tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अपराध हतम् दृष्ट्वा नाडीजङ्घो ऽपि गौतमम्

अनिर्वेदेन लभ्यन्ते हारिता अपि संपदः

कोपः साम्यात् अपक्रान्तः मा गमः पुत्रि पूतने

मृदुं बालम् इव अ धैर्यम् विनोद रसिकम् सदा

अदर्शयत् ततस् चित्र हेम वल्ली मनोहरम्

गृहीत्वा पतितो विप्रः चिरम् भवति गर्दभः

पूज्येषु विमुखा मोहात् सर्वथा हि मुमूर्षवः

अंशु शाखा सहस्रेषु रवेः शकुनयो यथा

स्व अन्त बोध कपाले अस्मिन् प्लुष्टम् पञ्चशिखेन मे

तं त्वम् आराध्य वर दम् तपसा पार्वतीपतिम्

संकर्षणः सर्व हरः प्रलये याति रुद्र ताम्

कृत्वा कुल उचितम् कर्म मा विषादं वृथा कृथाः

गुरुः तम् ऊचे मिथुनम् अहर् रात्रम् तत् उच्यते

अनृतेन अनृत आचारः चिकित्स्यः किल भूभुजा

नाना इन्धन प्रयत्नः च न कलत्रं न याचकाः

राजा विचार्य सु चिरम् तयोः विवदमानयोः

नृत्यन्ति शोचन्ति पतन्ति यान्ति हसन्ति गायन्ति वदन्ति यत् च

जितः पाण्डु सुतेन इति पृष्टः शान्तनवो ऽब्रवीत्

प्रयाति तरला लक्ष्मीः स्रवति आयुः अलक्षितम्

शुद्धं विज्ञाय तं व्याघ्रः प्रसादी आसीत् विलज्जितः

त्यक्त वानर रूपम् च सुकुमारी पतिव्रता

सुहृद्भिः प्रणय क्रीतैः मान क्रीतैः मनीषिभिः

दिवि दृष्टं किम् आश्चर्यम् पश्चात् धर्मम् प्रवक्ष्यसि

तृप्तिं पितॄणां श्राद्धेषु वदन्ति श्रुति कोविदाः

संचरन् बुबुधे सर्वं स्व वृत्तम् राज जीविनाम्

छच्छुन्दरिर् गन्ध हरी मत्स्यो भवति निह्नवी

विनष्ट शीतः क्षुध् क्षामः तम् अयाचत भोजनम्

असौम्याः सौम्य चरिताः मृदवः क्रूर कारिणः

तरवः तद् बल आक्रान्ताः विशीर्यन्ते पतन्ति च

अवदत् वित्तम् अस्मि इति चतुर्थो अपि अथ निर्गतः

मनोरथो रथो यस्य संयतः शान्ति रश्मिभिः

अव्ययं परमं चक्रं बुद्धिः च इति परं महत्

सा भर्त्रा सहसा आहूता न च प्राप्ता द्विज अन्तिकम्

इति उक्त्वा राक्षसे याते कर्णं पप्रच्छ भार्गवः

आत्मनः तान् च गूहेत छिद्रं यत् चिन्तयेत् अरेः

उवाच महसां राशिः प्रीत्या अभ्येत्य सुदर्शनम्

अहिंसा धाम धर्मस्य दुःखस्य आयतनम् स्पृहा

तेजसि एकरसे तेजो धृत्वा हेम्नि इव काञ्चनम्

ब्राह्मेण तेजसा युक्तं बलं क्षात्रं हि दुःसहम्

अद्य तु उत्सन्न मर्यादाः त्यक्ताः ते दुर्मदा मया

गूढः तु वेश्मनि इव अग्निः न अन्तर् कोपो गण उद्भवः

इति राज्ञा विषण्णेन पृष्टः प्रोवाच नारदः

वेनं नाम सुतं तस्यां सम्प्राप्य तपसे ययौ

प्रद्युम्न सदृशम् देव त्वत्तः पुत्र गुण उचितम्

अतिथि द्विज भृत्यानाम् शेषम् अश्नाति यः सदा

न हि कश्चिद् कृते कार्ये कर्तारम् अनुमन्यते

मोक्षं प्रयातो जनकः कथम् इति अथ भूभुजा

तानि अपि ज्वलितानि एव भीताः त्यक्त्वा मुनि ईश्वराः

अनग्नयः सत्त्र भुजः क्षत्त्रियाः क्षेत्र जीविनः

मुनिः तम् वृषभो नाम बभाषे स स्मित आननः

अभिनन्द्य निजं राज्यं स्वीकृत्य प्रकृतीः तथा

भगवन् एष मां द्वीपी क्षुधितो हन्तुम् आगतः

अनन्तो भगवन्त् विष्णुः देवदेवः जगत्प्रभुः

स्वच्छन्द चारी सुखितः स उद्योगः विजित इन्द्रियः

आवर्तमाने भुवने दृष्ट्वा क्रोधं समाययौ

कम्पमान तनुः सा अथ शय्याम् आरुह्य विक्लवा

इति असंसारिणाम् एव सतां वृत्तिः महीयाः

कृतघ्नः काल पुरुषैः नरकेषु आहतः भृशम्

यासां प्राण पणेन अपि वल्लभं सुरत अमृतम्

श्रीमान् पुनर् ददानि अन्नम् प्राक् संस्कार ध्या एव सः

रुद्धं सिंहम् इव स्फार शर काञ्चन पञ्जरे

इति स्तुति पदैः दिव्यैः वेद प्रोक्तैः च नामभिः

शोणित आपूर्ण पिठरम् सरमा आसङ्ग संकुलम्

पाप आत्मानः विशस्यन्ते यत्र तैः भ्रकुटि मुखैः

अतः शेषां कथाम् एष स्वयं वदतु नारदः

यो यथार्थां वसुमतीं चक्रे काञ्चन वृष्टिभिः

पातुम् अर्हसि कौन्तेय पृथ्वीं पृथुः इव अपरः

सर्व अवलोकने सूर्यः पापानां निग्रहे यमः

संजात करुणः तेषु पक्षि रूपी पुरंदरः

असम्यक् दर्शिणाम् एषाम् दुःख तत्परम् अन्यथा

ततः स करुणा आविष्टः मत्स्येषु सहवासिषु

करैः गृहीत्वा त्यजति पयो भूमौ प्रविश्य च
उवाच कर्म वैचित्र्यात् ते ते लोकाः शरीरिणाम्

