tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
हीन अङ्गः पतितः कुष्ठी व्रणी पुक्कस नास्तिकौ

द्वौ दैवे प्राञ्च् मुखौ पित्र्ये त्रयः च उदञ्चम् मुखाः तथा

पात्रे तु मृण्मये यो वै श्राद्धे भोजयते पितॄन्

स मूलान् आहरेत् वारि दक्षिण अग्रान् सु निर्मलान्

तत् अन्नम् तु नमस्कुर्यात् पितॄन् एव च मन्त्र विद्

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन श्राद्धं कुर्याद् द्विजोत्तमः

ततस् तैः अभ्यनुज्ञातः गत्वा वै दक्षिणां दिशम्

श्रुत शील आदि सम्पन्नम् अलक्षण विवर्जितम्

तैलम् अभ्यञ्जनम् स्नानं स्नानीयं च पृथग्विधम्

अपि वा भोजयेत् एकम् ब्राह्मणं वेदपारगम्

बीभत्सुम् अशुचिम् नग्नं मत्तं धूर्तं रजस्वलाम्

ज्ञातिषु अपि स्वान् भृत्यान् भोजयेत् ततः

शुचिर् अ क्रोधनः शान्तः सत्य वादी समाहितः

काञ्चनेन तु पात्रेण राजत औदुम्बरेण वा

आचान्तान् अनुजानीयात् अभितो रम्यताम् इति

काक योनिम् व्रजन्ति एते दाता च एव न संशयः

भुञ्जीरन् वाग्यताः शिष्टा न ब्रूयुः प्राकृतान् गुणान्

आसध्वम् इति संजल्पन् पृथक् पृथक्

श्राद्धे निमन्त्रितो विप्रो मैथुनं यो ऽधिगच्छति

स तस्मात् अधिकः पापी विष्ठा कीटः ऽभिजायते

ततो मातामहानां तु वृद्धौ श्राद्ध त्रयम् स्मृतम्

वायु भूताः तु तिष्ठन्ति भुक्त्वा यान्ति परां गतिम्

याचिता दापिता दाता नरकान् यान्ति दारुणान्

ततस् तु आवाहयेत् देवान् ब्राह्मणानाम् अनुज्ञया

नान्दीमुखाः तु पितरः प्रीयन्ताम् इति वाचयेत्

क्रोधेन च एव यत् दत्तं यद् भुक्तं त्वरया पुनः

अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणां दक्षिणा मुखः

न उद्वासयेत् तत् उच्छिष्टम् यावन् न अस्तम् गतः रविः

दक्षिणं पातयेत् जानुम् देवान् परिचरन् पुमान्

पारक्ये भूमि भागे तु पितॄणां न एव निर्वपेत्

धान्यान् तिलान् च विविधान् शर्करा विविधाः तथा

अग्नि अभावे तु विप्रस्य पाणौ एव उपपादयेत्

क्षिप्त्वा च अर्घम् यथापूर्वं दत्त्वा हस्तेषु वै पुनः

अग्नौ आदाय पृच्छति अन्नम् घृत प्लुतम्

तस्य ते पितरः श्रुत्वा श्राद्ध कालम् उपस्थितम्

दक्षिणा प्रवणम् स्निग्धं विभक्तं शुभ लक्षणम्

पितॄणां परिचर्यासु पातयेत् इतरम् तथा

न च अत्र श्येन काक आदीन् पक्षिणः प्रतिषेधयेत्

दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः संततिः एव च

ततो ऽन्नं बहु संस्कारम् न एक व्यञ्जनम् अच्युतम्

प्रदद्याद् गन्ध माल्यानि धूप आदीनि च शक्तितः

सम्पन्नम् इति अभ्युदये दैवे रोचत इति अपि

सोमाय वै पितृमते स्वधा नम इति ब्रुवन्

संस्रवान् च ततः सर्वान् पात्रे कुर्यात् समाहितः

इतिहास पुराणानि श्राद्ध कल्पान् च शोभनान्

न च आयसेन पात्रेण न च एव अश्रद्धया पुनः

मांसानि अपूपान् विविधान् दद्यात् कृसर पायसम्

यातुधाना विलुम्पन्ति जल्पता च उपपादितम्

पाद्यम् आचमनीयम् च सम्प्रयच्छेद् यथाक्रमम्

आवाह्य तद् अनुज्ञातः जपेत् आयन्तु नः ततस्

यो न अश्नाति द्विजो मांसं नियुक्तः पितृ कर्मणि

सर्वाणि अस्वामिकानि आहुः न हि तेषु परिग्रहः

न अग्रासन उपविष्टः तु भुञ्जीत प्रथमं द्विजः

द्वे पवित्रे गृहीत्वा अथ भाजने क्षालिते पुनः

ततो निवृत्ते मध्याह्ने लुप्त लोम नखान् द्विजान्

त्रिस् उल्लिखेत् तस्य मध्यं दर्भेन एकेन च एव हि

तद् रूपाः पितरः तत्र समायान्ति बुभुक्षवः

संनिपात्य द्विजान् सर्वान् साधुभिः संनिमन्त्रयेत्

भिक्षुको ब्रह्मचारी वा भोजन अर्थम् उपस्थितः

न दद्यात् तत्र हस्तेन प्रत्यक्ष लवणम् तथा

नदी तीरेषु तीर्थेषु स्व भूमौ च एव सानुषु

यद् यत् इष्टम् द्विजेन्द्राणां तत् सर्वम् विनिवेदयेत्

न पङ्क्त्यां विषमं दद्यात् न याचेत् न च दापयेत्

आमश्राद्धं द्विजः कुर्याद् विधि ज्ञः श्रद्धया अन्वितः

पिण्डान् तु गो अज विप्रेभ्यः दद्यात् अग्नौ जले ऽपि वा

ब्राह्मणैः ते सह अश्नन्ति पितरो हि अन्तरिक्ष गाः

स्रज् दाम्भिः शिरोवेष्टैर् धूप वासस् अनुलेपनैः

ततो अन्नम् उत्सृजेत् भुक्ते अग्रतो विकिरन् भुवि

तत् सर्वम् एव कर्तव्यं वैश्वदैवत्य पूर्वकम्
आमन्त्रितो ब्राह्मणो वा यो ऽन्यस्मै कुरुते क्षणम्

