tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
शनैश्चरो विरूपः तु संज्ञा पुत्रः विवस्वतः

आगमात् अनुमानात् च प्रत्यक्षात् उपपत्त्याः

प्रायशस् चन्द्र योगीनि विद्यात् ऋक्षाणि तत्त्व विद्

चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं मुनि सत्तमाः

वर्षाणां च एव पञ्चानाम् आद्यः संवत्सरः स्मृतः

शुक्लस्य अपि अप् मयम् शुक्लं पदं षोडश रश्मिवत्

एते तारा ग्रहाः च अपि बोद्धव्या भार्गव आदयः

शुक्रो देवः तु विज्ञेयो भार्गवो असुर याजकः

शुक्ल त्वे च अमृत त्वे च शीत त्वे च विभाव्यते

पूर्वम् एव समाख्याता गतिः तेषाम् यथाक्रमम्

आश्रयाः पुण्य कीर्तीनाम् शुक्लाः च अपि स्व वर्णात्

विष्कम्भात् मण्डलात् च एव योजन अग्रात् प्रमाणात्

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देव स्थानानि तानि वै

शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे च एव योजने

योजनानि अर्ध मात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

नव योजन साहस्रः विष्कंभः सवितुः स्मृतः

गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां मांस चक्षुषा

दिवाकरः स्मृतः तस्मात् कालकृत् विभुः ईश्वरः

शौक्रं शुक्रो अविशत् स्थानम् षोडशार्चिः प्रतापवान्

सौम्यो बुधो धनिष्ठासु पञ्चार्चिर् उदितो ग्रहः

अग्निः विकेश्याम् जज्ञे तु युवा असौ लोहितार्चिषः

अहोरात्र विभागानाम् अहर् च आदिः प्रकीर्तितः

द्विगुणः सूर्य विस्तारात् विस्तारः शशिनः स्मृतः

बुधो मनोहरः च एव ऋषि पुत्रः तु स स्मृतः

सवनात् तेजसः ऽपां च तेन असौ सविता मतः

रेवतीषु एव सप्तार्चीः स्थाने सौरिः शनैश्चरः

बहुलः चन्द्रः इति एष ह्लादने धातुः उच्यते

जन्मनक्षत्र पीडासु यान्ति वैगुण्य ताम् यतः

पक्षाणां शुक्ल पक्षः तु तिथीनां प्रतिपद् तथा

फाल्गुनीषु समुत्पन्नः पूर्वा आख्यासु जगत् गुरुः

नवार्चीः लोहिताङ्गः च प्रजापति सुतः ग्रहः

आषाढासु इह पूर्वासु समुत्पन्न इति स्मृतः

स्थानानि एतानि अथ उक्तानि स्थानिन्यः च एव देवताः

परीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता

त्विषिमान् धर्म पुत्रः तु सोमो देवो वसुः तु सः

एक रूप प्रधानस्य परिणामः अयम् अद्भुतः

सूर्याचन्द्रमसोः दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे

एतेषु एव ग्रहाः सर्वे नक्षत्रेषु समुत्थिताः

सौरं सूर्यो अविशत् स्थानम् सौम्यं सोमः तथा एव च

आप्यं श्यामं मनोज्ञं च बुध रश्मि गृहम् स्मृतम्

भार्गवात् पाद हीनः तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः

दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां च एव सर्वशः

त्रिगुणः तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः

अतीतैः तु सह एतानि भाव्य अभाव्यैः सुरैः सह

नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्यात् अयनानाम् तथा उत्तरम्

तुल्यः तयोः तु स्वर्भानुः भूत्वा अधस्तात् प्रसर्पति

मुहूर्तानां तथा एव आदिः मुहूर्तः रुद्र दैवतः

तारा नक्षत्र रूपाणि हीनानि तु परस्परम्

अस्मिन् मन्वन्तरे च एव ग्रहा वैमानिकाः स्मृताः

चीर्णेन सुकृतेन इह सुकृत अन्ते ग्रह आश्रयाः

स्वर्भानुं नुदते यस्मात् तस्मात् स्वर्भानुः उच्यते

विवस्वन्त् अदित्याः पुत्रः सूर्यो वैवस्वते अन्तरे

आदित्यम् एति सोमात् च पुनः सौरेषु पर्वसु

भरणीषु समुत्पन्नो ग्रहः चन्द्र अर्क मर्दनः

ध्रुवः किल ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्दिशम्

शनैश्चरं तथा स्थानं देवः च अपि शनैश्चरः

क्षेत्राणि एतानि सर्वाणि आतपन्ति गभस्तिभिः

आश्लेषासु समुत्पन्नः सर्वहारी महा ग्रहः

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते

विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः

मुच्यते तेन दोषेण ततस् तद् ग्रह भक्त्याः

तारा नक्षत्र रूपाणि वपुष्मन्ति इह यानि वै

स्थानानि एतानि तिष्ठन्ति यावद् आभूतसंप्लवम्

शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः

घन तोय आत्मकम् तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम्

बृहत् तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्यो अङ्गिरस् सुतः

सर्व उपरि निकृष्टानि तारका मण्डलानि तु

तेषां क्षेत्राणि अथ आदत्ते सूर्यो नक्षत्र तारकाः

पञ्च एते हेतवो ज्ञेया ज्योतिस् मान विनिर्णये

वसन्ति सर्व देवाः च स्थानानि एतानि सर्वशः
आदानात् नित्यम् आदित्यः तेजसाम् तमसाम् अपि

