भाषिते नत मौलिना

नर नाग अश्व देह उत्था ससर्प रुधिर आपगा

श्रुत्वा एतत् अर्जुनः कृष्णम् उवाच आकुलित आशयः
रजस् गुण समुत्थेन हर्ष शोक आदि दायिना

ततः प्रमथ्य सहसा भीमसेनो अरि वाहिनीम्

अवतीर्य सत् आचार स्तुति क्रम्य कुल स्थितिम्

सर्व सेना आश्रयः श्रीमान् विजयः अच्युत सारथिः

ययोः गम्भीर घोषेण भुवनानि चकम्पिरे

कर्म योगः तु संन्यासात् विशिष्टः इति मे मतिः

तम् अब्रवीत् शांतनवः राज्ञ् उक्तः ऽसि सर्वदा

एहि एहि भगवन्त् विष्णो जिष्णो त्रिदश विद्विषाम्

जलाशयेषु पूर्णेषु यथा सलिल हारिणाम्

घटोत्कचेन संसक्तं दृष्ट्वा प्राग्ज्योतिष ईश्वरम्

अवहारम् अकुर्वन्त दिन अन्ते पाण्डु नन्दनाः

पूर्वं ततः सु भट कङ्कट पाति खड्ग टांकार नाद मुखरेषु बलेषु राज्ञाम्

भग्नेषु भट मुख्येषु बभाषे कैटभ अन्तकः

भीम निर्भिन्न मत्त इभ कुम्भ उद्भूत असृज् अम्भसाम्

मद् भक्ताः श्रद्धया उपेताः सर्वथा योगिनो ऽधिकाः

स हत्वा चामरं शूरः पौरव्य तनयम् नृपम्

सर्व आयुधेषु छिन्नेषु ततो गाण्डीवधन्वना

ततः शिखण्डिनं द्रोणः शरैः विशिख वर्षिणम्

ऐरावण गतः सो ऽथ प्रभिन्नैः दिश् द्विपैः सह

पेतुः पुनर् अभावाय भीष्म नाम अङ्किताः शराः

अर्जुनो द्रोणम् अभ्येत्य महा अस्त्र ग्राम दुःसहम्

संन्यास कर्म योगाभ्याम् श्रेयो ब्रूहि जनार्दन

वशे यदि न ते चित्तम् अभ्यासेन गृहाण तत्

विस्रस्त चाप कवचे भग्न स्यन्दन कुञ्जरे

ज्ञान अग्निना दग्ध कर्मा नित्य आनन्दः निराश्रयः

एक स्थानम् पृथक् भावम् भूतानां यो ऽनुपश्यति

एतत् आकर्ण्य कृष्ण उक्तम् बभाषे पाण्डव अग्रजः

अहो बत विमूढानां राज्य लेशे सुखाय नः

जय विश्वेश विश्वात्मन् विश्वञ्च् सेनैः सुधा निधे

ततः प्रवृत्ते समरे तीव्रे भीरु भयंकरे

विराट आद्रवत् द्रोणम् गरिष्ठं सर्व धन्विनाम्

तम् अभ्यधावत् बिभ्राणः मायां त्रैलोक्य मोहिनीम्

नारायणं नमस्कृत्य नरं च एव नरोत्तमम्

भीमो ऽपि क्रोध संतप्तः भ्रातुः पुत्रे निपातिते

चकार कुरु सेनानाम् संहारं हरि सारथिः

