tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
बहुला कदली यत्र स भार्यः त्वम् समाविश

रात्रौ रात्रौ गृहे यस्मिन् कलहो वर्तते मिथः

किम् अश्नामि महाभाग को मे दास्यति वै बलिम्

पिधाय कर्णौ संयाति धावमाना इतस् ततस्

मद् भक्ताः न एव ते भक्ता इव वर्तन्ति दुर्मदाः

कन्या च यत्र वै वल्ली द्रोही वा च जटी गृहे

सर्वस्मात् अधिक त्वम् ये न वदन्ति पिनाकिनः

दुःसहः ताम् उवाच इदम् तडाग आश्रमम् अन्तरे

अंबां हैमवतीं वापि जनित्रीं जगन्ताम् अपि

ब्रह्म स्व हारिणः ये च अयोग्यान् च एव यजन्ति वा

विष्णुः वै ब्राह्मणान् वेदान् वेद धर्मान् सनातनान्

आरामे च एव गोष्ठेषु न विशेथाः कथञ्चन

येषां वदति नो वाणी नामानि च हरेः सदा

अधर्मं च महा तेजाः भागम् एकम् अकल्पयत्

तत् हित्वा च अन्यम् आगच्छ साम घोषे ऽथ यत्र वा

ब्रह्मवृक्षः च यत्र अस्ति स भार्यः त्वं समाविश

भक्ष्याणि तत्र संहृष्टः स भार्यः त्वम् समाविश

पर दार रताः मर्त्या गृहं तेषां समाविश

अलक्ष्मीम् अग्रतस् सृष्ट्वा पश्चात् पद्माम् जनार्दनः

यत्र कण्टकिनो वृक्षा यत्र निष्पाव वल्लरी

वक्तुम् अर्हसि च नः लोमहर्षण तत्त्वतः

इति उक्त्वा तां परित्यज्य लक्ष्म्या अलक्ष्मीम् जनार्दनः

स्वाहाकारो वषट्कारो गृहे यस्मिन् हि वर्तते

शयन आसन कालेषु भोजन अटन वृत्तिषु

श्रोत्रिया ब्राह्मणा गावो गुरवो ऽतिथयः सदा

आगमिष्यामि ते पार्श्वम् इति उक्ता तम् उवाच सा

अगस्त्य अर्क आदयः वा अपि बन्धुजीवो गृहेषु वै

तेषां वित्तं ते एव हि

ज्वाला माला करालम् च सहस्र आदित्य संनिभम्

पितृ कर्म विहीनाः तु स भार्यः त्वम् समाविश

अत्याशन रताः मर्त्या अति पान रताः नराः

उदुंबरं वा पनसं स भार्यः त्वम् समाविश

अलक्ष्मी अतुला च इयम् ज्येष्ठा इति अभिशब्दिता

न्यग्रोधं वा गृहे येषाम् अश्वत्थम् चूतम् एव वा

देवदेवो महादेवो रुद्रः त्रिभुवन ईश्वरः

जप होम आदिकम् न अस्ति भस्म न अस्ति गृहे नृणाम्

सूत उवाच

ये अपि च एव महादेवं विनिन्द्य एव यजन्ति माम्

तपो महत् वने घोरे याति कन्या प्रतिग्रहम्

इति उक्तः ताम् मुनिः प्राह याः स्त्रियः त्वा यजन्ति वै

जले वा मैथुनं कुर्यात् स भार्यः त्वं समाविश

प्राकार आगार विध्वंसा न च एव ईड्या कुटुम्बिनी

भिक्षु बिम्बम् च वै यस्य गृहे क्षपणकं तथा

ग्राम पर्वत बाह्येषु नित्यम् आस्ते ऽशुभा पुनः

यस्य काक गृहम् निंबे आरामे वा गृहे अपि वा

ये रुद्रम् अनघम् शर्वं शङ्करं नीललोहितम्

जगत् द्वैधम् इदम् चक्रे मोहनाय जगत्पतिः

मार्कण्डेय उवाच

एका दासी गृहे यत्र त्रिगवं पञ्च माहिषम्

वक्ष्यन्ति सततं हृष्टा ब्राह्मणाः क्षत्रियाः तथा

बहुना किं प्रलापेन नित्यकर्म बहिष्कृताः

इति उक्त्वा तु आविशत् तत्र पातालं बिल योगतस्

अनादिनिधनः श्रीमान् धाता नारायणः प्रभुः

कथं ज्येष्ठा समुत्पत्तिः देवदेवात् जनार्दनात्

तेषां गृहं धनं क्षेत्रम् इष्टापूर्तम् ते एव हि

लक्ष्म्या दृष्टः तया लक्ष्मीः सा तम् आह जनार्दनम्

यस्मिन् घोषो हरेः च एव हरस्य च महात्मनः

यः पठेत् शृणुयात् वा अपि श्रावयेत् वा द्विजोत्तमान्

वेद अभ्यास रताः नित्यं नित्यकर्म परायणाः

लोकं चचार हृष्ट आत्मा तया सह मुनिः तदा

श्रियं पद्मां तथा श्रेष्ठां भागम् एकम् अकारयत्

अच्युतैः अनन्तैः गोविन्द वासुदेव जनार्दन

विष्णोर् नाम विहीनाः ये संगताः च दुरात्मभिः

भस्म अङ्गिनः वा यत्र आसन् तत्र तत्र भय अर्दिता

भार्या इयम् भगवत् मे न स्थास्यति कथञ्चन

यत्र भर्ता च भार्या च परस्पर विरोधिनः

ज्येष्ठाम् एवंविधाम् दृष्ट्वा दुःसहो मोहम् आगतः

उमायाः पतये च एव हिरण्यपतये सदा

जजाप भगवान् रुद्रम् अलक्ष्मी क्षय सिद्धये

शूद्र अन्न भोजिनः वा अपि गृहं तेषां समाविश

विशेषात् देवदेवस्य विष्णोर् निन्दा रत आत्मनाम्

ये ऽश्नन्ति केवलं मूढाः पक्वम् अन्नम् विचेतसः
असंप्रत्य् अघम्

वारयताम् अघम् इति वारणं परिधिं परिदधाति शङ्कुं च निचृतति

स्तुहि श्रुतम् इति मध्ये गर्तं खात्वा पाशि सिकत ऊष उदुम्बर शङ्ख शालूक सर्व सुरभि शमी चूर्णानि निवपति

