tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
यत् तस्य पित्त श्लेष्म स्नायु अस्थि मांस रुधिरम् च आसीत् तत् सर्वम् तेजसा पर्यवदानम् अगच्छत्

मातृ ज्ञम् च तत् कुलम् भवति

यस्य एव रूपा गर्भावक्रान्तिः भवति स द्वात्रिंशता महापुरुष लक्षणैः समन्वागतो भवति

न राग रक्ता न च दोष दुष्टा श्लक्ष्णा सा ऋजु स्निग्ध वाक्या

अथ तत् दिव्यम् चक्र रत्नम् राज्ञा क्षत्रियेण मूर्धाभिषिक्तेन प्रवर्तितं सम्यक् एव ऋद्धौ विहायसा पूर्वेण व्रजति

दश दिश् विघुष्ट शब्दम् च तत् कुलम् भवति

अध्यावसतु देव स्वकं विजितम् अनुप्राप्तम्

तस्मात् तत् अपि कुलम् अप्रतिरूपम् अस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भ प्रतिसंस्थानाय इति

पितृ ज्ञम् च तत् कुलम् भवति

शुद्धोदनस्य प्रमदा प्रधाना नारी सहस्रेषु हि सा अग्र प्राप्ता

अप्रतिबद्ध वैरम् च तत् कुलम् भवति

तेन खलु पुनर् भिक्षवः समयेन राजगृहे महा नगरे गोलाङ्गुलपरिवर्तने पर्वते मातङ्गो नाम प्रत्येकबुद्धो विहरति स्म

एवंरूपेण राजा चक्रवर्ती हस्ति रत्नेन समन्वागतो भवति

राज्ञः चक्रवर्तिनः चिन्तित मात्रेण उद्योजयितव्यं सेनाम् उद्योजयति स्म

राजा शुद्धोदनो मातृ शुद्धः पितृ शुद्धः पत्नी शुद्धः अ परिकृष्ट सम्पन्नायाः सु आकार सु विज्ञापकः पुण्य तेजः तेजितः महा संमत कुले प्रसूतः चक्रवर्ति वंश कुल कुल उदितः अपरिमित धन निधि रत्न समन्वागतः कर्म दृश् च विगत पाप दृष्टिकः च

सा प्रतिरूपा बोधिसत्त्वस्य जननी

अपरे अपि आहुः तत् अपि अप्रतिरूपम्

तस्य खलु पुनर् मणि रत्नस्य आभया सर्वम् अन्तःपुरम् अवभास्येन स्फुटं भवति

अपरे तु एवम् आहुः इदं प्रद्योत कुलम् महा बलम् च महा वाहनम् च पर चमू शिरसि विजय लब्धम् च

देव कन्या सु विभक्त गात्रा शुभ निर्मल अङ्गी

अपरे तु एवम् आहुः तत् अपि अप्रतिरूपम्

तत् प्रतिरूपम् अस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भ प्रतिसंस्थानाय इति

कथंरूपेण राजा चक्रवर्ती हस्ति रत्नेन समन्वागतो भवति इह राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य पूर्ववत् हस्ति रत्नम् उत्पद्यते

अनवद्य भीरु च तत् कुलम् भवति

स्त्री दोष जालम् भुवि यत् प्रभूतम् सर्वं ततो ऽस्याः खलु न एव विद्यते

इति हि भिक्षवो द्वादशभिः वर्षैः बोधिसत्त्वः मातुः कुक्षिम् अवक्रमिष्यति इति

पूर्वां दिशं विजितः पूर्वं समुद्रम् अवगाह्य पूर्वं समुद्रम् अवतरति

स तां महतीं बोधिसत्त्व देव पर्षदम् एतत् अवोचत् एतत् मार्षाः एतम् एव बोधिसत्त्वम् उपसंक्रम्य परिप्रक्ष्यामः कीदृश् गुण सम्पन्ने कुले चरमभविको बोधिसत्त्वः प्रत्याजायत इति

अथ ये देव पुत्राः बोधिसत्त्वस्य स भागाः सम यान सम्प्रस्थिताः ते ऽपि तम् एव प्रासादम् अभिरोहन्ति स्म

हीन अधिमुक्तिकम् न च कुल उदितम् न च अपरिमित धन रत्न निधि समुत्थितम्

यथा च माया प्रतिरूप भाजनम् यथा आर्य सत्त्वः परमं विराजते

देव्याः शुभ कर्म हेतुना विवर्धते राज कुलम् विशालम्

स तेन दिव्य चक्षुषा सामन्तेन योजनं स स्वामिकानि निधानानि पश्यति अस्वामिकानि निधानानि पश्यति

जम्बुध्वजे ऽन्या न हि सा अस्ति नारी समर्था धरितुं नर उत्तमः

न विद्यते मनुष्य लोके गन्धर्व लोके ऽथ च देव लोके

अभिज्ञातं च तत् कुलम् भवति

तत्र केचिद् आहुः इदं वैदेही कुलम् मगधेषु जनपदेषु ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं सुभिक्षं च

पश्येत गुण अन्विता दया सुता सा जननी च माया

इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वः तुषित वर भवन स्थितः चत्वारि महा विलोकितानि विलोकयति स्म

प्रज्ञावत् च तत् कुलम् भवति

ब्राह्मण्यं च तत् कुलम् भवति

किं कारणम् तथा हि तेषां न अस्ति परस्पर न्याय वादि ता न अस्ति धर्म आचरणम् न उच्च मध्य वृद्ध ज्येष्ठ अनुपालि ता

यत् बोधिसत्त्वे माता पिता कुत्र च शुद्ध भावाः

बल विक्रमम् च तत् कुलम् भवति

अपरे तु आहुः सा अपि अप्रतिरूपा

व्यवलोकयन्तः खलु जम्बु साह्वयम् यः क्षत्रियो राज कुलः महात्मा
यदा च राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तः तत् हस्ति रत्नम् मीमांसितु कामः भवति अथ सूर्यस्य अभ्युद्गमन वेलायाम् तत् हस्ति रत्नम् अभिरुह्य इमाम् एव महा पृथिवीम् समुद्र परिखाम् समुद्र पर्यन्ताम् समन्ततो ऽन्वाहिण्ड्य राजधानीम् आगत्य प्रशासन रतिः प्रत्यनुभवति

इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्व एवं धर्म काल संचोदितः सन् ततस् महा विमानात् निष्क्रम्य धर्मोच्चयो नाम महा प्रासादः यत्र निषद्य बोधिसत्त्वः तुषितेभ्यः देवेभ्यो धर्मं देशयति स्म तं बोधिसत्त्वो ऽभिरोहति स्म अभिरुह्य च सु धर्मे सिंहासने निषीदति स्म

पूर्व प्रेत पूजकम् च तत् कुलम् भवति

अथ तर्हि जम्बुद्वीप एव उपपद्यन्ते

अमोह विहारि च तत् कुलम् भवति

अभय गामिनम् च तत् कुलम् भवति

इतो द्वादश वत्सरे बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षिम् अवक्रमिष्यति

अस्मिन् ऋषयः पतिता इति तस्मात् प्रभृति ऋषिपतन संज्ञा उदपादि

राज्ञः च शुद्धोदनस्य माया नाम देवी सुप्रबुद्धस्य शाक्य अधिपतेः दुहिता नव तरुणी रूप यौवन सम्पन्ना अप्रसूता अपगत पुत्र दुहितृका सुरूपा स लेख्य विचित्रा इव दर्शनीया देव कन्या इव सर्व अलंकार भूषिता अपगत मातृग्राम दोषा सत्य वादिनी अ कर्कशा अ परुषा अ चपला अन् अवद्या कोकिल स्वरा अ प्रलापिनी मधुर प्रिय वादिनी व्यपगत अखिल क्रोध मद मान दर्प प्रतिघा अन् ईर्षुका काल वादिनी त्याग सम्पन्ना शीलवती पति संतुष्टा पतिव्रता पर पुरुष चिन्ता मनस्कार अपगता सम संहत शिरः कर्ण नासा भ्रमर वर सदृश केशी सु ललाटी सु भ्रूः व्यपगत भ्रुकुटिका स्मित मुखी पूर्व अभिलापिनी श्लक्ष्ण मधुर वचना प्रदक्षिण ग्राहिणी ऋज्वी अ कुटिला अ शठा अ मायाविनी ह्री अपत्राप्य सम्पन्ना अ चपला अ चञ्चला अ मुखरा अ विकीर्ण वचना मन्द राग द्वेष मोहा क्षान्ति सौरभ्य सम्पन्ना कर चरण नयन सु आरक्षित बुद्धिः मृदु तरुण हस्त पादा काचिलिन्दिक सुख संस्पर्शा नव नलिन इन्दीवर पत्र सु विशुद्ध नयना रक्त तुङ्ग नासा सु प्रतिष्ठित अङ्गी सा इन्द्रायुधम् इव यष्टिः सु विनीता सु विभक्त अङ्ग प्रत्यङ्गा अ निन्दित अङ्गी बिम्बोष्ठी चारु दशना अनुपूर्व ग्रीवा सु अलंकृता सुमना वार्षिकी सु विशुद्ध दर्शना सु विनीत अंसा अनुपूर्व सु जात बाहुः चाप उदरी अन् उपहत पार्श्वाः गम्भीर नाभि मण्डला वृत्त सु विस्तीर्ण श्लक्ष्ण कठिन कटिः वज्र संहनन कल्प सदृश मात्रा गज भुज सम समाहित सदृश ऊरू ऐणेय मृग सदृश जङ्घा लाक्षा रस सदृश पाणि पादा जगति नयन अभिरम्या अ प्रतिहत चक्षुः इन्द्रिया मनाप प्रिय दर्शना स्त्री रत्न रूप प्रतिविशिष्टा माया निर्मितम् इव बिम्बं माया नाम संकेता कला विचक्षणा नन्दन इव अप्सरः प्रकाशा शुद्धोदनस्य महा राजस्य अन्तःपुर मध्य गता

