tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
प्राणायामैः समायुक्तैः पञ्चभिः सुर पुंगवाः

सूत उवाच

पशवश् च वयं तस्य देवदेवस्य धीमतः

धनं वा तुष्टि पर्यन्तम् शिव पूजा विधेः फलम्

पूजनीयो महादेवो लिङ्ग मूर्तिः सनातनः

तस्मात् सदा पूजनीयो लिङ्ग मूर्तिः सदाशिवः

संत्यज्य देवदेवेशं लिङ्ग मूर्ति महेश्वरम्

यजेत् एकम् विरूपाक्षं न पापैः स प्रलिप्यते

ततस् च ओंकारम् उच्चार्य प्राण अपानौ नियम्य च

सर्वे लिङ्ग अर्चनात् एव देवा दैत्याश् च दानवाः

तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिर् देवदेवं त्रियंबकम्

पशु त्वम् च परित्यज्य कृत्वा पाशुपतं ततः

लिङ्गे पुरा मया दृष्टे विष्णुना च महात्मना

त्रियायुषं त्रि संध्यम् च धूलयेद् भसितेन यः

गते महेश्वरे देवे दग्ध्वा च त्रिपुरं क्षणात्

पूजनीयः शिवो नित्यं श्रद्धया देव पुंगवैः

अस्माभिः सर्व कार्याणाम् देवम् अभ्यर्च्य यत्नतः

गुणत्रयं चतुर्धा आख्यम् अहङ्कारं च सुव्रताः

कर्मेन्द्रियाणि संशोध्य पुरुषं युगलं तथा

सदसि आह सुर इन्द्राणाम् भगवान् पद्मसंभवः

ते अर्चयन्तु सदा कालं लिङ्ग मूर्तिम् महेश्वरम्

साक्षात् पाशुपतम् कृत्वा भस्म उद्धूलित विग्रहाः

शैलं लिङ्गं मदीयं हि सर्व देव नमस्कृतम्

वायुः भस्म इति च व्योम तथा अम्भः पृथिवी तथा

विशोध्य च एव भूतानि पञ्चभिः प्रणवैः समम्

स योगी सर्व तत्त्व ज्ञः व्रतं पाशुपतं तु इदम्

मुनीनां च न संदेहस् तस्मात् सम्पूजयेत् शिवम्

भवनानि मनोज्ञानि दिव्यम् आभरणम् स्त्रियः

पितामह उवाच

सर्व लिङ्ग मयः लोकः सर्वं लिङ्गे प्रतिष्ठितम्

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे ब्रह्मप्रोक्तलिङ्गार्चनविधिर् नाम त्रिसप्ततितमो ऽध्यायः

चित् आत्मानम् तनुं कृत्वा च अग्निः भस्म इति संस्पृशेत्

यत् क्षणम् वा मुहूर्तं वा शिवम् एकम् न चिन्तयेत्

तस्मात् लिङ्गम् यजेत् नित्यम् येन केन अपि वा सुराः

चतुर्भिः प्रणवैः च एव प्राणायाम परायणैः

त्रिभिश् च प्रणवैः देवाः प्राणायामैः तथाविधैः

इति उक्त्वा पूर्वम् अभ्यर्च्य रुद्रं त्रिभुवन ईश्वरम्

ये वाञ्छन्ति महा भोगान् राज्यं च त्रिदशालये

तदा प्रभृति शक्र आद्याः पूजयामासुः ईश्वरम्

विद्युन्माली च दैत्य ईशः अन्ये च अपि स बान्धवाः

सर्वे विनष्टाः प्रध्वस्ताः स्व पुरैः पुर सम्भवैः

तस्मात् सम्पूजयेत् लिङ्गम् य इच्छेत् सिद्धिम् आत्मनः

बाह्ये च अभ्यन्तरे च एव मन्ये कर्तव्यम् ईश्वरम्

तारकाक्षः अपि दितिजः कमलाक्षश् च वीर्यवान्

भवेन पाश मोक्ष अर्थम् कथितं देव सत्तमाः

यावत् पूजा सुर ईशानाम् तावत् एव स्थितिः यतस्

भव भक्ति परे ये च भव प्रणत चेतसः

ज्ञान अमृतेन सर्व अङ्गानि आपूर्य प्रणवेन च
ततो नरेन्द्र अनुमतः स भूयः क्रमेण तेन एव बहिस् जगाम

