tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
एक क्षणात् कृतात् पापात् अवीचौ कल्पम् आप्स्यते

सर्वे देवा मनुष्याः च यदि स्युर् मम शत्रवः

अनादि काल उपचितात् पापात् का सुगतौ कथा

न त्व् एव अवनतिम् यामि सर्वथा क्लेश वैरिणाम्

अलभ्यमाने मानुष्ये पापम् एव कुतः शुभम्

भव चारक _ इमे नरक आदिषु अपि वध्य _

यतः पुनः संभृत शक्तिः एति न क्लेश शत्रोः गतिः ईदृशा तु

न जाने केन मुह्यामि को अत्र अन्तर् मम तिष्ठति

ते ऽपि न आवीचिकम् वह्निं समुदानयितुं क्षमाः

न च तन्मात्रम् एव असौ वेदयित्वा विमुच्यते

यस्मात् आपद्यमानः असौ सर्व सत्त्व अर्थ हानिकृत्

क्षणात् क्षिपन्ति मां तत्र बलिनः क्लेश शत्रवः

आयुः क्षणं विसंवादि कायो याचितक उपमः

कथंचिद् अपि सम्प्राप्तो हित भूमिम् सु दुर्लभाम्

यत् बोधि चित्त त्यागे अपि मोचयति एव तान् नरान्

एवम् आपत्ति बलात् बोधि चित्त बलेन च

तावत् अपकारिणि बद्ध रोषाः मान उन्नताः तम् अ निहत्य न यान्ति निद्राम्

शिक्षा अन् अतिक्रमे यत्नं कुर्यान् नित्यम् अ तन्द्रितः

वैद्य उपदेशात् चलतः कुतस् अस्ति भैषज्य साध्यस्य निरामय त्वम्

जगन्त् सर्वम् विसंवाद्य का गतिः मम भविष्यति

भवति मम विषाद दैन्यम् अद्य व्यसन शतैः अपि केन हेतुना वै

पश्चात्ताप अनलः चित्तम् चिरं धक्ष्यति निश्चितम्

यो अपि अन्यः क्षणम् अपि अस्य पुण्य विघ्नम् करिष्यति

महार्णव युग छिद्र कूर्म ग्रीवा अर्पण उपमम्

यदा कुशल योग्यः अपि कुशलं न करोमि अहम्

सेव्यमानाः तु अमी क्लेशाः सुतरां दुःख _

न अतस् परा वञ्चना अस्ति न च मोहः अस्ति अतस् परः

न अद्य चेद् क्रियते यत्नः तलेन अस्मि तलं गतः

अकारणेन एव रिपु क्षतानि गात्रेष्व् अलंकार वत् उद्वहन्ति

किम् उत अनुत्तरम् सौख्यम् उच्चैर् भावतः

एकस्य अपि हि सत्त्वस्य हितं हत्वा हतो भवेत्

वेदयन्न् एव पापम् अन्यत् प्रसूयते

अत एव आह भगवन्त् मानुष मति दुर्लभम्

कदा तथागत उत्पादम् श्रद्धां मानुष्यम् एव वा

आत्म प्रमाणम् अ ज्ञात्वा ब्रुवन् उन्मत्तकः तदा

अत्र मे चेतना न अस्ति मन्त्रैः इव विमोहितः

मेरोः अपि यदा आसङ्गात् न भस्म अपि उपलभ्यते

एवं गृहीत्वा सु दृढम् बोधि चित्तम् जिन आत्मजः

अन्यत्र तद्विधात् क्लेशात् क्लेश घात अनुबन्धिनः

अनिवर्ती भविष्यामि तस्मात् क्लेश वधे सदा

हतः सुगत शब्दः अपि कल्प कोटि शतैः अपि

वेत्ति सर्वज्ञ एव एताम् अचिन्त्याम् कर्मणो गतिम्

सहसा यत् समारब्धम् सम्यग् यत् अविचारितम्

न उद्योगः मे केवलं मन्द बुद्धेः क्लेशाः प्रज्ञा दृष्टि साध्याः वराकाः

अत्र भविष्यामि बद्ध वैरः च विग्रही

मया अपि च यथाशक्ति तत्र किं परिलम्ब्यते

यदि च एवम् विमृष्यामि पुनः सीदामि मोहितः

एवं विनिश्चित्य करोमि यत्नं यथा उक्त शिक्षा प्रतिपत्ति हेतोः

विचारितं तु यत् बुद्धैः महा प्राज्ञैः च तद् सुतैः

अगणित शर शक्ति घात दुःखाः न विमुखताम् उपयान्त्य् अ साधयित्वा

कुशल अभ्यास योग्य त्वम् एवं लप्स्ये अति दुर्लभम्

यदि _ क्षणं प्राप्य न अभ्यस्तम् कुशलं मया

दोलायमानः संसारे भूमि प्राप्तः चिरायते

महार्ह सिद्धये तु समुद्यतस्य दुःखानि कस्मात् मम बाधकानि

माया एव इयम् अतस् विमुञ्च हृदय त्रासम् भजस्व उद्यमम् प्रज्ञा अर्थम् किम् अकाण्डः एव नरकेषु आत्मानम् आबाधसे

आरोग्य दिवसम् च इदम् सभक्तं निरुपद्रवम्

दश दिश् व्योम पर्यन्त जगत् क्लेश विमोक्षणे

हस्त पाद आदि रहिताः तृष्णा द्वेष आदि शत्रवः

न क्लेशा विषयेषु न इन्द्रिय गणे न अपि अन्तराले स्थिता न अतस् अन्यत्र कुह स्थिताः पुनर् इमे मथ्नन्ति कृत्स्नं जगत्

इति सतत दीर्घ वैरिषु व्यसन ओघ प्रसव एक हेतुषु

निर्वासितस्य अपि तु नाम शत्रोः देशान्तरे स्थान परिग्रहः स्यात्

नहि सर्व अन्य शत्रूणाम् दीर्घम् आयुः अपि ईदृशम्

क्व असौ यायात् मनस् स्थः निरस्तः स्थित्वा यस्मिन् मद् वध अर्थम् यतेत

नहि ईदृशैः मानुष्यं लभ्यते पुनः
किम् उत सतत सर्व दुःख हेतून् प्रकृति रिपून् उपहन्तुम् उद्यतस्य

