tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्यः च उत्तर दायकः

कालः पचति भूतानि कालः संहरते प्रजाः

तत् मित्रम् यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीव्यते

कालः सूक्ष्म गतिः नित्यम् द्विविधः च इह भाव्यते

त्यज दुर्जन संसर्गम् भज साधु समागमम्

देहे च बाल्य आदि वयस् अन्विते च काल आवृतः ऽसौ लभते धृतिं कः

अल्प अल्पेन तु संतुष्टा सा प्रिया न प्रिया प्रिया

कुरु पुण्यम् अहोरात्रम् स्मर नित्यम् अनित्य ताम्

सा भार्या या गृहे दक्षा सा भार्या या प्रियंवदा

राज आदिभ्यः हितं पुण्यम् आयुः स्वर्ग आदि दायकम्

दुष्टानां संप्रयोगेण पण्डितो अपि अवसीदति

यस्य भार्या गुण ज्ञा च भर्तारम् अनुगामिनी

परो ऽपि बन्धुर् अपि अहितः परः

एतद् आदि क्रिया युक्ता सर्व सौभाग्य वर्धिनी

सर्वज्ञो येन च इन्द्रः अभूत् दैत्यान् हत्वा आप्नुयात् दिवम्

उत्पद्यते दैव वशात् कदाचिद् वेश्यासु रागो न भवेत् कदाचिद्

कार्य कारणम् आश्रित्य कालं क्षिपति पण्डितः

परीवादं पर अर्थम् च परिहासं पर स्त्रियम्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे बृहस्पतिप्रोक्तनीतिसारनिरूपणं नाम अष्टोत्तरशततमः ऽध्यायः

सक्तिः सु तोके सुकृतं कृतघ्ने च वह्नौ हैमे

उत्तमैः सह सांगत्यं पण्डितैः सह सत् कथाम्

स्थूल संग्रह चारेण सूक्ष्म चार अन्तरेण च

स जीवति गुणा यस्य धर्मो यस्य स जीवति

शूद्रम् अक्षर संयुक्तम् दूरतः परिवर्जयेत्

अ लुब्धैः सह मित्र त्वम् कुर्वाणो न अवसीदति

कालेन रिपुणा सन्धिः काले मित्रेण विग्रहः

राज ऋषि ब्राह्मणैः कार्यं देव विप्र आदि पूजनम्

यस्य ईदृशा भवेद् भार्या स देव इन्द्रः न मानुषः

स सर्पे च गृहे वासो मृत्युः एव न संशयः

व्याली कण्ठ प्रदेशा हि अपि च फणभृत् भाषणा या च रौद्री या कृष्णा व्याकुलाः गीः रुधिर नयन संव्याकुला व्याघ्र कल्पा

उत्तरोत्तर वादा सा जरा न जरा जरा

सततं धर्म बहुला सततं च पति प्रिया

क्रोधे या एव उग्र वक्त्रा स्फुरत् अनल शिखा काक जिह्वा कराला सेव्या न स्त्री विदग्धा पर पुर गमना भ्रान्त चित्ता विरक्ता

कुक्रिया त्यक्त लज्जा च सा जरा न जरा जरा

यस्य भार्या विरूप अक्षा कश्मला कलह प्रिया

स भृत्यो यो विधेयः तु तत् बीजम् यत् प्ररोहति

न असद्भिः इह लोकाय पर लोकाय वा हितम्

सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यः तु जीवति

सा भार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रता

पर वेश्मनि वासं च न कुर्वीत कदाचन

मूर्ख शिष्य उपदेशेन दुष्ट स्त्री भरणेन च

विरोधं सह मित्रेण संप्रीतिं शत्रु सेविना

अहितो देहजो व्याधिः हितम् आरण्यम् औषधम्
न वै तर्हि शक्ष्यावः प्रजा भर्तुम्

अविर् वै राथन्तरीं वाचं वदति क्रन्देन

गौर् वै राथन्तरी नीची इव न्युब्जिता

या राथन्तरी वाग् आसीद् बार्हतान् सा पशून् आविशत्

ते रूपाणि व्यत्यषज्जेताम्

सा बार्हतीं वाचं वदति भा इति पराचीम् एव

तान् समद् अविन्दत्

तद् अनु पशवो ऽसृज्यन्त

हन्त रूपाणि व्यतिषजावहा इति

या बार्हती राथन्तरान् सा

तद् व्यवभिन्दानम् अतिष्ठत्

सा राथन्तरीं वाचं वदति

बृहत् रथन्तरे वा असृज्येताम्
उपहूतो वाचस्पतिर् उपहूतो ऽहं वाचस्पत्युः

उप न आ इहि वाचस्पते देवेन मनसा सह

वाचस्पतिर् बला तेषां तन्वम् अद्य दधातु मे

असोष्पते नि रमय मय्य् एव तन्वं मम

वाचस्पतिर् नि यछतु मय्य् एव तन्वं मम

ये त्रिषप्ताः परियन्ति विश्वा रूपाणि बिभ्रतः

सं श्रुतेन राधिषीय मा श्रुतेन वि राधिषि
एतत् दुःखम् मम इति एवम् स च वाच्यः त्वया ततः