अथ आज्ञया भर्तृ सुतस्य तस्य निवर्तयामास रथं नियन्ता

कौतूहलात् स्फीततरैः च नेत्रैः नीलोत्पल अर्धैः इव कीर्यमाणम्

एवं जरां रूप विनाशयित्रीम् जानाति च एव इच्छति च एव लोकः

अंसेन संश्लिष्य च कूबर अग्रम् प्रोवाच निह्रादवता स्वरेण

परस्पर उत्पीडन पिण्डितानाम् सम्मर्द संक्षोभि कुण्डलानाम्

तं तुष्टुवुः सौम्य गुणेन केचिद् ववन्दिरे दीप्त तया तथा अन्ये

ततस् तथा गच्छति राज पुत्रे तैः एव देवैः विहितः गतासुः

ततः स पूर्व आशय शुद्ध बुद्धिः विस्तीर्ण कल्प आचित पुण्य कर्मा

स्त्रीणां विरेजुः मुख पङ्कजानि सक्तानि हर्म्येषु इव पङ्कजानि

ततः समुत्सार्य परेण साम्ना शोभां परां राज पथस्य चक्रुः

पुरं तु तत् स्वर्गम् इव प्रहृष्टं शुद्ध अधिवासाः समवेक्ष्य देवाः

मनांसि शङ्के कठिनानि नॄणां स्वस्थाः तथा हि अध्वनि वर्तमानाः

निःश्वस्य दीर्घं स्व शिरः प्रकम्प्य तस्मिन् च जीर्णे विनिवेश्य चक्षुः

गतिं गुरु त्वात् जगृहुः विशालाः श्रोणी रथाः पीन पयोधराः च

शीघ्रं समर्था अपि तु गन्तुम् अन्या गतिं निजग्राह ययौ न तूर्णम्

दृष्ट्वा च तं सारथिम् आबभाषे शौद्धोदनिः तद् गत दृष्टिः एव

इति एवम् उक्ते चलितः स किंचिद् राज आत्मजः सूतम् इदम् बभाषे

विशेष युक्तम् तु नरेन्द्र शासनात् सः पद्म षण्डम् वनम् एव निर्ययौ

अवाच्यम् अपि अर्थम् इमं नियन्ता प्रव्याजहार अर्थवत् ईश्वराय

दीनैः मनुष्यैः अनुगम्यमानः यो भूषितः च अपि अवरुद्यते च

रोग अभिधानः सु महान् अनर्थः शक्तो ऽपि येन एष कृतो ऽस्वतन्त्रः

चल इन्द्रिय त्वात् अपि नाम सक्तो न अस्मान् विजह्यात् इति नाथमानः

ततः स जाम्बूनद भाण्ड भृद्भिः युक्तं चतुर्भिः निभृतैः तुरंगैः

एवं गते सूत निवर्तय अश्वान् शीघ्रं गृहानि एव भवान् प्रयातु

इदं च वाक्यं करुणायमानः प्रोवाच किंचिद् मृदुना स्वरेण

वृत्तान्त विन्यस्त विभूषणाः च कौतूहलेन अनिभृताः परीयुः

अथो नरेन्द्रः सुतम् आगत अश्रुः शिरसि उपाघ्राय चिरं निरीक्ष्य

योग्याः समाज्ञापयति स्म तत्र कलासु अभिज्ञाः इति वारमुख्याः

ततः कुमारः खलु गच्छति इति श्रुत्वा स्त्रियः प्रेष्य जनात् प्रवृत्तिम्

ततो विशेषेण नरेन्द्र मार्गे सु अलंकृते च एव परीक्षिते च

संरक्ष्यम् अपि अर्थम् अदोष दर्शी तैः एव देवैः कृत बुद्धि मोहः

तस्मात् रथः सूत निवर्त्यतां नो विहार भूम्याः न हि देश कालः

श्रुत्वा जरां संविविजे महात्मा महा अशनेः घोषम् इव अन्तिके गौः

अथ अब्रवीत् राज सुतः स सूतं नरैः चतुर्भिः ह्रियते क एषः

इदं च रोग व्यसनम् प्रजानां पश्यन् च विश्रम्भम् उपैति लोकः

ततो नृपः तस्य निशम्य भावं पुत्र अभिधानस्य मनोरथस्य

वित्रासयन्त्यो गृह पक्षि संघान् अन्योन्य वेगान् च समाक्षिपन्त्यः

व्यत्यस्य सूतं च रथं च राजा प्रस्थापयामास बहिः कुमारम्

ततः प्रणेता वदति स्म तस्मै सर्व प्रजानाम् इदम् अन्त कर्म

कीर्णं तथा राज पथम् कुमारः पौरैः विनीतैः शुचि धीर वेषैः

मार्गं प्रपेदे सदृश अनुयात्रः चन्द्रः स नक्षत्रः इव अन्तरीक्षम्

तं च एव मार्गे मृतम् उह्यमानम् सूतः कुमारः च ददर्श न अन्यः

उवाच संग्राहकम् आगत आस्थः तत्र एव निष्कम्प निविष्ट दृष्टिः

मुखानि रेजुः प्रमदा उत्तमानाम् बद्धाः कलापा इव पङ्कजानाम्

प्रत्यङ्ग हीनान् विकल इन्द्रियान् च जीर्ण आतुर आदीन् कृपणान् च दिक्षु

ततो बभाषे स रथ प्रणेता कुमार साधारण एष दोषः

प्रासाद पृष्ठात् अवतीर्य काले कृत अभ्यनुज्ञः नृपम् अभ्यगच्छत्

इति श्रुत अर्थः स विषण्ण चेताः प्रावेपत अम्बु ऊर्मि गतः शशी इव

दिदृक्षया हर्म्य तलानि जग्मुः जनेन मान्येन कृत अभ्यनुज्ञाः

भूयस् च तस्मै विदधे सुताय विशेष युक्तम् विषय प्रचारम्

ताः स्रस्त काञ्ची गुण विघ्निताः च सुप्त प्रबुद्ध आकुल लोचनाः च

सौमुख्यात् तु श्रियम् अस्य केचिद् वैपुल्यम् आशंसिषुर् आयुषः च
किं केवलो अस्य एव जनस्य धर्मः सर्व प्रजानाम् अयम् ईदृशः ऽन्तः

