tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
उपस्कृतं प्रतिद्वारम् अपां कुम्भैः स दीपकैः

आत्मानं च प्रवयसम् आकलय्य विशाम् पतिः

चरन्ति दक्षिणीकृत्य भ्रमन्तो यत् स तारकाः

चूत पल्लव वासः स्रज् मुक्ता दाम विलम्बिभिः

ये त्व् अब्जनाभ भवदीय पद अरविन्द सौगन्ध्य लुब्ध हृदयेषु कृत प्रसङ्गाः

भक्तिं मुहुः प्रवहतां त्वयि मे प्रसङ्गो भूयाद् अनन्त महताम् अमल आशयानाम्

ननाम मातरौ शीर्ष्णा सत्कृतः सत् जन अग्रणीः

श्रुत्वा दृष्ट्वा अद्भुततमम् प्रपेदे विस्मयं परम्

पयः फेन निभाः शय्या दान्ता रुक्म परिच्छदाः

ध्रुवाय पथि दृष्टाय तत्र तत्र पुर स्त्रियः

ध्रुव उवाच

पयः स्तनाभ्यां सुस्राव नेत्रजैः सलिलैः शिवैः

प्रस्थिते तु वनं पित्रा दत्त्वा गां धर्म संश्रयः

यो ऽन्तः प्रविश्य मम वाचम् इमां प्रसुप्तां संजीवयत्य् अखिल शक्ति धरः स्व धाम्ना

बालस्य पश्यतो धाम स्वम् अगाद् गरुडध्वजः

मैत्रेय उवाच

परिष्वज्य आह जीव इति बाष्प गद्गदया गिरा

परिरेभे ऽङ्गजं दोर्भ्यां दीर्घ उत्कण्ठ मनाः श्वसन्

सिद्धार्थ अक्षत दधि अम्बु दूर्वा पुष्प फलानि च

प्रतिलब्धश् चिरं नष्टो रक्षिता मण्डलं भुवः

सत्य आशिषः हि भगवंस् तव पाद पद्मम् आशीः तथा अनुभजतः पुरुष अर्थ मूर्तेः

अर्चन्ति कल्पक तरुम् कुणप उपभोग्यम् इच्छन्ति यत् स्पर्श जम् निरये ऽपि नॄणाम्

स वै तदा एव प्रतिपादितां गिरं दैवीं परिज्ञात पर आत्म निर्णयः

यस्मिन् विरुद्ध गतयः ह्य् अनिशं पतन्ति विद्या आदयः विविध शक्तयः आनुपूर्व्यात्

श्रद्धाय वाक्यं देव ऋषेः हर्ष वेगेन धर्षितः

वाञ्छन्ति तद् दास्यम् ऋते ऽर्थम् आत्मनो यदृच्छया लब्ध मनः समृद्धयः

राजा न श्रद्दधे भद्रम् अभद्रस्य कुतो मम

तिर्यक् नग द्विज सरीसृप देव दैत्य मर्त्य आदिभिः परिचितं सत् असत् विशेषम्

वनं विरक्तः प्रातिष्ठद् विमृशन्न् आत्मनो गतिम्

सर्वतो ऽलंकृतं श्रीमद् विमान शिखर द्युभिः

मातुः सपत्न्या वाच् बाणैः हृदि विद्धस् तु तान् स्मरन्

तिरोहितं सहसा एव उपलक्ष्य बहिस् स्थितम् तद् अवस्थम् ददर्श

तं दृष्ट्वा उपवन अभ्याशे आयान्तं तरसा रथात्

अनुरक्त प्रजम् राजा ध्रुवं चक्रे भुवः पतिम्

यत् नाभि सिन्धु रुह काञ्चन लोक पद्म गर्भे द्युमान् भगवते प्रणतो ऽस्मि तस्मै

स तं विवक्षन्तम् अ तद् विदम् हरिर् ज्ञात्वा अस्य सर्वस्य च हृद्य् अवस्थितः

तद् ब्रह्म विश्व भवम् एकम् अनन्तम् आद्यम् आनन्द मात्रम् अविकारम् अहं प्रपद्ये

उत्तमश् च ध्रुवश् च उभौ अन्योन्यं प्रेम विह्वलौ

भुक्त्वा च इह आशिषः सत्या अन्ते मां संस्मरिष्यसि

उपरिष्टाद् ऋषिभ्यस् त्वं यतो न आवर्तते गतः

सहस्र शीर्षा अपि ततो गरुत्मता मधोर् वनं भृत्य दिदृक्षया गतः

वेद अहम् ते व्यवसितं हृदि राजन्य बालक

निश्चक्राम पुरात् तूर्णम् आत्मजा भीक्षण उत्सुकः

मैत्रेय उवाच

अन्वेषन्ती वनं माता दाव अग्निम् सा प्रवेक्ष्यति

मया एतत् प्रार्थितं व्यर्थं चिकित्सा इव गत आयुषि

ततो गन्तासि मद् स्थानम् सर्व लोक नमस्कृतम्

नूनं विमुष्ट मतयः तव मायया ते ये त्वां भव अप्यय विमोक्षणम् अन्य हेतोः

तत्र तत्र उपसंक्ﾱप्तैः लसत् मकर तोरणैः

आसनानि महार्हाणि यत्र रौक्मा उपस्कराः
मुक्त आत्मनः वितृप्तस्य तुलना केन जायते

शुद्ध स्फुरण रूपस्य दृश्य भावम् अ पश्यतः

सर्व आरम्भेषु निष्कामो यश् चरेद् बाल वत् मुनिः

आत्मानं तं न जानन्ति तत्र अभ्यास परे जनाः

न मुमुक्षुर् न वा मुक्तो न किंचिन् न च किंचन

निर्विकल्प स्वभावस्य न विशेषो ऽस्ति योगिनः

न शान्तं स्तौति निष्कामो न दुष्टम् अपि निन्दति

