tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अम्बयः यन्ति वायोः पूतः इति च शान्ताः उत्तरस्य स सोमाः

वस्तिम् विष्यति

निशि उल्मुके संकर्षति

अथ भैषज्यानि

एकविंशतिम् यवान् दोहन्याम् अद्भिः आनीय द्रुघ्नीम् जघने संस्तभ्य फलतः अवसिञ्चति

चातनानाम् अपनोदनेन व्याख्यातम्

उक्तः होमः

उदावर्तिने च

वलीः विमार्ष्टि

अपरेद्युस् विकृते पिशाचतः रुजति

स्वस्त्याद्यम् कुरुते

आकृति लोष्ट वल्मीकौ परिलिख्य पाययति

यः आगच्छेत् तम् ब्रूयात् शण शुल्बेन जिह्वाम् निर्मृजानः शालायाः प्रस्कन्द इति

पूर्वस्य उद पात्रेण संपातवता अङ्क्ते

अयम् देवानाम् इति एकविंशत्या दर्भ पिञ्जूलीभिः वलीकैः सार्धम् अधिशिरस् अवसिञ्चति

अमावास्यायाम् सकृत् गृहीतान् यवान् अन् अपहतान् अ प्रतीहार पिष्टान् आभिचारिकम् परिस्तीर्य तार्ष्टाघ इध्मे आवपति

आल बिस उलम् फाण्टम् पाययति

तप्त शर्कराभिः शयनम् राशि पल्याणि परिकिरति

वीरिण तूल मिश्रम् इङ्गिडम् प्रपुटे जुहोति

अपिधमति

तथा अ कुर्वन् अन् आद्ये ह्नुवाने

वर्तिम् बिभेत्ति

लिङ्गी उपतापः भिषज्यम्

वचनात् अन्यत्

विद्म शरस्य अदः यत् इति मुञ्ज शिरः रज्ज्वा बध्नाति

उत्तमाभ्याम् आस्थापयति

त्रपुस मुसल खदिर तार्ष्टाघानाम् आदधाति

इध्माबर्हिः शालायाम् आसजति

इषुम् विसृजति

विद्म शरस्य इति प्रमेहणम् बध्नाति
एते च एकोनपञ्चाशती वह्नयः परिकीर्तितः

मरीचेः अपि संभूतिः पौर्णमासम् असूयत

पुत्राणां षष्टि साहस्रम् संततिः सुषुवे क्रतोः

तथा वेदशिरा नाम प्राणस्य द्युतिमान् सुतः

प्रीत्यां पुलस्त्यो भगवान् दत्तात्रिम् असृजत् प्रभुः

व्याख्याता भवताम् अद्य मनोः सृष्टिं निबोधत

अग्निष्वात्ता बर्हिषदो द्विधा तेषां व्यवस्थितिः

सूत उवाच

क्षमा तु सुषुवे पुत्रान् पुलहस्य प्रजापतेः

अनसूया तथा एव अत्रेः जज्ञे पुत्रान् अकल्मषान्

पावकः पवमानः च शुचिः अग्निः च ते त्रयः

स्वाहा तस्मात् सुतान् लेभे त्रीन् उदारान् महा ओजसः

ते च ऊर्ध्वरेतसः सर्वे वालखिल्या इति स्मृताः

स्मृतिः च अङ्गिरसः पुत्रीः जज्ञे लक्षण संयुताः

गङ्गा हिमवतो जज्ञे सर्व लोक एक पावना

वसिष्ठः च तथा ऊर्जायाम् सप्त पुत्रान् अजीजनत्

स्व योग अग्नि बलात् देवीं लेभे पुत्रीं महेश्वरीं

असूत मेना मैनाकं क्रौञ्चं तस्य अनुजम् तथा

तेभ्यः स्वधा सुतां जज्ञे मेनां वैतरणीं तथा

कन्यां च पुण्डरीक अक्षाम् सर्व शोभा समन्विताम्

पावकः पवमानः च शुचिः तेषाम् पिता च यः

भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मी नारायण प्रिया

रुद्र आत्मकाः स्मृताः सर्वे त्रिपुण्ड्र अङ्कित मस्तकाः

तेषां तु संततौ अन्ये चत्वारिंशत् च पञ्च च

एषा दक्षस्य कन्यानां मया अपत्य अनुसंततिः

कन्या चतुष्टयम् च एव सर्व लक्षण संयुतम्

सुतपाः शुक्र इति एते सप्त पुत्रा महा ओजसः

निर्मथ्यः पवमानः स्याद् वैद्युतः पावकः स्मृतः

यः च असौ तपते सूर्यः शुचिः अग्निः तु असौ स्मृतः

वेदबाहुं तथा कन्यां संनतिं नाम नामतः

यो ऽसौ रुद्र आत्मकः वह्निः ब्रह्मनः तनयः द्विजाः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे द्वादशो ऽध्यायः

सोमं दुर्वाससं च एव दत्तात्रेयं च योगिनम्

सिनीवालीं कुहूं च एव राकाम् अनुमतिम् तथा

अयज्वानः च यज्वानः पितरो ब्रह्मणः स्मृताः

आयतिः नियतिः मेरोः कन्ये च एव महात्मनः

सर्वे तपस्विनः प्रोक्ताः सर्वे यज्ञेषु भागिनः

कर्दमं च वरीयांसं सहिष्णुं मुनि सत्तमम्
जिह्वायाः उत्साद्यम् अक्ष्योः परिस्तरणम् हृदयम् दूर्शे उपनह्य तिस्रः रात्रीः पल्पूलने वासयति

