tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तत्र आश्रमे कालम् उवास कंचिद् स्वर्ग उपमे दुःखम् अ विन्दमानः

पत्त्रैर् मरकतैर् नीलैर् वैडूर्यस्य महीपते

अज्ञात वस्तु चरितम् प्रतिष्ठितम् अथ अत्रिणा

इन्द्रनील महा स्तम्भम् मरकत आसक्त वेदिकम्

फणीन्द्र फणि व्यस्त चारु रत्न शिखा उज्ज्वलम्

वैडूर्यस्य शिला मध्ये सरसः तस्य शोभना

मुक्ताफलानि मुक्तानां तारा विग्रह धारिणाम्

चतुरस्रा तथा रम्या तपसा निर्मिता अत्रिणा

पुष्परागाणि सर्वाणि तथा कर्कोटकानि च

आकाश प्रतिमाः राज्ञ् चतुरस्रा मनोहरा

आत्त संतान कुसुमम् घ्राण देश अनुसर्पिणम्

वज्र अंशु जालैः स्फुरितं रम्यं दृष्टि मनोरमम्

फणीन्द्र संनिविष्टः अङ्घ्रिः द्वितीयः च तथा अनघैः

भोगि भोग आवलि सुप्तः सर्व अलंकार भूषितः

वज्र केसर जालानि सुगन्धीनि तथा युतम्

प्रासादे तत्र भगवन्त् देवदेवः जनार्दनः

तृतीयं तु भुजं तस्य चतुर्थं तु तथा शृणु

अनास्तृत गुहा शायी कालं नयति पार्थिवः

कर्णिकाः च तथा तेषां जातरूपस्य पार्थिव

सिद्ध अनुपूज्यम् सततं संतान कुसुम अर्चितम्

न तस्य ग्लानिम् आयाति शरीरं च तत् अद्भुतम्

वैडूर्य सौगन्धिकयोः तथा राजमणेः नृपैः

राजावर्तस्य मुख्यस्य रुचिर अक्षस्य च अपि अथ

मध्ये तु तस्याः प्रासादं निर्मितं तपसा अत्रिणा

नित्यं त्रिषवण स्नायी वह्नि पूजा परायणः

शशाङ्क रश्मेः संकाशं प्रासादं राजतं हितम्

गोमेद पित्तकानाम् च धूलीमरकतस्य च

एवं स राजा तपसि प्रसक्तः सम्पूजयन् देव वरम् सदा एव

शोभिता उत्तम पार्श्वम् तं देवम् उत्पल शीर्षकम्

रम्यम् आयतनम् दृष्ट्वा तत्र उवास आश्रमे पुनः

सूत उवाच

लक्ष्म्या संवाह्यमान अङ्घ्रिः पद्म पत्त्र निभैः करैः

किंचिद् आकुञ्चितम् च एव नाभि देश कर स्थितम्

अङ्गुलि पृष्ठ विन्यस्त देव शीर्ष धरम् भुजम्

सुरसैः सुफलैः हृद्यैः सिद्धैः उपहृतैः सदा

तम् उच्छ्रितम् अथ अत्यन्तम् गम्भीरं परिवर्तुलम्

तथा पुष्करिणी रम्या तस्मिन् राज्ञ् शिला तले

जाती लता परिक्षिप्तम् विवरं चारु दर्शनम्

रुक्म सेतु प्रवेश अन्तम् सर्व रत्न मयम् शुभम्

सुख उष्णम् च एव तत् तोयम् स्नानात् शीत विनाशनम्

एकं वै देवदेवस्य द्वितीयं तु प्रसारितम्

सूर्य इन्दुकान्ताः च एव नीलो वर्ण अन्तिमः च यः

प्रमाणेन तथा सा च द्वे च राज्ञ् धनुस् शते

क्रोश अधिक परीमाणम् सरसा च विराजितम्

तृतीयं तु तयोः मध्ये शृङ्गम् अत्यन्तम् उच्छ्रितम्

नाना माणिक्य कुसुमैः सुप्रभ आभरण उज्ज्वलैः

तथा अपि दिवस आकारम् प्रकाशं तत् अहर्निशम्

न तत्र सूर्यः तपति न विराजति चन्द्रमाः

तस्य अधस्तात् वृक्ष गणे दिशां भागे च पश्चिमे

तृप्तिं विधत्ते परमां शरीरे च महत् सुखम्

नित्य आतप्त शिला जातम् सदा अभ्र परिवर्जितम्

संतान माला मुकुटम् हार केयूर भूषितम्

समाकुञ्चित जानु स्थ मणि बन्धेन शोभितम्

भूषितं च तथा देवम् अङ्गदैः अङ्गुलीयकैः

तुत्थकस्य तु खण्डानि तथा शेषस्य भागशः

बिल द्वार समः देशो यत्र यत्र हिरण्मयः

तस्याः तत् उदकम् स्वादु लघु शीतं सुगन्धिकम्

नानाविधैः तथा पुष्पैः फल मूलैः स गोरसैः

दिव्यगन्ध अनुलिप्त अङ्गम् दिव्य धूपेन धूपितम्

मकराणां च मत्स्यानां चण्डानां कच्छपैः सह

फणीन्द्र भोग संन्यस्त बाहुः केयूर भूषणः

नाना रत्नैः उपचिता जलजानां समाश्रयः

सर्व आहार परित्यागम् कृत्वा तु मनुज ईश्वरः

तस्मिन् सरसि पद्मानि पद्मराग छदानि तु

जानुना आकुञ्चितः तु एकः देवदेवस्य चक्रिणः

रम्य वैडूर्य सोपानम् विद्रुम आमलसारकम्

न क्षिणोति यथा कण्ठं कुक्षिं न आपूरयति अपि

प्रदक्षिणम् अथो चक्रे स तु उत्थाय पुनः पुनः

जानुभ्यां शिरसा च एव गत्वा भूमिं यथाविधि

लक्ष युध् सङ्ग गतः अङ्घ्रिः तु शेष भोग प्रशायिणः

सौवर्णै राजतैः वृक्षैः विद्रुमैः उपशोभितम्

तत्र मरकत खण्डानि वज्राणां च सहस्रशः

ज्योतीरसस्य रम्यस्य स्यमन्तस्य च भागशः

सुर उरग वलक्षाणाम् स्फटिकस्य तथा एव च
सम्यक् समाधिः धर्म आलोक मुखम् अ कोप्य चेतः समाधि प्रतिलम्भाय संवर्तते

