tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
बहु प्रतिग्राह्यस्य अ प्रतिग्राह्यस्य वा प्रतिगृह्य अ याज्यम् वा याजयित्वा अन् आश्य अन्नस्य वा अन्नम् अशित्वा तरत्समन्दीयं जपेद् इति

ऊर्जं वहन्तीर् इति

अथ अपि उदाहरन्ति

यो वा प्रथमम् उपगतः स्यात्

अथ स्नातक व्रतानि

तस्मात् पर कृतान् सेतून् कूपांश् च परिवर्जयेद् इति

गुरु संकरिणः च एव शिष्य संकरिणः च ये

अथ अपि अत्र अन्न गीतौ श्लोकाव् उदाहरन्ति

शूद्रश् चेद् आगतस् तं कर्मणि नियुञ्ज्यात्

तपस्यम् अपः अवगाहनम्

अथ अपि उदाहरन्ति

ये नित्या भाक्तिकाः स्युस् तेषाम् अन् उपरोधेन संविभागो विहितः

प्रातर् उत्थाय कुर्वीरन् देव ऋषि पितृ तर्पणम्

आहार मन्त्र संकीर्णाः दीर्घं तम उपासत इति

स्रवन्तीष्व् अ निरुद्धासु त्रयो वर्णा द्विजातयः

यो माम् अ दत्त्वा पितृ देवताभ्यः भृत्य अतिथीनाम् च सुहृद् जनस्य

उद्धृत्य वा अपि त्रीन् पिण्डान् कुर्याद् आपत्सु न उ सदा

तुष्टः शुचिः श्रद्दधद् अत्ति यो मां तस्य अमृतम् स्यां स च मां भुनक्ति

हुत अग्निहोत्रः कृत वैश्वदेवः पूज्य अतिथीन् भृत्य जन अवशिष्टम्

निरुद्धासु तु मृद् पिण्डान् कूपात् त्रीन् अप् घटान् तथा इति

देवतास् तर्पयित्वा पितृ तर्पणम्

यदि बहूनां न शक्नुयाद् एकस्मै गुणवते दद्यात्

सायं प्रातर् यद् अशनीयं स्यात् तेन अन्नेन वैश्वदेवं बलिम् उपहृत्य ब्राह्मण क्षत्रिय विश् शूद्रान् अभ्यागतान् यथाशक्ति पूजयेत्

अथ अपि उदाहरन्ति

श्रोत्रियाय वा अग्रम् दद्यात्

सु ब्राह्मण श्रोत्रिय वेदपारगेभ्यः गुरु अर्थ निवेश औषध अर्थ वृत्ति क्षीण यक्ष्यमाण अध्ययन अध्व संयोग वैश्वजितेषु द्रव्य संविभागः यथाशक्ति कार्यो बहिर्वेदि भिक्षमाणेषु
वासुदेवं समाश्रित्य पञ्च शेषाः तु पाण्डवाः