रक्ष्यते ब्राह्मणैः श्राद्धं विष्णु पूजा पुरःसरैः

तथा अपि एकः न तत्याज गां प्रतिग्रह पालनात्

विहस्य उत्पत्य सहसा स शरीरः अपि अदेह वत्

विहित अ विहित उदीर्णः सूक्ष्मो ऽयं धर्म संकरः

यमाभ्याम् इति अभिहिते प्रिया प्रणयिनी प्रियम्

प्रभोः भूत भृतः भूतभावनस्य भव छिदः

मन्त्रिभिः हेम गर्भानि कारयित्वा अक्षिपत् पुरस्

यथा वन निवृत्तेषु सा मा अस्मे विधास्यति

गङ्गा यमुनयोः मध्ये च्यवनो अन्तर् जल व्रतः

वाराणस्यां पुरा व्यासो मैत्रेयेण निमन्त्रितः

एष शस्त्रेण सहसा हन्यते यो ऽत्र लम्बते

न विश्वसेत् प्रिय _ विशेषेण कृत आगसाम्

पुरा बभूव भूपालः प्रेरकः पूरिका पतिः

साम्राज्य विजयी यज्वा पाहि भूमिपते प्रजाः

तरत् तरंग लोलः हि देहि देह समागमः

रजन्याम् अथ संत्रासात् सः संचिन्त्य एव शल्मलिः

कदाचिद् सः ऽर्थितः श्राद्धे शूद्रेण अगात् तद् आश्रमम्

चारैः सदा तद् आचारम् जानन् कार्याणि निक्षिपेत्

तद् गिरा मिश्र ताम् यातं ततः पुत्र शत द्वयम्

भीष्मो अवदत् नरपतिः क्षीणः संधाय वैरिभिः

हन्तुं न शक्याः ते वृक्षा महा ओघैः विनमन्ति ये

सार्थः सु दूर गामी इव न अर्थितः ऽपि विलम्बते

पृष्टः को अयम् इति श्रीमान् हर्ष पूर्णः अब्रवीत् रविः

नारदेन इति कथिते व्यासेन अपि मुहुर् मुहुर्

सो ऽयाचत सत् आचार भ्रंश भीरुः नरेश्वरम्

कीट कोश अस्थि संस्पृष्टम् श्राद्धम् अश्नन्ति राक्षसाः

मुक्ता वृक्षा न दृश्यन्ते मोक्षः चेद् त्यक्त कर्मणाम्

जेता भवति शत्रूणां सर्व लोक अभयंकरः

प्रहृष्टा बुद्धि साराणाम् अ द्वेष्टारः हि साधवः

इति उक्त्वा विरते कृष्णे तम् अपृच्छत् युधिष्ठिरः

जीवितं स्त्री त्व जातानाम् पुत्राणां प्रणत आननः

नाना पुरुष संवास हास उल्लास विलासिनीम्

यत् उवाच शुकं पुत्रं पराशर सुतः मुनिः

तद् सुतः कर्दम आख्यः च विरक्तः काननं ययौ

अथ अर्जुनेन प्रणयात् प्रेरितः पुष्करेक्षणः

सत् आचार प्रवृत्तानाम् यथा शास्त्र अनुसारिणाम्

भृत्य अर्थि शेषम् ये ऽश्नन्ति ते धन्या विघस आशिनः

पूजां विधत्स्व शीत आर्तः शरणं हि एष वाञ्छति

शृणोति करुण आक्रन्दम् श्रुत्वा च त्रायते भयात्

गत क्लमः क्षणं तस्थौ मुनिः विस्मय निश्चलः

ततः कदाचिद् तद् वृत्तम् श्रुत्वा व्याघ्रो ऽभिपत्य तम्

जीवः च कीदृशो देहे स च यातः क्व तिष्ठति

कालाय धाम्ने वर्णानां सर्व लोक मय आत्मने

शिल उञ्छ वृत्तिना पूर्वं सिद्धः पृष्टो अब्रवीत् इति

इति एवम् स्व कृतैः एव क्षीयन्ते कर्मभिः जनाः

अहम् इति एव संसारो न अहम् इति एव तद् क्षयः

क्रीडा विहारी लोके ऽस्मिन् यद् अ सक्तः न लिप्यसे

प्रजाः पालय विस्रब्धं हत नाथाः च योषितः

शूद्रो ऽहं बहुभिः पापैः कीट योनिम् इमाम् श्रितः

निधाय मारुत सुतम् यौवराज्ये महा भुजम्

भूत अभय प्रदानम् तु दानानां प्रवरं स्मृतम्

महा ओघेन इव वाहिन्यो भवन्ति विमल आशयाः

ऋतु काल अभिगामी च ज्येष्ठानां प्रणतः क्षमी

अथ कृष्ण अभ्यनुज्ञातः निस्तरङ्ग इव उदधिः

जीव रत्न भृतः यूयं काष्ठ लोष्ट उपम आकृत्याः

ततस् तद् वचसा गत्वा गोमती तीरम् अग्र्य जः

यत इन्द्रिय इच्छाः मुच्यन्ते संसारात् ब्रह्मचारिणः

निहतं त्वादृशं पुत्रं या श्रुत्वा अपि न दीर्यते

हेम स्तन उरु जघनाम् काञ्चनाम् इव पुत्रिकाम्

उवाच कानने पूर्वं घन छायः अभवत् द्रुमः

माम् उत्तराम् दिशं विद्धि स्त्री वृत्तान्तम् प्रदर्शितम्

हिरण्य वर्णाम् वसुधां यावत् वीक्ष्य विशृङ्खलम्

धन क्रीतैः तथा भृत्यैः धार्यते श्रीः _

गाधि पत्नी च कालेन विश्वामित्रम् अजीजनत्

अन्तेवासी भृगु भुवः सो ऽथ ब्रह्मास्त्र याचकः

अथ पृष्टो अब्रवीत् भीष्मः करवालस्य संभवम्

स्तैन्यम् एतत् न जानीषे कस्मात् पर फल अशनम्

शुद्धाय तस्मै भृत्याय विमोहात् पुत्रैः मा क्रुधः

स निवेद्य सदा राज्ञे प्रत्यक्षं समदर्शयत्
पर निन्दा रतः शार्ङ्गो मत्स्यो विश्वस्त घातकः

