tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
चूतैः कदम्बैर् नीपैश् च नाग पुन्नाग चम्पकैः

स योजन शत उत्सेधः पाद ऊन विटप आयतः

कुमुद उत्पल कह्लार शतपत्र वन ऋद्धिभिः

भवता अनुगृहीतानाम् आशु मन्यो ऽस्त्व् अनातुरम्

वनं सौगन्धिकं च अपि यत्र तद् नाम पङ्कजम्

ययोस् तद् स्नान विभ्रष्ट नव कुङ्कुम पिञ्जरम्

नाना मणि मयैः शृङ्गैर् नाना धातु विचित्रितैः

वितृषो ऽपि पिबन्त्य् अम्भः पाययन्तो गजा गजीः

प्राप्तं किम्पुरुषैर् दृष्ट्वा त आराद् ददृशुर् वटम्

संछिन्न भिन्न सर्व अङ्गाः स ऋत्विज् सभ्याः भय आकुलाः

निर्नीडस् ताप वर्जितः

शक्तेः शिवस्य च परं यत् तद् ब्रह्मा निरन्तरम्

चरन्तं विश्व सुहृदम् वात्सल्यात् लोक मङ्गलम्

उपास्यमानं सख्या च भर्त्रा गुह्यक रक्षसाम्

ददृशुस् तत्र ते रम्याम् अलकां नाम वै पुरीम्

जीवताद् यजमानो ऽयं प्रपद्येत अक्षिणी भगः

कृत्वा ऊरौ दक्षिणे सव्यं पाद पद्मम् च जानुनि

वैदूर्य कृत सोपानाः वाप्य उत्पल मालिनीः

जन्म औषधि तपः मन्त्र योग सिद्धैः नरेतरैः

क्रीडन्ति पुंसः सिञ्चन्त्यो विगाह्य रति कर्शिताः

स लोकपालाः मुनयो मनूनाम् आद्यं मनुं प्राञ्जलयः प्रणेमुः

एष ते रुद्र भागो ऽस्तु यत् उच्छिष्टः ऽध्वरस्य वै

विदुः प्रमाणं बल वीर्ययोः वा यस्य आत्मतन्त्रस्य क उपायं विधित्सेत्

ययौ स्व धिष्ण्यात् निलयं पुरद्विषः कैलासम् अद्रि प्रवरम् प्रियं प्रभोः

बाहुं प्रकोष्ठे ऽक्षमालाम् आसीनं तर्कमुद्रया

व्रजन्तम् इव मातङ्गैर् गृणन्तम् इव निर्झरैः

मयूर केका अभिरुतम् मद अन्ध अलि विमूर्छितम्

भूतानि च आत्मनि अपृथक् दिदृक्षताम् प्रायेण रोषो ऽभिभवेद् यथा पशुम्

खर्जूर आम्रातक आम्र आद्यैः प्रियाल मधुक इङ्गुदैः

विश्वं सृजसि पास्य् अत्सि क्रीडन्न् ऊर्णपटो यथा

प्लावितै रक्तकण्ठानां कूजितैश् च पतत्रिणाम्

तार हेम महा रत्न विमान शत संकुलाम्

तस्मिन् महा योग मये मुमुक्षु शरणे सुराः

त्वया एव लोके ऽवसिताश् च सेतवो यान् ब्राह्मणाः श्रद्दधते धृत व्रताः

कदली खण्ड संरुद्ध नलिनी पुलिन श्रियम्

नारायणश् च विश्वात्मा न कस्य अध्वरम् ईयतुः

पृथक् धियः कर्म दृशः दुराशयाः पर उदयेन अर्पित हृद्रुजः ऽनिशम्

स्वयम्भुवे नमस्कृत्य कार्त्स्न्येन एतत् न्यवेदयन्

हित्वा यक्ष ईश्वर पुरीम् वनं सौगन्धिकं च तत्

क्षेमाय तत्र सा भूयान् न प्रायेण बुभूषताम्

कलहंस कुल प्रेष्ठम् खरदण्ड जल आशयम्

न वै सतां त्वद् चरण अर्पित आत्मनाम् भूतेषु सर्वेष्व् अभिपश्यतां तव

द्रुमैः काम दुघैः हृद्यं चित्र माल्य फल छदैः

स्वर्ण अर्ण शतपत्रैः च वर रेणुक जातिभिः

नाना द्रुम लता गुल्मैः नाना मृग गण आवृतैः

स इत्थम् आदिश्य सुरान् अजस् तु तैः समन्वितः पितृभिः स प्रजा ईशैः

कुर्वन्ति तत्र ह्य् अनुकम्पया कृपां न साधवो दैव बलात् कृते क्रमम्

तमालैः शाल तालैः च कोविदार आसन अर्जुनैः

त्वम् एव धर्म अर्थ दुघ अभिपत्तये दक्षेण सूत्रेण ससर्जिथ अध्वरम्

रमणं विहरन्तीनां रमणैः सिद्ध योषिताम्

जुष्टां पुण्यजन स्त्रीभिः यथा खं स तडित् घनम्

अथ अपि यूयं कृत किल्बिषाः भवं ये बर्हिषो भाग भाजम् परादुः

पनस उदुम्बर अश्वत्थ प्लक्ष न्यग्रोध हिङ्गुभिः

कुर्व् अध्वरस्य उद्धरणम् हतस्य भोः त्वया असमाप्तस्य मनो प्रजापतेः

स तु उपलभ्य आगतम् आत्मयोनिं सुर असुर ईशैः अभिवन्दित अङ्घ्रिः

यस्मिन् यदा पुष्करनाभ मायया दुरन्तया स्पृष्ट धियः पृथक् दृशः

न अहम् न यज्ञो न च यूयम् अन्ये ये देहभाजो मुनयश् च तत्त्वम्

तया हत आत्मसु अनुकर्म चेतःसु अनुग्रहं कर्तुम् इह अर्हसि प्रभो

