tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
ऊर्ध्वम् त्रि रात्रात् चतसृभिः आज्यम् जुहुयात् अग्ने प्रायश्चित्तिः इति समस्य पञ्चमाम् सम्पातान् अवनयन् उद पात्रे

प्रदक्षिणम् अग्निम् परिक्रम्य ध्रुवम् दर्शयति ध्रुवा द्यौः इति

गौः दक्षिणा

प्रोक्ते नक्षत्रे अन्वारब्धायाम् स्रुवेण उपघातम् जुहुयात् षड्भिः लेखा प्रभृतिभिः सम्पातान् अवनयन् मूर्धनि वध्वः

ब्राह्मण कुले अग्निम् उपसमाधाय पश्चात् अग्नेः लोहितम् चर्म आनडुहम् उत्तर लोम प्राक् ग्रीवम् आस्तीर्य वाग्यताम् उपवेशयेत्

तेन एनाम् स केश नखाम् आप्लावयेत्

ऋतु काले दक्षिणेन पाणिना उपस्थम् आलभेत् विष्णुः योनिम् कल्पयतु इति

अत्र अर्घ्यम्

अभिवाद्य गुरून् गोत्रेण विसृजेत् वाचम्

आगतेषु इति एकस्मिन्

ततस् यथार्थम् स्यात्

समाप्तायाम् सम्भवेत् गर्भम् धेहि इति
यां रात्रीं समिधम् अन् आहृत्य वसेत् ताम् आयुषो अवरुन्धीय इति

इष्टापूर्त सुकृत द्रविणम् अवरुन्ध्याद् इति

सप्तमीं न अतिनयेत् सप्तमीम् अतिनयन् न ब्रह्मचारी भवति

तस्माद् ब्रह्मचारिणे अहर् अहर् भिक्षां दद्याद् गृहिणी मा मा अयम् इष्टापूर्त सुकृत द्रविणम् अवरुन्ध्याद् इति

यद् उपर्य् उपसादयेज् जीमूत वर्षी तद् अहः पर्जन्यो भवति

किम् अस्या वृञ्जीत अ ददत्याः इति

ब्रूत अस्मै भिक्षा इति गृहपतिर् ब्रूत बहु चारी गृह पत्न्यै इति

समिध् भैक्षे सप्त रात्रम् अ चरितवान् ब्रह्मचारी पुनर् उपनेयः भवति

ब्रह्म ह वै प्रजा मृत्यवे सम्प्रायच्छत्

तस्माद् ब्रह्मचार्य् अहर् अहर् समिध आहृत्य सायं प्रातर् अग्निं परिचरेत्

न उपरि उपसादयेद् अथ प्रतिष्ठापयेत्

ब्रह्मचारिणम् एव न सम्प्रददौ
कामम् ह तु यजमानः उपगायेत् यजमानस्य हि तत् भवति अथ उ ब्रह्मचारी आचार्य उक्तः

दिशाम् एवम् सलोकताम् जयति इति

इन्द्रः एष यत् उद्गाता

स यथा मधु धाने मधु नालीभिः मधु आसिञ्चात् एवम् एव तत् सामन् पुनर् रसम् आसिञ्चत्

दिशः हि उपागायन्

स यथा मधु आलोपम् अद्यात् इति ह स्म आह सुचित्तः शैलनः एवम् एतस्य रसस्य आत्मानम् पूरयेत सः एव उद्गाता आत्मानम् च यजमानम् च अमृत त्वम् गमयति इति

तस्मात् उ ह उपगातॄन् प्रत्यभिमृशेत् दिशः स्थ श्रोत्रम् मे मा हिंसिष्ट इति

तस्मात् उ चतुरः एव उपगातॄन् कुर्वीत

स यथा असौ अमीषाम् रसम् आदत्ते एवम् एष तेषाम् रसम् आदत्ते

तस्मात् उ ह न उपगायेत्

स यः स रसः आसीत् यः एव अयम् पवते एषः एव स रसः

तत् उ वै आहुः उप एव गायेत्
सा तत्र प्रायश्चित्तिः

तस्मात् माम् अग्ने परिपाहि घोरात् प्र णो जायन्तां मिथुनानि रूपशः

दिव्यो गन्धर्व इति मातृनामभिर् जुहुयात्

अथ यत्र एतत् धेनुर् धेनुं धयति तत्र जुहुयात्

योग क्षेमम् धेनुं वाज पत्नीम् इन्द्र अग्निभ्याम् प्रेषिते जञ्जभाने
ब्राह्मणान् अन्नेन परिविष्य पुण्याहम् स्वस्ति ऋद्धिम् इति वाचयित्वा अथ देवयजन उल्लेखन प्रभृति आ प्रणीताभ्यः कृत्वा उपोत्थाय अग्रेण अग्निम् दैवतम् आवाहयति ॐ भूः पुरुषम् आवाहयामि ॐ भुवः पुरुषम् आवाहयामि ॐ सुवर् पुरुषम् आवाहयामि ॐ भूः भुवः सुवर् पुरुषम् आवाहयामि इति

आवाह्य परिधान प्रभृति आ अग्नि मुखात् कृत्वा दैवतम् अर्चयति

आपः हि ष्ठा मयः भुवः इति तिसृभिः हिरण्य वर्णाः शुचयः पावकाः इति चतसृभिः पवमानः सुवर्जनः इति एतेन अनुवाकेन मार्जयित्वा अथ अद्भिः तर्पयति केशवम् तर्पयामि नारायणम् माधवम् गोविन्दम् विष्णुम् मधुसूदनम् त्रिविक्रमम् वामनम् श्रीधरम् हृषीकेशम् पद्मनाभम् दामोदरम् तर्पयामि इति

एतैः एव नामधेयैः गन्ध पुष्प धूप दीपैः अमुष्मै नमः अमुष्मै नमः इति अभ्यर्च्य अथ विष्णवे आहुतीः जुहोति विष्णोः नु कम् तत् अस्य प्रियम् प्र तत् विष्णुः परस् मात्रया विचक्रमे त्रिस् देवः इति

