tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
यमो ऽस्या अधिपतिः

माता इव पुत्रं पृथिवी पुरीष्यम् इत्य् ऋतुभिर् एव एनम् दीक्षयित्वा ऋतुभिः विमुञ्चति

यावान् एव अग्निः तं चिनुते

पञ्च चितीकम् चिन्वीत प्रथमं चिन्वानः

प्रियया एव एनौ तन्वा संशास्ति

छन्दोभिर् एव एनौ संनिवपति

एकविंशो वै स्तोमानां प्रतिष्ठा

प्रतिष्ठा गार्हपत्यः

अष्टा एता उपधाय त्रयोदश लोकंपृणया उपदधाति

ब्रह्म यजुः

स्वर्गस्य लोकस्य प्रज्ञात्यै

पाङ्क्तो वै यज्ञः

उवाच ह सनाच्छव एतन् मा कतिपयथं यजुः आयतनात् अचुच्यवद् इति

गायत्री स्वर्गं लोकम् अञ्जसा वेद

अग्नेर् वा एषा वैश्वानरस्य प्रिया तनूर् यत् सिकताः

एष्व् एव लोकेष्व् ऋध्नोति

एषा वा अग्नेः प्रिया तनूर् यच् छन्दांसि

तेषां दिशस् समव्लीयन्त

अष्ट अक्षरा गायत्री

प्रत्य् अग्निं चिक्यानस् तिष्ठति य एवं वेद

ऊषा वै दिवः प्रियं धाम

विराज्य् एव अन्नाद्ये प्रतितिष्ठति

यद् द्वे पुरस्तात् समीची उपदधाति द्वे पश्चाद् दिशां विधृत्यै

इष्टका वा एता वैश्वानरीर् अपरिमिता यत् सिकताः

एकविंशस्य एव प्रतिष्ठाम् अनु गार्हपत्येन प्रतितिष्ठति

अष्टा एता उपदधाति

यमम् एव अस्याः अधिपतिं देवयजनं निर्याच्य आत्मने ऽग्निं चिनुते

चत्वारि वै छन्दांसि

तद् दश

चतस्रः प्राचीर् उपदधाति

एतेन वै विश्वामित्रो ऽग्नेः प्रियं धाम अवारुन्द्ध

ब्रह्मणा क्षत्रं समेति

यत् सिकता उपवपति ताम् एव अवरुन्द्धे

चतुर्भिस् संनिवपति

क्षत्रं वा एता अग्नीनां यश् च उखायाम् भ्रियते यश् च चीयते

अष्टा एता उपदधाति

छन्दोभिर् देवास् स्वर्गं लोकम् आयन्

त्रय इमे लोकाः

पञ्च पुरीषाणि

इषु अग्रेण ह वा अस्या अन् आमृतम् इच्छन्तो न विविदुः

पाङ्क्ताः पशवः

अग्नेर् एव एतेन प्रियं धाम अवरुन्द्धे

यद् ऊषान् उपवपति दिव एव प्रिये धामन्न् अग्निं चिनुते

यो वा अस्या अधिपतिं देवयजनम् अ निर्याच्य अग्निम् चिनुते यमाय ते ऽग्नयश् चीयन्ते

ता एकविंशतिस् सम्पद्यन्ते

यद् एतेन देवयजनम् अध्यवस्यत्य् अस्या एव अन् आमृते ऽग्निं चिनुते

अस्थि वा इष्टका मांसं पुरीषम्

त्रि चितीकम् चिन्वीत द्वितीयं चिन्वानः

दिवः प्रिये धामन्न् अग्निश् चेतव्यः

त एता दिश्या अपश्यन्

दश अक्षरा विराट्

अष्ट अक्षरा गायत्री

प्रजापतिर् विश्वकर्मा विमुञ्चत्व् इति प्रजापतिम् एव अस्याः विमोक्तारं करोति
स ह उवाच वासिष्ठश् चैकितानेयो यथा वा असाव् अदो ऽमूम् एकविंशी३ं यज्ञायज्ञीयस्य आसु बहिष्पवमानीषु नवसु प्रत्युपधाय शय एवं वा अयम् इदम् उभाव् अन्तौ संधाय शये

यतो ऽणिष्ठ इति

तद् इदं पादाव् अवोचत्

अथ उ ह तिर्यङ्

तस्माद् इमम् अन् उक्थ्यम् सन्तं विभूती इति

ऊर्ध्वश् च ह वै यज्ञस् तायते ऽर्वाङ् च

तद् व् एव वरिष्ठः

तद् आहुः कुतो यज्ञस्य अणिष्ठम् इति

बहिष्पवमानं वाव प्रति यज्ञो ऽणिष्ठः

पद्भ्यां ह्य् एति

ते ह श्वानं संवेष्टितं शयानम् उपेयुः

कुतो वरिष्ठ इति

तद् यत् पृच्छेयुः कद्रियङ् यज्ञ इति

तत् ह न प्रत्यूचुः

अथ उ तिर्यङ्ङ् इति

तद् इदं शिरो ऽवोचत्

कुरु पञ्चालाः ह ब्रह्मोद्यम् ऊदिरे

ते ह पञ्चालाः कुरून् पप्रच्छुः किम् अस्य यज्ञस्य इव इति

अथ उ अर्वाङ् इति

यद् अर्वाङ् तायेत मनुष्या एव जीवेयुर् न देवा इति

स ह स्म एतत् न विजानाति कतरद् यज्ञस्य पूर्वं कतरद् अपरं कतरद् अणीयः कतरत् स्थवीय इति

यज्ञायज्ञीयं वाव प्रति यज्ञो ऽणिष्ठः

सर्वा एव दिश इति ब्रूयात्

तस्य एष श्लोकः

शकलो ह गौपायनो यज्ञं मिमान इयाय

यद् अस्य पूर्वम् अपरं तद् अस्य यद् व् अस्य अपरम् तद् व् अस्य पूर्वम् अहेर् इव सर्पणं शाकलस्य न विजानामि यतरत् पुरस्ताद् इति