निर्विकारस्य धीरस्य निरातङ्कस्य सर्वदा

असंसारस्य तु क्वापि न हर्षो न विषादि ता

विहाय शुद्ध बोधस्य किं कृत्यम् अवशिष्यते

स्व आरामस्य एव धीरस्य सर्वदा असौ अ कृत्रिमः

तुष्टिः सर्वत्र धीरस्य यथा पतित वर्तिनः

नाना विचार सु श्रान्तः धीरो विश्रान्तिम् आगतः

स्वातन्त्र्यान् निर्वृतिं गच्छेत् स्वातन्त्र्यात् परमं पदम्

भाव्य भावनया सा तु स्वस्थस्य अदृष्टि रूपिणी

अनिर्वाच्य स्वभावस्य निःस्वभावस्य योगिनः

निश्चित्य कल्पितं पश्यन् ब्रह्म एव आस्ते महा आशयः

न तु जानन्ति संमोहाद् यावज्जीवम् अनिर्वृताः

न हि सर्व परित्यागम् अन्तरेण सुखी भवेत्

क्व संसारः क्व च आभासः क्व साध्यं क्व च साधनम्

भाव अभाव विहीनः यस् तृप्तो निर्वासनो बुधः

सर्वत्र अनवधानस्य न किंचिद् वासना हृदि

विषय द्वीपिनः वीक्ष्य चकिताः शरण अर्थिनः

विशन्ति झटिति क्रोडं निरोध ऐकाग्र्य सिद्धये

अ सक्तः सर्व भावेषु केवलो रमते बुधः

क्षिप्तः संस्कार वातेन चेष्टते शुष्क पर्ण वत्

यस्य अन्तः स्याद् अहङ्कारो न करोति करोति सः

यथा आजीवनम् एव इह जीवन्मुक्तस्य योगिनः

श्रोत्रियं देवतां तीर्थम् अङ्गनां भूपतिं प्रियम्

आत्म आरामस्य धीरस्य शीतल अच्छतर आत्मनः

महत् आदि जगत् द्वैतम् नाम मात्र विजृम्भितम्

सुखम् आस्ते सुखं शेते सुखम् आयाति याति च

विक्षेपे ऽपि न विक्षिप्तः समाधौ न समाधिमान्

क्व तमः क्व प्रकाशो वा हानं क्व च न किंचन

शून्य आकाराः निराकारा निर्विकारा निरामयाः

निश्चिन्तः स्व शरीरे ऽपि निराशः शोभते बुधः

निर्ममो निरहङ्कारो निष्कामः शोभते बुधः

कृतं देहेन कर्म इदम् न मया शुद्ध रूपिणा

अलक्ष्य स्फुरणः शुद्धः स्वभावेन एव शाम्यति

न एव उद्विजति मरणे जीवने न अभिनन्दति

निर्विकल्पो बहिस् यत्नात् अन्तर् विषय लालसः

बहुना अत्र किम् उक्तेन ज्ञात तत्त्वः महा आशयः

आकाशस्य इव धीरस्य निर्विकल्पस्य सर्वदा

न दूरं न च सङ्कोचाल् लब्धम् एव आत्मनः पदम्

अन्तर् यद् अनुभूयेत तत् कथं कस्य कथ्यते

भावस्य भावकः कश्चिन् न किंचिद् भावको ऽपरः

दृष्ट्वा सम्पूज्य धीरस्य न का अपि हृदि वासना

न सुखी न च वा दुःखी न विरक्तो न सङ्गवान्

दृष्टो येन आत्म विक्षेपः निरोधं कुरुते त्व् असौ

कुत्र अपि न जिहासा अस्ति नाशो वा अपि न कुत्रचित्

शुद्धम् अद्वयम् आत्मानं भावयन्ति कु बुद्धयः

धीरास् तं तं न पश्यन्ति पश्यन्त्य् आत्मानम् अव्ययम्

उदारस् तु न विक्षिप्तः साध्य अभावात् करोति किम्

इति विज्ञाय धीरो हि किम् अभ्यस्यति बाल वत्

निरहंकार धीरेण न किंचिद् अकृतं कृतम्

न प्रीयते वन्द्यमानो निन्द्यमानो न कुप्यति

स्वभावाद् यस्य न एव आर्तिः लोक वत् व्यवहारिणः

पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन् निस्तर्ष मानसः

निरालम्बा एव निष्कामा बुद्धिर् मुक्तस्य सर्वदा

अक्षयं गत संतापम् आत्मानं पश्यतो मुनेः

न आप्नोति अवसरं कर्तुं वक्तुम् एव न किंचन

यदा यत् कर्तुम् आयाति तत् कृत्वा तिष्ठतः सुखम्

धीरस् तत्त्वं विनिश्चित्य सर्वदा शान्त मानसः

स्वभाव भूमि विश्रान्ति विस्मृत अशेष संसृतेः

येन विश्वम् इदं दृष्टं स न अस्ति इति करोतु वै

भिक्षुर् वा भूपतिर् वा अपि यो निष्कामः स शोभते

अर्जयित्वा अखिलान् अर्थान् भोगान् आप्नोति पुष्कलान्

न विक्षेपो न च ऐकाग्र्यम् न अति बोधः न मूढ ता

तस्य आश्चर्य दशाम् तां तां तादृशा एव जानते

सर्व संकल्प सीमायाम् विश्रान्तस्य महात्मनः

प्रकृत्या शून्य चित्तस्य कुर्वतो ऽस्य यदृच्छया
महा ह्रदः इव अ क्षोभ्यः गत क्लेशः सु शोभते