देवानां भग्न गात्राणाम् ऋत्विजां च आयुध अश्मभिः

नमस्कृतः प्राह शशाङ्क शेखरम् कृत प्रणामम् प्रहसन्न् इव आत्मभूः

रक्त कण्ठ खग अनीक स्वर मण्डित षट्पदम्

सनन्दन आद्यैः महा सिद्धैः शान्तैः संशान्त विग्रहम्

भूर्जैर् ओषधिभिः पूगै राजपूगैश् च जम्बुभिः

उत्थाय चक्रे शिरसा अभिवन्दनम् अर्हत्तमः कस्य यथा एव विष्णुः
भवांस् तु पुंसः परमस्य मायया दुरन्तया अ स्पृष्ट मतिः समस्त दृश्

गवयैः शरभैर् व्याघ्रै रुरुभिर् महिष आदिभिः

मन्दारैः पारिजातैश् च सरलैश् च उपशोभितम्

नारदाय प्रवोचन्तं पृच्छते शृण्वतां सताम्

त्वाम् ईशं विश्वस्य जगतो योनि बीजयोः

अथ देव गणाः सर्वे रुद्र अनीकैः पराजिताः

नन्दा च अलकनन्दा च सरितौ बाह्यतः पुरः

तम् आशु देवं प्रियया विहीनं क्षमापयध्वं हृदि विद्धं दुरुक्तैः

तद् आकर्ण्य विभुः प्राह तेजीयसि कृत आगसि

आह्वयन्तम् इव उद्धस्तैः द्विजान् काम दुघैः द्रुमैः

शूल पट्टिश निस्त्रिंश गदा परिघ मुद्गरैः

लिङ्गं च तापस अभीष्टम् भस्म दण्ड जटा अजिनम्

जुष्टं किन्नर गन्धर्वैः अप्सरोभिर् वृतं सदा

तीर्थ पाद पद अम्भोज रजसा अतीव पावने

अधि पुण्यजन स्त्रीणाम् मुहुर् उन्मथयन् मनः

ययोः सुर स्त्रियः क्षत्तर् अवरुह्य स्व धिष्ण्यतः

पाटला अशोक बकुलैः कुन्दैः कुरबकैर् अपि

प्रसादयध्वं परिशुद्ध चेतसा क्षिप्र प्रसादम् प्रगृहीत अङ्घ्रि पद्मम्

पर्यस्तं नन्दया सत्याः स्नान पुण्यतर उदया

ब्रह्मा उवाच

विलोक्य भूतेश गिरिम् विबुधा विस्मयं ययुः

मृगैः शाखामृगैः क्रोडैर् मृगेन्द्रैर् ऋक्ष शल्यकैः

त्वम् एव भगवन्न् एतत् शिव शक्त्योः स्व रूपयोः

नलिनीषु कलं कूजत् खग वृन्द उपशोभितम्

वन कुञ्जर संघृष्ट हरिचन्दन वायुना
पुरतस् तत्र पिण्ड आदि पितॄणां ब्रह्म लोक दः

गदाधर आदयः देवा आद्या आदौ व्यवस्थिताः

काल अन्तरेण व्यक्तः च स्थितः आदिगदाधरः

रुद्र ईश्वरम् नमस्कृत्य रुद्र लोके महीयते

वस्त्राणि मुकुटं घण्टा चामरं प्रेक्षणीयकम्

भार्या स्वर्ग आदि वासः च स्वर्गात् आगत्य राज्यकम्

तस्माद् गिरिः क्रौञ्चपादः पितॄणां ब्रह्म लोक दः

माला विद्याधरौ विद्याधर पदम् लभेत्

अर्घ्यं पात्रं च पाद्यं च गन्ध पुष्पम् च धूपकम्

शिला रूपेण च अव्यक्ताः तस्मात् देव मया शिला

वध बन्ध विनिर्मुक्तः च अन्ते मोक्षम् अवाप्नुयात्

ब्रह्माणं पूजयित्वा च ब्रह्म लोकम् अवाप्नुयात्

सर्व अर्थः सर्वम् आप्नोति सम्पूज्य आदिगदाधरम्

वैश्वानरं समभ्यर्च्य उत्तमां दीप्तिम् आप्नुयात्

या इयम् प्रेतशिला ख्याता गयायां सा त्रिधा स्थिता

दीपं नैवेद्यम् उत्कृष्टं माल्यानि विविधानि च

कुलानां शतम् उद्धृत्य नयेत् ब्रह्म पुरम् नरः

सुभद्रां पूजयित्वा तु सौभाग्यं परम् आप्नुयात्

क्षेत्रपालं समभ्यर्च्य ग्रह वृन्दैः प्रमुच्यते

अरविन्दो गिरिः नाम क्रौञ्च पाद अङ्कितः यतः

यथा दाशरथी रामः कृष्णो बुद्धो ऽथ कल्की अपि

ब्रह्म लोकम् अवाप्नोति सम्पूज्य आदिगदाधरम्

कालेश्वरं समभ्यर्च्य नरः कालंजयो भवेत्

गय असुरस्य यत् मुण्डम् तस्य पृष्ठे शिला यतः

अभ्यर्च्य इन्द्रम् महा ऐश्वर्यम् गौरीं सौभाग्यम् आप्नुयात्

तथा शिला आदि रूपः च श्रेष्ठः च एव गदाधरः

ब्रह्मा उवाच

धर्मेण धारिता भूत्यै सर्व देव मया शिला

नारायणं तु सम्पूज्य नराणाम् अधिपः भवेत्

मुण्डपृष्ठं समभ्यर्च्य सर्व कामम् अवाप्नुयात्

रामेश्वरं नरो नत्वा राम वत् सु प्रियः भवेत्

जगन्नाथं ये ऽर्चयन्ति सुभद्रां बलभद्रकम्

सिद्धेश्वरं च सम्पूज्य सिद्धो ब्रह्म पुरम् व्रजेत्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे गयामाहात्म्यं नाम षडशीतितमो ऽध्यायः