यतो वरिष्ठम् इति

पादौ वै प्रति पुरुषो ऽणिष्ठः

ऊर्ध्व इति ब्रूयात्

यतो ऽणिष्ठम् इति

तस्य वा अयं यज्ञक्रतोर् अनया शय्यया रूपं निगच्छति

अक्षिभ्यां हि पश्यन्न् एति

शिरो वै प्रति पुरुषो ऽणिष्ठः

सर्वा उ ह वै दिश एवंविदो यज्ञस् ततो भवति
सुषूदत मृडत मृडया नस् तनूभ्यो

शर्म यच्छथ सप्रथाः

सखा असौ अस्मभ्यम् अस्तु रातिः सखा इन्द्रः भगः
यः एतत् अग्ने तीर्त्वा अस्मिन् लोके साधु चिकीर्षात् तम् त्वम् अस्मिन् लोके धीप्सतात् इति अग्निम् अस्मिन् लोके अदधुः वायुम् अन्तरिक्षे आदित्यम् दिवि

स्वप्नम् तन्द्रीम् मन्युम् अशनयाम् अक्ष काम्याम् स्त्री काम्याम् इति

अथ उ ह अस्मै एताः देवताः न अरातीयन्ति यः एवम् वेद

उग्रदेवः ह स्म आह राजनिः न अहम् मनुष्याय अरातीयामि यान् अस्मै त्रीन् देवानाम् श्रेष्ठान् अरातीयतः अशृणोम् अरातीतम् अरातीतम् हि एव तस्मै यस्मै एताः देवताः अरातीयन्ति इति

एते ह वै पाप्मानः पुरुषम् अस्मिन् लोके सचन्ते

ते देवाः अब्रुवन् याः एव इमाः देवताः छन्दांसि पुरुषे प्रविष्टाः एताभिः एव असुरान् धूर्वाम एव इति

अथ उ ह तम् एव धीप्सन्ति यः एवम् विद्वांसम् धीप्सति इति
पुनर् अत्र ग्रन्थे गुण आधिक्य शतम् च वर्णयन् आह अन्ये इत्यादि

किं कुर्वन्तः पर अमृतम् लब्धवन्तः अमरा जाता मरण रहिताः जीवन्मुक्ता जाता इति अर्थः

किं कृत्वा लक्ष्मी करि राज कौस्तुभ आदीनि अवधीर्य अवहेलनं विधाय लक्ष्मी हरिप्रिया करि राजः ऐरावत इन्द्र वारणः कौस्तुभो हरेः मणिः इत्यादीनि चतुर्दश रत्नानि

अत एव एतत् शास्त्रम् कृपण महताम् निकष रूपम्

अत्र पुनर् विशेषणे

परं च तत् अमृतम् च इति समासः मोक्षम् इति अर्थः

पुनर् इत्य् अप्रथम विशेषणयोः इति प्रसादः

सताम् अयम् एव स्वभावः दरिद्राणां कृपणानां पूर्ववत्
अथ उद्वासयति दिवं दृंह अन्तरिक्षम् दृंह पृथिवीं दृंह प्रजां पशूञ् जुह्वतो मे दृंह इति

अथ स्रुवं च स्रुचं च आदाय निष्टपति प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातय इति

ॐ माम् अहं स्वर्गं लोकम् अभि इति ब्रूयात्

सजूर् देवेभ्यः प्रातर्यावभ्य इति प्रातः

स यद् एव अस्य तत्र दिशो ग्रसन्ते तद् एव अस्य तत् समन्वानयत्य् अन्तरितं रक्षो ऽन्तरिता अरातय इति

अथ स्रुचं संमार्ष्टि सजूर् देवेभ्यः सायंयावभ्य इति सायम्

अथ अधिश्रयति वैश्वानरस्य अधिश्रितम् अस्य् अग्निस् ते तेजो मा प्रतिधाक्षीत् सत्याय त्वा इति

त्रिः पर्यग्नि करोति

स्रोतो ह एव स यज्ञानां भवति

सु वर्णाम् त्वा सुवर्ण मयीम् हिरण्य यष्टिः अस्य् अमृत पलाशा स्रोतो यज्ञानाम् इति

भूतकृतः स्थ प्रत्यूढं जन्यं भयम् इत्य् अङ्गारान् प्रत्यूहति

उपसृष्टे द्यावापृथिवी रुद्रा उपगृह्णन्ति वसूनां दुग्धं भूतकृतः स्थ निरूढं जन्यं भयम् इत्य् अङ्गारान् निरूहति

उपसृज अग्निहोत्रीम् इत्य् आह

अथ आह उन्नेष्यामि इति

अथ अवद्योतयति सं ज्योतिषा ज्योतिर् इति
प्रिये चारु शीले मुञ्च मयि मानम् अनिदानम् सपदि मदन अनलः दहति मम मानसम् देहि मुख कमल मधु पानम्

प्रिये चारु शीले मुञ्च मयि मानम् अनिदानम् सपदि मदन अनलः दहति मम मानसम् देहि मुख कमल मधु पानम्

भवतु भवती इह मयि सततम् अनुरोधिनी तत्र मम हृदयम् अति यत्नम्

स्मर गरल खण्डनम् मम शिरसि मण्डनम् देहि पद पल्लवम् उदारम्

इति चटुल चाटुपटु चारु मुरवैरिणः राधिकाम् अधि वचन जातम्

मुग्धे विधेहि मयि

नासा अभ्येति तिल प्रसून पदवीम् कुन्द आभ दन्ति प्रिये प्रायः त्वद् मुख सेवया विजयते विश्वम् सः पुष्पायुधः

