tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
ओजसा तेजसा च एव दीप्यमानं रविं यथा

दुर्भगाया मम द्वौ तु पुत्रौ तात ब्रवीमि ते

शर्मिष्ठां मातरं च एव तस्या ऊचुः कुमारकाः

ययाति सहिताः राज्ञ् जगाम हरितं वनम्

देवयानी उवाच

देवयानी उवाच

स मया तु वरः कामं याचितो धर्म संहतम्

न्यवर्तत न सा च एव क्रोध संरक्त लोचना

तम् एव आसुर धर्मम् त्वम् आस्थिता न बिभेषि किम्

इति एतानि समीक्ष्य अहम् कारणानि भृगूद्वह

तस्मात् जरा त्वाम् अचिरात् धर्षयिष्यति दुर्जया

देवयानी उवाच

पदि एतत् एवम् शर्मिष्ठे न मन्युः विद्यते मम

अतृप्तो यौवनस्य अहम् देवयान्यां भृगूद्वह

शौनक उवाच

शुक्र उवाच

न अहम् मृषा वदामि एतत् जराम् प्राप्तः असि भूमिप

अधर्म भय संविग्नः शर्मिष्ठाम् उपजग्मिवान्

शुक्र उवाच

दृष्ट्वा तेषां तु बालानां प्रणयं पार्थिवं प्रति

स भवेत् ब्रह्मन् पुण्य भाज् कीर्ति भाज् तथा

तूर्णं सकाशं काव्यस्य प्रस्थितां व्यथितः तदा

शुक्र उवाच

मिथ्या चरण धर्मेषु चौर्यं भवति नाहुष

कस्य एते दारका राज्ञ् देव पुत्र उपमाः शुभाः

पूज्या असि मम मान्या च श्रेष्ठा ज्येष्ठा च ब्राह्मणी

तस्मात् एव तु राजर्षेः शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

एवं पृष्ट्वा तु राजानं कुमारान् पर्यपृच्छत

न्यायतो धर्मतस् च एव चरन्ती न बिभेमि ते

इति उक्त्वा सहिताः तेन राजानम् उपचक्रमुः

धर्म ज्ञः त्वम् महा राजैः यो ऽधर्मम् अकृथाः प्रियम्

प्रसादं कुरु मे ब्रह्मन् जरा इयम् मा विशेत माम्

जगाम भार्गवी वेश्म तथ्यम् इति अभिजानती

शर्मिष्ठा उवाच

जरां त्व् एतां त्वम् अन्यस्मिन् संक्रामय यदि इच्छसि

धर्म ज्ञः इति विख्यात एष राजा भृगूद्वह

सहसा उत्पतिताम् श्यामां दृष्ट्वा तां स अश्रु लोचनाम्

गोत्र नाम अभिजनात् श्रोतुम् इच्छामि तं द्विजम्

माम् अनुध्याय तत्त्वेन न च पापम् अवाप्स्यसि

विब्रूत मे यथातथ्यं श्रोतु कामा अस्मि अतस् ह्य् अहम्

राज्ञ् न अद्य इह वत्स्यामि विप्रियं मे त्वया कृतम्

अनन्तरं ययातिः तु पूजयामास भार्गवम्

ददर्श च तदा तत्र कुमारान् देव रूपिणः

यदा त्वया वृतो राजा वृत एव तदा मया

अधर्मेण जितो धर्मः प्रवृत्तम् अधरोत्तरम्

बुद्ध्वा च तत्त्वतो देवी शर्मिष्ठाम् इदम् अब्रवीत्

सा तु दृष्ट्वा एव पितरम् अभिवाद्य अग्रतस् स्थिता

ततः काले च कस्मिंश्चिद् देवयानी शुचि स्मिता

न अहम् अन्यायात् कामम् आचरामि शुचि स्मिते

अन्योन्यम् एवम् उक्त्वा च सम्प्रहस्य च ते मिथः

न त्व् अहं प्रत्यवेक्ष्यः ते मद् अधीनः असि पार्थिव

चिन्तया आविष्ट दुःख आर्ता शर्मिष्ठां प्रति भारत

शोभनं भीरु सत्यं चेद् कथम् स ज्ञायते द्विजः

त्वत्तो हि मे पूज्यतरो राजर्षिः किं न वेत्सि तत्

शौनक उवाच

क्रोधेन उशनसा शप्तो ययातिः नाहुषः तदा

तस्माद् ऋषेर् मम अपत्यम् इति सत्यं ब्रवीमि ते

द्रुह्यं च अनुम् च पूरुं च त्रीन् कुमारान् अजीजनत्

सखी भर्ता हि धर्मेण भर्ता भवति शोभने

शौनक उवाच

भ्रूण हा इति उच्यते ब्रह्मन् सः च इह ब्रह्म वादिभिः

त्रयः अस्याम् जनिताः पुत्रा राज्ञा अनेन ययातिना

तं दृष्ट्वा मम संप्रष्टुं शक्तिर् न आसीत् शुचि स्मिते

क्रीडमानान् तु विस्मिता च इदम् अब्रवीत्

वर्चसा रूपात् च एव दृश्यन्ते सदृशाः ते

ऋतुं यो याच्यमानाया न ददाति पुमान् वृतः

यो दद्यात् मे वयः पुत्रः तत् भवान् अनुमन्यताम्

शर्मिष्ठा या अतिवृत्ता अस्ति दुहिता वृषपर्वणः

अपत्यं यदि ते लब्धं ज्येष्ठात् श्रेष्ठात् च वै द्विजात्

ययातिः उवाच

रुदन्तः ते ऽथ शर्मिष्ठाम् बालकाः तदा

ते अदर्शयन् प्रदेशिन्या तम् एव नृप सत्तमम्

न अभ्यनन्दत तान् राजा देवयान्यास् तदा अन्तिके

ययातिः देवयान्याम् तु पुत्राव् अजनयत् नृपः

किं नामधेय गोत्रे वः पुत्रका ब्राह्मणः पिता

ऋतु कामाम् स्त्रियं यः तु गम्यां रहसि याचितः

पूर्वं वयः परित्यज्य जरां सद्यस् अन्वपद्यत

ततो ऽभिगम्य शर्मिष्ठां देवयानी अब्रवीत् इदम्
अचिरात् एव सम्प्राप्ता काव्यस्य उशनसः ऽन्तिकम्

