tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
एवं प्रमाणैः चतुर्भिः उपदिष्टे पुनर्भवे धर्म द्वारेषु अवधीयेत तत् यथा गुरु शुश्रूषायाम् अध्ययने व्रत चर्यायाम् दारक्रियायाम् अपत्य उत्पादने भृत्य भरणे अतिथि पूजायाम् दाने ऽनभिध्यायां तपसि अनसूयायाम् देह वाच् मानसे कर्मणि अक्लिष्टे देह इन्द्रिय मनस् अर्थ बुद्धि आत्म परीक्षायाम् मनस् समाधौ इति यानि च अन्यानि अपि एवंविधानि कर्माणि सताम् अ विगर्हितानि स्वर्ग्याणि वृत्ति पुष्टि कराणि विद्यात् तानि आरभेत कर्तुं तथा कुर्वन् इह च एव यशो लभते प्रेत्य च स्वर्गम्

त्रित्वेन अष्ट समुद्दिष्टाः कृष्णात्रेयेण धीमता

प्रत्यक्ष पूर्वम् त्रिविधं त्रिकालं च अनुमीयते

अथ खलु त्रय उपस्तम्भाः त्रिविधं बलं त्रीणि आयतनानि त्रयो रोगाः त्रयो रोग मार्गाः त्रिविधा भिषजः त्रिविधम् औषधम् इति

त्रीणि आयतनानि अर्थानां कर्मणः कालस्य च अतियोग अयोग मिथ्यायोगाः

एवं व्यवस्यन्ति अतीतम् बीजात् फलम् अनागतम्

द्विविधम् एव खलु सर्वं सत् च असत् च तस्य चतुर्विधा परीक्षा आप्त उपदेशः प्रत्यक्षम् अनुमानं युक्तिः च इति

इति तृतीया परलोक एषणा व्याख्याता भवति

आप्ताः तावत् रजस् तमोभ्याम् निर्मुक्ताः तपस् ज्ञान बलेन ये

इति त्रिविध विकल्पम् त्रिविधम् एव कर्म प्रज्ञापराध इति व्यवस्येत्

संशयः च अत्र कथं भविष्याम इतस् च्युताः न वा इति कुतः पुनः संशय इति उच्यते सन्ति हि एके प्रत्यक्ष परे परोक्ष त्वात् पुनर्भवस्य नास्तिक्यम् आश्रिताः सन्ति च आगम प्रत्ययात् एव पुनर्भवम् इच्छन्ति श्रुति भेदात् च

सत्यं वक्ष्यन्ति ते कस्मात् असत्यम्

तथाविधं च कः शक्तो दुर्बलं व्याधि पीडितम्

मथ्य मन्थन मन्थान संयोगात् अग्नि सम्भवः

कस्मात् प्राण परित्यागे हि सर्व त्यागः

तत्र एकम् स्पर्शनम् इन्द्रियाणाम् इन्द्रिय व्यापकम् चेतः समवायि स्पर्शन व्याप्त्याः व्यापकम् अपि च चेतः तस्मात् सर्व इन्द्रियाणाम् व्यापक स्पर्श कृतः यो भाव विशेषः सः अयम् अनुपशयात् पञ्चविधः त्रिविध विकल्पः भवति असात्म्य इन्द्रिय अर्थ संयोगः सात्म्य अर्थः हि उपशय अर्थः

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

कालः पुनः परिणाम उच्यते

तत्र दैव व्यपाश्रयम् युक्ति व्यपाश्रयम् पुनर् आहार औषध द्रव्याणाम् योजना सत्त्व अवजयः पुनर् अहितेभ्यः अर्थेभ्यः मनस् निग्रहः

शरीर दोष प्रकोपे खलु शरीरम् एव आश्रित्य प्रायशस् त्रिविधम् औषधम् इच्छन्ति अन्तर् परिमार्जनम् बहिस् परिमार्जनम् शस्त्र प्रणिधानम् च इति

इति द्वितीया धन एषणा व्याख्याता भवति

तत्र आप्त आगमः तावत् वेदः यः च अन्यः अपि कश्चिद् वेद अर्थात् अविपरीतः परीक्षकैः प्रणीतः शिष्ट अनुमतः लोक अनुग्रह प्रवृत्तः शास्त्र वादः स च आप्त आगमः आप्त आगमात् उपलभ्यते दान तपस् यज्ञ सत्य अहिंसा ब्रह्मचर्याणि अभ्युदय निःश्रेयस कराणि इति

मातरं पितरं च एके मन्यन्ते जन्म कारणम्

तत् यथा प्राण एषणा धन एषणा परलोक एषणा इति
तत्र अतिप्रभावताम् दृश्याणाम् अतिमात्रम् दर्शनम् अतियोगः सर्वशस् अदर्शनम् अयोगः अतिश्लिष्ट अति विप्रकृष्ट रौद्र भैरव अद्भुत द्विष्ट बीभत्सन विकृत वित्रासन आदि रूप दर्शनम् मिथ्यायोगः तथा अतिमात्र स्तनित पटह उत्क्रुष्ट आदीनाम् शब्दानाम् अतिमात्रम् श्रवणम् अतियोगः सर्वशस् अश्रवणम् अयोगः परुष इष्ट विनाश उपघात प्रधर्षण भीषण आदि शब्द श्रवणम् मिथ्यायोगः तथा अतितीक्ष्ण उग्र अभिष्यन्दिनाम् गन्धानाम् अतिमात्रम् घ्राणम् अतियोगः सर्वशस् अघ्राणम् अयोगः पूति द्विष्ट अमेध्य क्लिन्न विष पवन कुणप गन्ध आदि घ्राणम् मिथ्यायोगः तथा रसाणाम् अत्यादानम् अतियोगः सर्वशस् अनादानम् अयोगः मिथ्यायोगो राशि वर्ज्येषु आहार विधि विशेष आयतनेषु उपदेक्ष्यते तथा अतिशीत उष्णानाम् स्पृश्यानां स्नान अभ्यङ्ग उत्सादन आदीनाम् च अत्युपसेवनम् अतियोगः सर्वशस् अनुपसेवनम् अयोगः स्नान आदीनाम् शीत उष्ण आदीनाम् च स्पृश्यानाम् अनानुपूर्व्य उपसेवनम् विषम स्थान अभिघात अशुचि भूत संस्पर्श आदयः च इति मिथ्यायोगः