जल अन्तरे क्षालनाय चिक्षिपुर् जाल जीविनः

छत्त्रं तस्य यशः शुभ्रं युयुत्सुः तूर्णम् अग्रहीत्

शनैस् आश्वासयन् ऊचे मेघ गम्भीर निःस्वनः

व्यासम् एत्य सरित् तीरे ववन्दे हर्ष निर्भरः

सा विद्रुतं सहस्राक्षं चिरम् अन्विष्य सर्वतः

लक्ष्मीं विनश्वरः शोचेत् कः काल कवलीकृताम्

अहिंसा लक्षणम् धर्मं सर्व भूत अभय प्रदम्

मैत्त्रः स्याद् अ खल आसङ्गी युध्येत न तु बन्धुभिः

भिक्षा पात्रे निपतितं तत् रेणु ब्रह्मचारिणः

अथ प्रवाति पवने कृते च अध्ययने शुकः

गो दान सदृशम् लोके दानम् अन्यत् न विद्यते

प्रयातो रन्तिदेवः च यज्ञेषु पशु चर्मभिः

तत्र अगस्त्य मुनिः न्यस्तम् न अपश्यत् निज पुष्करम्

भव भर्ग शिवैः आश्वासैः भवानी वल्लभैः प्रभो

न तत् जगन्ति नाम अस्ति यद् अन् आक्रम्यम् आपदाम्

स शरीरः पुरा राजा ब्रह्म लोकम् भगीरथः

पालयेत् स्व गणम् राजा परेषां भेदयेत् गणम्

देही वासनया विद्धः तत् तत् वेत्ति शुभ अशुभम्

त्वद् प्रवाहेषु अखिलान् पश्यामि उन्मूलितान् द्रुमान्

शनैस् उन्मील्य नयने पाण्डवान् वीक्ष्य स अनुगान्

स्वस्ति गच्छामि भूपाल भयात् त्वद् अनुजीविनाम्

श्लाघ्याय श्रेयसे कर्म यदि कालः प्रतीक्षते

अ राग मोहः हृष्ट आत्मा चरामि अनुपलक्षितः

तम् अभ्येत्य अब्रवीत् माता व्याघ्री पिशुन शङ्किता

शुको ऽथ तत्र पितरं शिष्यान् विनय शालिनः

मृणाली लीलया येन वराहेन उद्धृता मही

प्रेरको भगवान् कालः सर्वं क्षयति संक्षये

अवदं तपसा येषां कम्पन्ते दैवतानि अपि

सम्यक् दण्डः व्रतं यस्य स राजा यज्वनां वरः

उष्ट्रः परेण तपसा प्रजापति वरात् पुरा

तनुः नाम मुनिः तत्र प्रांशुः कृशतर आकृतिः

स गलित सकल अन्तर् स्वान्त विश्रान्ति मूल उद्गत निज बल शक्ति स्फोटित अशेष चक्रम्

भगीरथः च भूपालः तपसा यस्य जाह्नवी

तत् कथम् नृपते मुक्तः स्पर्शं वेत्सि स राग वत्

मांसं मिथस् च खादन्ते राष्ट्रे राज विवर्जिते

पञ्च इन्द्रिय हितम् तुष्ट्यै तुष्टिः उत्सेक कारिणी

सुवर्ण दानेन नृणां क्षीयते किल पातकम्

एतत् गाङ्गम् वचः श्रुत्वा तथा इति ऊचे सरित्पतिः

अन्येद्युस् अपि सा रात्रौ तथा एव तम् अभाषत

धर्मात्मज उपदेशेषु नकुलेन कथा अन्तरे

तालु रन्ध्र समुत्थम् तत् तेजः द्विज _

सततं स्वान्त विश्रान्तः परम अमृतम् अश्नुते

तत् एव दण्डधारस्य धर्म भ्रातुः महीभृतः

पुनः पृष्टो अवदत् भीष्मः दानानां फलम् उत्तमम्

शैशवे क्षौम वसनम् यस्य अङ्के लडता मया

सर्वत्र विहिता नाम मुक्तिः निर्लेप चेतसाम्

न सन्ति तिष्ठन्ति उच्चैस् वा न ते यान्ति पराभवम्

बिभ्राणं वाससी विष्णुं नौमि नेत्र रसायनम्

मृत्युना यस्य सौहार्दं यो न वेत्ति आयुषः ऽवधिम्

दह्यमाने ऽपि नगरे न अभजत् दुःख विक्रियाम्

मर्यादाम् अनुवर्तन्ते ललनाः चपल आशयाः

धीवरेभ्यः सहस्राणि कोटि कोटि शतानि च