पलायन्ते न शक्तास् ते सेवन्ते कृत चाटवः

कृत्यं किम् अपि न एव अस्ति न का अपि हृदि रञ्जना

समस्तं कल्पना मात्रम् आत्मा मुक्तः सनातनः

स्वाराज्ये भैक्ष वृत्तौ च लाभ अलाभे जने वने

न शान्तिं लभते मूढो यतः शमितुम् इच्छति

धीरो लोक विपर्यस्तः वर्तमानो ऽपि लोक वत्

धीरो न द्वेष्टि संसारम् आत्मानं न दिदृक्षति

जानन्न् अपि न जानाति पश्यन्न् अपि न पश्यति

वीत शोकाः विराजन्ते निरावरण दृष्टयः

क्व मोहः क्व च वा विश्वं क्व तद् ध्यानं क्व मुक्त ता

न उद्विग्नम् न च संतुष्टम् अ कर्तृ स्पन्द वर्जितम्

अ तद् वादी इव कुरुते न भवेद् अपि बालिशः

प्रवृत्तिर् अपि धीरस्य निवृत्ति फल भागिनी

अथ वा आयाति सङ्कोचम् अ मूढः को ऽपि मूढ वत्

न एव आचारम् अनाचारम् औदास्यं वा प्रपश्यति

तत्त्वं यथार्थम् आकर्ण्य मन्दः प्राप्नोति मूढ ताम्

वस्तु श्रवण मात्रेण शुद्ध बुद्धिः निराकुलः

तस्मै सुख एक रूपाय नमः शान्ताय तेजसे

हर्ष आमर्ष विनिर्मुक्तः न मृतो न च जीवति

शुभं वा अपि अशुभं वा अपि तस्य चेष्टा हि बाल वत्

कर्तव्य दुःख मार्तण्ड ज्वालात्

निवृत्तिर् अपि मूढस्य प्रवृत्तिर् उपजायते

ज्ञानाद् गलित कर्मा यो लोक दृष्ट्या अपि कर्म कृत्

ब्रुवन्न् अपि न च ब्रूते को ऽन्यो निर्वासनाद् ऋते

न अस्ति अभावः स्वभावानां भाव अभाव विभाविनाम्

सर्वम् आत्मा इति निश्चित्य तुष्णीभूतस्य योगिनः

जागरे ऽपि न जागर्ति धीरस् तृप्तः पदे पदे

न लेपस् तस्य शुद्धस्य क्रियमाणे ऽपि कर्मणि

अप्रयत्नात् प्रयत्नाद् वा मूढो न आप्नोति निर्वृतिम्

क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व च अर्थः क्व विवेकि ता

उभय अभावकः कश्चिद् एवम् एव निराकुलः

जीवन्मुक्तः सुखी श्रीमान् संसरन्न् अपि शोभते

न एव प्रार्थयते लाभं न अलाभेन अनुशोचति

निराधारा ग्रह व्यग्राः मूढाः संसार पोषकाः

स्वातन्त्र्यात् सुखम् आप्नोति स्वातन्त्र्याल् लभते परम्

निर्वासनं हरिं दृष्ट्वा तूष्णीं विषय दन्तिनः

सुप्तो ऽपि न सुषुप्तौ च स्वप्ने ऽपि शयितो न च

धीरस्य शीतलं चित्तम् अमृतेन एव पूरितम्

इति चिन्ता अनुरोधी यः कुर्वन्न् अपि करोति न

निर्विकल्पं निरायासं निर्विकारं निरञ्जनम्

क्व आत्मनः दर्शनं तस्य यद् दृष्टम् अवलम्बते

सुखं वक्ति सुखं भुङ्क्ते व्यवहारे ऽपि शान्त धीः

न एव किंचित् कृतं तेन लोक दृष्ट्या विकुर्वता

यदा यत् कर्तुम् आयाति तदा तत् कुरुते ऋजुः

स्फुरतो अनन्त रूपेण प्रकृतिं च न पश्यतः

उच्छृङ्खला अपि अकृतिका स्थितिर् धीरस्य राजते

मुमुक्षोर् बुद्धिर् आलम्बम् अन्तरेण न विद्यते

सु भिन्न हृदय ग्रन्थिः विनिर्धूत रजस् तमः

अ कृत्रिमः अन् अवच्छिन्ने समाधिर् यस्य वर्तते

स शीतल मनाः नित्यं विदेह इव राजते

प्राकृतस्य इव धीरस्य न मानो न अवमान ता

आत्म विश्रान्ति तृप्तेन निराशेन गत आर्तिना

अन् इच्छन् अपि धीरो हि पर ब्रह्म स्व रूप भाज्

निष्कामः किं विजानाति किं ब्रूते च करोति किं

तत्त्व निश्चय मात्रेण प्राज्ञो भवति निर्वृतः

तदा क्षीणा भवन्त्य् एव समस्ताश् चित्त वृत्तयः

अयं सो ऽहम् अयं न अहम् इति क्षीणा विकल्पनाः

येन दृष्टं परं ब्रह्म सो ऽहं ब्रह्म इति चिन्तयेत्

निराशं गत संदेहम् चित्तं मुक्तस्य राजते

पश्यन् शृण्वन् स्पृशञ् जिघ्रन्न् अश्नन्न् आस्ते यथासुखम्

जाड्ये ऽपि न जडो धन्यः पाण्डित्ये ऽपि न पण्डितः

धन्यो विज्ञान मात्रेण मुक्तस् तिष्ठत्य् अ विक्रियः

धीराः कृत्यं न पश्यन्ति सुप्त वत् स्व पदे स्थिताः

विलसन्ति महा भोगैः विशन्ति गिरि गह्वरान्

कर्तव्य ता एव संसारो न तां पश्यन्ति सूरयः

भावेषु गलिता यस्य शोभन अशोभना मतिः

मनोरथान् प्रलापांश् च कर्तुम् आप्नोत्य् अ तद् क्षणात्

भोग मोक्ष निराकाङ्क्षी सदा सर्वत्र नीरसः

निर्व्याज आर्जव भूतस्य चरित अर्थस्य योगिनः
समः सर्वत्र वैतृष्ण्यान् न स्मरत्य् अकृतं कृतम्