सर्वेषाम् एव भावानां भाव अभावौ न अन्तरेण योग अयोग अतियोग मिथ्यायोगान् समुपलभ्येते यथास्व युक्ति अपेक्षिणः हि भाव अभावौ

पर आत्मा स चेद् हेतुः इष्टः अस्तु पर निर्मितिः

इति

बालः तु खलु मोहात् वा प्रमादात् वा न बुध्यते

स्वभावं पर निर्माणम् यदृच्छां च अपरे जनाः

जल कर्षण बीज ऋतु संयोगात् सस्य सम्भवः

गोधा लाङ्गुल बद्धा इव आकृष्यमाणा बलीयसा

येषां त्रि कालम् अमलम् ज्ञानम् अव्याहतम् सदा

तत्र अन्तर् परिमार्जनम् यत् अन्तर् शरीरम् अनुप्रविश्य औषधम् आहार जात व्याधीन् प्रमार्ष्टि यत् पुनर् बहिस् स्पर्शम् आश्रित्य अभ्यङ्ग स्वेद प्रदेह परिषेक उन्मर्दन आद्यैः आमयान् प्रमार्ष्टि तत् बहिस् परिमार्जनम् शस्त्र प्रणिधानम् पुनश् च इति

बुद्धिः पश्यति या भावान् बहु कारण योग जान्

तत्र अतिमात्र स्व लक्षणः कालः काल अतियोगः हीन स्व लक्षणः कालः काल अयोगः यथास्व लक्षण विपरीत लक्षणः तु कालः काल मिथ्यायोगः

भवति च अत्र

तद्विद्य सेवाः विज्ञानम् आत्म आदीनाम् च सर्वशः

निरन्तरं न अवयवः कश्चित् सूक्ष्मस्य च आत्मनः

विद्यात् स्वाभाविकम् षण्णां धातूनां यत् स्व लक्षणम्

तत्र उपकरण उपायान् अनुव्याख्यास्यामः तत् यथा कृषि पाशुपाल्य वाणिज्य राज उपसेवा आदीनि यानि च अन्यानि अपि सताम् अ विगर्हितानि कर्माणि वृत्ति पुष्टि कराणि विद्यात् तानि आरभेत कर्तुं तथा कुर्वन् दीर्घ जीवितम् जीवति अनवमतः पुरुषो भवति

बुद्धिः मनः च निर्णीते यथा एव आत्मा तथा एव ते

सतां बुद्धि प्रदीपेन पश्येत् सर्वम् यथातथम्

प्रयोग ज्ञान विज्ञान सिद्धि सिद्धाः सुख प्रदाः

लभन्ते ये भिषज् शब्दम् अज्ञाः ते प्रतिरूपकाः

श्रुतयः च एताः न कारणं युक्ति विरोधात्

कर्मणा लभते शर्म शस्त्र उपक्रमणेन वा

तत्र शाखा रक्त आदयः धातवः त्वच् च स बाह्यो रोग मार्गः मर्माणि पुनर् वस्ति हृदय मूर्ध आदीनि अस्थि संधयः अस्थि संयोगाः तत्र उपनिबद्धाः च स्नायु कण्डराः स मध्यमो रोग मार्गः कोष्ठः पुनर् उच्यते महास्रोतः शरीर मध्यम् महानिम्नम् आम पक्वाशयः च इति पर्याय शब्दैः तन्त्रे स रोग मार्गः आभ्यन्तरः

तत्र बुद्धिमता मानस व्याधि परीतेन अपि सता बुद्ध्या हित अहितम् अवेक्ष्य अवेक्ष्य धर्म अर्थ कामानाम् अहितानाम् अनुपसेवने हितानां च उपसेवने प्रयतितव्यं न हि अन्तरेण लोके त्रयम् एतत् मानसम् किंचिन् निष्पद्यते सुखं वा दुःखं वा तस्मात् एतत् च अनुष्ठेयम् तद्विद्यानां च उपसेवने प्रयतितव्यम् आत्म देश कुल काल बल शक्ति ज्ञाने यथावत् च इति

तस्मात् प्राञ्चम् एव रोगेभ्यो रोगेषु तरुणेषु वा

नास्तिकस्य अस्ति न एव आत्मा यदृच्छा उपहत आत्मनः

इह खलु पुरुषेण अन् उपहत सत्त्व बुद्धि पौरुष पराक्रमेण हितम् इह च अमुष्मिन् च लोके समनुपश्यता तिस्र एषणाः पर्येष्टव्या भवन्ति
कस्मात् प्रत्यक्षं हि अल्पम् अन् अल्पम् अ प्रत्यक्षम् अस्ति यत् आगम अनुमान युक्तिभिः उपलभ्यते येभिः एव तावत् इन्द्रियैः प्रत्यक्षम् उपलभ्यते तानि एव सन्ति च अ प्रत्यक्षाणि

येषां च एषा मतिः तेषाम् योनिः न अस्ति चतुर्विधा

त्रिविधं बलम् इति सहजं काल जम् युक्तिकृतं च

वैद्य भाण्ड औषधैः पुस्तैः पल्लवैः अवलोकनैः

भवन्ति च अत्र

अणुः हि प्रथमं भूत्वा रोगः पश्चात् विवर्धते

न देवा न ऋषयः सिद्धाः कर्म कर्म फलम् न च

सहजं यत् शरीर सत्त्वयोः प्राकृतं काल कृतम् ऋतु विभाग जम् वयस् कृतम् च युक्तिकृतं पुनर् तद् यत् आहार चेष्टा योग जम्

