tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अग्निना एव अस्य पवमानेन शरीरम् प्राणेन संदधाति

जन्या वा एष गा आजिहीर्षति यः संग्रामं संयतते

वृषा इव एव प्रजनिता इव अधिपतिः इव तस्यां जनतायां भवति यस्याम् ऋध्यते य एवं वेद

एताम् एव प्रतिपदं कुर्वीत सनिं प्रैष्यन्

एताम् एवं प्रतिपदं कुर्वीरन् येषां दीक्षितानां प्रमीयेत

सर्वो ह वै जने बुभूषते ऽरातीयति
अन्यतरस्य च एतत् अहर् उपवासः

प्रजापतये स्वाहा इति उत्तराम्
तान् समतपत्
विरूपः पाप्मना भूत्वा पाप्मानम् अपहते य एवं वेद

विश्वे वै देवा देवतास् तृतीयम् अहर् वहन्ति सप्तदशः स्तोमो वैरूपं साम जगती छन्दः

नकिः सुदासो रथम् पर्य् आस न रीरमद् इति मरुत्वतीयः प्रगाथः पर्यस्तवांस् तृतीये ऽहनि तृतीयस्य अह्नः रूपम्

वायव् आ याहि वीतये वायो याहि शिवा दिव इन्द्रश् च वायव् एषां सुतानाम् आ मित्रे वरुणे वयम् अश्विनाव् आ इह गच्छतम् आ याह्य् अद्रिभिः सुतं सजूर् विश्वेभिर् देवेभिर् उत नः प्रिया प्रियास्व् इत्य् औष्णिहम् प्रौगं समान उदर्कम् तृतीये ऽहनि तृतीयस्य अह्नः रूपम्
पुष्टिना पुष्टिं प्राणेन प्राणं तेजसा तेजश् चक्षुषा चक्षुः श्रोत्रेण श्रोत्रम् आयुषा आयुः पुनर् देहि इति सकृद् एतानि जुहुयाद् ब्रह्माणि सूक्तानि

समान जनपदौ चेत् सोमौ संसवौ स्यातां पूर्वो ऽग्निं परिगृह्णीयात् पूर्वो देवताः परिगृह्णीयात्

आत्मानं त आग्रयणः पातु

उपांश्वन्तर्यामौ च चेत् ते प्राण अपानौ पाताम्
त्रिः प्रच्युते हृदयम् उत्तमं करोति
ब्रह्म क्षत्रे अनु द्वय्यः प्रजाः असृज्यन्त हुतादः च अ हुत अदः च ब्रह्म एव अनु हुतादः क्षत्रम् अनु अ हुत अदः
चतुःषष्टि गणः ह्य् एष औषधीनां प्रकीर्तितः

जलजा उत्पली पद्मा स्थलजा च प्रसारिणी

अलम्बुषा मेघनादा शुकनादा कपोतिकी

वृद्धा च बृहती तद्वत् मूर्तिः मार्जारपादिका
लेपं प्राश्नीयात्

तं व्यतिषक्तम् अष्ट अवरम् इध्मं सात्त्रिके अग्नौ आधाय आज्येन अभिजुहुयात्

मन्थ अन्तानि

दर्भाणाम् उपोलवानां चत्वारः
आत्मन्न् एव वीर्यं धत्ते

सर्वम् एव अस्मिन् वीर्यं दधाति
किम् अयम् ओंकारः कस्य पुत्रः

त्रैस्वर्य उदात्तः एक अक्षरः ओंकारः यजुर्वेदे

विप्रः यः न जानाति तद् पुनर् उपनयनम्
उपचारः उप पयः कारः उप पयः कामः

तत्र अव्ययीभावस्य अव्यय त्वे अतः अनव्ययस्य इति पर्युदासः सिद्धो भवति
इमा या अधुना आगताः याश् च इह ग्रहणीः पुरा
आहवनीये होष्यन् द्वितीयम्
सिद्धैः यक्षैः तु सम्पूर्णं गन्धर्वैः मुनि पुंगवैः

