tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधवास्व् आतुरासु च

स राज्ञा तद् चतुर् भागम् दाप्यस् तस्य च तद् धनम्

न च आदेयम् समृद्धो ऽपि सूक्ष्मम् अप्य् अर्थम् उत्सृजेत्

सूत्र कार्पास किण्वानाम् गोमयस्य गुडस्य च

कामिनीषु विवाहेषु गवां भक्ष्ये तथा इन्धने

अनादेयस्य च आदानात् आदेयस्य च वर्जनात्

तडागान्य् उदपानानि वाप्यः प्रस्रवणानि च

व्यवहारान् दिदृक्षुस् तु ब्राह्मणैः सह पार्थिवः

यत्र अपवर्तते युग्यं वैगुण्यात् प्राजकस्य तु

उभौ निगृह्य दाप्यः स्याद् इति धर्मस्य धारणा

एष दण्ड विधिः प्रोक्तो वाच् पारुष्यस्य तत्त्वतः

लोभात् सहस्रं दण्ड्यस् तु मोहात् पूर्वं तु साहसम्

यथा यथा महद् दुःखं दण्डं कुर्यात् तथा तथा

अरक्षितारम् अत्तारं नृपं विद्याद् अधोगतिम्

छेदने च एव यन्त्राणां योक्त्र रश्मियोः तथा एव च

यः स्वामिना अननुज्ञातम् आधिं भुङ्क्ते ऽविचक्षणः

यत्र अनिबद्धः अपि ईक्षेत शृणुयाद् वा अपि किंचन

स तथा एव ग्रहीतव्यो यथा दायस् तथा ग्रहः

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दण्ड पारुष्य निर्णयम्

किंचिद् एव तु दाप्यः स्यात् सम्भाषां ताभिर् आचरन्

न जातु ब्राह्मणं हन्यात् सर्व पापेषु अपि स्थितम्

अज्ञानाद् बाल भावात् च साक्ष्यं वितथम् उच्यते

शूद्राश् च सन्तः शूद्राणाम् अन्त्यानाम् अन्त्ययोनयः

तासां चेद् अवरुद्धानां चरन्तीनां मिथो वने

पञ्च कृष्णलकः माषस् ते सुवर्णस् तु षोडश

स कामाम् दूषयंस् तुल्यो न अङ्गुलि छेदम् आप्नुयात्

भार्या पुत्रश् च दासश् च प्रेष्यो भ्रात्रा च सोदरः

धर्म प्रवक्ता नृपतेर् न शूद्रः कथंचन

रथं हरेत् च अध्वर्युः ब्रह्म आधाने च वाजिनम्

उपधाभिश् च यः कश्चित् पर द्रव्यम् हरेन् नरः

आप्ताः सर्वेषु वर्णेषु कार्याः कार्येषु साक्षिणः

सत्या न भाषा भवति यद्य् अपि स्यात् प्रतिष्ठिता

निरन्वयं भवेत् स्तेयं च यत्

शूद्र विश् क्षत्र विप्राणाम् यत्र ऋत उक्तौ भवेद् वधः

वाग्दण्डयोश् च पारुष्ये न परीक्षेत साक्षिणः

शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यात् सहस्रं त्व् अन्त्यज स्त्रियम्