विज्ञेयाः तारकाः सर्वास् तु ऋषयः तु एक रश्मयः

जल तेजस् मये शुक्ले वृत्त कुम्भ निभे शुभे

सौरः अङ्गिराः च वक्रश् च ज्ञेया मन्द विचारिणः

क्षणः च अपि निमेष आदिः कालः काल विदाम् वराः

अष्ट रश्मि गृहम् च अपि प्रोक्तं कृष्णं शनैश्चरे

स्वर्भानोः तामसम् स्थानं भूत संतापन आलयम्

स आश्रयः अभिमानी च सर्वस्य ज्योतिस् आत्मकः

तथा स्व नामधेयेषु दाक्षायण्यः समुत्थिताः

स्वर्भानुः सिंहिका पुत्रः भूत संतापनः ऽसुरः

गृहानि एतानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृत आत्मनाम्

विवस्वन्त् अदित्याः पुत्रः सूर्यो वै मुनि सत्तमाः

अभिमानिनो ऽवतिष्ठन्ते देवाः स्थानं पुनः पुनः

नक्षत्र ऋक्ष नामिन्यः दाक्षायण्यः तु ताः स्मृताः

उद्धृत्य पृथिवी छायाम् निर्मितां मण्डल आकृतिम्

चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्तक निवर्तकः

बृहस्पतेः पाद हीनौ वक्र सौरी उभौ स्मृतौ

तारणात् तारकाः हि एताः शुक्ल त्वात् च एव तारकाः

सर्व ग्रहानाम् एतेषाम् आदिः आदित्यः उच्यते

आदित्यात् तत् च निष्क्रम्य समं गच्छति पर्वसु

उपरिष्टात् त्रयः तेषाम् ग्रहाः ते दूर सर्पिणः

सौरम् अग्नि मयम् स्थानं सहस्रांशोः विवस्वन्तः

नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्ति च

स्वर्भानोः तु बृहत् स्थानम् तृतीयं यत् तमस् मयम्
दण्ड विष्टि कर आबाधैः रक्षेद् उपहतां कृषिम्

नट नर्तक गायन वादक वाच् जीवन कुशीलवाः न कर्म विघ्नम् कुर्युः

एवं द्रव्य द्विप वनम् सेतु बन्धम् अथ आकरान्

कर देभ्यः कृत क्षेत्राणि ऐकपुरुषिकाणि प्रयच्छेत्

ऋत्विज् आचार्य पुरोहित श्रोत्रियेभ्यः ब्रह्म देयानि अदण्ड कराणि प्रयच्छेत् अध्यक्ष संख्यायक आदिभ्यः विक्रय आधान वर्जानि

मत्स्य प्लव हरित पण्यानाम् सेतुषु राजा स्वाम्यं गच्छेत्

देशं परिहरेद् राजा व्यय क्रीडाः च वारयेत्

ग्राम भृतक वैदेहकाः वा कृषेयुः

तानि अनु सुखेन दद्युः

आकर कर्मान्त द्रव्य हस्ति वन व्रज वणिक्पथ प्रचारान् वारि स्थल पथ पण्य पत्तनानि च निवेशयेत्

अन्यथा नियम्येत

लुप्त व्यायामः प्रव्रजेद् आपृच्छ्य धर्मस्थान्

अन्येषां वा बध्नतां भूमि मार्ग वृक्ष उपकरण अनुग्रहम् कुर्यात् पुण्य स्थान आरामाणाम् च

अष्ट शत ग्राम्याः मध्ये स्थानीयम् चतुर् शत ग्राम्याः द्रोणमुखम् द्वि शत ग्राम्याः कार्वटिकम् दश ग्रामी संग्रहेन संग्रहं स्थापयेत्

वल्लभैः कार्मिकैः स्तेनैर् अन्तपालैः च पीडितम्

नदी शैल वन भृष्टि दरी सेतु बन्ध शमी शाल्मली क्षीरवृक्षान् अन्तेषु सीम्नां स्थापयेत्

वानप्रस्थाद् अन्यः प्रव्रजित भावः सजाताद् अन्यः संघः सामुत्थायिकाद् अन्यः समय अनुबन्धः वा न अस्य जनपदम् उपनिविशेत

अनुग्रह परिहारौ च एतेभ्यः कोश वृद्धि करौ दद्यात् कोश उपघातकौ वर्जयेत्

निवेश सम कालम् यथा आगतकम् वा परिहारं दद्यात्

अपत्य दारम् माता पितरा भ्रातॄन् अप्राप्तव्यवहारान् भगिनीः कन्या विधवाः च अबिभ्रतः शक्तिमतो द्वादश पणः दण्डः अन्यत्र पतितेभ्यः अन्यत्र मातुः