दक्षिणा मुख युक्तानि पितॄणाम् आसनानि च

त्रीन् पिण्डान् निर्वपेत् तत्र हविः शेषात् समाहितः

दर्भाः च ऋजवः कार्या युग्मान् वै भोजयेद् द्विजान्

अन्नं च एव यथाकामं विविधं भक्ष्य पेयकम्

आवाहनं ततः कुर्यात् उशन्तः त्वा इति ऋचा बुधः

अवजिघ्रेत् च तान् पिण्डान् यथा न्युप्तान् समाहितः

आमन्त्रयित्वा यो मोहात् अन्यम् च आमन्त्रयेत् द्विजम्

उष्णम् अन्नम् द्विजातिभ्यो दातव्यं श्रेय इच्छता

स प्रेत्य पशु ताम् याति सम्भवान् एकविंशतिम्

यो ऽनेन विधिना श्राद्धं कुर्यात् संयत मानसः

असुर उपहतम् सर्वं तिलैः शुध्यति अजेन वा

महापातकिभिस् तुल्या यान्ति ते नरकान् बहून्

आमेन वर्तयेत् नित्यम् उदासीनः ऽथ तत्त्व विद्

स याति नरकं घोरं भोक्ता च एव पुरोधसः

न पादेन स्पृशेत् अन्नम् न च एतत् अवधूनयेत्

प्राञ्च् मुखः निर्वपेत् पिण्डान् उपवीती समाहितः

यत् तत्र क्रियते कर्म पैतृकं ब्राह्मणान् प्रति

यथा ब्रूयुः तथा कुर्यात् अनुज्ञातः तु वै द्विजैः

निमन्त्रितः तु यः श्राद्धे प्रकुर्यात् कलहं द्विजः

प्रक्षाल्य हस्तौ आचम्य ज्ञातीन् शेषेण तोषयेत्

दत्तम् अक्षय ताम् याति खड्गेन च विशेषतः

यथा उपविष्टान् सर्वान् तान् अलंकुर्याद् विभूषणः

असंभवे परेद्युस् वा यथा उक्तैः लक्षणैः युतान्

सूप शाक फलानि इक्षून् पयो दधि घृतं मधु

पूजयित्वा मातृ गणम् कुर्यात् श्राद्ध त्रयम् बुधः

पुष्पैर् धूपैः च नैवेद्यैः गन्ध आद्यैः भूषणैः अपि

अ कृत्वा मातृ यागम् तु यः श्राद्धं परिवेषयेत्

समादद्यात् नियोग उत्पादितः यदि

कीर्तयेत् अथ च एकस्मिन् बीजिनं क्षेत्रिणं ततः

अपि मूलैः फलैः वा अपि प्रकुर्यात् निर्धनः द्विजः

अन्योन्यं मनसा ध्यात्वा संपतन्ति मनस् जवाः

ये च अत्र विश्वेदेवानां विप्राः पूर्वं निमन्त्रिताः

दव पूर्वम् प्रदद्याद् वै न कुर्यात् अप्रदक्षिणम्

अशौचे स्वे परिक्षीणे काम्यं वै कामतः पुनः

मध्यमं तु ततः पिण्डम् अद्यात् पत्नी सुत अर्थिनी

पञ्च एतान् विस्तरो हन्ति तस्मात् न ईहेत विस्तरम्

भवन्ति तस्य तद् मासम् पितरो मल भोजनाः

न मांसं प्रतिषेधेत न च अन्यस्य अन्नम् ईक्षयेत्

ब्रह्मचारी भवेतां तु दम्पती रजनीं तु ताम्

अ नियुक्तः सुतो यः च शुल्कतो जायते तु इह

अभिगम्य यथामार्गं प्रयच्छेद् दन्तधावनम्

नील काषाय वसनम् पाषण्डान् च विवर्जयेत्

पितृभ्यः स्थानम् एतेन न्युब्जं पात्रं निधापयेत्

या दिव्या इति हस्ते तु अर्घम् विनिक्षिपेत्

उदकं निनयेत् शेषम् शनैः पिण्ड अन्तिके पुनः

स्वाध्यायं श्रावयेत् एषाम् धर्म शास्त्राणि च एव हि

आमन्त्रिताः च ते विप्राः श्राद्ध काले उपस्थिते

श्राद्धं भुक्त्वा पर श्राद्धम् भुञ्जते ये द्विजातयः

निमन्त्रितः तु यो विप्रो हि अध्वानम् याति दुर्मतिः

तस्मात् निमन्त्रितः श्राद्धे नियत आत्मा भवेद् द्विजः

तेन अग्नौ करणं कुर्यात् पिण्डान् तेन एव निर्वपेत्

श्वोभूते दक्षिणां गत्वा दिशं दर्भान् समाहितः

स्वामिभिः तत् विहन्येत मोहाद् यत् क्रियते नरैः

एकैकं वा भवेत् तत्र देव मातामहेषु अपि

वसेयुः नियताः सर्वे ब्रह्मचर्य परायणाः