अस्मिन् वसु यत् आबध्नन् नव प्राणान् इति युग्म कृष्णलम् वासितम् बध्नाति

मैश्रधान्ये मन्थे ओप्य दधि मधु मिश्रम् अश्नाति

ग्रामीणेभ्यः अन्नम्

त्रिस् ज्योतिः कुरुते उपतिष्ठते

ब्रह्मचारिभ्यः अन्नम् धानाः तिल मिश्राः प्रयच्छति

आज्य शेषे पिपीलिक उद्वापान् ओप्य ग्रामम् एत्य सर्व हुतान्

एतानि ग्राम सांपदानि

औदुम्बर आदीनि भक्षण अन्तानि सर्व सांपदानि

ब्रह्मचारि आवसथात् उपस्तरणानि आदधाति

चूर्णानि करोति

औदुम्बरी आदयः

पूर्वस्य ब्रह्मचारि सांपदानि

उपतिष्ठते

पिपीलिक उद्वापे मेदः मधु श्यामाक इषीकतूलानि आज्यम् जुहोति
शक्वरीणाम् द्वादश नव षट् त्रयः विकल्पाः

अजः केश प्रतिग्रहाय

आचार्य अधीनः

गोदाने चौल वत् कल्पः

तिष्ठेत् दिवा

ये चरन्ति एक वाससः भवन्ति

मैथुन क्षुर कृत्य स्नान अवलेखन दन्त धावन पाद धावनानि वर्जयेत्

गौः दक्षिणा कंसः वासः रुक्मः च

गोदान व्रातिक आदित्य व्रत औपनिषद ज्येष्ठसामिकाः संवत्सराः

न च अपः अभ्युपयन्ति

मेखला धारण भैक्ष चर्य दण्ड समिध् आधान उपस्पर्शन प्रातरभिवादाः नित्यम्

अनुप्रवचनीयेषु ऋचम् साम सदसस्पतिम् इति च आज्यम् जुहुयात्

विसृजेत् वाचम्

आसीत नक्तम्

संवत्सरम् एकेषाम् पूर्वैः श्रुताः चेद्

जपेत् वा लघुषु

न अ चरिष्यन्तम् संवत्सरम्

जपेत् वा लघुषु

तम् प्रातर् अभिवीक्षयन्ति यानि अ प्रधक्ष्यन्ति मन्यन्ते अपः अग्निम् वत्सम् आदित्यम्

न अस्य कामे रेतः स्कन्देत्

न ग्रामे उपानहौ

न गो युक्तम् आरोहेत्

आदित्यम् च न अन्तर्दधते

उक्तम् उपनयनम्

अधस् संवेशी अ मधु मांस आशी स्यात्

स लोमम् वापयेत्
अथ अन्वारब्धायाम् प्रदक्षिणम् अग्निं परिषिञ्चति

सुवः स्वाहा भूर् भुवः सुवः स्वाहा इत्य् एतावत् सर्व दर्वी होमानाम् एष कल्पः

अनुमते ऽनुमन्यस्व इति पश्चाद् उदीचीनम्

तां त्वा घृतस्य धारया अग्नौ संराधिनीं यजे स्वाहा

अथ शुचौ समे देशे अग्नि आयतन देशम् शकलेन त्रिः प्राचीनम् उल्लिखेत् त्रिर् उदीचीनम्

विरूप अक्ष मा विबाधिष्ठा मा विबाध विबाधिथाः

अथ दर्वीं निष्टप्य दर्भैः संमृज्य अद्भिः संस्पृश्य पुनर् निष्टप्य प्रोक्ष्य निधाय दर्भान् अद्भिः संस्पृश्य अग्नौ अनुप्रहरति

प्रसाधिन्यै देव्यै स्वाहा

अदिते ऽनुमन्यस्व इति दक्षिणतः प्राचीनम्

युक्तो वह जातवेदः पुरस्ताद् अग्ने विद्धि कर्म क्रियमाणं यथा इदम्

देवा नो यथा सदम् इद् वृधे सन् न प्रायुवो रक्षितारो दिवे दिवे स्वाहा

उत्तरेण अग्निम् प्राञ्च् अग्रान् दर्भान् संस्तीर्य तेषु द्वन्द्वं न्यञ्चि पात्राणि संसादयति देव संयुक्तानि एकैकशः पितृ संयुक्तानि सकृद् एव मनुष्य संयुक्तानि

जुष्टो दमूना अतिथि दुरोणः इमं नो यज्ञम् उपयाहि विद्वान्

निरृत्यै त्वा पुत्रम् आहुः स नः मर्माणि धारय स्वाहा

अथ तिरस् पवित्रम् आज्य स्थाल्याम् आज्यं निरुप्य उदीचः अङ्गारान् निरूह्य व्यन्तान् कृत्वा तेष्व् अधिश्रित्य अभिद्योतनेन अभिद्योत्य द्वे दर्भ अग्रे प्रच्छिद्य प्रक्षाल्य प्रत्यस्य पुनर् अभिद्योत्य त्रिः पर्यग्निकृत्वा वर्त्म कुर्वन्न् उदञ्चम् उद्वास्य प्रत्यूह्य अङ्गारान् बर्हिर् आस्तीर्य अथ एनत् उदीचीन अग्राभ्याम् पवित्राभ्यां पुनर् आहारं त्रिर् उत्पूय विस्रस्य पवित्रे ऽद्भिः संस्पृश्य अग्नौ अनुप्रहरति

भुवः स्वाहा

अथ अग्नि मुखम् जुहोति

अग्नये स्वाहा इत्य् उत्तर अर्ध पूर्व अर्धे

आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतो ऽदब्धासो अपरीतास उद्भिदः

