tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
आह च

तस्मात् तर्हि भिक्षव एवं शिक्षितव्यम् यत् शास्तारम् सत्करिष्यामो गुरुकरिष्यामो मानयिष्यामः पूजयिष्यामः

सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम्

न प्रणश्यन्ति कर्माणि कल्प कोटि शतैः अपि

तद् हैतुकम् यावद् आवर्जिता राज अमात्य पौराः

शास्तारं सत्कृत्य गुरुकृत्य मानयित्वा पूजयित्वा उपनिश्रित्य विहरिष्यामः

को ऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति न भिक्षवः कर्माणि कृतान्य् उपचितानि बाह्ये पृथिवी धातौ विपच्यन्ते न अप् धातौ न तेजः धातौ न वायु धातौ अपि तु उपात्तेषु एव स्कन्ध धातु आयतनेषु कर्माणि कृतानि विपच्यन्ते शुभान्य् अशुभानि च

स राज पुरुषैः गृहीत्वा राज्ञ उपनामितः

स जनपद चारिकाम् चरन्न् अन्यतमां राजधानीम् अनुप्राप्तः

न तु वैनेय वत्सानाम् बुद्धो वेलाम् अतिक्रमेत्

भूत पूर्वम् भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि इन्द्रध्वजो नाम सम्यक्संबुद्धो लोक उदपादि तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो विद्या चरण सम्पन्नः सुगतो लोक विद् अनुत्तरः पुरुष दम्य सारथिः शास्ता देव मनुष्याणाम् बुद्धो भगवान्

तस्यां राजधान्यां ब्राह्मणो वेद वेदाङ्ग पारगः राज्ञो ऽग्रासनिकः

भव्यरूप इति विदित्वा राज्ञा प्रसेनजित् कौशलेन अनुज्ञातः

अद्राक्षीत् स ब्राह्मण इन्द्रध्वजं सम्यक्संबुद्धं द्वात्रिंशता महापुरुष लक्षणैः समलंकृतम् अशीत्या च अनुव्यञ्जनैः विराजित गात्रम् व्याम प्रभा अलंकृतम् सूर्य सहस्र अतिरेक प्रभम् जङ्गमम् इव रत्न पर्वतम् समन्ततो भद्रकम्

इदम् अवोचद् भगवान्

अपि एव अतिक्रमेत् वेलां सागरो मकर आलयः

दृष्ट्वा च पुनर् भगवतः पादयोर् निपत्य भगवन्तम् इदम् अवोचत् वराहो ऽस्मि भगवन् इष्टं मे जीवितं प्रयच्छ इति

अथ श्रावस्त्याम् अन्यतमः पारदारिको मलिने कर्मणि वर्तते

अर्हन् संवृत्तः त्रैधातुक वीत रागः सम लोष्ट काञ्चनः आकाश पाणितल सम चित्तः वासी चन्दन कल्पः विद्या विदारित आण्डकोशः विद्या अभिज्ञा प्रतिसंविद् प्राप्तः भव लाभ लोभ सत्कार पराङ्मुखः

भिक्षवः संशय जाताः सर्व संशयानाम् छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः आश्चर्यं भदन्त यद् भगवता सर्वं चिन्तित मात्रम् समृध्यति इति

आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

अपि यच् चिन्तयामि यत् प्रार्थये तत् सर्वं समृध्यति

अथ इन्द्रध्वजः सम्यक्संबुद्धाः पूर्वाह्णे निवास्य पात्र चीवरम् आदाय तां राजधानीं पिण्डाय प्राविक्षत्

कम् अहम् अपायाद् उद्धृत्य स्वर्गे मोक्षे च प्रतिष्ठापयेयम् कस्य काम पङ्क निमग्नस्य हस्त उद्धारम् अनुप्रदद्याम् कम् आर्य धन विरहितम् आर्य धन ऐश्वर्य आधिपत्ये प्रतिष्ठापयेयम् कस्य अज्ञान तिमिर पटल पर्यवनद्ध नेत्रस्य ज्ञान अञ्जन शलाकया चक्षुर् विशोधयामि

अत्र अन्तरे न अस्ति किंचिद् बुद्धानां भगवताम् अज्ञातम् अदृष्टम् अविदितम् अविज्ञातम्

ततो राज्ञा अपराधिक इति कृत्वा वध्य उत्सृष्टः

स इन्द्र उपेन्द्राणाम् देवानां पूज्यो मान्यो ऽभिवाद्यश् च संवृत्तः

स राज पुरुषैः नील अम्बर वसनैः उद्यत शस्त्रैः करवीर माला बद्ध कण्ठेगुणः रथ्या वीथी चत्वर शृङ्गाटकेषु अनुश्राव्यमाणो दक्षिणेन नगर द्वारेण अपनीयते

मया एतानि कर्माणि कृतान्य् उपचितानि
धर्मता खलु बुद्धानां भगवतां महा कारुणिकानाम् लोक अनुग्रह प्रवृत्तकानाम् एक आरक्षाणाम् शमथ विपश्यना विहारिणाम् त्रि दमथ वस्तु कुशलानाम् चतुर् ओघ उत्तीर्णानाम् चतुर् ऋद्धिपाद चरण तल सुप्रतिष्ठितानाम् चतुर्षु संग्रह वस्तुषु दीर्घ रात्र कृत परिचयानाम् पञ्चाङ्ग विप्रहीणानाम् पञ्च गति समतिक्रान्तानाम् षडङ्ग समन्वागतानाम् षष् पारमिता परिपूर्णानाम् सप्त बोध्यङ्ग कुसुम आढ्यानाम् अष्टाङ्ग मार्ग देशिकानाम् नव अनुपूर्व विहार समापत्ति कुशलानाम् दश बल बलिनाम् दश दिश् समापूर्ण यशसाम् दश शत वशवर्ति प्रतिविशिष्टानाम् त्री रात्रेस् त्रिर् दिवसस्य च बुद्ध चक्षुषा लोकं व्यवलोक्य ज्ञान दर्शनम् प्रवर्तते को हीयते को वर्धते कः कृच्छ्र प्राप्तः कः संकट प्राप्तः कः संबाध प्राप्तः कः कृच्छ्र संकट संबाध प्राप्तः को अपाय निम्नः को अपाय प्रवणः को अपाय प्राग्भारः