शीत आतप आदि व्यसनम् सहन्ते जगत् हित अर्थम् न कथं सहे अहम्

दुर्गति व्याधि मरण छेद भेद आदि अवाप्नुयाम्

यदि च एवम् प्रतिज्ञाय साधयेयं न कर्मणा

सर्वे हिताय कल्पन्ते आनुकूल्येन सेविताः

स प्रेतो भवति इति उक्तम् अल्प मात्रे अपि वस्तुनि

प्रकृति मरण दुःखित अन्धकारान् रणशिरसि प्रशमं निहन्तुम् उग्राः

अशेष आकाश पर्यन्त वासिनाम् किम् देहिनाम्

अकुर्वतः च कुशलं पापं च अपि उपचिन्वतः

तत्र अपि अहम् न कुप्यामि धिग् अस्थान सहिष्णु ताम्

न एषाम् अहम् स्व दोषेण चिकित्सा गोचरम् गतः

तस्य दुर्गति पर्यन्तः न अस्ति सत्त्व अर्थ घातिनः
तम् उवाच भगवान् आत्रेयः शृणु मत्तः अग्निवेशैः सर्व शरीरम् आचक्षाणस्य यथाप्रश्नम् एकमनाः यथावत्

तत् यथा द्वे जङ्घा पिण्डिके द्वे ऊरु पिण्डिके द्वौ स्फिचौ द्वौ वृषणौ एकं शेफः द्वे उखे द्वौ द्वौ कुकुन्दरौ एकं वस्तिशीर्षम् एकम् उदरम् द्वौ स्तनौ द्वौ श्लेष्म भुवौ द्वे बाहु पिण्डिके चिबुकम् एकम् द्वौ ओष्ठौ द्वे द्वौ दन्तवेष्टकौ एकं तालु एका गलशुण्डिका द्वे उपजिह्विके एका गोजिह्विका द्वौ गण्डौ द्वे कर्णशष्कुलिके द्वौ कर्णपुत्रकौ द्वे अक्षिकूटे चत्वारि अक्षि वर्त्मानि द्वे अक्षि कनीनिके द्वे भ्रुवौ एका अवटुः चत्वारि पाणि पाद हृदयानि

तेषां संयोग विभागे परमाणूणां कारणं वायुः कर्म स्वभावः च

तत्र अयम् शरीरस्य अङ्ग विभागः तत् यथा द्वौ बाहू द्वे शिरस् ग्रीवम् अन्तराधिः इति षडङ्गम् अङ्गम्

दश प्राण आयतनानि तत् यथा मूर्धा कण्ठः हृदयं नाभिः गुदं वस्तिः ओजः शुक्रं शोणितं मांसम् इति

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

एतत् यथावत् संख्यातम् त्वच् प्रभृति दृश्यं तर्क्यम् अतस् परम्

हृदयं चेतना अधिष्ठानम् एकम्

एतत् शरीर तत्त्वम् उक्तम्

इति शरीर अवयव संख्या यथा स्थूल भेदेन अवयवानाम् निर्दिष्टा

अ निर्देश्यम् अतः परं तर्क्यम् एव

त्रीणि स षष्टीनि शतानि अस्थीनाम् सह दन्तोलूखल नखेन

नव महान्ति छिद्राणि सप्त शिरसि द्वे च अधस्

तत् यथा नव स्नायु शतानि सप्त सिरा शतानि द्वे धमनि शते चत्वारि पेशी शतानि सप्त उत्तरम् मर्म शतम् द्वे संधि शते एकोनत्रिंशत् सहस्राणि नव च शतानि षट्पञ्चाशत्कानि सिरा धमनीनाम् अणुशः प्रविभज्यमानानां मुख अग्र परिमाणम् तावन्ति च एव केश श्मश्रु लोमानि इति

पञ्च कर्मेन्द्रियाणि तत् यथा हस्तौ पादौ पायुः उपस्थः जिह्वा च इति

पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि तत् यथा स्पर्शनं रसनं घ्राणं दर्शनं श्रोत्रम् इति

अथ अतस् शरीरसंख्याशारीरं व्याख्यास्यामः

शरीर अवयवाः तु परमाणु भेदेन अपरिसंख्येयाः भवन्ति अतिबहु त्वात् अतिसौक्ष्म्यात् अतीन्द्रिय त्वात् च

एतत् उभयम् अपि न विकल्पते प्रकृति भावात् शरीरस्य

शरीर संख्याम् यो वेद सर्व अवयवशस् भिषक्

तत् यथा द्वात्रिंशत् दन्ताः द्वात्रिंशत् दन्तोलूखलानि विंशतिः नखाः षष्टिः पाणि पाद अङ्गुलि अस्थीनि विंशतिः पाणि पाद शलाकाः चत्वारि पाणि पाद शलाका अधिष्ठानानि द्वे पार्ष्णियोः अस्थिनी चत्वारः पादयोर् गुल्फाः द्वौ मणिकौ हस्तयोः चत्वारि अरत्नियोः अस्थीनि चत्वारि जङ्घयोः द्वे जानुनी द्वे जानु कपालिके द्वौ ऊरु नलकौ द्वौ बाहु नलकौ द्वौ अंसौ द्वे अंसफलके द्वौ अक्षकौ एकं जत्रु द्वे तालुके द्वे श्रोणिफलके एकं भगास्थि पञ्च चत्वारिंशत् पृष्ठ गतानि अस्थीनि पञ्चदश ग्रीवायां चतुर्दशा उरसि द्वयोः पार्श्वयोः चतुर्विंशतिः पर्शुकाः तावन्ति स्थालकानि तावन्ति च एव स्थालक अर्बुदानि एकं हनु अस्थि द्वे हनु मूल बन्धने एक अस्थि नासिका गण्ड कूट ललाटम् द्वौ शङ्खौ चत्वारि शिरस् कपालानि इति एवं त्रीणि स षष्टीनि शतान्य् अस्थ्नां सह दन्तोलूखल नखेन इति

