tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
रौप्यनाभः अभवत् दोग्धा सुमाली वत्स एव तु

अनुनीतः अपि न ददाव् अनुज्ञां स यदा ततः

वंशे स्वायम्भुवस्य आसीत् अङ्गो नाम प्रजापतिः

बहुभिर् धारिणी भुक्ता भूपालैः श्रूयते पुरा

प्रेत रक्षस् गणैः दुग्धा धरा रुधिरम् उल्बणम्

सुनीथा नाम तस्याः तु वेनो नाम सुतः पुरा

सर्वस्य जगतः शीघ्रं स्थावरस्य चरस्य च

असुरैः अपि दुग्ध इयम् आयसे शक्र पीडिनीम्

दोग्धा वररुचिः नाम नाट्यवेदस्य पारगः

यज्ञ श्राद्धेषु सर्वेषु मया तुभ्यं निवेदितम्

तथा एव सा अब्रवीत् भूमिर् दुदोह स नराधिपः

देवैः च वसुधा दुग्धा दोग्धा मित्रः तदा अभवत्

दुहितृ त्वम् गता यस्मात् पृथोः धर्मवतः मही

क्षय अतिशय दुःखम् च न अर्थशास्त्रस्य च आदरः

तदा अनुराग योगात् च पृथिवी विश्रुता बुधैः

शापेन मारयित्वा एनम् अराजक भय अर्दिताः

धैर्य वासनाः लोकाः पृथौ राज्यं प्रशासति

गौर् इति इयम् च विख्याता सूत कस्माद् ब्रवीहि नः

पालाश पात्रे दोग्धा तु शालः पुष्प लता आकुलः

इन्द्रो वत्सः समभवत् क्षीरम् ऊर्जस्करम् बलम्

निःस्वाध्यायवषट्कारं निर्धर्मं वीक्ष्य भू तलम्

धनुष्कोट्या च शैलेन्द्रान् उत्सार्य स महा बलः

वत्सं चैत्ररथं कृत्वा गन्धान् पद्म दले तथा

अधर्म निरतः च आसीत् बलवान् वसुधाधिपः

कृत्वा वैश्रवणं वत्सम् आम पात्रे महीपते

विष्णोः वरेण सर्वस्य प्रभु त्वम् अगमत् पुनः

ऋषय ऊचुः

देवानां काञ्चनं पात्रं पितॄणां राजतं तथा

ततो गो रूपम् आस्थाय भूः पलायितुम् उद्यता

मृत्योः तु दुहिता तेन परिणीता सु दुर्मुखा

पृथोः एव भवत् यत्नात् ततः पृथुः अजायत

स विप्रैः अभिषिक्तः अपि तपः कृत्वा सु दारुणम्

पात्रे मायाम् अभूद् वत्सः प्राह्लादिस् तु विरोचनः

ततस् तु ऋषिभिः दुग्धा वत्सः सोमः तदा अभवत्

स्वके पाणौ पृथुः वत्सम् कृत्वा स्वायम्भुवं मनुम्

दोग्धा द्विमूर्धा तत्र आसीत् माया येन प्रवर्तिता

यक्षैः च वसुधा दुग्धा पुरा अन्तर्धानम् ईप्सुभिः

तत् अन्नम् अभवत् शुद्धम् प्रजा जीवन्ति येन वै

पृष्ठतस् अनुगतः तस्याः पृथुः दीप्त शर आसनः

पार्थिवाः पृथिवी योगात् पृथिवी कस्य योगतः

अलाबु पात्रम् नागानां तक्षको वत्सको ऽभवत्

ममन्थुर् ब्राह्मणाः तस्य बलात् देहम् अकल्मषाः

गन्धर्वैः च पुरा दुग्धा वसुधा स अप्सरस् गणैः

भुवः तलम् समं चक्रे लोकानां हित काम्यया

येषां यत्र रुचिः तत् तत् देयम् तेभ्यो विजानता

विषं क्षीरं ततो दोग्धा धृतराष्ट्रो अभवत् पुनर्

प्लक्षः अभवत् ततस् वत्सः सर्व वृक्षः धनाधिपः

उत्पन्नो दक्षिणात् हस्तात् स धनूः स शरः गदी

अन्तकः च अभवत् दोग्धा यमो वत्सः स्वधा रसः

ततः स्थित्वा एकदेशे तु किं करोमि इति च अब्रवीत्

नित्यं प्रमुदिता लोका दुःख शोक विवर्जिताः

न दरिद्रः तदा कश्चिद् न रोगी न च पाप कृत्

आयुर् धनानि सौख्यं च पृथौ राज्यं प्रशासति

औषधानि च दिव्यानि दोग्धा मेरुर् महा अचलः

किमर्थं च कृता संज्ञा भूमेः किं पारिभाषिकी

दोग्धा बृहस्पतिः अभूत् पात्रं वेदस् तपो रसः
कुम्भ उदधाने विकसति उखायाम् सक्तु धान्याम् च

वर्षे

यत्र धेनवो लोहितं दुहते

नील मक्षा अनाचारे

उपतारक शङ्कायाम्

मांस मुखे निपतति

अन् आज्ञाते

वडवा गर्दभ्योः मानुष्यां च

गोमायु वदने

ब्राह्मणेषु आयुधिषु

वंशे स्फोटति

नक्षत्रेषु पतापतेषु

यूपे विरोहति

अनुदक उदक उन्मीले

यम वत्सायाम् गवि

प्रसव्येषु आवर्तेषु

आकाश फेने

उल्कायाम्

अग्नौ श्वसति

ग्राम्ये ऽग्नौ शालां दहति

हविःषु अभिमृष्टेषु

चन्द्रमसश् च

आदित्य उपप्लवे

अवदीर्णे

दैवतेषु नृत्यत्सु च्योतत्सु हसत्सु गायत्सु

मधुमक्ष अनाचारे

आगन्तौ च

अथ अद्भुतानि

कुले कलहिनि

धूमकेतौ सप्तर्षीन् उपधूपयति

सर्पिषि तैले मधुनि च विष्यन्दे

पिपीलिका अनाचारे

लाङ्गलयोः संसर्गे

अनडुहि धेनुं धयति

समायां दारुणायाम्

धेनौ धेनुं धयन्त्याम्
धृष्टिर् असि ब्रह्म यच्छ इति उपवेषम् आदाय गार्हपत्याद् उदीचो ऽङ्गारान् निरूहति निरूढं जन्यं भयम् इति