कस्य अन् अवरोपितानि कुशल मूलानि अवरोपयेयम् कस्य अवरोपितानि परिपाचयेयम् कस्य परिपक्वानि विमोचयेयम्

भगवान् आह तथागतेन एव एतानि भिक्षवः पूर्वम् अन्यासु जातिषु कर्माणि कृतान्य् उपचितानि लब्ध संभाराणि परिणत प्रत्ययानि ओघवत् प्रत्युपस्थितान्य् अवश्यंभावीनि

अथ भगवान् इन्द्रध्वजः सम्यक्संबुद्धस् तस्य अनुग्रह अर्थम् अग्रासने निषण्णः

अथ आयुष्मान् आनन्दो येन राजा प्रसेनजित् कौशलस् तेन उपसंक्रान्तः

अग्रासने निषण्णश् च इन्द्रध्वजः सम्यक्संबुद्धस् तेन ब्राह्मणेन पद शतेन स्तुतः प्रणीतेन च आहारेण प्रतिपादितः अनुत्तरायां च सम्यक्संबोधौ प्रणिधानं कृतम्

बुद्धो भगवान् सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजभी राजमात्रैर् धनिभिः पौरैः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैर् देवैर् नागैर् यक्षैर् असुरैर् गरुडैः किन्नरैर् महोरगैर् इति देव नाग यक्ष असुर गरुड किन्नर महोरग अभ्यर्चितः बुद्धो भगवान् ज्ञातो महा पुण्यः लाभी चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्काराणाम् स श्रावक संघः श्रावस्त्यां विहरति जेतवने अनाथपिण्डदस्य आरामे
पृथिवी निधनम्

अन्तरिक्षम् उद्गीथः

लोकेषु पञ्चविधं साम् उपासीत

अन्तरिक्षम् उद्गीथः

द्यौर् निधनम्

कल्पन्ते ह अस्मै लोका ऊर्ध्वाश् च आवृत्तः च य एतद् एवं विद्वांल् लोकेषु पञ्चविधं साम् उपास्ते

अग्निः प्रतिहारः

पृथिवी हिङ्कारः

आदित्यः प्रस्तावः

अग्निः प्रस्तावः

इति ऊर्ध्वेषु

अथ आवृत्तेषु
आहूय तूष्णींशंसं शंसति रेतस् तत् सिक्तम् विकरोति सिक्तिर् वा अग्रे ऽथ विकृतिः

तिर इव तूष्णींशंसं शंसति तिर इव वै रेतांसि विक्रियन्ते

षष् पदम् तूष्णींशंसं शंसति षड्विधो वै पुरुषः षष् अङ्गः आत्मानम् एव तत् षड्विधं षष् अङ्गम् विकरोति

जातवेदस्याम् पुरोरुचं शंसति जातवेदः न्यङ्गाम्

उच्चैः पुरोरुचं शंसत्य् उच्चैर् एव एनम् तत् प्रजनयति

द्वादश पदाम् पुरोरुचां शंसति द्वादश वै मासाः संवत्सरः संवत्सरः प्रजापतिः सो ऽस्य सर्वस्य प्रजनयिता स यो ऽस्य सर्वस्य प्रजनयिता स एव एनम् तत् प्रजया पशुभिः प्रजनयति प्रजात्यै

प्राणो वै जातवेदाः स हि जातानां वेद यावतां वै स जातानां वेद ते भवन्ति येषाम् न वेद किम् ते स्युर् यो वा आज्य आत्म संस्कृतिम् वेद तत् सु विदितम्

प्रजायते प्रजया पशुभिर् य एवं वेद

उपांशु तूष्णींशंसं शंसत्य् उपांश्व् इव वै रेतसः सिक्तिः

तद् आहुर् यत् तृतीयसवनम् एव जातवेदस आयतनम् अथ कस्मात् प्रातःसवने जातवेदस्याम् पुरोरुचं शंसति इति
अत्र अपि असपिण्डेषु यथासन्नं त्रि रात्रम् अहर् रात्रम् एक अहम् इति कुर्वीत

न त्व् एव कदाचित् स्वयं राजा ब्राह्मण स्वम् आददीत

शुना दष्टस् तु यो विप्रो नदीं गत्वा समुद्र गाम्

माता पित्रोः एव तु संसर्ग सामान्यात्

गो मूत्रम् गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुश उदकम्

प्रक्षाल्य वा तं देशम् अग्निना संस्पृश्य पुनः प्रक्षाल्य पादौ च आचम्य प्रयतो भवति

अ योनि जाः ह्य् अपि पुत्राः श्रूयन्ते

पितुर् इत्य् अपरे शुक्र प्राधान्यात्

यस् ततो जायते सो ऽभिशस्त इति व्याख्यातान्य् अस्यै व्रतानि

इति

नवैश् च कलशैः स्नात्वा सद्य एव शुचिर् भवेत्

मरणे तु यथाबालं पुरस्कृत्य यज्ञोपवीतान्य् अपसव्यानि कृत्वा तीर्थम् अवतीर्य सकृत् सकृत् त्रिर् निमज्ज्य उन्मज्ज्य उत्तीर्य आचम्य तद् प्रत्ययम् उदकम् आसिच्य अतस् एव उत्तीर्य आचम्य गृह द्वारि अङ्गारम् उदकम् इति संस्पृश्य अ क्षार लवण आशिनः दश अहम् कटम् आसीरन्