यत् उक्तम् ऋषिः इति एव तत् सत्यम् चारु हासिनि

संक्रामयिष्यसि जरां यथेष्टं नहुषात्मज

शर्मिष्ठा उवाच

किम् अर्थम् वृजिनं सुभ्रूः कृतं ते काम लुब्धया

ययातिः उवाच

ऋषिर् अभ्यागतः कश्चिद् धर्म आत्मा वेदपारगः
त्रि संध्यम् अर्चयेद् ईशम् अग्नि कार्यम् च शक्तितः

नील आभम् दक्षिणं वक्त्रम् अति रक्तम् तथा उत्तरम्

न क्षरति इति लोके अस्मिन् ततस् हि अक्षरम् उच्यते

पूजयेत् अङ्गमन्त्राणि कथयामि समासतः

ॐ शिवाय सदाशिवाय पाशुपतास्त्राय अ प्रतिहताय फट् फट्

ॐ भूः भुवः स्वः तत् सवितुः वरेण्यम् भर्गो देवस्य धीमहि

ॐ ईशानः सर्व विद्यानाम् हृदयाय शक्ति बीजाय नमः

मूलेन मूर्ति मन्त्रेण ब्रह्म अङ्ग आद्यैः तु सुव्रत

नव अक्षरेण दीप्ता आद्य मूलमन्त्रेण भास्करम्

ऊर्ध्वं वक्त्रं सितं ध्यायेत् पूर्वम् कुङ्कुम संनिभम्

ॐ भूः ॐ भुवः ॐ स्वः ॐ महः ॐ जनः ॐ तपः ॐ सत्यम् ॐ ऋतम् ॐ ब्रह्मा नव अक्षर मयम् मन्त्रं बाष्कलं परिकीर्तितम्

