tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
पर्युक्ष्य स्थालीपाके आज्यम् आनीय होतुम् एव उपक्रमते

यदि उ पञ्च अवत्ती स्यात् द्विस् उपस्तीर्य अवदाय द्विस् अभिघारयेत्

चतुर्गृहीतम् आज्यम् गृहीत्वा पञ्चावत्तम् तु भृगूणाम् अग्नये स्वाहा इति उत्तरतस् सोमाय स्वाहा इति दक्षिणतस् प्राक्शस् जुहुयात्

आग्नेयः एव अनाहिताग्नेः उभयोः दर्श पूर्णमासयोः स्थालीपाकः स्यात् आग्नेयः वा अग्नीषोमीयः वा आहिताग्नेः पौर्णमास्याम् ऐन्द्रः वा ऐन्द्राग्नः वा माहेन्द्रः वा अमावास्यायाम्

ततस् एव बर्हिषः कुश मुष्टिम् आदाय आज्ये वा हविषि वा त्रिस् अवदध्यात् अग्राणि मध्यानि मूलानि इति अक्तम् रिहाणाः व्यन्तु वयः इति

एतत् यज्ञवास्तु इति आचक्षते

अथ स्विष्टकृते उपस्तीर्य अवद्यति उत्तर अर्ध पूर्व अर्धात् सकृत् एव भूयिष्ठम्

समिधम् आधाय अनुपर्युक्ष्य यज्ञवास्तु करोति

गणेषु एकम् परिसमूहनम् इध्मः बर्हिः पर्युक्षणम् आज्यम् आज्यभागौ च

पूर्वम् आज्यम्

महाव्याहृतिभिः आज्येन अभिजुहुयात्

अभिघारयति अवदानानि

द्विस् अभिघारयेत्

अग्नये स्वाहा इति मध्ये जुहुयात् सकृत् वा त्रिस् वा एतेन एव कल्पेन

प्रक्षाल्य वा एनेन उद्धृत्य भुञ्जीत

सर्वेभ्यः समवदाय सकृत् एव सौविष्टकृतम् जुहोति

हुत्वा एतत् मेक्षणम् अनुप्रहरेत्

अपरः स्थालीपाकः

अथ हविषः उपस्तीर्य अवद्यति मध्यात् पूर्व अर्धात् चतुरवत्ती चेद् भवति मध्यात् पूर्व अर्धात् पश्च अर्धात् इति पञ्च अवत्ती चेद् भवति

अपि वा आहिताग्नेः अपि उभयोः दर्श पूर्णमासयोः आग्नेयः एव स्यात्

प्राक् स्विष्टकृतः आवापः

प्रत्यनक्ति अवदान स्थानानि अयातयाम तायै

न प्रत्यनक्ति अवदान स्थानम् यातयाम तायै
त्वष्टा मे अध्यक्षः पूषा ते ऽरातिं घ्नन्तु सर्वदा

अरातिम् इन्द्र त्वं जहि ताम् अग्निर् दहात्

सोमो राजा ओषधीभिः सूर्याचन्द्रमसा उभा

अरातिं सर्वे गन्धर्वा घ्नन्त्व् अप्सरसश् च याः

अरातिं हत्वा सन्तोकाम् उग्रो देवो ऽभि दासतु

श्रेष्ठो मे राजा वरुणो हवं सत्येन गच्छतु

अरातिं विश्वा भूतानि घ्नन्तु दासीम् इव आगसि

देष्ट्री च या सिनीवाली सप्त च स्रोत्या याः

अरात्याः सर्वम् इच् छिरः प्रश्नं वृहतम् अश्विना

ये च देवा भूमि चराः ये च अमी दिव्य् आसते

अरात्या द्यावापृथिवी छिन्त्तं मूलम् अथ उ शिरः

या स्वप्नया चरति गौर् भूत्वा जनाꣳ अनु

ये अन्तरिक्षस्य ईशते ते ऽरातिं घ्नन्तु स व्रताः

विच्छिद्य मध्यतः पृष्टीस् तां कृण्वाथाम् अधस्पदम्
देवैर् अत्रा अपि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यन् न सु ज्ञेयम् आत्थ

प्र ते ब्रवीमि तद् उ मे निबोध स्वर्ग्यम् अग्निं नचिकेतः प्रजानन्

अजीर्यताम् अमृतानाम् उपेत्य जीर्यन् मर्त्यः कु अधःस्थः प्रजानन्

महा भूमौ नचिकेतस् त्वम् एधि कामानां त्वा काम भाजम् करोमि

तम् अब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा वरं तव इह अद्य ददामि भूयः

स ह उवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसि इति

अपि सर्वं जीवितम् अल्पम् एव तव एव वाहास् तव नृत्य गीते

शत आयुषः पुत्र पौत्रान् वृणीष्व बहून् पशून् हस्ति हिरण्यम् अश्वान्

यस्मिन्न् इदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत् साम्पराये महति ब्रूहि नस् तत्

या इयम् प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्ति इति एके न अयम् अस्ति इति च एके

स च अपि तत् प्रत्यवदद् यथा उक्तम् अथ अस्य मृत्युः पुनर् आह तुष्टः

देवैर् अत्रा अपि विचिकित्सितं पुरा न हि सु ज्ञेयम् अणुर् एष धर्मः

स त्वम् अग्निं स्वर्ग्यम् अध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि तं श्रद्दधानाय मह्यम्

देवम् ईड्यं विदित्वा निचाय्य इमाम् शान्तिम् अत्यन्तम् एति

सस्यम् इव मर्त्यः पच्यते सस्यम् इव आजायते पुनः

त्वद् प्रसृष्टम् मा अभिवदेत् प्रतीत एतत् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे

पीत उदकाः जग्ध तृणाः दुग्ध दोहाः निरिन्द्रियाः

अभिध्यायन् वर्ण रति प्रमोदान् अति दीर्घे जीविते को रमेत

स मृत्यु पाशान् पुरतः प्रणोद्य शोक अतिगः मोदते स्वर्ग लोके

एतम् अग्निं तव एव प्रवक्ष्यन्ति जनासस् तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व

तिस्रो रात्रीर् यद् अवात्सीर् गृहे मे अन् अश्नन् ब्रह्मन्न् अतिथिर् नमस्यः

यो ऽयं वरो गूढम् अनुप्रविष्टो ना अन्यम् तस्मान् नचिकेता वृणीते

अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मा उपरोत्सीः अति मा सृज एनम्

एतद् वृङ्क्ते पुरुषस्य अल्पमेधसः यस्य अन् अश्नन् वसति ब्राह्मणो गृहे

यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत औद्दालकिर् आरुणिर् मद् प्रसृष्टः

तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस

किं स्विद् यमस्य कर्तव्यं यन् मया अद्य करिष्यति

उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ

स्वर्गे लोके न भयं किंचन अस्ति न तत्र त्वं न जरया बिभेति

भूमेर् महद् आयतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावद् इच्छसि

तं ह कुमारं सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धा आविवेश

अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथा अपरे

अनन्दा नाम ते लोकास् तान् स गच्छति ता ददत्

तस्य एताम् शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वत उदकम्

स्वर्ग लोकाः अमृत त्वम् भजन्त एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण

द्वितीयं तृतीयम्

एतत् तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिर जीविकाम् च

तव एव नाम्ना भविता अयम् अग्निः सृङ्कां च इमाम् अनेक रूपाम् गृहाण

नमस् ते ऽस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति मे ऽस्तु तस्मात् प्रति त्रीन् वरान् वृणीष्व

वैश्वानरः प्रविशति अतिथिर् ब्राह्मणो गृहान्

सुखं रात्रीः शयिता वीत मन्युः त्वां ददृशिवान् मृत्यु मुखात् प्रमुक्तम्

आशा प्रतीक्षे संगतं सूनृतां च इष्टापूर्ते पुत्र पशून् च सर्वान्

शान्त सङ्कल्पः सु मनाः यथा स्याद् वीत मन्युः गौतमो मा अभि मृत्यो

त्रिणाचिकेतस् त्रिभिर् एत्य सन्धिं त्रि कर्म कृत् तरति जन्म मृत्यू

तं ह उवाच मृत्यवे त्वा ददामि इति
ययातिः च एव राजर्षिः वयसि अपि विनिर्गते

अथ श्रान्तो मन्त्रे बहु विविध मार्गे स सचिवः न सो अन्यत् कामेभ्यः नियमनम् अपश्यत् सुत मत्याः