मेघ जाल समारूढम् व्योम्नि सोम शत उज्ज्वलम्

निर्वर्णयन् अनिमिषः नारदो अभूत् स्मर आकुलः

विचचार चिरं धन्वी महेन्द्र गिरि सानुषु

दाव अनले तनुं त्यक्त्वा लुब्धको ऽपि दिवं ययौ

मम सेनापतिः अयम् सुदेवः केन कर्मणा

लघु दण्डाः पुरा अभूवन् मृदवः अल्प द्रुहः जनाः

गुरु उपदेश सम्बन्धम् वद ज्ञानम् अनामयम्

ललत् कुण्डल गण्डेन स तेन भुवि पातितः

भीष्मः पृष्टो अवदत् कृष्णः यत् आह अन्धक भूपतिम्

अ विलुप्त मनाः प्राह बलिर् वामन वञ्चितः

दशकण्ठ द्विषः राज्ये जीवितं प्राप दुर्लभम्

एवं सारः त्रिवर्गस्य धर्मः शुभ फल प्रदः

कृमिः भूत्वा ततो गर्भ शतेषु अन्तर् विपद्यते

हरेत् अर्थान् न साधुभ्यः संश्रयेत न दुर्जनम्

भार्गवः च यथा जातो रामः क्षत्र क्षयः ऽर्जितः

एतत् चिन्तयतः तस्य कृष्ण रात्रिः प्रवर्तिता

मा कुरुध्वं प्रयासे अस्मिन् व्यसने कलहे मतिम्

एक पाश अंश शेषम् तं चकार नय कोविदः

कृत अपकारे विश्वासं मोहात् यः याति बालिशः
ववर्ष कनकं यस्मै वत्सरं पाकशासनः

यज्वनां धर्म शीलानाम् वैराग्य न्यस्त कर्मणाम्

तण्डिः नाम मुनिः पूर्वं गुह्यैः गीतैः स्वयंभुवा

व्यग्रान् मुनीन् विषण्ण आत्मा तान् उवाच कृताञ्जलिः

पर लोके धनं धर्मः शीलं तु निखिलं धनम्

भक्त्या निर्वर्तित स्नानः भेजे सिंहासनं मुनिः

मृतः प्रलापं बाष्पं च न शृणोति न पश्यति

तारितः किल्बिषाद् घोरात् इन्दोतेन कृपालुना

न ते देशा न ते शैला न ते जनपदाः क्षितौ

उवाच श्रीः यथा राज्ञां न करोति तडित् भ्रमम्

सती संरक्षितः लेभे न च वै पूर्ववत् स्थितिम्

वसिष्ठ आद्याः मुनि वराः नृपा दशरथ आदयः

उञ्छ व्रतः ययौ सिद्धिं गीयमानः सुरैः दिवि

शस्त्रं तथा अश्मनः यानि क्षयम् एते स्व जन्मसु

आकाश तटिनी तीरे पुरा शक्रः स नारदः

इति ब्रुवाणां तां शक्रः प्राप्य प्रायात् त्रिविष्टपम्

शोचतां धृति हीनानाम् न शान्तिः जायते क्वचित्

पप्रच्छ विप्र माहात्म्यम् स च पृष्टः तम् अभ्यधात्

कथं स काञ्चनष्ठीवी सृञ्जयस्य सुतो ऽभवत्

हयं रथं गजं वासो राज योग्यम् तथा आसनम्

सो अपश्यत् अग्रे विपुलं सरः स्फटिक निर्मलम्

अयं स्व शास्त्र दोषः च तव स्पृशसि यत् परान्

लोकस्य पालनात् सम्यक् राजानः स्वर्ग गामिनः

अपि अन्विष्टाः न लभ्यन्ते संत्यक्ता न त्यजन्ति च

वशे तिष्ठन्ति धीराणां गुण बद्धाः महा गुणाः

अघातयत् सुरपतिः वज्रेण व्याघ्र रूपिणा

दिव्यान् भोगान् मया दृष्ट्वा पृष्टो वैवस्वतः स्मयात्

देवं गिरिशम् आराध्य तुल्यं पुत्रम् अवाप्स्यसि

सुप्तं तं वायसं रात्रौ जघ्नुः बाणेन निर्जने

तस्मिन् स्वयंवरे कर्णः कुपितं राज मण्डलम्

इन्दीवर वन श्यामे स्फुरत् किञ्जल्क विभ्रमे

न तथा वर्जयन्ति आरात् धन हीनम् यथा जनम्

तद् दृष्टि पातात् मत्स्याः च स शरीराः दिवं गताः

मेधाविना पुरा पृष्टः पुत्रेण एतत् द्विजः पिता