यथा एतत् हुते बलि हरणम्

विष्णवे बलिः अष्टमे मासि पूर्व पक्षस्य सप्तम्याम् द्वादश्याम् रोहिण्याम् श्रोणायाम् वा

व्याहृतीभिः पुरुषम् उद्वासयामि इति उद्वास्य अन्न शेषम् पत्नीम् प्राशयेत्
चतुर् अहम् जुहोति

एष वै मृत्युर् यद् यमो ऽत्स्यन्न् एव नाम

एष हि इदम् सर्वं शास्ति

स यद् इह रिप्रं पापं कर्म करोत्य् एकया एव ततः कलया

यथा सुवर्णः प्रवृत्तस् तप्यमानः सुवर्ण ताम् अभिनिष्पद्यत एवम् एव द्विषत्सु भ्रातृव्येषु मलं पाप्मानं प्रत्यूह्य स्वर्गं लोकम् अभिप्रैति

यमस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां समभ्यारोहति य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति

एष वै यमो य एषो ऽन्तश् चन्द्रमसि

षोडश कलाः देवाः

तम् एव ताभिर् आहुतिभिः शमयित्वा ऊर्जम् लोकानां जयति यमं देवं देवानां

एष हि इदम् सर्वं यमयति

एष वै शशो य एषो ऽन्तश् चन्द्रमसि

स ततो रश्मीन् एव रथं समास्थाय चन्द्रमसः सलोकताम् अभिप्रयाति
उभे वा एष एते सवने विपिबति यत् सविता प्रातःसवनं च तृतीयसवनं च तद् यत् पिबवत् सावित्र्यै निविदः पदम् पुरस्ताद् भवति मद्वद् उपरिष्टाद् उभयोर् एव एनम् तत् सवनयोर् आभजति प्रातःसवने च तृतीयसवने च

ते देवा अब्रुवन्न् आदित्यान् युष्माभिर् इदं सवनम् उद्यच्छाम इति तथा इति तस्माद् आदित्य आरम्भणम् तृतीयसवनम् आदित्यग्रहः पुरस्तात् तस्य

बह्व्यः प्रातर् वायव्याः शस्यन्त एका तृतीयसवने तस्माद् ऊर्ध्वाः पुरुषस्य भूयांसः प्राणा यत् च अवाञ्चः

द्यावापृथिवीयं शंसति द्यावापृथिवी वै प्रतिष्ठे इयम् एव इह प्रतिष्ठा असौ अमुत्र तद् यद् द्यावापृथिवीयं शंसति प्रतिष्ठयोर् एव एनम् तत् प्रतिष्ठापयति

त आदित्या अब्रुवन् सवितारं त्वया इदम् सह सवनम् उद्यच्छाम इति तथा इति तस्मात् सावित्री प्रतिपद् भवति वैश्वदेवस्य सावित्र ग्रहः पुरस्तात् तस्य यजति दमूना देवः सविता वरेण्य इति मद्वत्या रूप समृद्धया मद्वद् वै तृतीयसवनस्य रूपं न अनुवषट्करोति न भक्षयति संस्था वा एषा यद् अनुवषट्कारः संस्था भक्षः प्राणः सविता न इद् प्राणं संस्थापयानि इति

यजत्य् आदित्यासो अदितिर् मादयन्ताम् इति मद्वत्या रूप समृद्धया मद्वद् वै तृतीयसवनस्य रूपम्
यः वः शिवतमः रसः तस्य भाजयत इह नः उशतीः इव मातरः

तस्मै अरम् गमाम वः यस्य क्षयाय जिन्वथ आपः जनयथ च नः

आपः हि ष्ठा मयः भुवः
मन्योः विमन्युकस्य अयम् मन्यु शमनः उच्यते

अयम् यः भूरि मूलः समुद्रम् अवतिष्ठति दर्भः पृथिव्याः उत्थितः मन्यु शमनः उच्यते

वि ते हनव्याम् शरणिम् वि ते मुख्याम् नयामसि यथा अवशः न वादिषः मम चित्तम् उपायसि

अयम् दर्भः विमन्युकः स्वाय चारणाय च
यद् एव एषाम् मनोरथा आसंस् तद् एव एषाम् तेन आददते

आ द्विषतो वसु दत्ते निर् एव एनम् एभ्यः सर्वेभ्यो लोकेभ्यो नुदते य एवं वेद

उत्तमेषु पर्यायेषु स्तुवत उत्तमान्य् एव पदानि पुनर् आददते

मध्यमेषु पर्यायेषु स्तुवते मध्यमान्य् एव पदानि पुनर् आददते
मारीचं मानव अस्त्रेण मोहितं दूरतो ऽनयत्