वर प्रलब्धा
क्षत्र विश् शूद्र योनिः तु दण्डं दातुम् अशक्नुवन्

राष्ट्रेषु रक्षा अधिकृतान् सामन्तांश् च एव चोदितान्

एते राष्ट्रे वर्तमाना राज्ञः प्रच्छन्न तस्कराः

व्रीहयः शालयो मुद्गास् तिला माषास् तथा यवाः

या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञात अ ज्ञाता अपि वा सती

तीरितं च अनुशिष्टम् च यत्र क्वचन यद् भवेत्

पतिं या न अभिचरति मनस् वाच् देह संयता

तस्माद् द्यूतं न सेवेत हास्य अर्थम् अपि बुद्धिमान्

परिभाषणम् अर्हन्ति तच् च शोध्यम् इति स्थितिः

माता पितृ विहीनः यस् त्यक्तो वा स्याद् अकारणात्

व्यभिचारात् तु भर्तुः स्त्री लोके प्राप्नोति निन्द्य ताम्

उदितो ऽयं विस्तरशो मिथो विवाद मानयोः

ऊर्ध्वं पितुश् च मातुश् च समेत्य भ्रातरः समम्

तान् विदित्वा सु चरितैः गूढैस् तद् कर्म कारिभिः

स एव धर्म जः पुत्रः काम जान् इतरान् विदुः

प्रतिषिद्धा अपि चेद् या तु मद्यम् अभ्युदयेष्व् अपि

परमं यत्नम् आतिष्ठेत् पुरुषो रक्षणं प्रति

भर्तरि पुत्रं विजानन्ति श्रुति द्वैधम् तु कर्तरि

यथाविधि अधिगम्य एनाम् शुक्ल वस्त्राम् शुचि व्रताम्

पुत्रं प्रत्युदितं सद्भिः पूर्वजैश् च महा ऋषिभिः

निगूढ चारिणः च अन्यान् अनार्यान् आर्य लिङ्गिनः

भजेरन् पैतृकं रिक्थम् अनीशास् ते हि जीवतोः

सम वर्णासु वा जाताः सर्वे पुत्रा द्विजन्मनाम्

काले अ दाता पिता वाच्यो वाच्यश् च अन् उपयन् पतिः

यस्य ते बीजतो जातास् तस्य ते न इतरस्य तु

वार्षिकांश् चतुरो मासान् यथा इन्द्रः ऽभिप्रवर्षति

यच् च सातिशयं किंचिद् दशतश् च आप्नुयात् वरम्

प्रत्यहं लोकयात्रायाः प्रत्यक्षं स्त्री निबन्धनम्

प्रोषितो धर्म कार्य अर्थम् प्रतीक्ष्यो ऽष्टौ नरः समाः

एवं धर्मं विजानीमः प्राक् प्रजापति निर्मितम्

क्षेत्र भूता स्मृता नारी बीज भूतः स्मृतः पुमान्

उन्मत्त जड मूकाः च ये च केचिन् निरिन्द्रियाः

एतावान् एव पुरुषो यज् जाया आत्मा प्रजा इति ह

यश् च अपि धर्म समयात् प्रच्युतो धर्म जीवनः

तत्र यद् रिक्थजातं स्यात् तत् तस्मिन् प्रतिपादयेत्

भ्रातरो ये च संसृष्टा भागिन्यश् च सनाभयः

प्रताप युक्तः तेजस्वी नित्यं स्यात् पाप कर्मसु

पृथग् विवर्धते धर्मस् तस्माद् धर्म्या पृथक्क्रिया

न एनः किंचिद् अवाप्नोति न च यं सा अधिगच्छति

कण्टक उद्धरणे नित्यम् आतिष्ठेद् यत्नम् उत्तमम्

अस्वतन्त्राः स्त्रियः कार्याः पुरुषैः स्वैर् दिवानिशम्

प्रतिकुर्याच् च तत् सर्वं पञ्च दद्यात् शतानि च

मिथो भजेतां प्रसवात् सकृत् सकृत् ऋताव् ऋतौ

ज्येष्ठो यवीयसो भार्यां वा अग्रज स्त्रियम्

प्रविश्य सर्व भूतानि यथा चरति मारुतः

न विवाह विधौ उक्तं विधवा वेदनम् पुनः

स्वामि अमात्यौ पुरं राष्ट्रं कोश दण्डौ सुहृत् तथा

क्षेत्र बीज समायोगात् सम्भवः सर्व देहिनाम्

अभ्याघातेषु मध्यस्थाञ् शिष्याच् चौरान् इव द्रुतम्

यत्र वर्जयते राजा धन आगमम्

अंशम् अंशं इति धर्मो व्यवस्थितः

उत्पद्यते गृहे यस् तु न च कस्य सः

विकर्म क्रियया नित्यं बाधन्ते भद्रिकाः प्रजाः

विधिवत् प्रतिगृह्य अपि त्यजेत् कन्यां विगर्हिताम्

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश

ईशः सर्वस्य जगतो ब्राह्मणो वेदपारगः

द्रोह भावम् कुचर्यां च स्त्रीभ्यो मनुर् अकल्पयत्

ज्येष्ठ एव तु गृह्णीयात् पित्र्यं धनम् अशेषतः

सर्वेषाम् अपि तु न्यायं दातुं शक्त्या मनीषिणा

विवास्यो वा भवेद् राष्ट्रात् स द्रव्यः स परिच्छदः

यत् त्व् अस्याः स्याद् धनं दत्तं विवाहेष्व् आसुर आदिषु

दुःखिता यत्र दृश्येरन् विकृताः पाप कारिणः

यथा बीजं न वप्तव्यं पुंसा पर परिग्रहे

बीजानाम् उप्तिविच् च स्यात् क्षेत्र दोष गुणस्य च

इन्द्रस्य अर्कस्य वायोश् च यमस्य वरुणस्य च

ब्राह्म दैव आर्ष गान्धर्व प्राजापत्येषु यद् वसु

उत्पादनम् अपत्यस्य जातस्य परिपालनम्

प्रवर्तमानम् अन्याये छेदयेल् लवशः क्षुरैः

पत्यौ जीवति वृत्तायाः प्रजायास् तद् धनं भवेत्
प्रोषिते त्व् अ विधाय एव जीवेच् छिल्पैर् अगर्हितैः