वराहं पूजयित्वा तु भूमि राज्यम् अवाप्नुयात्

अतो ऽत्र मुनयो भूपा राज पत्नी आदयः सदा

वंश अर्थिनी च वंशान् वै प्राप्य अर्च्य आदिगदाधरम्

ब्रह्मेश्वरं नरः स्तुत्वा ब्रह्म लोकाय कल्प्यते

पुरुषोत्तम राजस्य सूर्यस्य च गणस्य च

कूर्मो वराहो नृहरिः वामनः राम ऊर्जितः

नत्वा कपर्दि विघ्नेशम् सर्व विघ्नैः प्रमुच्यते

सर्वान् कामान् अवाप्नोति सम्पूज्य आदिगदाधरम्

नाग अष्टकम् समभ्यर्च्य नाग दष्टः विमुच्यते

पाद्य आद्यैः गन्ध पुष्प आद्यैः अतस् आदिगदाधरः

राज्य अर्थः राज्यम् आप्नोति शान्ति अर्थः शान्तिम् आप्नुयात्

द्वादशादित्यम् अभ्यर्च्य सर्व रोगैः प्रमुच्यते

तेषां तावत् धनम् धान्यम् आयुर् आरोग्य सम्पदः

अलंकार आदिकम् पिण्डम् अन्न दान आदिकम् तथा

धर्म अर्थम् प्राप्नुयाद् च अर्थम् आप्नुयात्

तस्मिन् दृष्टे शिला दृष्टा यतः सर्वं गदाधरः

कार्तिकेयं पूजयित्वा ब्रह्म लोकम् अवाप्नुयात्

आदिः आदौ पूजितो ऽत्र देवैः ब्रह्म आदिभिः यतस्

पृथिव्यां सर्व तीर्थेभ्यः यथा श्रेष्ठा गया पुरी

ज्ञानं प्राप्य श्रियं पुत्रान् व्रजन्ति पुरुषोत्तमम्

श्राद्ध पिण्ड आदि कर्तारः पितृभिः ब्रह्म लोक गाः

धर्म संरक्षण अर्थाय अधर्म आदि विनष्टये

गरुडं च समभ्यर्च्य विघ्न वृन्दात् प्रमुच्यते

पुत्रान् पुत्र अर्थिनी स्त्री च सौभाग्यं च तद् अर्थिनी

रेवन्तं पूजयित्वा अथ अश्वान् आप्नोति अनुत्तमान्

तेषाम् उद्धरण अर्थाय यतः प्रेतशिला शुभा

श्राद्धेन पिण्ड दानेन अन्न दानेन वारि दः

पुत्र आदि संतति श्रेयस् विद्या अर्थम् काम ईप्सितः

तथा व्यक्तो अव्यक्त रूपी आसीत् आदिः गदाधरः

मुण्डपृष्ठस्य पादेषु यतो ब्रह्मसरस् मुखाः
विश्वव्यचाः पुनर् च आद्यः संनद्धश् च ततः परः

कुतः सस्य विनिष्पत्तिः तृण ओषधि गणः अपि च

तद् आदित्यात् ऋते हि एषा काल संख्या न विद्यते

सर्वात्मा सर्व लोक ईशः महा देवः प्रजापतिः

सूर्यो गोभिर् जगत् सर्वम् आदीपयति सर्वतः

सुर सेनापतिः स्कन्दः पठ्यते ऽङ्गारको ग्रहः

अ विज्ञेयः ग्रहो विप्रा दीप्तिमान् सु प्रभः रविः

अत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः

आदित्य मूलम् अखिलम् त्रैलोक्यं न अत्र संशयः

तद्वत् सहस्रकिरणः ग्रहराजो जगत् प्रभुः

पठ्यते च अग्निः आदित्यः उदकं चन्द्रमाः स्मृतः

स एष तेजसां राशिः समस्तः सार्वलौकिकः

सर्वावसुः पुनर् च अन्यः स्वराज् अन्यः प्रकीर्तितः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे षष्टितमो ऽध्यायः

