tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
सर्वान् कामान् अवाप्नोति पुरुषो न अत्र संशयः

अचिरात् सिद्धि काङ्क्षी तु तयोः अन्यतरः भवेत्

नख अग्र केश निर्धूत स्नान वस्त्र घट उदकम्

समीप स्थः अपि अनुज्ञाप्य वदेत् तद् विमुखः गुरुम्

तेषां भक्तिम् अहम् दृष्ट्वा सद्यः प्रत्यक्ष ताम् इयाम्

एवं न्यासम् इमम् प्रोक्तं सर्व पाप हरम् शुभम्

दुर्गुणे ख्यापिते तस्य नैर्गुण्य शत भाज् भवेत्

सर्व पाप हरम् च एव त्रिविधो न्यास उच्यते

श्री भगवन्त् उवाच

प्रक्षाल्य पादौ आचम्य शुचिः भूत्वा समाहितः

समाप्तिः न अन्यथा तस्मात् जपेत् पञ्चाक्षरीम् शुभाम्

मन्त्रम् उच्चारयेत् वाचा जप यज्ञः स वाचिकः

पञ्चाक्षरम् ऋषि छन्दः दैवतं शक्ति बीज वत्

तद् नाभि पङ्कजात् जातः पञ्चवक्त्रः पितामहः

जपेन देवता नित्यं स्तूयमाना प्रसीदति

विनियोग जम् आयुष्यम् आरोग्यम् तनु नित्य ता

शनैश्चर दिने ऽश्वत्थं पाणिभ्यां संस्पृशेत् सुधीः

पालाश समिधैः देवि तस्य शान्तिः भविष्यति

कण्ठे च एव न्यसेत् एव प्रणव आदि त्रि भेदात्

ब्रह्मचारि गृहस्थानाम् यतीनां क्रमशो भवेत्

यक्ष रक्षस् पिशाचाः च ग्रहाः सर्वे च भीषणाः

पाद आदि मूर्ध पर्यन्तम् संहारो भवति प्रिये

शतं वै शङ्ख मणिभिः प्रवालैश् च सहस्रकम्

स देहन्यास इति उक्तः सर्वेषां सम एव स

यावत् ग्रहण मोक्षम् तु तावत् नद्याम् समाहितः

गुरोः देव समक्षम् वा न यथा इष्ट आसनः भवेत्

जपेत् नित्यम् स संकल्पम् पुरश्चरणम् एव च

अङ्गुष्ठं मोक्ष दम् विद्यात् तर्जनी शत्रु नाशना

न्यासं षडङ्गं दिग्बन्धं विनियोगम् अशेषतस्

इति तेन समादिष्टः पञ्च वक्त्र धरः हि अहम्

तस्य न अस्ति समो लोके स सिद्धः सिद्धि दः वशी

विद्या लक्ष्मी विशुद्धि अर्थम् मां ध्यात्वा अञ्जलिना शुभे

एवं तुष्टो गुरुः शिष्यं पूजितं वत्सर उषितम्

अश्वत्थ वृक्षम् आश्रित्य जपेत् लक्ष द्वयम् सुधीः

मद् प्रियः सततं श्रीमान् मद् भूतैः परिरक्षितः

शुचौ देशे गृहे वा अपि काले सिद्धि करे तिथौ

शृणुष्व सर्व यज्ञेभ्यः जप यज्ञः विशिष्यते

स बीज सम्पुटम् मन्त्रं शत लक्षम् जपेत् शुचिः

जपेल् लक्षं तु पूर्वाह्णे हुत्वा च अष्टशतेन वै

इत्थम् अङ्गानि विन्यस्य ततो वै बन्धयेत् दिशः

यथा वह्नि समीप स्थः घृत कुम्भः विलीयते

कुर्वन् पतति अधस् गत्वा तत्र एव परिवर्तते

उत्पत्तिः ब्रह्मचारिणाम् गृहस्थानां स्थितिः सदा

पाप शुद्धिः न चेद् पुंसः क्रियाः सर्वाः च निष्फलाः

गुरोः हितम् प्रियं कुर्यान् मनस् वाच् काय कर्मभिः

जपेत् पञ्चाक्षरीम् विद्यां विधिना एव द्विजोत्तमाः

पर दारान् पर द्रव्यम् पर हिंसाम् च सर्वदा

एको न गच्छेत् अध्वानम् बाहुभ्यां न उत्तरेत् नदीम्

ज्ञानिनं सत् गुण उपेतम् ध्यान योग परायणम्

प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि सर्व पाप विशुद्धये

अनृतं परुषं शाठ्यं पैशुन्यं पाप हेतुकम्

प्रोवाच पुत्रेषु जगत् हिताय मन्त्रं महार्थं किल पञ्च वर्णम्

मध्यरात्रे च शिवयोः पश्यति एव न संशयः

न्यस्यते यत् तत् उत्पत्तिः विपरीतम् तु संहृतिः

आददीत गुरोः मन्त्रम् ज्ञानं च एव क्रमेण तु

श्रावयेत् च द्विजान् शुद्धान् पञ्चाक्षर विधि क्रमम्

चित्तेन एव च वित्तेन तथा वाचा च सुव्रताः

त्रिंशत् च धन सम्पत्तये पञ्चाशत् च आभिचारिकम्

शक्तिः त्वम् एव देवेशि सर्व देव नमस्कृते

कौशेयं व्याघ्र चर्मम् वा चैलं तौलम् अथ अपि वा

वाकारो हेम वर्णः अस्य स्थानं च एव उत्तरम् मुखम्

नदी तोयेन सम्पूर्णं घटं संस्पृश्य शोभनम्

पूर्व कल्प समुद्भूतान् श्रुतवन्तः यथा पुरा

अङ्गन्यासं ततः पश्चात् अक्षराणाम् विधि क्रमात्

हृदये गुह्यके च एव पादयोः मूर्धनि वाचि वा

सूत उवाच

स्फाटिकैर् दश साहस्रम् मौक्तिकैः लक्षम् उच्यते

घृतेन अष्टशतम् हुत्वा सद्यः शान्तिः भविष्यति

पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः

छन्दः अनुष्टुभ् ऋषिः च अत्रिः रुद्रो दैवतम् उच्यते
जापिनं न उपसर्पन्ति भय भीताः समन्ततः