सर्वेषाम् अर्धिनो मुख्यास् तद् अर्धेन अर्धिनः ऽपरे

कुटुम्ब अर्थे ऽध्यधीनो ऽपि व्यवहारं यम् आचरेत्

चतुर् सौवर्णिकः निष्को विज्ञेयस् तु प्रमाणतः

निरादिष्ट धनः चेत् तु प्रतिभूः स्याद् अलंधनः

कृतानुसाराद् अधिका व्यतिरिक्ता न सिध्यति

स दीर्घस्य अपि कालस्य तल् लभेत एव वेतनम्

देशं रूपं च कालं च व्यवहार विधौ स्थितः

यत् किंचिद् दश वर्षाणि संनिधौ प्रेक्षते धनी

जाल अन्तर गते भानौ यत् सूक्ष्मं दृश्यते रजः

ततो अर्ध दण्डः भृत्यानाम् अज्ञानात् क्षेत्रिकस्य तु

विस्रब्धं ब्राह्मणः शूद्राद् द्रव्य उपादानम् आचरेत्

नयेत् तथा अनुमानेन धर्मस्य नृपतिः पदम्

यदि संसाधयेत् तत् तु दर्पाल् लोभेन वा पुनः

अङ्गुल्योर् एव वा छेदं खरेण उद्वहनम् तथा

पुमांसं दाहयेत् पापं शयने तप्त आयसे

काणं वा अपि अथ वा खञ्जम् अन्यं वा अपि तथाविधम्

द्विजातय इव इज्याभिः पूयन्ते सततं नृपाः

विद्वांस् तु ब्राह्मणो दृष्ट्वा पूर्व उपनिहितम् निधिम्

न मित्र कारणात् राजा विपुलाद् वा धन आगमात्

व्याल ग्राहान् उञ्छवृत्तीन् अन्यांश् च वन चारिणः

अभियोक्ता दिशेद् देश्यं करणं वा अन्यत् उद्दिशेत्

तत्र अपरिवृतम् धान्यं विहिंस्युः पशवो यदि

यं तु पश्येन् निधिं राजा पुराणं निहितं क्षितौ

शाल्मलीन् साल तालान् च क्षीरिणश् च एव पादपान्

साहसस्य नरः कर्ता विज्ञेयः पाप कृत्तमः

लोक संव्यवहार अर्थम् याः संज्ञाः प्रथिता भुवि

स्त्रिया अपि कार्यं बालेन स्थविरेण वा

अस्वर्ग्यं च परत्र अपि तस्मात् तत् परिवर्जयेत्

गुल्मान् वेणूंश् च विविधान् शमी वल्ली स्थलानि च

पथि क्षेत्रे परिवृते ग्रामान्तीये ऽथ वा पुनः

सीमा विनिर्णयम् कुर्युः प्रयता राज संनिधौ

पादं पशुश् च योषिच् च पाद अर्धम् रिक्तकः पुमान्

सहस्रं क्षत्रियो दण्ड्यो मौण्ड्यं मूत्रेण च अर्हति
प्रिया भवन्ति लोकस्य स्वे स्वे कर्मण्य् अवस्थिताः

न सम्भाषां परस्त्रीभिः प्रतिषिद्धः समाचरेत्

प्राजकश् चेद् भवेद् आप्तः प्राजको दण्डम् अर्हति

न दद्याद् यदि तस्मात् स न संहरति किंचन

न अन्यत् अन्येन संसृष्ट रूपम् विक्रयम् अर्हति

शुल्कं दद्यात् सेवमानः समाम् इच्छेत् पिता यदि

तद् ऋणम् प्राप्नुयात् सर्वं दश बन्धम् च सर्वतः

आत्मा एव ह्य् आत्मनः साक्षी गतिर् आत्मा तथा आत्मनः

कुर्वीत च एषाम् प्रत्यक्षम् अर्घ संस्थापनम् नृपः

न आर्तः न मत्तो न उन्मत्तः न क्षुध् तृष्णा उपपीडितः

शिष्येण बन्धुना वा अपि दासेन भृतकेन वा

एषाम् अन्यतमे स्थाने यः साक्ष्यम् अनृतं वदेत्

अभयस्य हि यो दाता स पूज्यः सततं नृपः

स्त्री पुंस् धर्मः विभागश् च द्यूतम् आह्वय एव च

मम अयम् इति यो ब्रूयान् निधिं सत्येन मानवः

वत्सस्य ह्य् अभिशस्तस्य पुरा भ्रात्रा यवीयसा

विचार्य सर्व पण्यानाम् कारयेत् क्रय विक्रयौ

कन्याम् भजन्तीम् उत्कृष्टं न किंचिद् अपि दापयेत्

वादेष्व् अवचनीयेषु तद् एव द्विगुणं भवेत्

शक्तं कर्मण्य् अदुष्टं च तयोर् दण्डः शतं शतम्

मित्र द्रुहः कृतघ्नस्य ते ते स्युर् ब्रुवतो मृषा

पञ्चाशत् तु भवेद् दण्डः शुभेषु मृग पक्षिषु

सर्व धर्म विदः अ लुब्धाः विपरीतांस् तु वर्जयेत्

यथोक्तम् आर्तः सुस्थो वा यस् तत् कर्म न कारयेत्

अहन्य् अहन्य् अवेक्षेत कर्मान्तान् वाहनानि च

पञ्चाशद् ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्रियस्य अभिशंसने

धेनुर् उष्ट्रो वहन्न् अश्वो यश् च दम्यः प्रयुज्यते

कार्षापणस् तु विज्ञेयस् ताम्रिकः कार्षिकः पणः

स यदि प्रतिपद्येत यथान्यस्तं यथाकृतम्

शुल्कस्थानं परिहरन्न् अकाले क्रयविक्रयी

पशूनां हरणे च एव सद्यः कार्यो ऽर्धपादिकः

क्रीत्वा विक्रीय वा किंचिद् यस्य इह अनुशयः भवेत्

अवहार्यो भवेच् च एव स अन्वयः षट्शतं दमम्

न माता न पिता न स्त्री न पुत्रस् त्यागम् अर्हति

यस् तु रज्जुं घटं कूपात् हरेत् भिन्द्याच् च यः प्रपाम्

एकजातिर् द्विजातींस् तु वाचा दारुणया क्षिपन्

वैश्यं पञ्चशतं कुर्यात् क्षत्रियं तु सहस्रिणम्

द्विजो ऽध्वगः क्षीणवृत्तिर् द्वाव् इक्षू द्वे च मूलके

भृतो न आर्तः न कुर्याद् यो दर्पात् कर्म यथोदितम्

यन् नावि किंचिद् दाशानां विशीर्येत अपराधात्

त्यजन्न् अपतितान् एतान् राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट्