तदा कार्यात् निवर्तते

ततो मायां समाश्रित्य महतीं मोहनीं नृणाम्

क्लेशेन एव तु मद् प्राप्तिः अव्यक्त अक्षर सेवनात्

सत्य संधम् रणे भीष्मं जहि इति अर्जुनम् अब्रवीत्

अवतीर्णा भुवं नाथ दानवा ये हताः त्वया

अनाधृष्टिं कुण्डलिनं कुण्डभेदिं सुलोचनम्

अथ कुरु वृषभानाम् अङ्ग राज उत्सुकानाम् पर परिभव दीक्षा भग्न मान आदराणाम्

वीराणां भूमिपालानाम् अशेषे अस्मिन् समागमे

श्रोत्र आदयः बलात् अस्य धावन्ति एव स्व कर्मसु

दुःशासनं पार्श्व गतम् भीष्मः स स्मितम् अब्रवीत्

चिरं भुक्त्वा सुखं दिव्यं स कल्याण पुरःसरः

चराचरे अस्मिन् प्रवरम् यत् यत् पश्यसि भूतिमत्

तरन्ति हि तमो घोरं नित्यं मद् मत वर्तिनः

धारा सार प्रबलयोः नदतोः इव मेघयोः

चेकितानेन विजिते गौतमे धन्विनां गुरौ

विदीर्णे पाण्डव बले छिन्न वर्म रथ ध्वजे

अभूत् व्यतिकरः घोरः पततां गज योधिनाम्

भवता नाभि ज अम्भोज समुद्धूत स्वयम्भुना

विपरीता प्रसूतिः च कबन्धेन आवृतः रविः

घ्राण अग्र दर्शी शान्त आत्मा माम् उपैति समाधिना

अन्तर् सुख आराम तया परं ज्योतिः प्रसीदति

योग भ्रष्टः ऽपि पुरुषः शुभ कृत् तु भविष्यति

जग्राह शासनात् तस्य त्रिभिः पार्थः शरैः शिरः

भीष्म मुख्यैः च ते सेने भिन्ने संशयम् आपतुः

प्रादुर्भूतं स्वयं विष्णुं तुष्टाव सहसां निधिम्

भीष्मस्य आखण्डलः अपि अग्रे सत्यं परिभाव आस्पदम्

सम आसनः सम आकारः निस्तरङ्ग इव उदधिः

अस्मिन् महा क्षय मुखे करवाल पट्ट संरक्षित प्रतिमुखे रण रङ्ग नाट्ये

य एव कालेन उत्सन्नः ते अद्य मया उदितः

अहं जगत् क्षय उत्क्षेप दीक्षितः क्षितिप अन्तकः

यः श्रोष्यति स संसार दुःखानि अतितरिष्यति

वातेन उन्मथितः शैलात् उत्फुल्लः इव किंशुकः

विमोहं विदधे तेषां मोहन अस्त्रेण पार्षतः

महा रथैः वारिते ऽपि कीर्णे तस्मिन् बल अर्णवे

तस्य अतिमानुषम् धैर्यम् आस्थितस्य पितामहः

प्रत्युद्ययौ समाश्वस्य तूर्णं राजा सुयोधनः
निर्विशेषं तयोः क्षिप्रं वीरयोर् युध्यमानयोः