धनुः द्वितीयः तत्र एव प्राविशत् स बिल अन्तरम्

यो वराहः प्रविष्टो ऽत्र स दैत्यो अङ्गारक अभिधः

हन्यात् त्वाम् कः अपि चेद् तात तदा मे का गतिः भवेत्

कामदेव अवतारः ऽस्याः पुत्रो विद्याधर अधिपः

ततः क्षणात् इव उत्थाय कृत्वा स्नानं स दानवः

राजा अपि लघु हस्त त्वात् करे तत्र एव तद् क्षणम्

हसन्ती इव सुधा धौतैः प्रासादैः अमरावतीम्

इति उक्त्वा दत्त खड्गा सा देवी तस्य तिरो ऽभवत्

नैशं तम इव अकाण्डे दिवा पिण्ड त्वम् आगतम्

इति संमन्त्र्य स नृपो दूतम् एकम् समादिशत्

संताप क्वथिताः प्राणा इव बाष्प अम्बु बिन्दवः

यदि मयि अस्ति ते स्नेहः तत् इदम् मद् वचः कुरु

स हि प्रभाववान् राजा स्वीकार्यः च तव प्रभो

ततः प्रसन्ना साक्षात् सा देवी चण्डी तम् अभ्यधात्

भविष्यति इति तद् कालम् उदभूत् भारती दिवः

अहं च एतस्य तनया नाम्ना अङ्गारवती नृप

तस्यां महेन्द्रवर्म आख्यः राजा अभूत् भूभृताम् वरः

एकाकी द्विरदान् बध्नन् मृगया व्यसनी नृपः

इति उक्त्वा प्रेषितः तेन दूतो गत्वा न्यवेदयत्

अङ्गारक असुर सुताम् शीघ्रं भार्याम् अवाप्स्यसि

इति उक्ता तेन सा राज्ञा तथा इति अङ्गीचकार तम्

यामि चण्डमहासेनम् इह बद्ध्वा आनयामि तम्

नीत्वा चण्डमहासेनो बद्ध्वा स्वीकर्तुम् इच्छति

कौशाम्ब्यां वत्स राजाय संदेशं तं तथा एव सः

ताम् अङ्गारवतीम् राजा गृहीत्वा उज्जयिनीम् ययौ

इत्य् उक्तो मन्त्रिणा धीरः प्रतिदूतं व्यसर्जयत्

एतद् प्रभावात् शत्रूणाम् अजेयस् त्वं भविष्यसि

नाम्ना वासवदत्तां तां तनयाम् अकरोत् तदा

मान उद्धतः वीत लोभः रक्त भृत्यः महा बलः

मन्त्रिणां च मुख छायाम् वत्स राजः समं पपौ

कुल रूप अनुरूपा मे भार्या क्वापि न विद्यते

यस्यां वसति विश्व ईशः महाकाल वपुः स्वयम्

जातौ द्वौ तनयौ चण्डमहासेनस्य भूपतेः

किं पुत्रि रोदिषि इति एवम् स च ताम् अब्रवीत् ततस्

इति संचिन्त्य स नृपः चण्डिका गृहम् आगमत्

स च मर्म आहतः घोरं रावं कृत्वा महा असुरः

शिथिलीकृत कैलास निवास व्यसनः हरः

एको गोपालको नाम द्वितीयः पालकः तथा

एतत् च निखिलं तेन राज्ञा छन्नेन शुश्रुवे

इदं तस्या महा राज कषाय कटुकम् फलम्

इति उक्तः स तया राजा यथातत्त्वम् अवर्णयत्

तथा च तत् गतम् सर्वं शृणु इदम् कथयामि ते

तत्रस्थः कन्यकाम् एकाम् अपश्यत् स्त्री शत अन्विताम्

ततस् तुष्टः समागत्य बुद्धदत्तेन मन्त्रिणा

एवं कृत्वा च सचिवान् वत्स राजः जगाद सः

अपूर्वा निर्मिता धात्रा चन्द्रस्य इव अपरा तनुः

समुत्पन्नो महासेन नामा नृपति कुञ्जरः

तयोः इन्द्र उत्सवम् च असौ जातयोः अकरोत् नृपः

त्वां चेद् निपातयेत् कश्चिद् ततस् मे का गतिः भवेत्

यौगन्धरायण आद्येषु भरं विन्यस्य मन्त्रिषु

इति उक्तः वत्स राजेन तदा यौगन्धरायणः

आहत्य स्यन्दनं राज्ञः पलाय्य बिलम् आविशत्

संदिदेश च यदी अस्ति वाञ्छा मद् शिष्य ताम् प्रति

तत् श्रुत्वा नेत्र युगलात् स रागात् अश्रु संततिम्

कौशाम्बी अवस्थितः सम्यक् शशास उदयनः प्रजाः

इत्थम् आश्वासयामास स दैत्यः ताम् निजां सुताम्

अनिनाय च संयम्य सदा मत्तान् वन द्विपान्

वाम हस्ते ऽस्ति मे छिद्रं तत् च चापेन रक्ष्यते

ततस् च नियतं स त्वां पृच्छेत् उद्वेग कारणम्

सो ऽपि दैत्यः प्रबुबुधे प्रारेभे सा च रोदितुम्

राजा अपि रथम् उत्सृज्य तम् एव अनुसरन् क्रुधा

त्वद् पुत्र्याः तत् इह एव एषा भवता प्रेष्यताम् इति

किंच स राजन् वाञ्छति दातुं तुभ्यं सदा एव तनयां ताम्

प्राक् मन्थात् अर्णवस्य इव कमला कुक्षि कोटरे

हृदयात् धीर ताम् च अपि समं कन्या मुमोच सा

सो अपि उत्क्षिप्य करं वामं मौन स्थः तस्य भूपतेः

आच्छिद्य राज्ञां गेहेभ्यः परिवारं व्यधान् मम

सा अपि प्रेम रस आसार वर्षिणा चक्षुषा मुहुः

गान्धर्व ज्ञस्य तस्य एताम् सुतां शिष्यीकरोमि च

प्रबुद्धस्य अस्य गत्वा त्वं रुदिहि स्वपितुः पुरः
तयोः प्रभावात् सुखितः कदाचिद् सः ऽथ भूपतिः