सम्यक् प्रणिहितं च अर्थम् पृष्टः सन् न अभिनन्दति

अन्येषां च एवमादीनाम् मद्यानाम् ओदनस्य च

स कामाम् दूषयंस् तुल्यो न वधं प्राप्नुयान् नरः

प्रवासयेद् दण्डयित्वा ब्राह्मणं तु विवासयेत्

सम्प्रीत्या भुज्यमानानि न नश्यन्ति कदाचन

मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रं त्व् एव च उत्तमः

ताव् उभौ चौर वत् छास्यौ दाप्यौ वा तद् समम् दमम्

माषिकस् तु भवेद् दण्डः श्व सूकर निपातने

यदि संशय एव स्याल् लिङ्गानाम् अपि दर्शने

पाणिग्रहणिका मन्त्रा नियतं दार लक्षणम्

यांस् तत्र चौरान् गृह्णीयात् तान् राज इभेन घातयेत्

ब्राह्मणस्य चतुःषष्टिः पूर्णं वा अपि शतं भवेत्

तस्माद् यम इव स्वामी स्वयं हित्वा प्रिय अप्रिये

स सहायः स हन्तव्यः प्रकाशं विविधैर् वधैः

अनिर्दश अहाम् गां सूतां वृषान् देवपशूंस् तथा

बहिश् चेद् भाष्यते धर्मान् नियताद् व्यवहारिकात्

असंबद्ध कृतः च एव व्यवहारो न सिध्यति

यद् राष्ट्रं शूद्र भूयिष्ठम् नास्तिक आक्रान्तम् अद्विजम्

द्विजातीनां च वर्णानां विप्लवे काल कारिते

अपह्नवे तद् द्विगुणम् तन् मनोर् अनुशासनम्

पुत्र दारस्य वा अपि एनं शिरांसि स्पर्शयेत् पृथक्

बिभृयाद् आनृशंस्येन स्वानि कर्माणि कारयेत्

दध्नः क्षीरस्य तक्रस्य पानीयस्य तृणस्य च

यथा नयत्य् असृज् पातैः मृगस्य मृगयुः पदम्

पूर्वभुक्त्या च सततम् उदकस्य आगमेन च

वशा अपुत्रासु च एवम् स्याद् रक्षणं निष्कुलासु च

विवादं सम्प्रवक्ष्यामि यथावद् धर्म तत्त्वात्
तेन अर्ध वृद्धिः मोक्तव्या तस्य भोगस्य निष्कृतिः