वह्निः निगूढः धूमेन मैथुनं गर्भ दर्शनात्

मानसं प्रति भैषज्यं त्रिवर्गस्य अन्ववेक्षणम्

युक्तिः त्रि काला सा ज्ञेया त्रिवर्गः साध्यते यया

इति असात्म्य इन्द्रिय अर्थ संयोगः प्रज्ञापराधः परिणामः च इति त्रयः त्रिविध विकल्पाः हेतवो विकाराणां सम योग युक्ताः तु प्रकृति हेतवः भवन्ति

अथ पुत्रान् च दारान् च ज्ञातीन् च आहूय भाषते

भिषज् छद्म चराः सन्ति सन्ति एके सिद्धसाधिताः

त्रिविधम् औषधम् इति दैव व्यपाश्रयम् युक्ति व्यपाश्रयम् सत्त्व अवजयः च

युक्तिः षष् धातु संयोगात् गर्भानाम् सम्भवः तथा

अथ अतस् तिस्रैषणीयम् अध्यायम् व्याख्यास्यामः

तस्य अनुपालनम् स्वस्थस्य स्वस्थ वृत्त अनुवृत्तिः आतुरस्य विकार प्रशमने अप्रमादः तत् उभयम् एतत् उक्तम् वक्ष्यते च तत् यथा उक्तम् अनुवर्तमानः प्राण अनुपालनात् दीर्घम् आयुः अवाप्नोति इति प्रथम एषणा व्याख्याता भवति
हिनु मीना

त्रि प्रभृतिषु शाकटायनस्य

न उदात्त स्वरित उदयम् अ गार्ग्य काश्यप गालवानाम्

अनुस्वारस्य य यि पर सवर्णः

वा अवसाने

वा भाव करणयोः

क्षुभ्न आदिषु च

अन् अ चि च

अन्तः

नेर् गद नद पत पद घु मा स्यति हन्ति याति वाति द्राति प्साति वपति वहति शाम्यति चिनोति देग्धिषु च

कुमति च

उदः स्था स्तम्भोः पूर्वस्य

अ णः अ प्रगृह्यस्य अनुनासिकः

वा पद अन्तस्य

छन्दस्य् ṛ त् अवग्रहात्

दीर्घाद् आचार्याणाम्

कृत्य् अ चः

नशेः ष अन्तस्य

णेर् विभाषा

प्र निः अन्तर् शर इक्षु प्लक्ष आम्र कार्ष्य खदिर पीयूक्षाभ्यः अ सञ्ज्ञायाम् अपि

ख रि च

वनं पुरगा मिश्रका सिध्रका शारिका कोटर अग्रेभ्यः

तोर् लि

उभौ स अभ्यासस्य

य रः ऽनुनासिके ऽनुनासिको वा

स् तोः श् चुना श् चुः

नश् च धातु स्थ उरु षुभ्यः

सर्वत्र शाकल्यस्य

शः छः अ टि

पद अन्तस्य

अभ्यासे च र् च

झ रः झ रि सवर्णे

पद व्यवाये ऽपि

व मोः वा

अ ṭ कु पु आङ् नुम् व्यवाये ऽपि

एक अ च् उत्तर पदे णः

अयनं च

विभाषा ओषधि वनस्पतिभ्यः

न आदिनी आक्रोशे पुत्रस्य

षात् पद अन्तात्

पूर्व पदात् सञ्ज्ञायाम् अ गः

अन्तर् अ देशे

उपसर्गाद् अ समासे ऽपि ण उपदेशस्य

वा निंस निक्ष निन्दाम्

ह लः य माम् य मि लोपः

शेषे विभाषा अ क ख आदौ अ ष अन्ते उपदेशे

अह्नो अ त् अन्तात्

तोः षि

अ अ इति

उपसर्गाद् बहुलम्
उच्चैर् वाजि पृतना जित् सत्रासाहं धनंजयम्

तं मा हिरण्य वर्चसम् पुरुषु प्रियं कुरु स्वाहा

उद पात्रे ऽवधाय प्रदक्षिणं पर्याप्लावयति इयम् ओषधे त्रायमाणा सहमाना सहस्वती सा मा हिरण्य वर्चसम् ब्रह्मवर्चसिनं मा करोत्व् इत्य् उद्धृत्य अक्ष्णया एव पर्याहृत्य प्रतिमुञ्चते अ पाशः असि इति

अर्की मणिर् ब्राह्मणस्य पुलको वैश्यस्य राज्ञो गर्दभसुग्रीवः

शुनमडं हिरण्यस्य पितुर् इव नाम अग्रभैषम्

सर्वाः समृद्धीर् ऋद्धयो हिरण्ये ऽस्मिन् समाहिताः स्वाहा

निधाय अहतम् अन्तरं परिधत्त आयुषे त्वा इति

राज्ञो गर्दभसुग्रीवो यस्य कस्य कपित्थक इति मणि धारणे गाथा भवति

संराजं च स्वराजं च अभिष्टीः या च नो गृहे

अर्की मणिर् ब्राह्मणस्य वैश्यस्य पुलको मणिः

प्रियं मा देवेषु कुरु प्रियं मा ब्राह्मणे कुरु

लक्ष्मी राष्ट्रस्य या मुखे तया मा संसृजामसि स्वाहा इति
मायां वेदितुम् इच्छामो भगवन्तो ब्रुवन्तु नः

