tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
ननाद नादात् तस्मात् च सरित् अन्या ततो ऽभवत्

सरितः च अन्तरे पुण्ये स्थितं मां परमेश्वरः

निरीक्ष्य गणपान् च एव देवीं हिमवतः सुताम्

देवीम् उवाच शर्वाणीम् उमाम् गिरिसुताम् अजाम्

तया अहम् मालया जातः शुभया कण्ठ सक्तया

जाम्बूनद मयात् यस्मात् द्वितीया मुकुटात् शुभा

कुशेशय मयाम् मालां समुन्मुच्य आत्मनः तदा

न अस्ति एव दैविकं दृष्टं शिलादेन पुरा तव

न दृष्टम् एवम् आश्चर्यम् आयुः वर्षात् अतस् परम्

जाम्बूनद मयम् चित्रं सर्व रत्न मयम् शुभम्

एतत् पञ्चनदम् नाम जप्य ईश्वर समीप गम्

अथ देवो महादेवः सर्व भूत पतिः भवः

पुत्रः ते अयम् इति प्रोच्य पादयोः संन्यपातयत्

वत्सैः एनत् ते देहं च लौकिकं परमार्थतः

सर्व लोक आधिपत्यम् च गण ईश त्वम् तथा एव च

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे नन्दिकेश्वरप्रादुर्भावनन्दिकेश्वराभिषेकमन्त्रो नाम त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः

देवैश् च मुनिभिः सिद्धैः गन्धर्वैः दानव उत्तमैः

उवाच ब्रूहि किं ते अद्य ददामि वरम् उत्तमम्

स्मयन्ती वर दम् प्राह भवं भूतपतिं पतिम्

नदीं त्रिस्रोतसं देवो भगवन्त् अवदत् भवः

हा पुत्र पुत्र पुत्रैः इति पपात च समन्ततः

उक्ता नदी भवस्व इति उत्ससर्ज वृषध्वजः

उटजं स्वं जगाम आशु निधिं लब्ध्वा इव निर्धनः

विचेष्टश् च ललाप असौ मृत वत् निपपात च

पुत्र प्रेम्णा अभ्यषिञ्चत् च स्रोतोभिः तनयैः त्रिभिः

इति उक्तवति विप्र इन्द्रः शिलादः पुत्र वत्सलः

आबबन्ध महादेवः स्वयम् एव महेश्वरः

एवम् उक्त्वा च मां देवो भगवान् स गणः तदा

पयसा शङ्ख गौरेण देवदेवं निरीक्ष्य सा

ततो देव्या महादेवः शिलाद तनयम् प्रभुः

संसारस्य स्वभावः अयम् सुखं दुःखं पुनः पुनः

त्रिस्रोतसं नदीं दृष्ट्वा वृषः परम हर्षितः

यस्मात् जटा उदकात् एव प्रवृत्ता त्वं महा नदी

ऊचतुश् च महात्मानौ मां निरीक्ष्य मुहुर् मुहुर्

अहो बलं दैव विधेः विधातुः च इति दुःखितः

विललाप अति दुःख आर्तः स्व जनैः च समावृतः

पस्पर्श भगवान् रुद्रः परम आर्ति हरः हरः

तस्य अभिषिक्तस्य तदा प्रवृत्ता स्रोतसा भृशम्

तात नन्दी अयम् अल्प आयूः सर्व शास्त्र अर्थ पारगः

दूर्वाम् अयुत संख्याताम् सर्व द्रव्य समन्विताम्

त्र्यक्षो दश भुजः च एव द्वितीय इव शङ्करः

तस्य आश्रमम् गतौ दिव्यौ द्रष्टुं मां च आज्ञया विभोः

तानि स्रोतांसि त्रीणि अस्याः स्रोतस्विन्यः अभवन् तदा

सस्मार गणपान् दिव्यान् देवदेवः वृषध्वजः

त्र्यक्षं दश भुजम् शान्तं पञ्चवक्त्रं सदाशिवम्

वृषध्वनिः इति ख्याता देवदेवेन सा नदी

मां तथा अभ्यर्चितम् व्योम्नि दृष्ट्वा मेघैः प्रभाकरः

ततो जटा आश्रितम् वारि गृहीत्वा च अति निर्मलम्

पूजयेत् शिव सायुज्यम् प्रयाति एव न संशयः

ततः स भगवन्त् शर्वः सर्व लोक ईश्वर ईश्वरः

उपदिष्टा हि तेन एव ऋच् शाखाः यजुषस् तथा

यस्मात् सुवर्णात् निःसृत्य नदी एषा सम्प्रवर्तते

हस्तिनां चरितं च एव नराणां च एव लक्षणम्

कराभ्यां सु शुभाभ्याम् च उभाभ्यां परमेश्वरः

सा माम् आघ्राय शिरसि पाणिभ्यां परिमार्जती

ततः सा दिव्य तोया च पूर्ण असित जला शुभा

गणेन्द्रं व्याहरिष्यामि किं वा त्वं मन्यसे ऽव्यये

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा भवानी हर्षित आनना

मृत वत् पतितम् साक्षात् पितरम् च पितामहम्

नन्दिकेश्वर उवाच

प्रावर्तत नदी पुण्या ऊचुर् जम्बूनदी इति ताम्

तुष्टः अब्रवीत् महादेवः स उमः सोम अर्ध भूषणः

हुत्वा त्र्यम्बकेण एव मधुना एव च संप्लुताम्

शालङ्कायन पुत्रः वै शिलादः पुत्र वत्सलः

मया सह पिता हृष्टः प्रणम्य च महेश्वरम्

तुष्टुवुश् च महादेवं त्र्यम्बकम् उमापतिम्

मानुष्यम् आस्थितम् दृष्ट्वा पिता मे लोक पूजितः

नृणां योनि परित्यागः सर्वथा एव विवेकिनः

मेघ अम्भसा च अभ्यषिञ्चत् शिलादनम् अथो मुने

मृत्योर् भीतः अहम् अचिरात् शिरसा च अभिवन्द्य तम्

यदा आगतः अहम् उटजम् शिलादस्य महा मुने
स्वं देवः च अद्भुतम् दिव्यं निर्मितं विश्वकर्मणा