न अवजानामि विषयान् जाने लोकं तद् आत्मकम्

विश्वामित्रो महा ऋषिः च विगाढो ऽपि महत् तपः

अपरः कोकिलो ऽन्वक्षं प्रतिश्रुत्का इव कूजति

उदायी नीति शास्त्र ज्ञः तम् उवाच सुहृद् तया

वियुज्यमाने हि तरौ पुष्पैः अपि फलैः अपि

विनिशश्वास कर्णे ऽस्य रहस्यं श्रूयताम् इति

चूत यष्ट्या समाश्लिष्टो दृश्यतां तिलक द्रुमः

ततः पुर उद्यान गताम् जन श्रियम् निरीक्ष्य सायं प्रतिसंहृतां पुनः

स तस्मिन् कानने रम्ये जज्वाल स्त्री पुरःसरः

या हि काश्चिद् युवतयः हरन्ति सदृशं जनम्

सदृशं चेष्टितं हि स्यात् अपि वा गोप योषिताम्

पुरोहित सुतः धीमान् उदायी वाक्यम् अब्रवीत्

व्यसने च अपरित्यागः त्रिविधम् मित्र लक्षणम्

मुहुर् मुहुर्

फुल्लं कुरुवकं पश्य निर्भुक्त अलक्तक प्रभम्

अभिगम्य च ताः तस्मै विस्मय उत्फुल्ल लोचनाः

मेघ स्तनित निर्घोषः कुमारः प्रत्यभाषत

रूप चातुर्य सम्पन्नाः स्व गुणैः मुख्य ताम् गताः

अशोको दृश्यताम् एष कामि शोक विवर्धनः

न तु चिन्तयतो ऽचिन्त्यं जनस्य प्राज्ञ मानिनः

अनृतेन अपि नारीणां युक्तं समनुवर्तनम्

अत्र च त्वा अनुनेष्यामि यत्र मा दुष्ठु मन्यसे

अवाप भ्रंशम् अपि एवम् न तु सेजे न मन्मथम्

ता भ्रूभिः प्रेक्षितैर् हावैर् हसितैर् लडितैर् गतैः

काचिद् पद्म वनात् एत्य स पद्मा पद्म लोचना

दृश्यतां स्त्रीषु माहात्म्यं चक्रवाको हि असौ जले

स्त्रीणाम् अपि महत् तेजः इतः कार्यो ऽत्र निश्चयः

माद्री रूप गुण आक्षिप्तः सिषेवे काम जम् सुखम्

एवमादीन् ऋषीन् तान् तान् अनयन् विक्रियाम् स्त्रियः

अनित्यं तु जगन्त् मत्वा न अत्र मे रमते मनः

सो ऽहं मैत्रीं प्रतिज्ञाय पुरुष अर्थात् पराङ्मुखः

इदं न प्रतिरूपं ते स्त्रीषु अदाक्षिण्यम् ईदृशम्

स्व एव भावे विनिगृह्य मन्मथं पुरं ययुः भग्न मनोरथाः स्त्रियः

भाव ज्ञानेन हावेन रूप चातुर्य संपदा

न च अनुवर्तनम् तत् मम रुचितं यत्र न आर्जवम्

निकृष्ट उत्कृष्टयोः भावम् या गृह्णन्ति तु ताः स्त्रियः

मारुत्यां जनयामास भरद्वाजं बृहस्पतिः

अयस् मयाम् तस्य परैमि चेतनां महा भये रज्यति यो न रोदिति

पश्य भर्तर् चितम् चूतं कुसुमैः मधु गन्धिभिः

तत् ब्रवीमि सुहृद् भूत्वा तरुणस्य वपुष्मतः

जरां व्याधिं च मृत्युं च को हि जानन् स चेतनः

चूत शाखाम् कुसुमितां प्रगृह्य अन्याः ललम्बिरे

किं तु इमानि न अवगच्छन्ति चपलं यौवनं स्त्रियः

स्त्री संसर्गम् विनाश अन्तम् पाण्डुः ज्ञात्वा अपि कौरवः

किं हि वञ्चयितव्यं स्यात् जात रागस्य चेतसः

काश्चिद् कनक काञ्चीभिः मुखराभिः इतस्ततस्

स्त्रीणाम् एव च शक्ताः स्थ संरागे किं पुनर् नॄणाम्

जगाम यमुना तीरे जात रागः पराशरः

पाण्डुर अंशुक संवीताम् शयानां प्रमदाम् इव

प्रत्युज्जग्मुः नृप सुतम् प्राप्तं वरम् इव स्त्रियः

उपायैः विविधैः शान्ता जग्राह च जहार च

अवतीर्णो महीं साक्षाद् गूढ अंशुः चन्द्रमा इति

आलक्ष्य रशना रेजे स्फुरत् विद्युत् इव क्षपा

निश्चलैः प्रीति विकचैः पिबन्त्य इव लोचनैः

एवं ता दृष्टि मात्रेण नार्यो ददृशुः एव तम्

विषयान् अवजानासि यत्र सक्तम् इदम् जगत्

मर्तव्यम् इति स उद्वेगः न जहर्ष न विव्यथे

कुमारं विविधैः तैः तैः उपचक्रमिरे नयैः

अहो अति धीरम् बलवत् च ते मनः चलेषु कामेषु च सार दर्शिणः

ताडितो अभूत् पदा व्यासो दुर्धर्षो देवतैः अपि

बुधं विबुध कर्माणम् जनयामास चन्द्रमाः

प्रतियोग अर्थिनी काचिद् गृहीत्वा चूत वल्लरीम्

पद्म वक्त्रस्य पार्श्वे ऽस्य पद्म श्रीः इव तस्थुषी

काचिद् आज्ञापयन्ति इव प्रोवाच आर्द्र अनुलेपना

रूपस्य अस्य अनुरूपेण दाक्षिण्येन अनुवर्तितुम्

गौतमं दीर्घ तपसम् महा ऋषिम् दीर्घ जीविनम्

एवम् आक्षिप्यमाणः ऽपि स तु धैर्य आवृत इन्द्रियः
तस्मात् तद् सदृशाम् लेभे लोपामुद्राम् इति श्रुतिः