अर्कैः अष्टशतम् जप्त्वा जुह्वन् व्याधेः विमुच्यते

शिवः स्यात् सः जपेत् मन्त्रम् पञ्च लक्षम् अन् आकुलः

ब्रह्महत्या विशुद्धि अर्थम् जपेत् लक्ष अयुतम् नरः

दौर्बल्यं याति तद् मन्त्रम् विनियोगम् अ जानतः

तान् पञ्च वदनैः गृह्णन् ब्रह्मा लोकपितामहः

ग्रह नक्षत्र पीडासु जपेत् भक्त्या अयुतम् नरः

ऋषय ऊचुः
स्नेह अग्निः उत्तमाम् तृष्णां स उपसर्गाम् उदीरयेत्

प्रवृद्ध श्लेष्म मेदस्काः चल स्थूल गल उदराः

ज्वर अतीसार कासाः च येषां चिर समुत्थिताः

पुरीषं ग्रथितं रूक्षं वायुः अप्रगुणः मृदुः

वात पित्त प्रकृतयः वात पित्त विकारिणः

काल अनुपाने के कस्य कति काः च विचारणाः

भवति क्रूर कोष्ठस्य ग्रहणी अति उल्बण अनिला

वात आतप सहाः ये च रूक्षा भार अध्व कर्शिताः

निर्वापणं मृदु करम् स्वर वर्ण प्रसादनम्

इति तिस्रः समुद्दिष्टा मात्राः स्नेहस्य मानतः

अस्थि संधि सिरा स्नायु मर्म कोष्ठ महा _

पक्ता खर त्वम् रौक्ष्यं च गात्रस्य अस्निग्ध लक्षणम्

स्नेहनस्य प्रकर्षौ तु सप्त रात्र त्रि रात्रकौ

कृमि कोष्ठाः क्रूर कोष्ठाः तथा नाडीभिः अर्दिताः

तत् हि अभिष्यन्दि अरूक्षम् च सूक्ष्मम् उष्णम् व्यवायि च

प्रधाना मध्यमा ह्रस्वा स्नेह मात्रा जरां प्रति

परिहारे सुखा च एषा मात्रा स्नेहन बृंहणा

ये तु वृद्धाः च बालाः च सुकुमाराः सुख उचिताः

शुद्धि अर्थम् पुनर् आहारे नैशे जीर्णे पिबेत् नरः

वसा मज्जनोः तु मण्डः स्यात् सर्वेषु उष्णम् अथ अम्बु वा

दुर्बलाः च प्रतान्ताः च स्नेह ग्लानाः मद आतुराः

अथ तद् संशय छेत्ता प्रत्युवाच पुनर्वसुः

उदीर्ण पित्ता ग्रहणी यस्य च अग्नि बलम् महत्

अन्न द्विषः छर्दयन्तः जठर आम गर अर्दिताः

तैलं सुराया मण्डेन वसां मज्जानम् एव वा

विचारणाः केषु योज्या विधिना केन तत् प्रभो

बलवान् मारुतः येषां खानि च आवृत्य तिष्ठति

क्षीरसर्पिः च तत् सिद्धं स्नेहनीयं घृत उत्तमम्

न अलम् स्नेह समृद्धस्य शमाय अन्नम् सु गुरु अपि

तेषां स्नेहयितव्यानां वसा पानम् विधीयते

तत्र अपि उल्लेखनम् शस्तं स्वेदः काल प्रतीक्षणम्

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

सर्वेषां तैल जातानाम् तिल तैलम् विशिष्यते

मार्दवं स्निग्ध ता च अङ्गे स्निग्धानाम् उपजायते

सुखेन च स्नेहयति शोधन अर्थे च युज्यते

लवण उपहिताः स्नेहाः स्नेहयन्ति अचिरात् नरम्

वात पित्त अधिकः रात्रौ उष्णे च अपि पिबेत् नरः

तृष्णा मूर्छा परीताः च गर्भिण्यः तालु शोषिणः

तेषां दधि क्षीर घृत आमिषम् वसा स्नेहेषु मज्जा च तथा उपदिश्यते

स्नेहस्य स भिषज् दृष्टः कल्पः प्राथमकल्पिकः

आनाहम् अरुचिम् शूलं पाण्डु ताम् वा समृच्छति

गण्डूषः कर्ण तैलम् च नस्तस् कर्ण अक्षि तर्पणम्

अथ अतस् स्नेहाध्यायं व्याख्यास्यामः

कति मात्राः कथम् मानाः का च केषु उपदिश्यते

वात व्याधिभिः आविष्टाः वात प्रकृतयः च ये

शूलम् आम प्रदोषाः च जायन्ते स्नेह विभ्रमात्

पिबेत् संशमनं स्नेहम् अन्न काले प्रकाङ्क्षितः

स्नेह मात्राम् पिबेयुः ते ह्रस्वां ये च अवराः बले

कृसराः च बहु स्नेहाः तिल काम्बलिकाः तथा

द्राक्षा रसम् पीलु रसम् जलम् उष्णम् अथ अपि वा

स्नेहस्य अमित विज्ञानैः ज्ञानम् इच्छामि वेदितुम्

मूर्च्छां पिपासाम् उन्मादम् कामलां वा समीरयेत्

ग्राम्य आनूप औदकम् मांसं गुडं दधि पयः तिलान्

न स्नेह्या वर्तमानेषु न नस्तस् वस्ति कर्मसु

बल्या पुनर्नव करा शरीर इन्द्रिय चेतसाम्

मृदु कोष्ठस्य तस्मात् स सु विरेच्यः नरः स्मृतः

शीते रात्रौ पिबन् स्नेहं नरः श्लेष्म अधिकः ऽपि वा

पिबन् स फाणितम् क्षीरं नरः स्निह्यति वातिकः

पुष्टि कामाः प्रजा कामाः सौकुमार्य अर्थिनः च ये

क्षीर सिद्धः बहु स्नेहः स्नेहयेत् अचिरात् नरम्

धारोष्णं स्नेह संयुक्तम् पीत्वा स शर्करम् पयः

दीप्ति ओजस् स्मृति मेधा अग्नि बुद्धीन्द्रिय बल अर्थिनः

वृष्या बल्या निराबाधा चिरं च अपि अनुवर्तते

जठरं ग्रहणी दोषाः स्तैमित्यं वाक्य निग्रहः

अरुष्क स्फोट पिडक कण्डू उपमाभिः अर्दिताः

वर्जयेत् अप्रवातम् च सेवेत शयन आसनम्

गुडम् इक्षु रसम् मस्तु क्षीरम् उल्लोडितं दधि

चक्षुस् कामाः क्षताः क्षीणा वृद्धा बालाः तथा अबलाः

यवागूः सूप शाकौ च यूषः काम्बलिकः खडः

मज्जा विशेषतो ऽस्थ्नां च बल कृत् स्नेहने हितः
एषु च एव उत्तमम् सर्पिः संस्कारस्य अनुवर्तनात्