पुरस्तान् मीत्वा शम् एभ्यो अस्त्व् अघम् इति शामीलं परिधिं परिदधाति शङ्कुं च निचृतति

यावान् पुरुष ऊर्ध्व बाहुः तावान् अग्निश् चितः

तथा हि दृश्यन्ते

सव्यानि दक्षिणा द्वाराणि अयुग्म शिलानि अयुग्म इष्टिकानि च

इमां मात्रां मिमीमह इति दक्षिणतः सव्य रज्जुम् मीत्वा

अयुग्म मानानि परिमण्डलानि चतुरस्राणि वा शौनकिनाम्

आ इदम् बर्हिर् इति स्थित सूनुः यथापरु संचिनोति

निःशीयताम् अघम् इति निःशीयमानम् आस्तृणाति

एकादशभिर् देवदर्शिनाम्

सप्त दक्षिणतो मिमीते सप्त उत्तरतस् पञ्च पुरस्तात् त्रीणि पश्चात्

मा ते मनो यत् ते अङ्गम् इन्द्रो इत्य् आ अतस् ऽनुमन्त्रयते

एतद् आ रोह ददामि इति कनिष्ठो निवपति

दिष्टि कुदिष्टि वितस्ति निमुष्टि अरत्नि पद प्रक्रमाः

पश्चान् मीत्वा शान्तम् अघम् इति पालाशं परिधिं परिदधाति शङ्कुं च निचृतति

एकादश दक्षिणतो मिमीत एकादश उत्तरतस् नव पुरस्तात् सप्त पश्चात्

नव दक्षिणतो मिमीते नव उत्तरतस् सप्त पुरस्तात् पञ्च पश्चात्

उक्तो होमो दक्षिणत स्तरणं च

उत्तरतो मीत्वा शाम्यत्व् अघम् इत्य् औदुम्बरं परिधिं परिदधाति शङ्कुं च निचृतति

अमासि इति अनुमन्त्रयते
तस्य तावद् एव चिरं यावन् न विमोक्ष्ये ऽथ सम्पत्स्य इति

स यथा तत्र प्राङ् वा उदञ्च् वा अधराङ् वा प्रत्यङ् वा आनीतो अभिनद्ध अक्षः विसृष्टः

स ग्रामाद् ग्रामं पृच्छन् पण्डितो मेधावी गन्धारान् एव उपसंपद्येत

तस्य यथा अभिनहनम् प्रमुच्य प्रब्रूयाद् एतां दिशं गन्धारा एतां दिशं व्रज इति

तत् सत्यम्

यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेभ्यो अभिनद्ध अक्षम् आनीय तं ततो ऽतिजने विसृजेत्

तथा सोम्यैः इति ह उवाच

स आत्मा

तत् त्वम् असि श्वेतकेतो इति

भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्व् इति

एवम् एव इह आचार्यवान् पुरुषो वेद
पुरुषो वै यज्ञः पुरुषो ह उद्गीथः

अथ यस्य एवम् विद्वान् निधनम् उपैति य एव अस्य श्रोत्रे मृत्यु पाशः तम् एव अस्य उन्मुञ्चति

तद् यस्य एवम् विद्वान् प्रस्तौति य एव अस्य वाचि मृत्यु पाशः तम् एव अस्य उन्मुञ्चति

तस्य वाचम् एव अग्निः अभिदधाति प्राणं वायुश् चक्षुर् आदित्यः श्रोत्रं चन्द्रमाः

अथ यस्य एवम् विद्वान् प्रतिहरति य एव अस्य चक्षुषि मृत्यु पाशः तम् एव अस्य उन्मुञ्चति

अथ यस्य एवम् विद्वान् उद्गायति य एव अस्य प्राणे मृत्यु पाशः तम् एव अस्य उन्मुञ्चति

तद् आहुः स वा उद्गाता यो यजमानस्य प्राणेभ्यो ऽधि मृत्यु पाशान् उन्मुच्य अथ एनम् स अङ्गम् स तनुम् सर्व मृत्योः स्पृणाति इति
ये पक्षिणः प्रथयन्ति बिभ्यतो निरृतैः सह

यदि वृक्षाद् अभ्यपतत् फलं यद्य् अन्तरिक्षात् तद् उ वायुर् एव

यद्य् एनम् अवर्षे प्रुषितम् अववर्षेत् तद् अनुमन्त्रयते दिवो नु मा बृहतो अन्तरिक्षाद् अपां स्तोको अभ्यपतत् शिवेन सम् इन्द्रियेण मनसा अहम् आगां ब्रह्मणा क्ﾱप्तः सु कृतेन इति

नदीम् उदन्वतीं दृष्ट्वा जपति नमो ऽप्सुषदे रुद्राय वात इषवे रुद्राय नमो रुद्राय अप्सुषदे इति

यद्य् एनं संवर्त वातः आगच्छेत् तद् अनुमन्त्रयते नमो अन्तरिक्ष सदे रुद्राय वात इषवे रुद्राय नमो रुद्राय अन्तरिक्ष सदे इति

अद्भिर् अभ्युक्षेत्

अद्भिर् अभ्युक्षेत्

यद्य् एनं वयो ऽभिविक्षिपेत् तद् अनुमन्त्रयते

यत्र अस्पृक्षत् तनुवं यत्र वास आपो बाधन्तां निरृतिं पराचीर् इति

यद्य् एनं फलम् अभिनिपतेत् तद् अनुमन्त्रयते

यद्य् एनं सिचा उपसृजेत् तद् अनुमन्त्रयते सिग् असि न सिग् असि वज्रो नमस् ते अस्तु मा मा हिंसीर् इति

