tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
त एताभिस् तनूभिस् समभवन्

एतानि वै पुनराधेयस्य रूपाणि

एताभिर् एव तनूभिस् सम्भवति य एवं विद्वान् एतम् आधत्ते

न संभृत्यास् संभारा इति आहुः

मनुः पुष्टि कामः आधत्त

रूपैर् एव एनत् समर्धयति

तेन ऋद्धाः

सर्वम् आग्नेयं क्रियते

व्यृध्यते स्य इति

पुनर् उत्सृष्टः ऽनड्वान्

तं देवा आदधत

अग्नेर् वै भागः पुनराधेयम्

तं भागं प्रेप्सन् व्यर्धयति

ता इमाः प्राजापत्याः प्रजाः प्राजायन्त

प्रजापतिः प्रजा कामः आधत्त

संभृत संभारः ह्य् एष कृत यजुः

अद्भ्य एव एनम् ओषधीभ्यो अधि अवरुन्द्धे

तेन ऋद्धाः

सो ऽग्निर् अब्रवीत्

तस्माद् अनूराधाः

स इमान् पोषान् अपुष्यत्

पुनर् आदधीत

यो वै तम् आधत्त स तेन वसुना समभवत्

संभृत्या एव संभाराः कार्यं यजुः

आप एता ओषधयो यद् दर्भाः

तस्मात् पुनर्वसुः

आर्ध्नोद् वै स यस् तम् आधत्त

यद्य् आधाय मन्येत

यदि जयेम इमाः उपावर्तेमहि यदि नो जयेयुर् इमा अभ्युपधावेम इति

यत् किं च सर्वम् अग्नये भागं प्रादात् सर्वाम् ऋद्धिम् ऋध्नोति

तस्माद् अनूराधेष्व् आधेयः

न यजुष् कार्यम् इति

तेन ऋद्धाः

ते देवा विजयम् उपयन्तो ऽग्नौ प्रियास् तन्वस् संन्यदधत

सर्वेषां नस् सह इति

देवाश् च वा असुराश् च संयत्ता आसन्

यं भागं प्रेप्सन् व्यर्धयति तं प्राप्य अर्धयति एव

तत् तन् न सूर्क्ष्यम्

पुनर् निष्कृतः रथः

ते अभिजित्य अन्वैच्छन्
भस्म गोमय मृदु आदि पञ्चगव्यं तथा एव च

गोकर्णं सा महा काशा विश्वनाथो महाबलः

नारदो वालखिल्याश् च मरीचि आद्याः प्रजेश्वराः

महाबल आलये पुण्ये पुण्यं पुण्य समृद्धि कृत्

ब्रह्माण्ड उदर तीर्थानि करैः स्पृष्टानि ते रवे

शिवरात्रिश् च इति देवा दुर्लभं हि चतुष्टयम्

यदा प्राप्नोति गोकर्णं यो वा को वा अपि मानवः

एवं वितथ यत्नः ऽसौ रावणो वञ्चितः सुरैः

गोकर्णम् एत्य तल् लिङ्गं गजास्येन प्रतिष्ठितम्

नृत्यन्ति च पुरः शम्भोर् उर्वशी आद्याः सुरस्त्रियः

तद् अनन्त फलम् च अस्तु नराणां मद् प्रसादात्

विशन्ति सागरं यस्माद् गोकर्णं तद् विशिष्यते

नमः ते राज लिङ्गाय लिङ्ग रत्नाय ते नमः

भवन्तो ऽपि वसन्त्व् अत्र पूजयामो महा बलम्

पुनः स्नानं च कृत्वा एव ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि

महा प्रदोष वेलासु शिव पूजा विमुक्ति दा

अरण्यम् अग्नि तीर्थम् च वैनायकम् अतः परम्

पितृभिः सह रुद्रैश् च दक्षिण द्वारम् आश्रिताः

महाबल समम् लिङ्गं न भूतं न भविष्यति

उन्मज्जनं महा तीर्थम् नदी वैतरणी तथा

तीर्थ राजम् समुद्रं च संस्मरेत् पुण्य पञ्चकम्

दृष्ट्वा वा दिव्य लिङ्गम् च श्रुत्वा वा सागर ध्वनिम्

तथा अन्ये मुनयो ऽसङ्ख्या जटिनो वल्कल अम्बराः

पश्चिम अभिमुखः भूत्वा चत्वारिंशत्पदे स्थितः

न शशाक तद् उद्धर्तुं न्यपतन् मूर्छितः स्वयम्

ततो महाबलं राजन् पूजयित्वा आह शङ्करः

तत् तन् नाम्ना एव विख्यातं विद्यते गणितं च तत्

काशी पुष्पगिरिः काञ्ची निवृत्त आख्या ह्य् अलम् पुरी

विभावसुश् चित्ररथश् चित्रसेनो महाबलः

गो घ्नाः च एव कृतघ्नाश् च पर दार रताः च ये

अशोकपञ्चकं च एव गङ्गाधारम् अतः परम्

आदौ स्नात्वा कोटितीर्थे स्थापयेद् ब्रह्म दण्डकम्

त्रिषु लोकेषु विख्यातं लिङ्गं कलकलेश्वरम्

तत्र ये ये तपस् तप्तुम् आवसन् देवता आदयः

पिप्पलादं कविं कण्वं कृतान्तं जीवितेश्वरम्

सर्वेषां शिवलिङ्गानां सार्वभौमो महाबलम्

श्रीशैलः श्री विरूपाक्षः सेतुः केदार एव च

शृणुयात् तीर्थ माहात्म्यम् कुर्याच् च निशि जागरम्

रुद्रेण अधिष्ठितम् पुण्यं भास्कर क्षेत्रम् उच्यते

पूर्व _ निषेवन्ते देव देवम् महा बलम्

सर्वाण्य् अश्मानि लिङ्गानि तीर्थान्य् अम्भांसि सर्वशः

नमो वेद शिरस् वेद्य ज्योतिस् आनन्द मूर्तये

क्षौर उपोषण क आदीनि कुर्याद् एव न संशयः

तदा जलनिधौ स्नानम् अनन्त फलदम् स्मृतम्

गजास्यं ताडयामास मस्तके दृढमुष्टिना

लज्जितो गूढम् अम्भोधिं तीर्त्वा स्व पुरम् आविशत्

सनक आद्याः महात्मान उपरिष्टाद् उपासते

यत्र इन्द्र ब्रह्म विष्णु आदि देवानाम् प्रीति काम्यया

सकृत् प्रविश्य गोकर्णं सद्यो मुच्येत पातकैः

देवान् ऋषीन् पितॄंश् च एव तर्पयित्वा विधानतः

आदौ त्वाम् अर्चयित्वा यो अर्चयति इह महा बलम्

कोटितीर्थं तत्र गङ्गा समुद्रः अत्र विशिष्यते

एकेन बिल्व पत्त्रेण अपि अणु मात्र जलेन वा

भीमकुण्डं तथा अगस्त्यम् वसिष्ठं गरुडं तथा

एते च अन्ये च राज इन्द्रैः सर्वे ब्रह्मर्षयो ऽमलाः

तत्र देवाश् च ऋषयः स्थापयामासुर् उत्तमम्

क्षौरं कृत्वा विधानेन स्नानं दशविधं चरेत्

लभन्ते ऽभीप्सितान् कामान् नमन्ते च यथासुखम्

एते गन्धर्व वर्गेण गायन्तः पश्चिमे स्थिताः

नमस् त्रि शिरसे तुभ्यं भव रोग भय छिदे

तस्मात् पुण्यतमं लिङ्गम् अन्यन् न अस्ति जगत्त्रये

स्नात्वा रुद्रपदे च एवम् अर्चयित्वा महाबलम्

ततो दश आननः सूर्यं गगने दीप्त तेजसम्

रवि इन्दु सौम्य वारेषु यदा दर्शो भविष्यति

तत्र गोकर्ण यात्रायाम् विषु युज् कार्तिको वरः

एकबिन्दु आदि बिन्दूनाम् चतुष्कं त्व् एकम् उच्यते

दुर्गाकुण्डं नागतीर्थं कोटितीर्थम् अतः परम्

गोकर्णं गुहतीर्थं च ताम्रगौरी च निम्नगा

तत्र स्थं च अर्चयेत् लिङ्गं तीर्थ नामानि मे शृणु

त्रयस्त्रिंशत् कोटि तीर्थम् लिङ्गं च इति विनिश्चितम्

ब्राह्मणान् भोजयेत् पश्चात् स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः
एवं स्नात्वा विधानेन श्राद्धं कुर्याच् च भक्तितः