मित्रावरुण नाम्नौ तपस् योग बल अन्वितौ

मया एव प्रेषितौ विप्रौ मद् समः त्वम् न संशयः

ताम् आह च महादेवो नदीं परम शोभनाम्

आयुर्वेदं धनुर्वेदं गान्धर्वं च अश्व लक्षणम्

पूजितं यत् पुरा वत्स दैविकं नन्दिकेश्वर

सम्पूर्णे सप्तमे वर्षे ततस् अथ मुनि सत्तमौ

दातुम् अर्हसि देवेश शैलादिः तनयः मम

उवाच च महादेवः तुष्ट आत्मा वृषभध्वजः

अक्षयः च अव्ययः च एव स पिता स सुहृद् जनः

यः पञ्चनदम् आसाद्य स्नात्वा जप्य ईश्वर ईश्वरम्

एवम् उक्त्वा तु मां साक्षात् सर्व देव महा ईश्वरः

मम इष्टः गणपः च एव मद् वीर्यः मद् पराक्रमः

आबबन्ध महा तेजाः मम देवो वृषध्वजः

इष्टो मम सदा च एव मम पार्श्व गतः सदा

तस्य च आर्त स्वरम् श्रुत्वा तद् आश्रम निवासिनः

हृद् पुण्डरीके सुषिरे ध्यात्वा देवं त्रियंबकम्

तदा वै दैविकं रूपं त्यक्त्वा मानुष्यम् आस्थितः

तस्मात् जटोदका पुण्या भविष्यसि सरित् वरा

तत एव समादाय हस्तेन परमेश्वरः

मुकुटं च आबबन्ध ईशः मम मूर्ध्नि वृषध्वजः
अश्व अश्वतरी उष्ट्र गजाः नखानि सर्वे मृगाः पशवः श्रोणि देशे

उपकल्पय तत् सर्वं तावत् यत् साम्परायिकम्

एतावान् साङ्ख्य योगाभ्याम् स्वधर्म परिनिष्ठया

यथा संधार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र संमता

अ पश्यताम् आत्म तत्त्वम् गृहेषु गृहमेधिनाम्

व्रीडा उत्तर ओष्ठः ऽधर एव लोभो धर्मः स्तनो अधर्म पथः ऽस्य पृष्ठम्

पदं तत् परमं विष्णोः मनः यत्र प्रसीदति

आत्म विद् संमतः पुंसां श्रोतव्य आदिषु यः परः

अन्तकाले तु पुरुष आगते गत साध्वसः

श्री शुकः उवाच

जित आसनः जित श्वासः जित सङ्गः जित इन्द्रियः

वयांसि तद् व्याकरणम् विचित्रं मनुः मनीषा मनुजो निवासः

अव्यक्तम् आहुः हृदयम् मनः च स चन्द्रमाः सर्व विकार कोशः

नाना अभिधा अभीज्य गण उपपन्नः द्रव्य आत्मकः कर्म वितान योगः

मनो यच्छेत् जित श्वासः ब्रह्म बीजम् अ विस्मरन्

निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वयः

यत्र इदम् व्यज्यते विश्वं भूतं भव्यं भवत् च सत्

गृहात् प्रव्रजितो धीरः पुण्य तीर्थ जल आप्लुतः

इयान् असौ ईश्वर विग्रहस्य यः संनिवेशः कथितो मया ते

ब्रह्म आननम् क्षत्र भुजः महात्मा विश् ऊरुः अङ्घ्रि श्रित कृष्ण वर्णः

यस्यां संधार्यमाणायां योगिनो भक्ति लक्षणः

जन्म लाभः परः पुंसाम् अन्ते नारायण स्मृतिः

मनो निर्विषयं युक्त्वा ततः किंचन न स्मरेत्

दिवा च अर्थ ईहया राजन् कुटुम्ब भरणेन वा

मही तलम् तद् जघनम् महीपते नभस्तलं नाभि सरः गृणन्ति

मनः कर्मभिः आक्षिप्तम् शुभ अर्थे धारयेत् धिया

तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्न् अपि न पश्यति

तत् अहम् ते ऽभिधास्यामि महा पौरुषिकः भवान्

विज्ञान शक्तिम् महिम् आमनन्ति सर्वात्मनो ऽन्तःकरणं गिरित्रम्

संधार्यते ऽस्मिन् वपुषि स्थविष्ठे मनः स्व बुद्ध्या न यतो ऽस्ति किंचित्

योगिनां नृप निर्णीतं हरेः नाम अनुकीर्तनम्

विशेषः तस्य देहो ऽयं स्थविष्ठः च स्थवीयसाम्

स सर्व धी वृत्ति अनुभूत सर्वः आत्मा यथा स्वप्न जन ईक्षित एकः

इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्म संमितम्

राजा उवाच

वरं मुहूर्तं विदितं घटते श्रेयसे यतः

महातलं विश्वसृजो ऽथ गुल्फौ तलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे

नासत्य दस्रौ परमस्य नासे घ्राणो ऽस्य गन्धो मुखम् अग्निः इद्धः

तव अपि एतर्हि कौरव्य सप्त अहम् जीवित अवधिः

श्री शुकः उवाच

स्थूले भगवतो रूपे मनः संधारयेत् धिया

द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्तेर् ऊरु द्वयम् वितलं च अतलम् च

खट्वाङ्गो नाम राजर्षिः ज्ञात्वा इयत्ताम् इह आयुषः

मुहूर्तात् सर्वम् उत्सृज्य गतवान् अभयं हरिम्

श्रोतव्य आदीनि राज इन्द्र नृणां सन्ति सहस्रशः

हासो जन उन्माद करी च माया दुरन्त सर्गः यत् अपाङ्ग मोक्षः

तं सत्यम् आनन्द निधिम् भजेत न अन्यत्र सजेत् यतस् आत्मपातः

तत्र एक अवयवम् ध्यायेत् अव्युच्छिन्नेन चेतसा

नैर्गुण्य स्थाः रमन्ते स्म गुण अनुकथने हरेः

अण्ड कोशे शरीरे ऽस्मिन् सप्त आवरण संयुते

यस्य श्रद्दधताम् आशु स्यान् मुकुन्दे मतिः सती

एतन् निर्विद्यमानानाम् इच्छताम् अकुतोभयम्

उरः स्थलम् ज्योतिः अनीकम् अस्य ग्रीवा महर् वदनम् वै जनो ऽस्य

अधीतवान् द्वापर आदौ पितुः द्वैपायनात् अहम्

छन्दांसि अनन्तस्य शिरो गृणन्ति दंष्ट्रा यमः स्नेह कलाः द्विजानि

अभ्यसेन् मनसा शुद्धं त्रिवृत् ब्रह्म अक्षरम् परम्

यच्छेत् धारणया धीरो हन्ति या तद् कृतम् मलम्

प्रायेण मुनयो राजन् निवृत्ता

तस्मात् भारत सर्व आत्मा भगवान् ईश्वरो हरिः

कः तस्य मेढ्रं वृषणौ च मित्रौ कुक्षिः समुद्रा गिरयो अस्थि सङ्घाः

शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत् कल्पित आसने

तपो वराटीं विदुः आदि पुंसः सत्यं तु शीर्षाणि सहस्र शीर्ष्णः

तद् भ्रू विजृम्भः परमेष्ठि धिष्ण्यम् आपो ऽस्य तालू रस एव जिह्वा

इन्द्र आदयः बाहव आहुः उस्राः कर्णौ दिशः श्रोत्रम् अमुष्य शब्दः
पुनः किंविशिष्टः विदलित इत्यादिः पूर्व अर्थः करुणा परत्वेन दैन्य दुःख हारि त्वम् सूचयति

हतो हन्ति जरा मृत्युम् मूर्छितो व्याधि _

दत्ते च खे गतिं बद्धः को ऽन्यः सूतात् क्रिया करः

रसमञ्जर्या यथा

किम् भूतः हरिः पीताम्बरः पीते अम्बरे वस्त्रे यस्य सः दुकूल युग्म त्वात्

स पुराण कवि वर्णितः हर जः जयति सर्व उत्कर्षेण वर्तते हरात् ईश्वरात् जातः हर जः

अथ इति समुच्चये प्रसादः

रसरत्नाकरे यथा

किं पारदः पक्ष नाशे सति आकाश गमनम् ददाति इति तात्पर्य अर्थः

कथं युक्तः तम् अर्थे स्पष्टयति अनेन सूतराजेन अपि चत्वारि वासांसि धृतानि विप्र आदि वर्ण भेदात्

पुनः किंविशिष्टः विदलित इत्यादिः विशेषणेन दलितो दूरीकृतो भवस्य संसारस्य दुःख भरः येन सः दैन्यं दारिद्र्यं दुःखं व्याधि रूपम् तयोः भरः बाहुल्यम् इति

स उत्प्रेक्ष्यते हरिः इव विष्णुर् इव

अन्तः सुनीलो बहिस् उज्ज्वलः यो मध्याह्न सूर्य प्रतिमा प्रकाशः इति

इति अनेकार्थः

पीत इत्यादि

श्वेत अरुण हरिद्रा आभ कृष्णाः विप्र आदि पारदाः इति

पुनः किम्भूतो बलि जित् बलिं दैत्य विशेषम् जयति इति तथा उक्तः

अथ इति इति

पुनः किंविशिष्टः नाग क्षय इत्यादि ना पुंस्वरूपः पुनः किंविशिष्टः गम्यते अनेन इति गः पक्षयोर् गः ग क्षये पक्ष नाशे सति बहल रागः बहु रागवान् यः स रसः तेन गरुड इव चार्यते इति

अन्तः स्वरूपं बहिस् वासांसि इति किम् वदती

अनेन पद्येन कविः हर जस्य हरेः च सम त्वम् सूचयति

अधुना हर जम् विशेषयति किंविशिष्टः पीताम्बरः पीत अम्बरः पूर्व अर्थः

पुनः किंविशिष्टः बलि जित् बलीन् जयति इति बलिः चर्म जरा कृतम्
तत् मे कथां हर कृताम् कथय अधुना त्वं येन आवयोः भवति शाप दशा उपशान्तिः