तपति एष द्विजश्रेष्ठाः त्रैलोक्यम् स चराचरम्

सूत उवाच

अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि च इह च

सुषुम्नो हरिकेशश् च विश्वकर्मा तथा एव च

भाव अभावौ हि लोकानाम् आदित्यात् निःसृतौ पुरा

यथा प्रभाकरो दीपो गृह मध्ये ऽवलम्बितः

स एष कालः च अग्निः च द्वादशात्मा प्रजापतिः

रवे रश्मि सहस्रम् यत् प्राक् मया समुदाहृतम्

दृश्यन्ते दिवि ताः सर्वाः विश्वं च इदम् पुनर् जगन्त्

ऋतूनां च विभागश् च पुष्पं मूलं फलं कुतः

क्षणा मुहूर्ता दिवसा निशाः पक्षाश् च कृत्स्नशः

भवति अस्मात् जगन्त् कृत्स्नम् स देव असुर मानुषम्

उत्तमं मार्गम् आस्थाय रात्रि अहोभिः इदं जगत्

नारायणं बुधं प्राहुः देवम् ज्ञान विदः जनाः

संनद्धश् च तु यो रश्मिः स योनिर् लोहितस्य तु

शेषाणां प्रकृतिं सम्यक् वक्ष्यमाणाम् निबोधत

सर्व लोक प्रभुः साक्षात् यमः लोक प्रभुः स्वयम्

सुषुम्नः सूर्य रश्मिः तु दक्षिणां राशिम् ऐधयत्

सूर्य एव त्रिलोक ईशः मूलं परम दैवतम्

हरिकेशः पुरस्ताद् ऋक्ष योनिः प्रकीर्त्यते

महा ग्रहः द्विजश्रेष्ठा मन्द गामी शनैश्चरः

द्युतिः द्युतिमताम् कृत्स्नं यत् तेजः सर्व लौकिकम्

प्रचारो ऽस्य सुषुम्नः परिकीर्तितः

रुद्र इन्द्र उपेन्द्र चन्द्राणाम् विप्र इन्द्र अग्नि दिवौकसाम्

न क्षीयन्ते यतस् तानि तस्मात् नक्षत्र ता स्मृता

पार्श्वत ऊर्ध्वम् अधश् च एव तापयति एष सर्वशः

कालात् ऋते न नियमो न दीक्षा न आह्निक क्रमः

शनैश्चरं पुनश् च अपि रश्मिर् आप्यायते स्वराट्

एवं सूर्य प्रभावेन नक्षत्र ग्रह तारकाः

तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रह योनयः

देव असुर गुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महा ग्रहौ

दक्षिणे विश्वकर्मा च रश्मिः वर्धयते बुधम्
तपसा दुष्करेण आप्तः पतित्वे शंकरो मया

तस्य आशु वर्तितुं देवी व्यवस्यत सती तदा

विरम्यताम् अति क्लेशात् तपसः अस्मात् मद् आज्ञया

द्वारेषु न अवधानम् ते यस्मात् पश्यामि वै ततः

निर्जगाम मुखात् क्रोधः सिंह रूपी महा बलः

उमा अपि प्राप्त संकल्पा जगाम गिरिश अन्तिकम्

पञ्चालो नाम यक्षः अयम् यक्ष लक्ष पदानुगः

त्वचा सा च अभवत् दीप्ता घण्टा हस्ता त्रि लोचना

प्रविशन्तीं तु तां द्वारात् अपकृष्य समाहितः

स तु सिंहः कराल आस्यः जटा जटिल कंधरः

प्रयोजनं न ते अस्ति इह गच्छ यावत् न भेत्स्यसे

देव्या रूप धरः दैत्यो देवं वञ्चयितुं तु इह

देवी उवाच

विहित अवसरः स्त्रीणां शंकरस्य रहस् विधौ

नाना आभरण पूर्ण अङ्गा पीत कौशेय धारिणी

ब्रह्मा उवाच

एवम् उत्सृष्ट शपायाः गिरि पुत्र्याः तु अनन्तरम्

तस्याः तत् भाषितम् श्रुत्वा प्रोवाच कमलासनः

भर्तुः भूत पतेः अङ्गम् एकतस् निर्विशे अङ्ग वत्

देवी उवाच

निशे भूधरजा देह सम्पर्कात् त्वं मम आज्ञया

आजगाम आश्रम पदम् संपदाम् आश्रयम् तदा

य एष सिंहः प्रोद्भूतो देव्याः क्रोधात् वरानने

व्यादित आस्यः ललत् जिह्वः क्षाम कुक्षिः चिखादिषुः

ताम् अब्रवीत् ततस् ब्रह्मा देवीं नील अम्बुज _

स मां श्यामल वर्णा इति बहुशः प्रोक्तवन् भवः

स ते अस्तु वाहनं देवि केतौ च अस्तु महाबलः

आगम्य उवाच देवेशो गिरिजां स्पष्टया गिरा

वाक्यं वाचा चिर उद्गीर्ण वर्ण निर्णीत वाञ्छितम्

ताम् उवाच स कोपेन रूपात् तु व्यभिचारिणीम्

प्रविष्टो न च दृष्टः असौ स वै देवेन घातितः

तस्मात् ते परुषा रूक्षा जडा हृदय वर्जिता

किं पुत्रि प्राप्तु कामा असि किम् अलभ्यम् ददामि ते

ततस् तत्याज भृङ्ग अङ्गम् फुल्ल नीलोत्पल त्वचम्

गणेश क्षार सदृशा शिला माता भविष्यति

सः अभवत् प्रक्रमेण एव विचित्र आख्यान संश्रयः

एवं भव त्वं भूयस् च भर्तृ देह अर्ध धारिणी

सम्प्राप्ता कृतकृत्य त्वम् एकानंशा पुरा हि असि

मातरं मा परित्यज्य यस्मात् त्वम् स्नेह विक्लवाम्

तत् श्रुत्वा उवाच गिरिजा गुरोः गौरत्व गर्भितम्

दत्तः ते किंकरो देवि मया माया शतैः युतः

निमित्तम् एतत् विख्यातम् वीरकस्य शिला उदये

रुरोध वीरको देवीं हेम वेत्र लता धरः

इति उक्ता कौशिकी देवी विन्ध्य शैलम् जगाम ह

प्रोद्धूत लम्ब लाङ्गूलः

घातिते च अहम् आज्ञप्तः नीलकण्ठेन कोपिना
तत्त्व अन्वेषिभिः च अस्माभिः दूर स्थितः ऽपि प्रत्यक्षीकृतो ऽसि

अथ तेन आनीयमानम् अति दूर गमन गुरु जड जङ्घा काण्डम् कार्दमिक चेल चीरिका नियमित उच्चण्ड चण्डातकम् पृष्ठ प्रेङ्खत् पटच्चर कर्पट घटित गल ग्रन्थिम् अति निबिड सूत्र बन्ध निम्नित अन्तराल कृत लेख व्यवच्छेदया लेख मालिकया परिकलित मूर्धानम् प्रविशन्तं लेखहारकम् अद्राक्षीत्

