tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अतीत्य आसाद्य देवस्य पुरं शंभोः सु शोभनम्

अवतीर्य गिरिं मेरुम् आरुरोह सुर उत्तमैः

प्रासाद शृङ्गेषु अथ पौर नार्यः सहस्रशः पुष्प फल अक्षत आद्यैः

विज्ञाप्य शितिकण्ठाय पशु पाश विमोक्षणम्

दृष्ट्वा अथ वृन्दं सुरसुन्दरीणां गणेश्वराणां सुर सुन्दरीणाम्

तत्र एव ददृशुः देवाः वृन्दं रुद्र गणस्य च

स्त्रीणां गति जितैः हंसैः सेविताभिः समन्ततः

पुरा सनत्कुमारेण तस्मात् व्यासेन धीमता

सकल दुरित हीनम् सर्व दम् भोग मुख्यम् मुदित कुरर वृन्दम् नादितं नाग वृन्दैः

व्रतेन अनेन भूतेश पशु त्वम् न एव विद्यते

दोला विक्षेप संयुक्तम् घण्टा चामर भूषितम्

हिताय सर्व देवानाम् ब्रह्मणा च जनार्दनः

ततो द्वादश वर्ष अन्ते मुक्त पाशाः सुर उत्तमाः

नाना रत्न मयैः च एव दिश् विदिक्षु विभूषितम्

अथ जाम्बूनद मयैः भवनैः मणि भूषितैः

विशाल जघनाः यक्षा गन्धर्व अप्सरसः तथा

भवस्य बाल अर्क सहस्र वर्णम् विमानम् आद्यम् परमेश्वरस्य

गणेश्वराणां वीराणाम् अपि वृन्दं सहस्रशः

समेत्य देवाः सर्वज्ञम् आजग्मुः तद् प्रसादात्

प्रहृष्ट वदनः भूत्वा प्रविवेश ततः पुरम्

वज्र वैडूर्य माणिक्य मणि जालैः समावृतम्

नृत्यद्भिर् अप्सरस् संघैः अमरैः अपि दुर्लभैः

हर्म्य प्रासाद सम्बाधम् महा अट्टाल समन्वितम्

काश्चिद् दृष्ट्वा हरिं नार्यः किंचित् प्रहसित आननाः

मृदङ्ग मुरजैः जुष्टम् वीणा वेणु निनादितम्

गुह्य आलयैः गुह्य गृहैः गुहस्य भवनैः शुभैः

शोभिताभिश् च वापीभिर् दिव्य अमृत जलैः तथा

स्तन भार अवनम्रैः च मद आघूर्णित लोचनैः

अथ द्वादश वर्षम् वा मास द्वादशकम् तु वा

गणेश आयतनैः दिव्यैः पद्मराग मयैः तथा

तस्थुः तदा अग्रतस् शंभोः प्रणिपत्य पुनः पुनः

स देहभेदम् आसाद्य पशु पाशैः प्रमुच्यते

जगाम कैलास गिरिम् महात्मा मेरु प्रभागे पुरम् आदिदेवः

प्राकारैः विविध आकारैः अष्टाविंशतिभिः वृतम्

ऋषय ऊचुः

जगाम देवताभिर् वै देवदेव अन्तिकम् हरिः

प्रणेमुः दूरतस् च एव प्रभावात् एव शूलिनः

पशु त्वम् तत्यजुः देवाः तत् नः वक्तुम् इह अर्हसि

व्रतं पाशुपतं प्रोक्तं भवेन परमेष्ठिना

दृष्ट्वा शंभोः पुरं बाह्यं देवैः स ब्रह्मकैः हरिः

दृष्ट्वा च तस्थुः सुर सिद्ध संघाः पुरस्य मध्ये पुरुहूत पूर्वे

तदा प्रभृति ते देवाः सर्वे पाशुपताः स्मृताः

अपश्यन् तत् पुरम् देवाः स इन्द्र उपेन्द्राः समाहिताः

सम्प्राप्ताः सर्व लोक ईशाः वक्तुम् अर्हथ सुव्रताः

कथं पशुपतिं दृष्ट्वा पशु पाश विमोक्षणम्

जग्मुः गणेशस्य पुरं सुर ईशाः पुरद्विषः शक्र पुरोगमाः च

वलयैः नूपुरैः हारैः छत्त्रैः चित्रैः तथा अंशुकैः

नाना वेष धराः च अन्याः नाना भूषण भूषिताः

तेषां शृङ्गेषु हृष्टाश् च नार्यः कमल लोचनाः

विशोध्य तेषां देवानां पशु त्वम् परमेश्वरः

प्रणेमुस् तुष्टुवुश् च एव प्रीति कण्टकित त्वचः

किंचिद् विस्रस्त वस्त्राः च स्रस्त काञ्ची गुणाः जगुः

ग्राम्यैर् अन्यैर् महाभागा मौक्तिकैर् दृष्टि मोहनैः