स्थल कमल गञ्जनम् मम हृदय रञ्जनम् जनित रति रङ्ग परभागम्

स व्रीडम् ईक्षित सखी वदनाम् दिन अन्ते स आनन्द गद्गद पदम् हरिः इति उवाच

रसतु रशना अपि तव घन जघन मण्डले घोषयतु मन्मथ निदेशम्

स्फुरतु कुच कुम्भयोः उपरि मणि मञ्जरी रञ्जयतु तव हृदय देशम्

स्फुरत् अधर सीध्वे तव वदन चन्द्रमाः रोचयतु लोचन चकोरम्

प्रिये चारु शीले मुञ्च मयि मानम् अनिदानम् सपदि मदन अनलः दहति मम मानसम् देहि मुख कमल मधु पानम्

वदसि यदि किंचित् अपि दन्त रुचि कौमुदी हरति दर तिमिरम् अति घोरम्

प्रिये चारु शीले मुञ्च मयि मानम् अनिदानम् सपदि मदन अनलः दहति मम मानसम् देहि मुख कमल मधु पानम्

प्रिये चारु शीले मुञ्च मयि मानम् अनिदानम् सपदि मदन अनलः दहति मम मानसम् देहि मुख कमल मधु पानम्

अत्र अन्तरे मसृण रोष वशाम् असीम निःश्वास निःसह मुखाम् सु मुखाम् उपेत्य

प्रिये चारु शीले मुञ्च मयि मानम् अनिदानम् सपदि मदन अनलः दहति मम मानसम् देहि मुख कमल मधु पानम्

नील नलिन आभम् अपि तन्वि तव लोचनम् धारयति कोकनद रूपम्

घटय भुज बन्धनम् जनय रद खण्डनम् येन वा भवति सुख जातम्

रतिः तव कलावती रुचिर चित्र लेखे भ्रुवौ अहो विबुध यौवतम् वहसि तन्वि पृथ्वी गता

सु मुखे विमुखीभावम् तावत् विमुञ्च न मुञ्च माम् स्वयम् अतिशय स्निग्धः मुग्धे प्रियः अहम् उपस्थितः

ज्वलति मयि दारुणः मदन कदन अरुणः हरतु तद् उपाहित विकारम्

जयति पद्मावती रमण जयदेव कवि भारती भणितम् अति शातम्

विशति वितनोः अन्यः धन्यः न कः अपि मम अन्तरम् स्तन भर परिरम्भ आरम्भे विधेहि विधेय ताम्

दृशौ तव मद अलसे वदनम् इन्दु संदीपकम् गतिः जन मनोरमा विधुत रम्भम् ऊरु द्वयम्

परिहर कृत आतङ्के शङ्काम् त्वया सततम् घन स्तन जघनया आक्रान्ते स्वान्ते
दक्षिणयोर् अपरम् एव अध्वर्युः अवमृशति पूर्वं यजमानः

अध्वर्युर् अत्र पृच्छति

आनुष्टुभेन छन्दसा इति पूर्वयोर् उत्तरात्

अथ एनान् बर्हिषा अवस्तृणाति रक्षः हणः वलग हनः ऽवस्तृणामि वैष्णवान् इति सर्वान् एव अनुपूर्वम्

तन् नौ सह इति

अथ एने अभिमृशति रक्षः हणौ वलग हनौ वैष्णवी इति

तन् नौ सह इति

अथ एनान् हिरण्यम् अन्तर्धाय स्रुव आहुत्या अभिजुहोति रक्षः हणः वलग हनः ऽभिजुहोमि वैष्णवान् स्वाहा इति सर्वान् एव अनुपूर्वम्

खनति रक्षः हणः वलग हनः वैष्णवान् खनामि इति सर्वान् एव अनुपूर्वम्

अथ एनान् अद्भिः प्रोक्षति रक्षः हणः वलग हनः प्रोक्षामि वैष्णवान् इति सर्वान् एव अनुपूर्वम्

ते संस्पृष्टे उपदधाति रक्षः हणौ वलग हनौ उपदधामि वैष्णवी इति

पूर्वया द्वारा हविर्धानं प्रपाद्य दक्षिणस्य हविर्धानस्य नीड एतच् चर्म उत्सादयति

आदाय अभिमन्त्रयते ऽभ्रिर् असि न अरिः असि इति

अथ यजमानः पृच्छति अध्वर्यो किम् अत्र इति

भद्रम् इति

अथ अध्वर्युः

अथ अध्वर्युः पृच्छति यजमान किम् अत्र इति

अथ उपरवाणाम् कालाद् अभ्रिम् आदत्ते देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् आदद इति

अथ एने प्रदक्षिणं पुरीषेण पर्यूहति रक्षः हणौ वलग हनौ पर्यूहामि वैष्णवी इति

अथ एतत् चर्म फलकयोः प्राचीन ग्रीवम् उत्तर लोम उपस्तृणाति यज्ञ प्रतितिष्ठ इति वा तूष्णीं वा

अपरयोर् उत्तरम् एव अध्वर्युः अवमृशति दक्षिणं यजमानः

अथ यजमानः

जागतेन छन्दसा इति अपरयोर् उत्तरात्

अथ अत्र एव तिष्ठन् याचत्य् अभ्रिं यवमतीः प्रोक्षणीर् बर्हिः हस्तम् आज्य स्थालीम् स स्रुवाम् अधिषवणं चर्म अधिषवणे फलके षट् शङ्कून् ग्रावाणं हिरण्यम् उद पात्रम् इति

तया उपरवान् परिलिखति पूर्वयोर् दक्षिणम् एव अग्रे परिलिखितं रक्षः परिलिखिता अरातय इदम् अहं रक्षसो ग्रीवा अपिकृन्तामि यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इदम् अस्य ग्रीवा अपिकृन्तामि इति सर्वान् एव अनुपूर्वम्