तत्र श्लोकौ

तत्र यद् विशेषतः स्थूलं स्थिरं मूर्तिमत् गुरु खर कठिनम् अङ्गं नख अस्थि दन्त मांस चर्म वर्चस् केश श्मश्रु लोम कण्डरा आदि तत् पार्थिवं गन्धो घ्राणं च यद् द्रव सर मन्द स्निग्ध मृदु पिच्छिलम् रस रुधिर वसा कफ पित्त मूत्र स्वेद आदि तत् आप्यम् रसो रसनं च यत् पित्तम् ऊष्मा च यो या च भाः शरीरे तत् सर्वम् आग्नेयम् रूपं दर्शनं च यद् उच्छ्वास प्रश्वास उन्मेष निमेष आकुञ्चन प्रसारण गमन प्रेरण धारण आदि तद् वायवीयं स्पर्शः स्पर्शनं च यत् विविक्तम् यत् उच्यते महान्ति च अणूनि स्रोतांसि तत् आन्तरीक्षम् शब्दः श्रोत्रं च यत् प्रयोक्तृ तत् प्रधानं बुद्धिः मनः च

षट्पञ्चाशत् प्रत्यङ्गानि षट्सु अङ्गेषु उपनिबद्धानि यानि अपरिसंख्यातानि पूर्वम् अङ्गेषु परिसंख्यायमानेषु तानि अन्यैः पर्यायैः इह प्रकाश्यानि भवन्ति
अ मूढः मोह मूलैः च न दोषैः अभिभूयते

तेषु षट् पूर्वाणि मर्म संख्यातानि

शरीर संख्याम् अवयवशस् कृत्स्नं शरीरं प्रविभज्य सर्व शरीर संख्यान प्रमाण ज्ञान हेतोः भगवन्तम् आत्रेयम् अग्निवेशः पप्रच्छ

शरीरे षट् त्वचः तत् यथा उदक धरा त्वच् बाह्या द्वितीया तु असृग्धरा तृतीया सिध्म किलास सम्भव अधिष्ठाना चतुर्थी दद्रू कुष्ठ सम्भव अधिष्ठाना पञ्चमी तु अलजी विद्रधि सम्भव अधिष्ठाना षष्ठी तु यस्यां छिन्नायां ताम्यति अन्धः इव च तमः प्रविशति यां च अपि अधिष्ठाय अरूंषि जायन्ते पर्वसु कृष्ण रक्तानि स्थूल मूलानि दुश्चिकित्स्यतमानि च इति षट् त्वचः

यत् तु अञ्जलि संख्येयम् तत् उपदेक्ष्यामः तत् परं प्रमाणम् अभिज्ञेयं तत् च वृद्धि ह्रास योगि तर्क्यम् एव

तत्र प्रधानम् अ सक्तम् सर्व सत्ता निवृत्तौ निवर्तते इति

तद् अज्ञान निमित्तेन स मोहेन न युज्यते

निर्दोषो निःस्पृहः शान्तः प्रशाम्यति अपुनर्भवः
होम देवतायाः समाम्नानात् फल श्रुतेः च

न दध्नो ऽधिश्रयणम्

सर्वत्र स्कन्ने भिन्ने क्षामे दग्धे विपर्यासे ऽन्तरिते च द्वे मिन्दाहुती जुहोति यन् म आत्मनो मिन्दा अभूत् पुनर् अग्निश् चक्षुर् अदाद् इति द्वाभ्याम्

यानि स्मर्यन्ते तानि वक्ष्यामः

शेषाणि वैतानिकानि स्युः

अग्नौ प्रक्षेपणं दारु मये

भिन्ने भूमिर् भूमिम् अगाद् इति भिन्नम् अभिमन्त्र्य उन्नम्भय पृथिवीम् इत्य् अपो ऽभ्यवहृत्य त्रयस्त्रिंशत् तन्तव इत्य् एतया जुहुयात्

रौद्र राक्षस नैरृत पैतृक छेदन भेदन खनन निरसन अवघ्राण आत्म अभिमर्शनानि च कृत्वा अपः उपस्पृशेत्

अथ स्कन्ने सं त्वा सिञ्चामि इति स्कन्नम् अभिमन्त्र्य उन्नम्भय पृथिवीम् इत्य् अपो ऽभ्यवहृत्य भूर् इत्य् उपस्थाय अस्कान् द्यौः पृथिवीम् इत्य् आहुतिं जुहोति

तत्र ये पुरोडाशाः ते इह चरवः

अथ आज्यम् चेद् देवाञ् जनम् अगन् यज्ञ इति च अनुमन्त्रणम् किंचिच् च दद्यात्

अग्नी रक्षांसि सेधति इति तिस्र आज्य आहुतीः जुहुयात्

या एव अग्निहोत्रे देवतास् ता औपासने य एव आहिताग्नेः धर्मः स एव धर्मो य एव आहिताग्नेः लोकः स एव औपासनिकस्य इति शाट्यायनि ब्राह्मणम् भवति

प्रत्यसने परिषेचनम् अद्भिः

अथ क्षामे निरृत्यै त्वा इति विदग्धम् अभिमन्त्र्य त्वं पराची त्वम् अवाची त्वं रक्षांसि गच्छ इति दक्षिण अपरम् उत्तर अपरम् वा दिशं तं प्रति निरस्यति

