tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
स्फुटित क्रकच क्रूर दशन आलिः महा हनुः

विष निःश्वास निर्दग्धम् सुर सैन्यम् महा रथः

बभूव विमलं व्योम नीलोत्पल दल प्रभम्

कबन्ध नृत्य संकुले स्रवत् वसा अस्र कर्दमे जगत् त्रय उपसंहृतौ समे समस्त देहिनाम्

कल्प अन्त अम्बुधर आभेन दुर्धरेण अपि दानवः

शरैः अक्षयैः दानव इन्द्रम् ततक्षुः तदा दानवः अमर्ष संरक्त नेत्रः

वितानकेन तेन अथ प्रशमं मौसले गते

ततो दण्डं समुद्यम्य कृतान्तः क्रोध मूर्छितः

श्रुत्वा च सिंह नादम् च सुराणाम् अतिकोपनः

पलायितेषु सैन्येषु सुराणां पाकशासनः

कर्ण अन्त कृष्टैः विमलैः सुवर्ण रजत उज्ज्वलैः

इति प्रगाढ संकटे सुर असुरे सुसंगरे भयं समुझ्य दुर्जया भटाः स्फुटन्ति मानिनः

आच्छादयत यत्नेन वर्षासु इव घनैः नभः

कुठारान् सह खड्गैः च भिन्दिपालान् अयस् गुडान्

ततस् ते भग्न संकल्पाः प्रययुः यत्र तारकः

दुर्जनैः लब्ध रन्ध्रस्य पुरुषस्य कुतः क्रियाः

नारायणं च सप्तत्या नवत्या च हुताशनम्

हृदये च त्रिभिः च अपि द्वाभ्यां च स्कन्धयोर् द्वयोः

चिछेद पुङ्ख देशेषु स्वके स्थाने च लाघवात्

गजो गदा निपातेन स तेन परिमूर्छितः

अथ अग्रेसर सम्पत्त्या रथिनो जयम् आप्नुयुः

तस्थौ दिक्पालकैः सार्धम् अष्टभिः केशवेन च

प्रकीर्ण धूम ज्वलन आभ मूर्धजम् पपात जम्भस्य शिरः स कुण्डलम्

दंशिता लोकपालाः तु तस्थुः स गरुडध्वजाः

किम् अनन्तरम् अत्र अस्ति कर्तव्यस्य अवशेषितम्

जम्भो जज्वाल कोपेन पीत आज्यः इव पावकः

द्विप अधिरूढः दैत्य इन्द्रः हत दुन्दुभिना ततः

ततः प्रशान्ते शैल अस्त्रे जम्भो भूधर संनिभः

परा प्रिया हि अवाप यत् भृत उष्ण शोणित आसवम् विकृष्य शव चर्म तद् प्रबद्ध सान्द्र पल्लवम्

