tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
इति ह स्म सुदक्षिणम् क्षैमिम् आक्रोशन्ति प्राचीनशालिः च जाबालौ च

सुदक्षिणः ह वै क्षैमिः प्राचीनशालिः जाबालौ ते ह स ब्रह्मचारिणः आसुः

स ह स्म आह सुदक्षिणः क्षैमिः यत्र भूयिष्ठाः कुरु पञ्चालाः समागताः भवितारः तत् नः एष संवादः न अन् उपदृष्टे शूद्राः इव संवदिष्यामहे इति

तयोः ह प्राचीनशालिः वृतः उद्गाता

स्वयम् उ तत्र यत्र एनम् विदुः

ते उ ह वै अपोदिताः व्याक्रोशमानाः चेरुः शूद्रः दुरनूचानः

स ह संग्रहीतारम् उवाच आनयस्व अरे जाबालौ ह अदीक्षिषाताम् तत् गमिष्यावः इति

तौ उ ह वै जाबालौ दिदीक्षाते शुक्रः च गोश्रुः च

स तत् ह सुदक्षिणः अनुबुबुधे जाबालौ ह अदीक्षिषाताम् इति
तम् गिरिजाय बाभ्रव्याय अन्यः मनुष्येभ्यः प्रोवाच

ततो ऽयम् अर्वाङ् मनुष्येष्व् आसीद् इति ब्राह्मणम्

बृहत्या वै देवाः स्वर्गे लोके यजन्ते

अत ऊर्ध्वं चमसाध्वर्यूणाम्

उद्धृत्य अवदानानि हनू स जिह्वे प्रस्तोतुः

तं गृहपतिर् एव अनुशिनष्टि

सह एव एनयोः ओष्ठः

अवर सक्थम् ब्राह्मणाच्छंसिनः

सव्यो ऽंसः प्रतिप्रस्थातुः

कण्ठः स काकुद्रः प्रतिहर्तुः

प्रतितिष्ठन्ति प्रजया पशुभिर् य एवं विभजन्ते

देवभाजो ह वा इमं श्रुतऋषिः पशोर् विभागं विदांचकार

सव्यौ पादौ गृह पत्न्याः व्रत प्रदायाः

शिरः सुब्रह्मण्यस्य

वनिष्ठुर् हृदयं वृक्कौ च अङ्गुल्यानि दक्षिणो बाहुर् आग्नीध्रस्य

सव्या श्रोणिर् होतुः

सव्यम् उपगातॄणाम्

अरुर् अच्छावाकस्य

तां सा ब्राह्मणेन प्रतिग्राहयति

जाघनी पत्न्याः

दक्षिणौ पादौ गृहपतेर् व्रत प्रदस्य

सदं च अनूकम् च गृहपतेः

सव्या सदस्यस्य

तिस्रश् च एव कीकसा अर्धं च अपानस्य उन्नेतुः

सव्य आत्रेयस्य

मणिकाश् च स्कन्ध्यास् तिस्रश् च कीकसा ग्रावस्तुतः

अथ यद् अतो अन्यथा शीलिकः वा पाप कृतः वा हुत अदः वा अन्य जनाः वा विमथ्नीरन्न् एवम् एव एषाम् पशुर् विमथितो भवत्य् अस्वर्ग्यः

यः श्वःसुत्याम् आह्वयते तस्य चर्म

क्लोमा शमयितुः

दक्षिणा श्रोणिः अथ्यास्त्री ब्रह्मणः
समीची मा अहनी पाताम् आयुष्मत्या ऋचा मा सत्सि

पाहि गीर्भिस् तिसृभिर् ऊर्जां पते पाहि चतसृभिर् वसो

सखा सख्या समिध्यसे

अग्निना अग्निः संसृज्यसे कविर् बृहस्पतिर् युवा

मा हिंसिष्टं यज्ञपतिं मा यज्ञं जातवेदसौ शिवौ भवतम् अद्य नः

तनू पाः साम्नो वसु विदम् लोकम् अनुसंचराणि

हव्य वाह् जुहू आस्यः

अथ यत्र एतत् अग्निना अग्निः संसृज्यते भवतं नः समनसौ समोकसौ इति एतेन सूक्तेन जुहुयात्