बह्वीषु च एकजातानाम् नानास्त्रीषु निबोधत

चतुरो ऽंशान् हरेद् विप्रस् त्रीन् अंशान् क्षत्रिया सुतः

औरस क्षेत्रजौ पुत्रौ पितृ रिक्थस्य भागिनौ

भागो यवीयसां तत्र यदि विद्या अनुपालिनः

अजाविकं तु विषमं ज्येष्ठस्य एव विधीयते

समैर् हि विषमं यस् तु चरेद् वै मूल्यतो ऽपि वा

सहोढं स उपकरणम् घातयेद् अ विचारयन्

पतितौ भवतो गत्वा नियुक्ताव् अप्य् अनापदि

प्रकाशम् एतत् तास्कर्यं यद् देवन समाह्वयौ

भ्रातॄणां यस् तु न ईहेत धनं शक्तः स्व कर्मणा

दत्त्वा पुनः प्रयच्छन् हि प्राप्नोति पुरुष अनृतम्

सो ऽनुज्ञातो हरेद् अंशम् इति धर्मो व्यवस्थितः

ज्ञाति सम्बन्धिभिः त्व् एते त्यक्तव्याः कृत लक्षणाः

स गृहे गूढ उत्पन्नस् तस्य स्याद् यस्य तल्पजः

एवं धर्म्याणि कार्याणि सम्यक् कुर्वन् महीपतिः

एषो ऽनापदि वर्णानाम् उक्तः कर्म विधिः शुभः

वैश्यस् तु कृत संस्कारः कृत्वा दार परिग्रहम्

राज्ञो वृत्तानि सर्वाणि राजा हि युगम् उच्यते

नियुक्तौ यौ विधिं हित्वा वर्तेयातां तु कामतः

तयोर् नित्यं प्रतीघाते नृपतिर् यत्नवान् भवेत्

इतरेषां तु वर्णानां सर्व अभावे हरेन् नृपः

द्वितीयं तु पितुस् तस्यास् तृतीयं तद् पितुः पितुः

रक्षणाद् आर्य वृत्तानाम् कण्टकानां च शोधनात्

सो ऽपत्यं भ्रातुर् उत्पाद्य दद्यात् तस्य एव तद् धनम्

शूद्रस्य तु सवर्णा एव न अन्या भार्या विधीयते

कन्यायां दत्तशुल्कायां यदि शुल्कदः

ग्राम घाते हिता भङ्गे पथि मोष अभिदर्शने

विप्राः प्राहुस् तथा च एतत् यो भर्ता सा स्मृता अङ्गना

अन्योन्य गुण वैशेष्यात् न किंचिद् अतिरिच्यते

अज्येष्ठवृत्तिर् यस् तु स्यात् स संपूज्यस् तु बन्धु वत्

यो ज्येष्ठो ज्येष्ठवृत्तिः स्यान् माता इव स पिता इव सः

दुष्ट सामन्त हिंस्रः च तद् आग्नेयं व्रतं स्मृतम्

असम्यक्कारिणश् च एव महामात्राश् चिकित्सकाः

ते वै सस्यस्य जातस्य न लभन्ते फलं क्वचित्

प्रेत्य इह च सुख उदर्कान् प्रजा धर्मान् निबोधत

यस् तु तत् कारयेन् मोहात् सजात्या स्थितया अन्यया

यथा एव आत्मा तथा पुत्रः पुत्रेण दुहिता समा

अष्टादशसु मार्गेषु व्यवहारस्य निर्णयः

विश्वजन्यम् इमं पुण्यम् उपन्यासं निबोधत

एक अधिकम् हरेज् ज्येष्ठः पुत्रो ऽध्यर्धं ततो ऽनुजः

मातामह्या धनात् किंचित् प्रदेयं प्रीति _

यमयोश् च एव गर्भेषु जन्मतो ज्येष्ठ ता स्मृता

शुश्रूषा एव तु शूद्रस्य धर्मो नैःश्रेयसः परः

सा सद्यः संनिरोद्धव्या त्याज्या वा कुल संनिधौ

सर्वांस् तांस् तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुर् अब्रवीत्

मातर्य् अपि च वृत्तायां पितुर् माता हरेद् धनम्

ऊर्ध्वं विभागाज् जातस् तु पित्र्यम् एव हरेद् धनम्

अधर्मो नृपतेर् दृष्टो धर्मस् तु विनियच्छतः

विधाय वृत्तिं भार्यायाः प्रवसेत् कार्यवान् नरः

एतद् वः सार फल्गु त्वम् बीज योनियोः प्रकीर्तितम्

न उद्वाहिकेषु मन्त्रेषु नियोगः कीर्त्यते क्वचित्

मणि मुक्ता प्रवालाणाम् लोहानां तान्तवस्य च

यान् उपाश्रित्य तिष्ठन्ति लोका देवाश् च सर्वदा

यथा न अभिचरेताम् तौ वियुक्ताव् इतरेतरम्

राज अन्त करणौ एतौ द्वौ दोषौ पृथिवीक्षिताम्

शेषास् तम् उपजीवेयुर् यथा एव पितरं तथा

सारासारं च भाण्डानां देशानां च गुण अगुणान्

नियोजयत्य् अपत्य अर्थम् तं विगर्हन्ति साधवः

आयुष्कामेन वप्तव्यं न जातु पर योषिति

गुरु वत् च स्नुषा वत् च वर्तेयातां परस्परम्

भ्रातृ मातृ पितृ प्राप्तम् षड्विधं स्त्रीधनं स्मृतम्

संवत्सरं प्रतीक्षेत द्विषन्तीं योषितं पतिः

सा त्रीन् मासान् परित्याज्या विभूषण परिच्छदा

सर्व एव विकर्म स्थाः न अर्हन्ति भ्रातरो धनम्

एषो ऽखिलः कर्म विधिः उक्तो राज्ञः सनातनः

अ नियुक्त अ सुतः च एव पुत्रिणी आप्तः च देवरात्

तम् औरसं विजानीयात् पुत्रं प्राथमकल्पिकम्

दौहित्रो ऽपि ह्य् अमुत्र एनम् संतारयति पौत्र वत्
क्रीणीयाद् यस् त्व् अपत्य अर्थम् माता पित्रोः यम् अन्तिकात्