अकृषताम् आच्छिद्य अन्येभ्यः प्रयच्छेत्

सम्भूय सेतु बन्धात् अपक्रामतः कर्मकर बलीवर्दाः कर्म कुर्युः

दास आहितक बन्धून् अशृण्वतो राजा विनयं ग्राहयेत्

रक्षेत् पूर्व कृतान् राजा नवान् च अभिप्रवर्तयेत्

सह उदकम् आहार्य उदकम् वा सेतुं बन्धयेत्

पुत्र दारम् अ प्रतिविधाय प्रव्रजतः पूर्वः साहस दण्डः स्त्रियं च प्रव्राजयतः

पर चक्र अटवी ग्रस्तम् व्याधि दुर्भिक्ष पीडितम्

निवृत्त परिहारान् पिता इव अनुगृह्णीयात्

अन्तेषु अन्तपाल दुर्गाणि जनपद द्वाराणि अन्तपाल अधिष्ठितानि स्थापयेत्

शोधयेत् पशु संघैः च क्षीयमाणं वणिक्पथम्

भूत पूर्वम् अभूत पूर्वम् वा जनपदं पर देश अपवाहनेन स्व देश अभिष्यन्द वमनेन वा निवेशयेत्

अकृषन्तो वा अवहीनम् दद्युः

बाल वृद्ध व्यसनि अनाथान् च राजा बिभृयात् स्त्रियम् अप्रजातां प्रजातायाः च पुत्रान्
कथं बृहती इति