उदञ्च् मुखः यथान्यायं विश्वे इति ऋचा

श्रद्धा च नो मा व्यगमद् बहुदेयं च नो अस्तु इति

उद्धृत्य पात्रे च अन्नम् तत् सर्वस्मात् प्रकृतात् पुनः

विसृज्य ब्राह्मणान् तान् वै दैव पूर्वम् तु वाग्यतः

न जीवत् पितृकः दद्यात् होम अन्तम् च अभिधीयते

दद्याद् बीजि क्षेत्रिकयोः समम्

आतिथ्य रहिते श्राद्धे भुञ्जते ये द्विजातयः

दत्त्वा श्राद्धं तथा भुक्त्वा सेवते यः तु मैथुनम्

यज्ञ उपवीतिना होमः कर्तव्यः कुश पाणिना

श्वो भविष्यति मे श्राद्धं पूर्वेद्युस् अभिपूज्य च

स्विन्न गात्रः न तिष्ठेत सन्निधौ तु द्विजन्मनाम्

तेषु उपवेशयेत् एतान् आसनं स्पृश्य स द्विजम्

महादेव अन्तिके वा अथ गोष्ठे वा सु समाहितः
न्युप्य पिण्डान् तु तं हस्तं निमृज्यात् लेपभागिनाम्

प्राञ्च् मुखानि आसनानि एषाम् त्रि दर्भ उपहितानि च

अ क्रोधनः शौच परः कर्ता च एव जित इन्द्रियः

मण्डलं चतुर् अस्रम् वा दक्षिणा अवनतम् शुभम्

तिलान् प्रविकिरेत् तत्र सर्वतो बन्धयेत् अजान्

मातृ श्राद्धम् तु पूर्वं स्यात् पितॄणां स्यात् अनन्तरम्

पूर्वं तु मातरः पूज्या भक्त्या वै स गणेश्वराः

स्वधा अस्तु इति च तं ब्रूयुः ब्राह्मणाः तद् अनन्तरम्

स याति नरकं घोरं सूकर त्वम् प्रायाति च

अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा इति जुहुयात् ततः

आराधितो भवेत् ईशः तेन सम्यक् सनातनः

स्वाध्यायं च तथा अध्वानम् कर्ता भोक्ता च वर्जयेत्

व्यपेत कल्मषः नित्यं योगिनां वर्तते पदम्

शं नो देव्या जलं क्षिप्त्वा यवो असि इति यवान् तथा

अनग्निः अध्वगः वा अपि तथा एव व्यसन अन्वितः

स्थण्डिलेषु विचित्रेषु प्रतिमासु द्विजातिषु

तिलोदकैः तर्पयेत् वा पितॄन् स्नात्वा समाहितः

तस्य क्रोध समाविष्टाः हिंसाम् इच्छन्ति मातरः

पिता पितामहः च एव तथा एव प्रपितामहः

एष वो विहितः सम्यक् श्राद्ध कल्पः सनातनः

भारं मैथुनम् अध्वानम् श्राद्ध कृत् वर्जयेत् जपम्

ततः संस्तीर्य तद् स्थाने दर्भान् वै दक्षिण अग्रकान्

भोजयेद् वा अपि जीवन्तं यथा कामम् तु भक्तितः
पाङ्क्ताः पशवः

स पशुमान् भवति न अस्य तन्तिः कुलाच् छिद्यते य एवं विद्वान् कावं गायति इति

तन्तिर् इति ह स्म एतत् गीतम् आचष्टे

तत् पशव्यम् इति ह स्म आह सुचित्तश् शैलनः

तत् पशव्यं स्वर्ग्यम् इति ह स्म आह

एताव् उभौ कामाव् उपाप्नोति

अथ एतस्य कावस्य पञ्च कृत्वः प्ररोहति

अन्तरिक्षं त्रिष्टुप्

अथ उ स्वर्गस्य लोकस्य व्याप्तिर् इति

तत् तृतीयेन प्ररोहेण स्वर्गं लोकम् आरोहति

तान् एतान् पशुषु पशून् वितनोति

पञ्च पदा वै पङ्क्तिः

तद् यद् एव अत्र यज्ञस्य दुष्ष्टुतं दुश्शस्तं विधुरं तद् एव एतेन अनुवस्ते
स ह क्षत्ता अन्विष्य न अविदम् इति प्रत्येयाय

तं ह उवाच यत्र अरे ब्राह्मणस्य अन्वेषणा तद् एनम्

तं ह अभ्युवाद त्वं नु सयुग्वा रैक्व इति

स ह संजिहान एव क्षत्तारम् उवाच अङ्गारे ह सयुग्वानम् इव रैक्वम् आत्थ इति

हो हो ऽयि भल्लाक्ष भल्लाक्ष जानश्रुतेः पौत्रायणस्य समं दिवा ज्योतिर् आततं तन् मा प्रसाङ्क्षीस् तत् त्वां मा प्रधाक्षीर् इति