यदि श्मशानं समया व्रजेत् तद् अनुमन्त्रयते नमस् तद् सदे रुद्राय वात इषवे रुद्राय नमो रुद्राय तद् सदे इति

ते मा शिवेन तिग्मेन तेजसा उन्दन्तु वर्चसा इति

अद्भिर् अभ्युक्षेत्
येन वै श्रेष्ठस् तेन वसिष्ठः

तद् उभये पशव उपजीवन्ति ये च ग्राम्या ये च आरण्याः इति

हिंकृत्य उक्थशस् ऋचा आर्त्विज्यम् कुर्वन्ति

तस्माद् उ हिंक्रियते

यत् शकुनिः आण्डम् अध्यास्ते यन् न सूयते तत् हि सा अपि हिंकृणोति

अथ उ खल्व् आहुर् महा ऋषिः वा एतद् यज्ञस्य अग्रे गेयम् अपश्यत्

प्रजापतिर् हि तम् अभिजिघ्रति

हिंकारेण वा एतत् प्रजापतिर् हतम् अभिजिघ्रति यज्ञस्य अ हत तायै यज्ञस्य आप्त्यै यज्ञस्य वीर्यवत् तायै इति

प्रजापतिर् हि तम् अभिजिघ्रति

ते यत्र एते अपश्यंस् तत एव एनम् सर्वं दोहम् अदुहन्

ततो वै स देवानां श्रेष्ठो ऽभवत्

तद् एतद् यज्ञस्य अग्रे गेयं यत् हिंकारः

ते हिंकारेण एव आप्यायेते

ताः प्रजा अश्वम् आरंस् तद् बध्यते वा एतद् यज्ञो यत् हवींषि पच्यन्ते यत् सोमः सूयते यत् पशुर् आलभ्यते

हिंकारेण वा ऋक् सामे आपीने यजमानाय दोहं दुहाते

हिंकृत्य अथर्वाणः ब्रह्मत्वं कुर्वन्ति

तस्माद् उ य एव पिता पुत्राणां सूर्क्षति स श्रेष्ठो भवति

तस्माद् उ हिंकृत्य अध्वर्यवः सोमम् अभिषुण्वन्ति

तस्माद् यस्मिन् वासिष्ठो ब्राह्मणः स्यात् तं दक्षिणाया न अन्तरियात्

ते वा एते दुग्धे यातयामे ये ऋक् सामे

अथ देवाश् च ह वा ऋषयश् च यद् ऋक् सामे अपश्यंस् ते ह स्म एते अपश्यन्

तं देवाश् च ऋषयश् च अब्रुवन् वसिष्ठो ऽयम् अस्तु यो नो यज्ञस्य अग्रे गेयम् अद्राग् इति

तस्माद् उ हिंक्रियते
अथ देवयजन उल्लेखन प्रभृति आ अग्नि मुखात् कृत्वा पक्वाज् जुहोति यत इन्द्र भयामहे स्वस्ति दाः विशस्पतिः इति द्वाभ्याम्

अथ आज्य आहुतीः उपजुहोति वास्तोष्पते वास्तोष्पते शं नो देवीः इन्द्र अग्नी रोचना कया नश् चित्र आ भुवत् को अद्य युङ्क्ते भवतं नः समनसौ इति

स्थाली संक्षालनम् आज्य शेषम् उदक शेषम् च पात्र्यां समानीय तेषु उत्पातेषु निनयेत् प्रोक्षेद् वा तत् शंयोस् आवृणीमहे इति

स्विष्टकृत् प्रभृति सिद्धम् आ धेनु वर प्रदानात्

अन्नं संस्कृत्य ब्राह्मणान् सम्पूज्य आशिषः वाचयित्वा शिवं शिवम् इति प्रोक्षति

अथ अपरेण अग्निम् शमी पर्णेषु हुत शेषम् निदधाति शं नो देवीर् अभिष्टये इति

अथ यद्य् अगारे स्थूणा विरोहेत् कपोतो वा आगार मध्ये ऽधिपतेत् वायसो वा गृहं प्रविशेत् गौर् वा गां धयेत् गौर् आत्मानं प्रतिधयेत् अनड्वान् वा दिवम् उल्लिखेत् अन् अग्नौ वा धूमो जायेत अन् अग्नौ वा दीप्येत मधु वा जायेत वल्मीकं वा उपजायेत निर्यासं वा उपजायेत छत्राकं वा उपजायेत मण्डूको वा अब्भ्रिणे वाशयेत् श्वान प्रसूतः वा सर्पो वा गृहपतिं जायां वा उपतपत् विन्देत अन्येषु अद्भुत उत्पातेषु
तर्पयत मा

मनो मे तर्पयत

गृहान् मे तर्पयत

आत्मानं मे तर्पयत

चक्षुर् मे तर्पयत

तर्पयत मा

पशून् मे तर्पयत

श्रोत्रं मे तर्पयत

प्राणं मे तर्पयत

तर्पयत मा

तर्पयत मा

तर्पयत मा

गणैर् मा मा वितीतृषत

अपानं मे तर्पयत

तर्पयत मा

तर्पयत मा

निग्राभ्याः स्थ देव श्रुतः

तर्पयत मा

आयुर् मे तर्पयत

तर्पयत मा

तर्पयत मा
तेन खलु पुनः समयेन कामावचराणां देवानां महा संनिपातः ऽभूत् भगवत् सकाशे गन्तुम्

संचार्य विचार्य पुनर् अपि स्मृतः सम्प्रजानन् प्रतिष्ठापयति स्म

यस्या मातुः कुक्षौ उपपत्तिः भवति तस्या दक्षिणे कुक्षौ आदितस् एव रत्नव्यूह कूटागारः ऽभिनिर्वर्तते

