tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
यज्ञ शेष आशिनः पुण्य द्रुमाः केवल भोगिनः

विगाह्य कौरव अनीकम् विदधे विमुखं शरैः

पुण्य भाजाम् अहम् धुर्यो भगवन्त् कृतिनाम् वरः

ततः कुरु चमू वीराः पाण्डवानां महा रथान्

तं युध्यमानं दीप्त अस्त्रम् वर्जयन्तो ऽपि संगरे

मत्वा जगाद गोविन्दं विषण्णः करुणा निधिः

ततः श्लथ उद्यमे तस्मिन् प्रसन्ने भुवनत्रये

वृद्ध बाल अवशेषासु दिक्षु यातासु शून्य ताम्

शिरस् प्रकरम् उच्छिन्नम् राज्ञां क्षिप्रम् अपातयत्

नमः प्रचण्ड चक्र अग्र प्रभा भासुर बाहवे

स्वयं शान्तनवः श्रीमान् अभ्यधावत् धनंजयम्

पुण्य धाम्नि कुरुक्षेत्रे समायातेषु राजसु

देहे जगन्निवासस्य लीनं विश्वम् अदृश्यत

अथ प्रभाते भीष्मेण द्रोण द्रौणि मुखैः सह

प्रकृतिः पुरुषः च इति क्षेत्र क्षेत्रज्ञ संगमः

दृश्यन्ते दुर्निमित्तानि क्षय कर्णेजपानि यत्

अतस् त्वम् मद् मनाः नित्यम् अन् अन्य निरतः भव

भीष्मे पृथु शर ज्वाले काल अनले इव उद्यते

प्रभाते द्रक्ष्यसि इति उक्त्वा निःश्वसन् क्ष्माम् अलोकयत्

इति उक्त्वा स अस्रु नयनः बीभत्सुः कृपया रथे

न तद् स्मृति पथम् यातं किंतु ते प्राक्तनं वपुः

अभ्याद्रवन् धन्विनः तम् देशं सात्यकि सूनवः

धृष्टद्युम्न मुखैः वीरैः कौरवाणां तरस्विनाम्

न तत्त्वेन अमर गणाः मुनयो वा विदन्ति माम्

ततो मद्र अधिपः क्रुद्धः शक्तिं शक्तिमतां वरः

पुनः प्रभाते संरब्धा निर्ययुः कुरु पाण्डवाः

पाण्डु पुत्रेषु कृपया त्वयि माध्यस्थ्यम् आश्रिते

कुरु सेना अग्रगान् वीरान् पूर्वम् विनिहतान् मया

विवेश पाण्डव चमूम् राज वेणु वन अनलः

इति उक्त्वा चण्ड मार्तण्ड मण्डल अग्रम् सुदर्शनम्

समर्पयन्ति निखिलं ज्ञानं विगत कल्मषाः

उन्ननाद धन ध्वानः रथम् अस्य जघान च

जाने सर्वम् अवश्यम् तु भवितव्यम् इदम् प्रभो

स्थिता हिमालय मुखाः स्पृशन्तः पूर्व पश्चिमम्

ते प्रयान्ति परं धाम यज्ञ शिष्ट अमृत आशिनः

अथ अर्जुनस्य अग्रम् एत्य शिखण्डिनि पुरस् स्थिते

ततो निर्विवरैः बाणैः शल्य भूरिश्रवस् शलाः

वेताल दत्त तालेषु नृत्यत्सु छिन्न मूर्धसु

अथ प्रवृत्ते समरे पृथिवी क्षय शंसिनि

कूटस्थो ज्ञान तृप्तः च पश्यति आत्मानम् आत्मना

परित्यज्य कुल आचारम् याताः कातर ताम् इमाम्

मौलि रत्न अंशु शबलम् समुन्मथ्य विरोचनम्

सात्यकिः द्रुपदः शैब्यः शिखण्डी पञ्च केकयाः

भीष्मो ऽपि तम् अन् आदृत्य विद्ध्वा कृष्ण अर्जुनौ शरैः

परं मां प्रतिपन्नाः ते न भवन्ति भवे पुनः

अनेक जन्म साक्षी त्वं भक्तः सहचरो ऽपि मे

नरेण साकं भू भार शान्तये क्षितिम् अवातरत्

साधु पुत्रैः इति संहृष्टः पराक्रमम् अपूजयत्

इति उक्तः कुरु राजेन मर्मणि इव समाहतः

अर्जुन प्रमुखाः सर्वे सायकैः तम् अपूरयन्

भूयो ऽपि मे शृणु सखे प्रीत्या यत् प्रतिबोध्यसे

अनुजानीहि मां तात समराय समुद्यतम्

जघान आकृष्य हस्तेन गर्जन् जलद निःस्वनः

इति वादिनम् अभ्येत्य मण्डलीकृत कार्मुकः

तद् भुज प्रेरिताः क्षिप्रं सायका विविशुः नृपान्

अकाम इव दुःखेन ययौ स्व शिबिरम् नृपः

रक्ष्यमाणः समभ्येत्य पश्चात् गाण्डीवधन्वना

महा वात समाक्रान्ताः द्रुमा इव चकम्पिरे

अलम्बुसः समभ्यायात् इरावन्तम् रण उत्कटः

विधाय दिव्य नयनम् पुनः क्षितिपम् अभ्यधात्

जेतारं भार्गवस्य अपि जानामि त्वां महा ओजसम्

प्रययौ कुरु पुत्राणाम् रथेन घन नादिना

इति पृष्टो अवदत् शौरिः उभौ एतौ विमुक्तये

लब्ध लक्ष्यः ततस् भीमः सप्त दुर्योधन अनुजान्

ततो भीष्मः समभ्येत्य दृष्ट्वा दीर्णाम् अनीकिनीम्

किंतु विश्व मयम् रूपं द्रष्टुम् इच्छामि ते विभो

ध्वज यष्टिम् समालम्ब्य तस्थौ भीमो अति मूर्छितः

तरला हि असि धारा इयम् निश्चयो न अत्र गण्यते

श्रेयो वद इति उक्तवति श्वेताश्वे केशवो ऽब्रवीत्

अ हन्ता ज्ञान तमसाम् शान्तिं विन्दत्य् अ मत्सरः

नासा अन्तरे समौ धृत्वा प्राण अपानौ विमुक्तये