न अकन्यासु क्वचिन् नृणां लुप्त धर्म क्रियाः हि ताः

अवमूत्रयतो मेढ्रम् अवशर्धयतो गुदम्

न च आर्तिम् ऋच्छति क्षिप्रं स ज्ञेयः शपथे शुचिः

तस्मात् सत्यं हि वक्तव्यं सर्व वर्णेषु साक्षिभिः

गोरक्षकान् वाणिजिकांस् तथा कारु कुशीलवान्

अधर्म दण्डनम् लोके यशस् घ्नम् कीर्ति नाशनम्

अपह्नवे ऽधमर्णस्य देहि इति उक्तस्य संसदि

हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास् तत्र सभासदः

आय व्ययौ च नियताव् आकरान् कोशम् एव च

मनुष्य मारणे क्षिप्रं चौर वत् किल्बिषं भवेत्

एको ऽहम् अस्मि इति आत्मानं यस् त्वं कल्याण मन्यसे

सर्वैर् उपायैर् अन्विच्छेच् छपथैश् च एव वैदिकैः

दापयेद् धनिकस्य अर्थम् अधमर्णाद् विभावितम्

जघन्यं सेवमानां तु संयतां वासयेद् गृहे

स्थापयन्ति तु यां वृद्धिं सा तत्र अधिगमम् प्रति

अधर्माद् अपि षड्भागो भवत्य् अस्य ह्य् अरक्षतः

तानि संधिषु सीमायाम् अप्रकाशानि कारयेत्

समो अवकृष्ट जातिः तु दद्यात् श्रेयांस् तु तत् शनैः

तेषां न दद्याद् यदि तु तत् हिरण्यम् यथाविधि

इत्य् ऋचा वा वारुण्या तृचेन अब्दैवतेन वा

निरोधनेन बन्धेन विविधेन वधेन च

यस्य स्तेनः पुरे न अस्ति न अन्यस्त्रीगः न दुष्ट वाच्

दास्यं तु कारयन् लोभाद् ब्राह्मणः संस्कृतान् द्विजान्

यश् च अधरोत्तरान् अर्थान् विगीतान् न अवबुध्यते

तैस् तैर् उपायैः संगृह्य दापयेद् अधमर्णिकम्

वसिष्ठश् च अपि शपथं शेपे पैजवने नृपे

वाणिज्यं कारयेद् वैश्यं कुसीदं कृषिम् एव च

शेषे ऽप्य् एकादश गुणम् दाप्यस् तस्य च तद् धनम्

तौ नृपेण ह्य् अधर्म ज्ञौ तद् द्विगुणम् दमम्

निसर्ग जम् हि तत् तस्य कस् तस्मात् तद् अपोहति

दक्षिणासु च दत्तासु स्व कर्म परिहापयन्

ब्राह्मणा लिङ्गिनश् च एव न दाप्यास् तारिकं तरे

शेषे त्व् एकादश गुणम् मूल्याद् दण्डं प्रकल्पयेत्

न चेत् त्रि पक्षात् प्रब्रूयाद् धर्मं प्रति पराजितः

उपस्थम् उदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम्

मृण्मयानां च हरणे मृदो भस्मन एव च

दत्तस्य एषा उदिता धर्म्या यथावद् अनपक्रिया

अन्धः शत्रु कुलम् गच्छेद् यः साक्ष्यम् अनृतं वदेत्

अविन्दंस् तत्त्वतः सत्यं शपथेन अपि लम्भयेत्

कूष्माण्डैर् वा अपि जुहुयाद् घृतम् अग्नौ यथाविधि

योगाधमनविक्रीतं योगदान प्रतिग्रहम्

सज्जयन्ति हि ते नारीर् निगूढाश् चारयन्ति च

क्रयेण स विशुद्धं हि न्यायतो लभते धनम्

यस् तु दोषवतीं कन्याम् अन् आख्याय प्रयच्छति

शुल्कं च द्विगुणं दद्याच् छिफाश् च एव आप्नुयात् दश

जिह्वायाः प्राप्नुयाच् छेदं जघन्यप्रभवो हि सः

बाल वृद्ध आतुराणाम् च साक्ष्येषु वदतां मृषा

अन्तर्वेश्मन्य् अरण्ये वा शरीरस्य अपि च अत्यये

भुज्यमानं परैस् तूष्णीं न स तल् लब्धुम् अर्हति

संवत्सर अभिशस्तस्य दुष्टस्य द्विगुणो दमः

संवाद्य रूप संख्या आदीन् स्वामी तद् द्रव्यम् अर्हति

द्रव्याणि हिंस्याद् यो यस्य ज्ञानतो ऽज्ञानतो ऽपि वा

अष्टादशसु मार्गेषु निबद्धानि पृथक् पृथक्

सम्भाषनं सह स्त्रीभिः कुर्युर् अप्रतिवारिताः

विसंवदेन् नरो लोभात् तं राष्ट्राद् विप्रवासयेत्

कामाद् दशगुणं पूर्वं क्रोधात् तु त्रिगुणं परम्

स तस्य उत्पादयेत् तुष्टिं राज्ञे दद्याच् च तद् समम्

तम् अनेन विधानेन धर्म्ये पथि निवेशयेत्

बाह्यैर् विभावयेल् लिङ्गैर् भावम् अन्तर्गतं नॄणाम्

अपदेशैश् च संन्यस्य हिरण्यं तस्य तत्त्वतः

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वाच् पारुष्य विनिर्णयम्

ब्रूहि इति उक्तश् च न ब्रूयाद् उक्तं च न विभावयेत्

श्रोत्रियेषु उपकुर्वन् च न दाप्याः केनचित् करम्

शम्यापातास् त्रयो वा अपि त्रिगुणो नगरस्य तु

स्तेनस्य अतस् प्रवक्ष्यामि विधिं दण्ड विनिर्णये

यावती सम्भवेद् वृद्धिस् तावतीं दातुम् अर्हति

प्रेष्यान् वार्द्धुषिकांश् च एव विप्रान् शूद्र वत् आचरेत्

विश् शूद्रयोः एवम् एव स्व जातिम् प्रति तत्त्वतः
नित्यं स्थितस् ते हृद्य् एष पुण्य पाप ईक्षिता मुनिः

तां श्वभिः खादयेद् राजा संस्थाने बहु संस्थिते

मांसस्य मधुनश् च एव यच् च अन्यत् पशु सम्भवम्

सर्वे पृथक् पृथग् दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम्

अर्थे अपव्यय मानम् तु करणेन विभावितम्

धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः

वर्तेत याम्यया वृत्त्या जित क्रोधः जित इन्द्रियः

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि धर्मं समयभेदिनाम्

तत् तथा स्थापयेद् राजा धर्मेण ग्रामयोर् द्वयोः

धरणानि दश ज्ञेयः शतमानस् तु राजतः

नग्नो मुण्डः कपालेन च भिक्षा अर्थी क्षुध् पिपासितः

अ दण्ड्यः मुच्यते राज्ञा नाष्टिको लभते धनम्

कट्यां कृताङ्को निर्वास्यः स्फिचं वा अस्य अवकर्तयेत्

अङ्ग अवपीडनायाम् च व्रण शोणितयोः तथा

अजाविके तु संरुद्धे वृकैः पाले त्व् अनायति

बलाद् दत्तं बलाद् भुक्तं बलाद् यच् च अपि लेखितम्

यत् ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद् धनम्

अरक्षितारम् राजानं बलि षड्भाग हारिणम्

तानि निर्हरतो लोभात् सर्वहारं हरेन् नृपः

पृष्ठतस् तु शरीरस्य न उत्तमाङ्गे कथंचन

बाल वृद्ध आतुराणाम् च कुर्वता हितम् आत्मनः

अन्धो जडः पीठसर्पी सप्तत्या स्थविरश् च यः

दण्डदासश् च सप्ता एते दास योनयः

निरन्वयो ऽनपसरः प्राप्तः स्याच् चौर किल्बिषम्

समुद्रे न आप्नुयात् किंचिद् यदि तस्मान् न संहरेत्

वितथेन ब्रुवन् दर्पाद् दाप्यः स्याद् द्विशतं दमम्

पादेन प्रहरन् कोपात् पाद छेदनम् अर्हति

रक्षन् धर्मेण भूतानि राजा वध्यांश् च घातयन्

एष धर्मो अखिलेन उक्तः वेतनादान कर्मणः

परस्परस्य अनुमते सर्वं संग्रहणं स्मृतम्

दास्याय एव हि सृष्टो ऽसौ ब्राह्मणस्य स्वयंभुवा

मौण्ड्यं प्राणान्तिकं दण्डो ब्राह्मणस्य विधीयते

महाकुलीनम् आर्यं च राजा सम्पूजयेत् सदा

पशुषु स्वामिनां च एव पालानां च व्यतिक्रमे
प्रयतम् अग्रं न हिनस्ति किं चन यथाकामं कृणुत सोम्यं मधु

