tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अरत्निः इन्द्रकीलः

जनपद मध्ये समुदय स्थानम् स्थानीयम् निवेशयेत् वास्तुक प्रशस्ते देशे नदी संगमे ह्रदस्य अ विशोषस्य अङ्के सरसः तटाकस्य _ वृत्तम् दीर्घम् चतुरश्रम् _ वास्तु वशेन _ प्रदक्षिण उदकम् पण्य पुटभेदनम् अंस पथ वारि पथाभ्याम् उपेतम्
आश्विनं शंसति तस्मात् कुमारं जातं संवदन्त उप वै शुश्रूषते नि वै ध्यायति इति यद् आश्विनं शंसति श्रोत्रम् एव अस्य तत् संस्करोति
अमुष्य पुत्रः पौत्रो नप्ता इति पूर्वेषां

अथ एतत् राज वाहनम् सुब्रह्मण्याय दद्याद् दक्षिणावत्सु कर्म संयोगात्

अन् आह्वानम् आचार्याः प्रातरनुवाक अन्ता सुब्रह्मण्या इति

उत्करे तु तत्र तिष्ठन्

आगच्छ इति पूर्वं देव आह्वानात् धानंजय्यः
मुखे मे सारघं मधु दत्सु संवननं कृतं चाक्रवाकं संवननं यत् नदीभ्यः उदाहृतम्

इति
इत्था हि सोम इन् मद इति पङ्क्तिः

त्वं ह्य् एक ईशिषे सनाद् अमृक्त ओजसा

इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्र वोचं त्वे ह यत् पितरश् चिन् न इन्द्र इति पञ्चदश यस् तिग्म शृङ्गः वृषभो न भीम उग्रो जज्ञे वीर्याय स्वधावान् उद् उ ब्रह्माण्य् ऐरत श्रवस्य आ ते मह इन्द्रो ऽत्य् उग्र इति पञ्च सूक्तानि

त्वाम् इद् हि हवामहे त्वं ह्य् एहि चेरव इति बृहतः स्तोत्रिय अनुरूपौ प्रगाथौ

अभि त्वा शूर नोनुमो ऽभि त्वा पूर्व पीतये इति रथन्तरस्य स्तोत्रिय अनुरूपौ प्रगाथौ
अथ उ ब्रह्म वै रथंतरं क्षत्रं बृहद् ब्रह्म खलु वै क्षत्रात् पूर्वम् ब्रह्म पुरस्तात् म उग्रं राष्ट्रम् अव्यथ्यम् असद् इत्य् अथ अन्नम् वै रथंतरम् अन्नम् एव अस्मै तत् पुरस्तात् कल्पयत्य् अथ इयम् वै पृथिवी रथंतरम् इयं खलु वै प्रतिष्ठा प्रतिष्ठाम् एव अस्मै तत् पुरस्तात् कल्पयति
वेध विधानम् आह अष्टानवतिर् इत्यादि

एष रस दरद इत्यादि शत अंश वेध विधिः कथं अत्र शत अंशे अष्टानवतिः भागाः तारस्य रूप्यस्य पुनर् इह कनक भागः स्यात् एक एव इति पुनः सूतस्य दरद आदि मिलित रसस्य एकः भागः एक अंशः इति सर्वे शत अंशाः शत अंशेन वेध इति
सा इत्यादि
त्रिष्टुभि प्रस्तुतायां चक्षुषा आदित्यम् संदध्यात्

रेतस्यायां प्रस्तुतायां मनसा अपः संदध्यात्

तस्य मनसा मनो ध्यायेत्
स्वरसाम्न उपयन्ति इमे वै लोकाः स्वरसामान इमान् वै लोकान् स्वरसामभिर् अस्पृण्वंस् तत् स्वरसाम्नां स्वरसाम त्वम् तद् यत् स्वरसाम्न उपयन्त्य् एष्व् एव एनम् तत् लोकेषु आभजन्ति
कराल वदनः वर प्रदः
स यदि त्वं तत् साम वेत्थ यद् अहं वेद त्वम् एव म उद्गास्यसि

स यो वस् तत् साम वेद यद् अहं वेद स एव म उद्गास्यति
तृतीयकं वितृतीयं सदन्दिम् उत हायनम्
देवा उद्नो दत्त उदधिम् भिन्त्त दिवस् पर्जन्याद् अन्तरिक्षात् समुद्रात् ततो नो वृष्टी आवत
जयन्ताय स्वाहा इति मध्यमस्य जुहोति
यः तु मधुरो गुरुः अम्लो लघुः इत्यादि व्यपदेशः स साहचर्य उपचारात्
प्रथमं दीर्घां मूषां कृत्वा च पुनः तां बन्धित त्रि भाग प्रणालिकाम् बन्धिता त्रि भागे प्रणालिका यस्याः सा तां च कृत्वा तस्य अग्रे यन्त्रस्य अग्रे प्रणालिकायां मूषा अन्तर् इति अर्थः
अमीमृणन् वसवः

इन्द्र सेनाम् मोहय अमित्राणाम्

अग्निः नः शत्रून् प्रति एतु विद्वान् प्रतिदहन् अभिशस्तिम् अरातिम्
यथा कलां यथा शफं यथा ऋणम् संनयन्ति
तस्मिन् कर्म करणम् प्राग् अग्न्याधेयात्

अग्निश् च सर्व भक्ष त्वम् तस्मान् निष्कल्मषाः स्त्रियः

अत ऊर्ध्वं गुरुभिर् अनुमता देवराज् जनयेत् पुत्रम् अपुत्रा
तत् सा परिश्रित्य व्रतयति तूष्णीम्
बोधनं च एव कुण्डल्यास् तिष्ठेच् च एव उत्कटासनम्
विष्णोः शर्म असि शर्म यजमानस्य शर्म मे यच्छ इति अंसं प्रोर्णुते