कौबेरं नाद तीर्थम् च ततः सांवर्तकं शुभम्

लिङ्ग रत्नम् इदं देवा अजैषीद् रावणं बलात्

ददर्श च गजास्येन भूम्यां लिङ्गं प्रतिष्ठितम्

कोटितीर्थं च सर्वेषां तीर्थानां मुख्य ताम् गतम्

इमं मन्त्रं समुच्चार्य स्नायात् तीर्थेषु च क्रमात्

महाबल प्रसादेन लब्ध्वा पुण्यम् अनन्तकम्

वैवाहिको नाम गिरिः सर्व सिद्ध निषेवितः

यस् तदा कोटितीर्थे ऽत्र स्नात्वा लिङ्गं प्रपूजयेत्

विश्वामित्रं सङ्गमं च चक्रं कापिलम् एव च

तत्र इदम् नु महा भाग्यम् गोकर्णे सुप्रतिष्ठितम्

नव मासात् परं च एव पुनः क्षेत्रं विशेद् यदि

त्रिस्थलीषु कृतं कर्म शेषेण अपि न गण्यते

सूत उवाच

मालिन्य् आख्या नदी शुक्ला शिंशुमारम् इह उच्यते

रम्भा कृतस्थला मेना पूर्वचित्तिस् तिलोत्तमा

अतो मम करे एव स्थितम् एतन् न संशयः

इत्य् उक्त्वा पूजयामास विघ्नेशं विधि पूर्वकम्

यद् यद् दत्तं हुतं जप्तं कृतं कर्म सुर उत्तमाः

एवं यः कुरुते राजन्न् अमृत त्वम् स गच्छति

घोरे कलि युगे प्राप्ते मृदु ताम् उपयास्यति

एवं क्षेत्र विधिम् कुर्वन् स्नायात् तीर्थेषु च क्रमात्

ततः समुद्रे विधिवत् स्नात्वा पिण्ड आदिकम् चरेत्

देवाश् च गण्डकी क्षेत्रात् शालग्राम शिला मयम्

यस्य दर्शन मात्रेण महा पापम् विनश्यति

जैमिनिश् च भरद्वाजो जाबालिः क्रतुर् अङ्गिराः

स्तुत्वा एवम् स गजास्यस्य अन्तिकम् एत्य तम् आश्लिषन्

तद् अन्यत्र अब्द लक्षेण भविष्यति सु सम्भृतम्

इति श्री स्कान्दे गोकर्ण माहात्म्ये द्वितीयो ऽध्यायः

चकर्ष सर्व बलात् रावणो राक्षस अधिपः

महा गुरु मृतौ च एव महा स्वामि मृतौ अपि

तस्माद् अहं वसाम्य् अत्र कार्तिके स्व गणैः सह

गजाननो ऽपि लिङ्गस्य आग्नेयां दिशि पृष्ठतः

श्रीशैले यज्ञ दीक्षायाम् प्रायश्चित्त व्रतेषु च

त्रयस्त्रिंशत्सु मुख्येषु त्रयस्त्रिंशत् दिनैः नृप

सेवन्ते परया भक्त्या देव देवम् महाबलम्

ते सर्वे प्राप्य गोकर्णं स्नात्वा तीर्थ जले शुभे

महाबलं प्रतुष्टाव शङ्करो भरत ऋषभैः

पीठम् आनाय्य लिङ्गस्य योजयामासुर् उत्तमम्

भुक्त्वा इह भोगान् विविधान् शिव लोकम् व्रजेद् असौ

इन्द्रो ब्रह्मा मुकुन्दश् च विश्वेदेवा मरुत् गणाः

तदा प्रभृति गोकर्णे वासं चक्रुर् दिवौकसः

मलापकर्षणं च एव स्नानं दशविधं स्मृतम्

पृथिव्यां यानि तीर्थानि गङ्गा आदि सरितः च याः

सर्वे तपस्विनो राजन् गोकर्णे सुर पूजिते

कालो मृत्युर् यमः साक्षाच् चित्रगुप्तश् च पालकः

तेषां तेषाम् आश्रमश् च तीर्थं लिङ्गं पृथक् पृथक्

पूजयेत् तस्य माहात्म्यं न अलम् ब्रह्मा अपि वर्णितुम्

महाबलम् इति प्राहुर् लिङ्गं त्रि भुवन ईश्वरम्

उदन्वत् अम्भसि स्नानं सार्वकालं विधीयते

गो कर्णम् च दश एतानि भास्कराण्य् आहुर् उत्तमाः