सोमदत्तः च वैराटिं बाह्लिकः चेदि भूपतिम्
छिद्यमानेषु बालेषु तस्य तूर्णं किरीटिना

जय उपायम् इतस् गत्वा भीष्मं पृच्छामि भू तले

विधाय विरथं भीमं शैनेय अश्वान् अपोथयत्

सेव्यमानो मुनि जनैः भीष्मः जलम् अयाचत

जय लाभे च युष्माकं मयि जीवति का कथा

युगे युगे भवामि एष विनाशाय दुरात्मनाम्

अयशस्यम् अतस् त्यक्त्वा संकोचं विपुल आशयः

रणे ऽवहारं सैन्यानां ततस् चक्रुः महा रथाः

मद् कर्म न परित्याज्यं त्याज्यं तु विधि गर्हितम्

अयोधयत् मद्र राजम् हृष्टो वैराटिः उत्तरः

तं दृष्ट्वा शोक विवशम् जगाद मधुसूदनः

विषय आध्यान विरहात् स्थित धीः न स नश्यति

स्थानं सुकृतिनां यत्र विख्याता गण्डिका इति

अवर्तत महा रौद्रः राज जीवित संक्षयः

अवर्तत रणो घोरो गज वाजि रथ क्षयः

चकार विमुखं कोपात् रौद्रेण अस्त्रेण सात्यकिः

अभ्याययौ तव सुतः स्व कुरून् निरस्य धावन्ति तुल्य गुणम् एव नृणां मनांसि

अर्जुनेन इति भगवन्त् पुनर् पृष्टो ऽभ्यभाषत

मिथो दृष्टि पथम् याते पताकाभिः बल द्वये

त्वां येन पूरितं सर्वम् अन् अवच्छिन्न वर्ष्मणा

अधि दैवः अहम् एव अत्र हि अधियज्ञः अपि अहम् विभुः

भीष्म कालं प्रतीक्षस्व योगवान् उत्तरायणम्

श्रीमान् सम्प्राप्य शिबिरं शुभ्रं शंतनु जन्मनः

वीरं स हत्वा हैडम्बं पाण्डवानाम् अनीकिनीम्

अत्र अन्तरे समभ्येत्य पाराशर्यो मुनि ईश्वरः

चरति अनीश्वरः प्राणी बलात् इव वशीकृतः

विश्व संहार संक्रुद्धम् तं कृतान्तम् इव उत्थितम्

मनस् बुद्धि समायुक्तम् स्थानम् इन्द्रिय पञ्जरम्

विध्वस्त चाप कवचाः विप्रकीर्ण रथ ध्वजाः

संयुक्तं वा वियुक्तं वा नित्यं देहेन देहिनम्

इरावता निज अस्त्र ओघैः हन्यमानस्य रक्षसः

सर्वं सर्व गतम् यज्ञं वेद्यं बीजं भव अभवम्

रण लक्ष्म्याः स विदधे केलि पद्म आकरान् इव

कच्चित् मोहः विनष्टः ते किंचिद् एतत् श्रुतम् त्वया

विहङ्गा इव सायाह्ने घन छायान् महीरुहान्

विद्युज्जिह्वं वेगवन्तं महारौद्रं प्रमाथिनम्

भजस्व पार्थेषु शमं वीराः ते भ्रातरः ते

केशवेन इति कथिते बभाषे शक्रनन्दनः

राग द्वेषौ परित्यज्य प्रिय अप्रिय समुद्भवौ

निन्दन् मुहुर् क्षत्र धर्मम् पितामहम् उपाद्रवत्

पतन्ति तस्मात् क्लीबेन मां घातय शिखण्डिना

आसुरी सूच्यते संपद् मोह शोक विवर्धिनी

ब्राह्मणे वा श्वपाके वा विबुधाः सम दृष्टयः

भीष्मो ऽपि सात्यकिं विद्ध्वा ध्वजं पवन जन्मनः

यत् तु शक्यं मया किंचिद् वृद्धेन अद्य करोमि किम्

कर्णिका इव अम्बुजे प्रांशुः मध्ये कनकपर्वतः

न रूपं सेहिरे द्रष्टुं सुरा अपि दिवि स्थिताः

शब्देन तस्थुः आलीय सर्वे संकुचिता गजाः

स्वयम् उद्यम्य कंसारिः स्यन्दन अग्रात् अवातरत्

सत एव अस्य सततं न विरामः शरीरिणः

दुर्योधन प्रेरितः ऽथ रक्षस् पतिः अलम्बुषः

कर्णः प्रसादयामास तत् अभ्यर्च्य कृताञ्जलिः

द्रोणः तम् बाण वर्षेण संछाद्य शर वर्षिणम्

एकतः पिप्पल अच्छायम् अन्यतः शशक आकृति

श्रेयो हि अकर्मणः कर्म न यज्ञः कर्मणा विना

सर्वज्ञ धारय प्राणान् स्वच्छन्द निधनः हृदि

अमन्द कन्दुक क्रीडा बभूव इव रण श्रियः

दिव्यं गृहाण नयनं स्वयं युद्धं विलोकय

उवाच सात्यकिं वीरं युध्यमानं प्रयत्नतः

इति उक्तवति भूपाले संजयं वर दः मुनिः

ततो भीष्म शर श्रेणि लुलिते राज मण्डले

तद् पक्ष पवन स्फारैः दीर्णाम् इव सहस्रधा

संरम्भ उद्भ्रान्त दोस् दण्ड विलसत् पीत वाससा

जग्राह प्रहसन् भीष्मः क्षणं स्थगित कार्मुकः

कविं पुराणं शास्तारम् अणीयसम् अणोः अपि

महताम् अपि वीराणां हृदयानि चकम्पिरे

स राज मध्ये गोविन्दम् उवाच करुणा आकुलः

दारितं पश्य मे सैन्यं लब्धलक्षैः अरातिभिः

कीर्त्या जगन्ति हृष्यन्ति स्तुतया सिद्ध चारणैः

तद्विधं गुण युक्तानाम् सर्व अवस्थासु निर्गुणम्

कृतवर्म प्रभृतिभिः सहितं भीष्मम् ओजसा

उग्रं तत् एवम् भगवन् दृष्ट्वा रूपम् अहम् महत्

एषां रत्न विचित्राणाम् अन्तरे वर्ष भूमयः

केतुमन्तं नरपतिं जघान स पदानुगम्