तद् ह जानश्रुतिः पौत्रायण उपशुश्राव

तत् ह एवम् हंसो हंसम् अभ्युवाद

अथ ह हंसा निशायाम् अतिपेतुः

सो ऽधस्ताच् छकटस्य पामानं कषमाणम् उपोपविवेश

स ह क्षत्ता अविदम् इति प्रत्येयाय

यथा कृताय विजिताय अधरेयाः संयन्त्य् एवम् एनं सर्वं तद् अभिसमेति यत् किंच प्रजाः साधु कुर्वन्ति

यस् तद् वेद यत् स वेद स मया एतत् उक्त इति

अहं ह्य् इति ह प्रतिजज्ञे

स ह सर्वत आवसथान् मापयांचक्रे सर्वत एव मे ऽन्नम् अत्स्यन्ति इति

तम् ह परः प्रत्युवाच कम् अर एनम् एतत् सन्तं सयुग्वानम् इव रैक्वम् आत्थ इति

यो नु कथं सयुग्वा रैक्व इति

यो नु कथं सयुग्वा रैक्व इति
यथा उपनीतैः यष्टव्यम् इति ह उवाच पार्थिवः

उञ्छं मूलं फलं शाकम् उद पात्रम् तपोधनाः

कथं त्रेता युग मुखे यज्ञस्य आसीत् प्रवर्तनम्

वसोर् वाक्यम् अन् आदृत्य जग्मुः ते वै यथागतम्

प्राचीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्धान आदयः नृपाः

तान् यजन्ति तदा देवाः कलि आदिषु भवन्ति ये

आगमेन भवान् धर्मम् प्रकरोतु यदि इच्छति

एवं विवादः सु महान् यज्ञस्य आसीत् प्रवर्तने

तस्मात् विशिष्यते यज्ञात् तपः सर्वैः तु कारणैः

अद्रोहः च अपि अलोभः च दमो भूत दया शमः

सूत उवाच

यज्ञ कर्मणि अवर्तन्त कर्मणि अग्रे तथा ऋत्विजः

तथा _ इन्द्रः तु यज्ञं प्रावर्तयत् प्रभुः

प्रियव्रत उत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिः वसुः

ऋषय ऊचुः

एवं _ इन्द्रः तु ऋषिभिः तत्त्व दर्शिभिः

अधर्मो बलवान् एष हिंसा धर्म ईप्सया तव

यज्ञैः च देवान् आप्नोति वैराजं तपसा पुनः

यज्ञ बीजैः सुर श्रेष्ठैः त्रिवर्ग परिमोषितैः

तस्मात् न हिंसा यज्ञे स्यात् यत् उक्तम् ऋषिभिः पुरा

विधि दृष्टेन यज्ञेन धर्मेण अ व्यसनेन तु

ऋषि कोटि सहस्राणि स्वैः तपोभिः दिवम् गताः

तथा एते भाविता मन्त्रा हिंसा लिङ्गाः महा ऋषिभिः

एतत् दत्त्वा विभवतः स्वर्ग लोके प्रतिष्ठिताः

परिक्रान्तेषु लघुषु अध्वर्यु पुरुषेषु च

न अयम् धर्मो हि अधर्मः अयम् न हिंसा धर्म उच्यते

ब्रह्मणः कर्म संन्यासात् वैराग्यात् प्रकृत्याः लयम्

श्रुत्वा वाक्यं वसुस् तेषाम् अ विचार्य बलाबलम्

अन्तर्हितायां संध्यायां सार्धं कृत युगे हि

सम्प्रतीतेषु देवेषु सामगेषु च सुस्वरम्

दीर्घेण तपसा युक्तैः तारका आदि निदर्शिभिः

तेषां विवादः सु महान् जज्ञे इन्द्र महा ऋषीणाम्

नवः पशु विधिः तु इष्टः ते यज्ञे सुर उत्तमैः

वसुधा तल चारी तु तेन वाक्येन सः अभवत्

प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां ग्रामेषु च पुरेषु च

तस्मात् न आप्नोति तत् यज्ञात् तपस् मूलम् इदम् स्मृतम्

तदा प्रभृति यज्ञः अयम् युगैः सार्धं प्रवर्तितः

वेद शास्त्रम् अनुस्मृत्य यज्ञ तत्त्वम् उवाच ह

तस्मात् न हिंसा यज्ञम् च प्रशंसन्ति महा ऋषयः

आलब्धेषु च मध्ये तु तथा पशु गणेषु वै