यदि व्यवेयात् सांनाय्यं मा विलोपि इति ब्रूयात्

अदित्यै रास्ना असि इति अभिधानीम् आदाय पूषा असि इति वत्सम् अभिदधाति

न दुह्यमानाम् अन्तरेण संचरन्ति विहारं च

एता आचरन्ति मधुमद् दुहानाः प्रजावतीर् यशसो विश्व रूपाः

ततः संप्रेष्यति विहारं गां च उपसृष्टाम् अन्तरेण मा संचारिष्ट इति

तेषु कुम्भीम् अधिश्रयति मातरिश्वनो घर्मो असि इति

उपसीदन्तम् अनुमन्त्रयत ऊर्जं पयः पिन्वमाना घृतं च जीवो जीवन्तीर् उप वः सदेयम् इति

अथ एनाम् प्रदक्षिणम् अङ्गारैः पर्यूहति भृगूणाम् अङ्गिरसां तपसा तपस्व इति

पूषा स्थ इति वा सर्वान्

अथ गा आयतीः प्रतीक्षते

तत आह उपसृष्टां मे प्रब्रूताद् इति

उपसृष्टाम् अनुमन्त्रयते अयक्ष्मा वः प्रजया संसृजामि रायस्पोषेण बहुला भवन्तीर् इति

अथ अस्याम् शाखापवित्रं प्राच् अग्रम् निदधाति वसूनां पवित्रम् असि शत धारम् वसूनां पवित्रम् असि सहस्र धारम् इति
अथ इतरस्य श्राद्धस्य अष्टकया धर्मो व्याख्यातः

पूर्वेण निपरणं व्याख्यातम्

आवाहन आदि सिद्धं संप्रदानम्
तेन द्वि पट वानम् व्याख्यातम्

विपत्तौ श्रेणी निक्षेपं भजेत

पञ्च रात्रिकम् तनु रागम् षष् रात्रिकम् नीलं पुष्प लाक्षा मञ्जिष्ठा रक्तम् गुरु परिकर्म यत्न उपचार्यम् जात्यं वासः सप्त रात्रिकम्

मान हीने हीन अवहीनम् वेतनं तद् द्विगुणः च दण्डस् तुला हीने हीन चतुर्गुणः दण्डः सूत्र परिवर्तने मूल्य द्विगुणः

भिषजः प्राण आबाधिकम् अन् आख्याय उपक्रममाणस्य विपत्तौ पूर्वः साहस दण्डः कर्म अपराधेन विपत्तौ मध्यमः

पर वस्त्र विक्रय अवक्रय आधानेषु च द्वादश पणः दण्डः परिवर्तने मूल्य द्विगुणः वस्त्र दानम् च

व्याजी परिशुद्धौ पण यात्रा

सूत्र मूल्यम् वान वेतनम् क्षौम कौशेयानाम् अध्यर्ध गुणम् पत्त्र ऊर्णा कम्बल दुकूलानाम् द्विगुणम्

रजकाः काष्ठ फलक श्लक्ष्ण शिलासु वस्त्राणि नेनिज्युः

प्रदेष्टारः त्रयः त्रयः ऽमात्याः कण्टक शोधनम् कुर्युः

एवं चोरान् अ चोर आख्यान् वणिज् कारु कुशीलवान्

रजकैः तुन्नवायाः व्याख्याताः

तन्तुवाया दश एकादशिकम् सूत्रं वर्धयेयुः

वर्ण उत्कर्षम् अपसारणं योगं वा साधयतः पञ्चशतो दण्डः

ऊर्णा तुलायाः पञ्च पलिकः विहनन छेदः रोम छेदः च

अन्यत्र नेनिजतो वस्त्र उपघातम् षष् पणम् च दण्डं दद्युः

खनि रत्न निधि निवेदनेषु षष्ठम् अंशं निवेत्ता लभेत द्वादशम् अंशं भृतकः

ततः परं वेतन हानिम् प्राप्नुयुः

मुकुल अवदातम् शिला पट्ट शुद्धम् धौत सूत्र वर्णम् प्रमृष्ट श्वेतम् च एक रात्र उत्तरम् दद्युः

तेन उत्तरम् व्याख्यातम्

कालायस पिण्डः पञ्च भाग क्षयः

सुवर्णान् माषकम् अपहरतो द्वि शतः दण्डः रूप्य धरणात् माषकम् अपहरतो द्वादश पणः

परार्ध्यानां पणो वेतनं मध्यमानाम् अर्ध पणः प्रत्यवराणां पादः स्थूलकानां माषक द्वि माषकम् द्विगुणं रक्तकानाम्