रुद्र स्त्री गण संकीर्णैः जल क्रीडा रतैः तथा

नाना प्रभाव संयुक्ताः नाना भोग रति प्रियाः

सर्वे सम्प्राप्य देवस्य सार्धं गिरि वरम् शुभम्

चन्दनैः विविध आकारैः पुष्प उद्यानैः च शोभनैः

गरुडस्य तथा स्कन्धम् आरुह्य पुरुषोत्तमः

मुच्यन्ते पशवः सर्वे पशु पाशैः भवस्य तु

दृष्ट्वा विस्मयम् आपन्नाः तस्थुः देवाः समन्ततः

देव इन्द्र भवन आकारैः भवनैर् दृष्टि मोहनैः

दिन द्वादशकम् वा अपि कृत्वा तद् व्रतम् उत्तमम्

मधुर रणित गीतम् सानुकूल अन्धकारम् पद रचित वनान्तम् कान्त वात अन्त तोयम्

यः श्रावयेत् शुचिः विप्रान् शृणुयात् वा शुचिः नरः

सूर्य मण्डल संकाशैः विमानैः च विभूषितम्

गेय नाद रतैः दिव्यैः रुद्र कन्या सहस्रकैः

अष्टमं नवमं च एव दशमं च पुर उत्तमम्

अथ तस्य विमानस्य द्वारि संस्थं गणेश्वरम्

सु वृत्तम् सुतरां शुभ्रं कैलास शिखरे शुभे
नृत्यद्भिर् अप्सरस् संघैः भूत संघैः च संवृतम्

ययुः यथागतम् सर्वे ब्रह्मणा सह विष्णुना

रत उत्सव रतैः च एव ललितैश् च पदे पदे

भवन शत सहस्रैः जुष्टम् आदित्य कल्पैः ललित गति विदग्धैः हंस वृन्दैः च भिन्नम्

ग्राम राग अनुरक्तैः च पद्मराग सम प्रभैः

दर्शयामास तान् देवान् नारायण पुरोगमान्

व्रतं पाशुपतं च एव स्वयं देवो महेश्वरः

ततः सम्प्रेक्ष्य तान् सर्वान् देवदेवः वृषध्वजः

सुवर्ण कृत सोपानान् वज्र वैडूर्य भूषितान्

गणैः गणेशैः च गिरीन्द्र संनिभम् महा पुर द्वारम् अजः हरिश् च

शङ्किताश् च वयं तत्र पशु त्वम् प्रति सुव्रत

जय इति देवाः तम् दृष्ट्वा सः अपि आह च गणेश्वरः

तम् आहुः वर दम् देवं वारण इन्द्र सम प्रभम्

प्रफुल्ल अम्बुज वृन्द आद्यैः तथा द्विज वरैः अपि

बहु कदम्ब तमाल लता आवृतम् गिरि वरम् शिखरैः विविधैः तथा

तस्मात् पाशुपताः प्रोक्ताः तपः तेपुः च ते पुनः

स इन्द्राः स साध्याः स यमाः प्रणेमुर् गिरिम् उत्तमम्

उपद्वारैः महाद्वारैः विदिक्षु विविधैः दृढैः

सहस्र सूर्य प्रतिमम् महान्तं सहस्रशः सर्व गुणैः च भिन्नम्

ततस् अथ नारी गज वाजि संकुलम् रथैर् अनेकैर् अमर अरि सूदनः

भूषिता भूषितैश् च अन्यैः मण्डिता मण्डन प्रियाः

द्वितीयं देवदेवस्य चतुर् द्वारम् सु शोभनम्

गोपुरैः गोपतेः शम्भोः नाना भूषण भूषितैः

उपदिश्य मुनीनां च सह आस्ते च अम्बया भवः

भगवान् वासुदेवो ऽसौ गरुडाद् गरुडध्वजः

तडागैर् दिर्घिकाभिश् च हेम सोपानपङ्क्तिभिः

पुरा कैलास शिखरे भोग्य आख्ये स्व पुरे स्थितम्

पुरा पुरत्रयं दग्धुं पशु त्वम् परिभाषितम्

धव खदिर पलाशैः चन्दन आद्यैः च वृक्षैः द्विज वर गण वृन्दैः कोकिल आद्यैः द्विरेफैः

नीलोत्पल दल प्रख्याः पद्म पत्त्र आयत ईक्षणाः

पशु पाश विमोक्ष अर्थम् दर्शय अस्मान् महेश्वरम्

संलाप आलाप कुशलैः सर्व आभरण भूषितैः

स्थिताः करैः तस्य हरेः समन्तात् प्रचिक्षिपुः मूर्धनि यथा भवस्य

सूत उवाच

तं दृष्ट्वा देवम् ईशानम् स अम्बम् स गणम् अव्ययम्
द्वाविंशतिर् इमे ऽध्यायाः कल्पसिद्धिर् अतः परम्