मद् पुत्री तव गान्धर्वे शिष्या भवितुम् इच्छति

किंच अङ्गारवतीम् नाम कन्यां त्रैलोक्य सुन्दरीम्

यौगन्धरायणस्य इदम् एकान्ते मन्त्रिणो ऽब्रवीत्

जयसेन अभिधानः ऽस्य बभूव सदृशः सुतः

तत् कथम् नाम जामाता वश्यः च नियतं भवेत्

एवंविध प्रभावः चण्डमहासेन भूपतिः स किल

स्नेहस् ते ऽस्मासु चेद् तत् त्वम् ताम् इह एवा एत्य शिक्षय

स वराहः शरैः अस्य तीक्ष्णैः अपि अ कृत व्रणः

इति शुश्राव तत्र असौ अशरीराम् सरस्वतीम्

अङ्गारको अपतत् भूमौ निर्यत् जीवः जगाद च

सह चण्डमहासेनः तम् एवा अर्थम् अचिन्तयत्

इति उक्त्वा पञ्चतां प्राप स दैत्यः सो ऽपि तद् सुताम्

एवं संदिशतः तस्य को ऽभिप्रायो दुरात्मनः

वत्स राजः ऽपि तत् श्रुत्वा दूतात् अनुचितम् वचः

कः त्वम् सुभग कस्मात् च प्रविष्टो असि इह सांप्रतम्

इति आर्त्या तम् अवादीत् सा स विहस्य ततो ऽब्रवीत्

को मां व्यापादयेत् पुत्रि सर्वो वज्र मयः हि अहम्

स वत्स राजः तं चण्डमहासेन नृपम् प्रति

न अन्यः अस्ति उपायः को अपि अत्र येन वश्यो भवेत् च सः

कथं प्राप्येत सा च इति चिन्ताम् एकाम् उवाह सः

इति संचिन्त्य तद् सिद्ध्यै स गत्वा चण्डिका गृहम्

भुवि व्यसनि ता ख्यातिः प्ररूढा ते लता इव या

स खड्गो मत्त हस्ति इन्द्रः नडागिरिः इति प्रभो

उवाच एनम् महा मन्त्री स स्वामि हित निष्ठुरः

स सपदि वासवदत्ता हृत हृदयः वत्स राजः ऽभूत्

जयसेनस्य तस्य अथ पुत्रो अप्रतिम दोस् बलः

प्रार्थयते तु स राजा निज पक्ष महा उदयम् मानी

सा च अवश्यम् मन्ये वासवदत्ता त्वया एव परिणेया

दत्ता मे वासवेन एषा तुष्टेन इति स भूपतिः

परिणीतवतः तस्य तत्र तां दैत्य कन्यकाम्

न च एतत् शक्यते राजन् कर्तुं ना एव च युज्यते

तेन छिद्रेण तं युक्त्या अवष्टभ्य आनाययामि अहम्

अगात् चण्डमहासेनः मृगयायै महा अटवीम्

तद् कालम् प्रकटीभूय स राज आकृष्ट कार्मुकः

ततश् च अस्याम् स्वयं तस्य चक्षुः स्निह्येद् असंशयम्

गच्छ मद् वचनात् ब्रूहि वत्स राजम् इदम् वचः

देव न शक्यो जेतुं यथा तथा दुर्ग देश स्थः

किम् एतत् तेन संदिष्टं स दर्पम् मम भूभुजा

सीदन्तः तेषु गृह्यन्ते खातेषु इव वन द्विपाः

चण्डीम् अभ्यर्च्य तुष्टाव चक्रे ऽस्या उपयाचितम्

का त्वं रोदिषि कस्मात् च पृष्टा तेन इति भूभृता

अगात् असुर कन्या सा प्रसुप्तस्य अन्तिकम् पितुः

तद् तन्त्री कल निर्ह्राद मोह मन्त्र वशीकृतान्

प्राप्स्यसि अनन्य सदृशीम् मद् प्रसादात् सुताम् इति

अतस् चण्डमहासेनः इति आख्या ते भविष्यति

एवं स मम जामाता वश्यश् च नियतं भवेत्

तृष्णा श्रम आर्तः च अद्य त्वां प्राप्य अपि त्यक्तवान् अयम्

ततः स वत्स राज्यम् च प्राप्य पित्रा समर्पितम्

स हि त्वां रागिणं मत्वा कन्या रत्नेन लोभयन्

ततः कालेन जाता अस्य राज्ञः कन्या तु तन्वी अथ

संचरन्तीं स्मरस्य इव धैर्य निर्भेदिनीम् इषुम्

बभूव स शनै राजा सुखेषु एकान्त तत्परः

न मे खड्गो ऽनुरूपो ऽस्ति न च भार्या कुल उद्गता

उपायस् त्व् एक एवा अस्ति यद् अटव्यां भ्रमत्य् असौ

उत्कृत्य अथ स्व मांसानि होम कर्म स च अकरोत्

तत् मुञ्च व्यसनानि त्वं सुखेन हि परैः नृपाः

सदा सिषेवे मृगयां वीणां घोषवतीं च ताम्

स वारनारी वक्त्र इन्दु प्रतिमा अलंकृताम् सुराम्

सुप्त उत्थितः च नियतं त्वयि पापं समाचरेत्

वज्रसार मयः च असौ राज पुत्रीः इमाः शतम्

इति अङ्गारवती वाक्यम् श्रुत्वा राजा जगाद ताम्

एतत् सम्पत्स्यते राजन् नचिरात् वाञ्छितम् तव

अतीव चण्डं कर्म इह कृतं च एतत् यतस् त्वया
भव भार्या मम अग्र्या त्वं राक्षस्यो रक्ष्यताम् इयम्