योक्त्रेण पत्नीं संनह्यति यथा दर्श पूर्णमासयोः सं त्वा नह्यामि इति एतया

उत्तरेण नाभिं निष्टर्क्यं ग्रन्थिं कृत्वा दक्षिणतो नाभेः पर्यूहते
यद् उ वसिष्ठो ऽपश्यत् तस्माद् वसिष्ठस्य जनित्रे इत्य् आख्यायेते
यदि प्रातस्सवनात् सोमो ऽतिरिच्येत गौर् धयति मरुताम् इति माध्यंदिनस्य पवमानस्य पुरस्तात् स्तुयुः
अथ वरुणम् उपतिष्ठते त्वं वरुण उत मित्र इति

उदितेषु नक्षत्रेषु त्रीन् प्राणायामान् धारयित्वा सावित्रीं सहस्र कृत्वस् आवर्तयेत्
असिक्न्य् अस्य् ओषधे निर् इतो नाशया पृषत्

अस्थि जस्य किलासस्य तनू जस्य च यत् त्वचि
परमस्यां परावति शुष्को च तिष्ठतः
ब्राह्मणः अश्वमेधे अ विद्वान् वृत्तिः स वः

मध्यमस्य राजतः
अत्त्य् अन्नं पश्यति प्रियं भवत्य् अस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतम् एवम् आत्मानं वैश्वानरम् उपास्ते
मार्कण्डेय उवाच

अ हीन अङ्गः अपि अरोगः च पञ्च इन्द्रिय समन्वितः

ततो भ्रष्टः तु राज इन्द्रैः समृद्धे जायते कुले

शतं वर्ष सहस्राणि स्वर्ग लोके महीयते

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे षट्त्रिंशो ऽध्यायः
समानी व आकूतिः समाना हृदयानि वः
सोमः राजा सविता च राजा भुवः राजा भुवनम् च राजा
सर्वे ऊष्माणः प्रजापतेः आत्मानः

सर्वे स्पर्शाः लेशेन अन् अभिनिहिताः वक्तव्याः मृत्योः आत्मानम् परिहराणि इति
ॐ मातामहीः स्वधा नमस् तर्पयामि

ॐ मातॄः स्वधा नमस् तर्पयामि

ॐ गुरु पत्नीः स्वधा नमस् तर्पयामि
सो अत्र आ लोमभ्य आ नखेभ्यः सर्वः स अङ्गः आप्यते तस्मात् सर्वाणि भूतान्य् आ पिपीलिकाभ्य आप्तान्य् एव जायन्ते
अथ उ भगस्य यत् श्रान्तम् तेन संज्ञपयामि वः
पाङ्क्तः वै यज्ञः यज्ञस्य एव आप्त्यै

मध्यावर्षे पुनर्वसू नक्षत्रम् उदीक्ष्य पुनर् आदधीत

पञ्च पदा पङ्क्तिः
आतिथ्या परिधीन् इध्मे

समानम् आ आज्यानाम् ग्रहणात्
अथ एनम् दक्षिणस्यां दिशि रुद्रा देवाः षड्भिश् च एव पञ्चविंशैर् अहोभिर् अभ्यषिञ्चन्न् एतेन च तृचेन एतेन च यजुषा एताभिः च व्याहृतिभिर् भौज्याय तस्माद् एतस्यां दक्षिणस्यां दिशि ये के च सत्वतां राजानो भौज्याय एव ते ऽभिषिच्यन्ते भोज इति एनान् अभिषिक्तान् आचक्षत एताम् एव देवानां विहितिम् अन्व् अथ एनम् प्रतीच्यां दिश्य् आदित्या देवाः षड्भिश् च एव पञ्चविंशैर् अहोभिर् अभ्यषिञ्चन्न् एतेन च तृचेन एतेन च यजुषा एताभिः च व्याहृतिभिः स्वाराज्याय तस्माद् एतस्याम् प्रतीच्यां दिशि ये के च नीच्यानां राजानो ये ऽपाच्यानां स्वाराज्याय एव ते ऽभिषिच्यन्ते स्वराﾱ इत्य् एनान् अभिषिक्तान् आचक्षत एताम् एव देवानां विहितिम् अन्व् अथ एनम् उदीच्यां दिशि विश्वे देवाः षड्भिश् च एव पञ्चविंशैर् अहोभिर् अभ्यषिञ्चन्न् एतेन च तृचेन एतेन च यजुषा एताभिः च व्याहृतिभिर् वैराज्याय तस्माद् एतस्याम् उदीच्यां दिशि ये के च परेण हिमवन्तं जनपदा उत्तरकुरव उत्तर मद्राः इति वैराज्याय एव ते ऽभिषिच्यन्ते विराﾱ इत्य् एनान् अभिषिक्तान् आचक्षत एताम् एव देवानां विहितिम् अन्व् अथ एनम् अस्यां ध्रुवायाम् मध्यमायाम् प्रतिष्ठायां दिशि साध्याश् च आप्त्याः च देवाः षड्भिश् च एव पञ्चविंशैर् अहोभिर् अभ्यषिञ्चन्न् एतेन च तृचेन एतेन च यजुषा एताभिः च व्याहृतिभी राज्याय तस्माद् अस्यां ध्रुवायाम् मध्यमायाम् प्रतिष्ठायां दिशि ये के च कुरु पञ्चालानाम् राजानः स वश उशीनराणाम् राज्याय एव ते ऽभिषिच्यन्ते राज इति एनान् अभिषिक्तान् आचक्षत एताम् एव देवानां विहितिम् अन्व् अथ एनम् ऊर्ध्वायां दिशि मरुतश् च अङ्गिरसः च देवाः षड्भिश् च एव पञ्चविंशैर् अहोभिर् अभ्यषिञ्चन्न् एतेन च तृचेन एतेन च यजुषा एताभिः च व्याहृतिभिः पारमेष्ठ्याय माहाराज्याय आधिपत्याय स्वावश्याय आतिष्ठाय इति स परमेष्ठी प्राजापत्यो ऽभवत्
तं हांस्रं विवेद
अर्यमाणम् पूषणम् इति उत्तरयोः