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

पाहि नो अग्न एकया पाहि न उत द्वितीयया
निमेष पञ्चदशका काष्ठा स्वस्थस्य सुव्रताः

दश वै द्वि अधिकाः मासाः पितृ संख्या इह संस्मृता

द्वापरः च कलिः च एव युगानि एतानि सुव्रताः

दिव्यं वर्ष सहस्रम् तु प्राहुः संख्या विदः जनाः

असंख्याताश् च संक्षेपात् प्रधानाद् अन्वधिष्ठितात्

सवनानां सहस्रं तु त्रिविधं त्रिगुणं तथा

विंशतिश् च सहस्राणि संध्या अंशः च चतुर्युगः

विकारस्य शिवस्य आज्ञा वशेन एव तु संहृतिः

रात्रौ च एक अर्णवे ब्रह्मा नष्टे स्थावर जङ्गमे

मन्वन्तरस्य संख्या एषा लैङ्गे अस्मिन् कीर्तिता द्विजाः

लीलया देवदेवेन सर्गाः तु ईदृग्विधाः कृताः

सप्त एव नियुतानि आहुः वर्षाणाम् मानुषाणि तु

कृत त्रेता आदि युक्तानाम् मनोः अन्तरम् उच्यते

एवं चतुर् युग आख्यानाम् साधिका हि एकसप्ततिः

लौकिकेन एव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः

ऋतुः वह्निः हव्यवाहः सावित्रः शुद्ध एव च

त्रिंशत् कोटयः तु वर्षाणां मानुषेण द्विज उत्तमाः

साधर्म्येण अवतिष्ठेते प्रधान पुरुषौ उभौ

कला त्रिंशतिकः विप्रा मुहूर्त इति कल्पितः

महर् लोकात् प्रयान्ति एते जन लोकम् जनाः ततस्

अशीतिश् च सहस्राणि कालः त्रेता युगस्य च

उशिकः कुशिकः च एव गान्धारो मुनि सत्तमाः

साम्ये लयो गुणानां तु तयोः हेतुः महेश्वरः

मन्वन्तरेषु वै संख्या सान्तरेषु यथा तथा

एवं कल्पाः तु संख्याता ब्रह्मणो अव्यक्त जन्मनः

त्रीणि एव नियुतानि आहुः वर्षाणाम् मानुषाणि तु

पित्र्ये रात्रि अहनी मासः प्रविभागः तयोः पुनः

पूर्वं कृत युगम् नाम ततस् त्रेता विधीयते

त्रीणि वर्ष शतानि एव षष्टि वर्षाणि यानि तु

कल्प अर्ध संख्या दिव्या वै कल्पम् एवम् तु कल्पयेत्

प्रधान आदि प्रवृत्तानि लीलया प्राकृतानि तु

पितामहस्य अथ परः परार्ध द्वय संमितः

ब्रह्मनः तु तथा प्रोक्तः कालः काल आत्मनः प्रभो

हरयः च अपि असंख्याताः तु एकः एव महेश्वरः

त्रिंशत् अन्यानि वर्षाणि मतः सप्तर्षि वत्सरः

त्रिंशत् ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासः तु स स्मृतः

कोटि कोटि सहस्राणि कल्पानां मुनि सत्तमाः

त्रेता द्वापर तिष्याणाम् कृतस्य कथयामि वः

गतानि तावत् शेषाणि अहर्निश्यानि वै पुनः

संहृते तु विकारे च प्रधाने च आत्मनि स्थिते

एते रात्रि अहनी दिव्ये प्रसंख्याते विशेषतः

दश च एव तथा अहानि दिव्यो हि एष विधिः स्मृतः

कृष्णपक्षः तु अहर् तेषाम् शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी

भव उद्भवः तपः च एव भव्यो रम्भः क्रतुः पुनः

कोटीनां द्वे सहस्रे तु अष्टौ कोटि शतानि तु

सवनं युग साहस्रम् सर्व देव उद्भवस्य तु

त्रि द्वि एक साहस्र मितः विना संध्यांशकेन तु

तत्र वैमानिकानां तु अष्टाविंशति कोटयः

षट्त्रिंशत् तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु

स्रष्टुं तदा मतिं चक्रे ब्रह्मा ब्रह्म विदाम् वरः

अन्यानि नवतीः च एव ध्रौवः संवत्सरः तु सः

दिवा सृष्टं तु यत् सर्वम् निशि नश्यति च अस्य तत्

रात्रौ सर्वे प्रलीयन्ते निशा अन्ते सम्भवन्ति च

दिव्यः संवत्सरो हि एष मानुषेण प्रकीर्तितः

त्रिंशत् यानि तु वर्षाणि दिव्यो मासः तु स स्मृतः

मानुषेण एव मानेन वर्षाणां यत् शतम् भवेत्

नियुतानि एव षट्त्रिंशत् निरंशाणि तु तानि वै

त्रिशती द्विशती संध्या तथा च एकशता क्रमात्

अप्राकृतस्य तस्य आदिः मध्य अन्तम् न अस्ति च आत्मनः

शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या च अपि अधिकानि वै

पित्र्यः संवत्सरो हि एष मानुषेण विभाव्यते

सूत उवाच

असंख्याताश् च कल्प आख्याः हि असंख्याताः पितामहाः

कृत्वा धरां प्रयत्नेन निम्न उन्नति विवर्जिताम्

तथा दश सहस्राणाम् वर्षाणां शत संख्यया

ऋषभश् च तथा षड्जो मज्जालीयश् च मध्यमः

अंशकः षट्शतं तस्मात् कृत संध्यांशकम् विना

दिव्येन एव प्रमाणेन युग संख्या प्रकल्पनम्

चत्वारिंशत् तथा त्रीणि नियुतानि इह संख्यया

द्विषष्टिश् च तथा कोट्यो नियुतानि च सप्ततिः

भूः आद्यान् चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत्

अहर् तत्र उदगयनम् रात्रिः स्यात् दक्षिणायनम्
सहस्राणां शतानि आसन् चतुर्दश च संख्यया

पितॄणां त्रीणि वर्षाणि संख्यातानि इह तानि वै

विंशतिश् च सहस्राणि कालः तु द्वापरस्य च

सुष्वाप अम्भसि यः तस्मात् नारायणः इति स्मृतः

चतुर्युग सहस्र अन्ते मनवः तु चतुर्दश

रक्तश् च पीतवासाश् च असितः सर्व रूपकः

षष्टिः च एव सहस्राणि कालः कलि युगस्य तु

चतुर्युगस्य च तथा वर्ष संख्या प्रकीर्तिता

नदीनद समुद्रान् च पूर्ववत् च अकरोत् प्रभुः

नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु

षष्टिः च एव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्यया

स्रष्टुं च भगवन्त् चक्रे तदा स्रष्टा पुनर् मतिम्

अथ संवत्सरा दृष्टा मानुषेण प्रमाणतः

त्रीणि कोटि शतानि आसन् कोट्यो द्विनवतिस् तथा

चत्वारिंशत् सहस्राणि तथा अन्यानि कृतं युगम्

एवं चतुर् युगः काल ऋते संध्यांशकात् स्मृतः

वर्षाणाम् अष्ट साहस्रम् ब्राह्मं वै ब्रह्मणो युगम्

वैराजो वै निषादश् च मुख्यो वै मेघवाहनः

गुणानां च एव वैषम्ये विप्राः सृष्टिः इति स्मृता

त्रीणि वर्ष सहस्राणि मानुषाणि प्रमाणतः

वर्षाणां तत् शतम् ज्ञेयं दिव्यो हि एष विधिः स्मृतः
यया इह दुःसहा सोढा कोमल अङ्गया कदर्थना