इह भक्तिं कुरुष्व इति हस्त संश्लेष लिप्सया

अनित्य ताम् सर्व गताम् विचिन्तयन् विवेश धिष्ण्यं क्षितिपालक आत्मजः

अहितात् प्रतिषेधः च हिते च अनुप्रवर्तनम्

इति बुद्धचरिते महाकाव्ये स्त्रीविघातनो नाम चतुर्थः सर्गः

अहं नृपतिना दत्तः सखा तुभ्यं क्षमः किल

मदेन आवर्जिताः नाम तं काश्चिद् तत्र योषितः

अनृतं स्खलितं काचिद् कृत्वा एनम् सस्वजे बलात्

शोभयेत गुणैः एभिः अपि तान् उत्तरान् कुरून्

ततस् तस्मात् पुर उद्यानात् कौतूहल चल ईक्षणाः

काचिद् पुरुष वत् कृत्वा गतिं संस्थानम् एव च

त्वं पुनर् न्यायात् प्राप्तान् बलवान् रूपवान् युवा

उतथ्यस्य च भार्यायां ममतायां महा तपस्

रति हेतोः बुभुजिरे प्राक् एव गुण संहितान्

अप्सरोभिः च कलितान् ग्रहीतुं विबुधान् अपि

सौम्य त्वात् च एव धैर्यात् च काश्चिद् एनम् प्रजज्ञिरे

आक्रीड इव विभ्राजे विवस्वन्त् अप्सरस् वृतः

उवाच एनम् जितः स्त्रीभिर् जय भो पृथिवीम् इमाम्

विषयेषु प्रसक्तिः वा युक्तिः वा न आत्मवत् तया

यदि त्वा समुपेक्षेय न भवेत् मित्र ता मयि

जनस्य चक्षुस् गमनीय मण्डलः महीधरं च अस्तम् इयाय भास्करः

काचिद् ताम्र अधरोष्ठेन मुखेन आसव गन्धिना

विश्वाच्या अप्सरसा सार्धं रेमे चैत्ररथे वने

नूनम् एताः न पश्यन्ति कस्यचिद् रोग सम्प्लवम्

तस्य ता वपुषा आक्षिप्ताः निगृहीतं जजृम्भिरे

इयं नृपस्य वंश श्रीः इतस् न स्यात् पराङ्मुखा

वाशिता यूथ सहितः करी इव हिमवत् वनम्

यत् अपि स्यात् अयम् धीरः श्री प्रभावात् महान् इति

करालजनकः च एव हृत्वा ब्राह्मण कन्यकाम्

कपिञ्जलादं तनयं वसिष्ठो अजनयत् मुनिः

उपपन्नम् इदम् वाक्यं सौहार्द व्यञ्जकम् त्वयि

दाक्षिण्यम् औषधम् स्त्रीणां दाक्षिण्यं भूषणं परम्

बभ्रमुः दर्शयत्यः ऽस्य श्रोणीः तनु अंशुक आवृताः

तासां तत्त्वे ऽनवस्थानं दृष्ट्वा स पुरुष उत्तमः

कठिनैः पस्पृशुः पीनैः संहतैः वल्गुभिः स्तनैः

मम अपि हि मनोज्ञेषु विषयेषु रतिः भवेत्

अपि नाम विहङ्गानां वसन्तेन आहृतः मदः

समारुरुहुः आत्मानम् कुमार ग्रहणम् प्रति

ननु न एव क्षमं द्रष्टुं नराः स्त्रीणां नृणां स्त्रियः

यो नख प्रभया स्त्रीणां निर्भर्त्सित इव आनतः

तथा हृष्टा भयं त्यक्त्वा जगति व्याधि धर्मिणि

मधुरं गीतम् अन्वर्थम् काचिद् स अभिनयम् जगौ

अहं पुनर् भीरुः अतीव विक्लवः जरा विपद् व्याधि भयम् विचिन्तयन्

इति उदायि वचः श्रुत्वा ता विद्धा इव योषितः

किं वा दाक्षिण्य मात्रेण भावेन अस्तु परिग्रहः

योषित् संतोषयामास वर्ण स्थान अवरा सती

इदं नव वधूनाम् वो ह्री निकुञ्चित _

इति ध्यान परम् दृष्ट्वा विषयेभ्यो गत स्पृहम्

राज्ञः तु विनियोगेन कुमारस्य च मार्दवात्

माहात्म्यं न च तत् मन्ये यत्र सामान्यतः क्षयः

शोभितं लक्षणैः दीप्तैः सहजैः भूषणैः इव

रुवन्ति भ्रमरा यत्र दह्यमाना इव अग्निना

तं हि ता मेनिरे नार्यः कामो विग्रहवान् इति

लभे न शान्तिं न धृतिं कुतो रतिं निशामयन् दीप्तम् इव अग्निना जगत्

जरा व्याधिः च मृत्युः च यदि न स्यात् इदम् त्रयम्

संनतिः च अनुवृत्तिः च स्त्रीणां हृदय बन्धनम्

न व्याजह्रुः न जहसुः प्रभावेन अस्य यन्त्रिताः

तत् अर्हसि विशाल अक्षैः हृदये ऽपि पराङ्मुखे

सर्व भावेन संपर्को यदि न अस्ति धिक् अस्तु तत्

काश्चित् स आक्षेप मधुरैः जगृहुर् वचन अङ्कुशैः

यस्मात् त्वयि विवक्षा मे तया प्रणयवत् तया

हेम पञ्जर रुद्धः वा कोकिलो यत्र कूजति

तत् एवम् सति विश्रब्धं प्रयतध्वं तथा यथा

इति एवम् ता युवतयो मन्मथ उद्दाम _

प्रावृत्य अनुचकार अस्य चेष्टितं धीर लीलया

पृष्ठतः प्रेष्य वत् भार्याम् अनुवर्ती अनुगच्छति

पतति छिद्यमाने वा तरुः अन्यः न शोचते

तं स्वस्थं चोदयती इव वञ्चितो असि इति अवेक्षितैः

समं विग्नेन धीरेण चिन्तयामास चेतसा
अथो कुमारः च विनिश्चय आत्मकाम् चकार काम आश्रय घातिनीम् कथाम्

अथ नारी जन वृतः कुमारो व्यचरत् वनम्

सुवर्ण कलश प्रख्यान् दर्शयत्यः पयोधरान्

विषयान् दुर्लभान् लब्ध्वा न हि अवज्ञातुम् अर्हसि

अपयान्तं तथा एव अन्याः बबन्धुः माल्य दाम्भिः

स्वस्थो भवति न उद्विग्नः यथा अचेताः तथा एव सः

यत् अपि आत्थ महात्मानः ते ऽपि काम आत्मकाः इति

मन्थाल गौतमः भिक्षुः जङ्घया वारमुख्यया

नित्यं यत् अपि हि स्त्रीणाम् एतत् एव वपुः भवेत्

कालीं च एव पुरा कन्यां जल प्रभव सम्भवाम्

ततः श्रुत्वा राजा विषय विमुखम् तस्य तु मनो न शिश्ये तां रात्रिं हृदय गत शल्यः गज इव