सहस्र भौमम् विस्तीर्णं विमानं वामतः स्थितम्

हेम सोपान संयुक्तैः हेम सैकत राशिभिः

सुत उवाच

तेजस्विनी नाम पुरी आग्नेय्यां पावकस्य तु
षष् रायस्पोषाय विष्णुः त्वा अन्वेतु
आज्यं घृतम्

कैः सह मुद्ग मांस रसैः सह मुद्गाः प्रतीताः अत्र विशेषात् मांसानि भोज्यानि गो क्षीरम् च भोज्यं पुनर् मस्तु गोरस सम्भवम् विशेषात् भोज्यम्

शालेः षष्टिक आदेः पिष्ट उद्भव भोजनम् पिष्टक उत्पन्नम् च तत् भोजनम् च इति
तं मधुर तिक्त कषाय शीतैः उपक्रमैर् उपक्रमेत स्नेह विरेक प्रदेह परिषेक अभ्यङ्ग आदिभिः पित्त हरैः मात्रां कालं च प्रमाणीकृत्य विरेचनं तु सर्व उपक्रमेभ्यः पित्ते प्रधानतमं मन्यन्ते भिषजः तत् हि आदितस् एव आमाशयम् अनुप्रविश्य केवलं वैकारिकं पित्त मूलम् अपकर्षति तत्र अवजिते पित्ते अपि शरीर अन्तर्गताः पित्त विकाराः प्रशान्तिम् आपद्यन्ते यथा अग्नौ व्यपोढे केवलम् अग्निगृहम् शीतीभवति तद्वत्

चत्वारो रोगा भवन्ति आगन्तु वात पित्त श्लेष्म निमित्ताः तेषां चतुर्णाम् अपि रोगाणां रोग त्वम् एकविधम् भवति रुज् सामान्यात् द्विविधा पुनः प्रकृतिः एषाम् आगन्तु निज विभागात् द्विविधं च एषाम् अधिष्ठानम् मनस् शरीर विशेषात् विकाराः पुनर् अपरिसंख्येयाः प्रकृति अधिष्ठान लिङ्ग आयतन विकल्प विशेष अपरिसंख्येय त्वात्

दोष स्थानानि रोगाणां गणा नाना आत्म जाः च ये

यः तु रोग विशेष ज्ञः सर्व भैषज्य कोविदः

मुखानि तु खलु आगन्तोः नख दशन पतन अभिचार अभिशाप अभिषङ्ग अभिघात व्यध बन्धन वेष्टन पीडन रज्जु दहन शस्त्र अशनि भूत उपसर्ग आदीनि निजस्य तु मुखं वात पित्त श्लेष्मणाम् वैषम्यम्