अयं किल व्यायत पीन बाहुः रूपेण साक्षात् इव पुष्पकेतुः

आयुष्मतो अपि एष वयस् प्रकर्षः निःसंशयं काल वशेन भावी

इति प्रणेतुः स निशम्य वाक्यं संचुक्षुभे किंचिद् उवाच च एनम्

तत् पूर्वम् आलोक्य जहर्ष किंचिद् मेने पुनर्भावम् इव आत्मनः च

तं ताः कुमारं पथि वीक्षमाणाः स्त्रियो बभुर् गाम् इव गन्तु कामाः

कासांचिद् आसाम् तु वर अङ्गनानाम् जात त्वराणाम् अपि स उत्सुकानाम्

श्रुत्वा च मे रोग भयम् रतिभ्यः प्रत्याहतं संकुचति इव चेतः

रूपस्य हन्त्री व्यसनं बलस्य शोकस्य योनिः निधनम् रतीनाम्

शनैः शनै राज पथिनम् जगाहे पौरैः समन्तात् अभिवीक्ष्यमाणः

शुश्राव पद्म आकर मण्डितानि गीतैः निबद्धानि स काननानि

इति बुद्धचरिते महाकाव्ये संवेगोत्पत्तिर् नाम तृतीयः सर्गः

ततः कृते श्रीमति राजमार्गे श्रीमान् विनीत अनुचरः कुमारः

वर अङ्गना गण कलिलम् नृप आत्मजः ततस् बलात् वनम् अतिनीयते स्म तत्

विमान वत् सः कमल चारु दीर्घिकम् ददर्श तत् वनम् इव नन्दनं वनम्

नार्यः कृशेभ्यः च निवेशनेभ्यो देव अनुयान ध्वज वत् प्रणेमुः

अस्य एव जातः पृथक् एष दोषः सामान्यतो रोग भयम् प्रजानाम्

ततः कुमारो भवनं तत् एव चिन्ता वशः शून्यम् इव प्रपेदे

ततः स शुद्ध आत्मभिः एव देवैः शुद्धाधिवासैर् अभिभूत चेताः

अ क्लीब विद्वत् शुचि रश्मि धारम् हिरण्मयं स्यन्दनम् आरुरोह

उद्यान भूमौ हि कुतो रतिः मम जरा भये चेतसि वर्तमाने

यदा तु तत्र एव न शर्म लेभे जरा जरा इति प्रपरीक्षमाणः

वातायनानाम् अविशाल भावात् अन्योन्य गण्ड अर्पित कुण्डलानाम्

श्रुत्वा ततः स्त्री जन वल्लभानाम् मनोज्ञ भावम् पुर काननानाम्

एवं हि रोगैः परिपीड्यमानो रुजा आतुरः हर्षम् उपैति लोकः

ततः प्रकीर्ण उज्ज्वल पुष्प जालम् विषक्त माल्यम् प्रचलत् पताकम्

तां च एव दृष्ट्वा जनतां स हर्षाम् वाक्यं स संविग्न इदं जगाद

वातायनेभ्यः तु विनिःसृतानि

इति एवम् उक्तः स रथ प्रणेता निवेदयामास नृप आत्मजाय

ततः कदाचिद् मृदु शाद्वलानि पुंस्कोकिल उन्नादित पादपानि

निवर्त्यतां सूत बहिस् प्रयाणात् नरेन्द्र सद्म एव रथः प्रयातु

ततो विमानैः युवती करालैः कौतूहल उद्घाटित वातायनैः

संवर्ध्य संरक्ष्य च यत्नवद्भिः प्रिय प्रियैः त्यज्यते एष को ऽपि

स्नेहात् च भावं तनयस्य बुद्ध्वा स राग दोषान् अ विचिन्त्य कांश्चित्

पीतं हि अनेन अपि पयः शिशु त्वे कालेन भूयः परिसृप्तम् उर्व्याम्

मा भूत् कुमारः सु कुमार चित्तः संविग्न चेताः इति मन्यमानः

तं द्विस् तथा प्रेक्ष्य च संनिवृत्तं पर्येषणं भूमिपतिः चकार

त्यक्त्वा श्रियं धर्मम् उपैष्यति इति तस्मिन् हि ता गौरवम् एव चक्रुः

बहिस् प्रयाणाय चकार बुद्धिम् अन्तर्गृहे नाग इव अवरुद्धः

ततः स धीरो ऽपि नरेन्द्र सूनुः श्रुत्वा एव मृत्युं विषसाद सद्यः

अथ अपरम् व्याधि परीत देहम् त एव देवाः ससृजुः मनुष्यम्

न च एव संवेगम् उपैति लोकः प्रत्यक्षतो अपि ईदृशम् ईक्षमाणः

ऊर्ध्व उन्मुखाः च एनम् उदीक्षमाणाः नरा बभुर् द्याम् इव गन्तु कामाः

श्रीमत् समन्तात् नगरम् बभासे वियत् विमानैः इव स अप्सरोभिः

तासां तदा स स्वन भूषणानाम् वातायनेषु अप्रशमः बभूव

प्रासाद सोपान तल प्रणादैः काञ्ची रवैः नूपुर निस्वनैः च

क एष भोः सूत नरो ऽभ्युपेतः केशैः सितैः यष्टि विषक्त हस्तः

विस्तीर्णम् अज्ञानम् अहः नराणां हसन्ति ये रोग भयैः अ मुक्ताः

ततः कुमारो जरया अभिभूतम् दृष्ट्वा नरेभ्यः पृथक् आकृतिम् तम्

निःसृत्य कुब्जाः च महा कुलेभ्यः व्यूहाः च कैरातक वामनानाम्

धन्या अस्य भार्या इति शनैस् अवोचन् शुद्धैः मनोभिः खलु न अन्य भावात्

भ्रू संवृत अक्षः शिथिल आनत अङ्गः किं विक्रिया एषा प्रकृतिः यदृच्छा

इति ऊचिवाः राज सुतः स भूयस् तम् स अनुकम्पः नरम् ईक्षमाणः

जानन् विनाशम् कथम् आर्ति काले स चेतनः स्यात् इह हि प्रमत्तः
शंयु अन्तः उदयनीयः संतिष्ठते