द्रव उष्णम् अनभिष्यन्दि भोज्यम् अन्नम् प्रमाणतः

अजीर्णे यदि तु स्नेहे तृष्णा स्यात् छर्दयेत् भिषज्

बल शुक्र रस श्लेष्म मेदस् मज्ज विवर्धनः

स चेत् सु शीतम् सलिलं न आसादयति दह्यते

यथा एव आशीविषः कक्ष मध्य गः स्व विष अग्निना

ओक ऋतु व्याधि पुरुषान् प्रयोज्या जानता भवेत्

अभिष्यण्ण आनन गुदाः नित्य मन्द अग्नयः च ये

एक अह उपरतः तद्वत् भुक्त्वा प्रच्छर्दनं पिबेत्

अकाले च अहितः च एव मात्रया न च योजितः

रिक्त कोष्ठ त्वम् अहितम् येषां मन्द अग्नयः च ये

तत्र श्लोकः

व्यायाम मद्य स्त्री नित्याः स्नेह्याः स्युः ये च चिन्तकाः

षड्भिः त्रिषष्टिधा संख्यां प्राप्नोति एकः च केवलः

मात्रा एषा मन्द विभ्रंशा न च अति बल हारिणी

स जग्ध्वा स्नेह मात्राम् ताम् ओजः प्रक्षारयन् बली

घृतं पित्त अनिल हरम् रस शुक्र ओजसाम् हितम्

स्नेहम् अग्रे प्रयुञ्जीत ततः स्वेदम् अनन्तरम्

ओदनः च विलेपी च रसो मांसं पयो दधि

स्नेहयन्ति तिलाः पूर्वं जग्धाः स स्नेह फाणिताः

के मृदु क्रूर कोष्ठाः का व्यापदः सिद्धयः च काः

सर्पिः शरदि पातव्यं वसा मज्जा च माधवे

सर्पिस् तैल वसा मज्जा तण्डुल प्रसृतैः शृता

स्नेह आशयाः स्थावर संज्ञिताः तथा स्युः जङ्गमाः मत्स्य मृगाः स पक्षिणः

श्लेष्म अधिकः दिवा शीते पिबेत् च अमल भास्करे

तक्र अरिष्ट प्रयोगः च रूक्ष पान अन्न सेवनम्

रसैः च उपहितः स्नेहः समास व्यास योगिभिः

येभ्यो येभ्यो हितो यो यः स्नेहः स परिकीर्तितः

उदीर्ण पित्त अल्प कफा ग्रहणी मन्द मारुता

पावकः च उत्तम बलः येषां ये च उत्तमाः बले

पौरुष उपचये स्नेहे व्यायामे च इष्यते वसा

नरः स्निह्यति पीत्वा वा सरं दध्नः स फाणितम्

पिप्पलीभिः हरीतक्या सिद्धैः त्रिफलया अपि वा

पिबेयुः मध्यमाम् मात्रां मध्यमाः च अपि ये बले

कुष्ठी शोथी प्रमेही च स्नेहने न प्रयोजयेत्

मद्यं वा तरुणं पीत्वा मृदु कोष्ठः विरिच्यते

मूत्राणां त्रिफलायाः च स्नेह व्यापत्ति भेषजम्

वात आनुलोम्यम् दीप्तो अग्निः वर्चः स्निग्धम् असंहतम्

कुसुम्भ बिल्व आरुक मूलक अतसी निकोचक अक्षोड करञ्ज शिग्रुकाः

स्नेह वत् द्रवम् उष्णम् च त्रि अहम् भुक्त्वा रस ओदनम्

सर्पिः तैलम् वसा मज्जा सर्व स्नेह उत्तमाः मताः

स्यात् तु असंशोधन अर्थीये वृत्तिः स्नेहे विरिक्त वत्

यव कोल कुलत्थाः च स्नेहाः स गुड शर्कराः

स्निह्यति क्रूर कोष्ठः तु सप्त रात्रेण मानवः

अति उष्णे वा दिवा पीतो वात पित्त अधिकेन वा