अदर्शयत् निजम् रूपं तत् एव अथ चतुर् भुजम्

हरिवर्ष मुखेषु एव प्रजा सर्गः स्मर उपमः

हृदि विद्धो निमग्नेन मुमोह भृश विह्वलः

सततं संकरेण एषाम् न्यून आधिक्य विभेदात्

तद् सायकेन विद्धो ऽथ हृदि मर्म अवभेदिना

शर तल्पे गतः सर्वान् कुरून् भीतान् असान्त्वयत्

अभ्याद्रवत् स अनुगः तम् स्वयं राजा सुयोधनः

धृतिः सुखं च त्रैगुण्यात् त्रिविधम् देहिनां मतम्

पाण्डवैः क्रियतां संधिः इति उवाच च कौरवम्

काम्य कर्म फल त्यागम् संन्यासं सम्प्रचक्षते

तम् उवाच प्रसन्न आत्मा वीत मन्युः पितामहः

भगवान् बन्धु निधनम् न अहम् द्रष्टुं समुत्सहे

श्रुत्वा एतत् उपधानेषु समानीतेषु राजभिः

काम राग मद द्वेष भय क्रोध विवर्जितः

सौरेण पीडिता गाढं रोहिणी ज्वलिता दिशः

विचित्रैः विचरन् मार्गैः युयुधे कृष्णसारथिः

इति वादिनि गाङ्गेये शिथिलीकृत कार्मुके

तद् कङ्क पत्त्रि निर्भिन्नौ कृष्णौ एक रथे स्थितौ

निःशेषित कलिङ्गस्य भीमसेनस्य नादतः

अनादर विरक्तानाम् सदा अपि अध्यात्म दर्शिणाम्

ततो निवृत्ते संग्रामे शिबिराणि नरेश्वराः

शिखण्डी धुत कोदण्डः चण्ड कोपः तम् अभ्यधात्

देहिनो ऽस्य तथा देहाः सतः सत् ता विवर्जिताः

अच्युतेन इति अभिहिते शक्र सूनुः अभाषत

इति उक्तः पाण्डु पुत्रेण भगवन्त् कैटभ अन्तकः

क्रव्यादैः आवृतम् व्योम मेघा वर्षन्ति शोणितम्

तस्य निर्भिद्यमानस्य कुञ्जर इन्द्रस्य गर्जतः

अकम्पितौ कुरु व्यूहे भीमसेन घटोत्कचौ

कर्म दुर्मति योग्यम् मां प्रशंससि विमोहयन्

इति पृष्टो हृषीकेशो जगाद जगतां पतिः

ततः प्रवृत्ते समरे भीषणे भीष्म पार्थयोः

स हत अश्वम् समुत्सृज्य रथं पुत्रस्य संभ्रमात्

दिव्य अस्र वर्षी स आवेगम् सौभद्रं समुपाद्रवत्

ज्ञानेन उत्सारित अज्ञानाः परां निष्ठाम् उपागताः

मनः संयम्य पश्यन्ति स्रवति एतत् यतस् यतः

भौतिके ऽपि स्थितः काये सर्व व्यापी न लिप्यते

ततो निरन्तरैः बाणैः भीष्म कार्मुक निर्गतैः

अन् अन्य देवता भक्ताः श्रद्धावन्तो विसंशयाः

हत्वा एनाम् अकरोत् सेनाम् कौरवाणां सहस्रधा

दिशः शबलयन् क्षिप्तम् दीप दीप्तैः विभूषणैः

अ भी सत्त्वं शुचिः ज्ञानम् दमो दानं तपः क्रतुः

एतत् आकर्ण्य कौन्तेयः पुनः पप्रच्छ केशवम्

तस्य शल्यो ऽथ गदया विदार्य दलशो रथम्

सर्व कर्म फल त्यागः त्याग इति अभिधीयते

संहारं पुरु सैन्यानाम् चकार पिशिताशनः

आत्म लाभः भवति एव त्यक्त कामस्य योगिनः

अदृष्ट पुङ्ख वदनैः घन श्रेणि कृतैः मुहुर्

तरस्वी क्षत्रियो मानी प्राणैः अपि यशस् क्रयी

भीष्म संन्यास कालः ऽयं ते मद् अभिकाङ्क्षितः

विलोक्य कुपितं भीष्मः स्वयं कृष्णम् अभिद्रुतम्

विन्द अनुविन्दौ अभ्यायात् जम्भारि सम विक्रमः

महोदरं मण्डित कम् सुनाभं च निहत्य तान्

शिरस्त्र शर निर्घर्ष जाताः वह्नि कणाः बभुः

राज सेवा आवृते सूर्ये याते ऽस्तं रुधिर अरुणे

शिरः संयमनेः कायात् जहार आकुल कुण्डलम्

न तं पश्यामि लोकेषु वीरो मां विजयेत यः

तम् अभ्यधावत् आ कर्ण आकृष्ट कोदण्ड मण्डलः

पालयामि रणे भीष्मं पश्यतां जगतीभुजाम्

लक्ष व्यक्तम् जयस्य एतत् धर्मः यत्र अस्ति तत्र सः

रवौ संछादिते राज्ञां व्यर्थो अभूत् शस्त्र संग्रहः

घोरः समुदभूत् नादः सर्व प्राणि भयंकरः

अकाण्डे दग्धुम् अखिलान् स्वयम् लोकान् समुद्यतः

धनंजयो ऽथ निःश्वस्य विषण्ण वदन अम्बुजः

उन्ननाद अभवन् येन दिशः शकलिता इव

स्वभाव भूमौ अवृतम् जानीते यः स वेदवित्

बहिः स्पर्शान् समुत्सृज्य भ्रू मध्य निहित ईक्षणः

स्वयं दुर्योधनेन अथ प्रेरितां वीक्ष्य वाहिनीम्

भीष्मो ऽथ पाण्डव चमूम् व्यगाहत नृप अन्तकः

सौभद्रः तामसाम् मायां चिछेद अर्क अस्त्र तेजसा

किम् एतत् ब्रह्म भगवन्त् अधियज्ञः किम् उच्यते

अजस्य पुराणस्य देहिनो अस्य अ विनाशिनः

आरुरोह हत अनीकम् शङ्खस्य आरूढ धन्विनः

समानीतेषु भूपालैः व्यधात् मेघ अस्त्रम् अर्जुनः
भीमसेनो ऽथ रभसात् अवरुह्य रथात् गजान्