दौहित्रो ह्य् अखिलं रिक्थम् अपुत्रस्य पितुर् हरेत्

सम्यक् निविष्ट देशः तु कृत दुर्गः च शास्त्रतः

कुर्वीत शासनं राजा सम्यक् सार अपराधात्

अविद्यानां तु सर्वेषाम् ईहातश् चेद् धनं भवेत्

क्रमशः क्षेत्रज आदीनाम् द्यूत धर्मम् निबोधत

यादृशं तु उप्यते बीजं क्षेत्रे काल उपपादिते

त्रयाणाम् उदकं कार्यं त्रिषु पिण्डः प्रवर्तते

या पत्या वा परित्यक्ता विधवा वा स्वया इच्छया

सदृशं प्रीति संयुक्तम् स ज्ञेयो दत्त्रिमः सुतः

स्तेनानां पाप बुद्धीनाम् निभृतं चरतां क्षितौ

स च स्वाम्याद् अतिक्रामेद् ऋतूनां प्रतिरोधनात्

पश्चाद् दृश्येत यत् किंचित् तत् सर्वं समतां नयेत्

उत्पादयेत् पुनर् भूत्वा स पौनर्भव उच्यते

आगःसु ब्राह्मणस्य एव कार्यो मध्यमसाहसः

समाप्नुयाद् दमं पूर्वं नरो मध्यमम् एव वा

व्याधितां विप्रदुष्टां वा छद्मना च उपपादिताम्

न निष्क्रय विसर्गाभ्याम् भर्तुर् भार्या विमुच्यते

ब्राह्मण आदि आश्रयः नित्यम् उत्कृष्टां जातिम् अश्नुते

यद्य् एकरिक्थिनौ स्याताम् औरस क्षेत्रजौ सुतौ

वन्ध्या अष्टमे अधिवेद्या अब्दे दशमे तु मृत प्रजा

विवृद्धि अर्थम् स्व वंशस्य स्वयं दक्षः प्रजापतिः

विद्या अर्थम् षड् यशस् अर्थम् वा काम अर्थम् त्रींस् तु वत्सरान्

पुत्रः कनिष्ठो ज्येष्ठायां कनिष्ठायां च पूर्वजः

न च एव एनाम् प्रयच्छेत् तु गुण हीनाय कर्हिचित्

तस्य प्रक्षुभ्यते राष्ट्रं स्वर्गाच् च परिहीयते

पुत्रिकायां कृतायां तु यदि पुत्रो ऽनुजायते

भाण्डावकाशदाश् च एव सर्वांस् तान् अपि घातयेत्

शिल्प उपचार युक्ताः च निपुणाः पण्ययोषितः

अप्राणिभिर् यत् क्रियते तल् लोके द्यूतम् उच्यते

औद्वाहिकं च एव माधुपर्किकम् एव च

धर्मेण च द्रव्य वृद्धौ आतिष्ठेद् यत्नम् उत्तमम्

तद् सहायैः अनुगतैर् नाना कर्म प्रवेदिभिः

स द्वौ कार्षापणौ दद्याद् अमेध्यं च आशु शोधयेत्

तादृग् रोहति तत् तस्मिन् बीजं स्वैर् व्यञ्जितं गुणैः

वैश्या जः सार्धम् एव अंशम् अंशं शूद्रा सुतः हरेत्

न अधिकम् दशमाद् दद्यात् शूद्रा पुत्राय धर्मतः

निर्भयं तु भवेद् यस्य राष्ट्रं बाहु बल आश्रितम्

कृतं तद् धर्मतो विद्यान् न तद् भूयो निवर्तयेत्

संस्थितस्य अनपत्यस्य सगोत्रात् पुत्रम् आहरेत्

प्रजन अर्थम् महाभागाः पूजा अर्हाः गृह दीप्तयः

जनन्यां संस्थितायां तु समं सर्वे सहोदराः

पूर्वं पूर्वं गुरुतरं जानीयाद् व्यसनं महत्

न हि दण्डाद् ऋते शक्यः कर्तुं पाप विनिग्रहः

लाभ अलाभम् च पण्यानां पशूनां परिवर्धनम्

यद्य् अर्थिता तु दारैः स्यात् क्लीब आदीनाम् कथंचन

अपुत्रायां मृतायां तु पुत्रिकायां कथंचन

गोत्र रिक्थ अनुगः पिण्डो व्यपैति ददतः स्वधा

कलिः प्रसुप्तो भवति स जाग्रद् द्वापरं युगम्

सकृद् अंशो निपतति सकृत् कन्या प्रदीयते

पुत्रेण लोकान् जयति पौत्रेण आनन्त्यम् अश्नुते

आत्मानम् अर्पयेद् यस्मै स्वयंदत्तस् तु स स्मृतः

कामम् मरणात् तिष्ठेद् गृहे कन्या ऋतुमती अपि

प्रायश्चित्तं तु कुर्वाणाः सर्व वर्णाः यथा उदितम्

द्वौ तु यौ विवदेयातां द्वाभ्यां जातौ स्त्रिया धने

उद्धारे अन् उद्धृते त्व् एषाम् इयं स्याद् अंश कल्पना

गुरुतल्पे भगः कार्यः सुरा पाने सुरा ध्वजः

स्व क्षेत्रे संस्कृतायां तु स्वयम् उत्पादयेत् हि यम्

फलं त्व् अन् अभिसंधाय क्षेत्रिणां बीजिनाम् तथा

यदि स्वाश् च अपराः च एव विन्देरन् योषितो द्विजाः

ये तत्र न उपसर्पेयुः मूल प्रणिहिताः च ये

स क्रीतकः सुतस् तस्य सदृशो अ सदृशः ऽपि वा

तं काम जम् अरिक्थीयं वृथोत्पन्नं प्रचक्षते

तेषां षड् बन्धु दायादाः षड् अ दायाद बान्धवाः

विधाय प्रोषिते वृत्तिं जीवेन् नियमम् आस्थिता

ज्येष्ठभार्यायां पुत्रम् उत्पादयेद् यदि

इमं हि सर्व वर्णानाम् पश्यन्तो धर्मम् उत्तमम्

तासां पुत्रेषु जातेषु विभागे ऽयं विधिः स्मृतः
मर्यादा भेदकः च एव विकृतं प्राप्नुयाद् वधम्