अति गम्भीरे भूपे कूप इव जनस्य निरवतारस्य

अभिनव पटु पाटला आमोद सुरभि परिमलम् न केवलं जलम् जनस्य पवनम् अपि पातुम् अभूत् अभिलाषः दिवसकर सन्तापात्

शिशु चापल अ पराचीन चेतः वृत्ति तया च भवतः केनचिद् अ सहिष्णुना यत् किंचिद् असदृशम् उदीरितम् इतरो लोकस् तथा एव तद् गृह्णाति वक्ति च

चन्दन धूसराभिः अ सूर्यम्पश्याभिः कुमुदिनीभिः इव दिवसम् असुप्यत सुन्दरीभिः

त्वयि तु विना कारणेन अदृष्टे ऽपि प्रत्यासन्ने बन्धौ इव बद्ध पक्षपातम् किम् अपि स्निह्यति मे हृदयं दूर स्थे अपि इन्दोः इव कुमुद आकरे

क्रमेण च खर खग मयूखे खण्डित शैशवे शुष्यत् सरसि सीदत् स्रोतसि मन्द निर्झरे झिल्लिका झाङ्कारिणि कातर कपोत कूजित अनुबन्ध बधिरित विश्वे श्वसत् पतत्त्रिणि करीष कष मरुति विरल वीरुधि रुधिर कुतूहलि केसरि किशोरक लिह्यमान कठोर धातकी स्तबके ताम्यत् स्तम्बेरम यूथ वमथु तिम्यन् महा महीधर नितम्बे दिनकर दूयमान द्विरद दीन दान आश्यान दान श्यामिका आलीन मूक मधुलिहि लोहितायमान मन्दार सिन्दूरित सीम्नि सलिल स्यन्द संदोह संदेह मुह्यत् महा महिष विषाण कोटि विलिख्यमान स्फुटत् स्फाटिक दृषदि घर्म मर्मरित गर्मुति तप्त पांशु कुकूल कातर विकिरे विवर शरण श्वाविधे तट अर्जुन कुरर कूजा ज्वर विवर्तमान उत्तान शफर शार पङ्क शेष पल्वल अम्भसि दाव जनित जगत् नीराजने रजनी राजयक्ष्मणि कठोरीभवति निदाघ काले प्रतिदिशम् आटीकमाना इव उषरेषु प्रपा वाट कुटी पटल प्रकट लुण्ठकाः प्रपक्व कपिकच्छू गुच्छ छटा आच्छोटन चापलैः अकाण्ड कण्डूलाः इव कर्षन्तः शर्करिलाः कर्कर स्थलीः स्थूल दृषद् चूर्ण मुचः मुचुकुन्द कन्दल दलन दन्तुराः संतत तपन ताप मुखर चीरी गण मुख शीकर शीक्यमान तनवः तरुणतर तरणि ताप तरले तरन्त इव तरङ्गिणि मृगतृष्णिका तरङ्गिणीनाम् अलीक वारिणि शुष्यत् शमी मर्मर मारव मार्ग लङ्घन लाघव जव जङ्घालाः रैणव आवर्त मण्डली रेचक रास रस रभस आरब्ध नर्तन आरम्भ आरभटी नटाः दाव दग्ध स्थली मषी मिलन मलिनाः शिक्षित क्षपणक वृत्तयः इव वन मयूर पिच्छ चयान् उच्चिन्वन्तः स प्रयाण गुञ्जाः इव शिञ्जान जरत् करञ्ज मञ्जरी बीज जालकैः स प्ररोहाः इव आतप आतुर वन महिष नासा निकुञ्ज स्थूल निःश्वासैः स अपत्याः इव उड्डीयमान जवन वात हरिण परिपाटी पेटकैः स भ्रुकुटयः इव दह्यमान खलधान बुस कूट कुटिल धूम कोटिभिः स अवीचि वीचयः इव महा ऊष्म मुक्तिभिः लोमशा इव शीर्यमाण शाल्मलि फल तूल तन्तुभिः दद्रुणा इव शुष्क पत्र प्रकर आकृष्टिभिः शिराला इव तृण वेणी विकरणैः उच्छ्मश्रव इव धूयमान नव यवशूक शकल शङ्कुभिः दंष्ट्राला इव चलित शलल सूची शतैः जिह्वाला इव वैश्वानर शिखाभिः उत्सर्पत् सर्प कञ्चुकैः चूडाला इव ब्रह्म स्तम्भ रस अभ्यवहरणाय कवलग्रहम् इव उष्णैः कमल वन मधुभिः अभ्यस्यन्तः सकल सलिल उच्छोषण घर्म घोषणा घोर पटहैः इव शुष्क वेणु वन आस्फोटन पटु रवैः त्रिभुवन बिभीषिकाम् उद्भावयन्तः च्युत चपल चाष पक्ष श्रेणी शारित सृतयः त्विषिमत् मयूख लता अलात प्लोष कल्माष वपुषः इव स्फुटित गुञ्जा फल स्फुलिङ्ग अङ्गार अङ्कित अङ्गाः गिरि गुहा गम्भीर झाङ्कार भीषण भ्रान्तयः भुवन भस्मीकरण अभिचार चरु पचन चतुराः रुधिर आहुतिभिः इव पारिभद्र द्रुम स्तबक वृष्टिभिः तर्पयन्तस् तारवान् वन विभावसून् अशिशिर सिकता तारकित रंहसः तप्त शैल विलीयमान शिलाजतु रस लव लिप्त दिशः दाव दहन पच्यमान चटक अण्ड खण्ड खचित तरु कोटर कीट पटल पुटपाक गन्ध कटवः प्रावर्तन्त उन्मत्ताः मातरिश्वानः