सर्वे च ते देव ईश्वराः एकैकम् एवम् संजानीते स्म मम एव गृहे बोधिसत्त्व माता प्रतिवसति न अन्यत्र इति

आगच्छन्ति स्म खलु पुनर् भिक्षवः चत्वारः महाराजानो अष्टाविंशत् च महा यक्ष सेनापतयः सार्धं पञ्च मात्र यक्ष शतैः पूर्वाह्ण काल समये बोधिसत्त्वस्य दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय धर्म श्रवणाय च

इति हि भिक्षवः सर्वैः कामावचरैर् देव ईश्वरैः बोधिसत्त्वस्य पूजा अर्थम् कपिल आह्वये महा पुर वरे स्वक स्वकानि गृहाणि मापितानि अभूवन्

आनन्द आह अयम् अस्य भगवन् कालः अयं सुगत समयः यत् तथागतः तम् बोधिसत्त्व परिभोगम् उपदर्शयेत् यं दृष्ट्वा प्रीतिं वेत्स्यामः

सर्वं गृहम् अवभास्य गृहस्य उपरिष्टात् निःसृत्य पूर्वां दिशम् अवभासयति स्म

तत् अवभास्य सर्वं गृहम् अवभासयति स्म

तस्य खलु पुनर् गन्ध कूटागारस्य उपरि समन्तात् यावन्ति कानिचिद् दिव्य अतिक्रान्तानि पुष्पाणि सन्ति तानि सर्वाणि तस्मिन् कूटागारे बोधिसत्त्वस्य पूर्व कुशल मूल विपाकेन अनुप्राप्तानि एव जायन्ते स्म

न अस्ति स कश्चित् सत्त्वः सत्त्व निकाये यस्य स ओजः बिन्दुः परिभुक्तः सम्यक् सुखेन परिणमेत् अन्यत्र चरमभविकात् बोधिसत्त्वात् सर्व बोधिसत्त्व भूमि परिपूर्णात्

ते तदा आहुस् तेन हि देवानाम् इन्द्र तथा कुरु यथा अस्य क्षिप्रं दर्शनं भवेत्

तस्मिन् खलु पुनः कूटागारे शक्रस्य देवानाम् इन्द्रस्य त्रायत्रिंशानां देवानां च प्रतिभासः संदृश्यते स्म

ते बोधिसत्त्वं बोधिसत्त्व मातरम् च त्रि प्रदक्षिणीकृत्य प्रक्रामन्ति स्म

अथ खलु ब्रह्मा सहा पतिः चतुरशीत्या देव कोट्या नयुत शत सहस्रः सार्धं तं रत्नव्यूहं बोधिसत्त्व परिभोगम् परिगृह्य महति ब्राह्मे विमाने त्रि योजन शतिके प्रतिष्ठाप्य अनेकैः दैव कोटी नयुत शत सहस्रैः समन्ततो ऽनुपरिवार्य जम्बूद्वीपम् अवतारयति स्म

रत्नव्यूहं बोधिसत्त्व परिभोगम् वयं तथागतस्य अन्तिकम् उपनामयिष्यामः

तत् यथा अपि नाम महतो अभ्र कूटात् विद्युतः निःसृत्य महान्तम् अवभासम् संजनयन्ति एवम् एव बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षि गतः श्रिया तेजसा वर्णेन च तं प्रथमं रत्न कूटागारम् अवभासयति स्म

अवभास्य द्वितीयं गन्ध कूटागारम् अवभासयति स्म

स तस्मिन् कूटागारे पर्यङ्क निषण्णः ऽतीव शोभते स्म

स खलु पुन रत्नव्यूहो बोधिसत्त्व परिभोगः ऽभिरूपः प्रासादिको दर्शनीयः चतुरस्रः चतुष्ठूणः

एवम् एव बोधिसत्त्वस्य मातुः कुक्षि गतस्य आत्म भावः ऽभिनिर्वृत्तो ऽभूत् प्रभास्वरो ऽभिरूपः प्रासादिको दर्शनीयः

ते च अमनुष्याः क्षिप्रम् एव प्रक्रामन्ति स्म

यदा च भिक्षवः शक्रो देवानाम् इन्द्रः तद् अन्ये च देव पुत्राः प्रक्रमितु कामाः भवन्ति स्म तदा बोधिसत्त्वः तेषाम् चेतसा एव चेतः परिवितर्कम् आज्ञाय दक्षिणं पाणिम् उत्क्षिप्य संचारयन्ति स्म

यत् च इह त्रि साहस्र महा साहस्र लोकधातौ ओजः वा मण्डो वा रसो वा तत् सर्वम् तस्मिन् महा पद्मे मधु बिन्दुः संतिष्ठते स्म

निषण्णान् च तान् विदित्वा बोधिसत्त्वो धर्म्यया कथया संदर्शयति स्म समादापयति स्म समुत्तेजयति स्म संप्रहर्षयति स्म

मातरं च न बाधते स्म

आच्छादनानि च उद्गृह्य प्रक्रान्ता ब्राह्मणाः ततस्

संचार्य विचारयति स्म
इति हि भिक्षवः शिशिर काल विनिर्गते वैशाख मासे विशाखा नक्षत्र अनुगते ऋतु प्रवरे वसन्त काल समये तरु वर पत्र आकीर्णे वर प्रवर पुष्प संकुसुमिते शीत उष्ण तमः रजः विगते मृदु शाद्वले सु संस्थिते त्रिभुवन ज्येष्ठः लोक महितः व्यवलोक्य ऋतु काल समये पञ्चदश्यां पूर्णमास्यां पोषध गृहीतायाः मातुः पुष्य नक्षत्र योगेन बोधिसत्त्वः तुषित वर भवनात् च्युत्वा स्मृतः सम्प्रजानन् पाण्डुरो गज पोतः भूत्वा षष् दन्तः इन्द्रगोपक शिराः सुवर्ण राजी दन्तः सर्व अङ्ग प्रत्यङ्गः अ हीन इन्द्रियः जनन्या दक्षिणायां कुक्षौ अवक्रामत्