एवमाद्या महात्मानो विषयान् गर्हितान् अपि

यदा तु जरया आपीतम् रूपम् आसाम् भविष्यति

ततः स्वस्था निरुद्विग्नाः क्रीडन्ति च हसन्ति च

मत्तस्य परपुष्टस्य रुवतः श्रूयतां ध्वनिः

चक्रुर् आक्षेपिकाश् चेष्टा भीत भीताः इव अङ्गनाः

ऋष्यशृङ्गं मुनि सुतम् तथा एव स्त्रीषु अपण्डितम्

सर्वाः सर्व कला ज्ञाः स्थ भाव ग्रहण पण्डिताः

स्रस्त अंस कोमला लम्ब मृदु बाहु लता अबला

दोषवत्सु अपि कामेषु कामं रज्येत मे मनः

कामं परम् इति ज्ञात्वा देवो ऽपि हि पुरंदरः

तासाम् एवंविधानाम् वो वियुक्तानां स्व गोचरे

अथ लोल ईक्षणा काचिद् जिघ्रती नीलम् उत्पलम्

दीर्घिकां प्रावृतां पश्य तीर जैः सिन्दुवारकैः

कुबेरस्य अपि च आक्रीडम् प्राक् एव वसुधाम् इमाम्

भये अति तीव्रे विषयेषु सज्जसे निरीक्षमाणो मरण अध्वनि प्रजाः

पीन वल्गु स्तना काचिद् हास आघूर्णित कुण्डला

शुभेन वदनेन अन्या भ्रू कार्मुक विकर्षिणा

दश वर्षाणि अहर् मेने घृताच्या अप्सरसा हृतः

मृत्यु व्याधि जरा धर्मा मृत्यु व्याधि जरा आत्मभिः

दाक्षिण्य रहितम् रूपं निष्पुष्पम् इव काननम्

संवेगो अत्र एव कर्तव्यो यदा तेषाम् अपि क्षयः

किंचिद् मद कलैः वाक्यैः नृप आत्मजम् अभाषत

अन्योन्यं दृष्टिभिः हत्वा शनैस् च विनिशश्वसुः

आत्मनो अपि अन् अभिप्रेतम् मोहात् तत्र रतिः भवेत्

इयम् एवंविधा चेष्टा न तुष्टो अस्मि आर्जवेन वः

शुक्ल वासाः इव नरः स्त्रिया पीत अङ्गरागया
आशाया भूयो अस्ति इति

अमोघा ह अस्य आशिषः भवन्ति

आशा इद्धः वै स्मरो मन्त्रान् अधीते कर्माणि कुरुते पुत्रांश् च पशूंश् च इच्छते इमं च लोकं अमुं च इच्छते

यावद् आशाया गतं तत्र अस्य यथाकाम चारः भवति य आशां ब्रह्म इति उपास्ते

आशया अस्य सर्वे कामाः समृध्यन्ति

आशाम् उपास्स्व इति
यत्र च रमते तया गोष्ठ्या एनम् उपचारैः च रञ्जयेत्

प्रीति यशस् अर्थाः तु गुणतो ऽधिगम्याः

तेभ्यो नायकस्य शौच आशौचम् राग अपरागौ सक्त अ सक्ताम् दान अ दाने च विद्यात्

ते त्व् आरक्षक पुरुषाः धर्म अधिकरण स्थाः दैव ज्ञाः विक्रान्ताः शूराः समान विद्याः कला ग्राहिनः पीठमर्द विट विदूषक मालाकार गन्धिक शौण्डिक रजक नापित भिक्षुकाः ते च ते च कार्य योगात्

अर्थो अनर्थ प्रतीघातः प्रीतिः च इति वात्स्यायनः

तद् अभावे पीठमर्द आदीन्

प्रीति दायैः उपन्यासैर् उपचारैः च केवलैः

अ लुब्ध ताम् च ख्यापयेत् तस्य निदर्शन अर्थम्

संभावितेन च सह विट पुरोगाम् प्रीतिं योजयेत्

पण्य सधर्म त्वात्

यैर् नायकम् आवर्जयेद् अन्याभ्यश् च अवच्छिन्द्यात् आत्मनः च अनर्थम् प्रतिकुर्याद् अर्थं च साधयेन् न च गम्यैः परिभूयेत तान् सहायान् कुर्यात्

पुरुषाणां सुलभ अवमानि त्वात्

स पीठमर्दायाः च कारण अपदेशेन स्वयं गमनम् इति गम्य उपावर्तनम्

तां वा तस्य

उपमन्त्रिता अपि गम्येन सहसा न प्रतिजानीयात्

न च अन् उपायेन अर्थान् साधयेद् आयति संरक्षण अर्थम्

काम परासु हि पुंसां विश्वास योगात्

संप्रयोगस्य च आकूतम् निजेन एव प्रयोजयेत्

लावक कुक्कुट मेष युद्ध शुक शारिका प्रलापन प्रेक्षणक कला व्यपदेशेन पीठमर्दो नायकं तस्या उदवसितम् आनयेत्

समान स्पर्धी स्वभावात् त्यागी

केवल अर्थाः तु अमी गम्याः स्वतन्त्रः पूर्वे वयसि वर्तमानो वित्तवान् अपरोक्ष वृत्तिः अधिकरणवान् अकृच्छ्र अधिगत वित्तः

रागो भयम् अर्थः संघर्षो वैर निर्यातनम् जिज्ञासा पक्षः खेदो घर्मो यशो ऽनुकम्पा सुहृद् वाक्यम् ह्रीः प्रिय सादृश्यम् धन्य ता राग अपनयः साजात्यं साहवेश्यं सातत्यम् आयतिः च गमन कारणानि भवन्ति इति आचार्याः

तद् अपि स्वाभाविक वत् रूपयेत्

गते च स परिहास प्रलापाम् स उपायनाम् परिचारिकाम् अभीक्ष्णं प्रेषयेत्

राजनि महामात्रे वा सिद्धो दैव प्रमाणः वित्त अवमानी गुरूणां शासन अतिगः सजातानां लक्ष्य भूतः स वित्तः एक पुत्रः लिङ्गी प्रच्छन्न कामः शूरो वैद्यः च इति