सपिण्ड अभावे सकुल्यः

गर्भस्रावे गर्भ मास संमिताः रात्रयः स्त्रीणाम्

ब्रह्म स्वम् पुत्र पौत्र घ्नम् विषम् एकाकिनं हरेत्

जनने तावन् माता पित्रोः दश अहम् आशौचम्

स्पृष्ट्वा समाचरेत् स्नानं श्वानं चण्डालम् एव च

प्राणायाम शतम् कृत्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति

पिण्ड उदक क्रिया प्रेते न अ त्रि वर्षे विधीयते

कृमिर् उत्पद्यते तत्र प्रायश्चित्तं कथं भवेत्

अथ यदि दशरात्राः संनिपतेयुर् आद्यं दश रात्रम् आशौचम् आ नवमाद् दिवसात्

तद् अभावे पिता आचार्यः ऽन्तेवास्य् ऋत्विग् वा हरेत्

एकादश्यां द्वादश्यां वा श्राद्ध कर्म

ऋत्विजां च

तद् अभावे राजा तत् स्वम् त्रैविद्य वृद्धेभ्यः सम्प्रयच्छेत्

वेद विक्रयिणम् यूपं पतितं चितिम् एव च

ऋतुमत्यां च

सपिण्ड ता त्व् आ सप्तमात् सपिण्डेषु

आ सप्त मासात् आ दन्त जननात् वा उदक उपस्पर्शनम्

शेष क्रियायाम् लोको ऽनुरोद्धव्यः

परमं ह्य् एतद् विषं यद् ब्राह्मण स्वम् इति

ब्राह्मणस्य व्रण द्वारे पूय शोणित संभवे

अथ अपि उदाहरन्ति

त्रि अहम् स्नात्वा च पीत्वा च कृमि दष्टः शुचिर् भवेत्

न विषं विषम् इत्य् आहुर् ब्रह्म स्वम् विषम् उच्यते

आ दन्त जननात् वा अपि दहनं च न कारयेत्

विभक्त दायान् अपि सकुल्यान् आचक्षते

सपिण्डेष्व् आ दश अहम् आशौचम् इति जनन मरणयोः अधिकृत्य वदन्त्य् ऋत्विज् दीक्षित ब्रह्मचारि वर्जम्

मातुर् इत्य् एके तद् परिहरणात्
अथ वा स स्यात् एव अधस्

समाप्य एव तेन हविषा यत् दैवतम् तत् हविः स्यात्

असौ यः उदयात् पश्चात् वसानः नीललोहितः अथ दृष्टम् अ दृष्टम् नः दुष्कृतम् करत् स्वाहा इति स यः एवम् एतेन तेजसा आज्येन यशसा प्रीणाति सः अस्य एष दृष्टः प्राणान् यशसा प्रीणाति

असौ यः उदयात् पुरस् वसानः नीललोहितः अथ दृष्टम् अ दृष्टम् नः दुष्कृतम् तत् स्वाहा इति एवम् एव अभ्युद्दृष्टे

अथ अन्यत् हविः निर्वपेत् अग्नये पथिकृते पुरोडाशम् इन्द्राय वृत्र घ्ने पुरोडाशम् वैश्वानरम् द्वादश कपालम् पुरोडाशम्

नित्याः पुरस्ताद्धोमाः

तत् आहुः न ते विदुः ये तथा कुर्वन्ति अथ नु कथम् इति

उभयोर् अपि

अद्य सायम् अमावास्या भविष्यति इति

न प्रतिहरणाय च स स्यात्

अथ स यः अन्यः ब्रूयात् अदर्शम् च अद्य पश्चात् इति तम् तु किम् इति ब्रूयात्

गार्हपत्य आज्यम् विलाय उत्पूय चतुर्गृहीतम् गृहीत्वा आहवनीय गार्हपत्यौ अन्तरेण अतिव्रज्य जुहुयात्

महापाथिकृति इति आचक्षते

कृतस्य वै प्रायश्चित्तिः भवति इति लाङ्गलिः

येन पथा वैवस्वतः यमः राजा नः ययौ अग्निः नः तेन नयतु प्रजानन् वैश्वानरः पथिकृत् विश्वक् ऋष्टिः

संस्थित होमेषु त्वम् अग्ने सप्रथाः असि येन पथा वैवस्वतः शासः इत्था महान् असि वैश्वानरः नः ऊतये इति मध्यतस् ओप्य संस्राव भागैः संस्थापयेत्
इदं तत् शिरः एष हि अर्वाञ्च् बिलः चमस ऊर्ध्व बुध्नः

