tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तत्र एव काम विष हर निरञ्जनानाम् संयोगं बीज पातात् आनन्द आगमः प्रलय काल विष कालयोः कर्ता निरञ्जनश् च इति

रागो द्वेषो लज्जा भयं मोहश् च इति पञ्चगुण आकाशः इति पञ्चगुण अलंकृतानि पञ्च तत्त्वानि

शुभम् अशुभं च इति कर्म द्वयम्

नाना भाव विनिर्मुक्तः स च प्रोक्तो निरञ्जनः

तत्र त्रिपथ मध्ये तु सूक्ष्मीभूता व्यवस्थिता

अथ आधारण कर्म उदित शङ्खिनी भेद व्यवस्था व्याख्या गुद मेढ्र अन्तरे त्रिकोण त्रिधा आवर्त भग मण्डलम् उच्यते तत्र आधार ग्रन्थयः एक द्वि त्रयः च इति एक द्वि त्रयाणाम् मध्ये ग्रन्थीनाम् उपान्तरे चतुष्पत्त्रं पद्मम् अधोमुखं तिष्ठति तत्र कर्णिका मध्ये मृणाल सूत्र परिमाणा शङ्ख आवर्ता तत्र प्रवाल अङ्कुर संनिभा द्वि त्रि नाडी भूता कुण्डलिनी शक्तिः चैतन्य बीज मुखम् गत्वा सुप्ता
साधारणः एष दोषः इति पाराशराः
अप्रत्तासु च कन्यासु

शुना उपहतः स चेलः ऽवगाहेत

आचार्य उपाध्याय तद् पुत्रेषु त्रि रात्रम्
स्त्रीषु रूपम् अश्विनौ तं निधत्तं पौंस्येन इमम् संसृजतं वीर्येण

एधन्ते अस्या ज्ञातयः पतिर् बन्धेषु बध्यताम् इति
अथ एताः अमृता व्याहृतीर् अभिव्याहरति भूर् भुवः स्वः

शस्ते मरुत्वतीये नाराशंसान् भक्षयन्ति
जीवातवे न मर्तवे अथ उ अरिष्टतातये

मुञ्चन्तु तस्मात् त्वा देवा उन्मत्तं रक्षसस् परि

जुहोमि विद्वांस् ते हविर् यथा अन् उन्मदितः भुवः
देवा यं चक्रुर् भेषजम् अग्रे विष्कन्ध दूषणम्

य देव कृताः य उत उ ववृते ऽन्यः
यद् दासम् इति ब्रूयाद् दासुको यजमानः स्यात्

एतत् ह स्म वै तं पूर्वे ब्राह्मणा मीमांसन्ते क उ स्विद् अद्य शिंशुमार्यै व्यात्तम् अतिप्रोष्यत इति
जीव त्वेन स्थिते तस्मिन् शिवे सोम आत्मके प्रभौ

तस्य अष्ट मूर्तयः प्रोक्ता देवदेवस्य धीमतः

भेदा एकोनपञ्चाशद् वेद विद्भिः उदाहृताः

भूर् आपो ऽग्निर् मरुद् व्योम भास्करो दीक्षितः शशी

मूर्तयो ऽष्टौ मम आचक्ष्व शङ्करस्य महात्मनः

शरीर स्थम् च भूतानां शंभोर् मूर्तिर् गरीयसी
आदित्यम् उपतिष्ठते ऽध्वनाम् अध्व पते स्वस्ति मे ऽस्मिन् देव याने पथि कृणु रौद्रेण अनीकेन स्वस्त्य् अग्ने परिदेहि इति

अमृत धाम असि स्वर् ज्योतिः इत्य् औदुम्बरीम्

सव्यम् अंसम् अनु पर्यावृत्य समस्तान् धिष्ण्यान् उपतिष्ठते ऽग्नयः सगराः सगरैर् नामभी रौद्रैर् अनीकैः पात मा अग्नयः पिपृत मा
तेन हि भर्तव्यः श्रुत शील सम्पन्नः _

पिण्ड गोत्र ऋषि सम्बन्धेभ्यः योनि मात्रात् _

रक्षणात् तु भर्तुः एव

अ प्रयच्छन् दोषी
अथवा तारं वङ्गं वटक आकारम् तैले तिल उद्भवे पक्वं कुर्यात् नूनं निश्चितं तद् वटकम् तथा पक्वं कुर्यात् यथा निर्वङ्गं जायते वह्नि योगेन इति शेषः
इदं च नः प्रत्यक्षं यत् अनातुरेण भेषजेन आतुरम् चिकित्सामः क्षामम् अक्षामेण कृशं च दुर्बलम् आप्याययामः स्थूलं मेदस्विनम् अपतर्पयामः शीतेन उष्ण अभिभूतम् उपचरामः शीत अभिभूतम् उष्णेन न्यूनान् धातून् पूरयामः व्यतिरिक्तान् ह्रासयामः व्याधीन् मूल विपर्ययेण उपचरन्तः सम्यक् प्रकृतौ स्थापयामः तेषां नः तथा कुर्वताम् अयम् भेषज समुदायः कान्ततमो भवति

उक्ता महाचतुष्पादे येषु आयत्तम् भिषग्जितम्

न च काल गुणः तुल्यः न देशो दुरुपक्रमः
इन्द्रो वृत्रं वज्रेण अहन्

तस्य यो नस्तः सोमो निरद्रवत् तान्य् एव बभ्रु तूलानि फाल्गुनान्य् अभवन्
मेथीं त्वा सर्वस्य वेद मेथ्य् अहम् अस्य जनपदस्य भूयासम्

ध्रुवं त्वा ब्रह्म वेद ध्रुवो ऽहम् अस्मिंल् लोके ऽस्मिंश् च जनपदे भूयासम्

अग्नये स्वाहा

नित्यं सायं प्रातर् व्रीहिभिर् यवैर् वा हस्तेन एते आहुती जुहोति

इति
अपि वा मैत्रावरुणीम् आमिक्षां पशु कामः कुर्वीत अनूबन्ध्यायाः विकल्प अर्थाम्

यूपम् उपस्थाय पृथग् अरणीष्व् अग्नीन् समारोपयति प्राजहितं दक्षिणाग्निम्
वाचि सप्तविधं साम् उपासीत
गौः एव रक्षां कुरुते तस्मात् देया द्विजोत्तमे