तत् यथा नख भेदः च विपादिका च पाद शूलम् च पाद भ्रंशः च पाद सुप्तता च वात खुड्डता च गुल्फ ग्रहः च पिण्डिका उद्वेष्टनम् च गृध्रसी च जानु भेदः च जानु विश्लेषः च ऊरुस्तम्भः च ऊरुसादः च पाङ्गुल्यं च गुदभ्रंशः च गुद आर्तिः च वृषण आक्षेपः च शेफ स्तम्भः च वङ्क्षण आनाहः च श्रोणि भेदः च विश् भेदः च उदावर्तः च खञ्ज त्वम् च कुब्ज त्वम् च वामन त्वम् च त्रिक ग्रहः च पृष्ठ ग्रहः च पार्श्वावमर्दः च उदरावेष्टः च हृन्मोहः च हृद्द्रवः च वक्षस् उद्धर्षः च वक्षस् उपरोधः च वक्षस् तोदः च बाहु शोषः च ग्रीवा स्तम्भः च मन्यास्तम्भः च कण्ठ उद्ध्वंसः च हनुभेदः च ओष्ठ भेदः च अक्षि भेदः च दन्त भेदः च दन्त शैथिल्यम् च मूक त्वम् च वाक्सङ्गः च कषायास्यता च मुख शोषः च अ रसज्ञ ता च घ्राण नाशः च कर्ण शूलम् च अशब्दश्रवणं च उच्चैःश्रुतिः च बाधिर्यं च वर्त्मस्तम्भः च वर्त्मसंकोचः च तिमिरं च अक्षि शूलम् च अक्षि व्युदासः च भ्रू व्युदासः च शङ्खभेदः च ललाट भेदः च शिरस् रुज् च केश भूमि स्फुटनम् च अर्दितं च एक अङ्ग रोगः च सर्व अङ्ग रोगः च पक्षवधः च आक्षेपकः च दण्डकश् च तमः च भ्रमः च वेपथुः च जृम्भा च हिक्का च विषादः च अतिप्रलापः च रौक्ष्यं च पारुष्यं च श्यावारुणावभासता च अस्वप्नः च अनवस्थित चित्त त्वम् च इति अशीतिः वात विकाराः वात विकाराणाम् अपरिसंख्येयानाम् आविष्कृततमा व्याख्याताः
इमाः पश्चा मयूर्यः सप्त स्वसारः अग्रुवः ताः ते विषम् वि जह्रिरे उदकम् कुम्भिनीः इव कूपात् कुलिजिनीः इव

ततस् विषम् परा असिचम् अपाचीम् अनु संवतम्
प्रकुपिताः तु खलु ते प्रकोपण विशेषात् दूष्य विशेषात् च विकार विशेषान् अभिनिर्वर्तयन्ति अपरिसंख्येयान्

रजः तमः च मानसौ दोषौ

समानो हि रोग शब्दः दोषेषु च व्याधिषु च दोषा हि अपि रोग शब्दम् आतङ्क शब्दम् यक्ष्म शब्दम् दोष प्रकृति शब्दम् विकार शब्दम् च लभन्ते व्याधयः च रोग शब्दम् आतङ्क शब्दम् यक्ष्म शब्दम् दोष प्रकृति शब्दम् विकार शब्दम् च लभन्ते
तद् एतद् वायोश् च एव अपाम् च अनु वर्त्म गेयम्
सः यः एतान् एवम् पञ्च ब्रह्म पुरुषान् स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान् वेद अस्य कुले वीरः जायते

अथ यः अस्य ऊर्ध्वः सुषिः सः उदानः सः वायुः सः आकाशः

तेजस्वी अन्न आदः भवति यः एवम् वेद
वेद अर्थ यज्ञ शास्त्राणि धर्म शास्त्राणि च एव हि

यावत् वत्सस्य द्वौ पादौ मुखं योन्यां प्रदृश्यते

देव अतिथि अर्चन कृते पितृ तृप्ति अर्थम् एव च

याज्ञवल्क्य उवाच

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे याज्ञवल्क्योक्तदानधर्मनिरूपणं नाम अष्टनवतितमः ऽध्यायः

स कांस्य पात्रा दातव्या क्षीरिणी गौः स दक्षिणा
देव मिथुनम् वा एतद् यद् घर्मः

अश्विनाव् अध्वर्यू
हिताय सुखाय प्रतिपन्ना लोकस्य

अचलित पारमिता इयम् भगवन् धर्मधातु स्थिति ताम् उपादाय

न विज्ञानं नित्यं न अनित्यम् न विज्ञानं बद्धं न मुक्तम् अत्यन्त विशुद्धम् इति अभिसंभोत्स्यते

असङ्ग पारमिता इयम् भगवन् सर्व धर्म अ सङ्ग ताम् उपादाय

बहूनि सुभूते तस्य कुल पुत्रस्य वा कुल दुहितुः वा देवता सहस्राणि पृष्ठतः पृष्ठतो ऽनुबद्धानि भविष्यन्ति