भगवान् आह क्व स इदानीं ब्रह्मन् उपदर्शय तम्

तस्य कर्मणो विपाकेन महाब्रह्मा बोधिसत्त्वस्य तं मधु बिन्दुम् उपनामयति स्म

विचार्य पुनर् अपि स्मृतः सम्प्रजानन् तम् पाणिं प्रतिष्ठापयति स्म

तावत् महेशाख्यैः च देवैः परिवृतो ऽभूद् यत् शक्रः देवानाम् इन्द्रः सुमेरौ स्थित्वा दूरत एव मुखे ताल छत्रकम् दत्त्वा शीर्ष व्यवलोकनेन अनुविलोकयति स्म उन्मेष ध्यायिकया वा

ते बोधिसत्त्वं बोधिसत्त्व मातरम् च त्रि प्रदक्षिणीकृत्य पुनर् एव प्रक्रामन्ति स्म

न च शक्नोति स्म भिक्षवः शक्रो देवानाम् इन्द्रः बोधिसत्त्वस्य आज्ञाम् प्रतिरोद्धुम्

एवंप्रमाणः तत् यथा अपि नाम षष् मास जातः दारक उच्चैस्त्वेन

वयं हि बोधिसत्त्वस्य वेश्म वै मापयामहे

आह पश्येयं भगवन् पश्येयं सुगत

तेषाम् आगत आगतानाम् बोधिसत्त्वः कायात् प्रभाम् उत्सृज्य प्रभा व्यूहानि सिंहासनानि अभिनिर्मिमीते स्म

तस्मिन् खलु पुन रत्नव्यूहे बोधिसत्त्व परिभोगे शतसहस्रव्यूहं नाम वासः युगम् प्रादुर्भूतम्

स खलु पुन रत्नव्यूहो बोधिसत्त्व परिभोगः एवं वर्ण संस्थानः यस्य न कश्चित् स देवके लोके स मारके स ब्रह्मके सदृशो ऽस्ति आकृत्या वा वर्णेन वा

शक्रो ऽपि देवानाम् इन्द्रः सार्धं पञ्च मात्रैः देव पुत्र शतैः बोधिसत्त्वम् मातुः कुक्षि गतम् ज्ञात्वा सततं समितम् अनुबध्नाति स्म

वैडूर्य प्रत्युप्तम् इव अभिजातम् जातरूपम्

न हि चरमभविकस्य बोधिसत्त्वस्य कलल अर्बुद घन पेशी भावम् कायः संतिष्ठते स्म

ब्रह्मा आह एवम् एतत् भगवन् एवम् एतत् सुगत

तादृश एव द्वितीयः कूटागारः कृतो यः तस्मिन् प्रथमे कूटागारे ऽभ्यन्तरतः अ सक्तः अ बद्ध स्थितः

तदा बोधिसत्त्वः तान् आगतान् विदित्वा दक्षिणं पाणिम् अभ्युत्क्षिप्य एक अङ्गुलिकया आसनानि उपदर्शयति स्म

यदा च ब्रह्मा सहा पतिः तद् अन्ये च ब्रह्म कायिकाः देव पुत्राः गन्तु कामाः भवन्ति स्म तदा बोधिसत्त्वः तेषाम् चेतसा एव चेतः परिवितर्कम् आज्ञाय दक्षिणं सुवर्ण वर्णम् बाहुम् उत्क्षिप्य संचारयति स्म

दृष्ट्वा च ते तुष्टा अभूवन् उदग्रा आत्त मनसः प्रमुदिताः प्रीति सौमनस्य जाताः

द्वितीयं गन्ध कूटागारम् अवभास्य तृतीयं रत्न कूटागारम् अवभासयति स्म

न च कश्चिद् देवः वा नागो वा यक्षो वा मनुष्यो वा अमनुष्यो वा यः शक्नोति स्म बोधिसत्त्वं पूर्वतरं प्रतिसंमोदितुम्

अभ्यन्तर गतः च बोधिसत्त्वो मायादेव्याः कुक्षौ दक्षिणे पार्श्वे पर्यङ्कम् आभुज्य निषण्णो ऽभूत्

स खलु पुना रत्नव्यूहो बोधिसत्त्व परिभोगः दिव्यैः वस्त्रैः दिव्यैः माल्यैः दिव्यैः गन्धैः दिव्यैः पुष्पैः दिव्यैः वाद्यैः दिव्यैः च परिभोगैः अभिसंस्कृतः ऽभूत्

तं बोधिसत्त्वः परिगृह्य भुङ्क्ते स्म महाब्रह्मणो अनुकम्पाम् उपादाय

संचार्य विचार्य अवसाद ता आकारेण पाणिं संचारयति स्म

तदा शक्रस्य देवानाम् इन्द्रस्य अन्येषाम् च त्रायत्रिंशानां देवानाम् एवम् भवति स्म विसर्जिता वयं बोधिसत्त्वेन इति

अथ खलु आयुष्मान् आनन्दः बुद्ध अनुभावेन भगवन्तम् एतत् अवोचत् आश्चर्यं भगवन् यावत् जुगुप्सनीयः च मातृग्रामः तथागतेन उक्तः यावत् राग चरितः च

स च पर्यङ्कः तस्मिन् गन्ध मये तृतीये कूटागारे व्यवस्थितः संप्रतिच्छन्नः

ते सह प्रतिलम्भात् अरोग निर्विकाराः भवन्ति स्म
न च बोधिसत्त्व मातुः क्वचित् पुरुषे राग चित्तम् उत्पद्यते स्म न अपि कस्यचिद् पुरुषस्य बोधिसत्त्वस्य मातुः अन्तिके