अन्येद्युस् गारुडम् व्यूहं दृष्ट्वा भीष्मेण कल्पितम्

इति उक्त्वा तान् समालोक्य विद्रुतान् एव केशवः

मिथो व्यूढेषु अनीकेषु गाङ्गेयेन अर्जुनेन च

भीम चाप च्युतैः बाणैः सो ऽथ कृत्त रथ ध्वजः

त्रिविक्रमाय महते त्रिगुणाय त्रिमूर्तये

मद् एक शरणाः नित्यं कृतिनो अन् अन्य याजिनः

सुस्राव शोणित नदी पताका फेन मालिनी

सह द्रोण आदिभिः वीरैः भीष्मः तम् देशम् आद्रवत्

ऊर्ध्व मूलम् भव अश्वत्थम् आ ब्रह्म सदन उदितम्

न सेहिरे तं भूपाला मानिनः संहता अपि

अकृतं धर्म कर्तारम् कर्म एतत् न आवृणोति माम्

विवेश भृश संक्रुद्धः समं द्रुपद सूनुना

मद् भक्तः मद् स्तुति परः परं पदम् अवाप्स्यसि

नक्तं दीप्त ओषधि वनः स कुल अद्रिः इव आबभौ

दिव _ तर्याः तस्य नाम्ना इदम् द्वीपम् उच्यते

अनश्वरं पर ब्रह्म भावो अधि आत्मा तथा आत्मनः

ततो घटोत्कचः क्रुद्धो दृष्ट्वा जनकम् आकुलम्

नरः च विजयो धीरः प्रवरः सर्व धन्विनाम्

संध्यया दिक्षु जातासु शोणितेन भृतासु इव

अवहारं रणे चक्रे वासर अन्ते पितामहः

आक्रीडम् इव कालस्य विधाय कदनं रणे

अथ अर्जुनः अवदत् कृष्णम् ये भक्ताः त्वा उपासते

समेत्य धृतराष्ट्राय शशंस स्व भट क्षयम्

शयानं रत्न पर्यङ्के प्रणनाम विलोक्य तम्

मयि न्यस्त मनाः नित्यं भक्त्या मां वेत्ति मानव

राज्ञ् विशाले शीतांशोः मण्डले दर्पण आकृतौ

शयाना भूधराः च अन्ये पार्श्वयोः तस्य भूभृतः

खद्योता इव वृक्षेषु शलभा इव शालिषु

पातयन् कुञ्जरान् चक्रे निःसंचारां वसुंधराम्

अलं द्रोण सहायस्य परिस्थातुं पुरस् ते

शिखण्डी खण्डपरशु प्रभावम् फल्गुन ईरितः

अर्जुनेन निरुद्धासु रिपूणां शस्त्र वृष्टिषु

तत् मा कार्यात् निवर्तस्व लोकः त्वा अनुवर्तताम्

पुनः प्रभाते संनद्धा निर्ययुः कुरु पाण्डवाः

धन्विनां शर जालेन दिवम् उत्पतताम् मुहुः

याते सहस्रधा सैन्ये पाण्डवानां तरस्विनाम्

उवाच धन्य ता मानी पुलक अलंकृत आकृतिः

दुद्राव सैन्यं तत् सर्वम् पश्यतोः द्रोण भीष्मयोः

पृष्टः समाधि सक्तस्य भगवन्त् इति अभाषत

मद् भक्ताः तु अचिरात् एव प्राप्नुवन्ति परं पदम्

भीम फल्गुन सौभद्र मत्स्य सात्यकि पार्षतैः

विषण्णं मन्दिर गतम् धृतराष्ट्रम् अभाषत

प्रविश्य चक्रतुः वीरौ व्याकुलां पर वाहिनीम्

अर्धचन्द्रं प्रतिव्यूहं चक्रिरे पाण्डु नन्दनाः

उत्थाय भीष्म शिबिरम् प्रतस्थे भ्रातृभिः सह

इति प्रसादितः कृष्णः प्रणतेन किरीटिना

विदारितेषु बहुशः समुत्तस्थौ महा रवः

भीष्म बाण विभिन्नासु सूर्यो अस्त शिखरम् ययौ

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयम् उदीरयेत्

संध्यायां दुर्जयं मत्वा भीष्मः तम् भीम विक्रमम्

सु घोरः संप्रहारो अभूत् नृपाणाम् त्रिदश ईक्षितः

उवाच कम्पित मनाः प्रणतो गद्गद स्वनः

अथ गाङ्गेय विशिखैः अप्रयत्न उज्झितैः अपि

निन्दन् निजम् क्षत्र धर्मम् अभ्यधावद् धनंजयम्

राज गुह्यम् इदम् च अन्यत् पवित्रम् शृणु फल्गुण

वीरेण भूरिश्रवसा संसक्तं वीक्ष्य सात्यकिम्

इति ब्रुवाणो भीष्मेण सो ऽनुज्ञातो वरूथिनीम्

निःसङ्गः फल संन्यासी कुरु कर्म सदा उदितः

द्रौपदेयेषु वीरेषु युध्यमानेषु कौरवैः

प्रदीप्तां प्राहिणोत् वेगात् उत्तराय इषु वर्षिणे

कुर्वताम् अप्य् अ सक्तानाम् त्यागः सत्त्व उचितः मतः

हत्वा एतान् कौरव अनीकम् कबन्ध शत संकुलम्

तम् आपतन्तम् विशिखैः भीष्मः क्षिप्रम् अपूरयत्

संन्यास त्यागयोः तत्त्वं ज्ञातुम् इच्छामि अहम् विभो

शंकरो ऽहं धनेशः च वह्निः सुरगुरुः तथा

कर्म स्थितः ऽपि निःसंज्ञो यदा प्राप्नोति मानवः

गर्जन् उरु गदा घातैः जघान घन विक्रमः

विश्व माया प्रपञ्चे अस्मिन् कः ऽनुशोचति तत्त्व धीः

भीमसेन गदा घात निष्पिष्ट वपुषाम् रणे

प्रसीद दर्शय विभो वपुः सौम्यं तत् एव मे

सौभद्रः च रणे क्रुद्धो हन्यात् एव गणान् अपि

श्रुत्वा एतत् अर्जुनः अवादीत् प्रेरितः केन पातकम्
अलम्बुसो राक्षस इन्द्रः क्रूर कर्मा तम् आद्रवत्