मन्त्रान् वै योजयित्वा तु इह अमुत्र च कर्मसु

हूयमाने देवहोत्रे अग्नौ बहुविधं हविः

अधर्मो धर्म घाताय प्रारब्धः पशुभिः त्वया

यज्ञ प्रवर्तनम् हि एवम् आसीत् स्वायम्भुवे अन्तरे

तस्मात् न निश्चयात् वक्तुम् धर्मः शक्यो हि केनचित्

एतत् श्रुत्वा ब्रवीत् सूतः श्रूयतां तत् प्रचोदितम्

एवं कृत उत्तराः ते तु युज्य आत्मानम् ततो धिया

ब्रह्मणा तपसा सृष्टं जगन्त् विश्वम् इदम् पुरा

औत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं नः तुद प्रभो

दैवतैः सह संहृत्य सर्व साधन संवृतः

आहूतेषु च देवेषु ततस् तदा

महा ऋषयः च तान् दृष्ट्वा दीनान् पशु गणान् तदा

राजर्षयो महात्मानो येषां कीर्तिः प्रतिष्ठिता

यदि प्रमाणं स्वानि एव मन्त्र वाक्यानि वो द्विजाः

बहु धारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दुरनुगा गतिः

ज्ञानात् प्राप्नोति कैवल्यं पञ्च एताः गतयः स्मृताः

पूर्वे स्वायम्भुवे सर्गे यथावत् प्रब्रवीहि नः

ततस् ते ऋषयो दृष्ट्वा हृतं धर्मं बलेन तु

इति उक्त मात्रः नृपतिः प्रविवेश रसा तलम्

अवश्यम्भाविनं दृष्ट्वा तम् अधस् हि अशपन् तदा

तस्मात् न वाच्यो हि एकेन बहु ज्ञेन अपि संशयः

संहिताः तु सु संहृत्य कथं यज्ञः प्रवर्तितः

ऋषय ऊचुः

विश्वभुजं ते तु अपृच्छन् कथम् यज्ञ विधिः ते

जङ्गमैः स्थावरैः केन यष्टव्यम् इति च उच्यते

सुधामा विरजाः च एव _ राजसः तथा

तस्य अश्वमेधे वितते समाजग्मुः महा ऋषयः

द्रव्य मन्त्र आत्मकः यज्ञः तपः च समता आत्मकम्

हिंसा स्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शन आगमः

एते च अन्ये च बहवः ते तपोभिः दिवम् गताः

देवान् ऋषीन् उपादाय स्वायम्भुवम् ऋते मनुम्

ऋषीणां देवतानां च पूर्वे स्वायम्भुवे अन्तरे

गतेषु ऋषि संघेषु देवा यज्ञम् अवाप्नुयुः

तद् प्रमाणम् मया च उक्तम् तस्मात् शमितुम् अर्हथ
एष यज्ञो महान् इन्द्रः स्वयम्भु विहितः पुरा
त्रिवृद् बहिष्पवमानः पञ्चदशं होतुर् आज्यं सप्तदशं मैत्रावरुणस्य एकविंशम् ब्राह्मणाच्छंसिनस् त्रिणवम् अच्छावाकस्य

अप्तोर्यामेण यक्ष्यमाणो भवति

तत् क्षुद्राः पशवो ऽतिसेदुः

तद् अप्तोर्यामस्य अप्तोर्याम त्वम्

तद् उ वा आहुर् यद् अच्छावाक चमसम् अनु यज्ञः संतिष्ठेत अन्तम् यज्ञं गमयेत्

तम् एतम् अष्टापृष्ठ इति छन्दोगा आचक्षते

तस्मा एतान्य् अतिरिक्त स्तोत्राणि अवकल्पयांचक्रुस् त्रिवृत् होतुः जराबोधीयं पञ्चदशं मैत्रावरुणस्य सौहविषं सप्तदशं ब्राह्मणाच्छंसिन उद्वंशीयम् एकविंशम् अच्छावाकस्य वारवन्तीयम्

चतुश्चत्वारिंशं मैत्रावरुणस्य वामदेव्यं च शाक्वरं च सामनी अन्यतरेण अन्यतरत् परिष्टुवन्ति

त्रयस्त्रिंशो माध्यंदिनः पवमानः

अथ एतेषाम् देवता अग्निर् इन्द्रो विश्वे देवा विष्णुर् इति

अष्टाचत्वारिंशं ब्राह्मणाच्छंसिनो नौधसं च वैरूपं च सामनी अन्यतरेण अन्यतरत् परिष्टुवन्ति