यावद् एव अत्र अध्वर्युः चेष्टति तावद् एष प्रतिप्रस्थाता प्रायणीयस्य निष्कास उदयनीयम् अभिनिर्वपति

उद्धताद् आग्नीध्रस् त्रिर् हरति

त्रिर् यजुषा तूष्णीं चतुर्थम्

समिष्ट यजुः उ ह एके जुह्वति

नखानि निकृन्तते

सा आज्यभाग प्रतिपत्का इडा अन्ता संतिष्ठते

उपस्तरण अभिघारणाभ्याम् एव एतत् ध्रुव आज्यम् विच्छिंषन्ति

अथ एताम् चरुस्थालीं सक्षामकाषाम् उत्खिद्य निर्णिज्य तया उदयनीयम् श्रपयति

पथ्याम् अमुत्र स्वस्तिं प्रथमां यजति ताम् इह उपोत्तमाम् यजति

पूर्वं परिग्राहं परिगृह्णाति

न उ तु दिशश् च्यवन्ते

अथ पृषदाज्यवन्त्य् आज्यानि गृहीत्वा मैत्रावरुणीं वशाम् उपाकरोति

करणं जपति

अथ पुरस्तात् स्विष्टकृतः स्रुव आहुतिम् उपजुहोति यास् ते विश्वाः समिधः सन्त्य् अग्ने इति

सर्व संस्थाम् पशोः कुर्वन्ति

तस्मिन् तथा एव श्रप्यमाणे जघनेन गार्हपत्यम् औपसदायां वेद्यां स्तम्बयजुर् हरति

एतावद् एव नाना

समानं कर्म यथा प्रायणीयस्य

इदम् एव प्रसिद्धं पौरोडाशिकम्

एष एव वेद एतन् मेक्षणम् एतद् बर्हिः

उद्धन्ति
ताः श्रैष्ठ्ये व्यवदन्त अहम् श्रेष्ठा अस्मि अहं श्रेष्ठा अस्मि मां श्रियम् उपाध्वम् इति

ना आहुतयः हूयेरन्

ता अन्योन्यस्यै श्रेष्ठ तायै न आतिष्ठन्त

न देवानाम् अन्नं विक्रियेत न मनुष्याणाम्

स यद् अहं न स्यां तत इदं सर्वम् पराभवेत् ततो न किंचन परिशिष्येत इति

सो ऽब्रवीद् अहं देवानाम् प्राणो ऽस्म्य् अहम् अन्यासाम् प्रजानाम्

एवम् एव इति ह ऊचुः न एव इह किंचन परिशिष्येत यत् त्वं न स्या इति

षड् ह वै देवताः स्वयंभुवो ऽग्निर् वायुर् असाव् आदित्यः प्राणो ऽन्नं वाक्

सो ऽब्रवीद् अहं देवानाम् मुखम् अस्म्य् अहम् अन्यासाम् प्रजानाम्

ता अग्निम् अब्रुवन् कथं त्वं श्रेष्ठो असि इति

अहं देवानाम् अन्नं विकरोमि अहम् मनुष्याणाम्

अथ वायुम् अब्रुवन् कथम् उ त्वं श्रेष्ठो असि इति

यस्माद् अहम् उत्क्रामामि ततः स प्रप्लवते

ता अब्रुवन् न वा अन्योन्यस्यै श्रेष्ठ तायै तिष्ठामह एता संप्रब्रवामहै यथा श्रेष्ठाः स्म इति

तत इदं सर्वम् पराभवेत् ततो न किंचन परिशिष्येत इति
राज अर्हम् इदम् अग्र्यं च तद् गृहाण अनुलेपनम्