आयुस् प्रकर्ष कामाः च बल वर्ण स्वर अर्थिनः

स्नेहैः यथार्हम् तान् सिद्धैः स्नेहयेत् अविकारिभिः

महत् च अग्नि बलम् येषां वसा सात्म्याः च ये नराः

स्नेहो मिथ्या उपचारात् च व्यापद्येत अतिसेवितः

स्नेहात् प्रस्कन्दनं जन्तुः त्रि रात्र उपरतः पिबेत्

वात आर्ताः क्रूर कोष्ठाः च स्नेह्या मज्जानम् आप्नुयुः

चतुर्विंशतिः इति एताः स्नेहस्य प्रविचारणाः

कुष्ठिनः च प्रमीढाः च वातशोणितिकाः च ये

दाडिमं दधि स व्योषम् रस संयोग संग्रहः

एवम् एताः चतुःषष्टिः स्नेहानां प्रविचारणा

त्वच्यम् उष्णम् स्थिर करम् तैलं योनि विशोधनम्

किम् योनयः कति स्नेहाः के च स्नेह गुणाः पृथक्

क्लेश असहाः मद्य नित्याः तेषाम् इष्टा विचारणा

अच्छे संशोधने च एव स्नेहे का वृत्तिः इष्यते

न अति बहु आशिनः च एव मृदु कोष्ठाः तथा एव च

पायसं कृशरां सर्पिः काश्मर्य त्रिफला रसम्

संशोधनात् ऋते येषां रूक्षणं सम्प्रवक्ष्यते

भक्ष्यम् अभ्यञ्जनम् वस्तिः तथा च उत्तरवस्तयः

कुष्ठानि कण्डूः पाण्डु त्वम् शोफ अर्शांसि अरुचिः तृषा

पिबेयुः सर्पिः आर्ताः च दाह शस्त्र विष अग्निभिः

विद्ध भग्न आहत भ्रष्ट योनि कर्ण शिरस् _

सक्तवः तिल पिष्टम् च मद्यं लेहाः तथा एव च

योनि शुक्र प्रदोषेषु साधयित्वा प्रयोजयेत्

यथाग्नि जीर्यति स्नेहः तथा स्रवति च अधिकः
न सर्पिः केवलं पित्ते स आमे विशेषतः

पाञ्चप्रसृतिकी पेया पेया स्नेहनम् इच्छता

दोष अनुकर्षिणी मात्रा सर्व मार्ग अनुसारिणी

दीप्त अग्नयः क्लेश सहाः घस्मराः स्नेह सेविनः

तन्द्रीर् अरुचिर् उत्केशः स्यात् अतिस्निग्ध लक्षणम्

शकृत् मूत्र अनिल उद्गारान् उदीर्णान् च न धारयेत्

स्नेहं पीत्वा नरः स्नेहं प्रतिभुञ्जान एव च

द्राक्षा आमलक यूषाभ्याम् दध्ना च अम्लेन साधयेत्

न अति स्निग्धम् असंकीर्णम् श्वः स्नेहं पातुम् इच्छता

यथा वा आक्लेद्य मृद् पिण्डम् आसिक्तम् त्वरया जलम्

लाव तैत्तिर मायूर हांस वाराह कौक्कुटाः

यव कोल कुलत्थानाम् रसाः क्षारः सुरा दधि

तासां प्रयोगान् वक्ष्यामि पुरुषं पुरुषं प्रति

स्नेहानां द्विविधा सौम्य योनिः स्थावर जङ्गमा

प्रभूत स्नेह नित्याः ये क्षुध् पिपासा सहाः नराः

स्निग्ध श्लक्ष्ण तनु त्वच् ताम् ये च काङ्क्षन्ति देहिनः

गृह्णाति अम्बु यथा वस्त्रं प्रस्रवति अधिकम् यथा

पिबेयुः उत्तमाम् मात्रां तस्याः पाने गुणान् शृणु
बोधि चित्त बलात् एव श्रावकेभ्यः अपि शीघ्र गः