यज्ञ विघ्न विनाशाय विश्वामित्र अर्थितः नृपः

उपयेमे जानकीं ताम् ऊर्मिलां लक्ष्मणस् तथा

श्रुतकीर्तिं माण्डवीं च कुशध्वज सुते तथा

इत्य् आदि महापुराणे आग्नेये रामायणे बालकाण्डवर्णनं नाम पञ्चमो ऽध्यायः

शतानन्द निमित्तेन विश्वामित्र प्रभावितः

रामो अगात् स वसिष्ठ आद्यैः जामदग्न्यं विजित्य च

ततस् तस्मात् तथा इक्ष्वाकुः तस्य वंशे ककुत्स्थकः

रामायणम् अहम् वक्ष्ये नारदेन उदितम् पुरा

अग्निर् उवाच

ककुत्स्थस्य रघुः तस्मात् अजो दशरथः ततस्

वीर्य शुक्लाम् च जनकः सीतां कन्यां तु अयोनि जाम्

धनुः आपूरयामास लीलया स बभञ्ज तत्

रामं संप्रेषयामास लक्ष्मणं मुनिना सह

रावण आदेः वध अर्थाय चतुर्धा अभूत् स्वयं हरिः

अयोध्यां भरतो ऽभ्यागात् स शत्रुघ्नः युधाजितः

सुबाहुं यज्ञ हन्तारम् स बलम् च अवधीत् बली

राज्ञो दशरथात् रामः कौशल्यायां बभूव ह

प्राशितात् यज्ञ संसिद्धात् राम आद्याः च समाः पितुः

वाल्मीकये यथा तद्वत् पठितं भुक्ति मुक्ति दम्

कैकेय्यां भरतः पुत्रः सुमित्रायां च लक्ष्मणः

रामाय कथितो राज्ञा स मुनिः पूजितः क्रतौ

सिद्धाश्रम निवासी च विश्वामित्र आदिभिः सह

कन्ये द्वे उपयेमाते जनकेन सु पूजितः
स य एतम् एवं विद्वांश् चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मान् इत्य् उपास्ते ज्योतिष्मान् अस्मिंल् लोके भवति

ब्रवीतु मे भगवान् इति

सूर्यः कला

चन्द्रः कला

अग्निः कला

ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणि इति

ज्योतिष्मतो ह लोकाञ् जयति य एतम् एवं विद्वांश् चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मान् इत्य् उपास्ते
ततो रस लेप अनन्तरम् क्रामण योगेन कुनटी माक्षिक विषम् इत्यादिना उक्तेन विलिप्य तुल्य अधस् तुल्यं यथा स्यात् तथा अधोभागे निधाय मूषा उदरे ध्मातं कुर्यात्

तत् च आह क्रामण इत्यादि

पुनः पश्चात् हेम्ना कनकेन सहितं आवर्त्य ध्मातं कुर्यात्
एव आ दधामि ते गर्भं तस्मै त्वाम् अवसे हुवे

यद् इन्द्रो वृत्र हा वेद तद् गर्भ करणम् पिब

पुमांसं पुत्रम् आ धेहि दशमे मासि सूतवे

गर्भो विश्वस्य भूतस्य सो अग्ने गर्भम् आ इह धाः

गर्भं ते मित्रावरुणौ गर्भम् देवो बृहस्पतिः

गर्भं ते अश्विना उभा धत्तां पुष्करस्रजा

यद् वेद राजा वरुणो यद् वा देवी सरस्वती

गर्भो अस्य् ओषधीनां गर्भो वनस्पतीनाम्

सवितः श्रेष्ठेन रूपेण अस्याः नार्या गवीन्योः

आ सिञ्चतु प्रजापतिर् धाता गर्भं दधातु ते

अधि स्कन्द वीरयस्व गर्भम् आ धेहि योन्याम्

धातः श्रेष्ठेन रूपेण अस्याः नार्या गवीन्योः

प्रजापते श्रेष्ठेन रूपेण अस्याः नार्या गवीन्योः

वि जिहीष्व बार्हत्सामे गर्भस् ते योनिम् आ शयाम्

अदुष् टे देवाः पुत्रं सोम पाः उभयाविनम्

त्वष्टः श्रेष्ठेन रूपेण अस्याः नार्या गवीन्योः

पुमांसं पुत्रम् आ धेहि दशमे मासि सूतवे

विष्णुर् योनिं कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिंशतु

गर्भं धेहि सिनीवालि गर्भं धेहि सरस्वति

पुमांसं पुत्रम् आ धेहि दशमे मासि सूतवे

वृषा असि वृष्ण्यावन् प्रजायै त्वा नयामसि

शेपो गर्भस्य रेतोधाः सरौ पर्णम् इव आ दधत्
कान्त इत्यादि

माक्षिकेण मृतं यत् नागम् तालं हरितालं शिला मनोह्वा च तत् तथा पूर्व उक्त कल्क सहितम् यत् कल्कम् रस उपरस आदीनाम् तेन सहितं युक्तं कान्तमुखं यथा

कान्त सत्त्वस्य वा अभावे तीक्ष्णलोहं तु दापयेत्

इति

अभावे अभ्रक सत्त्वस्य कान्त सत्त्वम् प्रदापयेत्
स्तौमि मरुतो नाथितो जोहवीमि ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

पुरो दधे मरुतः पृश्नि मातॄन् ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

मरुतां मन्वे अधि मे ब्रुवन्तु प्र इमम् वाजं वाज सातौ अवन्तु

अपः समुद्राद् दिवम् उद् वहन्ति दिवस् पृथिवीम् अभि ये सृजन्ति

आशून् इव सु यमान् अह्व ऊतये ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

शग्मा भवन्तु मरुतः स्योनास् ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

य ईशाना मरुतो वर्षयन्ति ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

ये कीलालैस् तर्पयन्ति ये घृतेन ये वा वयो मेदसा संसृजन्ति

पयो धेनूनां रसम् ओषधीनां जवम् अर्वतां कवयो य इन्वथ

उत्सम् अ क्षितम् व्यचन्ति ये सदा ये वा सिञ्चन्ति रसम् ओषधीषु

तिग्मम् अनीकं विदितं सहस्वन् मारुतं शर्धः पृतनासु उग्रम्

ये ऽद्भिर् ईशाना मरुतश् चरन्ति ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः
पशूनाम् आप्त्यै

इन्द्राबृहस्पत्योर् एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति

अथ यद् ऐन्द्राबार्हस्पत्यं ब्राह्मणाच्छंसिन उक्थं भवति इन्द्रः च सोमं पिबतं बृहस्पते ऽस्मिन् यज्ञे मन्दसाना वृषण्वसू इत्य् ऋचा अभ्यनूक्तम्