यत् श्रुत्वा सर्व पापेभ्यः मुच्यते न अत्र संशयः

वर अङ्गना समाकीर्णैः मोदते शुभ लक्षणैः

एवं तीर्थे न गृह्णीयात् पुण्येषु आयतनेषु च
ध्यायिभिः प्रोच्यते ध्येयो ध्यानेन हरिः ईश्वरः

प्राण प्राणः महा शान्तः भयेन परिवर्जितः

जाग्रत् स्वप्न सुषुप्ति स्थः तद् साक्षी तद् विवर्जितः
मुखरम् अधीरम् त्यज मञ्जीरम् रिपुम् इव केलि सु लोलम्

धीर समीरे यमुना तीरे वसति वने वनमाली

कथम् अपि रहः प्राप्ताम् अङ्गैः अनङ्ग तरंगिभिः सु मुखे सुभगः पश्यन् सः त्वाम् उपैतु कृतार्थ ताम्

प्रमुदित हृदयम् हरिम् अति स दयम् नमत सुकृत कमनीयम्

तव विरहे वनमाली सखि सीदति

धीर समीरे यमुना तीरे वसति वने वनमाली
वृष्णो वध्रिः प्रतिमानं बुभूषन् पुरुत्रा वृत्रो अशयद् व्यस्तः

नदं न भिन्नम् अमुया शयानं मनोर् उहाणा अति यन्त्य् आपः

अहन्न् अहिं पर्वते शिश्रियाणं त्वष्टा अस्मै वज्रं स्वर्यं ततक्ष
ये सत्यासो हविः अदः हविष्पा इन्द्रेण देवैः स रथम् तुरेण

सिन्धोर् उच्छ्वासे पतयन्तम् उक्षणं हिरण्य पावाः पशुम् आसु गृह्णते

दत्त उ अस्मभ्यं द्रविणा इह भद्रं रयिं च नः सर्व वीरम् दधात

शर्दिर् नो अत्रिर् अग्रभीन् नमोभिः सु संशासः पितरो मृडता नः

आ अग्ने याहि सहस्रं देव वन्दैः सत्यैः कविभिर् ऋषिभिर् घर्म सद्भिः

विवस्वान् नो अमृत त्वे दधातु परैतु मृत्युर् अमृतं न ऐतु

सं गच्छस्व पितृभिः सं यमेन इष्टापूर्तेन परमे व्योमन्

उप द्याम् उप वेतसम् अवत्तरो नदीनाम्

उच्छ्वञ्चमाना पृथिवी सु तिष्ठतु सहस्रं मित उप हि श्रयन्ताम्

प्रजानत्य् अघ्न्ये जीव लोकम् देवानां पन्थाम् अनुसंचरन्ती

आ यूथा इव क्षुमति पश्वो अख्यद् देवानां जनिम अन्ति उग्रः

लोक कृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुत भागाः इह स्थ
इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे त्रिपुरादिपूजानिरूपणं नाम चतुर्विंशो ऽध्यायः

वज्र खड्ग आदिकाः मुद्राः शिव आद्याः वह्नि देशात्

सूत उवाच
सो ऽन्तरा सर्वम् एव इदम् नियच्छति सनातनः

मया ततम् इदम् विश्वं जगन्त् अव्यक्त मूर्तिना

अहंकार विमुक्त त्वात् प्रोच्यते पञ्चविंशकः
तस्य यानि चतुर्विंशतिर् वर्षाणि तत् प्रातस्सवनम्

स यद्य् एनम् एतस्मिन् काल उपतपद् उपद्रवेत् स ब्रूयात् प्राणा वसव इदम् मे प्रातस्सवनम् माध्यन्दिनेन सवनेन अनुसंतनुत इति

प्राणा वै वसवः

एतत् ह तद् विद्वान् ब्राह्मण उवाच महिदास ऐतरेय उपतपति किम् इदम् उपतपसि यो ऽहम् अनेन उपतपता न प्रेष्यामि इति
स्वर्ग आदि कृत् स सर्ग आदिः सृष्टि आदिः स गुणः अ गुणः
अनया एव रस विद्यया परमेष्ठिनो ब्रह्मणः पूर्वं प्रथमं श्रेयो अजर अमरण रूपम् संजातम्

अथ ग्रन्थ कारयितुः वंश वर्णनम् आह शीतांशु वंश इत्यादि

एषा रस विद्या शरीरं अजर अमरणम् अजर अमरम् कुरुते शरीरं च धर्म अर्थ काम मोक्षाणाम् मूलं अतः सकल मङ्गल आधारा इति युक्तम्
न अशने कामम्

मैत्रावरुणी वा अनूबन्ध्या
अनर्वाणश् च ह वा ऋतावन्तश् च पितरः स्वधायाम् आवृषायन्त वयं वदामहै वयं वदामहा इति
अथ प्रातर् अहर् अहर् रात्रिं रात्रिम् इत्य् उपस्थाने स्यात्

अग्नये वैश्वानराय द्वादश कपालम् पुरोडाशं निर्वपेत्
औपगवः

औपमन्यवः

आश्वलायनः

वृद्धि प्रदेशाः सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु इति एवमादयः
तत् अह्नः रूपम् क्रियते

तत् एतस्य रूपम् क्रियते यः एष तपति

अह्नः वै एतत् रूपम्
ब्रह्मचारी सुचरिती मेधावी कर्म कृत् धन दः प्रियः विद्यया वा विद्याम् अन्विच्छन् तानि तीर्थानि ब्रह्मणः
ते ह ऊचुः देवाः न वै नः इत्थम् विहृतः अलम् भविष्यति हन्त इमम् यज्ञम् संभराम इति

