tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
शिवां स्योनाम् अनु चरेम विश्वहा

तासु नो धेह्य् अभि नः पवस्व माता भूमिः पुत्रो अहं पृथिव्याः पर्जन्यः पिता स उ नः पिपर्तु

महांस् त्वा इन्द्रः रक्षत्य् अप्रमादम्

अग्नि वासाः पृथिव्य् असितज्ञूस् त्विषीमन्तं संशितं मा कृणोतु

अ जीतः अ हतः अ क्षतः ऽध्यष्ठाम् पृथिवीम् अहम्

द्यौश् च म इदं पृथिवी च अन्तरिक्षम् च मे व्यचः

यस्यां वृक्षा वानस्पत्या ध्रुवास् तिष्ठन्ति विश्वहा

यस् ते गन्धः पुरुषेषु स्त्रीषु पुंसु भगो रुचिः

ब्रह्माणो यस्याम् अर्चन्त्य् ऋग्भिः साम्ना यजुः विदः युज्यन्ते यस्याम् ऋत्विजः सोमम् इन्द्राय पातवे

जनं बिभ्रती बहुधा विवाचसं नाना धर्माणम् पृथिवी यथौकसम्

कन्यायां वर्चो यद् भूमे तेन अस्माꣳ अपि संसृज मा नो द्विक्षत कश्चन

पद्भ्यां दक्षिण सव्याभ्याम् मा व्यथिष्महि भूम्याम्

पिशाचान्त् सर्वा रक्षांसि तान् अस्मद् भूमे यावय

यस् ते सर्पो वृश्चिकस् तृष्ट दंश्मा हेमन्त जब्धः भृमलो गुहा शये

दीर्घम् नः आयुः प्रतिबुध्यमानाः वयम् तुभ्यम् बलि हृतः स्याम

संविदाना दिवा कवे श्रियां मा धेहि भूत्याम्

मा हिंसीस् तत्र नो भूमे सर्वस्य प्रतिशीवरि

यस्याम् इदं जिन्वति प्राणद् एजत् सा नो भूमिः पूर्वपेये दधातु

यो नो द्वेषत् पृथिवि यः पृतन्याद् यो ऽभिदासान् मनसा यो वधेन

वराहेण पृथिवी संविदाना सूकराय विजिहीते मृगाय

याम् अश्विनाव् अमिमातां विष्णुर् यस्यां विचक्रमे

निधिं बिभ्रती बहुधा गुहा वसु मणिं हिरण्यं पृथिवी ददातु मे

भगो अनुप्रयुङ्क्ताम् इन्द्र एतु पुरोगवः

सप्त सत्रेण वेधसो यज्ञेन तपसा सह

उलं वृकं पृथिवि दुच्छुनाम् इत ऋक्षीकां रक्षो अपबाधय अस्मत्

यां रक्षन्त्य् अस्वप्ना विश्वदानीं देवा भूमिं पृथिवीम् अप्रमादम्

गिरयस् ते पर्वता हिमवन्तो ऽरण्यं ते पृथिवि स्योनम् अस्तु

शुद्धा न आपस् तन्वे क्षरन्तु यो नः स्येदुर् अप्रिये तं निदध्मः

यस्यां समुद्र उत सिन्धुर् आपो यस्याम् अन्नं कृष्टयः संबभूवुः

विश्वंभरा वसु धानी प्रतिष्ठा हिरण्य वक्षाः जगतः निवेशनी वैश्वानरम् बिभ्रती भूमिः अग्निम् इन्द्र ऋषभा द्रविणे नः दधातु

परा दस्यून् ददती देव पीयून् इन्द्रं वृणाना पृथिवी न वृत्रम् शक्राय दध्रे वृषभाय वृष्णे

यस्याश् चतस्रः प्रदिशः पृथिव्या यस्याम् अन्नम् कृष्टयः संबभूवुः

उपस्थाः ते अनमीवाः अयक्ष्माः अस्मभ्यम् सन्तु पृथिवि प्रसूताः

युध्यन्ते यस्याम् आक्रन्दो यस्याम् वदति दुन्दुभिः

सा नो भूमिर् भूरि धारा पयो दुहाम् अथ उ उक्षतु वर्चसा

यास् ते प्राचीः प्रदिशो या उदीचीर् यास् ते भूमे अधराद् याश् च पश्चात्

यो अश्वेषु वीरेषु यो मृगेषु उत हस्तिषु

सा नो मधु प्रियं दुहाम् अथ उ उक्षतु वर्चसा

यस्यां सदः हविर्धाने यूपो यस्यां निमीयते

यस्यां पूर्वे भूत कृतः ऋषयो गा उदानृच्छुः

क्रिमिर् जिन्वत् पृथिवि यत् यत् एजति प्रावृषि तन् नः सर्पन् मा उपसृपत् यच् छिवं तेन नो मृड

मल्वं बिभ्रती गुरु भृत् भद्र पापस्य निधनं तितिक्षुः

अदो यद् देवि प्रथमाना पुरस्ताद् देवैर् उक्ता व्यसर्पो महि त्वम्

यस्यां वातो मातरिश्वा ईयते रजांसि कृण्वंश् च्यावयंश् च वृक्षान्

सा नो भूमिर् विसृजतां माता पुत्राय मे पयः

यस् ते गन्धः पृथिवि संबभूव यं बिभ्रत्य् ओषधयो यम् आपः

वसूनि नो वसु दाः देवी दधातु सुमनस्यमाना

तावन् मे चक्षुर् मा मेष्ट उत्तराम् उत्तराम् समाम्

सत्यं बृहद् ऋतम् उग्रं दीक्षा तपो ब्रह्म यज्ञः पृथिवीं धारयन्ति

विश्वस्वं मातरम् ओषधीनां ध्रुवां भूमिं पृथिवीं धर्मणा धृताम्
_ _ _ _ उदरं विषमज्वरम्