उत्तराः कुरवः पीत्वा ताम् एव गत मृत्यवः

चकर्त भूभुजाम् एव शिरांसि लघु विक्रमः

को भवान् सर्व संहार रौद्रेण वपुषा अमुना

आकम्पमाने भुवने वाच् उवाच अशरीरिणी

तद्विधाः प्रणिपातेन सेविता ज्ञानिनः त्वया

सुख आदि अवस्थाः देहस्य काले काले यथाविधाः

स तया भिन्न हृदयः पपात गलित आयुधः

तम् अब्रवीत् शांतनवः कामं प्रहर पार्षत

शङ्ख शब्देन पार्थानां पाञ्चजन्य अनुयायिना

जाता जम्बूनदी शुभ्रा जाम्बूनद विधायिनी

हिमवन्त् हेमकूटः च निषदः च इति दक्षिणे

बभूव अभिमुखः कोपात् एकः एव वृकोदरः

माहेन्द्रम् अस्त्रम् विदधे सर्व लोक क्षय क्षमम्

निहते कुञ्जर अनीके भीमेन भय दायिना

रुराव येन वसुधा चचाल स कुल अचला
पञ्च अरत्निः पङ्क्त्यै रूपेण

एकादश अरत्निः त्रिष्टुभो रूपेण

सप्त अरत्निः छन्दसाम् रूपेण

अशनायतो वा एतद् रूपम्

दश अरत्निः विराजो रूपेण

षष् अरत्निः ऋतूनां रूपेण

अभिनत इव उदरेण

अथ आहवनीयम् पुनर् अभ्यावृत्तः

खादिरं स्वर्ग कामः

बैल्वम् अन्नाद्य कामः

चतुर् अरत्निः पशूनां रूपेण

द्वादश अरत्निः जगत्यै रूपेण

वज्रो वा एष यद् यूपः

स न अपनतः इव स्यात्

तद् वै सु हितस्य रूपम्

अष्ट अरत्निः गायत्र्यै रूपेण

नव अरत्निः बृहत्यै रूपेन
स्वामितीर्थं महा तीर्थम् त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

अन्यत् च तीर्थ प्रवरम् नाम्ना श्रीपर्वतं शुभम्

हिताय सर्व भूतानाम् नास्तिकानां निदर्शनम्

तीर्थं कनखलं पुण्यं महापातक नाशनम्

तीर्थं प्लक्षावतरणं सर्व पाप विनाशनम्

नदी त्रैलोक्य विख्याता ताम्रपर्णी इति नामतः

ऋणैः त्रिभिः नरः स्नात्वा मुच्यते क्षीण कल्मषः

उदीच्यां मुञ्जपृष्ठस्य ब्रह्मर्षि गण सेवितम्

महातीर्थम् इति ख्यातं पुण्यं नारायण प्रियम्

अत्र नित्यं वसिष्यामि सह नारायणेन च

भरतस्य आश्रमे पुण्ये पुण्ये श्राद्धवटे शुभे

अल्पेन अपि तु कालेन नरो धर्म परायणः

श्राद्धं दानं तपो होमः पिण्ड निर्वपणम् तथा

महादेव प्रियम् तीर्थं पावनं तद् विशेषतः

उपासते महादेवं वेद अध्ययन तत्पराः

पीत्वा च एव उदकम् शुद्धं गाणपत्यम् अवाप्नुयात्

भक्त्या ये ते न पश्यन्ति यमस्य सदनं द्विजाः

ध्यानं जपः च नियमः सर्वम् अत्र अक्षयम् कृतम्

उमातुङ्गम् इति ख्यातं यत्र सा रुद्र वल्लभा

चन्द्रतीर्थम् इति ख्यातं कावेर्याः प्रभवे ऽक्षयम्

पाप कर्तॄन् अपि पितॄन् तारयेत् न अत्र संशयः

तत्र अभिगम्य युक्त आत्मा पौण्डरीक फलम् लभेत्

महादेवस्य देवस्य महालयम् इति श्रुतम्

तत्र संनिहितो रुद्रो देव्या सह महेश्वरः

देवदारु वनम् पुण्यं महादेव निषेवितम्

स्नान पिण्ड आदिकम् तत्र कृतम् अक्षय्यम् उत्तमम्

दशानाम् अश्वमेधानाम् तत्र आप्नोति फलं नरः

सिद्ध चारण संकीर्णः देवर्षि गण सेवितः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे षट्त्रिंशो ऽध्यायः