दोर्भ्यां लिङ्गं प्रगृह्य आशु जानुभ्याम् अवनिं गतः

एवं मनः समाधाय देवान् प्रोवाच शङ्करः

एते विमान गतयः सहिताः पार्षदैः स्वकैः

तस्मिन् काले तु यद् दत्तम् एकं कोटि फल प्रदम्

नागाः पिशाचा वेताला दैतेयाश् च अपरे नृप

दन्तावल आनन कृत प्रतिष्ठाय नमो नमः

इत्य् उक्त्वा प्रणनाम अथ पार्वत्या सह पार्षदैः

जन्मभूमि त्व बुध्या हि मम अपि अस्त्य् अत्र गौरवम्

गोकर्ण क्षेत्र वासाय महा बलैः नमो नमः

तत्र पुण्यासु तिथिषु पुण्य ऋक्षे पुण्य वासरे

पितृस्थालीं समासाद्य पितॄणां पिण्ड दः भवेत्

त्रैलोक्ये बलिनं तस्माद् अस्य नाम महाबलम्

व्यतीपात आदि योगेषु रवि संक्रमणेषु च

मन्युं च कालरात्रिं च विद्यां दुर्गां गणाधिपम्

गङ्गायां भास्कर क्षेत्रे चौले च एव उपनायने

महाबलं च सम्पूज्य प्रयान्ति शिव मन्दिरम्

कोपेन महता विष्टो लिङ्गस्य अन्तिकम् आययौ

गोकर्णं बिल्व पत्त्रम् च लिङ्ग रत्न महाबलम्

अथ वायु मुखात् सर्वं वृत्तं श्रुत्वा महेश्वरः

पृथिव्यां सर्व तीर्थानि समुद्रं प्रविशन्ति हि
गोकर्णं शतशृङ्गं च ताम्रगौरीं च निम्नगाम्

महाबल अभिधानेन शिवः संनिहितः स्वयम्

अत्र एकेन दिनेन अपि यत् कृतं कर्म च उत्तमम्

मुण्डनं च उपवासम् च श्राद्धं च विधिवच् चरेत्

कृते महाबलं श्वेतं त्रेतायाम् अति लोहितम्

देवं महा बलम् राजन् पूजयन्ति सुरर्षयः

एतान्य् एकैक कोटीनाम् तीर्थानां नायकानि तु

स्नातुम् एतेष्व् अशक्तश् चेत् स्नायाद् अष्टसु वा नृप

अपि पाप शतम् कृत्वा ब्रह्महत्या आदि मानवः

महाबलस्य निकटम् आगत्य भरत ऋषभैः

मूर्ध्नि तस्य आकाशगङ्गा अभिषिञ्चति न संशयः

शक्त्या च किंचिद् दद्याच् चेत् कर्म बन्धात् स मुच्यते

तस्मात् समुद्रो ह्य् अधिकः स्नान मात्रात् हि मुक्ति दः

नमः ते रावण भुज गर्व सर्व स्व हारिणे

लब्ध संज्ञः मुहूर्तेन रावणः क्रोध विह्वलः

फल आधिक्यम् जपे होमे द्विज अर्चा आदौ व्रतेषु च
अत्र नवं विच्छिद्येत

प्रणामं च न कुर्वीत स्वधाकारं तथा एव च

इति इद् न्वा इमा अनुकृतयो व्याख्याताः

ऊर्ध्वं संवत्सरात् प्रेतः पितृ त्वम् उपपद्यते

तत् हुतम् अ हुतम् च भवति

स उपयामेन पात्रेण नान्दीमुखाः पितरः प्रीयन्ताम् इत्य् अपां प्रतिग्रहणं विसर्जनं च

अमुष्मा उपतिष्ठत्व् इत्य् अनुदेशनम् आशयेष्व् एव पिण्ड दानम् तृप्यस्व इति संक्षालनं तृप्तिर् अस्त्व् इति विसर्जनम् अस्तु तृप्तिर् इति इतरेषाम् प्रतिवचनम्

अथ अपि उदाहरन्ति

सर्वं सिद्धं समानीय अयुग्मान् ब्राह्मणान् सु प्रक्षालित पाणि पादान् अप आचमय्य स दर्भ उपक्ﾱप्तेषु आसनेषु उपवेश्य सर्वस्मात् सकृत् सकृत् समवदाय अभिघार्य दक्षिणतो भस्म मिश्रान् अङ्गारान् निरूह्य तेषु जुहुयात् प्रेताय अमुष्मै यमाय च स्वाहा इति