ब्राह्मणः सह उद कुम्भः प्रावृतः वाग्यतः अग्रेण अग्निम् गत्वा उदक् मुखः तिष्ठेत्

सर्वत्र उपरिष्टात् महाव्याहृतिभिः प्राजापत्यया च
स्वे वै स तत् सोमे ऽकल्पयत् तस्माद् यत्र क्व च यजमान वशः भवति कल्पत एव यज्ञो ऽपि
स्वर्गो वै लोको माध्यंदिनं सवनम्
यः अन्नाद्यम् इच्छेत् प्रयाज आहुतिभिः दक्षिणा सः इयात्
दुःस्वप्न्यं दुस् जीवितम् रक्षो अभ्वम् अराय्यः
सम्पातं च श्येनपातम् अथ आकुलम्
एतासाम् अपि सर्वासां तृतीयानां फलं भवेत्
तद् धूमम् इति वै प्रदीयते

एतं ह वा एतं त्रय्या विद्यया गायन्ति
आभारिषं विश्व भेषजीम् अस्य अदृष्टान् नि शमयत्

नि गावो गोष्ठे असदन् नि मृगासो अविक्षत
अभ्र सत्त्वस्य अधिकारम् आह संकर इत्यादि
यदि वज्रो विसृष्टस् त्वा आर काटं पतित्वा यदि वा विरिष्टम्

रोहिण्याम् अह्नि जाता असि रोहिण्य् अस्य् ओषधे
योग अन्तरम् आह सुरदारु इत्यादि
तन्तीं प्रसार्यमाणां बद्ध वत्साम् च अनुमन्त्रयेत इयम् तन्ती गवां माता इति
अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा अथ याचति स्फ्यम् उद पात्रम् बर्हिर् हिरण्यम् इति
अद्भुतो व्याख्यातः
अग्नय इत्य् उपांश्व् अनुब्रूहि इति उच्चैः

अथ मदन्तीर् उपस्पृश्य उपोत्थाय विस्रस्य हिरण्यम् अवधाय राजानम् आप्याययन्त्य् अंशुर् अंशुस् ते देव सोम आप्यायताम् इन्द्राय एक धन विदे आ तुभ्यम् इन्द्रः प्यायताम् आ त्वम् इन्द्राय प्यायस्व इति

तद् अर्धरात्रे प्रयच्छति
जानीत स्म एनम् परमे व्योमन् देवाः सधस्था विद लोकम् अत्र
ऋचा एव हौत्रम् अकरोत् यजुषा आध्वर्यवम् साम्ना औद्गात्रम् अथर्व अङ्गिरोभिः ब्रह्मत्वम्

मनसा च एव हि वाचा च यज्ञः वर्तते
दूतम् अनुमन्त्रयते ऽनृक्षरा ऋजवः सन्तु पन्था एभिः सखायो यन्ति नो वरेयम्

अप्रजस्तां पौत्र मृत्युम् पाप्मानम् उत वा अघम्

अथ अस्यै वाससी प्रोक्ष्य अनुमन्त्र्य ददाति या अकृन्तन्न् अवयन् या अतन्वत याः च देवीर् अभितो ऽददन्त
आपो यद् वस् ऽर्चिस् तेन तं प्रति अर्चत यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः
तत आग्रहायण्यां पौर्णमास्याम् एवम् एव एतत् कर्म क्रियते

अर्ध मासान् विभजन्ती सा नः पूर्णा अभिरक्षतु स्वाहा
इति
प्राशित्रम् आह्रियमाणम् प्रतिमन्त्रयेत मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रतिपश्यामि इति
वैश्यान् तेन भक्षेण जिन्विष्यसि

ईश्वरः ह अस्मात् द्वितीयः वा तृतीयः वा वैश्य ताम् अभ्युपैतोः
अथ उ खल्व् आहुर् एको वै प्रजापतेर् व्रतं बिभर्ति गौर् एव

ता हिंकारेण एव अभ्यजिघ्रत्

तथा ह अस्य प्रीतो हिंकारो भवति
तं सरस्वत्यै शैशवे निधाय त्रिः पुनर् प्रयाणम् प्रायन्
एते ह वै प्रतिव्याहाराः

तस्माद् व् अन्य उदन्ता अशनायुकतरा इव
अच्छ अयम् वो मरुतः श्लोक एत्वा विष्णुं निषिक्त पाम् अवोभिः

इति
अथ एतस्य हविषः वीहि स्वाहा

कः इदम् कस्मै अदात्
तस्यां संभारान् उपकल्पयते

तस्य दार्विहोमिकः संस्कारः
स उ चेद् अ विद्वान् अनुष्टुभम् अभिव्याहरति अत्यक्रमिषम् इति होत्रे प्राह

न अनुष्टुभः ऽधीयते

न एतत् अहर् अन्योन्यस्मा उपहताय व्याहुः
दक्षिणा उद्वास्य न प्रत्यभिघारयेत्

मध्यमम् पिण्डम् पुत्र कामाम् प्राशयेत् आधत्त इति

तथा एव पिण्डान् निधाय जपेत् अत्र पितरः मादयध्वम् यथाभागम् आवृषायध्वम् इति
तस्मात् केवलश एव सूक्तान्य् अनुब्रूयात्

तत् तथा न कुर्याद् यजमानस्य ह ते रेतो विलुम्पन्त्य् अथ उ यजमानम् एव यजमानो हि सूक्तम्
रक्तगण आधिक्यम् दर्शयन् आह य इत्यादि
युवं नो धत्तम् इह भेषजानि प्र यच्छतं वृषणा जेत्वानि
ते वाचं समारोहन्
अङ्गान्य् अग्रभं सर्वा रात्रीणाम् अतिशर्वरे
पुनर् अपि पिष्टी दोला तप्ते औषध पिण्डे दोलया उत्तप्ते उष्ण ताम् नीते क्रामण औषधानाम् पिण्डे क्षेप्य मध्ये स्थाप्य कस्य उपरि खर्परे मृद् मय पात्र उपरि
तत उपांशुं गृह्णाति

तम् आदाय वाचं यच्छत्य् आ आग्रयणात्

गृहीत्वा शत मानम् हिरण्यम् अभिव्यनित्य् आ नः प्राण एतु परावत इति

हुत्वा सदसि शेषं भक्षयति यथा पुरस्तात्
उभाभ्यां हेतुभ्यां वसति उभयोः हेत्वोः वसति