वृद्धा तेन यन् मनः

वृद्धा तेन इति ब्रूयाद् यद् रेतस्या

तद् आहुः किं छन्दो रेतस्या इति

ब्रह्मणा ह अस्य स्तुतं भवति य एवं विद्वान् रेतस्यया स्तुते

सा केन वृद्धा इति आहुः

सा ह एषा ब्रह्म एव यद् रेतस्या

तस्माद् बृहती रेतस्या इति

तस्माद् आहुः सोम एव राजा ब्रह्म

सा ह एषा चन्द्रमा एव यद् रेतस्या

न उ मनसो बर्हीयः किंचन अस्ति

सर्वाणि छन्दांसि बृहतीम् अभिसंपन्नानि

तं सर्वे देवा उपजीवन्ति

वृद्धा तेन यच् चन्द्रमा एषा देवता इति

सर्वे ह्य् एनं देवा उपजीवन्ति इति

बृहती इति ब्रूयात्

ता एता आरुणीया धुरः

मनो हि रेतस्या इति

अथ उ सर्वे प्राणा मनो ऽभिसंपन्नाः

रेतसो हि इदम् सर्वं वृद्धं
नकुलः सहदेवः च रूप शील गुण अन्वितौ

जरा नाम निषादः अभूत् प्रथमः स धनुस् धरः

वैश्यायाम् अदधात् शौरिः पुत्रं कौशिकम् अग्रजम्

पाण्डोः अर्थेन सा जज्ञे देव पुत्रान् महा रथान्

बहुशो धर्म चारी स संबभूव अरिमर्दनः

विराजः च धनुः च एव श्यामः च सृञ्जयः तथा

तस्यां जज्ञे महा बाहुः पूर्वं कृष्णः प्रजापतिः

वसुदेवेन सा दत्ता पाण्डोः भार्या ह्य् अ निन्दिता

सहदेवः तु ताम्रायां जज्ञे शौरिः कुल उद्वहः

एते सर्वे महात्मानो ह्य् उपदेव्यां प्रजज्ञिरे

सुतनू रथराजी च शौरेः आस्ताम् परिग्रहौ

सूत उवाच

राजाधिदेवी च तथा पञ्च एताः वीर मातरः

निधूत सत्त्वम् शत्रुघ्नं श्राद्धः तस्मात् अजायत

देवमार्गः ततस् जज्ञे ततो देवश्रवाः पुनः

देवक्यां तु महा तेजाः जज्ञे शूरो महा यशाः

षष्ठो भद्रविदेहः च कंसः सर्वान् अघातयत्

वृकदेव्यां स्वयं जज्ञे नन्दको नाम नामतः

चारुदेष्णः च साम्बः च वीर्यवन्तौ महा बलौ

कृतस्य तु श्रुतादेवी सुग्रीवं सुषुवे सुतम्

चित्र अक्षे द्वे कुमार्यौ तु रोहिण्यां जज्ञिरे तदा

एवं कुन्ती समाख्याता वसुदेव स्वसा पृथा

शमीक पुत्राः चत्वारो विक्रान्ताः सु महा बलाः

उपासङ्ग धरम् लेभे तनयं देवरक्षिता

वसुदेवो महाबाहुः पूर्वम् आनकदुन्दुभिः

श्रुतकीर्तिः पृथा च एव श्रुतादेवी श्रुतश्रवाः

देवभाग सुतः च अपि नाम्ना असौ उद्धवः स्मृतः

कृष्णस्य जन्म अभ्युदयम् यः कीर्तयति नित्यशः

पौरुषात् जज्ञिरे शूरात् भोजायाम् पुत्रका दश

दुर्दमं दमनं सुभ्रुं पिण्डारक महाहनू

कैकेय्यां श्रुतकीर्त्यां तु जज्ञे सो ऽनुव्रतो नृपः

जुगुप्समानो भोज त्वम् राजर्षि त्वम् अवाप्तवन्

अवगाहो महात्मा च वृकदेव्याम् अजायत

श्रद्धादेव्या विहारे तु वने हि विचरन् पुरा

सुचन्द्रं तु महाभागं वीर्यवन्तं महा बलम्

धर्मात् युधिष्ठिरः जज्ञे वायोः जज्ञे वृकादेरः

श्रुतश्रवसि चैद्यस्य सुनीथः समपद्यत

देवक्यां जज्ञिरे शौरेः सुषेणः कीर्तिमन्त् अपि

अनाधृष्टिः शिनिः च एव नन्दः च एव स सृञ्जयः

जाम्बवत्याः सुताव् एतौ द्वौ च सत्कृत लक्षणौ

करूषाय अनपत्याय कृष्णः तुष्टः सुतं ददौ

उदासी भद्रसेनः च ऋषिवासः तथा एव च

एकां कन्यां च सुभगां कंसः ताम् अभ्यघातयत्

सौभद्रः च भवः च एव महा सत्त्वौ बभूवतुः

माद्रवत्यां तु जनिताव् शुश्रुम

पुण्ड्रः च कपिलः च एव वसुदेव आत्मजौ बलौ

रोहिणी पौरवी नाम भार्या ह्य् आनकदुन्दुभेः

ऐक्ष्वाका अलभत अपत्यम् अनाधृष्टेः यशस्विनी

पण्डितं प्रथमं प्राहुः देवश्रवस् समुद्भवम्
दर्व्या उत्तमम् अपादाय तद् सुहृद् दक्षिणतो ऽग्नेर् उदक् मुखः आसीनो धारयति

अन्वायन् सत्य धर्माणः ब्राह्मणा राधसा सह

बाह्यं जाङ्मायनम्

दक्षिणम् अन्यद् अन्तरम् अन्यत्

सु मित्रः सुमनो भव इति आज्यभागौ

तत्र श्लोकौ

अन्तरं यतो ऽधिचरिष्यन् भवति

अथ प्रतिषिञ्चेत्

तत उदकम् आदाय पात्र्याम् आनयति

आ प्यायस्व सं ते पयांसि इति द्वाभ्यां प्रतिषिञ्चेत्

यौ ते पक्षाव् अजरौ पतत्रिणौ याभ्यां रक्षांस्य् अपहंस्य् ओदन

पाणाव् उदकम् आनीय इति उक्तम्

तत् स हिरण्यम्

ये भक्षयन्त इति पुरस्ताद्धोमाः

वसवस् त्वा गायत्रेण छन्दसा निर्वपन्तु

रुद्रास् त्वा त्रैष्टुभेन छन्दसा

प्राञ्चो ऽपराजितां वा दिशम् अवभृथाय व्रजन्ति

यद् अतिष्ठो दिवस् पृष्ठे व्योमन्न् अध्य् ओदन

तन्त्रं सूक्तं पच्छः स्नातेन यौ ते पक्षौ यद् अतिष्ठः

ब्राह्मणान् भक्तेन उपेप्सन्ति

यथा उक्ता दक्षिणा यथा उक्ता दक्षिणा

भवा वाजस्य संगथे

प्रतिमन्त्रिते व्यवदाय अश्नन्ति

वाचयित्वा सवान् सर्वान् प्रतिगृह्य यथाविधि

प्रतिमन्त्रण अन्तम्

स्वर्ग ब्रह्मौदनौ तन्त्रम्

ताभ्यां पथ्या आस्म सु कृतस्य लोकं यत्र ऋषयः प्रथम जाः पुराणाः

अथ उद्धरति

गय स्फानः अमीव हा वसु विद् पुष्टि वर्धनः

स दक्षिणम् कामस् तद् इत्य् उक्तम्

दर्वि कृते तत्र एव प्रत्यानयति

अग्ने त्वं नो अन्तम उत त्राता शिवो भवा वरूथ्यः

हुत्वा संनतिभिस् तत्र उत्सर्गम् कौशिको ऽब्रवीत्

आदित्यास् त्वा जागतेन छन्दसा

ऊर्जम् अ क्षितम् अ क्षीयमाणम् उपजीव्यासम् इति दातारं वाचयति

अपां सूक्तैर् आप्लुत्य प्रदक्षिणम् आवृत्य अपः उपस्पृश्य अन् अवेक्षमाणाः प्रत्युदाव्रजन्ति

इदावत्सराय इति व्रत विसर्जनम् आज्यं जुहुयात्

ऊर्जम् अ क्षितम् अ क्षीयमाणम् उपजीव्यासम् इति दातारं वाचयति

तत्र चेद् उपाधि मात्रायाम् नखेन न लवणस्य कुर्यात् तेन एव अस्य तद् वृथान्नं सम्पद्यते

आ प्यायस्व सम् एतु ते विश्वतः सोम वृष्ण्यम्

अत ऊर्ध्वं वाचिते हुते संस्थिते ऽमूं ते ददामि इति नाम ग्राहम् उपस्पृशेत्

सं ते पयांसि सम् उ यन्तु वाजाः सं वृष्ण्यान्य् अभिमातिषाहः

विश्वे त्वा देवा आनुष्टुभेन छन्दसा निर्वपन्तु

यदि अवसिञ्चेत् मयि वर्चो अथ उ यश इति ब्रह्मा यजमानं वाचयति

यावन्तस् तण्डुलाः स्युर् न अवसिञ्चेत् न प्रतिषिञ्चेत्

यजुषा मथिते अग्नौ यजुषा उपसमाहिते

तत्र द्वे उद पात्रे निहिते भवतः

क्रमध्वम् अग्निना नाकं पृष्ठात् पृथिव्या अहम् अन्तरिक्षम् आरुहं स्वर् यन्तो न अपेक्षन्ते उरुः प्रथस्व महता महिम्ना इदम् मे ज्योतिः सत्याय च इति तिस्रः सम् अग्नय इति सार्धम् एतया