ऐन्द्राजागतम्

सर्वाभ्य एव दिग्भ्य आशिषम् आशास्ते

एते एव तद् देवते यथाभागं प्रीणाति

जागताः पशवः

प्रत्य् एव अभिमृशन्ते

द्वन्द्वं वा एता देवता भूत्वा व्यजयन्त

न ह्य् अ नाराशंसाः सीदन्ति

ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् अस्य एतत् नित्यम् उक्थम्

विजित्या एव

बृहस्पते युवम् इन्द्रश् च वस्व इति यजति

अथ उ द्वन्द्वस्य एव मिथुनस्य प्रजात्यै

यं कामं कामयते सो ऽस्मै कामः समृध्यते य एवं वेद यश् च एवम् विद्वान् ब्राह्मणाच्छंस्य् एतया परिदधाति

उत उत्तरस्मात् अधराद् अघायोर् इन्द्रः पुरस्ताद् उत मध्यतो नः सखा सखिभ्यो वरिवः कृणोत्व् इति

न आप्याययन्ति

वयम् उ त्वाम् अपूर्व्य यो न इदम् इदम् पुरा इति ब्राह्मणाच्छंसिन स्तोत्रिय अनुरूपौ

मद्वत् हि तृतीयसवनम्

तद् एतत् स्वस्मिन्न् आयतने स्वस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति
विज्ञानाद् वा अव भूयो अस्ति इति

विज्ञानं वा अव ध्यानाद् भूयः

धर्मं च अधर्मम् च सत्यं च अनृतम् च साधु च असाधु च हृदय ज्ञम् च अहृदयज्ञम् च अन्नम् च रसं च इमम् च लोकम् अमुं च विज्ञानेन एव विजानाति

विज्ञानम् उपास्स्व इति

अस्ति भगवो विज्ञानाद् भूय इति

स यो विज्ञानं ब्रह्म इति उपास्ते

विज्ञानवतो वै स लोकाञ् ज्ञानवतो ऽभिसिध्यति
गुरु आदीन् अपि उष्ण शीतौ

अत एव सर्वान् गुणान् गुरु आदयः ऽभिभवन्ति

न केवलं मत मात्रम् इदम् युक्तं च इदम् पूर्वस्मान् मतात् इति अपि च इति अस्य अर्थः

नाना आत्मकम् अपि पृथिवी आदि अनेक करणम् अपि द्रव्यम् अग्नीषोमौ जातुचित् कदाचिद् अपि न अतिक्रामति तयोर् वशे वर्तते किंचिद् आग्नेय त्वात् उष्णं किंचित् सौम्य त्वात् शीतम् इति द्विधा एव गतिर् इति अर्थः

उक्त मतस्य उपपत्तिम् आह अपि च इति नाना आत्मकम् इति

अत्र दृष्टान्तम् आह यथा विश्वं कर्तृ व्यक्त अव्यक्त आख्य भेद द्वयम् न अतिक्रामति
यावद् अन्व् अन्तरिक्षं यावद् अनु वायुस् तावान् अस्य लोको भवति न अस्य तावल् लोको जीर्यते यावद् एतयोर् न जीर्यते ऽन्तरिक्षस्य च वायोश् च य एवम् एतां प्राणस्य विभूतिं वेद

तस्य वाचा सृष्टौ पृथिवी च अग्निः च अस्याम् ओषधयो जायन्ते ऽग्निर् एनाः स्वदयति इदम् आहरत इदम् आहरत इति एवम् एतौ वाचं पितरं परिचरतः पृथिवी च अग्निः च

मनसा सृष्टा आपश् च वरुणश् च आपः ह अस्मै श्रद्धां संनमन्ते पुण्याय कर्मणे वरुणो ऽस्य प्रजां धर्मेण दाधार एवम् एते मनः पितरं परिचरन्त्य् आपश् च वरुणश् च

यावद् अनु पृथिवी यावद् अन्व् अग्निस् तावान् अस्य लोको भवति न अस्य तावल् लोको जीर्यते यावद् एतयोर् न जीर्यते पृथिव्याश् च अग्नेः च य एवम् एतां वाचो विभूतिं वेद

श्रोत्रेण सृष्टा दिशश् च चन्द्रमाश् च दिग्भ्यो ह एनम् आयन्ती३ं दिग्भ्यो विशृणोति चन्द्रमा अस्मै पूर्वपक्ष अपरपक्षान् विचिनोति पुण्याय कर्मण एवम् एते श्रोत्रं पितरं परिचरन्ति दिशश् च चन्द्रमाश् च

चक्षुषा सृष्टौ द्यौश् च आदित्यः च द्यौर् ह अस्मै वृष्टिम् अन्नाद्यं सम्प्रयच्छत्य् आदित्यो ऽस्य ज्योतिः प्रकाशं करोत्य् एवम् एतौ चक्षुः पितरं परिचरतो द्यौश् च आदित्यः च

अथ अतस् विभूतयो ऽस्य पुरुषस्य

यावद् अनु दिशो यावद् अनु चन्द्रमास् तावान् अस्य लोको भवति न अस्य तावल् लोको जीर्यते यावद् एतेषां न जीर्यते दिशां च चन्द्रमसश् च य एवम् एतां श्रोत्रस्य विभूतिं वेद
स यद् आह मयि सर्वम् इत्य् अप एव एतत् लोकानाम् आह चन्द्रमसं देवानां विश्वान् देवान् देव गणानाम् आनुष्टुभं छन्दसां दक्षिणां दिशां शरदम् ऋतूनाम् एकविंशं स्तोमानां ब्रह्मवेदं वेदानां ब्रह्मत्वं होत्रकाणां मन इन्द्रियाणाम्
इति

जयन्ती स्वरसेण दोलायन्त्रे मणिक आदीनि स्वेदयेत्

यत् वा मणिः

मणिः सूर्य चन्द्रकान्त आदि मणिः

तथा च

भ्रमर शिखि कण्ठ वर्ण शिखा सम प्रभः भुजङ्गानां भवति मणिः किल मूर्ध प्रियः अनर्घ्य गुणः स विज्ञेयः