विश्वस्मै

स्वम् अज्ञाति धन आख्यायाम्

उभयेषाम्
न ह्य् एष सूनुः
स्तुत शस्त्रे अधिके षोडशी चेत्

पशु देवता वनस्पतिभ्याम् वा सोम उपदेशात् इतरासाम्

यज्ञायज्ञियं स्तोत्रम् उपाकरोति होतृ चमसम् उपस्पृश्य
सर्वम् एव एनम् स आत्मानम् संभरति
राय इति यजमानः पत्न्याः

नयन्ति पत्नीम्
ययोः संख्याता वरिमा पार्थिवानि याभ्यां रजो युपितम् अन्तरिक्षे

अप इतस् वायो सविता च दुष्कृतम् अप रक्षांसि शिमिदां च सेधतम्
आहुत्योः आग्नेयी एषा आग्नेयी इतरा

या वै अग्नेः जातवेदसः तनूः तया एष प्रजाः हिनस्ति अग्निहोत्रे भागधेयम् इच्छमानः
इमे गृहा मयोभुव ऊर्जस्वन्तः पयस्वन्तः

ऐष्यामि भद्रेणा सह भूयांसो भवता मया
ते वै ततो ऽपहता असुरा अछावाकस्य उक्थम् अश्रयन्त सो ऽब्रवीद् इन्द्रः कश् च अहम् च इमान् इतो ऽसुरान् नोत्स्यावहा इत्य् अहं च इति अब्रवीद् विष्णुस् तस्माद् ऐन्द्रावैष्णवम् अछावाकस् तृतीयसवने शंसति इन्द्रः च हि तान् विष्णुश् च ततो ऽनुदेताम्
पुनर् टङ्कण आल विषैः टङ्कणं सौभाग्यं आलं हरितालं विषं कन्द जम् एतैः पिष्टैः द्वन्द्वमेलापः स्यात् इति पुनः संबन्धः
माधुर्य सौकुमार्ययोः अभावात् ससमास बहुल अत्यन्त उद्भट पदा च
ताभ्यः श्रान्ताभ्यस् तप्ताभ्यः संतप्ताभ्यो यद् रेत आसीत् तद् अभृज्ज्यत
अहिफेनम् अफूकम् एतद् समम् वज्रक्षारैः विमर्दयेत्
ते अब्रुवन् देव शरीरैः वै इदम् अमृत शरीरैः समापाम न वै इदम् मनुष्याः समाप्स्यन्ति एत इमम् यज्ञम् संभराम इति
उपसन्ने तु अहर् रात्रम्
तत्र जिता स अर्ध रुदितम् करं विधुनुयात् प्रणुदेद् दशेत् परिवर्तयेद् बलाद् आहृता विवदेत् पुनर् अपि अस्तु पण इति ब्रूयात्

सर्वं सर्वत्र

संवाहिकायाः तु नायकम् आकारयन्त्या निद्रा वशात् अकामाया इव तस्य ऊरुवोः वदनस्य निधानम् ऊरु चुम्बनम् पादाङ्गुष्ठ चुम्बनम् चेत्य आभियोगिकानि
सु पूजिताम् वस्त्र पुष्प चन्दन आदिना

ब्रह्म देया इति संज्ञा तत्र विवाहे जातस्य श्राद्ध पङ्क्ति पावन त्व व्यवहारात्

समावर्तन अनन्तरम् एव दातव्या इति हलायुधः
गन्ध पुष्प धूप दीप अन्न फल उदकैः अमुष्मै नमो ऽमुष्मै नम इति गन्ध पुष्प धूप दीपैः अमुष्मै स्वाहा अमुष्मै स्वाहा इति अन्नेन अमुम् तर्पयाम्य् अमुं तर्पयामि इति फल उदकेन अत्र नमस्यन्ति

यथास्वं पितृभ्यश् च कल्पयन्ति मातामहेभ्यश् च पृथक् पृथक् इत्य् एतैर् एव नामधेयैः
रुधिर आख्यः वैतरणी कृमिशः कृमिभोजनः

तत् अण्डम् महता रुद्र प्रधानेन च वेष्टितम्

भूयस् तत्र दैतेया वसन्ति च भुजङ्गमाः
पक्वायां वा

हविर्भिर् वा आश्विनाभावः तु

परिस्रुत् होमः दक्षिणे ऽग्नौ
आटः परो अच् अचि च पूर्वो य आट् तयोः पूर्व परयोः आट् अचोः स्थाने वृद्धिर् एकादेशो भवति
वाच् मे इयम् मधुना संसृष्टा

मधुमती पत्ये अस्मि जाराय मधुमत्तरा

मधु पृथिवी

अथ उ मधव्यम् मे भंसः
हुते वैसर्जने ऽन्वङ्ङ् अग्नेः प्रतिपद्यते

उपस्थे ब्रह्मा राजानं कुरुते
दीक्षित दण्डम् सोमे

स मैत्रावरुणे प्रेष्य इति आह यज स्थाने वचने
प्रतिगृह्य तृणे अ युक्त्वा इति गौतम शाण्डिल्यौ धानंजय्यः च
न अस्मिन् किं चन कर्म क्रियते
उपहूतः वाचस्पतिः
अथ आह एहि यजमान इति
धृतव्रतेन हि मया छन्दांसि गुरवो ऽग्नयः

उन्मत्त मूक जड वत् विचरन् गजसाह्वये

स कदाचित् सरस्वत्या उपस्पृश्य जलं शुचिः
शप्तारम् अत्र नो जहि दिवो वृक्षम् इव अशनिः
जनिष्यमाणा इत्य् अ जातेषु

प्राण सोम इति मुख्यान् प्राणान् अभिमृशेरन्
अरण्यस्य वत्सो ऽसि विश्व नामा विश्व अभिरक्षणः ऽपाम् पक्वो ऽसि वरुणस्य दूतो अन्तर्धि नाम
अथ देहन्यासः