एते ते वज्र संस्पर्शाः निवात कवच छिदः

चेकितानः विकर्णः च प्रतिविन्ध्यं च सौबलः

न आकार्य मे भवत् कार्यम् उत्सृष्ट समयः ऽधुना

याच्ञा कृताञ्जलिः उपैति परान् यत् एष शूराः तद् इङ्गित जडाः पृथक् इति अवोचन्

निरुद्धाः शर जालेन न अदृश्यन्त दिशो दश

दुर्योधन सुतम् वीरं लक्ष्मणं शौर्य लक्षणम्

एकीभूतेषु सैन्येषु कुरु पाण्डव संगरे

जघान मद संरब्धान् पञ्चाननः इव द्विपान्

हृदय आकम्पने न आज्ञाम् तालकेतुः अदृश्यत

शकुनेः तनयान् सप्त जघान घन विक्रमान्

भक्षयित्वा अखिलान् सर्पान् भीमम् स्वं वपुः आददे

उक्त्वा इति वीरो गाण्डीवम् आचकर्ष रण उत्सुकः

अलक्ष्य भेद अव्यूहाभ्याम् क्रौञ्चेन मकरेण च

देवौ कृष्ण अर्जुनौ एतौ न जेयौ त्रिदशैः अपि

सुयोधन अनुजान् वीरान् प्राहिणोत् यम मन्दिरम्

कर्मणा एव गताः सिद्धिं जनक प्रमुखाः पुरा

निशम्य तत् पुनर् पार्थः पप्रच्छ मधुसूदनम्

क्षत्रस्य संक्षयो राज्ञ् विषमः समुपस्थितः

समं विवित्सुं कटकं दुर्मुखं दुष्प्रदर्शनम्

सर्व ज्ञानम् इदम् भूयः श्रूयतां सुर सेवितम्

इति ज्ञात्वा शमः पुत्र क्रियतां पाण्डु नन्दनैः

यस्य त्वं जगतां नाथो वधाय स्वयम् उद्यतः

अनारम्भात् न च त्यागात् कर्मणः मुच्यते जनः

स उत्साहम् दध्मतुः शङ्खं हृषीकेश धनंजयौ

तम् असङ्ग कुठारेण छित्त्वा यान्ति पदं मम

जम्बूखण्डं तथा मेरोः अधस् यत् फल विस्रुता

मद अन्धैः क्व अधुना जीवन् मयि जीवति यास्यसि

सूक्ष्म स्थूल गतिः दुःखम् तत्त्व ज्ञैः अपि अवाप्यते

कौरवो ऽपि तम् आमन्त्र्य निजं शिबिरम् आययौ

वायुः गन्धम् इव आदाय यो याति इन्द्रिय वासनाः

पूरिते भुवन आभोगे दिक्षु विस्फूर्जितासु इव

निरुद्ध शर संचारः यत्नेन शतमन्यु जः

इति स्तुताः पद्मभुवा देवो नारायणः प्रभुः

द्रोण प्रभृतिभिः सर्वैः दृष्ट्वा सौभद्रम् आवृतम्

इति उक्त्वा ते शर शतैः वज्र वेगैः अवाकिरन्

येन अभवन् काल वक्त्रात् निष्क्रान्ताः इव कौरवाः

निःसङ्गो भव कृत् कर्म नश्वरेषु अधिभूत ता

ज्ञेयं तु मद् मयम् ब्रह्म शुद्धं सत् असतोः परम्

कार्यं समर साहाय्यम् स्वयम् इति अर्जुनेन सः

विद्राव्य कौरव चमूम् ननाद आस्फालयन् दिशः

बाह्ये सुखे विरक्तानां दुःख जन्मनि नश्वरे

ततो गाण्डीव घोषेण पाञ्चजन्य रवेण च

गम्भीर घोर घोषेण भगदत्तः सह अनुगैः

भूरिश्रवाः शिरांस्य् आराद् उच्चकर्त शितैः शरैः

ध्यानात् च फल संन्यासः ततस् शान्तिः विशिष्यते

अपीडयत् सुप्रतीकम् दीप्ताभिः शस्त्र वृष्टिभिः

घनेन शर जालेन ग्रस्ता लोकेन सर्वतः

न ददर्श तयोः कश्चिद् अन्तरम् क्षिपतोः शरान्

स एष कृष्णो भगवन्त् जातः यादव नन्दनः

करात् उत्सृज्य गाण्डीवं निषसाद विषादवान्

शैखण्डीं शर मालाम् तां शैरीषीम् इव पेशलाम्

आदि मध्य अवसानेषु व्यक्त अव्यक्त स्वरूपिणः

क्षेत्रं तत् स विकारम् तु माया भूत आदि च स्थितम्

अव्यक्तम् अक्षरम् ये च तेषां के अधिक योगिनः

आ सूर्य किरण आक्रान्तात् जगन्तः जन गोचरात्

परस्तात् तमसः नित्यं ये स्मरन्ति रवि प्रभम्

प्रियः प्रियस्य सततं ज्ञानिनः तु अस्मि गोचरे

लोक अन्तर अनेक शाखम् विचित्र विषय अङ्कुरम्

केश शेवाल शबलाम् पिशाचाः ताम् सिषेविरे

भीष्मम् अभ्याद्रवत् वीरः मिषतां सर्व भूभुजाम्

द्रष्टुं तत् एव पर्यन्त रहितम् न उत्सहे वपुः

अथ उदिते सहस्रांशौ विहिते पाण्डु नन्दनैः

को मुच्येत रणे प्राप्य भीष्मं भीष्म पराक्रमम्

दिन अन्ते दीर्ण पृतनः शोक आर्तः धर्मनन्दनः

सत्त्व आदिभिः गुणैः बद्धः ज्ञायते चेष्टितैः जनः

धिक् धिक् नृपम् कृपण चेष्टैः मनुष्य संज्ञम् भीरुं युधिष्ठिरम् अलीक कृत अभिधानम्

हतानां हन्यमानानां घ्नतां च समरे मिथः

ततः प्रभाते व्यूहेषु सैन्येषु सु भटैः मिथस्

गुण दोषाः च दृश्यन्ते ते ते किल शरीरिणाम्

अ स्पृष्ट भूमिः विशिखैः पपात महसां निधिः
अत्र अन्तरे गिरि प्रांशुम् आरुह्य मद कुञ्जरम्