मैत्री धर्म आलोक मुखम् सर्व उपधिक पुण्य क्रिया वस्तु अभिभावन तायै संवर्तते

कृत वेदि ता धर्म आलोक मुखम् पर अभिमन्य तायै संवर्तते

श्रद्धा बलम् धर्म आलोक मुखम् मार बल समतिक्रमाय संवर्तते

माया मरीचि सदृशाः विद्युत् फेन उपमा चपलाः

अस्मिन् खलु पुनर् भिक्षवः धर्म आलोक मुख परिवर्ते बोधिसत्त्वेन निर्दिश्यमाने तस्यां देव पर्षदि चतुरशीतेर् देव पुत्र सहस्राणाम् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तानि उत्पद्यन्ते

मित्र अर्थः

भूतं धर्म आलोक मुखम् आत्म अविसंवादन तायै संवर्तते

धर्म अर्थिक ता धर्म आलोक मुखम् अर्थ प्रतिशरण तायै संवर्तते

श्रेष्ठं च धर्म श्रवणम् राग आदिकान् क्लेशान्

सर्वावत् च तुषित वर भवनम् जानु मात्रम् दिव्यैः पुष्पैः संछादितम् अभूत्

समाधि बलम् धर्म आलोक मुखम् सर्व वितर्क प्रहाणाय संवर्तते

सम्यक् कर्मान्तः धर्म आलोक मुखम् अकर्म अ विपाक तायै संवर्तते

इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वः तस्याः देव पर्षदः भूयस्या मात्रया संहर्षण अर्थम् तस्यां वेलायाम् इमाम् गाथाम् अभाषत

काय गत अनुस्मृतिः धर्म आलोक मुखम् काय विवेक तायै संवर्तते

व्यवलोकयत पूर्वदक्षिण पश्चिमोत्तरासु अध ऊर्ध्वं समन्तात् दश दिक्षु अप्रमेय असंख्येय अ गणना समतिक्रान्तान् बोधिसत्त्वान् ये तुषित वर भवन स्थाः सर्वे चरम भव अभिमुखाः देव गण परिवृताः च्यवन आकारम् देवता संहर्षणम् धर्म आलोक मुखम् संप्रकाशयन्ति

स्मृति संबोधि अङ्गम् धर्म आलोक मुखम् यथावत् धर्म प्रजान तायै संवर्तते

श्रुत शील दान निरता क्षान्त्या

प्रामोद्यं धर्म आलोक मुखम् प्रसिद्ध्यै संवर्तते

उपेक्षा धर्म आलोक मुखम् काम जुगुप्सन तायै संवर्तते

अनात्म प्रत्यवेक्षा धर्म आलोक मुखम् आत्म अन् अभिनिवेशन तायै संवर्तते

इति हि भिक्षव एवंगुण समन्वागते सिंहासने निषद्य बोधिसत्त्वः ताम् महतीं देव पर्षदम् आमन्त्रयते स्म व्यवलोकयत मार्षा बोधिसत्त्वस्य कायं शत पुण्य लक्षण समलंकृतम्

पुण्य संभारः धर्म आलोक मुखम् सर्व सत्त्व उपजीव्य तायै संवर्तते

प्रज्ञा बलम् धर्म आलोक मुखम् संवर्तते

वीर्य इन्द्रियम् धर्म आलोक मुखम् सु विचिन्तित ज्ञान तायै संवर्तते

स्मृति इन्द्रियम् धर्म आलोक मुखम् सु कृत कर्म तायै संवर्तते

सम्यक् स्मृतिः धर्म आलोक मुखम् अ स्मृति अ मनसिकार तायै संवर्तते

संघ अनुस्मृतिः धर्म आलोक मुखम् न्याय आक्रमण तायै संवर्तते

स अनुशय दोष जालम् विदारयत ज्ञान वज्रेण

अभिषेक भूमिः धर्म आलोक मुखम् अवक्रमण जन्म अभिनिष्क्रमण दुष्कर चर्या बोधि मण्ड उपसंक्रमण मार ध्वंसन बोधि विबोधन धर्म चक्र प्रवर्तन महा परिनिर्वाण संदर्शन तायै संवर्तते

तस्मात् क्षणम् मित्रं देश वासम् च

अधिमुक्तिर् धर्म आलोक मुखम् अ विचिकित्सा परम तायै संवर्तते

अनुपनाहो धर्म आलोक मुखम् अ कौकृत्याय संवर्तते

प्रीति संबोधि अङ्गम् धर्म आलोक मुखम् सम आध्यायिक तायै संवर्तते

द्वात्रिंशतेः च देव पुत्र सहस्राणाम् पूर्व परिकर्म कृतानाम् अनुत्पत्तिकेषु धर्मेषु क्षान्ति प्रतिलम्भः ऽभूत्