एतौ च भक्षयिष्यामि इत्य् उक्त्वा तं समुद्यता

अब्रवीत् रावणम् क्रुद्धा न त्वं राजा न रक्षकः

रक्षसां दूषणेन अगात् योद्धुं त्रिशिरसा सह

तस्या नासां च कर्णौ च राम उक्तः लक्ष्मणो ऽछिनत्

इति मत्वा मृगो भूत्वा सीता अग्रे व्यचरत् मुहुर्

रामं रामो ऽपि युयुधे शरैर् विव्याध राक्षसान्

तथा इति आह च तच् छ्रुत्वा मारीचं प्राह वै व्रज

जटायुषा स भिन्न अङ्गः अङ्केन आदाय जानकीम्

खर आदि हन्तुः रामस्य सीतां भार्यां हरस्व च

रावणात् अपि मर्तव्यं मर्तव्यं राघवात् अपि

सीता अग्रे तां हरिष्यामि अन्यथा मरणं तव

शुशोच विललाप आर्तः मां त्यक्त्वा क्व गता असि वै

तेषाम् यत् रुधिरम् स उष्णम् पाययिष्यसि मां यदि

अनसूयां च तद् पत्नीम् शरभङ्गं सुतीक्ष्णकम्

तत्र शूर्पणखा आयाता भक्षितुं तान् भयङ्करी

तथा सीता हृता नूनं न अपश्यत् स गतो ऽथ ताम्

सीतया प्रेरितो रामः शरेण अथ अवधीत् च तं

जनस्थाने पञ्चवट्यां स्थितो गोदावरी तटे

खरः तथा इति ताम् उक्त्वा चतुर्दश सहस्रकैः

इत्य् आदि महापुराणे आग्नेये रामायणे आरण्यककाण्डवर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः

म्रियमाणो मृगः प्राह हा सीते लक्ष्मणैः इति च

कः त्वम् कस्मात् समायातः भर्ता मे भव च अर्थितः

ययौ शूर्पणखा लङ्कां रावण अग्रे ऽपतद् भुवि

अवश्यं यदि मर्तव्यं वरं रामो न रावणः

स्वर्ण चित्र मृगः भूत्वा राम लक्ष्मण कर्षकः

लक्ष्मण आश्वासितः रामो मार्गयामास जानकीम्

नारद उवाच

रामो वशिष्ठं मातॄन् च च प्रणम्य सः

सौमित्रिः सीतया उक्तः ऽथ विरुद्धं रामम् आगतः

राम लक्ष्मण रक्तस्य पानात् जीवामि न अन्यथा

शाप मुक्तः अब्रवीत् रामम् स त्वं सुग्रीवम् आव्रज

अगस्त्य भ्रातरम् नत्वा अगस्त्यं तद् प्रसादात्

मृतो ऽथ संस्कृतः तेन कबन्धं च अवधीत् ततस्

दृष्ट्वा जटायूः तम् प्राह रावणो हृतवांश् च तां

रामो हत्वा तु मारीचं दृष्ट्वा लक्ष्मणम् अब्रवीत्

मारीचो रावणं प्राह रामो मृत्युः धनुस् धरः
तां त्वै यज्ञाद् बहिर्धा कुर्युः

सा ह स्म सोमं सोमम् अवलेढि

स ह उवाच मा कश्चन यष्टा इयम् वै दीर्घजिह्वी सोमं सोमम् एव अवलेढि इति

तां ह इन्द्रः जिघृक्षन् न शशाक ग्रहीतुम्

जितं ह वा एताभिर् विजितम् अन्ववस्यन्ति

ता एता भवन्ति पुरोजिती वो अन्धस इति

दीर्घजिह्वी ह वा असुर्य् आस

यद् यथापूर्वं छन्दांस्य् उपेयुर् अनुष्टुभ उत्तमाः कुर्युः

सुताय मादयित्नवे अप श्वानं श्नथिष्टन सखायो दीर्घजिह्वियम् इति

ताम् एव एतत् यज्ञस्य मध्यत आभजन्ति
संतृप्तस्य राज्ञः प्रतिप्रस्थाता सव्ये पाणौ षड् अंशून् सचते

अथ एनम् उपांशुसवनं दशापवित्रेण परिमृज्य पूर्व अर्धे खरस्य दक्षिणा शिरसम् निदधाति

तासु निग्राभ्यासु यजमानं वाचयति निग्राभ्या स्थ देव श्रुतः आयुर् मे तर्पयत इति प्रतिपद्य गणा मे मा वितृषन्न् इत्य् आ अतस्

न अत्र अंशौ स्कन्ने वाचयति

अथ एनम् अवाचीनम् अवमृज्य प्रतीचा नीचा पाणिना मध्यमे परिधौ निमार्ष्टि देवेभ्यस् त्वा मरीचिपेभ्य इति

तथा उपसृष्टम् राजानम् एकादश कृत्वस् द्वितीयम् अभिषुणोति

सचत एताव् अंशू

सचत एताव् अंशू

तथा अञ्जलिना उपहन्ति तूष्णीम् एव

पञ्च कृत्वस् यजुषा

एत्य आहवनीये जुहोत्य् अन्वारब्धे यजमाने स्वाहा त्वा सु भवः सूर्याय स्वाहा इति

अथ प्रदक्षिणम् आवृत्य आग्रयण स्थाल्याम् ग्रहस्य संस्रावम् अवनयत्य् एष ते योनिर् इति

अथ एनम् ऊर्ध्वम् उन्मार्ष्टि विश्वेभ्यस् त्वा इन्द्रियेभ्यः दिव्येभ्यः पार्थिवेभ्य इति