शस्तम् आस्थापने हृद्यं लघु _ _ _

_ _ _ _ _ _ _ _

बद्ध विट्कम् _ _ च संस्कारात् सर्व _ _

_ _ _ शीघ्र वहाः याश् च _ _

दीपनं _ _ पाण्डु दृश् कृमि नाशनम्

चक्षुष्यं छेदि _ _ _ _ _ _

शार्करः सुरभिः _ _ न _ लघुः

_ _ च भूमिष्ठम् आन्तरिक्ष अनुकारि यत्

कृशानां _ अलम् स्थूलानां कर्शनाय च

_ _ _ _ _ _ _ लघु

रोचिष्णु शस्तम् अरुचौ शीतके विषमज्वरे

_ _ करः सीधुः _ _ _ _

लूता आदि तन्तु विष् मूत्र विष संश्लेष दूषितम्

_ _ स्निग्धं स्वादु वृष्यं हिमं लघु

लघु _ _ _ _ _ _ _ _

_ _ _ करः _ _ _

ऐन्द्रम् अम्बु _ _ अविपन्नं सदा पिबेत्

_ _ _ _ _ _ _ _

_ _ _ _ दीपनं _ _

संग्राहि वातपित्त असृज् क्षय अर्शस् अर्दित कास जित्

नवनीतं नवं वृष्यं शीतं _ _ _ _

_ _ _ _ _ _ जयेल् लघु

_ _ _ _ _ _ सरम्

वातपित्त विष उन्माद शोष अलक्ष्मी ज्वर अपहम्

मानुषं _ _ _ _ _ _ _

_ _ च _ _ _ _ _ जयेत्

कृमि हृद् रोग गुल्म अर्शस् पाण्डु रोग निबर्हणे

_ _ _ _ _ _ प्रकुर्वते

प्रायः पयो ऽत्र गव्यं तु जीवनीयं रसायनम्

कास आम पीनस श्वास पार्श्व _ च शस्यते

सकषायं _ _ _ _ _ लघु

_ _ _ _ _ _ _ _

_ _ हितं _ _ _

हस्तिन्याः _ _ बाढम् उष्णं त्व् ऐकशफं लघु

_ _ _ _ _ _ _ _

स्नेहानाम् उत्तमं शीतं वयसः स्थापनं परम्

_ _ _ _ _ लघु यथोत्तरम्

क्षीर उद्भवम् तु संग्राहि रक्तपित्त अक्षि रोग जित्

_ _ _ _ _ हृद्यं _ करः सरम्

_ _ _ _ _ _ _ _ _

_ _ _ _ च तद्वद् विद्यात् _ _

पुराणं जयति व्याधीन् _ _ _

भवेद् गरीयो ऽतिशृतं धारोष्णम् _ _

रूक्षं _ _ _ _ मधुशर्करा

शीतं _ _ _ _ _ _

न न अपि नित्यं नो मन्दम् अन्यथा

_ _ _ सागर अम्भः _ _

विद्यात् _ _ _ _ _ _

_ _ _ फाणितं च _ _

सतिक्त ऊषणम् ऐरण्डं तैलं स्वादु सरं गुरु

_ _ _ वरस् तम् अनु वांशिकः

_ _ _ _ _ अम्बु नियच्छति

_ _ _ _ वातलं मधु

_ _ _ _ वर्गैर् मद्यस्य च क्रमात्

तन्व् अव्यक्त रसम् मृष्टं शीतं लघ्व् _ _

फेनिलं जन्तुमत् तप्तं दन्तग्राह्य् अतिशैत्यतः

ऋते शरद् निदाघ पिबेत् स्वस्थो ऽपि च _

दीपनं रोचनं मद्यं _ _ _ _ दः

ज्वर असृक्पित्त वीसर्प कुष्ठ पाण्डु भ्रम प्रदम्

पथ्याः समासात् ता नद्यो विपरीतास् त्व् अतो ऽन्यथा

_ _ _ _ _ _ _ _

क्षत क्षीण हितम् मेध्यं बल्यं _ करः सरम्

इति _ _ ऽयं यथास्थूलम् उदाहृतः

वृष्यः शीतो _ _ _ _ _ रसः

_ _ पिच्छिलं विस्रं _ _ त्व् अति

गव्ये क्षीर घृते श्रेष्ठे निन्दिते च अवि सम्भवे

_ _ तिक्तं _ _ _ _

तद्वन् मस्तु सरं _ _ _ _ लघु

जीर्णज्वरं मूत्रकृच्छ्रं रक्तपित्तं च नाशयेत्

आक्षं स्वादु हिमं केश्यं गुरु _ _ _

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

_ _ हितं दोषे व्युषितं तत् _ _

शोफ उदर अर्शस् ग्रहणी दोष मूत्रग्रह अरुचीः

मत्स्यण्डिका खण्ड सिताः क्रमेण गुणवत्तमाः

सो ऽग्रे दन्त पीडितः _ _

_ _ _ _ अभिवृष्टं घनं गुरु

तैलं स्व योनि वत् तत्र मुख्यं तीक्ष्णं व्यवायि च

क्षत क्षीण परीसर्प शस्त्र अग्नि ग्लपित आत्मनाम्

न एव अद्यात् निशि न एव _ वसन्त उष्ण शरद् न

पयो ऽभिष्यन्दि गुर्व् आमं युक्त्या शृतम् अतो ऽन्यथा

सृष्ट मूत्र शकृत् वातः गौडस् _ _

धान्याम्लं भेदि _ _ _ _ _ _

ते क्रमाद् वितुषैर् विद्यात् सतुषैश् च यवैः कृते

मद अपस्मार मूर्छाय शिरस् कर्ण अक्षि योनि जान्

फाणितं गुर्व् अभिष्यन्दि _ _ _ _

मार्द्वीकं लेखनं हृद्यं मधुरं सरम्

तक्रं लघु _ _ दीपनं _ _ _

_ _ वारुणी हृद्या लघुस् तीक्ष्णा निहन्ति च