भवतोः स्वम् इदं च इति प्रोवाच प्रिय दर्शनः

दोर्भ्यां कमल पत्र अक्षः प्रहृष्टेन अन्तरात्मना

निश्चक्राम महा वेगः स च संकर्षणो युवा

युवां कस्य वने जातौ मृगैः सह विवर्धितौ

मया दृष्टौ परिव्यक्तं रुचिर आच्छादन स्रजौ

धनुषो भङ्ग नादेन वायु निर्घोष कारिणा

कुब्जां ददृशतुर् भूयः स अनुलेपन भाजनाम्

गुणको नाम तत्र आसीत् माल्य वृत्तिः प्रियंवदः

श्रुत्वा एव धनुषो भङ्गं कंसो ऽप्य् उद्विग्न मानसः

हिमवत् वन सम्भूतौ सिंहाव् इव बल उत्कटौ

स तयोर् दर्शयामास तद् धनुः स्तम्भ संनिभम्

ततस् तौ कुब्जया मुक्तौ प्रविष्टौ राज संसदम्

विविशुः पूः प्रधानाम् वै काले रक्त दिवाकरे

रजकः स तु तौ प्राह युवां कस्य वनेचरौ

आयाग भूतम् कंसस्य दर्शयस्व यदि इच्छसि

स भृशं भय संविग्नः न उत्तरम् प्रत्यपद्यत

वयं हि देशातिथयो मल्लाः प्राप्ता वरानने

दिदृक्षन्तौ महत् तत्र धनुर् आयाग भूषितम्

निष्पपात अनिल गतिः स अनुगः अमित विक्रमः

ताव् उभौ व्रज संवृद्धौ गोप वेष विभूषितौ

जगाम तद् द्विधाकृत्वा न जाने को ऽप्य् असौ नृप

सा स्थित अवेक्षिणी भूत्वा प्रत्युवाच अम्बुज ईक्षणम्

द्विधा भूतम् अभून् मध्ये धनुर् आयाग भूषितम्

जात रागौ इदं दृष्ट्वा रक्तम् आच्छादनं बहु

गतासुः स पपात उर्व्याम् रजको व्यस्त मस्तकः

ताभ्याम् एकस् तु पद्म अक्षः श्यामः पीत अम्बर स्रजः

शनैः संतोलयामास कृष्णो लीला विधान विद्

द्रष्टुं धनुः महम् दिव्यं राष्ट्रं च एव महा ऋद्धिमत्

तत् स बालो बृहत् रूपम् बलाद् यन्त्रम् इव आयसम्

ताव् उभाव् अनुलिप्त अङ्गौ आर्द्र गात्रौ विरेजतुः

मुष्टिदेशे विकूजित्वा द्विधाभूतम् अभज्यत

स लब्ध्वा वरम् अ व्यग्रः माल्य वृत्तिः अधोमुखः

धनुः शालाम् गतौ तौ तु बालाव् अ परिशङ्कितौ

सा तु मग्न स्तन युगा सु आयत अङ्गी शुचि स्मिता

तौ तु मार्ग गतम् दृष्ट्वा रजकं रङ्ग कारकम्

अन् आरोप्यम् अ संभेद्यम् देवैर् अपि स वासवैः

महा राजस्य दयितां नियुक्ताम् अनुलेपने

प्रभूत माल्य आपणवान् लक्ष्मीवान् माल्य जीवनः

श्रूयतां मम विज्ञाप्यम् आश्चर्यं धनुषो गृहे

अहं कंसस्य वासांसि नाना देश उद्भवानि च

अनुशिष्टौ च तौ वीरौ प्रस्थितौ प्रेक्षकाव् उभौ

प्रवेशितौ बुद्धिमता अक्रूरेण अर्क तेजसा

आनम्यमानं कृष्णेन प्रकर्षाद् उरग उपगम्

ताव् आह वर वर्ण अङ्गौ भीतो दानपतिस् तदा

कृष्णस्य पतितो मूर्ध्ना प्रतिजग्राह तं वरम्

ते तु युक्त्वा रथ वरम् सर्व एव अमित ओजसः

स्थिता अस्मि आगच्छ भद्रं ते हृदयस्य असि मे प्रियः

अहो वां जीवितं त्यक्तं यौ भवन्ताव् इह आगतौ

विसृज्य आयुध पालम् वै प्रविवेश गृह उत्तमम्

प्रेक्षन्तौ मथुरां वीर राजमार्गं च धार्मिक

कतरत् तद् धनुः सौम्य महो ऽयं यस्य वर्तते

तौ तु स्व भवनम् वीरौ कृष्ण संकर्षणौ उभौ

वैशंपायन उवाच

ताम् आह कृष्णः कुब्जे इति कस्य इदम् अनुलेपनम्

तम् उवाच ततः कृष्णो यास्यावो ऽवाम् अ तर्कितौ

काम रागाणि शतशो रजामि विविधानि च

त्यक्तव्या तात गमने वसुदेव गृहे स्पृहा

तीर्थ गौ पङ्क दिग्ध अङ्गौ यमुनायां यथा वृषौ

गूढ चेष्टा आननौ भूत्वा प्रविष्टौ राज वेश्म तत्

जग्राह तद् धनुः रत्नम् दुर्ग्रहं दैवतैर् अपि

चचाल अन्तःपुरम् सर्वं दिशश् च एव पुपूरिरे

ताभ्यां प्रीतो ददौ माल्यं प्रभूतं माल्य जीवनः

तं कृष्णः श्लक्ष्णया वाचा माल्य अर्थम् अभिसृष्टया

कृष्णं जलद गम्भीरम् विद्युत् कुटिल गामिनी

तद् गृहीत्वा ततः कृष्णस् तोलयामास वीर्यवान्

राज्ञो वासांसि यौ मूर्खौ याचेतां निर्भयाव् उभौ

तौ जात हासौ अन्योन्यं स तल आक्षेपम् अव्ययौ

वीक्षमाणौ प्रहसितौ कुब्जायाः श्रुत विस्तरौ

क्व यास्यसि मया रुद्धः कान्त तिष्ठ गृहाण माम्

आरोपयामास बली नामयामास च असकृत्

अनुयुक्तौ ततस् तौ च भग्ने धनुषि रक्षिभिः

आलानाभ्याम् इव उत्सृष्टौ कुञ्जरौ युद्ध काङ्क्षिणौ
प्रणयाच् च अपि कृष्णं सा बभाषे मत्तकाशिनी