मैं मध्यमायै नमः

ऐं ह्रीं श्रीं कर आस्फालाय नमः

ऐं ह्रीं श्रीं महा कुल बोध आवलि मण्डलाय नमः ऐं ह्रीं श्रीं महा कौल मण्डलाय नमः
ये उस्रिया बिभृथो ये वनस्पतीन् ययोर् वां विश्वा भुवनान्य् अन्तः

अ संतापे सु तपसा हुवे वाम् उर्वी गभीरे कविभिर् नमस्ये
तेन धान्य पण्य निचयान् च अनुज्ञाताः कुर्युः

पल हीन अतिरिक्ते द्वादश पणः दण्डः

अनुज्ञात क्रयात् उपरि च एषाम् स्व देशीयानाम् पण्यानां पञ्चकं शतम् आजीवं स्थापयेत् पर देशीयानाम् दशकम्
कोपस्य सम कारकम्
वाचम् अष्टापदीम् अहम् इत्य् अष्टौ हि चतुर् अक्षराणि भवन्ति
तम् अब्रवीत् कथा मा अभ्यायच्छसि इति
यद् अविं ददात्य् आव्यं तेन अवजयति
तेन अश्वः अभिष्टूयेत इति

तम् ऋग्वेद एत्य उवाच अहम् अश्वं शमेयम् इति

केन नु त्वं शमयिष्यसि इति

भगो इति ह अस्मै प्रतिश्रुतं प्रतिशुश्राव
एवम् वश्य इन्द्रियः पर स्त्री द्रव्य हिंसाः च वर्जयेत् स्वप्नम् लौल्यम् अनृतम् उद्धत वेष त्वम् अनर्थ्य संयोगम् अधर्म संयुक्तम् अनर्थ संयुक्तम् च व्यवहारम्
तम् उपरि आसीनम् अधस्ताद् उपासीरन्न् अन्ये ब्राह्मणेभ्यः
निर्वपत्य् एष आग्नीध्र ऐन्द्राग्नम् एकादश कपालम्

अभिघारयति
अभि त्वाम् अहम् ओजसा इन्द्रः दस्यून् इव अभुवम्

अहम् कल्पयन्ती एषु गृहेषु दुष्टरा
त्रिणवम् अभ्यावर्ति त्रयस्त्रिंशम् अग्निष्टोम साम सर्वे षोडशाः पवमानाः

सप्तदशम् अभ्यावर्त्य् एकविंशम् अग्निष्टोम साम सर्वे षोडशाः पवमानाः
तं हन्ता अभ्यागच्छाम इति
तेभ्यः ह अन्ये अधिजाताः

एते वै ते त्रयः भक्षाः राजन् इति ह उवाच येषाम् आशाम् न इयात् क्षत्रियः यजमानः
उपरस बद्धे रसे उपरसैर् गन्ध आदिभिः अष्टभिः बद्धो बन्धनम् आपन्नो यः असौ रसः तस्मिन् भुक्ते सति भोक्तुः अङ्गानि हस्त पाद आदीनि स्फुटन्ति
तेन प्रावृत उद्गायति
तद् यज्ञम् अभ्यत्यनयत्

ते ऽब्रुवन् नेदीयो न्वाव एतर्हि

यद् वृष्टात् प्रजाश् च ओषधयः च जायन्ते ते सप्तम्याव् अकरोत्

स यजूंष्य् एव हिङ्कारम् अकरोद् ऋचः प्रस्तावं सामान्य् उद्गीथं स्तोमम् प्रतिहारं छन्दो निधनम्
अप प्राच इन्द्र विश्वाꣳ अमित्रान् इति मैत्रावरुणः पुरस्तात् सूक्तानाम् अहर् अहः शंसति
आश्राव्य आह इन्द्र अग्निभ्याम् छागस्य वपां मेदः प्रेष्य इति
यावद् विज्ञानस्य गतं तत्र अस्य यथाकाम चारः भवति यो विज्ञानं ब्रह्म इति उपास्ते

विज्ञानेन वा ऋग्वेदं विजानाति यजुर्वेदं सामवेदम् आथर्वणं चतुर्थम् इतिहास पुराणम् पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यं राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यम् एकायनं देव विद्याम् ब्रह्म विद्याम् भूत विद्याम् क्षत्र विद्याम् नक्षत्र विद्याम् सर्प देव जन विद्याम् दिवं च पृथिवीं च वायुं च आकाशम् च अपः च तेजश् च देवांश् च मनुष्यांश् च पशूंश् च वयांसि च तृण वनस्पतीन् श्वापदानि आ कीट पतंग पिपीलकम्
पर्याधत्त इति पर्यादधतम्

मध्ये पञ्चमम्
रसायने भोज्य अभोज्यम् आह वर्जित इत्यादि

पुनः शाल्योदनं कियत् मानम् द्वि चतुर् षष् पल मानम्
गान्धर्वः स तु विज्ञेयो मैथुन्यः काम सम्भवः

इच्छया अन्योन्य संयोगः कन्या वरयोः समय पूर्वकः उपगमो गान्धर्व विवाहः
रयिः असि
पुरा ह वा अस्य प्रातरनुवाकाद् गायत्रेण विश्वरूपासु यज्ञः संस्थितो भवति य एवं वेद
आयुर् माता मतिः पिता नमस् त आविशोषण