स मन्त्रम् उच्चार्य यत अन्तर आशयः वधाय दैत्यस्य ध्या अभिसंध्य तु

यां यां निमि गजः याति दिशं तां तां स वाहना

बभूव कुञ्जरो भीमो महा शैल सम आकृतिः

विश्रामयन्तः स्वां कीर्तिं बन्दि वृन्द पुरःसराः

कपाली पिङ्गलो भीमो विरूपाक्षो विलोहितः

तद् उत्थ तेजसा व्याप्तम् अभूत् गमन गोचरम्

सिद्ध गन्धर्व संघुष्ट विपुल अचलम् अस्तकम्

शक्तेन उपेक्षितः नीचो मन्यते बलम् आत्मनः

विंशत्या निरृतिं दैत्यः पुनर् च अष्टभिः एव च

अस्त्राणि तेजांसि धनानि धैर्यं सेना बलम् वीर्य पराक्रमौ च

अ वध्यः सर्व भूतानाम् त्वां विना स तु दानवः

लोकपालान् ततस् दैत्यो बबन्ध इन्द्र मुखान् रणे

मुक्त नाना आयुध उदग्र तेजस् अभिज्वलित द्रुमः

ततस् तारकः प्रेतनाथं पृषत्कैः वसुम् तस्य सव्ये स्मरन् क्षुद्र भावम्

गदया दन्तिनः च अस्य गण्ड देशे अहनत् दृढम्

अथ अस्त्र वृष्ट्या दैत्यानां हन्यमाना महा चमूः

दुर्जयः तारकः दैत्यो मुक्त्वा सप्त दिनम् शिशुम्

जम्भं शरणम् आगच्छत् अप्रमेय पराक्रमम्

पतितः च अगमत् खड्गः स शीघ्रं शत खण्डताम्

ततस् च अन्तर्दधे दैत्यो वियन्ति अनुपलक्षितः

रुद्रैः हंसैः इव आवृतः

न सांप्रतं रणः त्याज्यः त्वया कातर भैरवः

संमुखो निमि मातंगः जवन अचल कम्पनः

रण आगारम् इव उद्गारम् तत्याज असुर नन्दनः

महीधरं तम् आयान्तं दैत्यः स्मित मुखः तदा

तत शक्रो धनेशः च वरुणः पवनः अनलः

नारायण अस्त्रम् प्रयतो मुमोच असुर वक्षसि

तया अशन्या पतितया दैत्यस्य अचल रूपिणः

दैत्य इन्द्राः स्वैः वध उपायैः शक्या हन्तुं हि न अन्यतस्

शरान् च आशीविष आकारान् तैल धौतान् अजिह्मगान्

वर्धस्व आशु महा मायाम् पुरंदर रिपुं प्रति

हिमाचल आभे महति काञ्चन अम्बुरुह स्रजि

शृगाल गृध्र वायसाः परं प्रमोदम् आदधुः क्वचिद् विकृष्ट लोचनः शवस्य रौति वायसः

आदित्या वसवो विश्वे मरुतः च अश्विनः अपि

रथात् आप्लुत्य धरणीम् अगमत् पाकशासनः

निवृत्त शैल मायः अथ दानव इन्द्रः मद उत्कटः

करः अयम् अब्ज संनिभः मम अस्तु कर्णपूरकः स रोषम् ईक्षते अपरा वपां विना प्रियं तदा

सः असुरस्य अपतत् मूर्धनि दैत्यः तम् च न बुद्धवान्
शतक्रतोः अमर निकाय पालिता पताकिनी गज शत वाजि नादिता

व्यशीर्यत ततः काये नीलोत्पलम् इव अश्मनि

नवभिः नवभिः बाणैः सुरान् विव्याध दानवः

किम् एभिः क्रीडसे देव दानवैः दुष्ट मानसैः

पितॄन् प्रतर्प्य देवताः समर्चयन्ति च आमिषैः गज उडुपे सु संस्थिताः तरन्ति शोणितं ह्रदम्

पूर्वे अपि अतिबलाः ये च दैत्य इन्द्राः सुर _

शशि शुभ्र आतपत्रेण स तेन स्यन्दनेन तु

परान् परशुणा जघ्ने दैत्य इन्द्रः रौद्र विक्रमः

महा अस्त्र भिन्न हृदयः सुस्राव रुधिरं च सः

ततः शतेन बाणानां शक्रं विव्याध दानवः
कतिपय दिवस अपगमे तस्याः स्वप्ने जटाधरः पुरुषः