अथ एनान् अभिमृशति विराड् असि सपत्न हा सम्राड् असि भ्रातृव्य हा स्वराड् अस्य् अभिमाति हा विश्वाराड् असि विश्वासां नाष्ट्राणां हन्ता इति सर्वान् एव अनुपूर्वम्

अथ एने शङ्कुभिः परिणिहन्ति द्वाभ्यां पुरस्ताद् द्वाभ्यां पश्चाद् द्वाभ्याम् अभितो अन् अवसर्पणाय

अथ एषु अपो ऽवनयति रक्षः हणः वलग हनः ऽवनयामि वैष्णवान् इति सर्वेष्व् एव अनुपूर्वम्

यम् एव अध्वर्युः प्रजहाति तं यजमानो ऽवमृशति

तिरस् चर्मन् फलके ग्राव्णा उद्वादयति

अथ यजमानः

अत्र एतान् पद पांसून् अ संचरे परावपति

उत्तरयोः पूर्वम् एव अध्वर्युः अवमृशत्य् अपरं यजमानः

अत्र यं यजमानो द्वेष्टि तं मनसा ध्यायति

त्रैष्टुभेन छन्दसा इति अपरयोर् दक्षिणात्

अथ एभ्यः पांसून् उद्वपति इदम् अहं तं वलगम् उद्वपामि यं नः समानो यम् असमानो निचखान इदम् एनम् अधरं करोमि यो नः समानो यो ऽसमानो ऽरातीयति गायत्रेण छन्दसा इति
समानम् आ अनूयाजेभ्यः

मेदसा उपस्तृणाति मेदसा आदधाति मेदसा अभिघारयति

आश्राव्य आश्राव्य प्रेष्य प्रेष्य इति एव उत्तरेभ्यः संप्रेष्यति

वषट्कृते जुहोति

षडवत्तं सम्पादयति

मनो मे हार्दि यच्छ इति आत्मानं प्रत्यभिमृशति

प्राश्नन्ति मार्जयन्ते

ततः संप्रेष्यत्य् अग्नीद् औपयजान् अङ्गारान् आहर उपयष्टर् उपसीद ब्रह्मन् प्रस्थास्याम इति संप्रैष आदिः

जुहू उपभृतौ आदाय पृषदाज्यं जुह्वां समानीय अत्याक्रम्य आश्राव्य आह देवेभ्यः प्रेष्य इति

शामित्राद् अङ्गारान् आहृत्य आग्नीध्रः उत्तरस्यां वेदि श्रोण्याम् निवपति

मेदस्वतीं होत्रे ऽवान्तरेडाम् आदधाति

अद्भ्यस् त्वा ओषधीभ्यः इति प्रतिप्रस्थाता बर्हिषि लेपं निमार्ष्टि
त्रिष्टुभं ब्राह्मणाच्छंसिनः

अथ य एनाः प्रातस्सवने गीत्वा माध्यंदिने च सवने तृतीयसवने च गायति तस्य ह एव यथायतनं गीता भवन्ति

गायत्रीं मैत्रावरुणस्य

सा एषा भवति इन्द्र अग्नी आ गतं सुतम् इति

तद् उ ह अत्र एव यथारूपं गीता भवन्ति

ता अस्य आयतनवतीः गीता भवन्ति

गायत्रो हि मैत्रावरुणः

अनुष्टुभम् अच्छावाकस्य

सा एषा भवत्य् आ नो मित्रावरुण इति

आनुष्टुभो ह्य् अच्छावाकः

अथ य एव एनाः प्रातस्सवने गीत्वा माध्यंदिने च सवने तृतीयसवने च गायति स एव एनाः आयतनेषु प्रतिष्ठापयति

अत्र एव एताः संगीता भवन्ति

सा एषा भवत्य् आ याहि सुषुमा हि त इति
तस्य ह स्नातस्य अश्वस्य अभ्युक्षितस्य सर्वेभ्यो रोम समरेभ्यः ऽङ्गारा आशीर्यन्त

नमः शंयुम् आथर्वणाय यो मा यज्ञियम् अचीक्ﾱपद् इति

तं घोरात् क्रूरात् सलिलात् सरस उदानिन्युः

स ह उवाच अशान्तः न्व् अयम् अश्व इति

तस्य एव पद आहितं भविष्यति इति

तथा इति

तस्मा अभिसृप्ताय महद् भयं ससृजे

तस्मा अभिसृप्ताय महद् भयं ससृजे

स एतां प्रतीचीं दिशं भेजे

तस्मा अप्य् अभिसृप्ताय तद् एव महद् भयं ससृजे

तं ब्राह्मणा उपवहन्ति तं ब्रह्मा उपाकुरुते

सो ऽश्वस् तुष्टो नमस्कारं चकार

तान् वाग् अभ्युवाच अश्वः वै सम्भाराणाम् इति

तथा इति

तं यजुर्वेद एत्य उवाच अहम् अश्वं शमेयम् इति

रथन्तरं नाम मे साम अघोरम् च अक्रूरम् च

स एतां प्राचीं दिशं भेजे

तथा इति

तान् वाग् अभ्युवाच अश्वः शम्येत इति

अश्वः शम्येत इति

स एताम् उदीचीं दिशं भेजे

स ह उवाच अशान्तः न्व् अयम् अश्व इति

प्रजापतिर् वेदान् उवाच अग्नीन् आदधीय इति

तान् वाग् अभ्युवाच शंयुम् आथर्वणम् गच्छत इति

एष ह वै विद्वान्त् सर्व विद् ब्रह्मा यद् भृगु अङ्गिरः विद् इति ब्राह्मणम्

ते शंयुम् आथर्वणम् आसीनं प्राप्य ऊचुः नमस् ते अस्तु भगवन्न् अश्वः शम्येत इति

सो ऽग्नौ प्रणीयमाणे ऽश्वे ऽन्वारब्धं ब्रह्मा यजमानं वाचयति यद् अक्रन्दः प्रथमं जायमान इति पञ्च