यद् अभ्यवचरणो ऽभ्यवैषि स्वपन्तम् पुरुषम् अ कोविदम् अयस्मयेन वर्मणा वरुणो ऽन्तर्दधातु मा
श्यामजयन्ताय लौहित्याय श्यामजयन्तो लौहित्यः पल्लिगुप्ताय लौहित्याय पल्लिगुप्तो लौहित्यः सत्यश्रवसे लौहित्याय सत्यश्रवा लौहित्यः कृष्णधृतये सात्यकये कृष्णधृतिः सात्यकिः श्यामसुजयन्ताय लौहित्याय श्यामसुजयन्तो लौहित्यः कृष्णदत्ताय लौहित्याय कृष्णदत्तो लौहित्यो मित्रभूतये लौहित्याय मित्रभूतिर् लौहित्यः श्यामजयन्ताय लौहित्याय श्यामजयन्तो लौहित्यस् त्रिवेदाय कृष्णराताय लौहित्याय त्रिवेदः कृष्णरातो लौहित्यो यशस्विने जयन्ताय लौहित्याय यशस्वी जयन्तो लौहित्यो जयकाय लौहित्याय जयको लौहित्यः कृष्णराताय लौहित्याय कृष्णरातो लौहित्यो दक्षजयन्ताय लौहित्याय दक्षजयन्तो लौहित्यो विपश्चिते दृढजयन्ताय लौहित्याय विपश्चिद् दृढजयन्तो लौहित्यो वैपश्चिताय दार्ढजयन्तये दृढजयन्ताय लौहित्याय वैपश्चितो दार्ढजयन्तिर् दृढजयन्तो लौहित्यो वैपश्चिताय दार्ढजयन्तये गुप्ताय लौहित्याय
रश्मयो देवा दैवाश् चमसाध्वर्यवस् ते ते देवयजनं ददतु इति

पर्जन्यो देवो दैव उद्गाता स ते देवयजनं ददातु इति

यथा पितृ यजनम् तथा श्मशान करणम्
ता उ गायत्र्यो गायत्र्यो वा एतस्य त्रि अहस्य मध्यंदिनं वहन्ति तद् वै तच् छन्दो वहति यस्मिन् निविद् धीयते तस्माद् गायत्रीषु निविदं दधाति
स उपकल्पयत आर्षभं चर्म सुवर्ण रजतौ च रुक्माव् औदुम्बरं पात्रं दध्य् अभिषेचनाय
ततः संप्रेष्यत्य् अग्नीद् औपयजान् अङ्गारान् आहर इति
प्राच्यां रक्षस्व मां विष्णो त्वा अहम् शरणं गतः

कृत्वा रक्षस्व मां विष्णो नमः ते पुरुषोत्तम
बभूव पूर्णं त्रिपुरं तथा पुरा यथा अम्बरम् भूरि जलैः जल प्रदैः

सर्वेषां कामगानि स्युः सर्व लोक अतिगानि च

गगन आवरण आभानि हंस पङ्क्ति निभानि च
आहवनीयस्य च वै स गार्हपत्यस्य च दक्षिणाग्नेः च यज्ञस्य च यजमानस्य च पशूनाम् च प्रियम् धाम भवति यः एवम् वेद
भूर्जे तु धारिताः कण्ठे बाहौ च इति जय आदि दाः

ॐ क्षैं शिवाय नमः

प्लवङ्गः कीलकः सौम्यः साधारण विरोधकृत्

रेवती आदि मृग अन्ताः च ऋक्षाणि प्रथमा कला
तत् सवितुर् वृणीमहे ऽद्या नो देव सवितर् इति वैश्वदेवस्य प्रतिपद् अनुचरौ राथंतरे ऽहनि प्रथमे ऽहनि प्रथमस्य अह्नः रूपम्
सदा अरण्यात् समिधः आहृत्य आदध्यात्

तद् अष्टमेषु ब्राह्मणम् उपनयीत त्रि अधिकेषु राजन्यम् तस्मात् एक अधिकेषु वैश्यम्

वसन्तः ग्रीष्मः शरद् इति ऋतवः वर्ण आनुपूर्व्येण
यथा नः सुमना असो यथा नः सु फला भुवः

इन्द्रः सीतां नि गृह्णातु तां पूषा अभि रक्षतु
अथ ह एनम् अन्वाहार्यपचनो ऽनुशशास आपो दिशो नक्षत्राणि चन्द्रमा इति

सर्वम् आयुर् एति
स य एवम् एतद् रथंतरम् अग्नौ प्रोतं वेद

सर्वम् आयुर् एति
स ब्रह्म विद्याम् सर्व विद्या प्रतिष्ठाम् अथर्वाय ज्येष्ठ पुत्राय प्राह
अथ एनम् संशास्त्य् अग्नेश् च असि ब्रह्मचारिन् मम च अपः ऽशान कर्म कुरु ऊर्ध्वः तिष्ठन् मा दिवा स्वाप्सीः समिध आधेहि

न अनुप्रणुदेत्
तस्मात् ह अपि एतर्हि भूयान् इव मृत्युः
प्रति वस्तोर् अहर् द्युभिः
एतत् श्रेयः ये अभिनन्दन्ति मूढाः जरा मृत्युम् ते पुनर् एवा अपियन्ति

तानि आचरथ नियतम् सत्य कामाः

इष्टापूर्तम् मन्यमानाः वरिष्ठम् ना अन्यत् श्रेयः वेदयन्ते प्रमूढाः
त्रीणि वर्ष सहस्राणि त्रेता युगम् इह उच्यते

ततस् अहनि गते तस्मिन् सर्वेषाम् एव जीविनाम्

ब्राह्मण्य भावस्य ततस् तथा औत्सुक्यम् विशीर्यते
निपातः इति वर्तते
भूयः एव अभिपाय शेषम् ब्राह्मणाय दद्यात्

अन्नस्य राष्ट्रिः असि इति अर्घ्यम् प्रतिगृह्णीयात्
सा तृतीयम् अहः प्राप्य वैरूपा भवति यद् इदं तिर्यग् वाच एहि प्रेह्य् आहर उपाहर आशय पायय इति
बृहत् त्वम् अग्ने रक्षः अधमम् जहि

मध्यमम् नि उत्तमम् शृणीहि
भुवः प्रपद्ये अमुना अमुना अमुना
तं देवा अब्रुवन्न् अयं वै प्रजापतिर् अकृतम् अकर् इमं विध्य इति स तथा इति अब्रवीत् स वै वो वरं वृणा इति वृणीष्व इति स एतम् एव वरम् अवृणीत पशूनाम् आधिपत्यं तद् अस्य एतत् पशुमन् नाम

तम् अभ्यायत्य अविध्यत् स विद्ध ऊर्ध्व उदप्रपतत् तम् एतम् मृग इत्य् आचक्षते य उ एव मृग व्याधः स उ एव स या रोहित् सा रोहिणी या उ एव इषुः त्रि काण्डा सा उ एव इषुः त्रि काण्डा