बदर्याश्रमम् आसाद्य मुच्यते कलि कल्मषात्

तत्र स्नात्वा उदकम् दत्त्वा योग सिद्धिम् च विन्दति

केदारम् इति विख्यातं सिद्धानाम् आलयम् शुभम्

कामान् स लभते दिव्यान् मोक्ष उपायम् च विन्दति

उत्तरं मानसं गत्वा सिद्धिं प्राप्नोति अनुत्तमाम्

यत्र ईश्वरः महादेवो विष्णुः वा पुरुषोत्तमः

मद् भावना समायुक्ताः ततः सिद्धिम् अवाप्स्यथ

अन्यं मगध राजस्य तीर्थं स्वर्ग गति प्रदम्

पुण्डरीकं महा तीर्थम् ब्राह्मणैः उपसेवितम्

दशार्णायां तथा दानं श्राद्धं होमः तथा जपः

तत्र संनिहितो नित्यं स्कन्दो अमर नमस्कृतः

तस्यां स्नात्वा उदकम् कृत्वा मुच्यते सर्व पातकैः

यस्य वाच् मनसी शुद्धे हस्त पादौ च संस्थितौ

तेषां ददामि परमं गाणपत्यं हि शाश्वतम्

तारयेत् च पितॄन् सम्यग् दश पूर्वान् दश अपरान्

देविकायां वृषो नाम तीर्थं सिद्ध निषेवितम्

मुच्यते सर्व पापैः तु ब्रह्म लोकम् लभेत् मृतः

कुबेरतुङ्गं पाप घ्नम् सिद्ध चारण सेवितम्

सरस्वत्या विनशनं प्लक्षप्रस्रवणं शुभम्

तत्र प्राणान् परित्यज्य रुद्रस्य दयितो भवेत्

योजनानां सहस्राणि सो अशीतिः तु आयतः गिरिः

अक्षयं विन्दति स्वर्गं तत्र गत्वा द्विजोत्तमः

परं स्थानं गुह्याद् गुह्यतमं महत्

काश्यपस्य महा तीर्थम् कालसर्पिः इति श्रुतम्

नमस्कृत्वा अथ शिरसा रुद्र सामीप्यम् आप्नुयात्

तत्र गत्वा द्विजो विद्वान् ब्रह्म हत्याम् विमुञ्चति

दत्तं च अपि सदा श्राद्धम् अक्षयम् समुदाहृतम्

द्विजातीनां तु कथितं तीर्थानाम् इह सेवनम्

तत्र गङ्गाम् उपस्पृश्य शुचिः भाव समन्वितः

मानसे सरसि स्नात्वा शक्रस्य अर्धासनम् लभेत्

तीर्थं द्विजातिभिः जुष्टम् नाम्ना वै कुरुजाङ्गलम्

प्रसन्नो भगवन्त् ईशः मुनि इन्द्रान् प्राह भावितान्

व्यासतीर्थं परं तीर्थं मैनाकं च नग उत्तमम्

पाप्मानम् उत्सृजति आशु जीर्णां त्वचम् इव उरगः

ये ऽत्र माम् अर्चयन्ति इह लोके धर्म परे जनाः

सूत उवाच

मुञ्जपृष्ठे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता

देवदारु वनम् पुण्यं सिद्ध गन्धर्व सेवितम्

वैतरण्यां महा तीर्थे स्वर्णवेद्यां तथा एव च

तस्मात् निर्वर्तयेत् श्राद्धम् यथाशक्ति यथाबलम्

अ लोलुपः ब्रह्मचारी तीर्थानां फलम् आप्नुयात्

नाम्ना कनकनन्दा इति तीर्थं त्रैलोक्य विश्रुतम्
तारयेत् च पितॄन् सर्वान् दत्त्वा श्राद्धं समाहितः