उत्कर्षं योषितः प्राप्ताः स्वैः स्वैर् भर्तृ गुणैः शुभैः

भूमाव् अप्य् एक केदारे काल उप्तानि कृषीवलैः

ततः प्रभृति यो मोहात् स्त्रियम्

गोमिनाम् एव ते वत्सा मोघं स्कन्दितम् आर्षभम्

त्रैविद्याः शुचयो दान्तास् तथा धर्मो न हीयते

कितवान् कुशीलवान् क्रूरान् पाषण्ड स्थान् च मानवान्

अपत्यं धर्म कार्याणि शुश्रूषा रतिर् उत्तमा

दशा अपरे तु क्रमशो गोत्र रिक्थ अंशभागिनः

भ्रातुर् ज्येष्ठस्य भार्या या गुरु पत्नी अनुजस्य सा

विद्याद् उत्सादयेच् च एव निपुणैः पूर्व तस्करैः

हितेषु च एव लोकस्य सर्वान् भृत्यान् नियोजयेत्

यथा यमः प्रिय द्वेष्यौ प्राप्ते काले नियच्छति

शून्यानि च अपि अगाराणि वनान्य् उपवनानि च

जायायास् तत् हि जाया त्वम् यद् अस्यां जायते पुनः

एवं सह वसेयुर् वा पृथग् वा धर्म काम्यया

भ्रातॄणाम् अविभक्तानां यद्य् उत्थानं भवेत् सह

वोढुः स गर्भो भवति सहोढ इति च उच्यते

न च अ दत्त्वा कनिष्ठेभ्यो ज्येष्ठः कुर्वीत यौतकम्

विकर्म स्थान् शौण्डिकांश् च क्षिप्रं निर्वासयेत् पुरात्

एतैर् उपायैर् अन्यैश् च युक्तो नित्यम् अ तन्द्रितः

मन्दपालेन जगाम अभ्यर्हणीय ताम्

तडाग भेदकम् हन्याद् अप्सु शुद्ध वधेन वा

रक्षन्ति स्थविरे पुत्रा न स्त्री स्वातन्त्र्यम् अर्हति

विशिष्टं कुत्रचिद् बीजं स्त्री योनिः त्व् एव कुत्रचित्

दौहित्र एव च हरेद् अपुत्रस्य अखिलम् धनम्

तत् प्राज्ञेन विनीतेन ज्ञान विज्ञान वेदिना

पौंश्चल्याच् चल चित्तात् च नैःस्नेह्याच् च स्वभावतः

एतैर् उपाय योगैः तु शक्यास् ताः परिरक्षितुम्

असंभोज्या ह्य् असंयाज्या असंपाठ्या अविवाहिनः

तस्य एष व्यभिचारस्य निह्नवः सम्यग् उच्यते

ताम् अनेन विधानेन निजो विन्देत देवरः

एक एव औरसः पुत्रः पित्र्यस्य वसुनः प्रभुः

अङ्गुलीर् ग्रन्थिभेदस्य छेदयेत् प्रथमे ग्रहे

तेषाम् उत्पन्न तन्तूनाम् अपत्यं दायम् अर्हति

तस्मात् साधारणो धर्मः श्रुतौ पत्न्या सह उदितः

प्रणीतश् च अप्रणीतः च यथा अग्निः दैवतं महत्

वा अपि तस्य भागो न लुप्यते

उद्धारो न दशस्व् अस्ति सम्पन्नानां स्व कर्मसु

अहार्यं ब्राह्मण द्रव्यम् राज्ञा नित्यम् इति स्थितिः

पित्रे न दद्याच् छुल्कं तु कन्याम् ऋतुमतीं हरन्

द्वाराणां च एव भङ्क्तारं क्षिप्रम् एव प्रवासयेत्

स निर्भाज्यः स्वकाद् अंशात् किंचिद् दत्त्वा उपजीवनम्

ताव् उभौ पतितौ स्यातां स्नुषा ग गुरु तल्प गौ

शय्या आसनम् अलंकारं कामं क्रोधम् अनार्जवम्

तथा अभिवर्षेत् स्वं राष्ट्रं कामैर् इन्द्रव्रतं चरन्

ऋणे धने च सर्वस्मिन् प्रविभक्ते यथाविधि

पितृ वेश्मनि कन्या तु यं पुत्रं जनयेद् रहः

स्त्रियः श्रियश् च गेहेषु न विशेषो ऽस्ति कश्चन

तस्कर प्रतिषेध अर्थम् चारैश् च अपि अनुचारयेत्

एवंविधान् नृपो देशान् गुल्मैः स्थावर जङ्गमैः

चतुष्पथांश् चैत्यवृक्षाः समाजाः प्रेक्षणानि च

संनिधातॄंश् च मोषस्य हन्याच् चौरम् इव ईश्वरः

ग्रास आच्छादनम् अत्यन्तं पतितो ह्य् अददद् भवेत्

आहुर् उत्पादकं केचिद् अपरे क्षेत्रिणं विदुः

आपद्य् अपि हि यस् तेषां क्रमशस् तन् निबोधत

निष्पद्यन्ते च सस्यानि यथा उप्तानि विशां पृथक्

विधवायां नियुक्तस् तु घृत अक्तः वाग्यतो निशि

क्षयी च आप्यायितः सोमः को न नश्येत् प्रकोप्य तान्

अकृता वा कृता वा अपि यं विन्देत् सदृशात् सुतम्

तथा चारैः प्रवेष्टव्यं व्रतम् एतत् हि मारुतम्

प्रजन अर्थम् स्त्रियः सृष्टाः संतान अर्थम् च मानवः

द्वयोर् हि कुलयोः शोकम् आवहेयुर् अरक्षिताः

भृत्यानां च भृतिं विद्याद् भाषाश् च विविधा

पुत्र वत् च अपि वर्तेरन् ज्येष्ठे भ्रातरि धर्मतः

तयोर् यद् यस्य पित्र्यं स्यात् तत् स गृह्णीत न इतरः

मूलकर्मणि च अनाप्त्याः कृत्यासु विविधासु च

येन यत् साध्यते कार्यं तत् तस्मिन् श्रेष्ठम् उच्यते
औरसः क्षेत्रजश् च एव दत्तः कृत्रिम एव च