तस्मात् अध्वर्यू घर्मम् संभरतः
अथ एते आज्य स्थाल्याम् समनक्ति घृतेन अक्ते वृषणम् दधाथाम् इति

सर्वतस् एव एनम् मेध्यम् करोति इति ब्राह्मणम्

अथ एतम् पशुम् पल्पूलितम् अन्तरेण चात्वाल उत्करौ प्रपाद्य अग्रेण यूपम् पुरस्तात् प्रत्यक् मुखम् उपस्थापयति
केशी च कृष्ण संसक्तः श्रान्त गात्रः व्यरोचत

केशि दन्त क्षतः च अपि कृष्णस्य शुशुभे भुजः

भेद काले नरेन्द्राणां पक्ष ग्राहः भविष्यसि

कृष्णः पद्म पलाश अक्षः हसंस् तत्र एव तस्थिवान्

मुखे लम्ब सटे च अस्य स्कन्ध देशे घन आवृते

जगाम घोष संवासम् चोदितः काल धर्मणा

केशिनस् ते द्विधा भूते द्वे अर्धे रेजतुः क्षितौ

केशिनः प्रेषितो दूतो वधाय उपेन्द्र कारणात्

एष मे कृष्ण संदेशः श्रुतिभिः ख्यातिम् एष्यसि

त्वयि कार्य अन्तर गते नरा इव दिवौकसः

हेषितैः स्पर्धते वायुम् प्लुतैर् लङ्घ्यते नभः

तं दृष्ट्वा दुद्रुवुर् गोपाः स्त्रियश् च शिशुभिः सह

तम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य केशिनं हय दानवम्

निःसंपातः कृतः पन्थास् तेन तद् विषय आश्रयः

दृष्टं मे भवतः कर्म दृष्टश् च असि मया प्रभो
पिबन्ति देवता विप्रा यतस् ते अमृत भोजनाः

चन्द्रमाः सोमपुत्रः च शुक्रः च एव बृहस्पतिः

विश्वव्यचाः पुनर् च अन्यः संयद्वसुः अतस् परः

हेमन्ते ताम्र वर्णः स्यात् शिशिरे लोहितो रविः

सूर्यो अमर त्वम् अमृते त्रयं त्रिषु नियच्छति

अष्टभिः च अथ भौमस्य रथो हैमः सु शोभनः

आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः

दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां च एव सर्वशः

संयद्वसुः इति ख्यातः स पुष्णाति च लोहितम्
ब्रह्मचर्यम् आ समाप्तेः

अ संलोकी स्यात्
इमा दिशः सर्वेषां भूतानां मधु

इदम् अमृतम् इदं ब्रह्म इदम् सर्वम्

यश् च अयम् अस्मिन् स्तनयित्नौ तेजस् मयः अमृत मयः पुरुषो यश् च अयम् अध्यात्मं शाब्दः सौवरस् तेजस् मयः अमृत मयः पुरुषो ऽयम् एव स यो ऽयम् आत्मा

अस्य अग्नेः सर्वाणि भूतानि मधु

स वा अयम् आत्मा सर्वेषां अधिपतिः सर्वेषां भूतानां राजा

न एनेन किंचन असंवृतम्
मध्याद् आचाम इति

तत् शश्वत् संवर्तते
चाक्रवाकं संवननं मम च अमुष्याः च भूयाद् इति
कल्पान्त इदम् आदाय शयाने अम्भसि उदन्वन्तः

सकृत् यद् दर्शितम् रूपम् एतत् कामाय ते ऽनघ

देव दत्ताम् इमां वीणां स्वरब्रह्म विभूषिताम्

जलाशयान् शिव जलान् नलिनीः सुर सेविताः

कुश कीचक गह्वरम्

वीक्षमाणो ऽपि न अपश्यम् अ वितृप्तः इव आतुरः

तदा तत् अहम् ईशस्य भक्तानां शम् अभीप्सतः

चित्रस्वनैः पत्त्ररथैर्
ताम् उत्थापयेत्

अथ अस्यै उद पात्रम् ऊधसि च मुखे च उपगृह्णीयात् अथ एनाम् ब्राह्मणाय दद्यात् सा तत्र प्रायश्चित्तिः

यस्य अग्निहोत्री उपावसृष्टा दुह्यमाना उपविशेत् का तत्र प्रायश्चित्तिर् इति ताम् अभिमन्त्रयेत
तन् मे मा उपहृथाः इति वायुम् अवोचत्

तं तथा एव आगतम् अन्तरिक्ष लोकः प्रतिनन्दत्य् अयं ते भगवो लोकः

सह नाव् अयं लोक इति

सह नाव् अयं लोक इति

अन्तरिक्ष लोकम् इति
गुहा ग्रन्थिभ्यः विमुक्तः अमृतः भवति

स वेद एतत् परमम् ब्रह्म धाम यत्र विश्वम् निहितम् भाति शुभ्रम्
अर्धम् अर्धिभ्यस् तृतीयं तृतीयिभ्यः पादं पादिभ्यः

न आर्षेयाय अ विदुषे
स प्रजापतिम् उपाधावत् हनानि वृत्रम् इति

स षोडश्य् अभवत्

एकविंश आयतनः ह खलु वै षोडशी
एतावत् दृश्यम् शक्यम् अपि निर्देष्टुम्

पञ्चदश कोष्ठ अङ्गानि तत् यथा नाभिः च हृदयं च क्लोम च यकृत् च प्लीहा च वृक्कौ च वस्तिः च पुरीषाधारः च आमाशयः च पक्वाशयः च उत्तरगुदं च अधरगुदं च क्षुद्रान्त्रं च स्थूलान्त्रं च वपावहनं च इति