तथा हि सुभूते रूप निरुपलेप तया अन् उपलिप्ता इयम् प्रज्ञापारमिता

वैशारद्य पारमिता इयम् भगवन् अत्यन्त अन् अवलीन ताम् उपादाय

रूप अनुत्पाद अ निरोध अ संक्लेश अ व्यवदान विशुद्धितः सुभूते परिशुद्धा प्रज्ञापारमिता

विज्ञान निरुपलेप तया सुभूते अन् उपलिप्ता इयम् प्रज्ञापारमिता
वाच् हि शस्त्रम्

रात्रिम् एव अधस्तात् कृणुते ऽहः परस्तात्
तस्मात् श्रान्तात् तप्तात् संतप्ताद् विंशिनो ऽङ्गिरस ऋषीन् निरमिमीत

ताम् आङ्गिरसं वेदम् अभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत्

तस्मात् श्रान्तात् तप्तात् संतप्ताज् जनद् इति द्वैतम् अक्षरं व्यभवत्
गर्भ संकर्षणात् तम् वै प्राहुः सङ्कर्षणं भुवि

त्वया अभिगुप्ताः विचरन्ति निर्भया प्रभो

दिष्ट्या हरे ऽस्या भवतः पदो भुवो भारो अपनीतः तव जन्मना ईशितुः

त्वं पासि नः त्रिभुवनम् च यथा अधुना ईश भारं भुवो हर यदु उत्तम वन्दनं ते

देवैः स अनुचरैः साकं गीर्भिः वृषणम्

भोज इन्द्र गेहे अग्नि शिखा इव रुद्धा सरस्वती ज्ञान खले यथा सती

चिन्तयानो हृषीकेशम् अपश्यत् तद् मयम् जगत्
यः च ॐ नमः शिवाय इति मन्त्रः सर्व अर्थ साधकः

असूत सा च तनयं विशल्या आख्या प्रयत्नतः

एतत् वः कथितं सर्वं कथा सर्वस्वम् उत्तमम्

माता च तस्य दुर्बुद्धेर् धौन्धुमूकस्य शोभना

सूत उवाच

मयस्कराय च इति एवम् नमः ते शङ्कराय च

व्रतं कृत्वा च विधिना दिव्यं द्वादश मासिकम्

मन्त्रः षष् अक्षरः विप्राः सर्व वेद अर्थ संचयः
शिष्याः ते वै महात्मानो यैः तत् ब्रह्म सदा आवृतम्
पालिन्दी श्वेत कटभी बिल्व मूल गुडूचीभिः

जल पिष्टः ऽगदो हन्ति नस्य आद्यैः आखु जम् विषम्

दग्धं विस्रावयेद् दंशं प्रच्छितं च प्रलेपयेत्

कण्डू निस्तोद वैवर्ण्य सुप्ति क्लेद ज्वर भ्रमाः

ग्रन्थयः श्वयथुः कोठो मण्डलानि भ्रमो ऽरुचिः

अङ्कोल्ल मूल कल्कः वा बस्त मूत्रेण कल्कितः

अरुणः शबरः श्वेतः कपोतः पलित उन्दुरः

अनेन अन्ये ऽपि बोद्धव्या व्याला दंष्ट्र प्रहारिणः

अर्क क्षीर युतम् च अस्य योज्यम् आशु विरेचनम्

कपित्थ मध्य तिलक तिल अङ्कोल्ल जटाः पिबेत्
एतस्माद् रूपाद् उदेति

एतस्माद् रूपाद् उद्यन्ति
यः प्राच्यां दिशि श्वेत पिपीलिकानाम् राजा तस्मै स्वाहा
उक्त्वा मनस् मयम् चक्रं स सृष्ट्वा तान् उवाच ह