अथ शेष रत्न शोधन मारणम्
तान् ह राजा मदयांचकार ते ह ऊचुः आशीविषो वै नो राजानम् अवेक्षते हन्त अस्य उष्णीषेण अक्ष्यौ अपिनह्याम इति तथा इति तस्य ह उष्णीषेण अक्ष्यौ अपिनेहुस् तस्माद् उष्णीषम् एव पर्यस्य ग्राव्णो ऽभिष्टुवन्ति तदनुकृति

ते ह पाप्मानम् अपजघ्निरे तेषाम् अन्व् अपहतिं सर्पाः पाप्मानम् अपजघ्निरे त एते अपहत पाप्मानः हित्वा पूर्वां जीर्णां त्वचं नवया एव प्रयन्ति

अप पाप्मानं हते य एवं वेद

स ह येन उपोदासर्पत् तत् ह अपि एतर्ह्य् अर्बुदोदासर्पणी नाम प्रपद् अस्ति
किमर्थम् इति

तद् यो वेद स ब्राह्मणो ऽधीयानो अधीत्य आचक्षत इति ब्राह्मणम्

तेभ्य एतान् प्रश्नान् व्याचचष्टे

यान् एव नो भवांस् तान् ह्यः प्रश्नान् अपृच्छत् तान् एव नो भवान् व्याचक्षीत इति

ये च एव असोमपम् याजयन्ति ये च सुरापं ये च ब्राह्मणं विच्छिन्नं सोम याजिनम् तं प्रातः समिध् पाणयः उपोदेयुर् उपायामो भवन्तम् इति

तथा इति
ये ग्रामेषु मलिम्लव स्तेनासस् तस्करा वने

य स्तेनो यश् च तस्करस् तांस् ते अग्ने ऽपि दधाम्य् आसनि

याः सेना अभीत्वरीर् आव्याधिनीर् उगणा उत

हनूभ्यां स्तेनान् मघवन् तांस् त्वं खाद सु खादितान्

आम अदः क्रव्य अदः रिपूंस् तान् अग्ने सं दहा त्वम्

यो अस्मभ्यम् अरातीयाद् यश् च नो द्वेषद् इज् जनः
दृष्ट्वा भोगि सुताम् रम्यां वासुकिर् व्यमुचत् यतस्

इति

पूति गन्धि बहिः कृष्णं शुद्धं सीसम् अतस् अन्यथा

अथ नाग उत्पत्ति भेद विवरणम्

अथ मारणम्

शिला मनःशिला ताम्बूल रस सम्पिष्ट नाग पत्त्र लेपः त्रिंशद्भिः पुटैः भोगी निरुत्थं भस्म ताम् याति
त्रीणि पदानि निहिता गुहा अस्य यस् तानि वेद स पितुष् पिता असत्

वाचम् इव वक्तरि भुवनेष्ठा धास्युर् एष नन्व् एषो अग्निः

यो देवानां नामध एक एव तं संप्रश्नं भुवना यन्ति सर्वा

प्र तद् वोचेद् अमृतस्य विद्वान् गन्धर्वो धाम परमं गुहा यत्

स नः पिता जनिता स उत बन्धुर् धामानि वेद भुवनानि विश्वा

परि विश्वा भुवनान्य् आयम् ऋतस्य तन्तुं विततं दृशे कम्

इदं पृश्निर् अदुहज् जायमानाः स्वर्विदो अभ्य् अनूषत व्राः

वेनस् तत् पश्यत् परमं गुहा यद् यत्र विश्वं भवत्य् एक रूपम्
ततः परि प्रजातेन हार्दिं ते शोचयामसि

मह्यं त्वा मित्रावरुणौ मह्यं देवी सरस्वती

इदं यत् प्रेण्यः शिरो दत्तं सोमेन वृष्ण्यम्

मह्यं त्वा मध्यं भूम्या उभाव् अन्तौ सम् अस्यताम्
धाता दधातु दाशुषे प्राचीं जीवातुम् अक्षिताम्

तस्मै देवा अमृतं सं व्ययन्तु विश्वे देवा अदितिः सजोषाः

स नः पूर्णेन यच्छतु

धाता रातिः सविता इदम् जुषन्तां प्रजापतिर् निधि पतिः नो अग्निः

वयम् देवस्य धीमहि सुमतिं विश्व राधसः

धाता दधातु नो रयिम् ईशानो जगतः पतिः

धाता विश्वा वार्या दधातु प्रजा कामाय दाशुषे दुरोणे
अथ उ खल्व् आहुर् यद् अग्नौ अग्निम् अभ्युद्धरेत् किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति

मा नो अस्मिन् महा धने परा वर्ग् भार भृत् यथा सं वर्गं सं रयिं जय इति

क्षिप्रे ह एव अस्य संवृङ्क्ते

अथ उ ह एनया ब्रह्मवर्चस कामः यजेत

एता एव पञ्चदश सामिधेनीर् वार्त्रघ्नाव् आज्यभागौ विराजौ संयाज्ये

अग्नये ऽग्निमत इष्टिं निर्वपेत्

अथ एते याज्या पुरोनुवाक्ये अग्न आ याहि वीतये गृणानो हव्य दातये नि होता सत्सि बर्हिषि इति

अथ याज्या यो अग्निं देव वीतये हविष्मं आविवासति तस्मै पावक मृडया इति तस्मै पावक मृडया इति

तेजस्वी ह एव ब्रह्मवर्चसी भवति

अथ उ खल्व् आहुर् यद् आहवनीय गार्हपत्यौ संसृज्येयातां किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति

अथ याज्या त्वं ह्य् अग्ने अग्निना विप्रो विप्रेण सन् सता सखा सख्या समिध्यस इति

एता एव पञ्चदश सामिधेनीर् वार्त्रघ्नाव् आज्यभागौ विराजौ संयाज्ये

अथ याज्या परस्या अधि संवतो ऽवरं अभ्य् आ तर यत्र अहम् अस्मि तं अव इति

अथ एते याज्या पुरोनुवाक्ये अग्निना अग्निः समिध्यते कविर् गृहपतिर् युवा हव्यवाड् जुहू आस्यः इति
इयं या मुसल आहता दृषद् पिष्टा विष आसुता