एतत् उक्त्वा परित्यज्य स्थालीं ते काननं ययुः

ततः स्वप्न उत्थितः इव प्राप्त जीवः मुनेः सुतः

प्राप्तां रत्न प्रदाम् साक्षात् पृथ्वीम् स गिरि सागराम्

प्राणयात्रां सदा चक्रे मन्यमानो महत् सुखम्

श्व मांसे विहिता बुद्धिः तस्मात् त्रायेत जीवितम्

सर्वथा जीवित भ्रंशे भीरवो भय विक्लवाः

न निशीथे न च उत्सङ्गे दधि सक्तु भुजः ऽभवन्

सुखेन कच्चित् भगवन् व्यतीता तव शर्वरी

भव स्वभाव वैरी स्यात् न तु सज्जेत पण्डितः

निर्धनात् धनिनाम् एव कृच्छ्रात् दुःख विषूचिका

अर्ध जीवः तु विचलन् दीर्घसूत्रः महा आकृतिः

चतुर्दशविधः सर्गो गुणाः कर्माणि चोदनाः

संशये विषम स्थानाम् संधिः त्राणम् हि शत्रुणा

व्याधि वत् शेषम् न शत्रोः परिवर्जयेत्

आयुषां विभवानां च भावानां च स्वभावतः

अजीवयत् मन्त्र निधिः कारुण्यात् स अश्रु लोचनः

ततो गौरीपति वीर्यम् वदने जातवेदसः

कृतज्ञाः केलि सदनम् सत् आचाराः सदा मम

गृध्राः प्रयान्ति एव शवं दग्धम् अङ्गार काष्ठकम्

ततः क्रूरो अभवत् राजा वेनः कोप विष उल्बणः

तृण पर्ण सु सिद्धे ऽग्नौ ज्वलिते लुब्धकः ततस्

एक एव शुकः तस्थौ तत्र ध्यान परायणः

अतिथिः कश्चिद् अभ्येत्य तद् भार्याम् ब्राह्मणो ऽब्रवीत्

उवाच ज्ञान नयनैः कथितं नारद आदिभिः

प्रगाणैः शपथैः शास्त्रैः शत्रुं सेवेत शम्बरैः

स शूद्रो अभूत् क्षितिपतिः स ब्रह्म ऋषिः पुरोहितः

को असि इति पृष्टः तेन अथ सो अवदत् दैत्य भूपतिम्
तस्य अभिध्यायतः सर्गं सर्गो भूत आदिकः ऽभवत्

शर्वरी अन्ते प्रसूतानां तानि एव एभ्यः ददाति अजः

दक्षम् अत्रिम् वसिष्ठं च धर्मं संकल्पम् एव च

ओङ्कारं समनुस्मृत्य प्रणम्य च कृताञ्जलिः

ततो ऽस्य जज्ञिरे पुत्रा मनुष्या रजसा आवृताः

क्रोध आविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन् अश्रु बिन्दवः

ऊर्ध्वस्रोत इति प्रोक्तो देव सर्गः तु सात्त्विकः

तयोः मध्ये पितॄणां तु मूर्तिः सन्ध्या गरीयसी

अविद्या पञ्च पर्वा एषा प्रादुर्भूता महात्मनः

प्राकृताः तु त्रयः पूर्वे सर्गाः ते अबुद्धि पूर्वकाः

कपर्दिनो निरातङ्कान् त्रि नेत्रान् नील लोहितान्

निवार्य च तदा रुद्रं ससर्ज कमलोद्भवः
नैमित्तिकैः वैपञ्चिकैः च व्याकृतम् अभूत् मङ्गलद्वारेण कुमारो अभिनिष्क्रमिष्यति इति

दृष्ट्वा च पुनर् बोधिसत्त्वः जानन् एव सारथिम् इदम् अवोचत्

ततो राज्ञः शुद्धोदनस्य अन्तःपुरे शोक शल्यः हृदये ऽनुप्रविष्टो ऽभूद् अभिनिष्क्रमिष्यति अवश्यं कुमारो ऽयम्

तस्य एतत् अभवत् न खलु अव्ययम् कुमारेण कदाचिद् उद्यान भूमिम् अभिनिर्गन्तव्यम्

आलम्ब्य व्रजते असुखं

दृष्ट्वा च पुनर् बोधिसत्त्वः जानन् एव सारथिम् इदम् अवोचत्

ततः सप्तमे दिवसे सर्वं नगरम् अलंकृतम् अभूत् उद्यान भूमिम् उपशोभितम् नाना रङ्ग दूष्य वितानीकृतम् छत्र ध्वज पताका समलंकृतम्