न स्वर्गो न एव नरको जीवन्मुक्तिर् न च एव हि

निर्वासनः किं कुरुते पश्यन्न् अपि न पश्यति

किं चिन्तयति निश्चिन्तो द्वितीयं यो न पश्यति

भवो ऽयं भावना मात्रः न किंचित् परम अर्थात्

स जयत्य् अर्थ संन्यासी पूर्ण स्व रस विग्रहः

अ कर्तृ त्वम् अ भोक्तृ त्वम् स्व आत्मनः मन्यते यदा

न कल्पते न जानाति न शृणोति न पश्यति

कुर्वन्न् अपि तु कृत्यानि कुशलो हि निराकुलः

देहे विगलित आशस्य क्व रागः क्व विराग ता

यथा तथा यत्र तत्र सम एव अवतिष्ठते

शुद्धं बुद्धं प्रियं पूर्णं निष्प्रपञ्चं निरामयम्

निरस्त कल्पनाः धीरा अ बद्धाः मुक्त बुद्धयः

स एव धन्य आत्म ज्ञः सर्व भावेषु यः समः

इदं कृतम् इदं न इति द्वन्द्वैर् मुक्तस्य योगिनः

क्व विद्या च क्व वा विश्वं क्व देहो ऽहं मम इति वा

निर्निमित्तम् इदं किं तु निर्ध्यायति विचेष्टते

अष्टावक्र उवाच

भृत्यैः पुत्रैः कलत्रैश् च दौहित्रैश् च अपि गोत्र जैः

संतुष्टो ऽपि न संतुष्टः खिन्नो ऽपि न च खिद्यते
काण्डं प्रलिप्य

निकटाभ्याम्

अग्नेर् इव इति उक्तम् दावे

कृष्णं नियानम् इति ओषध्या अभिश्चोतयते

अश्नाति

मारुतानाम् अप्ययः

अपरेद्युः सहस्राक्षाय अप्सु बलीन् त्रीन् पुरोडाश संवर्तान् चतुष्पथे अवक्षिप्य अवकिरति

चत्वारि शाक फलानि प्रयच्छति

पृक्तं शाकं प्रयच्छति

निश्य् अव मा पाप्मन् इति तितौनि पूल्यानि अवसिच्य अपविध्य

किंस्त्य श्व जाम्बील उदकरक्षिका मशक आदीभ्याम् दंशयति

पञ्च च या इति पञ्च पञ्चाशतं परशु पर्णान् काष्ठैर् आदीपयति

हिमवत इति स्यन्दमाना अन्वीपम् आहार्य वलीकैः

क्षीरलेहम् आङ्क्ते

कपाले प्रशृतं काष्ठेन आलिम्पति

इमा यास् तिस्र इति वृक्षभूमौ जाता ज्वालेन अवसिञ्चति
तस्माद् धर्म्यम् अर्थ्यं च अस्य उपदिशेत् न अधर्म्यम् अनर्थ्यं च

अ राज व्यसन आबाधः शश्वद् आवसति क्षितिम्

तस्माद् एक स्थान अवरोधः श्रेयान् इति

पुत्र रक्षणम् तु

पुत्रिका पुत्रान् उत्पादयेद् वा

वत्स स्थानम् एतद् इति कौणपदन्तः

शिष्यमाणो धर्म अर्थौ उपलभते च अनुतिष्ठति च बुद्धिमान्

बुद्धिमान् आहार्य बुद्धिः दुर्बुद्धिर् इति पुत्र विशेषाः

यौवन उत्सेकात् पर स्त्रीषु मनः कुर्वाणम् आर्य अव्यञ्जनाभिः स्त्रीभिर् अमेध्याभिः शून्य आगारेषु रात्राव् उद्वेजयेयुः

सुख उपरुद्धाः हि पुत्राः पितरं न अभिद्रुह्यन्ति इति

कुमारो हि विक्रम भयात् मां पिता अवरुणद्धि इति ज्ञात्वा तम् एव अङ्के कुर्यात्

औरभ्रं भयम् एतद् इति पिशुनः

तस्माद् ग्राम्य सुखेषु एनम् अवसृजेत्

तेन हि ध्वजेन अदिति कौशिक वत् अस्य मातृ बान्धवाः भिक्षेरन्

नृशंसम् अदुष्ट वधः क्षत्र बीज विनाशः च इति विशालाक्षः

अन्यत्र आपदः ऐश्वर्यं ज्येष्ठ भागि तु पूज्यते

तस्माद् ऋतुमत्यां महिष्याम् ऋत्विजः चरुम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यं निर्वपेयुः

बहु पुत्रः प्रत्यन्तम् अन्य विषयम् वा प्रेषयेद् यत्र गर्भः पण्यं डिम्बो वा न भवेत्

ध्वज स्थानम् एतद् इति वातव्याधिः

वत्सेन इव हि धेनुं पितरम् अस्य सामन्तो दुह्यात्

बहूनाम् एक संरोधः पिता पुत्र हितः भवेत्

कुलस्य वा भवेद् राज्यं कुल संघः हि दुर्जयः

प्रत्यापत्तेर् हि तद् एव कारणं ज्ञात्वा अन्तपाल सखः स्यात्

अहिभयम् एतद् इति पाराशराः

वृद्धः तु व्याधितो वा राजा मातृ बन्धु कुल्य गुणवत् सामन्तानाम् अन्यतमेन क्षेत्रे बीजम् उत्पादयेत्

कर्कटक सधर्माणः हि जनक भक्षाः राज पुत्राः

प्रियम् एक पुत्रम् बध्नीयात्

पितरि विक्रम बुद्धिम् तथा इति अनुप्रविश्य भेदयेयुः अप्रार्थनीयो राजा विपन्ने घातः सम्पन्ने नरक पातः संक्रोशः प्रजाभिर् एक लोष्ट वधः च इति