इमाव् एव विश्वामित्र जमदग्नी

अर्वाञ्च् बिलः चमस ऊर्ध्व बुध्नः इति

तस्य आसत ऋषयः सप्त तीर इति

वाग् अष्टमी ब्रह्मणा संविदाना इति

वाच् हि अष्टमी ब्रह्मणा संवित्ते

तद् या इमा अक्षंल् लोहिन्यो राजयस् ताभिर् एनं रुद्रो ऽन्वायत्तः

अत्तिर् ह वै नाम एतत् यद् अत्रिर् इति

इमाव् एव वसिष्ठ कश्यपौ

वाग् एव अत्रिः

सर्वस्य अत्ता भवति

वाचा ह्य् अन्नम् अद्यते

यत् कृष्णं तेन अग्निः

इमाव् एव गोतम भरद्वाजौ

अयम् एव वसिष्ठो ऽयं कश्यपः

प्राणा वै यशो विश्व रूपम्

अयम् एव विश्वामित्रो ऽयं जमदग्निः

अयं वाव शिशुर् यो ऽयं मध्यमः प्राणः

तस्य इदम् एव आधानम् इदं प्रत्याधानं प्राणः स्थूणा अन्नम् दाम

या कनीनका तया आदित्यः

तस्मिन् यशः निहितम् विश्व रूपम्

सर्वम् अस्य अन्नम् भवति य एवं वेद

तद् एष श्लोको भवति

प्राणान् एतद् आह

यत् शुक्लम् तेन इन्द्रः

अथ या अक्षन्न् आपस् ताभिः पर्जन्यः

तम् एताः सप्त अक्षितयः उपतिष्ठन्ते

द्यौर् उत्तरया

अयम् एव गोतमो ऽयं भरद्वाजः
शिबिः उवाच

तांस् ते ददामि पत मां प्रपातं ये मे लोकाः ते ते वै भवन्तु

अष्टक उवाच

शौनक उवाच

ते ऽभिरुह्य रथान् सर्वे प्रयाता नृपते नृपाः

एवं वृत्तं ह्री निषेवी बिभर्ति तस्मात् शिबिः अभिगन्ता रथेन

आक्रामन्तो दिवं भान्ति धर्मेण आवृत्य रोदसी

सर्वे प्रदाय गन्तारो नरकं वयम्

न अहम् तान् वै प्रतिगन्ता नरेन्द्र सर्वे लोकाः तावकाः वै भवन्तु

यथा त्वम् इन्द्र प्रतिम प्रभावः ते च अपि अनन्ताः नरदेव लोकाः

अनसूयुर् स भजेत् नः सलोकताम्

शौनक उवाच

यत् अन्तरिक्षम् पृथिवी दिशः च यत् तेजसा तपते भानुमन्त् च

ययातिः उवाच

ययातिः उवाच

तेन अनन्ताः दिवि लोकाः स्थिता वै विद्युत् रूपाः स्वनवन्तो महान्तः

सर्वाम् इमां पृथिवीं निर्जिगाय ऋद्धां महीम् अददाम् ब्राह्मणेभ्यः

अहं तु न अभिगृह्णामि यत् कृतम् न मया पुरा

अददात् देव यानाय यावत् वित्तम् अ निन्दितः

तांस् त्वं लोकान् प्रतिपद्यस्व राज्ञ् मया दत्तान् यदि न इष्टः क्रयः ते

एवं सर्वं विस्तरतो यथावत् आख्यातम् ते चरितं नाहुषस्य

ययातिः उवाच

शौनक उवाच

सर्वैः इदानीम् गन्तव्यं सह स्वर्गो जितो यतः

यद् अर्हाः तत् वदध्वम् वः सन्तः सत्य आदि दर्शिणः

भवतां मम च एव एते रथा भान्ति हिरण्मयाः

तथा अद्य लोके न रमे अन्य दत्ते तस्मात् शिबे न अभिनन्दामि वाचम्

वसुमन्त् उवाच

तांस् त्वं लोकान् प्रतिपद्यस्व राज्ञ् मया दत्तान् यदि न इष्टः क्रयः ते

वसुमन्त् उवाच

वंशो यस्य प्रथितं पौरवेयो यस्मिन् जातः त्वम् मनुज इन्द्र कल्पः

ययातिः उवाच

अष्टक उवाच

राजन्ति एतानि अथ सर्वाणि राज्ञि शिबौ स्थितानि अप्रतिमे सु बुद्ध्या

पृच्छामि त्वां नृपते ब्रूहि सत्यं कुतस् च कः च असि कथं त्वम् आगाः

अस्य प्रदानस्य यत् एव युक्तं तस्य एव च अनन्त फलम् भविष्यम्

उशीनरस्य पुत्रः अयम् तस्मात् श्रेष्ठः हि वः शिबिः

न मिथ्या अहम् विक्रयं वै स्मरामि मया कृतं शिशु भावे अपि राजन्

ययातिः उवाच

शिबिः उवाच

ययातिः उवाच

उच्चैः सन्तः प्रकाशन्ते ज्वलन्तः अग्नि शिखाः इव

त्यक्त्वा महीं परम उदार कर्मा स्वर्गं गतः कर्मभिः व्याप्य पृथ्वीम्

ययातिः उवाच

आतिष्ठस्व रथं राज्ञ् विक्रमस्व विहायसा

न चेद् एकैकशस् राज्ञ् लोकान् नः प्रतिनन्दसि

सर्वे देवा मुनयः च लोकाः सत्येन पूज्या इति मे मनोगतम्

यदि अन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये

अदाम् अहम् पृथिवीं ब्राह्मणेभ्यः पूर्णाम् इमाम् अखिल अन्नैः प्रशस्ताम्

यो नः सर्व जितम् सर्वं यथावृत्तं निवेदयेत्

ययातिः अस्मि नहुषस्य पुत्रः पूरोः पिता सार्वभौमः तु इह आसम्

पृच्छामि अहम् वसुमन्त् औषदश्विः यदि अस्ति लोको दिवि मह्यं नरेन्द्र

न च अहम् तान् प्रतिपद्य दत्त्वा यत्र त्वं तात गन्ता असि लोकान्

क्रीणीष्व एनान् तृणकेन अपि राज्ञ् प्रतिग्रहः ते यदि सम्यक् प्रदुष्टः

वसुमन्त् उवाच

गुह्यं मन्त्रं मामकेभ्यो ब्रवीमि मातामहो भवतां सु प्रकाशः

कस्य एते प्रतिदृश्यन्ते रथाः पञ्च हिरण्मयाः

दानं शौचं सत्यम् अथो ह्य् अहिंसा ह्रीः श्रीः तितिक्षा समता आनृशंस्यम्

न त्वं वाचा हृदयेन अपि राजन् मा अवमंस्थाः नरेन्द्र

कुर्यां न च एव अकृत पूर्वम् अन्यैः वसुमन्त् न साधु

ययातिः उवाच

अष्टक उवाच

अष्टक उवाच
अथ यद् अवोचं भुवः प्रपद्य इत्य् अग्निं प्रपद्ये वायुं प्रपद्य आदित्यं प्रपद्य इत्य् एव तद् अवोचम्