वाचयति भूर् असि श्रेष्ठो रश्मीनां प्राण पाः प्राणं मे पाहि इति

मध्यमाभ्याम् अंशुभ्याम् आनयत्य् अध्वर्युर् वृषा वृष्णो अंशुभ्यां गभस्ति पूतः इति

सचत एताव् अंशू

अथ एताः होतृ चमसीयाः दक्षिणस्य हविर्धानस्य अन्तरेण ईषे उपावहृत्य चर्मणि निदधाति

तथा एव अञ्जलिना उपहन्ति तूष्णीम् एव

तिरस् चर्मन् फलके अभिमृशति धिषणे वीडू सती वीडयेथाम् ऊर्जं दधाथाम् ऊर्जं मे धत्तं मा वां हिंसिषं मा मा हिंसिष्टम् इति

आदाय अभिमन्त्रयते ग्रावा असि अध्वर कृत् देवेभ्यो गम्भीरम् इमम् अध्वरं कृध्य् उत्तमेन पविना इन्द्राय सोमं सुषुतं मधुमन्तं पयस्वन्तं वृष्टि वनिम् इति

हुत्वा अनुप्राणिति

ग्रहम् अपयच्छति

दश कृत्वस् मिमानो अर्ध वेलाम् राज्ञो मिमीते

तथा एव उपसृष्टम् राजानं द्वादश कृत्वस् तृतीयम् अभिषुणोति

अथ एनम् दक्षिणत उपांशुसवनेन संस्पृष्टं सादयति प्राणाय त्वा इति

पञ्च कृत्वस् तूष्णीम्

प्रथमाभ्याम् अंशुभ्याम् आनयत्य् अध्वर्युर् वाचस्पतये पवस्व वाजिन्न् इति

अथ एनम् आदाय उपोत्तिष्ठति मनस् त्वा अष्टु इति

अन्तर्दधाति प्रतिप्रस्थाता

अथ एतस्मिन् उपांशु पात्रे ऽंशुं प्रास्यति

अन्तर्दधाति प्रतिप्रस्थाता

अथ अतिशिष्टम् राजानम् उष्णीषेण विग्रथ्य दक्षिणस्य हविर्धानस्य अन्तरेण ईषे उपातिहृत्य नीड उत्सादयति

अथ मितं राजानं होतृ चमसीयाभिः उपसृजति श्वात्रा स्थ वृत्र तुरः राधः गूर्ताः अमृतस्य पत्नीस् ता देवीर् देवत्रा इमम् यज्ञं धत्त उपहूताः सोमस्य पिबत उपहूतः युष्माकं सोमः पिबत्व् इति

ता यजमानाय सम्प्रदाय अथ एतेषाम् ग्राव्णां यः सु जन्तुः इव तम् आदत्ते देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् आदद इति

अथ उपसृष्टम् राजानम् अष्टौ कृत्वो ऽग्रे ऽभिषुणोति

इन्द्रेण देवीर् वीरुधः संविदाना अनु मन्यन्तां सवनाय सोमम् इति

अन्तर्दधाति प्रतिप्रस्थाता

उत्तमाभ्याम् अंशुभ्याम् आनयत्य् अध्वर्युर् देवो देवानां पवित्रम् असि येषां भागो ऽसि तेभ्यस् त्वा इति

अथ प्रतिप्रस्थातुर् ग्रहम् आदत्ते स्वांकृतो असि इति

सो ऽंशौ स्कन्ने वाचयत्य् आ मा अस्कान् सह प्रजया सह रायस्पोषेण इन्द्रियम् मे वीर्यं मा निर्वधीर् इति

ऐत्य् उर्व् अन्तरिक्षम् अन्विहि इति

व्यानाय त्वा इति उपांशुसवनं प्रत्यभिमृशते

अथ एनम् प्राञ्चं प्रश्रित्य विस्रस्य राजानं ग्रावाणम् उपांशुसवनम् अभिमिमीत इन्द्राय त्वा वृत्र घ्ने इन्द्राय त्वा वृत्र तुरे इन्द्राय त्वा अभिमाति घ्ने इन्द्राय त्वा आदित्यवते इन्द्राय त्वा विश्वदेव्यावत इति
किं स्विद् कृत्वा लभते तात संज्ञां मर्त्यः श्रेष्ठां तपसा विद्यया वा