तलेन अशनि कल्पेन स तं मूर्धन्य् अताडयत्

भर्त्स्यते च दिवा रात्रौ न इह स्थातव्यम् इत्य् अपि

कृष्णस् तु कुब्जां काम आर्ताम् स स्मितम् विससर्ज ह

त्वरितं मुक्तकेश्यश् च जग्मुः कंस निवेशनम्

ताम् उवाच हसन्तीं तु कृष्णः कुब्जाम् अवस्थिताम्

ताव् अप्य् उभौ सु वसनौ जग्मतुर् माल्य कारणात्

नरौ कस्य अपि सहितौ शिखा वितत मूर्धजौ

पप्रच्छतुश् च तौ वीराव् आयुध अगारिकम् तदा

देव पुत्र उपमौ वीरौ बालाव् इव हुताशनौ

प्राप्त अरिष्टाय मूर्खाय सृजते वाच् मयम् विषम्

श्रीस् त्वां मद् संश्रया सौम्य धन ओघैः अभिवर्त्स्यते

वसुदेव सुतौ तौ तु राजमार्ग गतौ उभौ

देहि इति उवाच तद् कालम् मालाकारम् अ कातरम्

नील पीत अम्बर धरौ पीत श्वेत अनुलेपनौ

तां तु कुब्जां ततः कृष्णो द्वि अङ्गुलेन अग्र पाणिना

भङ्क्त्वा तु तद् धनुः श्रेष्ठं कृष्णस् त्वरित विक्रमः

स तु तच् चाप रत्नम् वै भङ्क्त्वा स्तम्भम् इव द्विपः

कृष्यमाणं तु तत् तेन विबाणं बाहु शालिना

मूर्खौ प्राकृत विज्ञानौ वासो याचितुम् अर्हथ
यद्य् अस्मै नक्तं प्रदास्याम्य् अहर् एषां भ्रातृव्य लोकः ऽभ्यधिरेक्ष्यत इति

यथा ह वै सूर्म्य् अत्याधाय एवम् षोडशी स्तोत्राणां स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै

प्र स्वर्गं लोकम् आप्नोति य एवं वेद

उभाभ्याम् एव अहर् रात्राभ्याम् द्विषन्तं भ्रातृव्यम् अन्तरेति य एवं वेद

स ऐक्षत यद्य् अस्मै दिवा प्रदास्यामि रात्रिम् एषां भ्रातृव्य लोकः ऽभ्यधिरेक्ष्यते

स एतद् अपश्यद् यावत्य् एतद् आदित्यो विषितो भवति तस्मै तावत्य् एव प्रायच्छत्

तस्मै शक्वर्यः प्रायच्छत्
वाचस्पतिर् होता आसीत्

साम अध्वर्युः आसीत्

अन् आप्ता च अन् आप्या च अन् आप्ता तत् पृथिव्य् अन् आप्या तद् द्यौः

वाग् वेदिर् आसीत्

अध्वर्यो इत्य् आह्वयते चतुर्होतृषु वदिष्यमाणस् तद् आहावस्य रूपम्

अनिलया च अपभया च अनिलया तद् वायुर् न ह्य् एष कदाचन इलयति अपभया तन् मृत्युः सर्वं ह्य् एतस्माद् बीभाय

मन उपवक्ता आसीत्

अपूर्वा च अभ्रातृव्या च अपूर्वा तन् मनो ऽभ्रातृव्या तत् संवत्सरः

तेषां चित्तिः स्रुग् आसीत्

एता वाव द्वादश प्रजापतेस् तन्व एष कृत्स्नः प्रजापतिस् तत् कृत्स्नम् प्रजापतिम् आप्नोति दशमम् अहः

ॐ होतस् तथा होतर् इत्य् अध्वर्युः प्रतिगृणात्य् अवसिते ऽवसिते दशसु पदेषु

चित्तम् आज्यम् आसीत्

अन्न आदा च अन्न पत्नी च अन्न आदा तद् अग्निर् अन्न पत्नी तद् आदित्यः

आधीतम् बर्हिर् आसीत्

प्राणो हविर् आसीत्

ते वा एतं ग्रहम् अगृह्णत वाचस्पते विधे नामन् विधेम ते नाम विधेस् त्वम् अस्माकं नाम्ना द्यां गच्छ यां देवाः प्रजापति गृहपतये ऋद्धिम् अराध्नुवंस् ताम् ऋद्धिं रात्स्यामः

केतो अग्निर् आसीत्

अथ ब्रह्मोद्यम् वदन्त्य् अग्निर् गृहपतिर् इति ह एके आहुः सो ऽस्य लोकस्य गृहपतिर् वायुर् गृहपतिर् इति ह एके आहुः सो अन्तरिक्ष लोकस्य गृहपतिर् असौ वै गृहपतिर् यो ऽसौ तपत्य् एष पतिर् ऋतवो गृहा येषां वै गृहपतिं देवं विद्वान् गृहपतिर् भवति राध्नोति स गृहपती राध्नुवन्ति ते यजमाना येषां वा अपहत पाप्मानम् देवं विद्वान् गृहपतिर् भवत्य् अप स गृहपतिः पाप्मानं हते ऽप ते यजमानाः पाप्मानं घ्नते ऽध्वर्यो अरात्स्म अरात्स्म

भद्रा च कल्याणी च भद्रा तत् सोमः कल्याणी तत् पशवः
त्रिः पिबेद् यशसो महसः श्रिया इति