कामैः न तृप्तिः संसारे क्षुर धारा मधु उपमैः

एकैकस्य अपि दोषस्य यत्र कल्प अर्णवैः क्षयः

तत्र तत्र एव तद् पापैः दुःख शस्त्रैः विहन्यते

मनोरथः शुभ कृताम् यत्र यत्र एव गच्छति

छेत्तव्यः च अस्मि भेत्तव्यो दाह्यः पाट्यो अपि अनेकशस्

न प्राप्तं भगवत् पूजा महोत्सव सुखम् मया

यम पुरुष अपनीत सकल छविः आर्त रवः हुतवह ताप विद्रुतक ताम्र निषिक्त तनुः

यमेन उद्वीक्ष्यमाणस्य बद्ध मार्गस्य सर्वतः

मानाच् चेन् न करोमि एतद् मानः नश्यतु मे वरम्

पाप कारि सुख इच्छा तु यत्र यत्र एव गच्छति

कृत्वा च नारकं कर्म किम् एवम् स्वस्थम् आस्यते

स्मृति खड्गम् तथा भ्रष्टं गृह्णीयान् नरकान् स्मरन्

एवं विपक्षम् उन्मूल्य यतेत उत्साह वृद्धये

कथं करोमि येन इदम् पुनर् मम न भवेत् इति

तस्माद् दृढेन चित्तेन करोमि आपदम् _

बल नाश अनुबन्धे तु पुनः कर्तुं परित्यजेत्

किं पुनः कृत पापस्य तीव्रान् नरक दुःखात्

मृत्यु ग्रस्तः अमर आकारैः दुःखित विहन्यसे

यैर् उत्साह वशात् प्राप्ता दुरापा बोधिः उत्तमा

अ प्रमेय व्यथा भाज्ये न उरः स्फुटति मे कथम्

न एव अवसादः कर्तव्यः कुतो मे बोधिः इति अतस्

छन्दं दुःख भयात् कुर्यात् अनुशंसान् च भावयन्

जीव मत्स्यः इव अस्मि इति युक्तं भयम् इह एव ते

इदं न प्राप्तम् आरब्धम् इदम् अर्ध कृतम् स्थितम्

परात्म समता च एव परात्म परिवर्तनम्

यत् एव आपद्यते कर्म तद् कर्म व्यसनी भवेत्

बोधि चित्त रथम् प्राप्य सर्व खेद श्रम अपहम्

तस्मात् मया एषाम् कर्तव्यं न अशक्तः अहम् यथा जनः

धर्म छन्द वियोगेन पौर्विकेण मम अधुना

एवं क्षमो भजेत् वीर्यम् वीर्ये बोधिः यतस् स्थिता

कल्प कोटीः असंख्येयाः न च बोधिः भविष्यति

छन्द स्थाम् अरति मुक्ति बलम् सत्त्व अर्थ सिद्धये

तस्य अपि मूलं सततं विपाक फल भावना

व्युत्थितश् चेष्टमानः तु महताम् अपि दुर्जयः

क्रियाम् इमाम् अपि उचिताम् वर वैद्यः न दत्तवान्

मुक्त्वा धर्म रतिम् श्रेष्ठाम् अनन्त रति संततिम्

नीचं कर्म करोति अन्यः कथं मयि अपि तिष्ठति

ये सत्त्वा मान विजिताः वराकाः ते न मानिनः

मिथ्या कल्पनया चित्ते पापात् कायाः यतो व्यथा

मुनि कर बोधित अम्बुज विनिर्गत सत् वपुषः सुगत सुताः भवन्ति सुगतस्य पुरः कुशलैः

सुसमाप्तं च तत् मुञ्चेत् उत्तरोत्तर तृष्णया

वज्र ध्वजस्य विधिना मानं त्व् आरभ्य भावयेत्

सर्वतः परिभूताः च मान स्तब्धाः तपस्विनः

तत् करोति क्रमात् पश्चाद् यत् स्व मांसानि अपि त्यजेत्

अ प्रमेयाः मया दोषा हन्तव्याः स्व पर आत्मनोः

क्षपयन् पूर्व पापानि प्रतीच्छन् पुण्य सागरान्

तथा उत्साह वशम् यायात् ऋद्धिः च एवम् समृध्यति

त्रास उच्चार विलिप्त अङ्गः विह्वलः किं करिष्यसि

अनारम्भो वरं नाम न त्व् आरभ्य निवर्तनम्

संत्यज्य अपि तत् आलस्यम् अकाले किं करिष्यसि

विषाद कृत निश्चेष्टे आपदः सुकरा ननु

यथा मध्याह्न संतप्तः आदौ प्राप्त सराः करी

स्व पाप स्मृति संतप्तः शृण्वन् नादान् च नारकान्

सुख अर्थम् क्रियते कर्म तथा अपि स्यान् न वा सुखम्

भीतेभ्यो न अभयम् दत्तम् आर्ताः न सुखिनः कृताः

पूर्वं निरूप्य सामग्रीम् आरभेत् न आरभेत वा

तत्र तत्र एव तद् पुण्यैः फल अर्घेन अभिपूज्यते

लघुं कुर्यात् तथा आत्मानम् अप्रमाद कथाम् स्मरन्

तत्र खड्गं यथा भ्रष्टं गृह्णीयात् स भयः त्वरम्

किम् अद्य अपि न जानासि मृत्योः वदनम् आगतः

तस्माद् बहूनि दुःखानि हन्तुं सोढव्यम् _

मधुरेण उपचारेण चिकित्सति महा आतुरान्

तस्मात् उत्सङ्ग गे सर्पे यथा उत्तिष्ठति सत्वरम्

गुणा मया अर्जनीयाः च बहवः स्व पर आत्मनोः

कथं ते रोचते भोक्तुं कथं निद्रा कथं रतिः

गुरुलाघव मूढत्वम् तत् मम स्याद् अ विचारतः

तस्मात् कर्म अवसाने अपि निमज्जेत् तत्र कर्मणि

त्रैलोक्य विजिगीषु त्वम् हास्यम् आपज् जितस्य मे
तत्र एकैक गुण अभ्यासः भवेत् कल्प अर्णवैः न वा