सोमो वा एतद् अतिरिच्यमान इयाय

चतुर्विंशं होतुः पृष्ठं रथंतरं च वैराजं च सामनी अन्यतरेण अन्यतरत् परिष्टुवन्ति

एकविंशम् अच्छावाकस्य कालेयं च रैवतं च सामनी अन्यतरेण अन्यतरत् परिष्टुवन्ति

तद् उ वा आहुः सर्वाण्य् एव आश्विनानि स्तुत शस्त्राणि स्युः

होत्र एव स्तुवीरन् होता अनुशंस्यात् तथा मध्यतो यज्ञः समाधीयत इति

अथ उ ह अन्तम् यजमानो गामुकः स्यात्
भवस्य पत्नी तु सती भवं देवम् अनुव्रता

अश्वशिरसं भृगोर् वंशं निबोध मे

ऊर्जायां जज्ञिरे पुत्रा वसिष्ठस्य परन्तप

त्रयोदश अदात् धर्माय तथा एकाम् अग्नये विभुः

सत् सङ्कल्पस्य ते ब्रह्मन् यद् वै ध्यायति ते वयम्

अत्रेर् गृहे सुर श्रेष्ठाः स्थिति उत्पत्ति अन्त हेतवः

तद् रोचिषा प्रतिहते निमील्य मुनिर् अक्षिणी

श्रद्धा त्व् अङ्गिरसः पत्नी चतस्रो ऽसूत कन्यकाः

प्रणम्य दण्ड वत् भूमाव् उपतस्थे अर्हण अञ्जलिः

सो ऽयं स्थिति व्यतिकर उपशमाय सृष्टान् सत्त्वेन नः सुर गणान् अनुमेय तत्त्वः

मार्कण्डेयो मृकण्डस्य प्राणाद् वेदशिरा मुनिः

याः कर्दम सुताः प्रोक्ता नव ब्रह्मर्षि पत्नयः

देवहूतिम् अदात् तात कर्दमाय आत्मजाम् मनुः

आकूतिर् देवहूतिश् च प्रसूतिर् इति विश्रुताः

धातारं च विधातारं श्रियं च भगवत् पराम्

एवं सुर गणैः तात भगवन्ताव् अभिष्टुतौ

पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवाय एकाम् भव छिदे

तुष्टायां तोषम् आपन्नो ऽजनयद् द्वादश आत्मजान्

उभे ते ब्रह्म वादिन्यौ ज्ञान विज्ञान पारगे

मनोस् तु शतरूपायां तिस्रः कन्याश् च जज्ञिरे

सह पत्न्या ययाव् ऋक्षं कुल अद्रिम् तपसि स्थितः

इध्मः कविर् विभुः स्वह्नः सुदेवो रोचनो द्वि षट्

किंचिद् चिकीर्षवः जाता एतद् आख्याहि मे गुरो

एष कर्दम दौहित्र सन्तानः कथितस् तव

ययोर् जन्मन्य् अदो विश्वम् अभ्यनन्दत् सु निर्वृतम्

ताव् इमौ वै भगवतो हरेर् अंशाव् इह आगतौ

तद् पुत्र पौत्र नप्तॄणाम् अनुवृत्तं तत् अन्तरम्

निर्गतेन मुनेर् मूर्ध्नः समीक्ष्य प्रभवस् त्रयः

सो अन्य जन्मनि दह्राग्निर् विश्रवाश् च महा तपाः

अप्रौढा एव आत्मना आत्मानम् अजहाद् योग संयुता

चेतस् तद् प्रवणम् युञ्जन्न् अस्तावीत् संहत अञ्जलिः

तद् आश्रम पदम् ययुः

तद् पुत्रौ अपराव् आस्तां ख्यातौ स्वारोचिषे ऽन्तरे

अतिष्ठद् एक पादेन निर्द्वन्द्वो अनिल भोजनः

दत्तं दुर्वाससं सोमम् आत्म ईश ब्रह्म सम्भवान्

पुत्रिका धर्मम् आश्रित्य शतरूपा अनुमोदितः

वृष हंस सुपर्ण स्थान् स्वैः स्वैश् चिह्नैश् च चिह्नितान्

कविश् च भार्गवो यस्य भगवान् उशना सुतः

अथ अस्मत् अंश भूताः ते आत्मजा लोक विश्रुताः

सभाजितास् तयोः सम्यग् दम्पत्योर् मिषतोस् ततः

तप्यमानं त्रिभुवनं प्राणायाम एधसा अग्निना

कश्यपं पूर्णिमानं च ययोर् आपूरितं जगत्

तद् सम्बन्धि श्रुत प्रायम् भवता गदतो मम

तोषः प्रतोषः सन्तोषो भद्रः शान्तिर् इडस्पतिः

देवकुल्यां हरेः पाद शौचात् या भूत् सरिद् दिवः

विश्व उद्भव स्थिति लयेषु विभज्यमानैः माया गुणैः अनुयुगं विगृहीत देहाः

देवा ऊचुः

ऋषीन् षष्टि सहस्राणि ज्वलतो ब्रह्म तेजसा

विदुर उवाच

शरणं तं प्रपद्ये ऽहं य एव जगत् ईश्वरः

आत्मनः सदृशं पुत्रं न लेभे गुण शीलतः

अप्सरः मुनि गन्धर्व सिद्ध विद्याधर उरगैः

उल्बणो वसुभृद्यानो द्युमान् शक्ति आदयः ऽपरे

एको मया इह भगवान् विविध प्रधानैः चित्तीकृतः प्रजननाय कथं नु यूयम्

तेभ्यो दधार कन्ये द्वे वयुनां धारिणीं स्वधा

लब्ध अवलोकैः ययतुर् अर्चितौ गन्धमादनम्

इति तस्य वचः श्रुत्वा त्रयस् ते विबुध ऋषभाः

तां कामयानां भगवान् उवाह यजुषां पतिः

पितर्य् अप्रतिरूपे स्वे भवाय अनागसे रुषा

तेभ्यो ऽग्नयः समभवन् चत्वारिंशत् च पञ्च च

उतथ्यो भगवान् साक्षाद् ब्रह्मिष्ठश् च बृहस्पतिः

आयतिं नियतिं च एव सुते मेरुस् तयोर् अदात्

ते ब्रह्म विष्णु गिरिशाः प्रणतो ऽस्म्य् अहं वः तेभ्यः क एव भवतां म इह उपहूतः

मनांसि ककुभो वाताः प्रसेदुः सरितो ऽद्रयः

त एव एकोनपञ्चाशत् साकं पितृ पितामहैः

दिव्य् अवाद्यन्त तूर्याणि पेतुः कुसुम वृष्टयः

प्रत्याहुः श्लक्ष्णया वाचा प्रहस्य तम् ऋषिं प्रभो

स अग्नयः अन् अग्नयः तेषां पत्नी दाक्षायणी स्वधा

चित्रकेतु प्रधानाः ते सप्त ब्रह्मर्षयो ऽमलाः

उत्तिष्ठन्न् एक पादेन ददर्श विबुध ऋषभान्

भवितारो ऽङ्ग भद्रं ते विस्रप्स्यन्ति च ते यशः
श्रद्धा असूत शुभं मैत्री प्रसादम् अभयं दया