स्वर्गस्य लोकस्य वदन्ति सन्तो द्वाराणि सप्त एव महान्ति पुंसाम्

वायुः समुत्कर्षति गर्भ योनि मृतौ रेतः पुष्प रस अनुयुक्तम्

इति अष्टकैः इह उपचितम् हि विद्धि महात्मनः प्राणभृतः शरीरे

स तत्र तन्मात्र कृत अधिकारः क्रमेण संवर्धयति इह गर्भम्

ययातिः उवाच

अष्टक उवाच

वनस्पतीन् ओषधीन् च आविशन्ति अपो वायुं पृथिवीं च अन्तरिक्षम्

एतत् सर्वम् तात आचक्ष्व पृष्टः क्षेत्रज्ञं त्वां मन्यमाना हि सर्वे

कथं तस्मिन् क्षीण पुण्याः भवन्ति संमुह्यते मे ऽत्र मनः अतिमात्रम्

अन्यत् वपुः विदधाति इह गर्भ उत आहोस्वित् स्वेन कामेन याति

शरीर देह आदि समुच्छ्रयम् च चक्षुस् श्रोत्रे लभते केन संज्ञाम्

चतुष्पदा द्विपदाः पक्षिणः च तथा भूताः गर्भ भूताः भवन्ति

नश्यन्ति मानेन तमस् अभिभूताः पुंसः सदा एव इति वदन्ति सन्तः

यदा तु तांस् ते वितुदन्ते वयांसि तथा गृध्राः शितिकण्ठाः पतंगाः

न मान्यमानो मुदम् आददीत न संतापं प्राप्नुयात् च अवमानात्

तस्माद् एवं वर्जनीयं नरेन्द्र दुष्टं लोके गर्हणीयं च कर्म

येन आश्रयम् वेदयन्ते पुराणं मनीषिणो मानसे मान युक्तम्

ज्ञातिः सुहृद् स्व जनः यो यथा इह क्षीणे वित्ते त्यज्यते मानवैः हि

इमं भौमं नरकं ते पतन्ति लालप्यमाना नरदेव सर्वे

पुण्यां योनिं पुण्य कृतः विशन्ति पापां योनिं पाप कृतः व्रजन्ति

अष्टक उवाच

अधीयानः पण्डितं मन्यमानो यो विद्यया हन्ति यशः परस्य

स जायमानः अथ गृहीत मात्रः संज्ञाम् अधिष्ठाय ततो मनुष्यः

ययातिः उवाच

आख्यातं ते पार्थिव सर्वम् एतत् भूयस् च इदानीम् वद किं ते वदामि

ययातिः उवाच

अष्टक उवाच

कथं भवन्ति कथम् आभवन्ति कथंभूता गर्भ भूताः भवन्ति

तस्य अन्तवन्तः पुरुषस्य लोका न च अस्य तत् ब्रह्म फलम् ददाति

इति एतानि अभयानि आहुः तान्य् अवर्ज्यानि नित्यशः

ययातिः उवाच

स श्रोत्राभ्यां वेदयति इह शब्दं स वै रूपं पश्यति चक्षुषा च

सर्वाणि च एतानि यथा उदितानि तपस् प्रधानानि अभिमर्षकेण

अष्टक उवाच

षष्टिं सहस्राणि पतन्ति व्योम्नि तथा अशीतिम् च एव तु वत्सराणाम्

मान अग्निहोत्रम् उत मान मौनम् मानेन आधीतम् उत मान यज्ञः

सन्तः सतः पूजयन्ति इह लोके न असाधवः साधु बुद्धिम् लभन्ते

ययातिः उवाच

किंविशिष्टाः कस्य धाम् उपयान्ति तत् वै ब्रूहि _ त्वम् मतो मे

आपद्यमानो नर योनिम् एताम् आचक्ष्व मे संशयात् पृच्छतः त्वम्

यदा वसन् नन्दने कामरूपे संवत्सराणाम् अयुतम् शतानाम्

तान् वै नुदन्ते प्रपतन्तः प्रयातान् भीमाः भौमा राक्षसास् तीक्ष्ण दंष्ट्राः

आख्यातम् एतत् निखिलम् हि सर्वं भूयस् तु किं पृच्छसि राज सिंहैः

तथा स्वर्गे क्षीण पुण्यम् मनुष्यं त्यजन्ति सद्यः खेचरा देव संघाः

किंकारणं कार्तयुग प्रधानैः हित्वा तत् वै वसुधाम् अन्वपद्यः

अष्टक उवाच

तपः च दानं च शमो दमः च ह्रीर् आर्जवं सर्व भूत अनुकम्पा

इति दद्यात् इति यजेत् इति अधीयीत मे श्रुतम्

ययातिः उवाच

यः संस्थितः पुरुषो दह्यते वा निखन्यते वा अपि निकृष्यते वा

तत् मम पृष्टः शंस सर्वं यथावत् शुभान् लोकान् येन गच्छेत् क्रमेण

घ्राणेन गन्धं जिह्वया अथो रसं च त्वचा स्पर्शं मनसा देव भावम्

असृज् रेतः पुष्प रस अनुयुक्तम् अन्वेति सद्यः पुरुषेण सृष्टम्

तत् निःश्रेयः तेन संयोगम् एत्य परां शान्तिं प्राप्नुयुः प्रेत्य च इह

ययातिः उवाच

ऊर्ध्वं देहात् कर्मणः जृम्भमाणात् व्यक्तम् पृथिव्याम् अनुसंचरन्ति

तव तरया रज आपद्यते च स गर्भ भूतः समुपैति तत्र
तस्मिन् च देशे मनुष्याणाम् इदम् आहार जातम् इदम् विहार जातम् एतावत् बलम् एवंविधं सत्त्वम् एवंविधम् सात्म्यम् इयम् भक्तिः इमे व्याधयो हितम् इदम् अहितम् इदम् इति

तत् यथा किम् आहारेण कुपितो वायुः किं विहारेण तथा रूक्षेण लघुना शिशिरेण वा साहसेन वेग रोधेन वा भयेन शोकेन वा इति

इति स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

कस्मिन् अयम् देशे जातः संवृद्धो व्याधितो वा
नारदः तु वसिष्ठाय ददौ देवीम् अरुन्धतीम्