भय आदिषु तु गुरुलाघवं परीक्ष्यम् इति सहाय गम्य अगम्य कारण चिन्ता

भवन्ति च अत्र श्लोकाः

महा कुलीनः विद्धान् सर्व समय ज्ञः कविर् आख्यान कुशलः वाग्मी प्रगल्भो विविध शिल्प ज्ञः वृद्ध दर्शी स्थूललक्षो महा उत्साहः दृढ भक्तिः अनसूयकः त्यागी मित्र वत्सलः घटा गोष्ठी प्रेक्षणक समाज समस्या क्रीडन शीलः नीरुजो अ व्यङ्ग शरीरः प्राणवान् अ मद्य पः वृषो मैत्रः स्त्रीणां प्रणेता लालयिता च

गम्येन सह संसृष्टा रञ्जयेत् तं ततः परम्

आगतस्य आहरेत् प्रीत्या कला गोष्ठीः च योजयेत्

द्रव्याणि प्रणये दद्यात् कुर्यात् च परिवर्तनम्

न च आसाम् वशगः स्वतन्त्र वृत्तिः अ निष्ठुरः अन् ईर्ष्यालुः अन् अवशङ्की च इति नायक गुणाः

वेश्यानां पुरुष अधिगमे रतिर् वृत्तिः च सर्गात्

रतितः प्रवर्तनं स्वाभाविकं कृत्रिमम् अर्थार्थम्

नायिकायाः पुना रूप यौवन लक्षण माधुर्य योगिनी गुणेषु अनुरक्ता न तथा अर्थेषु प्रीति संयोग शीला स्थिरम् अतिरेक जातीया विशेष अर्थिनी नित्यम् अकदर्य वृत्तिः गोष्ठी कला प्रिया च इति
आ अहम् तनोमि ते पसो अधि ज्याम् इव धन्वनि

क्रमस्व ऋशः इव रोहितम् अन् अवग्लायता सदा

तेन अस्य ब्रह्मणस्पते धनुर् इव आ तानया पसः

येन कृशं वाजयन्ति येन हिन्वन्त्य् आतुरम्

आ वृषायस्व श्वसिहि वर्धस्व प्रथयस्व च

यथा अङ्गम् वर्धतां शेपस् तेन योषितम् इज् जहि
सावित्रो ऽष्टाकपालः

आग्नेयो ऽष्टाकपालः

मैत्रश् चरुः

मैत्रावरुण्य् आमिक्षा

अग्नये वैश्वानराय द्वादश कपालः

धेनुः पिशङ्गी दक्षिणा

आग्नेयो ऽष्टाकपालः

वारुणश् चरुः

दक्षिणो रथवाहन वाहः दक्षिणा

सारस्वतश् चरुः

तिसृधन्वं शुष्क दृतिः दण्ड उपानहौ तद् दक्षिणा अश्वः वा शोण कर्णः

अश्विभ्यां पूष्ण एकादश कपालः

शुण्ठो दक्षिणा

सावित्रो ऽष्टाकपालः

क्षेत्रस्य पतये चरुः

श्येतो दक्षिणा

सौम्यश् चरुः

शिति पृष्ठः दक्षिणा

ऋषभो दक्षिणा

त्वाष्ट्रो ऽष्टाकपालः

वैश्वदेवश् चरुः

ऋषभो दक्षिणा

वारुणो यव मयः दश कपालः

सरस्वत्यै सत्य वाचे चरुः

श्यामो दक्षिणा

बार्हस्पत्यश् चरुः

बार्हस्पत्यश् चरुः

ऐन्द्र एकादश कपालः

बभ्रुर् महानिरष्टो दक्षिणा

इतरो रथवाहन वाहः दक्षिणा

पष्ठौह्य् अ प्रवीता दक्षिणा

सवित्रे द्वादश कपालः

पौष्णश् चरुः

वशा दक्षिणा

सौम्यश् चरुः
अथ यज् जीवनवन्तौ आज्यभागौ भवतः

अग्नेर् हि एव एष महिमा

अथ उ देव कर्मणा एव एतत् पितृ कर्म व्यावर्तयति

ऋतवः पितरः

आह्वयत्य् एव एनान् प्रथमया

अथ यद् अग्निं कव्य वाहनम् आवाहयति

दैवा वा एते पितरः

एतत् स्विष्टकृतो वै पितरः

षड् वा ऋतवः

अथ यद् अपराह्णे पितृ यज्ञेन चरन्ति

तस्माद् एकां सामिधेनीम् अन्वाह

प्रजा वै बर्हिः

त्रीणि वै हवींषि भवन्ति

अथ यत् प्रयाज अनुयाजेभ्यः बर्हिष्मन्ता उत्सृजति

तद् आहुर् यद् अपर पक्ष भाजः पितरो ऽथ कस्माद् एतान् पूर्व पक्षे यजन्ति इति

अथ यत् तिस्रः तिस्रः एकैकस्य हविषो भवन्ति

अपक्षय भाजः वै पितरः

तस्माद् एनान् पूर्व पक्षे यजन्ति

तान् एव एतत् वाचा अनुष्टुभा आगमयति

ते वै षड् भवन्ति

सकृद् इव वै पितरः

अथ यद् यजमानस्य आर्षेयम् न आह

अथ यत् सोमं पितृमन्तं पितॄन् वा सोमवतः पितॄन् बर्हिषदः पितॄन् अग्निष्वात्तान् इत्य् आवाहयति

पितॄन् एव तत् प्रीणाति

द्वितीयया आगमयति

तेन प्रजां प्रवृणजानि इति

न इद् यजमानं प्रवृणजानि इति

तेषां समवद्यति

पराञ्चो वै पितरः

तस्माद् एनम् आवाहयति

वाग् अनुष्टुप्

तस्मात् तिस्रः तिस्रः एकैकस्य हविषो भवन्ति

तस्माद् अपराह्णे पितृ यज्ञेन चरन्ति

सा वा अनुष्टुब् भवति

अथ यद् एकां सामिधेनीम् अन्वाह
अन्विष्यन् दुःखम् आप्नोति तेन तत् परिवर्जयेत्

मनोहरा धरात् पुत्रान् अवाप अथ हरेः सुता

अपत्यं कृत्तिकानां तु कार्त्तिकेयस् ततः स्मृतः

सूत उवाच

भुवः प्रमाणं सर्वत्र ज्ञात्वा भ्रातॄन् अथो पुनः

उत्पत्तिं विस्तरेण एव सूत ब्रूहि यथातथम्

न वृद्धिम् अगमत् लोकः तदा मैथुन योगात्

अजैकपाद् अहिर्बुध्न्यः विरूपाक्षः अथ रैवतः

यथा ससर्ज च एव आदौ तथा एव शृणुत द्विजाः

प्रासाद भवन उद्यान प्रतिमा भूषण आदिषु

देवानां दानवानां च गन्धर्व उरग रक्षसाम्

आपस्य पुत्राश् चत्वारः शान्तो वै दण्ड एव च

दक्षात् प्राचेतसात् ऊर्ध्वं सृष्टिर् मैथुन सम्भवा

कोटयः चतुरशीतिः तद् पुत्राः च अक्षयाः मताः

वैरिण्याम् एव पुत्राणां सहस्रम् असृजत् प्रभुः

ते तु तद् वचनम् श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतो दिशम्

ततः सृष्टिं विशेषेण कुरुध्वम् ऋषि सत्तमाः

ततस् तेषु विनष्टेषु षष्टिं कन्याः प्रजापतिः

शृणुध्वं देवमातॄणां प्रजा विस्तारम् आदितः

द्वे च एव अङ्गिरसे तद्वत् तासाम् नामानि विस्तरात्

संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भामिनी

तांस् तु दृष्ट्वा महाभागः सिसृक्षुः विविधाः प्रजाः

ऋषय ऊचुः

द्वे च एव भृगुपुत्राय द्वे कृशाश्वाय धीमते

दिक्षु सर्वासु ये रक्षां प्रकुर्वन्ति गणेश्वराः

अद्य अपि न निवर्तन्ते समुद्रात् इव सिन्धवः

यदा तु सृजतः तस्य देव ऋषि गण पन्नगान्

सप्तविंशतिं सोमाय चतस्रः अरिष्टनेमये

वसवः ते समाख्याताः तेषाम् सर्गं निबोधत

वैरिण्यां जनयामास दक्षः प्राचेतसः तथा

संकल्पायाः तु संकल्पो वसु सृष्टिम् निबोधत

आपो ध्रुवः च सोमः च धरः च एव अनिलः अनलः

एते रुद्राः समाख्याता एकादश गण ईश्वराः

शबला नाम ते विप्राः समेताः सृष्टि हेतवः

भुवः प्रमाणं सर्वत्र ज्ञात्वा ऊर्ध्वम् अध एव च

तस्य शाखो विशाखः च नैगमेयश् च पृष्ठजाः

ततः प्रभृति न भ्रातुः कनीयाः मार्गम् इच्छति

संकल्पाद् दर्शनात् स्पर्शात् पूर्वाणाम् सृष्टिः उच्यते

शाम्बः अथ मणिवक्त्रः च यज्ञ रक्षा अधिकारिणः

धर्म पत्न्यः समाख्याताः तासाम् पुत्रान् निबोधत

द्रविणो हव्यवाहः च धर पुत्रौ उभौ स्मृतौ

ज्योतिष्मन्तः तु ये देवा व्यापकाः सर्वतो दिशम्

अवाप च अनलात् पुत्राव् अग्नि प्राय गुणौ पुनः

शिवा मनोजवं पुत्रम् अविज्ञातगतिम् तथा

मरुत्वती वसुर् यामी लम्बा भानुर् अरुन्धती

लम्बायां नागवीथी तु यामि जा

अग्नि पुत्रः कुमारः तु शरस्तम्बे व्यजायत

हर्यश्वेषु प्रनष्टेषु पुनर् दक्षः प्रजापतिः

नारदः अनुगतान् प्राह पुनर् तान् पूर्ववत् सः तान्

सावित्रः च जयन्तः च पिनाकी च अपराजितः

ते ऽपि तेन एव मार्गेण जग्मुः भ्रातृ पथिना तदा

पुत्र पौत्र सुताः च एते सुरभी गर्भ सम्भवाः

कल्याणिन्यां ततः प्राणो रमणः शिशिरः अपि च

नारदः प्राह हर्यश्वान् दक्ष पुत्रान् समागतान्
तेषां च राज्ये ऽस्तु शमो यथावत् प्राप्तः वनं न अहम् अनिश्चयेन

मौलि धरैः अंस विषक्त हारैः केयूर विष्टब्ध भुजैः नरेन्द्रैः

कृत अभ्यनुज्ञौ अभितस् ततस् तौ निषेदतुः शाक्य कुल ध्वजस्य

अनिष्ट बन्धौ कुरु मयि अपेक्षाम् सर्वेषु भूतेषु दया हि धर्मः

तौ न्यायात् तम् प्रतिपूज्य विप्रं तेन अर्चितौ तौ अपि च अनुरूपम्

यत् स्वप्न भूतेषु समागमेषु संतप्यते भाविनि विप्रयोगे

यथा उपविष्टम् दिवि पारिजाते बृहस्पतिः शक्र सुतम् जयन्तम्

तौ अर्चयामासतुः अर्हतस् तं दिवि इव शुक्र आङ्गिरसौ महा इन्द्रम्

यो निश्चयो धर्म विधौ ते अयम् न अयम् न युक्तो न तु काल युक्तः

गार्हस्थ्यम् उत्सृज्य स दृष्ट दोषः मोहेन भूयो अभिलषेत् ग्रहीतुम्

धृत आतपत्रम् समुदीक्षमाणः तेन एव हर्षेण वनं प्रवेष्टुम्

जातः कुले को हि नरः स सत्त्वः धर्म अभिलाषेण वनं प्रविष्टः

हंसेन हंसीम् इव विप्रयुक्तां त्यक्तां गजेन इव वने करेणुम्

स बोधिसत्त्वः परिपूर्ण सत्त्वः श्रुत्वा वचः तस्य पुरोहितस्य

गृह प्रवेशम् प्रति यत् च मे भवान् उवाच राम प्रभृतीन् निदर्शनम्

नूनं च बुद्धिः ते न अति सूक्ष्मा धर्म अर्थ कामेषु अविचक्षणा वा

जानन् अपि व्याधि जरा _ भीतः तु अगत्या स्व जनम् त्यजामि

नरः पितॄणाम् अनृणः प्रजाभिर् वेदैर् ऋषीणां क्रतुभिः सुराणाम्

ततस् तौ मृजया विहीनम् अपश्यताम् तं वपुषा उज्ज्वलन्तम्

पुनर्भवो अस्ति इति च केचिद् आहुः न अस्ति इति केचिद् नियत प्रतिज्ञाः

ग्राह आकुलम् च अम्बु इव स अरविन्दम् राज्यं हि रम्यं व्यसन आश्रयम् च

शमः च तैक्ष्ण्यं च हि न उपपन्नम् शीत उष्णयोः ऐक्यम् इव उदक अग्नियोः

कथं नु मोह आयतनम् नृप त्वम् क्षमं प्रपत्तुं विदुषा नरेण

विरेजतुः तस्य च संनिकर्षे पुनर्वसू योग गतौ इव इन्दोः

लोभात् सः मोहात् अथवा भयेन संत्यज्य कामान् पुनर् आददीत

तौ सो अब्रवीत् अस्ति स दीर्घ बाहुः प्राप्तः कुमारो न तु न अवबुद्धः

प्रत्यर्चयामास स च अर्हतस् तौ दिवि इव शुक्र आङ्गिरसौ महा इन्द्रः

लक्ष्मी अङ्क मध्ये परिवर्तमानैः प्राप्तो गृहस्थैः अपि मोक्ष धर्मः

न ते प्रमाणं न हि धर्म निश्चयेषु अलम् प्रमाणाय परिक्षत व्रताः

यदा च गर्भात् प्रभृति प्रवृत्तः सर्वासु अवस्थासु वधाय मृत्युः

विषण्ण वक्त्रौ अनुगम्य दुःखितौ शनैस् अगत्या पुरम् एव जग्मतुः

कालो जगन्त् कर्षति सर्व कालात् निर्वाहके श्रेयसि न अस्ति कालः

ततः स बाष्पौ सचिव द्विजौ उभौ निशम्य तस्य स्थिरम् एव निश्चयम्

कुमार राजा नयन अम्बु वर्षः यत् त्वा अवोचत् तत् इदम् निबोध

छित्त्वा हि पाशं गृह बन्धु संज्ञम् मुक्तः पुनर् न प्रविविक्षुः अस्मि

प्रतिग्रहीतुं मम न क्षमं तु लोभात् अपथ्य अन्नम् इव आतुरस्य

काषायम् उत्सृज्य विमुक्त लज्जः पुरंदरस्य अपि पुरं श्रयेत

शोक अग्निना त्वद् विरह इन्धनेन निःश्वास धूमेन तमस् शिखेन

भिन्नानि भूतानि शरीर संस्थानि ऐक्यम् च गत्वा जगन्त् उद्वहन्ति

ततो वचः तस्य निशम्य मन्त्रिणः प्रियं हितं च एव नृपस्य चक्षुषः

शोकाय दत्त्वा पितरं वयःस्थं स्यात् धर्म कामस्य हि ते न धर्मः

अयं हि मा शोक रयः प्रवृद्धो नदी रयः कूलम् इव अभिहन्ति

तं राहुलं मोक्षय बन्धु शोकात् राहु उपसर्गात् एव पूर्ण चन्द्रम्

द्रष्टुं प्रियं कः स्व जनम् हि न इच्छेत् न अन्ते यदि स्यात् प्रिय विप्रयोगः

राज्यं मुमुक्षुः मयि यत् च राजा तत् अपि उदारम् सदृशं पितुः च

सर्गं वदन्ति ईश्वरात् तथा अन्ये तत्र प्रयत्ने पुरुषस्य को ऽर्थः

तत् सौम्यैः मोक्षे यदि भक्तिः अस्ति न्यायेन सेवस्व विधिं यथोक्तम्

स्वभावतः सर्वम् इदम् प्रवृत्तं न काम कारः ऽस्ति कुतः प्रयत्नः

तत्र अपि चिन्ता तव तात मा भूत् पूर्वे ऽपि जग्मुः स्व गृहान् वनेभ्यः

हेतोः अदृष्टस्य फलस्य यः त्वम् प्रत्यक्षम् अर्थं परिभूय यासि

श्रुत्वा नरेन्द्र आत्मजम् उक्तवन्तम् प्रत्युत्तरं मन्त्रधरो अपि उवाच