सीस त्रपु पिण्डः विंशति भाग क्षयः

निर्दिष्ट देश काल कार्यम् च कर्म कुर्युः अनिर्दिष्ट देश कालम् कार्य अपदेशम्

तेन उत्तरम् व्याख्यातम्

कामं देश जाति गोत्र चरण मैथुन अवहासेन नर्मयेयुः

तस्य अतिक्रमे द्वादश पणः दण्डः

काम दानम् अतिमात्रम् एकस्य अतिवादम् च वर्जयेयुः

ऊने षष्ठम् अंशं दद्यात्

काकणी च अस्य पल वेतनम्

तेन उत्तरम् व्याख्यातम्

भिक्षुकान् कुहकान् च अन्यान् वारयेद् देश पीडनात्

मुद्गर अङ्कात् अन्यद् वासः परिदधानाः त्रि पणम् दण्डं दद्युः

पौर्वपौरुषिकं निधिं जानपदः शुचिः स्वकरणेन समग्रं लभेत

कूट रूपम् कारयतः प्रतिगृह्णतो निर्यापयतो वा सहस्रं दण्डः कोशे प्रक्षिपतो वधः

पणान् माषकम् उपजीवतो द्वादश पणः दण्डः

काल अतिपातने पाद हीनम् वेतनं तद् द्विगुणः च दण्डः

चरक पांसु धावकाः सार त्रि भागम् लभेरन् द्वौ राजा रत्नं च

शत सहस्रात् ऊर्ध्वं राज गामी निधिः

अर्थ्य प्रतीकाराः कारु शासितारः संनिक्षेप्तारः स्व वित्त कारवः श्रेणी प्रमाणाः निक्षेपं गृह्णीयुः

स्वकरण अभावे पञ्चशतो दण्डः प्रच्छन्न आदाने सहस्रम्

तेन उत्तरम् व्याख्यातम्

शेषाणां कर्मणां निष्पत्ति वेतनम् शिल्पिनां कल्पयेत्

वृद्धि छेदे छेद द्विगुणः दण्डः

ताम्र वृत्त कंस वैकृन्तक आरकूटकानाम् पञ्चकं शतं वेतनम्

माषको वेतनं रूप्य धरणस्य सुवर्णस्य अष्ट भागः

कार्यस्य अन्यथा करणे वेतन नाशः तद् द्विगुणः च दण्डः

ताम्र पिण्डः दश भाग क्षयः

पल हीने हीन द्विगुणः दण्डः

रत्न अपहारे उत्तमो दण्डः

तेषाम् अयः शूलेन यावतः पणान् अभिवदेयुः तावन्तः शिफा प्रहाराः दण्डाः

श्रद्धेया राग विवादेषु वेतनं कुशलाः कल्पयेयुः

तेन उत्तरम् व्याख्यातम्

मर्म वध वैगुण्य करणे दण्ड पारुष्यम् विद्यात्

तेन उत्तरम् व्याख्यातम्

काकणी द्वयम् च अस्य पल वेतनम्

शिक्षा विशेषेण द्विगुणो वेतन वृद्धिः
निश्चन्द्रिकं मृतं त्व् अभ्रं वृद्ध देहे रसायनम्

शतधा पुटितं च अपि जायते पद्मराग वत्

दुग्ध त्रयम् कुमारी अम्बु गङ्गापुत्रं त्रि मूत्रकम्

कामिनी मद दर्प घ्नम् शस्तं पुंस्त्व उपघातिनाम्

रसः पारदः निर्मुखः अपि एवंविधं गगनं चरति ग्रासीकरोति

तावत् क्वाथ्यम् क्षिपेद् भाण्डे यावत् फेनम् सितं भवेत्

इति विशेष विधिः

एवम् अत्युत्तमाः क्षाराः स्युः सम्पक्वाः हिमाः

निर्मुख त्वेन अभ्रक चारण उपायम् आह निश्चन्द्रिकम् इत्यादि

करणं ग्रन्थ अन्तरे अस्ति

हि निश्चितं यत् गगनम् अभ्रकम् निश्चन्द्रिकं चन्द्र रहितम् भवति वज्र _ इति अर्थः तत् गगनम् रुचिरैर् निर्दोषैर् मनोरमैर् विविधैः क्षार अम्लैः भावितं प्लावितं कार्यं क्षारा यवक्षार स्वर्जिक्षार टङ्कणक्षार आदयः ऽम्ला अम्लवेतस जम्बीर आद्याः पूर्व उक्ताः

वट शुङ्गम् अजा रक्तम् एभिर् अभ्रं सु मर्दितम्

त्रिस् सप्त वारम् कर्तव्यं द्रावणं मूत्र संयुतम्

तदा तु डेकयन्त्रेण द्रावयेत् अग्नि योगात्

ननु क्षारा रुचिराः कथं भवन्ति उच्यते यथा सर्जिका चूर्ण भाग एकम् विंशत् भागम् जलस्य च
अत्यर्थम् अस्रं स्रवति प्रायशो ऽन्यत्र विक्षते

तालीशं पद्मकं मांसी हरेणु अगुरु चन्दनम्

अङ्गुल्या प्रमृशेत् कण्ठं जलेन उद्वेजयेत् अपि

प्रक्षाल्य पयसा दिग्धं तृण शोणित पांसुभिः

क्षीरेण आर्द्रीकृतम् शुष्कं भूरि सर्पिस् परिप्लुतम्

स क्षौद्रे च व्रणे बद्धे सु जीर्णे ऽन्ने घृतं पिबेत्

पादौ विलम्बि मुष्कस्य प्रोक्ष्य नेत्रे च वारिणा

घातं शाखासु तिर्यञ्च् स्थम् गात्रे सम्यक् निवेशिते

सप्त अहात् गत वेगे तु पूर्व उक्तम् विधिम् आचरेत्

शल्ये हृते ऽङ्गाद् अन्यस्मात् स्नेह वर्तीम् निधापयेत्

कार्यः च गोफणा बन्धः कट्याम् आवेश्य पट्टकम्

क्षत ऊष्मणः निग्रह अर्थम् तद् कालम् विसृतस्य च

मस्तुलुङ्ग स्रुतौ खादेन् मस्तिष्कान् अन्य जीव जान्

स संरम्भेषु कर्तव्यम् ऊर्ध्वं च अधस् च शोधनम्

ततो रक्त क्षयात् वायौ कुपिते अति रुजा करे

व्रण सौक्ष्म्यात् बहु त्वात् वा कोष्ठम् अन्त्रम् अनाविशत्

इति साप्ताहिकः प्रोक्तः सद्योव्रण हितः विधिः

तत्र अन्तर् लोहितम् शीत पाद उच्छ्वास कर आननम्

उत्पङ्गिल शिरस् ग्रस्तम् तद् अपि एके वदन्ति तु

घृष्टे विदलिते च एष सुतराम् इष्यते विधिः

घृष्टे रुजं निगृह्य आशु व्रणे चूर्णानि योजयेत्

क्लिष्ट छिन्ना अन्त्र भेदेन कोष्ठ भेदः द्विधा स्मृतः

भिन्नम् अन्यद् विदलितं मज्ज रक्त परिप्लुतम्

गल पीडा अवसन्ने ऽक्ष्णि वमन उत्कासन क्षवाः

मधु सर्पिः च युञ्जीत पित्त घ्नाः च हिमाः क्रियाः

समं निवेश्य बध्नीयात् स्यूत्वा शीघ्रं निरन्तरम्

उपवासो हितं भुक्तं प्रततं रक्त मोक्षणम्

सीवनं विधिना उक्तेन बन्धनं च अनु पीडनम्

अभिन्नो अपि आशयः सूक्ष्मैः स्रोतोभिः अभिपूर्यते

अवगाढं ततः कृत्तं विच्छिन्नं स्यात् ततो ऽपि च

आमाशय स्थे वमनं हितं पक्वाशय आश्रिते

सेचयेत् चक्रतैलेन सूक्ष्म नेत्र अर्पितेन तान्

असृजा स्यन्दमानेन पार्श्वे मूत्रेण वस्ति वत्

क्षीरं वा शर्करा चित्रा लाक्षा गोक्षुरकैः शृतम्

विरेचनं निरूहं च निःस्नेह उष्णैः विशोधनैः

तीक्ष्णेन अग्नि प्रतप्तेन शस्त्रेण सकृद् एव तु

शिला दार्वी अमृता तुत्थैः सिद्धं तैलं च रोपणम्

यव कोल कुलत्थानाम् रसैः स्नेह विवर्जितैः

स्यूत्वा वेल्लित बन्धेन बध्नीयाद् घन वाससा

दृढं बद्ध्वा च सूत्रेण वर्धयेत् कुशलो भिषक्

उत्तानो ऽन्नानि भुञ्जीत शयीत च सु यन्त्रितः

तथा अन्त्राणि विशन्ति अन्तर् तद् कालम् पीडयन्ति च

वासयेत् तैल पूर्णायाम् द्रोण्यां मांस रस आशिनम्

तीव्र व्यथम् कवोष्णेन बला तैलेन वा पुनः

आजेन सर्पिषा च अत्र परिषेकः प्रशस्यते

सद्योव्रणा ये सहसा सम्भवन्ति अभिघातात्

अथ अतस् सद्योव्रणप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

दूर अवगाढाः सूक्ष्म आस्याः ये व्रणाः स्रुत शोणिताः

सद्योव्रणेषु आयतेषु संधान अर्थम् विशेषतः

हरिद्रे पद्म बीजानि स उशीरम् मधुकं च तैः

व्रणे रोहति च एकैकम् शनैस् अपनयेत् कचम्

कालानुसारि अगुरु एला जाती चन्दन पर्पटैः

स पयस्कैः परं तत् हि सर्व नेत्र अभिघात जित्

ज्वरो दाहः तृष् आध्मानं भक्तस्य अनभिनन्दनम्

स्नेह वस्तिम् च कुर्वीत वात घ्न औषध साधितम्

कार्यं वात अस्र जित् तृप्ति मर्दन अभ्यञ्जना आदिकम्

शिरसो ऽपहृते शल्ये वालवर्तिं प्रवेशयेत्

रुज् दाह जित् स यष्ट्याह्वैः परं पूर्व उदितः विधिः

प्रवेशयेत् क्ﾱप्त नखः घृतेन अक्तम् शनैः शनैः

यथास्वं मार्गम् आपन्ना यस्य विष् मूत्र मारुताः

अवकीर्य कषायैर् वा श्लक्ष्णैर् मूलैः ततस् समम्

विश्लिष्ट देहम् मथितं क्षीणं मर्म आहतम् हतम्

प्राणायामो ऽथवा कार्यः क्रिया च क्षत नेत्र वत्

वेष्टयित्वा नु पट्टेन घृतेन परिषेचयेत्

अनुवर्तेत वर्षं च यथोक्तं व्रण यन्त्रणाम्

विपक्वम् आजं यष्ट्याह्व जीवक ऋषभक उत्पलैः

मस्तुलुङ्ग स्रुतेः क्रुद्धो हन्याद् एनं चलो ऽन्यथा

स्थानाद् अपेतम् आदत्ते जीवितं कुपितं च तत्
भिन्ने कोष्ठे ऽसृजा पूर्णे मूर्छा हृद् पार्श्व वेदनाः