निरुप्तं सूक्तेन अभिमृशति
ते षड् ऋतवः

तां ह एताम् एके पङ्क्तिं विगायन्ति न अ विकृताः गर्भा जायन्त इति वदन्तः पवस्वा सूर्या इति

तेन एव नः संगीता भवन्ति इति

अथ ह एके आहुर् आज्येष्व् एव वयं विगायन्तः संगायाम इति

तत् ह एके आहुर् बहिष्पवमाने वाव वयं विगायन्तः संगायामो यद् वा इति वाच् निधनाः कुर्मः

जगतीं होतुर् आज्ये

तेन आज्येषु आद्रियन्ते न पवमानयोः

तस्माद् एषा गायत्रम् एव प्रसृता गेया इति

तद् आहुः स वा अद्य धुरो विगायेद् य एनाः संगातुं विद्याद् इति

एताभिस् तद् देवा असुरान् अधूर्वन्

तद् उ ह उवाच शाट्यायनिर् यत एतां विगायन्ति तत इदं गर्भा मुह्यन्ति

षष् धुरः एता देवताः

एताभ्य उ एव स सर्वाभ्यो देवताभ्य आवृश्च्यते य एवं विद्वांसम् उपवदति

यद् अधूर्वंस् तस्मात् धुरः ऽभवन्

एताभिर् अस्य सर्वाभिर् देवताभिः स्तुतं भवति य एवं वेद
शूल गुल्म ग्रहणी आदीन् यकृत् काम आश्रयान् गदान्

प्राण आदयः तथा अन्यः ऽन्यं समाक्रान्ता यथाक्रमम्

भ्रमो मूर्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते

एवं विज्ञाय रोग आदीन् चिकित्साम् अथ वै चरेत्

इति द्वाविंशतिविधं वातरक्त आमयम् विदुः

सर्व रोग विवेकाय नर आदि आयुस् प्रवृद्धये

अति आहार अभिघातात् च वेग उदीरण चारणैः

करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरं सर्वतस् चरन्

शोथस्य रौक्ष्यं कृष्ण त्वम् श्याव ता वृद्धि हानयः

कण्डूः मन्दा च रुज् द्वंद्वम् सर्व लिङ्गम् च संकरात्

सर्व धातु आवृते वायौ श्रोणि वङ्क्षण पृष्ठ रुज्

पित्त आदीनाम् आवसतिः मिश्राणाम् मिश्रितैः च तैः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे सप्तषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः

उदाने गुरु गात्र त्वम् अरुचिः वाच् स्वर ग्रहः

तथा वातो गुदे पीडां बलासं वातशोणितम्

स्निग्ध त्वात् बोध कालस्य शैत्य शोथ अग्नि हानयः

विचारणेन विभजेत् सर्वम् आवरणम् भिषक्

बल वर्ण प्रणाशः च अपाने पर्व अस्थि संग्रहः

रक्तम् अङ्गे निहन्ति आशु शाखा संधिषु मारुतः

धमनि अङ्गुलि संधीनाम् संकोचो अङ्ग ग्रहः अति रुज्

विरुद्ध रूक्ष भी हर्ष विषाद आद्यैः च दूषितः

कण्डू रूक्ष अति नाशेन तद्विध उपशमेन च

अपाने सकलं मूत्रं शकृतः स्यात् प्रवर्तनम्

मृदुः शीतः शोथो गात्रेषु रोचकः

भविष्यतः कुष्ठ समम् तथा स अम्बुद संज्ञकम्

वटिका घृत तैलम् वा कषायः शोष रोग _

_ एव अस्ना रुद्धः प्राक् तदा एव प्रदूषयेत्

शूलं च पाणिभ्यां लभते सुखम्

त्रिफला सर्व रोग घ्ना मधु आज्य गुड संयुता

शोथो मांसेन कठिनो हृल्लास पिटिकाः तथा

निदानं सुश्रुत मया आत्रेय उक्तम् समीरितम्

स्पर्श आच्छादित इति उष्ण शीतलः च तु अनावृते

लङ्घन आयास रूक्ष उष्ण काम ता च कफ आवृते

छिन्दन् इव चरति अन्तर् वेगवान्

क्रमो अङ्ग चेष्टा भङ्गः च सन्तापः सह वेदनः

सर्व आकार आदि निस्तोद रोम हर्षम् सुषुप्त ताम्

निवेश्य अन्योन्यम् आवार्य वेदनाभिः हरति असून्

यान पान समुत्थान चङ्क्रमैः च अतिसेवितैः

कुपितः चक्षुस् आदीनाम् उपघातम् प्रकल्पयेत्

आवृता वायवो ऽज्ञाता ज्ञाता वा स्थान विच्युताः

स्थूलानां सुखिनां च अपि कुप्यते वात शोणितम्

उदानेन आवृते प्राणे बल संक्षयः

कण्ठ रोधः मल भ्रंश छर्दि अरोचक पीनसान्

स्निग्ध रूक्षैः समं न एति कण्डु क्लेद समन्वितः

मज्ज आवृते तु विषमं जृम्भणं परिवेष्टनम्

हृद् रोगः मुख शोषः च प्राणेन अपाने आवृते

शतावरी गुडूची अग्नि विडङ्गेन युता अथवा

समान ऊष्म उपहतिः स स्वेद उपरतिः सु तृष्

विशेषात् वमन आद्यैः च प्रलम्बः तस्य लक्षणम्

स्पर्श असह त्वम् रुज् रावः शोषः पाको भृश ऊष्म ता

सर्व अङ्गम् आततम् सामं तन्द्रा स्तैमित्य गौरवैः

वातरक्त निदानम् ते वक्ष्ये सुश्रुत तत् शृणु

पुनर्नवा च बृहती निर्गुण्डी निम्ब पत्त्रकम्

आखोः इव बिलं क्रुद्धः कृत्स्नं देहं विधावति

समानो विषम अजीर्ण शीत संकीर्ण भोजनैः

पतति आशु ज्वर आक्रान्तः मूर्छां च लभते नरः

विलोमे मारुते च एव हृदयं परिपीड्यते

पादयोः मूलम् आस्थाय कदाचिद् हस्तयोः अपि

मूत्र अप्रवृत्तिः आध्मानम् वस्तेः मूत्र आवृते भवेत्

हृल्लास उच्छ्वास संरोधः प्रतिश्यायः शिरस् ग्रहः

भृङ्गराजः च आमलकम् वासकः तद् रसेण वा

एक दोषम् च संसाध्यं याप्यं च एव द्वि दोष जम्

भूत्वा भूत्वा प्रशाम्यन्ति मुहुर् आविर्भवन्ति च

तान् लक्षयेत् अवहितः यथास्वं लक्षण उदयात्

पलं पल अर्धकम् वा अपि कर्षं कर्ष अर्धम् एव वा

व्यानो अति गमन स्नान क्रीडा विषय चेष्टितैः

करोति अकाल शयन जागर आद्यैः च दूषितः

भाविता त्रिफला सप्त वारम् एकम् अथ अपि वा

गुरु ता अङ्गेषु सर्वेषु स्थूल त्वम् च आगतम् भृशम्

स्यात् तयोः च बलस्य च

शनैः शनैस् च उपशयान् दृढान् अपि मुहुर् मुहुर्

शैत्य गौरव शूल अग्नि कटु आज्य पयसः ऽधिकम्
शुक्र आवृते तु शोथे वै च अतिवेगः न विद्यते

काल अन्तरेण गम्भीरं सर्व धातून् अभिद्रवेत्

मुक्तिं विद्यात् निरामम् तं तन्द्रा आदीनाम् विपर्ययात्

शतावरी गुडूची अग्निः शुण्ठी मूषलिका बला

मूत्र शुक्र प्रदोष अर्शस् गुदभ्रंश आदिकान् बहून्

धन्वन्तरिर् उवाच

शीत द्वेष अनुपशयौ स्तम्भ वेपथु सुप्तयः

वात अधिके ऽधिकं तत्र शूल स्फुरण भञ्जनम्

तत् पूर्वम् जायते ततः

अपानो रूक्ष गुरु अन्न वेग आघात अति वाहनैः

वातलैः शीतलैः वायुः वृद्धः क्रुद्धो विमार्ग गः

छिद्र आवृते विबन्धो ऽथ स्व स्थानम् परिकृन्तति

वायौ पञ्च आत्मके प्राणे रौक्ष्यात् चापल्य लङ्घनैः

कफ आवृते ऽङ्गमर्दः स्यात् हृल्लासः गुरु ता अरुचिः

पित्ते विदाहः संमोहः स्वादो मूर्छा मदः तृषा

वायोः आवरणम् वातो बहु भेदम् प्रचक्षते

रजस् वृद्धिः तापनं च तथा च आनाह मेहनम्

सकृत् पीडितम् अन्येन दुष्टं शुक्रं चिरात् सृजेत्

अग्नि घातात् अशुद्ध्याः च नॄणाम् _ दूषिते

त्रि दोष जम् त्यजेत् आशु रक्तपित्तं सु दारुणम्

प्रयत्नेन अपि दुःसाध्या भवेयुः वा अनुपद्रवाः

विरुद्ध अध्यशन क्रोध दिवास्वप्न प्रजागरैः

रुजा तन्द्रा स्वर भ्रंशः दाहो व्याने तु सर्वशः

कटि आदि संयत स्थाने त्वच् ताम्र श्याव लोहिताः

स्थानानि अपेक्ष्य वातानां वृद्धि हानिम् च कर्मणाम्

पूर्व उक्तः च यथा लाभ युक्तैः चूर्णम् च मोदकः

पुंस्त्व उत्साह बल भ्रंश शोक चित्त प्लव ज्वरान्

श्वयथुः ग्रथितः पाकः स वायुः च अस्थि मज्जसु

प्राण आदीनाम् च पञ्चानां पित्तम् आवरणम् मिथः

कुर्यात् च गलगण्ड आदीन् तं जत्रुम् ऊर्ध्व संश्रयः

पीनसो दाह तृष् कास श्वास आदिः च एव जायते

कुपितः कुरुते रोगान् कृत्स्नान् पक्वाशय आश्रयान्

भवन्ति उपद्रवाः तेषाम् आवृतानाम् उपेक्षया

आढ्यवात इव ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसा आवृतः

कटुक उष्ण अम्ल लवणैः विदाह शीत काम ता
हिरण्य वर्चसम् उत हस्ति वर्चसम् संग्रामं यज् जज्ञुषां वर्च आहुः