आपन्नसत्त्वायाः कौमार भृत्यः गर्भ भर्मणि प्रसवे च वियतेत

एवम् अयं नव बुद्धिः यद् यद् उच्यते तत् तत् शास्त्र उपदेशम् इव अभिजानाति

अपाय नित्यः धर्म अर्थ द्वेषी च इति दुर्बुद्धिः

तस्मात् स्व विषयात् अपकृष्टे सामन्त दुर्गे वासः श्रेयान् इति

विरागं वेदयेयुः

दार रक्षणम् निशान्त प्रणिधौ वक्ष्यामः

जन्म प्रभृति राज पुत्रान् रक्षेत्

तस्माद् अन्तपाल दुर्गे वासः श्रेयान् इति

सत्त्रिणाम् एकः च एनम् मृगया द्यूत मद्य स्त्रीभिः प्रलोभयेत् पितरि विक्रम्य राज्यं गृहाण इति

न च एक पुत्रम् अविनीतं राज्ये स्थापयेत्

उपलभमानो न अनुतिष्ठति आहार्य बुद्धिः

नवं हि द्रव्यं येन येन अर्थ जातेन उपदिह्यते तत् तद् आचूषति

तस्मान् मातृ बन्धुषु वासः श्रेयान् इति

रक्षितो राजा राज्यं रक्षति आसन्नेभ्यः परेभ्यः च पूर्वं दारेभ्यः पुत्रेभ्यः च

तम् अन्यः सत्त्री प्रतिषेधयेत् इति आम्भीयाः

समर्थं तद् विदः विनयेयुः

तेषाम् अजात स्नेहे पितरि उपांशु दण्डः श्रेयान् इति भारद्वाजः

स यदि एक पुत्रः पुत्र उत्पत्तौ अस्य प्रयतेत

सत्त्रिणः तु एनम् तव स्मः इति वदन्तः पालयेयुः

प्रजातायाः पुत्र संस्कारम् पुरोहितः कुर्यात्

आत्म सम्पन्नम् सैनापत्ये यौवराज्ये वा स्थापयेत्

जीवत् मरणम् एतद् इति कौटिल्यः
अथ निर्मन्थ्यस्य आवृता निर्मन्थ्येन चरति

एता असदन्न् इति समभिमृश्य प्रदक्षिणम् आवृत्य प्रत्यङ्ङ् आद्रुत्य अथ एतम् पुरोडाशम् उपस्तीर्ण अभिघारितम् उद्वास्य चतुर्होत्रा आतिथ्यम् आसादयति

प्रसूतः स्रुचाव् आदाय अत्याक्रम्य आश्राव्य आह समिधो यज इति

अथ अ संस्पर्शयन् स्रुचाव् उदङ्ङ् अत्याक्रम्य जुह्वा ध्रुवां समज्य सादयित्वा स्रुचौ प्रवरं प्रवृणीते

अभ्यादधाति इध्मम्

आहृतासु प्रोक्षणीषु उदस्य स्फ्यं मार्जयित्वा इध्माबर्हिः उपसाद्य प्रदक्षिणम् आवृत्य प्रत्यङ्ङ् आद्रुत्य स्रुवं च स्रुचश् च संमार्ष्ट्य् आज्येन उदेति आज्यं च प्रोक्षणीश् च उत्पूय प्रसिद्धं चतुर्गृहीतानि वा पञ्च गृहीतानि वा आज्यानि गृहीत्वा प्रोक्षणीभिर् उपोत्तिष्ठति

अथ अग्नये सोमाय इति आज्यभागाभ्यां चरति

अत्र संभारान् व्याचष्टे

उद्धताद् आग्नीध्रस् त्रिर् हरति

बर्हिषि इतरे

न समिधं परिशिनष्टि

चतुर्थं यक्ष्यन्न् अत्र एतत् औपभृतम् आज्यं सर्वश एव जुह्वां समानयते

तम् अन्तर्वेदि निधाय तस्मिन्न् एतत् तानूनप्त्रं निगृह्णाति

उद्धन्ति

इदम् एव प्रसिद्धं पौरोडाशिकम्

विधृत्योर् आश्ववालं प्रस्तरम्

प्रसवम् आकाङ्क्षति

अत्र एतत् पूर्णपात्रम् अन्तर्वेदि निनयति

प्रसिद्धं होतारं वृणीते

अथ स्विष्टकृता चरति

बर्हिः आसन्नम् प्रोक्ष्य उपनिनीय पुरस्ताद् आश्ववालं प्रस्तरं गृह्णाति

पञ्च प्रयाजान् इष्ट्वा उदङ् अत्याक्रम्य संस्रावेण ध्रुवाम् अभिघार्य पुरोडाशम् अभिघारयति न उपभृतम्

सीदति होता

पञ्चविधं बर्हि स्तीर्त्वा प्रस्तर पाणिः प्राङ् अभिसृप्य कार्ष्मर्य मयान् परिधीन् परिदधाति

वेदेन उपवाजयति

वेदिं प्रोक्षति

शिल्पवद् एतद् इध्माबर्हिर् आतिथ्यस्य भवति

कार्ष्मर्य मयैः परिधिभिर् आश्ववालेन प्रस्तरेण ऐक्षवीभ्याम् विधृतीभ्यां तेन शिल्पवत्

अत्र एतत् ध्रुवा आज्यम् आप्याय्य कंसं वा चमसं वा याचति

इडा अन्ते आतिथ्यः संतिष्ठते

बर्हिः प्रोक्षति

श्रपयन्त्य् एतम् आतिथ्यं वैष्णवं नव कपालम्

त्वचं पुरोडाशस्य ग्राहयित्वा श्रपयित्वा अभिवास्य प्राङ् एत्य अपि एभ्यो निनीय स्तम्बयजुर् हरति

