tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
एतच् चिन्तयित्वा राजा पण्डित सभाम् कारितवान्

सिद्धिः साध्ये सताम् अस्तु प्रसादात् तस्य धूर्जटेः

न दैवम् अपि संचिन्त्य त्यजेद् उद्योगम् आत्मनः

राजा स विनयम् पुनर् उवाच

समुद्रम् इव दुर्धर्षं नृपं भाग्यम् अतः परम्

तथा च उक्तम्

अपरं च

उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः

अस्ति कश्चिद् एवम्भूतो विद्वान् यो मम पुत्राणां नित्यम् उन्मार्ग गामिनाम् अनधिगत शास्त्राणाम् इदानीं नीति शास्त्र उपदेशेन पुनर् जन्म कारयितुं समर्थः यतः

अस्ति भागीरथी तीरे पाटलिपुत्र नामधेयम् नगरम्
तेन तम् पुण्यम् गन्धम् अवरुन्द्धे यः अस्य ओषधि वनस्पतिषु भवति

तम् ह स्नातम् कुमारीम् इव निरीक्षन्ते
तत् चूर्णयित्वा अम्लेन घृष्ट्वा गोलकं कृत्वा समं गन्धकम् ऊर्ध्व अधस् शराव सम्पुटे पूर्ववत्
स प्रतिज्ञाय देवो देवम् एतु सोमः सोमम् एत्व् ऋतस्य पथा

आयुष्मान् अहं वर्चस्वी यशस्वी श्रीमान् अपचितिमान् भूयासम्
प्रकार अन्तरम् दर्शयन् आह अ ग्राह्यः इत्यादि

एवंविधो हर जः यावत् योनौ अभ्रके न विशति न मिलति यावत् बन्धम् बन्धनं कुतो भजते प्राप्नोति न कुतस् अपि योनाव् अप्रविशति सति न बन्धनम् आप्नोति इति अर्थः
पशुं बध्नामि वरुणाय राज्ञ इन्द्राय भागम् ऋषभं केवलो हि

मृत्युना एव एनम् ग्राहयति

यो ऽयम् अ वरुण गृहीतः तेन एनाः वरुणान् मुञ्चानि इति

ता अतिचरन्तीर् वरुणेन अग्राहयत्

द्वीपे यजेत
स एष इडा अन्तः यज्ञः सप्त नाभिः

इडा अन्तम् यज्ञं सप्त नाभिम् इति ब्रूयात्
कूर्म आदि स्थापयेत् मध्ये वारुणं मन्त्रम् आश्रितः

दक्षिणा वलयः कालः स्थानम् आचार्यः एव च

गज अश्व रथ्या वल्मीकात् संगमात् ह्रद गोकुलात्

एतान् महा राजैः विशेष धर्मान् करोति यः अपि आगम शुद्ध बुद्धिः

जपेयुः मनसा देवम् आश्रित्य वरुणं प्रभुम्

पुराणेषु इतिहासः अयम् पठ्यते वेद वादिभिः

कुम्भान् सजल गर्भान् तान् वासोभिः परिवेष्टयेत्

बह्वृचौ पूर्वतः स्थाप्यौ दक्षिणेन यजुस् विदा
अग्निम् उपसमाधाय संपरिस्तीर्य अग्नि मुखात् कृत्वा पक्वाज् जुहोति

अमेध्यं दृष्ट्वा जपति
मर्माविधं रोरुवतं सुपर्णैर् अदन्तु दुश्चितं मृदितं शयानम्

सर्वे देवा अत्यायन्ति ये अश्नन्ति वषट्कृतम्

उत्तिष्ठत संनह्यध्वम् उदाराः केतुभिः सह

विविद्धा ककजाकृता

उत् तिष्ठ त्वं देव जन अर्बुदे सेनया सह

इमां जुषध्वम् आहुतिम् इतो जयत मा अमुतस्
सहायानां च स्वस्त्ययनम्
सर्वेष्व् आयतनेषु पाणिना परिसमूह्य उभयतस् परिषेकं निदध्यात्

द्वार मध्ये अन्तरिक्षाय स्वाहा अवान्तरिक्षाय स्वाहा इति

स्थाल्यां प्रजापतये स्वाहा परमेष्ठिने स्वाहा इति

अचलायै देव्यै स्वाहा वास्तु पाल्यै स गणायै स्वाहा इति
इन्द्रो मदाय वावृध इति सूक्तम् मद्वत् पाङ्क्तम् पञ्च पदम् पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्य अह्नः रूपम्

स्तुषे जनं सु व्रतम् नव्यसीभिर् इति वैश्वदेवम् अध्यासवत् पशु रूपम् पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्य अह्नः रूपम्
कीदृशः कपिलः वर्णतः निरुद्गारी स्थिर भावः पुनः स रसो विप्लुष भावम् चञ्चल त्वम् मुञ्चते
शाखया उदक धारया गाः परिक्रामति

शेषम् निनयति

भूत्यै वः पुष्ट्यै वः इति प्रथम जयोः मिथुनयोः मुखम् अनक्ति

यदा एतेभ्यः कुर्वीत वाग्यतः तिष्ठेत् आ अस्तमयात्
रूपम् एकः परि अभवत्

वशा पन्थाम् अनु अपश्यत् नाक पृष्ठम् स्वर् विदाम्

वशम् यत् अनु ऐत् ब्रह्मणा तस्मात् एषा भवत् वशा
अन् आहनस्यम् वसनं चरिष्णु परि इदम् वाज्य् अजिनं दधे ऽयम् इति वाचयन्न् ऐणेयं चर्म ब्राह्मणाय प्रयच्छति वैयाघ्रं राजन्याय रौरवं वैश्याय

मेधां मह्यम् अङ्गिरसो मेधां सप्तर्षयो ददुः

सत्यं च मे अनृतं च मे तन् मे उभय व्रतम्

वायु पुत्र एष ते

यथा एनम् जरसं नयज् ज्योक् क्षत्राय जागरज् ज्योक् क्षत्रे ऽधि जागरद् इति राजन्यस्य