सोमे वर्चो यद् गोषु वर्चो मयि देवा राष्ट्र भृतः तद् अक्रन्

रथे वर्चो रथवाहने च वर्च इषुधौ वर्चः कवचे च वर्चः

सभायां वर्चः समित्यां च वर्चो वध्वां वर्च उत वर्चो वरेषु

कृष्यां क्षेत्र ऋषयो मयि देवा राष्ट्र भृतः तद् अक्रन्

मयि वर्चो मयि श्रवो मयि द्युम्नं मयि त्विषिः

अधस्पदं पृतन्यवो ऽहं भूयासम् उत्तमः

सिंहे वर्च उत वर्चो व्याघ्रे वृके वर्चो मधुहारे च वर्चः

यज्ञे वर्चो यजमाने च वर्च उद अभिषिक्ते राजनि यच् च वर्चः

सुरायां वर्चो अधि यन् मयि देवा राष्ट्र भृतः तद् अक्रन्

दक्षिणायां वर्चो अधि यन् मयि देवा राष्ट्र भृतः तद् अक्रन्

श्येने वर्चः पत्वनां यद् बभूव मयि देवा राष्ट्र भृतः तद् अक्रन्

अश्वेषु वर्चो अधि यन् मयि देवा राष्ट्र भृतः तद् अक्रन्
आगतायाः च शिरस् पीडने नियोगः

स्वां वा परिचारिकाम् आदाव् एव सखी त्वेन अस्याः प्रणिदध्यात्

द्यूते क्रीडनकेषु च विवदमानः स आकारम् अस्याः पाणिम् अवलम्बेत

तत्र युक्त गुणम् वश्यं शक्तं बलवत् अर्थिनम्

इति प्रयोज्यस्य उपावर्तनम्

प्रयोज्यस्य सात्म्य युक्ताः कथा योगाः बालायाम् उपक्रमेषु यथोक्तम् आचरेत्

कुर्वीत धन लोभेन पतिं सापत्नकेषु अपि

यज्ञे विवाहे यात्रायाम् उत्सवे व्यसने प्रेक्षणक व्यापृते जने तत्र तत्र च दृष्ट इङ्गित आकाराम् परीक्षित भावाम् एकाकिनीम् उपक्रमेत

कला कौशल प्रकाशने वा संवाहने शिरसः पीडने च औचित्य दर्शनम्

सपत्नीकः च स अपत्यः न स संयोगम् अर्हति

न च एव अन्तरा अपि पुरुषं स्वयम् अभियुञ्जीत

नवपत्त्रिका आदिषु च स विशेष भाव निवेदनम्

गुणैर् युक्तो ऽपि न त्व् एवं बहु साधारणः पतिः

विजने तमसि च द्वन्द्वम् आसीनः क्षान्तिं कुर्वीत

समान देश शय्यायाम् च

न तु वाचा निर्वदेत्

पादाङ्गुष्ठेन च नख अग्राणि घट्टयेत्

स्वप्नस्य च भाव युक्तस्य अन्य अपदेशेन

स्वयम् अभियोगिनी हि युवतिः सौभाग्यं जहाति इति आचार्याः

एक पुरुष अभियोगानाम् तु असंभवे गृहीत अर्थया धात्रेयिकया सख्या वा तस्याम् अन्तर्भूतया तम् अर्थम् अनिर्वदन्त्या सह एनाम् अङ्कम् आनाययेत्

प्रेक्षणके स्व जन समाजे वा समीप उपवेशनम्

यदा तु मन्येत अनुरक्तः मयि न व्यावर्तिष्यत इति तदा एव एनम् अभियुञ्जानं बाल भाव मोक्षाय त्वरयेत्

सा तु गुणवन्तं शक्तं सु दर्शनम् बाल प्रीत्या अभियोजयेत्

यथा पारदारिके वक्ष्यामः

रति भावनाम् अभ्यर्थ्यमानायाः कृच्छ्राद् गुह्य संस्पर्शनम्

अपाश्रय अर्थम् च चरणेन चरणस्य पीडनम्

एवम् अन्यत् विरलशस् दर्शयेत्

अनुकूलं च वश्यं च तस्य कुर्यात् परिग्रहम्

श्लक्ष्णम् आकारम् अ जानती इव प्रतिगृह्णीयात्

यथोक्तं च स्पृष्टक आदिकम् आलिङ्गन विधिम् विदध्यात्

अन्यत्र अनिश्चय कालात्

इदं त्वया कर्तव्यम्

अस्य च योगस्य त्रि रात्रम् त्रि संध्यम् च प्रयुक्तिः

पत्त्र छेद्य क्रियायाम् च स्व अभिप्राया सूचकम् मिथुनम् अस्या दर्शयेत्

न च पुरुषं प्रत्याचक्षते

यदृच्छया अभियुक्तः यो दम्भ द्यूत अधिकः ऽपि वा

वरं वश्यो दरिद्रो ऽपि निर्गुणो अपि आत्म धारणः

दूर गत भावः ऽपि हि कन्यासु न निर्वेदेन सिध्यति इति घोटकमुखः

यं वा मन्येत माता पित्रोः असमीक्षया स्वयम् अपि अयम् इन्द्रिय दौर्बल्यात् मयि प्रवर्तिष्यत इति प्रिय हित उपचारैः अभीक्ष्ण संदर्शनेन च तम् आवर्जयेत्