स खलु शान्त्युदकं चकार आथर्वणीभिः च आङ्गिरसीभिः च चातनैर् मातृनामभिर् वास्तोष्पत्यैर् इति शमयति

त आदित्यस्य पद आधास्यन्त्य् अनडुहो वत्सस्य अजस्य श्रवणस्य ब्रह्मचारिणो वा

स खलु कबन्धस्य आथर्वणस्य पुत्रम् आमन्त्रयामास विचारिन्न् इति
मांसैर् हि सह महीयते

ततः पृथिवीम् असृजत

महीया मांसान्य् अस्य तानि

ततो वयांस्य् असृजत

तत ओषधीर् असृजत

तद् अस्य पृथिव्य् अनूपतिष्ठते

प्रपतिष्णूनि इव महा मांसानि

तद् अस्य द्यौर् अनूपतिष्ठते

सजाता अङ्गान्य् अस्य तानि

ततो वनस्पतीन् असृजत

तद् अस्य वनस्पतयो ऽनूपतिष्ठन्ते

अङ्गैर् हि सह जायते

पयो लोमान्य् अस्य तानि

तद् यत् सार्धं तत् साम्नः साम त्वम्

अग्रम् मूर्धा अस्य सः

स एव एष हिरण्मयः पुरुष उदतिष्ठत् प्रजानां जनिता

तद् अस्य आदित्यः ऽनूपतिष्ठते

रसो मज्जा अस्य सः

ततो दिवम् असृजत

तत आदित्यम् असृजत
त्रिंशत् सुपिष्टाः पिप्पल्यः प्रकुञ्चे तैल _

मत्त द्विरेफ आचरिताः स पद्माः सलिल आशयाः

विपुलं लभते अपत्यम् युवा इव च स हृष्यति

ये तुल्य शीलाः ये भक्ता ये प्रिया ये प्रियंवदाः

घृत आढ्यः साधितो वृष्यो माष षष्टिक पायसः

गोधूम शालि चूर्णानाम् कुडवः कुडवो भवेत्

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

संकल्प प्रवणः नित्यं नरः स्त्रीषु वृषायते

फलानां जीवनीयानां स्निग्धानां रुचि कारिणाम्

विहंगानां रुतैः इष्टैः स्त्रीणां च आभरण स्वनैः

श्वदंष्ट्रां क्षीरिकां माषान् गोधूमान् शालि षष्टिकान्

कुल माहात्म्य दाक्षिण्य शील शौच समन्विताः

नद्यः फेन उत्तरीयाः च गिरयो नील सानवः

पयसि अर्ध उदके पक्त्वा कार्षिकान् आढक उन्मिते

संवाहनैर् वर स्त्रीणाम् इष्टानां च वृषायते

शर्करा पिप्पली क्षौद्र युक्तम् तत् वृष्यम् उत्तमम्

माषपर्णभृतीये अस्मिन् पादे शुक्र बल प्रदाः

तैर् नरः सह सुवयस्यैर् वृषायते

जात्युत्पल सुगन्धीनि शीत गर्भगृहानि च

केवलं तु पयः तस्याः शृतं वा अ शृतम् एव वा

मण्डलैः जातरूपस्य तस्या एव पयः शृतम्

इति अग्निवेश कृते तन्त्रे चरक प्रतिसंस्कृते चिकित्सा स्थाने वाजीकरण अध्याये माषपर्णभृतीयो नाम वाजीकरण पादः तृतीयः

युक्तं गोधूम चूर्णेन स घृत क्षौद्र शर्करम्

विवर्जयेत् पयस् शेषम् तत् पूतम् क्षौद्र सर्पिषा

कुडवः च एव माषाणां द्वौ द्वौ च तिल मुद्गयोः

घृतं शतावरी गर्भम् क्षीरे दशगुणे पचेत्

ये काम नित्याः ये हृष्टा ये विशोका गत व्यथाः

श्वदंष्ट्राया विदार्याः च रसे क्षीर चतुर्गुणे

उन्नतिर् नील मेघानाम् रम्य चन्द्र उदयाः निशाः

समान वर्ण वत्साम् च जीवद्वत्सां च बुद्धिमान्

क्षीर संजननैः च एव पयः सिद्धं पृथक् पृथक्

वयो नवं जात मदः च कालो हर्षस्य योनिः परमा नराणाम्

शुक्रलैर् जीवनीयैः च बृंहणैर् बल वर्धनैः

मेदां पयस्यां जीवन्तीं विदारीं कण्टकारिकाम्

शर्करा क्षौद्र सर्पिर्भिः युक्तम् तत् वृष्यम् उत्तमम्

माष पर्ण भृताम् धेनुं गृष्टिं पुष्टां चतुःस्तनीम्

रोहिणीम् अथवा कृष्णाम् ऊर्ध्वशृङ्गीम् अदारुणाम्

कर्षं मधुक चूर्णस्य घृत क्षौद्र समांशिकम्

प्रयुङ्क्ते यः पयः च अनु नित्य वेगः स ना भवेत्

अथ अतस् माषपर्णभृतीयं वाजीकरण पादम् व्याख्यास्यामः

सर्पिषः कुडवः च एकः तत् सर्वं क्षीर मर्दितम्

अपत्य जननम् सिद्धं स घृत क्षौद्र शर्करम्

वायवः सुख संस्पर्शाः कुमुद आकर गन्धिनः

सिद्धार्थ ता च अभिनवः च कामः स्त्री च आयुधम् सर्वम् इह आत्मजस्य

कुडवः चूर्णितानाम् स्यात् स्वयंगुप्ता फलस्य च

भृष्टाः सशर्कर क्षौद्राः क्षीर धारा अवदोहिताः

पीत्वा यथाबलं च ऊर्ध्वम् षष्टिकं क्षीर सर्पिषा

रति भोग क्षमाः रात्र्यः संकोच अगुरु वल्लभाः

अभ्यङ्ग उत्सादन स्नान गन्ध माल्य विभूषणैः

गान्धर्व शब्दाः च सुगन्ध योगाः सत्त्वं विशालं निरुपद्रवं च
अयं वै लोको भूपतिर् अन्तरिक्षं भुवन पतिः असाव् एव लोको भूतानां पतिः