राज्ञी नाम प्रतीची

दिशो ह्य् अस्य स्रक्तयो द्यौर् अस्य उत्तरम् बिलम्

तम् एव तत्

तस्य प्राची दिग् जुहूर् नाम

सो ऽहम् एतम् एवं वायुं दिशां वत्सं वेद

स एष कोशो वसु धानः तस्मिन् विश्वम् इदं श्रितम्

प्राणो वा इदं सर्वं भूतं यद् इदं किंच

सहमाना नाम दक्षिणा

सुभूता नाम उदञ्च्

तासां वायुर् वत्सः

स यद् अवोचं प्राणं प्रपद्य इति

अरिष्टं कोशं प्रपद्ये अमुना अमुना अमुना

मा पुत्र रोदम् रुदम्

स्वः प्रपद्ये अमुना अमुना अमुना

प्राणं प्रपद्ये अमुना अमुना अमुना

स य एतम् एवं वायुं दिशां वत्सं वेद न पुत्र रोदम् रोदिति

अन्तरिक्ष उदरः कोशो भूमि बुध्नः न जीर्यति
आरात् अरातिम् निरृतिम्

यद् अश्नासि यत् पिबसि धान्यं कृष्याः पयः

मा प्र मेष्ठाः

सर्वो वै तत्र जीवति गौर् अश्वः पुरुषः पशुः

यद् आद्यं यद् अनाद्यं सर्वं ते अन्नम् अविषं कृणोमि

अरिष्टः सर्व अङ्गः सु श्रुत् जरसा शत हायनः आत्मना भुजम् अश्नुताम्

कृणोम्य् अस्मै भेषजं मृत्यो मा पुरुषं वधीः

अयं जीवतु मा मृत इमम् सम् ईरयामसि

अथ उ अमीव चातनः पूतुद्रुर् नाम भेषजम्

ये मृत्यवः एक शतम् याः नाष्ट्राः अतितार्याः मुञ्चन्तु तस्मात् त्वाम् देवाः अग्नेः वैश्वानरात् अधि

शिवे ते स्तां द्यावापृथिवी अ संतापे अभिश्रियौ

शरदे त्वा हेमन्ताय वसन्ताय ग्रीष्माय परि दद्मसि

आ त्वा हरामि शत शारदाय

अधि ब्रूहि मा रभथाः सृज इमम् तव एव सन्त् सर्व हायाः इह अस्तु

यत्र इदम् ब्रह्म क्रियते परिधिर् जीवनाय कम्

शं ते सूर्य आ तपतु शं वातो वातु ते हृदे

अह्ने च त्वा रात्रये च उभाभ्याम् परि दद्मसि

इन्द्र अग्नी विश्वे देवास् ते ऽनु मन्यन्ताम् अ हृणीयमानाः

जीवलां नघारिषां जीवन्तीम् ओषधीम् अहम्

पथ इमं तस्माद् रक्षन्तो ब्रह्म अस्मै वर्म कृण्मसि

एतौ यक्ष्मं वि बाधेते एतौ मुञ्चतो अंहसः

जीवताम् ज्योतिः अभ्येहि अर्वाङ्

भवाशर्वौ मृडतं शर्म यच्छतम् अपसिध्य दुरितं धत्तम् आयुः

शुभं मुखं मा न आयुः प्र मोषीः

सो ऽरिष्ट न मरिष्यसि न मरिष्यसि मा बिभेः

शिवा अभि क्षरन्तु त्वा आपः दिव्याः पयस्वतीः

अ छिद्यमाना जरदष्टिः अस्तु ते

यत् ते मनस् त्वयि तद् धारयामि संवित्स्व अङ्गैः वद जिह्वया अ लपन्

वर्षाणि तुभ्यम् स्योनानि येषु वर्धन्ते ओषधीः

अमम्रिर् भव अमृतः अति जीवः मा ते हासिषुर् असवः शरीरम्

तत्र तु आदित्यौ रक्षतां सूर्याचन्द्रमसाव् उभा

यत् क्षुरेण मर्चयता सु तेजसा वप्ता वपसि केश श्मश्रु

कृणोमि ते प्राण अपानौ जरां मृत्युं दीर्घम् आयुः स्वस्ति

असुम् ते आयुः पुनर् आ भरामि

परस् ग्राहिम् क्रव्यादः पिशाचान्

तस्मात् त्वां मृत्योर् गो पतेः उद् भरामि स मा बिभेः

शिवं ते तन्वे तत् कृण्मः संस्पर्शे अ रूक्ष्णम् अस्तु ते

अग्नेष् ट प्राणम् अमृताद् आयुष्मतो वन्वे जातवेदसः

अवमुञ्चन् मृत्यु पाशान् अशस्तिं द्राघीय आयुः प्रतरं ते दधामि

शिवौ ते स्तां व्रीहि यवौ अ बलासौ अदोमधौ

अस्मै मृत्यो अधि ब्रूहि इमम् दयस्व उद् इतो ऽयम् एतु

त्रायमाणां सहमानां सहस्वतीम् इह हुवे ऽस्मा अरिष्टतातये

शिवास् ते सन्त्व् ओषधय उत् त्वा अहार्षम् अधरस्या उत्तरां पृथिवीम् अभि

रक्षः यत् सर्वम् दुर्भूतम् तत् तमः इव अप हन्मसि

मृत्युर् ईशे द्विपदां मृत्युर् ईशे चतुष्पदाम्

शतं ते ऽयुतं हायनान् द्वे युगे त्रीणि चत्वारि कृण्मः

आरात् अग्निम् क्रव्यादम् निरूहन् जीवातवे ते परिधिम् दधामि
आरात् शरव्याः अस्मत् विषूचीः इन्द्र पातय

यः नः स्वः यः अरणः सजातः उत निष्ट्यः यः अस्माꣳ अभिदासति रुद्रः शरव्यया एतान् मम अमित्रान् वि विध्यतु

विष्वञ्चः अस्मत् शरवः पतन्तु ये अस्ताः ये च अस्याः

दैवीः मनुष्य इषवः मम अमित्रान् वि विध्यत

ब्रह्म वर्म मम अन्तरम्

यः सपत्नः यः अ सपत्नः यः च द्विषन् शपाति नः देवाः तम् सर्वे धूर्वन्तु

मा नः विदन् विव्याधिनः

मा उ अभिव्याधिनः विदन्
अनुष्टुब् एव अनुष्टुभ्

तां द्वेधा व्यूहति

यथा चतुष्पदी प्रतितिष्ठेत् तथा

त एव चतुष्पदाः पशवः

वामदेव्यस्य न्यूने त्रीण्य् उपदधाति

तस्यै षोडश अक्षराणि अनुष्टुभ्य् उपदधाति

चत्वार्य् अक्षराणि जगतीम् अतियन्ति

अथ षट् छन्दांसि तृतीयसवनं गायत्र्य् उष्णिह् ककुभौ अनुष्टुब् जगती बृहती

अथ यान्य् अष्टाव् अतिरिच्यन्ते तानि बृहत्याम् उपदधाति

तस्या एतस्यै ककुभो अष्टाविंशति अक्षरायै विंशतिम् अक्षराणि गायत्र्याम् उपदधाति

सा द्वापञ्चाशत् अक्षरा जगती सम्पद्यते

स्वयम् एव परस्ताज् जगती

सा जगती सम्पद्यते

अथ चत्वारि छन्दांसि माध्यंदिनं सवनं गायत्री बृहती ककुप् त्रिष्टुप्

तद् व् अत्र एव अनुव्येति

अथ उ स्तना एव विराजो दोहः

अथ यानि चत्वार्य् अतिरिच्यन्ते तान्य् उष्णिह्य् उपदधाति

अथ यानि षोडश अतिरिच्यन्ते तानि यज्ञायज्ञीयस्य बृहत्याम् उपदधाति

सा द्वात्रिंशत् अक्षरा अनुष्टुभ् सम्पद्यते

सा त्रिष्टुप् सम्पद्यते

त्रिष्टुब् एव त्रिष्टुप्

न किंचन अतिरिच्यते

तस्य वा एतस्य अग्निष्टोमस्य गायत्रीम् एव प्रातस्सवनं सम्पद्यते त्रिष्टुभं माध्यंदिनं सवनं जगतीं तृतीयसवनम्

तस्या एतस्यै गायत्र्यै चतुर्विंशति अक्षरायै विंशतिम् अक्षराणि ककुभ्य् उपदधाति

अथ उ प्रतिष्ठा एव

सा जगती सम्पद्यते

तद् एतत् स्वयं सम्पन्नं प्रातस्सवनम्
अथ यस्माद् यथा एव पुरा तृतीयसवनं तथा तृतीयसवनं तस्माद् ब्राह्मणाच् च राजन्याच् च वैश्यो लोकी इतरः

तानि च होता अनुशंसति उप च त्रीण्य् आहरत्य् अनुष्टुभं पङ्क्तिं जगतीम्

तं वा त्वै चरणेन भूयांसं कुरुते तं वा कनीयांसम्

ताष् षट्चत्वारिंशद् बृहत्यः सम्पद्यन्ते

उष्णिक् च त्रिष्टुप् च ते द्वे बृहत्यौ

अनुष्टुप् च पङ्क्तिश् च ते द्वे बृहत्यौ

चत्वारि छन्दांस्य् उद्गाता युनक्ति

गायत्री च जगती च ते द्वे बृहत्यौ

ताष् षट्चत्वारिंशद् बृहत्यः सम्पद्यन्ते

अथ एतत् द्वौ माध्यंदिनं सवनं सम्पादयत उद्गाता च होता च

यस्माद् एतद् द्वौ माध्यंदिनं सवनं सम्पादयतस् तस्माद् राजन्यस्य कार्यो लोक इष्टापूर्तेन श्रद्धया ब्रह्मण्य तया

या हि तिस्रो गायत्र्यस् ते द्वे बृहत्यौ
तं च अपि अभ्यवदत् काव्यः साम्ना परम वल्गुना

ताभिः सखीभिः सहिता सर्वाभिः मुदिता भृशम्

ययातिः उवाच

जगाम स्व पुरम् हृष्टः सो ऽनुज्ञातो महात्मना

शुक्र उवाच

वहस्व भार्यां धर्मेण देवयानीं शुचि स्मिताम्

देवयानी उवाच

पृथक् धर्माः तेषां वै ब्राह्मणो वरः

देवयानी उवाच

ययातिः उवाच

दत्तां वहस्व पित्रा मां त्वं हि राज्ञ् वृतः मया

उपविष्टां च ददृशे देवयानीं शुचि स्मिताम्

अविवाह्याः स्म राजानो देवयानि पितुः ते

दुराधर्षतरो विप्रः तस्मात् भीरु मतो मम

अथ दीर्घेन कालेन देवयानी नृप उत्तमैः वनम् तदा एव निर्याता क्रीडा अर्थम् वरवर्णिनी

तम् एव देशं सम्प्राप्ता यथाकामं चचार सा

देवयानी उवाच

शुको नाम असुर गुरुः सुतां जानीहि तस्य माम्

राजा अहम् राज पुत्रः च ययातिः इति विश्रुतः

गृहाण इमाम् मया दत्तां महिषीं नहुषात्मज

क्रीडत्यः अभिरताः सर्वाः पिबन्त्यो मधु माधवम्

दुराधर्षतरो विप्र इति आत्थ पुरुष ऋषभैः

राजा अयम् नाहुषः तातैः दुर्गमे पाणिम् अग्रहीत्

गृहीतम् ऋषि पुत्रेण स्वयं वा अपि ऋषिणा त्वया

अतो अ दत्ताम् च पित्रा त्वां भद्रे न विवहामि अहम्

अ याचतः भयं न अस्ति दत्तां च प्रतिगृह्णतः

एक देह उद्भवाः वर्णाः चत्वारः अपि वरानने

इयं च अपि कुमारी ते शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

कथं तु मे मनस्विन्याः पाणिम् अन्यः पुमान् स्पृशेत्

बहुधा अपि अनुयुक्तः ऽस्मि त्वम् अनुज्ञातुम् अर्हसि

क्रुद्धात् आशीविषात् सर्पात् ज्वलनात् सर्वतोमुखात्

कथम् आशीविषात् सर्पात् ज्वलनात् सर्वतोमुखात्

देवयानी उवाच

अधर्मात् त्वा विमुञ्चामि वरं वरय च ईप्सितम्

सर्वम् एव नर व्याघ्रैः विधानम् अनुवर्तते

जिघृक्षुः वारि यत् किंचिद् अथवा मृग लिप्सया

किंनामा त्वं कुतस् च असि कस्य पुत्रः च शंस मे

ययातिः उवाच

एवम् उक्तः ययातिः तु शुक्रं कृत्वा प्रदक्षिणम्

त्वं पाणिम् अग्रहीत् अग्रे वृणोमि त्वा अहम् ततः

राज वत् रूप वेषौ ते ब्राह्मीं वाचं बिभर्षि च

ययातिः उवाच

पुनर् च नाहुषो राजा मृग लिप्सुः यदृच्छया

हन्ति विप्रः सराष्ट्राणि पुराणि अपि हि कोपितः

ययातिः उवाच

ऋषिः च ऋषि पुत्रः च नाहुषैः अद्य भजस्व माम्

वर्ण संकरात् ब्रह्मन् इति त्वां प्रवृणोमि अहम्

ववन्दे ब्राह्मणं काव्यं प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः

विधिना विहितं ज्ञात्वा मा विचित्रं मनः कृथाः

अस्मिन् विवाहे त्वं श्लाघ्यो रहः पापं नुदामि ते

ययातिः उवाच

ब्रह्मचर्येण वेदो मे कृत्स्नः श्रुतिपथं गतः

खादन्त्यो विविधान् भक्ष्यान् फलानि विविधानि च

देवयानी उवाच

रूपेण अप्रतिमाम् तासां स्त्रीणां मध्ये वर अङ्गनाम्

कथं तु ते सखी दासी कन्या इयम् वरवर्णिनी

सर्वं निवेदयामास धात्री तस्मै यथातथम्

वृतः अनया पतिः वीरैः सुतया त्वं मम इष्टया

केन च अर्थेन नृपते ह्य् एनं देशं समागतः

श्रुत्वा एव च स राजानं दर्शयामास भार्गवः

शौनक उवाच

देवयानी उवाच

शर्मिष्ठया सेव्यमानां पाद संवाहन आदिभिः

असुर इन्द्र सुता परं कौतूहलं हि मे

शौनक उवाच

द्वाभ्यां कन्या सहस्राभ्याम् दास्या शर्मिष्ठया सह

अनया सह सम्प्रीतिम् अतुलाम् समवाप्नुहि

अधर्मो मां स्पृशेत् एवम् पापम् अस्याः च भार्गव

द्वाभ्यां कन्या सहस्राभ्याम् द्वे कन्ये परिवारिते

शुक्र उवाच

त्वद् अधीना अस्मि भद्रं ते सखे भर्ता च मे भव

देवयानी उवाच

तेन दासी सहस्रेण सार्धं शर्मिष्ठया तदा

शौनक उवाच
पुरा प्रातरनुवाकस्य उपाकरणात् जघनेन गार्हपत्यस्य उदक् मुखः उपविश्य सः वासवम् साम् अभिगायति लोक द्वारम् अपावृणु पश्येम त्वा वयम् इति

लोक द्वारम् अपावृणु

पुरा तृतीयसवनस्य उपाकरणात् जघनेन आहवनीयस्य उदक् मुखः उपविश्य सः आदित्यम् सः वैश्वदेवम् साम् अभिगायति

तस्मै आदित्याः च विश्वाः च देवाः तृतीयसवनम् सम्प्रयच्छन्ति

अत्र यजमानः परस्तात् आयुषः _ अपजहि परिघम् इति उक्त्वा उत्तिष्ठति

तस्मै वसवः प्रातःसवनम् सम्प्रयच्छन्ति

पश्येम त्वा वयं इति

सः वैश्वदेवम् साम् अभिगायति

अथ जुहोति

अथ विद्वान् कुर्यात्

ब्रह्म वादिनः वदन्ति यत् वसूनाम् प्रातःसवनम् रुद्राणाम् माध्यंदिनम् सवनम् आदित्यानाम् च विश्वानाम् च देवानाम् तृतीयसवनम् क्व तर्हि यजमानस्य लोकः इति

अथ जुहोति नमः अग्नये पृथिवी क्षिते लोक क्षिते लोकम् मे यजमानाय विन्द एष वै यजमानस्य लोकः एतास्मि

नमः आदित्येभ्यः च विश्वेभ्यः च देवेभ्यः दिवि क्षिद्भ्यः लोक क्षिद्भ्यः लोकम् मे यजमानाय विन्दत एष वै यजमानस्य लोकः एतास्मि अत्र यजमानः परस्तात् आयुषः _ अपहत परिघम् इति उक्त्वा उत्तिष्ठति

नमः वायवे अन्तरिक्ष क्षिते लोक क्षिते लोकम् मे यजमानाय विन्द एष वै यजमानस्य लोकः एतास्मि अत्र यजमानः परस्तात् आयुषः _ अपजहि परिघम् इति उक्त्वा उत्तिष्ठति

प्रातःसवनम्

पुरा माध्यंदिनस्य सवनस्य उपाकरणात् जघनेन आग्नीध्रीयस्य उदक् मुखः उपविश्य सः रौद्रम् साम् अभिगायति