एवम् उक्ते गुणाढ्येन काणभूतिः उवाच तम्

ततः कथंचिद् आतिथ्यं तत्र वैश्वानरो ऽग्रहीत्

गतवान् अस्मि च उद्यानम् उज्जयिन्याम् तद् आस्पदम्

तद् पुत्राणाम् उपागत्य कृतं तेन अभिवादनम्

ददौ च दर्शनं तस्य शंभुः तीव्र तप ऊर्जितः

स्वयं कथय देवेन कथं ते ऽनुग्रहः कृतः

राजन् भक्ष्यम् इदं मुञ्च कपोतं क्षुधितस्य मे

क्लान्तः पतितवान् अस्मि निःसंज्ञो धरणी तले

किंतु एकम् कौतुकं मे ऽस्ति कथ्यतां केन हेतुना

तत् श्रुत्वा शाप भीतेन तेन आदाय सुशर्मणा

हठात् वव्रे बत स्त्रीणां चञ्चलाः चित्त वृत्तयः

तुल्य अभिलाषाम् आलोक्य स च एकाम् मुनि कन्यकाम्

ततो दृष्ट्वा सुत ऐश्वर्यम् कृतार्थः स तपः वनम्

उत्तरं सूत्रम् अभ्यूह्य स्वयम् एव मया उदितम्

ततो ऽन्तः प्रभुणा तेन स्कन्देन मम दर्शनम्

हास मात्रम् च तैः तस्य कृतं प्रत्यभिवादनम्

देवदत्तो वियोग अग्नि विगलत् जीवितः ऽभवत्

इह प्राप्तो अहम् अद्राक्षम् पिशाचान् सु बहून् अमून्

दिवा न एषाम् प्रभावो ऽस्ति ध्वस्तानाम् अर्क तेजसा

ततः शरीरं सकलं तुलां राजा अध्यरोपयत्

तद् शाप भय संभ्रान्तः मन्त्रिभ्य इदम् अब्रवीत्

सा अथ तस्य एकया अङ्गुल्या मूर्तया इव स्मर आज्ञया

अथ मर्त्य वपुः विमुच्य पुण्यां सहसा तद् गण ताम् अहम् प्रपन्नः

राक्षसो भूतिवर्म आख्यः दिव्य दृष्टिः सखा अस्ति मे

तम् उवाच भय प्रह्वः विप्र रूपम् गण उत्तमम्

अन् इच्छन्तम् तम् आमन्त्र्य प्रणामेन एव भूपतिम्

कृत विद्यम् च तं तत्र ददर्श नृपतेः सुता

मनुष्य वाचा श्येनो ऽथ स तं राजानम् अब्रवीत्

सो ऽहं गतः पुनर् इह अद्य मनुष्य भावम् शापेन शैलदुहितुः बत काणभूते

यथा यथा च मांसं स्वम् उत्कृत्य आरोपयत् नृपः

दृष्ट्वा त्वां स्वागतं कृत्वा चतुर्थ्या भूतभाषया

गच्छ आगतः गुणाढ्यः ते शाप मोक्षस्य कारणम्

तत्र आलोक्य च तत्रस्थो जनः प्रमुदितो ऽभवत्

तस्य एव अनुचर त्वम् च स वव्रे वरम् ईश्वरात्

ततः स गत्वा विद्या अर्थी पुरं पाटलिपुत्रकम्

ततो ऽहं कृत मौन त्वात् व्यवहार बहिष्कृतः

इतो राजन् निराहारः मौन स्थः ऽहं तदा गतः

तं वञ्चयितुम् इन्द्रः ऽथ कृत्वा श्येन वपुः स्वयम्

संज्ञाम् एताम् अ जानानः गूढां राज सुता कृताम्

स्मृत मात्र आगतः रात्रौ ततो अनैषीत् अलक्षितम्

शृणु वच्मि इति माम् उक्त्वा भूतिवर्मा अथ सो ऽब्रवीत्

उपाध्यायेन सा ज्ञाता न मया इति जगाद सः

अभविष्यत् इदम् शास्त्रं पाणिनीय उपमर्दकम्

तापेन दह्यमानो अन्तर् मूकः प्रमुषितो यथा

तत्र गोविन्ददत्त आख्यः ब्राह्मणो अभूत् बहुश्रुतः

तत्र आराध्य पुनः शंभुं त्यक्त्वा मर्त्य कलेवरम्

पुत्राः ते पतिता मूर्खाः तद् संपर्कात् भवान् अपि

अद्य प्राप्तो मया राजन् पुत्रस् तद् देहि मे स्नुषाम्

विद्याः प्राप्नुहि भोगान् च भुवि भुङ्क्ष्व ततस् तव

तेन एव सह गत्वा च सुशर्म नृपम् अभ्यधात्

श्येनो जगाद यदि एवम् आत्म मांसम् प्रयच्छ मे

माया कपोत वपुषम् धर्मम् अन्वपतद् द्रुतम्

ययाव् अकस्मात् पुष्पेषु शर घात रसज्ञ ताम्

मन्त्र भेद भयात् सा अथ राज कन्या ततो ययौ

चित्रं तावन्त एव आसन् भुज्यमाना दिने दिने

ततः पर्ण अशनः पूर्वं धूमपश् च अपि अनन्तरम्

बद्धौ इव तया अन्योन्यम् मार शृङ्खलया दृशा

स्व कन्या अन्तःपुरे गुप्ते स्त्री इति संस्थापितो युवा

सिद्धो वर्ण समाम्नायः इति सूत्रम् उदैरयत्

जन्मान्तर अर्जिताः स्फार संस्कार आक्षिप्त सिद्धयः

मया पिशाच भाषा इयम् मौन मोक्षस्य कारणम्

ततः स कोपान् निर्गन्तुं प्रारेभे तद् गृहात् द्विजः

अक्लेश लभ्याः हि भवन्ति उत्तम अर्थाः महात्मनाम्

पुलिन्द वाक्यात् आसाद्य सार्थं दैवात् कथंचन

तत्र वृद्धम् उपाध्यायम् वृद्धया भार्यया अन्वितम्

अतः स पुष्पदन्त आख्यः सम्पन्नो गण संसदि

ततस् तस्य समुत्सार्य यूनः स्त्री वेषम् आशु तम्
स कालेन द्विजः तस्याम् पञ्च पुत्रान् अजीजनत्