पीनसे मूत्रकृच्छ्रे च रूक्षं तु _ _

कुष्ठ पाण्डु शिरस् रोगान् _ _ _ _

_ _ _ _ _ _ _

न अति श्लेष्म करः धौतः सृष्ट मूत्र शकृत् गुडः

दीपनं पाचनं कण्ठ्यं लघुः _ _ _

येन अभिवृष्टम् अमलं शालि अन्नम् राजते स्थितम्

_ _ _ _ _ _ पुनः

बल्याः किलाट पीयूष कूर्चिका मोरण आदि
किंचित् कालं विधृत्या च विकृतिं याति यान्त्रिकः

शस्तं _ _ _ _ _ _ _

अस्माद् _ _ _ खार्जूरं वातलं गुरु

_ _ _ रूक्षं सूक्ष्मं _ _

शस्तं _ _ _ _ _ _ _ _

सामुद्रं तन् न पातव्यं मासाद् आश्वयुजाद् विना

_ _ _ युक्त्या पीतं विष वत् अन्यथा

_ _ सार्षपं तीक्ष्णं _ _ _ _

लघ्वी पथ्या वैभीतकी सुरा

_ _ _ ग्राहि _ _ दधि _ _

_ _ _ _ _ _ _ _

हृद्यः पुराणः पथ्यश् च नवः _ _ _

अनार्तवं च यद् दिव्यम् आर्तवं प्रथमं च यत्

रक्त पित्त कफ उत्क्लेदि शुक्तं _ _

हितम् _ _ गरीयो माहिषं हिमम्

न _ पेयम् अशक्त्या वा _ _ _

_ _ _ च विद्यान् मेदो ऽपि ताव् इव

इक्षोः सरो गुरुः स्निग्धो बृंहणः _ _ _

प्रच्छर्दने निरूहे च _ _ न निवार्यते

हिध्मा आध्मान अनिल श्लेष्म सद्यस् शुद्धि नवज्वरे

शतपर्वक कान्तार नैपाल _ ततः क्रमात्

आजं _ _ _ _ _ _

_ _ _ _ देशे अर्क पवन आहतम्

व्रणे पाण्डु आमये कुष्ठे न च अत्यर्थम् विरुध्यते

विदाही _ _ _ _ तत्र पौण्ड्रकः

अक्लिन्नम् अविवर्णं च तत् पेयं गाङ्गम् अन्यथा

_ _ _ वृष्यं श्लेष्मलं गुरु शीतलम्

अथ अतस् द्रवद्रव्यविज्ञानीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

तर्पण आश्च्योतनैः नस्यैर् अहृद्यं तु _ आविकम्

न अत्यर्थ तीक्ष्ण मृदु अल्प सम्भारम् कलुषं न च

शाण्डाकी च _ च _ काल अम्लम् रोचनं लघु

वसा मज्जा च _ _ _ _ _ _

_ _ _ _ _ _ _

_ _ _ स्निग्धम् ओजस्यं _ _

छेदी मध्वासवस् तीक्ष्णो _ _ _ _

हिमवत् मलय उद्भूताः पथ्यास् ता एव च स्थिराः
रामाच् च निशठो जज्ञे रेवत्यां दयितः सुतः

विहाय मथुरां रम्यां मानयन्तः पिनाकिनम्

ये पुत्रा जज्ञिरे शूरा नामतस् तान् निबोधत

कृष्णायस सम प्रख्यः वर्षे द्वादशमे तदा

कुशस्थलीं द्वारवतीं निवेशयितुम् ईप्सवः

दूतं च प्रेषयामास वृष्णि अन्धक निवेशने

वैशम्पायन उवाच

अक्षौहिण्या तु सैन्यस्य मथुराम् अभ्ययात् तदा

अक्रूरात् काशि कन्यायाम् सत्यकेतुर् अजायत

यवनस्य महा राज स कालयवनो ऽभवत्

लेभे ज्येष्ठं सुतं रामं सारणं शठम् एव च

वसुदेवाच् च देवक्यां जज्ञे शौरिर् महा यशाः

ततो वृष्णि अन्धकाः कृष्णं पुरस्कृत्य महामतिम्

वृष पूर्व अर्ध कायाः तम् अवहन् वाजिनो रणे

चित्रां नाम कुमारीं च रोहिणी तनयाः नव

गोप कन्याम् उपादाय मैथुनाय उपचक्रमे

मानुष्यां गार्ग्य भार्यायाम् नियोगाच् छूलपाणिनः

ज्येष्ठा पत्नी महा राज दयिता आनकदुन्दुभेः

इति कृष्णस्य जन्म इदम् यः शुचिर् नियत इन्द्रियः

कृत्वा च निश्चयं सर्वे पलायनम् अरोचयन्

कन्या त्रिगर्त राजस्य भर्ता वै शिशिरायणः

स युद्ध कामः नृपतिः पर्यपृच्छद् द्विजोत्तमान्

पौरवी रोहिणी नाम बाह्लिकस्य आत्मजा नृप

वृष्णि अन्धक कुलम् तस्य नारदो ऽकथयद् विभुः

मिथ्या अभिशप्तः गार्ग्यस् तु मन्युना अभिसमीरितः

समेता मन्त्रयामासुर् जरासंध भयेन च

वसुदेवस्य भार्यासु महाभागासु सप्तसु

सुभद्रायां रथी पार्थाद् अभिमन्युर् अजायत

धारयामास गार्ग्यस्य गर्भं दुर्धरम् अच्युतम्

अपुत्रस्य स राज्ञस् तु ववृधे ऽन्तःपुरे शिशुः

स कालयवनो नाम जज्ञे राजा महा बलः

गोपाली त्व् अप्सरास् तस्य गोप स्त्री वेष धारिणी
पार्श्वम् उत्तरतस् तस्य रक्त वर्णम् स्वभावतः

तस्य पीत्वा फल रसम् संजीवन्ति समा अयुतम्

विपुलः च सुपार्श्वः च सर्व रत्न विभूषिताः

महा बलाः महासत्त्वा नित्यं मुदित मानसाः

तत्र काल अनलाः सर्वे महासत्त्वा महा बलाः

अवगाह्य हि उभयतस् समुद्रौ पूर्व पश्चिमौ

तेषाम् अन्तर विष्कम्भः नव साहस्रम् उच्यते

कुरवः तत्र तत् वर्यम् पुण्यं सिद्ध निषेवितम्

सर्वा मणि मया भूमिः सूक्ष्मा काञ्चन वालुका

तस्य अपि ते फल रसम् पिबन्तो वर्तयन्ति हि

जम्बूद्वीप प्रमाणेन ऋषभः परिकीर्त्यते

पर्याप्तिं परिमाणं च गतिः चन्द्र अर्कयोः तथा

तत्र पुरुषाः श्वेता महासत्त्वा महा बलाः

सिद्ध चारण संकीर्णम् पर्वतैः उपशोभितम्

कियन्ति च एव वर्षाणि तेषु नद्यः च काः स्मृताः

वेद्यर्धं दक्षिणं मेरोः उत्तरार्धम् तथा उत्तरम्

शुक्ल अभिजन सम्पन्नाः सर्वे ते प्रिय दर्शनाः

श्वेतः च हेमकूटः च हिमवन्त् शृङ्गवन्त् च यः

उत्तर श्रवणे भूयः पप्रच्छुः सूतनन्दनम्

जीवन्ति शतानि दश पञ्च च

भद्राश्वः तत्र विज्ञेयो नित्यं मुदित मानसः

हिम प्रायः च हिमवन्त् हेमकूटः च हेमवान्

मेरुः तु शुशुभे दिव्यो राज वत् सः तु वेष्टितः

वृत्त आकृति प्रमाणः च चतुरस्रः समाहितः

तेन अस्य क्षत्र भावः स्यात् इति वर्णाः प्रकीर्तिताः

भद्रमाल वनम् तत्र काल आम्रः च महा द्रुमः

जम्बु वृक्षः तथा अश्वत्थः विपुले अथ वटः परम्

पूर्व अपरौ समाख्यातौ यौ देशौ तौ त्वया मुने

एतत् श्रुत्वा वचः ते तु ऋषयः संशित व्रताः

जात कौतूहलाः सर्वे प्रत्यूचुः ते मुदा अन्विताः

तस्मात् द्वादश भागेन हेमकूटः अपि हीयते

तत्र अपि च महा वृक्षः न्यग्रोधो रोहिणो महान्

हिमवन्त् विंश भागेन तस्मात् एव प्रहीयते

चतुर्विंशत् सहस्राणि विस्तीर्णः स चतुर् दिशम्

स तु मेरुः परिवृतो भुवनैः भूत भावनैः

रम्यकात् अपरम् श्वेतं विश्रुतं तत् हिरण्यकम्

एकाहात् जायते युग्मं समं च एव विवर्धते

दश वर्ष सहस्राणि दश वर्ष शतानि च

भुवनैः आवृतः सर्वैः जातरूप परिष्कृतैः

हिरण्यकात् परम् च एव शृङ्गशाकंकुरं स्मृतम्

उत्तरे च अस्य शृङ्गस्य समुद्र अन्ते च दक्षिणे

माल्यवन्त् वै सहस्रैक नील निषध आयतः

अष्टाशीति सहस्राणि हेमकूटो महा गिरिः

उत्तरेण तु श्वेतस्य पार्श्वे शृङ्गस्य दक्षिणे

उत्तराणां च वर्षाणां पर्वतानां च सर्वशः

धनुस् संस्थे तु विज्ञेये देवर्षे दक्षिण उत्तरे

यस्य इमे चतुरो देशा नाना पार्श्वेषु संस्थिताः

तस्मिन् वर्षे महा वृक्षः लकुचः पत्त्र संश्रयः

प्रविष्टः षोडश अधस्तात् अष्टाविंशति विस्तृतः

वर्षाणां पर्वतानां च यथा भेदम् तथा उत्तरम्

हेमकूटात् च निषधं हरिवर्षं तत् उच्यते

हेमकूटं परं तस्मात् नाम्ना किम्पुरुषं स्मृतम्

चन्द्र प्रभाः चन्द्र वर्णाः पूर्ण चन्द्र निभ आननाः

द्वीपस्य मण्डलीभावात् ह्रास वृद्धी प्रकीर्तिते

विष्कम्भ पर्वताः तद्वत् मन्दरः गन्धमादनः

तत्र दिव्यो महा वृक्षः पनसः पत्त्र भासुरः

तेषां ते क्षीरिणां क्षीरं पिबन्ति हि अमृत उपमम्

ये रक्षन्ति सदा क्षीरं षष् रसम् च अमृत उपमम्

शृङ्ग साह्वस्य शृङ्गाणि त्रीणि तानि महान्ति वै

विस्तरात् द्विगुणः च अस्य परीणाहः समन्ततः

एवम् एव निसर्गो वै वर्षाणां भारते युगे

ऋषय ऊचुः

सर्व काम प्रदातारः केचिद् वृक्षाः मनोरमाः

एते पर्वत राजानः सिद्ध चारण सेविताः

पर्वत प्रभवाभिः च नदीभिः तु समन्ततः

एतत् ब्रवीहि नः सर्वं विस्तरेण यथा अर्थ विद्

हरिवर्षात् परम् च अपि मेरोः तु तत् इलावृतम्

सूत उवाच

उत्तराः च एव कुरवः कृत पुण्य प्रतिश्रयाः

सप्त एव तु प्रवक्ष्यामि चन्द्र आदित्य ग्रहैः सह

न शक्यन्ते क्रमेण इह वक्तुं वै सकलं जगत्

शृणुध्वं यानि वर्षाणि पूर्व उक्तानि च वै मया

सूत उवाच

वर्षं रमणकं नाम जायन्ते यत्र वै प्रजाः

तेषाम् उपरि चत्वारि सरांसि च वनानि च

अनामया हि अशोकाः च नित्यं मुदित मानसाः

सूत उवाच
वर्षं हिरण्वतं नाम यत्र हैरण्वती नदी

आदित्य तरुण आभासः विधूम इव पावकः

दश वर्ष सहस्राणि दश वर्ष शतानि च

शुक्ल अभिजन सम्पन्नाः सर्वे च प्रिय दर्शनाः

तस्य पीत्वा फल रसम् तत्र जीवन्ति मानवाः

तेन अस्य शूद्र ता सिद्धा मेरोर् नाम अर्थ कर्मणः

अपरे क्षीरिणो नाम वृक्षाः तत्र मनोरमाः

इति उक्तवन् ऋषीन् ब्रह्मा वर्षाणि च निसर्गतः

शैलराजे प्रमोदन्ते सर्वतस् अप्सरसाम् गणैः

उत्तरं तस्य रक्तं वै इति वर्ण समन्वितः

महाभूमि प्रमाणम् च लोकालोकः तथा एव च

स्त्रियः कुमुद वर्ण आभाः सुन्दर्यः प्रिय दर्शनाः

परिमण्डलयोः मध्ये मेरुः कनकपर्वतः

जीवन्ति ते महाभागाः सदा हृष्टा नर उत्तमाः

जीवन्ति च महासत्त्वा न च अन्या स्त्री प्रवर्तते

पीतं तु दक्षिणं तस्य भृङ्गि पत्त्र निभम् परम्

देव लोक च्युताः तत्र जायन्ते मानवाः शुभाः

सर्वतः सुमुखः च अपि निषधः पर्वतो महान्

त्वद् उक्तम् एतत् सकलम् श्रोतुम् इच्छामहे वयम्

नीलः च निषधः च एव तेषां हीनाः च ये परे

वसन्ति तेषु सत्त्वानि नाना जातीनि सर्वशः

अशीतिः हिमवन्त् शैलः आयतः पूर्व पश्चिमे

नाना वर्णैः समः पार्श्वैः प्रजापति गुण अन्वितः

चतुर्विंशत् सहस्राणि विस्तीर्णो योजनैः समः

कति द्वीपाः समुद्रा वा पर्वता वा कति प्रभो

दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्य उत्तरेण तु

गन्धमादन पार्श्वे तु पश्चिमे ऽमरगण्डिकः

पूर्वं मम अनुग्रह कृत् भूयस् किं वर्णयामि वः

प्राञ्च् आयताः महा पार्श्वाः षष् इमे वर्षपर्वताः

परं तु इलावृतम् पश्चात् वेद्यर्धम् तु तत् उत्तरम्

विस्तरं मण्डलं यत् च योजनैः तान् निबोधत

शुक्ल अभिजन सम्पन्नाः सर्वे ते स्थिर यौवनाः

तत्र देव गणाः च एव गन्धर्व असुर राक्षसाः

सूत उवाच

प्रकृतिभ्यः परं यत् च तत् अचिन्त्यस्य लक्षणम्

दश वर्ष सहस्राणि आयुः तेषाम् अनामयम्

चातुर्वर्ण्यः तु सौवर्णो मेरुः च उल्ब मयः स्मृतः

दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्य उत्तरेण तु

द्वात्रिंशत् च सहस्राणि तत्र अपि शतम् उच्यते

तयोः मध्ये तु विज्ञेयो मेरुः यत्र तु इलावृतम्

उदञ्च् आयतः महा शैलः माल्यवन्त् नाम पर्वतः

नाना वर्णः स पार्श्वेषु पूर्व अन्ते श्वेत उच्यते

जम्बूद्वीपस्य विस्तारः तेषाम् आयामः उच्यते

अरुणोदं मानसं च सित उदम् भद्र संज्ञितम्

वर्षाणि यानि सप्त अत्र तेषां वै वर्षपर्वताः

च एव पश्चिमेन समन्वितः

सप्त तानि नदी भेदैः अगम्यानि परस्परम्

एकैकम् अनुरक्ताः च चक्रवाकम् इव ध्रुवम्

एवम् उक्तः तु ऋषिभिः तेभ्यः तु आख्यातवन् पुनर्

चन्द्र शीतल गात्राः च स्त्रियो हि उत्पल गन्धिकाः

सर्व रत्न मयम् च एकम् भुवनैः उपशोभितम्

पूर्वतः श्वेत वर्णः तु ब्राह्मण्यं तस्य तेन वै

भद्राश्वं भारतं च एव केतुमालं च पश्चिमे

स्त्रियश् च उत्पल वर्ण आभाः सुन्दर्यः प्रिय दर्शनाः

द्वीप भेद सहस्राणि सप्त च अन्तर्गतानि च

दृष्टः परम धर्म ज्ञाः किं भूयः कथयामि वः

एकं मणि युतम् तत्र एकं तु कनक अन्वितम्

तत्र वृक्षा मधु फलाः दिव्य अमृत मय आपगाः

सप्त वर्षाणि वक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथाविधम्

मध्ये तु इलावृतम् नाम महामेरोः समन्ततः

रति प्रधानाः विमला जायन्ते यत्र मानवाः

आख्याताः तु एवम् ऋषयः सूत पुत्रेण धीमता

पीतः च दक्षिणेन असौ तेन वैश्य त्वम् इष्येत
औचेयोः ज्वलना नाम भार्या वै तक्षक आत्मजा

ततस् तु वितथो नाम भरद्वाजो नृपः अभवत्

शकुन्तलायां भरतो यस्य नाम्ना च भारताः

पृथुसेनस्य पौरः तु पौरान् नीपः ऽथ जज्ञिवान्

अथ रुक्मरथस्य आसीत् सुपार्श्वो नाम पार्थिवः

तेन ते मरुतः तस्य मरुत् सोमेन तुष्टुवुः

सूत उवाच

भरतस्य भरद्वाजः पुत्र अर्थम् मारुतैः कथम्

संभृत अङ्गिरसः दक्षा बृहत्क्षत्रस्य च क्षितिः

उपनिन्युः भरद्वाजम् पुत्र अर्थम् भरताय वै

ततो मरुद्भिः आनीय पुत्रः स तु बृहस्पतेः

ब्रह्मवाद पराक्रान्तान् शुभ दा त्व् इलिना ह्य् अभूत्

सूत उवाच

बृहन्मनस् सुतः च अपि बृहद्धनूः इति श्रुतः

धर्मेयुः संनतेयुः च पुण्येयुः च इति ते दश

अश्वजित् तनयः तस्य तस्य च आत्मजः

उरुक्षवाः स्मृता ह्य् एते सर्वे ब्राह्मण ताम् गताः

स्मृताः शैब्याः ततस् गर्गाः क्षत्र उपेताः द्विजातयः

विष्वक्सेनस्य पुत्रः तु उदक्सेनो बभूव ह

बभूव शुक जामाता कृत्वी भर्ता महा यशाः

गर्भः परिणतः च अयम् ब्रह्म व्याहरते गिरा

धृतिमन्त् तस्य पुत्रः तु तस्य सत्यधृतिः स्मृतः

रुचिराश्वः च काव्यः च राजा दृढरथः तथा

सुमतेः अपि धर्म आत्मा राजा संनतिमन्त् अपि

बृहत्क्षत्रो महावीर्यो नरो गर्गः च वीर्यवान्

माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः

कार्तिः उग्रायुधः असौ वै महापौरव वर्धनः

महाभूत उपमाः पुत्राश् चत्वारो भुवमन्यवः

समरस्य पार सम्पारौ सदश्व इति ते त्रयः

येषां तु चरितं गृह्य हन्यते न अपमृत्युभिः

अथ सेनजितः पुत्राश् चत्वारो लोक विश्रुताः

यस्मात् त्वम् ईदृशे काले सर्व भूत ईप्सिते सति

एवम् उक्तः स गर्भेण कुपितः प्रत्युवाच ह

वत्सः च आवर्तकः राजा यस्य एते परिवत्सकाः

बभूव येन विक्रम्य पृथुकस्य पिता हतः

अजमीढस्य धूमिन्यां विद्वाः जज्ञे यवीनरः

अथ सत्यधृतेः पुत्रो दृढनेमिः प्रतापवान्

तस्मात् अपि भरद्वाजात् ब्राह्मणाः क्षत्रिया भुवि

संनिविष्टो ह्य् अहं पूर्वम् इह नाम बृहस्पते

विभ्राजः पुनर् आजातः सु कृतेन इह कर्मणा

अभिषेधसि तस्मात् त्वम् तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि

त्र्युषणं पुष्करिं च एव कविं च एव महा यशाः

अमोघ रेताः त्वम् च अपि धर्मं च एवम् विगर्हितम्

माता पितृभ्याम् त्यक्तं तु दृष्ट्वा तं मरुतः शिशुम्

सर्वे यथोचितं कृत्वा जग्मुः ते कृष्णम् अव्ययम्

सम्पातेः तु रंहवर्चा भद्राश्वः तस्य च आत्मजः

ततो बृहस्पतिं गर्भो धर्षमाणम् उवाच ह

सुपार्श्व तनयः च अपि सुमतिः नाम धार्मिकः

अजमीढो द्विमीढः च पुरुमीढः तथा एव च

अन्तिनारो मनस्विन्यां पुत्रान् जज्ञे परान् शुभान्

दायादः तस्य च अपि आसीत् धुन्धुः नाम महीपतिः

बृहत्क्षत्रस्य दायादो हस्ति नामा बभूव ह

पूर्वं तु वितथे तस्मिन् कृते वै पुत्र जन्मनि

आजमीढस्य केशिन्यां कण्वः समभवत् किल

भद्राश्वस्य धृतायां तु दश _ सूनवः

नृपंजयात् च विरथ इति एते पौरवाः स्तुताः

प्राचीत्वतस्य तनयो मनस्युः च तथा अभवत्

ऋष्यन्तम् अथ दुष्यन्तं प्रवीरम् तथा

चक्रवर्ती ततो यज्ञे दुष्यन्तात् समितिंजयः

ततः क्रतुं मरुत् सोमम् पुत्र अर्थे समुपाहरत्

आहार्य तनयः च एव धीमान् आसीत् उरुक्षवः

काव्यानां तु वरा ह्य् एते त्रयः प्रोक्ता महा ऋषयः

धर्षमाणः प्रसह्य एनाम् मैथुनाय उपचक्रमे

संक्रामितो महा तेजाः तत् नः ब्रूहि यथातथम्

इह लोके परे च एव सुखम् अक्षय्यम् अश्नुते

प्राचीत्वतः सुतः तस्य यः प्राञ्चम् अकरोत् दिशम्

जनमेजय उवाच

तेषां वंश करः श्रीमान् नीपानाम् कीर्ति वर्धनः

उवाच सान्त्वं विविधं जघ्नुः ते वै ह्य् उभाव् अपि

ततः कामं संनिवर्त्य तस्य आनन्दात् बृहस्पतेः

बृहदिषुः पुत्रः तस्य जयद्रथः

अमोघ रेताः च भवान् न अवकाशः इह द्वयोः

आदाव् आत्म हिताय त्वं कृतार्थो ऽहं त्वया विभो

पूरोः पुत्रो महा तेजाः राजा स जनमेजयः

कृपया परया आविष्टः जनमेजयम् ऊचिवान्

तस्य आसीत् संनतिमन्तः कृतो नाम सुतो महान्
स तासु जनयामास पुत्रान् वै देव वर्चसः

रुचिराश्वस्य दायादः पृथुसेनो महा यशाः

द्व्यामुष्यायण कौलीनाः स्मृताः ते द्विविधेन च

नयते पुत्रः परेतं यम सादनात्

नीपा इति समाख्याता राजानः सर्व एव ते

भरतस्य विनष्टेषु तनयेषु पुरा किल

सार्वभौम इति विख्यातः पृथिव्याम् बभौ

यदि मे ऽस्ति तपः तप्तम् सर्वान् नयतु वो यमः

पुत्र नैमित्तिकैः यज्ञैः अयजत् पुत्र लिप्सया

दौष्यन्तीं प्रति राजानं च अशरीरिणी

गमिष्यामि गृहं स्वं वै भरस्व एनम् बृहस्पते

मेधातिथिः सुतः तस्य तस्मात् काण्वायनाः द्विजाः

एवम् उक्तः अब्रवीत् एनाम् स्वयम् एव बृहस्पतिः

दायादः अङ्गिरसः सूनोः औरसः तु बृहस्पतेः

अरे पापा दुराचारा भवितारः अस्य किंकराः

आसीत् सुधर्म तनयः सार्वभौमः प्रतापवान्

गर्गस्य च एव दायादः शिबिः विद्वाः अजायत

संक्रामितो भरद्वाजो मरुद्भिः भरतम् प्रति

यदा स यजमानः तु पुत्रं न आसादयत् प्रभुः

ततो जाते हि वितथे भरतः च दिवं ययौ

एवम् उक्त्वा गता सा तु गतायां सो ऽपि तं त्यजत्

शरण आगत रक्षा अर्थम् तस्मात् एवम् शपामि वः

धृतेयुः च विनेयुः च स्थलेयुः च एव सत्तमः

किम् अर्थम् तेन ते नीपाः सर्वे च एव प्रणाशिताः

काव्यात् च समरो नाम सदा इष्ट समरः ऽभवत्

दायादो वितथस्य आसीत् भुवमन्युः महा यशाः

सूत उवाच

त्वं च अस्य धाता गर्भस्य सत्यम् आह शकुन्तला

उपदानवी सुतान् लेभे चतुरः तु इलिना आत्मजात्

हिरण्यनाभिनः शिष्यः कौशल्यस्य महात्मनः

तथा इति उक्तः ततस् राजा यमेन युयुधे चिरम्

उपतिष्ठ सु अलंकृत्य मैथुनाय च मां शुभे

तस्यां स जनयामास अन्तिनारं महीपतिम्

उग्रायुधः कस्य सुतः कस्य वंशे स कथ्यते

नरस्य संकृतिः पुत्रः तस्य पुत्रो महा यशाः

तस्य राज्यं प्रतिश्रुत्य नीपान् आजघ्निवान् प्रभुः

तस्य अन्ववाये महति महापौरव नन्दनः

अजमीढस्य पत्न्यः तु तिस्रः कुरु कुल उद्वहाः

हन्यमान आगतान् ऊचे यस्मात् हेतोः न मे वचः

सद्योजातं कुमारं तु दृष्ट्वा तं ममता अब्रवीत्

तस्मिन् काले तु भरतो बहुभिर् ऋतुभिः विभुः

गौरी कन्या तृतीया च मान्धातुः जननी शुभा

गतान् एतान् इमान् वीरान् त्वम् मे रक्षितुम् अर्हसि

ऋषय ऊचुः

एवम् उक्ता अब्रवीत् एनम् स्वयम् एव बृहस्पतिम्

औचेयुः च हृषेयुः च कक्षेयुः च

जज्ञे सर्व गुण उपेतः विभ्राजः तस्य च आत्मजः

दृढनेमि सुतः च अपि सुधर्मा नाम पार्थिवः

ऋषय ऊचुः

विभ्राजस्य तु दायादः तु अणुहः नाम वीर्यवान्

भरस्व पुत्रं दुष्यन्त मा अवमंस्थाः शकुन्तलाम्

भारद्वाज प्रसादेन विस्तरं तेषु मे शृणु

विजित्य मुनये प्रादात् तत् अद्भुतम् इव अभवत्

तेन इदम् निर्मितं पूर्वं पुरं तु गजसाह्वयम्

भ्रातुः भार्याम् स दृष्ट्वा तु बृहस्पतिः उवाच ह

स्थाणु भूतः अष्ट साहस्रम् तं भेजे जनमेजयः

पार पुत्रः पृथुः जातः पृथोः तु सुकृतो ऽभवत्

नीलो नाम महा राजः पाञ्चाल अधिपतिः वशी

भरद्वाजो दिवं यातो ह्य् अभिषिच्य सुतम् ऋषिः

भरतः तु भरद्वाजं पुत्रं प्राप्य विभुर् ब्रवीत्

नीपस्य एकशतम् त्व् आसीत् पुत्राणाम् अमित ओजसाम्

तस्य भार्या विशाला तु सुषुवे पुत्रक त्रयम्

अणुहस्य तु दायादो ब्रह्मदत्तो महीपतिः

इलिना तु यमस्य आसीत् कन्या या अजनयत् सुतान्

गर्गाः संकृतयः काव्याः क्षत्र उपेताः द्विजातयः

अमूर्तरयसं वीरं त्रिवनं च एव धार्मिकम्

नीलिनी धूमिनी च एव केशिनी च एव विश्रुता

व्याधिभिः नारकैः घोरैः यमेन सह तान् बलात्
वारुणम् असि इति शकटम् आखिदति

वरुणस्य स्कम्भनम् असि इति शम्याम् अवदधाति

एवम् एव उत्तरम् अनड्वाहं युनक्ति

हरिणी पलाश शाखे शमी शाखे वा बिभ्रत् सुब्रह्मण्यो अन्तरा ईषे ऽवसर्पति

धुराव् अभिमृशति यथा दर्श पूर्णमासयोः

अथ एनम् वाससा पर्यानह्यति वनेषु व्य् अन्तरिक्षं ततान इति

हरत्य् उर्व् अन्तरिक्षम् अन्विहि इति

आदाय राजानम् अध्वर्युर् उत्तिष्ठत्य् उद् आयुषा सु आयुषा इति

वारुणम् असि इति योक्त्र पाशम् परिहरति

ब्रह्मन् वाचं यच्छ

तस्मिन् राजानम् आसादयत्य् अदित्याः सद आसीद इति

शकटस्य नीडे कृष्णाजिनं प्राचीन ग्रीवम् उत्तर लोम आस्तृणाति अदित्याः सदो असि इति

सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्याम् आह्वय इति

ततः संप्रेष्यति सोमाय राज्ञे क्रीताय प्रोह्यमाणाय अनुब्रूहि

उद् उ त्यं जातवेदसम् इति सौर्या ऋचा कृष्णाजिनं प्रत्यानह्यति

उस्राव् एतं धूर्षाहाव् इत्य् अनड्वाहाव् उपाजति
न पश्चात् उपसादयेत्

कनिष्ठः तु अस्य पुत्राणाम् अर्धुकः भवति

सर्वान् समावत् उन्नयेत् यः कामयेत सर्वे मे पुत्राः समावत् ऋध्नुयुः इति

चतुष्पद एव अस्मै पशून् न

सर्वे एव समावत् ऋध्नुवन्ति

असौ पूर्वः अग्निः

यत् प्रतीचीनम् उद्वासयेत् जाया पूर्वा प्रमीयेत

सम् एवम् जीर्यतः पूर्णम् अग्रे उन्नयेत् अथ संमितम् अथ संमितम् अथ संमिततमम् उत्तमम्

अनु वै एषः एतत् ध्यायति यत् पश्चा अधिश्रित्य पुरस् जुहोति

अग्निहोत्रे वै जायम्पती व्यभिचरेते

अयम् वाव प्रजापतिः

भूयः एव अन्नाद्यम् अभ्युत्क्रामति

संमितम् अग्रे उन्नयेत् अथ भूयस् अथ भूयस् अथ पूर्णम् उत्तमम् भूयः

यत् प्राचीनम् उद्वासयेत् पतिः पूर्वः प्रमीयेत

न अन्यः अन्यम् अतिक्रामति

पशूनाम् एव एषा यतिः

पश्चात् उपसादयेत्

यत् समया अग्निम् हरति तेन एव एनम् प्रीणाति अन् अनुध्यायिनम् करोति

पुरस् एव अन्यानि हवींषि शृतानि कुर्वन्ति पुरस् जुह्वति

तस्मात् अग्निहोत्रम् पश्चा अधिश्रित्य पुरस् जुह्वति

यजमानः हविः

हविः भूतम् एव यजमानम् अपनुदते

तत् अयम् इतस् आदाय प्राङ् अनूद्द्रुत्य अजुहोत्

पशवः वै गार्हपत्यः पशवः पयः

द्विपदः एव अस्मै पशून् यच्छति पशून् मे यच्छ इति

सर्वेषाम् वै पिता पुत्राणाम् ऋद्धिम् कामयते

अनुज्येष्ठम् एव अस्य पुत्राः ऋध्नुवन्ति

संप्रति उदीचीनम् उद्वासयेत्
अग्नौ ह एके जुह्वति प्रजापतेः विभात् नाम लोकः तस्मिन् त्वा दधामि सह यजमानेन स्वाहा इति

यज्ञः वै यजमान भागः

अर्ध आत्मा उ ह वै एष यत् पुरोहितः

तस्मात् तस्य आशाम् न ईयात्

यत् न प्राश्नीयात् यज्ञात् आत्मानम् अन्तरियात्

तत् तथा न कुर्यात्

ब्रह्मणि हि सर्वः यज्ञः प्रतिष्ठितः यज्ञे यजमानः

यत् प्राश्नीयात् अहुतात् हुतम् प्राश्य पापीयान् स्यात्

यजमानम् ह सः अग्नौ प्रवृणक्ति

आशाम् न इयात्

उप अह परोक्षेण एव प्राशित रूपम् आप्नोति

यज्ञे एव तत् यज्ञम् अप्यत्यर्जन्ति यथा अप्सु आपः यथा अग्नौ अग्निम्

यजमानः वै यजमान भागः

स ब्रह्मणे परिहृत्यः

यज्ञः उ ह वै एष प्रत्यक्षम् यत् ब्रह्मा
रेवतीः अनाधृषः सिषासवः सिषासथ

श्रेष्ठम् असि भेषजानाम् वसिष्ठम् वीरुधानाम् सोमः भगः इव यामेषु देवेषु वरुणः यथा

तासाम् अधि त्वचः अहम् भेषजम् सम् उ जग्रभम्

इमाः याः तिस्रः पृथिवीः तासाम् ह भूमिः उत्तमा