इमा गावो विजावतीः प्रजावती स्त्रीषु संमनसो भवन्तु

हुत अदः ऽन्ये अ हुत अदः ऽन्ये वैश्वदेवं हविर् उभये सं चरन्ति

तेषां शिरांस्य् असिना छिनद्म्य् अथ आसाम् वत्सान् आयुषा मेदसा सं सृजामि

प्र वीयन्तां स्त्रियो गावो विष्णुर् योनिम् अनु कल्पयाति

ते सम्यञ्च इह मादयन्ताम् इषम् ऊर्जं यजमानाय मत्स्व

नि ते पदां पृथिवी यन्तु सिन्धव उद् ओषधयो जिहतां प्र ईरताम् इराः

साधु यज्ञम् अ हुत अदः नयन्तु रायस्पोषा यजमानं सचन्ताम्

ये च दृष्टा ये च अ दृष्टाः क्रिमयः किकृशाश् च ये

एतं भागम् अ हुत अद्भ्यः प्र हिण्मस् तन् नो हविः प्रति गृह्णन्तु देवा दैवाः

मा इमाः भवो मा शर्वो वधीद् गा मा वत्सान् क्लोम श्वयः विदन् नः

पीयूषस्य क्षीरस्य सर्पिषो अन्नस्य अग्रम् सं भराम एतत्

सप्त ऋषयः सप्त सदांस्य् एषां दश क्षिपो अश्विनोः पञ्च वाजाः

प्राणो व्यानो मन आकूतिर् वाग् देवी देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानती

प्रतिगृह्णतीर् ऋषभस्य रेत उक्षा अनड्वान् चरति वासिताम् अनु
धन्यैः शशाङ्क कर चन्दन शीतलेषु रम्येषु हर्म्य विपुलेषु शिला तलेषु