नैमिषं तत् स्मृतम् नाम्ना पुण्यं सर्वत्र पूजितम्

सिद्ध चारण संकीर्णम् यक्ष गन्धर्व सेवितम्

ततो यियक्षुः स्वां भूमिं शिलादो धर्म वित्तमः

ददाव आत्म समान त्वम् मृत्यु वञ्चनम् एव च
उपनश्यति ह वाग् अशनायती

तत् पावमानीभिर् एव वाचं पुनीते

पवित्रं वै पावमान्यः
पुनर् तैल युतः तैलेन मिश्रितो देवदारु रसः वात सम्भवान् रोगान् हन्ति
इमं यज्ञं सह पत्नीभिर् एत्य यावन्तो देवास् तति मादयन्ताम्
स हविर्धानयोर् एव द्रोणकलशे सोमं राजानं संपवितुम् उपेयाय

कीलालं ह स्म अस्मै नद्यो वहन्ति

तेषां ह स्म इन्द्रः मायया अष्टमः भवति वृत्रं जिघांसन्

स वर्तमान एव अग्नीषोमौ अभिसंबभूव
अन्नाद्याय व्यूहध्वं सोमो राजा इदम् आगमत्
यथाचमसं चमसिनो भक्षयन्ति

होतृ चमसे द्वि देवत्य संपातान् अवनीय पुरोडाश शकलम् ऐन्द्र वायवस्य पात्रे ऽवदधाति
यत्र क्व च उपतिष्ठते अनुमन्त्रयते इति चोदयेत् यजमानः एव तत् कुर्यात्

आदि प्रदिष्टाः मन्त्राः भवन्ति

यत्र क्व च जुहोति इति चोदयेत् अध्वर्युः एव जुह्वा आज्येन आहवनीये जुहुयात्
यस्य नीलौ उभौ ओष्ठौ पक्व जाम्बव संनिभौ

स्नेहो मुख अर्धे सु व्यक्तः रौक्ष्यम् अर्ध मुखे भृशम्

नील श्याव ताम्र हरित शुक्लाः च वर्णाः शरीरस्य वैकारिका भवन्ति यान् च अपरान् उपेक्षमाणः विद्यात् प्राञ्च् विकृतान् अ भूत्वा उत्पन्नान्

इति प्रकृति विकृति वर्णाः भवन्ति उक्ताः शरीरस्य

तत्र तु खलु एषाम् परीक्ष्याणां कानिचित् पुरुषम् अनाश्रितानि कानिचिच् च पुरुष संश्रयाणि

इति प्रकृति विकृति स्वराः व्याख्याता भवन्ति
तत् सर्वम् अनु मन्यन्तां देवा ऋषभ दायिने

देवानां भाग उपनाह एषो ऽपां रस ओषधीनां घृतस्य
काभिः सह दिव्यौषधीभिर् वक्ष्यमाणाभिः सह

स आस्यः रसः स्यात् पटु शिग्रु तुत्थैः स राजिकेभिः व्योषणकैस् त्रि रात्रम्

पुनर् निर्मुखः रसः अकृत मुखः रसः खल्वे घृष्टो घर्षितः सन् पूर्व उक्तम् चरति भक्षयति

किं द्वितीयम् इति आशङ्क्य तं स्पष्टयन् आह पीत इत्यादि
स यावन्तम् प्रजापतिः लोकम् अजयत् तावन्तम् जयति

अथ उ ह ईक्षते अयम् वाव माम् अनुष्ठ्या संभरति हन्त अयम् स अङ्गः स तनुः अ विह्रुतः जरसम् गच्छतु इति

सः अस्य जायमानः एव सर्वम् पाप्मानम् अपहन्ति
पायुं गुदम्
अधः पात्रं सहस्रेण हिरण्येन विधीयते