असाध्यं स्फुटितं नेत्रम् अ दीर्णम् लम्बते तु यत्

कल्क आदीनि अवकृत्ते तु विच्छिन्न प्रविलम्बिणोः

क्लिष्ट अन्त्रः संशयी देही छिन्न अन्त्रः न एव जीवति

नाभ्याः अधस्तात् शीत त्वम् खेभ्यो रक्तस्य च आगमः

छिन्नां निःशेषतः शाखां दग्ध्वा तैलेन युक्तितः

सङ्गो विष् मूत्र मरुताम् श्वासः स्वेदो अक्षि रक्त ता

विद्धं भिन्नं विदलितं तत्र घृष्टं लसीकया

उदरान् मेदसो वर्तिं निर्गतां भस्मना मृदा

अभिन्नम् अन्त्रं निष्क्रान्तं प्रवेश्यं न तु अतस् ऽन्यथा

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

व्युपद्रवः स भिन्ने ऽपि कोष्ठे जीवति असंशयम्

स्नेह पान परीषेक स्वेद लेप उपनाहनम्

प्रहार पीडन उत्पेषात् सह अस्थिना पृथु ताम् गतम्

अति निःस्रुत रक्तः तु भिन्न कोष्ठः पिबेद् असृक्

कार्या शल्य आहृते विद्धे भङ्गाद् विदलिते क्रिया

कर्णे स्थानात् च्युते स्यूते श्रोतः तैलेन पूरयेत्

पीडयेत् पाणिना पद्म पलाश अन्तरितेन तत्

बध्नीयात् कोश बन्धेन ततो व्रण वत् आचरेत्

प्रविलम्बि स शेषे ऽस्थ्नि पतितं पातितं तनोः

गूढ प्रहार अभिहते पतिते विषम उच्चकैस्
विमान योधी धनदो विमाने पुष्पके स्थितः

कृत्स्नः परिवृतो मेरुः भास्करस्य इव तेजसा

मत्स्य उवाच

स्वस्ति अस्तु देवेभ्य इति बृहस्पतिः अभाषत

सु चारु चक्र चरणः हेम वज्र परिष्कृतः

उक्षाणम् आस्थितः संख्ये साक्षात् इव शिवः स्वयम्

उदय अस्त ग चक्रेण मेरु पर्वत गामिना

अन्यैः भुजैः प्रदीप्तानि भुजगारि ध्वजः प्रभुः

चिक्रीडुः असिभिः शुभ्रैः निर्मुक्तैः इव पन्नगैः

पक्षाभ्यां चारु पत्त्राभ्याम् आवृत्य दिवि लीलया

वायु ईरितैः जल आकारैः कुर्वन् लीलाः सहस्रशः

सहस्र रश्मि युक्तेन भ्राजमानेन तेजसा

पूर्व पक्षः सहस्राक्षः पितृ राजः तु दक्षिणः

पर्वतैः च शिला शृङ्गैः शतशस् च एव पादपैः

सृजन्तः सर्प पतयः तीव्र तोय मयम् विषम्

देव गन्धर्व यक्ष ओघैः अनुयातः सहस्रशः

सूर्यः सप्त अश्व युक्तेन रथेन अमित गामिना

वज्र विस्फूर्जित उद्भूतैः विद्युत् इन्द्रायुध उदितैः

मरुतो दिव्य गन्धर्वैः विद्याधर गणैः सह

तस्थौ सुर गण अनीके दैत्यान् नादेन भीषयन्

यम् आहुः आकाश गमम् शीघ्र गम् शब्द योगिनम्

देव असुर विमर्देषु बहुशो दृष्ट विक्रमम्

यम् आरूढः स भगवान् पर्येति सकलं जगत्

वरुणः मध्ये देव अनीकस्य तस्थिवान्

यः प्राणः सर्व भूतानाम् पञ्चधा भिद्यते नृषु

सुवर्ण वर्ण वपुषा सुपर्णं खेचर उत्तमम्

शश छाया अङ्कित तनुम् नैशस्य तमसः क्षयम्

ओषधीनां सहस्राणां निधानम् अमृतस्य च

द्विज राज परिक्षिप्तम् देवराज विराजितम्

पुरुहूतः तु पुरतो लोकपालः सहस्रदृक्

स्वस्ति अस्तु दानव अनीके उशना वाक्यम् आददे

शङ्ख मुक्ता अङ्गद धरः बिभ्रन् तोय मयम् वपुः

त्रिदिव द्वार चक्रेण तपता लोकम् अव्ययम्

स्वर्गे शक्र अनुयातेषु देव तूर्य निनादिषु

अर्कं नागात् इव उद्यन्तम् उद्यम्य उत्तम तेजसा

दीप्तिमद्भिः सदस्यैः च ब्रह्मर्षिभिः अभिष्टुतः

उपतस्थुः सुर गणाः प्रहर्तुं दानवं बलम्

स्फीत क्रोडा अवलम्बेन शीतांशु सम तेजसा

सर्व देवानाम् आरुरोह सुरद्विपम्

स बलाः स अनुगाः च एव संनह्यन्त यथाक्रमम्

शर भूताः दिवि इन्द्राणाम् चेरुः व्यात्त आननाः दिवि

भोगि भोग अवसक्तेन मणि रत्नेन भास्वता

युक्तः च शङ्ख पद्माभ्याम् निधीनाम् अधिपः प्रभुः

गीर्भिः परम मन्त्राभिः तुष्टुवुः च जनार्दनम्

तम् अन्वयुः देव गणाः मुनयः च समाहिताः

स स्यन्दन वरः भाति गुप्तो मातलिना तदा

तद् वैश्रवण संश्लिष्टम् वैवस्वत पुरःसरम्

चचार मध्ये लोकानां द्वादशात्मा दिनेश्वरः

युग अन्ते स इन्द्रचापाभ्याम् तोयदाभ्याम् इव अम्बरम्

स्वासु दिक्षु तस्य देव बलस्य ते

सप्त स्वर गतः यः च नित्यं गीर्भिः उदीर्यते

युक्तो बलाहक गणैः पर्वतैः इव कामगैः

श्रुतः ते दैत्य सैन्यस्य विस्तारो रविनन्दन

श्रिया जाज्वल्यमानेन दीप्यमानैः च रश्मिभिः

चतुर्षु युक्ताः चत्वारः लोकपाला महा बलाः

हविर्धानेषु गायन्ति विप्रा मख मुखे स्थिताः

स राज राजः शुशुभे युद्ध अर्थी नरवाहनः

स कश्यपस्य आत्मभुवम् द्विजं भुजग भोजनम्

केतु वेष प्रतिच्छन्नम् महा काय निकेतनम्

महा इन्द्रेण अमृतस्य अर्थे वज्रेण कृत लक्षणम्

यः स देवो हृषीकेशः पद्मनाभः त्रिविक्रमः

अरि घ्नम् अमर आदीनाम् चक्रं गृह्य गदाधरः

नील लोहित पीताभिः पताकाभिः अलंकृतम्

मध्ये च अस्य रथः सर्व पक्षि प्रवर हंसः

सव्येन आलम्ब्य महतीं सर्व असुर विनाशिनीम्

केतुना नाग राजेन राजमानो यथा रविः

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च महा बलौ

मणि श्याम उत्तम वपुस् हरि भार अर्पितः वरः

तम् ऋक्ष पूग अनुगतम् शिशिरांशुं द्विजेश्वरम्

जगतः प्रथमं भागं सौम्यं सत्य मयम् रथम्

राज राज ईश्वरः श्रीमान् गदा पाणिः अदृश्यत

करेण कालीं वपुषा शत्रु काल प्रदाम् गदाम्

सर्व योनिः स मधुहा हव्यभुज् क्रतु संस्थितः

चतुर्भिः सागरैः युक्तः लेलिहानैः च पन्नगैः

हिमवत् तोय पूर्णाभिः भाभिः आह्लादयन् जगन्त्

ज्योतिषाम् ईश्वरम् व्योम्नि रसानां रस दम् प्रभुम्
अमृत आरम्भ निर्मुक्तम् मन्दर अद्रिम् इव उच्छ्रितम्

चन्द्र प्रभाभिः विपुलम् युद्धाय समवर्तत

सोमः श्वेत हये भाति स्यन्दने शीत रश्मिवान्

युद्ध वेलाम् अभिलषन् भिन्न वेलः इव अर्णवः

सुन्दर्यः परिनृत्यन्ति शतशस् अप्सरसाम् गणाः

ददृशुः दानवाः सोमं हिम प्रहरणम् स्थितम्

विष्णोः जिष्णोः च भ्राजिष्णोः तेजसा तमसा आवृतम्

सुराणाम् अपि सैन्यस्य विस्तारं वैष्णवं शृणु

भूमि आपस् व्योम भूतात्मा श्यामः शान्ति करः अरि हा

बलं बलवत् उद्वृत्तम् युद्धाय समवर्तत

यमः तु दण्डम् उद्यम्य काल युक्तः च मुद्गरम्

काल पाशान् समाविध्यन् हयैः शशि कर उपमैः
गोत्रं त्वदीयं भगवान् वृषध्वजो दाक्षायणि इति आह यदा सु दुर्मनाः

किंवा शिव आख्यम् अशिवं न विदुस् त्वद् अन्ये ब्रह्म आदयः तम् अवकीर्य जटाः श्मशाने

सो ऽयं दुर्मर्ष हृदयः च लोके ऽपकीर्तिं महतीम् अवाप्स्यति

अध्वर्युणा हूयमाने देवा उत्पेतुर् ओजसा

जगर्ह स अमर्ष विपन्नया गिरा शिव द्विषम् धूम पथ श्रम स्मयम्

हन्यमाना दिशो भेजुर् उशद्भिर् ब्रह्म तेजसा

जिहासती दक्ष रुषा मनस्विनी दधार गात्रेष्व् अनिल अग्नि धारणाम्

ददर्श देहो हत कल्मषः सती सद्यः प्रजज्वाल समाधि ज अग्निना

ताम् अन्वगच्छन् द्रुत विक्रमाम् सतीम् एकां त्रिनेत्र अनुचराः सहस्रशः

न यस्य लोके ऽस्त्य् अतिशायनः प्रियस् तथा अप्रियः देहभृतां प्रिय आत्मनः

ततः स्व भर्तुः चरण अम्बुज आसवम् जगद्गुरोश् चिन्तयती न च अपरम्

यत् अङ्गजाम् स्वां पुरुष द्विष् उद्यतां न प्रत्यषेधन् मृतये ऽपराधतः

शनैर् हृदि स्थाप्य धिया उरसि स्थितं कण्ठाद् भ्रुवोर् मध्यम् अ निन्दिता अनयत्

अन् आदृता यज्ञ सदसि अधि ईश्वरी चुकोप लोकान् इव धक्ष्यती रुषा

ऋते स्वसॄर् वै जननीं च सादराः प्रेम अश्रु कण्ठ्यः परिषस्वजुर् मुदा

न एतेन देहेन हरे कृत आगसः देह उद्भवेन अलम् अलं कु जन्मना

ततो विनिःश्वस्य सती विहाय तं शोकेन रोषेण च दूयता हृदा

ताम् आगतां तत्र न कश्चन आद्रियत् विमानितां यज्ञ कृतः भयात् जनः

हन्त प्रिया दैवतम् अस्य देवी जहाव् असून् केन सती प्रकोपिता

पवित्र कीर्तिम् तम् अ लङ्घ्य शासनम् भवान् अहो द्वेष्टि शिवं शिव इतरः

दत्तां सपर्यां वरम् आसनं च सा न अदत्त पित्रा अ प्रतिनन्दिता सती

एवं स्व देहम् महतां महीयसा मुहुः समारोपितम् अङ्कम् आदरात्

न आश्चर्यम् एतद् यद् असत्सु सर्वदा महत् विनिन्दा कुणप आत्म वादिषु

पित्रोर् अगात् स्त्रैण विमूढ धीः गृहान् प्रेम्णा आत्मनः यो ऽर्धम् अदात् सतां प्रियः

मा वः पदव्यः पितर् अस्मत् आस्थिताः या यज्ञ शालासु न धूम वर्त्मभिः

अहो अनात्म्यं महद् अस्य पश्यत प्रजापतेर् यस्य चराचरं प्रजाः

एतावद् उक्त्वा विरराम शङ्करः पत्नी अङ्ग नाशम् ह्य् उभयत्र चिन्तयन्

लोकस्य यद् वर्षति च आशिषः ऽर्थिनस् तस्मै भवान् द्रुह्यति विश्व बन्धवे

स्पृष्ट्वा जलं पीत दुकूल संवृता निमील्य दृश् योग पथम् समाविशत्

व्रीडा मम अभूत् कु जन प्रसङ्गतः तत् जन्म धिग् यो महताम् अवद्य कृत्

स ईर्ष्यम् महा पूरुष पाद पांसुभिः निरस्त तेजःसु तद् एव शोभनम्

जहाव् असून् यत् विमत आत्मजा सती मनस्विनी मानम् अभीक्ष्णम् अर्हति

विरोधि तद् यौगपद एक कर्तरि द्वयं तथा ब्रह्मणि कर्म न ऋच्छति

स पार्षद यक्षाः मणिमत् मद आदयः पुरस् वृषा इन्द्राः तरसा गत व्यथाः

कर्णौ पिधाय निरयाद् यद् अकल्प ईशे धर्म अवितरि असृणिभिर् नृभिर् अस्यमाने

गुणांश् च फल्गून् बहुलीकरिष्णवो महत्तमास् तेष्व् अविदद् भवान् अघम्

यद् द्वि अक्षरम् नाम गिरा ईरितम् नृणां सकृत् प्रसङ्गाद् अघम् आशु हन्ति तत्

अतस् तव उत्पन्नम् इदं कलेवरं न धारयिष्ये शितिकण्ठ गर्हिणः

देव्य् उवाच

मैत्रेय उवाच

तत् पश्यतां खे भुवि च अद्भुतम् महत् हा हा इति वादः सु महान् अजायत

कर्म प्रवृत्तं च निवृत्तम् अप्य् ऋतं वेदे विविच्य उभय लिङ्गम् आश्रितम्

यज्ञ घ्न घ्नेन यजुषा दक्षिण अग्नौ जुहाव ह

सुहृद् दिदृक्षुः परिशङ्किता भवान् निष्क्रामती निर्विशती द्विधा आस सा

दोषान् परेषां हि गुणेषु साधवो गृह्णन्ति केचिन् न भवादृशो द्विज

व्यपेत नर्म स्मितम् आशु तदा अहम् व्युत्स्रक्ष्य एतत् कुणपं त्वद् अङ्ग जम्

स्व तेजसा भूत गणान् समुत्थितान् निगृह्य देवी जगतो ऽभिशृण्वतः

अ रुद्र भागम् तम् अवेक्ष्य च अध्वरम् पित्रा च देवे कृत हेलनम् विभौ

कृत्वा समानाव् अनिलौ जित आसना सा उदानम् उत्थाप्य च नाभि चक्रतः

तेषाम् आपततां वेगं निशाम्य भगवान् भृगुः

तां सारिका कन्दुक दर्पण अम्बुज श्वेत आतपत्र व्यजन स्रज् आदिभिः
दक्षं तद् पार्षदाः हन्तुम् उदतिष्ठन्न् उदायुधाः

स औदर्य सम्प्रश्न समर्थ वार्तया मात्रा च मातृष्वसृभिश् च सादरम्
सारणया पारद गुणान् आह तस्मात् इत्यादि

अलघुना बीजेन अनल्प परिमाणेन महाबीजेन सारितः सन् सम सारितः सन् बद्धो भवेत् इति अध्याहारः

तस्मात् हेतोः सूतो द्रव्य विधायी स्यात् इति शेषः द्रव्य कर्ता इति अर्थैः
किं नु ते ऽस्मास्व् इति

ता आह प्र मा वहत इति

यद् वाव मे युष्मास्व् इत्य् आह तद् वाव मे पुनर् दत्त इति

तं तथा एव आगतम् दिव्या गन्धर्वाः प्रतिनन्दन्त्य् अयं ते भगवो लोकः

तद् अस्मा अप्सरसः पुनर् ददति

किं नु ते ऽस्मास्व् इति

तद् अस्मै दिव्या गन्धर्वाः पुनर् ददति

सह नो ऽयं लोक इति

किम् अभि इति

तन् मे युष्मासु

तन् मे पुनर् दत्त इति

अप्सरस इति

दिव्यान् गन्धर्वान् इति

तन् मे युष्मासु

हसो मे क्रीडा मे मिथुनम् मे

यद् वाव मे युष्मास्व् इत्य् आह तद् वाव मे पुनर् दत्त इति

तं तथा एव आगतम् अप्सरसः प्रतिनन्दन्त्य् अयं ते भगवो लोकः

तम् अप्सरसो ऽभिप्रवहन्ति

किम् अभि इति

तान् आह प्र मा वहत इति

तन् मे पुनर् दत्त इति
स वै धिया योग विपाक तीव्रया हृद् पद्म कोशे स्फुरितं तडित् प्रभम्

लाल्यमानं जनैर् एवं ध्रुवं स भ्रातरम् नृपः

त्वं नित्य मुक्त परिशुद्ध विबुद्धः आत्मा कूटस्थ आदिपुरुषो भगवांस् त्र्यधीशः

यत्र स्फटिक कुड्येषु महा मारकतेषु च

इत्य् अर्चितः स भगवान् अतिदिश्य आत्मनः पदम्

सुरुचिस् तं समुत्थाप्य पाद अवनतम् अर्भकम्

प्राप्य सङ्कल्प निर्वाणम् न अति प्रीतः ऽभ्यगात् पुरम्

अन्यांश् च हस्त चरण श्रवण त्वच् आदीन् प्राणान् नमो भगवते पुरुषाय तुभ्यम्

लब्ध्वा अपि अ सिद्ध अर्थम् इव एक जन्मना कथं स्वम् आत्मानम् अमन्यत अर्थ विद्

दृग्भ्यां प्रपश्यन् प्रपिबन्न् इव अर्भकः चुम्बन्न् इव आस्येन भुजैर् इव आश्लिषन्

दैवीं मायाम् उपाश्रित्य प्रसुप्त इव भिन्नदृक्

यस्य प्रसन्नो भगवान् गुणैः मैत्री आदिभिः हरिः

सत् अश्वम् रथम् आरुह्य कार्तस्वर परिष्कृतम्

धर्मो ऽग्निः कश्यपः शुक्रो मुनयो ये वन ओकसः

समाधिना न एक भवेन यत् पदं विदुः सनन्द आदयः ऊर्ध्वरेतसः

यद् अनुध्यायिनः धीरा मृत्युं जिग्युः सु दुर्जयम्

सा ब्रह्मणि स्व महिमनि अपि नाथ मा भूत् किंतु अन्तक असि लुलितात् पततां विमानात्

ईश्वरात् क्षीण पुण्येन फलीकारान् इव अधनः

सुनीतिर् अस्य जननी प्राणेभ्यो ऽपि प्रियं सुतम्

मैत्रेय उवाच

उपजह्रुः प्रयुञ्जाना वात्सल्याद् आशिषः सतीः

अभ्यर्चितस् त्वया नूनं भगवान् प्रणत आर्ति हा

लाजा अक्षतैः पुष्प फलैः तण्डुलैर् बलिभिर् युतम्

अभिवन्द्य पितुः पादाव् आशीर्भिश् च अभिमन्त्रितः

मेढ्यां गो चक्र वत् स्थास्नु परस्तात् कल्प वासिनाम्

कृताञ्जलिं ब्रह्म मयेन कम्बुना पस्पर्श बालं कृपया कपोले

ध्रुव उवाच

रूपं स्थविष्ठम् अज ते महत् आदि अनेकम् न अतस् परं परम वेद्मि न यत्र वादः

अङ्ग सङ्गात् उत्पुलकौ अस्र ओघम् मुहुर् ऊहतुः

वीक्ष्य ऊढ वयसम् तं च प्रकृतीनां च संमतम्

तं भक्ति भावः ऽभ्यगृणाद् अ स त्वरम् परिश्रुत उरु श्रवसम् ध्रुव क्षितिः

अप्य् एवम् अर्य भगवान् परिपाति वत्सकम् अनुग्रह कातरः ऽस्मान्

यत् बुद्धि अवस्थितिम् अखण्डितया स्व दृष्ट्या द्रष्टा स्थिताव् अधि मखः व्यतिरिक्त आस्से

मैत्रेय उवाच

सुनीतिः सुरुचिश् च अस्य महिष्यौ रुक्म भूषिते

तस्मै नमन्ति भूतानि निम्नम् आप इव स्वयम्

भृत्य अनुरक्तः भगवान् प्रतिनन्द्य इदम् अब्रवीत्

ते न स्मरन्त्य् अतितरां प्रियम् ईश मर्त्यं ये च अनु अदः सुत सुहृद् गृह वित्त दाराः

विष्वक्सेन अङ्घ्रि संस्पर्श हत अशेष अघ बन्धनम्

हंस कारण्डव कुलैः जुष्टाश् चक्राह्व सारसैः

तत् प्रयच्छामि भद्रं ते दुरापम् अपि सुव्रत

यत्र ग्रह ऋक्ष ताराणाम् ज्योतिषां चक्रम् आहितम्

तां शशंसुर् जना राज्ञीं दिष्ट्या ते पुत्र आर्ति हा

कूजत् विहङ्ग मिथुनैः गायत् मत्त मधुव्रतैः

आरोप्य करिणीं हृष्टः स्तूयमानो ऽविशत् पुरम्

स्वाराज्यं यच्छतो मौढ्यान् मानो मे भिक्षितो बत

तद् दर्शनेन आगत साध्वसः क्षिताव् अवन्दत अङ्गम् विनमय्य दण्ड वत्

प्राकारैर् गोपुर आगारैः शातकुम्भ परिच्छदैः

सृष्ट्वा अनुविश्य पुरुषस् तद् असत् गुणेषु नाना इव दारुषु विभावसु वत् विभासि

यो नारद वचः तथ्यं न अग्राहिषम् असत्तमः

मासैर् अहं षड्भिर् अमुष्य पादयोश् छायाम् उपेत्य अपगतः पृथक् मतिः

भव छिदः पाद मूलम् गत्वा याचे यद् अन्तवत्

न अन्यैः अधिष्ठितं भद्र यद् भ्राजिष्णु ध्रुव क्षिति

मैत्रेय उवाच

सो ऽपि सङ्कल्प जम् विष्णोः पाद सेवा उपसादितम्

भव छिदम् अयाचे ऽहं भवं भाग्य विवर्जितः

महा मणि व्रात मये स तस्मिन् भवन उत्तमे

आकर्ण्य आत्मजम् आयान्तं संपरेत्य यथागतम्

उद्यानानि च रम्याणि विचित्रैर् अमरद्रुमैः

मृष्ट चत्वर रथ्या अट्ट मार्गम् चन्दन चर्चितम्

अथ अभिष्टुतः एवं वै सत् सङ्कल्पेन धीमता

तस्य आपवर्ग्य शरणम् तव पाद मूलम् विस्मर्यते कृत विदा कथम् आर्त बन्धो

श्री भगवान् उवाच