एष ह वै यज्ञस्य मात्राम् वेद यः एवम् वेद यः एवम् वेद

पश्येम त्वा वयं इति

अथ जुहोति

लोक द्वारम् अपावृणु
करिष्यन्ति शिवस्य आज्ञाम् सर्वैः आवरणैः सह

अन्याः च देवताः सर्वाः तद् शासन विनिर्मिताः

अविलङ्घ्या हि सर्वेषाम् आज्ञा तस्य गरीयसी

वचनं कुरुते वाक्यं नाद अनादि कदाचन

ऋतु अब्द पक्ष मासाः च नियोगात् तस्य धिष्ठिताः

सनत्कुमार उवाच

नित्य मुक्तः इति प्रोक्तो मुनिभिः तत्त्व वेदिभिः

वर्तन्ते सर्व भूत आद्यैः समेतानि समन्ततः

उदर स्थः सदा वह्निः विश्व ईश्वर नियोगात्

सर्वेषाम् एव भूतानाम् ईश्वरस्य एव शासनात्

न अस्य प्रकृति बन्धः अभूत् बुद्धि बन्धः न कश्चन

करोति पाणिः आदानम् न गति आदि कदाचन

तस्य आज्ञया समस्त अर्थान् अहंकारः ऽतिमन्यते

जीवतां व्याधिभिः पीडां मृतानां यातना शतैः

अन्तर्यामी इति देहेषु प्रसिद्धस्य स्वयंभुवः

चित्तं चेतयते च अपि मनः संकल्पयति अपि

चर अचराणि भूतानि बिभर्ति एव तद् आज्ञया

भूय एव मम आचक्ष्व महिमानम् उमापतेः

भुक्तम् आहार जातम् यत् पचते देहिनां तथा

वित्तं वित्तेश्वरः तस्य शासनात् परमेष्ठिनः

शरीराणाम् अशेषाणाम् तस्य देवस्य शासनात्

विश्वम्भरः सदाकालं लोकैः सर्वैः अ लङ्घ्यया

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ मरुतः तथा

पाकं च कुरुते वह्निः शंकरस्य एव शासनात्

यक्ष रक्षस् पिशाचाः च स्थिताः शास्त्रेषु वेधसः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे दशमो ऽध्यायः

मज्जयति आज्ञया तस्य पाशैः बध्नाति च असुरान्

आनन्दं कुरुते शश्वत् उपस्थम् वचनात् विभोः

नित्य शुद्ध स्वभावेन नित्य बुद्धः निसर्गतः

कलाः काष्ठा निमेषाः च मुहूर्ताः दिवसाः क्षपाः

परे च एव परार्धाः च काल भेदाः तथा अपरे

देवान् पाति असुरान् हन्ति त्रैलोक्यम् अखिलम् स्थितः

सर्व लोक निषण्णानि तिष्ठन्ति अस्य एव शासनात्

ऋषीणां च गणाः सर्वे शासनं तस्य धिष्ठिताः

शासने तस्य वर्तन्ते काननानि सरांसि च

उदय अस्तमये कुर्वन् कुरुते कालम् आज्ञया

वर्तमानानि सर्वाणि ब्रह्माण्डानि तद् आज्ञया

अतीतानि अपि असंख्यानि ब्रह्माण्डानि तद् आज्ञया

तन्मात्राणि नियोगेन तस्य संसुवते प्रभोः

पातालानि समस्तानि भुवनानि अस्य शासनात्

ग्रह नक्षत्र ताराः च यज्ञा वेदाः तपांसि च

आदित्यः तस्य नित्यस्य सत्यस्य परमात्मनः

सर्वेषाम् एव जन्तूनां नियमात् एव वेधसः

उत्सर्गं कुरुते पायुः न वदेत कदाचन

चतुर्दशसु लोकेषु स्थिता जाताः प्रजाः प्रभोः

शैलादिः उवाच

विहारं कुरुते पादो न उत्सर्ग आदि कदाचन

पुण्य अनुरूपम् सर्वेषां प्राणिनां सम्प्रयच्छति

अमृतांशुः कला धारः काल कालस्य शासनात्

कव्य आशिनाम् गणाः सप्त समुद्रा गिरि सिन्धवः

हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्य आशिनाम् अपि

आज्ञया तस्य देवस्य देवदेवः पुरन्दरः

गन्धर्वा देव संघाः च सिद्धाः साध्याः च चारणाः

युग मन्वन्तराणि अस्य शम्भोः तिष्ठन्ति शासनात्

समस्त देहि वृन्दानाम् शिवस्य एव नियोगतः

इन्द्रियाणि दश एकम् च तन्मात्राणि च शासनात्

पाद बन्धः पाणि बन्धः वाच् बन्धः च एव सुव्रत

नाग आद्यैः पञ्चभिः भेदैः शरीरेषु प्रवर्तते

संजीवयन्ति अशेषाणि भूतानि अपः तद् आज्ञया

जातानि भूत वृन्दानि चतुर्दशसु योनिषु

निर्देशेन शिवस्य एव भेदैः प्राण आदिभिः निजैः

बिभर्ति सर्व भूतानाम् शरीराणि प्रभञ्जनः

ब्रह्माण्डानि च शेषाणि तथा स आवरणानि च

शम्भोर् आज्ञा बलेन एव भवस्य परमेष्ठिनः

न त्वचां चक्षुषां वा अपि बन्धो जज्ञे कदाचन

पुष्पाणि औषधि जातानि प्रह्लादयति च प्रजाः

अपदेशेन देवस्य परमस्य समीरणः

महिमानं महेशस्य भवस्य परमेष्ठिनः

अवकाशम् अशेषाणाम् भूतानां सम्प्रयच्छति

उपस्थ इन्द्रिय बन्धः च भूत तन्मात्र बन्धनम्

ब्रह्म आदीनाम् तृण अन्तम् हि देहिनां देह संगतिम्

न च अहंकार बन्धः च मनस् बन्धः च नो ऽभवत्

मनुष्याः च प्रवर्तन्ते देवदेवस्य धीमतः

सर्वेश्वरस्य तस्य एव नियोग वशवर्तिनः

स्वभाव सिद्धम् ऐश्वर्यम् स्वभावात् एव भूतयः

जन्तोः जातस्य सर्वस्य परमेश्वर शासनात्