रैभ्यस्य जज्ञिरे रैभ्याः पुत्रा द्युतिमतां वराः

ज्येष्ठं वैश्रवणं तस्य सुषुवे देव रूपिणी

सुमेधा जनयामास पुत्रान् वै कुण्डपायिनः

अत ऊर्ध्वं निबोधध्वं कश्यपात् राज संततिम्

शाण्डिल्यानां परः श्रीमान् सर्व तत्त्व अर्थ विद् सुधीः

अत्रेः पत्न्यो ऽभवन् बह्व्यः सोदर्याः ताः पतिव्रताः

अनपत्यः क्रतुः तस्मिन् स्मृतो वैवस्वते ऽन्तरे

कैकसी जनयत् पुत्रं रावणं राक्षस अधिपम्

शुकस्य अपि अभवन् पुत्राः पञ्च अत्यन्त तपस्विनः

पुष्पोत्कटा व्यजनयत् पुत्रान् विश्रवसः शुभान्

कृशाश्वस्य तु विप्र इन्द्राः घृताच्याम् इति मे श्रुतम्

शक्तेः पराशरः श्रीमान् सर्व ज्ञः तपताम् वरः

पुष्पोत्कटा च राका च कैकसी देववर्णिनी

ऋषिः तु ऐलविलः तस्याम् विश्रवाः समपद्यत

कुम्भीनसीं तथा कन्यां राकायां शृणुत प्रजाः

क्षयं नीताः तु अशेषेण निरपत्यो भविष्यति

तृणबिन्दोः सुता विप्रा नाम्ना तु इलविला स्मृता

स तासु जनयामास स्वस्त्यात्रेयान् महा ओजसः

शाण्डिल्या नैध्रुवा रैभ्याः त्रयः पक्षाः तु काश्यपाः

ऊर्ध्वरेताः तत्र मुनिः शापाद् दक्षस्य नारदः

रूप लावण्य सम्पन्नाः तासाम् वै शृणुत प्रजाः

यस्मात् मम सुताः सर्वे भवतो मायया द्विज

अरुन्धत्यां वसिष्ठः तु शक्तिम् उत्पादयत् सुतम्

भृगोः अपि अभवत् शुक्रः दैत्य आचार्यः महा तपाः

त्रिशिरा दूषणः च एव विद्युज्जिह्वो महा बलः

सूत उवाच

इति एते क्रूर कर्माणः पौलस्त्या राक्षसा दश

असितस्य एकपर्णायाम् ब्रह्मिष्ठः समपद्यत

लेभे तु अप्रतिमम् पुत्रं कृष्णद्वैपायनं प्रभुम्

स्वाध्याय योग निरतः हर भक्तः महा द्युतिः

एतान् उत्पाद्य पुत्रान् तु प्रजा संतान कारणात्

द्वैपायनात् शुकः जज्ञे भगवान् एव शङ्करः

तस्य पत्न्यः चतस्रः तु पौलस्त्य कुल वर्धकाः

वत्सरः च असितः च एव तौ उभौ ब्रह्म वादिनः

पुलस्त्याय स राजर्षिः ताम् कन्यां प्रत्यपादयत्

च्यवनस्य सुता पत्नी नैध्रुवस्य महात्मनः

मरीचेः कश्यपः पुत्रः स्वयम् एव प्रजापतिः

पुलहस्य मृगाः पुत्राः सर्वे व्यालाः च दंष्ट्रिणः

वत्सरात् नैध्रुवः जज्ञे रैभ्यः च सु महा यशाः

वेद वेदाङ्ग निरतान् तपसा हत किल्बिषान्

महोदरं प्रहस्तं च महापार्श्वं खरं तथा

प्रसादात् पार्वतीशस्य योगम् उत्तमम् आप्तवन्

शशाप नारदं दक्षः क्रोध संरक्त लोचनः

कन्या कीर्तिमती च एव योग माता धृत व्रता

भूताः पिशाचाः सर्पाः च शूकरा हस्तिनः तथा

भूरिश्रवाः प्रभुः शंभुः कृष्णो गौरः च पञ्चमः
करोति एव वाचा

नयति प्राणेन

तद् उ ब्रह्म अभिसंपद्यते

वाच् प्रस्तावः

त्रिवृत् साम चतुष्पाद्

इन्द्रः तृतीयम्

प्राणः उद्गीथः

गायत्रम् साम

तत् एतत् निरुद्धम् यत् मनः

चत्वारि अन्यानि

अथ यः प्रजापतिः तत् मनः

अन्नम् एव चतुर्थः पादः

रश्मयः एव हिङ्कारः

एषः एव आदित्यः त्रिवृत् चतुष्पाद् रश्मयः मण्डलम् पुरुषः

अथ यः इन्द्रः सा वाच्

अग्निः प्रस्तावः

गमयति मनसा

याः एताः आपः अन्तर् सः एव चतुर्थः पादः

ताः वै एताः देवताः अमावास्याम् रात्रिम् संयन्ति

पुरुषः उद्गीथः

तेन यत्र कामयते तत् आत्मानम् च यजमानम् च दधाति

तानि अष्टौ

मनः एव हिङ्कारः

अन्नम् एव चतुर्थः पादः

रश्मयः एव हिङ्कारः

याः एताः आपः अन्तर् सः एव चतुर्थः पादः

मण्डलम् प्रस्तावः

ब्रह्म तृतीयम्

तस्मात् ते प्रथमतस् एव उद्यतः तायन्ते

अथ अधिदैवतम्

अन्नम् एव चतुर्थः पादः

आपः एव चतुर्थः पादः

ब्रह्म उ गायत्री

तत् हि प्रत्यक्षम् अन्नम्

तत् यत् संयन्ति तस्मात् साम

चत्वारि अन्यानि
तत् अन्नम् अभवत्

अथ यत् श्रोत्रेण शृणोति न तत् श्रोत्रेण आह इति अश्रौषम् इति

ते देवाः अब्रुवन् कथम् नु इमान् वयम् आनन्दान् अस्मादृशस्य एव प्रतिगृह्णीयाम इति

ताः ओषधयः च वनस्पतयः च समभवन्

न हि ऋते वाचः पवते धाम किंचन

ते अपाम् ऊर्ध्वम् रसम् उदौहन्

फलस्य ऊर्ध्वम् रसम् उदौहन्

स पुरुषः अभवत्

तत् श्रोत्रम् वाचम् अप्येति वाच् मयम् भवति

अन्नस्य ऊर्ध्वम् रसम् उदौहन्

तत् मनः वाचम् अप्येति वाच् मयम् भवति

अथ यत् मनसा संकल्पयते न तत् मनसा आह इति समचीक्ﾱपम् इति

वाचा एव तत् आह

वाचा एव तत् आह

वाच् वै इन्द्रः

वाचा एव तत् आह

अथ यत् चक्षुषा पश्यति न तत् चक्षुषा आह इति अद्राक्षम् इति

रेतसः ऊर्ध्वम् रसम् उदौहन्

अन्नात् एव ते सर्वे जायन्ते

ओषधीनाम् च वनस्पतीनाम् च ऊर्ध्वम् रसम् उदौहन्

तत् चक्षुः वाचम् अप्येति वाच् मयम् भवति

वाचा एव तत् आह

अथ यत् अङ्गैः सुशीमम् वा दुःशीमम् वा स्पृशति न तत् अङ्गैः आह इति सुशीमम् वा दुःशीमम् वा अस्प्राक्षम् इति