इध्मं प्रोक्षति

तेन सह मदन्तीर् अधिश्रयति

संमृष्टे स्रुग्भ्याम् उत्तरम्

ऐक्षवी विधृती तिरश्ची सादयति

ऊर्ध्वे समिधाव् आदधाति

त्रिर् यजुषा तूष्णीं चतुर्थम्

वषट्कृते जुहोति यज यज इति
जाने वः अर्तिम् सुर इन्द्राणाम् तथा अपि शृणु सांप्रतम्

सा प्रणम्य तदा रुद्रं कामपत्नी शुचि स्मिता

शंकरेण अम्बिकाम् अद्य संयोजय यथासुखम्

देवताश् च सह इन्द्रेण तारकात् भय पीडिताः

ऋषय ऊचुः

तस्याः च एव इह रूपेण यूयं देवाः सुर उत्तमाः

तपसा लब्ध वीर्यः च प्रसादात् ब्रह्मनः प्रभोः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे मदनदाहो नाम एक अधिक शततमः ऽध्यायः

तयोः समभवत् युद्धम् सु घोरम् रोमहर्षणम्

विद्युन्माली च भगवान् कमलाक्षश् च वीर्यवान्

गत्वा तद् आश्रये शंभोः सह रत्या महा बलः

तम् आह भगवान् शक्रः संभाव्य मकरध्वजम्

अमूर्तः अपि ध्रुवं भद्रे कार्यं सर्वं पतिः ते

द्वादशे च तदा वर्षे पूर्णे हैमवती शुभा

वारयामास तैर् देवान् सर्व लोकेषु मायया

कृपया परया प्राह कामपत्नीं निरीक्ष्य च

स शक्रम् आह तं जीवं जगज्जीवो द्विजोत्तमाः

स रथम् विष्णुम् आदाय चिक्षेप शत योजनम्

तपः तेपे तया सार्धम् अनुजा च शुभ आनना

विजित्य समरे पूर्वं विष्णुं च जितवान् असौ

तुष्टुवुस् तपसा देवीं समावृत्य समन्ततः

न शान्तिं लेभिरे शूराः शरणं वा भय अर्दिताः

विप्रयुक्तः तया पूर्वं लब्ध्वा तां गिरिजाम् उमाम्

एवम् उक्तस् तदा तेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना

जातकर्म आदिकाः सर्वाः चकार च गिरि ईश्वरः

बालः अपि विनिहत्य एकः देवान् संतारयिष्यति

पितामहस् तथा च एषाम् तारो नाम महा बलः

स्मृतो यत् भवता जीव सम्प्राप्तः अहम् ते अन्तिकम्

षष् आस्यः द्वादश भुजः पावकिः प्रभुः

यः तेन अनिर्जितः युद्धे विष्णुना प्रभविष्णुना

देवैः अशेषैः स इन्द्रैः तु जीवम् आह पितामहः

भयात् तस्मात् महाभागैः बृहत् युद्धे बृहस्पते

तृतीया च वर आरोहा तथा च एव एकपाटला

दश वर्ष सहस्राणि द्विगुणानि बृहस्पते

एवम् उक्तस् तु शक्रेण जीवः सार्धं सुर अधिपैः

मेरोः शिखरम् आसाद्य स्मरं सस्मार सुव्रतः

शापात् भृगोः महा तेजाः सर्व लोक हिताय वै

रत्याः प्रलापम् आकर्ण्य देवदेवो वृषध्वजः

तार आत्मजः महा तेजाः बभूव दिति नन्दनः

लीलया एव महासेनः प्रबलं तारक असुरम्

तयोः योगेन सम्भूतः स्कन्दः शक्ति धरः प्रभुः

देवदेव आश्रमम् गन्तुं मतिं चक्रे तया सह

सः अपि तस्य मुखात् श्रुत्वा प्रणयात् प्रणत आर्ति हा

सः अपि तारो महा तेजाः त्रैलोक्यम् स चराचरम्

देवः शाखो विशाखश् च नैगम ईशः च वीर्यवान्

भगवान् तारकः नाम तार जः दानव उत्तमः

एतस्मिन् एव काले तु तारको नाम दानवः

कथं वा देवदेवेशम् अवाप पतिम् ईश्वरम्

नयनेन तृतीयेन स अवज्ञम् तम् अवैक्षत

पितामहात् जगन्त् सर्वम् अवाप दिति नन्दनः

तेन मार्गेण मार्गस्व पत्न्या रत्या अनया सह

देव इन्द्र प्रमुखान् जित्वा देवान् देव ईश्वर ईश्वरः

जगाम मदनं लब्ध्वा वसंतेन समन्विता

सेनापतिः कुमार आख्यः सर्व लोक नमस्कृतः

दिव्यं वर्ष सहस्रम् तु दिवारात्रम् अविश्रमम्

स्मरणात् देवदेवस्य स्मरः अपि सह भार्यया

अन्या च देवी हि अनुजा सर्व लोके नमस्कृता

तदा अमरपतिः श्रीमान् संनिपत्य अमरप्रभुः

स्वाहेयः कार्तिकेयश् च गाङ्गेयः शर धाम जः

ततः सम्प्रेक्ष्य मदनं हसन् देवस् त्रियंबकः

तदा हैमवती जज्ञे तपसा च द्विजोत्तमाः

तपसा च महादेव्याः पार्वत्याः परमेश्वरः

तानि मोघानि जायन्ते प्रभावात् _

विष्णुना योधितो युद्धे तेन अपि न च सूदितः

तारो वरान् शतगुणम् लब्ध्वा शतगुणं बलम्

बृहस्पतिस् तथा स इन्द्रैः देवैर् देवं प्रणम्य तम्

अस्माकं यान्य् अमोघानि आयुधान्य् अङ्गिरो वर

वशीकृतो महादेवः सर्व भूत पतिः भवः

अदहत् तत् क्षणात् एव ललाप करुणं रतिः

उवाच अङ्गिरसम् देवो देवानाम् अपि संनिधौ

अनिकेता भ्रमन्ति एते शकुन्ता इव पञ्जरे

कथं हिमवतः पुत्री बभूव अम्बा सती शुभा

विभोः यतध्वम् आक्रष्टुम् रुद्रस्य अस्य मनो महत्

तदा तस्य सुतो यश् च स पतिः ते भविष्यति

ज्येष्ठा हि अपर्णा हि अनुजा च एकपर्णा शुभ आनना
कथम् अस्मद्विधः तस्य स्थास्यते समरे ऽग्रतः