अपि वा उदञ्च् अग्राः पश्चाच् च पुरस्ताच् च भवन्ति

अथ आज्य भागौ जुहोति

इन्द्राय स्वाहा इत्य् उपांशु दक्षिणे परिधि सन्धौ संस्पृश्य अक्ष्णया सन्ततम्

अथ ह एकेषाम् विज्ञायते निरृति गृहीता वै दर्वी यद् दर्व्या जुहुयान् निरृत्या ऽस्य यज्ञं ग्राहयेत् तस्मात् स्रुवेण एव होतव्यम् इति

कार्ष्णायसेन अभिचरन् इति सार्वत्रिकम्

प्रजापतये स्वाहा इति मनसा उत्तरे परिधि सन्धौ संस्पृश्य अक्ष्णया सन्ततम्

भूः स्वाहा

सोमाय स्वाहा इति दक्षिण अर्ध पूर्व अर्धे

संराधिन्यै देव्यै स्वाहा

दर्भेषु दक्षिणतो ब्राह्मण उपविशति उद पात्रम्

अथ अद्भिः अभ्युक्ष्य शकलं निरस्य अपः उपस्पृश्य याज्ञिकात् काष्ठाद् अग्निं मथित्वा श्रोत्रिय अगारात् वा आहृत्य व्याहृतिभिर् निरुप्य उपसमाधाय उपतिष्ठते