सत्यम् अक्षरम् इत्य् उक्तं प्रणव आदि नमस् अन्तकम्

पञ्चवक्त्रं दश भुजम् सर्व आभरण भूषितम्

शक्ति भूतानि च तथा हृदय आदीनि सुव्रत

नाभौ होमं तु कर्तव्यं जनयित्वा यथाक्रमम्

बद्ध पद्मासन आसीनम् शुद्ध स्फटिक संनिभम्

अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि शिव अर्चनम् अनुत्तमम्

ॐ भुवः विष्णवे शिरसे नमः

प्राणायाम त्रयम् कृत्वा दाहन आप्लावनानि च

शुद्ध दीप शिखा आकारम् भावयेत् भव नाशनम्

कथितानि शिव अङ्गानि मूर्ति विद्या च तस्य वै

हृद् पद्म कर्णिकायाम् तु देवं साक्षात् सदाशिवम्

इत्थं मन्त्र मयम् देवं पूजयेत् हृदय अम्बुजे

वरद अभय हस्तम् वा शेषं पूर्ववत् एव तु

नमः सूर्याय खखोल्काय नमः

अव्यक्त बुद्धि अहंकार तन्मात्र सम्भवाम् तनुम्

ललाटे देवदेवेशं भ्रू मध्ये वा स्मरेत् पुनर्

ॐ ब्रह्मणे बृंहणाय ज्ञान मूर्तये नेत्राय नमः

शूलं परशु खड्गम् च वज्रं शक्तिं च दक्षिणे

शिव अमृतेन संपूतं शिवस्य च यथातथम्

गन्ध आदि वासित करः महामुद्रां प्रविन्यसेत्

वेद आदिभिः प्रभूत आद्यम् प्रणवेन तु मध्यमम्

मूलमन्त्रम् इति प्रोक्तं भास्करस्य महात्मनः

ब्रह्म अङ्ग मूर्ति विद्या अङ्ग सहिताम् शिव शासने

पूर्णाहुति विधानेन ज्ञानिनां शिव शासने

अङ्गानि सर्व वेदेषु सार भूतानि सुव्रत

ॐ सद्योजाताय भवस्य मां भवोद्भवाय शिव मूर्तये नमः

सौराणि च प्रवक्ष्यामि बाष्कल आद्यानि सुव्रत

ब्रह्म अङ्ग विग्रहम् देवं सर्व देव उत्तम उत्तमम्

ॐ जनः शिवाय नेत्रेभ्यो नमः

सर्व आभरण संयुक्तम् चित्र अम्बर धरम् शिवम्

चन्द्र स्थानात् समुत्पन्नाम् पूर्ण धाराम् अनुस्मरेत्

शैलादिः उवाच

ॐ हंस शिखाय विद्या देहाय आत्म स्वरूपाय परापराय शिवाय शिवतमाय नमः

उक्तानि पञ्च ब्रह्माणि शिव अङ्गानि शृणुष्व मे

ॐ ईश्वरः सर्व भूतानाम् अमृताय शिरसे नमः

वितस्त्यां तु नाभौ उपरि तिष्ठति

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे त्रयोविंशतितमः अध्यायः

रक्त पद्म आसन आसीनम् शकलीकृत्य यत्नतः

लिङ्गे च पूजयेत् देवम् स्थण्डिले वा सदाशिवम्

पञ्च ब्रह्म अङ्ग सम्भूतम् शिव मूर्तिम् सदाशिवम्

प्रतिवक्त्रं त्रि नेत्रम् च शशाङ्क कृत शेखरम्

हृदयं तत् विजानीयात् विश्वस्य आयतनम् महत्

शिव स्नानम् पुरा कृत्वा तत्त्व शुद्धिम् च पूर्ववत्

मनसा सर्व कार्याणि शिव अग्नौ देवम् ईश्वरम्

ॐ भूः ब्रह्मणे हृदयाय नमः

ॐ तपस् तापनाय अस्त्राय नमः

शैवानि च समासेन न्यास योगेन सुव्रत

विज्ञानेन तनुं कृत्वा ब्रह्म अग्नेः अपि यत्नतः

गो क्षीर धवलम् दिव्यं पश्चिमं परमेष्ठिनः
स तप्यमानो भगवान् न किंचित् प्रतिपद्यत

श्रोत्राभ्याम् अत्रि नामानम् धर्मं च व्यवसायतः

ततः स भगवान् ब्रह्मा सम्प्राप्य द्विज पुंगवाः

यं प्रपश्यन्ति विद्वांसः स्व आत्म स्थम् परमेश्वरम्

नद्यः समुद्राः शैलाः च वृक्षा वीरुध एव च

अनुष्टुभं स वैराजम् उत्तरात् असृजत् मुखात्

पितृ वत् मन्यमानस्य पितरः सम्प्रजज्ञिरे

ततो दीर्घेण कालेन दुःखात् क्रोधो व्यजायत

उपासते तदा युक्ता रात्रि अह्नोः मध्यमां तनुम्

पुत्राः तमस् रजस् प्रायाः बलिनः ते निशाचराः

ते च प्रकाश बहुलाः तम उद्रिक्ताः रजोधिकाः

तन्मात्राणां द्वितीयः तु भूत सर्गः हि स स्मृतः

तद् भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात् तत् तस्य रोचते

उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यः तस्य जज्ञिरे

ईश्वर आसक्त मनसः न सृष्टौ दधिरे मतिम्

प्रजाः स्रक्ष्ये जगन्नाथ सृज त्वम् अशुभाः प्रजाः

निशम्य भगवान् वाक्यं शङ्करो धर्मवाहनः

मुखतो ऽजान् ससर्ज अन्यान् उदराद् गाः च निर्ममे

त्यक्ता सा अपि तनुः तेन सत्त्व प्रायम् अभूत् दिनम्

प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मनः तु सः

पञ्च एते योगिनो विप्राः परं वैराग्यम् आस्थिताः

भ्रुकुटि कुटिलात् तस्य ललाटात् परमेश्वरः

ततो ऽस्य मुखतो देवा दीव्यतः सम्प्रजज्ञिरे

खादनाः च अपि अशीलाः च भूत आद्याः परिकीर्तिताः

प्राणाद् ब्रह्मा असृजत् दक्षं चक्षुषः च मरीचिनम्

स एव भगवन्त् ईशः तेजस् राशिः सनातनः

महाभूतेषु नाना त्वम् इन्द्रिय अर्थेषु मूर्तिषु

बोधितः तेन विश्वात्मा तताप परमं तपः

ततस् अर्वाक्स्रोतसाम् सर्गः सप्तमः स तु मानुषः

आस्थाय मानवं रूपं धर्मः तैः सम्प्रवर्तितः

पशु आदयः ते विख्याता उत्पथ ग्राहिनः द्विजाः

स्थान अभिमानिनः सृष्ट्वा साधकान् असृजत् पुनः

बुद्धि पूर्वम् प्रवर्तन्ते मुख्य आद्याः मुनि पुंगवाः

सा अपविद्धा तनुः तेन सद्यः सन्ध्या व्यजायत

वयांसि वयसः सृष्ट्वा अवयो वक्षसो ऽसृजत्

ऋभुं सनत्कुमारं च पूर्वम् एव प्रजापतिः

अन्धकारे क्षुधा आविष्टाः राक्षसाः तस्य जज्ञिरे

उत्ससर्ज पितॄन् सृष्ट्वा ततस् ताम् अपि विश्वसृक्

सत्त्व मात्र आत्मकाम् देवः तनुम् अन्याम् अगृह्णत

तं बोधयामास सुतं जगत् मायः महा मुनिः

अष्टमो भौतिकः सर्गो भूत आदीनाम् प्रकीर्तितः