तेन संनिहता युद्धे वत्सा गोपतिना यथा
परिणीता तथा एव अवतिष्ठते तथा आक्रामति तथा जपति तथा आवपति तथा जुहोति

तम् सा उपस्तीर्ण अभिघारितम् अग्नौ जुहोति अ विच्छिन्दती अञ्जलिम् इयम् नारी उपब्रूते इति

शूर्पेण शेषम् अग्नौ ओप्य प्राच् उदीचीम् अभ्युत्क्रामयन्ति एकम् इषे इति

दक्षिणेन प्रक्रम्य सव्येन अनुक्रामेत्

अनु पृष्ठम् पतिः परिक्रम्य दक्षिणतस् उदक् मुखः अवतिष्ठते वधू अञ्जलिम् गृहीत्वा

समाप्तासु उद्वहन्ति

अवसिक्तायाः सव्येन पाणिना अञ्जलिम् उपोद्गृह्य दक्षिणेन पाणिना दक्षिणम् पाणिम् स अङ्गुष्ठम् उत्तानम् गृहीत्वा एताः षड् पाणिग्रहणीयाः जपति गृभ्णामि ते इति

पाणिग्राहः जपति इमम् अश्मानम् आरोह इति

ईक्षकान् प्रतिमन्त्रयेत सु मङ्गलीः इयम् वधूः इति

सकृत् संगृहीतम् लाजानाम् अञ्जलिम् भ्राता वधू अञ्जलौ आवपति

हुत्वा उपोत्तिष्ठतः

पूर्वा माता लाजान् आदाय भ्राता वा वधूम् आक्रामयेत् अश्मानम् दक्षिणेन प्रपदेन

अपरेण अग्निम् औदकः अनुसंव्रज्य पाणिग्राहम् मूर्ध देशे अवसिञ्चति तथा इतराम् समञ्जन्तु इति एतया ऋचा