अथ गृह्य प्रायश्चित्तानि
क्षीरि वृक्ष अङ्कुर क्वाथ कल्क सिद्धम् स माक्षिकम्

सलिले षोडशगुणे षोडश अंश स्थितम् पचेत्

शशाङ्ककिरण आख्याः च भक्ष्या रुचि कराः परम्

कासमर्दक वार्त्ताक मार्कव स्वरसैः घृतम्

जीवन्तीं मधुकं द्राक्षां फलानि कुटजस्य च

प्रायेण उपहत अग्नि त्वात् स पिच्छम् अतिसार्यते

गन्ध माल्य आदिकाम् भूषाम् अलक्ष्मी नाशनाम् भजेत्

मृद्नीयात् सुखम् आसीनं सुखं च उद्वर्तयेत् परम्

पित्त आदिषु विशेषेण मधु अरिष्ट अच्छ वारुणी

शालि षष्टिक गोधूम यव मुद्गम् समोषितम्

कषायैः क्षालयेद् आस्यं धूमं प्रायोगिकं पिबेत्

सुहृदां दर्शनं गीत वादित्र उत्सव संश्रुतिः

साधयेत् सर्पिषः प्रस्थं वात पित्त आमय अपहम्

ज्ञातं जुगुप्सितं तत् हि छर्दिषे न बल ओजसे

कास श्वास अरुचि छर्दि प्लीह हृद् पार्श्व शूल नुद्

शुद्ध कोष्ठस्य युञ्जीत विधिं बृंहण दीपनम्

हरेणु कृष्णा कृमिजित् द्राक्षा सैन्धव नागरात्

बहिस् अन्तर् मृजा चित्त निर्वाणम् हृद्यम् औषधम्

दैव व्यपाश्रयम् तत् तत् अथर्व उक्तम् च पूजितम्

पिबेत् पयांसि यस्य उच्चैस् वदतो ऽभिहतः स्वरः

यथार्हम् अनुपान अर्थम् पिबेन् मांसानि भक्षयन्

तेन षड् विनिवर्तन्ते विकाराः पीनस आदयः

सुख उदक अनुपानम् च स सर्पिष्कम् गुड ओदनम्

उत्तीर्णं मिश्रकैः स्नेहैर् भूयो ऽभ्यक्तं सुखैः करैः

दशमूलेन पयसा सिद्धं मांस रसेण वा

भृष्टाः सर्षप तैलेन सर्पिषा वा यथायथम्

घृतं खर्जूर मृद्वीका मधुकैः स परूषकैः

एला भार्गी यवक्षार हिङ्गु युक्तात् घृतेन वा

विदारीं सर्षपान् कुष्ठं तण्डुलान् अतसी फलम्

सुरां स मण्डाम् मार्द्वीकम् अरिष्टान् सीधु माधवान्

त्वच् एला पिप्पली क्षीरी शर्कराः द्विगुणाः क्रमात्

तस्य अतीसार ग्रहणी विहितम् हितम् औषधम्

अथ अतस् राजयक्ष्मादिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

घृतात् त्रिजातात् त्रि पलम् ततो लीढं खज आहतम्

लवण अम्ल कटु उष्णान् च रसान् स्नेह उपसंहितान्

यव चूर्णम् त्रि गुणितम् दध्ना युक्तं स माक्षिकम्

काक उलूक वृक द्वीपि गो अश्व नकुल उरगम्

व्योष क्षार अग्नि चविका भार्गी पथ्या मधूनि वा

तत्र इष्टाः स चतुःस्नेहाः दोष संसर्गः इष्यते

मांसम् एव अश्नतः युक्त्या मार्द्वीकं पिबतो ऽनु च

औदक आनूप पिशितैः उपनाहाः सु संस्कृताः

पर्णिनीभिः चतसृभिः धान्य नागरकेण वा

पिप्पलीनां शतं च एकम् द्वे शते मरिचस्य च

पयसा फल युक्तेन मधुरेण रसेन वा

भाग वृद्धम् क्रमात् चूर्णम् निहन्ति सम शर्करम्

सर्व धातु क्षय आर्तस्य बलं तस्य हि विष् बलम्

पीनसे ऽपि क्रमम् इमं वमथौ च प्रयोजयेत्

कास श्वास स्वर भ्रंश शोष हृद् पार्श्व शूल जित्

स दाडिमम् स आमलकम् स्निग्धम् आजं रसं पिबेत्

प्रस्थ उन्मितम् तुल्य पयः स्रोतसां तद् विशोधनम्

तालीशपत्त्रं मरिचं नागरं पिप्पली शुभा

गृध्र भास खर उष्ट्रम् च हितं छद्म उपसंहितम्

स पिप्पलीकम् स यवम् स कुलत्थम् स नागरम्

शृङ्ग आद्यैः वा यथादोषं दुष्टम् एषां हरेद् असृक्

लिह्याद् वा शर्करा सर्पिस् लवणोत्तम माक्षिकम्

द्राक्षा विदारी काश्मर्य मांसानाम् वा रसैर् युतान्

बदरीपत्त्र कल्कम् वा घृत भृष्टम् स सैन्धवम्

प्रलेपो नत यष्ट्याह्व शताह्वा कुष्ठ चन्दनैः

पिबेत् कटूनि मूत्रेण कफ जे रूक्ष भोजनः

अश्वगन्धा शृतात् क्षीराद् घृतं च स सिता पयः

शर्करा क्षौद्र मिश्राणि शृतानि मधुरैः सह

स्निग्धान् उत्कारिका पिण्डैः शिरस् पार्श्व गल आदिषु

कल्पयेत् च अनुकूलः ऽस्य तेन अन्नम् शुचि यत्नवान्

आजं क्षीरं घृतं मांसं क्रव्याद् मांसम् च शोष जित्

बला रास्ना तिलैः तद्वत् स सर्पिस् मधुक उत्पलैः

हंसपद्याः च मूलेन पक्वं नस्तो निषेचयेत्

तैलं वा मधुक द्राक्षा पिप्पली क्रिमिनुद् फलैः

वमेद् विरेचनं दद्यात् त्रिवृत् श्यामा नृपद्रुमान्

सारान् अरिष्ट गायत्री शाल बीजक सम्भवान्

पुष्कर आह्वम् शठीं कृष्णां व्याघ्रीं गोक्षुरकं बलाम्
ये च सर्पिस् गुडाः प्रोक्ताः क्षते योज्याः क्षये ऽपि ते