चतस्र आशाः प्रचरन्त्व् अग्नय इमं नो यज्ञं नयतु प्रजानन्

यत् सह सर्वाणि मानुषाणि इत्य् एतस्माद् ब्राह्मणात्

त्वं भिषज् भेषजस्य असि कर्ता त्वया गा अश्वान् पुरुषान् सनेमि स्वाहा

दक्षिणान् उत्तरान् उत्तरान् अधरान् यदि प्राञ्च् उदञ्च् अग्राः

ताम्र आयसेन इति आथर्वणः

विश्वा अग्ने ऽभियुजो विहत्य शत्रूयताम् आभरा भोजनानि इति

घृतं पिबन्न् अजरं सु वीरम् ब्रह्म समिध् भवति आहुतीनां स्वाहा

या तिरश्ची निपद्यसे ऽहं विधरणी इति

पालाशेन स्रुवेण इति आत्रेयः
तव देहात् समुत्पन्नम् देव सर्वम् इदम् जगत्

तमो हि अग्निः रजो ब्रह्मा सत्त्वं विष्णुः प्रकाशकम्

स्तुवन्ति त्वां महात्मानो देवदेवं महेश्वरम्

विश्वेश्वर महादेव यः असि सः असि नमः अस्तु ते

नदीनां च विविक्तेषु पुलिनेषु शुभेषु च

सर्वे प्राञ्जलयो भूत्वा शूलपाणिं प्रपद्यत

वेद मन्त्र प्रधानाय शत जिह्वाय वै नमः

मुनयः ते तथा वाग्भिर् ईश्वरं च इदम् अब्रुवन्

क्वचिद् च हसते रौद्रं क्वचिद् गायति विस्मितः

एष देवो महादेवो विज्ञेयः तु महेश्वरः

पासि हंसि च भद्रं ते प्रसीद भगवन्त् ततस्

ततो देवः प्रसन्न आत्मा स्वम् एव आस्थाय शङ्करः

क्वचिद् नृत्यति शृङ्गारं क्वचिद् रौति मुहुर् मुहुर्

सौवर्णं राजतं शैलं कृत्वा ताम्र मयम् तथा

पुनर् तुष्टुवुः ईशानम् देवदारु वनौकसः

एष च एव प्रजाः सर्वाः सृजति एकः स्व तेजसा

कथं भव प्रसादेन देवदारु वनौकसः

एवं संवत्सरे पूर्णे वसन्ते समुपस्थिते

मूर्तिः एका स्थिता च अस्य मूर्तयः परिकीर्तिताः

दण्ड हस्ताय कालाय पाश हस्ताय वै नमः

संहरति एष भगवान् कालो भूत्वा महेश्वरः

समाहिताः पूजयध्वं स पुत्राः सह बन्धुभिः

संहर्त्रे च पिशङ्गाय अव्ययाय व्ययाय च

देवः कृत युगे तस्मिन् गिरौ हिमवतः शुभे

यत्र तिष्ठति तत् ब्रह्म योगेन तु समन्वितम्

याचन्त तपसा युक्ताः पश्यामः त्वा यथा पुरा

प्रतिष्ठाप्य यथान्यायं पूजा लक्षण संयुतम्

उल्मुक व्यग्र हस्तः च रक्त पिङ्गल लोचनः

देवदारु वन स्थान् तु तपसा पावक प्रभान्

स पत्नीकाः महाभागाः स पुत्राः स परिच्छदाः

ब्रह्म आदीनाम् च देवानां दुर्विज्ञेयानि ते हर

शैलादिः उवाच

तस्मात् हि देवदेवेशम् ईशानम् प्रभुम् अव्ययम्

कलशं स्थापयेत् तस्य वेदि मध्ये तथा द्विजाः

वृत्तं सु दर्शनम् योग्यम् एवम् लिङ्गं प्रपूजयेत्

तान् उवाच महाभागान् भगवान् आत्मभूः स्वयम्

गोमुखी च त्रि भागा एका वेद्या लक्षण संयुता

मायां कृत्वा तथारूपां देवः तत् वनम् आगतः

आराधयितुम् आरब्धाः ब्रह्मणा कथितं यथा

केचिद् दर्भ अवकाशाः तु पादाङ्गुष्ठ अग्र धिष्ठिताः

त्र्यंबकाय त्रिनेत्राय त्रिशूल वर धारिणे

वेदिका द्विगुणा तस्य समा वा सर्व संमता

गङ्गा सलिल धाराय आधाराय गुण आत्मने

एवं स्तुत्वा तु मुनयः प्रहृष्टैः अन्तरात्मभिः

स्थान वीरासनाः तु अन्ये मृगचर्या रताः परे

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा ब्रह्मानम् अमित ओजसम्

अङ्गुष्ठ मात्रम् सु शुभम् सु वृत्तम् सर्व संमतम्

सु वृत्तम् मण्डलं दिव्यं सर्व काम फल प्रदम्

पट्टिका च समन्तात् वै यव मात्रा द्विजोत्तमाः

ततस् तेषाम् प्रसाद अर्थम् भक्तानाम् अनुकम्पया

दन्तोलूखलिनः तु अन्ये अश्मकुट्टास् तथा परे

देवानां च ऋषीनां च पितॄणां च एव स प्रभुः

रूपं त्र्यक्षं च संद्रष्टुं दिव्यं चक्षुः अदात् प्रभुः

वेदिकायाश् च विस्तारं त्रिगुणं वै समन्ततः

सनत्कुमार उवाच

अज्ञानात् यदि विज्ञानाद् यत् किंचित् कुरुते नरः

पूजयेत् च यथालाभं ततः सिद्धिम् अवाप्स्यथ

स्थण्डिलेषु विचित्रेषु पर्वतानां गुहासु च

अद्भिर् विविध माल्यैः च धूपैः गन्धैः तथा एव च

ततो द्रक्ष्यथ देवेशं दुर्दर्शम् अकृतात्मभिः

शैवाल शोभनाः केचिद् केचिद् अन्तर् जलेशयाः

लिङ्गं कृत्वा यथान्यायं सर्व लक्षण संयुतम्

देवदारु वनम् प्राप्तः प्रसन्नः परमेश्वरः

अगतिं ते न जानीमो गतिं न एव च न एव च

कन्दर्पाय हुताशाय नमः अस्तु परमात्मने

एष चक्री च वज्री च श्रीवत्स कृत लक्षणः

समन्तात् निर्व्रणम् शुभ्रं लक्षणैः तत् सु लक्षितम्

द्वापरे च एव कालाग्निर् धर्मकेतुः कलौ स्मृतः

आश्रमे हि अटते भैक्ष्यं याचते च पुनः पुनः

वर्तुलं चतुर् अस्रम् वा षष् अस्रम् वा त्रिस् अस्रकम्

प्रपन्नाः शरणं देवं वक्तुम् अर्हसि मे प्रभो

कर्मणा मनसा वाचा तत् सर्वम् क्षन्तुम् अर्हसि

यं दृष्ट्वा सर्वम् अज्ञानम् अधर्मः च प्रणश्यति

भूतं भव्यं भविष्यं च स्थावरं जङ्गमं च यत्
इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे एकत्रिंशो ऽध्यायः

रुद्रस्य मूर्तयः तु एताः ये ऽभिध्यायन्ति पण्डिताः

चरितानि विचित्राणि गुह्यानि गहनानि च
उप मूल लूनम् बर्हिः पितॄणाम्

मम अग्ने वर्चः इति समिध आधाय व्रतम् उपैति

स पुनर् आम्नाय प्रत्ययः

आम्नायः पुनर् मन्त्राश् च ब्राह्मणानि च

स्वधाकार नमस्कार प्रदाना पितरः

तथा ब्राह्मण लिङ्गाः मन्त्राः

स्वाहाकार वषट्कार प्रदाना देवाः

प्रातर् हुते ऽग्नौ कर्मणे वां वेषाय वां सुकृताय वाम् इति पाणी प्रक्षाल्य अपरेण अग्नेः दर्भान् आस्तीर्य तेषु उत्तरम् आनडुहं रोहितं चर्म प्राक् ग्रीवम् उत्तर लोम प्रस्तीर्य पवित्रे कुरुते

या पूर्वा पौर्णमासी सा अनुमतिः या उत्तरा सा राका

अभिदक्षिणम् आचारो देवानाम्

प्राग् उदग् वा देवानाम्

व्रतेन त्वां व्रतपते इति वा

प्राच् उदक् अपवर्गं देवानाम्

प्रसव्यं पितॄणाम्

या पूर्वा अमावास्या सा सिनीवाली या उत्तरा सा कुहूः

पर्वसु देवानाम्

त्र्यवर अर्धम् देवानाम्

प्रमुक्त त्वात् ब्राह्मणानाम्

दक्षिणा प्रत्यक् अपवर्गं पितॄणाम्

यज्ञं व्याख्यास्यामः

तद् यथा ब्राह्मणम् विधिर् एवं कर्म लिङ्गाः मन्त्राः

तथा अन्य अर्थः

अथ विधिं वक्ष्यामः

देवानां पितॄणां च

अधः शयीत

ना अग्निम् विपर्यावर्तेत

अद्य उपवसथः इति उपवत्स्यत् भक्तम् अश्नाति

मधु लवण मांस माष वर्जम्

प्राचीन वीती पितॄणाम्

प्र यच्छ पर्शुम् इति दर्भ आहाराय दात्रं प्रयच्छति

दर्भौ अ प्रच्छिन्न अन्तौ प्रक्षाल्य अनुलोमम् अनुमार्ष्टि विष्णोर् मनसा पूते स्थः इति