तत् एतत् शरीरम् संख्यातम् अनेक अवयवम् दृष्टम् एकत्वेन सङ्गः पृथक्त्वेन अपवर्गः

पञ्च इन्द्रिय अधिष्ठानानि तत् यथा त्वग् जिह्वा नासिका अक्षिणी कर्णौ च

तत् यथा दशा उदकस्य अञ्जलयः शरीरे स्वेन अञ्जलि प्रमाणेन यत् तु प्रच्यवमानं पुरीषम् अनुबध्नाति अतियोगेन तथा मूत्रं रुधिरम् अन्यान् च शरीर धातून् यत् तु सर्व शरीर चरम् बाह्या त्वच् बिभर्ति यत् तु त्वच् अन्तरे व्रण गतम् लसीका शब्दम् लभते यत् च ऊष्मणा अनुबद्धम् लोमकूपेभ्यो निष्पतत् स्वेद शब्दम् अवाप्नोति तत् उदकम् दश अञ्जलि प्रमाणम् नव अञ्जलयः पूर्वस्य आहार परिणाम धातोः यं रस इति आचक्षते अष्टौ शोणितस्य सप्त पुरीषस्य षट् श्लेष्मणः पञ्च पित्तस्य चत्वारो मूत्रस्य त्रयो वसायाः द्वौ मेदसः एको मज्जायाः मस्तिष्कस्य अर्ध अञ्जलिः शुक्रस्य तावत् एव प्रमाणं तावत् एव श्लैष्मिकस्य ओजसः इति
त्रि रात्रम् वायुभक्षो वा क्लिन्न वासाः प्लुतः शुचिः

प्रतिषिद्धांस् तथा आचारान् अभ्यस्य अपि पुनर् पुनर्

अपि वा अन् आद्य अ पेय प्रतिषिद्ध भोजनेषु दोषवच् च कर्म कृत्वा अभिसंधि पूर्वम् अन् अभिसंधि पूर्वम् वा शूद्रायां च रेतः सिक्त्वा अयोनौ वा अब्लिङ्गाभिः वारुणीभिश् च उपस्पृश्य प्रयतो भवति
सो ऽन्तम् एव अपश्यत्
अस्माद् एव एतत् लोकात् द्विषन्तं भ्रातृव्यम् अन्तरेति

यद् अधस् अधस् ऽक्षं द्रोणकलशं प्रोहन्ति दैवीम् एव एतत् वाचम् अवरुन्धते

उपरिष्टात् शुक्रम् अपहरति

वाग् एषाम् उपदासुका स्यात्

सा एषा या अक्षे
ततो गां च प्राशयति वत्सौ च उद पात्रात् एनान् आचामयति च सम्प्रोक्षति च
अजो वा इदम् अग्ने व्य् अक्रमत तस्य उरः इयम् अभवद् द्यौः पृष्ठम्

अमा ऊतम् वासो दद्यात् हिरण्यम् अपि दक्षिणाम्

अजस् त्रि नाके त्रि दिवे त्रि पृष्ठे नाकस्य पृष्ठे ददिवांसं दधाति

पृथिवीम् उत द्यां नाकस्य पृष्ठे ऽधि सप्त रश्मौ

यो ऽजं पञ्च ओदनम् दक्षिणा ज्योतिषम् ददाति

यो वै कुर्वन्तं नाम ऋतुम् वेद

अज आ रोह सु कृताम् यत्र लोकः शरभो न चत्तो ऽति दुर्गान्य् एषः

अपरिमितम् एव यज्ञम् आप्नोत्य् अपरिमितं लोकम् अव रुन्द्धे

श्यामेन त्वचम् एतां विशस्तर् यथापर्व् असिना मा अभि मंस्थाः
सः _ आदित्यः पुरस्तात् उदेता पश्चात् अस्तम् एता वसूनाम् एव तावत् आधिपत्यम् स्वाराज्यम् पर्येता
इति ज्ञानं तथा एतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः
प्रधान मूर्तिः तु अथ षोडश अङ्गः महेश्वरः च अष्ट तनुः स एव

तस्मात् द्विजाः सर्वम् अजस्य तस्य नियोगात् च अण्डम् अभूत् अजात् वै

भानोः वै भुवः ध्रुवात् मुनि सत्तमाः

रथः षोडश साहस्रः भास्करस्य तथा उपरि

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे भुवनकोशविन्यासनिर्णयो नाम त्रिपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः

एवं द्वीपाः समुद्रैः तु सप्त सप्त आवृताः

पापिनः तेषु पच्यन्ते स्व स्व कर्म अनुरूपात्

प्रणेमुः एनाम् मृगराज गामिनीम् उमाम् अजाम् लोहित शुक्ल कृष्णाम्

पुण्य लोकाः तु सप्त एते हि अण्डे अस्मिन् कथिताः द्विजाः

दृष्ट्वा यक्षं लक्षणैः हीनम् ईशम् दृष्ट्वा स इन्द्राः ते किम् एतत् तु इह इति

अजश् च अण्डात् अखिलम् च तस्मात् ज्योतिस् गणैः लोकम् अज आत्मकम् तत्

अन्धकारात् परः च अपि दिवावृत् नाम पर्वतः

उमा शुभैः आभरणैः अनेकैः सु शोभमाना तु अनु च आविरासीत्
तम् अग्निः सुदीतये छर्दिर् इत्य् एव अभ्यमृशत्

प्राणा वै दक्षाः

गातुं वै स तन् नाथम् अविन्दत
सह पुत्रा विराज् भव श्वश्रूणाम् श्वशुराणाम् गृहाणाम् च धनस्य च

याम् अश्विना मधु कशाम् देवाः अग्रे अजनयन् तया त्वा पत्याम् ओताम् कृण्मः मधुमतीम् वयम्
दक्षं ते अन्य आ वातु परा अन्यः वातु यद् रपः

द्वाव् इमौ वातौ वात आ सिन्धोर् आ परावतः
समासाद् इति भङ्गस्य लक्षणं बहुधा तु तत्

श्रोण्यां वा पृष्ठवंशे वा वक्षसि अक्षकयोः तथा

संदधीत व्रणान् वैद्यो बन्धनैः च उपपादयेत्

भग्नं न एति यथा पाकं प्रयतेत तथा भिषक्

अथ अतस् भङ्गप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

पुनर् अपि पीत पयस्कान् तान् पूर्ववद् एव शोषितान् बाढम्

भिन्नं कपालं यत् कट्यां संधि मुक्तम् च्युतं च यत्

प्रातः प्रातः पिबेद् भग्नः शीतलं लाक्षया युतम्
तम् ओदन इति परोक्षम् आचक्षते

तद् यत् पर्जन्यस्य वर्षिष्यतः कृष्णं तत् नीलम्

ताभ्याम् इमाः प्रजा बिभर्ति

यद् अश्नात्य् ओदनस्य तद् रूपं यत् पिबति मन्थस्य तत्
तत् च आह तारे इत्यादि
पुरोﾱआश स्विष्टकृतः यजति