एवम् त्रिस्

मा सव्येन दक्षिणम् अतिक्राम इति ब्रूयात्
मतिम् एताम् ददाति इह परम अनुग्रहाय वै

कुत्र च अस्य निवासः स्यात् भोजनम् वा किमात्मकम्

समीयुः युध्यमानाः वै पर्वता इव पर्वतैः

और्वस्य अग्नेः प्रभां ज्ञात्वा स्वां स्वां गतिम् उपाश्रिताः

शापो हि अस्याः पुरा दत्तः सृष्टा येन एव तेजसा

विधास्यति इह भगवन्त् वीर्य तुल्यम् महा ओजसः

मम योनिः जलम् विप्र तस्य पीतवतः सुखम्

उत्पतद्भिः च गगनम् असि हस्तैः समन्ततः

तत् युद्धम् अभवत् घोरम् देव दानव संकुलम्

मत्स्य उवाच

तेन अहम् सह संगम्य यादोभिः च समावृतः

भृत्य इति अवगन्तव्यः साध्यो यत् इह कर्मणा

यदि एषा प्रतिहन्तव्या कर्तव्यो भगवान् सुखी

ऊर्वः तु तपसा आविष्टः निवेश्य ऊरुम् हुताशने

एष अग्निः अन्तकाले तु सलिल आशी मया कृतः

दीयतां मे सखा शक्र तोय योनिः निशाकरः

निर्दहन् सर्व भूतानि ववृधे सः अन्तकः अनलः

ततो युग अन्ते भूतानाम् एष च अहम् च पुत्रक

मायाम् एताम् हनिष्यामि त्वद् प्रसादात् न संशयः

संरक्षति आत्म पक्षम् च विपक्षं च प्रधक्ष्यति

ममन्थ एकेन दर्भेण सुतस्य प्रभव अरणिम्

ततो रथैः विप्रयुक्तैः वारणैः च प्रचोदितैः

यत्र अहम् आस नियतं पिबन् वारि मयम् हविः

व्याहृतं सद्भिर् अत्यर्थम् असद्भिः इव मे मतम्

प्रविवेश अर्णव मुखम् प्रक्षिप्य पितरि प्रभाम्

भगवन्त् तर्पितः पुत्रः कैः हव्यैः प्राप्स्यते सुखम्

जगाम त्रिदिवं हृष्टः कृतार्थो दानव ईश्वरः

अहं तु तव पुत्रस्य तव च एव महाव्रत

और्व उवाच

सृजध्वं मानसान् पुत्रान् प्राजापत्येन कर्मणा

धर्म अधर्म समायुक्तम् दर्पेण विनयेन च

भिन्न उरस्काः दितिसुतैर् वेमू रक्तं व्रणैः बहु

प्रतियातः ततस् ब्रह्मा ये च सर्वे महा ऋषयः

तत् माम् पश्य समापन्नं ते एव आराधने रतम्

धन्यः अस्मि अनुगृहीतः अस्मि यत् मम अद्य भगवन्त् शिशोः

तस्य ऊरुम् सहसा भित्त्वा ज्वाला माली हि अनिन्धनः

प्रविष्टा दानवीं मायां न शेकुः ते विचेष्टितुम्

हिरण्यकशिपुः दृष्ट्वा तदा तत् महत् अद्भुतम्

भगवन् अद्भुतम् इदम् संवृत्तं लोक साक्षिकम्

दहनः सर्व भूतानाम् स देव असुर रक्षसाम्

तथ्यम् एतत् वचः पुत्र शृणु त्वं वदतां वर

दानवाः समरे जघ्नुः देवान् इन्द्र पुरोगमान्

दैत्य चाप च्युतान् घोरान् छित्त्वा वज्रेण तान् शरान्

एतस्मिन् अन्तरे ब्रह्मा मुनिम् ऊर्वम् सभाजयन्

तत् सुर असुर संयुक्तम् युद्धम् अत्यद्भुतम् बभौ

उवाच वार्यतां पुत्रो जगन्तः च दयां कुरु

जगन्तः त्रास जननम् युग संवर्तक उपमम्

ताम् एव मायां गृह्णीष्व मम पुत्रेण निर्मिताम्

उत्पन्न मात्रः च उवाच पितरं क्षीणया गिरा

वन्येन अनेन विधिना दिधक्षन्तम् इव प्रजाः

अस्य अपत्यस्य ते विप्र करिष्ये स्थानम् उत्तमम्

एषा ते स्वस्य वंशस्य वशग अरि विनिग्रहे

हस्त मुक्तैः च परिघैर् विप्रयुक्तैः च पर्वतैः

सहितौ विचरिष्यावो निष्पुत्राणाम् ऋण अपहः

अस्तं गतम् इव आभाति निष्प्राण सदृश आकृति

एवम् अस्तु इति तां गृह्य प्रणम्य मुनि पुंगवम्

बलं सुराणाम् असुरैः निष्प्रयत्न आयुधम् कृतम्

धन्यः अस्मि अनुगृहीतः अस्मि यस्य ते अहम् गुरुः स्थितः

क्षुधा मे बाधते तात जगन्त् भक्ष्ये त्यजस्व माम्

तपसा ते मुनि श्रेष्ठैः परितुष्टः पितामहः

मनसा निर्मिता योनिः आधातव्या तपस्विभिः

शक्रो दैत्य बलम् घोरं विवेश बहु लोचनः

यदि सीदेत् मुनि श्रेष्ठैः ते एव स्यात् पराजयः

वपुस् दीप्त अन्तरात्मानम् एतत् कृत्वा मनस् मयम्

तामसेन अस्त्र जालेन तमस् भूतम् अथ अकरोत्

न अस्ति मे तपसा अनेन भयम् अद्य इह सुव्रत

घोरेण तमसा आविष्टाः पुरुहूतस्य तेजसा

एवम् अस्तु इति तं सः अग्निः संवृत ज्वाल मण्डलः

यदि अस्ति तपसो वीर्यं युष्माकं विदित आत्मनाम्

ते अन्योन्यम् न अवबुध्यन्त देवानां वाहनानि च

ऊर्व उवाच

एवम् आत्मानम् आत्मा मे द्वितीयं जनयिष्यति

प्रभात काले सम्प्राप्ते काङ्क्षितव्ये समागमे

ते वध्यमाना बलिभिः दानवैः जितकाशिभिः
वेष्टिताः शर जालैः च निर्यत्नाः च असुरैः कृताः

ब्रह्मा उवाच

उच्चैः प्रणत सर्व अङ्गः वाक्यम् एतत् उवाच ह

निरिन्धनाम् अग्नि मयाम् दुर्धर्षां पावकैः अपि

एषा दुर्विषहा माया देवैः अपि दुरासदा

सुराणाम् असुराणाम् च परस्पर जय एषिणाम्

न दार योगः बीजं वा व्रतम् उक्तम् तपस्विनाम्

त्रिदिव आरोहिभिः ज्वालैः जृम्भमाणः दिशो दश

और्वेण निर्मिता पूर्वं पावकेन ऊर्व सूनुना

तत् हविः ते पुत्रस्य विसृजामि आलयम् च तत्
इदम् राष्ट्रम् इषुमत् वीरवत् जिष्णु उग्रम्

सत्यम् वदन्तः समितिम् चरन्तः मित्रम् गृह्णानाः जरसः यन्तु सख्यम्

इमे राजानः समित्य अन्यान् वधेयुः

अस्मै षड् उर्वीः उप सम् नमन्तु

बहुः कुमारः प्रतिरूपः पितॄणाम्

यत् वः क्रूरम् मनसः यत् च वाचः देव एनसात् यदि वा पित्र्येण आपः इव दुःष्वप्न्यम् अप तत् स्वपध्वम्

सपत्न साहम् प्रमृणम् इदम् राष्ट्रम् दृढम् उग्रम्

इह क्षत्रम् द्युम्नम् उत राष्ट्रम् सम् आ एतु इह इन्द्रियम् पशुभिः संविदानम्

वि मृधः हन्मि सर्वाः

इमे राजानः इषुभिः घ्नन्तु शत्रून्

इदम् राष्ट्रम् क्रतुमत् वीरवत् जिष्णु उग्रम्

सह वः मनांसि

इदम् राष्ट्रम् प्रथताम् गोभिः अश्वैः इदम् राष्ट्रम् अन्नेन इरया रसेन

अपाम् इव वेगः प्र शृणीत शत्रून्

साढ अमित्रम् अभिमाति साहम् सर्वाः जिगाय पृतनाः अभिष्टि

एक व्रताः वि धनम् भजध्वम्

समीचीनाः पशवः विश्व रूपाः

इदम् राष्ट्रम् हत शत्रु जिष्णु

अवधून्वानाः अप्रियान् यान् च द्विष्मः इदम् राष्ट्रम् प्रथताम् सर्वदा एव

इदम् राष्ट्रम् पशुमत् ब्रह्म वृद्धम्

अहम् देवेभ्यः हविषा जुहोमि

संसृष्टम् वः राष्ट्रम् पशुभिः गोभिः अश्वैः संसृष्टम् अन्नेन इरया रसेन

सप्त होत्रा हत शत्रून् स चित्ताः

यदि युद्धं यद्य् वो अस्ति देव एनसात् यदि वा पित्र्येण

समीचीनानाम् वः अहम् अस्मि ब्रह्मा

अहम् ब्रह्मा

यथा आपः समुद्राय समीचीः वहथ श्रियम् एव राष्ट्राय मे देवाः सम्यञ्चः वहत श्रियम्

सम्यक् वः राष्ट्रम्

अस्मै राष्ट्राय बलिम् अन्ये हरन्तु

इदम् राष्ट्रम् गर्द्नुमत् चित्र घोषम्

पुरोहितेन वः राष्ट्रम् प्रथयन्तु देवाः

अहम् देवेभ्यः हविषा विधेयम्