यथोत्तरं भाग वृद्ध्या त्वच् एले च अर्ध भागिके

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

अश्नीयात् च स सर्पिष्कम् यष्टीमधुक पायसम्

स पिप्पलीकम् स क्षौद्रम् तत् परं स्वर बोधनम्

स्वर्याः कास क्षय श्वास पार्श्व रुज् कफ नाशनाः

एला अजमोदा त्रिफला सौराष्ट्रा व्योष चित्रकान्

कफ प्रसेकम् तं विद्वान् स्निग्ध उष्णैः एव निर्जयेत्

शुष्कान् च भक्ष्यान् सु लघून् चणक आदि रस अनुपः

गौरसर्षप कल्केन स्नानीय ओषधिभिः च सः

विशेषात् पीनसे ऽभ्यङ्गान् स्नेहान् स्वेदान् च शीलयेत्

सिद्धं स लवणम् सर्पिर् नस्यं स्वर्यम् अनुत्तमम्

कल्कीकृत्य घृतं पक्वं रोगराज हरम् परम्

विबन्ध कास हृद् पार्श्व प्लीह अर्शस् ग्रहणी गदान्

पुरीषं यत्नतो रक्षेत् शुष्यतः राजयक्ष्मिणः

शिरस् पार्श्व अंस शूल घ्नम् कास श्वास ज्वर अपहम्

एतद् उद्वर्तनं कार्यं पुष्टि वर्ण बल प्रदम्

प्रसेके कल्पितान् सक्तून् भक्ष्यान् च अद्यात् बली वमेत्

ऊर्ध्व अधस् यक्ष्मिणः कुर्यात् स स्नेहम् यत् न कर्शनम्

वाताद् अरोचके तत्र पिबेत् चूर्णम् प्रसन्नया

वटादि सिद्ध तैलेन शतधौतेन सर्पिषा

सिद्धं सर्पिर् जयति एतत् यक्ष्मणः सप्तकं बलम्

अभ्यङ्गः पयसा सेकः शस्तः च मधुक अम्बुना

प्रदेहः स घृतैः श्रेष्ठः पद्मक उशीर चन्दनैः

अर्क अमृता क्षार जले शर्वरीम् उषितैर् यवैः

नावनं धूम पानानि स्नेहाः च औत्तरभक्तिकाः

दूर्वा मधुक मञ्जिष्ठा केसरैः वा घृत आप्लुतैः

दशमूल शृतात् क्षीरात् सर्पिर् यद् उदियान् नवम्

पुनर्नवा कृष्णगन्धा बला वीरा विदारीभिः

पित्त उद्भवे पिबेत् सर्पिः शृतशीत पयस् अनुपः

जीवन्ती पिप्पली गर्भम् स क्षीरम् शोष जित् घृतम्

पञ्चभिः पञ्चमूलैर् वा शृताद् यद् उदियाद् घृतम्

मांससर्पिः इदम् पीतं युक्तं मांस रसेण वा

सर्पिष्मत्या यवाग्वा वा वमन द्रव्य सिद्धया

यवैर् यवागूं यमके कणा धात्री कृताम् पिबेत्

चूर्णिता भक्षिताः क्षौद्र सर्पिषा वा अवलेहिताः

तालीश चूर्ण वटकाः स कर्पूर सितोपलाः

द्वौ कालौ दन्तपवनं भक्षयेन् मुख धावनैः

स्रोतस् विबन्ध मोक्ष अर्थम् बल ओजस् पुष्टये च तत्

बला गर्भम् घृतं योज्यं क्रव्याद् मांस रसेण वा

वेसवारीकृताः पथ्या रस आदिषु च कल्पिताः

जीवन्तीं शतवीर्यां च विकसां स पुनर्नवाम्

तद् रुच्यं दीपनं चूर्णं कण अष्टगुण शर्करम्

पानं स मधु अरिष्टाः च तीक्ष्णाः स मधु माधवाः

तेन अष्ट भाग शेषेण जीवनीयैः पल उन्मितैः

साधितं कास जित् स्वर्यं सिद्धम् आर्तगलेन वा

कृत्वा कोलं च कर्ष अंशम् सितायाः च चतुर् पलम्

रास्ना बला गोक्षुरक स्थिरा वर्षाभू वारिणि

विशेषात् स्वर सादे ऽस्य नस्य धूम आदि योजयेत्

यवानी तिन्तिडीक अम्लवेतस औषध दाडिमम्

वस्तयः क्षीर सर्पींषि मद्य मांस सु शील ता

रसिका मृदवः स्निग्धाः पटु द्रव्य अभिसंस्कृताः

प्रपौण्डरीकं मधुकं पिप्पली बृहती बला

मेह गुल्म क्षय व्याधि पाण्डु रोग भगंदरान्

अविधारित वेगस्य यक्ष्मा न लभते ऽन्तरम्

स्नायाद् ऋतु सुखैः तोयैर् जीवनीय उपसाधितैः

शर्करा मधु सर्पिर्भिः पयसा तर्पणेन वा

अश्वगन्धाम् अपामार्गं तर्कारीं मधुकं बलाम्

हृद्यानि च अन्न पानानि वात घ्नानि लघूनि च

पाण्डु ज्वर अतिसार घ्नम् मूढ वात अनुलोमनम्

विचित्रम् अन्नम् अरुचौ हितैः उपहितम् हितम्

बलिनो बहु दोषस्य स्निग्ध स्विन्नस्य शोधनम्

पिबेत् चूर्णम् च पूर्व उक्तम् हरेणु आदि उष्ण वारिणा

तत्र अपि वात जे कोष्णं पिबेद् औत्तरभक्तिकम्

तैलानि अभ्यङ्ग योगीनि वस्ति कर्म तथा परम्

पञ्चानां पञ्चमूलानां रसे क्षीर चतुर्गुणे

नीलोत्पलं तामलकीं त्रायमाणां दुरालभाम्

माषांस् तिलान् च किण्वं च सर्वम् एकत्र चूर्णयेत्

पिबेत् च सुतरां मद्यं जीर्णं स्रोतस् विशोधनम्

मेध्यं चक्षुष्यम् आयुष्यं दीपनं हन्ति च अचिरात्

बला विदारिगन्धाभ्याम् विदार्या मधुकेन च
छर्दयेद् वा वचा अम्भोभिः पित्तात् च गुड वारिभिः

कट्फल आमलक व्योषम् लिह्यात् तैल मधु प्लुतम्

स पिप्पलीकम् वैस्वर्य कास श्वास ज्वर अपहम्

पयस् अनुपानम् तत् प्राह्णे रसायनम् अयन्त्रणम्
नृप वर्य निबोध एतत् यत् ते विज्ञापयाम भोः

आयुः श्री बल कीर्तीनाम् तव तात विवर्धनम्

वीक्ष्य उत्थितान् तदा उत्पातान् आहुः लोक भयङ्करान्

अ मोघ वीर्याः हि नृपा वंशे अस्मिन् केशव आश्रयाः

इत्थं विपर्यय मतिः पापीयान् उत्पथम् गतः

वेनस्य अवेक्ष्य मुनयो दुर्वृत्तस्य विचेष्टितम्

यस्मिन् विनष्टे नृपतिः ऐश्वर्यात् अवरोहति

स ते मा विनशेत् वीर प्रजानां क्षेम लक्षणः

वेनः प्रकृत्या एव खलः सुनीथा गर्भ सम्भवः

देहे भवन्ति नृपतेः सर्व देव मयः नृपः

तं सर्व लोक अमर यज्ञ सङ्ग्रहम् त्रयी मयम् द्रव्य मयम् तपः मयम्

तस्मिन् तुष्टे किम् अ प्राप्यम् जगताम् ईश्वर ईश्वरे

प्रकृति अ संमतम् वेनम् अभ्यषिञ्चन् पतिम् भुवः

पांसुः समुत्थितो भूरिः चोराणाम् अभिलुम्पताम्

को यज्ञपुरुषो नाम यत्र वो भक्तिः ईदृशी

न अनुविन्दन्ति ते भद्रम् इह लोके परत्र च

एवं मृशन्त ऋषयो धावतां सर्वतोदिशम्

अहो उभयतः प्राप्तं लोकस्य व्यसनं महत्

विनिश्चित्य एवम् ऋषयः विपन्नस्य महीपतेः

न अङ्गस्य वंशो राजर्षेः एष संस्थातुम् अर्हति

सु इष्टाः सु तुष्टाः प्रदिशन्ति वाञ्छितं तद् हेलनम् न अर्हसि वीर चेष्टितुम्

यो अधियज्ञ पतिम् विष्णुं विनिन्दति अनपत्रपः

अवमेने महाभागान् स्तब्धः संभावितः स्वतः

भग्नायां भव्य याच्ञायाम् तस्मै विदुर चुक्रुधुः

राजन् असाधु अमात्येभ्यः चोर आदिभ्यः प्रजा नृपः

इति न्यवारयत् धर्मम् भेरी घोषेण सर्वशः

तस्मात् माम् कर्मभिः विप्राः यजध्वं गत मत्सराः

लोकान् न अवारयन् शक्ताः अपि तद् दोष दर्शिनः

पर्जन्यो धनदः सोमः क्षितिः अग्निः अपाम्पतिः

भर्तृ स्नेह विदूराणाम् यथा जारे कु योषिताम्

ऋषिभिः स्व आश्रम पदम् गते पुत्र कलेवरम्

तस्य वंश्याः तु नैषादा गिरि कानन गोचराः

भृगु आदयः ते मुनयो लोकानां क्षेम दर्शिनः

निषीद इति अब्रुवन् तात स निषादः ततस् ऽभवत्

जीवन् जगत् असौ आशु कुरुते भस्मसात् ध्रुवम्

इति ते असत्कृताः तेन द्विजाः पण्डित मानिना

न अयम् अर्हति असत् वृत्तः नरदेव वरासनम्

काक कृष्णः अति ह्रस्व अङ्गः ह्रस्व बाहुः महा हनुः

स आरूढ नृप स्थाने उन्नद्धो अष्ट विभूतिभिः

अराजक भयात् एष कृतो राजा अ तत् अर्हणः

रक्षन् यथा बलिं गृह्णन् इह प्रेत्य च मोदते

ब्राह्मणः समदृक् शान्तो दीनानां समुपेक्षकः

विमृश्य लोक व्यसनम् कृपया ऊचुः स्म सत्रिणः

अपि अभद्रम् अनाथायाः दस्युभ्यो न भवेत् भुवः

तस्य राज्ञो महाभाग भगवान् भूतभावनः

यस्य राष्ट्रे पुरे च एव भगवान् यज्ञ पूरुषः

मुनय ऊचुः

इत्थं व्यवसिता हन्तुम् ऋषयः रूढ मन्यवः

ममन्थुः ऊरुम् तरसा तत्र आसीत् बाहुकः नरः

तथा अपि सान्त्वयेम अमुम् न अस्मान् तद् पातकम् स्पृशेत्

भर्तरि उपरते तस्मिन्न् अन्योन्यं च जिघांसताम्

एकदा मुनयः ते तु सरस्वत् सलिल आप्लुताः

पर्यटन् रथम् आस्थाय कम्पयन् इव रोदसी