सर्पा यक्षाः तथा भूता गन्धर्वाः सम्प्रजज्ञिरे

उष्ट्रान् अश्वतरान् च एव न्यङ्कून् अन्यान् च जातयः

विनियोगं च भूतानां धाता एव विदधात् स्वयम्

सामानि जागतं छन्दः स्तोमं सप्तदशं तथा

इति एते पञ्च कथिताः सर्गा वै द्विज पुंगवाः

सृष्ट्वा चतुष्टयं सर्गं देवर्षि पितृ मानुषम्

तानि एव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

मुख्या नगा इति प्रोक्ता मुख्य सर्गः तु स स्मृतः

औषध्यः फल मूलिन्यः रोम्भ्यः तस्य जज्ञिरे

सा तमस् बहुला यस्मात् प्रजाः तस्याम् स्वपन्ति अतस्

सृष्टिं चिन्तयतः तस्य कल्प आदिषु यथा पुरा

मुमोह मायया सद्यो मायिनः परमेष्ठिनः

यथा ऋतौ ऋतु लिङ्गानि नाना रूपाणि पर्यये

समुत्पन्नो महादेवः शरण्यो नीललोहितः

तस्मात् अहर् देवतानाम् रात्रिः स्याद् देव विद्विषाम्

अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसान् आत्मनः समान्

नवमः च एव कौमारः प्राकृता वैकृताः तु इमे

ताम् अपि आशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः

तम् आह भगवान् ब्रह्मा सृज इमाः विविधाः प्रजाः

पद्भ्यां च अश्वान् स मातंगान् रासभान् गवयान् मृगान्

स्व आत्मना सदृशान् रुद्रान् ससर्ज मनसा शिवः

बहिस् अन्तर् च अप्रकाशः स्तब्धो निःसंज्ञ एव च

तस्य अभिध्यायतः सर्गः तिर्यक्स्रोतः ऽभ्यवर्तत

तम् अप्य् अ साधकम् ज्ञात्वा सर्गम् अन्यम् ससर्ज ह

शिरसो ऽङ्गिरसं देवो हृदयाद् भृगुम् एव च

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे सप्तमो ऽध्यायः

दुःख उत्कटाः सत्त्व युताः मनुष्याः परिकीर्तिताः

तमो मोहो महामोहस् तामिस्रः च अन्ध संज्ञितः

तस्मात् अहर् धर्म युक्ताः देवताः समुपासते
वैरूपम् अतिरात्रम् च पश्चिमात् असृजत् मुखात्

आपो अग्निः अन्तरिक्षम् च द्यौः वायुः पृथिवी तथा

ब्रह्मणो हि प्रजा सर्गम् सृजतः तु प्रजापतेः

वेद शब्देभ्यः एव आदौ निर्ममे स महा ईश्वरः

यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वान् तथा एव अप्सरसः शुभाः

ज्योत्स्ना सा च अभवत् विप्राः प्राञ्च् संध्या या अभिधीयते

ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभाग रताः पुनः

हिंस्र अहिंस्रे मृदु क्रूरे धर्म अधर्मौ ऋत अनृते

रजस् तमोभ्याम् आविष्टान् ततस् अन्यान् असृजत् प्रभुः

बृहत्साम तथा उक्थम् च दक्षिणात् असृजत् मुखात्

पुलस्त्यं च तथा उदानात् व्यानात् च पुलहं मुनिम्

प्रादुरासीत् तदा अव्यक्तात् अर्वाक्स्रोतः तु साधकः

अर्ध मासाः च मासाः च अयन अब्द युग आदयः

अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमात् मुखात्

प्रकाशा बहिस् अन्तर् च स्वभावाद् देव संज्ञिताः

पञ्चधा अवस्थितः सर्गो ध्यायतः सो ऽभिमानिनः

नर किंनर रक्षांसि वयः पशु मृग उरगान्

ततो असृजत् च भूतानि स्थावराणि चराणि च

एकविंशम् अथर्वाणम् आप्तोर्यामाणम् एव च

तस्माद् देव असुराः सर्वे मनवो मानवाः तथा

तेषु एवम् निरपेक्षेषु लोक सृष्टौ प्रजापतिः

तेषां ये यानि कर्माणि प्राञ्च् सृष्टौ प्रतिपेदिरे

तं प्राह भगवान् ब्रह्मा जन्म मृत्यु युताः प्रजाः

ततो अभिध्यायतः तस्य सत्य अभिध्यायिनः तदा

स्थान अभिमानिनः सर्वान् गदतः तान् निबोधत

संकल्पं च एव संकल्पात् सर्व लोक पितामहः

गायत्रं च ऋचं च एव त्रिवृत् साम रथंतरम्

यस्मात् तिर्यक् प्रवृत्तः स तिर्यक्स्रोतः ततस् स्मृतः

सनकं सनातनं च एव तथा एव च सनन्दनम्

ततो ऽस्य जघनात् पूर्वम् असुराः जज्ञिरे सुताः

उत्ससर्ज असुरान् सृष्ट्वा तां तनुं पुरुषोत्तमः

तिर्यक्स्रोतः तु यः प्रोक्तः तिर्यग्योनयः स पञ्चमः

नारायणो महा योगी योगि चित्त अनुरञ्जनः

अव्ययं च व्ययं च एव द्वयं स्थावर जङ्गमम्

सिसृक्षुः अम्भांसि एतानि स्वम् आत्मानम् अयूयुजत्

यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा

वैकारिकः तृतीयः तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

सा च उत्सृष्टा तनुः तेन सद्यो रात्रिः अजायत

युक्त आत्मनः तमस् मात्रा उद्रिक्ता अभूत् प्रजापतेः

इति एते ब्रह्मणा सृष्टाः साधका गृहमेधिनः

सत्त्व मात्र आत्मकाम् एव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम्

रजस् मात्र आत्मकाम् ब्रह्मा तनुम् अन्याम् अगृह्णत

तं दृष्ट्वा च अपरम् सर्गम् अमन्यत् भगवन्त् अजः

ततो देव असुर पितॄन् मनुष्यान् च चतुष्टयम्
दर्भ संमितम् ब्रह्मवर्चस्यम्

हुत्वा दिशाम् बलीन् नयेत् अवान्तर दिशाम् च ऊर्ध्व अवाचिभ्याम् च

पयसः हविः कृष्णा च गौः अजः वा श्वेतः पायसः एव वा

प्राच् द्वारम् धन्यम् यशस्यम् च

यम् इच्छेत् वशम् आयान्तम् तस्य नाम गृहीत्वा असौ इति वशी ह अस्य भवति

गौरे भूमि भागे ब्राह्मणः लोहिते क्षत्रियः कृष्णे वैश्यः अवसानम् जोषयेत् समम् लोमशम् अन् इरिणम् अ शुष्कम् यत्र उदकम् प्रत्यक् उदीचीम् प्रवर्तेत अ क्षीरिणः कण्टकिनः कटुकाः च अत्र ओषधयः न स्युः बृहत् तृणैः बल्यम् मृदु तृणैः पशव्यम् यत्र वा स्वयम् कृताः श्वभ्राः सर्वतस् अभिमुखाः स्युः

दक्षिणा पश्चिम द्वारे सर्वे कामाः

उदक् द्वारम् पुत्र्यम् पशव्यम् च

अर्ध मास व्रती तामिस्र आदौ ब्राह्मणान् आशयेत् व्रीहि कंस ओदनम्

आचित शतम् भवति

वशंगमौ इति एताभ्याम् आहुती जुहुयात्

अनुद्वारम् गेह द्वारम्

मध्ये वेश्मनः वसाम् पायसम् च आज्येन मिश्रम् अष्ट गृहीतम् जुहुयात् वास्तोष्पते इति याः च पराः सप्ता अलक्ष्मी निर्णोदे ताभिः च
अपि तु खलु पुनर् भगवन् इतः प्रज्ञापारमितातो निर्जातानि तथागत शरीराणि पूजां लभन्ते

अपि तु खलु पुनर् भगवन् तानि तथागत शरीराणि प्रज्ञापारमिता परिभावितानि पूजां लभन्ते

अपि तु खलु पुनर् भगवन् प्रज्ञापारमिता परिभाविता सर्वज्ञ ता सर्वज्ञ ता निर्जाता च तथागत शरीराणाम् पूजा भवति

अथ खलु आयुष्मान् आनन्दः शक्रं देवानाम् इन्द्रम् एतत् अवोचत् किं पुनः कौशिक देव लोके एव तानि मणि रत्नानि सन्ति उत जाम्बूद्वीपकानाम् अपि मनुष्याणां तानि मणि रत्नानि सन्ति शक्र आह देवेषु आर्य आनन्द तानि मणि रत्नानि सन्ति

तिष्ठतु भगवन् द्वि साहस्रः मध्यमो लोकधातुः तथागत शरीराणाम् परिपूर्णः चूलिका बद्धः

एवम् उक्ते शक्रो देवानाम् इन्द्रः भगवन्तम् एतत् अवोचत् महा गुण समन्वागता इयम् भगवन् यत् उत प्रज्ञापारमिता

यस्मिंश् च पृथिवी प्रदेशे आशीविषा अनुविचरेयुः तथा अन्ये ऽपि क्षुद्र जन्तवः तत्र अपि पृथिवी प्रदेशे धार्येत स्थापितं वा भवेत् ते अपि आशीविषाः ते च क्षुद्र जन्तवः ततस् ऽपक्रामेयुः

प्रज्ञापारमिता भावयितव्या

तत्र चेद् माम् भगवन् कश्चिद् एव प्रवारयेत् अन्यतरेण भागेन प्रवार्यमाणो अनयोः भागयोः स्थापितयोः यः ते भागो ऽभिप्रेतः तम् एकम् भागं परिगृह्णीष्व इति तत्र इमाम् एव अहम् भगवन् तयोः द्वयोः भागयोः स्थापितयोः भागम् गृह्णीयां यत् उत प्रज्ञापारमिताम्

तद् अपि सर्वज्ञ ज्ञानम् प्रज्ञापारमिता निर्जातम्

यत्र यत्र वा अमनुष्य गृहीतः कश्चिद् भवेत् पुरुषो वा स्त्री वा तत्र तत्र तस्मिन् मणि रत्ने प्रवेशित मात्रे सो अमनुष्यः ततस् ऽपक्रामेत्

तत् यथा अपि नाम कौशिक जम्बुद्वीपे नाना वृक्षाः नाना वर्णाः नाना संस्थानाः नाना पत्राः नाना पुष्पाः नाना फलाः नाना आरोह परिणाह सम्पन्नाः न च तेषां वृक्षाणां छायाया विशेषो वा नानाकरणं वा प्रज्ञायते अपि तु छाया छाया इति एवम् संख्यां गच्छति एवम् एव कौशिक आसां षण्णां पारमितानाम् उपाय कौशल्य परिगृहीतानाम् प्रज्ञापारमिता परिणामितानाम् सर्वज्ञ ता परिणामितानाम् न विशेषः न च नानाकरणम् उपलभ्यते

तत् यथा अपि नाम भगवन् सुधर्मायां देव सभायाम् अहम् यस्मिन् समये दिव्ये स्वके आसने निषण्णो भवामि तदा मम देव पुत्राः उपस्थानाय आगच्छन्ति

शीते च अपि वर्तमाने यस्मिन् पृथिवी प्रदेशे स्थाप्येत स पृथिवी प्रदेशः उष्णो भवेत्

अयम् एव भगवन् त्रि साहस्र महा साहस्रः लोकधातुः तथागत शरीराणाम् परिपूर्णः चूलिका बद्धः एको भागः कृत्वा स्थाप्येत इयं च प्रज्ञापारमिता लिखित्वा द्वितीयो भागः स्थाप्येत

उष्णे च अपि वर्तमाने यस्मिन् पृथिवी प्रदेशे स्थाप्येत स पृथिवी प्रदेशः शीतलो भवेत्

न खलु पुनर् मे भगवन् तेषु तथागत शरीरेषु अ गौरवम्

गौरवम् एव मे भगवन् तेषु तथागत शरीरेषु

येन परिनिर्वृतस्य अपि तथागतस्य अर्हतः सम्यक्संबुद्धस्य तानि तथागत शरीराणि पूजां लभन्ते सर्वज्ञ ज्ञानस्य इमानि तथागत शरीराणि भाजन भूतानि अभूवन् इति

तत् यथा तत् यत्र यत्र स्थाप्येत तत्र तत्र मनुष्या वा अमनुष्या वा अवतारं न लभेरन्

तस्मात् तर्हि भगवन् अनया एव प्रज्ञापारमितया पूजितया तेषाम् अपि तथागत शरीराणाम् परिपूर्णा पूजा कृता भवति