तस्य एताः प्रायश्चित्तीर् ददृशुः शं च म उप च म आयुश् च मे भूयश् च मे यज्ञ शिवो मे संतिष्ठस्व यज्ञ सु इष्टः मे संतिष्ठस्व यज्ञ अरिष्टः मे संतिष्ठस्व इति

यद् एव अत्र यज्ञस्य विधुरं भवति तद् एव तेन शमयति

तस्माद् एता दर्श पूर्णमासाभ्याम् वा चातुर्मास्यैर् वा पशुबन्धेन वा सौम्येन वा अध्वरेण इष्ट्वा उपरिष्टात् जपेत्

तेषां ह वषट्कारः शीर्षाणि चिछेद

तस्माद् यद् अग्निहोत्रस्य वा आज्यस्य वा अवस्कन्देत् तद् अभिमृशेद् भू पतये स्वाहा भुवन पतये स्वाहा भूतानां पतये स्वाहा इति

त इमास् तिस्रः पृथिवीः प्रविविशुः

अपानो वा इदं सर्वम् आहरति

ते ह यज्ञस्य कृन्तत्राणि ददृशुः

तस्माद् वयं परस्ताद् विषुवतो ऽर्वाचः षडहान् उपैमः

अथ ह अयम् भूतिर् नाम

अथ ह वै त्रयः पूर्व ऋषय आसुः अन्तर्वान्

अथ ह वै त्रयः पूर्वे ऽग्नय आसुर् भू पतिः भुवन पतिः भूतानां पतिः
मध्य एव शंसेन् मध्य आयतना वा इयं वाक्

आत्म संस्कृतिः वाव शिल्पानि छन्दः मयम् वा एतैर् यजमान आत्मानं संस्कुरुते

तं होता रेतः भूतम् सिक्त्वा मैत्रावरुणाय सम्प्रयच्छत्य् एतस्य त्वम् प्राणान् कल्पय इति

शिल्पानि शंसन्ति

तं ह एके पुरस्ताच् छंसन्ति पुरस्तात् आयतना वाग् इति वदन्तः

रेतो वै नाभानेदिष्ठो रेतस् तत् सिञ्चति

उपरिष्टात् नेदीयसी इव उपरिष्टात् नेदीयसी इव वा इयं वाक्

देव शिल्पानि एतेषाम् वै शिल्पानाम् अनुकृती इह शिल्पम् अधिगम्यते हस्ती कंसो वासो हिरण्यम् अश्वतरी रथः शिल्पम्

तं स नाराशंसम् शंसति प्रजा वै नरो वाक् शंसः प्रजास्व् एव तद् वाचं दधाति तस्माद् इमाः प्रजा वदन्त्यो जायन्ते

उपरिष्टाद् एक उपरिष्टात् आयतना वाग् इति वदन्तः

तम् अनिरुक्तं शंसत्य् अनिरुक्तं वै रेतो गुहा योन्यां सिच्यते

नाभानेदिष्ठं शंसति
त्वं हि देव अन्तितस् हन्ता दस्योर् बभूविथ

ब्रवीतु सर्वो यातुमान् अयम् अस्मि इति एत्य

नि स्तुवानस्य पातय परम् अक्ष्य् उत अवरम्

अग्ने तौलस्य प्राशान यातुधानान् वि लापय

अथ एषाम् इन्द्रो वज्रेण अपि शीर्षाणि वृश्चतु

त्वया सर्वे परितप्ताः पुरस्ताद् आ यन्तु प्रब्रुवाणा उप इदम्

इदं हविर् यातुधानान् नदी फेनम् इव आ वहात्

आ रभस्व जातवेदो हृदः कामाय रन्धय

यदि इदम् स्त्री पुमान् अकर् इह स स्तुवतां जनः

त्वम् अग्ने यातुधानान् उपबद्धान् इह आ नय

वि लपन्तु यातुधाना अत्रिणो ये किमीदिनः

यातुधानस्य सोम प जहि प्रजां नयस्व च

स्तुवानम् अग्न आ नय यातुधानं किमीदिनम्

आज्यस्य परमेष्ठिन् जातवेदस् तनू वशिन्

बृहस्पते वशे ऽकृथा अग्नि सोमा वि विध्यतम्
अथ अध्यात्मम्

मलेन ह्य् एते जीवन्ति

ते प्राणा एव ऊर्ध्वाः अद्रवन्

त्वम् अनुपुनीष्व इति

भीमम् बत मलम् अपावधिषत इति

स ऊर्ध्व गणेन अपुनीत

अथ ऋच् साम अब्रवीत् बहु वै किं च किं च पुमांश् चरति

तां सम्भविष्यन्न् अह्वयत अमः ऽहम् अस्मि सा त्वं सा त्वम् अस्य् अमो ऽहम् इति

सा गायत्री गाथया अपुनीत नाराशंस्या त्रिष्टुब् रैभ्या जगती

सो ऽसाव् आदित्यः स एष एव उद् अग्निर् एव गी चन्द्रमा एव थम्

पूतानि ह वा अस्य सामानि पूता ऋचः पूतानि यजूंषि पूतम् अनूक्तम् पूतं सर्वम् भवति य एवं वेद

अति तिस्रो ब्राह्मणायनीः सदृशी रिच्यते य एवं वेद

प्राण एव उद् वाग् एव गी मन एव थम्

ताम् एतद् उभयतो वाचा अत्यरिच्यत हिङ्कारेण पुरस्तात् स्तोभेन मध्यतो निधनेन उपरिष्टात्