अन्य एव मृतो यस्मात् अन्यः एव प्रजायते

अहं करोमि कर्माणि तिष्ठति एष तु सुस्थितः

अपि मे दोषाः स्यात् मम पूजा अस्य नो भवेत्

आत्म व्यामोहन उद्युक्तैः उन्मत्तैर् आकुला मही

चर्मणि उत्पाटिते यस्माद् भयम् उत्पद्यते महत्

अपरान् गुण मानेन पण्डितान्

अशुचि प्रतिमा घोरा कस्मात् अत्र मम अग्रहः

तथा अपि तद् दुःखम् एव मम आत्म स्नेह दुःसहम्

विक्षिप्त चित्तः तु नरः क्लेश दंष्ट्र अन्तरे स्थितः

अमेध्य भवम् अल्पत्वान् न वाञ्छसि अशुचिम् कृमिम्

अप्रमाद कथाम् स्मृत्वा स्त्यानम् इद्धम् निवारयन्

त्वं विक्रीतो मया अन्येषु बहु खेदम् अचिन्तयन्

एवं भावित संतानाः पर दुःख सम प्रियाः

न संस्तव अनुबन्धेन किम् तु उदासीन साधु वत्

भावय ईर्ष्याम् च मानं च निर्विकल्प्येन चेतसा

यस्मिन्न् आत्मन्य् अतिस्नेहाद् अल्पात् अपि भयात् भयम्

स्नेहान् न त्यज्यते लोको लाभ आदिषु च तृष्णया

तस्मात् स्व दुःख शान्ति अर्थम् पर दुःख शमाय च

परेषु अपि तथा आत्मत्वम् किम् अभ्यासात् न जायते

रक्षा चित्तम् दया चित्तम् करोमि एवम् परेषु अपि

अध्वानं प्रतिपन्नस्य यथा वास परिग्रहः

अस्वामिकानि दुःखानि सर्वाणि एव अविशेषात्

कदा अयम् किं करोति इति छलम् अस्य निरूपय

पर्षद् शारद्य भयम् अपि अपनेतुम् जनस्य हि

एवं तस्य अपि तद् सङ्गात् तेन अनर्थ समागमः

अममेषु प्रदेशेषु विस्तीर्णेषु स्वभावतः

परार्थं त्व् एनम् आज्ञप्य स्वामि त्व आदि अनुभूयते

पृथक् पृथग् गमिष्यन्ति किम् उत अन्यः प्रियो जनः

इति मर्त्यस्य सम्प्राप्तान् मरणाज् जायते भयम्

कामानाम् उपमाम् यान्ति नरक आदि व्यथा स्मृत्याः

सर्व अन्य चिन्ता निर्मुक्तः स्व चित्त एकाग्र मानसः

तस्य आस्वाद लवस्य अर्थे यः पशोः अपि अदुर्लभः

तूल गर्भैः रमन्ते न उपधानकैः

यस्य दुःखं स न अस्ति अस्मात् कस्य तत् स्वं भविष्यति

यत् संतोष सुखम् भुङ्क्ते तत् इन्द्रस्य अपि दुर्लभम्

एवम् एष वशः कार्यो निग्राह्यः तद् अतिक्रमे

अर्जन रक्षण नाश विषादैः अर्थम् अनर्थम् अनन्तम् अवैहि

अवीचिम् अवगाहन्ते हंसाः पद्म वनम् यथा

बुद्ध आदि अनुस्मृतिम् च अस्य विक्षिपन्ति न केचन

यत् अयुक्तम् निवर्त्यं तत् स्वम् अन्यच् च यथाबलम्

अवश्यं गन्तुः अल्पस्य नरक आदि प्रपातिनः

स्वम् एव बहु अमेध्यम् ते तेन एव धृतिम् आचर

रणं जीवित संदेहम् विशन्ति किल जीवितम्

श्रमेण महता अनेन दुःखम् एव त्वया अर्जितम्

इति आद्य वश्यम् अशुभम् किंचिद् बालस्य बालतः

व्यग्रतया धन सक्त मतीनाम् न अवसरः भव दुःख विमुक्त्याः

अभ्यासात् अन्यदीयेषु शुक्र शोणित बिन्दुषु

आत्मानम् अ परित्यज्य दुःखं त्यक्तुं न शक्यते

चिकित्स्यो ऽहं यथाशक्ति पीडा अपि अङ्गीकृता मया

वार्यं चेद् सर्वम् अपि एवम् न चेद् आत्मनि सर्व वत्

तेन अलम् लोक चरितैः पण्डितान् अनुयामि अहम्

मांस प्रियः अहम् अस्य इति द्रष्टुं स्प्रष्टुं च वाञ्छसि

द्रव्य नाशे यथा उद्वेगः सुख हानि कृतः हि सः

प्रकृत्या दुःख संवासैः कथं तैर् जायते रतिः

विघन अर्क अंशु विकचम् मुक्त्वा तरुण पङ्कजम्

बहूनाम् एक दुःखेन यदि दुःखं विगच्छति

ये केचिद् दुःखिता लोके सर्वे ते स्व सुख इच्छया

पश्यामो मुदितास् तावच् चिराद् एनं खलीकृतम्

शिशोः न अर्जन सामर्थ्यम् केन असौ यौवने सुखी

संक्षेपाद् यत् यत् आत्म अर्थे परेषु अपकृतम् त्वया

न युक्तं स्यन्दितुं स्व अर्थम् अन्यदीयैः कर आदिभिः

न शस्त्रं न विषं न अग्निः न प्रपातो न वैरिणः

किम् अस्य श्रुतम् एतावत् प्रज्ञा रूपम् कुलं धनम्

अस्य अपि हि वराकस्य स्पर्धा किल मया सह

पक्षि मत्स्य मृगान् हन्ति परिपन्थं च तिष्ठति

सर्व विक्षेप शमना सेवितव्या मया सदा

यदि अपि अन्येषु देहेषु मद् दुःखम् न प्रबाधते

अन्य अधिक यशस् वादैः यशः अस्य मलिनीकुरु
तैर् एव ननु पर्याप्तं मोक्षेण अरसिकेण किम्