प्राच् मुखः उपांशु करोति

दक्षिणा पितॄणाम्
पञ्च कुण्डानि राज इन्द्रैः तेषां मध्ये तु जाह्नवी

मनसा चिन्तयन् कामान् अवाप्नोति सु पुष्कलान्

गङ्गा यमुनयोः मध्ये स्नातो मुच्येत किल्बिषात्

धर्म अनुसारी तत्त्व ज्ञः गो ब्राह्मण हिते रतः

संक्षेपेण प्रवक्ष्यामि प्रयागस्य तु कीर्तनम्

मृत्तिका आलम्भनात् वा अपि नरः पापात् प्रमुच्यते

अधर्मेण आवृतः लोको न एव गच्छति तत् पदम्

ततो ब्रह्म आदयः देवा रक्षां कुर्वन्ति संगताः

दुष्प्राप्यं मानुषैः पुण्यं प्रयागं तु युधिष्ठिर

सत्य वादी जित क्रोधः हि अहिंसायाम् व्यवस्थितः

प्रयाग प्रतिष्ठानात् पुरात् वासुकेः ह्रदात्

तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता

षष्टिः धनुस् सहस्राणि यानि रक्षन्ति जाह्नवीम्

देव दानव गन्धर्वाः ऋषयः सिद्ध चारणाः

कथं प्रयाग गमनम् नराणां तत्र कीदृशम्

सु अल्पम् अल्पतरम् पापं यदा ते स्यात् नर अधिपैः

अपि दुष्कृत कर्मा तु लभते परमां गतिम्

न शक्याः कथितुं राज्ञ् बहु वर्ष शतैः अपि

ततो गत्वा प्रयागं तु सर्व देव अभिरक्षितम्

कथयिष्यामि ते वत्स यत् श्रेष्ठम् तत्र यत् फलम्

मार्कण्डेय उवाच

प्रयागस्य प्रवेशे तु पापं नश्यति तद् क्षणात्

तत् उपस्पृश्य राज इन्द्रैः स्वर्ग लोकम् उपासते

कम्बल अश्वतरौ नागौ नागः च बहुमूलकः

ये वसन्ति प्रयागे तु ब्रूहि तेषां च किं फलम्

ब्रह्मणा देव मुख्येन यथावत् कथितम् मुने

ईप्सितान् लभते कामान् यत्र यत्र अभिजायते

स्थानं रक्षन्ति वै देवाः सर्व पाप हरम् शुभम्

योजनानां सहस्रेषु गङ्गायाः स्मरणात् नरः

दर्शनात् तस्य तीर्थस्य नाम संकीर्तनात् अपि

मृतानां का गतिः तत्र स्नातानां तत्र किं फलम्

ब्रह्मचारी वसेत् मासम् पितॄन् देवान् च तर्पयेत्

पुरा हि सर्व विप्राणाम् कथ्यमानं मया श्रुतम्

तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृताः ते अपुनर्भवाः
धातु रस उपरसाणाम् सत्वं पातयति एव इति

सत्त्व पातने पिण्डीम् आह ऊर्णा इत्यादि

ऊर्णा इति ऊर्णा मेष रोम् टङ्कणं सौभाग्यं गुडः प्रतीतः पुरो गुग्गुलुः लाक्षा जतु सर्जरसो रालः एतैः किंविशिष्टैः सर्व धातुभिः रस उपरसैः वा स्वर्ण आदिभिः सह पिष्टैः पेषितैः पुनः छागा क्षीरेण अजा पयसा कृता या पिण्डी सा सत्त्व विधौ सत्त्व पातन कर्मणि शस्ता प्रधाना
नमः श्रीकण्ठ नाथायै शिव केशान् ततस् अर्चयेत्