तत्र नारायणो देवो नरेण आस्ते सनातनः

तत्र अभ्यर्च्य महादेवीं लभेत्

मोहयित्वा मुनीन् सर्वान् पुनर् तैः सम्प्रपूजितः

तस्यां स्नात्वा दिवं याति मृतो जातिस्मरो भवेत्

तत्र स्नात्वा पितॄन् देवान् तर्पयित्वा यथाविधि

स्नात्वा तत्र पदं शार्वं दृष्ट्वा भक्ति पुरःसरम्

तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति स शरीराः द्विजातयः

यत्र देवेन रुद्रेण यज्ञो दक्षस्य नाशितः

शिला तले पदं न्यस्तं नास्तिकानां निदर्शनम्

सर्व पाप विशुद्ध आत्मा गो सहस्र फलम् लभेत्

तीर्थेभ्यः परमं तीर्थं ब्रह्मतीर्थम् इति श्रुतम्

तीर्थं तत्र भवेद् वस्तुं मृतानां स्वर् गतिः ध्रुवा

पर्वतो हिमवन्त् नाम नाना धातु विभूषितः

त्रि रात्र उपोषितेन अथ एक रात्र उषितेन वा

आराध्य षण्मुखं देवं स्कन्देन सह मोदते

तेषां च सर्व पापानि नाशयामि द्विजोत्तमाः

कुलानि उभयतस् सप्त पुनाति इति श्रुतिः मम

श्राद्ध दान आदिकम् कृत्वा हि अक्षयम् लभते फलम्

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन द्रष्टव्यं हि द्विजातिभिः

अक्षयं तत्र दानं स्यात् जप्यं वा अपि तथाविधम्

पितॄणां दुहिता देवी गन्धकाली इति विश्रुता

इह आश्रम वरे रम्ये निवसिष्यथ सर्वदा

तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यं पाप क्षय इच्छया

अक्षयं च अव्ययम् च एव कृतं भवति सर्वदा
आरुह्य मम गात्राणि सर्वं पापं प्रचोदय

चतुर् हस्त समायुक्तम् चतुरस्रं समन्ततः

भवेत् संनिहिता तत्र गङ्गा त्रिपथगामिनी

सनकः च सनन्दः च तृतीयः च सनातनः

एवं सूर्यं नमस्कृत्य त्रिः कृत्वा अथ प्रदक्षिणम्

अश्व क्रान्ते रथ क्रान्ते विष्णु क्रान्ते वसुंधरे

नमः ते सर्व लोक ईशैः जगन्त् सर्वम् विबोधसे

संतर्प्य विधिना भक्त्या इमं मन्त्रम् उदीरयेत्

नमो नारायणाय इति मूलमन्त्र उदाहृतः

कृत उपवीती देवेभ्यो निवीती च भवेत् ततस्

अक्षताभिः स पुष्पाभिः स जल अरुण चन्दनम्

पाहि नस् तु एनसः तस्माद् आजन्म मरण अन्तिकात्

मृत्तिके हर मे पापं यत् मया दुष्कृतं कृतम्

पितृ आदीन् नाम गोत्रेण तथा मातामहान् अपि

विष्णोः पाद प्रसूता असि वैष्णवी विष्णु देवता

तिस्रः कोटयः अर्ध कोटिः च तीर्थानां वायुः अब्रवीत्

यमाय धर्मराजाय मृत्यवे च अन्तकाय च

तस्मात् मनस् विशुद्धि अर्थम् स्नानम् आदौ विधीयते

सुकृतं दुष्कृतं च एव सर्वं पश्यसि सर्वग

दर्भ पाणिः तु विधिना आचान्तः प्रयतः शुचिः

स्नानं कुर्यात् मृदा तद्वत् आमन्त्र्य तु विधानतः

नमः ते शिव सर्व ईशैः नमः ते सर्व वत्सलैः

वैवस्वताय कालाय सर्व भृत क्षयाय च

वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नमः

मरीचिम् अत्रि अङ्गिरसम् पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

अर्घ्यं दद्यात् प्रयत्नेन सूर्य नामानि कीर्तयेत्

प्रकल्प्य आवाहयेत् गङ्गाम् एभिः मन्त्रैः विचक्षणः

प्रचेतसं वसिष्ठं च भृगुं नारदम् एव च

ततस् च आचम्य विधिवत् आलिखेत् पद्मम् अग्रतस्

ते तृप्तिम् अखिलाम् यान्तु यश् ऽभिवाञ्छति