स य एवम् एतद् अधिदेवतं च अध्यात्मम् च उद्गीथम् वेद एतेन ह अस्य सर्वेण उद्गीतम् भवत्य् एतस्माद् उ एव सर्वस्माद् आवृश्च्यते य एवं विद्वांसम् उपवदति

सामान्य् एव उद् ऋच एव गी यजूंष्य् एव थम् इत्य् अधिदेवतम्

ताभ्यां दिशो मिथुनाय पर्यौहन्

तयोर् यः सम्भवतोर् ऊर्ध्वः शूषो ऽद्रवत् प्राणास् ते

स एषो ऽधिदेवतं च अध्यात्मम् च उद्गीथः
अथ पौर्णमास वैमृधाभ्याम् इष्ट्वा उत्तरैः प्रयुजां हविर्भिर् यजते

स उपकल्पयते रोहितं चर्म आनडुहम् सुवर्ण रजतौ च रुक्माव् औदुम्बरं द्रोणं चतुर् स्रक्ति चतुष्टयीर् अपो दिग्भ्यः संभृताः

तद् यजमानं प्राञ्चम् उपवेश्य सुवर्ण रजताभ्याम् रुक्माभ्यां पर्युपास्य औदुम्बरे द्रोणे चतुष्टयीर् अपः समवनीय अभिषिञ्चति ये मे पञ्चाशतं ददुर् अश्वानां सधस्तुतिः

यत् किंच राजसूयम् अन् उत्तरवेदीकम् तत् सर्वं भवति इति

पृथिसवेन यक्ष्यमाणो भवति

अथ एताम् चतुर् हविषम् इष्टिं निर्वपत्य् आग्नेयम् अष्टाकपालम् ऐन्द्रम् एकादश कपालम् वैश्वदेवं द्वादश कपालम् बार्हस्पत्यं चरुम् इति

स आमावास्येन हविषा इष्ट्वा अष्टौ अहान्य् आनुमत प्रभृतिभिः एति सप्त इन्द्रतुरीय प्रभृतिभिः

अथ रत्निनां हविर्भिर् यजते

अथ त्रैधातवीयया यजते

अथ संसृपां हविर्भिर् यजते

अथ सौत्रामण्या यजते

अथ पञ्च हविषा दिशाम् अवेष्ट्या यजते

अथ देविका हविर्भिः यजते

अथ वै ब्राह्मणं भवति

समुन्मृष्टे समुत्क्रोशन्ति इति समानम् आ मुखस्य विमार्जनात्

संतिष्ठते पृथिसवो ऽध्यर्धेन मासेन

तस्या अ समुदिते यजमान आयतने रोहितं चर्म आनडुहम् प्राचीन ग्रीवम् उत्तर लोम उपस्तृणाति

अथ उपातीत्य द्वि पशुम् पशुबन्धं सात्यदूतानां हविर्भिर् यजते

अथ पूर्वैः प्रयुजां हविर्भिर् यजते

अथ देवसुवां हविर्भिर् यजते
तत् यथा मूताः प्रबद्धाः प्रलम्बेरन् एवम् ह एतस्मिन् सर्वे लोकाः प्रबद्धाः प्रलम्बन्ते

तत् यत् अस्मिन् इदम् सर्वम् अन्तर् तस्मात् अन्तर्यक्षम्

तत् अन्तरिक्षम् इति परोक्षम् आचक्षते

तत् उ एव अपि एतर्हि

अन्तर्यक्षम् ह वै नाम एतत्

तस्य एतस्य साम्नः तिस्रः आगाः त्रीणि आगीतानि षड् विभूतयः चतस्रः प्रतिष्ठाः दश प्रगाः सप्त संस्थाः द्वौ स्तोभौ एकम् रूपम्
हिरण्यैर् अश्वैर् आ गोभिः प्रत्यष्टा श्रीर् इयं मयि

काल नेत्रे हविषो नो जुषस्व तृप्तिं नो धेहि द्वि पदे चतुष्पदे

अथ जुहोति

कृषिर् हिरण्य प्रकारा प्रत्यष्टा श्रीर् इयं मयि

वरम् अनड्वाहम् इति समानम्

सीताया मध्ये प्राञ्चम् इध्मम् उपसमाधाय

भर्त्री देवानाम् उत मर्त्यानां भर्त्री प्रजानाम् उत मानुषाणाम्

प्राचीं सीतां स्थापयित्वा

कृषिः सहस्र प्रकारा प्रत्यष्टा श्रीर् इयं मयि

कुमुद्वती पुष्करिणी सीता सर्व अङ्ग शोभनी

अरण्यस्य अर्धम् अभिव्रज्य

याभिर् देवा असुरान् अकल्पयन् यातून् मनून् गन्धर्वान् राक्षसांश् च

अत्र शुनासीराण्य् अनुयोजयेत्

उर्वीं त्वा आहुः मनुष्याः श्रियं त्वा मनसो विदुः

ताभिर् नो अद्य सुमना उपागहि सहस्रापोषं सुभगे रराणा

हस्तिभिर् क्षेत्र सारथिभिः सह

अश्विभ्यां देवि सह संविदाना इन्द्रेण राधेन सह पुष्ट्या न आगहि

अथ यत्र एतत् लाङ्गले संसृजतः पुरोडाशं श्रपयित्वा

हिरण्य स्रज् पुष्करिणी श्यामा सर्व अङ्ग शोभनी

आशये ऽन्नस्य नो धेह्य् अनमीवस्य शुष्मिणः
अपि वः कुशलं रामाः स ईश्वरीणाम् यथा पुरा