दर्शन स्पर्शन प्रश्नैः परीक्षेत च रोगिणम्

बहु कल्पम् बहु गुणम् सम्पन्नं योग्यम् औषधम्

चिकित्सितस्य निर्दिष्टं प्रत्येकं तत् चतुर्गुणम्

तेभ्यो ऽतिविप्रकीर्णेभ्यः प्रायः सारतर उच्चयः

कषाय तिक्त मधुराः पित्तम् अन्ये तु कुर्वते

अ मर्म गः अल्प हेतु अग्ररूप रूपः ऽनुपद्रवः

तत्र रूक्षो लघुः शीतः खरः सूक्ष्मश् चलो ऽनिलः

वस्तिर् विरेको वमनं तथा तैलं घृतं मधु

काय बाल ग्रह ऊर्ध्वाङ्ग शल्य दंष्ट्र जरा वृषान्

रजस् तमश् च मनसो द्वौ च दोषाव् उदाहृतौ

कर्ण नासा मुख शिरः व्रणे भङ्गे भगन्दरे

सम धातुः समस्तासु श्रेष्ठा निन्द्या द्वि दोष जाः

अनुरक्तः शुचिर् दक्षो बुद्धिमान् परिचारकः

विषे भुजङ्गे कीटेषु मूषकेषु रसायने

दक्षस् तीर्थ आत्त शास्त्र अर्थः दृष्ट कर्मा शुचिर् भिषक्

संसर्गः संनिपातश् च तद् द्वि त्रि क्षय कोपात्

वयस् अहर् रात्रि भुक्तानाम् ते अन्त मध्य आदि गाः क्रमात्

तेषां काय मनः भेदात् अधिष्ठानम् अपि द्विधा

औत्सुक्य मोह अरति कृत् दृष्ट रिष्टः अक्ष नाशनः

उष्ण शीत गुण उत्कर्षात् तत्र वीर्यं द्विधा स्मृतम्

ज्वर असृक् श्वास यक्ष्म आदि मद आदि अर्शः अतिसारिणाम्

त्यजेद् आर्तं भिषक् भूपैः द्विष्टं तेषां द्विषं द्विषम्

वमौ मदात्यये ऽर्शःसु विषि द्वौ द्वौ च मूत्रिते

सिरा विधिः शल्य विधिः शस्त्र क्षार अग्नि कर्मिकौ

उन्मादे ऽथ स्मृति भ्रंशे द्वौ द्वौ वर्त्मसु संधिषु

विकृत अविकृताः देहं घ्नन्ति ते वर्तयन्ति च

पित्तं स स्नेह तीक्ष्ण उष्णम् लघु विस्रं सरं द्रवम्

दोष आदि ज्ञान तद् भेद तद् चिकित्सात् व्युपक्रमाः

रसाः स्वादु अम्ल लवण तिक्त ऊषण कषायकाः

मूत्राघात प्रमेहाणाम् विद्रधि आदि उदरस्य च

तैर् भवेद् विषमस् तीक्ष्णो मन्दश् च अग्निः समैः समः

सर्व औषध क्षमे देहे यूनः पुंसो जित आत्मनः

कल्पो वमेर् विरेकस्य तद् सिद्धिः वस्ति कल्पना

चण्डं शोक आतुरम् भीरुं कृतघ्नं वैद्य मानिनम्

विद्रधौ गुल्म जठर पाण्डु शोफ विसर्पिषु

ते व्यापिनो ऽपि हृद् नाभ्योः अधस् मध्य ऊर्ध्व संश्रयाः

सिद्धिर् वस्ति आपदाम् षष्ठो द्रव्यकल्पो ऽत उत्तरम्

शोधनं शमनं च इति समासाद् औषधं द्विधा

अतुल्य दूष्य देश ऋतु प्रकृतिः पाद संपदि

साधारणं सम मलम् त्रिधा भू देशम् आदिशेत्

वायुः पित्तं कफश् च इति त्रयो दोषाः समासतः

हीन उपकरणम् व्यग्रम् अविधेयं गत आयुषम्

शरीर जानाम् दोषाणां क्रमेण परम औषधम्

विकृतिर् दूत जम् षष्ठं निदानं सार्वरोगिकम्

धी धैर्य आत्म आदि विज्ञानम् मनः दोष औषधम् परम्

अष्टाव् अङ्गानि तस्य आहुः चिकित्सा येषु संश्रिता

वृद्धिः समानैः सर्वेषां विपरीतैर् विपर्ययः

ते अग्निवेश आदिकान् ते तु पृथक् तन्त्राणि तेनिरे

भूमि देह प्रभेदेन देशम् आहुर् इह द्विधा

कोष्ठः क्रूरो मृदुर् मध्यो मध्यः स्यात् तैः समैर् अपि

आयुर्वेद उपदेशेषु विधेयः परम् आदरः

अनुपक्रम एव स्यात् स्थितो अत्यन्त विपर्यये

बाल उपचारे तद् व्याधौ तद् ग्रहे द्वौ च भूत गे

दृश् तमः लिङ्गनाशेषु त्रयो द्वौ द्वौ च सर्वगे

जाङ्गलं वात भूयिष्ठम् अनूपं तु कफ उल्बणम्

पाण्डु कुष्ठ अनिल आर्तानाम् वातास्रस्य च षोडश

अन्न ज्ञान अन्न संरक्षा मात्रा द्रव्य रस आश्रयाः

सम्यक् योगः च विज्ञेयो रोग आरोग्य एक कारणम्

आयुः कामयमानेन धर्म अर्थ सुख साधनम्

भिषग् द्रव्याण्य् उपस्थाता रोगी पाद चतुष्टयम्

त्रिधा विपाको द्रव्यस्य स्वादु अम्ल कटुक आत्मकः

काल अर्थ कर्मणाम् योगो हीन मिथ्या अतिमात्रकः

आढ्यो रोगी भिषज् वश्यः ज्ञापकः सत्त्ववान् अपि

ग्रहेषु अनुगुणेषु एक दोष मार्गः नवः सुखः

तत्र आद्याः मारुतं घ्नन्ति त्रयस् तिक्त आदयः कफम्

चिकित्सितं ज्वरे रक्ते कासे श्वासे च यक्ष्मणि

स्निग्धः शीतो गुरुर् मन्दः श्लक्ष्णो मृत्स्नः स्थिरः कफः
सो ऽश्विनौ तौ सहस्राक्षं सो अत्रि पुत्र आदिकान् मुनीन्