मया तु स न विज्ञातस् तेन इदम् प्रापि भूषणम्

तस्माद् विफलम् आयासं जहीहि मृगया रसम्

श्रुत्वा च अनाथ शरणम् लोकात् वत्स ईश्वरम् ततः

सुखी कदाचित् प्रययौ मृगया व्यसनी वनम्

स चक्रवर्ति तनयाम् भार्यां भेजे ऽपरां श्रियम्

वन्य वाहन हन्तॄणाम् समानः प्राण संशयः

द्वारि स्थिता महा राज देव दर्शन काङ्क्षिणी

समाश्वस्ता च सा युक्त्या कथा आलापैः परीक्षितुम्

जाता वासवदत्ता इयम् सम्पन्ना महिषी च ते

पुत्रश् च तव काम अंशः यथा भावी तथा शृणु

युष्मद् दर्शन कल्याण प्राप्त्या तत् फलितं हि मे

देवी च सा नरपतिश् च स बन्धु भृत्यौ बद्ध उत्सवौ विदधतुर् व्रत पारणानि

वणिज् सुतायाः श्रवणात् सत् मुक्ता आढ्यम् विभूषणम्

बालकौ तौ तयोः सा च माता शान्तिकरश् च सः

ततो वत्स ईश्वरः राजा स कौशाम्ब्याम् अवस्थितः

एवम् उक्त स्व वृत्तान्ताम् कुलीना इति अवधार्य ताम्

तत् श्रुत्वा ब्राह्मणी भूयः सा अथ वक्तुं प्रचक्रमे

सो ऽपि तत् श्वशुरः दृष्ट्वा स्व सुता कर्ण भूषणम्

ब्राह्मण्याश् चेटिकास् तस्याः स्नपन आदौ समादिशत्

स मुनिर् मृग रूपम् तत् त्यक्त्वा कण्ठ विवर्तिभिः

ब्राह्मणीं भ्रातृ जायाम् तां निन्ये शान्तिकरो गृहम्

मानेन इव विशीर्णेन वाससा विधुरीकृता

यद् एत्य लब्ध विभवाः तत्र सर्वे ऽपि संगताः

गौरी पुत्र अर्थिनी कामं जनयिष्यत्य् असौ इति

दुःख दैन्य निभौ अङ्के बिभ्रती बालकौ उभौ

स राष्ट्रः च अपि विदधे शंकर आराधन व्रतम्

राजानम् आस्थान गतम् नारदो मुनिर् अभ्यगात्

सा स्व आयुध एक सिद्धे ऽभूत् प्रक्रिया मृगया रसे

मया प्रविश्य वत्स ईशः राजा सदसि याचितः

युष्मादृशेषु जायेत यः स को अपि उत्तमः भवेत्

कुन्त दन्ता कथं कुर्याद् राक्षसी इव हि सा शिवम्

त्रि रात्र उपोषितौ तौ च दंपती स विभुस् ततः

एवं सुख उपभोगेषु वर्तमानं तम् एकदा

ब्राह्मणी सा विवेश अत्र कृश पाण्डुर धूसरा

ब्राह्मणी कुल जा च अहम् ईदृशीं दुर्गतिं गता

भो ब्राह्मणि कथा काचित् त्वया नः कथ्यताम् इति

युग्म अपत्याम् च पश्यन्ती दीनाम् एतां व्यचिन्तयत्

उद्भूय गोत्र जैः तस्य तत् च राज्यम् अधिष्ठितम्

बुद्ध्वा च भर्त्रा प्रहितं व्याकुला एव समस्मरत्

प्राप तत् पैतृकं राज्यं कृती मात्रा अभिनन्दितः

तद् एतयोर् गतिर् ना अस्ति बालयोर् वर्धनाय मे

देवदत्तस् तु नीतो ऽभूद् अन्य देशम् अलक्षितः

याः सु वृत्त अच्छ हृदयाः यान्ति भूषण ताम् भुवि

यौवन स्थस्य तस्य अथ विवाहं तनयस्य सः

तद् दत्तैः च बलैः साकम् एत्य हत्वा रिपून् रणे

ज्येष्ठस् तयोः शान्तिसोमो नाम्ना वैश्वागरो ऽपरः

कथं च प्रसरतु एतत् शस्त्रम् कृपणयोर् द्वयोः

ईर्ष्या अरुषाम् अभावे ऽपि भङ्गुर भ्रुणि रागिणि

मद् धैर्य आलोकन क्रीडा नैपुण्ये दुःख वर्षिणः

वणिज् सुतायाः हृदयं तस्याः कातरम् अस्फुटत्

ययौ यथागतं गेहम् आपृच्छ्य उपपतिम् ततः

वित्रस्त प्रसृताः तस्मिन् कृष्णसाराः प्रधाविते

ततः पिङ्गलिका अवादीत् देवि दुःखाय जायते

तयोः शान्तिकरो ऽकस्माद् विद्यार्थी स्व पितुः गृहात्

इति एवम् चिन्तयन्त्याश् च दुर्नय व्यक्ति विक्लवम्

तत्रस्थो ऽपि स शापेन प्रेरितस् तेन च एकदा

कः शक्तः सोढुम् आपन्न बाल अपत्य आर्ति दर्शनम्

दैवाद् युगपद् एतौ च जातौ द्वौ तनयौ मम

मालवे देवि को अपि आसीत् अग्निदत्त इति द्विजः

सर्व विद्याधराणाम् यश् चक्रवर्ती भविष्यति

इति तस्या मुखात् श्रुत्वा ब्राह्मण्यास् तद् क्षणम् कथाम्

ततस् तस्या रहस्य ज्ञाम् पृष्ट्वा चेटीं स्व युक्तितः

वसुदत्तो ऽपि स ददौ श्लाघ्य संबन्ध वाञ्छया

तव इव तस्य द्वे एव भव्ये भार्ये बभूवतुः

ततः सा सत्त्र शाला अन्तर् प्रविवेश वणिज् सुता

तत्र किन्दम नामानम् स मुनिं मुक्त सायकः

तद् देव ना अस्ति मे स्तन्यम् एतयोर् भोजनं विना

तत्र बन्धाय दत्त्वा तत् स्वर्ण लक्षेण भूषणम्
तीर्थ उद्देशात् च मद् भर्ता धृतगर्भां विमुच्य माम्