उन्नाम्यमानं यत्नाद् यन् नीयमानम् अधो ह्रिया

तस्मात् एतद् परित्यागे विद्वाः एवम् विभावयेत्

आत्मानं च परान् च एव यः शीघ्रं त्रातुम् इच्छति

न इष्यते विष भागः च किं प्राप्तं बाल संगमात्

तस्माल् लोकं परित्यज्य वितर्कान् परिवर्जयेत्

दुर्गतिः नीचता मौर्ख्यं यया एव आत्म उन्नति इच्छया

यथा यथा अस्य कायस्य क्रियते परिपालनम्

यदा मम परेषां च तुल्यम् एव सुखं प्रियम्

दुःख त्वात् एव वार्याणि नियमः तत्र किम् कृतः

न अमेध्य मयम् अन्यस्य कायं वेत्सि इति अनद्भुतम्

स्वयम् एव च याति एतत् धैर्यं कृत्वा प्रतीक्षताम्

यत् इच्छसि न तच् चित्तं द्रष्टुं स्प्रष्टुं च शक्यते

तस्मात् मया अनपेक्षेण कायः त्यक्तः जगत् हिते

आत्म अर्थम् परम् आज्ञप्य दास त्व आदि अनुभूयते

तस्मात् यथा आर्ति शोक आदेः आत्मानम् गोप्तुम् इच्छसि

मया अन्य दुःखम् हन्तव्यं दुःख त्वात् आत्म दुःख वत्

सर्वे स्व कायम् इच्छन्ति ते ऽपि कस्मान् न मे प्रियाः

को विशेषः अस्य ह अहंकारम् न नश्यसि

अयं किल महान् लोके नीचः अहम् किल निर्गुणः

मृद् पात्र मात्र विभवः चौर असंभोग चीवरः

विमार्गाच् चित्तम् आकृष्य स्व आलम्बन निरन्तरम्

अमेध्य भस्त्राम् अपराम् गूथ घस्मरैः विस्मर

कायस्य अर्थे कृतो यो ऽयं सर्वकालं परिश्रमः

कायस्य अत्र किम् आयातम् सुगन्धि यदि चन्दनम्

अवर्णात् प्रतिघः च इति कदा बालात् हितम् भवेत्

मल पङ्क धरः नग्नः कायः प्रकृति भीषणः

न च स्नेहो न च द्वेषः तस्मात् स्नेहं करोमि किम्

यस्य एव श्रवणात् त्रासः तेन एव न विना रतिः

अन्यदीयेन गन्धेन कस्मात् अन्यत्र रज्यते

गृहम् आगत्य सायाह्ने शेरते स्म मृता इव

अथ एवम् उच्यमाने अपि चित्तं न इदम् करिष्यसि

उपद्रवा ये च भवन्ति कोके यावन्ति दुःखानि भयानि च एव

श्मशाने पतितान् घोरान् कायान् पश्य अपरान् अपि

विहृत्य यत्र क्वचिद् इष्ट कालम् शून्य आलये वृक्ष तले गुहासु

तस्मात् प्राज्ञो न तम् इच्छेत् इच्छायाः जायते भयम्

अथ न श्रूयते तेषां कुपिता यान्ति दुर्गतिम्

भवति अहम् इति ज्ञानम् असति अपि हि वस्तुनि

ताम् एव अन्यत्र संक्राम्य सुगतिः सत्कृतिः मतिः

परिग्रह रक्षण खेद मुक्तः चरति अपेक्षा विरतः यथेष्टम्

किम् अस्य काष्ठ तुल्यस्य द्वेषेण अनुनयेन वा

भृत्यस्य अकुर्वतः कर्म स्वामिनः अददतः भृतिम्

यदि केश नखैः दीर्घैः दन्तैः समल पाण्डुरैः

एवं च अनेकधा दत्त्वा त्वया अहम् व्यथितः चिरम्

चकर्थ त्वम् अहंकारम् तथा अन्येषु अपि भावय

अन्यः असौ पूर्वकः कालः त्वया यत्र अस्मि नाशितः

किं मम अनेन यन्त्रेण जीविना वा मृतेन वा

समम् आत्मानम् आलोक्य यतेत स्व आधिक्य वृद्धये

कः पण्डितः तम् आत्मानम् इच्छेत् रक्षेत् प्रपूजयेत्

यदि दास्यामि किं भोक्ष्य इति आत्म अर्थे पिशाचता

तत् तत् आत्मनि सत्त्व अर्थे व्यसनं विनिपातय

लोकेन तावत् एव वनं व्रजेत्

तद् अर्थम् अर्जन आयासः नरक आदिषु च व्यथा

तथा यद्य् अप्य् असंवेद्यम् अन्यद् दुःखं मया आत्मना

रोषो यस्य खलीकारात् तोषः यस्य च पूजया

यदर्थम् इव विक्रीत आत्मा काम विमोहितैः

त्वं मां नरक पालेषु प्रदास्यसि न संशयः

निहन्मि स्व अर्थ चेटम् त्वां तानि वैराणि अनुस्मरन्

तद् मुखम् अ सहद्भिः इव अधुना

द्रक्ष्यसि एतद् गुणान् पश्चात् भूतम् हि वचनं मुनेः

तेन सत्त्व परस् भूत्वा काये अस्मिन् यत् यत् ईक्षसे

रक्षा चित्तम् दया चित्तम् जगन्ति अभ्यस्यताम् तथा

यापन मात्रम् अस्मत् कर्म करोति चेत्

बालैः सभाग चरितः नियतं याति दुर्गतिम्

शृगाला अपि यत् गन्धात् न उपसर्पेयुः अन्तिकम्

यदि प्रत्यक्षम् अपि एतत् अमेध्यम् न अधिमुच्यसे

यदि आत्मा रक्षितव्यः अयम् रक्षितव्यो न युज्यते

उपशान्त वितर्कः सन् बोधि चित्तम् तु भावयेत्

सुकुमारतरो भूत्वा पतति एव तथा तथा

काय भूमिम् निजां गत्वा कङ्कालैः अपरैः सह
एवं च अमेध्यम् अपि एतत् विना मूल्यं न लभ्यते