मादय अभि मादय अहिः इव एनान् प्र रोपय अन्यः ऽन्यस्य मा उद् छिषन्

वराह मन्युः अजन्य् उत्तान पादम् अर्दय

असिमतीम् इषुमतीम् उन् नयामि सताद् अधि

इयं या पात्र आसुता शष्प स्रक्वा विघस्वरी

विषं ते तोक्म रोहयन्तो ऽब्रुवन् विषं कुम्भे ऽव स्रव

विषं ते पवने सुरे रुधिरं स्थाले अस्तु ते

भिन्न अरत्निः भिन्न शीर्ष्णा सम् ऋच्छताम् आर्त चेलः विस्रवन् ते सुरा पः

हतासो अन्ये योधयन्त्य् अन्यांस् तम् इच् छंस महिमानं सुरायाः

उदर्दनी प्रच्यवनी पांसु पिङ्गा विघस्वरी

मथ्नन्त्व् अन्यो अन्यस्मा इषुधींस् त्वद् धनुस् त्वत्

सिंहस् ते अस्तु तण्डुलो व्याघ्रः पर्योदनम्

तपुर् अग्निस् तपुर् द्यौस् तपुस् त्वं सुरे भव

उत्खात मन्युः अजनि यत् पश्चात् तत् पुरस् कृधि
अथ एतम् चरुं श्रपयित्वा अभिघार्य उदञ्चम् उद्वास्य षड्ढोत्रा प्रायणीयम् आसादयति

अथ चतुर आज्यस्य गृह्णान आह

सा मौञ्जीभी रज्जुभिर् व्यूता भवत्य् एक सराभिः

हविष्कृता वाचं विसृज्य गार्हपत्य आज्यं विलाप्य उत्पूय आहवनीये स्रुव आहुतिम् जुहोति कविर् यज्ञस्य वितनोति पन्थाम् नाकस्य पृष्ठे अधि रोचने दिवः

यथासंप्रैषं ते कुर्वन्ति

पञ्च प्रयाजान् इष्ट्वा उदङ् अत्याक्रम्य संस्रावेण पञ्च कृत्वस् ध्रुवाम् अभिघार्य चरुम् अभिघारयत्य् उपभृतम् अन्ततः

प्रातर् उदिते आदित्ये विसृष्टायां वाच्य् अग्रेण शालां तिष्ठन् देवयजनम् अध्यवस्यति यदि पुरस्ताद् अन् अध्यवसितम् भवति

अथ अतस् क्रयस्य एव उपवसथः पर्याप्लवते

येन हव्यं वहसि यासि दूत इतः प्रचेता अमुतः सनीयान् स्वाहा इति

अथ अध्वर्युः अपररात्र आद्रुत्य संशास्ति त्रि स्तन व्रतम् दोहयत इति

मनाक् वर्षीयसीम् इव सम्राज् आसन्दीम् यदि प्रवर्ग्यवान् सोमो भवति

समानं कर्म आ प्रयाजेभ्यः

पूर्वया द्वारा शालां प्रपाद्य पृष्ठ्यां स्तीर्त्वा अपः प्रणीय आदित्यम् चरुम् प्रायणीयाम् इष्टिं निर्वपति

अथ एतेन एव यथेतम् एत्य
मा त्वा केचिद् वि यमन् विं न पाशिनो ऽति धन्वा इव ताꣳ इहि

आ मन्द्रैर् इन्द्र हरिभिर् याहि मयूर रोमभिः
ततो वै स सर्वत्र व्यभवत्

ततो वै स तेजस्व्य् अभवत्

सो ऽग्नये तेजस्विने ऽजं कृष्ण ग्रीवम् आलभत

ततो वै स सर्वत्र अपिभागः ऽभवत्

सो ऽग्नये विभुमते ऽजं कृष्ण ग्रीवम् आलभत

सो ऽकामयत

सो ऽकामयत

यः कामयेत

सर्वत्र अपिभागः स्याम् इति

सर्वत्र अपिभागः स्याम् इति

सर्वत्र अपिभागः भवति

सो ऽग्नये भागिने ऽजं कृष्ण ग्रीवम् आलभत

सो ऽकामयत

तेजस्वी स्याम्

अग्निर् वै जातो न व्यरोचत

सर्वत्र विभवेयम् इति

सर्वत्र विभवेयम्
अथ देवा इमम् एव प्राणम् अग्निम् अन्तर् आदधत

सा उ तत्र प्रायश्चित्तिः

अग्निहोत्रं ह एव अस्य एतद् अस्मिन् प्राणे ऽग्नौ संततम् अव्यवच्छिन्नं जुहोति

तद् आहुः कस्माद् दीक्षितो ऽग्निहोत्रं न जुहोति इति

तद् यत् सायं प्रातर् व्रतं प्रदीयते

प्र उपसत्सु चरन्ति

एषा अग्निहोत्रस्य संततिर् दीक्षासु

चक्षुर् वै विचक्षणम्

चक्षुषा हि विपश्यति

स दीक्षित इति ह स्म आह

ते पराभवन्न् अनग्नौ जुह्वतः

स यः सत्यं वदति

एका ह तु एव व्याहृतिर् दीक्षित वादः सत्यम् एव

असुरा वा आत्मन्न् अजुहवुर् उद्वाते अनग्नौ

का मीमांसा सुत्यायाम्
क्षत्रं वा एतद् वनस्पतीनां यन् न्यग्रोधो यन् नैयग्रोधानि संभरन्ति क्षत्रम् एव अस्मिन् तद् दधाति भौज्यं वा एतद् वनस्पतीनां यद् उदुम्बरो यद् औदुम्बराणि संभरन्ति भौज्यम् एव अस्मिन् तद् दधाति साम्राज्यं वा एतद् वनस्पतीनां यद् अश्वत्थो यद् आश्वत्थानि संभरन्ति साम्राज्यम् एव अस्मिन् तद् दधाति स्वाराज्यं च ह वा एतद् वैराज्यं च वनस्पतीनां यत् प्लक्षो यत् प्लाक्षाणि संभरन्ति स्वाराज्य वैराज्ये एव अस्मिन् तद् दधाति