तस्माद् विवाहं पुत्रस्य करोमि वणिजां गृहात्

तत् नूनम् सो ऽत्र भर्ता मे शील जिज्ञासया आययौ

को असि इति अपृच्छत् तत् श्रुत्वा पान्थो ऽहम् इति सो ऽब्रवीत्

तस्माद् आपदि अपि त्याज्यं न सत्त्वं संपद् एषिभिः

कृत अवतारः तेजस्वि जाति प्रीत्या अंशुमान् इव

उत्थाय च उषसि ततः प्रकृतीर् विधाय तद् स्वप्न कीर्तन सुधा रस तर्पिताः ताः

निज देह प्रभा बद्ध मण्डलः मण्डनं दिवः

ततः स विनिवेदित स्फुट तथाविध स्वप्नया सह प्रमुदितस् तया समभिनन्दितो मन्त्रिभिः

घोर नाद आमिष एकाग्रा रूक्षा धूम्र ऊर्ध्व मूर्धजा

उल्काम् इव अभ्र पतिताम् परिज्ञाय अभ्यतप्यत

एका कुन्ती द्वितीया च माद्री नाम महा ओजसः

क्षणात् च भार्यां स्वाम् एव तां रत्न द्युति भास्वराम्

इदं मे पतितं तस्यां रात्रौ सत्त्र गृह अन्तरे

राज पुत्रः ऽथ सम्प्राप्त राज्यः लब्ध्वा गुण अर्जिताम्

सा अपि पूर्व परिभ्रष्टम् चारित्रम् इव वीक्ष्य तत्

क्रमात् प्रतस्थे सायं च प्राप तत् श्वाशुरम् गृहम्

स्वैर स्थः निर्विमर्शेन हतो ऽहं यत् त्वया ततः

देवी काकलि गीतस्य तद् वीणा निनदस्य च

इति आलोच्य स तां भार्याम् उपैक्षत स कामुकाम्

पितृ हीनः विनष्ट श्रीः बाष्प पात अभिशङ्कया

सा च अत्र पुरुषं कंचिद् उपागात् पुरुषो ऽपि ताम्

तस्य च स्व अनुरूपौ द्वौ उत्पन्नौ तनयौ क्रमात्

तद् देवि वर दः ऽवश्यम् आराध्यः स शिवो ऽत्र नः

इह शान्तिकरो नाम स्थितो ऽस्माकं पुरोहितः

कालेन तस्य मद् भर्तुः सो अग्निदत्त अभिधः पिता

स तेन रचित आतिथ्यः मुहुः प्रह्वेण भूभृता

स तु शान्तिकरो देवि देवरो मे विदेश गः

अहो वाम एक वृत्ति त्वम् किम् अपि एतत् प्रजापतेः

क्षण अन्तरे निजगदे देव्या वासवदत्तया

कृत उचित प्रणामा च सा राजानं व्यजिज्ञपत्

तत्र मां निष्परिकरं गतं को बहु मंस्यते

पन्थानम् इव सिद्धीनां दिशन् जयति विघ्न जित्

तस्मिन् गते वत्स राजः स तद् वासवदत्तया

अगलद् बहु मानः ऽस्य यथा स्व पितृ वैभवे

तद् पार्श्वम् व्रज राज्यं ते साधयिष्यति वत्स सः

स ब्राह्मणीका शील एक पाथेया अहम् इह आगता

ततो मयि आर्द्र शोकायाम् अकस्माद् एत्य दस्युभिः

प्राप्ता अस्मि देवं शरणं प्रमाणम् अधुना प्रभुः

अतश् चण्डमहासेन सुता देवी नरेन्द्र सा

कोपस्य अयम् न कालो मे साध्यम् अन्यत् हि वर्तते

पूरयामास च तथा रत्नैर् जामातरं स तम्

इति स प्रेरितो मात्रा स लज्जः ऽपि नृप आत्मजः

देवी शान्तिकरं प्रातर् आनाय्य अपृच्छत् अन्वयम्

दूर देश अन्तरे अपि अस्मै राज पुत्राय तां सुताम्

ततः सा द्विगुणीभूत रागा पापा प्रसाद्य तम्

ब्राह्मणी सा अम्बु सिक्ता इव तप्ता भूः समुदश्वसत्

तत्र अनुशोच्य पितरौ भ्रातरं च यथोचितम्

इयं ते भ्रातृ जाया इति ब्राह्मणीं ताम् अदर्शयत्

नाथो विद्याधराणां यो भविता मद् प्रसादतः

को अपि अथ देव्या वासवदत्तायाः फलम् उपेत्य ददौ

अस्मद् निवासः सकलो अपि अग्रहारः विलुण्ठितः

दृष्ट्वा स्व मन्दिरे कांचिद् देव्या वासवदत्तया

गिरीश आराधन प्राप्यम् पुत्रं ते नारदो ऽभ्यधात्

इत्य् आप्त शापः तद् भीत्या त्यक्त भोग स्पृहः ऽथ सः

सा ब्राह्मणी पिङ्गलिका जगदे पार्श्व वर्तिनी

निर्गत्य सिद्ध कार्यः सन् कान्यकुब्जं ततो ययौ

जातायां च परिज्ञप्तौ ज्ञात बन्धु क्षयः ऽथ सः

इति उक्ता वत्स राजेन तद् कालम् च आगतेन सा

तद् दृष्ट्वा तु स सु प्रज्ञः राज पुत्रः व्यचिन्तयत्

इति संचिन्त्य देवी तां ब्राह्मणीं पुनर् अब्रवीत्

स युवयोः काम अंशः जनिता सुतः

प्राणैः शशाप तं पाण्डुं विषण्णं मुक्त कार्मुकम्

वेश्या इव बलवत् भोग्या राज श्रीः अति चञ्चला

सतां गुरु जिगीषे हि चेतसि स्त्री तृणम् कियत्

विपदश् च निवृत्ता मे द्वारात् प्रतिहता इव

मास मात्रम् स्थिता अभूवम् कृच्छ्र कर्म उपजीविनी

शोको विदेशो दारिद्र्यं द्विगुणः प्रसवो अपि अयम्
जघान पङ्क कलुषान् वराह निवहान् शरैः