त्वद् कथा प्रसङ्गेण स अर्कम् गतम् इदं दिनम्

तस्याश् च क्षण संक्षिप्तम् मम संवत्सर आयतम्

पद मन्थर संचारः यच् च अविच्छिन्न संततिः

तनूरुह विकारेण स अश्रुणा आलिङ्गिता बलात्

यत् पुनर् मेखला बद्धा निःसरैर् बिस तन्तुभिः

बहु श्रोतव्यम् अत्र अस्ति क्रमेण श्रूयताम् इति

अथ तस्यै प्रतिज्ञाय गच्छत्व् एवं भवत्व् इति

प्रासाद अग्र स्थितः द्वाःस्थ स्वच्छ प्रवहण आस्थिताम्

द्रष्टव्या राज पुत्री इति खिद्यमानो ऽनयं निशाम्

अथ प्रासादम् आरुह्य राजमार्गं निरूपयन्

अथ उद्वृत्य जगत् सारान् असौ मह्यम् अदर्शयत्

दन्तिना इव महा अन्धेन मथिता

तासां कुमुदिका नाम लोक लोचन कौमुदी

लम्बां च इमाम् असौ दृष्ट्वा मद् नितम्ब विशाल ताम्

दुरन्ता वा अथवा सु अन्ता न हि इयम् प्रस्तुता मया

इदम् आकर्ण्य ताः प्रेक्ष्य विस्मिताः स स्मिताः च माम्

मां च मद् दयिताम् न असौ संमानितवती समम्

इति तस्मिन्न् अहोरात्रे गते कुमुदिका आदिकाः

व्रतक उत्सवम् आसेव्य सायाह्ने प्रतियास्यति

मेखला स्खलिता च इयम् छित्त्वा तत् तन्तु बन्धनम्

निर्दय आलिङ्गन क्षोभात् इदं विच्छेदम् एष्यति

अर्यपुत्रस् त्वया तस्माद् अर्यपुत्रैः इति भाष्यताम्

तेन न एव उपचर्यः ऽसौ मया इति कथितं मया

अथ स्व यानम् आरोप्य सा प्रियां प्रियदर्शनाम्

इत्यादि उपाय शत चिन्तन तान्त चेताः कृच्छ्रान् निशाम् अनयम् अ प्रतिलब्ध निद्रः

मयि दृष्टम् अदात् तस्यां

माधवी सहकाराणाम् अङ्कोलानां च वर्जय

वन्दना छद्मना पश्चान् आत्मानं निधाय सा

श्यामानां मण्डनं तद् ज्ञैः चित्र वर्णम् तु वर्णितम्

न हि चूडामणिः पादे प्रभवामि इति बध्यते

द्वि प्रकारान् अलंकारान् नर नारी जन उचितान्

अनभ्यस्तं हि यद् येन तेन तद् वस्तु दुःसहम्

सुषुप्ताव् अस्थितस्य इव नष्ट संकल्प दर्शने

दैत्य उच्छिन्न तुरंगः वा येन अस्तम् कथम् अपि अगात्

वण्टकस् तस्य युष्माभिः स दारैः गृह्यताम् इति

तस्यै दत्त्वा च तद् द्रव्यम् अगच्छन् कृत वन्दनाः

मम त्व् आसीद् अहो शक्तिर् दोहदस्य वरीयसी

सुख आसीनाम् च माम् आह भर्ता ते सुख भागिनि

नारी वर्षवर प्राय जन वृन्दैः च संवृतम्

उत्सव अभ्युदयेषु एव ता हि बिभ्रति भूषणम्

आगत्य इदम् अभाषन्त स व्रीडा विनयाः इव

देवतास् तत् करिष्यन्ति येन शान्तिर् भविष्यति

अथ मां गोमुखो ऽवोचत् किम् अस्थाने विशङ्कया

यशस् भागिन् इति श्रुत्वा तया उक्तम् पीडितो ऽभवम्

मद् अर्थम् मया च इयम् उच्यतां प्रियदर्शना

अस्त्य् अहं त्वद् आदेशात् गता कन्या अवरोधनम्

तद् एव यानम् अद्राक्षं दीपिका वलय आवृतम्

उपातिष्ठन्त श्रेणयः पण्य पाणयः

मम त्व् आसीन् न हंसानां नूपुराणाम् अयं ध्वनिः

मद् दोषे कृत व्रीडा विज्ञापयति स अञ्जलिः

सर्वथा पुण्यवन्तस् ते सुर असुर नर उरगाः

बाला दूर्वा दल श्यामा नियतं राज दारिका

ये मया आरोपिताः चूता माधवी चम्पक आदयः

यो ऽयं प्रियङ्गु षण्डस्य याति मध्येन निर्भयः

गोभिः प्रवहणं युक्तम् अपश्यं राज वर्त्मनि

तया च आननम् उन्नम्य हृष्टः संदृष्टवान् अहम्

प्रीत्या नन्द उपनन्दाभ्याम् येन आहरति साधितम्

अथ याते क्वचित् काले सौधे स प्रियदर्शनः

सर्वो ऽसाव् आर्य पुत्रैः इति मुक्त्वा एताम् इति

सा मे अभ्यङ्ग अपदेशेन विवृत्य अङ्गानि पश्यति

हर्म्य मूर्धानम् आरोहं राज पुत्री दिदृक्षया

मम आमन्त्रयते यावान् पुरुषः प्रमदा जनः

तां च भिन्न मणि छाया छत्त्र छादित दीपिकाम्

प्रतिबुद्धाम् अवोचत् तां भगिनी दृश्यताम् इति

असाव् अकाल मृत्युः यैर् नारी रूपः न वीक्षितः

कर्त्री विवाह संस्कारम् अपरेषां च पूजनम्

मया तु ज्ञात कार्य त्वात् उत्प्रेक्षा इयम् उपेक्षिता

न च तत्र मया दृष्टा मार्गयन्त्या नृप आत्मजा

राज कञ्चुकिभिः वृद्धैर् अनन्तैर् वेत्र पाणिभिः

चेतस् विनिमयम् कृत्वा प्रवृत्ता शिबिकाम् इति
किंच न अन्या ततः काचिद् दर्शनीयतमा यतः