सम्यक् आजीवः धर्म आलोक मुखम् संवर्तते

या दिव्या मनसा विचिन्तिता श्रीमान्

पूर्वे यत् दुःखम् संसारे चिरम् अनुभूतम्

वेदना गत अनुस्मृतिः धर्म आलोक मुखम् सर्व वेदित प्रतिप्रश्रब्ध्यै संवर्तते

सम्यक् व्यायामः धर्म आलोक मुखम् पर तीर गमनाय संवर्तते

प्रज्ञा इन्द्रियम् धर्म आलोक मुखम् प्रत्यवेक्षण ज्ञान तायै संवर्तते

आनुलोमिक धर्म क्षान्तिः धर्म आलोक मुखम् सर्व बुद्ध धर्म अनुलोमन तायै संवर्तते

सर्व शुभ कर्म हेतोः फलम् इदम्

अ वैवर्तिक भूमिः धर्म आलोक मुखम् सर्व बुद्ध धर्म प्रतिपूर्त्यै संवर्तते

सम्यक् प्रयोगः धर्म आलोक मुखम् सम्यक् प्रतिपत्त्यै संवर्तते

अमोहो धर्म आलोक मुखम् सर्व अज्ञान विधमन तायै संवर्तते
चत्वारि सम्यक् प्रहाणानि धर्म आलोक मुखम् सर्व अकुशल धर्म प्रहाणाय सर्व कुशल धर्म परिपूर्त्यै संवर्तते

मार्ग अभिसमयाय

न च काम गुण रतीभिः तृप्तिः लवण उदकम् यथा पीत्वा

त्रि शरण गमनम् धर्म आलोक मुखम् त्रि अपाय समतिक्रमाय संवर्तते

न च न च अपि अ कृत्वा भवति सिद्धिः

अपत्राप्यं धर्म आलोक मुखम् बहिर्धा प्रशमाय संवर्तते

प्रतिभान प्रतिलम्भः धर्म आलोक मुखम् सर्व सत्त्व सुभाषित संतोषणायै संवर्तते

अनित्य प्रत्यवेक्षाः धर्म आलोक मुखम् कामरूपि आरूप्य राग समतिक्रमाय संवर्तते

मा खलु पर अवकाशम् स्वयं यतध्वं सदा प्रयत्नेन

अनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिर् धर्म आलोक मुखम् व्याकरण प्रतिलम्भाय संवर्तते

मा गच्छत पुनर् अपायान् असाधु असुख वेदनाः यत्र

उपाय कौशलम् धर्म आलोक मुखम् यथा अधिमुक्त सत्त्व ईर्यापथ संदर्शनाय सर्व बुद्ध धर्म अ विधमन तायै संवर्तते

अथ बोधिसत्त्वः पुनर् अपि तां महतीं देव पर्षदम् आमन्त्र्य एवम् आह तेन हि मार्षाः शृणुत च्युति आकारम् देवता संहर्षणम् धर्म आलोक मुखम् यत् एते बोधिसत्त्वा एभ्यो देव पुत्रेभ्यः भाषन्ते

प्रतिपत्तिम् आरभेथाः यथा च

न तरङ्ग तुल्य कल्पाः च संवासः

या मह्यं प्रतिभां च ज्ञान गुण ताम् च

दृष्ट्वा च पुनर् येन बोधिसत्त्वः तेन स अञ्जलिम् प्रणम्य पञ्च मण्डलैः नमस्यन्ति स्म

कामा अध्रुवं न च शाश्वता अपि न कल्पाः

सम्यक् संकल्पः धर्म आलोक मुखम् सर्व कल्प विकल्प परिकल्प प्रहाणाय संवर्तते

ध्यान पारमिता धर्म आलोक मुखम् सर्व ज्ञान अभिज्ञा उत्पादाय विक्षिप्त चित्त सत्त्व परिपाचन तायै संवर्तते

चत्वार ऋद्धिपादा धर्म आलोक मुखम् काय चित्त लघु त्वाय संवर्तते

निहत मान ता धर्म आलोक मुखम् ज्ञान ता परिपूर्त्यै संवर्तते

अध्याशयो धर्म आलोक मुखम् उदार बुद्ध धर्म आदि आलम्बन तायै संवर्तते

सत्त्व ज्ञ ता धर्म आलोक मुखम् पर आपद् समान तायै संवर्तते

शान्त प्रत्यवेक्षा धर्म आलोक मुखम् अनुनय अ संधुक्षण तायै संवर्तते

प्रज्ञा पारमिता धर्म आलोक मुखम् अविद्या मोह तमः अन्धकार उपलम्भ दृष्टि प्रहाणाय दुष्प्रज्ञ सत्त्व परिपाचन तायै संवर्तते

प्रसादो धर्म आलोक मुखम् आविल चित्त प्रसादन तायै संवर्तते

तस्मात् भवत कृतज्ञा अपूर्व शुभ संचयम् क्षपित्वा इह

भूमेः भूमि संक्रान्ति ज्ञानम् धर्म आलोक मुखम् सर्वज्ञ ज्ञान अभिषेक तायै संवर्तते

धर्म चरणम् चरेथाः सु चरित चरणाः न तप्यन्ते

न च संस्कृते सहाया न च परिवाराः

मह्यं शीलेन श्रुतेन च अप्रमादेन

प्रयोगो धर्म आलोक मुखम् सर्व कुशल धर्म परिपूर्त्यै संवर्तते

सत्त्व परिपाकः धर्म आलोक मुखम् आत्म सुख अन् अध्यवसानाय अ परिखेद तायै संवर्तते

वीर्य पारमिता धर्म आलोक मुखम् सर्व कुशल मूल धर्म आरङ्ग उत्तारणाय कुशीद सत्त्व परिपाचन तायै संवर्तते