वणिजो वसुदत्तस्य कन्यां पाटलिपुत्रकात्

देवो ऽस्ति चक्रवर्ती नः प्रभुः पूर्व दिश् ईश्वरः

शील भ्रंश भयात् आत्त सु अल्प वस्त्रा पलायिता

अतुल्य कुल संबन्धः सा एषा किं वा अपराध्यति

अकस्मात् चकमे माद्रीं प्रियां प्राप च पञ्चताम्

प्रसाद प्रकटीभूतः स्वयं स्वप्ने समादिशत्

हस्त दीपम् इव प्रत्तं प्रणष्ट श्री गवेषणे

पुरा अनङ्ग अङ्ग संभूत्यै रत्या स्तुतिभिर् अर्चितः

स राज पुत्रः दृष्ट्वा तद् रत्न आभरणम् अग्रहीत्

नित्योदित आख्यः प्रवरः प्रतीहारो व्यजिज्ञपत्

तत् श्रुत्वा एव अभ्यनुज्ञाते तद् प्रवेशे महीभृता

सेवा आगता इव तद् शृङ्ग पात मुक्ता वन अब्जिनी

तद् एषा शंभुम् आराध्य काम अंशम् सोष्यते सुतम्

त्वं चिरेण आगता असि इति पाद घातैः अताडयत्

एवं संचिन्तयन्ती च सा देवी स्नान काङ्क्षिणी

ततो ऽकस्मात् स नृपतिर् जयदत्तो दिवं ययौ

इति निश्चित्य पुत्रस्य कृते वव्रे स भूपतिः

व्यात्त वक्त्र पतत् प्रास प्रोतेषु अपि मृगारिषु

देवी लब्ध आशयेन आशु चकार व्रत निश्चयम्

गत्वा सरस्वती पूरे शोकेन अन्धः जहौ तनुम्

श्वशुरस्य गृहं गत्वा त्वं हि प्राप्य ततो धनम्

भार्या संभोग काले ते मद् वत् मृत्युर् भविष्यति

पुरोगैर् नीयमानस्य हेतु मात्रम् स्व पौरुषम्

वणिजां तु कुल स्त्री इव स्थिरा लक्ष्मीर् अन् अन्य गा

तत् श्रुत्वा पुनर् अपि एवम् सा माता तम् अभाषत

ततश् च कर्मणा स्वेन शुभेन इव अग्र यायिना

ततो गच्छत्सु दिवसेष्व् एकदा पञ्चभिः सुतैः

विचिन्त्य शशिमौलिना फल निभेन दत्तं सुतं मनोरथम् अदूर गम् गणयति स्म वत्स ईश्वरः

विधाय स रुमण्वत्के भारं यौगन्धरायणे

द्वितीयश् च स तद् भ्राता ज्येष्ठो मां परिणीतवान्

अधिगत वरम् आशु दंपती तौ प्रमदम् अ कृत्रिमम् आपतुः कृतार्थौ

कृतस् तया एव देव्या च वितीर्ण बहु संपदा

तत् च बन्धाद् विनिर्मोच्य भूषणं श्वशुर अन्तिकम्

तद् एवं मृगया नाम प्रमादो नृप भूभृताम्

अवाप्त आढ्य वणिज् पुत्री सहितेन अथ तेन सः

नक्तं रज्ज्वा अवरोहन्तीम् अकस्मात् स्त्रियम् ऐक्षत

आगत्य एव प्रसूता अस्मि युगपत् तनयौ उभौ

तद् आदेशेन च प्राप्तं मया त्वद् चरण अन्तिकम्

इति उक्तेन आदृत वचाः राज्ञा पृथ्वीं तद् अर्पिताम्

कुत्र तिष्ठति देशे असौ इति न अद्य अपि बुध्यते

यत् मया विधुरे अपि अस्मिन् चारित्रम् देवि रक्षितम्

शृणु संक्षिप्तम् एतत् ते वत्स ईश्वर वदाम्य् अहम्

सह आगताम् उपादाय शरावान् कुम्भकारिकाम्

तद् क्षणम् तिसृभिः सार्धं ब्राह्मणीभिर् अहं ततः

तनयां यज्ञदत्तस्य यज्ञ अर्थ भृत संपदः

आरक्त सुरस स्वच्छम् अन्तर् स्फुरित तद् मुखम्

देश भङ्गात् विदूरं च गत्वा देशं तद् अन्विता

अभूद् वासवदत्ता सा तद् चिन्ता आक्रान्त मानसा

अभेदे वादन अङ्गुष्ठ कम्पः ऽभूद् भेद सूचकः

देवी वासवदत्ता सा सादरा समचिन्तयत्

स पाण्डुः पृथिवीम् एतां जित्वा जलधि मेखलाम्

आ बाल्य अग्नि क्रिया धूमैः यन् मे पिङ्गलिते दृशौ

इयं वासवदत्तायै देव्यै नीत्वा अर्प्यताम् इति

क्षपिता हि अनया अन्ये ऽपि नृपास् ते ते मृगा इव

अकाले ना अशकत् च अत्र प्रवेष्टुं लज्जया निशि

वैदेशिकः स जाने ऽहं देवरस् ते भविष्यति

प्रत्यर्प्य तस्मै स ययौ नारद ऋषिः अदर्शनम्

आश्वासयामास स तां बालक द्वितय अन्विताम्

तद् एव साध्वस आवेग संपाते पुष्प पेलवम्

अन्तरा च मिलत् व्याधः पलाश श्याम कञ्चुकः

इति एष मम वृत्तान्तो नाम्ना पिङ्गलिका अपि अहम्

बभौ बाल आतप आरक्त सित पद्मा इव पद्मिनी

तद् अलं त्वरया प्राप्स्यसि अचिरात् स्व उचितम् सुतम्

अयम् एव अत्र वृत्तान्तो मम अत्र च निदर्शनम्

किम् एतया कु वध्वा वा कृत्यम् एतत् हि दुर्विधेः

राज्ञा विसृष्टां बुद्ध्वा तां प्रतीहाराद् उपागताम्

तद् पिता स वणिग् बुद्ध्वा तत्त्वं तत्याज तद् शुचम्

ताः तु काश्चन सत् वंश जाताः मुक्ता इव अङ्गनाः
कृत्वा परिकरं गच्छ निकटं चक्रवर्तिनः