दृष्ट्वा तं तादृशं शंभुः प्राक् प्रसन्नः किल आदिशत्

श्रुत्वा इति ज्ञान संज्ञा अर्थः स तत्याज शुचं युवा

अन्यथा मां मृतं विद्धि कस् ते धर्मस् ततो भवेत्

इतो निकटम् एहि इति संज्ञां चक्रे नृप आत्मजा

तत् बुद्ध्वा तम् उपाध्यायः विदग्धो वाक्यम् अब्रवीत्

अ त्याज्यः तत् ददामि अन्यत् मांसम् एतत् समम् तव

अथ देवस्य निकटं प्राप्य भक्ति भर आकुलः

तस्यां च धृत गर्भायाम् तं द्विजं स गण उत्तमः

उपगम्य ततस् च एताम् त्वां श्रुत्वा उज्जयिनी गतम्

तथा इति तत् प्रहृष्टः सन् स राजा प्रत्यपद्यत

मन्त्रस्वामि आख्यम् अभ्यर्थ्य विद्याः सम्यक् अधीतवान्

अ मांस भक्षः साध्वी वा यत्र तत्र न यान्ति अमी

ततो गृहीत मौनः ऽहं राज अन्तिकम् उपागमम्

दन्तेन पुष्पं मुञ्चन्त्या तया संज्ञा कृता तव

राज पुत्र्या तया साकं देवदत्तो अपि अशिश्रियत्

तत्र आगत्य प्रतीक्षेथाः सांप्रतं गम्यताम् इति

तस्य एव सोमदत्त आख्यः पुत्रो अहम् अभवम् पुरा

स्नात्वा गर्भगृहं तस्य प्रविष्टो अभूवम् उन्मनाः

प्रियात् अन्त उज्झितात् पुष्पात् संज्ञाम् न ज्ञातवान् यतस्

तुष्टाव् अ क्षत देहम् तं राजानं चक्रतुः शिबिम्

तस्थौ चिराय तपसे तोषयिष्यन्न् उमापतिम्

शक्ति हस्तः पुमान् एत्य जाने माम् अब्रवीत् तदा

तं च आचष्ट स्वयं राजा सम्यक् संस्कृतया गिरा

तत्र असौ निज शाप अन्तम् प्रति पृष्टो मया ब्रवीत्

गणं पञ्चशिखं नाम तस्य अभीप्सित सिद्धये

तत् श्रुत्वा शाप भीतेन राज्ञा तस्मै निजा सुता

अभूद् गोविन्ददत्तस्य नैर्घृण्येन अनुतापवान्

वितर्क्य काम जैः चिह्नैः उपाध्यायेन धीमता

भरद्वाज मुनेः शिष्यः कृष्ण संज्ञः महा तपाः

शुचीञ् शूरान् प्रबुद्धांश् च न आक्रामन्ति कदाचन

क्रुद्धः पृष्टो ऽनुनीतो ऽपि जगाद एवम् द्विजोत्तमः

एकदा च उत्सुका रात्रौ तेन आत्मानम् प्रकाश्य सा

मायया एव गता क्वापि रक्ष्यमाणा अपि अहर्निशम्

इति उक्त्वा अन्तर्हिते देवे निरगच्छम् अहम् बहिः

न विप्रो अयम् अयम् कः अपि देवो मद् वञ्चन आगतः

सो ऽपि तां दृष्टवान् कन्यां स्थितां वातायन उपरि

स कर्तव्य विमूढः सन्न् उपाध्याय गृहम् ययौ

तत्रस्थं तम् उपाध्याय पत्नी जातु स्मर आतुरा

प्रबुद्धः क्षुध् पिपासा आदि हीनः स्वस्थ इव अभवम्

उत्तिष्ठ पुत्र सर्वं ते सम्पत्स्यत इति स्फुटम्

तस्य भार्या अग्निदत्ता च बभूव पति देवता

तथा च पूर्वं राजा अभूत् तपस्वी करुणा परः

युक्त्या पृष्टः कथंचिद् च यथावृत्तं शशंस सः

सा च अवतीर्णा देवी त्वे तस्य एव मुनि कन्यका

गोविन्ददत्ते तद् कालम् गृहात् अपि बहिः स्थिते

ततो ऽध्वनि मनाक् शेषे जाते तीव्र तपः कृशः

इत्थम् ऋषि अवतारः ऽयं नृपतिः सातवाहनः

इति उक्त्वा मे स तद् कालम् भूतिवर्मा अब्रवीत् पुनर्

ततस् तेन समं गत्वा तं सुशर्म महीपतिम्

दत्तं ततः प्रविष्टा मे मुखे मूर्ता सरस्वती

तथा इति च अहम् तत्रस्थः प्राप्तायां निशि वल्गताम्

स पुष्पदन्तस् त्वं च अपि माल्यवान् इति विश्रुतः

स्वप्न आदेशेन देव्या च तया एव प्रेषितः ततस्

अथ गोविन्ददत्तस्य गृहान् अतिथिः आययौ

भुज्यते ऽविधिना वा अपि तत्र एते प्रभवन्ति च

देवदत्तो ऽपि तां भूयः प्रकाशं प्राप्य वल्लभाम्