पुष्प गन्ध ताम्बूल हस्तायाः विजने विकाले च तद् उपस्थानम्

गुण साम्ये अभियोक्तॄणाम् एको वरयिता वरः

बाह्ये सति उपभोगे अपि निर्विस्रम्भा बहिस् सुखाः

परिष्वक्ता च न विकृतिं भजेत्

न हि एतत् ऋते कन्यया अन्येन कार्यम् इति गच्छन्तीं पुनर् आगमन अनुबन्धम् एनां विसृजेत्

अभ्यर्थिता अपि न अति विवृता स्वयं स्यात्

विदित भावः तु व्याधिम् अपदिश्य एनाम् वार्त्ता ग्रहण अर्थम् स्वम् उदवसितम् आनयेत्

अन्याभिर् अपि सह विश्वासन अर्थम् अधिकम् अधिकं च अभियुञ्जीत

माता च एनाम् सखीभिर् धात्रेयिकाभिः च सह तद् अभिमुखाम् कुर्यात्

न हि दृष्ट भावाः योषितो देशे काले च प्रयुज्यमाना व्यावर्तन्त इति वात्स्यायनः

मन्द अपदेशा गुणवती अपि कन्या धन हीना कुलीना अपि समानैर् अयाच्यामाना माता पितृ वियुक्ता वा ज्ञाति कुल वर्तिनी वा प्राप्त यौवना पाणिग्रहणं स्वयम् अभीप्सेत

आचमन अन्ते च उदकेन आसेकः

कन्या अभियुज्यमाना तु यं मन्येत आश्रयम् सुखम्

ततो यथोक्तम् अभियुञ्जीत

अभीक्ष्ण दर्शन अर्थम् आगतायाः च गोष्ठीं वर्धयेत्

प्रदोषे निशि तमसि च योषितो मन्द साध्वसाः सुरत व्यवसायिन्यः रागवत्यः च भवन्ति

द्रव्यस्य समर्पणे प्रतिग्रहे वा तद् गतः विकारः

ततः शनकैर् एकैकाम् अङ्गुलिम् अभिस्पृशेत्

यदा तु बहु सिद्धाम् मन्येत तदा एव उपक्रमेत्

वदन ग्रहणे बलात् कारः
तत्र यथार्थम् अनुद्वेजयतो भाव निवेदनम्

पाणिम् अवलम्ब्य च अस्याः स आकारम् नयनयोर् ललाटे च निदध्यात्
एकादश अहम् जुहोति

चतुश्चत्वारिंशद् रुद्रा देवाः

चतुश्चत्वारिंशत् अक्षरा वै त्रिष्टुप्

एवम् अस्मै जुह्वते दुहे

रुद्राणां देवानां सायुज्यं सलोकतां समभ्यारोहति य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति

त्रिष्टुभं वै स छन्दसां जयति रुद्रान् देवान् देवानाम्

चतुश्चत्वारिंशद् आहुतयः सम्पद्यन्ते
यद् विश्वेषु देवेषु तद् वेत्था३ इति

तं ह अन् आमन्त्र्य मधुपर्कम् पपौ

यत् सोम बृहस्पत्योः तद् वेत्था३ इति

स ह उवाच अप्रक्ष्यम् वाव त्वा देवताम् अप्रक्ष्यं वाव त्वा देवतायै देवताः

व्याप्तिर् वा अस्य एषा इति ह उवाच ब्रूह्य् एव इति

यत् प्रजापतौ तद् वेत्था३ इति

निधनं वा अस्य तद् इति ह उवाच

मा एव नो ऽतिप्राक्षीर् इति

यद् देवत्यासु स्तुवत इति ह उवाच तद् देवत्यम् इति

प्रतिहारो वा अस्य स इति

सामवैर्यम् प्रपद्य इति ह उवाच

यद् अश्विनोस् तद् वेत्था३ इति

उद्गीथो वा अस्य स इति

वाच् देवत्यम् साम वाचो मनो देवता मनसः पशवः पशूनाम् ओषधय ओषधीनाम् आपः

अथ ह अस्य वै प्रपद्य पुरोहितो ऽन्ते निषसाद शौनकः

आर्षेयं वा अस्य तद् बन्धुता वा अस्य सा इति

तद् एतद् अद्भ्यो जातं सामा अप्सु प्रतिष्ठितम् इति

प्रस्तावो वा अस्य स इति

तद् एतत् साध्व् एव प्रत्युक्तम्

यद् अग्नौ तद् वेत्था३ इति

अथ ह इतरः पप्रच्छ किंदेवत्यं सामवैर्यम् प्रपद्य इति

तं ह तत्र एव पप्रच्छ यद् वायौ तद् वेत्था३ इति

हिङ्कारो वा अस्य स इति

मा इदम् ते नमो अकर्म इति ह उवाच

उपद्रवो वा अस्य स इति

यद् इन्द्रे तद् वेत्था३ इति