स वणिग् वसुदत्तस् तां निनाय स्व गृहम् सुताम्

अन्धस्य इव अस्य लोकस्य फल भूमिम् स्व कर्मभिः

हरिणी इव च राज श्रीः एवं विप्लविनी सदा

एकदा तत्र च आगत्य स उत्कः संबन्धि सद्मनि

श्वानः श्वभ्रे वने तस्मिन् तस्य वर्त्मसु वागुराः

तिमिर ओघान् अविरलैः करैर् इव मरीचिमान्

प्रीत्या एनाम् ब्राह्मणीं देवी सा वितर्क्य एवम् अब्रवीत्

विधातुम् इच्छन् नृपतिर् मतिमान् इति अचिन्तयत्

प्रजा इयम् पाप भूयिष्ठा दरिद्रेषु एव भूयसी

स अन्तर् गर्जित निष्क्रान्त जीवितेषु तुतोष सः

पुरोहितौ स्व पुत्रस्य भाविनः पर्यकल्पयत्

धैर्य पाशेन बन्द्धुं च ताम् एके जानते बुधाः

भार्या त्वं कस्य को वा ते वृत्तान्तः कथ्यतां त्वया

उक्त अन्वयाय तस्मै च सा संजात सु निश्चया

स्नपिता दत्त वस्त्रा च ताभिः स्वादु च भोजिता

एक आतपत्राम् बुभुजे जिताम् उदयनो महीम्

भङ्गिः स्व शील उपक्षेपे वचः प्रौढिः च शंसति

तनयेन समं तस्थौ जयदत्त नृपः सुखम्

पत्नीभ्याम् अन्वितः पाण्डुस् तस्थौ शान्ते तपः वने

इति पिङ्गलिका उक्ता अपि स उत्सुका सुत जन्मनि

तद् भीत्या तस्य तनयो जनन्या निजया निशि

हर्म्य अग्रे निज कीर्त्या इव ज्योत्स्नया धवले च सः

आजह्रुः स्वर्ण कलशैः तस्य वाराङ्गना रहः

इति उक्तः स तदा मात्रा राज पुत्रः जगाद ताम्

मुक्त्वा बलिभुजं काकी कोकिले रमते कथम्

सामान्यः कः अपि भूपतिः

महार्घं च तद् आलोक्य राज पुत्रः स तद् क्षणम्

प्रीतः क्षणम् इव स्थित्वा राजानं तम् अभाषत

अहो अपावृतं द्वारम् आपदां मम वेधसा

पुण्यानाम् ईदृशं पात्रम् ईदृशी अपि न मादृशी

तत्र आह राज पुत्रम् तं माता दुःखित मानसा

स बाल एव निर्गत्य गतः क्वापि यशस्विनि

शिशुक द्वय संयुक्ता ब्राह्मणी का अपि दुर्गता
मांसोदनं पात्रेषु उद्धृत्य विशेषान् उपनिक्षिप्य हुत शेषेन संसृज्य दक्षिण अग्रेषु दर्भेषु सादयित्वा दक्षिण अग्रैः दर्भैः प्रतिच्छाद्य अभिमृशति पृथिवी ते पात्रं द्यौर् अपिधानं ब्रह्मणस् त्वा मुखे जुहोमि ब्राह्मणानां त्वा विद्यावतां प्राण अपानयोः जुहोम्य् अक्षितम् असि मा पितॄणां पितामहानां प्रपितामहानां क्षेष्ठा अमुत्र अमुष्मिन् लोके इति

संवत्सरस्य प्रतिमानम् इत्य् एकां ताः सप्तदश

पितामहेभ्यः स्वधा नमः स्वाहा

ज्ञातिभ्यः स्वधा नमः स्वाहा

यद् अग्ने कव्य वाहन पितॄन् यक्षि ऋतावृधः

दौहित्रः श्राद्धे पवित्रं यदि भोक्ता यदि परिवेष्टा यद्य् अभिश्रावयिता

अष्टका श्राद्धे क्षणः क्रियताम् इत्य् ॐ तथा इति प्रतिवचनम्

प्राणान् आप्याययति तूष्णीम्

अपि वा अग्नौ करिष्यामि इति कुरुष्व इति इतरे प्रत्याहुः

तिलाः श्राद्धे पवित्रं यदि दानाय यदि भोजनाय यद्य् अपां संसर्जनाय

वैवस्वत इदम् अद्धि नः हव्यं देवेभ्यः पितृभ्यः स्वधा नमः स्वाहा

तस्यै संज्ञप्ताया अद्भिर् अभिषेकम्

त्रेधा वपां विच्छिद्य औदुम्बर्या दर्व्या जुहोति

कुशाः कुतपो दूर्वा इति श्राद्धे पवित्रं यद्य् आसनाय यदि परिस्तरणाय यद्य् उत्पवनाय

एवम् एव मासिश्राद्धम् अपरपक्षस्य अन्यतमे ऽहनि क्रियेत

अद्भिः विश्वस्य भुवनस्य धर्त्रीभिर् अन्तर् अन्यम् पितुः दधे स्वधा नमः स्वाहा

एवं माघ एवं फाल्गुने यदि विहृतः

भुञ्जानान् समीक्षते प्राणे निविष्टो ऽमृतं जुहोमि इति पञ्चभिः

यद्य् उ वै समस्त उपरिष्टात् माघ्याः पौर्णमास्या अपरपक्षस्य सप्तम्याम् अष्टम्यां नवम्याम् इति क्रियेत अपि वा अष्टम्याम् एव

अथ यदि गां न लभते मेषम् अजम् वा आलभते

जय प्रभृति सिद्धम् आ धेनु वर प्रदानात्

मातुः प्रपितामहीभ्यः स्वधा नमः स्वाहा

खड्ग मृग महिष मेष वराह पृषत शश रोहित शार्ङ्ग तित्तिरि कपोत कपिञ्जल वार्ध्राणसानाम् अक्षय्यं तिल मधु संसृष्टम्