तथा इति च स्वामिना प्रतिपन्नम्
न च सेवा वैषम्य विष आदिना वा परमेश्वर उपसर्पण भीरुणा भवता भवितव्यम्

अन् अपेक्षित गुण दोषः पर उपकारः सतां व्यसनम्

यतो भवन्तम् अन्तरेण अन्यथा च अन्यथा च अयम् चक्रवर्ती दुर्जनैः ग्राहितः आसीत्

अशिशिर समयेन चक्रवाक मिथुन अभिनन्दिताः सरित इव तनिमानम् आनीयन्त स उडुपाः शर्वर्यः

विश्रान्तः च अब्रवीत् एष खलु स्वामिना माननीयस्य लेखः प्रहित इति विमुच्य अर्पयत्

सो ऽब्रवीद् आयुष्मन् अविलम्बितं प्रवेशय एनम् इति

अवकेशी इव अ दृष्ट परमेश्वरः बन्धु मध्यम् अधिवसन् अपि न मे बहु मतः

अतो भवता राज कुलम् अ कृत कालक्षेपम् आगन्तव्यम्

अवधृत लेखा अर्थः च समुत्सारित परिजनः संदेशं पृष्टवान्

निद्रा अलसाः रत्न आलोकम् अपि न असहन्त दृशः किम् उत जरठम् आतपम्

अभिनव उदितः च सर्वस्यां पृथिव्यां सकल कुसुम बन्धन मोक्षम् अकरोत् प्रतपन् उष्ण समयः

न च तत् तथा न सन्त्य् एव ते येषां सताम् अपि सतां न विद्यन्ते मित्र उदासीन शत्रवः

अथ तत्र अनवरत अध्ययन ध्वनि मुखराणि भस्म पुण्ड्रक पाण्डुर ललाटैः कपिल शिखा जाल जटिलैः कृशानुभिः इव क्रतु लोभ आगतैः बटुभिः अध्यास्यमानानि सेक सु कुमार सोम केदारिका हरितायमान प्रघनानि कृष्णाजिन विकीर्ण शुष्यत् पुरोडाशीय श्यामाक तण्डुलानि बालिका विकीर्यमाण नीवार बलीनि शुचि शिष्य शत आनीयमान हरित कुश पूली पलाश समिन्धि इन्धन गोमय पिण्ड कूट संकटानि आमिक्षीय क्षीर क्षारिणीनाम् अग्निहोत्र धेनूनाम् खुर वलयैः विलिखित अजिर वितर्दिकानि कामण्डलव्य मृद् पिण्ड मर्दन व्यग्र यति जनानि वैतान वेदी शङ्कव्यानाम् औदुम्बरीणाम् शाखानां राशिभिः पवित्रित पर्यन्तानि वैश्वदेव पिण्ड पाण्डुरित प्रदेशानि हविः धूम धूसरित अङ्गण विटपि किसलयानि वत्सीयबालक लालित ललत् तरल तर्णकानि क्रीडत् कृष्णसार छाग शावक प्रकटित पशुबन्ध प्रबन्धानि शुक सारिका आरब्ध अध्ययन दीयमान उपाध्याय विश्रान्ति सुखानि साक्षात् त्रयी तपोवनानि इव चिर दृष्टानाम् बान्धवानां प्रीयमाणो भ्रमन् भवनानि बाणः सुखम् अतिष्ठत्

विज्ञप्तश् चक्रवर्ती त्वद् अर्थम् यथा प्रायेण प्रथमे वयसि सर्वस्य एव चापलैः शैशवम् अपराधि इति

स्वयम् ऋतुराजस्य अभिषेक आर्द्राः चामर कलापाः इव अगृह्यन्त कामिनी चिकुर चयाः कुसुमायुधेन हिम दग्ध सकल कमलिनी कोपेन इव हिमालय अभिमुखीम् यात्राम् अदात् अंशुमाली

अथ बाणः तु सादरं गृहीत्वा स्वयम् एव अवाचयत् मेखलकात् संदिष्टम् अवधार्य फल प्रतिबन्धी धीमता परिहरणीयः काल अतिपातः इति एतावत् अत्र अर्थ जातम्
सर्वतस् च भूरि भस्त्रा सहस्र संधुक्षण क्षुभिताः इव जरठ अजगर गम्भीर गल गुहा वाहि वायवः क्वचिद् स्वच्छन्द तृण चारिणः हरिणाः क्वचित् तरु तल विवर विवर्तिनः बभ्रवः क्वचिद् जटा अवलम्बिनः कपिलाः क्वचिद् शकुनि कुल कुलाय पातिनः श्येनाः क्वचिद् विलीन लाक्षा रस लोहित छवयः ऽधराः क्वचिद् आसादित शकुनि पक्ष कृत पटु गतयः विशिखाः क्वचिद् दग्ध निःशेष जन्म हेतवः निर्वाणाः क्वचित् कुसुम वासित अम्बर सुरभयः रागिणः क्वचिद् स धूम उद्गाराः मन्द रुचयः क्वचिद् सकल जगत् ग्रास घस्मराः स भस्मकाः क्वचिद् वेणु शिखर लग्न मूर्तयः अत्यन्त वृद्धाः क्वचिद् अचल उपयुक्त शिलाजतवः क्षयिणः क्वचिद् सर्व रस भुजः पीवानः क्वचिद् दग्ध गुग्गुलवः रौद्राः क्वचिद् ज्वलित नेत्र दहन दग्ध स कुसुम शर मदनाः कृत स्थाणु स्थितयः चटुल शिखा नर्तन आरम्भ आरभटी नटाः क्वचिद् शुष्क कासार सृतिभिः स्फुटत् नीरस नीवार बीज लाज वर्षिभिः ज्वाला अञ्जलिभिः अर्चयन्त इव घर्म घृणिम् अघृणा इव हठ हूयमान कठोर स्थल कमठ वसा विस्र गन्ध गृध्नवः स्वम् अपि धूमम् अम्भोद समुद्भूति भिया इव भक्षयन्तः स तिल आहुतयः इव स्फुटत् बहल बाल कीट पटलाः कक्षेषु श्वित्रिण इव प्लोष विचटत् वल्कल धवल शम्बूक शुक्तयः शुष्केषु सरःसु स्वेदिन इव विलीयमान मधु पटल गोल गलित मधूच्छिष्ट वृष्टयः काननेषु खलतय इव परिशीर्यमाण शिखा संहतयः महा उषरेषु गृहीत शिला कवलाः इव ज्वलित सूर्य मणि शकलेषु शिलोच्चयेषु प्रत्यदृश्यन्त दारुणा दाव अग्नयः