प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्य् अज आत्मजः

अत्रेः पत्न्य् अनसूया त्रीञ् जज्ञे सु यशसः सुतान्

एवं काम वरम् दत्त्वा प्रतिजग्मुः सुर ईश्वराः

वार्भिः स्रवद्भिर् उद्घुष्टे निर्विन्ध्यायाः समन्ततः

मूर्तिः सर्व गुण उत्पत्तिः नर नारायणौ ऋषी

या स्त्री सा दक्षिणा भूतेर् अंश भूता अनपायिनी

एतेन धर्म सदने ऋषि मूर्तिना अद्य प्रादुश्चकार पुरुषाय नमः परस्मै

प्रायच्छद् यद् कृतः सर्गस् त्रिलोक्यां विततो महान्

देवा ब्रह्म आदयः सर्वे उपतस्थुर् अभिष्टवैः

आग्नेय्य इष्टयो यज्ञे निरूप्यन्ते ऽग्नयस् तु ते

प्रजापतिः स भगवान् रुचिस् तस्याम् अजीजनत्

तस्मिन् प्रसून स्तबक पलाश अशोक कानने

पुलस्त्यो ऽजनयत् पत्न्याम् अगस्त्यं च हविः भुवि

मिथुनं ब्रह्म वर्चस्वी परमेण समाधिना

आनिन्ये स्व गृहम् पुत्र्याः पुत्रं वितत रोचिषम्

अत्रिर् उवाच

शृण्वतः श्रद्दधानस्य सद्यः पाप हरः परः

स्वाहा अभिमानिनः च अग्नेः आत्मजांस् त्रीन् अजीजनत्

कर्मश्रेष्ठं वरीयांसं सहिष्णुं च महामते

ताभ्यां तयोर् अभवतां मृकण्डः प्राण एव च

वैतानिके कर्मणि यन् नामभिर् ब्रह्म वादिभिः

देवा ऊचुः

भृगुः ख्यात्यां महाभागः पत्न्यां पुत्रान् अजीजनत्

आकूतिं रुचये प्रादाद् अपि भ्रातृमतीं नृपः

दुर्वासाः शङ्करस्य अंशः निबोध अङ्गिरसः प्रजाः

भार व्ययाय च भुवः कृष्णौ यदु कुरु उद्वहौ

चित्तिस् त्व् अथर्वणः पत्नी लेभे पुत्रं धृतव्रतम्

नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत् परम मङ्गलम्

पावकं पवमानं च शुचिं च हुतभोजनम्

चित्रकेतुः सुरोचिश् च विरजा मित्र एव च

बुद्धिर् मेधा तितिक्षा ह्रीर् मूर्तिर् धर्मस्य पत्नयः

दृश्याद् अदभ्र करुणेन विलोकनेन यत् श्रीनिकेतम् अमलं क्षिपत अरविन्दम्
शुद्ध वात कृतः पक्षः कृच्छ्र साध्यतमः मतः

स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूपः प्रजापतिः

कृत्स्नस्य कायस्य अर्धम् स्याद् अ कर्मण्यम् अ चेतनम्

तस्य उच्यते विभागेन स निदानम् स लक्षणम्

अदृष्ट दुष्ट पवन शरीरम् अविशेषात्

कम्पते गमन आरम्भे खञ्जन् इव च गच्छति

तनुं गृहीत्वा वायुः च स्नायुः तथा एव च

रुज् पाद विषम न्यस्ते श्रमात् वा जायते यदा

उरः च उत्क्षिप्यते तत्र स्कन्धो वा नाम्यते तदा

शिरसा भार हरणात् अति हास्य प्रभाषणात्

पादयोः कुरुते दाहं पित्त असृज् सहितः ऽनिलः

कुपितो हनु मूल स्थः स्तम्भयित्वा अनिलः हनुम्

पादहर्षः स विज्ञेयः कफ मारुत कोप जः

प्राप्नोति च मुहुः स्वास्थ्यं मुहुर् अस्वास्थ्यवान् भवेत्

देहस्य बहिस् आयामम् पृष्ठतो हृदये शिरः

आयच्छन्ति तनोर् दोषाः सर्वम् पाद मस्तकम्

अभिभूय इतरम् दोषं शरीरं प्रतिपद्यते

तदा खञ्जो भवेत् जन्तुः पङ्गुः _ द्वयोः वधात्

धातु क्षय करैः वायुः क्रुद्धो न अति निषेव्यते

कृच्छ्रात् उच्छ्वसितम् च अपि निमीलत् नयन द्वयम्

तद् तद् गर्भ स्थ शुक्र स्थः शिरसि आध्मान रिक्त ता

शुक्रस्य शीघ्रम् उत्सङ्ग सर्गान् विकृतिम् एव वा

तत्र स्थान स्थितः कुर्यात् क्रुद्धः श्वयथु कृच्छ्र ताम्

यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धो ऽभ्येति मुहुर् मुहुर्

कपोत इव कूजेत् च निःसङ्गः स उपतन्त्रकः

श्यामा अङ्गम् अङ्ग स्तैमित्य तन्द्रा मूर्छा अरुचि ज्वरैः

मल रोधम् स्वर भ्रंशम् दृष्टि पृष्ठ कटि ग्रहम्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे वातव्याधिनिदानं नाम षट्षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः

स्तम्भन आक्षेपणम् स्वप्नः संधि भञ्जन कम्पनम्

करोति एव पुनः काये कृच्छ्रान् अन्यान् उपद्रवान्

पार्ष्णि प्रत्यङ्गुली नाभौ कण्ठे वा मारुत अर्दिते

तदा अवष्टभ्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयेत्

तदा अङ्गम् आक्षिपति एष व्याधिः आक्षेपणः स्मृतः

हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां च अपि सुप्तकौ

अभिघात समुत्थः च दुश्चिकित्स्यतमो मतः

गन्ध अज्ञानम् स्मृति ध्वंसः त्रासः श्वासः च जायते

प्रत्येकं पञ्चधा वीरो व्यापारः च इह वैकृतः

गुरु अङ्गम् तुद्यते ऽत्यर्थं दण्ड मुष्टि हतम् यथा

सर्वथा अनर्थ कथने विघ्न एव च कारणम्

अस्थि स्थः सक्थि संधि अस्थि शूलम् तीव्रं च लक्षयेत्

बाह्वोः कर्म क्षय करा विषूची वा इति सा उच्यते

वाग्वादिनी सिरा स्तम्भः जिह्वां स्तम्भयते ऽनिलः

तव वायुः सकृत् क्रुद्धः शूल आनाह अन्त्र कूजनम्

तद्वत् उक्तम् च यत्नेन यतितव्यम् अतस् सदा

जल पूर्ण दृति स्पर्शम् शोषं संधि गतः ऽनिलः

वक्रीकरोति वक्त्रं च हि उच्चैस् हसितम् ईक्षितम्

कण्डू उपरोध घर्म आदि व्याधीन् ऊर्ध्वम् च नाभितः

विषमात् उपधानात् च कठिनानां च चर्वणात्

रूक्षः स वेदनः कृष्णः सो ऽसाध्यः स्यात् शिरस् ग्रहः

अधः प्रतिहतो वायुः व्रजेत् ऊर्ध्वम् यदा पुनः

कलायखञ्जं तं विद्यात् मुक्त संधि प्रबन्धनम्

तस्य उक्ते दोष विज्ञाने कर्म प्राकृत वैकृतम्

अन्त्रस्य अन्तम् च विष्टम्भम् अरुचिम् कृश ताम् भ्रमम्

तदा अस्थि स्नाति तेन ऊरोः तथा शीत अनिलेन तु

असाध्य एव सर्वो हि भवेत् दण्डापतानकः

स्रष्टा धाता विभुः विष्णुः संहर्ता मृत्युः अन्तकः

अंस मूल उत्थितः वायुः शिराः संकुच्य तत्र गः

शीत उष्ण द्रव संशुष्क गुरु स्निग्धैः च सेवितैः

मांस मेदस् गत ग्रन्थिम् चर्म आदौ उपकर्कशम्

बाह्यायामं हनुस्तम्भं ब्रुवते वात रोगिणम्

गात्र वेगे भवेत् स्वास्थ्यम् सर्वेषु आक्षेपणेन तत्

कृच्छ्रः च अन्येन संसृष्टो विवृद्धः क्षय हेतुकः

तम् आहुः अर्दितम् केचिद् एकाङ्गम् अथ च अपरे

तेभ्यः तु दोष पूर्णेभ्यः प्रच्छाद्य विवरं ततः

स एव वाम नासायाम् युक्तः तु मरुता हृदि

वायुः विवर्धते तेभिः च वातूलैः ऊर्ध्वम् आस्थितः

बहिः प्रस्यन्दित हरम् जनयति एव बाहुकम्

सर्व अङ्ग संश्रयः तोद भेद स्फुरण भञ्जनम्
जीर्ण अजीर्णे तथा आयास क्षोभ स्निग्ध प्रजागरैः

पार्श्वयोः वेदनाम् बाह्यां हनु पृष्ठ शिरस् ग्रहम्

करोति विवृत आस्य त्वम् अथवा संवृत आस्य ताम्

स्वेद स्तम्भम् तदा तस्य वायुः छिन्न तनुः यदा

समास व्यासात् दोष भेदानाम् अवधार्य च

वातेन गुल्फम् आक्षिप्य तम् आहुः वातकण्टकम्

श्लेष्म भेदः समये परम् अत्यर्थ संचितम्

मज्ज स्थः ऽस्थिषु च अस्थैर्यम् अस्वप्नम् यत् तदा रुजाम्

वात शोणित संशोथः जानु मध्ये महा _

सक्थि अस्थीनि प्रपूर्य अन्तर् श्लेष्मणा स्तम्भितेन तत्

करोति जृम्भां सदनं दशनानां हत उद्यमम्

ततो ऽस्य कुरुते मृद्वीं वाच् शक्तिम् स्तब्ध नेत्र ताम्

आम बद्ध अयनः कुर्यात् संस्तभ्य अङ्गम् कफ अन्वितः

रक्तम् आश्रित्य च शिराः कुर्यात् मूर्ध धराः शिराः

अन्तर् धातु गतः च एव वेग स्तम्भम् च नेत्रयोः

वातव्याधि निदानम् ते वक्ष्ये सुश्रुत तत् शृणु