मातरं च न बाधते स्म

अल्प उत्सुकः देव भव सुखं तिष्ठ उपेक्षको

ता अपि बोधिसत्त्वं मातुः कुक्षि गतम् विदित्वा सततं समितं रक्षन्ति स्म

ततस् तेषाम् एवम् भवति स्म अस्माभिः सार्धं बोधिसत्त्वः संमोदते स्म

निषण्णान् च एनान् विदित्वा परिपृच्छति स्म परिप्रश्नयति स्म यत् उत अस्य एव बोधिसत्त्वस्य महायानस्य विस्तर विभाग ताम् उपादाय

स भगवतः पादौ शिरसा अभिवन्द्य भगवन्तं त्रि प्रदक्षिणीकृत्य एकान्ते ऽस्थात् प्राञ्जलीभूतो भगवन्तं नमस्यन्

अथ तद् क्षणम् एव चत्वारो महाराजानो राजानं शुद्धोदनम् उपसंक्रम्य एवम् आहुः

निषीदति स्म शक्रो देवानाम् इन्द्रः तद् अन्ये च देव पुत्राः यथा प्रज्ञप्तेषु आसनेषु

कः पुनर् वादः शक्रो देवानाम् इन्द्रः

न खलु पुनर् अन्यत्र एवम् परिशुद्धो बोधिसत्त्व परिभोगः भवति यथा मातुः कुक्षि गतस्य बोधिसत्त्वस्य

निषीदति स्म भिक्षवो ब्रह्मा सहा पतिः तद् अन्ये च ब्रह्म कायिकाः देव पुत्राः यथा प्रज्ञप्तेषु आसनेषु

चक्षूंषि तेषां विभ्रमन्ति स्म

तत्र बोधिसत्त्वो महासत्त्वो महाव्यूहस्य समाधेः अनुभावेन सर्वेषु तेषु गृहेषु मायादेवीम् उपदर्शयति स्म

तत्र खलु भगवान् जानन् एव ब्रह्माणं सहा पतिम् आमन्त्रयते स्म गृहीतः त्वया ब्रह्मन् स बोधिसत्त्व परिभोगः दश मासिकः यो मम पूर्वं बोधिसत्त्व भूतस्य मातुः कुक्षि गतस्य अभूत्

एवंरूपेण भिक्षव ऋद्धि प्रातिहार्येण समन्वागतो बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षि गतः ऽस्थात्

यत् खलु महाब्रह्मणा चीवरं प्रावृतम् अभूत् तत् तस्य बोधिसत्त्व पर्यङ्कस्य अग्रतस् न भासते स्म तत् यथा अपि नाम वात वृष्ट्या अभिहतः कृष्ण कम्बलः

अन्ततो मायादेवी तृण गुल्मकम् अपि धरणि तलात् अभ्युत्क्षिप्य ग्लानेभ्यः सत्त्वेभ्यो ऽनुप्रयच्छति स्म

न च काम वितर्कम् वा व्यापाद वितर्कम् वा विहिंसा वितर्कम् वा वितर्कयति स्म

एक अङ्गुलिकया च आसनानि उपदर्शयति स्म

न स कश्चिद् सत्त्वः सत्त्व निकाये संविद्यते यस्य तत् प्रादुर्भवेत् अन्यत्र चरमभविकाद् बोधिसत्त्वात्

तान् बोधिसत्त्वो निषण्णान् विदित्वा धर्म्यया कथया संदर्शयति स्म समादापयति स्म समुत्तेजयति स्म संप्रहर्षयति स्म

तान् बोधिसत्त्वो निषण्णान् विदित्वा धर्म्यया कथया संदर्शयति स्म समादापयति स्म समुत्तेजयति स्म संप्रहर्षयति स्म

तत्र खलु भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते स्म द्रक्ष्यसि त्वम् आनन्द रत्नव्यूहं बोधिसत्त्व परिभोगम् यत्र बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षि गतः व्याहार्षीत्

अभिनिर्माय तान् बोधिसत्त्वान् तेषु आसनेषु निषीदयति स्म

सचेद् कूटागार परिभोगः एवं सु परिभोगः एवं सु परिनिष्पन्नः स अन्तर बहिस् एवम् सु परिनिष्ठितः एवं मृदुकः च

ततो ब्रह्मणः सहा पतेः तद् अन्येषाम् च ब्रह्मकायिकानां देव पुत्राणाम् एवम् भवति स्म विसर्जिता वयं बोधिसत्त्वेन इति

अथ तर्हि बोधिसत्त्व एव तावत् पूर्वतरं प्रतिसंमोदते स्म पश्चात् बोधिसत्त्व माता

न च राग परिदाहेन वा द्वेष परिदाहेन वा मोह परिदाहेन वा परिदह्यते स्म

मातरं च न बाधते स्म

ते बोधिसत्त्वं बोधिसत्त्व मातरम् च त्रि प्रदक्षिणीकृत्य प्रक्रामन्ति स्म

कः पुनर्वादो ये तद् अन्ये उदारतमा देवाः त्रायत्रिंशा वा यामा वा तुषिता वा

तत् यथा अपि नाम काचिलिन्दिक सुख संस्पर्शः निदर्शन मात्रेण न तु तस्य उपमा संविद्यते

यो युष्माकं द्रष्टु कामः स शीघ्रम् आगच्छतु इति

क्षेमं च राज्यं सुभिक्षं च सुमना आकुलम् अनुभवति स्म

पुनर् अपरम् यदा बोधिसत्त्वस्य केचिद् दर्शनाय आगच्छन्ति स्म स्त्रियो वा पुरुषो वा दारको वा दारिका वा तान् बोधिसत्त्वः पूर्वतरम् एव प्रतिसंमोदयते स्म पश्चात् बोधिसत्त्वस्य माता
स खलु पुनः कूटागार उरगसारचन्दन मयः यस्य एक सुवर्ण धरणी साहस्रं लोकधातुं मूल्यं क्षमते तथाविधेन उरगसारचन्दनेन स कूटागारः समन्ताद् अन् उपलिप्तः