शक्ति बीजेन कर्तव्या ब्राह्मणैः वेदपारगैः

हैमम् एवम् शुभं कुर्यात् सर्व अलंकार संयुतम्
यं परिहस्तम् अबिभर् अदितिः पुत्र काम्या

प्रजां धनं च गृह्णानः परिहस्तो अभूद् अयम्
अ लक्षयन्तः पदवीं प्रजापतेः हत उद्यमाः प्रत्युपसृत्य ते पुरीम्

राजन् हवींषि अदुष्टानि श्रद्धया आसादितानि ते

सुनीथा अङ्गस्य या पत्नी सुषुवे वेनम् उल्बणम्

विदुर उवाच

स जन्मना उपशान्त आत्मा निःसङ्गः समदर्शनः

हन्ति असाधुः मृगान् दीनान् वेनः असौ इति अरौत् जनः

अवबोध रस ऐकात्म्यम् आनन्दम् अनुसंततम्
विसंस्थिते

बाह्या ऋत्विजः

अङ्गम् उपस्पृश्य सिचं वा अपः उपस्पृशेत्
संचित कर्माणि करिष्यत्स्व् आव्राजम् आसीत

लोकंपृणासु उपधीयमानासु ब्राह्मणं तत्र समादिश्य यथार्थं स्यात् इति शाण्डिल्यः

निधीयमानस्य दक्षिणतः स्थित्वा निहिते दक्षिणा बहिर्वेदि यजुषा उपविशेत्

परिवार्यमाणयोस् तत्र एव गत्वा आसीत
चत्वारि वाक् परिमिता पदानि तानि विदुर् ब्राह्मणा ये मनीषिणः
स्रुच् पाणिः आस्ते प्रतिप्रस्थाता

जाया पती स्नातो अ मज्जन्तौ
आग्नीध्रीये पुनः पश्चाद् इच्छन्

स पात्रः आसीदति नेष्टुर् उपस्थम्
अथ उदितेषु नक्षत्रेषु उपनिष्क्रम्य दिश उपतिष्ठत इति सिद्धम् अत ऊर्ध्वम्

नि भग अहम् त्वयि मृजे स्वाहा इति

अयसा मनसा धृतो ऽयसा हव्यम् ऊहिषे ऽया नो धेहि भेषजं स्वाहा इति

ततो मे श्रियम् आवह

एतावद् एव नाना

स्विष्टकृत् प्रभृति सिद्धम् आ धेनु वर प्रदानात्
पूजयेत् सर्व भावेन ब्रह्म अङ्गैः ब्रह्मनः पतिम्

समिध् आज्य आहुतीः हुत्वा मनसा चन्द्रमण्डलात्

वामे पाश अङ्कुशम् घण्टां नागं नाराचम् उत्तमम्

यत् च हृद् कमले सर्वं समाप्य विधि विस्तरम्

शिवं वक्त्र गतम् ध्यायेत् तेजस् मात्रम् च शाङ्करम्
स यद् आह सम् इन्द्र इति इन्द्रः एव अस्मै तत् पुनर् बलं ददाति य एवं वेद तस्मै

अमावास्यां रात्रिम् अग्निम् उपसमाधाय परिस्तीर्य परिषिच्य एते आहुती जुहुयात्

सो ऽञ्जलिं कृत्वा त्रिर् उपतिष्ठतु
कथं लीयते विधानत एक एकेन युक्तं समुदायेन अपि च
तद् यत् तार्प्यं प्रत्यस्य स दक्षिणा नयति सयोन्य् एव तत् सहस्रं करोति
यज्ञ पतिम् ऋषयः एनसा आहुः निर्भक्तं प्रजा अनुतप्यमानम्

या तेषाम् अवया दुरिष्टिः सु इष्टिम् नस् तां कृणवद् विश्वकर्मा
इयम् इन्द्रं वरुणम् अष्ट मे गीर् इति मैत्रावरुणस्य बृहस्पतिर् नः परि पातु पश्चाद् इति ब्राह्मणाच्छंसिन उभा जिग्यथुर् इत्य् अछावाकस्य