ततः क्षुध् तृष् परिश्रान्तः निवृत्तो गृहम् एयिवान्

नारद उवाच

मेध्यान् अन्यान् च विविधान् विनिघ्नन् श्रमम् अध्यगात्

पश्ये न वीत भयम् उन्मुदितम् त्रिलोक्याम् अन्यत्र वै मुररिपोः इतरत्र दासात्

अनुनिन्ये ऽथ शनकैस् वीरः अनुनय कोविदः

यावदर्थम् अलम् लुब्धो हन्यात् इति नियम्यते

तद् सङ्ग उन्मथित ज्ञानः वैक्लव्यं परमं ययौ

तृप्तो हृष्टः सु दृप्तः च कन्दर्प आकृष्ट मानसः

पस्पर्श पाद युगलम् आह च उत्सङ्ग लालिताम्

या माम् उद्धरते प्रज्ञां दीपयन्ती पदे पदे

स एकदा महा इष्वासः रथं पञ्च अश्वम् आशु गम्

भू तले निरवस्तारे शयानां पश्य शत्रु हन्

का देवरं वश गतम् कुसुम अस्त्र वेग विस्रस्त पौंस्नम् उशती न भजेत कृत्ये

गुण प्रवाह पतितः नष्ट प्रज्ञः व्रजति अधस्

पञ्च प्रहरणम् सप्त वरूथम् पञ्च विक्रमम्

शशान् वराहान् महिषान् गवयान् रुरु शल्यकान्

एकादश चमू नाथः पञ्च प्रस्थम् अगात् वनम्

सा त्वं मुखं सुदति सुभ्रु अनुराग भार व्रीडा विलम्ब विलसत् हसित अवलोकम्

अन्तःपुर स्त्रियः अपृच्छत् विमनाः इव वेदिषत्

विहाय जायाम् अतदर्हाम् मृग व्यसन लालसः

क्व वर्तते सा ललना मज्जन्तं व्यसन अर्णवे

द्वि ईषम् द्वि चक्रम् एक अक्षम् त्रि वेणुम् पञ्च बन्धुरम्

न्यहनत् निशितैः बाणैः वनेषु वन गोचरान्

सान्त्वयन् श्लक्ष्णया वाचा हृदयेन विदूयता

विप्लवो अभूत् दुःखितानाम् दुःसहः करुण आत्मनाम्

पुरञ्जनः स्व महिषीम् निरीक्ष्य अवधुताम् भुवि

पश्ये स्तनौ अपि शुचा उपहतौ सुजातौ बिम्ब अधरम् विगत कुङ्कुम पङ्क रागम्

साधु अलंकृत सर्व अङ्गः महिष्याम् आदधे मनः

रामा ऊचुः

व्यङ्गे रथ इव प्राज्ञः को नाम आसीत दीन वत्

तस्मिन् दधे दमम् अहम् तव वीर पत्नि यो ऽन्यत्र भूसुर कुलात् कृत किल्बिषः तम्

पुरञ्जन उवाच

तीर्थेषु प्रतिदृष्टेषु राजा मेध्यान् पशून् वने

य एवं कर्म नियतं विद्वान् कुर्वीत मानवः

हैम उपस्करम् आरुह्य स्वर्ण वर्म अक्षय इषुधिः

चचार मृगयां तत्र दृप्त आत्त इषु कार्मुकः

वक्त्रं न ते वितिलकं मलिनं विहर्षं संरम्भ भीमम् अ विमृष्टम् अपेत रागम्

आत्मानम् अर्हयांचक्रे धूप आलेप स्रज् आदिभिः

नारद उवाच

कृत आगःसु आत्मसात् कृत्वा शिक्षा दण्डम् न युञ्जते

नरनाथ न जानीमः त्वद् प्रियाः यत् व्यवस्यति

न व्यचष्ट वरा आरोहाम् गृहिणीं गृहमेधिनीम्

अन्यथा कर्म कुर्वाणो मान आरूढः निबध्यते
स एतैर् एव पञ्चभिः प्राणैः समीर्य उत्थापितः

यो वै प्रजापतिः स यज्ञः

पुनर् इमं समीर्य उत्थापयाम इति

प्रजापतिर् ह्य् एतेभ्यः पञ्चभ्यः प्राणेभ्यो ऽन्यान् देवान् ससृजे

यदि ह वा अपि निर्णिक्तस्य एव कुलस्य संध्युक्षेण यजते सत्त्वं ह एव आख्याय अभ्युपतिष्ठते

ते ह ऊचुः देवा म्लानो ऽयं पिता मयोभूः

स ह सत्त्वम् आख्याय अभ्युपतिष्ठते
दक्षिणा च प्रदातव्या यथा विभव विस्तरम्

दश निष्केण कर्तव्यम् आसनम् केवलं पृथक्

सर्व सम्पद् करम् गुह्यं पर चक्र विनाशनम्

पूर्व उक्त देश काले तु वेदिका उपरि मण्डले

अष्टौ विप्रान् समभ्यर्च्य वेद वेदाङ्ग पारगान्

यजमानं समाहूय सर्व आभरण भूषितान्

स्नपनं तत्र कर्तव्यं शिवस्य विधि पूर्वकम्

सनत्कुमार उवाच

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः

पृथक् पृथक् तद् मन्त्रैः च दश निष्कम् च भूषणम्

तेन तान् पूजयित्वा अथ द्विजेभ्यो दापयेत् धनम्

लोकेशानां चिरं स्थित्वा सार्वभौमो भवेत् बुधः

दिश् विदिक्षु प्रकर्तव्यं स्थण्डिलं वालुका मयम्

जित इन्द्रियान् कुल उद्भूतान् सर्व लक्षण संयुतान्

समिध् घृताभ्याम् होतव्यम् अग्नि कार्यम् क्रमेण वा

एवं हुत्वा विधानेन आचार्यः शिव वत्सलः

वस्त्रैर् आभरणैर् दिव्यैर् लोकपालक मन्त्रकैः

शिव अभिमुखम् आसीनान् आहतेषु अम्बरेषु च