यतन्ते रक्षितुं भार्यां भर्तारो दुर्बला अपि

हस्ति अश्व रथ हर्तॄन् च हन्याद् एव अविचारयान्

देवान् कुर्युर् अदेवांश् च कः क्षिण्वंस् तान् समृध्नुयात्

न तत् पुत्रैर् भजेत् सार्धम् अकामः स्वयम् अर्जितम्

सृगाल योनिम् च आप्नोति पाप रोगैः च पीड्यते

संधिं छित्त्वा तु ये चौर्यं रात्रौ कुर्वन्ति तस्कराः

मणीनाम् अपवेधे च दण्डः प्रथम साहसः

कथं तत्र विभागः स्याद् इति चेत् संशयो भवेत्

आत्मानम् आत्मना यास् तु रक्षेयुस् ताः सु रक्षिताः

अमात्याः प्राड्विवाको वा यत् कुर्युः कार्यम् अन्यथा

पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने

स महीम् अखिलां भुञ्जन् राजर्षि प्रवरः पुरा

अध्यग्नि अध्यावाहनिकम् दत्तं च प्रीति कर्मणि

तान् प्रसह्य नृपो हन्यात् स मित्र ज्ञाति बान्धवान्

यन् मे माता प्रलुलुभे विचरन्त्य् अपतिव्रता

मानयोगं च जानीयात् तुला योगान् च सर्वशः

तादृग्गुणा सा भवति समुद्रेण एव निम्नगा

न अनुशुश्रुम जातु एतत् पूर्वेष्व् अपि हि जन्मसु

आपद्य् अपत्य प्राप्तिः च दाय धर्मम् निबोधत

अतः परं प्रवक्ष्यामि योषितां धर्मम् आपदि

पुत्र प्रतिनिधीन् आहुः क्रिया लोपात् मनीषिणः

पराम् अप्य् आपदं प्राप्तो ब्राह्मणान् न प्रकोपयेत्

सोदर्या विभजेरंस् तं समेत्य सहिताः समम्

तादृशं फलम् आप्नोति कु पुत्रैः संतरंस् तमः

अद्भ्यो ऽग्निर् ब्रह्मतः क्षत्रम् अश्मनो लोहम् उत्थितम्

यादृशं भजते हि स्त्री सुतं सूते तथाविधम्

गूढ उत्पन्नः ऽपविद्धश् च दायादा बान्धवाश् च षट्

रक्षिता यत्नतो अपि इह भर्तृष्व् एता विकुर्वते

यत् किंचिद् एव देयं तु ज्यायसे मान वर्धनम्

शुचिर् उत्कृष्ट शुश्रूषुः मृदु वाच् अन् अहंकृतः

सकृद् आह ददानि इति त्रीण्य् एतानि सतां सकृत्

वरुणेन यथा पाशैर् बद्ध एव अभिदृश्यते

यस्या कन्याया वाचा सत्ये कृते पतिः

तन् मे रेतः पिता वृङ्क्ताम् इत्य् अस्य एतत् निदर्शनम्

हरेत् तत्र नियुक्तायां जातः पुत्रो यथा उरसः

इतरे कृतवन्तस् तु पापान्य् एतान्य् अकामतः

ब्रह्म हा च सुरापश् च स्तेयी च गुरु तल्प गः

ऊर्ध्वं तु कालाद् एतस्माद् विन्देत सदृशं पतिम्

ब्रह्म च एव धनं येषां को हिंस्यात् ताञ् जिजीविषुः

त्र्यंशं दायात् हरेत् विप्रो द्वाव् अंशौ क्षत्रिया सुतः

अमानुषेषु प्रथमो मानुषेषु तु मध्यमः

क्षेत्रज आदीन् सुतान् एतान् एकादश यथोदितान्

सर्व स्व हारम् अर्हन्ति कामतस् तु प्रवासनम्

श्रुत वृत्त उपपन्ने वा ब्राह्मणे प्रतिपादयेत्

कुर्वन्ति क्षेत्रिणाम् अर्थं न बीजी लभते फलम्

माता पिता वा दद्यातां यम् अद्भिः पुत्रम् आपदि

उभयं तु समं यत्र सा प्रसूतिः प्रशस्यते

अलंकारं न आददीत पित्र्यं कन्या स्वयंवरा

उत्कोचकाश् च उपधिकाः वञ्चकाः कितवास् तथा

स्वकाद् अपि च वित्तात् हि स्वस्य भर्तुर् अनाज्ञया

देयम् एक अंशः च प्रधानतः

शौर्य कर्म अपदेशैः च कुर्युस् तेषां समागमम्

सा अनुज्ञाप्य अधिवेत्तव्या न अवमान्या च कर्हिचित्

स्वालक्षण्य परीक्षा अर्थम् तासां शृणुत निष्कृतीः

तथा हरेत् करं राष्ट्रान् नित्यम् अर्कव्रतं हि तत्

बहवश् चेत् तु सदृशाः सर्वे रिक्थस्य भागिनः

सर्वास् तास् तेन पुत्रेण प्राह पुत्रवतीर् मनुः

प्रकाशांश् च अप्रकाशान् च चार चक्षूः महीपतिः

ततः स्व मातृतस् शेषा भजेरन्न् इति धारणा

यद्य् अपि स्यात् तु सत् पुत्रः ऽप्य् असत् पुत्रः ऽपि वा भवेत्

न तं भजेरन् दायादा भजमानाः पतन्ति ते

अप्रजायाम् अतीतायां माता पित्रोः तद् इष्यते

ये ऽक्षेत्रिणो बीजवन्तः पर क्षेत्र प्रवापिणः

हूयमानश् च यज्ञेषु भूय एव अभिवर्धते

द्यूतं समाह्वयं च एव यः कुर्यात् कारयेत वा

तथा राज्ञा नियन्तव्याः प्रजास् तत् हि यमव्रतम्

न कश्चिद् योषितः शक्तः प्रसह्य परिरक्षितुम्

क्षत्रस्य अतिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणान् प्रति सर्वशः
कर्माण्य् आरभमाणं हि पुरुषं श्रीर् निषेवते