श्री प्रबुद्धः उवाच

यथा एताम् ऐश्वरीं मायां दुस्तराम् अकृतात्मभिः

पश्येत् पाक विपर्यासम् मिथुनीचारिणां नृणाम्

न आचरेत् यस् तु वेद उक्तम् स्वयम् अज्ञो अजित इन्द्रियः

शब्दो ऽपि बोधक निषेधतया आत्म मूलम्

कर्म मोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्य् अगदं यथा

शेषम् आधाय शिरसा स्व धाम्नि उद्वास्य सत्कृतम्

साङ्गम् सम्पूज्य विधिवत् स्तवैः स्तुत्वा नमेत् हरिम्

गुणैर् गुणान् स भुञ्जान आत्म प्रद्योतितैः प्रभुः

भक्त्या संजातया भक्त्या बिभ्रत्य् उत्पुलकां तनुम्

पाद्य अर्घ्य आचमनीय आद्यैः स्नान वासस् विभूषणैः

तस्माद् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम्

तस्मिन् विशुद्ध उपलभ्यत आत्म तत्त्वम् साक्षाद् यथा अमल दृशोः सवितृ प्रकाशः

अर्थ उक्तम् आह यत् ऋते न निषेध सिद्धिः

गन्ध माल्य अ क्षत स्रग्भिः धूप दीप उपहारकैः

नृत्यन्ति गायन्त्य् अनुशीलयन्त्य् अजं भवन्ति तूष्णीं परम् एत्य निर्वृताः

संजीवितानि तद् अवेहि परं नरेन्द्र

संवर्तको मेघ गणः वर्षति स्म शतं समाः

लब्ध्वा अनुग्रहः आचार्यात् तेन संदर्शित आगमः

स्मरन्तः स्मारयन्तश् च मिथो अघ ओघ हरम् हरिम्

नित्य आर्ति देन वित्तेन दुर्लभेन आत्म मृत्युना

ससर्ज उच्चावचानि आद्यः स्व मात्र आत्म प्रसिद्धये

तद् काल उपचित उष्ण अर्कः लोकांस् त्रीन् प्रतपिष्यति

शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्य् उपशम आश्रयम्

परिचर्यां च उभयत्र महत्सु नृषु साधुषु

कर्माणि कर्मभिः कुर्वन् स निमित्तानि देहभृत्

एवम् अग्नि अर्क तोय आदौ अतिथौ हृदये च यः

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सह वैकारिकैर् नृप

आभूत सम्प्लवात् सर्ग प्रलयौ अश्नुते ऽवशः

कर्म अकर्म विकर्म इति वेद वादः न लौकिकः

ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च समत्वं द्वंद्व संज्ञयोः

देह इन्द्रिय असु हृदयानि चरन्ति येन

एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्टः पञ्च धातुभिः

एवं लोकं परम् विद्यान् नश्वरं कर्म निर्मितम्

न एतत् मनो विशति वाग् उत चक्षुर् आत्मा

दहन्न् ऊर्ध्व शिखः वर्धते वायुना ईरितः

य आशु हृदय ग्रन्थिम् निर्जिहीऋषुः परात्मनः

विधूय इह आशु कर्माणि नैष्कर्म्यं विन्दते परम्

एभिर् भूतानि भूत आत्मा महाभूतैर् महा भुजैः

तरन्त्य् अञ्जः स्थूल धियः महा ऋषे इदम् उच्यताम्

विविक्त चीर वसनम् संतोषं येन केनचित्

यर्ह्य् अब्जनाभ चरण एषणया उरु भक्त्या चेतस् मलानि विधमेद् गुण कर्म जानि

ततो विराजम् उत्सृज्य वैराजः पुरुषो नृप

प्रविशन्ति ह्य् अहंकारं स्व गुणैः अहम् आत्मनि

सर्वत्र शश्वद् अनपाय्य् उपलब्धि मात्रम् प्राणो यथा इन्द्रिय बलेन विकल्पितं सत्

सन्ने यद् इन्द्रिय गणे च प्रसुप्ते कूटस्थ आशयम् ऋते तद् अनुस्मृतिः नः

संसार ताप निस्तप्तः मर्त्यस् तद् ताप भेषजम्

निष्ठाम् अर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्म वित्तमाः

श्री राजा उवाच

पिण्डं विशोध्य संन्यास कृत रक्षः ऽर्चयेत्

श्री पिप्पलायनः उवाच

वेद उक्तम् एव कुर्वाणो निःसङ्गो ऽर्पितम् ईश्वरे

हृत स्पर्शः ऽवकाशेन वायुर् नभसि लीयते

हृत रूपम् तु तमसा वायौ ज्योतिः प्रलीयते

त्रि वर्णा वर्णिता अस्माभिः किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि

श्री आविर्होत्रः उवाच

ज्ञान क्रिया अर्थ फल रूपतया उरु शक्ति

स अङ्ग उपाङ्गाम् स पार्षदाम् तां तां मूर्तिं स्व मन्त्रात्

श्री राजा उवाच

तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद् गुरु आत्म दैवतः

नारायण अभिधानस्य ब्रह्मणः परम आत्मनः

धाराभिर् हस्ति हस्ताभिः लीयते सलिले विराट्

आत्मानम् तन्मयम् ध्यायन् मूर्तिं सम्पूजयेत् हरेः

गृह अपत्य आप्त पशुभिः का प्रीतिः साधितैश् चलैः

एषा माया भगवतः सर्ग स्थिति अन्त कारिणी

मिथो रतिर् मिथस् तुष्टिर् निवृत्तिर् मिथ आत्मनः

कर्माण्य् आरभमाणानां दुःख हतये सुखाय च

अण्डेषु पेशीषु तरुष्व् अविनिश्चितेषु प्राणो हि जीवम् उपधावति तत्र तत्र

अनादिनिधनः कालो ह्य् अव्यक्ताय अपकर्षति
क्वचिद् रुदन्त्य् अच्युत चिन्तया क्वचिद् हसन्ति नन्दन्ति वदन्त्य् अलौकिकाः

इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच् च आत्मनः प्रियम्

हृद् आदिभिः कृत न्यासः मूलमन्त्रेण च अर्चयेत्

मन्यमान इदं सृष्टम् आत्मानम् इह सज्जते

स्थिति उद्भव प्रलय हेतुः अहेतुर् अस्य

महापुरुषम् अभ्यर्चेन् मूर्त्या अभिमतया आत्मनः

वायुना हृत गन्धा भूः सलिल त्वाय कल्पते

शौचं तपस् तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायम् आर्जवम्

च सत्यं शम दमौ अपि

शत वर्षाः ह्य् अनावृष्टिर् भविष्यत्य् उल्बणा भुवि

अर्चा आदौ हृदये च अपि यथालब्ध उपचारकैः

अव्यक्तं विशते सूक्ष्मं निरिन्धन इव अनलः

काल आत्मना हृत गुणम् नभ आत्मनि लीयते

कर्म योगम् वदत नः पुरुषो येन संस्कृतः

सूत्रं महान् अहम् इति प्रवदन्ति जीवम्

न अब्रुवन् ब्रह्मणः पुत्रास् तत्र कारणम् उच्यताम्

प्राण इन्द्रियाणि च यथा अनलम् अर्चिषः स्वाः

एवं प्रश्नम् ऋषीन् पूर्वम् अपृच्छं पितुर् अन्तिके

सलिलं तद् हृत रसम् ज्योतिष्ट्वाय उपकल्पते

द्रव्य क्षिति आत्म लिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य च आसनम्

नारायण परः मायाम् अञ्जस् तरति दुस्तराम्

पाताल तलम् आरभ्य संकर्षण मुख अनलः

ब्रह्म एव भाति सद् असच् च तयोः परं यत्

परस्य विष्णोर् ईशस्य मायिनाम् अपि मोहिनीम्

धातु उपप्लवे आसन्ने व्यक्तं द्रव्य गुण आत्मकम्

इति भागवतान् धर्मान् शिक्षन् भक्त्या तद् उत्थया

सतुल्य अतिशय ध्वंसम् यथा मण्डलवर्तिनाम्

अमायया अनुवृत्त्या यैस् तुष्येद् आत्मा आत्म दः हरिः

तत् तत् कर्म फलम् गृह्णन् भ्रमति इह सुखेतरम्

सर्वत्र आत्म ईश्वर अन्वीक्षाम् कैवल्यम् अनिकेतताम्

वेदस्य च ईश्वर आत्मत्वात् तत्र मुह्यन्ति सूरयः

परोक्ष वादः वेदो ऽयं बालानाम् अनुशासनम्
जीर्णे ऽश्नीयात् अजीर्णे हि भुञ्जानस्य अभ्यवहृतम् आहार जातम् पूर्वस्य आहारस्य रसम् अपरिणतम् उत्तरेण आहार रसेण उपसृजत् सर्वान् दोषान् प्रकोपयति आशु जीर्णे तु भुञ्जानस्य स्व स्थान स्थेषु दोषेषु अग्नौ च उदीर्णे जातायां च बुभुक्षायां विवृतेषु च स्रोतसां मुखेषु विशुद्धे च उद्गारे हृदये विशुद्धे वात आनुलोम्ये विसृष्टेषु च वात मूत्र पुरीष वेगेषु अभ्यवहृतम् आहार जातम् सर्व शरीर धातून् अप्रदूषयद् आयुर् एव अभिवर्धयति केवलं तस्मात् जीर्णे ऽश्नीयात्

एषां विशेषाः शुभ अशुभ फलाः परस्पर _ भवन्ति तान् बुभुत्सेत बुद्ध्वा च हित ईप्सुः एव स्यात् न च मोहात् प्रमादात् वा प्रियम् अहितम् असुख उदर्कम् उपसेव्यम् आहार जातम् अन्यत् वा किंचित्

ते गुणास् तोय अग्नि संनिकर्ष शौच मन्थन देश काल वासन भावना आदिभिः काल प्रकर्ष भाजन आदिभिः च आधीयन्ते

रसान् द्रव्याणि दोषान् च विकारान् च

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

देशः पुनः स्थानं स द्रव्याणाम् उत्पत्ति प्रचारौ देश सात्म्यम् च आचष्टे

तत्र अवर मध्याभ्याम् सात्म्याभ्यां क्रमेण एव प्रवरम् उपपादयेत् सात्म्यम्

तैल सर्पिस् मधूनि वात पित्त श्लेष्म प्रशमन अर्थानि द्रव्याणि भवन्ति

सात्म्यं नाम तद् यद् आत्मनि उपशेते सात्म्य अर्थः ह्य् उपशय अर्थः

तस्माद् च च च च तत्त्वम् उपदेक्ष्यामः

तत् त्रिविधम् प्रवर अवर मध्य विभागेन सप्तविधं तु रस एक एकत्वेन सर्व रस उपयोगात् च

राशिः तु सर्व ग्रह परिग्रहौ मात्रा मात्र फल विनिश्चय अर्थः

तत्र सर्वस्य आहारस्य प्रमाण ग्रहणम् एक पिण्डेन सर्व ग्रहः परिग्रहः पुनः प्रमाण ग्रहणम् एकैकश्येन आहार द्रव्याणाम्

स्निग्धम् अश्नीयात् स्निग्धं हि भुज्यमानं स्वदते भुक्तं च अनुदीर्णम् अग्निम् उदीरयति क्षिप्रं जरां गच्छति वातम् अनुलोमयति शरीरम् उपचिनोति दृढीकरोति इन्द्रियाणि बल अभिवृद्धिम् उपजनयति वर्ण प्रसादम् च अभिनिर्वर्तयति तस्मात् स्निग्धम् अश्नीयात्

इह खलु व्याधीनां निमित्त पूर्वरूप रूप उपशय संख्या प्राधान्य विधि विकल्प बल काल विशेषान् अनुप्रविश्य अनन्तरम् दोष भेषज देश काल बल शरीर सार आहार सात्म्य सत्त्व प्रकृति वयसाम् मानम् अवहित मनसा यथावज् ज्ञेयं भवति भिषजा दोष आदि मान ज्ञान आयत्तत्वात् क्रियायाः