मत्स्य उवाच

दक्षेण पीत मात्रम् तत् रूप लावण्य कारकम्

करोति सप्त च अष्टौ वा श्रीकण्ठ भवने अमरैः

वैकुण्ठं स्वर्गम् आसाद्य विष्णोर् वक्षस् स्थल स्थितम्

त्रिपुर घ्नाय विश्वेशम् अनन्तायै कर द्वयम्

एवं करोति यः सम्यक् सौभाग्यशयनव्रतम्

तया अभितप्तस्य हरेः वक्षसः तत् विनिःसृतम्

मनुः उवाच

त्रिलोचनाय च हरं बाहू काल अनलप्रिये

शुक्ल पक्षस्य पूर्वाह्णे तिलैः स्नानं समाचरेत्

शिवां रुद्र ईश्वरायै च विजयाय इति जानुनी

स्पर्धायां च प्रवृत्तायां कमलासन कृष्णयोः

उमा महेश्वरम् हैमं वृषभं च गवा सह

संपूज्य द्विज दाम्पत्यम् वस्त्र माल्य विभूषणैः

प्रतिमां पञ्चगव्येन तथा गन्धोदकेन तु

शृङ्गोदकं चैत्र मासे वैशाखे गोमयं पुनः

इक्षवो रसराजाः च निष्पाव अजाजि धान्यकम्

तया सह एव देवेशं तृतीयायाम् अथ अर्चयेत्

प्राशने दान मन्त्रे च विशेषः अयम् निबोध मे

मल्लिका अशोक कमलम् कदम्ब उत्पल मालती

वक्षस् स्थलम् समाश्रित्य विष्णोः सौभाग्यम् आस्थितम्

पुनः प्रभाते तु तथा कृत स्नान जपः शुचिः

तद् विधानम् जगन्नाथ तत् सर्वम् च वदस्व मे

नमः अर्धनारीश हरम् असित अङ्गा इति नासिकाम्

कर्तव्यं विधिवत् भक्त्या सर्व सौभाग्यम् ईप्सुभिः

इदम् इह मदनेन पूर्वम् इष्टम् शतधनुषा कृतवीर्य सूनुना च

यः तु द्वादश वर्षाणि सौभाग्यशयनव्रतम्

सः अपि विद्याधरो भूत्वा स्वर्ग लोके चिरं वसेत्

ईशायै च कीटं देव्याः शंकराय इति शंकरम्

ततो जनानां संजाताः सप्त

सर्वात्मने नमो रुद्रम् ईशान्यै च कुच द्वयम्

पूज्यमानो वसेत् सम्यक् यावत् कल्प अयुत त्रयम्

फलैः नानाविधैः धूपैः दीप नैवेद्य संयुतैः

ललिता विजया भद्रा भवानी कुमुदा शिवा

त्रिगुणाय इति रुद्राय भवान्यै जङ्घयोः युगम्

सौभाग्याष्टक संयुक्तम् सुवर्ण चरण द्वयम्

शर्वाय पुर हन्तारम् वासव्यै तु तथा अलकान्

माघे कृष्णतिलान् तद्वत् पञ्चगव्यम् च फाल्गुने

कुक्षि द्वयम् च कोटव्यै शूलिने शूलपाणये

व्रत अन्ते शयनं दद्यात् सर्व उपस्कर संयुतम्

पाणिग्रहणकैर् मन्त्रैः उदूढा वरवर्णिनी

लोकान् अतीत्य लालित्यात् ललिता तेन च उच्यते

एवं संवत्सरं यावत् उपोष्य विधिवत् नरः

स्थापयित्वा अथ शयने ब्राह्मणाय निवेदयेत्

मत्स्य उवाच

सौभाग्यं सर्व भूतानाम् एकस्थम् अभवत् तदा

धान्य अलंकार गो दानैः अभ्यर्चेत् धन संचयैः

यथा लाभम् प्रशस्तानि करवीरं च सर्वदा

रात्रौ शृङ्गोदकं प्राश्य तद्वत् भूमौ अरिंदमैः

ततः कालेन महता पुनः सर्ग विधौ नृप

दुहिता सा अभवत् तस्य या सती इति अभिधीयते

नमः अस्तु पाटलायै तु पादौ देव्याः शिवस्य तु

य इच्छन् कीर्तिम् आप्नोति प्रतिमासं नर अधिपैः

पुरा दग्धेषु लोकेषु भूर्भुवः स्वर् मह आदिषु

वासुदेवी तथा गौरी मङ्गला कमला सती

अहंकार आवृते लोके प्रधान पुरुष अन्विते

शृणुयात् अपि यः च एव प्रदद्यात् अथ मतिम्

सौभाग्य भवनाय इति भूषणानि सदा अर्चयेत्

स्त्री भक्ता वा कुमारी वा शिवम् अभ्यर्च्य भक्तितः

क्षीरम् आश्वयुजे मासि कार्त्तिके पृषदाज्यकम्

सा अपि तत् फलम् आप्नोति देवी अनुग्रह लालिता

शिवं वेदात्मने तद्वत् रुद्राण्यै कण्ठम् अर्चयेत्

नारी वा कुरुते वा अपि कुमारी वा नरेश्वर

पीतं यत् ब्रह्म पुत्रेण योग ज्ञान विदा पुनः

अन्यानि अपि यथाशक्ति मिथुनानि अम्बर आदिभिः

प्रीयताम् अत्र ललिता ब्राह्मणाय निवेदयेत्

अशोक मधु वासिन्यै पूज्यौ ओष्ठौ च भूति दौ

सर्वान् कामान् अवाप्नोति पदम् अत्यन्तम् अश्नुते

लिङ्ग आकारा समुद्भूता वह्नेः ज्वाला अति भीषणा

रसराजं च लवणं कुस्तुम्बुरु तथा अष्टकम्

सौभाग्य आरोग्य रूप आयुस् वस्त्र अलंकार भूषणैः

ताम् आराध्य पुमान् भक्त्या नारी वा किं न विन्दति

या देवी सौभाग्य मया भुक्ति मुक्ति फल प्रदा

लवणं च अष्टमम् तद्वत् सौभाग्याष्टकम् उच्यते

सौभाग्य शयनम् नाम यत् पुराण विदः विदुः
स्थापयेत् हृत निष्पाव कुसुम्भ क्षीर जीरकम्

न वियुक्तो भवेत् राज्ञ् नव अर्बुद शत त्रयम्

त्रैलोक्यसुन्दरीम् एनाम् उपयेमे पिनाकधृक्

एवं संवत्सरं यावत् तृतीयायाम् सदा मनो

कुब्जकं करवीरं च बाणम् अम्लान कुङ्कुमम्

उत्क्षिप्तम् अन्तरिक्षे तत् ब्रह्म पुत्रेण धीमता

तस्मिन् अहनि सा देवी किल विश्वात्मना सती

सिन्धुवारं च सर्वेषु मासेषु क्रमशः स्मृतम्

तथा एव अन्यत् प्रवक्ष्यामि सर्व काम फल प्रदम्

स्वाहा स्वधायै च मुखम् ईश्वराय इति शूलिनम्

शेषं यत् अपतत् भूमौ अष्टधा समजायत

शिवाय इति च संकीर्य जयायै गुल्फयोर् द्वयोः

कथम् आराधनम् तस्या जगद्धात्र्या जनार्दन

भीम उग्र सम रूपिन्यै शिरः सर्वात्मने नमः

श्रावणे दधि संप्राश्यं नभस्ये च कुश उदकम्

कृतम् अथ वरुणेन नन्दिना वा किम् जननाथ ततो यद् उद्भवः स्यात्

स्थाणवे तु हरं तद्वत् हास्यम् चन्द्र मुख प्रिये

बलं तेजो महत् जातम् दक्षस्य परमेष्ठिनः
सा अभिव्याहरत्

सा एतत् साम अपश्यत्

आ तू न इन्द्र क्षुमन्तम् इति वैणवम्

तम् अब्रवीत्

असौ य एषि वीरको गृहं गृहं विचाकशद् इमं जम्भ सुतम् पिब धानावन्तं करम्भिणम् अपूपवन्तम् उक्थिनम् इति