दिवा मा सुषुप्सीः

व्याख्यातं ब्रह्मचर्यम्

मृतं च मे अमृतं च मे तन् मे उभय व्रतम्
कण्ठो ध्रुवा

हन्त तु ते तद् वक्ष्यामि यथा ते न विपतिष्यति इति
अमन्त्रान् इति औद्गाहमानिः त्रैयम्बक प्रमाणान्

स्थालीपाक आवृता वपाम् अवदाय स्विष्टकृत् आवृता वा अष्टकायै स्वाहा इति जुहोति
एतेन वै देवास् त्रिवृता वज्रेण एभ्यः लोकेभ्यो ऽसुरान् अनुदन्त

तत् सामिधेनीभिः पूर्वपक्ष अपरपक्षौ आप्नोति

यद् व् एव त्रिः प्रथमां त्रिर् उत्तमाम्
आग्निपावमान्याम्

तस्मान् मुखतः प्राणः

यो वै मासस् स संवत्सरः

संवत्सरो विराट्

इयं वै रथन्तरम् असौ बृहत्

आत्मा वै यज्ञायज्ञीयम्
अभाव भूतः स विनाशम् एत्य केन आत्मानम् चेतयते पुरस्तात्

कथं भवन्ति कथम् आभवन्ति त्वत्तो भौमं नरकम् अहम् शृणोमि

चत्वारि कर्माणि भयंकराणि भयं प्रयच्छन्ति अयथाकृतानि

अष्टक उवाच

हित्वा सो ऽसून् सुप्त वत् निष्ठित त्वात् पुरोधाय सुकृतं दुष्कृतं च

अन्यां योनिं पुण्य पाप अनुसाराम् हित्वा देहं भजते राज सिंहैः
पृच्छति यजमानो ऽध्वर्युम् अध्वर्यव् आशक्तवा इति

यजमानः सोमक्रयणीम् आवर्तयति रुद्रस् त्वा वर्तयत्व् इत्य् अनुवाक शेषेण
को ऽसाव् अलंकार इति अतस् आह
हिरण्याक्षस्य तनयो हिरण्य नयन उपमः

शरणं प्राप्य तिष्ठन्ति तम् एव शरणं व्रजेत्

वरान् वरय दैत्य इन्द्रैः वर दः अहम् ते अन्धकैः

वक्तुम् अर्हसि च नः यथावृत्तं यथाश्रुतम्

द्रुतं च अल्प वीर्य प्रभिन्न अङ्ग भिन्नाः वयं दैत्य राजस्य शस्त्रैः निकृत्ताः

प्रसादात् ब्रह्मनः साक्षाद् अ वध्य त्वम् अवाप्य च

प्रार्थितः तेन भगवान् परम आर्ति हरः हरः
स्रुच् स्रुवम् च संमार्ष्टि

मरुद्भ्यः सांतपनेभ्यो मध्यन्दिने चरुः

श्रुतेश् च

स्तरण यजुषा वेदिम् अभिमृश्य तूष्णीं वा कृत त्वात् परिधि परिधानम्
हरिणीं ह अदः दिवि चक्रिरे

ताः पञ्चदश

समिद्धम् इव वा एतद् अहर् अमुना आदित्येन भवति इति

एतेन वै देवाः पञ्चदशेन वज्रेण एभ्यः लोकेभ्यो ऽसुरान् अनुदन्त

रजताम् अन्तरिक्ष लोके
सर्वान् कामान् अवाप्नोति विष्णु लोके महीयते

तावत् अन्नम् न च अश्नीयात् त्रिभिः काम अर्थ सिद्धये

मन्त्रेण अनेन तत् सर्वम् सामगाय निवेदयेत्
तद् एव तेन अभिपूर्वम् आप्नोति

सप्तदश आर्भवः
प्रपद्यते प्रतिप्रस्थाता

अथ अध्वर्युः आश्रावयत्य् ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् ऋतुना प्रेष्य इति

प्रपद्यते ऽध्वर्युः

परिमृज्य सादयत्य् एष ते योनिर् इन्द्र अग्निभ्याम् त्वा इति
पोतर् यज
एष ह वै दैव आत्मा यजमानस्य यम् ऋत्विजः संस्कुर्वन्ति

अत्र हि जायते

उच्चैर् गृह्णीयाद् यद्य् अप्य् आचार्यः स्यात्

अग्निर् इदं हविर् अजुषत इति ह एके आहुः

शान्तिर् एव एषा भेषजं यज्ञे क्रियते

न हि नमस्कारम् अति देवाः

प्रतिष्ठा वै शम्योर्वाकः प्रतिष्ठित्या एव
अध्वर्युणा हुते प्रवृत होमौ जुहुयुर् गत्य आनुपूर्व्येण बेकुरा नाम असि सूर्यो मा इति

स एव इति शाण्डिल्यः

पृथक् जनपदे च

पञ्च ऋत्विजः संरब्धाः सर्पन्ति इति एतान् आह
साम ऋच् यजुर्वेदाः त्रयः त्रयी
गुरु शीतं मृदु स्निग्धं बहलं स्थूल पिच्छिलम्

लक्षणं च अकृतानाम् स्यात् षण्णाम् एषाम् समासतः

रोगान् जयेत् मध्य बलान् व्यायाम आतप मारुतैः

क्षीणाः क्षताः कृशा वृद्धा दुर्बला नित्यम् अध्व गाः

स्नेहाः स्नेहयितव्याः च स्वेदाः स्वेद्याः च ये नराः

स्वादु तिक्तं कषायं च स्तम्भनं सर्वम् एव तत्
धूमे त्र्यवर अर्ध्याः
यद्य् उन्मृष्टं यदि वा अभिमृष्टम् उत मर्मृजन्ते
कर्म योगात् च उद्गातुः चत्वारः महर्त्विजः प्राश्नन्ति इति हि चातुष्प्राश्य प्राशनम् अधिकारात् तु ब्रह्मणः

यावद्वचनम् कर्मयोगः

हुतायाम् पूर्णाहुतौ यथार्थम् स्यात्

दृष्टम् च अनेन साम गानम् ब्रह्मा रथ चक्रे अभिगायति इति
नक्षत्राणां सकाशान् मा यौषं व्रतं चरत

रुद्राय त्वा

याः पशूनाम् ऋषभे वाचस् ताः सूर्यो अग्रे शुक्रो अग्रे ताः प्रहिणोमि यथाभागं वो अत्र
देवयानी उवाच
स यस् तां देवतां वेद यां च स ततो ऽनुसंभवति या च एनम् तम् मृत्युम् अतिवहति स उद्गाता मृत्युम् अतिवहति इति

अपवृतो ऽपवेष्टित आस्ते
प्रजाम् अस्मभ्यम् ददतो रयिं च दीर्घ आयु त्वम् च शत शारदम् च

अमुष्मै स्वधा नमः

तत् मे रेतः पिता वृङ्क्ताम् आभुर् अन्यो ऽपपद्यतां स्वधा नमः

अग्निम् उपसमाधाय दक्षिणा प्राच् अग्रैः दर्भैः परिस्तीर्य एक पवित्र अन्तर्हितायाम् आज्य स्थाल्याम् आज्यम् संस्कृत्य प्रसव्यं परिषिच्य औदुम्बरम् इध्मम् अभ्याधाय औदुम्बर्या दर्व्या जुहोति
ब्राह्मणाच्छंसिनः कालात् पराङ् आवर्तते प्रतिप्रस्थाता
कृत्वा यावत् पुनर् माघ शुक्लपक्षस्य सप्तमी

तथा विशोकता मम अस्तु त्वद् भक्तिः प्रतिजन्म च

शय्यां सोपस्करां दद्यात् कपिलाम् च पयस्विनीम्
पुरुषमेध वत् दक्षिणा स भूमि

दश रात्रः
तेजस् विहीनम् विजहाति दर्पः शान्ता आर्चिषम् दीपम् इव प्रकाशः

पर्याय सम्पादित कर्ण तालम् यन्ता गजं व्यालम् इव अपराद्धः

सह आत्म लाभेन समुत्पतद्भिर् जाति स्वभावैः इव जीव लोकः

दृष्ट अवदानात् व्यथते अरि लोकः प्रध्वंसम् एति व्यथिताच् च तेजः

अभिलषत उपायं विक्रमं कीर्ति लक्ष्म्योः असुगमम् अरि सैन्यैः अङ्कम् अभ्यागतस्य

प्रत्याहत ओजाः कृत सत्त्व वेगः पराक्रमं ज्यायसि यस् तनोति

बाण छिदः ते विशिखाः स्मरारेर् अवाक् मुखीभूत फलाः पतन्तः

तथा नभस्य् आशु रण स्थलीषु स्पष्ट द्वि मूर्तिः ददृशे स भूतैः

चित्रीयमाणान् अति लाघवेन प्रमाथिनस् तान् भव मार्गणानाम्

शिव प्रणुन्नेन शिलीमुखेन त्सरु प्रदेशात् अपवर्जित अङ्गः
तन्त्र ज्ञैः कथ्यते सा अपि प्रीतिः सम्प्रत्यय आत्मका

कण्डूति प्रतीकारः ऽपि हि दीर्घ कालम् प्रिय इति

अभियुक्ता अहम् अनेन इति युवतिर् इति वात्स्यायनः

प्रीतिः सा आभ्यासिका ज्ञेया मृगया आदिषु कर्मसु

प्रमाण काल भाव जानाम् संप्रयोगाणाम् एकैकस्य नवविध त्वात् तेषां व्यतिकरे सुरत संख्या न शक्यते कर्तुम्

एतद् उपपद्यत एव

तस्मात् तथा उपचर्या स्त्री यथा अग्रे प्राप्नुयाद् रतिम्

प्रकृतेर् या तृतीयस्याः स्त्रियाश्

संहत्य कारकैर् एको ऽर्थो ऽभिनिर्वर्त्यते
अश्वः कनिक्रदत् यथा प्रत्यङ् मा भगः आगमत्
मरिष्यामि विना सा अहम् खर जीवामि वै तदा

रावणो अपि अहरत् सीतां हत्वा गृध्रं जटायुषं

धनुस् खड्गम् च सम्प्राप्य दण्डक अरण्यम् आगतः

रामस्य भार्या सीता असौ तस्य आसीत् लक्ष्मणः ऽनुजः

रक्तं क्षरन्ती प्रययौ खरं भ्रातरम् अब्रवीत्

त्रि शीर्षाणम् खरं रौद्रं युध्यन्तं च एव दूषणम्
अग्नीषोमा स वेदसा स हूती वनतं गिरः स देवत्रा बभूवथुः युवम् एतानि दिवि रोचनान्य् अग्निश् च सोम सक्रतू अधत्तम् युवं सिन्धूंर् अभिशस्तेर् अवद्याद् अग्नीषोमाव् अमुञ्चतं गृभीतान् अग्नीषोमा य आहुतिं यो वां दाशात् हविष्कृतिम् स प्रजया सु वीर्यम् विश्वम् आयुर् व्यश्नवत्
तद् उद्गातुर् दक्षिण ऊरौ मन्थति

एतावद् एव एतत् अहः शिल्पं क्रियते

प्रतिपद्यते दिवा

माहेन्द्रस्य स्तोत्रे रथो युक्तो ऽत्याधावति
प्राणो ऽन्तरिक्षम्

इदम् एव अन्तरिक्षम् स्वरः
अनेन वाक्येन अनयोः कार्य कारण संगतिः उपपादिता भवति तथा च अयम् अर्थः अनुतर्ष स्वीकरणे कृते सति निधुवन व्यापारे रति आनन्दः ऽनिर्वचनीय उत्पद्यते न इतरथा सामुद्रि कणा मिश्रितस्य सूप शाक आदि द्रव्यस्य इव नीरसः स्वादुः प्रादुर्भूयते इत्य् अर्थः
अ दुग्धाः अनन्ता अ पाराः इति
सप्त द्वीपेषु तिष्ठन्ति नाना शृङ्गाः महा उदयाः

रुद्र अर्चन रताः नित्यं महेश्वर परायणाः

शेते शिव ज्ञान ध्या साक्षात् वै योग निद्रया

शाकद्वीप ईश्वरम् च अपि हव्यं चक्रे प्रियव्रतः

जीमूतस्य च जीमूतो रोहितस्य च रोहितः

उद्भिदो वेणुमन्त् च एव द्वैरथो लवणो धृतिः

सुखम् आयुः स्वरूपं च बलं धर्मो द्विजोत्तमाः
तृतीयस्य तृतीये बृहद् उपयन्ति बृहद् बृहद् बृहद् इति

अथ संभरणीये निष्क्रीडयन्ति इह इहा३ इह इति

तस्मिंस् तथा एव उदीचीन दशम् दशापवित्रं वितत्य प्रसिद्धं शुक्रामन्थिनौ ग्रहौ गृह्णाति
एषु एव तत् लोकेषु यजमानं दधाति

यजमानस्य एव पाप्मनो ऽपहत्यै

अथ यद् अर्धर्चौ अन्तरेण तद् इदम् अन्तरिक्षम्
तत् संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्य उवाच

यद् अहम् आयतनम् अस्मि त्वं तद् आयतनम् असि इति

प्रविवेश ह चक्षुः
स यो ह एवम् विद्वान् एकेन यज्ञक्रतुना चतुरो यज्ञक्रतून् संतनोत्य् आ अस्य चत्वारो वीरा जायन्ते सर्वेषु पशुषु प्रतितिष्ठति

रात्र्या त्वाव सर्वम् अवरुन्द्ध इति
षकार अन्ता नकार अन्ता च या सङ्ख्या सा षष् सञ्ज्ञा भवति
तत् ह वै त्रय्यै विद्यायै शुक्रम्
देहि सुन्दरि दर्शनम् मम मन्मथेन दुनोमि
वायुभक्षस् त्रि अहम् च अन्यत् अतिकृच्छ्रः स उच्यते

मुच्यते सर्व पापेभ्यः यदि न भ्रूण हा भवेत्

यथा उद्यन् चन्द्रमा हन्ति जगतस् तमसो भयम्

गो मूत्रम् गोमयं च एव क्षीरं दधि घृतं तथा

त्रि अहम् त्रि अहम् पिबेद् उष्णं पयः सर्पिः कुश उदकम्
दुद्वा च दुद्वती च स्थः
एताभिर् वै देवाः सर्वा अष्टीर् आश्नुवत
अप ध्वान्तम् ऊर्णुहि इति येन तमसा प्रावृतो मन्येत तन् मनसा गच्छेद् अप ह एव अस्मात् तल् लुप्यते
अग्नेस् त्वा तेजसा सूर्यस्य वर्चसा इन्द्रस्य इन्द्रियेण विश्वेषां त्वा देवानां क्रतुना अभिमृशामि

अग्नौ प्रताप्य अभिमृशति

यत्र शेते तद् अभिमृशति

अथ यदि चिरं न विजायते स्रजम् एनाम् दर्शयेत्

अथ एनम् मातुर् उपस्थ आदधाति

प्रिया धनस्य भूया एधमाना स्वे वश इति
अन्नम् ईप्सितम् ऊर्जस्वत् भगवान् वाञ्छते यदि

ग्रामान् पुरः पत्तनानि दुर्गाणि विविधानि च

गिरयो हिमवत् वत्साः नाना धातून् स्व सानुषु

भू मण्डलम् इदम् वैन्यः प्रायस् चक्रे समं विभुः

ततो ऽन्ये च यथाकामं दुदुहुः पृथु भाविताम्

कृत्वा वत्सं सुर गणाः इन्द्रं सोमम् अदूदुहन्

धोक्ष्ये क्षीर मयान् कामान् अनुरूपम् च दोहनम्
तन् मे भगवान् ब्रवीत्व् इति

आशा वा अव स्मराद् भूयसी
अग्निः पवित्रम्

चतुः उन्नयति

अस्मात् वै गार्हपत्यात् असौ पूर्वः अग्निः असृज्यत
श्री देवीम् अतुलाम् कृत्वा हिरण्येन यथाविधि

मण्डले विन्यसेत् लक्ष्मीम् सर्व अलंकार संयुताम्

तस्मै तां दर्शयेत् देवीम् दण्ड वत् प्रणमेत् क्षितौ

आहूय यजमानं तु तस्याः पूर्व दिशि स्थले
अधि श्रवो माहिनं यज् जरित्र इति इयम् वै माहिनं यज्ञः श्रवो यजमानो जरिता यजमानाय एव एताम् आशिषम् आशास्ते

ज्योतिष्मतः पथो रक्ष धिया कृतान् इति देव यानाः वै ज्योतिष्मन्तः पन्थानस् तान् एव अस्मै एतद् वितनोत्य् अनुल्बणं वयत जोगुवाम् अपो मनुर् भव जनया दैव्यं जनम् इत्य् एव एनम् तन् मनोः प्रजया संतनोति प्रजात्यै
तस्मिन् यो ऽन्नं च अन्न आदम् च वेद आह अस्मिन् अन्न आदः जायते भवत्य् अस्य अन्नम्

यो ह वा आत्मानं पञ्चविधम् उक्थं वेद यस्माद् इदं सर्वम् उत्तिष्ठति स संप्रतिवित्

अयनं ह वै समानानां भवति य एवं वेद
एक शूलया पाशे उपतृद्य चात्वाले अपास्यति उत्करे वा अदितिः पाशम् प्र मुमोक्तु इति
अग्निर् वा अकामयत विशो विश एव अन्न आदः श्रेष्ठो ऽधिपतिः स्याम् इति

स इन्द्रो ऽकामयत जयेम असुरान् इति

विशोविशीयम् अन्नाद्य कामः कुर्वीत
मनुष्याणां वा आरम्भ सामर्थ्यात्

दर्शनाच् च

नियतं च

भूमौ पशुपुरोडाश श्रपणम्

शिश्नात् प्राशित्र अवदानम्
पुनर् उत्पादनम् एव अस्य तत्

तत् ह एतत् घोर आङ्गिरसः कृष्णाय देवकी पुत्राय उक्त्वा उवाच
स य एवम् एतत् संवत्सरम् अधिदैवं च अध्यात्मम् च प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति
इन्द्रः चकार प्रथमम् नैर्हस्तम् असुरेभ्यः
यद् उ गिरिं काष्ठाम् अकुर्वंस् तस्माद् असौ गिरिः काष्ठो नाम
स नः संविद्वान् परि वृङ्ग्धि तक्मन्

स नः संविद्वान् परि वृङ्ग्धि तक्मन्

यदि अर्चिः यदि वा असि शोचिः शकलि एषि यदि वा ते जनित्रम् ह्रूडुः नाम असि हरितस्य देव
हविष्कृद् एहि इति ब्राह्मणस्य आद्रव इति राजन्यस्य आगहि इति वैश्यस्य
तान् अ स्व स्थान स्थान् कुर्वीत

अनुद्वारं च
पितामह उवाच

निहन्तुम् अन्तकम् स्मयन् स्मरारि यज्ञहा हरः

यज्ञैर् होमैर् व्रतैर् वेदैर् योग शास्त्रैः निरोधनैः

अद्य वै देवदेवेन तव रुद्रेण किं कृतम्

शिला अशन आत्मजः ऽव्ययं शिवं प्रणम्य शङ्करम्

मया अपि निर्जितो मृत्युः महादेवस्य कीर्तनात्

तस्मात् पाशुपता भक्तिर् धर्म काम अर्थ सिद्धि दा

तं प्राह च महादेवं कालं सम्प्रेक्ष्य वै दृशा

न दानेन मुनि श्रेष्ठाः तपसा च न विद्यया

निश्चेष्टः असौ महादेवः कथं पूज्यो महेश्वरः
तं यत् तस्याम् एव होत्रायां वायु भूतम् पुनन्त स्तुवन्तः शंसन्तो ऽतिष्ठंस् तत् पोता अभवत्

स इन्द्र उष्णीषी ब्रह्मवेदो भूत्वा दक्षिणतः परीत्य उपातिष्ठत्

स ऋग्वेदो भूत्वा पुरस्तात् परीत्य उपातिष्ठत्
स न निषेधेद् यावत्कामं शंस इति एव ब्रूयाद् आयुर् वा ऐतशप्रलापः

प्रवल्हिकाः शंसति प्रवल्हिकाभिर् वै देवा असुरान् प्रवल्ह्य अथ एनान् अत्यायंस् तथा एव एतत् यजमानाः प्रवल्हिकाभिर् एव अप्रियम् भ्रातृव्यम् प्रवल्ह्य अथ एनम् अतियन्ति

आयुर् एव तद् यजमानस्य प्रतारयति य एवं वेद

छन्दसां ह एष रसो यद् ऐतशप्रलापश् छन्दस्स्व् एव तद् रसं दधाति

तं वा एतम् ऐतशप्रलापं शंसति पदावग्राहं यथा निविदम्
विनिन्दन् स्वयम् आत्मानम् ब्राह्मणं तं च संस्मरन्

अनेक धर्म शास्त्र ज्ञाः ऊह अपोह विशारदाः

कपालं स्थापितं पूर्वं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

ब्रह्म हा द्वादश अब्दानि कुटिं कृत्वा वने वसेत्

स्नात्वा अभ्यर्च्य पितॄन् भक्त्या ब्रह्म हत्याम् व्यपोहति
द्राक्षा लेहम् च पूर्व उक्तम् सर्पींषि मधुराणि च

कफ रुद्ध पथम् तस्य पित्तं कफ हरैः जयेत्

गुड नागर मण्डूर तिल अंशान् मानतः समान्

वायुः च याति प्रशमं सह आटोप आदि उपद्रवैः

व्योष आदि नवकम् च एतत् चूर्णयेत् द्विगुणं ततः

स्नेह प्रायम् पवन जे तिक्त शीतम् तु पैत्तिके

पाण्डु कुष्ठ ज्वर प्लीह तमक अर्शस् भगंदरम्
उपहूतायाम् इडायाम् अग्नीध आदधाति षडवत्तम् अर्ध वनिष्ठुम् अथ अर्ध वनिष्ठुम् मेदस्वत्
स्थूलाः ढारिकाः जीव चूर्णानि कारयित्वा अमावास्यायाम् रात्र्यां सुप्तायाम् उपस्थं प्रतिवपति सोम अव अस्य परिघम् अन्येभ्यः पुरुषेभ्यो ऽन्यत्र मद् इति

इह एव पुनर् आगच्छति
दृष्टे तस्मिन्न् अनिमिष वधू नित्य निर्वेश योग्ये स्वर्ग उद्यान श्रियम् अपि लघुं मंस्यते मानसं ते

पृथ्वी लीला तिलक सुभगम् पश्चिमं भागम् एषां नाम्ना वर्षं जलचर नदी मातृकम् गाहमानः

अ भ्रू भङ्गे ऽप्य् अधिक सुभगैः निश्चित अङ्गः कटाक्षैर् देशान् एतान् वन गिरि नदी संविभक्तान् व्यतीयाः

तस्मिन् सीता गतिम् अनुगते तद् दुकूल अङ्क मूर्तौ तद् मञ्जीर प्रतिम निनदे न्यस्त निष्पन्द दृष्टिः

दाव आसक्तम् वनम् इव नभः संध्यया इव अनुविद्धम् सिन्दूर अङ्कम् द्विपम् इव हरिं स्व अम्बरेण इव जुष्टम्

इच्छा मात्रात् जगद् अपरथा संविधातुं क्षमाणाम् इक्ष्वाकूणां प्रकृति महन्ताम् ईदृशीं प्रेक्ष्य वेलाम्

गोपायन्ती तनुम् अपि निजां या कथंचिन् मद् अर्थम् भूमौ लोके वहति महतीम् एकपत्नी समाख्याम्

देशे तस्मिन् कुवलय दृशः जात कौतूहलाः त्वां माला दीर्घैः मधुर विरुतम् मानयिष्यन्त्य् अपाङ्गैः
पैशाचः च आसुरः च एव न कर्तव्यौ कदाचन इति ब्राह्मणे निषेधो बोद्धव्यः अन्यत्र तद् विधानात्

तत्र मनुः
हव्यैश् च विविधैस् तृप्तः शुभ गन्धः हुताशनः

ते परावर दृष्ट अर्थाः महा ऋषि सम तेजसः
तत्र अहम् काल संकाशः कालो लोक प्रकालकः

ब्रह्म रूपी प्रबोध अर्थम् ब्रह्माणं प्राह स स्मितम्

स्वर् लोकः वै तृतीयश् च चतुर्थः तु महस् तथा

य एवं भगवान् विद्वान् गायत्र्या वै महेश्वरम्

तत्र अपि च महा सत्त्वैः त्वया अहम् नियत आत्मना

जीवः प्राणभृतां ब्रह्मन् पुनः पीत स्तनाः स्मृताः

श्वेत वर्णा तदा हि आसीत् गायत्री ब्रह्म संज्ञिता

लोहित अक्षा स्तनवती गायत्री गौः प्रकीर्तिता
पुरस्तात् अग्नेः प्रतीचीं धारयन्ति
अष्टाव् अपत्य कामैः ते प्रयोज्याः पौरुष अर्थिभिः

गुटिका बदरैः तुल्याः ताः च सर्पिषि भर्जयेत्

षष्टिक अन्नेन संयुक्तम् उपयोज्यम् यथाबलम्
गर्भं धेहि सिनीवालि गर्भं धेहि सरस्वति

एव आ दधामि ते गर्भं तस्मै त्वाम् अवसे हुवे
यजमानो ऽत्र पृच्छति

अवबाढो वलग इति यजमानस्य अधस्पदम् पांसून् उद्वपति पूर्वयोर् दक्षिणात्

अथ एने बर्हिषा परिस्तृणाति रक्षः हणौ वलग हनौ परिस्तृणामि वैष्णवी इति

अध्वर्युर् अत्र पृच्छति

अथ अपः उपस्पृश्य अथ एनान् अवमृशतो ऽध्वर्युश् च यजमानश् च पूर्वयोर् दक्षिणम् एव अध्वर्युः अवमृशत्य् उत्तरं यजमानः
इत्य् अधिदैवतम्
धन धान्य करम् लोके विष आर्ति भय नाशनम्
अर्वाञ्चम् इन्द्रम् अमुतो हवामहे यो गो जित् धन जित् अश्व जित् यः

मा हास्महि प्रजया मा तनूभिर् मा रधाम द्विषते सोम राजन्
अधुना अभ्र सत्त्व चारणम् तत्र पीतकर्मणि गगन वर्ण भेदान् आह कृष्ण इत्यादि

फूत्कारं भुजगः कुर्याद् दर्दुरं भेक शब्द वत्
यत् प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते तत् एव ब्रह्म त्वम् विद्धि न इदम् यत् इदम् उपासते
नाथं पशुभ्यः

रेवती रमध्वम्

स्वः पशुभ्यः

सं ते वायुर् वातेन गच्छतां सं यजत्रैर् अङ्गानि सं यज्ञपतिर् आशिषा
आमेन तेन संपृक्ता दोषा दूष्याश् च दूषिताः

कर्पूर चन्दन उशीरैः अनुलेपः क्षणे क्षणे

ऊर्ध्व जत्रु विकारेषु स्वप्न काले प्रशस्यते

स्वादु अम्ल लवण उष्णानि भोज्यान्य् अभ्यङ्ग मर्दनम्

शोधयेच् छोधनैः काले यथासन्नं यथाबलम्

विशेषाद् वमनं यूषः क्षौद्रं मेदस् घ्नम् औषधम्

ज्ञात्वा कोष्ठ प्रपन्नान् च यथासन्नं विनिर्हरेत्

कफ उद्रेके गदे ऽनन्नं बलिनो रोग रोगिणोः

हन्त्य् आशु युक्तं वक्त्रेण द्रव्यम् आमाशयान् मलान्

स अम्भोज जल तीर अन्ते कायमाने द्रुम आकुले

सर्व कोपे बलीयांसं शेष दोष अविरोधात्
यस्य गोमय चूर्ण आभम् चूर्णं मूर्ध्नि मुखे ऽपि वा

सप्तर्षीणां समीप स्थाम् यो न पश्यति अरुन्धतीम्

कफ जः न च पूयाय मर्म जः च रुजे न यः

अरिष्टे रिष्ट विज्ञानम् न च रिष्टे अपि अनैपुणात्

सीदतः सक्थिनी च एव तं भिषक् परिवर्जयेत्

घ्नद्भिः औषध वीर्याणि तस्मात् तं परिवर्जयेत्

शून अक्षम् कुटिल उपस्थम् उपक्लिन्न तनु त्वचम्

कपोत आभे अलात आभे स्रुते लुलित पक्ष्मणी

यो अणु ज्योतिस् अनेकाग्रः दुश्छायो दुर्मनाः सदा

न याति यस्य च आहारः कण्ठं कण्ठ आमयात् ऋते

अहास्य हासी संमुह्यन् यो लेढि दशनच्छदौ

शैथिल्यं पिण्डिके वायुर् नीत्वा नासां च जिह्म ताम्

रक्तपित्तं भृशं रक्तं कृष्णम्

अश्मरी शून वृषणम् बद्ध मूत्रम् रुजा अर्दितम्

वृद्धं पाण्डु ज्वर छर्दि कास शोफ अतिसारिणम्

पुष्पं फलस्य धूमो ऽग्नेर् वर्षस्य जलद उदयः

सर्वशो वा न यो यः च दीप गन्धम् न जिघ्रति

वा विना देहात् स मासाद् याति पञ्चताम्

वक्त्रम् आपूर्यते ऽश्रूणां स्विद्यतः चरणौ भृशम्

तासां याः स्युर् विकासिन्यः स्निग्धाः च विमलाः च याः

स अस्र विष् पूय रुज् कास श्वासवती अनुषङ्गिणी

दीर्घम् उच्छ्वस्य यो ह्रस्वं निःश्वस्य परिताम्यति

केश रोम् निरभ्यङ्गं यस्य अभ्यक्तम् इव ईक्ष्यते

विकारा यस्य वर्धन्ते प्रकृतिः परिहीयते
तत् ह न प्रत्युवाच

स ह इष्टम् पुनर् आजगाम
वास्तोष्पते शृण्वते ते ब्रवीमि मा नः प्रजां रीरिषो मा उत वीरान्

ऋतौ ऋतौ इति एके
ऋचा कपोतं नुदत प्रणोदम् इषं मदन्तः परि गां नयामः
इमे वै लोका एतानि हवींषि

एषा वा अस्य सा तनूर् यया अमुम् आदित्यं प्राविशद् यद् इदम् उपरिष्टाद् वि इव भाति यज् ज्योतिर् इव

घोषाय एव
यस्य उपवसथे पुरस्तात् चन्द्रः दृश्यते

इन्द्राय प्रदात्रे सायं दोहितं दधि

विष्णवे शिपिविष्टाय प्रातर् दोहिते पयसि चरुम्
मध्यम उत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राज आसनः मदः

तीक्ष्ण अम्ल रूक्ष सूक्ष्म अम्ल व्यवाय असुकरम् लघु

गुरुभिः तिमितैः अङ्गे राज धर्म अवबन्धान्

कासः श्याव अरुणा छाया मूर्छायां मारुत आत्मकः

वाच् देह मनसाम् चेष्टाम् आक्षिप्य अति बलाबलाः
आदित्यम् तत् अस्तम् नयति

वयांसि उत्तरेण

ताम् उत्तरतस् सायम् उपमार्ष्टि प्रतीचीम्

अथ यत् स्रुचम् मार्जयते रक्षः देव जनान् तेन प्रीणाति
किम् उ देवताम् अन् आवाह्य जयेद् इति

त्रयो वा इमे लोकाः

षड् वा ऋतवस् त्रय इमे लोकाः

एतद् एव तद् अभिसंपद्यन्ते
शान्तम् आज्यं गार्हपत्याय उपनिदधाति

माष मन्थम् क्रव्यादम्
रागिणि नलिने लक्ष्मीं दिवसो निदधाति दिनकर प्रभवाम्

तत्रस्थस्य च अस्य कदाचित् कुसुम समय युगम् उपसंहरन् अजृम्भत ग्रीष्म अभिधानः समुत्फुल्ल मल्लिका धवल अट्टहासः महा कालः
भिन्दत् सपत्नान् अधरांश् च कृण्वद् आ मा रोह महते सौभगाय

त्रयः सुपर्णास् त्रिवृता यद् आयन्न् एक अक्षरम् अभिसंभूय शक्राः

इमम् आदित्या वसुना सम् उक्षत इमम् अग्ने वर्धय ववृधानः

अग्निः सूर्यश् चन्द्रमा भूमिर् आपो द्यौर् अन्तरिक्षं प्रदिशो दिशश् च
तस्माद् बहु किं च किं च मनसा ध्यायति

तस्माद् बहु किं च किं च चक्षुषा पश्यति
यं कामयेत विशा एनम् व्यर्धयानि इति मध्य एतस्य सूक्तस्य निविदं शंसेत् क्षत्रं वै निविद् विश् सूक्तं विशा एव एनम् तद् व्यर्धयति
ततो रुद्रः समभवत् वैश्वानरः इव ज्वलन्

निरीक्षयामास शिवः क्रोधेन परिपूरितः
उपकोसलैः एषा सोम्य ते मद् विद्या आत्म विद्या च

किम् नु सोम्य किल ते ऽवोचन्न् इति

लोकान् वाव किल सोम्य ते ऽवोचन्
नमस् ते मृत्यो चक्षुषे नमः प्राणाय ते ऽकरम्

अरायेभ्यो जिघत्सुभ्य इमं मे परि रक्षत

यत् ते नियानं रजसं मृत्यो अनवधर्ष्यम्

आ रभस्व इमाम् अमृतस्य श्नुष्टिम्

रजः तमः मा उप गाः

न वै तत्र म्रियन्ते न उ यन्ति अधमं तमः

वातात् ते प्राणम् अविदं सूर्याच् चक्षुर् अहं तव

यथा न रिष्या अमृतः सजूर् असस् तत् ते कृणोमि तद् उ ते सम् ऋध्यताम्
तत् च आह बाह्य इत्यादि

विधि अन्तरम् आह बलि इत्यादि
प्रत्याह स्मयन्न् इव गत स्मयः

प्रवृद्ध हर्षः भगवत् कथायाम् संचोदितस् तं प्रहसन्न् इव आह

श्री शुकः उवाच

अशेष संक्लेश शमम् विधत्ते गुण अनुवाद श्रवणम् मुरारेः

प्रीणयन्न् इव भारत्या विदुरः प्रत्यभाषत

जीव अभय प्रदानस्य न कुर्वीरन् कलाम् अपि

यत्र विश्व इमे लोकाः सविकाशं त आसते

त्वया ईरितः यतो वर्णास् तद् विभूतीः वदस्व नः

ईश्वरस्य विमुक्तस्य उत बन्धनम्
चित्तम् वाव संकल्पात् भूयः

तानि ह _ एतानि चित्त एकायनानि चित्ते प्रतिष्ठितानि

चित्तम् उपास्स्व इति

ताम् उ नाम्नि ईरयति
भवन्ति च अत्र श्लोकाः

सार्वाङ्गिको अलंकार योगः गृहस्य उदारस्य करणम्

गम्ये दूतान् च प्रयोजयेत्

शक्यो हि रागिणि त्याग आधातुम्

लुब्धो ऽपि हि रक्तः त्यजति न तु त्यागी निर्बन्धाद् रज्यत इति वात्स्यायनः

परिग्रहं च चरेत्
यद् उ दिवोदासो वाध्र्यश्विर् अपश्यत् तस्माद् दैवोदासम् इत्य् आख्यायते
यथा उदकम् शुद्धे शुद्धम् आसिक्तं तादृग् एव भवति

या प्राणेन सम्भवति अदितिर् देवता मयी

अङ्गुष्ठ मात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति

यतश् च उदेति सूर्यो अस्तं यत्र च गच्छति
सर्व उत्कृष्ट विधिः अयम् पूर्वम् उदितात् बहल सत्त्व पातात् इति अर्थः

पञ्चभिः निचुल पुटैः पञ्च संख्याभिः वेतस वृक्ष द्रव भावनाभिः भावितं यत् मृत गगनम् मृत अभ्रम् वटकीकृतं सत् सत्त्वम् पतति तद् द्रावक औषध योगम् विधाय वह्निना विधमनात् इति शेषः

अभ्र सत्त्वम् एवम् कृतं सत् चरति ग्रसति रसः इति अध्याहारः
तत् न हुतम् न अ हुतम्
अथ अपि विज्ञायते तस्मात् मध्यंदिने सर्वाणि पुण्यानि संनिपतितानि भवन्ति इति

विज्ञायते तु खल्व् एकेषाम् इन्वकाभिः प्रसृज्यन्ते ते वराः प्रतिनिन्दिता मघाभिर् गावो गृह्यन्ते फल्गुनीभ्यां व्यूह्यत इति

विज्ञायते पूर्वाह्णो देवानाम् इति
एकविंशति दारुम् इध्मं संनह्यत्य् आहुति परिमाणम् वा

तस्मिन् शम्याः परिधीन् उपसंनह्यति
मणिना रूपाणि

न्यग्रोधेन वनस्पतीन्

अजगरेण सर्पान्

राज्ञा मनुष्यान्
देव्या पृष्टो महादेवः कैलासे तां नगात्मजाम्

अनेन विधिना स्नात्वा सकृत् पूज्य च शङ्करम्

तरत्समन्दी वर्ग आद्यैः तथा शान्ति द्वयेन च

सूत उवाच

सर्व पाप विशुद्धि अर्थम् आवाह्य वरुणं तथा

आचम्य च पुनर् तस्मात् जलात् उत्तीर्य मन्त्र विद्

भाव दुष्टः ऽम्भसि स्नात्वा भस्मना च न शुध्यति

ध्यायेत् च त्र्यम्बकं देवं हृदि पञ्च आस्यम् ईश्वरम्

हिताय ब्राह्मण आद्यानाम् चतुर्मुख सुत उत्तमैः

मृद् शकृत् तिल पुष्पम् च स्नान अर्थम् भसितं तथा

ऋषय ऊचुः
ओजः सहो बलं जज्ञे ततः प्राणो महान् असुः

भूत मात्र इन्द्रिय धियाम् जन्म सर्ग उदाहृतः

शौनक उवाच

तेन नारायणो नाम यदा आपः पुरुष उद्भवाः

बोध्यमानस्य ऋषिभिः आत्मनः तत् जिघृक्षतः

अवतार अनुचरितम् हरेः च अस्य अनुवर्तिनाम्

यत् आह नो भवान् सूत क्षत्ता भागवत उत्तमः
ॐ अज्ञानाय नमः

ॐ विष्वक्सेनाय नमः

श्रीधराय स शार्ङ्गाय श्री प्रदाय नमः नमः

ॐ श्रीं शिरसे नमः

ॐ वरुणाय नमः

ॐ विमलायै नमः

ततो मुहूर्तम् एकम् तु ध्यायेत् देवम् हृदि स्थितम्

ॐ श्रीवत्साय नमः
तासाम् जरायुभिर् वयम् अक्ष्याव् अपि व्ययामस्य् अघायोः परिपन्थिनः
प्रदक्षिणम् अग्निं परिषिच्य व्याहृतिभिर् वैकङ्कतीः समिधो अथ अभ्याधाय मदन्तीभिः प्रवर्ग्य देवताभ्यः तर्पयित्वा उत्तमेन अनुवाकेन शान्तिं कृत्वा अथ अस्य अध्याये ऽनध्यायान् उपदिशेत्

प्रजापतिं तर्पयामि इति

घर्माय कल्पयामि

अग्रेण अग्निम् प्रवर्ग्यं तर्पयामि
अहो मयि स्थितं विश्वं वस्तुतो न मयि स्थितम्

मय्य् अनन्त महा अम्भोधौ आश्चर्यम् जीव वीचयः

अभाग्याज् जीव वणिजः जगत् पोतो विनश्वरः

तथा विश्वं मयि क्ﾱप्तं मया व्याप्तं निरन्तरम्
द्वे ऊर्जे विष्णुस् त्वा ऽन्वेतु

तां प्रतिगृह्णीयात् प्रजापति स्त्रीणाम् यशः इत्य् एताभिः षड्भिर् अनुच्छन्दसम्

तत्र हि हुत्वा दीयत एव
द्विर् ऋतुना इति उपरिष्टात्

अथ उ ऋतवो वा ऋतुयाजाः

प्राणा वा ऋतुयाजाः
पितृ प्रसादः ह्य् अस्माभिर् अस्य प्राप्तः कृतेन वै

तेषां प्रसादं चक्रुस् ते अथ एतान् सुमना ब्रवीत्
नाना तन्त्र विधानेन कलाव् अपि तथा शृणु

मनुष्यास् तु तदा शान्ता निर्वैराः सुहृदः समाः

तं तदा पुरुषं मर्त्या महा राज उपलक्षणम्

दर्शन आलिङ्गन आलापैः शयन आसन भोजनैः

ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुज ईश्वरैः

विश्वेश्वराय विश्वाय सर्व भूत आत्मने नमः

कृष्ण वर्णम् त्विषा कृष्णम् स अङ्ग उपाङ्ग अस्त्र पार्षदम्

ध्येयं सदा परिभव घ्नम् अभीष्ट दोहम् तीर्थ आस्पदम् शिव विरिञ्चि नुतम् शरण्यम्
उद् ईरताम् अवर उत् परास इति पित्र्याः शंसति

बर्हिषदो ये स्वधया सुतस्य इति एतत् ह वा एषाम् प्रियं धाम यद् बर्हिषद इति प्रियेण एव एनान् तद् धाम्ना समर्धयति