विषवता दष्टम् अद्भिर् अभ्युक्षन् जपेन् मा भैषीः इति

पशूनां चेद् अपराह्ने सीता लोष्टम् आहृत्य तस्य प्रातः पांसुभिः प्रतिष्किरन् जपेत्

दक्षिणं दक्षिणम् इति

प्रति संवत्सरान् अर्हयेत्

हतः ते इति क्रिमिवन्तं देशम् अद्भिर् अभ्युक्षन् जपेत्

अर्हयत्सु वा

आचार्य ऋत्विक् स्नातको राजा विवाह्यः प्रिय इति षट् अर्घ्याः

सव्यं पादम् अवसिञ्चेत् सव्यम् इति

उदञ्चं विष्टरम् आस्तीर्य या ओषधीर् इति अध्यासीत

गां च

कुरुत इति यज्ञे

मधुपर्कं प्रतिगृहीष्यन्न् इदम् अहम् इमाम् इति प्रतितिष्ठन् जपेत्

स्नातकः संविशन् वैणवं दण्डम् उपनिदध्यात् तुर गोपाय इति स्वस्त्ययनम्

एवम् अ यज्ञे

भूयो ऽपिपाय ब्राह्मणाय उच्छिष्टम् दद्यात्

तूष्णीं चतुर्थम्

यशसो यशो असि इति मधुपर्कम्

पादयोः द्वितीयया द्वौ चेत्

अन्नस्य राष्ट्रिः असि इति अर्घ्यं प्रतिगृह्णीयात्
भद्रम् च समाप्तिः च आभूतिः च सम्भूतिः च भूतम् च सर्वम् च रूपम् च अपरिमितम् च श्रीः च यशः च नाम च अग्रम् च सजाताः च पयः च महीया च रसः च

रेतसः हि सम्भवति

सः अकामयत बहुः स्याम् प्रजायेय भूमानम् गच्छेयम् इति

आभूतिः अन्नम् अस्य तत्

तत् अस्य मासाः अर्ध मासाः अहोरात्राणि उषसः अनूपतिष्ठन्ते

स षोडशधा आत्मानम् व्यकुरुत

प्रजापतिर् वै वेदो ऽग्र आसीत्

समाप्तिः कर्म अस्य तत्

ततस् संवत्सरम् असृजत

सम्भूतिः रेतः अस्य तत्

ततस् मासान् अर्ध मासान् अहोरात्राणि उषसः असृजत

तत् अस्य ऋतवः अनूपतिष्ठन्ते

तत् चतुर्धा भवति

कर्मणा हि समाप्नोति

ततस् ऋतून् असृजत
यस्मात् अग्नेः अपत्यम् त्वं यस्मात् पुण्यम् जगत्पते

हेमपर्वत रूपेण तस्मात् पाहि नग उत्तमैः

नमः ते ब्रह्मबीजाय ब्रह्म गर्भाय ते नमः

अनेन विधिना यः तु दद्यात् कनकपर्वतम्

यस्मात् अनन्त फल दः तस्मात् पाहि शिलोच्चय

तद् अर्धेन अधमः तद्वत् अल्प वित्तः अपि शक्तितः

यस्य प्रदानात् भवनम् वैरिञ्चं याति मानवः

उत्तमः पल साहस्रः मध्यमः पञ्चभिः शतैः

दद्यात् एक पलात् ऊर्ध्वम् यथाशक्त्या विमत्सरः

अथ पाप हरम् वक्ष्ये सुवर्णाचलम् उत्तमम्

तत्र कल्प शतम् तिष्ठेत् ततस् याति परां गतिम्

स याति परमं ब्रह्म लोकम् आनन्द कारकम्

धान्य पर्वत वत् सर्वम् विदध्यात् मुनि पुंगवैः
यो यस्मिन्न् ऋताव् उक्तः स तस्मिन् साधारण भागे विमले रवौ निरभ्रे दिवसे शस्तः

साधारणे श्रावण चैत्र कार्त्तिकेषु
अथ आहवनीयम् प्रणयति

प्रसिद्धं ग्रहा गृह्यन्ते

अद्भिर् उदैति

समानं कर्म आ आश्विनात् ग्राहात्

आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा तिस्रो रशना आदाय लाङ्गल्याम् अभ्यैति

प्रायणीयेन चरित्वा पदेन चरति

सदः हविर्धाने संमित्य अग्नीषोमौ प्रणयति

आतिथ्येन प्रचर्य एक गणाः उपसदो भवन्ति

शकल अन्ताम् लाङ्गल्याम् उत्सृज्य अथ एतान् पशून् उपाकरोत्य् अग्नीषोमीयम् आग्नेयम् अनूबन्ध्यम् इति

परिहिते प्रातरनुवाके ऽपो ऽच्छैति

अग्नीषोमौ प्रणीय वसतीवरीर् गृह्णाति

यव बर्हिः एव एषा महावेदिर् भवति

अग्निष्टोमं क्रतुम् उपैति

प्रसिद्धो ऽभिषवः

अथ अनडुहः संयुज्य यवान् प्रकृत्य मृणन्ति

तस्यै कटे परम् इव चषाल भाजनम् भवति

तास् तदानीम् एव परिहृत्य प्रातरनुवाकम् उपाकरोति

पदेन चरित्वा त्रि वत्सेन स अण्डेन वत्सतरेण राजानं क्रीत्वा उह्य आतिथ्यम् निर्वपति