एतत् हि तथागतानां भूत अर्थिकम् शरीरम्

एभिः च अन्यैः च भगवन् एवंरूपैः गुणैः समन्वागतं तत् मणि रत्नम् भवेत्

तस्मात् तर्हि भगवन् प्रज्ञापारमितायां पूजितायाम् अतीत अनागत प्रत्युत्पन्नानाम् बुद्धानां भगवतां पूजा कृता भवति

तथा हि कौशिक बोधिसत्त्वो महासत्त्वो दीर्घरात्रं प्रज्ञापारमितायां चरति तेन सर्व सत्त्वानाम् चित्त चरितानि प्रज्ञापारमितायां सम्यक् प्रजानाति संपश्यति

सांनिपातिकेन अपि व्याधिना दुःखितस्य शरीरे स्थाप्येत तस्य तम् अपि सांनिपातिकं व्याधिं निगृह्णीयात् न विवर्धयेत् उपशमयेत्

सर्वज्ञ तायाः च तथागत शरीराणि आश्रय भूतानि

तत् कस्य हेतोः उक्तं हि एतत् भगवता धर्म कायाः बुद्धा भगवन्तः
एभिर् अपि भगवन् एवंरूपैः गुणैः समन्वागतं तत् मणि रत्नम् भवेत्

ये ऽपि ते कौशिक एतर्हि अ प्रमेयेषु अ संख्येयेषु लोकधातुषु बुद्धा भगवन्तः तिष्ठन्ति ध्रियन्ते यापयन्ति ते ऽपि कौशिक बुद्धा भगवन्तः इमाम् एव प्रज्ञापारमिताम् आगम्य अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धाः

ये ऽपि ते कौशिक भविष्यन्ति अनागते ऽध्वनि तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः ते ऽपि कौशिक इमाम् एव प्रज्ञापारमिताम् आगम्य अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंभोत्स्यन्ते

एतैश् च अन्यैश् च भगवन् एवंरूपैः गुणैः समन्वागतं तत् मणि रत्नम् भवेत्

एवम् एव भगवन् महेशाख्य हेतु प्रत्यय भूता प्रज्ञापारमिता

यथा च धर्म देशना धर्म भाणकाः च पूजां लभन्ते एवं तानि तथागत शरीराणि पूजां लभन्ते

ये ऽपि ते कौशिक अभूवन् अतीते ऽध्वनि तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धाः ते ऽपि कौशिक इमाम् एव प्रज्ञापारमिताम् आगम्य अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धाः

अ प्रमेय गुण समन्वागता इयम् भगवन् यत् उत प्रज्ञापारमिता

तत् कस्य हेतोः इह हि किल आसने निषद्य शक्रो देवानाम् इन्द्रः देवानां त्रायस्त्रिंशानां धर्मं देशयति इति

पुनर् अपरम् भगवान् शक्रं देवानाम् इन्द्रम् आमन्त्रयते स्म सचेद् कौशिक अयं ते जम्बूद्वीपः परिपूर्णः चूलिका बद्धः तथागत शरीराणाम् दीयेत इयं च प्रज्ञापारमिता लिखित्वा उपनाम्येत तत एकतरेण भागेन प्रवार्यमाणो अनयोः द्वयोः भागयोः स्थापितयोः कतमं त्वं कौशिक भागं गृह्णीयाः शक्र आह सचेद् मे भगवन् अयं जम्बूद्वीपः परिपूर्णः चूलिका बद्धः तथागत शरीराणाम् दीयेत इयं च प्रज्ञापारमिता लिखित्वा उपनाम्येत तत एकतरेण भागेन प्रवार्यमाणो अनयोः द्वयोः भागयोः स्थापितयोः इमाम् एव अहम् भगवन् प्रज्ञापारमितां परिगृह्णीयाम्

यथा च भगवन् राज पुरुषः राज अनुभावात् महतः जन कायस्य अकुतोभयः पूज्यः एवं स धर्म भाणकः धर्मकाय अनुभावात् महतः जन कायस्य अकुतोभयः पूज्यः

अनयोः द्वयोः भागयोः स्थापितयोः एकतरेण भागेन प्रवार्यमाणो अनयोः द्वयोः भागयोः स्थापितयोः यः ते भागो अभिप्रेतः तम् एकम् भागं गृहाण इति तत्र इमाम् एव अहम् भगवन् प्रज्ञापारमितां परिगृह्णीयाम्

यो ऽपि तस्य उदकस्य कलुष भावः तम् अपि प्रसादयेत्

यत्र च करण्डके तत् मणि रत्नम् प्रक्षिप्तं भवति उत्क्षिप्तं वा तत उद्धृते ऽपि तस्मिन् मणि रत्ने करण्डकात् स्पृहणीय एव स करण्डको भवति

न खलु पुनर् मे भगवन् तेषु तथागत शरीरेषु अ गौरवम्

तत् कस्य हेतोः प्रज्ञापारमिता निर्जात त्वात् तथागत शरीराणाम्

एष च तथागत कायः भूतकोटि प्रभावितः द्रष्टव्यो यत् उत प्रज्ञापारमिता

भगवान् आह एवम् एतत् कौशिक एवम् एतत्

एवं सचेद् नीलेन पीतेन लोहितेन माञ्जिष्ठेन एतेषाम् अन्येषाम् वा नाना प्रकाराणाम् वस्त्राणाम् अन्यतमेन वस्त्रेण तत् मणि रत्नम् वेष्टयित्वा वा बद्ध्वा वा उदके प्रक्षिप्येत तेन तेन वस्त्र रागेण तद् तद् स्वभाव वर्णम् तत् उदकम् कुर्यात्

सर्व सत्त्वानाम् हि भगवन् तथागतः ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः चित्त चरितानि सम्यक् प्रजानाति संपश्यति