तद् पाद लग्न मुकुटः प्रकटं प्रणम्य लेभे तद् आशिषम् अशेष महीप जैत्राम्

अथ प्रभाते मकर श्येन व्यूह अग्र वर्तिनः

अथ अवहारम् सैन्यानां चक्रे शंतनु नन्दनः

सक्ता अपि न सजन्ति पङ्के रवि कराः इव

उक्ते जनार्दनेन इति तीव्रं भीष्म पराक्रमम्

त्रयी धर्म जुषः स्वर्ग भोग लाभ क्षय आकुलाः

विषण्णो ऽहं भृशं पुत्र रौद्रेण अनेन कर्मणा

तमो हि आवरणम् मोह प्रमाद आद्यस्य संभवः

तेजस् मयम् अहर् शुक्लो मोक्षाय एव उत्तरायणम्

वज्र सूचि मुख आख्याभ्याम् व्यूहाभ्यां राज कुञ्जरैः

प्रकृत्याः उचितम् सर्वं स्वधर्म निरतः कुरु

इति पृष्टो हृषीकेशो बभाषे श्वेतवाहनम्

भीष्म द्रोण मुखैः वीरैः फल्गुन प्रमुखाः रणे

स महा अब्धिः इव अ क्षोभ्यः स्थितिं ब्राह्मीं प्रपद्यते

तौ अभ्यधावत् संरम्भात् अमर्षी धृतराष्ट्र जः

शङ्खो हत अश्वः सहसा फल्गुणस्य रथं ययौ

अयत्नात् त्वा विधास्यन्ति स्व आत्मनि अखिल दर्शिणम्

अलं राज्येन मे तावत् इति वादिनि धर्मजे

किम् अन्यत् राज महिषी हा मही न भविष्यति

घोरे नृप क्षये तस्मिन् वर्तमाने रण उत्सवे

भगदत्तम् अभिद्रुत्य घोरां मायां समाददे

गोचरे पतितं पुत्रं सौभद्रस्य प्रमाथिनः

अत्र अन्तरे नृपति चक्र किरीट कोटि सम्पात जात बहु शाकुलैः विस्फुलिङ्गैः

छत्त्र अच्छ फेन पटलाम् चलत् चामर सारसाम्

लोकाः स्थिता न स्थिताः च मयि व्योम्नि इव वायवः

दिव्यं भेजे निजं भावम् अलुप्त आत्मा पितामहः

दृष्ट्वा पुलकितः पार्थः तम् उवाच कृताञ्जलिः

अथ अर्जुन शर आसारैः आकीर्णे कुरु कानने

दर्पात् विलोडयामास गज इन्द्रः नलिनीम् इव

प्रकृतिः करणे हेतुः भोक्ता तु पुरुषः स्मृतः

हत अश्वे सात्यकि रथम् समारूढे शिखण्डिनि

बाण जालेन महता संहतानां समन्ततः

यत् अंशः जीव लोके अस्मिन् जीवः चरति सर्व गः

बले तूर्णम् उपावृत्ते पुनर् युयुधिरे भटाः

घटोत्कचम् अथ आयान्तम् कृतान्तम् इव भैरवम्

वधाय कुरु कौन्तेय यत्नं मे नृपति क्षयात्

पश्यामि उदग्र गीर्वाण ग्राम व्याप्त उरु विग्रहम्

माद्री सुतौ ततः शल्यं विधाय विरथं शरैः

अनन्तं शाश्वतं धाम सर्व आत्मानम् पुनः पुनः

तस्मिन् आयोधने घोरे भूतानाम् उत्सवः ऽभवत्

हैडिम्ब अनुचरान् घोरान् सः जघान निशाचरान्

आवार्य भीष्म रक्षायै द्वन्द्वं युद्धानि चक्रिरे

महा गजेन जग्राह वङ्गानाम् अधिपः पुरः

व्याकीर्ण कीर्ति कुसुम अञ्जलिः अर्जुन अग्रे नान्दीम् इव अपठत् अमन्द धनुस् निनादैः