ते मानिनो विजयिनः च त एव शूरा ये मान शत्रु विजयाय वहन्ति मानम्

ते ऽपि चेद् मानिनाम् मध्ये दीनाः तु वद कीदृशाः

किम् उत अहम् नरो जात्या शक्तो ज्ञातुं हित अहितम्

बन्धून् निराशान् संपश्यन् यम दूत मुखानि च

वृथा नीतं मया जन्म कथंचिल् लब्धम् अद्भुतम्

मूढ कालो न निद्राया इयं नौर् दुर्लभा पुनः

आलस्यं कुत्सित आसक्तिः

अकस्मात् मृत्युः आयातः हा हतः अस्मि इति चिन्तयन्

किं वीर्यं कुशल उत्साहः तद् विपक्षः क उच्यते

न दुःखी त्यक्त पापत्वात् पण्डितत्वात् न दुर्मनाः

अन्यच् च कार्य कालम् च हीनं तच् च न साधितम्

नष्ट शल्य व्यथा अपोहे तद् उत्पादन दुःख वत्

क्लेश प्रहारान् संरक्षेत् क्लेशान् च प्रहरेद् दृढम्

बोधिं किं न आप्नुयाम् अहम्

मांस अस्थि त्यजतः तस्य तदा किं नाम दुष्करम्

महत्सु अपि हि कृच्छ्रेषु न रसं चक्षुः ईक्षते

शोक वेग समुच्छून स अश्रु रक्त ईक्षण आननान्

निद्रा आलस्य आगमे तद्वत् प्रतिकुर्वीत सत्वरम्

यस्मात् तथागतः सत्यं सत्य वादी इदम् उक्तवन्

एवं कृच्छ्रम् अपि प्राप्य न क्लेश वशगः भवेत्

त्रिषु मानो विधातव्यः कर्म उपक्लेश शक्तिषु

क्लेश स्वतन्त्रः लोकः अयम् न क्षमः स्व अर्थ साधने

कर्म आगमात् यथा पूर्वं सज्जः सर्वत्र वर्तते

पर पिण्ड आशिनः दासा मूर्खा दुर्दर्शनाः कृशाः

एक एकस्मिन् छले सुष्ठु परितप्य विचिन्तयेत्

मया हि सर्वं जेतव्यम् अहम् जेयो न केनचित्

विषं रुधिरम् आसाद्य प्रसर्पति यथा तनौ

मृतं दुण्डुभम् आसाद्य काकः अपि गरुडायते

खड्ग युद्धम् इव आपन्नः शिक्षितेन अरिणा सह

दुर्योधनः क्लेश गणैः सिंहो मृग गणैः इव

तिष्ठन् परार्थं संसारे कृपालुः केन खिद्यते

न कृता शासने कारा दरिद्र आशा न पूरिता

पुण्येन कायः सुखितः पाण्डित्येन मनः सुखि

आपद् आबाधते अल्पा अपि मनो मे यदि दुर्बलम्

तथा एव छिद्रम् आसाद्य दोषः चित्ते प्रसर्पति

मानेन दुर्गतिं नीता मानुष्ये अपि हत उत्सवाः

निरुद्यम फल आकाङ्क्षिन् सुकुमार बहु व्यथैः

यदा शाकेषु इव प्रज्ञा स्व मांसे अपि उपजायते

यथा एव तूलकं वायोः गमन आगमने वशम्

यावत् संभृत सम्भारम् मरणं शीघ्रम् एष्यति

स्खलिते मरण त्रासात् तत्परः स्यात् तथा व्रती

तथा अपि निद्रां यासि एव चण्डाल महिषः यथा

पुण्य अमृतैः कथं तृप्तिः विपाक मधुरैः शिवैः

मया एष मानो वोढव्यो जिन सिंह सुतः ह्य् अहम्

मया एव एकेन कर्तव्यम् इति एषा कर्म मानिता

संसर्गं कर्म वा प्राप्तम् इच्छेत् एतेन हेतुना

न हि वीर्यं विना पुण्यं यथा वायुं विना आगतिः

ये तं स्फुरन्तम् अपि मान रिपुम् निहत्य कामं जने जय फलम् प्रतिपादयन्ति

क्लेश वागुरिक आघ्रातः प्रविष्टो जन्म वागुराम्

स्व यूथ्यान् मार्यमाणांस् त्वं क्रमेण एव न पश्यसि
त्रैष्टुभम् प्रौगम् कुर्यात् इति आहुः वीर्यम् वै त्रिष्टुभ् वीर्यवान् भवति इति

आनुष्टुभम् प्रौगम् कुर्यात् इति आहुः क्षत्रम् वै अनुष्टुभ् क्षत्रस्य आप्त्यै इति

तत् वा ऐकाहिकम् रूप समृद्धम्

पाङ्क्तम् प्रौगम् कुर्यात् इति आहुः अन्नम् वै पङ्क्तिः अन्नवान् भवति इति

तत् मधुछन्दसः मधुछन्दः त्वम्

सर्वम् वै मधु

सर्वान् कामान् अवरुन्धे यः एवम् वेद

मधु ह स्म वै ऋषिभ्यः मधुछन्दाः छन्दति

सर्वे वै कामाः मधु

बार्हतम् प्रौगम् कुर्यात् इति आहुः श्रीः वै बृहती श्रीमान् भवति इति

जागतम् प्रौगम् कुर्यात् इति आहुः जागताः वै पशवः पशुमान् भवति इति

बहु वा एतस्मिन् अहनि किञ्च किञ्च वारणम् क्रियते शान्त्यै एव

औष्णिहम् प्रौगम् कुर्यात् इति आहुः आयुः वै उष्णिह् आयुष्मान् भवति इति

शान्त्याम् एव तत् प्रतिष्ठायाम् अन्ततस् प्रतितिष्ठन्ति

प्रतितिष्ठति यः एवम् वेद येषाम् च एवम् विद्वान् एतत् होता शंसति

ब्रह्म एतत् अहर्

ब्रह्मणा एव तत् ब्रह्म प्रतिपद्यते
न इति अब्रवीत्

तेषां सकृद् एव सर्वेषाम् असृज्यन्त

स यो ह एवम् विद्वान् परिवर्तयते अन्न आदः एव श्रेष्ठः स्वानां भवति

सो ऽग्निर् उज्जित्य प्राद्रवत्

तम् अब्रुवन्न् ईक्षित्वा अन्न आदः वा अयं श्रेष्ठो भविष्यति पाप्मा वा अस्य पर्यवर्ति इति