एवम् उक्ते भगवान् शक्रं देवानाम् इन्द्रम् एतत् अवोचत् एवम् एतत् कौशिक एवम् एतत्

न च कौशिक आसां षण्णां पारमितानाम् उपाय कौशल्य परिगृहीतानाम् प्रज्ञापारमिता परिणामितानाम् सर्वज्ञ ता परिणामितानाम् विशेषः न च नानाकरणम् उपलभ्यते

अहम् अपि कौशिक एतर्हि तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः इमाम् एव प्रज्ञापारमिताम् आगम्य अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धः

तत् यथा अपि नाम भगवन् अनर्घं मणि रत्नम् एभिः एवंरूपैः गुणैः समन्वागतं स्यात्

न तु तानि प्रत्यय भूतानि न कारण भूतानि ज्ञानस्य उत्पादाय

तस्य तद् अपि पित्तं निगृह्णीयात् न विवर्धयेत् उपशमयेत्

वातेन अपि बाध्यमानस्य धम्यमाने शरीरे तत् मणि रत्नम् स्थाप्येत

न खलु पुनर् मे भगवन् तेषु तथागत शरीरेषु अ गौरवम्
पुनर् अपरम् भगवन् ये अ प्रमेयेषु अ संख्येषु लोकधातुषु बुद्धा भगवन्त एतर्हि तिष्ठन्ति ध्रियन्ते यापयन्ति तान् धर्म तया द्रष्टु कामेन कुल पुत्रेण वा कुल दुहित्रा वा प्रज्ञापारमितायां चरितव्यम् प्रज्ञापारमितायां योगम् आपत्तव्यम्

यत्र च उदके स्थाप्येत तत् अपि उदकम् एक वर्णम् कुर्यात् स्वकेन वर्णेन

येषाम् अपि केषांचिद् भगवन् अक्षिषु अर्बुदम् वा तिमिरं वा अक्षि रोगः वा पटलं वा भवेत् तेषां च तत् मणि रत्नम् अक्षिषु स्थाप्येत तेषां स्थापित मात्रेण एव ते अक्षि दोषाः निर्घातं प्रशमं गच्छेयुः

एवम् एव भगवन् सर्वज्ञ ज्ञान हेतुका तथागत शरीरेषु पूजा कृता भवति

सचेद् भगवन् स्त्री वा पुरुषो वा आशीविषेण दष्टो भवेत् तस्य तत् मणि रत्नम् दश्येत तस्य सह दंशनेन एव मणि रत्नस्य तत् विषम् प्रतिहन्येत विगच्छेत्

तथागत शरीराणि हि सर्वज्ञ ज्ञान आश्रय भूतानि

न खलु पुनर् भगवत् मम तेषु तथागत शरीरेषु अ गौरवम्

यानि खलु पुनर् देवेषु तानि लघूनि सर्व आकार गुण परिपूर्णानि

यस्मिन् समये न निषण्णो भवामि अथ तस्मिन् समये यत् मम असनम् तत्र देव पुत्राः मम गौरवेण तत् आसनम् नमस्कृत्य प्रदक्षिणीकृत्य पुनर् एव प्रक्रामन्ति

एवम् उक्ते शक्रो देवानाम् इन्द्रः भगवन्तम् एतत् अवोचत् महा पारमिता इयम् भगवन् यत् उत प्रज्ञापारमिता

तिष्ठतु चातुर्महाद्वीपको लोकधातुः तथागत शरीराणाम् परिपूर्णः चूलिका बद्धः

धर्मकाय परिनिष्पत्तितः मां भिक्षवो द्रक्ष्यथ

तिष्ठतु साहस्रो लोकधातुः तथागत शरीराणाम् परिपूर्णः चूलिका बद्धः

एवम् एव भगवन् प्रज्ञापारमिताया एते गुणाः सर्वज्ञ ज्ञानस्य च

अपि तु खलु पुनर् भगवन् तानि तथागत शरीराणि प्रज्ञापारमिता परिभावित त्वात् पूजां लभन्ते

न खलु पुनर् भगवन् तेषु तथागत शरीरेषु अ गौरवम्

अपि तु खलु पुनर् भगवन् इतः प्रज्ञापारमितातो निर्जातानि तानि तथागत शरीराणि पूजां लभन्ते यत् उत प्रज्ञापारमिता परिभावित त्वात्
आपो मा तस्मात् सर्वस्माद् दुरितात् पान्त्व् अंहसः

अग्निर् मा तस्माद् एनसो गार्हपत्यः प्र मुञ्चतु

इदं यत् कृष्णः शकुनिर् अभिनिष्पतन्न् अपीपतत्
सो ऽसौ लोकः सो ऽसाव् आदित्यस् तन् मनस् तद् बृहत् स भरद्वाजस् तत् शतम् तानि षड् वीर्याणि भवन्ति

द्वाविंशीं शंसति प्रतिष्ठयोर् एव तद् रूपं क्रियते तस्मात् सर्वाणि वयांसि पुच्छेन प्रतितिष्ठन्ति पुच्छेन एव प्रतिष्ठाय उत्पतन्ति प्रतिष्ठा हि पुच्छम्

अथ उ एकेन ह वै पत्त्रेण सुपर्णस्य उत्तरः पक्षो ज्यायांस् तस्माद् एकया ऋचा उत्तरः पक्षो भूयान् भवति

अथ अतस् दक्षिणः पक्षः

अथ यत् पुरुष रूपम् तद् अस्य श्रियै यशसे अन्नाद्याय अपचित्यै

अथ अतस् उत्तरः पक्षः

संपात एव कामानाम् अभ्याप्त्यै प्रतिष्ठित्या अन्नाद्याय पङ्क्तिः

ता एकविंशतिर् द्वि पदाः भवन्त्य् एकविंशतिर् हि इमानि प्रत्यञ्चि सुपर्णस्य पत्त्राणि भवन्ति

अथ अतस् पुच्छम्

अथ सूददोहाः

सो ऽयं लोकः सो ऽयम् अग्निः सा वाक् तद् रथन्तरं स वसिष्ठस् तत् शतम् तानि षड् वीर्याणि भवन्ति

अथ उ एकविंशो वै स्तोमानां प्रतिष्ठा प्रतिष्ठा पुच्छं वयसाम्

प्राणो वै सूददोहाः प्राणेन पर्वाणि संदधाति

ता ऊन अतिरिक्तौ भवतो वृषा वै बृहद् योषा रथन्तरम् अतिरिक्तं वै पुंसो न्यूनं स्त्रियै तस्माद् ऊन अतिरिक्तौ भवतः

अथ सूददोहाः

अथ सूददोहाः

अथ सूददोहाः

वृषा वै सूददोहा योषा धाय्या तद् उभयतः सूददोहसा धाय्यां परिशंसति तस्माद् द्वयो रेतः सिक्तम् सद् एक ताम् एव अप्येति योषाम् एव अभि अत आजाना हि योषातः प्रजाना तस्माद् एनाम् अत्र शंसति

प्राणो वै सूददोहाः प्राणेन पर्वाणि संदधाति

स एष द्वाभ्यां दशिनीभ्यां विराड्भ्याम् अनयोर् द्वाविंश्योर् द्वि पदयोः अयं पुरुषः प्रतिष्ठितः

तस्य यत् सुपर्ण रूपम् तद् अस्य कामानाम् अभ्याप्त्यै

अथ धाय्या
मयि ते रायः श्रयन्ताम् इत्य् आत्मानम्

सोमं ते क्रीणाम्य् ऊर्जस्वन्तं पयस्वन्तं वीर्यवन्तम् अभिमातिषाहम् शुक्रं ते शुक्रेण क्रीणामि चन्द्रं चन्द्रेण अमृतम् अमृतेन संयत् ते गोर् इत्य् उक्त्वा अस्मे चन्द्राणि इति यजमानाय प्रयच्छति

अथ दक्षिणाम् ईषाम् अन्वारभ्य संप्रैषम् आह

अस्मे ते बन्धुर् इति यजमानम् ईक्षते

एतया एव आवृता उत्तरम् अनड्वाहं युनक्ति

अथ एनम् वाससा परितनोति वनेषु व्य् अन्तरिक्षं ततान वाजम् अर्वत्सु पयो अघ्नियासु हृत्सु क्रतुं वरुणो विक्ष्व् अग्निम् दिवि सूर्यम् अदधात् सोमम् अद्राव् इति

वरुणस्य स्कम्भसर्जनम् असि इति शम्याम् अवगूहति

प्रत्यस्तो वरुणस्य पाश इति योक्त्रम्

तं यजमानस्य ऊरौ दक्षिण आसादयति इन्द्रस्य ऊरुम् आविश दक्षिणम् उशन्न् उशन्तं स्योनः स्योनम् इति

अथ उद् उ त्यं जातवेदसम् इति सौर्या ऋचा कृष्णाजिनं पुरस्तात् प्रत्यानह्यति

अथ यजमानं शुक्लया ऊर्णा स्तुकया अध्यस्यति अस्मे ज्योतिर् इति

तस्य नीडे कृष्णाजिनम् आस्तृणात्य् अदित्याः सदो असि इति

अथ एनम् प्रत्यपोर्णुते यजमानः

अथ एताम् कृष्णाम् उपग्रथ्नाति इदम् अहं सर्पाणां दन्दशूकानां ग्रीवा उपग्रथ्नामि इति

अथ कौत्साद् राजानम् आदत्ते मित्रो न एहि सु मित्र धाः इति

अथ एनम् आदाय उपोत्तिष्ठति उद् आयुषा सु आयुषा उद् ओषधीनां रसेन उत् पर्जन्यस्य शुष्मेण उद् अस्थाम् अमृतां अनु इति

दक्षिणत एतत् सोम वाहनम् अनः प्राच् ईषम् योग्य कृतम् उपस्थितं भवति

अथ एनम् प्रतीचीन ग्रीवया अजया पणते तपसस् तनूर् असि प्रजापतेर् वर्णस् तस्यास् ते सहस्र पोषम् पुष्यन्त्याश् चरमेण पशुना क्रीणामि इति

तया सोम विक्रयिणम् विध्यति सोम विक्रयिणि तम इति

तद् अभिप्रैत्य् उर्व् अन्तरिक्षम् अन्विहि इति

अद्भिर् अभ्युक्ष्य कौत्साय वा परिकर्मिणे वा उष्णीषम् प्रयच्छति
यद् वाव मे युवयोर् इत्य् आह तद् वाव मे पुनर् दत्तम् इति

तं तथा एव आगतम् अहर् रात्रे प्रतिनन्दतो ऽयं ते भगवो लोकः

किम् अभि इति

यद् वाव मे युष्मास्व् इत्य् आह तद् वाव मे पुनर् दत्त इति

अहर् रात्रयोः लोकम् इति

अक्षितिर् इति

सह नो ऽयं लोक इति

तं दिशो ऽभिप्रवहति

तं तथा एव आगतम् दिशः प्रतिनन्दन्त्य् अयं ते भगवो लोकः

सह नो ऽयं लोक इति

किम् अभि इति

किं नु त आवयोर् इति

दिश इति

ते आह प्र मा वहतम् इति

किं नु ते ऽस्मास्व् इति

तम् अहर् रात्रयोः लोकम् अभिप्रवहन्ति

श्रोत्रम् इति तद् अस्मै श्रोत्रं दिशः पुनर् ददति