चतुरङ्ग सैन्य व्यूहितः परिवारः च उद्युक्तः ऽभूत् कुमारस्य अन्तःपुरम् प्रतिमण्डयितुम्

चतुर्षु नगर द्वार शृङ्गाटकेषु चतुरो महा सेना व्यूहान् स्थापयति स्म बोधिसत्त्वस्य परिरक्षण अर्थम्
अहिः असि आयुः असि सर्वतः प्रतिष्ठा असि धाता त्वा ददतु विधाता त्वा दधातु ब्रह्म वर्चसा भव

ततः समाप्ते कर्मणि पूर्वं दक्षिण पादम् अभिहरती प्रदक्षिणम् अग्निम् अनुपरिक्रामेत् सह भर्त्रा

एवं पञ्च रात्रम् सप्त रात्रम् वा अनुपाल्य क्रमेण आप्याययेत्

तथा ते शर्म लभन्ते चिराय

अथ अस्याः पार्ष्ण्या श्रोणीम् आकोटयेत्

ततस् चतुर्थे अहनि एनाम् उत्साद्य स शिरस्कम् स्नापयित्वा शुक्लानि वासांसि आच्छादयेत् पुरुषं च

सूतिकां तु खलु बुभुक्षितां विदित्वा स्नेहं पाययेत परमया शक्त्या सर्पिः तैलम् वसां मज्जानं वा सात्म्यीभावम् अभिसमीक्ष्य पिप्पली पिप्पलीमूल चव्य चित्रक शृङ्गवेर चूर्ण सहितम्

धूपनानि पुनर् वाससाम् शयन आस्तरण प्रावरणानाम् च घृत युक्तानि स्युः

स्नेहं पीतवत्याः च सर्पिस् तैलाभ्याम् अभ्यज्य वेष्टयेत् उदरम् महता अच्छेन वाससा तथा तस्या न वायुः उदरे विकृतिम् उत्पादयति अनवकाश त्वात्

तथा तण्डुल बलि होमः सततम् उभय कालम् क्रियेत आ नामकर्मणः

तस्याः तु खलु अपरायाः प्रपतन अर्थे कर्मणि क्रियमाणे जात मात्रस्य एव कुमारस्य कार्याणि एतानि कर्माणि भवन्ति तत् यथा अश्मनोः संघट्टनं कर्णयोर् मूले शीत उदकेन उष्ण उदकेन वा मुख परिषेकः तथा स क्लेश विहतान् प्राणान् पुनर् लभेत

अपरां हि वात मूत्र पुरीषाणि अन्यानि च अन्तर् बहिस् मार्गाणि सजन्ति

न हि अस्य वित्रासनं साधु

इति दीर्घ आयुस् लक्षणानि

परमतो निर्विकारम् आप्याय्यमानस्य गर्भस्य मासे मासे कर्म उपदेक्ष्यामः

कर्णे च अस्याः मन्त्रम् इमम् अनुकूला स्त्री जपेत्

तत्र प्रणीय उद पात्रम् पवित्र पूतम् उपसंस्कृत्य सर्पिः आज्य अर्थम् यथा उक्त वर्णान् आजानेय आदीन् समन्ततः स्थापयेत्

तत्र कोल उदकेन नवनीत मधुर औषध सिद्धस्य पाणितल मात्रम् काले काले अस्यै पान अर्थम् दद्यात् चन्दन मृणाल कल्कैः च अस्याः स्तन उदरम् विमृद्नीयात् शिरीष धातकी सर्षप मधुक चूर्णैः वा कुटज अर्जक बीज मुस्ता हरिद्रा कल्कैः वा निम्ब कोल सुरस मञ्जिष्ठा कल्कैः वा पृषत हरिण शश रुधिर युतया त्रिफलया वा करवीर पत्त्र सिद्धेन तैलेन अभ्यङ्गः परिषेकः पुनर् मालती मधुक सिद्धेन अम्भसा जात कण्डूः च कण्डूयनं वर्जयेत् त्वग्भेद वैरूप्य परिहार अर्थम् अ सह्यायाम् तु कण्ड्वाम् उन्मर्दन उद्धर्षणाभ्याम् परिहारः स्यात् मधुरम् आहार जातम् वात हरम् अल्पम् अस्नेह लवणम् अल्प उदक अनुपानम् च भुञ्जीत

कुष्ठ तालीश कल्कम् बल्वज यूषे मैरेय सुरामण्डे तीक्ष्णे कौलत्थे वा यूषे मण्डूकपर्णी पिप्पली सम्पाके वा संप्लाव्य पाययेत् एनाम्