गज अनीकेषु भग्नेषु भाग शेषेषु राजसु

स हि माम् आशिषा पूर्वं वात्सल्यात् समयोजयत्

इति ब्रुवाणं राजानम् उवाच मधुसूदनः

हते लक्ष चतुर्भागे भूभुजाम् अनिवर्तिनाम्

नर अवतारम् प्रीत आत्मा स आदरम् तम् अपूजयत्

विमाना इव गाङ्गेयो महा अस्त्रम् संजहार तत्

न अस्य किंचिद् अविज्ञातम् दिव्य दृष्टेः भविष्यति

कर्णिकार इव भ्रष्टः करि इन्द्र अचल शेखरात्

जानाति अकर्मणः पापात् कर्म यः च स बुद्धिमान्

छिन्न वर्म ध्वज रथान् स विधाय महा रथान्

कारुण्यात् आनृशंस्यात् वा रक्ष्याः ते यदि पाण्डवाः

अथ उद्धतेन रजसा गज वाजि रथ आकुलम्

हत्वा यशस् श्रिया जुष्टम् अवाप्नुहि कुल उचितम्

स प्रणम्य अनुज सखः शौर्य राशिम् पितामहम्

चक्र आरूढम् इव अशेषम् पश्यामि निखिलं जगत्

ब्रह्म रुद्र मरुत् वह्नि मुनि इन्द्र भुजग आकुलम्

प्रवाहैः ययुः आकण्ठम् तुरङ्गाः कृच्छ्र गामिनः

घन गम्भीर नादेन पृथिवी समकम्पत

शेवालेन एव सलिलं रजसा इव अमलम् नभः

अहिंसाया गुणाः च अन्ये जायन्ते दिव्य संपदाम्

तपो ज्ञान अधिकम् योगं तस्मात् योगी भव अर्जुनैः

कर्णम् आनाय्य पार्थानां पराभवम् अचिन्तयत्

सुप्रतीकेन नागेन घटोत्कचम् अयोधयत्

स्व उचितम् फल हीनम् च विरुद्धं च इति भेदतः

शङ्खाय प्राहिणोत् घोरम् मृत्यु दण्ड उपमम् शरम्

सुतसोमं विकर्णः च भीमसेन सुतम् बली
न निवृत्ते रणे च इति मर्यादां चक्रिरे नृपाः

रत्न काञ्चन संनाहैः स पाताल तुरंगमैः

तत् कर्णम् अनुजानीहि युद्धाय रण कर्कशम्

इति ब्रुवाणः पार्थेन स्थित प्रज्ञस्य लक्षणम्

पति हितम् अनीकम् साम्यम् आप द्रुतानां स रय पवन पालि कम्पितानाम् वनानाम्

सर्व वेदेषु विद्वसाम् एतत् एव प्रयोजनम्

भीमम् उग्रम् भीमरथं भीमबाहुम् अलोलुपम्

मन्दायमाने दिवसे समम् अभ्युद्ययौ परान्

सत्त्व आदयः तद् उद्भूताः विभान्ति एते गुणाः त्रयः

शैनेयेन जिते अर्जुन आत्मजः

शिखण्डी निःश्वसन् कोपात् आपगेयम् अभाषत

श्रुत्वा एतत् अवदत् पार्थः जाने त्वां सर्वम् अच्युतैः

जहार राक्षसं कायात् शिरः तल कुण्डलम्

दुर्योधन प्रेरितानाम् शराणां दीप्त तेजसाम्

उक्ते देवव्रतेन इति लज्जा विनमित आननः

पुनः शांतनवः चक्रे संहारं पृथिवीभुजाम्

राज्ञा इति पूजितः तेन कृत आसन परिग्रहः

ध्रुवः ते विजयो राज्ञ् यस्य योद्धा धनंजयः

ब्रह्म लोक अभिकामेषु युध्यमानेषु राजसु

विशन्ति मम मर्माणि बिलं विषधरा इव

अहं विष्णुः अहम् सूर्यः चन्द्रः ऽहं मघवा अहम्

उदासीनः शुचिः दक्षः क्षमी भक्तः प्रियो मम

एष स्वयं निहन्मि अद्य स अनुगम् शन्तनोः सुतम्

तत् वमन्तः विषं तीक्ष्णं भोगान् भोग भृताम् वराः

शृण्वन्तो ऽपि वदन्तो ऽपि स्पृशन्तो ऽपि स्व कर्मणि

अभिमन्युः शितैः बाणैः क्षिप्र हस्तम् अपोथयत्

उक्तो ऽसि बहुशो राज्ञ् अजेयाः पाण्डवा इति

शुष्क वेद क्रिया हीनम् गुण अतीतम् पदं भुज

संसक्ता गगनं चक्रुः दिव्य अस्त्र दहन आकुलम्

चक्राते राज चक्राणाम् कृष्णौ कृष्ण अम्बुद भ्रमम्

अथ द्रौणि प्रभृतिभिः सात्यकि प्रमुखाः युधि