सम्प्राप्तो हास्तिनपुरं राजद्वारे हि अतिष्ठत

भूमौ निपतिताः सर्वे रुदन्तः तु समन्ततः

रुदन्ति पाण्डवाः सर्वे भ्रातृ शोक परिप्लुताः

पप्रच्छ विनय उपेतः सर्व पातक नाशनम्

दुर्योधनं च राजानं पुत्र भ्रातृ समन्वितम्

यथा वैक्लव्यम् आपन्नः रुदमानः तु दुःखितः

निर्विचेष्टो निरुत्साहः किंचित् तिष्ठति अधोमुखः

धृतराष्ट्रं कथं पृच्छे यस्य पुत्र शतम् हतम्

पृच्छामि त्वां महा प्राज्ञैः नित्यं त्रैलोक्य दर्शिणम्

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे तारितं कुलम्

शृणु राजन् महा बाहो क्षत्र धर्म व्यवस्थितम्

नन्दिकेश्वर उवाच

आसीत् सुयोधनः राजा एकादश चमूपतिः

न एव दृष्टं रणे पापं युध्यमानस्य धीमतः

वाराणस्यां मार्कण्डेयः तेन ज्ञातो युधिष्ठिरः

अद्य अहम् पूत देहः अस्मि यत् त्वया सह दर्शनम्

मार्कण्डेय उवाच

अस्मान् संताप्य बहुशः सर्वे ते निधनं गताः

ततः स तुष्टो मार्कण्डः पूजितः च आह तं नृपम्

नन्दिकेश्वर उवाच

मार्कण्डेय उवाच

सिंहासने समास्थाप्य पाद शौच अर्चन आदिभिः

युधिष्ठिर उवाच

राजानो निहताः सर्वे ये च अन्ये शूर मानिनः

युधिष्ठिरो महात्मा वै पूजयामास तं मुनिम्

भारते तु यदा वृत्ते प्राप्त राज्ये पृथासुते

त्वां द्रष्टु कामः मार्कण्डेयो द्वारि तिष्ठति असौ मुनिः

किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैः जीवितेन वा

अस्माकं च एव यत् वृत्तम् राज्यस्य अर्थे महा मुने

त्वरितो धर्मपुत्रः तु द्वारम् आगात् अतस् परम्

भ्रातृ शोकेन संतप्तः चिन्तयन् सः पुनः पुनः

ये च तत्र महात्मानः समेताः पाण्डवाः स्मृताः

ततो युधिष्ठिरो राजा प्रणम्य शिरसा मुनिम्

एवं वैक्लव्यम् आपन्नः धर्मराजो युधिष्ठिरः

कथं पृच्छामि वै कृष्णं येन इदम् कारितः अस्मि अहम्

प्रयाग गमनम् श्रेष्ठं नराणां पुण्य कर्मणाम्

कुन्ती च द्रौपदी च एव ये च तत्र समागताः

शृणु राजन् महा बाहो सर्व पातक नाशनम्

अद्य मे पितरः तुष्टाः त्वयि दृष्टे महा मुने

लब्ध संज्ञः यदा राजा चिन्तयन् सः पुनः पुनः

स्वागतं ते महाभाग स्वागतं ते महा मुने

किं राज धर्मेण क्षत्रियस्य विशेषतः

एतस्मिन् अन्तरे राजा कुन्ती पुत्रः युधिष्ठिरः

हत्वा भीष्मं च द्रोणं च कर्णं च एव महा बलम्
प्रत्य् एव अभिमृशन्ते

अथ यद् ऐन्द्रावैष्णवम् अच्छावाकस्य उक्थम् भवति इन्द्राविष्णू मद पती मदानाम् आ सोमं यातं द्रविणो दधाना इति ऋचा अभ्यनूक्तम्

मद्वत् हि तृतीयसवनम्

इन्द्राविष्णोर् एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति

द्वन्द्वं वा एता देवता भूत्वा व्यजयन्त

न आप्याययन्ति

तद् एतत् स्वस्मिन्न् आयतने स्वस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति

अथ उ द्वन्द्वस्य एव मिथुनस्य प्रजात्यै

अहं च इति विष्णुर् अब्रवीत्

नू मर्तो दयते सनिष्यन्न् इति वैष्णवं सांशंसिकम्

ऋतुर् जनित्री तस्या अपस् परि इति उक्थ मुखम्

उभा जिग्यथुर् न पराजयेथे इत्य् ऐन्द्रावैष्णव्या ऋचा परिदधाति

न ह्य् अ नाराशंसाः सीदन्ति

वषट्कृत्य अनुवषट्करोति

सं वां कर्मणा सम् इषा हिनोमि इति पर्यास ऐन्द्रावैष्णवः

एते एव तद् देवते यथाभागं प्रीणाति

तस्य उक्तम् ब्राह्मणम्

विजित्या एव

अधा हि इन्द्र गिर्वण इयं त इन्द्र गिर्वण इत्य् अच्छावाकस्य स्तोत्रिय अनुरूपौ
यन् नाना देवत्याः तेन अन्याः देवताः प्रीणाति

इन्द्र त्वा वृषभं वयम् इति ब्राह्मणाच्छंसी

अग्ने पत्नीर् इह आ वह इति नेष्टा यजति

वरुणं सोम पीतये इति

सोम पृष्ठाय वेधस इति

यद् वै किंच पीतवत् तद् ऐन्द्रं रूपम्

तेन इन्द्रम् प्रीणाति

मित्रं वयं हवामह इति मैत्रावरुणो यजति

यद् वै किंच पीतवत् तद् ऐन्द्रं रूपम्

मरुतो यस्य हि क्षय इति पोता यजति

प्रातर्यावभिर् आ गतं देवेभिर् जेन्यावसू इन्द्र अग्नी सोम पीतये इति

नाना देवत्याभिः इतरे

इन्द्रो वै गोपाः

इन्द्रो वै वेधाः

स्वयम् समृद्धाः अच्छावाकस्य

तस्माद् एताभिस् त्रयम् अवाप्तं भवति

तद् ऐन्द्रं रूपम्

यद् गायत्र्यस् तेन आग्नेय्यः

तेन इन्द्रम् प्रीणाति

तेन इन्द्रम् प्रीणाति

इदं ते सोम्यं मध्व् इति होता यजति

कथं तेषाम् ऐन्द्र्यो भवन्ति

तद् आहुर् यद् ऐन्द्रो यज्ञो ऽथ कस्माद् द्वाव् एव प्रातःसवने प्रस्थितानां प्रत्यक्षाद् ऐन्द्रीभ्यां यजतो होता च एव ब्राह्मणाच्छंसी च

तद् ऐन्द्रं रूपम्
राज्ञा घण्टा अवघोषणम् कारितम्

आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

राजगृहे नगरे सुभद्रो नाम गृहपतिः प्रतिवसति आढ्यो महाधनो महा भोगः

यावत् अपरेण समयेन राजा बिम्बिसार उपरि प्रासाद तल गतः अमात्य गण परिवृतः तिष्ठति

श्रुत्वा च पुनर् अस्य एतत् अभवत् न भगवान् निरर्थकं शीतवनं गच्छति

सुरभिणा गन्धेन सर्वा बन्धुमती नगरी स्फुटा संवृत्ता

आचरितम् एतत् लोकस्य न तावत् पुत्रस्य नाम प्रज्ञायते यावत् पिता जीवति

इति हि भिक्षव एकान्त कृष्णानाम् कर्मणाम् एकान्त कृष्णः विपाक एकान्त शुक्लानाम् एकान्त शुक्लः व्यतिमिश्राणां व्यतिमिश्रः

भगवान् पूर्वाह्णे निवास्य पात्र चीवरम् आदाय राजगृहं पिण्डाय प्राविक्षत्

तैः तम् स्वप्नं संबन्धि बान्धवानाम् निवेद्य दिवस तिथि मुहूर्तेन तस्मिन् प्रदेशे यक्ष स्थानम् कारितम्

यदि सुभद्रो गृहपतिः ज्योतिष्कम् कुमारं न लभते स्थानम् एतत् विद्यते यत् उष्णम् शोणितं छर्दयित्वा कालं करिष्यति इति

नो चेद् आनयसि वयं त्वां ज्ञाति मध्यात् उत्क्षिपामः संकारं पातयामः रथ्या वीथी चत्वर शृङ्गाटकेषु च आवरणम् निश्चारयामः