अनुत्पाद क्षान्तिः धर्म आलोक मुखम् निरोध साक्षात्क्रियायै संवर्तते
तत्र बोधिसत्त्वः स्व पुण्य विपाक निष्यन्द परिमण्डिते सिंहासने निषीदति स्म अनेक मणि रत्न पाद प्रत्युप्ते अनेक पुष्प संस्तर संस्कृते अनेक दिव्य गन्ध वास उपवासिते अनेक सार वर गन्ध निर्धूपिते अनेक वर्ण दिव्य पुष्प गन्ध संस्तर संस्कृते अनेक मणि रत्न कृत शत सहस्र प्रभा उज्ज्वालित तेजसि अनेक मणि रत्न जाल संछन्ने अनेक किंकिणी जाल समीरित अभिनादिते अनेक रत्न घण्टा शत सहस्र रणित निर्घोषे अनेक रत्न जाल शत सहस्र परिस्फुटे अनेक रत्न गण शत सहस्र संछादिते अनेक पट्ट शत सहस्र अभिप्रलम्बिते अनेक पट्ट दाम माल्य शत सहस्र समलंकृते अनेक अप्सरः शत सहस्र नृत्य गीत वादित परिगीते अनेक गुण शत सहस्र वर्णिते अनेक लोकपाल शत सहस्र अनुपालिते अनेक शक्र शत सहस्र नमस्कृते अनेक ब्रह्म शत सहस्र प्रणते अनेक बोधिसत्त्व कोटी नियुत शत सहस्र परिगृहीते दश दिश् अनेक बुद्ध कोटी नियुत शत सहस्र समन्वाहृते अपरिमित कल्प कोटी नियुत शत सहस्र पारमिता संभार पुण्य विपाक निष्यन्द समुद्गते

अद्राक्षीत् सा सर्वा देव पर्षद् बोधिसत्त्व अधिस्थानेन तान् बोधिसत्त्वान्

काय संवरः धर्म आलोक मुखम् त्रिकाय परिशुद्ध्यै संवर्तते

धर्म अनुस्मृतिः धर्म आलोक मुखम् धर्म देशना विशुद्ध्यै संवर्तते

चित्त गत अनुस्मृतिः धर्म आलोक मुखम् माया उपम चित्त प्रत्यवेक्षण तायै संवर्तते

अशुभ प्रत्यवेक्षा धर्म आलोक मुखम् काम वितर्क प्रहाणाय संवर्तते

सर्व शुभ कर्म हेतोः शीलेन श्रुतेन च अप्रमादेन

ते प्रज्ञा आर्या लोकोत्तरा विरजा

धर्म काम ता धर्म आलोक मुखम् लोक प्रतिलम्भाय संवर्तते

अष्ट उत्तरम् इदम् मार्षा धर्म आलोक मुखम् शतं यत् अवश्यम् बोधिसत्त्वेन च्यवन काल समये देव पर्षदि संप्रकाशयितव्यम्

कतमत् तत् अष्टोत्तरशतम् यत् उत श्रद्धा मार्षा धर्म आलोक मुखम् अ भेद्य आशय तायै संवर्तते

वाच् संवरः धर्म आलोक मुखम् चतुर् वाच् दोष परिवर्जन तायै संवर्तते

ह्री धर्म आलोक मुखम् अध्यात्म उपशमाय संवर्तते

उपेक्षा संबोधि अङ्गम् धर्म आलोक मुखम् सर्व उपपत्ति जुगुप्सन तायै संवर्तते

दुःख प्रत्यवेक्षा धर्म आलोक मुखम् प्रणिधान समुच्छेदाय संवर्तते

प्रीतिर् धर्म आलोक मुखम् चित्त विशुद्ध्यै संवर्तते

त्याग अनुस्मृतिः धर्म आलोक मुखम् सर्व उपधि प्रतिनिःसर्गायै संवर्तते

ज्ञान संभारः धर्म आलोक मुखम् दश बल प्रतिपूर्त्यै संवर्तते

शील अनुस्मृतिः धर्म आलोक मुखम् प्रणिधान परिपूर्त्यै संवर्तते

धर्म प्रविचय संबोधि अङ्गम् धर्म आलोक मुखम् सर्व धर्म परिपूर्त्यै संवर्तते

षट्त्रिंशतेः च देव पुत्र नयुतानाम् विरजो विगत मलम् धर्मेषु धर्म चक्षुः विशुद्धम्

बोधि चित्तम् धर्म आलोक मुखम् त्रिरत्न वंश अन् उपच्छेदाय संवर्तते

मोह कलुष अन्धकारम् प्रज्ञा प्रदीपेन सर्वम्

कृतज्ञ ता धर्म आलोक मुखम् कृत कुशल मूल अ विप्रणाशाय संवर्तते

न च न तत्र धर्मस्य अपराधः

तत्र प्राप्स्यथ नियतं सुखम् अनन्तम्

शमथ संभारः धर्म आलोक मुखम् तथागत समाधि प्रतिलम्भाय संवर्तते

मुदिता धर्म आलोक मुखम् सर्व अरति अपकर्षण तायै संवर्तते

तुषित वर भवन निलयात् यदा च्यवति नायकः पुरुष सिंहः

सत्यं धर्म आलोक मुखम् देव मनुष्य अविसंवादन तायै संवर्तते

अन्योन्य गम युक्ता यथा एव कामं च

आशयो धर्म आलोक मुखम् हीनयान अ स्पृहण तायै संवर्तते

हेतुदृष्टि समुद्घातः धर्म आलोक मुखम् विद्या अधिमुक्ति प्रतिलम्भाय संवर्तते

पुनर् अपि विशुद्ध चित्ताः उपेथ वर धर्म श्रवणाय

इदं तत् मार्षाः अष्ट उत्तरम् धर्म आलोक मुख शतम् यत् अवश्यम् बोधिसत्त्वेन च्यवन काल समये देव पर्षदि संप्रकाशयितव्यम्
तत्र बोधिसत्त्वेन चतुर् महा द्वीपके लोकधातु विस्तर प्रमाणः मण्डल मात्र धिष्ठितः ऽभूत् तावत् चित्रः तावत् दर्शनीयः तावत् सु अलंकृतः तावत् सु रुचिरः यावत् सर्वे कामावचरा देवा रूपावचराः च देव पुत्राः स्वेषु भवन व्यूहेषु श्मशान संज्ञाम् उत्पादयामासुः

