tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
गृहीत्वा श्रावस्त्यां भिक्षां पर्यटित्वा आहार कृत्यम् कुरु

न च अन्यः ऽस्ति कश्चिद् उपायः जीवितस्य

यतस् ते संलक्षयन्ति वणिजो यत् अस्माकम् किंचित् जीवितम् तत् सर्वम् बुद्धस्य भगवतः तेजसा

यतो ऽस्य भगवान् आह वत्स अस्थिशकला एषा

गृहपतिः संलक्षयति न अयम् तृप्तः

ततः पुनः पृष्टो मा तावत् मातृ घातकः ऽसि तेन उक्तम् आर्य घातिता मया माता

तस्याः सा वृद्धा कथयति केन कार्येण एव मम अनुप्रदान आदिना उपक्रमेण अनुप्रवृत्तिम् करोषि सा तस्या वृद्धाया विश्वस्ता भूत्वा एवम् आह अम्ब शृणु विज्ञाप्यम्

तेन तस्य दूतो ऽनुप्रेषित आगच्छ इह मया दीपंकरः सम्यक्सम्बुद्धः स अभिसंस्कारेण नगर प्रवेशेन उपनिमन्त्रितः

ते च तत्र महा जन कायेन पूजा अर्थम् संपरिवृतस्य भगवत उपश्लेषं न लभन्ते

दानपतिः अपि विदित्वा यत् यत् अधिकम् तत् तत् अस्मै दत्त्वा आगच्छति

तस्याः तया वृद्धया अभिहितं कथं नु पुत्रेण सार्धं रति क्रीडाम् गमिष्यसि युक्तं स्यात् अन्येन मनुष्येण सार्धं रति क्रीडाम् अनुभवितुम्

ततस् तेन भिक्षुणा उक्तं मा तावत् पितृ घातकः ऽसि तेन भिक्षुः अभिहितः ऽस्ति मया घातितः पिता

स च वणिज् लोकेन आवृतः दूरतरं गतो भाण्डम् आदाय

स राज्ञा अभिहितः यथा अभिप्रेतम् कुरु

स च श्रेष्ठी तं चैत्यं कृत्वा निरीक्ष्य पादयोर् निपत्य प्रणिधानं करोति

ततस् तेन अधिष्ठान जनेन तत् श्रुत्वा तद् अधिष्ठानात् निर्वासितः

यदा च स सुमतिः माणवः दीपंकरेण सम्यक्सम्बुद्धेन व्याकृतस् तद् सम कालम् एव वैहायसं सप्त तालान् अभ्युद्गतः

स च गृहपतिः ताम् पत्नीम् एवम् आह जातो ऽस्माकम् ऋण धरः धन हरः

ते ब्राह्मणा बहवः श्रेष्ठी च अल्प परिवारः

भगवान् आह सु चिर चिरस्य धर्मरुचे धर्मरुचिः आह सु चिर चिरस्य भगवन्

एवं मया श्रुतम्

आक्रमिष्यसि मे पद्भ्यां जटां जन्म जरा अन्तकाम्

अमी स विषाः मण्डिलका निर्विषाः च

न च शरीरम् आवृतम् करिष्यति

तैः उक्तः गच्छ वत्स माता पितृभ्याम् अनुज्ञाम् मार्गस्व

सुगति गमनम् भविष्यति

स दारको जात मात्रः एव अत्यर्थं बुभुक्षया उपपीड्यते

तत्र ते ऽहं भवेत् पत्नी नित्यं सह धर्मचारिणी

तस्य च गृहपतेर् नगरं प्रविशतो ऽभिमुखं भगवान् भिक्षु संघ परिवृतः सम्प्राप्तः

आगम्य पिता अस्य अतीव तं पुत्रं दृष्ट्वा अभिरूप प्रासादिकम् महेशाख्यं प्रामोद्यं प्राप्तः

यतो भगवान् आह गृहाण मदीयं चीवरकर्णिकम् पश्चात् ते ऽहं महा समुद्रम् दर्शयामि

गृह्य पितृ सकाशम् गत्वा च तस्य विश्वस्तस्य एकत्र भुञ्जत एतान् स विषान् मण्डिलकान् प्रयच्छस्व आत्मना च निर्विषान् भक्षय

श्रुत्वा च पुनर् भगवता स नादः तथा अधिष्ठितो यथा तेन तिमिंगिलेन श्रुतम्

एकान्त निषण्णः भगवता अभिहितश् चिरस्य धर्मरुचे धर्मरुचिः आह चिरस्य भगवन्

तत्र तिमिंगिलो नाम मत्स्यस् तृतीयात् उदक स्कन्धात् अभ्युद्गम्य उपरि मन्दक स्कन्धम् आदाय चरति

स दारकः ताम् परिकथां श्रुत्वा तस्यां वेलायां न रोदिति अवहित श्रोत्रः तु उष्णीभूत्वा तां धर्म श्रवण कथाम् शृणोति

ते ऽपि च सुमतिः च दारिका च येन दीपंकरः सम्यक्सम्बुद्धः तेन अनुगच्छन्ति पद्मानि गृह्य

तस्य बुभुक्षया पीड्यमानस्य माता स्तनं दातुं प्रवृत्ता

यतो ऽसौ भगवतो ऽन्तिकं गत्वा भगवन्तं पृच्छति किं तत् भगवन् न अहम् तस्य व्यक्तिम् उपलभामि

गृहपतिना उक्तम् आर्य त्वरित त्वरितम् प्रतीच्छस्व

स तस्माद् व्यक्तिम् अलभमानः पर्यन्तम् अन्वेषितुम् प्रवृत्तः

एवं द्विस् अपि त्रिस् अपि

गृहपतिना भूयः संलक्षितं न अयम् तृप्तः

यदि तावत् गुण गणान् अधिगमिष्यसि पर्यन्तीकृतः ते संसारो भविष्यति

तत्र ते ऽहं भवेत् पत्नी नित्यं सह धर्मचारिणी

ततः स दारक आपणम् आरब्धः वाहयितुम्

तेन उक्तम् आर्य पुनर् भोक्ष्यसे स कथयति महात्मन् यदि ते परित्यक्तम्

वयं च इह जायांपतिकम् इति ख्यातौ
ततस् तेन वणिज् दारकेण तस्या वृद्धाया अभिहितं कुत्र अस्माकम् संगतं भविष्यति तया अभिहितं मदीये गृहे

ततः सा दारिका सुमतेः कथयति त्वम् एवम् प्रणिधानं कुरु पश्चाद् येन अभ्यर्थीयसे तस्य माम् अनुप्रयच्छेथाः

तत् अस्माकम् एतानि रत्नानि भगवान् गृह्णातु

तस्य तेन उक्तम् किं चिन्ता परः एवं तिष्ठसि गच्छ त्वम् महान्तं बुद्ध शासनम् महर्द्धिकं महा अनुभावम्

सा च माता अस्य क्लेशैः बाध्यमाना चिन्तयितुं प्रवृत्ता क उपायः स्यात् यत् अहम् क्लेशान् विनोदयेयं न च मे कश्चिद् जानीयात् तया संचिन्त्य एवम् अध्यवसितम् एवम् एव पुत्र काम हेतोः तथा परिचरामि यथा अनेन एव मे सार्धं रोग विनोदकम् भवति न एव स्व जनस्य शङ्का भविष्यति

अपि च प्रत्यन्तेषु जनपदेषु धर्मता एव एषा यस्याम् एव पिता असत् धर्मेण अभिगच्छति ताम् एव पुत्रो अपि अधिगच्छति

तथाविधं च स्तूपस्य अण्डम् कृतम् यत्र सा यूप यष्टिः अभ्यन्तरे प्रतिपादिता

ततो ब्राह्मणा नगरं प्रति निवासिनः सम्भूय सर्वे तस्य महा श्रेष्ठिनः सकाशं गत्वा कथयन्ति भो महा श्रेष्ठिन् यदा क्षेमंकरो बुद्धो लोके अन् उत्पन्नः आसीत् तदा वयं लोकस्य दक्षिणीया आसन्
देहं निर्मोक वत् त्यक्त्वा प्रविष्टे विदुरे नृपः

न एतत् वाच्यम् पुनर् इति प्रोवाच श्वेतवाहनः

त्यज्यताम् एष भूपाल वृद्धो यातु तपस् वनम्

कोश दुर्ग बल आदाने कुर्वीथा यत्नम् उत्तमम्

कुन्ती तपस् वन रुचिम् न अत्यजत् देवर अनुगा

सो ऽथ धैर्यं समालम्ब्य शोकम् उत्सार्य देह जम्

राज ऋषिभिः सह आसीनम् प्रणम्य कुरु पुंगवम्

सर्व त्यागः सुखाय एव निर्वाण अमृत निर्झरः

साध्व्यो ऽपि तान् अनुययुः विमानैः त्यक्त विग्रहाः

स युधिष्ठिरम् अभ्येत्य वन वास समुत्सुकः

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयम् उदीरयेत्
सौम्येन सौम्यं ग्रसति तेजसा स्वेन लीलया

शुक्ल यज्ञ उपवीति च शुक्ल माल्य अनुलेपनः

शिरः पाणिः तथा पार्श्वं पृष्ठ उदरम् अनन्तरम्

ऊर्ध्वम् उन्नामयति एव स ओङ्कारः प्रकीर्तितः

ध्यात्वा अग्निना च शोध्य अङ्गम् विशोध्य च पृथक् पृथक्

ओङ्कारो यः स एव इह प्रणवो व्याप्य तिष्ठति

देवा ऊचुः

वायवः पञ्च शुध्यतां वाच् मनस् चरण आदयः

जङ्घे शिश्नम् उपस्थं च पायुः मेढ्रम् तथा एव च

नीलः च लोहितः च एव प्रधान पुरुष अन्वयात्

तुष्टः अस्मि इति आह देवेभ्यो वरं दातुं सुरारि हा

भस्म स्नान रतः विप्रो भस्म शायी जित इन्द्रियः

भगवन्त् च उच्यते देवो देवदेवो महेश्वरः

स एव जातः स जनिष्यमाणः प्रत्यक् मुखः तिष्ठति सर्वतोमुखः

तत् अग्रहणम् एव इह यत् वाच् वदति यत्नतः

मम पुत्रो भस्म धारी गणेशः च वरानने

अन्नं प्राणे मनो ज्ञानं शुध्यन्तां वै शिव इच्छया

यः तारयति संसारात् तारैः इति अभिधीयते

पापैर् विमुच्यते सद्यो मुच्यते च न संशयः

मात्राः पञ्च चतस्रः च त्रि मात्राः द्विस् ततस् परम्

निष्फलं जायते सर्वं यथा भस्मनि वै हुतम्

ब्रह्मा एकः त्वम् द्वि त्रिधा अर्थम् अधस् च त्वं सुर ईश्वरः
सहस्र बाहुम् जटिलं चन्द्र अर्ध कृत शेखरम्

सनत्कुमारः सनको भृगुः च सनातनः च एव सनन्दनः च

संजायमानो भवता विसृष्टो यथा विधानम् सकलं ससर्ज

भगवन् भूत भव्य ईशैः गो वृष अङ्कित शासनैः

इदानीं श्रोतुम् इच्छामः माहात्म्यं तव शङ्कर

स तेषां वाक्यम् आकर्ण्य योगिनां योग सिद्धि दः

रुद्रो ऽङ्गिरा शुक्रो महा ऋषिः अत्रिः कपिलो मरीचिः

नमाम सर्वे हृदि संनिविष्टं प्रचेतसं ब्रह्म मयम् पवित्रम्

भूयो ऽपि तव यत् नित्यम् याथात्म्यं परमेष्ठिनः

त्वत्तः प्रसूता जगतः प्रसूतिः सर्व आत्म भूः त्वम् परमाणु भूतः

त्वत्तो वेदाः सकलाः सम्प्रसूतास् त्वयि एव अन्ते संस्थितिं ते लभन्ते

त्वा एव अन्ते निलयं विन्दति इदम् नमामः त्वा शरणं सम्प्रपन्नाः

प्राह गम्भीरया वाचा समालोक्य च माधवम्
तस्य त्वं तमसो ऽन्धस्य दुष्पारस्य अद्य पारगम्

जन्मनाम् अन्ते लब्धं मे त्वद् अनुग्रहात्

चित्तस्य यत्तो ग्रहणे योग युक्तः यतिष्यते ऋजुभिर् योग मार्गैः

क्षेमाय पाद मूलम् मे प्रविशन्त्य् अकुतोभयम्

तानि मे श्रद्दधानस्य कीर्तन्यान्य् अनुकीर्तय

असेवया अयम् प्रकृतेर् गुणानां ज्ञानेन वैराग्य विजृम्भितेन

देवहूतिर् उवाच

तस्मिन् बिन्दुसरे ऽवात्सीद् भगवान् कपिलः किल

सुखं बुध्येय दुर्बोधं योषा भवत् अनुग्रहात्

मैत्रेय उवाच

सूत उवाच

द्वैपायन सखः त्व् एवं मैत्रेयो भगवांस् तथा

रूपाणि दिव्यानि वर प्रदानि साकं वाचं स्पृहणीयां वदन्ति

अथो विभूतिं मम मायाविनस् ताम् ऐश्वर्यम् अष्टाङ्गम् अनुप्रवृत्तम्

न ह्य् अस्य वर्ष्मणः पुंसां वरिम्णः सर्व योगिनाम्

मद् कृते त्यक्त स्व जन बान्धवाः
जित्वा जगत् इदम् श्रान्तां मूर्तां शक्तिं मनोभुवः

आश्चर्यम् अपरित्याज्यः दृष्ट नष्ट आपदाम् अपि

इति उक्तः प्रियया देवो वर दः स जगाद ताम्

विवेश तेन एव पथा लब्ध रन्ध्रः हृदि स्मरः

नाम्ना पाटलिपुत्रं क्षेत्रं लक्ष्मी सरस्वत्योः

उशीनर गिरि प्रस्थात् भित्त्वा समवतारिता

ततः प्रतिनिवृत्ताः ते हता राज्य अर्थिनः द्विजाः

कालेन राज्य कामाः ते पुत्रकं तं जिघांसवः

प्रदान पूर्वम् संतोष्य तां वृद्धाम् आदृतः तया

कालेन स्वर् गते तस्मिन् स भार्ये ते च तद् सुताः

सरस्वत्याश् च लक्ष्म्याश् च तत् उपाध्याय कथ्यताम्

इति उक्त्वा स विभुः स्वप्ने साध्वीः तिस्रः जगाद ताः

विनिपत्य विपन्नौ स्वः तद् स्थान द्रोणिका अन्तरे

चिन्ता मे पुत्र यत् भार्या न अनुरूपा तव क्वचित्

तत्र तस्थुर् निजान् भर्तॄन् ध्यायन्त्यः क्लिष्ट वृत्तयः

अनुगृह्णामि अमुम् पूर्वं स भार्येण अमुना यतः
गुण संख्या प्रकारेण प्रधानेन च योजयेत्

उद्धारे प्रोक्षणे च एव ताडने च महा मुने

उत्तरे वामदेव आख्यम् जपा कुसुम संनिभम्

तस्मात् सृष्टि प्रकारेण भावयेत् भव नाशनम्

शिवाय रुद्र रूपाय शान्ति अतीताय शंभवे

तत्त्व शुद्धिम् ततः कुर्यात् पञ्चतत्त्व प्रकारात्

ताडनं कथितं द्वारं तत्त्वानाम् अपि योगिनः

अग्नि होत्रम् च वेदाः च यज्ञाः च बहु दक्षिणाः

पञ्चगव्यं ततः प्राश्य ईशानेन अभिमन्त्रितम्

सद्य आद्य षष्ठ सहितम् शिखा अन्तम् स फट् अन्तकम्

सो ऽपि शिष्यः शिवस्य अग्रे गुरोर् अग्रे च सादरम्

विश्वेश्वर अन्तम् वै विद्या कला मात्रेण सुव्रत

वाह्नेये रुद्र दिश् भागे शिरसे धूम्र वर्चसे

एवं संक्षेपतः प्रोक्तो हि अधिकारि विधि क्रमः

अघोरेण यथान्यायम् अष्टोत्तरशतम् पुनः

स्थाप्य आत्मानम् अमुं जीवं ताडनं द्वार दर्शनम्

ईशान मुकुटम् देवं पुरुष आस्यम् पुरातनम्

प्रदक्षिण त्रयम् कृत्वा रुद्राध्यायेन वा पुनः
ओदनसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते रोहितं चर्म आनडुहम् सुवर्ण रजतौ च रुक्मौ शत मानम् च प्रवर्तं चतुरो वर्णान् ब्राह्मणं राजन्यं वैश्यं शूद्रं चतुरो रसान् मधु सुरां पयो ऽपश् चत्वारि पात्राणि सौवर्णं राजतं कांस्यं मृद् मयम् चतस्रो दक्षिणाः शत मानम् हिरण्यं तिसृधन्वम् अष्ट्रां माषैः पूर्णं कमण्डलुं चतुष्टयीः शलाकाः पर्ण मय्यौ नैयग्रोध्याव् आश्वत्थ्यौ फाल्गुन पाच्यौ चत्वारि नानावृक्ष्याणि पात्राणि सक्तूंस् त्रीणि दर्भ पुञ्जीलानि औदुम्बरं द्रोणं चतुर् स्रक्ति चतुष्टयीर् अपो दिग्भ्यः संभृताः शतं च रथं च

अथ अध्वर्युः अपररात्र आद्रुत्य संशास्त्य् एक ओदनम् श्रपयत इति

हुत्वा हुत्वा एव संस्रावैः प्रवर्तम् अभिघारयति राड् असि विराड् असि संराड् असि स्वराड् असि इति

अथ अन्वारब्धे यजमाने जुहोति सिंहे व्याघ्र उत या पृदाकाव् इति चतस्रः स्रुव आहुतीः
अभूत् वर्ष द्वयम् च एव मानसोत्तर पर्वतः

विद्रुमो हेमशैलः च द्युतिमन्त् पुष्पवन्त् तथा

ख्यातिः च पुण्डरीका च सप्ता एताः वर्ष निम्नगाः

अनुतप्ता शिखी च एव विपाशा त्रिदिवा क्रमुः

प्रभाकरो ऽथ कपिलः तद् नामा वर्ष पद्धतिः
पादयोः चक्र मत्स्यौ तु शङ्ख पद्मे च हस्तयोः

ऋचो यजूंषि सामानि मन्त्राः च आथर्वणाः तु ये

क्रम आगतम् मया अपि एतत् ते न उक्तम् युग द्वयम्

तथा एव सह संख्यातो दिव्य एष विधिः स्मृतः

काष्ठा निमेषा दश पञ्च च एव त्रिंशत् च काष्ठां गणयेत् कलाम् तु

नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि च

द्वे सहस्रे द्वापरं तु संध्यांशौ तु चतुःशतम्

चत्वारि आहुः सहस्राणि वर्षाणां तत् कृतम् युगम्

शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या च अभ्यधिकानि तु

संहिताः च तथा मन्त्रा ऋषिभिर् ब्रह्मणः सुतैः

अशीतिः च एव वर्षाणि मासाः च एव अधिकाः तु षट्

द्वे शते च तथा अन्ये च संध्या संध्यांशयोः स्मृते

एतत् दिव्यम् अहोरात्रम् इति एषा वैदिकी श्रुतिः

संकल्पितेन मनसा वाचा वा हस्त कर्मणा

त्रिंशत् कलाः च एव भवेत् मुहूर्तः तैः त्रिंशता रात्रि अहनी समेते

स्वधर्म संवृताः साङ्गा यथाधर्मं युगे युगे

चतुर्युगस्य संख्याता संध्या संध्यांशकैः सह

क्रियावन्तः प्रजावन्तः समृद्धाः सुखिनः च वै

दिव्यं वर्ष सहस्रम् तु प्राहुः संख्या विदः जनाः

ऐश्वर्येण अणिम आद्येन प्रभु शक्ति बल अन्विताः

इति एतत् ऋषिभिः गीतम् दिव्यया संख्यया द्विजाः

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिः च इति चतुष्टयम्

अहर् तु यत् उदञ्च् च एव रात्रिः या दक्षिणायनम्

लौकिकेन प्रमाणेन निष्पाद्य अब्दम् तु मानुषम्

पूर्वं कृत युगम् नाम ततस् त्रेता अभिधीयते

एतत् चतुर्युगम् तु एवम् तत् वक्ष्यामि निबोधत

प्रयुतं तु तथा पूर्णं द्वे च अन्ये नियुते पुनः

इतरेषु स संध्येषु स संध्यांशेषु च त्रिषु
सचेद् एताम् विधिं न अनुतिष्ठति औषधीं वा न लभते लब्धां वा न गृह्णाति तम् एनम् शङ्खनाभो राक्षसः पञ्चत्वम् आपादयति

संयोगा विप्रयोग अन्ताः मरण अन्तम् च जीवितम्

शेषं सार्थं मुषिष्यामः

तत्र तेन पुरुषेण शाल्मली फलकैः प्लवं बद्ध्वा अतिक्रमितव्यम् अ स्पृशता पानीयम्

स्वागतं महा सार्थवाहाय

प्रियम् इव एक पुत्रकम् इव राज्यं कारयति

सचेद् एवम् विधिं वा न अनुतिष्ठति औषधीं वा न लभते लब्ध्वा वा न गृह्णाति स षष् मासान् मुह्यति उन्मादम् अपि प्राप्नोति उच्छ्रित्य वा कालं करोति

ततस् तेन चौर सहस्रेण सार्थ मूल्य प्रमाणम् सुवर्णं गृहीतम् अवशिष्टं तत्र एव अन्तर्हितम्

आवर्तं पर्वतम् अतिक्रम्य नीलोदो नाम महा समुद्रः

न अर्हन्ति भवन्तो मुषितुम् एवम् उक्ताः चौराः कथयन्ति वयं स्मः सार्थवाह चौराः अटवी चराः

भवान् च आयातः

अपि तु मया श्रुतं पौराणानां महा सार्थवाहानाम् अन्तिकात् जीर्णानाम् वृद्धानां महल्लकानाम् इतो जलम् अपहाय पश्चिमां दिशं स्थलेन गम्यते

उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णाः

न च अस्य उपायम् पश्यति तं पर्वतम् अभिरोहणाय इति विदित्वा चिन्ता परः अहोरात्रम् अवस्थितः

यथा उक्तम् च विधिम् अनुष्ठास्यसि न च खेदम् आपत्स्यसे

आवर्तं महा समुद्रम् अभिनिष्क्रम्य आवर्तो नाम पर्वतो अ मनुष्य अवचरितः

यथा च मे दक्षिणं कुक्षिं निश्रित्य तिष्ठति नियतं दारको भविष्यति

स संलक्षयति अयं बोधिसत्त्वो लोक हित अर्थम् उद्यतः परिक्लिश्यते यत् नु अहम् अस्य साहाय्यं कल्पयेयम्

अथ सुप्रियो महा सार्थवाहः बालाहस्य अश्व राजस्य पृष्ठम् अधिरुह्य यथा अनुशिष्टः अल्पैः च क्षण लव मुहूर्तैः वाराणसीम् अनुप्राप्तः

अत्र अन्तरे मघो महा सार्थवाहः कालगतः

अथ संबहुलाः च श्रावस्ती निवासिनः वणिजो येन भगवान् तेन उपसंक्रान्ताः

स्वस्ति क्षेमाभ्याम् वाराणसीम् अनुप्रापय

सप्त क्षारनदीः समतिक्रम्य त्रिशङ्कुर् नाम पर्वतः

अवतीर्य सुप्रियो महा सार्थवाहः बालाह अश्व राज पृष्ठात् बालाह अश्व राजम् त्रि प्रदक्षिणीकृत्य पादाभिवन्दनं करोति

तस्य एतत् अनुभावेन पानीयं रञ्जितम्

अपि तु अस्मिन् महा समुद्रे यावत् एवंविधानि निमित्तानि भवन्ति उदकस्य वर्ण संस्थानानि च मम निवेदयितव्यानि

सप्त आशीविष पर्वतान् अतिक्रम्य सप्त आशीविष नद्यः

सप्त महा पर्वतान् सप्त महा नद्यः विस्तरेण सर्वाणि संकटानि यथा उक्तेन विधिना मूल कन्द फल आहारः गुणवति फलके बद्ध्वा परिपूर्णैः द्वादशभिः वर्षैः रोहितकं महा नगरम् अनुप्राप्तः

अथ तस्य महात्मन उदार पुण्य महेशाख्यस्य उदार चेतसा उपपन्नस्य सर्व सत्त्व मनोरथ परिपूरकस्य लोक हित अर्थम् अभ्युद्गतस्य अन्यतरा महेशाख्या देवता उपसंक्रम्य समाश्वासयति मा त्वं सार्थवाह खेदम् आपद्यस्व

अत्र अपि अनेकानि धातु गोत्राणि यं पक्त्वा सुवर्ण रूप्य वैदूर्य स्फटिकानि अभिनिर्वर्तन्ते यत् एके जाम्बुद्वीपका मनुष्या रत्नानि आदाय प्रतिनिवर्तन्ते

यदा महान् संवृत्तः तदा लिप्याम् उपन्यस्तः संख्यायां गणनायां मुद्रायाम् उद्धारे न्यासे निक्षेपे हस्ति परीक्षायाम् अश्व परीक्षायाम् रत्न परीक्षायाम् दारु परीक्षायाम् वस्त्र परीक्षायाम् पुरुष परीक्षायाम् स्त्री परीक्षायाम् नाना पण्य परीक्षासु पर्यवदातः सर्व शास्त्र ज्ञः सर्व कला अभिज्ञः सर्व शिल्प ज्ञः सर्व भूत रुत ज्ञः सर्व गति गति ज्ञः उद्घट्टको वाचकः पण्डितः पटु प्रचारः परम तीक्ष्ण निशित बुद्धिः संवृत्तो अग्नि कल्पः इव ज्ञानेन

पश्यसि त्वं दक्षिणकेन चतुर् रत्न मयम् पर्वतम्

तत्र ते न शोचितव्यं न क्रन्दितव्यं न परिदेवितव्यम्

शत सहस्र शोभिताः भविष्यन्ति

यदि तावत् साधिता दुष्कर कारिका इयं देवता

तीक्ष्णगन्धा नाम तत्र आशीविषाः

अनेन वयं जीविकां कल्पयामः

ततो बालाहो अश्व राजः सुप्रियं महा सार्थवाहम् संराधयामास साधु साधु महा सार्थवाह
कतमे पञ्च रक्तं पुरुषं जानाति कालं जानाति ऋतुं जानाति गर्भम् अवक्रान्तम् जानाति यस्याः सकाशात् गर्भः ऽवक्रामति तं जानाति दारकं जानाति दारिकां जानाति

स खलु नागो दृष्टि विषः ऽपि श्वास विषः ऽपि स्पर्श विषः ऽपि दंष्ट्रा विषः ऽपि

त्री रात्रेः त्रिस् दिवसस्य षष् कृत्वस् रात्रिंदिवसेन बुद्ध चक्षुषा लोकम् व्यवलोकयन्ति कस्य अन् अवरोपितानि कुशल मूलानि अवरोपयामि कस्य अवरोपितानि विवर्धयामि कः कृच्छ्र प्राप्तः कः संकट प्राप्तः कः संबाध प्राप्तः कः कृच्छ्र संकट सम्बाध प्राप्तः कं कृच्छ्र संकट सम्बाधात् परिमोचयामि को अपाय निम्नः को अपाय प्रवणः को अपाय प्राग्भारः कम् अहम् अपायात् व्युत्थाप्य स्वर्गे मोक्ष फले च प्रतिष्ठापयामि कस्य काम पङ्क निमग्नस्य हस्त उद्धारम् अनुप्रयच्छामि कस्य बुद्ध उत्पाद विभूषितम् लोकं सफलीकरोमि कम् आर्य धन विरहितम् आर्य धन ऐश्वर्य आधिपत्ये प्रतिष्ठापयेयम् को हीयते को वर्धते

यदा स्वपिति तदा धूमायते

तासाम् आशीविष नदीनाम् तीरे शाल्मली वनम्

अनेन उपक्रमेण जीविकां कल्पयामः

गोपितानि इन्द्रियाणि

सु उपस्थित स्मृतेः तव सफलः श्रमो भविष्यति

सचेद् एतम् विधिम् अनुतिष्ठते न अस्य संमोहो भवति स्वस्ति क्षेमेण अतिक्रमति अनुलोमप्रतिलोमम् महा पर्वतम्

कथं पुनः सर्व सत्त्वान् धनेन संतर्पयिष्यामि इति चिन्ता परः मिद्धम् अवक्रान्तः

तस्यां गुहायां संमोहनी नाम ओषधी

ह्रियमाणः च प्रत्याह्रियमाणः च यदि मध्यमाम् उदक धाराम् प्रतिपद्यते एवम् असौ मैत्री बल परिगृहीतः लोक हित अर्थम् अभ्युद्गम्य उत्तरति निस्तरति अभिनिष्क्रमति

तां वीर्य बलेन उत्पाट्य गुहां द्रक्ष्यसि

अथ भगवान् तत् चौर सहस्रम् यावत् आप्तम् धनेन संतर्पयित्वा ततो ऽनुपूर्वेण राजगृहम् अनुप्राप्तः

तां वीर्य बलेन उत्पाट्य गुहा
सप्तमीस्नपनं वक्ष्ये सर्व लोक हिताय वै

वस्त्र काञ्चन रत्न ओघैः भक्ष्यैः स घृत पायसैः

दीर्घ आयूः अस्तु बालः अयम् जीवत् पुत्रा च भामिनी

पञ्चमं च पुनर् मध्ये दधि अक्षत विभूषितम्

कर्तुः जन्मदिन ऋक्षम् च त्यक्त्वा सम्पूजयेत् सदा

संवत्सराणाम् अयुतम् शशास पृथिवीम् इमाम्

मृतवत्साभिषेक आदि कार्येषु च किम् इष्यते

जात मात्रम् च तस्य अपि यावत् पुत्र शतम् तथा
दृष्ट्वा प्रणम्य शिरसा विष्णोः भगवन्तः प्रियाम्

श्रुत्वा नारायणो वाक्यम् इन्द्रद्युम्नस्य माधवः

त्वं हि स्वायंभुवे यज्ञे सुत्य अहे वितते हरिः

मार्कण्डेयम् अथ आग्नेयम् ब्रह्मवैवर्तम् एव च

किं कार्यं कारणं कः त्वम् प्रवृत्तिः च अपि का तव

अनादिनिधनं देवं देवदेवं पितामहम्

पृष्टः प्रोवाच सकलं पुराणं कौर्मम् उत्तमम्

इयं तु संहिता ब्राह्मी चतुर् वेदैः तु संमिता

ऋषय ऊचुः

भेद अभेद विहीनाय नमो अस्तु आनन्द रूपिणे

ज्ञानं ब्रह्म एक विषयम् परमानन्द सिद्धि दम्

धन्यं यशस्यम् आयुष्यं पुण्यं मोक्ष प्रदम् नृणाम्

श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं विष्णुः दानव मर्दनः

नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय वेधसे

अष्टादश पुराणानि श्रुत्वा संक्षेपतो द्विजाः

शक्रेण सहिताः सर्वे पप्रच्छुः गरुडध्वजम्

आद्यं सनत्कुमार उक्तम् नारसिंहम् अतस् परम्

भवन्तम् एव भगवान् व्याजहार स्वयं प्रभुः

प्राक् एव मत्तः संजाता श्री कल्पे पद्म वासिनी

याथातथ्येन वै भावं ते इदानीम् ब्रवीहि मे

दुर्वाससा उक्तम् आश्चर्यम् नारद उक्तम् अतस् परम्

तृतीयं स्कान्दम् उद्दिष्टम् कुमारेण तु भाषितम्

तस्मात् अनादिनिधनम् कर्म योग परायणः

एवम् उक्ता अथ विप्रेण देवी कमल वासिनी

परिष्वक्तस्य देवेन द्विज इन्द्रस्य अथ देहतः

विवेश च अन्तर् भवनम् देवानां च दुरासदम्

जग्राह भगवान् विष्णुः ताम् एव पुरुषोत्तमः

श्रद्दधानाय शान्ताय धार्मिकाय द्विजातये

मद् शक्तौ संस्थितान् बुद्ध्वा माम् एव शरणं गतः
उत्तरत एतद् धूपायितं सतं तिष्ठति रथश् च

एता एव तिस्रो ऽनुद्रुत्य रुद्रास् त्वा दक्षिणतो ऽभिषिञ्चन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसा इति दक्षिणतः

अथ एतत् छतं त्रिः प्रदक्षिणं परियाय पुरस्कृत्य आयाति

अभि त्वा वर्चसा असिचम् दिव्येन पयसा सह

अथ अस्य बाहू अनुमार्ष्टि प्र बाहवा सिसृतं जीवसे न इति
न हि दृष्टं विना अभ्यासात् क्रिया कौशलम् ईदृशम्

उत्पत्य च मया दृष्टा निर्जिता भ्रातृ शात्रवा

एतस्मिन्न् आकुले काले शाल स्कन्ध आवृतः परः

आगतश् च अहम् एतेन साधुना आराधितः तथा

सेवमानः प्रयामि स्म संतप्तो भानु भानुभिः

ध्वनत् पटह शृङ्गम् च चौर चक्रम् उपागतम्

त्वं पुनस् तस्य मित्रं च चिराच् च गृहम् आगतः

किम् एतद् इति पृष्टा सा सम्भ्रम उत्कर्णया मया

दिश् मोह भ्रान्त चेताः च प्रांशुम् आरुह्य शाखिनम्

कवाट सम्पुटः तत्र शनैर् अघटयत् स्वयम्

ते पश्यत इयं कान्ता ह्रियते ध्रियताम् इति

शरीरम् इव मातङ्ग्याः शरीरेण निरन्तरम्

इदं श्रुत्वा अपि न एव आसीत् कस्मैचिद् अशने रुचिः

अतः परम् अयुक्तो ऽयं प्रपञ्च इति ताम् अहम्

लोध्र कर्बूर मुस्ताभिः घृष्टो ऽहं स्नपितस् तया

आलिङ्गनं तु भर्तॄणां भृत्यैः परिभवो महान्

अद्राक्षं विकसन्ति इव तुङ्गीभूतैस् तनूरुहैः

पृच्छ्यन्तां ते ऽपि तेषां चेद् अविरुद्धा प्रमाण ता

वरं ब्रह्म वध आदीनि पातकानि महान्त्य् अपि

त्रस्त भृत्य कृत आराधः दुर्वासस् वत् वसत्य् असौ

स्थलीर् इव निदाघ अन्ते फुल्ल अविरल कन्दराः

मदीयं च तदीयेन स्विन्नं स्विन्नेन पाणिना

वर्णितं दत्तकेन अपि रूपं तस्यास् तथा यथा

कृतघ्न त्वम् अपि इदानीम् अवजानासि माम् इति

संततैर् वितता रथ्या प्रदीप अर्चिस् कदम्बकैः

इति च आहुः किम् अस्माभिर् वृथक् एव आत्म अवसादिभिः

प्रगे द्रष्टा स्व पथिनम् तदा इत स्व गृहान् इति

दर्शन स्मित सम्भाषा स्पर्शन आलिङ्गन आदिभिः

अथ अपश्यम् शिवास् तत्र त्रासिताः पिशित आशिनीः

नील अर्धोरुक संवीत विशाल जघन स्थलाम्

साधकं सिद्धि निस्त्रिंशम् उत्पतन्तं नभः क्वचित्

आह यत् सन्ति मे केचित् तावत् पृच्छामि तान् इति

उत्तरेण हि नीयन्ते न द्वारेण जिघांसितुम्

प्राणानां च गुणानां च विशेषः स्यात् कियान् इति

न हि प्रामाण्य राजस्य जिज्ञासा संशय छिदः

अथ व्यज्ञापयं देवं देव

ततो न एव विरुध्येरन् न आत्म अनैरात्म्य वादिभिः

प्रक्षयो न च जायन्ते रथ्याः प्रासाद संकटाः

शरीर निरपेक्षेण स्व गुणाः इव रक्षिताः

मेघराज्या यद् आख्यातं तद् एव आख्यातम् आह च

सा मां गोमय पीठ स्थम् स्वसा इव स्वच्छ मानसा

आघ्राता मम सा नासा त्वद् कृते विकृता कृता

अथ मूढश् चिरं स्थित्वा प्रबुद्धो विललाप सः

यस्य वेगवती रक्षा क्षमा संरक्षण क्षमा

अथ आलोच्य बुभुक्षोस् तं कक्षं कक्षं विभावसोः

संभावित स्व सारेण मय असौ इति भर्त्सितः

अन्यत्र एव गतः क्वापि दिश् मोह मुषित स्मृतिः

अ क्षत अङ्गः स्वयं मन्दः किं वक्ष्यामि पुरः प्रभोः

तेन उक्तम् गोकुले रात्रिं गमयित्वा गत श्रमः

अहो नगर वासि त्वम् देवरेण प्रकाशितम्

क्वचिद् गर्भित शालीनि शालेयानि कुतूहली

किम् अत्र उदयनः राजा प्रष्टव्यः सुहृदा तव

राज्ञा मानसवेगेन चक्रवर्ती नभस्तलात्

मद् अङ्ग परिष्वङ्गैः न अस्याः तापो न्यवर्तत

अमृतो यदि दृष्टः स्याज् जीवितः स्याद् अयं मया

शरीर शरद् आकार तस्कराम् इदम् अब्रवम्

पादो मे यादृशो जातस् तादृशः कस्य कथ्यताम्

मम त्व् आसीद् अहो कष्टा चन्द्रमसि आपद् आगता

कृतवान् अस्मि ताप शीत अपहारिभिः

विवाह विघ्न संभ्रान्तम् ऐक्षे स अन्तःपुरम् पुरम्

एकेन पटुना अनेकम् दूष्यते मधुरं वचः

पुनर् अप्य् उक्तवान् स्वामी सा तथा अपि प्रिया प्रिया

दृष्टवान् अस्मि च अन्यत्र चित्र वस्त्र विभूषणम्

प्रिय आख्यान प्रहृष्टेन विभ्रम आभरणम् मया

सुता वा व्यवहारो वा युद्धं वा दीयताम् इति

येन च अन्तःपुर आरक्ष परिक्षिप्तेन लीलया

स्फुरत् किरण निस्त्रिंश पाणिः यौगन्धरायणिः

मद् हृदय संतापी परिताप ज्वरः ऽभवत्

राज द्वारे श्मशाने वा यस् तिष्ठति स बान्धवः

यथा गुरुर् यथा देवो यथा राजा

अथ विन्ध्य अचल छायाम् गुञ्जत् वानर कुञ्जराम्

इत्य् उक्त्वा निश्चरन्तीभिर् ज्वाला मालाभिः आननात्

पञ्च रात्र प्रसूत त्वात् संचारयितुम् अक्षमा
मया अपि ननु यत् प्राप्तं त्वद् अर्थम् तन् न दृश्यते

चीन पट्ट अंशुक न्यस्तम् अनर्घ्यं रत्न मण्डनम्

देश अन्तरम् अभिप्रेतम् अत्र विश्रम्य गम्यताम्

मयि प्रार्थयमाने ऽपि कुटुम्बम् अवसादितम्

ताम् अपृच्छत् क्व यातो नः सखा सखि भवेद् इति

कृत असुकर सत्कारः दिवसं क्षणम्

देवस् ते गृहम् आयातः स भक्त्या आराध्यताम् इति

पत्तयश् च प्रतिष्ठन्तां वाजि संख्या चतुर्गुणाः

लब्धुम् अर्हति दीर्घ आयूः व्यवहारस् तु दीयते

इति मह्यम् इयं वार्त्ता कथिता पथिकैर् इति

ततो विकचिकः क्रुद्धः झटित्य् उत्थाय संसदः

येन अमितगतिः बद्धः कदम्बे मोचितस् त्वया

अर्यपुत्र विचित्रं वः क्रीडा स्थानम् उपागतम्

तस्मात् प्रत्यर्थिना राज्ञा व्यवहारे पराजितः

तेन उक्तम् वाम शील त्वात् यदा इयम् प्रत्यवस्थिता

यात्रां या गच्छता दृष्टा सा दृष्टा स्थविरा मया

तद् प्रभावात् च निद्रा अन्धाः सुप्ता जागरिकाः क्षितौ

प्रावृष् जडम् इव अम्भोदम् समीरण परम्परा

न तां वेधाः क्षमः स्रष्टुं मधूच्छिष्ट मयाम् अपि

गच्छन् पुरुषम् अद्राक्षं ग्रामाद् आयान् तम् अन्तिके

एतावन्ति कुतः सन्ति द्वीपि चर्माणि कानने
गङ्गाद्वारे कुशावर्ते विन्ध्यके नीलपर्वते

गोदावरी महा तीर्थम् पयोष्णी वरदा नदी

कृते शौचे मुक्ति दम् च शार्ङ्गधारी तद् अन्तिके

विन्ध्यः पाप हरम् तीर्थं नर्मदा भेदः उत्तमः

नन्दितीर्थं मुक्ति दम् च कोटि तीर्थ फल प्रदम्

केदारं सर्व पाप घ्नम् सम्भल ग्रामः उत्तमः
तद् कारणम् उपन्यस्य दारुणं जलद आगमम्

अप्य् असंनद्ध सौरभ्यम् पश्य चुम्बति कुड्मलम्

इव वत् वा यथा शब्दाः समान निभ संनिभाः

स च रागस्य रागो ऽपि यूनां रति उत्सव श्रियः

अस्ति चेद् अस्तु तद् कारि इति असाव् अनियमोपमा

यत्नाक्षेपः स यत्नस्य कृतस्य अनिष्ट वस्तुनि

मुख आदि त्वम् निवर्त्य एव पद्म आदि त्वेन रूपणात्

मुख इन्दौ तव सति अस्मिन् अपरेण किम् इन्दुना

मन्दो गन्धवहः क्षारो वह्निर् इन्दुश् च जायते

यदि सत्या एव यात्रा ते का अपि अन्या मृग्यतां त्वया

स उच्छ्रयः स्थैर्यवान् दैवाद् एष लब्धो मया द्रुमः

समास अतिशय उत्प्रेक्षाः हेतुः सूक्ष्मो लवः क्रमः

अक्रिया चन्द्र कार्याणाम् अन्य कार्यस्य च क्रिया

अर्थो न संभृतः कश्चिन् न विद्या काचिद् अर्चिता

पिबन् मधु यथाकामं भ्रमरः फुल्ल पङ्कजे

अरञ्जितो ऽरुणश् च अयम् अधरस् तव सुन्दरि

इत्य् आदिदीपकान्य् उक्तान्य् एवं मध्य अन्तयोः अपि

चन्द्रो ऽयम् अम्बर उत्तंसः हंसो ऽयं तोय भूषणम्

स गुणो वा अस्तु दोषो वा इति आचिख्यासोपमां विदुः

त्वद् मुख इन्दुः मम असूनाम् हरणाय एव कल्पते

चक्षुषी तव रज्येते स्फुरत्य् अधर पल्लवः

आदत्ते च अद्य मे प्राणान् असौ जलधर आवलिः

क्वापि नीताः कुतो ऽप्य् आसन्न् आनीता दैवत ऋद्धयः

विश्व व्यापी विशेष स्थः श्लेष आविद्धः विरोधवान्

इत्य् आपूर्वसमासोक्तिः पूर्व धर्म निवर्तनात्

त्वद् आननम् अधीर अक्षम् आविस् दशन दीधिति

प्रेयो रसवद् ऊर्जस्वि पर्यायोक्तं समाहितम्

प्रवृत्ता एव यद् आक्षिप्ता वृत्ताक्षेपः स ईदृशः

अहम् अद्य एव रुद्धा अस्मि रन्ध्र अपेक्षेण मृत्युना

प्रतिषेध उक्तिः आक्षेपस् त्रैकाल्य अपेक्षया त्रिधा

इति एवमादयः भेदाः प्रयोगेष्व् अस्य लक्षिताः

अम्भोजम् इव ते वक्त्रम् इति श्लेषोपमा स्मृता

तव तन्वङ्गि मिथ्या एव रूढम् अङ्गेषु मार्दवम्

त्वद् द्विषाम् विशीर्णं नीलम् उत्पलम्

राजन्न् अनुकरोषि इति सा एषा हेतूपमा मता

उभयत्र पुमान् कश्चिद्

गच्छ इति वक्तुम् इच्छामि मद् प्रियैः त्वद् प्रिय एषिणी

किम् अयं शरद् अम्भोदः किं वा हंस कदम्बकम्

अयम् आलोहित छायः मदने मुख चन्द्रमाः

अयम् अर्थान्तराक्षेपः प्रक्रान्तो यन् निवार्यते
अथ ह याज्ञवल्क्यो ऽन्यद् वृत्तम् उपाकरिष्यन्

हन्त ते ऽनया कात्यायन्या अन्तम् करवाणि इति

येन इदम् सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात्

क्षत्रं तं परादाद् यो अन्यत्र आत्मनः क्षत्रं वेद

अमृत त्वस्य तु न आशा अस्ति वित्तेन इति

तयोर् ह मैत्रेयी ब्रह्म वादिनी बभूव

व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्व इति

यत्र हि द्वैतम् इव भवति तद् इतर इतरं पश्यति तद् इतर इतरं जिघ्रति तद् इतर इतरं रसयते तद् इतर इतरम् अभिवदति तद् इतर इतरं शृणोति तद् इतर इतरं मनुते तद् इतर इतरं स्पृशति तद् इतर इतरं विजानाति
जुहोति सोमः सोमस्य पुरोगा इति

अग्निः प्रातःसवने पात्व् अस्मान् इति च एताभिः तिसृभिः

निग्राभ्याणां दध्नः पयसो वा चमसे निःषिच्य अंशून् आधूनोति मान्दासु ते शुक्र शुक्रम् आ धूनोमि इति एतैः मन्त्रैः