तन् मे रेतः पिता वृङ्क्तां मा आभुः अन्यो ऽवपद्यतां स्वधा नमः स्वाहा

इत्य् अष्टका होमः व्याख्यातः

यन् मे माता प्रलुलोभ चरत्य् अन् अनुव्रता

मातुः प्रपितामहेभ्यः स्वधा नमः स्वाहा

सुवर्ण हिरण्य प्राणि वस्त्र लोह भूमि भाण्डैः गव अश्व अज अविक हस्ति दास पुरुष व्रीहि यव माष तिल दण्ड उपानह् छत्र कमण्डलु यान आसन शयन उपधानैः सर्व उपकरणैः यथोपपादं सम्पूज्य अक्षय्यम् वाचयित्वा उपसंगृह्य स्वधां वाचयित्वा उत्थाप्य प्रसाद्य संसाद्य प्रदक्षिणीकृत्य शेषम् अनुज्ञाप्य एतेन एव यथेतम् एत्य अन्न शेषान् निवेदयते

हिरण्येन वा प्रदान मात्रम्

यद् वा भवत्य् आमैर् वा मूल फलैः प्रदान मात्रम्

मातुः पितामहीभ्यः स्वधा नमः स्वाहा

ब्रह्मणि म आत्म अमृत त्वाय इत्य् आत्मानम्

सखि पत्नीभ्यः स्वधा नमः स्वाहा

मातुः पितामहेभ्यः स्वधा नमः स्वाहा

अथ एनान् वस्त्र गन्ध पुष्प धूप दीप माल्यैः यथोपपादं सम्पूज्य पृच्छति उद्ध्रियताम् अग्नौ च क्रियतां इति इतरे प्रत्याहुः

तूष्णीं वपाम् उत्खिद्य हृदयम् उद्धरति

तद् वो अहं पुनर् आवेशयाम्य् अ रिष्टाः सर्वैर् अङ्गैः सम्भवथ पितरः स्वधा नमः स्वाहा इति

त्रिस् तिलोदकम् एके समामनन्ति पुरस् अन्नम् द्विस् तिलोदकम् दद्यात् भुक्तवत्सु च तृतीयम् इति

न च अतस् ऊर्ध्वं निरीक्षते ह्रीका हि पितरः इति विज्ञायते

अथ अष्टका होमः

तृप्ति अन्ते तृप्ताः स्थ इति उक्त्वा तृप्ताः स्म इति प्रतिवचनम्

पितामहीभ्यः स्वधा नमः स्वाहा

न त्व् एव अन् अष्टकः स्यात्

आचार्य पत्नीभ्यः स्वधा नमः स्वाहा

अथ एतान् तिल मिश्राः अपः प्रतिग्राहयति अमुष्मै स्वधा नमो ऽमुष्मै स्वधा नमः इति

तानि एतेषु एवम् तस्मिन् एव अग्नौ श्रपयन्ति

प्र देवेभ्यो वह हव्यं पितृभ्यश् च स्वधा कव्यं देवेभ्यः पितृभ्यः स्वधा नमः स्वाहा इति

यथा ब्रूयुस् तथा कुर्यात् तैस् त्व् अभ्यनुज्ञेयम्

अमात्येभ्यः स्वधा नमः स्वाहा

सर्वेभ्यः स्वधा नमः स्वाहा
यदि उदक् मुखान् प्राच् अपवर्गः

तूष्णीम् इति एके

अर्ध मासैः च मासैश् च अन्तर् अन्यं प्रपितामहाद् दधे स्वधा नमः स्वाहा

ताम् अत्र एव प्रतीचीन शिरसीम् दक्षिणापदीं संज्ञपन्ति

सोमाय पितृमते शुष्मिणे जुहुमो हविः

तैषे मासि अपरपक्षस्य अष्टम्याम् क्रियेत

प्रज्ञातानि च अवदानानि

मातृभ्यः स्वधा नमः स्वाहा

मातामहेभ्यः स्वधा नमः स्वाहा

अथ इतरत्र प्राचीनावीतम्

आचार्याय स्वधा नमः स्वाहा

सर्वाभ्यः स्वधा नमः स्वाहा इति

भूमौ दत्तेन तृप्यन्तु तृप्ता यान्तु परां गतिम् इति

प्राप्नवानि प्राप्नवानि इति इतरे प्रत्याहुः

जुषस्व नः हव्यं देवेभ्यः पितृभ्यः स्वधा नमः स्वाहा

स यदि प्राच् मुखान् दक्षिण अपवर्गः

अन्तर्दध ऋतुभिः सर्वैर् अहर् रात्रैः स संधिकैः

अपि वा गोग्रासम् आहरेत्

तथा मत्स्यस्य शतवलैः क्षीरोदनेन वा सूप उदनेन वा

अन्तर्दधे पर्वतैर् अन्तर् मह्या पृथिव्या दिवा

एवम् एव श्वोभूते मांस शेषेण एवम् एव श्वोभूते यदि त्रि अहम्

अथ अभ्यनुज्ञातः परिधान प्रभृत्या अग्नि मुखात् कृत्वा शृतायां वपायां पञ्च स्रुव आहुतीः जुहोति याः प्राचीः सम्भवन्त्य् आप उत्तरतस् च याः

गुरु पत्नीभ्यः स्वधा नमः स्वाहा

इति इमाः सप्त पाकयज्ञ संस्थाः व्याख्याताः

खड्गः श्राद्धे पवित्रं यदि मांसं यद्य् अस्थि मयम् पात्रम्

ज्ञाति पत्नीभ्यः स्वधा नमः स्वाहा

यद् वः क्रव्य अद् अङ्गम् अदहम् लोकान् अनयन् प्रणयन् जातवेदाः

अग्नये कव्य वाहनाय स्विष्टकृते स्वधा नमः स्वाहा इति दक्षिण अर्ध पूर्व अर्धे

इयम् एव सा या प्रथमा व्यौच्छत् इति पञ्चदश

इत्य् अष्टका व्याख्याता

अपि वा श्राद्ध मन्त्रान् अधीयीत

अङ्गिरस्वन्तम् ऊतये यमं पितृमन्तम् आहुवे

गुरुभ्यः स्वधा नमः स्वाहा

ईयुष् टे ये पूर्वतराम् अपश्यन् इति एकाम्

तान् श्वोभूते श्मश्रुकर्म अभ्यञ्जन स्नानैः यथोपपादम् सम्पूज्य स्वयम् आप्लुत्य शुचौ समे देशे देवयजन उल्लेखन प्रभृत्या प्रणीताभ्यः कृत्वा बर्हिः आदाय गाम् उपाकरोति पितृभ्यः त्वा पितामहेभ्यः त्वा प्रपितामहेभ्यः त्वा जुष्टाम् उपाकरोमि इति तूष्णीम् इति एके

तृप्तान् अप आचमय्य आशयेषु अन्न शेषान् संप्रकिरति

सर्वैः कामैस् तर्पयन् स्वधा युक्तानि ब्रह्माण्य् अभिश्रावयन् रक्षः घ्नानि च नैरृतानि च
देवा ऊचुः

भवतां च न पश्यामि कम् अपि अत्र सुर ऋषभाः

वर गुप्ताः ते एव इह दानवाः त्रिपुर आलयाः

उरगाय त्रिनेत्राय हिरण्य वसु रेतसे

मेघ आगमे यथा हंसा मृगाः सिंह भयात् इव

पितामहः च तैः सार्धं भव संसदम् आगतः

नित्यं नीलशिखण्डाय शूलिने दिव्य शायिने

चन्द्र अवयव लक्ष्माणम् चन्द्र सौम्यतर आननम्

अग्नि वर्णम् अजम् देवम् अग्निकुण्ड निभ ईक्षणम्

महादेवाय भीमाय त्र्यम्बकाय च शान्तये

भीताः शरणम् आजग्मुः ब्रह्माणां प्रपितामहम्

अग्नि आदित्य सहस्र आभम् अग्नि वर्ण विभूषितम्

पशूनां पतये नित्यम् उग्राय च कपर्दिने

सूत उवाच

तस्य अन्तः एष सम्प्राप्तो यः पुरा उक्तः मया सुराः

अशीलेषु प्रदुष्टेषु दानवेषु दुरात्मसु

यदि न त्रायसे लोकं दानवैः विद्रुतम् द्रुतम्

यः तु च एक प्रहारेण पुरं हन्यात् स दानवम्

वृषध्वजाय मुण्डाय जटिने ब्रह्मचारिणे

सिंह नादे व्योम गानाम् तेषु भीतेषु जन्तुषु

कुमार शत्रु निघ्नाय कुमार जनकाय च

तं भवं भूत भव्य ईशम् गिरिशं शूलपाणिनम्

नमः अस्तु दिव्य रूपाय प्रभवे दिव्य शम्भवे

तत् च तेषाम् अधिष्ठानम् त्रिपुरं त्रिदश ऋषभाः

भयस्य यो वरो दत्तो मया मतिमतां वराः

भक्त अनुकम्पिने नित्यं दिशते यत् मनोगतम्

निर्देवं निर्मनुष्य आश्रमम् जगत्

यथा च एक प्रहारेण हते वै भवेन तु

आदित्या वसवः साध्याः पितरो मरुतां गणाः

दानवानां भयात् तद्वत् भ्रमामो हि पितामह

नेमुः ऊचुः च सहिताः पञ्चास्यं चतुराननम्

अभिगम्याय काम्याय स्तुत्याय अर्च्याय सर्वदा

कृतः पुराणां विष्कम्भो शतं शतम्

दानवैः लोम मोह अन्धैः क्रियन्ते च भ्रमन्ति च

एक इषु पात मोक्षेण हन्तव्यं न इषु वृष्टिभिः

नीलग्रीवाय भीमाय वेधसे वेधसा स्तुते

पुत्राणां नामधेयानि कलत्राणां तथा एव च

विश्वात्मने विश्वसृजे विश्वम् आवृत्य तिष्ठते

देववेश्म प्रभङ्गाः च आश्रम भ्रंशनानि च

बाधन्ते अस्मान् यथा प्रेष्यान् अनुशाधि ततो ऽनघ

याचामः सहिता देवं त्रिपुरं स हनिष्यति

आगम्य तम् अजम् देवम् अथ तं नीललोहितम्

तप्यमानाय सलिले ब्रह्मण्याय अजिताय च

ते यूयं यदि अन्ये च क्रतु विध्वंसकम् हरम्

पश्यन्ति च उमया सार्धं नन्दिना च महात्मना

विलोहिताय धूम्राय वराय क्रथनाय च

दानवैः भ्राम्यमाणानाम् विस्मृतानि ततो ऽनघ

ततो देवैः च सम्प्रोक्तो यास्याम इति दुःखितैः

ते तं स्वर्ण उत्पल आसीनम् ब्रह्माणं समुपागताः

अस्तुवन् गोपतिम् शम्भुं वरदं पार्वतीपतिम्

त्रैलोक्ये भय संमूढे उपागते