अमुष्मै तृप्तिर् अस्त्व् इत्य् अपां प्रतिग्रहणं विसर्जनं च

एकादश्यां श्राद्धं तृतीये पक्षे द्वितीयं संततम् एकैकेन एकादश मासान् नयन्ति न द्वादश मासम् अभ्यारोहन्ति

एकोद्दिष्टे नवश्राद्धे न अग्नौकरणम् इष्यते

अथ एकोद्दिष्टेषु न अग्नौकरणम् न अभिश्रावणम् न पूर्वं निमन्त्रणं न दैवं न धूपं न दीपं न स्वधा न नमस्कारो न अत्र अपूपम्

आशयेषु परिसमूढेषु प्राच् अग्रेषु दर्भेषु पृषदाज्येन अनुप्रदानम् सर्वं द्विर् द्विर् इति

न च अभिश्रावणम् कुर्यान् न च पूर्वं तु कारयेत्
ते निधने एव अपश्यताम्

बृहत् रथन्तरयोः ह वा एतन् निधनाभ्यां निर्दग्धम्

यथा स्याद् एवं बुभूषन्न् उपेयात्

ते आत्मानम् एव पर्यैक्षेतां किं नु नाव् इदं क्रूरम् इव आत्मनः यस्माद् भीषा प्रजाः पशव उदवेपिषत इति

ते ह वा एते ग्रामे गेये एव अपनिधने यद् बृहत् रथन्तरे

यथा स्याद् एवं भ्रातृव्यवान्

तद् एव स्वकृतम् इरिणम् अभवत्

तस्माद् आहुर् न स्वकृतम् इरिणम् अध्यवसेयम् ईश्वरः पापीयान् भवितोर् यत् स्वकृतम् इरिणम् अध्यवस्यति इति

कामं ह वा एताभ्याम् अपनिधनाभ्यां ग्रामे स्तुवीत

बृहत् रथन्तरे यद् असृज्येतां ताभ्यां भीषा प्रजाः पशव उदवेपन्त

ते अरण्ये निधाय ग्रामम् अभ्यवैताम्
प्रसादम् अतुलम् कर्तुं ब्रह्मणश् च हरेः प्रभुः

समतीतानि कल्पानां तावत् शेष अपर त्रये

एतस्मिन् अन्तरे रुद्रः सर्व देव भव उद्भवः

शैलादिः उवाच

सनत्कुमार उवाच

ससर्ज सकलं ध्यात्वा ब्रह्माणं परमेश्वरः

शिलादम् आह तुष्टः अस्मि वरयस्व वरान् इति

सः अपि देवः स्वयं ब्रह्मा मृत्यु हीनः न च ईश्वरः

परमात्मानम् ईशानम् तमसा काल रूपिणम्

परित्यज आशाम् विप्र इन्द्रैः गृहाण आत्म समम् सुतम्

दाक्षायणी सा दक्षः अपि देवः पद्मोद्भव आत्मजः

शक्र उवाच

दृष्ट्वा भावं महादेवो हरेः स्व आत्मनि शङ्करः

रजसा सर्व लोकानाम् सर्ग लीला प्रवर्तकम्

शङ्ख चक्र गदा पद्मम् धारयन्तं चतुर्भुजम्

त्वरमाणः अथ संगम्य ददर्श पुरुषोत्तमम्

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे ब्रह्मणो वर प्रदानम् नाम सप्तत्रिंशो ऽध्यायः