धूम गण्डूष दृश् सेक तृप्ति यन्त्रक शस्त्रकम्

ग्रन्थि आदौ क्षुद्ररोगेषु गुह्य रोगे पृथग् द्वयम्

षड् द्रव्यम् आश्रितास् ते च यथापूर्वं बल आवहाः

क्रियते ऽष्टाङ्गहृदयं न अति संक्षेप विस्तरम्

ब्रह्मा स्मृत्वा आयुषः वेदं प्रजापतिम् अजिग्रहत्

आयुष्काम दिन ऋतु ईहा रोग अनुत्पादन द्रवाः

सप्त दूष्या मला मूत्र शकृत् स्वेद आदयः ऽपि च

तन्त्रस्य अस्य परं च अतस् वक्ष्यते अध्याय संग्रहः

सूत्रस्थानम् इमे ऽध्यायास् त्रिंशत् शारीरम् उच्यते

निज आगन्तु विभागेन तत्र रोगा द्विधा स्मृताः

शुक्र आर्तव स्थैः जन्म आदौ विषेण इव विष क्रिमेः

शस्त्र आदि साधनः कृच्छ्रः संकरे च ततो गदः

गुरु मन्द हिम स्निग्ध श्लक्ष्ण सान्द्र मृदु स्थिराः
मैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छति मित्रावरुणयोस् त्वा प्रशास्त्रोः प्रशिषा प्रयच्छामि इति

सादयित्वा स्रुचौ चात्वालम् उत्तरेण शामित्राय उल्लिखति

उत्तर आघारम् आघार्य पशुं पूर्वं समनक्ति ललाट अंस श्रोणिषु सं त इति प्रतिमन्त्रम्

स्वरुम् आदाय अक्त्वा उभौ जुहू अग्रे ताभ्यां पशोर् ललाटम् उपस्पृशति घृतेन अक्तौ इति

प्रवृत्य होतारम् आश्राव्य आह अग्निः ह दैवीनां विशां पुरएता अयम् यजमानो मनुष्याणां सुन्वन्न् इति सुत्ये तयोर् अस्थूरि गार्हपत्यं दीदयत् शतम् हिमा द्वा राधांसि इद् संपृञ्चानाव् अ संपृञ्चानौ तन्व इति

क्रीते वा

स्वरुम् अवगुह्य असिम् प्रयच्छन्न् आह एषा ते प्रज्ञाता अश्रिः अस्त्व् इति

एकादश प्रयाजाः

अनुयाजाश् च

दश इष्ट्वा प्रयाजान् आह शासम् आहर इति

इध्म प्रैष आदि करोत्य् आ प्रयाजेभ्यः
अग्निर् वाव यम इयं यमी

कुसीदं वा एतद् यमस्य यजमान आदत्ते यद् ओषधीभिर् वेदिं स्तृणाति

विश्वलोप विश्व दावस्य त्वा आसन् जुहोमि इति आह होता अद्वा

इह एव सन् यमम् कुसीदं निरवदाय अनृणः भूत्वा स्वर्गं लोकम् एति

यमे यत् कुसीदम् अपमित्यम् अप्रतीत्तम् इति वेदिम् उपोषति

यजमानस्य अ पराभावाय

स्वस्याम् एव एनम् तद् योन्यां सादयति

यद् उ मिश्रम् इव चरन्त्य् अञ्जलिना सक्तून् प्रदाव्ये जुहुयात्
प्रयागम् अनुगच्छेत् वा वसते वा अपि यो नरः