कथं हि नाम सर्व लोक अभ्युद्गतः भगवान् पूर्वं बोधिसत्त्व भूतः एव तुषितात् देवनिकायात् च्यवित्वा मनुष्य आश्रये दुर्गन्धे मातुः दक्षिणे पार्श्वे कुक्षौ उपपन्नः इति

कालेन वायवो वान्ति स्म

तत् कथम् हि नाम सर्व लोक अभ्युद्गतः बोधिसत्त्वः शुचिः निराम गन्धः सत्त्व रत्नः संतुषितात् देवनिकायात् च्युत्वा दुर्गन्धे मनुष्य आश्रये दश मासान् मातुः कुक्षौ स्थित इति

ये च केचिद् नाना रोग स्पृष्टाः सत्त्वा भवन्ति स्म वात पित्त श्लेष्म संनिपात जैः रोगैः पीड्यन्ते स्म चक्षु रोगेण वा श्रोत्र रोगेण वा घ्राण रोगेण वा जिह्वा रोगेण वा ओष्ठ रोगेण वा दन्त रोगेण कण्ठ रोगेण वा गलगण्ड रोगेण वा उर गण्ड कुष्ठ किलास शोष उन्माद अपस्मार ज्वर गलगण्ड पिटक विसर्प विचर्चिका आद्यैः रोगैः सम्पीड्यन्ते स्म तेषां बोधिसत्त्व माता दक्षिण पाणिम् मूर्ध्नि प्रतिष्ठापयति स्म

बोधिसत्त्वस्य माता च निध्याय स्थिता पश्यति स्म कुक्षि गतम् बोधिसत्त्वम्

बोधिसत्त्वः च स्मृतः सम्प्रजानन् पाणिं प्रतिष्ठापयति स्म

पश्चात् बोधिसत्त्वः तुषितेभ्यः च्युत्त्वा तस्मिन् कूटागारे पर्यङ्क निषण्णः सम्भवति

अवक्रान्तः च स दक्षिण अवचरः अभूत् न जातु वाम अवचरः

न च शक्नोति स्म द्रष्टुम्

अथ तर्हि सर्व अङ्ग प्रत्यङ्ग लक्षण सम्पन्नः संनिषण्ण एव प्रादुर्भवति

सर्वे च कपिल आह्वये महा पुर वरे शाक्या अन्ये च सत्त्वाः खादन्ति स्म पिबन्ति स्म क्रीडन्ति स्म प्रविचारयन्ति स्म दानानि च ददन्ति स्म पुण्यानि च कुर्वन्ति स्म कौमोद्याम् इव चातुर्मास्याम् एक अन्तरे क्रीडा सुख विहारैः विहरन्ति स्म

अथ खलु ब्रह्मा सहा पतिः सुब्रह्माणं देव पुत्रम् एतत् अवोचत् गच्छ त्वं मार्षा इतो ब्रह्म लोकम् उपादाय यावत् त्रायत्रिंशत् भवनम् शब्दम् उदीरय घोषम् अनुश्रावय

तस्मिन् खलु पुनः कूटागारे यानि कानिचित् सन्ति अतिक्रान्त अतिक्रान्तानि माया गुण रति क्रीडा समवसृत स्थानानि तानि सर्वाणि तस्मिन् प्रादुर्भावानि संदृश्यन्ते स्म बोधिसत्त्वस्य पूर्व कर्म विपाकेन

गुरुतरम् इव आत्मानम् मन्यते स्म

पुनर् एव च बोधिसत्त्वो दक्षिणं सुवर्ण वर्ण पाणिम् उत्क्षिप्य ब्रह्माणं सहा पतिम् ब्रह्म कायिकान् च देव पुत्रान् प्रतिसंमोदते स्म

अपि तु खलु पुनर् मार्षाः भगवत् समीपम् उपनीतम् द्रक्ष्यामः

एवं दक्षिणां पश्चिमां उत्तराम् अधस् ऊर्ध्वं समन्तात् दश दिशः क्रोश मात्रम् एकैकस्याम् दिशि मातुः कुक्षि गतः बोधिसत्त्वः श्रिया तेजसा वर्णेन च अवभासयति स्म

न च अस्याः स्त्री माया न शाठ्यं न ईर्ष्या न स्त्री क्लेशाः बाधन्ते स्म

निर्गते च खलु पुनर् भिक्षवः मध्याह्न काल समये सायाह्न काल समये प्रत्युपस्थिते अथ खलु ब्रह्मा सहा पतिः अनेकैः ब्रह्मकायिकैः देव पुत्र शत सहस्रैः परिवृतः पुरस्कृतः तम् दिव्यम् ओजः बिन्दुम् आदाय येन बोधिसत्त्वः तेन उपसंक्रामति स्म बोधिसत्त्वं द्रष्टुं वन्दितुं पर्युपासितुं धर्मं च श्रोतुम्

तस्य खलु पुनर् उरगसारचन्दनस्य एवंरूपः वर्णः तत् यथा अपि नाम अभिजातस्य नील वैडूर्यस्य

तत् कस्मात् यत् सह श्रवणात् एव जाम्बुद्वीपका मनुष्या उन्मादम् आपत्स्यन्ते इति

स च तथागतस्य अन्तिके उपनीतो ऽतीव भासते तपति विरोचते स्म

अथ खलु ब्रह्मा सहा पतिः भगवतः पादौ शिरसा अभिवन्दित्वा भगवतः पुरतो अन्तर्हितः तद् क्षणम् एव ब्रह्म लोके प्रत्यस्थात्

यदा च प्रक्रमितु कामाः भवन्ति तदा बोधिसत्त्वः तेषाम् चेतसा एव विचिन्तितं विज्ञाय दक्षिणं पाणिम् उत्क्षिप्य संचारयति स्म
इति हि भिक्षवो राजा शुद्धोदनो ब्राह्मणेभ्यो लक्षण नैमित्तिक वैपञ्चकेभ्यः स्वप्न अध्यायि पाठकेभ्यः प्रतिश्रुत्य हृष्टः तुष्टः उदग्र आत्त मनाः प्रमुदितः प्रीति सौमनस्य जातः तान् ब्राह्मणान् प्रभूतेन खादनीय भोजनीय आस्वादनीयेन संतर्प्य संप्रवार्य आच्छादनानि च दत्त्वा विसर्जयति स्म