तस्मात् सहित समग्राः अन्योन्यं हित चित्ताः

किम् अपि सु बहु वदेयं धर्मं युष्माकम् अर्थ संयुक्तम्

दान पारमिता धर्म आलोक मुखम् लक्षण अनुव्यञ्जन बुद्ध क्षत्र परिशुद्ध्यै मत्सरि सत्त्व परिपाचन तायै संवर्तते

सम्यक् वाच् धर्म आलोक मुखम् सर्व अक्षर रुत घोष वाक्य पथ प्रतिश्रुत्का सम ता अनुबोधन तायै संवर्तते

बुद्ध अनुस्मृतिः धर्म आलोक मुखम् बुद्ध दर्शन विशुद्ध्यै संवर्तते

प्रतिशरण अवतारः धर्म आलोक मुखम् बुद्ध चक्षुः परिशुद्ध्यै संवर्तते

अ प्रतिहत चित्त ता धर्म आलोक मुखम् आत्म पर अनुरक्षण तायै संवर्तते

आत्म ज्ञ ता धर्म आलोक मुखम् आत्म अन् उत्कर्षण तायै संवर्तते

बुद्धम् अनुस्मरेथाः धर्मं संघं तथा अप्रमादम् च

धर्म चरणम् धर्म आलोक मुखम् धर्म प्रतिशरण तायै संवर्तते

मनः संवरः धर्म आलोक मुखम् अभिध्या व्यापाद मिथ्यादृष्टि प्रहाणाय संवर्तते

प्रतिसंविद् अवतारः धर्म आलोक मुखम् धर्म चक्षुः प्रतिलम्भाय संवर्तते

हेतु प्रत्यय युक्ताः वर्तन्ते ऽस्वामिका

अनुनय प्रतिघ प्रहाणम् धर्म आलोक मुखम् अन् उन्नाम अवनामन तायै संवर्तते

स्मृति बलम् धर्म आलोक मुखम् अ संहार्य तायै संवर्तते

न च समनुगतो

मान मद दर्प विगताः अ शठाः च

विदर्शना संभारः धर्म आलोक मुखम् प्रज्ञा चक्षुः प्रतिलम्भाय संवर्तते

धातु सम ता धर्म आलोक मुखम् समुदय प्रहाणाय संवर्तते

प्रश्रब्धि संबोधि अङ्गम् धर्म आलोक मुखम् कृत करणीय तायै संवर्तते

एवं च उदानम् उदानयन्ति स्म साधु अचिन्त्यम् इदम् बोधिसत्त्व अधिस्थानम् यत्र हि नाम वयं व्यवलोकित मात्रेण इयन्तः बोधिसत्त्वान् पश्याम इति

सम्यक् दृष्टिः धर्म आलोक मुखम् न्याय आक्रमण तायै संवर्तते

चत्वारि संग्रह वस्तूनि धर्म आलोक मुखम् सत्त्व संग्रहाय संबोधि प्राप्तस्य च धर्म संप्रत्यवेक्षण तायै संवर्तते

वीर्य संबोधि अङ्गम् धर्म आलोक मुखम् सु विचित्र बुद्धि तायै संवर्तते

धर्म गत अनुस्मृतिः धर्म आलोक मुखम् वितिमिर ज्ञान तायै संवर्तते

स्कन्ध कौशल्यम् धर्म आलोक मुखम् दुःख परिज्ञान तायै संवर्तते
तान् सा अच्छादयत्

तान् सा अच्छादयत्

तां ते प्राविशन्

तान् सा अच्छादयत्

तां ते प्राविशन्

त ॐ इत्य् एतद् एव अक्षरम् समारोहन्

एतद् एव अक्षरम् त्रयी विद्या

तान् मृत्युः पाप्मा अन्वसृज्यत

आदित्या जगतीं समभरन्

तानि यथायतनम् प्रविशत ततो मृत्युना पाप्मना व्यावर्त्स्यथ इति

तां ते प्राविशन्

रुद्रास् त्रिष्टुभं समभरन्

एवम् एव एवम् विद्वान् ॐ इत्य् एतद् एव अक्षरम् समारुह्य यद् अदो ऽमृतं तपति तत् प्रपद्य ततो मृत्युना पाप्मना व्यावर्तते अथ उ यस्य एवम् विद्वान् उद्गायति

ते देवाः प्रजापतिम् उपेत्य ब्रुवन् कस्माद् उ नो ऽसृष्ठा मृत्युं चेन् नः पाप्मानम् अन्ववस्रक्ष्यन्न् आसिथ इति