संक्रम ध्वज यष्टीनाम् प्रतिमानां च भेदकः

ब्राह्मणस्य आनुपूर्व्येण चतस्रस् तु यदि स्त्रियः

एकम् उत्पादयेत् पुत्रं न द्वितीयं कथंचन

अदीयमाना भर्तारम् अधिगच्छेद् यदि स्वयम्

ग्रामेष्व् अपि च ये केचिच् चौराणां भक्त _

प्रत्यक्षं क्षेत्रिणाम् अर्थो बीजाद् योनिर् गरीयसी

तथा प्रकृतयो यस्मिन् स चान्द्रव्रतिको नृपः

यस्मिन्न् ऋणं संनयति येन च आनन्त्यम् अश्नुते

स्वयंदत्तश् च शौद्रश् च षड् अ दायाद बान्धवाः

आददानस् तु तेन दोषेण लिप्यते

कालम् आसाद्य कार्यं च राजा दण्डं प्रकल्पयेत्

सा चेद् अक्षतयोनिः स्याद् गत प्रत्यागता अपि वा

धनं तत् पुत्रिका भर्ता हरेत एव अविचारयान्

इमं कर्म विधिम् विद्यात् क्रमशो वैश्य शूद्रयोः

न अन्यस्मिन् विधवा नारी नियोक्तव्या द्विजातिभिः

पिता हरेद् अपुत्रस्य रिक्थं भ्रातर एव च

पतिर् भार्यां सम्प्रविश्य गर्भो भूत्वा इह जायते

अन् अंशौ क्लीब पतितौ जात्यन्ध बधिरौ तथा

पुत्रं पुत्र गुणैः युक्तं स विज्ञेयश् च कृत्रिमः

ईशो दण्डस्य वरुणो राज्ञां दण्डधरो हि सः

एवं यद्य् अप्य् अनिष्टेषु वर्तन्ते सर्व कर्मसु

तेषां छित्त्वा नृपो हस्तौ तीक्ष्णे शूले निवेशयेत्

आपद् गतः ऽथ वा वृद्धा गर्भिणी बाल एव वा

एवमादीन् विजानीयात् प्रकाशांल् लोककण्टकान्

ज्येष्ठस्य विंश उद्धारः सर्व द्रव्यात् च यद् वरम्

समस् तत्र विभागः स्याद् अपित्र्य इति धारणा

बन्धनानि च सर्वाणि राजा मार्गे निवेशयेत्

उभौ तौ न अर्हतः भागं जार जातक काम जौ

यथा गो अश्व उष्ट्र दासीषु महिषी अजा अविकासु च

सदृशं तु प्रकुर्याद् यं गुण दोष विचक्षणम्

शुल्क संज्ञेन मूल्येन छन्नं दुहितृ विक्रयम्

विधवायां नियोग अर्थे निर्वृत्ते तु यथाविधि

तयोर् हि माता पितरौ सम्भूतौ तस्य देहतः

तथा एव अक्षेत्रिणः बीजं पर क्षेत्र प्रवापिणः

गोत्र रिक्थे जनयितुर् न हरेद् दत्त्रिमः क्वचिद्

सा भर्तृलोकान् आप्नोति सद्भिः साध्वी इति च उच्यते

बीजस्य च एव योन्याश् च बीजम् उत्कृष्टम् उच्यते

शारीरं धन संयुक्तम् दण्डं धर्म्यं प्रकल्पयेत्

अनन्तरः सपिण्डाद् यस् तस्य तस्य धनं भवेत्

द्यूतं समाह्वयं च एव राजा राष्ट्रान् निवारयेत्

यवीयसस् तु या भार्या स्नुषा ज्येष्ठस्य सा स्मृता

तस्य इह भागिनौ दृष्टौ बीजी क्षेत्रिक एव च

प्रकाश वञ्चकाः तेषां नाना पण्य उपजीविनः

द्वितीये हस्त चरणौ तृतीये वधम् अर्हति

समस् तत्र विभागः स्याज् ज्यैष्ठ्यं तत्र न विद्यते

यैः कृतः सर्व भक्ष्यः ऽग्निर् अपेयश् च महोदधिः

कूटशासन कर्तॄन् च प्रकृतीनां च दूषकान्

अशासंस् तस्करान् यस् तु बलिं गृह्णाति पार्थिवः

नश्यति इषुः यथा विद्धः खे विद्धम् अनुविध्यतः

बालाश् च न प्रमीयन्ते विकृतं च न जायते

अयं द्विजैर् हि विद्वद्भिः पशुधर्मो विगर्हितः

देशान् अलब्धान् लिप्सेत लब्धांश् च परिपालयेत्

द्यूतम् एतत् पुरा कल्पे दृष्टं वैर करम् महत्

उत्कृष्टाय अभिरूपाय वराय सदृशाय च

पौत्र दौहित्रयोः लोके विशेषो न उपपद्यते

औरसो विभजन् दायं पित्र्यं पञ्चमम् एव वा

कानीनश् च सहोढश् च क्रीतः पौनर्भवस् तथा

पौत्री मातामहस् तेन दद्यात् पिण्डं हरेद् धनम्

यथाबीजं प्ररोहन्ति लशुनान् इक्षवः तथा

स हरेत एव तद् रिक्थम् सम्प्राप्तो ऽप्य् अन्य गोत्रात्

जीर्ण उद्यानानि अरण्यानि कारुका आवेशनानि च

भजेरन् मातृकं रिक्थं भगिन्यश् च सनाभयः

कर्मस्व् अभ्युद्यतस् त्रेता विचरंस् तु कृतं युगम्

एकं वृषभम् उद्धारं संहरेत स पूर्वजः

अप्रजायाम् अतीतायां भर्तुर् एव तद् इष्यते

हन्याच् चित्रैर् वध उपायैः उद्वेजन करैः नृपः

ये नियुक्तास् तु कार्येषु हन्युः कार्याणि कार्यिणाम्

ज्येष्ठेन जात मात्रेण पुत्री भवति मानवः

अन्यद् उप्तं जातम् अन्यद् इत्य् एतन् न उपपद्यते

तथा च श्रुतयो बह्व्यो निगीता निगमेष्व् अपि