अयि वैरिणि भर्तारम् एवं वदति का अङ्गना

प्राप्ति उपाय विचारेण तृतीयः प्रेरितो मया

अथ इयम् मेखला स्रस्ता शय्यायां निपतिष्यति

आमुचन् मेखलाम् एनां मद् नितम्बे लघीयसि

गौराणाम् असित आभासम् असितानां सित अधिकम्

वीज्यमाना वचोभिश् च सान्त्व्यमाना अति कोमलैः

सम शीत आतपे ऽप्य् अस्मिन् वसन्ते शारदा इव सा

आस्तां च मम तां दृष्ट्वा क्षणं मानस चक्षुषी

मया उक्तम् द्वयम् अप्य् एतद् अर्हति प्रियदर्शना

एवं च विमृशन्न् एव तार आभरण शिञ्जिताः

पर संदेश हारी हि प्रतीतो गणिका जनः

अङ्गं प्रवहण क्षोभात् खिन्नम् इति

एतत् त्वद् करशाखाभिः लिखितं

एवं च क्षणम् आसीनाम् आह मां राज दारिका

आस्ताम् आस्ताम् इति मया अन् इच्छन्त्या यावद् उच्यते

मया उक्तम् सर्वम् अस्त्य् एतत् किंतु तौ दिव्य _

मद् गृह द्वारम् आगच्छद् दूराद् उन्नमित आनना

मूढ भृत्य कृताः दोषा न ग्राह्याः स्वामिनाम् इति

मदीयम् अङ्गम् आलोक्य राज दारिकया उदितम्

ते जाता मञ्जरी भार भर भङ्गुर पल्लवाः

ततश् इति विच्छिन्नं तद् काञ्ची गुण बन्धनम्

अनया औ४ ज़ेइछेन्झ्] प्रीतिम् आधास्यत्य् अपि

सहस्राक्षं स्वम् आत्मानं

प्रगल्भा अपि विनीता इव वन्दित्वा माम् अभाषत

चिराद् आरोपयामि स्म हर्म्य अग्र शयन अन्तिकम्

यत्नान् मृणाली तन्तु सूत्रकैः

एकैकतो ऽपि वृत्तान्त उपपन्ने तया कृते

तच् च राज कुलात् दृष्ट्वा गच्छत् प्रवहणम् ततः

आर्य ज्येष्ठम् यशस् भागिन् भवतो भर्तृ दारिका

आराधयामि नृप सूनु कृते नु गौरीं किं खानयामि चतुरैस् त्वरितं सुरुङ्गाम्

शराटि कुरर श्रेणिः पुलिनान् नलिनीम् इव

ततः प्रस्थापितवती माम् इत्यादि विधाय सा

अथ माम् एकदा आगत्य सायं कुमुदिका अवदत्

ज्येष्ठस्य च गुणा ज्येष्ठास् ताभ्यां कस्य इति मानुषाः

तावद् बलाद् बला तैलम् न्यधात् कुमुदिका मयि

अतः श्वस् तत्र गत्वा अहम् माधवी सहकारयोः

इत्याद्या कथया तस्याः क्षपायाः प्रहर द्वयम्

ताम् आदाय ततः पाणौ मद प्रमद बाधिताम्

सा च मां तत्र पश्यन्ती संततं प्रियदर्शनाम्

किंतु कामयमाना अपि कामिनि कामिनि प्रिये

किं च अन्यत् कुल कन्यानाम् का इयम् ईदृक् स्वतन्त्र ता

सत्स्व् अप्य् अन्येषु सूत्रेषु तत्र इदम् चिन्तितं तया

तया अपि क्षिप्त चेतस् त्वात् न किंचिद् अपि भाषितम्

अर्यपुत्र दुरन्ता इयम् ईदृशीभिर् भवादृशाम्

अशोक षण्डः तत्र आस्ते विविक्ते राज दारिका

प्रविश्य च मया दृष्टा तस्मिन्न् उद्यान पालका

भ्राम्यत् मधुकरः तेन सेना सम्बाध पादपम्

तद् दिनं गमयामि स्म दीर्घ बन्धन दुर्गमम्

आलिङ्गितवती स्व अङ्गैः ध्वान्त अङ्गार अग्नि दुःसहैः

शिला पृष्ठे मया दृष्टा सान्द्र चन्दन कर्दमे

येन प्रबल दर्पेण कृतं वैषम्यम् ईदृशम्

न च एष कुल नारीणाम् उपपत्त्या विरुध्यते

अथ अहम् अब्रवं श्यामा भगीरथयशाः स्फुटम्

सा अथ पङ्कजिनी कूले

छाया कोमल गात्राः तु न हि वाणिज दारिकाः