तेन संत्यज्य तं देशम् अनङ्ग कृत विप्लवः

तथा एव प्रकटीभूतात् प्रसन्नात् इन्दुशेखरात्

स च आगत्य समाश्वास्य स्त्री वेषम् तं गण उत्तमः

सा दत्ता देवदत्ताय ततः पञ्चशिखो ययौ

त्यक्त अन्य भोग लिप्सेन तद् गण त्वम् मया वृतम्

तद् भार्या अपि तथा एवा एत्य तम् उवाच अतिथि प्रिया

श्रुत्वा एतत् आगतः च अस्मि त्वं च दृष्टो मया प्रभो

न अपसर्तुम् समर्थौ तौ बभूवतुः उभौ अपि

ततः शिबिः उवाच एनम् एष मे शरण आगतः

इन्द्र धर्मौ ततस् त्यक्त्वा रूपं श्येन कपोतयोः

कथयामि अधुना तां ते पुष्पदन्त उदिताम् कथाम्

कपोतः च भयात् गत्वा शिबेः अङ्कम् अशिश्रियत्
दत्त्वा च अस्मै वरान् अन्यान् तौ अन्तर्धानम् ईयतुः

यत् एतत् पुष्पदन्त आख्यम् पुष्प आढ्यम् सुरमन्दिरम्

तस्मात् न भोक्ष्ये त्वद् गेहे प्रायश्चित्तं नु मे भवेत्

अन्योन्य आलापम् एतेषाम् दूरात् आकर्ण्य शिक्षिता

चित्रं त्वया कथं ज्ञाता सा संज्ञा इति उदिते तया

निर्गत्य नगरात् तस्मात् शिष्य द्वय समन्वितः

प्रातः पञ्चशिखः सो अभूत् पूर्ववत् ब्राह्मण आकृतिः

तद् प्रसादेन तस्य एव गण भावम् उपागतः

विप्रो वैश्वानरो नाम वैश्वानर इव अपरः

न स्पृशामि अपि जातु एतान् अहम् कुतनयान् इति

स देवदत्तः प्रययौ प्रतिष्ठानम् अतन्द्रितः

कालेन तस्य पुत्रं च दौहित्रम् अभिषिच्य सः

लुलोठ तत्र धरणौ न किंचिद् वक्तुम् ईश्वरः

सुशर्म आख्यस्य सुभगं श्रीः नाम श्रीर् इव अच्युतम्

पुरा विरिञ्च संवादे यत् उक्तम् शंकरेण तत्

तत् श्रुत्वा एव मनुष्य त्व सुलभ अचापलात् बत

एवं माम् अपि को अपि एष देवो जिज्ञासुः आगतः

अथा असौ भगवान् साक्षात् षड्भिर् आनन पङ्कजैः

आगतेन अथ गोविन्ददत्तेन स तथाविधः

काणभूतेः इति श्रुत्वा गुणाढ्यः तम् अभाषत

स्त्री वेषः स द्विजः तस्याः विस्रम्भ आस्पद ताम् ययौ

पुत्रो मे प्रोषितः क्वापि तम् अन्वेष्टुम् व्रजामि अहम्

गङ्गा तीरे ऽग्रहारो ऽस्ति नाम्ना बहुसुवर्णकः

स निर्वेदः स तपसे तोषयिष्यन् उमापतिम्

गुप्तं गान्धर्व विधिना परिणीता नृप आत्मजा

युष्मदीयः स राजा अपि पूर्व जन्मनि अभूत् ऋषिः

न पूज्यन्ते सुरा यत्र न च विप्रा यथोचितम्

तत् दृष्ट्वा देवदत्त आख्यः तस्य एकः तनयः तदा

सो ऽपि गत्वा विविक्ते तां दृष्ट नष्टाम् स्मरन् प्रियाम्

इत्थं स पुष्पदन्त आख्यः मद् आख्याम् अधुना शृणु

तथा तथा तुलायां स कपोतो ऽभ्यधिको ऽभवत्

तत्र च श्लोकम् अपठत् द्विजः कश्चिद् स्वयम् कृतम्

अथ गोविन्ददत्तः तम् उवाच शपथ उत्तरम्

अतः स शप्तो मुनिभिः अवतीर्णः इह अधुना

जनकं सुदृशः तस्याः स जगाद गण अग्रणीः

विन्ध्य अटवीम् प्रविष्टो ऽहं त्वां द्रष्टुं भीषणाम् इमाम्

तद् भार्या च प्रतीहारी देव्या जाता जया अभिधा

तण्डुला मे प्रदत्ताः च तत्र देव उपजीविभिः

जजृम्भे अनन्य पुत्रस्य श्वशुरस्य विभूतिषु

सा अपि अष्टमीम् समुद्दिश्य तत्र राज सुता ययौ

ततः पञ्चशिखे याते स्व प्रिय अन्तःपुरे वसन्

तत् मे स्नुषा इयम् निःक्षेपो राजन् संप्रति रक्ष्यताम्

अकारयत् स्वयम् च अभूत् वृद्ध ब्राह्मण रूप धृत्

उदतिष्ठत् नृपः स्नातुं प्रहृष्टः सातवाहनः
स्मितं सस्मेरलीलायै विश्व वक्त्राय वै विभो

