tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
दृष्ट्वा च पुनर् त्वरित त्वरितम् अन्तर् जनम् आमन्त्रयतः एष भदन्तो भगवान् आगच्छति आसनम् अस्य प्रज्ञापयत इति हृष्ट मधुर स्वरेण निकूजतः
एष वाव स्वर्ग्यः पन्था यद् वषट्कार पथः इति
भूर् इत्य् ऋग्भ्यः

अथ यदि सामतो रिष्येत् स्वः स्वाहा इति आहवनीये जुहुयात्

तद् यद्य् ऋक्तो रिष्येद् भूः स्वाहा इति गार्हपत्ये जुहुयात्
तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्म हत्या अपहारिणी

अस्य तीर्थस्य माहात्म्यात् मुच्यते ब्रह्म हत्यया
तांस् तस्मिन्न् एव सवन उपाह्वयत
तस्मान् मध्यंदिने मध्यंदिन एव ग्राव्णो ऽभिष्टुवन्ति तदनुकृति

देवा ह वै सर्वचरौ सत्रं निषेदुस् ते ह पाप्मानं न अपजघ्निरे तान् ह उवाच अर्बुदः काद्रवेयः सर्प ऋषिः मन्त्र कृत् एका वै वो होत्रा अकृता तां वो ऽहं करवाण्य् अथ पाप्मानम् अपहनिष्यध्व इति ते ह तथा इति ऊचुस् तेषां ह स्म स मध्यंदिने मध्यंदिन एव उपोदासर्पन् ग्राव्णो ऽभिष्टौति
भवाशर्वौ इति सप्त काम्पील पुटान् अपाम् पूर्णान् संपातवतः कृत्वा दक्षिणेन अवसिच्य पश्चात् अपविध्यति

कृमुक शकलम् संक्षुद्य दूर्श जरत् अजिन अवकर ज्वालेन
तेषाम् असि त्वम् उत्तमम् अन् आस्रावम् अरोगणम्

भेषजं सु भेषजम् यत् ते कृणोमि भेषजम्
वेदाः हि अमृताः
मरुतां देवानां सायुज्यं सलोकतां समभ्यारोहति य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति

चत्वारिंशन् मरुतो देवाः
यद्य् अनुष्टुभं गायति वाग् वा अनुष्टुप् तां प्रातस्सवने दधाति

यदि त्रिष्टुभं गायति यस् त्रिष्टुभो माध्यंदिने रसस् तं प्रातस्सवने दधाति
समावृत्तः आचार्य कुलात् माता पितरा बिभृयात्
अथ यः समः संततो धामच्छत्
त्रयो वा इमे लोकाः

इति ऐकाहिकस्य कर्मणः

पत्नीसंयाजैश् चरित्वा अवभृथम् संसादयन्ति
इन्द्र इव इन्द्रियाणि अधि धारयामो अस्मिन् तद् दक्षमाणो बिभरत् हिरण्यम्
म्रोकं निर्दाहं क्रव्यादं पुनः प्रति हरामि ताम्
साध्यानां देवानां सायुज्यं सलोकतां समभ्यारोहति य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति

षट्त्रिंशत् साध्या देवाः
रेतसः सिक्ताः प्रजाः प्रजायन्ते प्रजानां प्रजननाय

तस्मान् न अनुवषट्करोति

पत्नी भाजनम् वै नेष्टा

असंस्थितम् इव वै रेतः सिक्तं समृद्धम्
पृथिवी सह यज्ञैर् नक्षत्रैः सह सूर्यः

अथर्वाणो अङ्गिरसो विश्वे देवा ऋतावृधः
ह्रस्वानि कर्म सहिष्णूनि विकल्प योजनासु च स्व इच्छा पातीनि दाक्षिणात्यानाम्

प्रयोज्यायां च तस्य अङ्ग संवाहने शिरसः कण्डूयने पिटक भेदने व्याकुलीकरणे भीषणेन प्रयोगः

पुरुषः च प्रदेशेषु नख चिह्नैः विचिह्नितः
अथ आसनात् बहिःसदसं तृणं निरस्यत्य् अहे दैधिषव्य उद् अतस् तिष्ठानि अस्य सदने सीद यो ऽस्मत् पाकतर इति

अथ इमे समीक्षते पातं मा द्यावापृथिवी अद्य अह्नः इति
स ह भूयः एव सुकृतम् करोति
तं ह यत् किंच पप्रच्छ सर्वं ह प्रतिपेदे

स ह आश
प्राणो वै यजुः
यत्र विजानाति ब्रह्मन्त् सोमो ऽस्कन्न् इति तम् एतया आलभ्य अभिमन्त्रयते अभूद् देवः सविता वन्द्यो नु न इदानीम् अह्न उपवाच्यो नृभिः

तद् यथा वषट्कृतं स्वाहाकृतं हुतम् एवं भवति
सम्पन्नम् अश्नन् विषम् अत्ति मोहात् तम् अद्म्य् अहं तस्य च मृत्युर् अस्मि

अनु तीर्थम् अप उत्सिञ्चति

सु प्रक्षालित पाद पाणिः आचान्तः शुचौ संवृते देशे ऽन्नम् उपहृतम् उपसंगृह्य काम क्रोध द्रोह लोभ मोहान् अपहत्य सर्वाभिर् अङ्गुलीभिः शब्दम् अ कुर्वन् प्राश्नीयात्
अथ या दक्षिणा ददति ताभिर् अतिप्रयुञ्जते

एकादशान् यद् एक ऋचान् उपेत्य ऐन्द्रम् द्वादशं सर्वं तृचम्
एष उ एव बिभ्रत् वाजः प्रजा वै वाजस् ता एष बिभर्ति यद् बिभर्ति तस्माद् भरद्वाजस् तस्माद् भरद्वाज इत्य् आचक्षत एतम् एव सन्तम्

एष वा अर्धर्च एष ह्य् एभ्यः सर्वेभ्यो ऽर्धेभ्यो स यद् एभ्यः सर्वेभ्यो ऽर्धेभ्यो तस्माद् अर्धर्चस् तस्माद् अर्धर्च इत्य् आचक्षत एतम् एव सन्तम्
ऋतुष्ठा यज्ञायज्ञीयम् अन्यत्र
सर्षप फल पत्त्राणि

त्रुट्यौ एला द्वयम्

अतिविषा कन्दाः
नगर बाह्याः चाण्डाल आदि गृहाः उच्यन्ते
अतस् अधि प्रजाः प्रजायन्ते

तस्मात् उ जायाम् जुगुप्सेत् न इद् मम योनौ मम लोके अन्यः संभवात् इति

द्वे ह वाव योनी
तस्मात् आहुः अदन्तकः पूषा पिष्ट भाजनः इति

तस्मै हिरण्मयौ प्रत्यदधुः

तत् प्राशित्रम् अभवत्

अपि ह तम् न इच्छेत् यम् इच्छति
व्यापारे खिद्यते यस् तु निमेष उन्मेषयोः अपि
चक्रीवती भवतः
इन्द्र आसीत् सीर पतिः शतक्रतुः कीनाशा आसन् मरुतः सुदानवः
कति वारान् शतं वारान् प्रति शतम् इति अर्थः

तस्मिन् पूर्व उक्त संधाने शुद्धं निर्मलीकृतं नागं सीसकं प्रद्राव्य जल रूपम् विधाय वह्नि योगात् इति शेषः निषेचयेत् निषेकः कर्तव्यः वा तत्र एव संधाने वङ्गं रङ्गं प्रद्राव्य निषेचयेत्
चत्वारि आमलकानि एव त्रिफला इयम् प्रकीर्तिता
पत्त्र रञ्जन विधिः अयम्
यद् वः क्रव्य अद् अङ्गम् अदहल् लोकान् अयं प्रणयन् जातवेदाः

प्रजाम् अस्मभ्यम् ददतो रयिं च दीर्घ आयु त्वम् च शत शारदम् च
अथ यत्र पुरोडाशो निरुप्यते

तस्माद् अभिरूपा भवन्ति

क्षत्रं सोमः
प्राणः इति ह उवाच

प्राणस्य का गतिः इति
कनिष्ठिका च तिष्ठति
जारणे किम् अवधिः यावत् द्विगुण आदिकम् जरति पारदात् द्वि गुणितम् आदि शब्देन द्विगुणात् न्यूनम् न कार्यं अधिकम् अधिकम् च भवतु
यद् अस्य प्रतिप्रियम् अन्नं तद् अश्नात्य् ऊर्ग् असि इति
तन् मे भगवान् ब्रवीत्व् इति
यो यज्ञस्य प्रसाधनस् तन्तुर् देवेष्व् आततः तम् आहुतं नशीमहि इति

सा एव तत्र प्रायश्चित्तिः प्रायश्चित्तिः
अङ्गाद् अङ्गाल् लोम्नो लोम्नो बद्धं पर्वणि पर्वणि

ऊरुभ्यां ते अष्ठीवद्भ्यां पार्ष्णिभ्यां प्रपदाभ्याम्
त्रिस् परीत्य निधाय उल्मुकम् त्रिस् पुनर् प्रतिपर्येति

यूपात् पशुम् प्रमुच्य वपाश्रपणीभ्याम् अन्वारभेते अध्वर्युः यजमानः च
या अग्निं गर्भं दधिरे सु वर्णाः ता न आपः शं स्योना भवन्तु
किं वा अस्याः गोत्रम्

चक्षुषी सूर्या चन्द्रमसौ

कति पदा
कामचारो ऽस्य सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद यश् च एवम् विद्वान् दीक्षाम् उपैति इति ब्राह्मणम्

मनश् च मा पितृ यज्ञः च यज्ञो दक्षिणत उदञ्चम् उभाव् इति समानम्
तं वेद्याम् अन्वविन्दन् यद् वेद्याम् अन्वविन्दंस् तद् वेदेर् वेदि त्वम्
केशो नड इव वर्धतां शीर्ष्णस् ते असितस् परि

सर्वं तं विश्व भेषज्या अभि षिञ्चामि वीरुधा
आज्येन च ओषधीभिः च आलभते

पूर्णया अग्नये अलम् अकः
अमुतस् अर्वाक् यजमानः अनक्ति सर्वतस् परिमृशन्

उन्नम्भय पृथिवीम् इति अपः अनुपरिषिच्य इदम् विष्णुः विचक्रमे इति स रशनेन पाणिना यूपम् उन्मार्ष्टि
नाना आग्नेयम् क्रियत इति

जरा वै देव हितम् आयुः

पुनर् आधेयेन वाव तां स्पृणोति
नक्षत्र आख्याम् नदी नाम्नीम् वृक्ष नाम्नीम् च गर्हिताम्

पण्य सधर्म त्वात्
जित्वाय शत्रून् वि भजासि वेद ओजो मिमानो वि मृधो नुदस्व

तीक्ष्ण इषवः आयुधा संशिशाना उप प्र यन्तु नरो अग्नि रूपाः
द्रव्यम् इति अनुवर्तते
मा त्वा अग्नयः परिप्रवोचन्

न अशिष्यामि इति
सा असि सुब्रह्मण्ये तस्यास् ते दिशः पादः
द्यौः प्रतिष्ठा

अपानात् मृत्युः
उरु वाताय इति अपच्छाद्य अन्तर् शकट उपविश्य दशहोतारं व्याख्याय यच्छन्तु त्वा पञ्चा इति व्रीहीन् यवान् वा अग्निहोत्रहवण्याम् मुष्टीन् ओप्य तिरः पवित्रं शूर्पे निर्वपति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् अग्नये जुष्टं निर्वपामि इति

अह्रुतम् असि हविर्धानम् इत्य् आरोहति
मा ते रिषन्न् उपसत्तारो अग्ने ब्रह्माणस् ते यशसः सन्तु मा अन्ये
अथ यत् उच्चैस् कीर्तयेत् ईश्वरः ह अस्य वाचः रक्षोभाषः जनितोः

तिरस् इव वै एतत् वाचः यत् उपांशु
इयम् वेदिः इति अध्वर्युः
स यथा उभयपाद् व्रजन् रथो वा उभाभ्याम् चक्राभ्यां वर्तमानः प्रतितिष्ठत्य् एवम् अस्य यज्ञः प्रतितिष्ठति यज्ञं प्रतितिष्ठन्तं यजमानो ऽनु प्रतितिष्ठति

तयोर् अन्यतरां मनसा संस्करोति ब्रह्मा
वस्त्र आभरण संयुक्तम् सर्व अलंकार संयुतम्

तत् नः विष्णुः प्रचोदयात्

सर्व द्रव्यम् हि होतव्यं द्वाभ्यां कुण्ड विधानात्

ऋत्विजौ द्वौ प्रकर्तव्यौ गुरुणा वेदपारगौ
असुरेषु वा इदम् अग्र आसीत्

अहर् रात्रे देवा अभिजित्य ते वज्रम् एव परिधिम् अकुर्वत पशूनां गुप्त्या असुराणाम् अन् अभ्यवचाराय
प्रजापतिः तपः अतप्यत
रसेन्द्रमङ्गले यथा

शत अश्वमेधेन कृतेन पुण्यं गो कोटि दानेन गज इन्द्र कोटिभिः

यः पूर्व उक्तः सूतराजस् तस्य को अपि अनिर्वचनीयः स सर्व देशीय त्वेन शांकरः प्रादुर्भावः शमयति इति दुःखम् उपशमयति इति शं प्रसादः शं करोति इति शंकरः तस्य अयम् शांकरः दुःख उपशमाय अयम् प्रादुर्भवति इति तात्पर्य अर्थः
भूः स्वाहा भुवः स्वाहा सुवः स्वाहा भूः भुवः सुवः स्वाहा

जय अभ्यातानान् राष्ट्रभृत इति हुत्वा एताः आहुतीर् जुहोति

या अकृन्तन् अवयन् याः अतन्वत याः च देवीर् अन्तान् अभितो ऽददन्त
त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दंशो वा मशको वा यद् यद् भवन्ति तद् आभवन्ति
संभार्यम् अपि इति एके
दिवे चरुं या द्यौः सा अनुमतिः सा उ एव गायत्र्य् उषसे चरुं या उषाः सा राका सा उ एव त्रिष्टुब् गवे चरुं या गौः सा सिनीवाली सा उ एव जगती पृथिव्यै चरुं या पृथिवी सा कुहूः सा उ एव अनुष्टुभ्
यदि हꣳस्य् अश्वं यदि गां यदि पूरुषम्

इदं विष्कन्धं सहत इदं बाधते अत्रिणः
नवो नवो भवसि जायमानो भरो नाम ब्राह्मण उपास्से

यद् वाव मे त्वयि इति आह तद् वाव मे पुनर् देहि इति

उप ते ता दिशामि

तं चन्द्रमसम् अभिप्रवहति

किम् अभि इति
युधिष्ठिर उवाच

तं वटं रक्षति सदा शूलपाणिः महेश्वरः

तत्र संनिहितो नित्यं साक्षात् देवः महेश्वरः

भगवन्त् श्रोतुम् इच्छामि पुरा कल्पे यथा स्थितम्

एतत् मम सर्वम् आख्याहि परं कौतूहलं हि मे
उपहूयमानायाम् इडायाम् उपप्रगृह्णन्ति चमसान्
प्राणेन मनः अभिपन्नम् ग्रसितम् परामृष्टम्
अपां त्वा ओषधीनाम् रसं प्राशयामि शिवाः ते आप ओषधयः सन्तु अनमीवाः ते आप ओषधयो भवन्तु

यत् अस्य कर्मणो ऽत्यरीरिचम्

प्रजापते

त्वम् अग्ने अयासि
उत् त्वा निरृत्याः पाशेभ्यो दैव्या वाचा भरामसि

अर्वाङ् एहि मा वि दीध्यो मा अत्र तिष्ठः पराच् मनाः
गृह्याभ्यो नन्दिनि सुभगे सु मङ्गलि भद्रंकरि इति स्रक्तिष्व् अभिदक्षिणम्

सोमाय सोम पुरुषेभ्यः इत्य् उत्तर अर्धे

उदधाने वरुणाय
स्त्री शूद्र पतित रभस रजस्वलैः वा न सम्भाषेत इति च्यवनो भृगुः
अतिरात्र पशवः ऽभितो मध्य ऐन्द्राग्नाः

यद् ऐन्द्राग्नः पशुर् भवति वायव्यो वसा होमः इमान् एव तल् लोकान् प्रीणन्त एषु लोकेषु प्रतितिष्ठन्तो यन्ति

प्रसिद्धम् एव उत्तमे ऽहन्य् उत्तमाम् एकादशिनीम् आलभन्ते
तृष्णा मात्र आत्मकः बन्धस् तद् नाशः मोक्ष उच्यते

संसक्तस्य अपि नष्टानि तव जन्मनि जन्मनि
वरीयः यावय वधम्
अङ्गानि मा परिकर्तोर् इति

यजमानो वै मेध पतिः इति

नव कृत्वस् अध्रिगौ अवान् इति

परि अग्निम् पशुं करोति रक्षसाम् अपहत्यै
तत्र एषः अत्यन्त प्रदेशः

अत्र यजमानो दशापवित्रस्य नाभिं कुरुते
तन् न असूर्क्षत्

स एनम् अन्न पतिम् करोति

अब्रवीत्

या एव अग्नेः सुरभिमती तनूस् ताम् एव भागधेयेन उपधावति

स एनम् अन्न आदम् करोति
ते पुरुषे न समपादयेताम्

ते अब्रूताम् उभे इमम् आविशाव इति
सप्तदश वाजपेये
जारणाय रसेन्द्रस्य सा बाह्यद्रुतिः उच्यते
सा या प्राची वा उदीची वा बहु पर्णा बहु शाखा अ प्रतिशुष्क अग्रा भवति ताम् आच्छिनत्ति इषे त्वा ऊर्जे त्वा इति
अग्निर् आदित्याय शमयति

तस्य आकाशम् पादः

ततो मूल काण्ड पर्ण पुष्प फल प्ररोह रस गन्धैः यज्ञो वर्तते
त्रि अहम् उष्णम् पिबेत् सर्पिः
चन्द्र यत् ते ऽर्चिस् तेन तं प्रत्य् अर्च यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः
विज्ञायत उदगयनं देवानाम् इति दैवं पुनर् इदं कर्म
अथ श्वो भूते तायते त्रिणव उक्थ्यः शाक्वर सामा

अथ श्वो भूते तायते त्रयस्त्रिंश उक्थ्यो रैवत सामा
स बुध्न्या उपमा अस्य विष्ठाः सतश् च योनिम् असतश् च वि वः

ब्रह्म जज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद् वि सीमतः सु रुचः वेन आवः
तत् उ माधुछन्दसम्

शान्तिः वै प्रतिष्ठा एकाहः

तत् उ गायत्रम् एव कुर्यात्
समग्रः समन्तो भूयासं गोभिर् अश्वैः प्रजया पशुभिर् गृहैर् धनेन
अग्नये वीतय इष्टिं निर्वपेत्
इन्द्रो वा एतेन साम्ना असुरान् अन्वभ्यवैत्
तस्मात् कामं पूर्वो दीक्षित्वा संसनुयात्
अमित्र हा वृत्र हा दस्यु हा च विश्वा वसून्य् आ भरा त्वं नः

जुहोमि ते धरुणं मध्वो अग्रम् उभाव् उपांशु प्रथमा पिबाव
यौ अमुष्य गेष्णौ तौ तौ गेष्णौ

प्राणः साम्
सुपर्णा वाचम् अक्रत उप द्यव्य् आखरे कृष्णा इषिरा अनर्तिषुः

कपिर् बभस्ति तेजनं स्वं जरायु गौर् इव

नि यन् नियन्ति उपरस्य निष्कृतिं पुरू रेतो दधिरे सूर्य श्रितः
षष् अङ्गुलात् ऊर्ध्वम् अष्ट अङ्गुल उत्तराः दश तुलाः कारयेल् लोह पलात् ऊर्ध्वम् एक पल उत्तराः यन्त्रम् उभयतस् शिक्यम् वा
तद् यद् द्वे द्वे
अथ अन्यत् यन्त्रम् आह अथवा इत्यादि
दुरालोक स्तोक स्तबक नवक अशोक लतिका विकासः कासार उपवन पवनः ऽपि व्यथयति

मृदु मधुर स्मित भाषितया शिथिलीकृत जघन दुकूलम्

रासे हरिम् इह विहित विलासम् स्मरति मनः मम कृत परिहासम्

कर चरण उरसि मणि गण भूषण किरण विभिन्न तमिस्रम्

रासे हरिम् इह विहित विलासम् स्मरति मनः मम कृत परिहासम्
स्तुत शस्त्रे अत्र भवतः

आददते ऽतिग्राह्यान्
विद्योतते स्तनयति स प्रतिहारः
अभिषेकस्य काले शुक्रामन्थिनोः संस्रावेण अभिषिञ्चति

अभिषेकस्य काले माध्यंदिनीया एव एनम् चमसा निमृजन्तो यन्ति

एकादश माध्यंदिने सवने सन्नेषु नाराशंसेषु
ऋत जाते ऋतावरि मधु मे मधुला करः

ऋत जाते ऋतावरि मधु मे मधुला करः

पञ्च च मे पञ्चाशच् च मे ऽपवक्तार ओषधे
तस्य मृत्युश् चरति राजसूयं स राजा अनु मन्यताम् इदं
यत् यज्ञे अभिरूपम् तत् समृद्धम्
तप्येत यदि तत् कृत्वा चरेत् सोग्रम् तपः ततस्

ययातिः उवाच
अथ उपोत्थाय दक्षिणेन पदा वेदिम् अवक्रम्य ध्रुवया समिष्ट यजुः जुहोति देवा गातु विदः गातुं वित्त्वा गातुम् इत मनसस्पत इमं नो देव देवेषु यज्ञं स्वाहा वाचि स्वाहा वाते धाः स्वाहा इति
शम् योः अभि स्रवन्तु नः

अप्सु मे सोमः अब्रवीत् अन्तर् विश्वानि भेषजा अग्निम् च विश्व शंभुवम्
स्वाहा त्वा सु भव सूर्याय

उर्व् अन्तरिक्षं वीहि
यद् वारुणः

जरा मृत्युम् एव एनम् करोति

संवत्सर एव एनम् आयुषि प्रतिष्ठापयति

सर्वम् आयुर् एति

एतद् देवत्याः वै प्राणाः
शुकः सारिका भृङ्गराजो वा सर्प विष शङ्कायाम् क्रोशति
अग्ने यशस्विन् यशसा वर्धय इमम् इन्द्रावतीम् उपचितिम् इह आ वह
पाययति अपाम् पेरुः असि इति

अथ एनम् पुरस्तात् प्रत्यञ्चम् यूपे नियुनक्ति धर्ष मानुषान् इन्द्र अग्निभ्याम् त्वा जुष्टम् नियुनज्मि इति
द्यौस् ते पृष्ठं रक्षतु वायुर् ऊरू अश्विनौ च स्तनं धयन्तं सविता अभिरक्षतु
स लब्ध्वा अन्तरम् अ क्षोभ्यः व्यवर्धत समीरणः
अथ आदत्ते आज्य स्थालीम् स स्रुवाम् स्वरु रशनम् मैत्रावरुण दण्डम् उद पात्रम् इति

स्रुवेण अग्निष्ठाम् अश्रिम् अभिघारयन् आह यूपाय अज्यमानाय अनुब्रूहि इति

आ अन्तम् अनक्ति
पृष्ठ्याश् च आक्षीयन्ति च तद् आदित्यानाम् अयनम्

अग्निष्टोमाश् च आक्षीयन्ति च तत् प्रजापतेर् अयनम्
सूर्यः अहोभिः अनु त्वा अवतु

अनु त्वा सोमः अनु अग्निः आवीत्

येभिः सूर्यः आतपति प्र केतुभिः येभिः अग्निः ददृशे चित्र भानुः येभिः आपः चन्द्र वर्णाः अजिन्वन् तेन मा अग्ने वर्चसा सम् सृज इह

अयम् पृणातु रजसोः उपस्थम्
गौतमो वात्स्यात्

कौशिकायनिः

आसुरिर् भारद्वाजात्

गार्ग्यो गौतमात्
व्युदस्यति असंख्याताः शर्कराः

दिष्ट्या मुखम् विमाय संविशति
समानं ह्य् एनयोर् अन्नाद्यम्
वायुं च एव तत् प्राणं च अन्नेन संदधाति
तत् यस्य एवम् विद्वान् व्रात्यः अपरिमिताः रात्रीः अतिथिः गृहे वसति ये एव अपरिमिताः पुण्याः लोकाः तान् एव तेन अवरुन्द्धे
सत्य मयाः उ देवाः

अथ स्वाहा इति जुहोति
विरत श्वापदम् रम्यं लता वल्ली महा द्रुमम्

तत्र इमौ दारकौ गत्वा जातकर्म आदिभिः गुणैः
शोचयामसि ते हार्दिं शोचयामसि ते मनः

वातं धूम इव सध्र्यङ् माम् एव अनु एतु ते मनः
तृतीयेन मन्त्र उक्तम् बध्नाति

चतुर्भिः दूर्वा अग्रैः दधि पललम् पाययति

उत्तमेन शाकलम्

मारुतानि अपिहितः

उप प्रागात् इति

बभ्रोः इति मन्त्र उक्तम्
षड्भ्य स्म हरित्मतीभ्यो मा इत

दैव्यात् स्म विवाहान् मा इत
तद् वा इदं बृहती सहस्रम् सम्पन्नं तद् यशः स इन्द्रः स भूतानाम् अधिपतिः
अरातिम् अनुप्रेमो वयं नमो अस्त्व् अरातये
स रेतः मिश्रः भवति क्ष्मया रेतः संजग्मानो निषिञ्चद् इति रेतः समृद्ध्यै एव
अपि ह यद्य् ऐन्द्रम् एव अतस् ऊर्ध्वं छन्दः शस्यते तत् ह सर्वम् मरुत्वतीयम् भवत्य् एष चेद् अच्युतः स्वापिमान् प्रगाथः शस्यत आ सु आपे सु आपिभिः इति
हि निश्चितम्
अदृष्टम् अद्भिर् निर्णिक्तं यच् च वाचा प्रशस्यते

अ दूष्याः संतता धारा वात उद्भूताः च रेणवः

खल क्षेत्रेषु यद् धान्यं कूप वापीषु यज् जलम्
स य एतद् गायात् प्रजावान् एव सो ऽसद् अस्मान् उ देवानाम् ऋछाद् य एवं विद्वांसम् एतद् गायन्तम् उपवदाद् इति

स यां ह कां च एवम् विद्वान् एतासां सप्तानाम् आगानां गायति गीतम् एव अस्य भवत्य् एतान् उ कामान् राध्नोति य एतासु कामाः

किम् इति

स एव नो वरिष्यत इति
एष ह वा अग्निर् वैश्वानरो यत् प्रदाव्यः

तां यद् अन् उपोष्य प्रयायाद् यातयेरन्न् एनम् अमुष्मिन् लोके
अथ शुचौ समे देशे
तत एक वेद्य अन्तेभ्यः कृष्णद्वैपायनाय जातूकर्ण्याय तरुक्षाय तृणबिन्दवे वर्मिणे वरूथिने वाजिने वाजश्रवसे सत्यश्रवसे सुश्रवसे सुतश्रवसे सोमशुष्मायणाय सत्ववते बृहदुक्थाय वामदेवाय वाजिरत्नाय हर्यज्वायनाय उदमयाय गौतमाय ऋणंजयाय ऋतंजयाय कृतंजयाय धनंजयाय बभ्रवे त्र्यरुणाय त्रिवर्षाय त्रिधातवे शिबिन्ताय पराशराय विष्णवे रुद्राय स्कन्दाय काशीश्वराय ज्वराय धर्माय अर्थाय कामाय क्रोधाय वसिष्ठाय इन्द्राय त्वष्ट्रे कर्त्रे धर्त्रे धात्रे मृत्यवे सवित्रे सावित्र्यै वेदेभ्यः च पृथक् पृथक् ऋग्वेदाय यजुर्वेदाय सामवेदाय अथर्ववेदाय इतिहास पुराणाय इति
एकं मुक्त्वा महादेवं महेशानं प्रजापतिम्

पुष्य योगेन युक्तानि तानि च एक क्षणेन तु

त्रिपुरं न अल्प वीर्येण शक्यं हन्तुं शरेण तु

ईशानाय भय घ्नाय नमः तु अन्धक घातिने

अचिन्त्याय अम्बिका भर्त्रे सर्व देव स्तुताय च
उपविष्ट होमाः स्वाहाकार प्रदानाः जुहोतयः

यजतयश् च अ फल युक्ताः तद् अङ्गम्

यज्ञं व्याख्यास्यामः
वैश्वदेवी पयस्या

चरुर् उत्तरः
प्रमुक्तम् ज्योतेः अधि दूरम् एति

येभिः पाशैः दिधिषू पतिः विबद्धः परौ परौ आर्पितः अङ्गे अङ्गे वि ते चृत्यन्ताम् विचृतः हि सन्ति
न अत्र उद्धृत्य चरुम् आसादयति न षड्ढोत्रा

द्वि रूपाम् मैत्रावरुणीं बहु रूपाम् वैश्वदेवीं रोहिणीं बार्हस्पत्याम्
चतुर्थे सर्वम् औपभृतं समानयति
अग्नी रक्षांसि सेधति इति प्रायश्चित्तिः
तथा हि दूराद् रूपं पश्यति अक्षि स्थम् अञ्जनम् न पश्यति

यथा च घ्राण आदीनाम् हि प्राप्तो विषयो न तु सर्वः सह भू गन्ध आदि अ ग्रहणात् एवं चक्षुषो ऽप्य् अ प्राप्तः स्यात् न तु सर्वः
चत्वार्य् अह वा एव सामानि राथन्तरं बार्हतं राथन्तर बार्हतम् बार्हत राथन्तरम्
क्षिति नभस् सुर लोक निवासिभिः कृत निकेतम् अ दृष्ट परस्परैः

अयम् अनेक हिरण्मय कन्दरः तव पितुर् दयितो जगतीधरः

लघु तुषार तुषार जलः च्युतम् धृत स दान सत् आनन दन्तिनम्

दधतम् उन्नत सानु समुद्धताम् धृत सित व्यजनाम् इव जाह्नवीम्
अनमित्रं नो अधराद् अनमित्रं न उत्तरात्
तरुणम् इव हि तर्हि रेतो भवति

तरुणम् इव तर्हि रेतो भवति

तस्माद् उत्थितान् सत आहुर् उदस्थुर् इति यद्य् अपि त आसीरन्न् अथ उ शयीरन्

तस्माद् दीक्षा उपसत्सु वि इव ग्लायन्ति
राजन्य वधे षष् वार्षिकम् प्राकृतं ब्रह्मचर्यम् ऋषभ एक सहस्राः च गा दद्यात्

वैशिकेन किंचित्

पथो ऽपक्रामेत् संदर्शनाद् आर्यस्य

द्वे परदारे
अनुबन्धी कफो यत्र तत्र तस्य अपि शुद्धि कृत्

अल्प औषधम् च पित्तस्य वमनं

कफ मारुत संस्पृष्टम् असाध्यम् उपनामनम्
द्यावापृथिवी भवतं मे स्योने ते नो मुञ्चतम् अंहसः

स्तौमि द्यावापृथिवी नाथितो जोहवीमि ते नो मुञ्चतम् अंहसः

द्यावापृथिवी भवतं मे स्योने ते नो मुञ्चतम् अंहसः
गुण प्रदेशाः मिदेर् गुणः इति एवमादयः
अनिरुक्तो वै प्रस्तावो ऽनिरुक्त ऋतूनां ग्रीष्मः

शरत् प्रतिहारः
मूषा अपि अधो विलग्ना नलिकायाः तल भागे मूषा विलग्ना संलग्ना कार्या

अन्यत् यन्त्रम् आह कृत्वा इत्यादि
ये पुरस्तात् आस्यन्देते गावौ स्व ऋषभे इव कृणोमि अहम् अश्व वारात् अणीयसी

ये उत्तरात् आस्यन्देते गावौ स्व ऋषभे इव कृणोमि अहम् अश्व वारात् अणीयसी
ततो वारैः त्रिभिः एव ध्मातं सत् हैमं स्वर्णमाक्षिकं तस्य इदम् हैमं सत्वं शुल्ब समम् ताम्र निभम् भवति रञ्जकं रसे राग दायी स्यात् कनके अपि च
श्रियं मयि धेहि इति

परावद द्विषतो वाद्यं दुर्हार्दो यो विषूकुहो अथ अस्मभ्यम् पुष्टिं राद्धिं श्रियम् आवद दुन्दुभे इत्य् एनम् एतैः मन्त्रैः पृथग् आहत्य वालधानेन
अग्निः मुखम् प्रथमः देवतानाम् अग्निः च विष्णो तपः उत्तमम् महः इति आग्नावैष्णवस्य हविषः याज्या अनुवाक्ये भवतः

प्रत्नम् इति पूर्वम् कर्म अभिवदति

एतत् वै यज्ञस्य समृद्धम् यत् रूप समृद्धम् यत् कर्म क्रियमाणम् ऋच् अभिवदति

अग्निः च ह वै विष्णुः च देवानाम् दीक्षा पालौ
नमस्यामि हरिं रुद्रं ब्रह्माणं च गणाधिपम्

दध्रे कमठ रूपेण पृष्ठ एकादशे विभुः

षष्ठम् अत्रेः अपत्य त्वम् दत्तः प्राप्तो ऽनसूयया

सूत उवाच

ॐ नारायणं नमस्कृत्य नरं च एव नरोत्तमम्
पाहि गीर्भिस् तिसृभिर् ऊर्जां पते
किंचिद् स्वयम् यत् पुरुष त्वम् एव सुधा द्विजिह्व आश्रितम् इति अदोषः
कृष्णाजिनं निधाय उदयनीया प्रायणीया वत्

आदीप्य प्रविशन्ति
जन भृतः स्थ
पुरस्ताद् अग्नेर् एतानि निधाय त्रीन् ओदनान् उद्धृत्य सर्पिषा उपसिच्य उपनिदधाति उद शरावम् चतुर्थम्
मङ्गला वैष्णवी लक्ष्मीः शिवा नारायणी क्रमात्

आं गणपतये नमः चतुर्थी अन्तम् यजेत् गणम्

समाप्ते शयनं दद्यात् गृहम् च उपस्कर अन्वितम्

घृत आद्यैः स्नापिता हि एते आयुस् आरोग्य संपदः
ऐन्द्राग्नं वर्म इति अहतं वासः परिधाय स्योना पृथिवी इति दक्षिणेन पार्श्वेण संविशति ज्योतिष्मती इत्यन्तेन

अभ्युक्षण आदि संवेशन अन्तम् एवं द्विर् उत्तरम्
समाप्य अवभृथम् अभ्युपेयुः
यः शम्बरं पर्वतेषु क्षियन्तं चत्वारिंश्यां शरद्य् अन्वविन्दत्
केशान् वापयित्वा गोमय पिण्डे निदधाति
पेश्यो अवदान स्थाने ऽङ्गारिणीः कुर्यात्
सः त्रिवृतम् सप्त तन्तुम् एकविंशति संस्थम् यज्ञम् अपश्यत्
नित्यम् अलंकार योगिनी राजमार्ग अवलोकिनी दृश्यमाना न च अति विवृता तिष्ठेत्

अर्थः तु प्रीत्या न बाधितः
नमसा नमस्येन्यम्
नमः पुष्ट्यै नमः तुष्टये पार्वतीं च अपि पूजयेत्

गुण ज्ञे श्रोत्रिये दद्यात् आचार्ये तत्त्व वेदिनि

पादौ नमः शिवाय इति शिरः सर्व आत्मने नमः

गुरौ सति गुरोः देयम् तद् अभावे द्विजातये
द्रव सान्द्रयोः परस्पर विपरीतयोः अपि आर्द्र त्व सामान्यात् आप्य त्वम्
अथ अमूर्तम्
अनु त्वा इन्द्राः रभामहे
पदेन गाम् अनु यन्ति पदेन अश्वम् पदा रथम्
सा एषा भवत्य् अग्न आ याहि वीतय इति
इति करणः अर्थ निर्देश अर्थः

तयोः प्रतिषेध विकल्पयोः विभाषा इति सञ्ज्ञा भवति
सप्त द्वीप समुद्र आद्यैः पर्वतैः अभिसंवृता

शिव भक्ते प्रदातव्या दक्षिणा पूर्व चोदिता
ऊरुभिः हेम ताला आभैः दोर्भिर् वलय वल्गुभिः

अपश्यमानः स तदा आततायिनम् महा मृधे कंचन मानव उत्तमः

शक्ति ऋष्टिभिः भुशुण्डीभिः चित्र वाजैः शरैः अपि

प्रजापतेः दुहितरम् शिशुमारस्य वै ध्रुवः

विस्फुरत् तडिता दिक्षु त्रासयत् स्तनयित्नुना

स तान् आपततः वीर उग्र धन्वा महा रथः

नदत्सु यातुधानेषु जय काशिषु अथो मृधे
धर्ता च मा धरुणः च मा हासिष्टाम्
त इमे त्वाष्ट्राः पशवः

यो मा मद् देवत्यम् आदधातै स एताभिस् तनूभिस् संभवाद् इति

त्वष्टा पशु कामः आधत्त

तस्मात् पुनर्वसा आधेयः
प्राण अपानौ जनयन्न् इति शङ्खस्य मुखे महा ऋषेः वसिष्ठस्य पुत्र एतां वाचं ससृजे शीत उष्णौ इह उत्सौ प्रादुर् भवेयाताम् इति
एतानि वा आवपनान्य् एतैर् वा आवपनैर् देवाः स्वर्गम् लोकम् अजयन्न् एतैर् ऋषयस् तथा एव एतत् यजमाना एतैर् आवपनैः स्वर्गं लोकं जयन्ति

त्रीन् एव सम्पातान् अछावाको विपर्यासम् एकैकम् अहर् अहः शंसति इमाम् ऊ षु प्रभृतिं सातये धा इति प्रथमे अहनि इच्छन्ति त्वा सोम्यासः सखाय इति द्वितीये शासद् वह्निर् दुहितुर् नप्त्यं गाद् इति तृतीये
प्रसन्नं वामदेव आख्यम् वर दम् विश्व रूपिणम्

पश्चिमं वदनं तस्य गो क्षीर धवलम् शुभम्

सोम आदि वृन्दम् च यथाक्रमेण सम्पूज्य मन्त्रैः विहित क्रमेण

पात्रं दृढं ताम्र मयम् प्रकल्प्य दास्ये ते अर्घ्यम् भगवन्त् प्रसीद

हुत्वा तिल आद्यैः विविधैस् तथा अग्नौ पुनः समाप्य एव तथा एव सर्वम्

सूत उवाच

उद्वास्य हृद् पङ्कज मध्य संस्थम् स्मरामि बिंबं तव देवदेव

स्मरामि देवं रवि मण्डल स्थम् सदाशिवं शंकरम् आदिदेवम्
पश्चात् पतिम् भार्या उपविशति इह गावः निषीदन्तु इह अश्वाः इह पूरुषाः इह उ सहस्र दक्षिणः अपि पूषा निषीदतु इति

सप्तर्षयः प्रथमाम् कृत्तिकानाम् अरुन्धतीम् ये ध्रुव ताम् ह निन्युः षष् कृत्तिका मुख्य योगम् वहती इयम् नः भ्राजतु अष्टमा इति सप्तर्षीन् उपस्थाय ध्रुवम् उपतिष्ठते ध्रुव क्षितिः ध्रुवयोः निध्रुवम् असि ध्रुवतः स्थितम् त्वम् नक्षत्राणाम् मेथी असि सः माम् पाहि पृतन्यतः नमः ब्रह्मने ध्रुवाय अच्युताय अस्तु नमः ब्रह्मनः पुत्राय प्रजापतये नमः ब्रह्मनः पुत्रेभ्यः देवेभ्यः त्रयस्त्रिंशेभ्यः नमः ब्रह्मनः पुत्र पौत्रेभ्यः अङ्गिरोभ्यः यः त्वा ध्रुवम् अच्युतम् स पुत्रम् स पौत्रम् ब्रह्म वेद ध्रुवाः अस्मिन् पुत्राः पौत्राः भवन्ति प्रेष्य अन्तेवासिनः वसनम् कम्बलानि कंसम् हिरण्यम् स्त्रियः राजानः अन्नम् अभयम् आयुः कीर्तिः वर्चः यशः बलम् ब्रह्मवर्चसम् अन्नाद्यम् इति एतानि मयि सर्वाणि ध्रुवाणि अच्युतानि सन्तु
उद् आयुषा सु आयुषा इति उपोत्थाय उपसमूह्य ब्राह्मणान् अन्नेन परिवेषयेत्

अगार प्रवेशम् व्याख्यास्यामः
इषे रय्यै रमस्व सहसे द्युम्न ऊर्जे ऽपत्याय
तासां याज्या पुरोनुवाक्याः

ता वै स्वस्तिमत्यः पथिमत्यः पारितवत्यः प्रवत्यो नीतवत्यो भवन्ति

अथ अग्निम् अथ सोमम् अथ सवितारम् अथ अदितिम्

स्वर्गं वै लोकं प्रायणीयेन अभिप्रैति
इडाम् अस्मा ओदनं पिन्वमाना कीलालं घृतं मदम् अन्न भागम्
प्रकाश हेतुना आनन्द ता भवेत् जड हेतुना तद् विपर्ययः
असौ वा आदित्य उद्गीथ एष प्रणवः

अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इति
एक ऋचः इति त्रीण्य् अक्षराणि

अथ ह वै न एकर्च कल्पी स्यात्
अथ पाकयज्ञः
पूर्वा कोटिर् न प्रज्ञायते दुःखस्य

अथ भगवान् तेषाम् भिक्षूणां चेतसा चित्तम् आज्ञाय भिक्षून् आमन्त्रयते स्म अन् अवर अग्रः भिक्षवः संसारो अविद्या निवरणानाम् सत्त्वानां तृष्णा संयोजनानाम् तृष्णा अर्गल बद्धानाम् दीर्घम् अध्वानम् संधावतां संसरताम्
अयं त इन्द्र सोम इति पुनःप्रोक्तिर् ह वा एषा हविषः

तस्मान् नाना उपेत्यानि एषां लोकानां विधृत्यै
भुवनाय स्वाहा

तम् अनुप्रहरेत्
विश्वान् देवान् राज्य कामः साध्यान् संसाधको विशाम्

विद्या कामः तु गिरिशं दाम्पत्य अर्थे उमां सतीम्

शौनक उवाच
यो नरः पुमान् अकृत क्षेत्रीकरणे देहे इति शेषः न कृतं अकृतं क्षेत्रीकरणं यस्मिन् तस्मिन् सति रसायनं जरा व्याधि विनाशन औषधम् प्रयुञ्जीत तस्य पुंसो रसो न क्रामति स्व गुणान् न प्रकाशयति तर्हि किं सर्व अङ्ग दोष कृत् भवति बाहु चरण आदिषु षट्सु अङ्गेषु विकार कृत् स्यात्
आत्ययिकं तु तत्र अपि परिहरेत्

तत्र स असूयायाः इव स्तनित रुदित कूजितानि प्रतीघातः च स्यात्

कष्टम् अनार्य वृत्तम् अन् आदृतम् इति वात्स्यायनः
तस्मात् तम् एव होतारं वृणीष्व इति एतस्य लोकस्य जितये

एतस्य लोकस्य समृद्धये

अग्निर् देवता गायत्रं छन्दो भूर् इति शुक्रम्

एतस्य लोकस्य व्याप्तये
सः एष पारे एव समुद्रस्य उदेति
तासु गायत्रम् उक्त ब्राह्मणम्

इतस् प्रदानात् हि देवा जीवन्त्य् अमुतस् प्रदानात् मनुष्याः

ताव् इमौ लोकौ स वासिनौ अकरोत्

मरुत्वान् वा इन्द्रो वृत्रम् अहन् वार्त्रहत्याय
तेना ते तन्वे शं करं पृथिव्यां ते निषेचनं बहिष् टे अस्तु बाल् इति

यथा इषुका परापतद् अवसृष्टा अधि धन्वनः

विद्मा शरस्य पितरं सूर्यं शत वृष्ण्यम्
ब्रह्म जज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद् वि सीमतः सु रुचः वेन आवः

यो ऽथर्वाणं पितरं देव बन्धुम् बृहस्पतिं नमसा अव च गच्छात्
ते ऽस्मै सर्वे घृतम् आ तपन्त्य् ऊर्जं दुहाना अन् अपस्फुरन्तः
पुरोहित आयतनम् वै एतत् क्षत्रियस्य यत् ब्रह्मा

अथ अतस् यजमान भागस्य एव तत् आहुः प्राश्नीयात् क्षत्रियः यजमान भागम् न प्राश्नीयात् इति

न अस्य प्रत्यक्षम् भक्षितः भवति

तत् वै न अतिरिच्यते

तत् एनम् न हिनस्ति

यः एनम् तत्र ब्रूयात् यजमानम् अग्नौ प्रावार्क्षीः प्र अस्य अग्निः प्राणान् धक्ष्यति मरिष्यति यजमानः इति शश्वत् तथा स्यात्
त्रिः प्रक्रामयति इति विज्ञायते

दक्षिणेन पृष्ठ्यां प्रक्रम औदुम्बरीं सर्वस्य सदसो मध्यतो मिनोति

न प्राङ् हविर्धाने अतीयाद् अध्वर्युः
प्रत्येत्य अभिरमन्तु भवन्त इत्य् उक्त्वा देवाश् च पितरश् च इति अनुवाक शेषेण उपतिष्ठते
देवेभ्यो वा असुरा गरान् प्रागिरन्

तान् अ विद्वांसः ऽगिरन्न् अन्नम् एव मन्यमानाः

त एतत् साम अपश्यन्
अथ वै भवति

अभ्य् एनम् आह्वयते होता
उभयोर् अर्धम् अध्वर्युः प्रतिप्रस्थातुः पात्रे ऽवनयति

अथ अध्वर्युः प्रदक्षिणम् आवृत्य प्रत्यङ्ङ् आद्रुत्य होत्रे पात्रं प्रदाय प्राङ् आयन्न् आह मित्रावरुणाभ्याम् अनुब्रूहि इति

अथ प्रतिप्रस्थाता अध्वर्योः पात्रे ग्रहस्य संस्रावम् अवनयति
मन्युर् विश ईडते मानुषीर् याः पाहि नो मन्यो तपसा सजोषाः

अ भागः सन्न् अप परेतो अस्मि तव क्रत्वा तविषस्य प्रचेतः
एतेषाम् एव अन्नानाम् समवदाय प्राच् अग्रेषु दर्भेषु बलिं करोति वास्तु पतये स्वाहा इति

अग्निष् ट आयुः प्रतरां कृणोत्व् अग्निष् टे पुष्टिं प्रतरां दधात्व् इन्द्रो मरुद्भिः इह ते दधात्व् आदित्यः ते वसुभिर् आदधात्व् इति दण्डं प्रदाय अमत्रम् प्रयच्छति