अथ प्रवहणेन असौ नभस्वत् पटु रंहसा

पुनर् उक्तं तया स्मित्वा ना इदम् संभाव्यते तयोः

आर्य ज्येष्ठैः यशस् भागिन् इत्यादौ कथिते मया

स असूया स विषादा इव वेपमाना इदम् अब्रवीत्

गृह उपवनम् अध्यास्ते तत्र संभाव्यताम् इति

अथ तां दृष्टवान् अस्मि प्रस्थाप्य प्रियदर्शनाम्

सोपाने तारम् अश्रौषं हंसानाम् इव निस्वनम्

अस्ति चेत् क्षान्त एव असौ तथा अपि आख्यायताम् इति

अवतीर्य च हर्म्य अग्रात् दीपिका चन्द्रिका सखीम्

प्रासाद अग्रात् अवारोहत् समं तु प्रियदर्शना

तौ त्वद् भर्तुः अवित्तस्य पान्थस्य अज्ञात जन्मनः

अथवा त्वं पर अधीना भर्ता एव तव निर्दयः

इदं हि कर्कशाः सोढुं शक्ता राजन्य कन्यकाः

अर्यपुत्र आर्य दुहित्री वन्दित्वा राज दारिका

तेन च प्रस्थिता अद्राक्षम् कदम्ब कुटजान् अपि

इत्यादि बहु जल्पित्वा सा माम् उद्वर्तन आदिभिः

या वधूस् तात पादानाम् मम भार्या च सा कथम्
तया उक्तम् धिग् धिग् अस्त्व् एषां रत्न लक्षण कारिणाम्

तेन अन्तःपुर संचार वारस्त्री चरण उचितः

प्रेषितं योषिता यत् तद् योषिद् एव यतो ऽर्हति

सोपाने दृष्टवान् अस्मि श्राम्यन्तीं प्रियदर्शनाम्

तच् च एतत् च गृहं तस्माद् अभिन्नं दृश्यताम् इति

अथ मह्यं सु संस्कारम् सा स मुद्रम् समुद्गकम्

अयम् आर्य कनिष्ठः वः श्रेणि श्रेष्ठी भवत्व् इति

संततैस् तालवृन्तैश् च

दर्शनीयतमा श्यामा नारीणाम् इति दर्शनम्

ततः कुमुदिका हस्तम् आलम्ब्य उत्थाय मां चिरम्

पारिजात स्रज् आभा आभा यद् इयं मेखला ततः

न अपि स्व अङ्गम् किम् अङ्ग धनम् अध्रुवम्

अथ प्रासाद पृष्ठ स्थः दान्तैर् उज्ज्वल मण्डनैः

मङ्गलं हि विवाह अन्तम् अस्यास् तत्र एव कारितम्

ततः कुमुदिका आचष्टे माम् अपृच्छन् नृप आत्मजा

अन्धकार मुखेन अहम् गोमुखेन इति भाषितः

तथा विज्ञाप्यतां च इदम् यथा अवज्ञाम् न मन्यते

कञ्चुकि आदि चमू गुप्ता नगर उपवनम् गता

भगीरथयशाः श्रुत्वा निष्कम्प अक्षा कथाम् इमाम्

न च त्वदीयम् एव इदम् वचः संभावयत्य् असौ

मद् संदेशम् च वाच्यो ऽसौ किम् अस्थाने कृतम् त्वया

अनेन च आर्य दुहितुः वक्रेण अपि तथा व्रजः

मध्यंदिने ज्वरेण एव खेद्यमाना बलीयसा

भृङ्ग दंश भयात् कस् तं न अप्रमत्तः त्यजेद् इति

तेन त्वद् गृह द्वारात् गृहीत्वा प्रियदर्शनाम्

प्रातर् एव प्रायातास्मि तद् एषा मुच्यताम् इति

वासस् कुसुम गन्धान् च हारि गन्धान् उपासरत्

आर्य ज्येष्ठः त्वया आलापान् भाषितः कीदृशान् इति

सततं कुशली इत्यादि तथा इति च मया उदितम्

कथं वेत्थ इति सा अपृच्छत् अथ इत्थम् अहम् उक्तवान्

वसन्त सुमनस् क्ﾱप्त माला आभरण धारिणी

दूरात् कुरबकानां च औ४

इति तस्यास् तया चित्रे प्रपञ्चे ऽस्मिन् निवेदिते

यः श्रेष्ठि दुहित्र्याः भर्ता सो ऽस्माकम् अपि धर्मतः

को ऽन्यो निष्करुणस् तस्मात् त्वं येन उत्पल कोमला
शीताः स पृषत उद्गाराः कर्कशा वान्ति मारुताः