नाम्ना च लोके विख्याताम् आर्द्रानन्दकरीम् इमाम्

पद्म उत्पलानि रजसा नाना वर्णेन कारयेत्

गौरी मे प्रीयतां नित्यम् अघ नाशाय मङ्गला

महादेवेन सहिताम् उपविष्टाम् महासने

ब्रह्म ऋक्षम् वा मृग ऋक्षम् वा हस्तो मूलम् अथ अपि वा

प्रतिपक्षम् उपोष्य एवम् मन्त्र अर्चन विधान विद्

चन्दनं नेत्र पट्टम् च स हिरण्य अम्बुजेन तु

सा स्वे गृहे सुख शतानि अनुभूय भूयो गौरी पदम् स दयिता दयिता प्रयाति

अदित्यै च कटिं देव्याः शूलिनः शूलपाणये

स्तनौ आनन्द कारिन्यै शंकरस्य इन्दु धारिणे

अपक्वं दधि दुग्धं च गोशृङ्ग उदकम् एव च

विश्व कायौ विश्व मुखौ विश्व पाद करौ शिवौ

एवं सम्पूज्य विधिवत् अग्रतस् शिवयोः पुनः

स्वाहायै मुकुटं देव्या विभोः गङ्गाधराय वै

चत्वारि सक्तु पात्राणि तिल पात्राणि अतस् परम्

बाहू च परिरम्भिण्यै त्रिशूलाय हरस्य च

आर्द्रानन्दकरी नाम्ना तृतीया एषा सनातनी

भ्रुवौ नृत्यप्रियायै तु ताण्डवेशाय शूलिनः

दान काले च सर्वत्र मन्त्रम् एतम् उदीरयेत्

य इदं शृणुयात् नित्यम् श्रावयेत् वा अपि मानवः

शुक्ल माल्य अम्बर धरः शुक्ल गन्ध अनुलेपनः

प्रसन्न वदनौ वन्दे पार्वती परमेश्वरौ

तावत् वर्ष सहस्राणि शिव लोके महीयते

यावन्तः पांसवः तत्र रजसः पतिता भुवि

दत्त्वा द्विजाय करकम् उदक अन्न समन्वितम्

संवत्सर अन्ते लवणं गुड कुम्भम् च सर्जिकाम्

पिष्ट उदकम् तथा वारि कुष्ठ चूर्ण अन्वितम् पुनः

चत्वारि घृत पात्राणि स हिरण्यानि शक्तितः

यदा शुक्ल तृतीयायाम् आषाढ ऋक्षम् भवेत् क्वचिद्

तथा एव अन्याम् प्रवक्ष्यामि तृतीयां पाप नाशिनीम्

गन्धोदकं पुष्प वारि चन्दनं कुङ्कुम उदकम्

देव्या ललाटम् इन्द्राण्यै हव्यवाहाय वै विभोः

सपत्नीकाय विप्राय गौरी मे प्रीयताम् इति

याम् उपोष्य नरो याति शम्भोः यत् परमम् पदम्

आयुस् आरोग्य सम्पत्त्या न कश्चिद् शोकम् आप्नुयात्

आनन्द दाम् सकल दुःख हराम् तृतीयां या स्त्री करोति अविधवा विधवा अथ वा अपि

उत्कण्ठिन्यै नमः कण्ठं नीलकण्ठाय वै हरम्

माधव्यै च तथा नाभिम् अथ शम्भोः भवाय च

उशीर सलिलम् तद्वद् यव चूर्ण उदकम् पुनः

शक्र लोके स गन्धर्वैः पूज्यते अपि युग त्रयम्

नारी वा कुरुते या तु कुमारी विधवा च या

जङ्घे शोकविनाशिन्यै आनन्दाय नमः प्रभो

देव्या मुखं विलासिन्यै वृषेशाय पुनर् विभोः

दर्भ गन्धोदकैः स्नानं तदा सम्यक् समाचरेत्

उमा महेश्वरम् हैमं तद्वत् इक्षु फलैः युतम्

रम्भायै पूजयेत् ऊरू शिवाय च पिनाकिनः

नेत्रे मदनवासिन्यै विश्व धाम्ने त्रिशूलिनः

वासुदेव्यै नमः पादौ शंकराय नमो हरम्

करौ उत्पल धारिन्यै रुद्राय च जगत्पते
भूरिः ज्येष्ठः सुतः तस्य तस्य चित्ररथः स्मृतः

