tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
इति इयति एव निर्दिष्टे नेयत्वम् उरग _

इदम् एवंविधं भावि भवत्याः स्तन जृम्भणम्

गृहाणि नाम तान्य् एव तपोराशिर् भवादृशः

दुष्प्रयुक्ता पुनर् गो त्वम् प्रयोक्तुः सा एव शंसति

तथा अपि अग्राम्यता एव एतम् भारं वहति भूयसा

उत्कर्षवान् गुणः कश्चिद् यस्मिन्न् उक्ते प्रतीयते

आशीर् नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वा अपि तद् मुखम्

च्युतो मानो ऽधिको रागो मोहो जातो ऽसवो गताः

भूत भाषा मयाम् प्राहुर् अद्भुत अर्थाम् बृहत्कथाम्

सर्वत्र भिन्न वृत्तान्तैः उपेतं लोक रञ्जनम्

पद्मान्य् अर्क अंशु निःष्ठ्यूताः पीत्वा पावक विप्रुषः

चन्द्रे कुन्द स्तबक विभ्रमे

ओसर आदीनि अपभ्रंशो नाटक आदि तु मिश्रकम्

यदि शब्द आह्वयम् ज्योतिर् आसंसारं न दीप्यते

लास्य छलित शम्पा आदि प्रेक्षा अर्थम् इतरत् पुनः

श्रुतेन यत्नेन च वाग् उपासिता ध्रुवं करोत्य् एव कम् अपि अनुग्रहम्

कामं कन्दर्प चाण्डालः मयि वाम अक्षे निर्दयः

तद् अस्त तन्द्रैः अनिशं सरस्वती श्रमाद् उपास्या खलु कीर्तिम् ईप्सुभिः

महाराष्ट्र आश्रयाम् भाषां प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः

भूयो वमन्ति इव मुखैर् उद्गीर्णा अरुण रेणुषु

निराकरणम् इत्य् एष मार्गः प्रकृति सुन्दरः

एष राजा यदा लक्ष्मीं प्राप्तवान् ब्राह्मण प्रियः

कुमुदानि निमीलन्ति कमलान्य् उन्मिषन्ति च

यथासामर्थ्यम् अस्माभिः क्रियते काव्य लक्षणम्

स्पर्धते रुद्ध मद् धैर्यः वर रामा मुख अनिलैः

विभक्तम् इति माधुर्यम् उच्यते सुकुमारता

अर्थ व्यक्तिः अनेयत्वम् अर्थस्य हरिणा उद्धृता

सर्गबन्धो महाकाव्यम् उच्यते तस्य लक्षणम्

इन्द्रनील निभम् लक्ष्म संदधात्य् अनिलः श्रियम्

न तु रामा मुख अम्भोज सदृशः चन्द्रमा इति

अवकाशो न पर्याप्तस् तव बाहु लता अन्तरे

गुरु गर्भ भर क्लान्ताः स्तनन्त्यो मेघ पङ्क्तयः

अ निष्ठुर अक्षर प्रायम् सुकुमारम् इह इष्यते

अतः प्रजानां व्युत्पत्तिम् अभिसंधाय सूरयः

तत् तु न एकान्त मधुरम् अतः पश्चाद् विधास्यते

अर्थ व्यक्तिः उदार त्वम् ओजस् कान्ति समाधयः

तेषाम् असंनिधाने ऽपि न स्वयं पश्य नश्यति

उद्यान सलिल क्रीडा मधु पान रतोत्सवैः

इति संभाव्यम् एव एतत् विशेष आख्यान संस्कृतम्

शब्दे ऽपि ग्राम्यता अस्ति एव सा सभ्येतर कीर्तनात्

याति प्राकृतम् इत्य् एवं व्यवहारेषु संनिधिम्

व्युत्पन्नम् इति गौडीयैर् न अतिरूढम् अपि इष्यते

कान्तं भवति सर्वस्य लोकयात्रा अनुवर्तिनः

चिह्नम् आख्यायिकायाश् चेत् प्रसङ्गेन कथास्व् अपि

यो ऽर्थस् तेन अति तुष्यन्ति विदग्धा न इतरे जनाः

इति त्यागस्य वाक्ये ऽस्मिन्न् उत्कर्षः साधु लक्ष्यते

अपादः पद संतानः गद्यम् आख्यायिका कथा

कवि भाव कृतम् चिह्नम् अन्यत्र अपि न दुष्यति

तद् जयात् नायक उत्कर्ष वर्णनम् च धिनोति नः

मानसे रमतां दीर्घं सर्व शुक्ला सरस्वती

स्याद् वपुः सुन्दरम् अपि श्वित्रेण एकेन दुर्भगम्

अपेक्षमाणा ववृधे पौरस्त्या काव्य पद्धतिः

बन्धा मृदु स्फुट उन्मिश्र वर्ण विन्यास योनयः

मद् मनः मन्मथ आक्रान्तम् निर्दयं हन्तुम् उद्यतम्

तद् अवस्था पुनर् देव न अन्यस्य मुखम् ईक्षते

शास्त्रेषु संस्कृताद् अन्यद् अपभ्रंशतया उदितम्

चतुर्मुख मुख अम्भोज वन हंस वधूः मम

मुखम् इष्ट अर्थ संसिद्धये किं हि न स्यात् कृतात्मनाम्

इत्य् अनुप्रासम् इच्छन्ति न अति दूर अन्तर श्रुतिम्

येन माद्यन्ति धीमन्तो मधुना इव मधु व्रताः

ततः प्रभृति धर्मस्य लोके ऽस्मिन्न् उत्सवो ऽभवत्

मिश्राणि नाटक आदीनि तेषाम् अन्यत्र विस्तरः

एषां विपर्ययः प्रायो लक्ष्यते गौड वर्त्मनि

इदम् अत्युक्तिर् इत्य् उक्तम् एतद् गौड उपलालितम्

सागरः सूक्ति रत्नानाम् सेतुबन्ध आदि यद् मयम्

इह शिष्ट अनुशिष्टानाम् शिष्टानाम् अपि सर्वथा

कृशे कवि त्वे ऽपि जनाः कृत श्रमाः विदग्ध गोष्ठीषु विहर्तुम् ईशते

श्रव्यम् एव इति सा एषा अपि द्वयी गतिर् उदाहृता
कस्य काम आतुरम् चेतो वारुणी न करिष्यति

सुकुमारतया एव एतत् आरोहति सतां मनः

भेदश् च दृष्टो लम्भ आदिः उच्छ्वासो वा अस्तु किं ततः

शरीरं तावत् इष्ट अर्थ व्यवच्छिन्ना पद आवलिः

इत्य् अन् आलोच्य वैषम्यम् अर्थालंकार डम्बरौ

वंश वीर्य श्रुत आदीनि वर्णयित्वा रिपोर् अपि

तच् च वार्त्ता अभिधानेषु वर्णनासु अपि दृश्यते

शिथिलं मालती माला लोल अलि कलिला यथा

अमन्दश् च अभियोगः ऽस्याः कारणं काव्य सम्पदः

कवि सार्थः समग्रः अपि तम् एकम् अनुगच्छति

विप्रलम्भैर् विवाहैश् च कुमार उदय वर्णनैः

वक्त्रं च अपरवक्त्रम् च स उच्छ्वास त्वम् च भेदकम्

यथा अनत्यर्जुन अब्जन्म सदृक्ष अङ्कः बलक्षगुः

एवमादि न शंसन्ति मार्गयोर् उभयोर् अपि

संस्कृतं नाम दैवी वाग् अन्वाख्याता महा ऋषिभिः

अस्त्य् अनेको गिरां मार्गः सूक्ष्म भेदः परस्परम्

अस्त मस्तक पर्यस्त समस्त अर्क अंशु संस्तरा

चारु चन्द्रमसं भीरु बिम्बं पश्य एतत् अम्बरे

श्लेषः प्रसादः समता माधुर्यं सुकुमारता

दुष्प्रतीति करम् ग्राम्यं यथा या भवतः प्रिया

खरं प्रहृत्य विश्रान्तः पुरुषो वीर्यवान् इति

अतो न एवम् अनुप्रासं दाक्षिणात्याः प्रयुञ्जते

आदिराज यशस् बिम्बम् आदर्शं प्राप्य वाच् मयम्

यया कश्चिता श्रुत्या यत् समानम् अनुभूयते

तद् रूपा हि पद आसत्तिः सानुप्रासा रस आवहा

इति ग्राम्यो ऽयम् अर्थ आत्मा वैरस्याय प्रकल्पते

तत्र वैदर्भ गौडीयौ वर्ण्येते प्रस्फुट अन्तरौ

स्मरः खरः खलः कान्तः कायः कोपश् च नः कृशः

तत् कथा आख्यायिका इति एका जातिः संज्ञा द्वय अङ्किता

अनयोर् अनवद्याङ्गि स्तनयोर् जृम्भमाणयोः

अनुप्रास ध्या गौडैस् तद् इष्टं बन्ध गौरवात्

अपि त्व् अनियमो दृष्टस् तत्र अपि अन्यैर् उदीरणात्

इति पद्ये ऽपि पौरस्त्या बध्नन्त्य् ओजस्विनीर् गिरः

न ईदृशम् बहु मन्यते मार्गयोर् उभयोर् अपि

समं बन्धेष्व् अ विषमम् ते मृदु स्फुट मध्यमाः

देव धिष्ण्यम् इव आराध्यम् अद्यप्रभृति नो गृहम्

यथा यकार आदि पदम् रति उत्सव निरूपणे

सर्गबन्ध अंश रूपत्वात् अनुक्तः पद्य विस्तरः

मधुरं रसवद् वाचि वस्तुन्य् अपि रस स्थितिः

छन्दोविचित्यां सकलस् तद् प्रबन्धः निदर्शितः

भगिनी भगवती आदि सर्वत्र एव अनुमन्यते

यद्य् उपात्तेषु सम्पत्तिर् आराधयति तद् विदः

अपभ्रंशश् च मिश्रं च इति आहुर् आर्याश् चतुर्विधम्

स्व गुण आविष्क्रिया दोषो न अत्र भूत अर्थ शंसिनः

मण्डलीकृत्य बर्हाणि कण्ठैर् मधुर गीतिभिः

वाचाम् एव प्रसादेन लोकयात्रा प्रवर्तते

लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति इति प्रतीति सुभगम् वचः

पद्यं गद्यं च मिश्रं च तत् त्रिधा एव व्यवस्थितम्

श्लिष्टम् अ स्पृष्ट शैथिल्यम् अल्प प्राण अक्षर उत्तरम्

अन्यो वक्ता स्वयं वा इति वा भेद लक्षणम्

इति मार्ग द्वयम् भिन्नं तद् स्वरूप निरूपणात्

इति इदम् न आदृतम् गौडैर् अनुप्रासस् तु तद् प्रियः

इति वैदर्भ मार्गस्य प्राणा दश गुणाः स्मृताः

आभीर आदि गिरः काव्येष्व् अपभ्रंश इति स्मृताः

कान्तं सर्व जगत् कान्तम् लौकिक अर्थ अन् अतिक्रमात्

न विद्यते यद्य् अपि पूर्व वासना गुण अनुबन्धि प्रतिभानम् अद्भुतम्

न्यूनम् अप्य् अत्र यैः कैश्चिद् अङ्गैः काव्यं न दुष्यति

कोकिल आलाप वाचालः माम् एति मलय अनिलः

युष्मत् पाद रजस् पात धौत निःशेष किल्बिषम्

मही महावराहेण लोहिताद् उद्धृता उदधेः

तद् गुरूणां लघूनां च बाहुल्य अल्पत्व मिश्रणैः

वर्ण आवृत्तिः अनुप्रासः पादेषु च पदेषु च

प्रसादवत् प्रसिद्ध अर्थम् इन्दोर् इन्दीवर द्युति

इतिहास कथा उद्भूतम् इतरद् वा सत् आश्रयम्

इति नेत्र क्रिया अध्यासात् लब्धा तद् वाचिनी श्रुतिः

पूर्व अनुभव संस्कार बोधिनी यदि अदूरता

कथा अपि सर्व भाषाभिः संस्कृतेन च बध्यते

प्रस्थानं प्राञ्च् प्रणीतम् तु सारम् अन्यस्य वर्त्मनः

किम् अन्धस्य अधिकारः ऽस्ति रूप भेद उपलब्धिषु

आवृत्तिं वर्ण संघात गोचराम् यमकं विदुः
कन्ये कामयमानं मां न त्वं कामयसे कथम्

संभावयति यान्य् एव पावनैः पाद पांसुभिः

वाचां विचित्र मार्गाणाम् निबबन्धुः क्रिया विधिम्

यथा लीलाम्बुज क्रीडासरस् हेम अङ्गद आदयः

उच्छलत् शीकर अच्छ अच्छ निर्झर अम्भस् कण उक्षितः

तद् उदार आह्वयम् तेन सनाथा काव्य पद्धतिः

निःष्ठ्यूत उद्गीर्ण वान्त आदि गौण वृत्ति व्यपाश्रयम्

मन्त्र दूत प्रयाण आजि नायक अभ्युदयैः अपि

इति हृद्यम् अहृद्यं तु निःष्ठीवति वधूर् इति

इक्षु क्षीर गुड आदीनाम् माधुर्यस्य अन्तरम् महत्

दीप्तम् इत्य् अपरैर् भूम्ना कृच्छ्र उद्यम् अपि बध्यते

अनुप्रासाद् अपि प्रायो वैदर्भैर् इदम् इष्यते

पद्ये ऽप्य् अदाक्षिणात्यानाम् इदम् एकं परायणम्

वैदर्भैर् मालती दाम् लङ्घितं भ्रमरैर् इति

सर्गबन्ध समाः एव न एते वैशेषिका गुणाः
येन माम् अभयं याया मृत्युम् ऋच्छन्त्य् अ तद् विदः

गृह उद्यानम् कुसुमितै रम्यं बहु अमर द्रुमैः

न सस्मार तदा आत्मानम् स्वप्ने दृष्टम् इव उत्थितः

कपिलो ऽपि महायोगी भगवान् पितुर् आश्रमात्

श्रद्धत्स्व एतत् मतं मह्यं जुष्टं यद् ब्रह्म वादिभिः

इति प्रदर्श्य भगवान् सतीं ताम् आत्मनो गतिम्

आत्मानं ब्रह्म निर्वाणम् भगवन्तम् अवाप ह

सा च अपि तनय उक्तेन योग आदेशेन योग _

आस्थितेन परां काष्ठाम् अचिराद् अवरोत्स्यसि

नाम्ना सिद्धपदं यत्र सा संसिद्धिम् उपेयुषी

गुण प्रवाहम् सत् अशेष बीजम् दध्यौ स्वयं यज् जठर अब्ज जातः

ध्यायती भगवत् रूपम् यद् आह ध्यान गोचरम्

युक्त अनुष्ठान जातेन ज्ञानेन ब्रह्म हेतुना

एवं सा कपिल उक्तेन मार्गेण _ परम्

वाप्याम् उत्पल गन्धिन्याम् कर्दमेन उपलालितम्

दैव गुप्तम् न बुबुधे वासुदेव प्रविष्ट धी

बभौ मलैर् अवच्छन्नः स धूमः इव पावकः

य इदम् अनुशृणोति यो ऽभिधत्ते कपिल मुनेः मतम् आत्म योग गुह्यम्

कपिल उवाच

ज्ञात तत्त्वा अपि अभून् नष्टे वत्से गौर् इव वत्सला

स्व अनुभूत्या तिरोभूत माया गुण विशेषणम्

यत्र प्रविष्टम् आत्मानं विबुध अनुचराः जगुः

सिद्ध चारण गन्धर्वैः मुनिभिश् च अप्सरस् गणैः

विश्वं युग अन्ते वटपत्त्र एकः शेते स्म माया शिशुः अङ्घ्रि पानः

तद् देहः परतः पोषो ऽप्य् अकृशश् च आधि असंभवात्

अभीक्ष्ण अवगाह कपिशान् जटिलान् कुटिल अलकान्

प्रजापतेः कर्दमस्य तपस् योग विजृम्भितम्

नित्य आरूढ समाधि त्वात् परावृत्त गुण भ्रमा

तद् वीरैः आसीत् पुण्यतमं क्षेत्रं त्रैलोक्य विश्रुतम्

तस्यास् तद् योग विधुत मार्त्यम् मर्त्यम् अभूत् सरित्

आसनानि च हैमानि सुस्पर्श आस्तरणानि च

आत्मानं च उग्र तपसा बिभ्रती चीरिणं कृशम्

मैत्रेय उवाच

त्वं देहतन्त्रः प्रशमाय पाप्मनां निदेश भाजाम् च विभो विभूतये

अथ अपि अजो अन्तर् सलिले शयानं भूत इन्द्रियार्थ आत्म मयम् वपुस् ते

तं त्वाम् अहं ब्रह्म परं पुमांसं प्रत्यञ्च् स्रोतसि आत्मनि संविभाव्यम्

स्वच्छ स्फटिक कुड्येषु महा मारकतेषु च

हित्वा तद् ईप्सिततमम् अप्य् आखण्डल योषिताम्

ब्रह्मण्य् अवस्थित मतिः भगवत्य् आत्म संश्रये

वनं प्रव्रजिते पत्याव् अपत्य विरह आतुरा

तस्मिन्न् आश्रम आपीडे सरस्वत्याः समाहिता

कपिलस्य च संवादो देवहूत्याश् च पावनः

कूजत् विहंग मिथुनम् गायत् मत्त मधु व्रतम्

यथा अवताराः तव सूकर आदयः तथा अयम् अप्य् आत्म पथ उपलब्धये

यन् नामधेय श्रवण अनुकीर्तनात् यद् प्रह्वणात् यद् स्मरणात् अपि क्वचित्

बभूव _ वत्स निःस्पृहा तादृशे गृहे

मैत्रेय उवाच

तम् एव ध्यायती देवम् अपत्यं कपिलं हरिम्

मैत्रेय उवाच

निवृत्त जीव आपत्ति त्वात् क्षीण क्लेश आप्त निर्वृतिः

सर्ग आदि अनीहो अ वितथ अभिसंधिः आत्म ईश्वरः ऽतर्क्यसहस्रशक्तिः

वाचा अ विक्लवया इति आह मातरं मातृ वत्सलः

श्व आदः ऽपि सद्यः सवनाय कल्पते कुतः पुनस् ते भगवन् नु दर्शनात्

भक्ति प्रवाह योगेन वैराग्येण बलीयसा

स्व तेजसा ध्वस्त गुण प्रवाहम् वन्दे विष्णुं कपिलं वेद गर्भम्

त्रयाणाम् अपि लोकानाम् उपशान्त्यै समाहितः

एवं निशम्य कपिलस्य वचो जनित्री सा कर्दमस्य दयिता किल देवहूतिः

विस्रस्त मोह पटला तम् अभिप्रणम्य तुष्टाव तत्त्व विषय अङ्कित सिद्धि भूमिम्

सुतः प्रसन्न वदनम् समस्त व्यस्त चिन्तया

ईडितो भगवान् एवं कपिल आख्यः परः पुमान्

किंचिच् चकार वदनं पुत्र विश्लेषण आतुरा

स्रोतसां प्रवरा सौम्य सिद्धि दा सिद्ध सेविता

एतन् निगदितं तात यत् पृष्टो ऽहं ते अनघैः
समिध् समारोपणम् एके समामनन्ति लौकिके च उपावरोहणम्

समिध् समारोपण उपावरोहणम् आत्मन्य् अरण्योर् वा

अग्नये स्वाहा इति सायं पूर्वाम् आहुतिं जुहोति प्रजापतये स्वाहा इति उत्तराम्

एतस्मिन्न् एव अग्नौ ओदनं श्रपयित्वा चतस्रो अन्न आहुतीः जुहोत्य् अग्नये स्वाहा अग्नये पवमानाय स्वाहा अग्नये पावकाय स्वाहा अग्नये शुचये स्वाहा इति

नवेन च सस्ये सस्ये

व्याख्यातम् एक अग्नि विधानम्

अथ यदि प्रयियासेत् प्रवसथ कल्पः व्याख्यातः

सूर्याय स्वाहा इति प्रातः प्रजापतये स्वाहा इति उत्तराम्

तत्र इमाभ्यः आग्रयण देवताभ्यः स्विष्टकृत् चतुर्थीभ्यः स्विष्टकृत् पञ्चमीभ्यः वा जुहोति इन्द्र अग्निभ्याम् स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा सोमाय स्वाहा द्यावापृथिवीभ्यां स्वाहा अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा इति
जम्बूद्वीपात् प्रवर्तन्ते रत्नानि विविधानि च

परिमण्डल सहस्राणि विस्तीर्णः सप्तविंशतिः

ऊर्ध्वं स वै चतुर्विंशत् योजनानाम् महा बलः

प्रत्याख्याय इह भूतानि कार्य उत्पत्तिः न विद्यते

धातकिनः स्मृतं तत् वै प्रथमं प्रथमस्य तु

त्रयी विद्या दण्डनीतिः शुश्रूषा दण्ड एव च

अद्भ्यो दशगुणः च अग्निः सर्वतो धारयत्य् अपः

लोक विस्तार मात्रम् तु पृथिवी अर्धम् तु बाह्यतः

एतावत् एव श्रोतव्यं संनिवेशस्य पार्थिव

परस्पर अधिकाः च एव प्रविष्टाः च परस्परम्

निगीर्ण त्वात् च गिरयः पर्व बन्धात् च पर्वताः

स्थितो वेला समीपे तु पूर्व चन्द्रः इव उदितः

सुखम् आयुः च रूपं च त्रिषु द्वीपेषु सर्वशः

तस्मिन् द्वीपे तु विज्ञेयौ पर्वतौ द्वौ समाहितौ

न लोभो न च दम्भो वा न च द्वेषः परिग्रहः

एतैः पर्वत पादैः तु स देशो वै द्विधा कृतः

क्षय वृद्धी समुद्रस्य शशि वृद्धि क्षये तथा

द्विस् आप त्वात् स्मृतो द्वीपो दधनात् च उदधिः स्मृतः

यावत् एतानि तत्त्वानि तावत् उत्पत्तिः उच्यते

आधार आधेय भावेन विकाराः ते विकारिणाम्

सुरोदक समुद्रः तु गोमेदेन समावृतः

पृथ्वी आदयः विकाराः ते परिच्छिन्नाः परस्परम्

गोमेदके तु गोमेदः पर्वतः तेन च उच्यते

महत् तत्त्वम् हि अनन्तेन अव्यक्तेन तु धार्यते

भवन्ति अन्योन्य हीनानि परस्पर समाश्रयात्

प्रतिच्छिन्नं समन्तात् तु उदकेन आवृतम् महत्

उदये अस्तमये च इन्दोः पक्षयोः शुक्ल कृष्णयोः

शातकौम्भ मयः श्रीमान् विज्ञेयः सु महा चितः

समुद्र इक्षु रस उदेन वृतो गोमेदकः च सः

द्वीपस्य एव तु पूर्व अर्धे चित्रसानुः स्थितो महान्

शाल्मलिः शाल्मल द्वीपे पूज्यते स महा द्रुमः

सूत उवाच

द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां क्रमशस् तु वै

अतः परं प्रवक्ष्यामि सप्तमं द्वीपम् उत्तमम्

स तत्र पूज्यते देवो देवैः महा ऋषि सत्तमैः

पृथ्वी आदयः तु वायु अन्ताः परिच्छिन्नाः तु तत्र ते

सर्गः तु धातकीखण्डे महावीते तथा एव च

विपर्ययो न तेषु अस्ति एतत् स्वाभाविकम् स्मृतम्

सर्वतः सुख कालः असौ जरा क्लेश विवर्जितः

आलोकः तत्र च अर्वाक् च निरालोकः ततस् परम्

तुल्य उत्तरकुरूणाम् तु कालः तत्र तु सर्वदा

स्वादु उदकस्य परितः शैलः तु परिमण्डलः

कुमुदं तु उत्तरे तस्य द्वितीयं वर्षम् उत्तमम्

विस्तारात् मण्डलात् च एव प्रसंख्यानेन च एव हि

भूतेभ्यः परतस् तेभ्यो हि अलोकः सर्वतः स्मृतः

भूतादिः धारयन् व्योम् तस्मात् दशगुणः तु वै

विश्व रूपम् प्रधानस्य परिमाण एकदेशिनः

भोजनं च अप्रयत्नेन सदा स्वयम् उपस्थितम्

समुद्र इक्षु रसम् च एव गोमेदात् द्विगुणम् हि सः

गोपायन्ते प्रजाः तत्र सर्वैः सहज पण्डितैः

तथा स तु समुद्रः अपि वर्धते शशिना उदये

आपूर्यमाणो हि उदधिः आत्मना एव अभिपूर्यते

उदयात् पयसाम् योगात् आपो यथा स्वयम्

पूर्वेण तस्य द्वीपस्य सुमनाः पर्वतः स्थितः

तत्र देवा उपासन्ते त्रयस्त्रिंशत् महा ऋषिभिः

गोमेदकं प्रवक्ष्यामि षष्ठं द्वीपं तपोधनाः

तथा हि आलोके आकाशे परिच्छिन्नानि सर्वशः

तस्य पुत्रो महावीतः पश्चिम अर्धस्य रक्षिता

कुश द्वीपे कुश स्तम्बः मध्ये जनपदस्य तु

शाल्मलस्य तु विस्तारात् द्विगुणः तस्य विस्तरः

तिर्यञ्चम् च मण्डलो वायुः भूतानि आवेष्ट्य धारयन्

उद्भिदानि उदकानि स्युः गिरि प्रस्रवणानि च

द्वीपस्य अनन्तरः यः तु समुद्रः तद् समः तु वै

एतावत् संनिवेशः तु मया सम्यक् प्रकाशितः

तस्मात् परिमिताः भेदाः स्मृताः कार्य आत्मकाः तु वै

एतौ द्वौ पर्वतौ वृत्तौ शेषौ सर्व समुच्छ्रितौ

पात्रे महति पात्राणि यथा हि अन्तर्गतानि च

सौमनं प्रथमं वर्षं धातकीखण्डम् उच्यते

प्रथमः सुमना नाम जाति अञ्जन मयः गिरिः

धातकी कुमुदः च एव हव्य पुत्रौ सुविस्तृतौ

पुष्करेण वृतः श्रीमान् चित्रसानु महा गिरिः

योजनानां सहस्राणि सार्धं पञ्चाशत् उच्छ्रितः

पूर्वे तु समुद्रः पूर्यते सदा
द्वीप अर्धस्य परिक्षिप्तः पश्चिमे मानसो गिरिः

आरोग्यं सुख बाहुल्यम् मानसीं सिद्धिम् आस्थिताः

एवं द्वीप समुद्राणाम् वृद्धिः ज्ञेया परस्परम्

दक्षिण अर्धम् तु द्वीपस्य धातकीखण्डम् उच्यते

द्वितीयः कुमुदो नाम सर्व ओषधि समन्वितः

पूज्यते स महा देवैः ब्रह्मा अंशः अव्यक्त सम्भवः

षष्ठेन तु समुद्रेण सुरोदात् द्विगुणेन च

न तत्र वर्षं नद्यो वा शीत उष्णम् च न विद्यते

विस्तारात् मण्डलात् च एव गोमेदात् द्विगुणेन तु

कृतानि एतानि तत्त्वानि अन्योन्यस्य अधिकानि च

जन्तूनाम् इह संस्कारो भूतेषु अन्तर्गतेषु वै

शाक द्वीपे तु वै शाकः पर्वतः तेन च उच्यते

आवृत्य तिष्ठति द्वीपः पुष्करः पुष्करैः वृतः

तथा हि आलोके आकाशे भेदाः तु अन्तर्गत आगताः

अधम उत्तमौ न तेषु आस्ताम् तुल्याः ते वीर्य रूपतस्

स्वादु उदक समुद्रः तु स समन्ताद् अवेष्टयत्

अ न्यून अन् अतिरिक्त आत्मा वर्धन्ति अपः ह्रसन्ति च

तस्मिन् सः वसति ब्रह्मा साध्यैः सार्धं प्रजापतिः

वर्षेषु प्रजा यत्र चतुर्विधाः

रमणे वर्षन्तु एतेन तेषु वै

षष् रसम् तत् महा वीर्यम् तत्र ते भुञ्जते जनाः

अग्नेः दशगुणः वायुः धारयन् ज्योतिः आस्थितः

स्वादु उदकेन उदधिना पुष्करः परिवारितः

ते कारण आत्मकाः च एव स्युः भेदाः महत् आदयः

कूटैः चित्रैः मणि मयैः शिला जाल समुद्भवैः

न तत्र वध्य वधकौ न ईर्ष्या असूया भयं तथा

पश्च अर्धे कुमुदः तस्य एवम् एव स्थितः तु वै

परेण पुष्करस्य अथ आवृत्य अवस्थितः महान्

प्रक्षीयमाने बहुले क्षीयते अस्तम् इते च वै

अपां च एव समुद्रेकात् समुद्रः इति संज्ञितः

गोमेदं यत् स्मृतम् वर्षं नाम्ना सर्वसुखं तु तत्

प्राञ्च् पश्चिम आयतैः पादैः आसमुद्रात् इति स्थितः

आसन् ते हि अविशेषाः च विशेषा अन्य वेशनात्

एवं परस्पर उत्पन्नाः धार्यन्ते च परस्परम्
सर्वाः संप्रस्रावयति

समानम् आ पत्नीसंयाजेभ्यः

अन्तरेण चात्वाल उत्करौ

त्रीणि समिष्ट यजूंषि जुहोति यज्ञ यज्ञं गच्छ एष ते यज्ञो यज्ञपते देवा गातु विदः इति

जाघन्या पत्नीः संयाजयति

एकादश अनूयाजान् इष्ट्वा प्रत्याक्रम्य जुह्वां स्वरुम् अक्त्वा जुह्वा स्वरुं जुहोति द्यां ते धूमो गच्छत्व् अन्तरिक्षम् अर्चिः पृथिवीं भस्मना पृणस्व स्वाहा इति

सर्वा जुहू उपभृतः वाजवतीभ्यां व्यूहति

न अत्र उपस्तरण अभिघारणानि भवन्ति

जाघनी शेषम् पत्न्य् अध्वर्यवे ददाति

चतुश् चतुर् अवदानस्य पञ्च कृत्वस् पञ्च अवदानस्य

उत्तानाया इडां समवद्यति नीच्या अग्नीधे

समानम् आ समिष्ट यजुषः

बाहुं शमित्रे तं स ब्राह्मणाय ददाति यद्य् अ ब्राह्मणः भवति

उत्तानाया जाघन्या देवानां पत्नीभ्यो ऽवद्यति नीच्या अग्नये गृहपतये

सर्वासु स्रुक्षु प्रस्तरम् अनक्ति
द्याम् आरोहन्तं स जनास इन्द्र इति

स एष एतस्य रश्मिर् अन्नम् भूत्वा सर्वास्व् आसु प्रजासु प्रत्यवस्थितः

तैर् इदं सर्वं सितम्

एष हि रौहिणम् अस्फुरद् वज्र बाहुः

स यः कश् च असुमान् एतस्य एव रश्मिना असुमान्

स ह स ईशानो नाम

स यः कश् च प्राणित्य् एतस्य एव रश्मिना प्राणिति

अथ अन्न मयः ऽर्वाङ् प्रतिष्ठितः

स एष एतस्य रश्मिर् असुर् भूत्वा सर्वास्व् आसु प्रजासु प्रत्यवस्थितः

स दशधा भवति

सप्त ह्य् एत आदित्यस्य रश्मयः

स एष सप्त रश्मिः वृषभस् तुविष्मान्

स दशधा भवति शतधा सहस्रधा अयुतधा प्रयुतधा नियुतधा अर्बुदधा न्यर्बुदधा निखर्वधा पद्मम् अक्षितिर् व्योम अन्तः

वृषभ इति

एष हि इन्द्रः

यो रौहिणम् अस्फुरद् वज्र बाहुः द्याम् आरोहन्तं स जनास इन्द्र इति

तद् एतद् ऋचा अभ्यनूच्यते यः सप्त रश्मिः वृषभस् तुविष्मान् अवासृजत् सर्तवे सप्त सिन्धून्

महीया एव अस्य एषा

यो रौहिणम् अस्फुरद् वज्र बाहुः इति

सप्त ह्य् एते सिन्धवः

तद् यत् तद् अन्नम् आपस् ताः

एष ह्य् एव आसाम् प्रजानाम् ऋषभः

स यः स प्राणो वायुः सः

अथ असु मयः तिर्यङ् प्रतिष्ठितः

यः सप्त रश्मिः इति

तद् यद् एतैर् इदं सर्वं सितं तस्मात् सिन्धवः

स दशधा भवति

तुविष्मान् इति

स यः कश् च अश्नाति एतस्य एव रश्मिना अश्नाति
पश्चिमे शनैश्चरं विद्याद् राहुं दक्षिण पश्चिमे पश्चिमोत्तरतः केतुं वृत्तम् आदित्याय त्रिकोणम् अङ्गारकस्य चतुरश्रं सोमाय बाणं बुधाय दीर्घ चतुरश्रम् बृहस्पतये पञ्चकोणं शुक्राय धनुः शनैश्चराय राहोः शूर्पं केतोर् ध्वजम् इति ईश्वरं भास्करं विद्यात् उमां सोमं तथा एव च

ग्रह वर्णानि पुष्पाणि प्राज्ञस् तत्र उपकल्पयेत्

सोमपुत्रो गुरुश् च एव ताव् उभौ पीतकौ स्मृतौ

येन वा तुष्यत्य् आचार्यस् तद् ददाति

तथा ग्रह उपस्पृष्टानाम् शान्तिर् भवति दारुणम्

पूर्वोत्तरतो बुधम् उत्तरेण गुरुं पूर्वेण भार्गवम्

विन्ध्य अङ्गारक देशः मध्यदेशो बुधः स्मृतः

ब्रह्म जज्ञानम् इति बुधाय

राहोः कृष्णायसं

न आदिशेत् तपसा युक्तं न आदिशेत् दिवम् आश्रितम्

बृहस्पतिः सिन्धु देशः शुक्र देशः घटेषु च

अग्निर् आपो भूमिर् विष्णुर् इन्द्राणी प्रजापतिः सर्पो ब्रह्मा इति एते प्रत्यधिदेवताः

बुधाय काञ्चनम्

खादिरम् अङ्गारकाय पालाशं सोमाय आपामार्गम् बुधाय आश्वत्थम् बृहस्पतय औदुम्बरं शुक्राय शमीं शनैश्चराय राहोर् दूर्वाः केतोः कुश अग्रम् इत्य् अष्टाविंशतिम् आज्य आहुतीः जुहोति

ग्रहा गावो नरेन्द्राश् च ब्राह्मणाश् च विशेषतः

शं नो देवीर् अभिष्टय इति शनैश्चराय

स्कन्दम् अङ्गारकं च एव बुधो नारायणं स्थितः

केतुं कृण्वन्न् अकेतव इति केतोः

बृहस्पतये वासः

ग्रहाणां दीप्र चेष्टानाम् नक्षत्र पथ चारिणाम्

शनैश्चरस् तु सौराष्ट्रो राहुस् तु पूर्व देशिकः केतुः पर्वत इत्य् एते देशानां ग्रह जातः इति

कृष्णं शनैश्चरं विद्याद् राहुं केतुं तथा एव च

सु व्यक्तम् ग्रहा नयन्ति पुरुषं यम सादनम्

रक्तां धेनुम् आदित्याय

आ सत्येन इति आदित्याय अग्निर् मूर्धा दिव इत्य् अङ्गारकाय

नित्यं च नियम स्थस्य सदा अनुग्रहाः ग्रहाः

एताभिः पक्व अग्नेः जुहोत्य् आदित्याय इलोदनं हविष्यम् अन्नम् अङ्गारकाय सोमाय घृत पायसम् पयोदनं बृहस्पतये क्षीरोदनं शुक्राय दध्योदनं बुधाय तिल पिष्ट माष उदनम् शनैश्चराय राहोर् मांसोदनं केतोश् चित्र उदनम् इति

पूजिताः पूजयन्त्य् एते निर्दहन्त्य् अवमानिताः

शुक्राय हयं

सर्वेषाम् अपि हिरण्यं वा

सोमाय शङ्खम्

अहिंसकस्य दान्तस्य धर्म जित धनस्य च
वात पवमानौ सम् नह्येथाम् मम राष्ट्राय जयन्तौ अमित्रेभ्यः हेतिम् अस्यन्तौ

इन्द्र अग्नी सम् नह्येथाम् मम राष्ट्राय जयन्तौ अमित्रेभ्यः हेतिम् अस्यन्तौ

सूर्य चन्द्रमसौ सम् नह्येथाम् मम राष्ट्राय जयन्तौ अमित्रेभ्यः हेतिम् अस्यन्तौ

मित्र वरुणा सम् नह्येथाम् मम राष्ट्राय जयन्तौ अमित्रेभ्यः हेतिम् अस्यन्तौ

भव शर्वा सम् नह्येथाम् मम राष्ट्राय जयन्तौ अमित्रेभ्यः हेतिम् अस्यन्तौ

मरुतः सम् नह्यध्वम् मम राष्ट्राय जयन्तः अमित्रेभ्यः हेतिम् अस्यन्तः

अहर् रात्रे सम् नह्येथाम् मम राष्ट्राय जयन्ती अमित्रेभ्यः हेतिम् अस्यन्ती

द्यावा पृथिवी सम् नह्येथाम् मम राष्ट्राय जयन्ती अमित्रेभ्यः हेतिम् अस्यन्ती

अश्विना सम् नह्येथाम् मम राष्ट्राय जयन्तौ अमित्रेभ्यः हेतिम् अस्यन्तौ
इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे अलक्ष्मीवृत्तं नाम षष्ठो ऽध्यायः

आवयोः स्थानम् आलोक्य निवास अर्थम् ततः पुनः

मल दन्ताः गृहस्थाः च गृहे तेषां समाविश

विश भुङ्क्ष्व गृहं तेषां अपि पूर्णम् अनन्य धीः

रजस्वलां स्त्रियं गच्छेत् चाण्डालीम् वा नर अधमः

रुद्र भक्तिः विनिन्दा च तत्र एव विश निर्भयः

नारायण परे यत्र वेद मार्ग अनुसारिणः

तस्मात् प्रदेयः तस्यै च बलिः नित्यम् मुनि ईश्वराः

यस्य काली गृहे देवी प्रेत रूपा च डाकिनी

या नारी शौच विभ्रष्टा देह संस्कार वर्जिता

अतिथिः श्रोत्रियो वा अपि गुरुर् वा वैष्णवः अपि वा

ऋषय ऊचुः

ब्रह्मा च भगवन्त् विष्णुः शक्रः सर्व सुर ईश्वरः

नारायण हृषीकेश पुण्डरीकाक्ष माधव

बौद्धं वा बिम्बम् आसाद्य तत्र पूर्णं समाविश

त्वद् वाक्यात् भय निर्मुक्तः विशामि एषाम् गृहे सदा

स भार्यः त्वम् गृहं तस्य विशेथा भय वर्जितः

भग द्रावम् करोति अस्मात् स भार्यः त्वं समाविश

मल्लिका वा गृहे येषां स भार्यः त्वम् समाविश

दुःसह उवाच

पर्वणि अनर्चा अभिरताः मैथुने वा दिवा रताः

संध्यायाम् अश्नुते ये वै गृहं तेषां समाविश

नृसिंह वामनैः अचिन्त्यैः माधवैः इति च ये जनाः

सूत उवाच

तान् हित्वा व्रज च अन्यत्र दुःसह त्वं सह अनया

बलिभिः पुष्प धूपैः च न तासां च गृहं विश

दण्डिनी मुण्डिनी वा अपि स भार्यः त्वम् समाविश

लिङ्ग अर्चनम् यस्य न अस्ति यस्य न अस्ति जप आदिकम्

ब्राह्मणाः च नरा मूढा न वदन्ति दुरात्मकाः

आस्व त्वम् अत्र च अहम् वै प्रवेक्ष्यामि रसातलम्

षष् अश्वम् सप्त मातंगम् स भार्यः त्वम् समाविश

सूत उवाच

पाप कर्म रताः मूढा दया हीनाः परस्परम्

गृहे यस्मिन् समासन्ते देशे वा तत्र संविश

पर्वणि अभ्यर्चनम् न अस्ति चतुर्दश्यां विशेषतः

भर्ता गतो महा बाहो बिलं त्यक्त्वा स मां प्रभो

दूरतो व्रज तान् हित्वा सर्व पाप विवर्जितान्

स्थिता यत्र जना नित्यं मा विशेथाः कथञ्चन

वासुदेव तनुः वा अपि चण्डिका यत्र तिष्ठति

मूढा हि अभाग्याः मद् भक्ताः अपि तेषां धनं तव

क्षेत्रपाले अथवा यत्र स भार्यः त्वम् समाविश

तालं तमालं भल्लातं तित्तिडी खण्डम् एव च

अमृत उद्भव वेलायाम् विष अनन्तरम् उल्बणात्

अनया सार्धम् अनिशम् विश त्वं भय वर्जितः

तेषां गृहे तथा क्षेत्र आवासे वा सदा अनया

सूत उवाच

विनिन्द्यो यत्र भगवान् विशस्व भय वर्जितः

वासुदेव अर्चन रताः दूरतस् तान् विसर्जयेत्

बालानां प्रेक्षमाणानां यत्र अ दत्त्वा तु अभक्षयन्

कन्यां वा गो गृहे वा अपि गृहं तेषां समाविश

द्यूत वाद क्रिया मूढाः गृहे तेषां समाविश

कृष्ण अष्टम्याम् च रुद्रस्य संध्यायां भस्म वर्जिताः

अशुभा सा तथा उत्पन्ना ज्येष्ठा इति च वै श्रुतम्

नित्यनैमित्तिकैः यज्ञैः यजन्ति च महेश्वरम्

वासुदेव रतिः न अस्ति यत्र न अस्ति सदाशिवः

यस्मिन् प्रवेशः योग्यो मे तत् ब्रूहि मुनि सत्तमैः

चतुर्दश्यां महादेवं न यजन्ति च यत्र वै

सर्व भक्ष रता नित्यं तस्याः स्थाने समाविश

अ हुत्वा विधिवत् यत्र तत्र नित्यं समाविश

मार्कण्डेय उवाच

स्नान मङ्गल हीनाः च तेषां त्वं गृहम् आविश

मलिन आस्याः स्वयं मर्त्या मलिन अम्बर धारिणः

शृङ्गैः दिव्य औषधैः क्षुद्रैः शेफ आलिप्य गच्छति

मद्य पान रताः पापा मांस भक्षण तत्पराः

वदन्ति मूढाः खद्योतं भानुं वा मूढ चेतसः

पृष्ठतो मैथुनं येषां श्वान वत् मृग वत् च वा

वैश्याः शूद्राः च ये नित्यं तेषां धन गृह आदिषु

रुद्र भक्ताः च पूज्यन्ते यैः नित्यम् तान् विवर्जयेत्

रुद्र रुद्रैः इति रुद्रैः इति शिवाय च नमो नमः

साधारणं स्मरन्ति एनम् स भार्यः त्वम् समाविश

प्रसङ्गाद् देवदेवेशो विष्णुः त्रिभुवन ईश्वरः

प्रविशामि तथा कुत्र कुतो न प्रविशामि अहम्

वेद घोषः तथा विप्रा होम धूमः तथा एव च

तया सह वनं गत्वा चचार स महा मुनिः

हिरण्यबाहवे तुभ्यं वृषाङ्काय नमो नमः