स्रोतोभिः परिकृत्तानि पतन्ति शिखराणि च

वर्ण सारूप्य ताम् याति गगनं सागरस्य वै

गगने तव गात्राणां वर्ण चोरान् समुत्थितान्

तौ तु वृन्दावनं प्राप्तौ वसुदेव सुतौ उभौ

पार्थिवं गन्धम् आघ्राय लोकः क्षुभित मानसः

जलैर् बलाहक उत्सृष्टैः उच्छ्वसन्ति इव पर्वताः

पश्य कृष्ण जल उदग्रैः कृष्णैर् उद्ग्रथितैर् घनैः

पल्वल उद्गीर्ण रक्तेन पूर्यन्ते वन राजयः

स सस्यानाम् च सीमानां न लक्ष्मीर् व्यतिरिच्यते

क्षरत् जलानाम् शैलानां वनानां च जलागमे

कथयन्न् एव बलवान् व्रजम् एव जगाम ह

पतता मेघ वातेन नव तोय अनुकर्षिणा

वज्रेण इव अवरुग्णानाम् नगानां नग शालिनाम्

नभस्ये च नभः चक्षुः न भात्य् एष नभश्चरः

त्रासितं जलदैर् उष्णं तोषिता वसुधा जलैः

दामोदर उद्दाम रवाः प्रागल्भ्यं यान्ति तोयदाः

हरे हरि अश्व चापेन त्रि वर्णेन त्रिविक्रम

शीघ्र वात समुद्धूताः प्रोषित औत्सुक्य कारिणः

शक्रचाप आयुध धरम् युद्ध सज्जम् इव अम्बरम्

नवैश् च शिखि विक्रुष्टैः एक वर्णा वसुंधरा

महा वात समुद्धूतम् महा मेघ गण अर्पितम्

गज अनीकैः इव आकीर्णम् सलिल उद्गारिभिः घनैः

मद रक्ताः प्रवृत्ताश् च केकाः पटु रवाः कृताः

रौहिणेयो मिथः काले कृष्णं वचनम् अब्रवीत्

तनूरुहैर् उत्पतितैः सलिल उत्पीड संकुला

तृणानि शतपत्र अक्ष पत्रैर् गूहन्ति मेदिनीम्

भ्राजन्ते कृष्ण सारङ्गाः काननेषु मुदा अन्विताः

हर्यन्तस् तीर जान् वृक्षान् विस्तारं यान्ति निम्नगाः

सम्प्रवृत्त महा वर्षम् लम्बमान महा अम्बुदम्

भान्त्या अतिवृष्ट्या मातङ्गा गां गता इव तोयदाः

एवं प्रावृष् गुणान् सर्वाञ् श्रीमान् कृष्णस्य पूर्वजः

मेघैः शीत आतप करः विरश्मिर् इव रश्मिमान्

उदरेषु नव अभ्राणाम् मज्जति इव दिवाकरः

पश्य कृष्ण घनान् कृष्णान् बलाक उत्पात भूषणान्

अन्वेष्य मार्गा वसुधा भाति शाड्वल मालिनी

ततः प्रावृड् अनुप्राप्ता मनसः काम दीपनी

पश्य वृन्दावनं कृष्ण वनं चैत्ररथं यथा

एतन् नील उत्पल श्यामम् नील उत्पल दल प्रभम्

त्वम् इव अ ज्ञात वसतिम् चन्द्रो वसति वार्षिकीम्

न त्यजन्त्य् अगम अग्राणि श्रान्ता इव पतत्रिणः

यौवन स्थम् कदम्बानां नव अभ्रैः भ्राजते वपुः

समुद्र उद्धूत जनिताः लोल शाड्वल कम्पिनः

वैशंपायन उवाच

धारा निर्मल नाराचम् विद्युत् कवच निर्मलम्

क्वचित् कदम्ब हास आढ्यम् सिलिन्ध्र आभरणम् क्वचित्

गन्धैः कोलाहला वान्ति वाता मदन दीपनाः

पूर्णस् तु घर्म समयः तयोस् तत्र वने सुखम्

तोय गम्भीर लम्बेषु प्रस्रवत्सु नदत्सु च

दृप्त सारङ्ग निनदैः दर्दुर व्याहृतेन च

नव प्रावृषि कान्तानां षट्पद आहार दायिनाम्

तद् कालम् ज्ञातिभिः सार्धं चेरतुस् तौ महद् वनम्

बभूव अदर्शनः सूर्यो भूमिश् च अदर्शयत् तृणम्

मही महा रजः पूरैः तुल्यम् आपद्यते नभः

गो वर्धनः यथा रम्यो भाति गोवर्धनो गिरिः

तव निद्रा करः कालस् तव गात्र उपमम् नभः

हासितं कुटजैः फुल्लैः कदम्बैर् वासितं वनम्

हस्त उच्छ्रित मुखाः वन्या मेघ नाद अनुसारिणः

द्यावापृथिव्योः संसर्गः सततं विततैः कृतः

नव वर्ष अवसिक्तानि शक्रगोप कुलानि च

संमार्जित तला भूमिर् यौवन स्था इव लक्ष्यते

शैलानां च वनानां च द्रुमाणां च वर आनन

अ व्यवच्छिन्न धारा ओघैः समुद्र ओघ निभैः घनैः

संतप्ता भास्कर जलैः अभितप्ता देव अग्निभिः

प्रववर्षुर् महा घोराः शक्रचाप अङ्कित उदराः

नष्ट दाव अग्नि धूमानि वनानि प्रचकाशिरे

क्रीडतोः सह गोपालैर् यमुनां च अवगाहतोः

नृत्त व्यापार कालः च मयूराणां कलापिनाम्

घर्म दोष परित्यक्तम् मेघ तोय विभूषितम्

मग्न सूर्यस्य नभसो न अभिभान्ति दिशो दश

सम्प्राप्ते दुर्दिने काले दुर्दिनं भाति वै नभः

तौ रामयन्ताव् अन्योन्यं कृष्ण संकर्षणौ उभौ

विबाण ज्येन धनुषा तव इदम् मध्यमं पदम्
नाम् अपि अन्य तरोः निमीलितम् अभूत् तत् तावद् उन्मीलितं प्रस्थाने स्खलतः स्व वर्त्मनि विधेर् अप्य् उद्गृहीतः करः

बुध्यामहे न बहुधा अपि विकल्पयन्तः कैर् नामभिर् व्यपदिशेम महा मतीन् तान्

सन्ति ते सुधियो येषां काचः काचो मणिर् मणिः

येषाम् अशेष भुवन आभरणस्य हेम्नस् तत्त्वं विवेक्तुम् उपलाः परमं प्रमाणम्

शङ्खो अस्थि शेषः स्फुटितो मृतो वा प्रोच्छ्वास्यते अन्य श्वसितेन सत्यम्

लब्धं चिराद् अमृत वत् किम् अमृत्यवे स्याद् दीर्घं रसायन वत् आयुर् अपि प्रदद्यात्

न एकः ऽर्थितानि ददन्न् अर्थि जनाय खिन्नो गृह्णञ् जरत् तृण लवम् तु न लज्जते ऽन्यः

हेमकार सुधिये नमो ऽस्तु ते दुस्तरेषु बहुशः परीक्षितुम्

सन्तो ऽप्य् असन्त इव चेत् प्रतिभान्ति भानोर् भासा आवृते नभसि शीत मयूख मुख्याः

प्राणा येन समर्पितास् तव बलाद् येन एवम् उत्थापितः स्कन्धे येन चिरं धृतो ऽसि विदधे यस् ते सपर्याम् अपि