अथ ततो ब्रूयाच् चतुष्टयान्य् औषधानि संभरत तोक्म कृतानि व्रीहीणाम् महाव्रीहीणाम् प्रियंगूनां यवानाम् इति

क्षत्रं वा एतद् ओषधीनां यद् व्रीहयो यद् व्रीहीणां तोक्म संभरन्ति क्षत्रम् एव अस्मिन् तद् दधाति साम्राज्यं वा एतद् ओषधीनां यन् महाव्रीहयो यन् महाव्रीहीणां तोक्म संभरन्ति साम्राज्यम् एव अस्मिन् तद् दधाति भौज्यं वा एतद् ओषधीनां यत् प्रियंगवो यत् प्रियंगूनां तोक्म संभरन्ति भौज्यम् एव अस्मिन् तद् दधाति सैनान्यं वा एतद् ओषधीनां यद् यवा यद् यवानां तोक्म संभरन्ति सैनान्यम् एव अस्मिन् तद् दधाति
तदनु कटुकरोहिणी सेवन अनन्तरम् शुद्धाद् ऊर्ध्वं यथा स्यात् तथा श्लेष्म अन्त रेचिते सति यथा श्लेष्मणः अन्तः स्यात् तथा रेचिते सति त्रि दिन परिमाणम् यावक पथ्यम् घृत सहितम् प्रयुञ्जीत इति

अन्य संयोगम् आह तदनु घृत सैन्धव अनन्तरम् केतकी तनु जम् क्वाथं केतक्याः तनुः शरीरं तस्मात् जातम् केतकी मूल सम्भवम् इति अर्थः अङ्गे अपि अनुक्ते विहितं तु मूलं इति न्यायात् त्रि दिनम् प्रयुञ्जीयात् इति अर्थः

अन्यत् किम् कटुरोहिण्याः तिक्तायाः क्वथितं प्रसाधितं सम्यक् शुद्धि करणम् अनुप्रयुञ्जीत स्वेद अनन्तरम् इति अभिप्रायः

ततो विधिना स्वेद विधानेन देहः शरीरं वार्त्तिक इन्द्रेण रस सम्प्रदाय विदा स्वेद्यः स्विन्नः कर्तव्यः

काय शोधनम् आह आदौ इत्यादि
स्पष्टम् अन्यत्

गन्धकं शुद्धं नवसादरं नवसागरम्

धूमसारम् अङ्गारधूमं शुद्धं पारदं तोरी गुर्जर देश उद्भवा स्फटिका या रक्त वर्णा भवति

एतत् सर्वम् समम्
जातवेदस्यं शंसति

प्रजापतिः प्रजा असृजत ताः सृष्टाः पराच्य एव आयन् न व्यावर्तन्त ता अग्निना पर्यगच्छत् ता अग्निम् उपावर्तन्त तम् एव अद्य अपि उपावृत्ताः सो ऽब्रवीज् जाता वै प्रजा अनेन अविदम् इति यद् अब्रवीज् जाता वै प्रजा अनेन अविदम् इति तज् जातवेदस्यम् अभवत् तज् जातवेदसो जातवेदः त्वम्

तासु वा अहिना बुध्न्येन परोक्षात् तेजो ऽदधाद् एष ह वा अहिर् बुध्न्यो यद् अग्निर् गार्हपत्यो अग्निना एव आसु तत् गार्हपत्येन परोक्षात् तेजो दधाति तस्माद् आहुर् जुह्वद् एव अ जुह्वतः वसीयान् इति

तस्मात् तत् शमयता इव शंस्तव्यं ता अद्भिर् अभिषिच्य निजास्य एव अमन्यत
अर्थ निर्वृत्तेः च

ग्रहण सादन अवदान प्रदानेषु तु वचनात्

न द्रव्य भेदे गुण योगात् इति वात्स्यः

तुल्य समवाये सामान्य पूर्वम् आनुपूर्व्य योगात्

मन्त्र चोदनयोः मन्त्र बलम् प्रयोगि त्वात्

स्याद् वा आनुपूर्व्य नियमः श्रुति अर्थ क्रमेभ्यः

श्रुतिः क्रमाद् आनुमानिक त्वात्

क्रमो विधि अर्थः कर्मण्य् असम्भवात्

न सम त्वात्

प्रवृत्ते नियतं दोष विशेषात्

अनियमः फल संयुक्तेषु

गुणानां तु भूयः त्वात्

न एक कर्मणि सम्बन्धात्

कर्मणाम् आनुपूर्व्यं न युगपद् भावात्

प्राकृतं च विकृतौ
वस्ति आदि प्रयुक्तः तु केवल त्वात् एकधा

उक्तानां प्रकाराणां संज्ञाम् आह रस भेद एकक त्वाभ्याम् इति

स च अल्प मात्र त्वात् अल्प वीर्यः

अल्प वीर्य त्वात् विविधः अपि विचारणा संज्ञः तद् शक्त्याः विचारणा विषय त्वात्

स च चतुःषष्टिधा

तत्र भक्ष्य आदि अन्नेन युक्तः अन्नस्य मधुर आदि रस भेदैः त्रिषष्टि भेद त्वात् त्रिषष्टिधा
अथ ह वै नैमिशीया इति सत्त्रिणो अयस्थूण गृहपतयः सत्त्रं निषेदुः

स ह एतम् त्रय्यै विद्यायै शुक्रं रसं प्रवृढं विदांचकार सर्वस्य प्रायश्चित्तिं भूर् भुवः स्वर् इत्य् एताभिर् व्याहृतिभिः