दधति समीहित सिद्धिम् गुणवन्तः पार्थिवा घटकाः

तथाभूते च तस्मिन् अति उग्रे ग्रीष्म समये कदाचिद् अस्य स्व गृह अवस्थितस्य भुक्तवतो अपराह्ण समये भ्रात्रा पारशवः चन्द्रसेन नामा प्रविश्य अकथयत् एष खलु देवस्य चतुर् समुद्र अधिपतेः सकल राज चक्र चूडामणि श्रेणी शाण कोण कषण निर्मलीकृत चरण नख मणेः सर्व चक्रवर्तिनाम् धौरेयस्य महाराज अधिराज परमेश्वर श्री हर्ष देवस्य भ्रात्रा कृष्ण नाम्ना भवताम् अन्तिकम् प्रज्ञाततमो दीर्घ अध्व गः प्रहितो द्वारम् अध्यास्ते इति

इतरद् वार्त्ता संवादन मात्रकम्

अथ ललाटन्तपे तपति तपने चन्दन लिखित ललाटिका पुण्ड्रकैः अलक चीर चीवर संवीतैः स्वेद उद बिन्दु मुक्त अक्ष वलय वाहिभिः दिनकर आराधन नियमाः इव अगृह्यन्त ललना ललाट इन्दु द्युतिभिः

प्रत्यग्र निर्जितस्य अस्तम् उपगतवतो वसन्त सामन्तस्य बाल अपत्येषु इव पयः पायिषु नव उद्यानेषु दर्शित स्नेहः मृदुः अभूत्
प्राणान् इति नासिके

अन्यतरां स्वधिति धाराम् अनक्ति

सम् अस्यै तन्वा भव इति अन्यतरं दर्भम् अवास्यति

यत् ते क्रूरं यद् आस्थितम् इति समन्तं रज्जुधानम्

संज्ञप्तायां जुहोति

आव्रस्कम् अभिघार्य

यत् ते क्रूरं यद् आस्थितं तत् शुन्धस्व इति अवशिष्टाः पार्श्व देशे ऽवसिच्य यथार्थं व्रजति

तिष्ठन् तिष्ठन्तीम् महाशान्तिम् उच्चैर् अभिनिगदति

य आत्म दाः इति वशा शमनम्

पश्चाद् अग्नेः प्राच् मुखः उपविश्य अन्वारब्धायै शान्त्युदकं करोति

प्रत्युष्टं रक्ष इति चरुम् अङ्गारे निदधाति

वायो वे स्तोकानाम् इति दर्भ अग्रम् प्रास्यति

अधर प्रव्रस्केन लोहितस्य अपहत्य

अग्निर् मा तस्माद् एनसो विश्वान् मुञ्चत्व् अंहस इति

इदम् अहम् आमुष्यायणस्य अमुष्याः पुत्रस्य प्राण अपानौ अपकृन्तामि इति अपकृत्य

य ईशे पशुपतिः पशूनाम् इति हुत्वा वशाम् अनक्ति शिरसि ककुदे जघन देशे

निस्सालाम् इत्य् उल्मुकेन त्रिः प्रसव्यं परिहरत्य् अन् अभिपरिहरन् आत्मानम्

अक्तया वपाम् उत्खनति

नाभिम् इति नाभिम्

चरित्राणि इति पादान् समाहृत्य

मेढ्रम् इति मेढ्रम्

दक्षिणतस् तिष्ठन् रक्षोहणं जपति

उद पात्रेण पत्नी अभिव्रज्य मुख आदीनि गात्राणि प्रक्षालयते

चक्षुर् इति चक्षुषी

अथ प्राणान् आस्थापयति प्रजानन्त इति

मुखं शुन्धस्व देव यज्यायै इति

दक्षिणे पार्श्वे दर्भाभ्याम् अधिक्षिपति अमुष्मै त्वा जुष्टम् इति यथादेवतम्

वपया द्यावापृथिवी प्रोर्णुवाथाम् इति वपाश्रपण्यौ वपया प्रच्छाद्य

स्वधितिना प्रकृत्य उत्कृत्य

पश्चाद् उत्तरतो ऽग्नेः प्रत्यक् शीर्षीम् उदक् पादीम् निविध्यति

यद् वशा मायुम् अक्रत उरः वा पड्भिर् आहत
अपि एव अतिक्रमेत् वेलाम् सागरो मकर आलयः

यत् नु अहम् भगवतः स श्रावक संघस्य सुख स्पर्श अर्थाय औत्सुक्यम् आपद्येयम् इति

ततः शक्रो देव इन्द्रः संलक्षयति न मम प्रतिरूपम् यत् अहम् भगवतो असत्कारम् अध्युपेक्षेयम्