तत् एतत् ऋचा अभ्युदितम् न इन्द्रात् ऋते पवते धाम किंचन इति

सः अयम् पुरुषः यत् प्राणिति वा अपानिति वा न तत् प्राणेन न अपानेन आह इति प्राणिषम् वा अपानिषम् वा इति
तस्यै यान्य् अष्टाव् अक्षराणि सा गायत्री यान्य् एकादश सा त्रिष्टुब् यानि द्वादश सा जगत्य् अथ यानि दश सा विराट् दशिन्य् एषु त्रिषु छन्दःसु प्रतिष्ठिता

अथ उ तनूर् एव तन्वो अस्तु भेषजम् इत्य् अस्यै शारीर्या इयं छन्दः मयी इति एव तद् आह

प्रजायते प्रजया पशुभिर् य एवं वेद

अनु यं विश्वे मदन्त्य् ऊमा इति भूतानि वै विश्व ऊमास् त एनम् अनुमदन्त्य् उदगाद् उदगाद् इति

स्वां यत् तनूं तन्वाम् ऐरयत इति अस्यां शारीर्याम् इमां छन्दः मयीम् इत्य् एव तद् आह

अ व्यनत् च व्यनच् च सस्नि इति यच् च प्राणि यच् च अ प्राणकम् इत्य् एव तद् आह

तद् इद् आस भुवनेषु ज्येष्ठम् इति प्रतिपद्यत एतद् वाव भुवनेषु ज्येष्ठम्

यतो जज्ञ उग्रस् त्वेष नृम्णः इत्य् अतो ह्य् एष जात उग्रस् त्वेष नृम्णः

पुरुष इति त्रि अक्षरम् स उ विराजि

स्वादोः स्वादीयः स्वादुना सृजा सम् इति मिथुनं वै स्वादु प्रजा स्वादु मिथुनेन एव तत् प्रजां संसृजति

सं ते नवन्त प्रभृता मदेष्व् इति तव सर्वं वश इत्य् एव तद् आह

सद्यो जज्ञानो नि रिणाति शत्रून् इति सद्यो ह्य् एष जातः पाप्मानम् अपाहत

द्विर् यद् एते त्रिर् भवन्त्य् ऊमा इति द्वौ वै सन्तौ मिथुनौ प्रजायेते प्रजात्यै

त्वे क्रतुम् अपि वृञ्जन्ति विश्व इति त्वयि इमानि सर्वाणि भूतानि सर्वाणि मनांसि सर्वे क्रतवो ऽपि वृञ्जन्ति इति एव तद् आह

एतानि वाव सर्वाणि छन्दांसि यान्य् एतानि विराज् चतुर्थानि एवम् उ ह एव एवम् विदुष एतद् अहः सर्वैश् छन्दोभिः प्रतिपन्नं भवति

अदः सु मधु मधुना अभि योधीर् इति मिथुनं वै मधु प्रजा मधु मिथुनेन एव तत् प्रजाम् अभियुध्यति

तद् उक्तम् ऋषिणा

शत्रुर् दासाय भियसं दधाति इति सर्वं ह्य् एतस्माद् बीभाय

वावृधानः शवसा भूरि ओजाः इति एष वै वावृधानः शवसा भूरि ओजाः
पञ्च वा ऋतवस् संवत्सरः

अमुतस् प्रदानात् वा इह आजगाम इति

पाङ्क्तो यज्ञः

तस्माद् अष्टाकपालः

पञ्च वा ऋतवः

प्रजननाय

संवत्सराद् एव एनम् अध्य् अवरुन्द्धे

पशवो ऽस्मिन्

आदित्येभ्यस् स्वाहा इति

केतस् सुकेतस् सकेतस् ते न आदित्या जुषाणा अस्य हविषो व्यन्तु स्वाहा

आग्नेयम् एतत् क्रियते यत् पुनराधेयम्

आदित्यो हि पुनर् आधेयः

यत् पञ्च कपालः

त एतं पुनर् आदधत

पञ्चथाद् वा अध्य् ऋतोष् षष्ठ ऋतुर् बभूव

आदित्या वा अस्मिंल् लोक ऋद्धाः

तेन आर्ध्नुवन्

गायत्रो ऽग्निर् गायत्र छन्दाः

यज्ञम् एव आलभते

ते ऽमुं लोकं गत्वा व्यतृष्यन्

तद् आहुः

प्रजननम् ऋतवः

यदा वा एतैर् आधत्ते अथ आहितः

अष्ट अक्षरा गायत्री

अष्टाकपाल एव कार्यो न पञ्च कपालः इति

दिवो ज्योतिर् विवस्व आदित्य ते नो देवा देवेषु सत्यां देव हूतिम् आसुवध्वम्

एतैर् वै ते तम् आदधत

यत् पञ्च कपालः

आदित्या अमुष्मिन्

सलिलस् सलिगस् सगरस् ते न आदित्या जुषाणा अस्य हविषो व्यन्तु स्वाहा

यत् पञ्च कपालः

प्रजननाद् एव एनम् प्रजनयिता प्रजनयति

प्रजननं वा ऋतवो ऽग्निः प्रजनयिता

अग्निर् वा उत्सीदन् संवत्सरम् अनूत्सीदति

आदित्या वा इतस् सर्वेण एव सह अमुम् लोकम् आयन्

ते ऽविदुः