तेषाम् अग्निर् एव उदजयत्

यं यं न्व् एव अहम् अभ्यवेक्षिष्य इत्य् अब्रवीत् तेन तेन एव मे सह भविष्यति इति

स वै मा अभि चिद् अवेक्षस्व इति

तम् अभ्यवैक्षत

सो ऽब्रवीत् सान्त्वाय मा अभ्यवैक्षिष्ठाः सह नाव् अभूद् इति

न इति एव अब्रवीत् सान्त्वाय वै मां त्वम् एतद् अभ्यवैक्षिष्ठाः सह एव नाव् अभूद् इति

अथ उ ह अस्य तं पाप्मानम् एव परिवर्तयन्ति

तस्य रथ चक्रम् पतित्वा कोश अन्तेन पर्यवर्तत

तम् इन्द्रो ऽब्रवीत् सह नाव् अस्त्व् इति
यथा पुण्यतमं च अस्ति तथा एव कथितं मया

तथा सर्वेषु लोकेषु प्रयागं पूजयेत् बुधः

क्लिश्यते च अपरः तत्र न एव योगम् अवाप्नुयात्

शृणु राजन् महा बाहो यथा उक्त करणम् महीम्

यथा सत्यम् असत्यम् वा अस्ति न अस्ति इति यत् फलम्

न तेषाम् ऊर्ध्व गमनम् इदम् आह प्रजापतिः

सर्वाणि तानि संत्यज्य कथम् एकम् प्रशंससि

ब्राह्मणे वा अस्ति यत् किंचिद् अब्राह्मम् इति वा उच्यते

मातरं पितरं च एव ये निन्दन्ति नर अधमाः

सोमतीर्थं महा पुण्यम् महापातक नाशनम्

अनेन कर्मणा युक्ताः पच्यन्ते नरके पुनः

एवं योगं च धर्मं च दातारं च युधिष्ठिर

तेन दानेन दत्तेन योगं न अभ्येति मानवः

युधिष्ठिर उवाच

निरुक्तं तु प्रवक्ष्यामि यथा आह स्वयम् अंशुमन्त्

तीर्थ राजम् अनुप्राप्य न च अन्यत् किंचिद् अर्हति

कथं योगेन तद् प्राप्तिः स्वर्ग वासः तु कर्मणा

परोक्षं हरते यः तु पश्चात् दानम् प्रयच्छति

पृथिव्यां नैमिषं पुण्यम् अन्तरिक्षे च पुष्करम्

प्रत्यक्षं च परोक्षं च यथान्यस्तं भविष्यति

अश्रद्धेयं न वक्तव्यं प्रत्यक्षम् अपि यत् भवेत्

यथा सर्वेषु भूतेषु ब्रह्म सर्वत्र दृश्यते

यथा योग सहस्रेण योगो लभ्येत मानवैः

शास्त्रं प्रमाणं कृत्वा च युज्यते योगम् आत्मनः

अनेन एव उपमानेन त्वं ज्ञास्यसि युधिष्ठिर

प्रयागे तु मृतस्य इदम् सर्वं भवति न अन्यथा

एवं योगस्य सम्प्राप्ति स्थानम् परम दुर्लभम्

जन्म अन्तर सहस्रेभ्यः योगो लभ्येत मानवैः

श्रुतं च इदम् त्वया प्रोक्तं विस्मितः अहम् पुनः पुनः

एतत् मम संशयं ब्रूहि यथादृष्टं यथाश्रुतम्

स्नान मात्रेण राज इन्द्रैः पुरुषान् तारयेत् शतम्

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत्

हस्ति अश्वम् गाम् अनड्वाहं मणि मुक्ता आदि काञ्चनम्

प्रधान हेतुम् वक्ष्यामि श्रद्दधत्स्व च भारत

किमर्थम् अल्प योगेन बहु धर्मं प्रशंससि

मार्कण्डेय उवाच

नरस्य अ श्रद्दधानस्य पाप उपहत चेतसः

अ श्रद्दधानः हि अशुचिः दुर्मतिः त्यक्त मङ्गलः

तानि कर्माणि पृच्छामि पुनर् तेभिः प्राप्यते मही

ब्रह्मा अपि स्मरते नित्यं प्रयागं तीर्थम् उत्तमम्

यः तु सर्वाणि रत्नानि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति

सर्वे पुण्याः पवित्राः च गतिः च परमा स्मृता

शृणु प्रयागमाहात्म्यं यथादृष्टं यथाश्रुतम्

तीर्थानां तु सहस्राणि शतानि नियुतानि च

गच्छन्ति नरकं घोरं ये नराः पाप कर्मिणः

अप्रमाणं तु तत्र उक्तम् अश्रद्धेयम् अनुत्तमम्

एवं सर्वेषु भूतेषु ब्रह्म सर्वत्र पूज्यते

को हि देव त्वम् आसाद्य मनुष्य त्वम् चिकीर्षति

युधिष्ठिर उवाच

श्रुतं मे ब्रह्मणा प्रोक्तं पुराणे ब्रह्म सम्भवे
हर्षेण कश्चिद् वृष वत् ननर्द कश्चित् प्रजज्वाल तनूरुहेभ्यः