अपि तु चत्वारि पात्राणि सुवर्ण मयम् रूप्य मयम् वैडूर्य मयम् स्फटिक मयम्

आशु वर्धते ह्रद स्थम् इव पङ्कजम्

स कथयति आर्य यदि एवम् कथम् अत्र प्रतिपत्तव्यम् इति ते कथयन्ति गृहपते वयं त्वम् एव ज्ञास्यसि इति

ज्योतिष्कः कुमारः स्व गृहे प्रतिष्ठितः

तत् अर्हसि ज्योतिष्कं कुमारं दापयितुम् इति

तेन यत एव गृहीतः तत्र एव गत्वा अवस्थितः

एवं द्वितीयः तृतीयः प्रेषितः

उपसंक्रम्य विपश्यिनः सम्यक्सम्बुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः

सो ऽपि तत्र एव गत्वा अवस्थितः

कृतम् इदानीम्

यावत् आयुष्मान् दशबलः काश्यपः तम् अनुप्राप्तः

प्रातिवेश्यैः श्रुतम्

बन्धुमतो राज्ञो मङ्गल्य अभिषेकः हस्ति नागः विपश्यिनः सम्यक्सम्बुद्धस्य शत शलाकम् छत्रम् उपरि मूर्ध्नो धारयति अवशिष्टा हस्ति नागाः भिक्षूणाम्

स तं पुनर् गृहीत्वा पुनर् छत्र नाडिकायाम् प्रक्षिप्य प्रक्रान्तः

यो युष्माकम् उत्सहते तथागतेन सार्धं श्मशान चारिकाम् गन्तुम् स चीवरकाणि गृह्णातु

अपि देवस्य एतत् सान्निध्यम् इति कृत्वा अस्माभिः प्रावृतः

देव आनय पश्यामि इति

स मिथ्या दर्शन विहतः

ब्राह्मणः कथयति किम् एतत् एवम् भविष्यति ज्योतिष्कः कथयति ब्राह्मण तव प्रत्यक्षीकरोमि

दर्शयति स अतिसारः भवति

तस्य अन्तिके त्वया खर वाच् कर्म निश्चारितम्

स तस्या वाम कुक्षिम् मर्दितुम् आरब्धः

अद्राक्षीत् स क्षत्रिय कुमारकः राजानं मागधश्रेण्यं बिम्बिसारं दूरात् एव

तव एव पूजा कृता भवति

तेन तस्य कार्षापण सहस्रम् दत्तम्

यो हि अस्मिन् धर्म विनये अप्रमत्तः चरिष्यति

उपसंक्रम्य पुरस्तात् भिक्षु संघस्य प्रज्ञप्त एव आसने निषण्णः

कुमार तव दिव्य मानुष्यकी श्रीः प्रादुर्भूता देव प्रादुर्भूता

न अत्र देवस्य निर्बन्धो युक्तः

तथा भवतु इति अनङ्गणः गृहपतिः प्रत्यश्रौषीत्

अनेक पर्यायेण धर्म्यया कथया संदर्श्य समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहर्ष्य तूष्णीम्

स राजगृहम् अपि अ पत्तनम् घोषयितुम् आरब्धः

एवं भदन्त इति आयुष्मान् आनन्दः भगवतः प्रतिश्रुत्य येन राजा बिम्बिसारः तेन उपसंक्रान्तः

स मुष्टिं विघाट्य कथयति कुमार न जाने कुत्र गत इति

राजगृहात् द्वौ बाल दारकौ ब्राह्मण दारकः क्षत्रिय दारकः च बहिर् निर्गत्य क्रीडतः

गच्छ इति

शुल्कशालिकेन सार्थः शुल्कितः

यस्य तावत् वृक्ष मूलम् एव न अस्ति कुतस् तस्य शाखा पत्र फलम् भविष्यति इति अत्र अन्तरे न अस्ति किंचिद् बुद्धानाम् भगवताम् अज्ञातम् अदृष्टम् अविदितम् अविज्ञातम्

ते हि शिटा कर्कटक प्रयोगेन अभिरोढुम् आरब्धाः

अथ ज्योतिष्को गृहपतिः सुहृद् सम्बन्धि बान्धवान् अवलोक्य येन भगवान् तेन उपसंक्रान्तः

तौ सम्प्रस्थितौ

इदं च दिव्यं वस्त्रम् आकाशात् पतितम्
भिक्षवः संशय जाताः सर्व संशय छेत्तारम् बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः किं भदन्त आयुष्मता ज्योतिष्केण कर्म कृतम् येन चिताम् आरोपितः दिव्य मानुषी श्रीः प्रादुर्भूता भगवतः शासने प्रव्रज्य सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्कृतम् इति भगवान् आह ज्योतिष्केण एव भिक्षवः कर्माणि कृतानि उपचितानि लब्ध संहाराणि परिणत प्रत्ययानि ओघवत् प्रत्युपस्थितानि अवश्यम्भावीनि

भगवान् संलक्षयति यदि सुभद्रो ज्योतिष्कं कुमारं न लभते स्थानम् एतत् विद्यते यत् उष्णम् रुधिरं छर्दयित्वा कालं करिष्यति

तीर्थ्याः कल्यम् एव उत्थाय तीर्थ्य स्पर्शनम् गच्छन्ति

भगवान् आह न भिक्षुणा आगारिकस्य पुरस्तात् ऋद्धिः विदर्शयितव्या

जिन प्रभावात् महतः हुताशनः क्षणेन जातो हिम पङ्क शीतलः

येषां मध्ये स ब्राह्मणो न अस्ति ते ऽतिक्रान्ताः

आरोग्यम् इति उक्ता आयुष्मान् आनन्दः प्रक्रान्तः

एकम् अ परिभुक्तकम्

यदि त्वं कुमारेण अर्थी भगवत् सकाशम् गच्छ इति

स्त्री घातकः ऽयम्

स्थापयत

स कथयति ब्राह्मण गृहपतिना अहं स्थापितो यः कश्चिद् याचनक आगच्छति स यत् प्रार्थयते तत् दातव्यम् न तु प्रवेश इति

राजा बाह्यं परिजनं दृष्ट्वा इन्द्रियाणि उत्क्षिपति

तेषाम् एवम् भवति किं नु वयं भवन्त इतस् च्युताः आहोस्वित् अन्यत्र उपपन्नाः इति

स निर्ग्रन्थानां मुखम् अवलोकितुम् आरब्धः

तेषां प्रसाद संजनन अर्थम् भगवान् निर्मितं विसर्जयति

ज्योतिष्कः कथयति कुमार किमर्थम् एनम् ताडयसि गृहपते अहं चौरः एष महा चौरः

भगवान् आह एवम् एतत् आनन्द एवम् एतत्

सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्करिष्यति इति इदं मृषा

तेन श्रुतम्

स कथयति कुमार वधू जनः अयम् इति कृत्वा

किं जनयिष्यति इति

नचिरात् हिरण्य वर्षः पतिष्यति इति

एवम् आयुष्मन् इति ते भिक्षवः सर्वे संश्रुत्य भगवत् सकाशम् उपगताः

एवं कुरु

राज कुले च ते ऽनर्थं कारयाम इति

विगत उद्भवाः दैन्य मद प्रहीणाः बुद्धा जगति उत्तम हेतु भूताः

राजा कथयति वन्दे भदन्त आनन्द बुद्धं भगवन्तम्

तेन तेषां सत्त्वानां कारणा विशेषाः प्रतिप्रस्रब्धाः

सा रणरणा शब्देन भूमौ पतिता

अथ आयुष्मान् आनन्दः कृत कर पुटः भगवन्तं पप्रच्छ

स तत्र गत्वा कथयति गृहपते श्रमणो गौतम आगत आसीत् आगतः

स तां गृहीत्वा वीथीं गतः

तेन काष्ठ विक्रयः ऽनुज्ञातः

आयुष्मान् दशबल काश्यपः संलक्षयति येन मया अनादि काल उपचितम् क्लेश गणम् वान्तं त्यक्तं छर्दितं प्रतिनिसृष्टं तं मां गृहपतिः तीर्थिक साधारणया ऋद्ध्या आह्वयति

अजातशत्रुः संलक्षयते एवम् अपि मया न शकितं ज्योतिष्कस्य मणीन् अपहर्तुम्

पश्यति दिव्यां विभूतिम्

अरण्यं नयामि इति

भूत पूर्वम् भिक्षव एकनवति कल्पे विपश्यी नाम शास्ता लोक उदपादि तथागतो ऽर्हन् सम्यक्सम्बुद्धो विद्या चरण सम्पन्नः सुगतो लोक विद् अनुत्तरः पुरुष दम्य सारथिः शास्ता देव मनुष्याणाम् बुद्धो भगवान्

तथा असौ कुक्षिः स्फुटितः पद्मं प्रादुर्भूतम्

स तैः गृहीतः

ते परं विस्मयम् आपन्नाः भवन्तः ईदृशम् अपि देवस्य सान्निध्यम् इति

स शुल्कं दत्त्वा सम्प्रस्थितः

अस्थानम् एतत् अनवकाशः यत् चरमभविकः सत्त्वो अन्तरात् उच्छिद्य कालं करिष्यति अ प्राप्ते आश्रव क्षये

यथा भगवान् आज्ञापयति तथा करिष्ये

अथ विपश्यी सम्यक्सम्बुद्धः पूर्वाह्णे निवास्य पात्र चीवरम् आदाय भिक्षु गण परिवृतः येन अनङ्गणस्य गृहपतेः भक्त अभिसारः तेन उपसंक्रान्तः

सो ऽत्यर्थं निर्ग्रन्थेषु अभिप्रसन्नः

अपि तु कुमार स्वकं ते गृहम्

ब्राह्मणो दृष्ट्वा परं विस्मयम् आपन्नः

मया त्वदीयो मणिः अपहृतः सो अपि अनेन अपहृतः इति

राजा ज्योतिष्कस्य मुखं निरीक्ष्य कथयति कुमार सत्यम् देव सत्यम्

शची देव कन्या विपश्यिनं सम्यक्सम्बुद्धं सौवर्णेन मणि वाल व्यजनेन वीजयति अवशिष्टा अप्सरसो भिक्षून्

यावत् अपरेण समयेन ज्योतिष्कस्य गृहपतेः दिव्य मानुषी श्रीः प्रादुर्भूता
अश्रौषीत् बन्धुमान् राजा विपश्यी सम्यक्सम्बुद्धो द्वाषष्टि भिक्षु सहस्र परिवारः जनपद चारिकाम् चरन् बन्धुमतीम् अनुप्राप्तः बन्धुमत्यां विहरति बन्धुमतीये दावे इति

स भूरिको गणित्रे कृतावी श्वेत वर्णाम् गृहीत्वा गणयितुम् आरब्धः पश्यति यथा भगवता व्याकृतं तत् सर्वम् तथा एव

नूनं भगवान् सुभद्रस्य गृहपतेः पत्नीम् आगम्य महत् विनेय कार्यम् कर्तु कामः भविष्यति

यानि पश्चिमानि चत्वारि पात्राणि एतानि अनुपस्थापितानि न उपस्थापयितव्यानि उपस्थापितानि तु भैषज्य शराव परिभोगेन परिभोक्तव्यानि

मृदु विशद सुरभि गन्ध सम्पन्नः विविध भक्त व्यञ्जन सहितः दिव्य सुधा मनोज्ञ संकाशः त्रैलोक्य गुरोः अनुरूपः आहार उपसमन्वाहृतः

भगवान् आरोग्यः इति उक्त्वा पिण्डपातम् आदाय प्रक्रान्तः

न तस्य कथयेत् शोकम् यः शोकात् न प्रमोचयेत्

अनुपूर्वेण राजगृहम् अनुप्राप्तः

ज्योतिष्कः कथयति देव अयम् अपि न वधू जनः किंतु मध्यो ऽयं जनः

तेन भगवतः शुचिनः प्रणीतस्य खादनीय भोजनीयस्य पात्र पूरः दत्तः

ज्योतिष्कः कथयति ब्राह्मण पुनः पश्य एनम् यो ऽसौ अ परिभुक्तकः इति स कण्टक वाटस्य उपरिष्टात् क्षिप्तो अ सज्जमानः गतः

गेहपते अस्ति कश्चित् त्वया दृष्टो मनुष्य भूतः दिव्य मानुषीम् श्रियं प्रत्यनुभवन् यत् कथयति मम शासने प्रव्रजिष्यति इति इदं सत्यम्

तेन उपदर्शिता

यद् अ परिभुक्तम् अस्य पञ्च कार्षापण शतानि मूल्यम्

यावत् स्थविर स्थविराः भिक्षवो राजगृहं पिण्डाय प्रविष्टाः

तैः असौ ब्राह्मणः प्रतिनिवर्त्य उक्तः भो ब्राह्मण कथय न एव शुल्कं दापयामः

इति विदित्वा येन विपश्यी सम्यक्सम्बुद्धः तेन उपसंक्रान्तः

चरमभविको ऽसौ सत्त्वः

तेन विस्तरेण समाख्यातम्

ज्योतिष्कः च कुमारो राज कुलात् निष्क्रम्य हस्ति स्कन्ध अभिरूढः वीथी मध्येन स्व गृहम् गच्छति

अपि तु अधीष्टानि ते द्वे पात्रे आयसं मृण्मयम्

देव यन्त्र योगेन एते परिभ्रमन्ति

स कथयति ब्राह्मण अतिथिः त्वम्

सुभद्रो दक्षिण कुक्षिम् मर्दितुम् आरब्धः

उपसंक्रम्य राजानं बिम्बिसारम् एतत् अवोचत् भगवान् ते महा राज आरोग्ययति कथयति च अनुप्रयच्छ महा राज सुभद्रस्य गृहपतेः ज्योतिष्कम् कुमारम्

न कश्चित् कार्षापण सहस्रेण गृह्णाति

घण्टा रटितुम् आरब्धा

स श्रुत्वा व्यथितः

स तैः शब्दितः

स विस्मृत्य कथयति देव मदीयो ऽयं स्नान शाटकः वायुना उपक्षिप्ते इह आगतः इति

राजा कथयति कुमार कस्मात् अयम् वधू जनः रोदिति देव न अयम् रोदिति किंतु देवस्य काष्ठ धूमेन वस्त्राणि धूपितानि तेन आसाम् अश्रु पतः जात इति

बन्धुमता राज्ञा अवचरकः पुरुषः प्रेषितो गच्छ भोः पुरुष कीदृशेन आहारेण अनङ्गणः गृहपतिर् बुद्ध प्रमुखम् भिक्षु संघम् तर्पयति इति स पुरुषः तत्र गतः ताम् विभूतिं दृष्ट्वा तत्र एव अवस्थितः

स वीथ्यां प्रसार्य अवस्थितः

स सुभद्रस्य गृहपतेः सकाशं गत्वा कथयति न युक्तं गृहपते त्वया कृतम्

स पृच्छति गृहपते किम् एतत् इति तेन यथावृत्तम् आरोचितम्

तैः असौ सार्थः पुनः प्रतिनिवर्त्य शुल्कितः

इति विदित्वा कौशिको ब्राह्मण वेषम् अभिनिर्माय येन अनङ्गणस्य गृहपतेर् निवेशनं तेन उपसंक्रान्तः

अग्निना न दग्धः

गच्छ क्षमय इति

ते गाथां भाषन्ते

यावत् एतर्हि अपि चिताम् आरोप्य ध्मापितः

शक्रः कथयति गृहपते कः तव शोकः कथय अहं ते शोकात् प्रमोचयामि इति

महा उदधीनाम् उदकम् क्षयं व्रजेत् महा ऋषयः स्युर् न मृषा अभिधायिनः

द्वाषष्टि भिक्षु सहस्र परिवारः जनपद चारिकाम् चरन् बन्धुमतीं राजधानीम् अनुप्राप्तः बन्धुमत्यां विहरति स्म बन्धुमतीयके दावे

सा च मृता कालगता शीतवनं श्मशानम् अभिनिर्हृता

दृष्ट्वा च पुनः पत्नीम् आदाय येन भगवान् तेन उपसंक्रान्तः

स दारको महर्द्धिको महा अनुभावः

नो चेद् वयम् त्वां ज्ञाति मध्यात् उत्क्षिपामः

तेषां निर्मितं दृष्ट्वा एवं भवति न हि एव वयं भवन्त इतस् च्युताः न अपि अन्यत्र उपपन्नाः
तं दृष्ट्वा अनेकानि प्राणि शत सहस्राणि परं विस्मयम् उपगतानि

ते कथयन्ति भवन्तः अनेन कलि राजेन पिता धार्मिको धर्म राजः जीविताद् व्यपरोपितः

तत् अस्य भैषज्य अर्थाय स्यात् इति

धुनीत मृत्युनः सैन्यं नड आगारम् इव कुञ्जरः

यत् अनेन बन्धुमतो राज्ञो दृष्ट सत्यस्य अन्तिके खरा वाच् निश्चारिता तस्य कर्मणो विपाकेन पञ्च शतानि स मातृकः चितायाम् आरोप्य ध्मापितः

न क्वचिद् भक्त उत्तरिकया पराजयति

कुमारः प्रेषितः

ज्योतिष्कस्य स स्नान शाटकः उपरि गृहस्य अभ्यवकाशे शोषितो वायुना ह्रियमाणो राज्ञो बिम्बिसारस्य उपरि पतितः

स तां पत्नीं चितायाम् आरोप्य ध्मापयितुम् आरब्धः

ते कथयन्ति ब्राह्मण न अस्माभिः गृहीतम्

संघाटी प्रावृतः पात्र कर व्यग्र हस्तः सप्त अह वरोपित केश श्मश्रुः वर्ष शत उपसंपन्नस्य भिक्षुः ईर्यापथेन अवस्थितः

न प्रणश्यन्ति कर्माणि कल्प कोटि शतैः अपि

अपि तु यो भक्त उत्तरिकया जेष्यति सो ऽवशिष्टं कालं भोजयिष्यति

एकान्त निषण्णम् अनङ्गणम् गृहपतिं विपश्यी सम्यक्सम्बुद्धो धर्म्यया कथया संदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति संप्रहर्षयति

अथ भगवान् दान्तो दान्त परिवारः शान्तः शान्त परिवारः मुक्तो मुक्त परिवारः आश्वस्त आश्वस्त परिवारः विनीतो विनीत परिवारः अर्हन् अर्हत् परिवारः वीत रागः वीत राग परिवारः प्रासादिकः प्रासादिक परिवारः वृषभ इव गो गण परिवृतः गज राजः इव कलभ गण परिवृतः सिंह इव दंष्ट्रि गण परिवृतः हंस राजः इव हंस गण परिवृतः सुपर्णी इव पक्षि गण परिवृतः विप्र इव शिष्य गण परिवृतः सु वैद्यः इव आतुर गण परिवृतः शूर इव योध गण परिवृतः देशिक इव अध्व गण परिवृतः सार्थवाह इव वणिज् गण परिवृतः श्रेष्ठी इव पौर जन परिवृतः कोट्ट राजः इव मन्त्रि गण परिवृतः चक्रवर्ती इव पुत्र सहस्र परिवृतः चन्द्रः इव नक्षत्र गण परिवृतः सूर्य इव रश्मि सहस्र परिवृतः धृतराष्ट्र इव गन्धर्व गण परिवृतः विरूढक इव कुम्भाण्ड गण परिवृतः धनद इव यक्ष गण परिवृतः वेमचित्री इव असुर गण परिवृतः शक्र इव त्रिदश गण परिवृतः ब्रह्मा इव ब्रह्मकायिक परिवृतः स्तिमित इव जलनिधिः स जलः इव जलधरो विमद इव गज पतिः सु दान्तैः इन्द्रियैः अ संक्षोभित ईर्यापथ प्रचारः द्वात्रिंशता महापुरुष लक्षणैः समलंकृतो ऽशीत्या च अनुव्यञ्जनैः विराजित गात्रः व्याम प्रभा अलंकृत मूर्तिः सूर्य सहस्र अतिरेक प्रभः जङ्गम इव रत्न पर्वतः समन्ततो भद्रको दशभिः बलैः चतुर्भिः वैशारद्यैः त्रिभिः आवेणिकैः स्मृति उपस्थानैः महा करुणया च समन्वागत आज्ञातकौण्डिन्य अश्वजित् बाष्प महानाम भद्रिक शारिपुत्र मौद्गल्यायन काश्यप यशःपूर्ण प्रभृति महा श्रावकैः परिवृतो ऽन्येन च महता भिक्षु संघेन अनेकैः च प्राणि शत सहस्रैः शीतवनं महाश्मशानं सम्प्रस्थितः

स तया सार्धं क्रीडति रमते परिचारयति

धीराभिः मुनि वृष वाग्भिः उत्तमाभिः उत्पन्नम् व्यपनय संशयं शुभाभिः

तेन आशयतः वाच् निश्चारिता तिष्ठन्तु धूर्तका इति

तस्य च उपरि पद्म कर्णिकायाम् कुमारो निषण्णो ऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः

कथं भगवतो भाषितं वितथं भविष्यति किंतु तेन स्वामिना अपि असौ तथा तथा उपक्रान्ता यथा कालगता

तेन गत्वा उक्तो देव किम् अत्र प्रविश्य अवस्थितः ऽमात्याः कथयन्ति राज कृत्यानि राज करणीयानि परिहीयन्त इति

अद्राक्षीत् स क्षत्रिय दारकः भगवन्तं दूरात् एव

सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम्

अन्येषां गच्छतां सा घण्टा तथा एव रटितुम् आरब्धा

तया धूर्त धूर्तकाः इति नादो मुक्तः

मा ह एव भगवतो भाषितं वितथं स्यात् इति

न तु कदाचित् त्रैमासीं सर्व उपकरणैः प्रवारितः

राजा करे कपोलं दत्त्वा चिन्ता परः व्यवस्थितः

ते निर्मिते चित्तम् अभिप्रसाद्य तद् नरक वेदनीयम् कर्म क्षपयित्वा देव मनुष्येषु प्रतिसंधिं गृह्णन्ति यत्र सत्यानां भाजन भूताः भवन्ति
तस्मात् तर्हि भिक्षव एकान्त कृष्णानि कर्माणि अपास्य व्यतिमिश्राणि च एकान्त शुक्लेषु एव कर्मसु आभोगः करणीयः

स बुद्धे ऽभिप्रसन्नो धर्मे संघे ऽभिप्रसन्नः

बन्धुमतो राज्ञो ऽग्रमहिषी विपश्यिनं सम्यक्सम्बुद्धं सौवर्णेन मणि वाल व्यजनेन वीजयति अवशिष्टा अन्तःपुरिका अवशिष्टानां भिक्षूणाम्

सहस्रम् एव प्रयच्छामि इति

स तेन प्रवेशितः

राजा तत्र दिव्य मानुष्या श्रिया उपचर्यमाणः प्रमत्तो न निष्क्रामति

न केनचिद् आभाषितव्यम् इति

स संलक्षयति यत् अपि अस्माकम् एकम् भैक्षाकुलम् तत् अपि श्रमणो गौतमो ऽन्वावर्तयति

एष एव ग्रन्थो विस्तरेण कर्तव्यः

स वामं कुक्षिं गतः

एकान्त निषण्णम् बन्धुमन्तं राजानं भगवान् धर्म्यया कथया संदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति संप्रहर्षयति

सो ऽपि तां विभूतिं दृष्ट्वा परं विषादम् आपन्नः संलक्षयति शक्यम् अन्यत् संपादयितुम्

श्रुत्वा च पुनर् अस्य एतत् अभवत् बहुशो मया भगवान् अन्तर्गृहे उपनिमन्त्र्य भोजितः

शक्रस्य देव इन्द्रस्य अधस्तात् ज्ञान दर्शनम् प्रवर्तते

न अस्ति आत्म समम् प्रेम इति

देव यस्य दिव्य मानुषी श्रीः प्रादुर्भूता किं तेन सज्जीकर्तव्यम् ननु सज्जीकृतम् एव गच्छ इति

अवभासिता येन दिशः समन्तात् दिवाकरेण उदयता यथा एव

अथ अनङ्गणः गृहपतिः विपश्यिनम् सम्यक्सम्बुद्धम् अनया विभूत्या त्रैमास्यं प्रणीतेन आहारेण संतर्प्य पादयोर् निपत्य प्रणिधानं कर्तुम् आरब्धः यत् मया एवंविधे सद्भूत दक्षिणीये कारा कृता अनेन अहम् कुशल मूलेन आढ्ये महाधने महा भोगे कुले जायेयं दिव्य मानुषीम् श्रियं प्रत्यनुभवेयम् एवंविधानां धर्माणां लाभी स्याम् एवंविधम् एव शास्तारम् आरागयेयम् मा विरागयेयम् इति

स कथयति भोः पुरुष यदि एवम् प्रवेशय

तैः दृष्ट्वा तैः अपि ज्योतिष्को गृहपतिः पृष्टः किम् एतत् इति तेन तथा एव विस्तरेण समाख्यातम्

तस्यां शुल्कशालिकः कालगतः

तस्याः सर्वः कायो दग्धः स्थापयित्वा कुक्षि सामन्तकम्

यत् भूयसा सा पर्षद् बुद्ध निम्ना धर्म प्रवणा संघ प्राग्भारा व्यवस्थिता

इदानीं गृहाणि अपि मोषयति

राजा कथयति कुमार त्वं भगवता व्याकृतो दिव्य मानुषीम् श्रियं प्रत्यनुभविष्यति इति

गृह्णामि इति

उपसंक्रम्य भगवन्तम् इदम् अवोचत् भगवन् इयं मे पत्नी आपन्नसत्त्वा संवृत्ता

तस्य भगवता अववादो दत्तः

मा ह एव तत् भगवतः भाषितं वितथं स्यात्

ते एवं ग्रहीष्यन्ति इति उक्त्वा प्रक्रान्ताः

अधिवासयतु भगवान् अहं तथा करिष्ये यथा अनङ्गणो गृहपतिः आज्ञास्यति

श्रमणस्य एव तावत् गौतमस्य सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् न अस्ति प्राक् एव अस्य भविष्यति इति

न अभिजानामि गोशीर्ष चन्दनस्य अपि ईदृशम् शैत्यम् यत् भगवता अधिष्ठितायाः चितायाः

स दारको महर्द्धिको महा अनुभावः

यत् नु अहम् विपश्यिनं सम्यक्सम्बुद्धं सर्व उपकरणैः प्रवारयेयम्

प्रवर्तते मे हृदि निश्चिता मतिर् महा जनस्य अभ्युदयः भविष्यति

स चन्द्र तारम् प्रपतेत् इह अम्बरम् मही स शैला स वना नभो व्रजेत्

एवं भदन्त इति आयुष्मान् आनन्दः भगवतः प्रतिश्रुत्य भिक्षूणाम् आरोचयति तथागत आयुष्मन्तः श्मशान चारिकाम् गन्तु कामः

यथा हि श्रेण्यो मगध अधिपः हि अयम् विनिर्ययौ राजगृहात् स बान्धवः

ब्राह्मणः तम् आदाय प्रक्रान्तः

निर्ग्रन्था निपात मद मानाः न च प्रभावाः संवृत्ताः

स न श्रद्धत्ते

स न प्रतिगृह्णाति

अमात्यैः अजातशत्रुः कुमारो ऽभिभूतः कुमार देवो ज्योतिष्कस्य गृहं प्रविश्य प्रमत्तः

श्रुत्वा वयं परितुष्टाः

सुभद्रो गृहपतिः कथयति आर्य किं हस्तौ संपरिवर्तयसि मुखं च विभण्डयसि इति स कथयति गृहपते अत्र किंचित् सत्यं किंचिद् मृषा

तद् कालम् स्वयम् अधिगम्य धीर बुद्ध्या श्रोतॄणां श्रमण जिन इन्द्र काङ्क्षितानाम्

ते विक्रोष्टुम् आरब्धाः

तैः तत् दृष्टम्

नानाविधो रङ्ग सहस्र चित्रः वक्त्र अन्तरात् निष्कसितः कलापः
शीतवन अनुगुणाः च वायवो वायितुम् आरब्धाः