यो लाभ सत्क्रिया हेतोः पितराव् अपि मारयेत्

ततः कोटि शतेन अपि श्रम भागेन बुद्धता

न च तृप्यति दृष्ट्वा अपि पूर्ववद् बाध्यते तृषा

वत्सरैः अपि न ईक्षन्ते पुत्र दारान् तद् अर्थिनः

वर्धयित्वा एवम् उत्साहम् समाधौ स्थापयेत् मनः

न एव उत्साहः अस्य दातव्यो येन अयम् मुखरो भवेत्

त्वा एव निग्रहीष्यामि सर्व दोषाः तद् आश्रिताः

आत्म भाव परित्यागम् परादानं च भावयेत्

यदि भोक्ष्ये किं ददामि इति परार्थे देव राजता

शमथः प्रथमं गवेषणीयः स च लोके निरपेक्षया अभिरत्या

स चरेत् परमम् गुह्यं परात्म परिवर्तनम्

संतानः समुदायः च पङ्क्ति सेना आदि वत् मृषा

अन्यो घोरं दुःखं गृह्णन्ति मोहिताः

माम् एव अन्ये जुगुप्सन्ति किं प्रहृष्यामि अहम् स्तुतः

कृपया बहु दुःखं चेत् कस्मात् उत्पद्यते बलात्

न अलम् पूरयितुं वाञ्छां तत् कः अस्य इच्छाम् करिष्यति

चर्या दुःखात् महद् दुःखं सा च बोधिः न कामिनाम्

कदा तैः सुख संवासैः सह वासो भवेत् मम

तत् अद्य भक्षितं यावत् किम् ईर्ष्यालो न रक्षसि

भस्म निष्ठा अवसानः अयम् निश्चेष्टा अन्येन चाल्यते

कर्पूर आदिषु हृद्येषु शाल्यन्न व्यञ्जनेषु वा

बहु अमेध्य मयम् कायम् अमेध्य जम् अपि इच्छसि

किं मम एतद् गुणैः कृत्यम् आत्मा तु गुणवान् अयम्

कथं ज्ञात्वा अपि तत्र एव पुनर् उत्पद्यते रतिः

मया वा पालितस्य एवम् गृध्र आद्यैः भक्षितस्य वा

एकाकी विहरिष्यामि सुखम् अक्लिष्ट मानसः

अन्येन अपि कृतं दोषं पातय अस्य एव मस्तके

सुखाच् च च्यावय आत्मानम् पर दुःखे नियोजय

क्षणाद् भवन्ति सुहृदो भवन्ति रिपवः क्षणात्

मांस उच्छ्रयम् इमम् दृष्ट्वा गृध्रैः अन्यैः च भक्षितम्

यानि एव च परिष्वज्य बभूव उत्तम निर्वृताः

अ पश्यन् अरतिम् याति समाधौ न च तिष्ठति

आहारः पूज्यते अन्येषाम् स्रज् चन्दन विभूषणैः

स्तूयते अयम् अहम् निन्द्यो दुःखितः अहम् अयम् सुखी

अचेतनं स्वभावेन मांसं त्वं कथम् इच्छसि

कस्य अनित्येषु अनित्यस्य स्नेहो भवितुम् अर्हति

मांस कर्दम संलिप्तम् स्नायु बद्ध अस्थिपञ्जरम्

पाद दुःखम् न हस्तस्य कस्मात् तत् तेन रक्ष्यते

स्व कायम् तुलयिष्यामि कदा शतन धर्मिणम्

यदि अपि अस्य भवेल् लाभो ग्राह्यः अस्माभिः असौ बलात्

काये न्यस्तः अपि असौ गन्धः चन्दनात् एव न अन्यतस्

एवम् आदीनवः भूयाः अल्प आस्वादः तु कामिनाम्

यच् च शक्यं न तत् वेत्ति किं तद् आलिङ्गसे मुधा

हता दैव हतेन इयम् क्षण संपद् सु दुर्लभा

तस्माद् एकाकिता रम्या निरायासा शिव उदया

अनेन शतशः सर्वे संसार व्यथिताः वयम्

तथा अपि तस्य तद् दुःखम् आत्म स्नेहेन दुःसहम्

स्थाप्यो नव वधू वृत्तौ ह्रीतो भीतः अथ संवृतः

शकटं वहतो यद्वत् पशोः घास लव ग्रहः

शरीर पक्षपातेन वृथा दुःखम् उपार्ज्यते

न युक्तं स्व अर्थ दृष्टि आदि तदीयैः चक्षुस् आदिभिः

लाभी च सत्कृतः च अहम् इच्छन्ति बहवः च माम्

अल्पम् अपि अस्य दोषं च प्रकाशय महामुनेः

न नाम साध्यं बुद्धत्वं संसारे अपि कुतः सुखम्

न पश्येच् शत्रु वत् च एनम् कः च एनम् प्रतिमानयेत्

यदि ते न अशुचौ रागः कस्माद् आलिङ्गसे ऽपरम्

निकृष्ट दास वत् च एनम् सत्त्व कार्येषु वाहय

ज्ञात्वा स दोषम् आत्मानं परान् अपि गुण उदधीन्

तदा आत्मनः को विशेषो यत् तम् रक्षामि न इतरम्

तानि एव अस्थीनि न अन्यानि स्वाधीनानि अममानि च

निरूप्य इदम् कृपा दुःखम् कथं बहु

तावत् परः लोको दृष्टः अपि अर्थः न सिध्यति

मुधा याति ह्रस्वम् आयुः मुहुर् मुहुर्

अस्य एकस्य अपि कायस्य सहजा अस्थि खण्डकाः

न आगन्तुक गुण अंशेन स्तुत्यो दोष मयः ह्य् अयम्

स्व सुखस्य अन्य दुःखेन परिवर्तम् अकुर्वतः

शमथेन विपश्यनासु युक्तः कुरुते क्लेश विनाशम् इति अवेत्य

अपूर्व इव सर्वत्र विहरिष्यामि असंस्तुतः

स्व अमेध्य मयम् एव त्वं तं न अवैषि इति विस्मयः