तेष्व् एव प्रतिसंविधान विकलम् पश्यत्सु साक्षिष्व् इव द्राग् दर्प उद्धुरम् आगतेष्व् अपि न स क्षीयेत यद्य् अन्यथा

व्यधास्यद् दुर्वेधा हृदय लघिमानम् यदि न ते त्वम् एव एकः लक्ष्म्याः परमम् अभविष्यः पदम् इह

ये दिग्ध्वा इव कृता विषेण कुसृतिर् येषां कियद् भण्यते लोकं हन्तुम् अनागसं द्विरसना रन्ध्रेषु ये जाग्रति

खद्योतो ऽपि न कम्पते प्रचलितुं मध्ये ऽपि तेजस्विनां धिक् सामान्यम् अचेतनं प्रभुम् इव अन् आमृष्ट तत्त्व अन्तरम्

इदं चेतस् तापम् जनयति तराम् अत्र यद् अमी प्रदीपाः संजातास् तिमिर हति बद्धः धुर शिखाः

लब्ध आत्म प्रसरेण रक्षितुम् अथ अशक्येन स्फीतस् तादृग् अहो घनेन रिपुणा दग्धो गिरि ग्रामकः

आसीद् यस् तु गवां गणस्य तिलकस् तस्य एव सम्प्रत्य् अहो धिक् कष्टं धवलस्य जात जरसः गोः पण्यम् उद्घोष्यते

रज्ज्वा दिशः प्रवितताः सलिलं विषेण खाता मही हुतभुजा ज्वलिता वनान्ताः

पिण्ड प्रसारित मुखेन तिमे किम् एतद् दृष्टं न बालिश विशद् बडिशं त्वया अन्तर्

सूर्याद् अन्यत्र यत् चन्द्रे ऽप्य् अर्थ अ संस्पर्शि तत् कृतम्

किम् इदम् उचितं शुद्धेः श्लिष्टं स्व पक्ष समुन्नत्याः फल परिणत्याः युक्तं प्राप्तं गुण प्रणयस्य वा

इह एकः चूडालो ह्य् अजनि कलशाद् यस्य सकलैः पिपासोर् अम्भोभिश् चुलुकम् अपि नो भर्तुम् अशकः

त्रैलोक्य अद्भुतम् ईदृशं तु चरितं शेषस्य येन अपि सा प्रोन्मृज्य इव निवर्तिता

अहो गेहेनर्दी दिवस विजिगीषा ज्वर रुजा प्रदीपो ऽयं स्थाने ग्लपयति मृषा अमून् अवयवान्

निज समुचिताः तास् ताश् चेष्टा विकार शत आकुलः यदि न कुरुते काकः काणः कदा नु करिष्यति

निरालोके लोके कथम् इदम् अहो चक्षुर् अधुना समं जातं सर्वैर् न समम् अथवा अन्यैः अवयवैः

कल्लोल वेल्लित दृषद् परुष प्रहारैः रत्नान्य् अमूनि मकर आलयैः मा अवमंस्थाः

अति उन्नति व्यसनिनः शिरसो अधुना एष स्वस्य एव चातक शिशुः प्रणयं विधत्ताम्

युष्माकम् अम्बरमणेः प्रथमे मयूखास् ते मङ्गलं विदधतु उदय राग भाजः

अस्य अत्यन्तम् अ भाजनस्य जलद अरण्य ऊषरस्य अपि किं जाता पश्य पुनः पुनर् एव परुषा सा एव अस्य दग्धा छविः

स्व अल्प आशयः स्व कुल शिल्प विकल्पम् एव यः कल्पयन् स्खलति काच वणिज् पिशाचः

पर अर्थे यः पीडाम् अनुभवति भङ्गे ऽपि मधुरो यदीयः सर्वेषाम् इह खलु विकारो ऽप्य् अभिमतः

अस्य एतत् इच्छति यदि प्रततासु दिक्षु ताः सु अच्छ शीत मधुराः क्व नु नाम न अपः

भूयांस्य् अस्य मुखानि नाम विदिता एव आस्ते महा प्राण ता सत् प्रसवः ऽयम् अत्र कुपिते चिन्त्यं यथा इदम् जगत्

छिन्नस् तृप्त सुहृद् स चन्दन तरुः यूयं पलाय्य आगताः भोग अभ्यास सुखासिकाः प्रतिदिनं ता विस्मृतास् तत्र वः

दंष्ट्र कराल मकर अलि करालिताभिः किं भाययत्य् अपरम् ऊर्मि परम्पराभिः

यत् किंचन अनुचितम् अप्य् उचित अनुवृत्ति किं चन्दनस्य न कृतं कुसुमं फलं वा

खद्योत इति कीटस्य नाम तुष्टेन केनचित्
बद्धा यद् अर्पण रसेण विमर्द पूर्वम् अर्थान् कथं झटिति तान् प्रकृतान् न दद्युः

पश्यामः किम् अयं प्रपत्स्यत इति सु अल्प अभ्र सिद्ध क्रियैः दर्पाद् दूरम् उपेक्षितेन बलवत् कर्म ईरितैः मन्त्रिभिः