तद् उपद्रवम् आज्ञाय लोकस्य वसु लुम्पताम्

उपव्रज्य अब्रुवन् वेनम् सान्त्वयित्वा च सामभिः

निरूपितः प्रजापालः स जिघांसति वै प्रजाः

अवजानन्ति अमी मूढा नृप रूपिणम् ईश्वरम्

इज्यते स्वेन धर्मेण जनैः वर्ण आश्रम अन्वितैः

यज्ञैः विचित्रैः यजतः भवाय ते राजन् स्व देशान् अनुरोद्धुम् अर्हसि

हन्यतां हन्यताम् एष पापः प्रकृति दारुणः

प्राप्त ईदृशम् ऐश्वर्यम् यत् अनुग्रह भाजनः

अहेः इव पयः पोषः पोषकस्य अपि अनर्थ भृत्

वेन उवाच

को वा एनम् परिचक्षीत वेनम् एकम् ऋते ऽशुभम्

लोकान् विशोकान् वितरति अथ आनन्त्यम् असङ्गिनाम्

येन आहरत् जायमानः वेन कल्मषम् उल्बणम्

तं तु ते ऽवनतं दीनं किं करोमि इति वादिनम्

एवं मद अन्धः उत्सिक्तो निरङ्कुश इव द्विपः

ततो अपि आसीत् भयम् तु अद्य कथं स्यात् स्वस्ति देहिनाम्

तद् विद्वद्भिः असत् वृत्तः वेनो ऽस्माभिः कृतो नृपः

रक्त अक्षः ताम्र मूर्धजः

एते च अन्ये च विबुधाः प्रभवो वर शापयोः

बालिशा बत यूयं वा अधर्मे धर्म मानिनः
श्रुत्वा नृपासन गतम् वेनम् अति उग्र शासनम्

धर्म आचरितः पुंसां वाच् मनः काय बुद्धिभिः

मैत्रेय उवाच

सुनीथा पालयामास विद्या योगेन शोचती

हुत्वा अग्नीन् सत् कथाः चक्रुः उपविष्टाः सरित् तटे

लोकाः स पालाः हि एतस्मै हरन्ति बलिम् आदृताः
तस्मै नम इति वातम् एव शिवं करोति

तेन मा समर इति मा सम्बाधे समागमाम इति एव एतत् आह

तेन मा समर इति मा सम्बाधे समागमाम इति एव एतत् आह

तस्मान् न अ श्रोत्रिये प्रवृञ्ज्यात्

नमो रुद्राय पृथिवीषदे यस्य अन्नम् इषव इत्य् अन्नं वा एष इषूः कृत्वा प्रजा हिनस्ति यदा उग्रम्

वर्षं वा एष इषूः कृत्वा प्रजा हिनस्ति यदा उग्रम् वर्षति

चक्षुषोर् एव चक्षुर् दधाति

वातं वा एष इषूः कृत्वा प्रजा हिनस्ति यदा उग्रम् वाति

यद् एताभ्यां सर्व देवत्याभ्याम् गृह्णाति यम् इन्द्रं यावती इति देवता एव भागिनीः करोत्य् आत्मनो ऽहिंसायै

नमो रुद्राय दिविषदे यस्य वर्षम् इषव इति

चन्द्रमा वै रात्रीणां केतुः

ऋचो यजूंषि सामानि औ१ एव एनम्

न वा एष तर्हि श्रुत ब्रह्मा भवति

चक्षुषी रौहिणौ

अत्र भूयिष्ठ भाजः इह ते स्याम इति वेदानाम् एव एनम् भागिनं करोति

सर्वम् आयुर् एति य एवं वेद

रात्री केतुना जुषताम् सु ज्योतिः ज्योतिषां स्वाहा इति रौहिणं जुहोति

अचिक्रदद् वृषा हरिर् महान् मित्रो न दर्शत इति यद् वा एष वरुणो भूत्वा प्रजा अभितपेन् न कंचन अवशिंस्यात्

चक्षुषी वा एते प्रवर्ग्यस्य यत् सूर्याचन्द्रमसौ

नमो रुद्राय अन्तरिक्ष सदे यस्य वात इषव इति

तस्माद् आहुर् अध्वर्युर् वा अध्वरं वेद अध्वर्युः अन्येषाम् अग्रणीर् भवति

औ१ लेत्तेरौस्झ्झ्] तस्मै नम इति अन्नम् एव

अहः केतुना जुषतां सु ज्योतिः ज्योतिषाम् स्वाहा इति रौहिणं जुहोति

असौ वा आदित्यो ऽह्नां केतुः

देवता एव एनम् अभिध्यायन्तीस् ता एनम् अ भागाः ईश्वरा हिंस्तोः

सर्वा वा एतर्ह्य् एतस्मिन् देवता अध्वर्योर् दधि घर्मे आशंसन्ते मह्यं ग्रहीष्यति मह्यं ग्रहीष्यति इति

मित्र एव भूत्वा प्रजा अभितपति
गोर् अ तद्धित लुकि

ग्राम कौटाभ्याम् च तक्ष्णः

किमः क्षेपे

नित्यम् असिच् प्रजा मेधयोः

अवेः कः

उपमानाद् अ प्राणिषु

अव्ययीभावे शरद् प्रभृतिभ्यः

कुम्भपदीषु च

अण् इनुणः

देवता अन्तात् तादर्थ्ये यत्

अनुगवम् आयामे

स्थान अन्तात् विभाषा स स्थानेन इति चेत्

प्रतेर् उरसः सप्तमी स्थात्

उपसर्गाच् च

शेषाद् विभाषा

समास अन्ताः

निष्कुलान् निष्कोषणे

देवात् तल्

धनुषश् च

गन्धस्य इत् उद् पूति सु सुरभिभ्यः

षष्ठ्या व्याश्रये

उपसर्गाद् अध्वनः

तद् अधीन वचने

बहुव्रीहौ संख्येये डज् अ बहु गणात्

त्रिककुत् पर्वते

प्रज्ञ आदिभ्यः च

कृञो द्वितीय तृतीय शम्ब बीजात् कृषौ

अर्धाच् च

तद् युक्तात् कर्मणो 'ṇ

वाचो व्याहृत अर्थायाम्

एकस्य सकृच् च

खार्याः प्राचाम्

अनन्त आवसथ इतिह भेषजात् ञ्यः

छन्दसि च

अव्यक्त अनुकरणात् द्वि अ च् अवर अर्धात् अन् इतौ डाच्

ककुदस्य अवस्थायां लोपः

ईयसश् च

रक्ते

रोगाच् च अपनयने

सङ्ख्यायाः क्रिया अभ्यावृत्ति गणने कृत्वसुच्

समूह वत् च बहुषु

जाति अन्तात् छ बन्धुनि

विभाषा श्याव अरोकाभ्याम्

ऊधसो ऽनङ्

विभाषा साति कार्त्स्न्ये

अ षष् अक्ष आशितङ्गु अलङ्कर्म अलम्पुरुष अधि उत्तर पदात् खः

उद् विभ्याम् काकुदस्य

बहुव्रीहौ सक्थि अक्ष्णोः स्व अङ्गात् षच्

अतिग्रह अ व्यथन क्षेपेषु अ कर्तरि तृतीयायाः

बृहत्या आच्छादने

अन् अत्यन्तगतौ क्तात्

अन् अस् अन्तात् नपुंसकाच् छन्दसि

हीयमान पाप योगात् च

ऋच् पूः अप् धूः पथाम् अ अन् अक्षे

पादस्य लोपो अ हस्ति आदिभ्यः

अनः अश्म अयः सरसाम् जाति संज्ञायाम्

उत्तर मृग पूर्वात् च सक्थ्नः

द्वन्द्वाच् चु द ष ह अन्तात् समाहारे

ओषधेर् अ जातौ

धर्माद् अनिच् केवलात्

वयसि दन्तस्य दतृ

समयाच् च यापनायाम्

वा सञ्ज्ञायाम्

पथो विभाषा

देये त्रा च

न सङ्ख्या आदेः समाहारे

न सञ्ज्ञायाम्

अप् पूरणी प्रमाण्योः

अतेः शुनः

उपमानाच् च

स्थूल आदिभ्यः प्रकार वचने कन्

कालाच् च

सुहृद् दुर्हृदौ मित्र अमित्रयोः

अहर् सर्व एक देश संख्यात पुण्यात् च रात्रेः

सपत्र निष्पत्रात् अतिव्यथने

अनु अव तप्तात् रहसः

इच् कर्म व्यतिहारे

उरः प्रभृतिभ्यः कप्

अञ् नासिकायाः सञ्ज्ञायां नसं च अ स्थूलात्

अक्ष्णो अ दर्शनात्

अच् प्रति अनु अव पूर्वात् साम लोम्नः

द्विदण्डि आदिभ्यः च

अमु च छन्दसि

दुःखात् प्रातिलोम्ये

सङ्ख्या सु पूर्वस्य

देव मनुष्य पुरुष पुरु मर्त्येभ्यः द्वितीया सप्तम्योः बहुलम्

द्वि त्रिभ्याम् अञ्जलेः

राज अहर् सखिभ्यः टच्

वन्दिते भ्रातुः

वृक ज्येष्ठाभ्याम् तिल् तातिलौ च छन्दसि

नदी ṛ तः च

जम्भा सु हरित तृण सोमेभ्यः

अग्र अन्त शुद्ध शुभ्र वृष वराहेभ्यः च

उत्तम एकाभ्याम् च

बहु अल्प अर्थात् शस् कारकाद् अन्यतरस्याम्

इनः स्त्रियाम्

किम् ए त् तिङ् अव्यय घात् आमु अ द्रव्य प्रकर्षे

अङ्गुलेर् दारुणि

अचतुर विचतुर सुचतुर स्त्रीपुंस धेन्वनडुह ऋक्साम वाङ्मनस अक्षिभ्रुव दारगव ऊर्वष्ठीव पदष्ठीव नक्तंदिव रात्रिंदिव अहर्दिव सरजस निःश्रेयस पुरुषायुष द्व्यायुष त्र्यायुष ऋग्यजुष जातोक्ष महोक्ष वृद्धोक्ष उपशुन गोष्ठश्वाः

नपुंसकाद् अन्यतरस्याम्

कु महद्भ्याम् अन्यतरस्याम्

बहुप्रजाश् छन्दसि

नावो द्विगोः

तत् प्रकृत वचने मयट्

अह्नो ऽह्न एतेभ्यः

पाद अर्घाभ्याम् च

दक्षिणेर्मा लुब्ध योगे

मृदस् तिकन्

अव सम् अन्धेभ्यः तमसः

द्विस्तावा त्रिस्तावा वेदिः

अरुः मनः चक्षुः चेतः रहः रजसाम् लोपश् च

पूर्णाद् विभाषा

कृ भू अस्ति योगे सम्पद्य कर्तरि च्विः

णचः स्त्रियाम् अञ्

नञस् तत्पुरुषात्

द्वि त्रिभ्याम् ष मूर्ध्नः

सङ्ख्यायाश् च गुण अन्तायाः

न सामि वचने

ऊर्ध्वाद् विभाषा

पाद शतस्य सङ्ख्या आदेः वीप्सायां वुन् लोपश् च

याव आदिभ्यः कन्

स स्नौ प्रशंसायां

विसारिणो मत्स्ये

विनय आदिभ्यः ठक्

अग्र आख्यायाम् उरसः
अन्तर् बहिर्भ्याम् च लोम्नः

ब्रह्मणो जानपद आख्यायाम्
पुनर् तान् शुद्धान् अपि रसः सूतो न ग्रसति

दत्तवन् सततम् सौख्यं शुद्धेभ्यः च खलं तथा

वैक्रान्त आदीनाम् रस संज्ञिकानाम् सत्त्व प्रशंसनम् आह वैक्रान्तम् इत्यादि

वैक्रान्त कान्त सस्यक माक्षिक विमला आदयः शुद्धा अपि द्वन्द्वे न मिलन्ति

वैक्रान्तं वज्रभूमि जम् रजः कान्तं चुम्बकं सस्यकः चपलः माक्षिकं ताप्यं विमला रौप्यमाक्षिकम् इत्यादयो गन्धक आदयः च उपर संज्ञकाः न मिलन्ति एक शरीर ताम् न आप्नुवन्ति

क्व द्वन्द्वे उभय मेलापे