अनेक कल्प आचित पुण्य कर्मा न तु एव जह्यात् व्यवसायम् एष

मारः ततस् भूत चमूम् उदीर्णाम् आज्ञापयामास भयाय तस्य

महीभृतो धर्म परे च नागा महा मुनेः विघ्नम् अमृष्यमाणाः

तेभ्यः स्थितेभ्यः स तथाविधेभ्यः रूपेण भावेन च दारुणेभ्यः

तथा तथा धर्म भृताम् सपत्नः शोकात् च रोषात् च ससाद मारः

ववौ वायुः उदीर्ण वेगः ताराः न रेजुः न बभौ शशाङ्कः

ताल प्रमाणाः च गृहीत शूलाः दंष्ट्र करालाः च शिशु प्रमाणाः

स च भवत् शंतनुः अस्वतन्त्रः क्षीणे युगे किं बत दुर्बलो ऽन्यः

दृष्ट्वा तथा एनम् विषसाद मारः चिन्ता परीतः च शनैस् जगाद

रात्रौ च तस्याम् अहनि इव दिग्भ्यः खगा रुवन्तः परिपेतुः आर्ताः

बाणैः च यज्ञैः च विनीय लोकं लोकात् पदम् प्राप्नुहि वासवस्य

पप्रच्छुः एनम् मनसो विकारं स तान् च ताः च एव वचो ऽभ्युवाच

न चिन्तयति एष तम् एव बाणं किं स्यात् अचित्तः न शरः स एषः

मारं प्रति क्रोध विवृत्त नेत्राः निःशश्वसुः च एव जजृम्भिरे च

मृगा गजाः च आर्त रवान् सृजन्तो विदुद्रुवुः च एव निलिल्यिरे च

मुनिः न तत्रास न संचुकोच रवैः गरुत्मन्त् इव वायसानाम्

जिघांसया अन्यः प्रससार रुष्टो गदां गृहीत्वा अभिमुखः महा ऋषेः

तत्र उपविष्टे प्रजहर्ष लोकः तत्रास सद्धर्म रिपुः तु मारः

मैत्री विहारात् ऋषि सत्तमस्य बभूव रक्त उत्पल पत्त्र वर्षः

तं प्रेक्ष्य मारस्य च पूर्वरात्रे शाक्य ऋषभस्य एव च युद्ध कालम्

चिक्षेप तस्य उपरि दीप्तम् अन्यः कडङ्गरं पर्वत शृङ्ग मात्रम्

तरक्षु सिंह आकृतयः तथा अन्ये प्रणेदुः उच्चैस् महतः प्रणादान्

चूर्णानि चामीकर कन्दराणाम् कल्प अत्यये मेरुः इव प्रदीप्तः

तत् क्षिप्रम् उत्तिष्ठ लभस्व संज्ञां बाणो हि अयम् तिष्ठति लेलिहानः

तद् बोधि मूले प्रविकीर्यमाणम् अङ्गार वर्षम् तु स विस्फुलिङ्गम्

एक ईक्षणाः न एक मुखाः त्रि शीर्षाः लम्ब उदराः च एव पृष उदराः च

अथ अपरे मुखेभ्यः सर्पान् विजीर्णेभ्य इव द्रुमेभ्यः

द्रवति स परिपक्षे निर्जिते पुष्पकेतौ जयति जित तमस्के नीरजस्के महा ऋषौ

स्थाने तथा अस्मिन् उपविष्टः एष यथा एव पूर्वे मुनयः तथा एव

एषा हि नाभिः वसुधा तलस्य कृत्स्नेन युक्ता परमेण धाम्ना

दृष्ट्वा च संसार मये महा ओघे मग्नं जगत् पारम् अ विन्दमानम्

कश्चिद् प्रदीप्तम् प्रणिधाय चक्षुः नेत्र अग्निना आशीविष वत् दिधक्षुः

लम्ब स्रजः वारण लम्ब कर्णाः चर्म अम्बराः च एव निरम्बराः च

केचिद् व्रजन्तः भृशम् आववल्गुर् अन्योन्यम् आपुप्लुविरे तथा अन्ये

कश्चिद् ज्वलन् अर्कः इव उदितः खात् अङ्गार वर्षम् महत् उत्ससर्ज

यं कामदेवं प्रवदन्ति लोके चित्रायुधं पुष्पशरं तथा एव

भस्म अरुणाः लोहित बिन्दु चित्राः खट्वाङ्ग हस्ताः हरि धूम्र केशाः

भूम्याः अतस् ऽन्यो ऽस्ति हि न प्रदेशो वेगं समाधेः विषहेत यो ऽस्य

ततो धनुः पुष्प मयम् गृहीत्वा शरान् जगत् मोह करान् च पञ्च

शुद्धाधिवासा विबुध ऋषयः तु सद्धर्म सिद्धि अर्थम् अभिप्रवृत्ताः

चापे ऽथ बाणो निहितो ऽपरेण जज्वाल तत्र एव न निष्पपात

सो अ प्राप्त कामः विवशः पपात दोषेषु इव अनर्थ करेषु लोकः

वराह मीन अश्व खर उष्ट्र वक्त्राः व्याघ्र ऋक्ष सिंह द्विरद आननाः च

तस्य आत्मजाः विभ्रम हर्ष दर्पाः तिस्रः अरति प्रीति तृषः च कन्याः

स दैशिकः क्षोभयितुं न युक्तं सु देशिकः सार्थ इव प्रनष्टे

उपप्लवं धर्म विधेः तु तस्य दृष्ट्वा स्थितं मार बलम् महा ऋषिः

मारे ऽनुकम्पां मनसा प्रचक्रुः विराग भावात् तु न रोषम् ईयुः

कश्चित् ततस् रोष विवृत्त दृष्टिः तस्मै गदाम् उद्यमयांचकार

बद्धां दृढैः चेतसि मोह पाशैः यस्य प्रजां मोक्षयितुं मनीषा

क्षमा शिफः धैर्य विगाढ मूलः चारित्र पुष्पः स्मृति बुद्धि शाखः

ततः स संश्रुत्य च तस्य तत् वचः महा मुनेः प्रेक्ष्य च निष्प्रकम्प ताम्