ते स्वरम् प्राविशन्

वसवो गायत्रीं समभरन्

तान् स्वरे सतो न निरजानात्

तां ते प्राविशन्
पिङ्गलान् स निषङ्गान् च स कपर्दान् स लोहितान्

तस्मात् देवा सुराः सर्वे ऋषयो मानवास् तथा

ततः स तेन दुःखेन दुःखं चक्रे जगत्पतिः

विराजेताम् उभौ लोके तेजः संक्षिप्य धिष्ठितौ

वैरूपम् अतिरात्रम् च पश्चिमात् असृजत् मुखात्

बृहत्साम तथा उक्थ्यम् च दक्षिणात् असृजत् मुखात्

आसीनान् धावतः च एव पञ्च भूतान् सहस्रशस्

पुलस्त्यः अत्रिः वसिष्ठश् च पितरो अग्निः तथा एव च

वैराजात् पुरुषात् वीरात् शतरूपा व्यजायत

तत उत्क्षिप्य तां देवो जगतः स्थापन इच्छया

अनुप्रवृत्तः तु महन्त् तद् एनाम् चिर स्थिर त्वात् विषयं श्रियः स्वयम्

स्वादनाश् च अपि अशीलाः च ज्ञेया भूत आदिकाः च ते

अन्याः सृज त्वं भद्रं ते प्रजा वै मृत्यु संयुताः

तस्माद् संविद् इति अभिधीयते

परत्वे संस्थितो देवः परमात्मा मुनि ईश्वराः

तेषां यावत् च तद् यत् च यत् च तावत् गुणम् स्मृतम्

शिरसः अङ्गिरसः च एव श्रोत्रात् अत्रिम् तथा सृजत्

ततस् तस्मिन् समुद्भूते मिथुने दारुण आत्मके

अविशेष वाचक त्वात् अविशेषास् ततस् तु ते

बुध्यते पुरुषः च अत्र सर्वान् भावान् हितं तथा

अधृष्यं सर्व भूतानाम् वाच् मयम् ब्रह्म संज्ञितम्

अपः च अपि विकुर्वत्यो गन्ध मात्रम् ससर्जिरे

मुमोच पूर्ववद् असौ धारयित्वा धराधरः

तदा अचल त्वात् अचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः

संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः

यजूंषि त्रैष्टुभं छन्द स्तोमम् पञ्चदशं तथा

हिरण्यम् अस्य गर्भः अभूत् हिरण्यस्य अपि गर्भ जः

चतुर्मुखः तु ब्रह्म त्वे काल त्वे च अन्तकः स्मृतः

महादेवी कले द्वे तु प्रज्ञा श्रीश् च प्रकीर्तिते

वर्तमान व्यतीतानि तथा एव अनागतानि अपि

अनुमानाद् असंमूढो भूम्याः उद्धरणम् पुनः

बर्हिध्वजा शूलधरा परमा ब्रह्मचारिणी

सः अभिध्याय सतीं भार्यां निर्ममे हि आत्मसम्भवान्

प्रभुः लोक हित अर्थाय दंष्ट्रया अभ्युज्जहार गाम्

प्रकाशाद् बहिस् अन्तर् च ऊर्ध्व स्रोत उद्भवाः स्मृताः

विशेषेभ्यो गुणेभ्यो ऽपि महन्त् इति ततः स्मृतः

भूतादिः महन्ता च अपि अव्यक्तेन आवृतः महान्

या तु अर्धात् सृजतः नारी शतरूपा व्यजायत

ताभ्यः एकादश सु लोचनाः

मनो महन्त् तु विज्ञेयम् एकम् तत् कारणम् स्मृतम्

तैः इयम् पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा स पर्वता

कामस्य हर्षः पुत्रो वै देव्यां प्रीत्यां व्यजायत

चतुर्धा अवस्थितः सः अथ सर्व भूतेषु कृत्स्नशः

सा तथा उक्ता द्विधा भूता शुक्ला कृष्णा च वै द्विजाः

ऋषीणां नामधेयानि याश् च वेदेषु वृत्तयः

ततो ऽसृजत् स भूतानि स्थावराणि चराणि च

मानसश् च रुचिः नाम विजज्ञे ब्रह्मणः प्रभोः

निशायाम् इव खद्योतः प्रावृष् काले ततस् तु सः

एत एव त्रयो लोका एत एव त्रयः अग्नयः

गौः अजः पूरुषो मेषो हि अश्वः अश्वतर गर्दभौ

कर्म स्थाः विषमं ब्रूयुः सत्त्व स्थाः समदर्शनाः

इति एताः तनवः तेन हि अपविद्धाः महात्मना

निवृत्तं वर्तमानं च तेषां जानन्ति वै पुनः

एते सप्त महात्मानो हि अन्योन्यस्य समाश्रयात्

भूतादिः तु विकुर्वाणः शब्द मात्रम् ससर्ज ह

अधिष्ठिता सा हि महेश्वरेण प्रवर्तते च उद्यमने समन्तात्

आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम्

विपर्ययेण भूत आदिः अशक्त्या च व्यवस्थितः

ख्यातिः प्रज्ञा महाभागा लोके गौरी इति विश्रुता

एतैः आवरणैः अण्डम् सप्तभिः प्राकृतैर् वृतम्

स्वधां च एव पितृभ्यः तु निबोधत

प्रजाः स्रक्ष्यामि भद्रं ते स्थितो ऽहं त्वं सृज प्रजाः

तन्मात्राणां द्वितीयः तु भूत सर्गः स उच्यते

यस्मात् तस्य तु दीव्यन्तो जज्ञिरे तेन देवताः

इति एष तैजसः सर्गो ह्य् अर्वाक्स्रोतस् प्रकीर्तितः

मानसान् असृजत् ब्रह्मा पुनः स्थान अभिमानिनः

तद् समा हि उरु देह त्वात् न मही याति संप्लवम्

यया सृष्टाः तु पितरः तनुम् तां स व्यपोहत

विद्यते अपि च सर्वत्र तस्मिन् सर्वम् च विन्दति

सतीं भवाय प्रायच्छत् ख्यातिं च भृगवे ततः
यस्मात् ज्ञान अनुगः च एव प्रज्ञा तेन स उच्यते