साध्व् एव अस्य वेधा क्लिष्टो न यद् वृथा

अन्यत्र अनृजु वर्त्म वाग् द्विरसना दृष्टौ विषं दृश्यते या धिक् ताम् अनु दीपको ज्वलति भो भोगिन् सखे किं न्व् इदम्

न सम्प्राप्तो वृद्धिं स यदि भृशम् अक्षेत्र पतितः किम् इक्षोर् दोषो ऽयं न पुनर् अ गुणायाः मरु भुवः

आम्राः किं फल भार नम्र शिरसः रम्या किम् ऊष्म छिदः सत् छायाः कदल द्रुमाः सुरभयः किं पुष्पिताश् चम्पकाः

नृत्यन्तः शिखिनो मनोहरम् अमी श्राव्यं पठन्तः शुका वीक्ष्यन्ते न त एव खलु इह रुषा वार्यन्त एव अथवा

न उद्वेगम् यदि यासि यद्य् अवहितः कर्णं ददासि क्षणं त्वां पृच्छामि यद् अम्बुधे किम् अपि तत् निश्चित्य देहि उत्तरम्

अन्तः क्रौर्यम् अहो शठस्य मधुरं हा हारि गेयं मुखे व्याधस्य अस्य यथा भविष्यति तथा मन्ये वनं निर्मृगम्

लज्जामहे वयम् उपक्रम एव यान्तस् तस्य अन्तिकम् परिगृहीत बृहत् कुठाराः

सेवित्वा बहु भङ्ग भीषण तनुम् त्वाम् एव वेला अचल ग्राव स्रोतसि पान ताप कलहः यत् क्वापि निर्वाप्यते

ते ऽपि क्रूर चमूरु चर्म वसनैः नीताः क्षयं लुब्धकैर् दम्भस्य स्फुरितं विदन्न् अपि जनो जाल्मो गुणन हते

किं दीर्घ दीर्घेषु गुणेषु पद्म सितेषु अवछादन कारणम् ते

मग्नां कान्त वियोग दुःख दहने मां वीक्ष्य दीन आननाम् विद्युत् किं स्फुरसि त्वम् अप्य् अकरुणे स्त्री त्वे ऽपि तुल्ये सति

वर्षे समस्त एकैकः श्लाघ्यः को ऽप्य् एष वासरः

यत् छाया छुरण अरुणेन खचता खद्योत नाम्ना अमुना कीटेन आहितया हि जङ्गम मणि भ्रान्त्या विडम्ब्यामहे

सत्त्व अन्तर् स्फुरिताय वा कृत गुण अध्यारोप तुच्छाय वा तस्मै कातर मोहनाय महसो लेशाय मा स्वस्ति भूत्

पातः पूष्णो भवति महते न उपतापाय यस्मात् काले प्राप्ते क इह न ययुर् यान्ति यास्यन्ति वा अस्तम्

न गुरु वंश परिग्रह शौण्ड ता न च महा गुण संग्रहण आदरः

ते देवस्य अपि अचिन्त्याश् चटुलित भुवन आभोग हेला अवहेल मूल उत्खात अनुमार्ग आगत गिरि गुरवः तार्क्ष्य पक्ष अग्र वाताः

व्याधाः पदान्य् अनुसरन्ति गृहीत चापाः कं देशम् आश्रयतु यूथ पतिः मृगाणाम्

संशुष्यन् पृषत् अंशः एष कुरुतां मूकः स्थितो ऽप्य् अत्र किं गेहे किं बहुना ऽधुना गृहपतेश् चौराश् चरन्त्य् आखवः

ये जात्या लघवः सदा एव गणनां याता न ये कुत्रचित् पद्भ्याम् एव विमर्दिताः प्रतिदिनं भूमौ निलीनाश् चिरम्

किं कौस्तुभेन विहितो भवतो न नाम याच्ञा प्रसारित करः पुरुषोत्तमो ऽपि

उच्चैर् उच्चरतु चिरं चिरी वर्त्मनि तरुं समारुह्य

संवित्तिर् अस्त्य् अथ गुणाः प्रतिभान्ति लोके तत् हि प्रशस्तम् इह कस्य किम् उच्यतां वा

घन संतमस मलीमस दश दिशि निशि यद् विराजसि तद् अन्यत्

पङ्क्तौ विशन्तु गणिताः प्रतिलोम वृत्त्या पूर्वे भवेयुर् इयता अपि अथवा त्रपेरन्

द्रविणम् आपदि भूषणम् उत्सवे शरणम् आत्म भये निशि दीपकः

भिद्यते अनुप्रविश्य अन्तर् यो यथारुचि उपाधिना

उत्क्षिप्ताश् चपल आशयेन मरुता पश्य अन्तरिक्षे ऽधुना तुङ्गानाम् उपरि स्थितिम् क्षितिभृत् ताम् कुर्वन्त्य् अमी पांसवः

एते ते विजिगीषवो नृप गृह द्वार अर्पित अवेक्षणाः क्षिप्यन्ते वसु याचना आहित धियः कोप उद्धतैः वेत्रिभिः

एतास् ता निरवग्रह उग्र करभ उल्लीढ अर्ध रूढाः पुनः शम्यो भ्राम्यसि मूढ निर्मरुति किं मिथ्या एव मर्तुं मरौ

तनु तृण अग्र लव अवयवैः ययोर् अवसिते ग्रहण प्रतिपादने

स्व माहात्म्य श्लाघा गुरु गहन गर्जाभिः अभितः क्रुशित्वा क्लिश्नासि श्रुति कुहरम् अब्धे किम् इति नः

न पङ्काद् उद्भूतिर् न जल सहवास व्यसनि ता वपुर् दिग्धं कान्त्या स्थल नलिन रत्न द्युति _

मत्त इभ कुम्भ तट पाटन लम्पटस्य नादं करिष्यति कथं हरिणाधिपस्य