इति अष्ट आहार विधि विशेष आयतनानि व्याख्यातानि भवन्ति

तत्र सर्व रसम् प्रवरम् अवरम् एकरसम् मध्यं तु प्रवर अवर मध्य स्थम्

उपयोक्ता पुनर् यः तम् आहारम् उपयुङ्क्ते यत् आयत्तम् ओक सात्म्यम्

सर्वस्य हि ग्रहः सर्व ग्रहः सर्वतस् च ग्रहः परिग्रह उच्यते

विमाने रस संख्याते सर्वम् एतत् प्रकाशितम्

तद् अत्यर्थम् उपयुज्यमानं ग्लानि शैथिल्य दौर्बल्य अभिनिर्वृत्ति करम् शरीरस्य भवति

संस्कारो हि गुण अन्तर आधानम् उच्यते

तत् यथा कटु तिक्त कषायाः वातं जनयन्ति मधुर अम्ल लवणः त्व् एनं शमयन्ति कटु अम्ल लवणाः पित्तं जनयन्ति मधुर तिक्त कषायाः त्व् एनद् शमयन्ति मधुर अम्ल लवणाः श्लेष्माणं जनयन्ति कटु तिक्त कषायाः तु एनम् शमयन्ति

मधु च श्लेष्माणं जयति रौक्ष्यात् तैक्ष्ण्यात् कषाय त्वात् च श्लेष्मा हि स्निग्धो मन्दो मधुरः च

तत्र तैलं स्नेह औष्ण्य गौरव उपपन्न त्वात् वातं जयति सततम् अभ्यस्यमानं वातो हि रौक्ष्य शैत्य लाघव उपपन्नः विरुद्ध गुणः भवति विरुद्ध गुण संनिपाते हि भूयसा अल्पम् अवजीयते तस्मात् तैलम् वातं जयति सततम् अभ्यस्यमानम्

यच् च अन्यत् अपि किंचिद् द्रव्यम् एवम् वात पित्त कफेभ्यः गुणतो विपरीतं स्यात् तच् च एतान् जयति अभ्यस्यमानम्

कालो हि नित्यगश् च आवस्थिकः च तत्र आवस्थिकः विकारम् अपेक्षते नित्यगः तु ऋतु सात्म्य अपेक्षः

आत्मानम् अभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यग् इदं मम उपशेते इदं न उपशेते इति एवम् विदितं ह्य् अस्य आत्मनः आत्म सात्म्यम् भवति तस्मात् आत्मानम् अभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यक् इति
ये ह्य् एनं ग्राम नगर निगम जनपदाः सततम् उपयुञ्जते त आन्ध्य षाण्ढ्य खालित्य पालित्य भाजः हृदय अपकर्तिनः च भवन्ति तत् यथा प्राच्याश् चीनाः च तस्मात् क्षारम् न अत्युपयुञ्जीत

तत्र प्रकृतिर् उच्यते स्वभावो यः स पुनर् आहार औषध द्रव्याणाम् स्वाभाविको गुरु आदि गुण योगः तत् यथा मष मुद्गयोः शूकर एणयोः च

वेद यो देश कालौ च शरीरं च स नो भिषक्

रस दोष संनिपाते तु ये रसा यैर् दोषैः समान गुणाः समान गुण भूयिष्ठाः वा भवन्ति ते तान् अभिवर्धयन्ति विपरीत गुणाः विपरीत गुण भूयिष्ठाः वा शमयन्ति अभ्यस्यमानाः इति

वीर्य अविरुद्धम् अश्नीयात् अविरुद्ध वीर्यम् अश्नन् हि विरुद्ध वीर्य आहार जैः विकारैः न उपसृज्यते तस्माद् वीर्य अविरुद्धम् अश्नीयात्

न अतिद्रुतम् अश्नीयात् अतिद्रुतं हि भुञ्जानस्य उत्स्नेहनम् अवसादनम् भोजनस्य अप्रतिष्ठानम् च भोज्य दोष साद्गुण्य उपलब्धिः च न नियता तस्मात् न अतिद्रुतम् अश्नीयात्

दोषाः पुनस् त्रयो वात पित्त श्लेष्माणः

पिप्पल्यो हि कटुकाः सत्यो मधुर विपाकाः गुर्व्यो न अत्यर्थम् स्निग्ध उष्णाः प्रक्लेदिन्यो भेषज अभिमताः च ताः सद्यः शुभ अशुभ कारिन्यः भवन्ति आपात भद्राः प्रयोग सम साद्गुण्यात् दोष संचय अनुबन्धाः सततम् उपयुज्यमाना हि गुरु प्रक्लेदि त्वात् श्लेष्माणम् उत्क्लेशयन्ति औष्ण्यात् पित्तं न च वात प्रशमनाय उपकल्पन्ते अल्प स्नेह उष्ण भावात् योगवाहिन्यः तु खलु भवन्ति तस्मात् पिप्पलीः न अत्युपयुञ्जीत

ये अपि इह भूमेर् अत्यूषरा देशाः तेषु ओषधि वीरुध् वनस्पति वानस्पत्याः न जायन्ते अल्प तेजसः वा भवन्ति लवण उपहत त्वात्

एतद् व्यवस्था हेतोः षट्त्वम् उपदिश्यते रसानां परस्परेण असंसृष्टानाम् त्रित्वं च दोषाणाम्

अथ खलु त्रीणि द्रव्याणि न अत्युपयुञ्जीत अधिकम् अन्येभ्यो द्रव्येभ्यः तत् यथा पिप्पली क्षारः लवणम् इति