ओषध्यः फल मूलिन्यः रोम्भ्यः तस्य जज्ञिरे

न अधिकान् न च हीनान् तान् मानसान् आत्मनः समान्

संगता गन्ध मात्रेण आविशन्तो महीम् इमाम्

आकाशेन आवृतः वायुः खं तु भूतादिना आवृतम्

धृत्याः तु नियमः पुत्रः तुष्ट्याः संतोष एव च

एतत् एवम् च न एकम् च नाम भेदेन न अपि उभे

यत् तु सृष्टौ प्रसंख्यातं मया काल अन्तरम् द्विजाः

वृद्धान् बुद्धिमतः च एव ब्रह्मिष्ठान् शुभ दर्शनान्

प्रसर्ग काले स्थित्वा तु ग्रसन्ति एताः परस्परम्

अव्यक्तात् जायते तेषां मनसा यत् यत् ईहितम्

नाम रूपं च भूतानां कृतानां च प्रपञ्चनम्

ऽस्मिन् न प्राज्ञायत किंचन

स्रष्टव्या न आत्मनः तुल्याः प्रजा देव नमः अस्तु ते

समभिध्यायतः सर्गं प्रयत्नेन प्रजापतेः

कथितानि भविष्यन्ति कल्पः कल्पेन च एव हि

ते च प्रकाश बहुलाः तमस् पृक्ताः रजस् अधिकाः

अव्ययं च व्ययं च अपि यत् इदम् स्थाणु जङ्गमम्

भृगु आदयः तु ते सृष्टा नवा एते ब्रह्म वादिनः

एक काल समुत्पन्नम् जल बुद्बुद वत् च तत्

एते देवा भविष्यन्ति रुद्रा नाम महा बलाः

तस्य एव सप्तति युगम् मन्वन्तरम् इह उच्यते

प्राणो दक्ष इति ज्ञेयः संकल्पो मनुः उच्यते

दक्षम् अत्रिम् वसिष्ठं च सः असृजत् मानसान् नव

स्वायम्भुव सुतायाम् तु प्रसूत्यां लोक मातरः

पादौ पायुः उपस्थः च हस्तौ वाच् दशमा भवेत्

यः पूरयति यस्मात् च कृत्स्नान् देवान् अनुग्रहैः

आपो हि अग्रे समभवन् नष्टे च पृथिवी तले

सत्त्व उद्रेकात् प्रबुद्धः तु शून्यं लोकम् उदैक्षत

वेदनायाः सुतः च अपि दुःखं जज्ञे च रौरवः

बृहत् त्वात् बृंहण त्वात् च भावानां सकल आश्रयात्

मुख्य सर्गम् तथाभूतं दृष्ट्वा ब्रह्मा ह्य् अ साधकम्

पशु आदयः ते विख्याता उत्पथ ग्राहिनः द्विजाः

औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमाः तु सरीसृपाः

भातिः दीप्तौ निगदितः पुनर् च अथ प्रजापतिः

केचिद् पुरुषकारम् तु प्राहुः कर्म सु मानवाः

ते सुख प्रीति बहुलाः बहिस् अन्तर् च संवृताः

देवान् सृष्ट्वा अथ देवेशः तनुम् अन्याम् अपद्यत

इन्द्रियाणि इन्द्रिय अर्थाः च महाभूतानि पञ्च च

महेश्वरो महादेवः प्रकृतेः पुरुषस्य च

तस्मात् सनत्कुमार इति नाम् अस्य इह प्रकीर्तितम्

विश्वकर्मा विभजते कल्प आदिषु पुनः पुनः

स शब्द स्पर्श रूपम् च रस मात्रम् समाविशत्

रक्षा इति पालने च अपि धातुः एष विभाष्यते

एवं भवतु भद्रं ते यथा ते व्याहृतं विभो

सहस्राणां सहस्रं तु आत्मनो निःसृताः प्रजाः

आवृताः तमसा रात्रौ प्रजाः तस्मात् स्वपन्ति उत

यः पठेत् शृणुयात् वा अपि आदि सर्ग क्रमम् शुभम्

सो अम्भांसि एतानि सृष्ट्वा तु देव मानुष दानवान्

आकाशं शब्द मात्रम् तु स्पर्श मात्रम् समावृणोत्

मन्वन्तरेण च एकेन सर्वाणि एव अन्तराणि च

वर्णेन कपिशेन उग्राः ते भूताः पिशिताशनाः

ज्योत्स्ना रात्रि अहनी संध्या चत्वारि अम्भांसि तानि वै

सत्त्व उद्रिक्तः महन्त् अग्रे सत्ता मात्र प्रकाशकः

पृथिव्याम् एव तं विद्याद् अपां वायोश् च संश्रयात्

मुखात् अजाः ससर्ज अथ वक्षसश् च अवयः ऽसृजत्

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका च एव पञ्चमी

स्वां तनुं स ततो ब्रह्मा ताम् अपोहत भास्वराम्

अरण्ये पर्वते वा अपि पुरे वा अपि अथवा गृहे

तस्मात् अहर् धर्म युक्तम् देवताः समुपासते

अनादि त्वात् च पूर्व त्वात् स्वयम्भुः इति संस्मृतः

यस्मात् अहर् देवतानाम् रात्रिः या सा आसुरा स्मृता

क्रियायाम् अभवत् पुत्रः दण्डः समय एव च

सर्पान् सृष्ट्वा ततः क्रुद्धः क्रोध आत्मानः विनिर्ममे

अ सृष्ट्वा एव प्रजा सर्गम् प्रतिसर्गं गताः पुनः

एवं पशु ओषधीः सृष्ट्वा अयूयुजत् सः अध्वरे प्रभुः

पुरुषो भोग सम्बन्धात् तेन च असौ मतिः स्मृतः

अपः अग्निम् पृथिवीं वायुम् अन्तरिक्षम् दिवं तथा

शाश्वताः परमा गुह्यः सर्व आत्मानः शरीरिणः

संसिद्धः कार्य करणे रुद्रः च अग्रे हि अवर्तत
ब्रह्मा च रजसा युक्तः सर्ग आदौ हि प्रवर्तते