अथ चैद्यवरात् विद्वाः सुदासः तस्य च आत्मजः

तत् तस्य शंतनु त्वम् हि प्रजाभिः इह कीर्त्यते

स्कन्नं रेतः सत्यधृतेः दृष्ट्वा च अप्सरसम् जले

कृमेः पुत्रो महा वीर्यः ख्यातः तु इन्द्र समः विभुः

तस्य अन्ववायः सु महान् यस्य नाम्ना तु कौरवाः

सोमकस्य सुतो जन्तुः हते तस्मिन् शतम् बभौ

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दिवोदासस्य वै प्रजाः

सर्वस्य सम्भवः पुत्रः तस्मात् राजा बृहद्रथः

कृत युग प्रमाणम् च त्रेता द्वापरयोः तथा

मिथुनं तत्र संभृतं तस्मिन् सरसि संभृतम्

काली विचित्र वीर्यम् तु दाशेयी जनयत् सुतम्

सूत उवाच

तेभ्यः अपरे अपि ये त्व् अन्ये ह्य् उत्पत्स्यन्ते नृपाः पुनः

राजा चैद्यवरो नाम मैत्रेयस्य सुतः स्मृतः

तस्य अन्ववाये वक्ष्यामि भविष्ये कथितान् नृपान्

किल आसीत् राजपुत्रः तु कुष्ठी तं न अभ्यपूजयन्

क्षत्रस्य याजिनः केचिद् शापात् तस्य महात्मनः

भविष्य अष्ट सुताः तस्य महा बल पराक्रमाः

तेषाम् च नाम्नः च एव तान् नृपान्

श्रुतसेनं भीमसेनात् श्रुतकीर्ताम् धनंजयात्

जनमेजयः शतानीकं पुत्रं राज्ये अभिषिक्तवन्

तेषां दुर्योधनः श्रेष्ठः सर्व क्षत्रस्य वै प्रभुः

कुशाग्रस्य आत्मजः च एव वृषभो नाम वीर्यवान्

देवातिथेः तु दायादो दक्ष एव बभूव ह

शतानन्दम् ऋषि श्रेष्ठम् तस्य अपि सु महा तपाः

सुहोत्रं तनयं माद्री सहदेवात् असूयत

काशी बलधरात् भीमात् जज्ञे वै सर्वगं सुतम्

मुद्गलस्य अपि मौद्गल्याः क्षत्र उपेताः द्विजातयः

मुनय ऊचुः

हैडम्बो भीमसेनात् तु पुत्रो जज्ञे घटोत्कचः

इन्द्रसेनः सुतः तस्य विन्ध्याश्वः तस्य च आत्मजः

भद्राश्वः पृथु दायादः भद्राश्व तनयान् शृणु

अक्रोधनस् त्व् आयु सुतः तस्मात् देवातिथिः स्मृतः

कलि युग प्रमाणम् च युग दोषम् युग क्षयम्

जह्नुः तु अजनयत् पुत्रम् सुरथं नाम भूमिपम्

देव दत्ताः सुताः पञ्च पाण्डोः अर्थे ऽभिजज्ञिरे

कैवर्त आभीर शबराः ये च अन्ये म्लेच्छ सम्भवाः

तस्यां वै धूम वर्णायाम् अजमीढः समीयिवान्

इन्द्रात् धनंजयः च एव इन्द्र तुल्य पराक्रमः

परीक्षितः सुतः असौ वै पौरवो जनमेजयः

प्रजाभिः तु किमर्थं वै ह्य् अपध्यातो जनेश्वरः

पर्यायतः प्रवक्ष्यामि नाम्नः च एव तान् नृपान्

क्षत्राः पारशवाः शूद्राः तथा अन्ये ये बहिश्चराः

ऐड इक्ष्वाकु अन्वये च एव पौरवे च अन्वये तथा

सुरथस्य तु दायादो वीरो राजा विदूरथः

सूत उवाच

अनागतानि सर्वाणि ब्रुवतो मे निबोधत

पुरा किल यत् एतत् वै व्यतीतं कीर्तितं त्वया

एते वंश्या यतेः पक्षाः क्षत्र उपेताः तु भार्गवाः

सहदेव आत्मजः श्रीमान् सोम विद् स महा तपाः

चैद्योपरिचरो वीरो वसुः नाम अन्तरिक्ष गः

न स्थास्यति इह दुर्बुद्धे ते एतत् वचनम् भुवि

पञ्च एते पाण्डवेभ्यः तु द्रौपद्यां जज्ञिरे सुताः

वर्ष द्वयम् कुरुक्षेत्रे दृषद्वत्यां द्विजोत्तमाः

अजमीढः पुनर् जातः क्षीणे वंशे तु सोमकः

कार्यं च एव तु देवानां क्षत्रं प्रति द्विजोत्तमाः

प्रवर्तयित्वा तं सर्वम् ऋषिम् वाजसनेयकम्

भाव्यं कलि युगम् च एव तथा मन्वन्तराणि च

करेणुमत्यां चैद्यायां निरमित्रः तु नाकुलिः

पञ्चमः च यजुः च एव मत्स्यः काली च सप्तमी

माद्री कुन्ती तथा च एव पाण्डोः भार्ये बभूवतुः

जेता सर्वस्य क्षत्रस्य जरासंधो महा बलः

अजमीढस्य नीलिन्यां नीलः समभवत् नृपः

महा रथः मगध राज् विश्रुतः यो बृहद्रथः

तिग्मात् बृहद्रथः भाव्यो वसुदामा बृहद्रथात्

दृष्ट्वा जग्राह कृपया शंतनुः मृगयाम् गतः

मेधावी तस्य दायादो भविष्यति न संशयः

वहीनर आत्मजः च एव दण्डपाणिः भविष्यति

बृहद्रथस्य दायादः कुशाग्रो नाम विश्रुतः

अग्निहोत्र क्रमेण एव सा सुष्वाप महा व्रता

जनमेजयः परीक्षितः पुत्रः परम धार्मिकः

पञ्चाल रक्षिणः ह्य् एते देशानाम् इति नः श्रुतम्

विदूरथ सुतः च अपि सार्वभौम इति स्मृतः

ब्रह्माणं कल्पयामास स वै वाजसनेयकम्