भवति वै स यो अस्य एतत् एवं नाम वेद
तेभ्यो हिङ्कारम् प्रायच्छत्

तस्मात् ते ऽमृताः
त्वष्टा विष्णुः प्रजया संरराणो यजमानाय द्रविणं दधातु
तद् यन् मध्येनिधनं भवति प्रतिष्ठित्या एव
सु श्रुतिः च मा उपश्रुतिः च मा हासिष्टां सौपर्णं चक्षुर् अजस्रं ज्योतिः
तथा इति प्रतिपन्नान् तान् संहितान् पण कर्मणा
अति अम्लम् चुक्र आदि अति लवणम् क्षार आदि अति कटुकम् निम्ब कटुका इत्यादि एतै रस संस्रावः जरो जारण करः भवति जरति इति जरः
तत् एष श्लोकः स्तेनः हिरण्यस्य सुराम् पिबन् च गुरोः तल्पम् आवसन् ब्रह्म हा च एते पतन्ति चत्वारः पञ्चमः च आचरन् तैः इति

सः एनान् ब्रह्म गमयति

एष देव यानः पन्थाः इति
स दीक्षित इति ह स्म आह
एष उ ह वै वाचो ऽन्तो यत् प्रक्षः प्रास्रवणः

चक्रवती सदः हविर्धाने भवत उलूखल बुध्नः यूप उत्क्रान्त्या अन् अपभ्रंशाय

प्राञ्च उदञ्चो यन्ति
तीर्थं गत्वा स्नातः शुचि वासाः उदक अन्ते स्थण्डिलम् उद्धृत्य सकृत् क्लिन्नेन वाससा सकृत् पूर्णेन पाणिना आदित्य अभिमुखः ऽघमर्षणं स्वाध्यायम् अधीयीत
अमू ये दिवि सुभगे विचृतौ नाम तारके

स क्षेत्रियं विषाणया विषूचीनम् अनीनशत्

वि क्षेत्रियस्य मुञ्चताम् अधमं पाशम् उत्तमम्
एभिः इन्द्रः जठरम् आ पृणीते त्रिभिः पात्रैः उत विश्वे च देवाः

देवानाम् पात्राणि निहितानि यानि तानि सम् पाति यः ऋतस्य गोपाः

धाता वेद सविता एतानि सर्वा बृहस्पतिः प्रथमः देवः अग्निः
शङ्खौ मर्म त्रयम् कण्ठो रक्तं शुक ओजसी गुदम्
शोधन द्रावकाणाम् शोधन द्रावण विधानम् आह आसाम् इत्यादि
तां दोहम् उपजीवाथ पितरः सहस्रधा मुच्यमानां पुरस्तात् स्वधा नमः पितृभ्यः स्वाहा
देवं देवत्रा सूर्यम् अगन्म ज्योतिर् उत्तमम्

सप्तर्षिभ्य एनं परि ददामि ते एनं स्वस्ति जरसे वहन्तु
विद्युर् मे अस्य देवा इन्द्रो विद्यात् सह ऋषिभिः
कुसुम शर बाण भावेन यदि रञ्जयसि कृष्णम् इदम् एतत् अनुरूपम्

सत्यम् एव असि यदि सुदति मयि कोपिनी देहि खर नखर शर घातम्

चण्डि त्वम् एव मुदम् न पञ्चबाण चण्डाल काण्ड दलनात् असवः प्रयान्तु

व्यथयति वृथा मौनम् तन्वि प्रपञ्चय पञ्चमम् तरुणि मधुर आलापैः तापम् विनोदय दृष्टिभिः

बन्धूक द्युति बान्धवः अयम् अधरः स्निग्धः मधूक छविः गण्डः चण्डि चकास्ति नील नलिन श्री मोचनम् लोचनम्

प्रिये चारु शीले मुञ्च मयि मानम् अनिदानम् सपदि मदन अनलः दहति मम मानसम् देहि मुख कमल मधु पानम्
तेभिः एव तु कर्शनैः कर्शितस्य अत्यशनात् अति स्निग्ध गुरु मधुर शीत अशनात् पिष्ट इक्षु क्षीर तिल माष गुड विकृति सेवनात् मन्दक मद्या अतिपानात् हरितक अति प्रणयनात् आनूप औदक ग्राम्य मांस अति भक्षणात् संधारणाद् अबुभुक्षस्य च अति प्रगाढम् उदपानात् संक्षोभणात् वा शरीरस्य श्लेष्मा सह मारुतेन प्रकोपम् आपद्यते

यदा पुरुषो वातलो विशेषेण ज्वर वमन विरेचन अतीसाराणाम् अन्यतमेन दर्शनेन कर्शितो वातलम् आहारम् आहरति शीतं वा विशेषेण अतिमात्रम् अस्नेह पूर्वे वा वमन विरेचने पिबति अनुदीर्णां वा छर्दिम् उदीरयति उदीर्णान् वात मूत्र पुरीष वेगान् निरुणद्धि अत्यशितो वा पिबति नव उदकम् अतिमात्रम् अति संक्षोभिना वा यानेन याति अति व्यवाय व्यायाम मद्य शोक रुचिः वा अभिघातम् ऋच्छति वा विषम आसन शयन स्थान चङ्क्रमण सेवी वा भवति अन्यत् वा किंचिद् एवंविधम् विषमम् अतिमात्रम् व्यायाम जातम् आरभते तस्य अपचारात् वातः प्रकोपम् आपद्यते
अत्याक्रम्य आश्राव्य आह अदितिम् इत्य् उपांशु यज इति उच्चैः

अथ चतुर एव आज्यस्य गृह्णान आह सोमाय इति उपांश्व् अनुब्रूहि इति उच्चैः

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह अग्निम् स्विष्टकृतं यज इति