किम् तु परिबर्हो वर्ण वर्जम् स्यात्
छादित छादनीय अङ्गा बाहु वस्त्र अर्ध मूर्धजैः

माम् आलिङ्गद् अपाङ्गेन स अनङ्ग अभ्यङ्ग चारुणा

नमस् ते भगवन् मोह निर्वाण प्रीति दायिने

कथं पुनर् अमुं देशम् आगतो असि इति पृच्छते

कान्तां मुक्त्वा विमुक्त त्वात् प्रिया विश्लेष विक्लवः

स्व गृह अभिमुखम् प्रायां पौर धिक्कार कारितः

शृङ्गारैर् ऐच्छद् आक्रष्टुं स तत्त्व आलम्बनम् मनः

अथ असंपादित आहारान् पर्ण शय्या अधि शायिनः

या प्रकृष्टे ऽपि सौभाग्ये पतिं देवम् इव अर्चति

ततस् ते कथयन्ति स्म ताम्रलिप्त्यां वणिज् पतिः

तां द्वि निर्यामक आरूढाम् आरूढः पटु रंहसम्

अथ हस्त द्वितीयः ऽहम् इयं दिग् इति संभ्रमन्

पौर्णमासी क्षपा केन दृष्टा ध्वान्त मलीमसा

काल स्तोकम् नयामि स्म विष भिन्नम् इव अमृतम्

आप्तानाम् उपदेशो हि प्रमाणं योषिताम् अपि

तम् इन्धयति यन् मित्र तत्र किं नाम पौरुषम्

वा विद्युत् दाह हतः ऽपि वा

शयनीये निषण्णं माम् अवोचत् स कुटुम्बिकः

त्यक्त दृष्ट सुखः सो ऽपि वद को नाम पण्डितः

मधुरैर् उपपन्नैश् च वचनैर् इत्य् अबोधयत्

भ्रष्टेन वहन भ्रंशात् भ्राम्यता जलधेस् तटे

न तस्यै निर्दयेन अपि सिन्धुना दत्तम् अन्तरम्

यद् अनन्तम् अनन्त अर्घम् तन् मन्ये द्रविणं तृणम्

तेन उपहसितस्य उच्चैस् सुहृद्भिर् वदनं मम

विषादेन ततस् तेषाम् असवो निर्यियासवः

तेषाम् एकतमः पान्थस् तम् अजं क्वापि नीतवान्

सु प्रापम् प्राज्ञ स उत्साहैः सुवर्णं क्व गमिष्यति

त्रिफला विरस आस्वादम् पानम् आसेवितं मया

अयुतं मे सुवर्णानां स सार आभरण अम्बरम्

गोष्ठी मण्डल मध्य स्था मद उपहत चेतना

हस्ते स स्मितम् आलम्ब्य स विषादः इव अवदत्

स्थित प्रस्थित गीत आदि विश्रब्ध आचरितम् मया

कल्पितं ध्रुवको मह्यम् उच्चम् आहरद् आसनम्

स्मरन्ति हि तिरस्कारान् मुनयो ऽपि गरीयसः

प्रेरितं यान पात्रम् च तद् विपन्नं च पूर्ववत्

आयाचित शतैः जातः पुत्रः पुत्र त्वम् आवयोः

यैश् च गोमय पानीयम् क्षिप्तं मम पुरःसराः

पुरस् तेषाम् इयं गायाद् गेयं नारायण स्तुतिम्

तेन उक्तम् असि दीर्घ आयूः जामाता तनयश् च मे

अथ अहम् अब्रवं ब्रूते जन ता यत् तथा एव तत्

दरिद्र वाटके यच् च रात्रिंदिवम् असि स्थितः

आवां मा भैष्टम् इत्य् उक्त्वा स्वं वृत्तं वृत्तम् अब्रवीत्

भास्वत् भासा अभिभाविन्या मुक्तं रात्रौ विजृम्भते

नृत्यत्सु स्फुट रटितेषु नीलकण्ठेष्व् आलम्बे करम् इभ तालु ताम्रम् अस्याः

तस्माद् अस्मात् पुरात् षष्ठात् पञ्चमं गम्यताम् इति

तेन अलम् अवलम्ब्य इमाम् अम्ब कातर ताम् तव

एक पुत्रः ऽप्य् असौ पित्रा दुर्लभ त्वात् च वल्लभः

अहं हि गङ्गदत्ता इति यक्ष कन्या नभस् चरा

दरिद्र वाटक स्थायाः सततं मातुर् अध्यगाम्

शरीर वेदना न अस्ति देहिनां हि क्षुधा समा

त्वद् भार्या संनिधौ अस्मिन्न् आगमिष्यम् अहं यदि

एला मरिच ताम्बूल वल्ली वेल्लित पल्लवैः

अथ असौ सम्मद अस्र आर्द्र कपोलः माम् अभाषत

मन्द ध्वनि मृदङ्ग आदौ तस्मिन्न् उद्दाम ताण्डवे

न च अहम् षड्भिर् आरब्धः संहत्य मधुर आदिभिः

निद्रा त्याजन दक्षाणि बन्दिनां वन्दितानि च

एवमादि ततः श्रुत्वा विषण्णैर् मद् आदिभिः

एक शाखा अवशेषस्य मद् वंशस्य अवसीदतः

सुहृदाम् अग्रतः कृत्वा प्रतिज्ञाम् अहम् आगतः

नैराश्य कृत निर्वेदात् पर लोक उत्सुका अभवम्

दरिद्रान् दृष्टवान् अस्मि क्षय क्षीणान् मृत आकृतीन्

तद् एतान् भवतो दारान् धर्म चारित्र रक्षितान्

शरावं मदिरा पूर्णम् न्यस्यति स्म गृह अङ्गणे

मन्द निद्रा आकुल अक्षान् नः स्म नायकः

मज्जतां ध्वान्त जम्बाले मे मे हा हा इति च ध्वनिः

प्रवर्तितानि सत्त्राणि वेला तट पुरेषु च

सर्वज्ञैर् अपि दुर्ज्ञाना येन अस्मिन् एकशो रसाः

समासेन ते आख्यामि वाच् कुण्ठानाम् अयं विधिः

सार्थ स्थानात् इतश् चम्पा ननु क्रोशेषु पञ्चसु

खण्ड तण्डुल सिन्दूर लवण स्नेहनैः अपि

चतुर् अङ्गुल तुङ्गैः च नीलकण्ठ गल असितैः
प्रभाते प्रस्थितश् च एनाम् अभिवाद्य अहम् अब्रवम्