तेषां महेन्द्रो व्यर्धयिष्यन् मर्कट रूपेण पुरोडाशं प्रममाथ

तद् यथा वा अदः समुद्रो ऽनन्तो ऽपारो ऽक्षितो द्यावापृथिवी सर्व इमे लोका एवं वा एता व्याहृतयो ऽक्षिताः

एता वै व्याहृतयः सर्व प्रायश्चित्तयः
आपो अग्रे विश्वम् आवन् गर्भं दधाना अमृता ऋत ज्ञाः

आपो वत्सं जनयन्तीर् गर्भम् अग्रे सम् ऐरयन्

स दाधार पृथिवीम् उत द्यां कस्मै देवाय हविषा विधेम

यस्य असौ सूरो विततो महित्वा कस्मै देवाय हविषा विधेम

हिरण्य गर्भः सम् अवर्तत अग्रे भूतस्य जातः पतिर् एक आसीत्

इमाश् च प्रदिशो यस्य बाहू कस्मै देवाय हविषा विधेम

यस्य विश्वे हिमवन्तो महित्वा समुद्रे यस्य रसाम् इद् आहुः

यस्य असौ पन्था रजसो विमानः कस्मै देवाय हविषा विधेम

यं क्रन्दसी अवतश् चस्कभाने भियसाने रोदसी अह्वयेथाम्

यो अस्य ईशे द्विपदो यश् चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम

यस्य द्यौर् उर्वी पृथिवी च मही यस्य अदः उर्व् अन्तरिक्षम्

यः प्राणतो निमिषतो महित्वा एकः राजा जगतो बभूव

तस्य उत जायमानस्य उल्बः आसीत् हिरण्ययः कस्मै देवाय हविषा विधेम

य आत्म दाः बल दाः यस्य विश्व उपासते प्रशिषं यस्य देवाः
तुल्य कनकम् च जीर्णं पूर्णं फलं ददाति इति

विशेषम् आह निर्बीजम् इत्यादि
एवम् उ ह एताः ऐन्द्र आर्भव्यः भवन्ति

इमं स्तोमम् अर्हते जातवेदस इत्य् आग्नीध्रो यजति रथम् इव सं महेमा मनीषया इति बहूनि वा आह तद् ऋभूणां रूपम्

अमा इव नः सु हवाः आ हि गन्तन इति नेष्टा यजति गन्तन इति बहूनि वा आह तद् ऋभूणां रूपम्

तद् आहुर् यन् न आर्भवीषु स्तुवते ऽथ कस्माद् आर्भवः पवमान इत्य् आचक्षत इति

इन्द्रावरुणा सुत पौ इमं सुतम् इति मैत्रावरुणो यजति युवो रथो अध्वरं देव वीतये इति बहूनि वा आह तद् ऋभूणाम् रूपम्

आ वो वहन्तु सप्तयो रघुष्यद इति पोता यजति रघु पत्वानः प्र जिगात बाहुभिर् इति बहूनि वा आह तद् ऋभूणां रूपम्

प्रजापतिर् वै पिता ऋभून् मर्त्यान् सतो ऽमर्त्यान् कृत्वा तृतीयसवन आभजत् तस्मान् न आर्भवीषु स्तुवते अथ आर्भवः पवमान इत्य् आचक्षते

यन् नाना देवत्याः तेन अन्याः देवताः प्रीणाति

इह उप यात शवसो नपात इति तृतीयसवन उन्नीयमानेभ्यो ऽन्वाह वृषण्वतीः पीतवतीः सुतवतीर् मद्वती रूप समृद्धाः ता ऐन्द्र आर्भव्यः भवन्ति

अथ आह यद् यथाछन्दसम् पूर्वयोः सवनयोर् अन्वाह गायत्रीः प्रातःसवने त्रिष्टुभो माध्यंदिने ऽथ कस्माज् जागते सति तृतीयसवने त्रिष्टुभो अन्वाह इति

यद् उ जगत्प्रासाहा जागतं वै तृतीयसवनं तृतीयसवनस्य एव समृद्ध्यै

इन्द्राविष्णू पिबतम् मध्वो अस्य इति अछावाको यजत्य् आ वाम् अन्धांसि मदिराण्य् अग्मन्न् इति बहूनि वा आह तद् ऋभूणां रूपम्

धीत रसम् वै तृतीयसवनम् अथ एतत् अ धीत रसम् शुक्रियं छन्दो यत् त्रिष्टुप् सवनस्य सरस तायै इति ब्रूयाद् अथ उ इन्द्रं एव एतत् सवने अन्वाभजति इति
ताप्यं स्त्री वज्री दुग्ध भावितम् स्त्री नारी वज्री सेहुण्डः तयोः दुग्धम् तेन भावितं घर्म पुटितम् कुर्यात्

पुनर् एरण्ड स्नेहेन शतं शत वारम् भावितं च कुर्यात्

पुनर् माक्षिक विधान अन्तरम् आह स्त्री इत्यादि
मद्य शीली मद्य नित्यः

स्नेह नित्यः स्नेह शीली

स च उपयुक्तः किं करोति इति आह

सुखितः सुखी

बृंहणस्य विषयम् आह हितः स च इति
सत्यं ब्रह्मणि

तद् उ ह स्म आह वैद एतानि वा एतेन षट् प्रतिष्ठापयति

ब्रह्म तपसि इति

ऋतुषु प्रतिष्ठापयति

षड् इति वषट्करोति

द्यौर् अन्तरिक्षे प्रतिष्ठिता

प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर् य एवं वेद

एता एव तद् देवताः प्रतिष्ठा अन्याः प्रतितिष्ठन्तीर् इदं सर्वम् अनु प्रतितिष्ठति

पृथिव्य् अप्सु

ऋतूनाम् आप्त्यै

वज्रो वै वषट्कारः

एतम् एव तद् ऋतुष्व् आदधाति

तस्मिंस् तद् वज्रम् आस्थापयति

असौ वाव वाव् ऋतवः षट्

स यं द्विष्यात् तं मनसा ध्यायन् वषट्कुर्यात्