पुरा महा इन्द्र दायादात् गदतः च अस्य पूर्वजात्

श्रीवत्स लक्षणम् देवं प्रसन्न आस्यम् जनार्दनम्

कल्पे तत्पुरुषे वृत्तं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

भगवन्त् अण्ड योनि त्वम् पद्म योनि त्वम् एव च

प्रोवाच मुनि शार्दूलैः कृत अञ्जलि पुटः हरिम्

तपतः तस्य तपसा संतुष्टो वज्रधृक् प्रभुः

क्षीरार्णवे अमृत मये शायिनं योगनिद्रया

नारायणो महादेवं बहु मानेन स आदरम्

अपश्यतां भवं देवं कालाग्नि सदृशम् प्रभुम्

जनार्दन सुतः प्राह तपसा प्राप्य शङ्करम्

पितामहः अपि भगवन्त् किम् उत अन्ये महा मुने

जनार्दनो जगन्नाथः कल्पे वै मेघवाहने

तं दृष्ट्वा प्राह वै ब्रह्मा भगवन्तं जनार्दनम्

एकार्णव आलये शुभ्रे तु अन्धकारे सु दारुणे

न दास्यति सुतं ते ऽत्र मृत्यु हीनम् अयोनि जम्

शिलाद उवाच

कोटि कोटि सहस्राणि अहर् भूतानि यानि वै

तव वाम अङ्ग जः विष्णुः दक्षिण अङ्ग भवः हि अहम्

ग्रसामि त्वां प्रसादेन यथापूर्वं भवान् अहम्

अयोनि जम् मृत्यु हीनम् पुत्रम् इच्छामि सुव्रत

तौ तं तुष्टुवतुः च एव शर्वम् उग्रम् कपर्दिनम्

प्रणेमतुश् च वर दम् बहु मानेन दूरतः

शिलाद उवाच

दुष्प्राप्ये दुर्जनैः पुण्यैः सनक आद्यैः अगोचरे

अनन्त भोग शय्यायाम् शायिनं पङ्कज ईक्षणम्

दिव्यं वर्ष सहस्रम् तु मेघो भूत्वा अवहत् हरम्

शैलादिः उवाच

जनार्दनं जगन्नाथः तत्र एव अन्तरधीयत

भगवन्त् देवता अरि घ्नैः सहस्राक्ष वर प्रदैः

श्रोतुम् इच्छामि तत् सर्वम् वक्तुम् अर्हसि मे प्रभो

स्थाने संशयितुं विप्र तव वक्ष्यामि कारणम्

सृष्टः तेन हरिः प्रेक्ष्य स्थितः तस्य अथ संनिधौ

ततस् तम् च असृजत् ब्रह्मा भ्रुवोः मध्येन च अच्युतम्

तस्य अपि आयुः समाख्यातं परार्ध द्वय संमितम्

पौत्री कनक गर्भस्य कथं तस्याः सुतो विभुः

भवन्तम् अवहत् विष्णुः देवदेवम् जगद्गुरुम्

महेश्वर अङ्ग योनि त्वम् श्रुतं वै ब्रह्मणो मया

विकृतं रूपम् आस्थाय पुरा दत्त वरः तयोः

नारायणात् अपि विभो भक्तः अहम् तव शङ्कर

तदा तं कल्पम् आहुः वै मेघवाहन संज्ञया

शक्र उवाच

तस्मात् अयोनि जे पुत्रे मृत्यु हीने प्रयत्नतः

जगत् मयः अवहत् यस्मात् मेघः भूत्वा दिवानिशम्

मया सह जगन्त् सर्वम् तथा अपि असृजत् अच्युतः

भवः अपि भगवान् देवम् अनुगृह्य पितामहम्

सर्वात्मानं महात्मानं परमात्मानम् ईश्वरम्
या अग्निं गर्भं दधिरे सु वर्णाः ता न आपः शं स्योना भवन्तु

हिरण्य वर्णाः शुचयः पावका यासु जातः सविता यास्व् अग्निः

घृतश्चुतः शुचयो याः पावकास् ता न आपः शं स्योना भवन्तु

यासां राजा वरुणो याति मध्ये सत्य अनृते अवपश्यन् जनानाम्

शिवेन मा चक्षुषा पश्यत अपः शिवया तन्वा उप स्पृशत त्वचं मे

यासां देवा दिवि कृण्वन्ति भक्षं या अन्तरिक्षे बहुधा भवन्ति

या अग्निं गर्भं दधिरे सु वर्णाः ता न आपः शं स्योना भवन्तु
तस्मात् ऋचि अध्यूढम् साम् गीयते

यत् नाम् तत् नाम्

तत् एतत् एतस्याम् ऋचि अध्यूढम् साम्

तस्मात् ते धन सनयः

तत् साम्

तस्मात् ऋचि अध्यूढम् साम् गीयते

कम् ते कामम् आगायानि इति

वाच् एव सा

तस्मात् ह एवंविद् उद्गाता ब्रूयात्

तत् यजुः

तत् साम्

चक्षुः एव सा

सः एष ये च एतस्मात् अर्वाञ्चः लोकाः तेषाम् च ईष्टे मनुष्य कामानाम् च इति

मनः साम्

आत्मा अमः

अथ यः एतत् एवम् विद्वान् साम् गायति उभौ सः गायति

अथ यः एष अन्तर् अक्षिणि पुरुषः दृश्यते सा एव ऋच्

चक्षुः एव ऋच्

अथ अध्यात्मम्

तत् उक्थम्

एष हि एव काम आगानस्य ईष्टे यः एवम् विद्वान् साम् गायति साम् गायति

प्राणः अमः

तस्मात् ऋचि अध्यूढम् साम् गीयते

तत् साम्

अथ अनेन एव ये च एतस्मात् अर्वाञ्चः लोकाः तान् च आप्नोति मनुष्य कामान् च

आत्मा साम्

तस्य एतस्य तत् एव रूपम् यत् अमुष्य रूपम्

अथ यत् नीलम् परस् कृष्णम् तत् अमः

अथ यत् एतत् अक्षिणस् शुक्लम् भास् सा एव ऋच्

तत् एतत् एतस्याम् ऋचि अध्यूढम् साम्

मनः अमः

तत् साम्

श्रोत्रम् एव ऋच्

तस्मात् ऋचि अध्यूढम् साम् गीयते

अथ यत् एव एतत् अक्षिणस् शुक्लम् भास् सा एव सा

अथ यत् नीलम् परस् कृष्णम् तत् साम्

तत् एतत् एतस्याम् ऋचि अध्यूढम् साम्
पूर्व अभावे ततः कार्यो यो य उत्तर उत्तरः

अप्रतिपद्यमानायाम् अन्तर् चारिणीम् अन्यां कुल प्रमदाम् पूर्व संसृष्टाम् प्रीयमाणां च उपगृह्य तया सह विषह्यम् अवकाशम् एनाम् अन्य कार्य अपदेशेन आनाययेत्

दूती कल्पम् च सकलम् आचरेत्

सुखम् अन् उपहतम् एकचारि तायाम् नायिका अनुरागम् च वर्णयेत्

तस्याः च रुच्यान् नायक गुणान् भूयिष्ठम् उपवर्णयेत्

गान्धर्वेण विवाहेन वा चेष्टेत

अग्नि साक्षिकाः हि विवाहा न निवर्तन्त इति आचार्य समयः

ग्राम अन्तरम् उद्यानं वा गच्छन्तीं विदित्वा सु संभृत सहायः नायकः तदा रक्षिणो वित्रास्य हत्वा वा कन्याम् अपहरेत्

विषह्यं स अवकाशम् इति समानं पूर्वेण

दूषयित्वा च एनाम् शनैः स्व जने प्रकाशयेत्

तत्र एनाम् मदात् संज्ञाम् अप्रतिपद्यमानां दूषयित्वा इति समानं पूर्वेण

भ्रातरम् अस्या वा समान वयसम् वेश्यासु परस्त्रीषु वा प्रसक्तम् असुकरेण प्रिय उपग्रहैः च सु दीर्घ कालम् अनुरञ्जयेत्

ततः श्रोत्रिय आगारात् अग्निम् इति समानं पूर्वेण

ततस् तद् अनुमतेन निशि नायकम् आनाय्य श्रोत्रिय आगारात् अग्निम् इति समानं पूर्वेण

अन्येषां वर पितॄणाम् दोषान् अभिप्राय विरुद्धान् प्रतिपादयेत्

अष्टमी चन्द्रिका आदिषु च धात्रेयिका मदनीयम् एनां पाययित्वा किंचिद् आत्मनः कार्यम् उद्दिश्य नायकस्य विषह्यं देशम् आनयेत्

अनन्तरं च प्रीति उपग्रहेन रागेण तद् बान्धवान् प्रीणयेद् इति

सा च एनाम् अविदिता नाम नायकस्य भूत्वा तद् गुणैः अनुरञ्जयेत्

ततस् तेन एव अन्य कार्यात् ताम् आनाययेत्

महा कुलेषु सापत्नकैर् बाध्यमाना विद्विष्टा दुःखिताः परित्यक्ताः च दृश्यन्ते

आयतिं च अस्य वर्णयेत्

अनुराग आत्मक त्वात् च गान्धर्वः प्रवरो मतः

माता पित्रोः च गुणान् अभिज्ञ ताम् लुब्ध ताम् च चपल ताम् च बान्धवानाम्

स मनोरथायाः च अस्याः अपायं साध्वसं व्रीडां च हेतुभिर् अवच्छिन्द्यात्

पूर्वः पूर्वः प्रधानं स्याद् विवाहो धर्मतः स्थितेः

सुप्तां च एकचारिणीम् धात्रेयिकां वारयित्वा संज्ञाम् अप्रतिपद्यमानां दूषयित्वा इति समानं पूर्वेण

याः च अन्याः अपि समान जातीयाः कन्याः शकुन्तला आद्याः स्व बुद्ध्या भर्तारं प्राप्य सम्प्रयुक्ता मोदन्ते स्म ताः च अस्याः निदर्शयेत्

इति विवाह योगाः

प्रायेण हि युवानः समान शील व्यसन वयसाम् वयस्यानाम् अर्थे जीवितम् अपि त्यजन्ति

मध्यमो ऽपि हि सत् योगः गान्धर्वः तेन पूजितः

तद् बान्धवाः च यथा परिहरन्तो दण्ड भयात् च तस्मा एव एनाम् दद्युः तथा योजयेत्

सुख त्वात् अबहु क्लेशात् अपि च आवरणात् इह

त्वाम् अ जानतीम् इव नायको बलाद् ग्रहीष्यति इति तथा सु परिगृहीतम् स्याद् इति योजयेत्

ततो मातरि पितरि च प्रकाशयेत्

अन्ते च स्व अभिप्रायम् ग्राहयेत्
तस्य इदम् विश्वं मित्रम् आसीद् यद् इदं किञ्च तद् यद् अस्य इदम् विश्वं मित्रम् आसीद् यद् इदं किञ्च तस्माद् विश्वामित्रस् तस्माद् विश्वामित्र इत्य् आचक्षत एतम् एव सन्तम्

प्राणो वै गृत्सो ऽपानो मदः स यत् प्राणो गृत्सो ऽपानो मदस् तस्माद् गृत्समदस् तस्माद् गृत्समद इत्य् आचक्षत एतम् एव सन्तम्

स इदं सर्वं मध्यतो दधे यद् इदं किञ्च स यद् इदं सर्वं मध्यतो दधे यद् इदं किञ्च तस्मान् माध्यमास् तस्मान् माध्यमा इत्य् आचक्षत एतम् एव सन्तम्

स इदं सर्वं पाप्मनो ऽत्रायत यद् इदं किञ्च स यद् इदं सर्वं पाप्मनो ऽत्रायत यद् इदं किञ्च तस्माद् अत्रयस् तस्माद् अत्रय इत्य् आचक्षत एतम् एव सन्तम्

तं शतं वर्षाण्य् अभ्यार्चत् तस्मात् शतम् वर्षाणि पुरुष आयुषः भवन्ति तं यच् छतं वर्षाण्य् अभ्यार्चत् तस्मात् शतर्चिनः तस्माच् छतर्चिन इत्य् आचक्षत एतम् एव सन्तम्

तं देवा अब्रुवन्न् अयं वै नः सर्वेषां वाम इति तं यद् देवा अब्रुवन्न् अयं वै नः सर्वेषां वाम इति तस्माद् वामदेवस् तस्माद् वामदेव इत्य् आचक्षत एतम् एव सन्तम्

एष इमं लोकम् अभ्यार्चत् पुरुष रूपेण य एष तपति प्राणो वाव तद् अभ्यार्चत् प्राणो ह्य् एष य एष तपति
तं वसवो गायत्र्या छन्दसा गायत्रेण साम्ना प्रातस्सवनेन अस्तुवन्

तं विश्वे देवा वाच् मनः च प्रजापतिर् अनुष्टुभा छन्दसा यज्ञायज्ञीयेन साम्ना तृतीयसवनेन अस्तुवन्

तम् आदित्या जगत्या छन्दसा जागतेन साम्ना तृतीयसवनेन अस्तुवन्

तं रुद्रास् त्रिष्टुभा छन्दसा त्रैष्टुभेन साम्ना माध्यंदिनेन सवनेन अस्तुवन्

अथ य एनं न अन्वायतन्त

एवम् एते देवा एतं यज्ञक्रतुम् अन्वायतन्त
अयोनाव् असृजत् तम् तु कुमारं दस्यु हन्तमम्

ततस् ताभिः सह एव आशु निपपात वसुंधराम्

पृच्छ्यमाना यदा देवैर् न आह सा साध्व् असाधु वा

ताम् अन्तःप्रसवां दृष्ट्वा विप्रः प्राह बृहस्पतिः

ओषध्यस् ताः समुद्भूतास् तेजसा प्रज्वलन्त्य् उत

सो ऽभिषिक्तो महा तेजाः राज राज्येन राज राज्

स हि वेद मयः तात धर्म आत्मा सत्य संगरः

हिरण्यगर्भश् च उद्गाता ब्रह्मा ब्रह्मत्वम् एयिवान्

पार्ष्णिग्राहो ऽभवद् देवः प्रगृह्य आजगवम् धनुः

पपात भासयंल् लोकाञ् शीतांशुः सर्व भावनः

युक्तो वाजि सहस्रेण सितेन इति हि नः श्रुतम्

तथा एव अङ्गिरसः तत्र भृगोर् एव आत्मजैः सह

तस्य अपत्यम् महा राजः बभूव ऐलः पुरूरवाः

तत्र शिष्टास् तु ये देवास् तुषिताश् च एव ये भारत

रथम् आरोपयामास लोकानां हित काम्यया

एतत् सोमस्य ते जन्म कीर्तितं कीर्ति वर्धनम्

प्रतिकूलं च गगने समभ्युत्तिष्ठते बुधः

सोमस्य जन्म श्रुत्वा एव सर्व पापैः प्रमुच्यते

सनत्कुमार प्रमुखैः आद्यैर् ब्रह्म ऋषिभिः वृतः

ऋग्भिर् यजुर्भिः सामभिर् अथर्व आङ्गिरसैः अपि

स तत् प्राप्य महद् राज्यं सोमः सोमवतां वरः

तत्र तद् युद्धम् अभवत् प्रख्यातं तारका मयम्

काष्ठ कुड्य शिला भूतः ऊर्ध्वबाहुर् महा द्युतिः

ततो निवार्य उशनसम् तं वै रुद्रं च शंकरम्

न एव व्यसर्जयत् तारां तस्मा अङ्गिरसे तदा

नेत्राभ्यां वारि सुस्राव दशधा द्योतयद् दिशः

तपस् तेपे महाभाग पद्मानां दशतीर् दश

सोम त्वम् तनुर् आपेदे महा बुद्धस्य भारत

तदा तां शप्तुम् आरब्धः कुमारो दस्यु हन्तमः

स लब्ध तेजाः भगवान् संस्तवैः स्वैश् च कर्मभिः

सोमस्य इति महात्मानं कुमारं दस्यु हन्तमम्

तेन स्नेहेन भगवान् रुद्रस् तस्य बृहस्पतेः

पोष्टा हि भगवान् सोमो जगतो जगतीपते

ब्रह्माणं शरणं जग्मुर् आदिदेवं पितामहम्

सत्यं ब्रूहि सुतः कस्य सोमस्य अथ बृहस्पतेः

तस्य तत् पाप शमनम् चकार अत्रिः महा यशाः

अहिंस्रः सर्व भूतेषु धर्म आत्मा संशित व्रतः

वंशम् अस्य महा राज कीर्त्यमानम् अतः शृणु

ददौ प्राचेतसो दक्षो नक्षत्राणि इति या विदुः

मदीयायां न ते योनौ गर्भो धार्यः कथंचन

ततो यक्ष्मा अभिभूतः तु सोमः प्रक्षीण मण्डलः

ताभिर् धार्यो ह्य् अयं लोकः प्रजाश् च एव चतुर्विधाः

सदस्यस् तत्र भगवान् हरिर् नारायणः प्रभुः

सा प्राञ्जलिर् उवाच इदम् ब्रह्माणं वर दम् प्रभुम्

तत्र अत्रिः सर्व लोकानाम् तस्थौ स्व विनयैः वृतः

निधिस् तासाम् अभूद् देवः प्रख्यातः स्वेन कर्मणा

सप्तविंशतिम् इन्दोस् तु दाक्षायण्यो महा व्रताः

ततस् तस्मै ददौ राज्यं ब्रह्मा ब्रह्म विदाम् वरः

तस्मिन् निपतिते देवाः पुत्रे ऽत्रेः परम आत्मनि

वैशंपायन उवाच

बुध इत्य् अकरोन् नाम तस्य पुत्रस्य धीमतः

स याच्यमानो देवैश् च तथा देवर्षिभिः सह

स तेन रथ मुख्येन सागर अन्ताम् वसुंधराम्

त्रिःसप्त कृत्वस् ऽतियशाश् चकार अभिप्रदक्षिणाम्

उर्वश्यां जज्ञिरे यस्य पुत्राः सप्त महात्मनः

विरराज अति राज इन्द्रः दशधा भावयन् दिशः

त्रींल् लोकान् भावयामास स्व भासा भास्वतां वरः

तस्य संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वतः

विबभ्राम मतिस् तात विनयाद् अनय आहृता

तत ऊर्ध्वरेतसः तस्य स्थितस्य अनिमिषस्य हि

उद्दिश्य देवान् उत्सृष्टं येन एषाम् नाशितं यशः

पतितं सोमम् आलोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः

तेभ्यो ब्रह्म ऋषि मुख्येभ्यः सदस्येभ्यश् च भारत

सिनीवाली कुहूश् च एव द्युतिः पुष्टिः प्रभा वसुः

आप्यायमानं लोकांस् त्रीन् भावयामास सर्वतः

बृहस्पतेः स वै भार्यां तारां नाम यशस्विनीम्

प्राप्य अवभृथम् अव्यग्रः सर्व देव ऋषि पूजितः

कीर्तिर् धृतिश् च लक्ष्मीश् च नव देव्यः सिषेविरे

इषीका स्तम्बम् आसाद्य ज्वलन्तम् इव पावकम्

समेत्य धारयामासुर् न च ताः तम् अशक्नुवन्

प्रसह्य धर्षितस् तत्र विवशो राजयक्ष्मणा

देवानां दानवानां च लोक क्षय करम् महत्

ददाव् अङ्गिरसे तारां स्वयम् एव पितामहः
तं मूर्ध्न्य् उपाघ्राय तदा सोमो धाता प्रजापतिः

समाजह्रे राजसूयं सहस्र शत दक्षिणम्

यद् अत्र तथ्यं तद् ब्रूहि तारे कस्य सुतो ह्य् अयम्

तेन ब्रह्मशिरो नाम परम अस्त्रम् महात्मना

स हि शिष्यो महा तेजाः पितुः पूर्वं बृहस्पतेः

कर्मणा मनसा वाचा शुभान्य् एव चचार ह

बीज ओषधीनाम् विप्राणाम् अपां च जनमेजय

होता अस्य भगवान् अत्रिर् अध्वर्युर् भगवान् भृगुः

अनुत्तमं नाम तपो येन तप्तं महत् पुरा

जगाम शरणाय अथ पितरं सो ऽत्रिम् एव च

स राजयक्ष्मणा मुक्तः श्रिया जज्वाल सर्वशः
देव असुराः अस्पर्धन्त

तद् यद् एषाम् उभयं धनम् आसीत् तत् संन्यदधत

तेषां नो यतरे जयन्ति तेषां न एतद् उभयं धनं संहितम् अस्त्व् इति

तेन उभयम् धनं संहितम् अजयन्

भवत्य् आत्मना परा अस्य द्विषन् भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद

द्विपाद् वै यजमानः प्रतिष्ठित्यै

ततो वै देवा अभवन् परा असुराः

त एतत् साम अपश्यन्

तद् यद् उभयं धनं संहितम् अजयंस् तत् संहितस्य संहित त्वम्

तस्मिन्न् एव एषाम् तद् धनं संहितम् आसीत्

तम् एव तद् असुराणाम् अवृञ्जत

तेन अस्तुवत

ते ऽब्रुवन् यन् न इदम् उभयं धनं तत् संनिदधामहै

उभयम् एव धनं संहितं द्विषन्तं भ्रातृव्यं जयति य एवं वेद

अथ संहितं द्वि अक्षर निधनम् प्रतिष्ठायै

प्रजापतिं वाव एषाम् तद् अवृञ्जत इति
तस्माद् एक सूक्तः

तृतीयसवने ह यज्ञस् तु अरिष्टः बलिष्ठः

रश्मयो वाव होत्राः

तानि वा एकैकम्

यद् एव द्वि देवत्याभिः यजन्त्य् अथ उ यद् द्वि सूक्ताः होत्रा इति ब्रूयात्

ते वा एकैकम्

ते वा एकैकम्

असौ वै होता यो ऽसौ तपति

देवान् ह यज्ञं तन्वानान् असुर रक्षांसि अभिचेरिरे यज्ञ पर्वणि यज्ञम् एषां हनिष्यामस् तृतीयसवनं प्रति

तद् आहुः कथं द्वि उक्थः होता एक सूक्तः एक उक्थाः होत्रा द्वि सूक्ताः इति

अङ्गानि वाव होत्राः

ते वरुणं दक्षिणतो ऽयोजयन् मध्यतो बृहस्पतिम् उत्तरतो विष्णुम्

स वा एक एव

तद् आहुर् यद् द्वि उक्थः होता एक सूक्तः एक उक्थाः होत्रा द्वि सूक्ताः कथं तत् समं भवति

तद् यद् एकैकस्य ऋतौ द्वौ द्वौ मासौ भवतस् तस्माद् द्वि सूक्ताः

स्तुतो द्वितीयो येन इदम् सह व्यश्नवामहा इति

तस्माद् एक सूक्तः

तान् इन्द्रो ऽब्रवीत् सर्वे मद् द्वितीयाः स्थ इति

यद् एव द्वि देवत्याभिः यजन्त्य् अथ उ यद् द्वि सूक्ताः होत्रा इति ब्रूयात्

ऋतवो वाव होत्राः

पुरुषो वाव होता

तद् यद् एकैकम् अङ्गं द्युतिर् भवति तस्माद् द्वि सूक्ताः

स वा एक एव

तस्माद् ऐन्द्रावारुणम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् ऐन्द्रावैष्णवम् अनुशस्यते

स यत् पुरुषो भवत्य् अन्यथा एव प्रत्यङ् भवत्य् अन्यथा प्राङ् तस्माद् द्वि उक्थः

तस्माद् एक उक्थाः

स वा एक एव

स द्वाव् इव आभवति

संवत्सरो वाव होता

तद् आहुर् यद् अग्निष्टोम एव सति यज्ञे सर्वा देवताः सर्वाणि छन्दांस्य् आप्याययन्त्य् अथ कतमेन छन्दसा अयातयामानि उक्थानि प्रणयन्ति कया देवतया इति

ते ऽब्रुवन्न् एकैकाः स्मः

तस्य यद् द्वयान्य् अहानि भवन्ति शीतान्य् अन्यान्य् उष्णान्य् अन्यानि तस्माद् द्वि उक्थः

तस्माद् एक सूक्तः

तद् यद् एकैकस्य रश्मेर् द्वौ द्वौ वर्णौ भवतस् तस्माद् द्वि सूक्ताः

द्वितीयवन्तो मन्यन्ते य एवं वेद

तस्माद् एक उक्थाः

ते सर्व इन्द्र द्वितीयाः

तस्माद् द्वि उक्थः

प्रतनुम् एषाम् यज्ञं हनिष्याम इति

तद् आहुर् यद् अग्निष्टोम एव सति यज्ञे द्वे होतुर् उक्थे अतिरिच्येते कथं ततो होत्रा न व्यवच्छिद्यन्त इति