अध्यस्थापयम् आत्मीयां शय्यां

कालरात्रिर् इव अ सह्या पुलिन्द पृतना अपतत्

प्रक्षिप्यते स तत्र एव स कुटुम्बः रटन्न् इति

भारताद् इव संग्रामात् सप्त शेषाः हत उद्यमाः

अस्तु गन्धर्वदत्ता इयम् मह्यं दत्ता यतस् त्वया

अयं तु सानुदासीयः सु दूरे मुच्यताम् इति

तेन अदृष्टः सुहृद् गोष्ठ्या विश्रब्धः पश्यताम् इति

निगृहीताः शिखा मध्ये मुक्ताः कतिपया मया

एवमादि प्रकाराः ते तद् प्रकारम् निरीक्ष्य माम्

अथ आचेरः पुरस् स्थित्वा पान्थान् उच्चैर् अवारयत्

अनेन एव त्वदीयेन शरीरेण अहम् अर्थिनी

कच्चिच् च स्खलितस् तस्याः शंकरम् अस्मरम्

दीयते यदि वा राज्ञे दुर्लभं पार्थिवैर् अपि

मम त्व् आसीद् ध्रुवं यक्षी गङ्गदत्ता अन्यथा कुतः

कृष्ण पक्ष क्षपा काला प्रणाद परिहारिणी

यथा तासाम् असृज् क्लिन्नम् यद् अन्तस् तद् बहिर् भवेत्

लज्जा प्रह्व शिरस्केण ततो नीचैर् मया उदितम्

अ पृष्टः ऽपि यथा आचष्ट धर्मान् ऋषभ भाषितान्

विपद् मग्नाम् उपेक्षेयं पुरुषः सन् स्त्रियम् सतीम्

यद् अर्थम् च अयम् आयासः प्राप्तः कृच्छ्रतमस् त्वया

व्यापिन्या कीर्तितान् कीर्त्या न जातास् ते ऽथवा मृताः

भद्रे कथम् अनेन उक्तम् अदृश्यो दृश्यताम् इति

यस्य मित्रवती जाया सानुदासः सुतस् तयोः

देवतानां पितॄणां च यातु आनृण्यम् भवान् इति

पश्यामि स्म सुहृद् गोष्ठीम् स्मित व्यावर्तित आननाम्

ततस् ताडित वक्षस्काः तारम् आरट्य ते चिरम्

श्रूयमाणम् अपि ह्य् एतद् दुःखाय एव भवादृशाम्

गुण द्रविण राशेः तद् उत्पन्नं मित्रवर्मणः

अथ अभिलषित आस्वादम् मृजा ओजस् पुष्टि वर्धनम्

प्रकारेण च येन त्वं गृहं निवासितस् तया

मम त्व् आसीद् वरं दुःखम् अनुभूतं महन् मया

लुब्ध त्वात् च वणिज् जात्याः आहृत्य आहृत्य सैकतात्

वार्त्ता च इयम् प्रसर्पन्ती मूर्छा अतिशय दायिनी

तां च काञ्चन गाह आदि रत्न काञ्चन वालुकाम्

अगच्छत् कुटिकाम् एकां संकार स्थगित अजिराम्

अनेन एव निवर्तेरन् पथा पान्थाः कदाचन

एष ते गङ्गदत्ताया वृत्तान्तः कथितो ऽधुना

सुहृद्भिर् ध्रुवक आद्यैः त्वम् उद्याने मधु पायितः

इदानीम् अपि यत् किंचित् त्वया तत्र उपयुज्यताम्

गङ्गा ओघस्य इव पततस् तुषारगिरि गह्वरे

सर्वथा क्षण मात्रेण प्रक्षीणा पर वाहिनी

त्रि रात्र क्षपण क्षमः वर्धमान इव आगतः

ततो रुदित संभिन्नम् नीचकैर् उदितं तया

न महा संकटात् अस्मान् मार्गाद् उत्क्रम्य विद्यते

सु प्रातर् प्राविशं चम्पां धनाधिप इव अलकाम्

केन नाम अल्प मूल्येन महा लाभः भवेद् इति

तयोस् तस्माद् भ्रातर् मां मा वधीर् इति

अथ अहम् प्रबल व्रीडः गर्हमाणश् च कर्म वत्

इति तस्याः कृतं नाम भरद्वाजेन सार्थकम्

एवंप्राये च वृत्तान्ते दूराद्

तं च कर्णेजपाः केचिद् वक्ष्यन्ति प्रिय वादिनः

वेला आकुलेन यामि स्म धीर धीः द्रविण ऊष्मणा

स शोका गङ्गदत्ता अपि सा समाश्वस्यताम् इति