क्रूराः सर्पाः सुपर्णाः च तरवो जम्बुकाः खगाः

सुकालिनो बर्हिषदः तथा अन्ये वा आज्यपाः पुनः

औदुम्बराय दध्नाय नीलाय परमेष्ठिने

एतानि पुण्य नामानि स्नान काले प्रकीर्तयेत्

सहस्ररश्मये नित्यं नमः ते सर्व तेजसे

मृत्तिके ब्रह्म दत्ता असि काश्यपेन अभिमन्त्रिता

सत्य देवैः नमः ते अस्तु प्रसीद मम भास्कर

वायु आधाराः जलाधारास् तथा एव आकाश गामिनः

उद्धृता असि वराहेण कृष्णेन शत बाहुना

जगत्स्वामिन् नमः ते अस्तु दिव्य चन्दन भूषितैः

कपिलः च आसुरिः च एव वोढुः पञ्चशिखः तथा

द्विजं गां काञ्चनं स्पृष्ट्वा ततो विष्णु गृहम् व्रजेत्

ततस् तु तर्पणं कुर्यात् त्रैलोक्य आप्यायनाय वै

अग्निष्वात्ताः तथा सौम्या हविष्मन्तः तथा ऊष्मपाः

एवं स्नात्वा ततः पश्चात् आचम्य च विधानतः

दर्भ पाणिः तु विधिना पितॄन् संतर्पयेत् बुधः

नमः ते सर्व लोकानाम् सुव्रते

सर्वे ते तृप्तिम् आयान्तु मद् दत्तेन अम्बुना सदा

दिवाकर नमः ते अस्तु प्रभाकर नमः अस्तु ते

तेषाम् आप्यायनाय एतत् दीयते सलिलं मया

क्षेमा च जाह्नवी च एव शान्ता शान्ति प्रदायिनी

मूर्ध्नि कुर्यात् जलम् भूयस् त्रि चतुष्पञ्च सप्तकम्

तीर्थं च कल्पयेत् विद्वाः मूलमन्त्रेण मन्त्र विद्

मनुष्यान् तर्पयेत् भक्त्या ब्रह्म पुत्रान् ऋषीन् तथा

दक्षा पृथ्वी च विहगा विश्वकाया अमृता शिवा

संतर्प्याः पितरो भक्त्या स तिल उदक चन्दनैः

नन्दिकेश्वर उवाच
प्रजावान् प्रजनयिष्णुर् भवति प्रजात्यै

तन् न अनुवषट्करोति न इद् रेतः सिक्तं संस्थापयानि इति

उपांश्व् इव वै रेतः सिच्यते

अथ यदा औपासनम् तृतीयसवन उपास्यन्ते पितॄन् एव तेन प्रीणाति

अग्नीत् पत्नीषु रेतो धत्ते

उपांशु पात्नीवतस्य आग्नीध्रः यजति

प्रजायते प्रजया पशुभिर् य एवं वेद

संस्था वा एषा यद् अनुवषट्कारः
आसन्नं राजानं यजमानो ऽभिमन्त्रयत एष वो देव सवितः सोमस् तं रक्षध्वं मा वो दभद् एतत् त्वं सोम देवो देवान् उपागा इति

प्रदक्षिणम् आवर्तत इदम् अहं मनुष्यो मनुष्यान् सह प्रजया सह रायस्पोषेण इति

स्रुचः सादयित्वा

सोमान् हविः शेषान् इति सुत्ये ऽहनि भक्षयति

उपनिष्क्रामति इदम् अहं निर् वरुणस्य पाशाद् इति

स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याम् इति द्वे

स्वाहा यज्ञं मनसा इति द्वे

दक्षिणतस् तिष्ठन्न् आहवनीयम् अभिमन्त्रयते ऽग्ने व्रत पते त्वं व्रतानां व्रत पतिः असि इति

स्वधा पितृभ्य इति दक्षिणतः

ततो मुष्टी विसृजते

यत् किं च अतस् ऊर्ध्वं बर्हिर् आगच्छेद् एवम् एव एनम् स्तृणीयात्

विहारम् अभिवीक्षते सुवर् अभि वि ख्येषं वैश्वानरं ज्योतिर् इति

स्वाहा वाचि वातो विसृज इति वाचं विसृजते

स्वाहा उरोः अन्तरिक्षाद् इति द्वे

समानम् आ स्रुचां सादनात्

अपरेण उत्तरवेदिम् इत्य् अपरम्

तत इध्मं बर्हिर् इति प्रोक्षति दर्श पूर्णमासयोः

ततो अवान्तर दीक्षाम् विसृजते
उद्गृह्णाति तन् निधनं वर्षयति ह य एतद् एवं विद्वान् वृष्टौ पञ्चविधं साम् उपास्ते

पुरोवातो हिङ्कारः

वर्षति स उद्गीथः

मेघो जायते स प्रस्तावः

वृष्टौ पञ्चविधं साम् उपासीत