न ह्य् अमान ज्ञः दोष आदीनाम् भिषग् व्याधि निग्रह समर्थः भवति

उपयोग संस्था योग नियमः स जीर्ण लक्षण अपेक्षः

आहार आयतनानि अष्ट भोज्य साद्गुण्यम् एव च

तथा युक्ते हि समुदये समुदाय प्रभाव तत्त्वम् एवम् एव उपलभ्य ततो द्रव्य विकार प्रभाव तत्त्वम् व्यवस्येत्

न त्व् एवं खलु सर्वत्र

लवणं पुनर् औष्ण्य तैक्ष्ण्य उपपन्नम् अनतिगुरु अनतिस्निग्धम् उपक्लेदि विस्रंसन समर्थम् अन्न द्रव्य रुचि करम् आपात भद्रम् प्रयोग सम साद्गुण्यात् दोष संचय अनुबन्धम् तद् रोचन पाचन उपक्लेदन विस्रंसन अर्थम् उपयुज्यते

तस्माद् दोष आदि मान ज्ञान अर्थम् विमान स्थानम् उपदेक्ष्यामो ऽग्निवेश

अ जल्पन् अ हसन् तन्मना जल्पतो हसतो ऽन्यमनस वा भुञ्जानस्य त एव हि दोषा भवन्ति य एव अतिद्रुतम् अश्नतः तस्माद् अ जल्पन् अ हसन् तन्मनाः भुञ्जीत

संयोगः पुनर् द्वयोर् बहूनां वा द्रव्याणां संहतीभावः स विशेषम् आरभते यं पुनर् न एक एकशस् द्रव्याणि आरभन्ते तद् यथा मधु _ मधु मत्स्य पयसाम् च संयोगः

तस्मात् तेषाम् तद् सात्म्यात् क्रमेण अपगमनम् श्रेयः

तत् यथा वाह्लीक सौराष्ट्रिक सैन्धव सौवीरकाः ते हि पयसा अपि सह लवणम् अश्नन्ति

मात्रावत् अश्नीयात् मात्रावत् हि भुक्तं वात पित्त कफान् अपीडयद् आयुर् एव विवर्धयति केवलं सुखं गुदम् अनुपर्येति न च ऊष्माणम् उपहन्ति अव्यथं च परिपाकम् एति तस्मात् मात्रावत् अश्नीयात्

द्रव्याणि न अतिसेव्यानि त्रिविधं सात्म्यम् एव च

विमान अर्थः रस द्रव्य दोष रोगाः

ते प्रकृति भूताः शरीर _ भवन्ति विकृतिम् आपन्नाः तु खलु नानाविधैर् विकारैः शरीरम् उपतापयन्ति

सात्म्यम् अपि हि क्रमेण उपनिवर्त्यमानम् अदोषम् अल्प दोषम् वा भवति
परिस्तृणाति रक्षः हणौ वलग हनौ परिस्तृणामि वैष्णवी इति

पुरस्ताद् अंहीयसी भवतः पश्चात् प्रथीयसी

रक्षस् हनम् त्वा वलग हनम् वैष्णवं प्रोक्षामि इति अधिषवण चर्म प्रोक्षत्य् आनडुहं रोहितम्

तस्मिंश् चतुरो ग्राव्णः सादयत्य् ऊर्ध्व सानून् आहनन प्रकारान् उपरं प्रतिष्ठं मध्ये पञ्चमं बृहन्न् असि बृहत् ग्रावा बृहतीम् इन्द्राय वाचं वद इति एकैकम्

प्रधि मुखे पुरस्तात् संहिते पश्चाद् द्वि अङ्गुले उत्तर अधिषवण फलके भवति चतुर् अङ्गुलम् वा

पर्यूहति रक्षः हणौ वलग हनौ पर्यूहामि वैष्णवी इति

औपरवात् पुरीषाद् दक्षिणस्य हविर्धानस्य अग्रेण उपस्तम्भनम् चतुर् स्रक्तिम् खरं करोति यावन्तं पात्रेभ्य आप्तं मन्यते
वक्ष्ये विधानम् एतेषाम् यथावत् अनुपूर्वशस्