महान् सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया

ताम् उत्सृज्य तनुं ज्योत्स्नां ततस् अन्याम् प्राप्य स प्रभुः

मन्वन्तरेषु सर्वेषु निमित्तानि भवन्ति हि

सिद्ध आत्मानः मनुष्याः ते गन्धर्व सहधर्मिणः

नाना आकृति क्रिया रूप नामवन्ति स्व लीलया

मनुते सर्व भूतानाम् यस्मात् चेष्टा फलं ततः

उष्ट्रान् अश्वतरान् च एव तथा अन्याः च एव जातयः

तस्मात् ते पितरो देवाः पितृ त्वम् तेन तेषु तत्

शब्द स्पर्शम् च रूपं च रसो वै गन्धम् आविशत्

प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणः स्मृतः

ज्योतिः उत्पद्यते वायोस् तद् रूप गुणम् उच्यते

लक्ष्म्या देव्या हि अभूत् देवः इच्छया परमेष्ठिनः

तस्य अभिध्यायतः च एव तिर्यक्स्रोता हि अवर्तत

महता च वृतः सर्गो भूतादिर् बाह्यतस् तु सः

ततस् अभिध्यायतः तस्य सत्य अभिध्यायिनः तदा

विग्रहः सर्व भूतानाम् ईश्वर आज्ञा प्रचोदितम्

कुमारी यादवी देवी वरदा कृष्णपिङ्गला

पुरुष त्वे हि उदासीनः तिस्रो ऽवस्थाः प्रजापतेः

महन्त् सृष्टिम् विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया

पुरुष धिष्ठित त्वात् च अव्यक्त अनुग्रहेन च

प्रथमः साम्प्रतः तेषाम् कल्पः अयम् वर्तते द्विजाः

आपो नाराश् च सूनव इति अपाम् नाम शुश्रुमः

ततस् असृजत् च संकल्पं धर्मं च एव सुख आवहम्

लक्षणैः तारक आद्यैः ते हि अष्टधा तु व्यवस्थिताः

तस्य अभिध्यायतः अन्यम् वै सात्त्विकः समवर्तत

ज्ञान आदीनि च रूपाणि बहु कर्म फलानि च

अन् आदि अन्तम् अजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभव अव्ययम्

ब्रह्म त्वे सृजते लोकान् काल त्वे संक्षिपति अपि

अम्भांसि एतानि रक्षाम उक्तवन्तः तु तेषु ये

जल क्रीडा अनु सदृशम् वाराहं रूपम् आविशत्

अध्यापिनो ऽध्यायिनश् च जपतो युञ्जतस् तथा

अथ आत्मनि समद्राक्षीत् तमस् मात्राम् नियामिकाम्

भय स्थाने विशेषतः

सृष्ट्वा पुनः प्रजाः च अपि स्वां तनुं ताम् अपोहत

दाराणि एतानि वै तस्य विहितानि स्वयंभुवा

गन्ध वर्ण रसैः हीनं शब्द स्पर्श विवर्जितम्

भूयो जज्ञे अथ वै माया मृत्युं भूत अपहारिणम्

साक्षात् सर्वम् विजानाति महात्मा तेन च ईश्वरः

ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुः भूत्वा समाचरत्

पर्याय वाचकैः शब्दैस् तत्त्वम् आद्यम् अनुत्तमम्

आर्यक ग्रह भूतैः च पूतना मातृभिः तथा

ज्योतिः च अपि विकुर्वाणं रस मात्रम् ससर्ज ह

गुण साम्ये तदा तस्मिन् अविभागे तमस् मये

महेन्द्र उपेन्द्र भगिनी दृषद्वत्य् एकशूलधृक्

रुद्रः अग्नि मध्ये भगवन्त् उग्रः वायौ पुनः स्मृतः

ये अब्रुवन् ऽम्भांसि तेषां हृष्टाः परस्परम्

गायत्रं च ऋचं च एव त्रिवृत् सामरथंतरम्

विराजम् असृजद् ब्रह्मा सः अभवत् पुरुषो विराट्

समुत्पन्नं लिङ्गमात्रं क्षेत्रज्ञ अधिष्ठितम् हि तत्

भूत सम्प्लव अवस्थाः यैः इयम् विधृता मही

संकल्पः अध्यवसायः च तस्य वृत्ति द्वयम् स्मृतम्

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते

तस्मात् सनत्कुमार इति नाम् अस्य इह प्रतिष्ठितम्

स्थान अभिमानिनः सर्वे स्थान आख्याः च एव ते स्मृताः

उपलभ्य अप्सु वै गन्धं केचिद् ब्रूयुर् अपां गुणम्

अप्सु शेते यतस् तस्मात् ततस् नारायणः स्मृतः

सा दिवं पृथिवीं च एव महिम्ना व्याप्य धिष्ठिता

रात्रिः च एतावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः

तस्य वाम अङ्ग जः विष्णुः सर्व देव नमस्कृतः

त्रिगुणाद् रजसा उद्रिक्तात् अहंकारः ततस् ऽभवत्

अयातयामान् असृजद् रुद्रान् एतान् सुर उत्तमान्

सावित्री वरदा पुण्या पावनी लोक विश्रुता

यस्मात् धारयते भावान् ब्रह्म तेन निरुच्यते

सा अपविद्धा तनुः तेन ज्योत्स्ना सद्यस् तु अजायत

तस्मात् हिरण्यगर्भ त्वम् पुराणे अस्मिन् निरुच्यते

उमा हैमवती च एव कल्याणी च एकमातृका

न शक्यः परिसंख्यातुम् अपि वर्ष शतैः अपि

अर्ध मासान् च मासांश् च अयन अब्द युगानि च

अन्धकारे क्षुधा आविष्टान् ततस् अन्यान् सः असृजत् प्रभुः