क्षयाय सर्व जगन्ताम् देवै रुद्र इव उदितः

इरावन्त् अथ विक्रान्तो विवेश कुरु वाहिनीम्

दम्भ मान मद क्रोध पारुष्य अज्ञान चापलैः

तम् अभ्यधावत् मत्तेन सुप्रतीकेन दन्तिना

सर्व कर्त्रि भूतानि मयि सन्ति न तेषु अहम्

यथा उक्त सेवी निःसङ्गः कुरु कर्म निजं सखे

न विशस्त्रेन संत्रस्ते न स्त्री पूर्वे मम इषवः

हतेषु तेषु कुपितः प्रदीप्त अस्त्रः धनंजयः

अवाकिरन् भीष्म मुखाः फल्गुणं शस्त्र वृष्टिभिः

तत् अहम् सर्व भूत आत्मा न हि किंचिद् मया विना

अहंकारेण बलिना घोरेण अनेन वैरिणा

तस्मिन् उदीर्णे सहसा महा अस्त्रे दीप्त तेजसि

यदा ते वीत मोहस्य बुद्धिः यास्यति निर्वृतिम्

भीम भीम गदा घात निर्भिन्ने गज मण्डले

अन्तकाले स्मरन्तो मां प्रविशन्ति एव भाविताः

शान्तानां दृष्ट दोषाणाम् ज्ञानिनां न विमोहनम्

पप्रच्छ विजय उपायम् स च पृष्टः तम् अब्रवीत्

प्राप्य अनुजाः कुरु पतेः चतुर्दश ययुः क्षयम्

अथ अभिमन्युः अभ्येत्य शतमन्यु सुत आत्मजः

भीष्म चाप च्युतैः बाणैः छादितम् वीक्ष्य फल्गुणम्

कुरु वीरैः परिवृतं विलोक्य सुतम् अर्जुनः

क्षणात् बभूव दुर्लक्ष्यो भीष्मो निर्विवरैः शरैः

मांस पिण्डे इव ग्रस्ते घोरेण ध्वान्त रक्षसा

परम आत्मा गुण अतीतः नित्य त्वात् अयम् अव्ययः

सूर्येण आप्तः पुरा मत्तो योगो ऽयं मनुना ततः

इति उक्त्वा पाण्डु पुत्राय शक्तिं चिक्षेप शक्तिमान्

मान दम्भ मद क्रोध त्यागः गुरु निषेवणम्

विनदन्तो महा उत्साहाः व्याड व्यूह अग्र वर्तिनः

भ्रातृभिः सहितो वीरैः धुनानः विपुलं धनुः

कथम् एवम् वदन् घोरे समरे अस्मिन् युनक्षि माम्

अथ उदतिष्ठत् गम्भीर जलद ध्वान मन्थरः

ततः शिरोभिः वीराणाम् पतित उत्फुल्लितैः मुहुः

युध्यमानेषु सैन्येषु भीमेन भुज शालिना

विनश्यति अन्यथा लोको मद् प्रमाण विशृङ्खलः

नामभिर् विक्रम उदारैः सूचितान् वेत्रि मण्डलैः

द्रोणो ऽथ तौ पितापुत्रौ विलोक्य एक रथे स्थितौ

स्थितो अस्मि इति च गाङ्गेयो निगद्य यशसां निधिः

ताम् आयुध महा वृष्टिम् छित्त्वा सपदि पाण्डवः

विदन्ति मां सु कृतिनः सर्व कारण कारणम्

उक्ते पाण्डु सुतेन इति भगवन्त् अभ्यभाषत

इति उक्तवति कौन्तेये जगाद मधुसूदनः
सौभद्र प्रमुखाः वीरान् भीष्म मुख्यान् अयोधयन्

आसुरं भावम् आपन्नाः भजन्ते योनिम् आसुराम्

भेजिरे प्रतिशंसन्तो विपुलं भीष्म विक्रमम्

दैत्य अन्धकार संहार कारिणे मोह दारिणे

निष्ठा प्रज्ञान कर्मभ्याम् मया उक्ता सांख्य योगयोः

दारुणो ऽथ प्रहारो ऽभूद् रजस् पिहित दिङ्मुखः

जज्वाल चाप क्रेङ्कार मन्त्र पूतः इव अनलः

अहं तु नित्य धर्मस्य स्थितये गुप्तये सताम्

भीष्मेण सागर व्यूहे प्रातर् विरचिते पुनः

शरीर हारिणः घोराः किरात रण साक्षिणः

इति उक्त्वा चापम् आकृष्य ताल मात्रम् महा भुजः

तेषां कङ्कण रत्न अंशु पटलाः कर निर्गताः

मम अपि कृतकृत्यस्य कर्म इदम् स्थिति रक्षिणः

ज्ञानिनः संशयं तु अस्मात् स्थित्वा उत्तिष्ठ विभूतये

तेषां वधाय दृप्तानां मानुषीं तनुम् आविश

वैकर्तनः तम् अवदत् क्रियताम् मद् वचः सखे