मार्जयन्ते
प्रति पश्यति

परा पश्यति
मार्कण्डेय उवाच

राहु ग्रस्ते तथा सोमे विमुक्तः सर्व किल्बिषैः
स प्रजापतिर् यज्ञं देवेभ्यः सम्प्रायच्छत् ते देवा यज्ञम् अतन्वत तम् आहरन्त तेन अयजन्त त ऋचा एव हौत्रम् अकुर्वन् यजुषा आध्वर्यवम् साम्ना उद्गीथम् यद् एव एतत् त्रय्यै विद्यायै शुक्रं तेन ब्रह्मत्वम् अकुर्वन्
यथोपपत्ति वा
तेन रात्रिः सौमी प्रीता
अथ ह एनान् पूर्वः पप्रच्छ ब्राह्मणाः कथा भगवन्तो यूयम् अग्निहोत्रं जुहुथ इति
अष्टादश इध्मम् परिधि वृक्षाणाम्

चात्वाल उत्करौ अन्तरेण संचरः

खादिरः स्रुवः

प्रतिकर्म उद्धरणम् अप्रसङ्गे
कथम् अन्येष्व् अहःसु संशंसति कथम् अत्र न संशंसेद् इति
तद् इति प्रतिपद्यते तत् तद् इति वा अन्नम् अन्नम् एव तद् अभिप्रतिपद्यते

एतां वाव प्रजापतिः प्रथमां वाचं व्याहरद् एक अक्षर द्वि अक्षराम् तत इति तात इति
यः समुदयं द्विगुणम् उद्भावयति स जनपदं भक्षयति
तस्य ह वै एतस्य ब्रह्मनः नाम् सत्यम् इति

तत् यथा अपि हिरण्य निधिम् निहितम् अ क्षेत्र ज्ञाः उपरि उपरि संचरन्तः न विन्देयुः एवम् एव इमाः सर्वाः प्रजाः अहर् अहर् गच्छत्यः एतम् ब्रह्म लोकम् न विन्दन्ति

तस्मात् हृदयम्
अस्तमित आदित्ये ऽन्तरागारे ऽग्निम् उपसमाधाय जय अभ्यातानान् राष्ट्रभृत इति हुत्वा अक्षत धानानाम् च अक्षत सक्तूनाम् च समवदाय अभिघार्य जुहोति
प्राक् स्विष्टकृतो मुखं तु पञ्च आज्य आहुतीः जुहुयात्

यस्मिंस् तु समावेशयेत् तस्य सवनस्य वशम् उपयान्ति इतराणि

न हि गृहपतेर् उपदीक्षा विद्यते

यदि सौविष्तकृत्या प्रचरन्ति खलु वै यदि बहूनि वा स्रुवेण यथा अवदानेन अतिक्रामेत्
नाशाय अलम् इयम् पुण्या पठ्यते शुभसप्तमी
शीतपाकी गुञ्जा
प्रथमं तत् सत्त्वम् करिणा नागेन सह हेम क्रियासु स्वर्ण कार्येषु निर्व्यूढं रसे निर्वाहितं कुर्यात् इति अर्थः
अनागसं ब्रह्मणा त्वा कृणोमि शिवे ते द्यावापृथिवी उभे स्ताम्
उपहूतं गो अश्वम् उपहूता अज अवयः

अथ उ अन्नस्य कीलाल उपहूतो गृहेषु मे
आपो मलम् इव प्राणैक्षीत् सर्वान् मत् शपथाꣳ अधि

तेन सहस्र काण्डेन परि नः पाहि विश्वतस्
दीन अन्ध कृपण अनाथ बाल वृद्ध कृश आतुरान्

अश्वमेधात् पुनर् श्रेष्ठं वदामि शृणु सुव्रत

एतत् यः कुरुते भक्त्या दानम् अश्वस्य मानवः
तस्य तद् एतद् एव मण्डलम् ऊधः
पञ्चदशो माध्यंदिनः पवमानस् सप्तदशानि पृष्ठानि
कुल सत्त्रम् इति कार्ष्णाजिनिः

न असम्भवात्

अ चोदित त्वात् च
पवमानः पुनातु मा क्रत्वे दक्षाय जीवसे
स य एवम् एतां जगतीं भूमानं प्रजातिम् उपास्ते भूमानम् एव प्रजया पशुभिर् गच्छति यत्र एव सजातो भवति तद् ग्रामणीर् भवति इति

भूमा वै प्रजातिर् जगती छन्दसाम्
अर्धा इतरेभ्य ऋत्विग्भ्यः
सूयते ह वा अस्य क्षत्रं यो दीक्षते क्षत्रियः सन् स यदा अवभृथात् उदेत्य अनूबन्ध्यया इष्ट्वा उदवस्यति अथ एनम् उदवसानीयायां संस्थितायाम् पुनर् अभिषिञ्चन्ति

तस्य एते पुरस्ताद् एव सम्भारा उपक्ﾱप्ता भवन्त्य् औदुम्बर्य् आसन्दी तस्यै प्रादेश मात्राः पादाः स्युर् अरत्नि मात्राणि शीर्षण्य अनूच्यानि मौञ्जं विवयनं व्याघ्र चर्म आस्तरणम् औदुम्बरश् चमस उदुम्बर शाखा तस्मिन्न् एतस्मिंश् चमसे ऽष्टातयानि निषुतानि भवन्ति दधि मधु सर्पिर् आतप वर्ष्याः आपः शष्पाणि च तोक्मानि च सुरा दूर्वा
न आसाद्यन्ते ऽग्निवेशस्य तन्त्रे चरक संस्कृते
निततः इव न्यग्रोधः अवरोधैः भूम्याम् प्रतिष्ठितः इव
महा ऋषीणाम् इदम् गुह्यं सर्व पाप प्रमोचनम्

कृष्ण पक्षे चतुर्दश्यां स्नात्वा संतर्पयेत् शुचिः
इति ह प्रजापतिर् उवाच प्रजापतिर् उवाच

मघवन् मर्त्यं वा इदं शरीरम् आत्तं मृत्युना

न वै स शरीरस्य सतः प्रिय अप्रिययोः अपहतिर् अस्ति
ग्रहान् मे ऽग्रहीत् प्राचारीन् मे ऽशुश्रुवन् मे समनसस् कार्षीद् अयाक्षीन् मे ऽवषट्कार्षीन् म इत्य् अध्वर्यवे
ककारः कित् कार्य अर्थः