ते कथयन्ति किम् इदम् अवलोकिता गमिष्यामः

कथं मेण्ढक पुत्रः तस्य पञ्चशतिको नकुलको कट्यां बद्धः तिष्ठति

भगवतो ऽचिरं धर्मं देशयतो भोजन कालः ऽतिक्रान्तः

ते कथयन्ति आर्याः तिष्ठत सर्वम् अनुतिष्ठामः इति

ते गताः पश्यन्ति अतिशयेन जनपदान् ऋद्धान् स्फीतान्

ततो मेण्ढकेन गृहपतिना बुद्ध प्रमुखः भिक्षु संघः अकाल खाद्यकैः अकाल पानकैः च संतर्पितः

ततो भगवता मेण्ढकस्य गृहपतेः आशय अनुशयम् धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशी चतुर् आर्य सत्य सम्प्रतिवेधिकी धर्म देशना कृता यां श्रुत्वा मेण्ढकेन गृहपतिना यावत् श्रोतापत्ति फलम् साक्षात्कृतम्

न शक्नोषि षष्टि कार्षापणम् दत्त्वा आगन्तुम् इति एवं भदन्त इति सा दारिका भगवतः प्रतिश्रुत्य सम्प्रस्थिता

ततो भगवान् मेण्ढकं गृहपतिं स परिवारम् सत्येषु प्रतिष्ठापितं कर्वट निवासिनम् जन कायम् यथा भव्य तया विनीय प्रक्रान्तः

तीर्थ्याः कथयन्ति भवन्तः वो यः तावत् अचेतनान् भावान् अन्वावर्तयति स युष्मान् न अन्वावर्तयिष्यति इति कुत एतत् सर्वथा अवलोकिता भवन्तः अपश्चिमं वो दर्शनम् गच्छाम इति

चातुर्महाराजिका देवा उक्ताः यूयं भद्रंकराणां जनपदानां वासयत इति

गृहपते भगवान् कथयति तव पुत्रस्य पञ्चशतिको नकुलकः कट्यां बद्धः तिष्ठति

ततस् तैः भद्रंकर नगर सामन्तकेन सर्वो जन कायः उद्वास्य भद्रंकरं नगरं प्रवासितः शाद्वलानि कृष्टानि स्थण्डिलानि पातितानि पुष्प फल वृक्षाः छिन्नाः पानीयानि विष दूषितानि

किम् असौ युष्माकं भिक्षां चरिष्यति इति तीर्थ्याः कथयन्ति समयेन तिष्ठामो यदि यूयं क्रियाकारं कुरुत न केनचिद् श्रमणम् गौतमं दर्शनाय उपसंक्रमितव्यम्

इदम् अवोचत् भगवान्

तत आगत्य कथयन्ति भवन्तः न कदाचिद् अस्माभिः एवंरूपाः जनपदा ऋद्धाः स्फीता दृष्ट पूर्वाः इति

एवं भदन्त इति आयुष्मान् आनन्दः भगवतः प्रतिश्रुत्य भिक्षूणाम् आरोचयति तथागत आयुष्मन्तो भद्रंकरेषु जनपदेषु चारिकां चरिष्यति

ते कुल उपकरण शालाः उपसंक्रम्य कथयन्ति धर्म लाभः धर्म लाभः

ततो मेण्ढको गृहपतिः भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतो ऽन्तिकात् प्रक्रान्तः

चातुर्महाराजिकैः देवैः भद्रंकर नगर सामन्तकम् सर्वम् आवासितम्

स यदि शतं सहस्रं वा परित्यजति तदा पूर्ण एव तिष्ठति न परिक्षीयते

आर्याः यदि एवम् यस्मिन् एव काले स्थातव्यं तस्मिन् एव काले ऽस्माकं परित्यागस् क्रियते

भवन्तः श्रमणो गौतमः क्षुर अशनिम् पातयन् अनेकाः अपुत्रिका अ पतिकाः च कुर्वन् आगच्छति

युक्तम् एतत् एवम् अतिथेः प्रतिपत्तुम् यथा त्वं प्रतिपन्न इति स कथयति दारिके गणेन क्रियाकारः कृतः न केनचिद् श्रमणम् गौतमं दर्शनाय उपसंक्रमितव्यम्

सा संलक्षयति अयं भगवाञ् शाक्य कुल नन्दनः शाक्य कुलात् राज्यम् अपहाय प्रव्रजितः

ते कथयन्ति यदि एवम् गणेन एवम् क्रियाकारः कृतो गण एव उद्घाटयतु

ते गत्वा भगवतः पाद अभिवन्दनम् कृत्वा पुरतो निषण्णाः

तीर्थ्यैर् नगर जन काय समेतैः अवचरकाः प्रेषिताः गत्वा पश्यत कीदृशा जनपदा इति

गृहपते भगवान् एवम् आह त्वाम् एव अहम् उद्दिश्य आगतः त्वं च द्वारं बद्ध्वा अवस्थितः

स यदि इह आगमिष्यति नियतम् इतस् ऽपि निर्वासयिष्यति

स कथयति वन्दे बुद्धं भगवन्तम्

यथा अ परिज्ञाता एव केनचिद् एव मेण्ढकस्य गृहपतेः सकाशं गता

ततो जनपद चारिकाम् चरन् भद्रंकरं नगरम् अनुप्राप्तः

स्थण्डिलानि पातयत

तस्य वैनेय कालम् पक्वम् इव गण्डं शस्त्र अभिनिपातम् अवेक्षते

नूनं सर्वज्ञः स भगवान्

कथं मेण्ढक स्नुषा सा एकस्य अर्थाय गन्धं सम्पादयति शत सहस्रस्य पर्याप्तिः भवति

कथं मेण्ढक पत्नी सा एकस्य अर्थाय स्थालिकां साधयति शतानि सहस्राणि च भुञ्जते