पशून् यजमाने दधाति
इति

कपाल कुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीत गा
यः एनत् वेद सः इद् एनत् अर्हति
पदे पदे पाशान् वृश्चति

अधिपाशान् बाधकान् शङ्कून् तान् संक्षुद्य संनह्य भ्रष्ट्रे ऽध्यस्यति

ब्राह्मणाद् वज्रम् उद्यच्छमानात् शङ्कन्ते मां हनिष्यसि मां हनिष्यसि इति तेभ्यो ऽभयं वदेत् शम् अग्नये शं पृथिव्यै शम् अन्तरिक्षाय शं वायवे शं दिवे शं सूर्याय शं चन्द्राय शं नक्षत्रेभ्यः शं गन्धर्व अप्सरोभ्यः शं सर्प इतरजनेभ्यः शिवम् मह्यम् इति

वातस्य रंहितस्य अमृतस्य योनिर् इति प्रतिगृह्णाति
बहिर्वेदि उदञ्चः ऽयुञ्जि पदानि उत्क्रामेयुः प्राक् दशभ्यः

एतस्यां वेलायां प्राश्नीयुः

आदि अन्तयोः च सत्रेषु
यत्र वै बहु वर्षी पर्जन्यो भवति कल्याणो वै तत्र बलीवर्दो ऽश्वतरो हस्ती निष्कः पुरुषः

त्रयो ह वा एते समुद्रा यत् पवमाना अग्निर् वायुर् असाव् आदित्यः
उत्कृष्टे अनिल पित्ताभ्याम् कटुः वा मधुरः कफः

पच्यते मार्ग गमनम् यानेन क्षोभिना अपि वा

दंष्ट्र दन्त नख आघातात् अविष प्राणिनाम् अपि

व्याधिः कर्म उपवास आदि क्षीणस्य भवति द्रुतम्

पाण्डु रोगे क्षये जाते नाभि पाद आस्य मेहनम्

सामान्य हेतुः शोथानां दोष जातः विशेषतः
आपो रेवतीः क्षयथा हि वस्व इति प्रतिपद्यते

अनिरुक्तया प्रतिपद्यते
पृथिवी पूर्व रूपम् द्यौर् उत्तर रूपम् वायुः संहिता इति माण्डूकेय आकाशः संहिता इति अस्य माक्षव्यो वेदयांचक्रे
यज्ञाद् एव निवर्तते

अथ वाग्यतो बलीन् हरेत्
एवम् अवस्थिताः ते राजवाहन प्रमुखाः सर्वे ऽपि कुमारा राजवाहन आज्ञया सर्वम् अपि वसुधा वलयम् न्यायेन परिपालयन्तः परस्परम् ऐकमत्येन वर्तमानाः पुरंदर प्रभृतिभिः अपि अति दुर्लभानि राज्य सुखानि अन्वभूवन्

अथ वशीकृत राज्य रक्षा पर्याप्तानि सैन्यानि समर्थतरान् पुरुषान् आप्तान् स्थाने स्थाने नियुज्य कियता सैन्येन मार्ग रक्षाम् विधाय पूर्व वैरिणम् मालव ईशम् मानसारं पराजित्य तत् अपि राज्यं वशीकृत्य पुष्पपुरे राज्ञो राजहंसस्य देव्या वसुमत्याः च पादान् नमस्यामः

एतं भवत् वृत्तान्तम् तत प्रत्यावृत्तानाम् सैनिकानां मुखाद् आकर्ण्य अ सह्य दुःख उदन्वति मग्न मनसौ उभौ अहम् त्वद् जननी च वामदेव आश्रमम् गत्वा एतद् वृत्तान्तम् तद् विदितम् विधाय प्राण परित्यागम् कुर्वः इति निश्चित्य तद् आश्रमम् उपगतौ तं मुनिं प्रणम्य यावत् स्थितौ तावत् एव तेन त्रि काल वेदिना मुनिना विदितम् एव मद् मनीषितम्
उद् इन् न्व् अस्य रिच्यत इति बार्हतः प्रगाथः
तस्मा अजुहवुः

मह्यम् एकाम् आज्य आहुतिम् जुहुत अहम् एकां दिशं प्रज्ञास्यामि इति

प्राक् यज्ञः तायते

तद् असौ वै सविता यो ऽसौ तपति

सा उदीचीम् दिशं प्राजानात्

एषा हि वाचो दिक् प्रज्ञाता

वाग् वै पथ्या स्वस्तिः

एषा हि तस्य दिक् प्रज्ञाता
दत्त्वा कुर्यात् फल युतम् यावत् स्यात् कृष्णे सप्तमी

याम् उपोष्य नरः पापात् विमुक्तः स्वर्ग भाज् भवेत्

मार्गशीर्षे शुभे मासि सप्तम्यां नियत व्रतः

यथा न विफलाः कामाः त्वद् भक्तानाम् सदा रवे
ततः कुर्याद् यदि न अगदः स्यात्
अथ रस शोधनम्

राजिका रसोनो लसुनः एतयोर् मूषायां रसं पारदं विबन्धयेत्
अयं प्रतिसरो मणिर् वीरो वीराय बध्यते

ते मे देवाः पुरोहिताः प्रतीचीः कृत्याः प्रतिसरैर् अजन्तु

असपत्नं नो अधराद् असपत्नं न उत्तरात्

अस्मै मणिम् वर्म बध्नन्तु देवाः इन्द्रः विष्णुः सविता रुद्रः अग्निः प्रजापतिः परमेष्ठी विराज् वैश्वानरः ऋषयः च सर्वे
इति यत् उक्तम् तत् असमञ्जसम् इति भावः

एवंविधम् अपि गगनं दोलन विधिना चारणायां योज्यम् इति भावः
तपस्वि शरणम् शैलं कामिनाम् अति दुर्लभम्

अ हीन शरणम् नित्यम् अ हीन जन सेवितम्

मृगैः यथा अनुचरितम् दन्ति भिन्न महा द्रुमम्

तटाः च तापसैः यत्र कुञ्ज देशैः अलंकृताः

अल्पेन तपसा यत्र सिद्धिं प्राप्स्यन्ति तापसाः
देवाः वै स्वर्गम् लोकम् ऐप्सन्
सहस्व सर्वा रक्षांसि सहमाना असि ओषधे

पुत्रो यस् ते पृश्नि बाहुः तम् उ त्वं सामनं कृधि

सदान्वा घ्नीम् त्वा वयं जैत्राय अच्छा वदामसि
यज्ञायज्ञीयं छिद्रम् अनु यज्ञः स्रवति यज्ञम् अनु यजमानो यजमानम् अनु प्रजाः

तद् आहुर् न एतत् आद्रियेत
देव लोकम् महा मेरुम् ययौ देव पराक्रमः

तदा स राजा द्युतिमान् निर्गत्य तु पुरात् ततः

स्नात्वा संतर्प्य विधिवद् गङ्गायां देवताः पितॄन्

रेमे कृतार्थम् आत्मानम् जानानः सु चिरम् तया

जगाम शैल प्रवरम् हेमकूटम् इति श्रुतम्

प्रोवाच सु चिरम् कालं देवि रन्तुं मया अर्हसि

ततस् उर्वशी कामरूपा राज्ञे स्वं रूपम् उत्कटम्
वैद्युतम् भस्म अग्नि शमनम्

अनिष्टैः अद्भुत उत्पातैः परस्य उद्वेगम् आचरेत्

कृष्णसर्प मुखे गृहगोलिका मुखे _ सप्त रात्र उषिताः गुञ्जाः कुष्ठ योगः

अलोजुना इति यः कीटः श्वेता च गृहगोलिका एतेन पिष्टेन अभ्यक्ताः केशाः स्युः शङ्ख पाण्डराः

अश्व मूत्रेण संसृष्टाः निगलानाम् तु भञ्जनम्

शिरीष उदुम्बर शमी चूर्णम् सर्पिषा संहृत्य आर्धमासिकः क्षुध् योगः कशेरुक उत्पल कन्द इक्षु मूल बिस दूर्वा क्षीर घृत मण्ड सिद्धः मासिकः

स्त्रीपुष्प पायिताः माषाः व्रजकुली मूलम् मण्डूक वसा मिश्रम् चुल्ल्याम् दीप्तायाम् अपाचनम्

एतयोः अन्यतरस्य मूत्र लेण्ड रस सिद्धम् सिद्धार्थक तैलम् अर्क तूल पतंग चूर्ण प्रतीवापम् श्वेतीकरणम्
तथा आह
निर्णिज्य कंसं चमसं वा पश्चाद् अग्नेः संविशति

स हि ज्येष्ठः श्रेष्ठो राजा अधिपतिः

अथ यदि महज् जिगमिषेत् अमावास्यायाम् दीक्षित्वा पौर्णमास्यां रात्रौ सर्व औषधस्य मन्थम् दधि मधुनोः उपमथ्य ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय स्वाहा इति अग्नाव् आज्यस्य हुत्वा मन्थे संपातम् अवनयेत्
सा अग्रे एव सु भिक्षा बभूव
असौ वै लोकस् तृतीयसवनम्

अथ ह एतत् त्रैष्टुभानि

सर्वे त्रैष्टुभं जागतानि शंसन्ति

सर्वे समवतीभिः परिदधति
तद् एतत् पीडितम् इव

आशिरम् अवनयन्ति पशुना चरन्त्य् आ एव एनत् तेन प्याययन्ति

इन्द्रेण ह अस्य देवतानां स्तुतं भवति य एवं विद्वांस् तृतीयसवनेन स्तुते
प्रति सूर्यस्य पुरुधा च रश्मीन् प्रति द्यावापृथिवी आ ततान

घृतं ते देवीर् नप्त्य आ वहन्तु घृतं तुभ्यं दुह्रतां गावो अग्ने
तेषाम् उक्तम् ब्राह्मणम्

स प्रीतः वरुणः वरुण पाशेभ्यः सर्वस्मात् च पाप्मनः प्रजाः प्रामुञ्चत्
उन्नेता आग्नीध्रम् पवयति ग्रावस्तुतं सुब्रह्मण्यं प्रतिहर्तारम् आत्मानम् अन्ततः

द्वादश अहेन यक्ष्यमाणो भवत्य् एको वा बहवो वा

ते यदि गृहपतेर् अरण्योः संजानते मथित्वा गार्हपत्यम् आहवनीयम् उद्धरन्ति
वक्ष्यमाण धातूनाम् मारण विधानम् आह तालक इत्यादि

पुटित धातु कृत्यम् आह रक्त इत्यादि
तौ सयुजौ स बलौ भूत्वा प्रासहा मृत्युम् अत्यैताम्

प्र वो मित्राय गायत इति उक्थ मुखम्
तस्मात् अहम् उपश्रुत्य प्रवदामि सु विस्तरम्

विनाशो वै क्षणात् एव मायया शङ्करस्य वै
उपलब्ध विद्या प्रभावाणाम् पुरश्चरण आदि आदिशेयुः अभिज्ञान अर्थम्
उपसर्पति सर्वात्मन् सुराणां जयम् आवह
उपरि अर्धे होतृ चमसे ऽंशून् परिप्लावयन्ति प्राग् अपाग् उदग् अधराक् तास् त्वा दिश आधावन्त्व् अम्ब निष्वर इति

यावद् एव अत्र अध्वर्युः चेष्टति तावद् एष प्रतिप्रस्थाता राजन्य् एव अंशूनाम् द्वौ द्वाव् अपिसृजति यत् ते सोम अदाभ्यम् नाम जागृवि तस्मै ते सोम सोमाय स्वाहा इति यत् ते सोम यत् ते सोम इति

ऋजीषम् अन्ततस् दशापवित्रेण परिवेष्ट्य उन्नेत्रे उत्प्रयच्छति

तम् उन्नेता आधवनीये ऽवनयति

तद् एतत् पिलकावद् भवति

तेन गृह्णात्य् अतिपवमानस्य राज्ञस् तं प्रत्नथा इति अनुद्रुत्य उपयाम गृहीतः ऽसि मर्काय त्वा जुष्टं गृह्णामि इति

अथ अभिषोष्यन्तः सर्वश एव राजानं पर्युपविशन्ति
तान्य् अस्माच् चातुर्मास्यानि सृष्टानि पराञ्च्य् आयन्

क्व स्थ कथं वो हव्यं वक्ष्याम इति

ऋतवस् संवत्सरः

ग्रहो भवति

यज्ञं सृजेय इति

प्राणान् एव अस्य उपदासयति
जात्यस्य सर्वे ऽपि मणेः तु यादृश् विजातयः सन्ति समान वर्णाः

आकरान् समतीतानाम् उदधेस् तीर संनिधौ

कल्प अन्त काल क्षुभित अम्बुराशेः निर्ह्राद कल्पात् दितिजस्य नादात्
तासाम् अभिपीडितानाम् रसः प्राणेदत्

तासाम् अभिपीडितानाम् रसः प्राणेदत्

सः एताः व्याहृतीः अभ्यपीडयत्

ते एव इमे लोकाः अभवन्

तत् एतत् अक्षरम् अभवत् ॐ इति यत् एतत्
स मान्धातुः यौवनाश्वस्य सार्वभौमस्य राज्ञः सोमम् प्रसूतम् आजगाम
ऐन्द्राग्न उन्नीतः

स्वर् दिवि

आग्नेयं प्रातःसवनम्

यत् परे तद् उदयनीयम्

अहर् यज्ञः
सं त्वा कामस्य अ विमोचनाय इति

षष् कृत्तिका मुख्य योगम् वहन्ती इयम् अस्माकम् एधत्व् अष्टम्य् अरुन्धती इत्य् अरुन्धतीम्
अग्नीषोमीयः पुरोडाशो ऽग्निः स्विष्टकृद् इत्य् एते मध्यतः पञ्च हविः भागाः

तद् यद् आदित्यं पुरस्तात् पर्यन्तं न पश्यन्ति तस्माद् अ ज्योतिष्कः उत्करो भवति
अपबर्हिषौ द्वाव् अनूयाजौ यजति

देवौ यज इति पूर्वम् अनूयाजं संप्रेष्यति

आज्यभागाभ्यां प्रचर्य पुरोडाशस्य आदाय वरुणं यजति

बर्हिष्य् एव सर्वा आहुतीर् जुहोति

उपस्पृश्यम् एव इति एकेषाम्
तच् चतुर्विंशतिः सम्पद्यन्ते
धारयन्न् आस्ते

सा विश्वायुर् इत्य् अनुमन्त्रयते

स पवित्राम् कुम्भीम् अन्वारभ्य वाचं यच्छति
कः इमान् आ दधर्षति

तत्र सर्वाः परा इतन
तम् अपरेण अग्निम् उदञ्चम् उपवेश्य हुत उच्छेषणम् प्राशयति त्वयि मेधाम् त्वयि प्रजाम् इति एतैः संनतैः

कृष्णाजिनम् ब्राह्मणस्य रौरवम् राजन्यस्य बस्त अजिनम् वैश्यस्य
तस्य प्राच् मुखस्य प्रत्यक् मुखः उपविश्य सव्येन पाणिना दक्षिणम् अक्ष्य् अनक्ति वृत्रस्य कनीनिका असि चक्षुष्पा असि चक्षुर् मे पाहि इति त्रिर् अ निधावम्
इदं रथन्तरम्
वाग् वै सर्वान् कामान् दुहे वाचा हि सर्वान् कामान् वदति
स य एवम् एतद् एकविंशं साम वेद एतेन ह अस्य सर्वेण उद्गीतम् भवत्य् एतस्माद् व् एव सर्वस्माद् आवृश्च्यते य एवं विद्वांसम् उपवदति

अथ एतत् एकविंशं साम

आपः प्रजा ओषधय एष उपद्रवः
एतत् ते पितामह असौ इति पितामहाय

एतानि वः पितरो वासांसि अतस् नो ऽन्यत् पितरो मा यूढ्वम्

ब्रह्मणि म आत्मा अमृत त्वाय
अथ उ भैषज्य यज्ञाः वा एते यच् चातुर्मास्यानि

प्रजापतेर् आप्त्यै

अथ यन् नव प्रयाजा नव अनुयाजाः अष्टौ हवींषि वाजिनं नवमं तन् नक्षत्रीयां विराजम् आप्नोति
सुप्त मत्तयोः हि भाव ज्ञानम् दृष्टम्

तस्माद् उद्यतेषु अपि शस्त्रेषु यथोक्तं वक्तारो दूताः

उद्वृत्त मन्त्रः दूत प्रणिधिः

पाद गुण हीनः परिमित अर्थः

अमात्य संपदा उपेतः निसृष्टार्थः
क्षण आदिः व्याधि अवस्था च कालो भेषज योग कृत्

शमनं कोपनं स्वस्थ हितम् द्रव्यम् इति त्रिधा

रोगस् तु दोष वैषम्यम् दोष साम्यम् अरोग ता

कुष्ठ श्वित्र अनिल व्याधि वातास्रेषु चिकित्सितम्

तैश् च तिस्रः प्रकृतयो हीन मध्य उत्तमाः पृथक्

राग आदि रोगान् सतत अनुषक्तान् अशेष काय प्रसृतान् अशेषान्
तस्य पाश क्षयः ऽतीव योगिनो मृत्यु निग्रहः