तं समखादत्

तद् व् एव आचक्षते आपालम् इति

तेन अस्तुत

अस्यै वा इदं ग्रावाण इव दन्ता वदन्ति इति विदित्वा इन्द्रः पराङ् आवर्तत

स एतत् साम अपश्यत्

शनैर् इव शनकैर् इव इन्द्राय इन्दो परि स्रव इति एव अस्यै मुखात् सोमं निरधयत्

सा तीर्थम् अभ्यवयती सोम अंशुम् अविन्दत्

पुरा मा सर्वया ऋचा परास्तौति इति अपपर्यावर्तत

यद् उ वेणुर् वैश्वामित्रो ऽपश्यत् तस्माद् वैणवम् इत्य् आख्यायते

तस्यै ह ग्रावाण इव दन्ता ऊदुः

तेन अस्तुत

अन् आद्रियमाणः एव ऐत्

स इन्द्र आद्रवद् ग्रावाणो वै वदन्ति इति

तम् अब्रवीत्

अग्र्यो मुख्यो ब्रह्मवर्चसी भवति य एवं वेद

कन्या वार् अवायती सोमम् अपि स्रुता अविदत् अस्तं भरन्त्य् अब्रवीद् इन्द्राय सुनवै त्वा शक्राय सुनवै त्वा इति

सोम पीथः इव ह वा अस्य स भवति य एवं विद्वान् स्त्रियै मुखम् उपजिघ्रति

वेणुर् वै वैश्वामित्रो अकामयत अग्र्यः मुख्यो ब्रह्मवर्चसी स्याम् इति

आ चन त्वा चिकित्सामो ऽधि चन त्वा न इमसि इति
महा बुध्नः इव पर्वतः ज्योक् पितृषु आस्ताम्

एषा ते राजन् कन्या वधूः नि धूयताम् यम

असितस्य ते ब्रह्मणा कश्यपस्य गयस्य च अन्तर् कोशम् इव जामयः अपि नह्यामि ते भगम्

भगम् अस्याः वर्चः आदिषि अधि वृक्षात् इव स्रजम्

ज्योक् पितृषु आसातै आ शीर्ष्णः शमोप्यात्
प्रणीतासु प्रणीयमानासु वाचम् यच्छति आ हविष्कृतः उद्वादनात्

एतत् वै यज्ञस्य द्वारम्

तस्मात् आहुः अदन्तकः पूषा करम्भ भागः इति

तस्मात् आहुः अन्धः भगः इति

एतत् ह वै यज्ञस्य द्वितीयम् द्वारम्

तत् भगाय परिजह्रुः

तस्य अक्षिणी निर्जघान

तत् एव एतत् अ शून्यम् करोति

इष्टे च स्विष्टकृति आ अनुयाजानाम् प्रसवात्

ते देवाः ऊचुः

तस्य पाणी प्रचिछेद

तत् एव एतत् अ शून्यम् करोति

तस्मै हिरण्मयौ प्रतिदधुः

अथ यत्र ह तत् देवाः यज्ञम् अतन्वत तत् सवित्रे प्राशित्रम् परिजह्रुः

तस्मिन् एव एतत् अनुज्ञाम् इच्छते
तस्माद् अनूकं त्रयस्त्रिंशः

उरः सप्तदशः

वीर्यं पञ्चदशम्

पार्श्वे त्रिणवः

पृष्ठं पृष्ठ्यः

लोमान्य् ओषधि वनस्पतीनाम्

उदरम् एकविंशः

तस्य हस्ताव् एव उदयनीयः ऽतिरात्रः

हस्ताभ्यां ह्य् उद्यन्ति

तस्माद् ग्रीवाः पञ्चदशः

अङ्गानि दशरात्रः

तस्य इमे दक्षिणे त्रयः प्राणाः स्वरसामानः

अष्टाव् अन्ये जत्रवो ऽष्टाव् अन्य उरः सप्तदशम्

पादाभ्यां हि प्रयन्ति तयोर् यच् छुक्लं तद् अह्नो रूपम्

तस्य इमे सव्ये त्रयः प्राणा अर्वाच् स्वरसामानः

ऊरू चतुर्विंशम् अहः

तस्य अयम् एव दक्षिणो बाहुर् अभिजित्

शिर एव त्रिवृत् त्रिवृतं ह्य् एव शिरो भवति त्वग् अस्थि मज्जा मस्तिष्कम्

तस्माद् उदरम् एकविंशः

नखानि नक्षत्राणां रूपम्

त्रयोदश अन्याः पर्शवस् त्रयोदश अन्याः पार्श्वे त्रिणवे

उरो ऽभिप्लवः

अनूकं त्रयस्त्रिंशः

उक्तौ पृष्ठ्य अभिप्लवौ

द्वात्रिंशतिर् ह्य् एव एतस्य पृष्टीकुण्डीलानि भवन्ति

तस्य अयम् सव्यो बाहुर् विश्वजित्

याव् अवाञ्चौ प्राणौ ते गवायुषी

तस्माद् उरः सप्तदशः

ग्रीवाः पञ्चदशश् चतुर्दश ह्य् एव एतस्याम् करूकराणि भवन्ति

तस्य पादौ एव प्रायणीयो ऽतिरात्रः

अनूकं त्रयस्त्रिंशम्

मुखं महाव्रतम्

यत् कृष्णं तद् रात्रेः
ष्ठीवनं हृदय अशुद्धिः उत्क्लेशः श्लेष्म पित्तयोः

अभ्यङ्ग उत्सादनैः स्नानैः निरूहैः स अनुवासनैः

दौर्बल्यं लाघवं ग्लानि व्याधीनाम् अणु ता रुचिः

कथं शरीरे धातूनां वैषम्यं न भवेत् इति

ऊर्ध्व गाः वात रोगाः च वाग्ग्रहः च अधिकः भवेत्

इन्द्रियाणि मनस् बुद्धिः वर्णः च अस्य प्रसीदति

तैलं मधुरकैः सिद्धम् अथवा अपि अनुवासनम्

अथ अतस् चिकित्साप्राभृतीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

चिकित्सा प्राभृतः धीमान् शास्त्रवान् कर्म तत्परः

चिकित्सा प्राभृतम् तस्मात् उपेयात् शरणम् नरः

सो अतियोगात् अयोगात् च मानवो दुःखम् अश्नुते

समानां च अनुबन्धः स्यात् इति अर्थम् क्रियते क्रिया

तन्द्रा क्लैब्यम् अ बुद्धि त्वम् अ शस्त स्वप्न दर्शनम्

तस्मात् संशोधनं काले युक्ति युक्तम् पिबेत् नरः

नरं विरेचयति यं स योगात् सुखम् अश्नुते

निरोधे कारणं तस्य न अस्ति न एव अन्यथा क्रिया

आलस्य श्रम दौर्बल्यम् दौर्गन्ध्यम् अवसादकः

यस्य तु अयोगः तम् स्निग्धं पुनः संशोधयेत् नरम्

हृद् वर्ण शुद्धिः क्षुध् तृष्णा काले वेग प्रवर्तनम्

भेषजैः विषमान् धातून् कान् समीकुरुते भिषक्

विषमा न अनुबध्नन्ति जायन्ते धातवः समाः

न नाश कारण अभावात् भावानां नाश कारणम्

शीघ्र ग त्वात् यथा भूतः तथा भावो विपद्यते

पिडक कोठ _ सम्भवः अरतिः एव च

श्लेष्म पित्त समुत्क्लेशः निद्रानाशः अतिनिद्रता

चिकित्सा प्राभृतः तस्माद् दाता देह सुख आयुषाम्

प्रवृत्ति हेतुः भावानां न निरोधे अस्ति कारणम्

धर्मस्य अर्थस्य कामस्य नृ लोकस्य उभयस्य च

बल वर्ण प्रणाशः च तृप्यतो बृंहणैः अपि

विष् पित्त कफ वातानाम् आगतानां यथाक्रमम्

बलं पुष्टिः अपत्यम् च वृषता च अस्य जायते

दाता सम्पद्यते वैद्यो दानात् देह सुख आयुषाम्

बुद्धीन्द्रिय मनस् शुद्धिः मारुतस्य अनुलोम ता

बहु दोषस्य लिङ्गानि तस्मै संशोधनं हितम्

तत् शिष्य वचनम् श्रुत्वा व्याजहार पुनर्वसुः

तथा स लभते शर्म युज्यते च आयुषा चिरम्

तत्र श्लोकाः

जरां कृच्छ्रेण लभते चिरं जीवति अनामयः

श्रूयताम् अत्र या सोम्य युक्तिः दृष्टा महा ऋषिभिः

स्नेहने स्वेदने शुद्धौ रोगाः संसर्जने च ये

चिकित्सा प्राभृत गुणः दोषो यः च इतर आश्रयः

सम्यक् विरिक्त लिङ्गानि काय अग्नेः च अनुवर्तनम्

समैः तु हेतुभिः यस्मात् धातून् संजनयेत् समान्

मात्रा काल बल अपेक्षी स्मरन् पूर्वम् अनुक्रमम्

घृत मांस रस क्षीर हृद्य यूष उपसंहितैः

एवं विशुद्ध कोष्ठस्य काय अग्निः अभिवर्धते

व्याधयः च उपशाम्यन्ति प्रकृतिः च अनुवर्तते

हेतु साम्यात् समाः तेषाम् स्वभाव उपरमः सदा

दोषाणां च द्रुमाणां च मूले अन् उपहते सति

स्वभाव उपरमे कर्म चिकित्सा प्राभृतस्य किम्

जिताः संशोधनैः ये तु न तेषां पुनर् उद्भवः

वमने अति कृते लिङ्गानि एतानि एव भवन्ति हि

केचिद् तत्र अपि मन्यन्ते हेतुं हेतोः अवर्तनम्

जङ्घा ऊरु सदनम् तन्द्रा स्तैमित्यं पीनस आगमः

लक्षणानि अविरिक्तानाम् मारुतस्य च निग्रहः

दोषाः कदाचित् कुप्यन्ति जिता लङ्घन पाचनैः

परं स्रवति यत् रक्तम् मेदस् मांस उदक उपमम्

जायन्ते अमार्ग विहिते तेषां सिद्धिषु साधनम्

निःश्लेष्म पित्तम् उदकम् शोणितं कृष्णम् एव वा

योग अयोग अतियोगानाम् लक्षणं शुद्धि संश्रयम्

त्यागात् विषम हेतूनाम् समानां च उपसेवनात्

चिकित्साप्राभृते अध्याये तत् सर्वम् अवदत् मुनिः

ऊर्ध्वं च एव अनुलोमम् च यथादोषं यथाबलम्

चिकित्सा सूत्र मात्रम् च सिद्धि व्यापत्ति संश्रयम्

युञ्ज्याद् य एनम् अत्यन्तम् आयुषा च सुखेन च

भेषज क्षपिते पथ्यम् आहारैः एव बृंहणम्

तृप्यतो मारुत आर्तस्य सः अतियोगः प्रमुह्यतः