त्वं सर्व देव गण धामनिधे विरुद्धम् अस्मत् गृहेषु अमरपर्वतैः नाशय आशु

नाना फल आलिः च समन्ततः स्यात् मनोरमम् माल्य विलेपनम् च

सप्तमो घृतशैलः च रत्नशैलः तथा अष्टमः

पश्चात् च गारुत्मत नीलरत्नैः सौम्येन वैदूर्य सरोज रागैः

हिरण्मय अश्वत्थ शिराः तस्मात् पुष्टिः ध्रुवा अस्तु मे

अनेन विधिना यः तु दद्यात् धान्य मयम् गिरिम्

तद् मध्ये पर्वतं कुर्यात् विष्कम्भ पर्वत अन्वितम्

दान काले च ये मन्त्राः पर्वतेषु च यत् फलम्

पश्चात् तिलाचलम् अनेक सुगन्धि पुष्प सौवर्ण पिप्पल हिरण्मय हंस युक्तम्

तथा इक्षु वंश आवृत कन्दरः तु घृत उदक प्रस्रवणैः च दिक्षु

श्रीखण्ड खण्डैः अभितस् प्रवालैः लता अन्वितः स्यात्

मध्यमः पञ्चशतिकः कनिष्ठः स्यात् त्रिभिः शतैः

तस्मात् विधानम् वक्ष्यामि पर्वतानाम् अनुक्रमात्

संस्थाप्य तं विपुल शैलम् अथ उत्तरेण शैलं सुपार्श्वम् अपि माष मयम् सु वस्त्रम्

होमः चतुर्भिः अथ वेद पुराण विद्भिः दान्तैः अ निन्द्य चरित आकृतिभिः द्विजेन्द्रैः

मण्डपं कारयेत् भक्त्या चतुर् अस्रम् उदक् मुखम्

वासांसि पश्चात् अथ कर्बुराणि रक्तानि च एव उत्तरतस् घन आलिः

मेरुः महाव्रीहि मयः तु मध्ये सुवर्ण वृक्ष त्रय संयुतः स्यात्

अप्सरस् गण गन्धर्वैः आकीर्णेन विराजता

तुरीय भागेन चतुर्दिशं च संस्थापयेत् पुष्प विलेपन आढ्यान्

गन्धर्व वन शोभावान् अतः कीर्तिः दृढा अस्तु मे

यत् अक्षयम् परे लोके देवर्षि गण पूजितम्

रात्रौ च जागरम् अनुद्धत गीत तूर्यैः आवाहनम् च कथयामि शिलोच्चयानाम्

वितानकं च उपरि पञ्च वर्णम् अम्लान पुष्प आभरणम् सितं च

मूर्त अमूर्तात् परम् बीजम् अतस् पाहि सनातन

विवाह उत्सव यज्ञेषु द्वादश्याम् अथ वा पुनः

एवम् अभ्यर्च्य तं मेरुं मन्दरं च अभिपूजयेत्

यस्मात् चैत्ररथेन त्वं भद्राश्वेन च वर्षतः

मन्वन्तर शतम् साग्रं देव लोके महीयते

नव सप्त तथा अष्टौ वा पञ्च दद्याद् अशक्तिमान्

यस्मात् चूडामणिः जम्बूद्वीपे त्वं गन्धमादन

यस्मात् त्वम् केतुमालेन वैभ्राजेन वनेन च

शोभसे मन्दर क्षिप्रम् अतस् तुष्टि करः भव

न तत् फलम् अधीतेषु कृतेषु इह यत् अश्नुते

याम्येन गन्धमदनः च निवेशनीयो गोधूम संचय मयः कलधौत युक्तः

पूर्वेण मन्दरम् अनेक फल आवलिभिः युक्तम् यवैः कनक भद्र कदम्ब चिह्नैः

एका अपि गुरवे देया कपिला च पयस्विनी

पुराणेषु च वेदेषु यज्ञेषु आयतनेषु च

शुक्ल अम्बराणि अम्बुधर आवलिः स्यात् पूर्वेण पीतानि च दक्षिणेन

इत्थं निवेश्य अमर शैलम् अग्र्यम् मेरोः तु विष्कम्भ गिरीन् क्रमेण

पुष्पैः च हेम वट पादप शेखरम् तम् आकारयेत् कनक धेनु विराजमानम्

उमापतिः उवाच

शुक्लायां पञ्चदश्यां वा पुण्य ऋक्षे वा विधानतः

उपवासी भवेत् नित्यम् अशक्ते नक्तम् इष्यते

यस्माद् अ शून्यम् अमरैर् नारीभिश् च शिवेन च

पूर्वेण हस्त मितम् अत्र विधाय कुण्डं कार्यः तिलैः यव घृतेन समिध् कुशैः च

कामेन काञ्चन मयेन विराजमानम् आकारयेत् कुसुम वस्त्र विलेपन आढ्यम्

एवम् आमन्त्र्य तान् सर्वान् प्रभाते विमले पुनः

धान्य द्रोण सहस्रेण भवेत् गिरिः इह उत्तमः

धान्य पर्वत रूपेण पाहि तस्मात् नग उत्तमैः

अन्नात् भवन्ति भूतानि जगत् अन्नेन वर्तते

विष्कम्भ पर्वतान् दद्यात् ऋत्विग्भ्यः क्रमशो मुने

रौप्यात् महेन्द्र प्रमुखान् तथा अष्टौ संस्थाप्य लोक अधिपतीन् क्रमेण

अन्नम् एव ततो लक्ष्मी अन्नम् एव जनार्दनः

धान्यशैल आदयः देया यथाशास्त्रं विजानता

विधानं सर्व शैलानाम् क्रमशः शृणु नारद

प्रथमो धान्यशैलः स्यात् द्वितीयः लवणाचलः

प्राञ्च् उदञ्च् प्रवणम् तद्वत् प्राच् मुखम् च विधानतः

तीर्थेषु आयतने वा अपि गोष्ठे वा भवन अङ्गणे

पर्वतानाम् अशेषाणाम् एष एव विधिः स्मृतः

रुद्र आदित्य वसूनाम् च तस्मात् शान्तिम् प्रयच्छ मे
आकारयेत् रजत पुष्प वनेन तद्वत् वस्त्र अन्वितम् दधि सित उद सरः तथा अग्रे

यद् प्रदानात् नरः लोकान् आप्नोति सुर पूजितान्

भगवन्त् श्रोतुम् इच्छामि दान माहात्म्यम् उत्तमम्

यस्मात् त्वम् लोकपालानां विश्वमूर्तेः च मन्दिरम्

अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये

स्नात्वा अथ गुरवे दद्यात् मध्यमम् पर्वत उत्तमम्

स्व मन्त्रेण एव सर्वेषु होमः शैलेषु पठ्यते

हैमेन यज्ञपतिना घृत मानसेन वस्त्रैः च राजत वनेन च संयुतः स्यात्

त एव पूजने मन्त्राः ते एव उपस्कराः मताः

गोमयेन अनुलिप्तायाम् भूमौ आस्तीर्य वै कुशान्

ग्रहाणां लोकपालानां ब्रह्म आदीनाम् च सर्वदा

त्वम् एव भगवन्त् ईशः ब्रह्मा विष्णुः दिवाकरः

माक्षीक भद्रसरसा अथ वनेन तद्वत् रौप्येण भास्वरवता च युतं विधाय

उत्तरैः कुरुभिः यस्मात् सावित्रेण वनेन च

ब्रह्मा अथ विष्णुः भगवन्त् पुरारिः दिवाकरः अपि अत्र हिरण्मयः स्यात्

क्षीर अरुणोद सरसा अथ वनेन च एवम् रौप्येण शक्ति घटितेन विराजमानम्

क्षेमं विधत्स्व कुरु शान्तिम् अनुत्तमाम् नः सम्पूजितः परम भक्तिमता मया हि