तत्र भगवान् राजानं बिम्बिसारम् आमन्त्रयते गृहाण महा राज कुमारम् इति

यदि सुभद्रो गृहपतिः ज्योतिष्कम् कुमारं न लभते स्थानम् एतत् विद्यते यत् सुभद्रो गृहपतिः उष्णम् शोणितं छर्दयित्वा कालं करिष्यति

ज्योतिष्को अपि अजातशत्रोः गृहम् गतः

अथ बन्धुमान् राजा उत्थाय आसनात् एक अंसम् उत्तरासङ्गम् कृत्वा येन विपश्यी सम्यक्सम्बुद्धः तेन अञ्जलिम् प्रणम्य विपश्यिनं सम्यक्सम्बुद्धम् इदम् अवोचत् अधिवासयतु मे भगवान् त्रैमासीम् चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्कारैः सार्धं भिक्षु संघेन

सो अपि अन्तःपुर कुमार अमात्य पौर जानपद परिवृतः राजगृहात् निर्गन्तुम् आरब्धः

साहाय्यम् अस्य कल्पयितव्यम्

दृष्ट्वा च परं विस्मयम् आपन्नः कथयति गृहपते त्वम् एव एकः ऽर्हसि दिने दिने बुद्ध प्रमुखम् भिक्षु संघम् भोजयितुं न वयम् इति

यदा अजातशत्रुणा देवदत्त विग्राहितेन पिता धार्मिको धर्म राजः जीविताद् व्यपरोपितः स्वयम् एव च पट्टं बद्ध्वा प्रतिष्ठितस् तदा तेन ज्योतिष्को ऽभिहितो गृहपते त्वं मम भ्राता भवसि

अन्यत् उपायम् करोमि

मम च इदम् दिव्यं वस्त्रम् आकाशात् पतितम्

जन कायेन भगवन्तं दृष्ट्वा विवरम् अनुप्रदत्तम्

कुत एतत् इति

देवस्य अपि वस्त्र वर्षः पतितुम् आरब्धम्

श्रमणेन गौतमेन सुभद्रस्य गृहपतेः पत्नी व्याकृता पुत्रं जनयिष्यति कुलम् उद्द्योतयिष्यति दिव्य मानुषीम् श्रियं प्रत्यनुभविष्यति मम शासने प्रव्रज्य सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्करिष्यति

राज कृत्यानि राज करणीयानि परिहातुम् आरब्धानि

अहं गृहपतिम् एव द्रष्टु कामः

राज कुले च ते ऽनर्थं कारयाम इति

तत्र अपि तां न कश्चित् कार्षापण सहस्रेण याचते

अद्राक्षीत् सुभद्रो गृहपतिः भगवन्तम् दूरात् एव

चरेयम् अहम् भगवतो ऽन्तिके ब्रह्मचर्यम् इति

अपराणि अपि चत्वारि पात्राणि रीति मयम् ताम्र मयम् कंस मयम् अभ्र मयम् च

स क्षत्रिय दारकः गाथां भाषते

तैः अपरस्मिन् दिवसे बन्धुमती राजधानी अपगत पाषाण शर्कर कठल्या व्यवस्थापिता चन्दन वारि परिषिक्ता सुरभि धूप घटिका उपनिबद्धा आमुक्त पट्ट दाम कलापा उच्छ्रित ध्वज पताका नाना पुष्प अवकीर्णा नन्दन वन उद्यान सदृशा

ज्योतिष्कः कथयति देव कस्य अर्थे उपानहौ अपनयसि इति स कथयति कुमार पानीयम् उत्तर्तव्यम् इति

स भगवत् सकाशम् गतः

सार्थिका अवध्यातुम् आरब्धाः किम् यूयम् अस्मान् मूषितु कामाः येन भूयो भूयः प्रतिनिवर्तयध्वम् इति तैः असौ द्विधा कृत्वा मुक्तः

मन्दभाग्यः स सत्त्वो जात मात्रः एव अग्निना कुलं धक्ष्यति

स तस्य गृहं गतः

सो ऽपि तत्र एव अवस्थितः

ते कथयन्ति गृहपते यदि प्रज्वलिताम् एताम् चितां प्रवेक्ष्यसि सर्वेण सर्वं न भविष्यसि इति

तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः काल अन्तरेण काल अन्तरेण पत्नी आपन्नसत्त्वा संवृत्ता

तस्य ज्योतिष्क इति नामधेयं व्यवस्थापितम्

स संलक्षयते बहुशो मया विपश्यी सम्यक्सम्बुद्धो अन्तर् गृहे उपनिमन्त्र्य भोजितः

अहम् अनेन विपश्यिना सम्यक्सम्बुद्धेन सार्धं सम जवः सम बलः सम धुरः सम सामान्य प्राप्तः शास्ता आरागितो न विरागितः

कथयति सत्यं न दापयथ न दापयामः

न अस्ति किंचिद् अ शुल्कितम्

तैः सुभद्रो गृहपतिः उक्तः गृहपते ननु अयम् सत्त्वो मन्दभाग्यो न कालगत इति

महा उदधीनाम् उदकम् क्षयं व्रजेत् महा ऋषयः स्युर् न मृषा अभिधायिनः

यदा अस्य न भक्तं न वस्त्रम् तदा निश्चयेन श्रमणस्य गौतमस्य अन्तिके प्रव्रजिष्यति

सु गन्ध तैलेन च वस्त्राणि तीमयित्वा खाद्यकानि उल्लाडयितुम्

इति उक्त्वा प्रक्रान्तः

महा जन कायेन दृष्टाः

राजा कथयति गृहपते यदि अपि एवम् तथा अपि त्वं मम विषय निवासी