यव पुरीषा एव उत्तरवेदिः भवति

अथ प्रायणीयेन चरति
स याम आद्यैः सुर गणैः अपात् स्वायम्भुव अन्तरम्

निःश्रेयसाय लोकस्य धन्यं स्वस्त्ययनं महत्

एतत् रूपम् भगवतो ह्य् अरूपस्य चित् आत्मनः

विष्णुयशसो नाम्ना कल्किः जगत्पतिः

एवं द्रष्टरि दृश्य त्वम् आरोपितम् अबुद्धिभिः

कुर्वन्ति सर्वात्मकम् आत्मभावं न यत्र भूयः परिवर्त उग्रः

समुद्र निग्रह आदीनि चक्रे वीर्याणि अतस् परम्

चतुर्दशं नारसिंहं बिभ्रद् दैत्येन्द्रम् ऊर्जितम्

द्वितीयं तु भवाय अस्य रसातल गताम् महीम्

रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्षुष उदधि सम्प्लवे

यस्य अम्भसि शयानस्य योगनिद्रां वितन्वतः

इन्द्रारि व्याकुलम् लोकं युगे युगे

ऋषिभिः याचितः भेजे नवमं पार्थिवं वपुः

पद त्रयम् याचमानः प्रत्यादित्सुस् त्रिपिष्टपम्

अपाययत् सुरान् अन्यान् मोहिन्या मोहयन् स्त्रिया

स तु संश्रावयामास महा राजम् परीक्षितम्

यथा नभसि मेघ ओघः रेणुः वा पार्थिवो ऽनिले

न च अस्य कश्चिन् निपुणेन धातुर् अवैति जन्तुः कुमनीष ऊतीः

कलाः सर्वे हरेः एव स्मृताः

यत्र इमे सत् असत् रूपे प्रतिषिद्धे स्व संविदा

चचार दुश्चरं ब्रह्मा ब्रह्मचर्यम् अखण्डितम्

भूतेषु च अन्तर्हितः आत्मतन्त्रः षाड्वर्गिकं जिघ्रति षष् गुण ईशः

ऋषयो मनवो देवा मनु पुत्राः महौजसः

अतः परं यत् अव्यक्तम् अ व्यूढ गुण बृंहितम्

यदि एषा उपरता देवी माया वैशारदी मतिः

ददार करजैर् ऊराव् एरकां कटकृत् यथा

अवतारे षोडशमे पश्यन् ब्रह्म द्रुहः नृपान्

अविद्यया आत्मनि कृते इति तत् ब्रह्म दर्शनम्

एतन् नाना अवताराणाम् निधानं बीजम् अव्ययम्

बुद्धो नाम्ना अञ्जन सुतः कीकटेषु भविष्यति

पञ्चदशं वामनकं कृत्वा अगात् अध्वरम् बलेः

एवं च जन्मानि कर्माणि ह्य् अ कर्तुः अ जनस्य च

तन्त्रं सात्वतम् आचष्ट नैष्कर्म्यं कर्मणां यतः

उत्तमश्लोक चरितम् चकार भगवान् ऋषिः

सूत उवाच

नाभि ह्रद अम्बुजात् आसीत् ब्रह्मा विश्वसृजां पतिः

ततः सप्तम आकूत्यां रुचेः यज्ञः ऽभ्यजायत

इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्म संमितम्

वर्णयन्ति स्म कवयो वेद गुह्यानि हृत्पतेः

पञ्चमः कपिलो नाम सिद्ध ईशः काल विप्लुतम्

धान्वन्तरं द्वादशमं त्रयोदशमम् एव च

तत् इदम् ग्राहयामास सुतम् आत्मवतां वरम्

प्रोवाच आसुरये सांख्यं तत्त्व ग्राम विनिर्णयम्

स एव प्रथमं देवः कौमारं सर्गम् आश्रितः

सः अयम् प्रातर् गृणन् भक्त्या दुःख ग्रामात् विमुच्यते

अष्टमे मेरुदेव्यां तु नाभ्याः जातः उरुक्रमः

सम्पन्न एव इति विदुः महिम्नि स्वे महीयते

माया गुणैः विरचितं महत् आदिभिः आत्मनि

सुर असुराणाम् उदधिं मथ्नतां मन्दर अचलम्

नरदेव त्वम् आपन्नः सुर कार्य चिकीर्षया

यो ऽमायया संततया अनुवृत्त्या भजेत तद् पाद सरोज गन्धम्

सो ऽहं वः श्रावयिष्यामि यथाधीतं यथामति

कृष्णे स्व धाम उपगते धर्म ज्ञान आदिभिः सह

दध्रे कमठ रूपेण पृष्ठ एकादशे विभुः

यस्य अवयव संस्थानैः कल्पितो लोक विस्तरः

आन्वीक्षिकीम् अलर्काय प्रह्लाद आदिभ्यः

नऔ आरोप्य महीमय्याम् अपात् वैवस्वतम् मनुम्

अथ इह धन्या भगवन्त इत्थं यत् वासुदेवे अखिल लोक नाथे

ततः सप्तदशे जातः सत्यवत्यां पराशरात्

जन्म गुह्यं भगवतो य एतत् प्रयतो नरः

तत्र कीर्तयतो विप्रा विप्रर्षेर् भूरि तेजसः

जगृहे पौरुषं रूपं भगवान् महत् आदिभिः

एते च अंशकलाः पुंसः कृष्णः तु भगवान् स्वयम्

सहस्र मूर्ध श्रवण अक्षि नासिकम् सहस्र मौलि अम्बर कुण्डल उल्लसत्

तृतीयम् ऋषि सर्गम् वै देवर्षि त्वम् उपेत्य सः

अहं च अध्यगमम् तत्र निविष्टः तद् अनुग्रहात्

अदृष्ट अश्रुत वस्तु त्वात् स जीवो यत् पुनर्भवः

ततः कलौ सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम्