tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
सुखावती सुख आमोदैः मोदन्ताम् तेषु देहिनः

प्रत्येकबुद्धाः सुखिनो भवन्तु श्रावकाः तथा

जगत् दुःख एक भैषज्यम् सर्व संपद् सुख आकरम्

दुःशीलाः सन्तु संविग्नाः पाप क्षय रताः सदा

यदा च द्रष्टु कामः स्यां प्रष्टु कामः च किंचन

अ प्रमेय आयुषः च एव सर्व सत्त्वाः भवन्तु ते

पततु कमल वृष्टिः गन्ध पानीय मिश्रात् शम् इति नरक वह्निम् दृश्यते नाशयन्ती

लाभ सत्कार सहितम् चिरं तिष्ठतु शासनम्

दिव्येन एकेन कायेन जगत् बुद्धत्वम् आप्नुयात्

कूट शाल्मली वृक्षाः च जायन्तां कल्प पादपाः

जाति स्मर त्वम् प्रव्रज्याम् अहम् च प्राप्नुयां सदा

कल्याणमित्रं वन्दे अहम् यत् प्रसादाच् च वर्धत इति

यावन्तो नारकाः केचिद् विद्यन्ते लोकधातुषु

यच् चिन्तयन्ति ते नाथाः तत् सत्त्वानां समृध्यतु

वस्त्र भोजन पानीयम् स्रज् चन्दन विभूषणम्

कान्तार उन्मार्ग पतिताः लभन्तां सार्थ संहतिम्

पक्षिभ्यः सर्व वृक्षेभ्यः रश्मिभ्यो गगनात् अपि

सर्व अक्षण विनिर्मुक्ताः श्रद्धा प्रज्ञा कृपा अन्विताः

आसंसारं सुख ज्यानिः मा भूत् तेषां कदाचन

भवन्तु करुणा आविष्टाः डाकिनी राक्षस आदयः

यावत् प्रमुदितां भूमिं मञ्जुघोष परिग्रहात्

शर्करा आदि व्यपेता च समा पाणि तल उपमा

त्रस्ताः पश्यन्तु अकस्मात् इह यम पुरुषाः काक गृध्राः च घोराः ध्वान्तं ध्वस्तं समन्तात् सुख रति जनना कस्य सौम्या प्रभा इयम्

मञ्जुघोषं नमस्यामि यत् प्रसादात् मतिः शुभे

मा हीनः परिभूतो वा मा कश्चिच् च दुर्मनाः

शीत आर्ताः प्राप्नुवन्तु उष्णम् उष्ण आर्ताः सन्तु शीतलाः

किम् इदम् इति सुखेन आह्लादितम् नाम कस्माद् भवतु कमल पाणेः दर्शनम् नारकाणाम्

देव असुर नरैः नित्यम् पूज्यमानाः स गौरवैः

सर्वा दिशः शिवाः सन्तु सर्वेषां पथिवर्तिनाम्

क्षेमेण कूलम् आसाद्य रमन्तां सह बन्धुभिः

भीताः च निर्भयाः सन्तु शोक आर्ताः प्रीति लाभिनः

सर्वं यस्य अनुभावात् व्यसनम् अपगतम् प्रीति वेगाः प्रवृत्ताः जातं सम्बोधि चित्तम् सकल जन परित्राण माता दया च

सर्वासु दिक्षु यावन्तः काय चित्त व्यथा आतुराः

बोधिसत्त्व महा पर्षद् मण्डलानि समन्ततः

कूटागारैः मनोज्ञैः स्तुति मुखर सुर स्त्री सहस्र उपगीतैः दृष्ट्वा अग्रे मञ्जुघोषं भवतु कलकलः साम्प्रतं नारकाणाम्

सुगत्याः लाभिनः सन्तु तत्र च अ खण्डित व्रताः

रम्याः कल्पद्रुम उद्यानैः दिशः सर्वा भवन्तु च

अन्योन्य भक्षण भयम् तिर्यञ्चाम् अपगच्छतु

अन्धाः पश्यन्तु रूपाणि शृण्वन्तु बधिराः सदा

गर्भिण्यः च प्रसूयन्तां मायादेवी इव निर्व्यथाः

इति ऊर्ध्वम् प्रेक्षमाणा गगन तल गतम् वज्रपाणिं ज्वलन्तं दृष्ट्वा प्रामोद्य वेगात् व्यपगत दुरिताः याम् तु तेन एव सार्धम्

सिध्यन्तु बोधिसत्त्वानां जगत् अर्थम् मनोरथाः

तम् एव नाथं पश्येयं मञ्जु नाथम् अविघ्नात्

तावत् मम स्थितिर् भूयाज् निघ्नतः

बुद्ध बुद्ध सुतैः नित्यं लभन्तां ते समागमम्

बोधिसत्त्व शुभैः सर्वैः जगन्त् सुखितम् अस्तु च

बोधिसत्त्व महा मेघ सम्भवैः जल सागरैः

बोधिसत्त्व सुखम् प्राप्तुं भवति अविरतम् जगत्

दुर्बला बलिनः सन्तु स्निग्ध चित्ताः परस्परम्

मनस् अभिलषितम् सर्वं लभन्तां हित संहितम्

सुख शीत सुगन्ध वात वृष्टीन् अभिनन्दन्तु विलोक्य नारकाः ते

बुद्ध बुद्ध आत्मज आकीर्णाः धर्म ध्वनि मनोहरैः

दुर्गतिभ्यो विमुच्यन्तां सर्व दुर्गति वासिनः

सुप्त मत्त प्रमत्तानाम् व्याधि आरण्य आदि संकटे

अङ्गार तप्त उपल शस्त्र वृष्टिः अद्यप्रभृति अस्तु च पुष्प वृष्टिः

भवन्तु संघात महीधराः च पूजा विमानाः सुगत प्रपूर्णाः

पण्डिताः सत्कृताः सन्तु लाभिनः पैण्डपातिकाः

पूजा मेघैः अनन्तैः च पूजयन्तु जगद्गुरुम्

यत् आचरति मञ्जुश्रीः सा एव चर्या भवेत् मम

शक्ता भवन्तु च औषध्यः मन्त्राः सिध्यन्तु जापिनाम्

अल्प ओजसः च ये सत्त्वाः ते भवन्तु महा ओजसः

स्फीतो भवतु लोकः च राजा भवतु धार्मिकः
दश दिश् व्योम पर्यन्त सर्व सत्त्व अर्थ साधने

शाम्यन्तु वेदनाः तीव्राः नारकाणां भयानि च

मा कश्चिद् दुःखितः सत्त्वो मा पापी मा च रोगितः

नित्यं स्यात् संघ सामग्री संघ कार्यम् च सिध्यतु

कर्मणि अचित्ताः ध्यायन्तु सर्व विक्षेप वर्जिताः

असिपत्त्रवनं तेषां स्यान् नन्दन वन द्युतिः

अनाथ बाल वृद्धानाम् रक्षां कुर्वन्तु देवताः

प्राप्नुवन्तु च तां नीचा हत मानाः भवन्तु च

बोधि चर्या अवतारम् मे यत् विचिन्तयतः शुभम्

भवन्तु सुखिनः प्रेता यथा उत्तरकुरौ नराः

सरोभिः उद्याम सरोज गन्धैः भवन्तु हृद्याः नरक प्रदेशाः

आर्य अवलोकितेश्वर कर गलित क्षीर धाराभिः

भवन्तु अक्षय कोशाः च यावन्

भवन्तु रूप सम्पन्नाः ये विरूपाः तपस्विनः

अ भुक्त्वा आपायिकम् दुःखं विना दुष्कर चर्यया

सो अङ्गार राशिः मणि राशिः अस्तु तप्ता च भूः स्फाटिक कुट्टिमम् स्यात्

आकार आचार सम्पन्नाः सन्तु जाति स्मराः सदा

इति मद् कुशलैः समन्तभद्र प्रमुखान् आवृत बोधिसत्त्व मेघान्

तेन सर्वं जनाः सन्तु बोधि चर्याः विभूषणाः

विरम्य सर्व पापेभ्यः कुर्वन्तु कुशलं सदा

येन कार्येण गच्छन्ति तत् उपायेन सिध्यतु

विवेक लाभिनः सन्तु शिक्षा कामाः च भिक्षवः

पाठ स्वाध्याय कलिलाः विहाराः सन्तु सुस्थिताः

लाभिन्यः सन्तु भिक्षुण्यः कलह आयास वर्जिताः

उद्विग्नाः च निरुद्वेगा धृतिमन्तो भवन्तु च

धर्म ध्वनिः अविश्रामम् श्रूयतां सर्व देहिभिः
एवं वै देवाः प्रायणीयेन स्वर्गं लोकं प्राजानन्

तस्या अजुहवुः

एवं स न स्वस्ति स्वर्गं लोकं समश्नुते

इयं वा अदितिः

ते समे स्यातां प्रायणीय उदयनीये

ते यः समे कुरुते

मह्यम् एकाम् अन्न आहुतिम् जुहुत अहम् एकां दिशं प्रज्ञास्यामि इति

तस्य एते पक्षसी यत् प्रायणीय उदयनीये

यथा अन्यतरतस् पक्षसा रथेन उग्रवाहणेन धावयन्न् अध्वानं यत्र आकूतम् न समश्नुवीत

तस्मात् समे एव स्यातां प्रायणीय उदयनीये

एषा हि तस्यै दिक् प्रज्ञाता

तस्माद् अस्याम् ऊर्ध्वा ओषधय ऊर्ध्वा वनस्पतय ऊर्ध्वा मनुष्या उत्तिष्ठन्ति

तथा उ एव एतत् यजमान एवम् एव प्रायणीयेन एव स्वर्गं लोकं प्रजानाति

यथा उभयतस् पक्षसा रथेन उग्रवाहणेन धावयन्न् अध्वानं यत्र आकूतम् समश्नुवीत

देव रथः वा एष यद् यज्ञः

ऊर्ध्वो ऽग्निर् दीप्यते

अथ अब्रवीत् अदितिः
उदस्थाद् देव्य् अदितिर् विश्वरूप्य् आयुर् यज्ञपताव् अधात्

पुमांसौ मित्रावरुणौ पुमांसाव् अश्विनाव् उभौ

वामं पितृभ्यो य इदं समेरिरे मयः पतिभ्यो जनयः परिष्वजे इति

अथ यदि प्रणीताः प्रणीयमानाः प्रणीता वा परासिच्येरंस् ता अभिमन्त्रयते अ क्षितः ऽस्य् अक्षित्यै त्वा मा मे क्षेष्ठा अमुत्र अमुष्मिन् लोके इति

जीवां रुदन्ति वि मयन्ते अध्वरे दीर्घाम् अनु प्रसितिं दीधियुः नरः

पुमान् इन्द्रः च सूर्यश् च पुमांसं वर्धयेताम् इति

अथ कृतान्तेन प्रतिपद्यते

अथ अन्यत् आहरति घर्मो देवान् अप्येतु इति पूरयित्वा व्याहृतिभिर् उपतिष्ठते

तत्र आदितस् एव उपलिप्ते श्वा वेटको वा यदि गच्छेत् कीटो वा पिण्ड कारी स्यात् तत् पुनर् उपलिप्य प्रोक्षति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् अग्नेस् तेजसा प्रोक्षामि इति प्रोक्ष्य स्थण्डिलम् उपलिप्य स्थण्डिलम् उद्धरेत्

स्थण्डिलम् उद्धृतं गौर् अश्वो वा यदि विकिरेद् अन्यद् वा श्वापदम् अधितिष्ठेत् तस्य पदम् अभ्युक्ष्य जपति पृथिवि देव यजनि ओषध्यास् ते मूलं मा हिंसिषम् इति

अथ यदि कन्या उपसाद्यमाना वा उह्यमाना वा रजस्वला स्यात् ताम् अनुमन्त्रयते

अथ यदि कन्या उपसाद्यमाना वा उह्यमाना वा अश्रु कुर्यात् ताम् अनुमन्त्रयते

अथ यदि प्रणीता पात्रम् भिद्येत तद् अभिमन्त्रयते अ भिन्नः घर्मो जीर दानुः यत आत्तस् तद् अगन् पुनर् इति

पूरयित्वा उपतिष्ठते भूर् आयुर् मे धारयत प्राणं मे धारयत प्रजां मे धारयत पशून् मे धारयत मा म आयुः प्राणाः प्रजाः पशवः परासिच्येरन् इति
यथा इव शब्दौ सादृश्यम् आहतुः व्यतिरेकिणोः

स्व विक्रम अन्त भुवः चित्रम् यत् न ते उद्धतिः

सहितं सहितं कर्तुं संगतं संगतं जनम्

युक्त्या अनया मध्यमया जायन्ते चारवो गिरः

एक रूपतया शेषा निर्देक्ष्यन्ते यथाक्रमम्

काव्यानि अपि यदि इमानि व्याख्या गम्यानि शास्त्र वत्

अविगाह्यः असि नारीणाम् अनन्य _ अपि

तदा शुक्ल अंशुकानि स्युर् अङ्गेषु अम्भसि योषिताम्

आक्षेपो ऽर्थान्तरन्यासो व्यतिरेको विभावना

यत्नः अस्याम् कविना कार्यः को अलंकारः अनया विना

लाटीयम् अपि अनुप्रासम् इह इच्छन्ति अपरे यथा

सरूप वर्ण विन्यासम् अनुप्रासं प्रचक्षते

वक्ष्यमाण उक्त विषयः तत्र आक्षेपः द्विधा मतः

हेतुः च सूक्ष्मो लेशः अथ न अलंकारतया मतः

निन्दा प्रशंसा आचिख्यासा भेदात् अत्र अभिधीयते

शशिनो ग्रहणाद् एतत् आधिक्यम् किल न ह्य् अयम्

वहन्ति गिरयो मेघान् अभ्युपेतान् गुरून् अपि

विना यथा इव शब्दाभ्याम् समास अभिहिता परा

जाज्वल्यमाना इव वारि धाराः दिन अर्ध भाजः परिवेषिणो ऽर्कात्

इति उक्तः उपमा भेदः वक्ष्यते च अपरः पुनः

अनन्तर एकान्तरयोः एवम् पादान्तयोः अपि

नाना अर्थवन्तः ऽनुप्रासा न च अपि असदृश अक्षराः

असंभवात् अयम् युक्त्या तेन असंभवः उच्यते

शतह्रदा इन्द्र आयुधवान् निशायाम् संसृज्यमानः शशिना इव मेघः

प्रवासिनां च चेतांसि शुचिः अन्तम् निनीषति

गो क्षीर कुन्द हलिनाम् विशुद्ध्या सदृशं यशः

मन्यन्ते ऽतिशयोक्तिं ताम् अलंकारतया यथा

एकेन एव उपमानेन ननु सादृश्यम् उच्यते

युग आदौ भगवान् ब्रह्मा विनिर्मित्सुः इव प्रजाः

कियन्तः सन्ति गुणिनः साधु साधारण श्रियः

स्वादु पाक फल आनम्राः कियन्तो वा अध्व शाखिनः

अपीत मत्ताः शिखिनो दिशो अनुत्कण्ठित आकुलाः

हीन अधिक त्वात् स द्वेधा त्रयम् अपि उच्यते यथा

अथ लिङ्ग वचस् भेदौ उच्येते सविपर्ययौ

सित असित अक्षाम् सुपयोधर अधराम् सुसंमदां व्यक्त मदाम् ललाम दाम्

संख्यानम् इति मेधाविना उत्प्रेक्षा अभिहिता क्वचित्

न सर्व सारूप्यम् इति विस्तरेण उदितः विधिः

आ विद्वस् अङ्गना बाल प्रतीत अर्थम् प्रसादवत्

उच्यते कामम् अस्ति इदम् किम् तु स्त्री पुंसयोः अयम्

द्विधा रूपकम् उद्दिष्टम् एतत् तत् च उच्यते यथा

गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तत् विदुः

अधरो विद्रुम छेद भासा बिम्ब फलेन च

गरीयाः एव हि गुरून् बिभर्ति प्रणय आगतान्

पयोमुचां ध्वनिः धीरः दुनोति मम तां प्रियाम्

क्रमशो यो ऽनुनिर्देशो यथासंख्यं तत् उच्यते

यथा कमलपत्त्र अक्षा शशाङ्क वदना इति च

माधुर्यम् अभिवाञ्छन्तः प्रसादं च सुमेधसः

यथा इव अनभिधाने अपि गुण साम्य प्रतीत्याः

विषम उपल भिन्न ऊर्मिः आपगा इव उत्तितीर्षतः

हि शब्देन अपि हेतु अर्थ प्रथनात् उक्त सिद्धये

विधिः न अभिमतः अन्यैः तु त्रयाणाम् अपि न इष्यते

अयं पद्मासन आसीनः चक्रवाकः विराजते

अभिप्रायात् कवेः न अत्र विधेया जलजे मतिः

प्रहेलिका सा ह्य् उदिता रामशर्म अच्युतोत्तरे

सरः शरद् प्रसन्न अम्भः नभस् खण्डम् इव उज्झितम्

तथा अपि तेषां तैर् अस्ति कान्तिर् वा अपि उग्रता अपि वा

स्वभावोक्तिर् अलंकार इति केचित् प्रचक्षते

उक्त अर्थस्य प्रयोगो हि गुरुम् अर्थम् न पुष्यति

पद्म इन्दु भृङ्ग मातंग पुंस्कोकिल कलापिनः

अर्थस्य तद् अवस्थत्वम् स्वभावः अभिहितः यथा

अनुप्रासः सयमको रूपकं दीपक उपमे

वक्त्र कान्ति ईक्षण गति वाणी बालैः त्वया जिताः

क्रियायाः प्रतिषेधे या तद् फलस्य विभावना

किंशुक व्यपदेशेन तरुम् आरुह्य सर्वतः

ज्ञेया विभावना एव असौ समाधौ सुलभे सति

किंचित् काव्यानि नेयानि लक्षणेन महात्मनाम्

इति एवमादिः उदिता गुण अतिशय योगात्

समस्तपादयमकम् इति एतत् पञ्चधा उच्यते

इष्टं च अतिशय अर्थ त्वम् उपमा उत्प्रेक्षयोः यथा

द्विजाति वत् अधीते ऽसौ गुरु वत् च अनुशास्ति नः

स मारुत आकम्पित पीत वासाः बिभ्रत् स लीलम् शशि भासम् अब्जम्
केचिद् ओजः अभिधित्सन्तः समस्यन्ति बहूनि अपि

तत्र असम्भविना अर्थेन कः कुर्याद् उपमां कृती

प्रतिषेध इव इष्टस्य यो विशेष अभिधित्सया

को नाम वह्निना औपम्यम् कुर्वीत शशलक्ष्मणः

साधु वा असाधु वा आगामि पुंसाम् आत्मा एव शंसति

नाना धात्वर्थ गम्भीरा यमक व्यपदेशिनी

एकान्त शुभ्र श्यामे तु पुण्डरीक असितोत्पले

शक्र चाप ग्रहात् अत्र दर्शितं किल कार्मुकम्

भूयसाम् उपदिष्टानाम् अर्थाः नाम सधर्मणाम्

विचित्र बर्ह आभरणाः च बर्हिणो बभुर् दिवि इव अमल विग्रहाः ग्रहाः

आदौ मध्य अन्तयोः वा स्यात् इति पञ्च एव तत् यथा

शीकर अम्भस् मद सृजः तुङ्गा जलद दन्तिनः

समुदाय अभिधानस्य वक्रोक्ति अनभिधानात्

उपमान अधिक त्वम् च तेन असदृश ता अपि च

यथोपपत्ति कृतिभिः उपमासु प्रयुज्यते

आक्रोशन् आह्वयन् अन्यान् आधावत् मण्डलैः नुदन्

गतः अस्तम् अर्कः भाति इन्दुः यान्ति वासाय पक्षिणः

उत्सवः _ एव हन्त दुर्मेधसो हताः वा

पर अनीकानि भीमानि विविक्षोः न तव व्यथा

गा वारयति दण्डेन डिम्भः शस्य अवतारणाः

निष्पेतुः आस्यात् इव तस्य दीप्ताः शरा धनुस् मण्डल मध्य भाजः

साधु साधारण त्व आदिः गुणः अत्र व्यतिरिच्यते

प्रतीत शब्दम् ओजस्वि सु श्लिष्ट पद संधि च

सर्वं सर्वेण सारूप्यं न अस्ति भावस्य कस्यचित्

यत् उक्तम् त्रि प्रकार त्वम् तस्याः कैश्चिद् महात्मभिः

आदि मध्य अन्त विषयम् त्रिधा दीपकम् इष्यते

अमूनि कुर्वते ऽन्वर्थाम् अस्य आख्याम् अर्थ दीपनात्

समास अतिशयोक्ती च षष् अलंकृतयः ऽपराः

वने अथ तस्मिन् वनिता अनुयायिनः प्रवृत्त दान आर्द्र कटाः मतंगजाः

उपमानवतो ऽर्थस्य यत् विशेष निदर्शनम्

मदो जनयति प्रीतिं सा अनङ्गम् मान भङ्गुरम्

सूर्य अंशु संमीलित लोचनेषु दीनेषु पद्म अनिल निर्मदेषु

स लोल माला आनील अलि कुल आकुल गलः बलः

मालिनीः अंशुक भृतः स्त्रियो ऽलंकुरुते मधुः

स साम्यम् आपादयति विरोधे अपि तयोः यथा

सा समासोक्तिः उद्दिष्टा संक्षिप्त अर्थतया यथा

संदष्टक समुद्ग आदेः अत्र एव अन्तर्गतिः मता

कथं पातः अम्बु धाराणाम् ज्वलन्तीनां विवस्वतः

समान वस्तु न्यासेन प्रतिवस्तूपमा उच्यते

जातः तरुः अयम् च उच्चैस् पातितः च नभस्वता

आदि मध्य अन्त यमकम् पाद अभ्यासम् तथा आवलिः

कृत्स्नं च सर्व पादेषु दुष्कृतं साधु तादृशम्

दग्ध अदग्धम् अरण्यान्याः पश्यति इव विभावसुः

श्रव्यं न अतिसमस्त अर्थम् काव्यं मधुरम् इष्यते

पुञ्जीभूतम् इव ध्वान्तम् एष भाति मतंगजः

उपम आदेः अलंकाराद् विशेषो ऽन्यो ऽभिधीयते

किंतया चिन्तया कान्ते नितान्त इति यथा उदितम्

अमी नृपा दत्त समग्र शासनाः कदाचिद् अपि अप्रतिबद्ध शासनाः

दृष्टं वा सर्व सारूप्यम् राजमित्रे यथा उदितम्

असंगृहीतम् अपि अन्यत् अभ्यूह्यम् अनया दिशा

उपन्यसनम् अन्यस्य यत् अर्थस्य उदितात् ऋते

इति वाचाम् अलंकाराः पञ्च एव अन्यैः उदाहृताः

यदु प्रवीरः प्रगृहीत शार्ङ्गः स इन्द्रायुधः मेघ इव आबभासे

अन्वमीयन्त भृङ्ग अलि वाचा सप्तच्छद द्रुमाः

इति एवमादि किं काव्यं वार्त्ताम् एनाम् प्रचक्षते

सोदाहरण लक्ष्माणः वर्ण्यन्ते ऽत्र च ते पृथक्

यस्य अतिशयवान् अर्थः कथं सो ऽसंभवो मतः

साध्व्यः स्व गेहेषु इव भर्तृ हीनाः केका विनेशुः शिखिनां मुखेषु

मालोपमा आदिः सर्वो ऽपि न ज्यायाः विस्तरः मुधा

वर्णानां यः पुनर्वादो यमकं तत् निगद्यते

निर्दिष्ट उपमेये अर्थे वाच्यो वा जलदः अत्र तु

उपमानेन यत् तत्त्वम् उपमेयस्य रूप्यते

नीपो अविलिप्त सुरभिः अभ्रष्ट कलुषम् जलम्

त्रिभिः निदर्शनैः च इदम् त्रिधा निर्दिश्यते यथा

न ते धीर् धीर भोगेषु रमणीयेषु संगता

वासस् शङ्ख अनुपादानात् हीनम् इति अभिधीयते

कृत आगसाम् मार्ग भिदाम् च शासनाः पितृ क्रम अध्यासित तादृश आसनाः

सा अधुना साधुना तेन राजता राजता भृता

ज्ञेयः सो ऽर्थान्तरन्यासः पूर्व अर्थ अनुगतः यथा

दूर्वा काण्डम् इव श्यामं तन्वी श्यामा लता यथा
सर्वा एव अतिशयोक्तिः तु तर्कयेत् तां यथागमम्

समस्त वस्तु विषयम् एक देश विवर्ति च

चीरीमतीः अरण्यानीः सरितः शुष्यत् अम्भसः

अतः पर चारुः अनेकधा अपरः गिराम् अलंकार विधिः विधास्यते

तडित् वलय कक्ष्याणाम् बलाका माल भारिणाम्

प्रसादि सु अभिधानम् च यमकं कृतिनां मतम्

अपां यदि त्वच् च्युता स्यात् फणिनाम् इव

सित असिते पक्ष्मवती नेत्रे ते ताम्र राजिनी

स प्रिया संगम उत्कण्ठाम् सा अ सह्याम् मनसः शुचम्

श्वना इव सारङ्ग कुलम् त्वया भिन्नं द्विषां बलम्

स्कन्धवान् ऋजुः अव्यालः स्थिरः अनेक महा फलः

क्वचिद् अग्रे प्रसरता क्वचिद् आपत्य निघ्नता
धूमः संजायते मूर्ध्नि दारुण आख्यः च चूर्णकः

गृह प्रासाद शैलानाम् नागानाम् ऋषभस्य च

मङ्गलाचार सम्पन्नः स आतुरः वैश्मिको जनः

साध्य त्वम् न च निर्वेदः तद् आरोग्यस्य लक्षणं

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

विकृत्या न स लोके अस्मिन् चिरम् वसति मानवः

शीलं व्यावर्तते ऽत्यर्थं भक्तिः च परिवर्तते

अन् उष्ट्र खर यान स्थम् अ संध्यासु अ ग्रहेषु च

स्वप्ने देवैः स पितृभिः प्रसन्नैः च अभिभाषणम्

अङ्ग व्यसनिनम् दूतं लिङ्गिनं व्याधितं तथा

मुमूर्षतां मनुष्याणां लक्षणं जीवित अन्त कृत्

अथ अतस् गोमयचूर्णीयम् इन्द्रियम् व्याख्यास्यामः

अब्रुवान् मरणम् तस्य न एनम् इच्छेत् चिकित्सितुम्

सोम अर्क अग्नि द्विजातीनाम् गवां नॄणां पयस्विनाम्

प्रेत वत् यस्य कुर्वन्ति सुहृदः प्रेत एव सः

चैत्य ध्वज पताकानाम् पूर्णानां पतनानि च

अश्व गो रथ यानम् च यानं पूर्वोत्तरेण च

तत् पूर्वम् अभितस् वाक्यं वाक्य काले ऽथवा पुनः

भिषज् अभ्यागतम् दृष्ट्वा दूतं मरणम् आदिशेत्

तद् पूर्व दर्शने दूता व्याहरन्ति मुमूर्षताम्

वृष ब्राह्मण रत्न अन्न देवतानाम् च निर्गतिम्

मनोज्ञस्य अन्न पानस्य पूर्णस्य शकटस्य च

भेषजानि न संवृत्तिं प्राप्नुवन्ति यथारुचि

वैद्ये दूता मनुष्याणाम् आगच्छन्ति मुमूर्षताम्

वस्त्र उष्णीष उत्तरासङ्गः छत्त्र उपानह् युग आश्रयम्

अ पृष्टेन न वक्तव्यं मरणं प्रत्युपस्थितम्

पृष्टेन अपि न वक्तव्यं तत्र यत्र उपघातकम्

शयनं वसनं यानं गमनं भोजनं रुतम्

भेरी मृदङ्ग शङ्खानाम् शब्दाः पुण्य अह निस्वनाः

प्राणाः समुपतप्यन्ते विज्ञानम् उपरुध्यते

शुक्रं प्रच्यवते स्थानात् उन्मार्गम् भजते ऽनिलः

लिङ्गानि आरोग्यम् आगन्तु वक्तव्यं भिषजा ध्रुवम्

आतुरस्य गृहे यस्य भिद्यन्ते वा पतन्ति वा

इन्द्रियाणि विनश्यन्ति खिलीभवति चेतना

वैवर्ण्यं भजते कायः काय छिद्रम् विशुष्यति

मरणाय इह रूपाणि पश्यता अपि भिषग्विदा

दधि अक्षत द्विजातीनाम् वृषभाणां नृपस्य च

आगच्छन्ति भिषक् तेषां न भर्तारम् अनुव्रजेत्

दूतम् अभ्यागतम् दृष्ट्वा न आतुरम् तम् उपाचरेत्

पृथिव्या उद्धृतायाः च वह्नेः प्रज्वलितस्य च

विकार सामान्य गुणे देशे काले ऽथवा भिषक्

तन्त्र यन्त्रेषु भिन्नेषु तमो ऽन्त्यं प्रविविक्षताम्

हता अनिष्ट प्रवादाः च दूषणं भस्म पांशुभिः

छत्त्र ध्वज पताकानाम् उत्क्षेपणम् अभिष्टुतिः

रुचक आदर्श सिद्धार्थ रोचनानाम् च दर्शनम्

स्वप्ने सुमनसां च एव शुक्लानां दर्शनं शुभम्

पथ्य आतुर कुलानाम् च वक्ष्यामि औत्पातिकम् पुनः

भवन्ति तानि वक्ष्यामि यथोद्देशं यथागमम्

भिन्नं दग्धं विनष्टं वा तद् वादीनि वचांसि वा

छिन्न भिन्नानि दग्धानि भग्नानि मृदितानि च

पथ छेदः बिडालेन शुना सर्पेण वा पुनः

भिषङ् मुमूर्षतां वेश्म प्रविशन् एव पश्यति

इति औत्पातिकम् आख्यातम् पथि वैद्य विगर्हितम्

गन्धा विकृतिम् आयान्ति भेदं वर्ण स्वरौ तथा

मुक्त केशे ऽथवा नग्ने रुदति अप्रयते ऽथवा

कृत्स्नम् औत्पातिकम् घोरम् अरिष्टम् उपलक्ष्यते

यानि दृष्ट्वा भिषक् प्राज्ञः प्रत्याख्यायात् असंयमम्

मृग द्विजानाम् क्रूराणां गिरो दीप्तां दिशं प्रति

तृण काष्ठ तुष अङ्गारम् स्पृशन्तो लोष्टम् अश्म च

विना देशम् अ शस्तम् च अ शस्त औत्पातिक लक्षणम्

सुर ध्वज पताकानाम् फलानां यावकस्य च

त्रीन् व्याकृतान् च षण्ढान् च दूतान् विद्यात् मुमूर्षताम्

भवन्ति च अत्र

विज्ञातं बहुशः सिद्धं विधिवत् च अवचारितम्

वमन्ति बलम् अङ्गानि चेष्टा व्युपरमन्ति च

यस्य पश्येत् विनाशाय लिङ्गानि कुशलो भिषक्

गुणाः शरीर देशानाम् शीत उष्ण मृदु दारुणाः

अभ्युग्राणां विनाशाय देहेभ्यः प्रविवत्सताम्

निवाते स इन्धनम् यस्य तस्य न अस्ति चिकित्सितम्

नखेषु जायते पुष्पं पङ्को दन्तेषु जायते

प्रेष्याः प्रतीप ताम् यान्ति प्रेत आकृतिः उदीर्यते

दुर्बलानि च सेवन्ते मुमूर्षोः वैश्मिकाः जनाः
शयन आसन यानानाम् उत्तानानां च दर्शनम्

आतुर आचार शील इष्ट द्रव्य सम्पत्ति लक्षणैः

निकषन् इव यः पादौ च्युत अंसः परिधावति

सु आचारम् हृष्टम् अ व्यङ्गम् यशस्यं शुक्ल वाससम्

मार्जनीं मुसलं शूर्पम् उपानह् चर्म विच्युतम्

ते स्तम्भ अनुगताः सर्वे न चलन्ति कथंचन

मोदकानां सुमनसां शुक्लानां चन्दनस्य च

जीवञ्जीवक सिद्धार्थ सारस प्रियवादिनाम्

ऊष्माणः प्रलयं यान्ति विश्लेषं यान्ति सन्धयः

तथा व्यसनिनं प्रेतं प्रेत अलंकारम् एव वा

आक्रोशः संप्रहारो वा प्रतिषेधो विगर्हणम्

दूतानां व्याहृतं श्रुत्वा धीरो मरणम् आदिशेत्

वसतां चरमं कालं शरीरेषु शरीरिणाम्

क्षयं मांसानि गच्छन्ति गच्छति असृक् अपि क्षयम्

सम्प्रेक्ष्य च उग्र कर्माणम् न वैद्यो गन्तुम् अर्हति

मृत दग्ध विनष्टानि भजति व्याहरति अपि

कथयति अप्रशस्तानि चिन्तयति अथवा पुनः

आहारम् उपयुञ्जानः भिषजा सु उपकल्पितम्

अग्नि पूर्णानि पात्राणि भिन्नानि विशिखानि च

विना चतुर्थीं नवमीं विना रिक्तां चतुर्दशीम्

दूतं दृष्ट्वा भिषज् विद्यात् आतुरस्य पराभवम्

अवक्षुतम् अथ उत्क्रुष्टम् स्खलनं पतनं तथा

आतुरस्य भवेत् दुःखम् अथवा अन्यस्य कस्यचित्

अप्रशस्तानि च अन्यानि वैद्ये दूता मुमूर्षताम्

सत्त्व लक्षण संयोगः भक्तिः वैद्य द्विजातिषु

दूतं प्रशस्तम् अव्यग्रम् निर्दिशेत् आगतम् भिषक्

दूत अधिकारे वक्ष्यामो लक्षणानि मुमूर्षताम्

आतुर अर्थम् अनुप्राप्तम् खर उष्ट्र रथ वाहनम्

अत्यर्थं पुनर् एव इयम् विवक्षा नो विधीयते

श्रद्दधानो अनुकूलः च प्रभूत द्रव्य संग्रहः

तस्मिन् एव अधिकरणे यत् पूर्वम् अभिशब्दितम्

यम् उद्दिश्य आतुरम् वैद्यः संवर्तयितुम् औषधम्

इति दूत अधिकारः अयम् उक्तः कृत्स्नो मुमूर्षताम्

पर्याय वचनम् हि अर्थ विज्ञानाय उपपद्यते

अमुण्डम् अजटं दूतं जाति वेश क्रिया समम्

विक्रियन्ते प्रतिच्छायाः छायाः च विकृतिं प्रति

रत्नानां पूर्ण कुम्भानाम् सितस्य तुरगस्य च

वेद अध्ययन शब्दाः च सुखो वायुः प्रदक्षिणः

इति इदम् उक्तम् प्रकृतं यथातथं तत् अन्ववेक्ष्यम् सततं भिषग्विदा

शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धः चेष्टा विचिन्तितम्

उक्तं गोमयचूर्णीये मरण आरोग्य लक्षणम्

प्रवेशे पूर्णकुम्भ अग्नि मृद् बीज फल सर्पिषाम्

लिङ्गेभ्यो मरण आख्येभ्यः विपरीतानि पश्यता

मध्याह्नम् अर्धरात्रम् च भूकम्पं राहु दर्शनम्

हयानां पुरुषाणां च स्वप्ने समधिरोहणम्

यत् द्वादशभिः अध्यायैः व्यासात् परिकीर्तितम्

यस्य गोमय चूर्ण आभम् चूर्णं मूर्धनि जायते

इष्टान् च अपि अपरान् भावान् पुरुषः शुभ लक्षणः

इष्टान् तितिक्षताम् प्राणान् कान्तं वासं जिहासताम्

विनाशाय इह रूपाणि यानि अवस्था अन्तराणि च

दीन भीत द्रुत त्रस्त मलिनाम् असतीम् स्त्रियम्

उपप्लवन्ते पाप्मान ओजः तेजः च नश्यति

अ दारुणेषु नक्षत्रेष्व् अन् उग्रेषु ध्रुवेषु च

दृश्यन्ते दारुणाः स्वप्ना दौरात्म्यम् उपजायते

कन्या पुंस् वर्धमानानाम्

दूत स्वप्न आतुर उत्पात युक्ति सिद्धि व्यपाश्रयम्

इमाम् अपि च बुध्येत गृह अवस्थाम् मुमूर्षताम्

यः फलं तस्य न आप्नोति दुर्लभं तस्य जीवितम्

एतानि पथि वैद्येन पश्यता आतुर वेश्मनि

यस्य स्नात अनुलिप्तस्य पूर्वं शुष्यति उरः भृशम्

शयनं वसनं यानम् अन्यम् वा अपि परिच्छदम्

क्षिप्रं समभिवर्तन्ते प्रतिहत्य बल ओजसी

इति एतानि मनुष्याणां भवन्ति विनशिष्यताम्

लक्षणानि यथोद्देशं यानि उक्तानि यथागमम्

गन्धः सुरभिः वर्णः च सु शुक्लः मधुरो रसः

दर्शनं शुक्ल वस्त्राणाम् ह्रदस्य विमलस्य च

धन ऐश्वर्य सुख अवाप्तिः इष्ट लाभः सुखेन च

जटाः पक्ष्मसु जायन्ते सीमन्ताः च अपि मूर्धनि

मांस मत्स्य विष अमेध्य छत्त्र आदर्श परिग्रहः

द्रव्याणां तत्र योग्यानां योजना सिद्धिः एव च

वैद्ये दूता य आयान्ति ते घ्नन्ति प्रजिघांसवः

अतिमात्रम् अमत्राणि दुर्लभं तस्य जीवितम्
औत्सुक्यं भजते सत्त्वं चेतो भी आविशति अपि
ज्यायो वीर्यं समाश्रित्य न चकम्पे कपिध्वजः

शतशो विशिखान् अवद्यते भृशम् अस्मै रण वेग शालिने

पयोमुच इव अरन्ध्राः सावित्रीम् अंशु संहतिम्

वा

आविवेश कृपा केतौ कृत उच्चैस् वानरम् नरम्

वेत्र शाक कुजे शैले ऽलेशैजे

स स असिः सासो

पार्थ बाणाः पशुपतेर् आवव्रुर् विशिख आवलिम्

प्रथयन्न् अ निवार्य वीर्य ताम् प्रजिगाय इषुम् अ घातुकम् शिवः

स्फुरत् पिशङ्ग मौर्वीकम् धुनानः स बृहत् धनुः

अमी वो मोघम् उद्गूर्णा हसन्ति इव महा असयः

चचार रुचिरश् चारु चारैर् आचार चञ्चुरः

स बभार रण अपेताम् चमूं पश्चाद् अवस्थिताम्

गाण्डीवधन्वनः खेभ्यो निश्चचार हुताशनः

भवद्भिर् अधुना अराति परिहापित पौरुषैः

अथ भूतानि वार्त्रघ्न शरेभ्यः तत्र तत्रसुः

घनं विदार्य अर्जुन बाण पूगम् स सार बाणः ऽयुग् अलोचनस्य

लीलां ललो ऽलोलः शशन्

इति शासति सेना न्याम् गच्छतस् तान् अनेकधा

मन्दम् अस्यन्न् इषु लताम् घृणया मुनिर् एष वः

पुरः सूर्याद् उपावृत्तां छायाम् इव महा तरुः

अ पश्यद्भिः इव ईशानम् रणान् निववृते गणैः

सारतो न विरोधी नः सु आभासः उत

किं त्यक्त अपास्त देव त्व मानुष्यक परिग्रहैः

ज्वलित औषधि जातवेदसा हिमशैलेन समं विदिद्युते

न नोन नुन्नः न ना ननु

हत द्विप नग ष्ठ्यूत रुधिर अम्बु नद आकुले

व्यक्तिम् आयाति महतां माहात्म्यम् अनुकम्पया

पातित उत्तुङ्ग माहात्म्यैः संहृत आयत कीर्तिभिः

विफलीकृत यत्नस्य क्षत बाणस्य शम्भुना

ननु हो मथना घोरा नाथ महः नु न

आसुरे लोक वित्रास विधायिनि महा आहवे

शर वृष्टिम् विधूय उरुम् उदस्तां सव्यसाचिना

अयं वः क्लैब्यम् आपन्नान् दृष्ट पृष्ठान् अरातिना

ज्वलितानि अगुणैः गुर्वी स्थिता तेजसि मान्य ता

निशित असिः अतस् ऽभीको ऽमरणा रुचा

प्रकृत्या ह्य् अ मणिः श्रेयान् न अलंकारः च्युत उपलः

ह्रदैर् इव अर्क निष्पीतैः प्राप्तः पङ्को दुरुत्सहः

भेजे दिशः परित्यक्त महा इष्वासा च सा चमूः

काका

तेन भीमा भीम अर्जन फल आननाः

वरं कृत ध्वस्त गुणात् अत्यन्तम् अ गुणः पुमान्

तद् गणाः ददृशुर् भीमं चित्र संस्थाः इव अचलाः

माभीदा बत

घनं ससार अयुग लोचनस्य

अङ्गान्य् अभिन्नम् अपि तत्त्व विदाम् मुनीनां रोमाञ्चम्

हैमा इषु माला शुशुभे विद्युताम् इव संहतिः

निर्भिन्न पातित अश्वीय निरुद्ध रथ वर्त्मनि

मा विहासिष्ट समरं सम रन्तव्य संयतः

न न अनुकम्प्य विशिखाः शिखाधर ज वाससः

त्रास जिह्मम् यतश् च एतान् मन्दम् एव अन्वियाय सः

महा इषु जलधौ शत्रोर् वर्तमाना दुरुत्तरे

युष्माभिर् उन्नतिं नीतं निरस्तम् इह पौरुषम्

भीताः शित शर अभीताः शंकरं तत्र शंकरम्

पाण्डवः परिचक्राम शिक्षया रण शिक्षया

मुनि इषु दहन आतप्तान् लज्जया

वाणैर् बाणैः समासक्तं शङ्के ऽशं केन शाम्यति

सम्पश्यताम् इति शिवेन वितायमानं लक्ष्मीवतः क्षितिपतेस् तनयस्य वीर्यम्

अथ अग्रे हसता साचि स्थितेन स्थिर कीर्तिना

अवद्यन् पत्रिणः शम्भोः सायकैर् अवसायकैः

स्यन्दना नो च तुरगाः विपत्तयः

नुन्नो न न

ना सुखो ऽयं न वा भोगः धरणी स्थः हि राजसः

नाग राजः इव आबभौ

जगती शरणे युक्तो हरि कान्तः सुधा सितः

मुञ्चति ईशे शराञ् जिष्णौ पिनाक स्वन पूरितः

चारुणा रमते को ऽभीतो रसित आशिनि

विस्मयेन तयोर् युद्धं चित्र संस्थाः इव अचलाः

धृत उल्का अनल योगेन तुल्यम् अंशुमता बभौ

आस्थाम् आलम्ब्य नीतेषु वशं क्षुद्रेष्व् अरातिषु

चल अचलः ऽनेक इव क्रिया वशात् महा ऋषि संघैः बुबुधे धनंजयः

रुरोध मार्गणैर् मार्गं तपनस्य त्रिलोचनः

निषिध्य हसता किंचित् तत्र तस्थे ऽन्धकारिणा

प्राप्य पारम् इव ईशानम् आशश्वास पताकिनी

निवारयिष्यन् विदधे सिताश्वः शिलीमुख छाय वृताम् धरित्रीम्

तार संराव विहत श्रुतिः

सेना न्या ते जगदिरे किंचिद् आयस्त चेतसा

विवस्वत् अंशु संश्लेष द्वि गुणीकृत तेजसः

क्षतं क्षुण्ण असुर गणैः अ गणैः इव किं यशः
न अतिपीडयितुम् भग्नान् इच्छन्ति हि महा ओजसः

गुर्वीं काम् आपदं हन्तुं कृतम् आवृत्ति साहसम्

दध्वान ध्वनयन्न् आशाः स्फुटन्न् इव धराधरः

रमक त्वम् अ कर्षति

रुजन् पर इषून् बहुधा आशु पातिनः मुहुः शर ओघैः अपवारयन् दिशः

इच्छति ईशः च्युत आचारान् दारान् इव निगोपितुम्

चार चुञ्चुः चिर आरेची चञ्चत् चीर रुचा रुचः

मारुत आपूर्ण तूणीर विक्रुष्ट हत सादिनि

परिमोहयमाणेन शिक्षा लाघव लीलया

शिवः प्रह्लादयामास तान् निषेध हिम अम्बुना

खण्डित आशंसया तेषां पराङ्मुख तया तया