भोगिनां योगिनां वा अपि सम्भूतो महतां कुले

नित्यकर्म परित्यागः मोहात् तामसः उच्यते

क्रियावान् अ फल आकाङ्क्षी निजं कर्म करोति यः

यस्य तं दुःसहं शत्रुं कामरूप विनाशय

अवहारम् अकुर्वन्त पाण्डवाः शस्त्र विक्षताः

चक्रेण मे शिरः छिन्द्धि भव क्लेश कृशानुना

ॐ इति एकाक्षरम् ब्रह्म जपन्तो यान्ति ते परम्

भीष्मेण हन्यमानेषु भूपालेषु अनिवर्तिषु

प्रदक्षिण शिखः वह्निः प्रसादो मनसः तथा

शर अंशु शत दुष्प्रेक्ष्यम् निदाघ अर्कम् इव उद्यतम्

तस्मिन् सारथिना नीते रथेन आकुल केतुना

युधिष्ठिरः स दुर्भेद्यं वज्र व्यूहम् अकल्पयत्

अश्रु पूर्ण ईक्षणान् ऊचे संभाव्य कुरु पुंगवः

नश्यन्ति संशय जुषः मूढा न तु अस्त संशयाः

विराटं दीर्घबाहुं च सुबाहुं कनकध्वजम्

ततः पाण्डव सैन्येषु भीष्म चाप च्युतैः शरैः

ततः शान्तनवो राज्ञां शरैः अशनि गौरवैः

दंष्ट्र उत्कटानि पश्यामि कालस्य इव युग क्षये

संहारं निज सैन्यानाम् प्रदध्यौ भीष्म विक्रमम्

ईश्वरात् अपरः न अहम् इति स्व आनन्द निर्भरः

भीम उत्सृष्टेन पृथुना पृषत्केन अथ कौरवः

पार्थो ऽपि सायकैः चक्रे समन्तात् कुरु वाहिनीम्

नमः ते जगत् सर्ग स्थिति संहार कारिणे

माया विमोहितस्य अथ खड्गेन आरात् इरावन्तः

ततः प्रवृत्ते संग्रामे दुर्लक्ष्ये शर वृष्टिभिः

ये ऽपि द्रव्य तपस् योग स्वाध्याय ज्ञान याजिनः

द्रोणस्य च समुद्भ्रान्त पताकम् विदधे रथम्

अयुध्यन्त अभवन् येन सुराः पुलकिता दिवि

वायव्य अस्त्रेण विदधे जगतां क्षोभ विभ्रमम्

मोहन अस्त्रे कुरु पतिम् भीमः तूर्णम् उपाद्रवत्

गदा प्रहार अभिहतैः वज्र भिन्नैः इव अचलैः

उत्पत्ति स्थिति संहार कारणम् मां विदुः बुधाः

अलं युद्धेन मे कृष्ण पृथिवी क्षय कारिणा

दृष्ट्वा दुर्योधनो राजा स अनुगः स्वयम् आद्रवत्

तोमरेषु आतपत्रेषु शरीरेषु च भूभुजाम्

रक्षन्तः समरे भीष्मं धनंजयम् अयोधयन्

आक्रान्त भुवन आभोगैः न अदृश्यन्त दिशो दश

चण्ड वात विकीर्णा इव चकम्पे कुरु वाहिनी

शान्तिं मे याति सहसा न अन्यथा व्यथितं मनः

तद् उद्भूतेन पयसा गाङ्गेयः तेन तर्पितः

उक्तो ऽसि कृष्ण गोविन्द यादवैः इति पुरा मया

देवा अपि न पश्यन्ति मम इदम् सर्व गम् वपुः

तम् अन्तकम् इव आयान्तम् जगत् संहार दीक्षितम्

समाश्वास्य पर अनीकम् रथेन कुपितो ऽविशत्

कृष्ण बन्धु वधे अपि अस्मिन् स संरम्भः अयम् उद्यमः

द्वीपे ऽस्मिन् मण्डल आकारे लवण अम्बुधि वेष्टिते

पार्थेन इति हरिः पृष्टो विहित अनुग्रहः ऽवदत्

स चक्रे सर्व सैन्यानाम् अ काण्ड रजनी भ्रमम्

भीष्मः तद् कर्म तुष्टः ऽथ प्रशशंस धनंजयम्

देवीं मायां दधानं मां न जानाति विमोहितः

सेनापतिं सुषेणं च जयसंधं सुलोचनम्

रक्त अशोकौ इव उत्फुल्लौ बभतुः क्षतज उक्षितौ

ये तु जानन्ति मां मायां भवन्ति कृतिनः सदा

ब्रह्म अर्पणेन ब्रह्म अग्नौ हुत्वा ब्रह्म मयम् हविः

स हत्वा सारथिं बाणैः तूर्णम् शंतनु जन्मनः

अयं जेता भृगु भुवः कार्मुक प्रणयी तव

पार्थ सात्यकि सौभद्रैः स दृष्ट्वा बहुशस् चमूम्