तत्र स्नात्वा च जप्त्वा च विधि दृष्टेन कर्मणा

ततस् तत्र समाप्लाव्य गात्राणि स गणः नृपः

नारदः अपि जगाम आशु प्रयाग अभिमुखः तथा

नन्दिकेश्वर उवाच

इति उक्त्वा स महाभागो मार्कण्डेयो महा तपाः

यः तु इदम् कल्य उत्थाय माहात्म्यं पठते नरः

तथा त्वम् अपि देवर्षे प्रयाग अभिमुखः भव

प्रयागं स्मर वै नित्यं सह अस्माभिः युधिष्ठिरैः

मुच्यते सर्व पापेभ्यः रुद्र लोकम् स गच्छति

दश तीर्थ सहस्राणि तिस्रः कोटयः तथा आपगाः

अहंकार निवृत्तः च स तीर्थ फलम् अश्नुते

स्वयं प्राप्स्यसि राज इन्द्रैः स्वर्ग लोकम् न संशयः

नन्दिकेश्वर उवाच

प्राप्यन्ते पार्थिवैः एतैः समृद्धैः वै नरैः क्वचित्

युधिष्ठिरस्य नृपतेः तत्र एव अन्तरधीयत

ऋषीणां परमं गुह्यम् इदम् भरत सत्तमैः

ततः स्वस्ति इति च उक्त्वा तु क्षणात् आश्रमम् आगमत्

नित्यं जपस्व जुह्वस्व प्रयागे विगत ज्वरः

आत्म उपमः च भूतेषु स तीर्थ फलम् अश्नुते

तुल्यो यज्ञ फलैः पुण्यैः तत् निबोध युधिष्ठिर

पुनर् द्रक्ष्यसि राज इन्द्रैः यजमानो विशेषतः

ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य गुरून् देवान् अतर्पयत्

यो दरिद्रैः अपि विधिः शक्यः प्राप्तुं नरेश्वर

एवम् उक्त्वा अथ नन्दीशः तत्र एव अन्तरधीयत

यथा उक्तेन अथ विधिना परां निर्वृतिम् आगमत्

युधिष्ठिरः अपि धर्म आत्मा भ्रातृभिः सहितः अवसत्

दानं दत्त्वा द्विज अग्र्येभ्यः गतः स्व भवनम् तदा

ऋषिभिः क्रतवः प्रोक्ता देवैः च अपि यथाक्रमम्

भ्रातृभिः सहितः सर्वैः द्रौपद्या सह भार्यया

न हि शक्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं महीपते

स्वस्थो भव महा राजैः भुङ्क्ष्व राज्यम् अकण्टकम्

अकोपनः च सत्यः च सत्य वादी दृढ व्रतः

प्रयागं स्मरते नित्यं स याति परमं पदम्

एतस्मिन् अन्तरे च एव मार्कण्डेयो महा मुनिः
ततो राज्ञा व्याधि प्रशमन अर्थम् चन्द्रः सम्यक्संबुद्धो ऽधीष्टः

ततो राज्ञा यथा अनुशिष्टम् सर्वं तथा एव च कृतम्

भगवान् आह तथागतेन एव एतानि भिक्षवः पूर्वम् अन्यासु जातिषु कर्माणि कृतान्य् उपचितानि लब्ध संभाराणि परिणत प्रत्ययानि ओघवत् प्रत्युपस्थितान्य् अवश्यंभावीनि

न तु वैनेय वत्सानाम् बुद्धो वेलाम् अतिक्रमेत्

उपसंक्रम्य चन्द्रस्य सम्यक्संबुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते न्यषीदत्

भिक्षवः संशय जाताः सर्व संशय छेत्तारम् बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः आश्चर्यं भदन्त यावद् इमे सत्त्वा भगवतः प्रसादाद् व्यसन गताः सन्तो व्यसनात् परिमुक्ता इति

तद् हेतु तद् प्रत्ययम् च सर्वा ईतयः प्रशान्ताः

आह च

साधु भगवन् क्रियताम् अस्या ईतेर् उपशम उपायः इति

सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम्

अधिवासयति चन्द्रः सम्यक्संबुद्धो राज्ञस् तूष्णीभावेन

अप्य् एव अतिक्रमेत् वेलां सागरो मकर आलयः

को ऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति न भिक्षवः कर्माणि कृतान्य् उपचितानि बाह्ये पृथिवी धातौ विपच्यन्ते न अप् धातौ न तेजः धातौ न वायु धातौ अपि तु उपात्तेषु एव स्कन्ध धातु आयतनेषु कर्माणि कृतानि विपच्यन्ते शुभान्य् अशुभानि च

अथ भगवान् पूर्वाह्णे निवास्य पात्र चीवरम् आदाय भिक्षु गण परिवृतः भिक्षु संघ पुरस्कृतः नाडकन्थाम् अनुप्राप्तः

न च अस्य सा ईतिर् उपशमं गच्छति

तस्मात् तर्हि भिक्षव एवं शिक्षितव्यम् यत् शास्तारम् सत्करिष्यामो गुरुकरिष्यामो मानयिष्यामः पूजयिष्यामः

तस्मिंश् च नाडकन्थायां महा जन मरकः बभूव

ततो भगवांश् चन्द्रः सम्यक्संबुद्धो राजानम् उवाच गच्छ महा राज इमां संघाटीं ध्वज अग्रे बद्ध्वा महता सत्कारेण स्वे विजिते पर्याटय अस्य च महान्तम् उत्सवं कुरु

ततस् तेभ्यो भगवता तादृशी चतुर् आर्य सत्य संप्रतिवेधिकी धर्म देशना कृता यां श्रुत्वा अनेकैर् ब्राह्मण गृहपतिभिः स्रोतआपत्ति फलम् अनुप्राप्तम् अपरैः सकृदागामि फलम् अपरैः अनागामि फलम् अपरैः प्रव्रज्य सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्कृतम्

ततो भगवता तन् नगरं सर्वं हृदिमैत्र्या स्फुटम् यतो मरकाः प्रक्रान्ताः ईतिश् च व्युपशान्ता

अथ नाडकन्थेया ब्राह्मण गृहपतयः भगवन्तम् आयाचितुं प्रवृत्ताः आगच्छतु भगवान् अस्माद् व्यसन संकटात् मोचनाय इति

बुद्धो भगवान् सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजभी राजमात्रैर् धनिभिः पौरैः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैर् देवैर् नागैर् यक्षैर् असुरैर् गरुडैः किन्नरैर् महोरगैर् इति देव नाग यक्ष असुर गरुड किन्नर महोरग अभ्यर्चितः बुद्धो भगवान् ज्ञातो महा पुण्यः लाभी चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्काराणाम् स श्रावक संघः राजगृहम् उपनिश्रित्य विहरति वेणुवने कलन्दक निवापे

अश्रौषीद् राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तः चन्द्रः सम्यक्संबुद्धो ऽस्माकं विजितम् अनुप्राप्त इति

भगवान् आह किं मन्यध्वे भिक्षवो यो ऽसौ तेन कालेन तेन समयेन राजा बभूव अहं सः

अत्र अन्तरे न अस्ति किंचिद् बुद्धानां भगवताम् अज्ञातम् अदृष्टम् अविदितम् अविज्ञातम्

इदम् अवोचद् भगवान्

कम् अहम् अपायाद् उद्धृत्य स्वर्गे मोक्षे च प्रतिष्ठापयेयम् कस्य काम पङ्क निमग्नस्य हस्त उद्धारम् अनुप्रदद्याम् कम् आर्य धन विरहितम् आर्य धन ऐश्वर्य आधिपत्ये प्रतिष्ठापयेयम् कस्य अज्ञान तिमिर पटल पर्यवनद्ध नेत्रस्य ज्ञान अञ्जन शलाकया चक्षुर् विशोधयामि

ततो जन कायः रोगैः पीडितः तानि तानि देवता सहस्राणि आयाचते शिव वरुण कुबेर वासव आदीनि

मया असौ चन्द्रस्य सम्यक्संबुद्धस्य महती पूजा कृता

इत्य् एवं वो भिक्षवः शिक्षितव्यम्
धर्मता खलु बुद्धानां भगवतां महा कारुणिकानाम् लोक अनुग्रह प्रवृत्तकानाम् एक आरक्षाणाम् शमथ विपश्यना विहारिणाम् त्रि दमथ वस्तु कुशलानाम् चतुर् ओघ उत्तीर्णानाम् चतुर् ऋद्धिपाद चरण तल सुप्रतिष्ठितानाम् चतुर्षु संग्रह वस्तुषु दीर्घ रात्र कृत परिचयानाम् पञ्च अङ्ग विप्रहीणानाम् पञ्च गति समतिक्रान्तानाम् षष् अङ्ग समन्वागतानाम् षष् पारमिता परिपूर्णानाम् सप्त बोध्यङ्ग कुसुम आढ्यानाम् अष्टाङ्ग मार्ग देशिकानाम् नव अनुपूर्व विहार समापत्ति कुशलानाम् दश बल बलिनाम् दश दिश् समापूर्ण यशसाम् दश शत वशवर्ति प्रतिविशिष्टानाम् त्री रात्रेस् त्रिर् दिवसस्य च बुद्ध चक्षुषा लोकं व्यवलोक्य ज्ञान दर्शनम् प्रवर्तते को हीयते को वर्धते कः कृच्छ्र प्राप्तः कः संकट प्राप्तः कः संबाध प्राप्तः कः कृच्छ्र संकट संबाध प्राप्तः को अपाय निम्नः को अपाय प्रवणः को अपाय प्राग्भारः

अप्य् एव भगवता सु अल्प कृच्छ्रेण अस्याः ईतेर् व्युपशमः स्याद् इति

अथ राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तो लब्ध प्रसादः उत्थाय आसनात् एक अंसम् उत्तरासङ्गं कृत्वा दक्षिणं जानु मण्डलम् पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन चन्द्रः सम्यक्संबुद्धस् तेन अञ्जलिम् प्रणम्य चन्द्रं सम्यक्संबुद्धम् इदम् अवोचत् अधिवासयतु मे भगवान् इह वासं त्रैमास्यं सार्धं भिक्षु संघेन

तस्य मे कर्मणो विपाकेन देव मनुष्य संप्रापकम् संसारे महत् सुखम् अनुभूतम्

तस्य च राज्ञो नगरे तेन समयेन महा जन मरकः बभूव ईतिश् च येन स महा जन कायः ऽतीव संतर्प्यते

सर्वं च तन् नगरं बुद्ध निम्नम् धर्म प्रवणम् संघ प्राग्भारम् संवृत्तम्

अहं भगवन्तं उपस्थास्यामि चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्कारैः इति

ततस् तेषां ब्राह्मण गृहपतीनाम् बुद्ध दर्शनात् महा प्रसादः उत्पन्नः प्रसाद जातैः च भगवान् स श्रावक संघः चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्कारैः संप्रवारितः

शास्तारं सत्कृत्य गुरुकृत्य मानयित्वा पूजयित्वा उपनिश्रित्य विहरिष्यामः

एकान्त निषण्णम् राजानं क्षत्रियं मूर्धाभिषिक्तं चन्द्रः सम्यक्संबुद्धो बोधि करकैः धर्मैः समादापयति

अथ अन्यतमः उपासको नाडकन्थायां प्रतिवसति

भूत पूर्वम् भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि चन्द्रो नाम सम्यक्संबुद्धो लोक उदपादि तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो विद्या चरण सम्पन्नः सुगतो लोक विद् अनुत्तरः पुरुष दम्य सारथिः शास्ता देव मनुष्याणाम् बुद्धो भगवान्

मया एतानि कर्माणि कृतान्य् उपचितानि

कस्य अन् अवरोपितानि कुशल मूलानि अवरोपयेयम् कस्य अवरोपितानि परिपाचयेयम् कस्य परिपक्वानि विमोचयेयम्

स नाडकन्थेयान् ब्राह्मण गृहपतीन् इदम् अवोचत् एत यूयं बुद्धं शरणं गच्छत तं च भगवन्तम् आयाचध्वम् इह आगमनाय
वर्म ज्यायोभ्यः हविषा कृणोतु

अ रिष्टः अयम् वर्धताम् सर्वम् आयुः

जरसे त्वा जरत् अष्टिम् परि ददामि

द्यौः ते पिता

संरभ्य जीव शरदः सु वर्चाः

संपश्यमानाः अमृताय आयन् शुद्धाः योनिभ्यः परि जायमानाः

जराम् मृत्युम् प्र ईप्सतु जीवः एष

सूर्यः चक्षुः

जरा मृत्युः जरा आयुः जरा चक्षुः जरा स्वर्

सुपर्णः त्वा अभि अव पश्यात् आयुषे वर्चसे

शिवम् कृण्वानाः उप जिघ्रत इमम्

पृथिवी माता

अयम् अन्नस्य अन्न पतिः अस्तु वीरः
हव्ये कव्ये च यस्मात् च तिला एव अभिरक्षणम्

पूर्ववत् च अपरान् सर्वान् विष्कम्भान् अभितस् गिरीन्

दीर्घ आयुष्यम् समाप्नोति पुत्र पौत्रैः च मोदते

इति आमन्त्र्य च यो दद्यात् तिलाचलम् अनुत्तमम्

दान मन्त्रान् प्रवक्ष्यामि यथावत् मुनि पुंगवैः

भवात् उद्धर शैल इन्द्रैः तिलाचल नमः अस्तु ते

तिलाः कुशाः च माषाः च तस्मात् शान्तये भवतु इह

स वैष्णवं पदं याति पुनरावृत्ति दुर्लभम्

उत्तमो दशभिर् द्रोणैर् मध्यमः पञ्चभिः स्मृतः

पितृभिः देव गन्धर्वैः पूज्यमानो दिवं व्रजेत्

ईश्वर उवाच

यस्मात् मधु वधे विष्णोः देह स्वेद समुद्भवाः

अतः परं प्रवक्ष्यामि तिलशैलं विधानतः
वक्र ऋजु तिर्यञ्च् ऊर्ध्व अधस् शल्यानां पञ्चधा गतिः

स्नायु गे दुर्हरं च एतत् सिरा आध्मानम् सिरा आश्रिते

प्रायो निर्भुज्यते तत् हि पचति आशु पल _

सुख आहार्यम् यतस् छित्त्वा ततस् तिर्यञ्च् गतम् हरेत्

प्रसारण आकुञ्चनात् संधि नष्टम् तथा अस्थि वत्

बिसेन आत्ते ततः शल्ये बिसं सूत्रं समं हरेत्

त्वच् नष्टे यत्र तत्र स्युः अभ्यङ्ग स्वेद मर्दनैः

सु बद्धम् वक्त्र कटके बध्नीयात् सु समाहितः

सु संयतस्य पञ्चाङ्ग्या वाजिनः कशया अथ तम्

इति अशक्ये सु बलिभिः सु गृहीतस्य किङ्करैः

न एव आहरेत् विशल्य घ्नम् नष्टं वा निरुपद्रवम्

तथा अपि अशक्ये वारङ्गं वक्रीकृत्य धनुस् ज्यया

अर्वाचीन पराचीने निर्हरेत् तद् विपर्ययात्

शीघ्रं नयेत् ततस् तस्य संरम्भात् शल्यम् आदिशेत्

केशोन्दुकेन पीतेन द्रवैः कण्टकम् आक्षिपेत्

वृत्तं पृथु चतुष्कोणं त्रिपुटं च समासतः

पेशी अन्तर गते मांस प्राप्त वत् श्वयथुम् विना

उद्धरेत् शल्यम् एवं वा शाखायां कल्पयेत् तरोः

दृश्यं सिंह अहि मकर वर्मि कर्कटक आननैः

शुक्तेन वा सुख उष्णेन मृते क्लेद हरः विधिः

आक्षेपः स्नायु जालस्य संरम्भ स्तम्भ वेदनाः

शोफो भवति मांस स्थे चोषः शोफो विवर्धते

क्षिपेद् अधोमुखं कर्णं हन्याद् वा चूषयेत वा

अशक्यं मुख नासाभ्याम् आहर्तुं परतो नुदेत्

मर्म नष्टम् पृथङ् न उक्तम् तेषां मांस आदि संश्रयात्

मुद्गर आहतया नाड्या निर्घात्य उत्तुण्डितम् हरेत्

नष्टे स्नायु सिरा स्रोतस् धमनिषु असमे पथि

अप् पान स्कन्ध घाताभ्याम् ग्रास शल्यम् प्रवेशयेत्

श्वयथु ग्रस्त वारङ्गम् शोफम् उत्पीड्य युक्तितः

बद्ध्वा दुर्बल वारङ्गम् कुशाभिः शल्यम् आहरेत्

शल्ये मांस अवगाढे चेत् स देशो न विदह्यते

सिरा स्नायु विलग्नम् तु चालयित्वा शलाकया

सहसा सूत्र बद्धेन वमतस् तेन च इतरत्

तेषाम् आहरण उपायौ प्रतिलोम अनुलोमकौ

अपां पूर्णं विधुनुयाद् अवाक्शिरसम् आयतम्

वामयेत् च आमुखम् भस्म राशौ वा निखनेन् नरम्

ऊष्मणा प्रायशः शल्यं देह जेन विलीयते

कङ्क भृङ्गाह्व कुरर शरारि वायस आननैः

संदंशाभ्यां त्वच् आदि स्थम् तालाभ्यां सुषिरं हरेत्

सामान्येन स शल्यम् तु क्षोभिण्या क्रियया स रुज्

धमनि स्थे ऽनिलो रक्तं फेन युक्तम् उदीरयेत्

ध्यामं शोफ रुजावन्तम् स्रवन्तं शोणितं मुहुः

विद्यान् मर्म गतम् शल्यं मर्म विद्ध उपलक्षणैः

पीडन अक्षम ता पाकः शल्य मार्गः न रोहति

अयस्कान्तेन निष्कर्णं विवृत आस्यम् ऋजु स्थितम्

न एक रूपाः रुजो अस्थि स्थे शोफस् तद्वत् च संधि गे

तैः एव च आनयेत् मार्गम् अमार्ग उत्तुण्डितम् तु यत्

स्व कर्म गुण हानिः स्यात् स्रोतसां स्रोतसि स्थिते

यथामार्गं दुराकर्षम् अन्यतो अपि एवम् आहरेत्

दोष कोप अभिघात आदि क्षोभात् भूयो ऽपि बाधते

अथ आहरेत् कर प्राप्यम् करेण एव इतरत् पुनः

मृद् वेणु दारु शृङ्ग अस्थि दन्त वाल उपलानि न

अस्थ्नाम् अभ्यञ्जन स्वेद बन्ध पीडन मर्दनैः

यथास्वं च परिस्रावैस् त्वच् आदिषु विभावयेत्

मांस प्रणष्टम् संशुद्ध्या कर्शनात् श्लथ ताम् गतम्

अश्व युक्तम् रथं खण्ड चक्रम् आरोप्य रोगिणम्

नाड्या अग्नि तापिताम् क्षिप्त्वा शलाकाम् अप् स्थिरीकृताम्

आनाहो अन्न शकृत् मूत्र दर्शनम् च व्रण आनने

दुष्ट वात विष स्तन्य रक्त तोय आदि चूषणैः

क्षोभाद् राग आदिभिः शल्यं लक्षयेत् तद्वद् एव च

मृदु मांसम् च जानीयाद् अन्तःशल्यं समासतः

ततस् तं मर्दन स्वेद शुद्धि कर्षण बृंहणैः

प्रतिलोमम् अनुत्तुण्डं छेद्यं पृथु मुखम् च यत्

निर्याति शब्दवान् स्यात् च हृल्लासः स अङ्ग वेदनः

कण्ठ स्रोतस् गते शल्ये सूत्रं कण्ठे प्रवेशयेत्

अस्थि दष्टे नरं पद्भ्यां पीडयित्वा विनिर्हरेत्

तीक्ष्ण उपनाह पान अन्न घन शस्त्रपदा अङ्कनैः

मृदित्वा कर्णिनां कर्णं नाडी आस्येन निगृह्य वा

अभ्युद्गतं बुद्बुद वत् पिटिका उपचितम् व्रणम्

विशेषात् त्वच् गते शल्ये विवर्णः कठिन आयतः
इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

संघर्षो बलवान् अस्थि संधि प्राप्ते अस्थि पूर्ण ता

कर्णे अम्बु पूर्णे हस्तेन मथित्वा तैल वारिणी

पक्वाशय गतम् शल्यं विरेकेण विनिर्हरेत्

शस्त्रेण वा विशस्य आदौ ततो निर्लोहितं व्रणम्

राग रुज् दाह संरम्भाः यत्र च आज्यम् विलीयते

शल्यं न निर्घात्यम् उरस् कक्ष वङ्क्षण पार्श्व गम्

चेष्टा निवृत्तिः च भवेद् आटोपः कोष्ठ संश्रिते

जातुषं हेम रूप्य आदि धातुजम् च चिर स्थितम्

तैस् तैः उपायैः मतिमान् शल्यं विद्यात् तथा आहरेत्

अथ अतस् शल्याहरणविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

रुह्यते शुद्ध देहानाम् अनुलोम स्थितम् तु तत्

आशु शुष्यति लेपो वा तत् स्थानम् शल्यवद् वदेत्

सूक्ष्म अक्षि व्रण शल्यानि क्षौम वाल जलैः हरेत्

कृत्वा घृतेन संस्वेद्य बद्ध आचारिकम् आदिशेत्

अ दृश्य शल्य संस्थानम् व्रण आकृत्या विभावयेत्