मधुना यव गोधूम माष बिल्व फलेन च

सत्य लोकम् अतिक्रम्य पुष्टिः वीर्यस्य तस्य वै

तस्य वीर्यात् अभूत् अण्डम् हिरण्मयम् अज उद्भवम्

कथितं मेरु शिखरे स्कन्दाय अमित तेजसे
योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव

तिष्ठन् तिष्ठति वर्षं वै राशौ राशौ बृहस्पतिः

समारुह्य शनैस् याति मन्द गामी शनैश्चरः

द्वितीये ऽक्षे तु तत् चक्रम् संस्थितं मानस अचले

अर्यमा पुलहः च एव रथौजाः पुञ्जिकस्थला

वाम दक्षिणात् युक्ता दश तेन चरति असौ
सिंहः इव पुरुषम् हर

एतम् खदिरम् आ हर अथ उ तेजनम् आ हर
तम् एव अन्वारभते

स इमाः पञ्च दिशो ऽनु तेजस्वी भवति

सजातैर् एव एनम् गणिनं करोति

ततो वै ते ऽमृता अभवन्

ततो वै स तेजो ऽगृह्णात्

योना एव प्रतितिष्ठति

तेजो वै हिरण्यम्

एष वै मनुष्यस्य स्वर्गो लोको यद् अस्मिंल् लोके वसीयान् भवति

वसीयान् स्याम् इति

सौर्यं चरुं निर्वपेद् गत श्रीः

ब्रह्म बृहस्पतिः
_ वै मिथुनौ समागच्छतः आपयतः वै तौ अन्योन्यस्य कामम्

ऋचः साम् रसः

_ इति एतत् अक्षरम् उद्गीथः

_ इति एतत् अक्षरम् उद्गीथम् उपासीत

साम्

कतमा कतमा ऋच् कतमत् कतमत् साम् कतमः कतमः उद्गीथः इति विमृष्टम् भवति
तस्मात् पतिव्रताम् अत्रेः अनसूयाम् तपस्विनीम्

यागं कृत्वा महाबाहुः महेन्द्रे पर्वते स्थितः

प्रसादयत वै पत्नीं भानोः उदय काम्यया

ब्रह्मा उवाच

क्षीरोद मथने वैद्यो देवो धन्वन्तरिर् हि अभूत्
न तु एव न कुर्वीत

वामम् सक्थि अन्वष्टक्याय निदध्यात्
स हि इदम् सर्वम् अजयत्

अथ ऐन्द्राग्नम् आज्यम्

ते उ ह त्व् एवंविदो लोकं न आप्नुतः

अथ ऐन्द्रम् आज्यम्

स ह स विश्वजिद् एव स्तोमः
क्व सति तैल आदिक तप्त रसे सति

इति
ततस् तौ कस्यचिद् आश्रमे मुनेः अस्थापयम्

तत् एनम् उपायम् अङ्गीकृत्य विगत साध्वस लज्जा भवत् जनक जननी सहोदराणाम् पुरत आवयोः प्रेम अतिशयम् आख्याय सर्वथा मद् परिणय करणे तान् अनुनयेः

अहम् एकान्त निकेतने मुष्टि जानु पाद आघातैः तम् रभसात् निहत्य पुनर् अपि वयस्य आमिषेण भवतीम् अनु निःशङ्कं निर्गमिष्यामि

तस्या मनस् गतम् राग उद्रेकम् मद् मनोरथ सिद्धि अन्तरायम् च निशम्य बाष्प पूर्ण लोचनाम् ताम् आश्वास्य दारुवर्मणो मरण उपायम् च विचार्य वल्लभाम् अवोचम् तरुणि भवत् अभिलाषिणम् दुष्ट हृदयम् एनम् निहन्तुं मृदुः उपायः कश्चिन् मया चिन्त्यते

तद् आकार सम्पद् आशा शृङ्खलित हृदयः यः सम्बन्ध योग्यः साहसिको रति मन्दिरे तं यक्षं निर्जित्य तया एक सखी समेतया मृग अक्षया संलाप अमृत सुखम् अनुभूय कुशली निर्गमिष्यति तेन चक्रवाक संशय आकार पयोधरा विवाहनीया इति सिद्धेन एकेन अवादि इति पुर जनस्य पुरतो भवदीयैः सत्य वाक्यैः जनैः असकृत् कथनीयम्

कान्तारे निमित्तेन केन दुरवस्था अनुभूयते

देव महीसुर उपकाराय एव देवो गतवन् इति निश्चित्य अपि देवेन गन्तव्यं देशं निर्णेतुम् अ शक्नुवानः मित्र गणः परस्परं वियुज्य दिक्षु देवम् अन्वेष्टुम् अगच्छत्

अन्यदा बन्धुपालः शकुनैः भवत् गतिम् प्रेक्षिष्यमाणः पुर उपान्त विहार वनम् मया सह उपेत्य कस्मिंश्चिद् महीरुहे शकुन्त वचनानि शृण्वन् अतिष्ठत्

तत्र पुरतो भयंकर ज्वाला आकुल हुतभुज् अवगाहन साहसिकाम् मुकुलित अञ्जलि पुटाम् वनितां कांचिद् अवलोक्य स सम्भ्रमम् अनलाद् अपनीय कूजन्त्या वृद्धया सह मद् पितुः अभ्यर्णम् अभिगमय्य स्थविराम् अवोचम् वृद्धे भवत्यौ कुत्रत्ये
पुनः सृष्टित्रय नीरकणा तुम्बरु रस मर्दितम् गो अज अवि नारीणाम् मूत्रं शुक्रं च शोणितं सृष्टित्रयं नीरकणा जलपिप्पली पटुः इति लोके तुम्बुरु प्रतीतं जलकणा च तुम्बरुः च अनयो रसः सृष्टित्रयं च जलकणा तुम्बरु रसः च ताभ्यां मर्दनं कार्यम्

स्वर्जिका क्षार नामा अयम् द्रावणे परमो मतः