यत्र इदम् उच्यते यत्

राजा अपि शुद्धोदनः सम्प्राप्त ब्रह्मचर्य उपरत राष्ट्र कार्यः ऽपि सु परिशुद्धः तपः वन गतः इव धर्मम् एव अनुवर्तते स्म

मोहं ते वै यान्ति स्म

तदा तेषां चतुर्णां महाराजानाम् एवम् भवति स्म विसर्जिताः स्म वयं बोधिसत्त्वेन इति

अथ खलु भिक्षवो राज्ञः शुद्धोदनस्य एतत् अभवत् कतमस्मिन् गृहे मायादेवी सुखम् अन् उपक्लिष्टा विहरेत् इति

अभिनिष्क्रान्ताः च त्रायत्रिंशत् देव पुत्राः बोधिसत्त्वस्य दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय

अथ स राजा शुद्धोदनः तत् वचनम् श्रुत्वा प्रहर्षित मनाः आकम्पित शरीरः भद्रासनात् उत्थाय अमात्य नैगम पार्षद्य बन्धु जन परिवृतः येन अशोक वनिका तेन उपसंक्रामत् उपसंक्रान्तः च न शक्नोति स्म अशोक वनिकाम् प्रवेष्टुम्

येन च बोधिसत्त्वः पाणिं संचारयति स्म तद् मुखा एव मायादेवी भवति स्म

अथ खलु तस्यां देव पर्षदि केषांचिद् देव पुत्राणाम् एतत् अभवत् ये ऽपि तावत् चातुर्महाराजकायिकाः देवाः ते ऽपि तावत् मनुष्य आश्रय गत त्वेन निर्विद्य अपक्रमन्ति

कालेन देवा वर्षन्ति स्म

मायादेवी सुख शयन प्रसुप्ता इमं स्वप्नम् अपश्यत्

तत् यथा अपि नाम द्वि निर्धान्तम् सुवर्णं कुशलेन कर्मकारेण सु परिनिष्ठितम् अपगत काच दोषम् एवं तस्मिन् समये स कूटागारो विराजते स्म

दृष्ट्वा च पुनर् तुष्टा उदग्रा आत्त मनाः प्रमुदिता प्रीति सौमनस्य जाता भवति स्म

व्याकरित्व गिरं सौम्यां भुक्त्वा पार्थिव भोजनम्

याम् एव च रात्रिं बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षिम् अवक्रान्तः ताम् एव रात्रिम् अधस् आप स्कन्धम् उपादाय अष्टषष्टि योजन शत सहस्राणि महा पृथिवीम् भित्त्वा यावद् ब्रह्म लोकम् पद्मम् अभ्युद्गतम् अभूत्

सा अशोक वनिकायाम् सुख उपविष्टा राज्ञः शुद्धोदनस्य दूतं प्रेषयति स्म आगच्छतु देवो देवी ते द्रष्टु कामा इति

अथ खलु भगवान् तम् दिव्यं वाद्य निर्घोषम् अन्तर्धापयति स्म

तान् च बोधिसत्त्वो दूरत एव आगच्छतः दृष्ट्वा दक्षिणं सुवर्ण वर्णम् बाहुं प्रसार्य शक्रं देवानाम् इन्द्रम् देवान् च त्रायत्रिंशान् प्रतिसंमोदते स्म

अथ खलु भगवान् तथारूप निमित्तम् अकरोत् यद् ब्रह्मा सहा पतिः सार्धम् अष्टषष्टि ब्रह्म शत सहस्रैः ब्रह्म लोके ऽन्तर्हितो भगवतः पुरतः प्रत्यस्थात्

राज्ञा च अपि शुद्धोदनेन मनुष्य अतिक्रान्तम् दिव्य असंप्राप्तम् गृहतरं प्रतिसंस्कारितम् अभूत्

न खलु पुनर् भिक्षवः मायादेवी बोधिसत्त्व कुक्षि गते गुरु काय ताम् संजानीते स्म अन्यत्र लघु ताम् एव मृदु ताम् एव सौख्य ताम् एव

तत् कस्मात् महेशाख्या हि देवा ब्राह्मणाः

तस्मिन् खलु पुन रत्नव्यूहे बोधिसत्त्व परिभोगे ये केचित् कामावचराणां देवानां भवन व्यूहाः ते सर्वे तस्मिन् संदृश्यन्ते स्म

स तान् अवोचत् किम् अहम् मार्षाः करिष्यामि अहम् अपि न लभे द्रष्टुम्

उपरिष्टात् च कूटागार समलंकृतः

भगवान् आह इच्छसि त्वम् आनन्द रत्नव्यूहं बोधिसत्त्व परिभोगम् द्रष्टुं यो मातुः कुक्षि गतस्य बोधिसत्त्वस्य परिभोगो ऽभूत्

अथ खलु ब्रह्मा सहा पतिः सार्धं तैः चतुरशीत्या देव कोटी नयुत शत सहस्रैः तम् रत्नव्यूहं बोधिसत्त्व परिभोगम् गृहीत्वा येन भगवान् तेन उपसंक्रामयति स्म

निषीदन्ति स्म ते लोकपाल आदयः यथा प्रज्ञप्तेषु आसनेषु

निर्गते खलु पुनः पूर्वाह्ण काल समये मध्याह्न काल समये प्रत्युपस्थिते अथ खलु शक्रो देवानाम् इन्द्रः निष्क्रान्तः

कालेन ऋतवो नक्षत्राणि च परिवर्तन्ते स्म

तत् एकान्ते स्थित्वा शीर्ष उन्मिञ्जितकया भगवन्तम् अनुविलोकयन्ति स्म