इन्द्रश् च विष्णो यद् अपस्पृधेथां त्रेधा सहस्रं वि तद् ऐरयेथाम् इति
गायत् साम नभन्यं यथा वेर् इति सूक्तम् अर्चाम तद् वावृधानं स्वर्वद् इत्य् अन्तो वै स्वर् अन्तो नवमम् अहर् नवमे ऽहनि नवमस्य अह्नः रूपम्

त्वाम् इद् हि हवामहे त्वं ह्य् एहि चेरव इति बृहत् पृष्ठम् भवति नवमे ऽहनि
तथा लवण स्नेहयोः च गन्ध द्रव्य कटुक भाण्ड औषधानाम् च दुर्लभानां भवनेषु प्रच्छन्नं निधानम्

भिक्षुकी श्रमणा क्षपणा कुलटा कुहका ईक्षणिक मूलकारिकाभिः न संसृज्येत

नायकस्य अ निवेद्य न कस्मैचिद् दानम्
शृतम् अभिघार्य उदञ्चम् उद्वास्य प्रत्यभिघारयेत्

मेक्षणेन प्रदक्षिणम् उदायुवम् श्रपयेत्
य एषाम् आमावास्यायाम् आग्नेयः पुरोडाशस् तं पाथिकृतं करोति प्रकृत्या इतरम् विना

इति हि श्रुतिर् भवति
विशास्ति पशुम् अन्यः

उपभृति च अवद्यति स्विष्टकृत् वत्

वनिष्ठु जाघनि च अवद्यति

अक्रिया अन्यस्य समान अर्थ त्वात्
दीक्षितः दीर्घ श्मश्रुः
अर्थ ग्रहणम् किम् वापी अश्वः

सोमो गौरी अधि श्रितः

वचनात् यत्र दीर्घ त्वम् तत्र अपि सरसी यदि
तया एव तत् ततवत्या वाचा प्रतिपद्यते

तद् इति प्रतिपद्यते तत् तद् इति वा अन्नम् अन्नम् एव तद् अभिप्रतिपद्यते
किम् कृत्वा ज्ञानं प्राप्य

कथम् ऋते ज्ञानात् न मुक्तिः इति
तत् स्वर्ग्यम् इति

यजमानो वा एष यद् यूपः

अथ य ऊर्ध्व वकलः द्रव्यः स मानुषः

तस्य आशाम् न इयात्
इह रडिर् इति क्रूरं दृष्ट्वा

खे रथस्य खे ऽनसः खे युगस्य च तर्द्मसु खे अक्षस्य खे अवदधामि इति युग तर्द्मसु शमी शाखाम् अवदधाति

ये श्मशानेषु पुण्यजनाः शावास् तेषु शेरते

ये तीर्थानि इति तीर्थे ता मन्दसाना इति च

ये वनेष्व् इति महा वनम् महा वृक्षम् दृष्ट्वा
द्वादश आदित्याः
पचेत् त्रि अहम् इति

अन्ये एवम् आहुः
मूल्यं भागो व्याजी परिघः क्ﾱप्तं रूपिकम् अत्ययः च आय मुखम्

देव पितृ पूजा दान अर्थम् स्वस्तिवाचनम् अन्तःपुरम् महानसम् दूत प्रावर्तिमम् कोष्ठागारम् आयुधागारम् पण्य गृहम् कुप्य गृहम् कर्मान्तो विष्टिः पत्ति अश्व रथ द्विप परिग्रहः गो मण्डलम् पशु मृग पक्षि व्याल वाटाः काष्ठ तृण वाटाः च इति व्यय शरीरम्
वणिजः तु संवृतेषु कक्ष्या विभागेषु स्व दासीभिः पेशल रूपाभिः आगन्तूनां वास्तव्यानां च आर्य रूपाणाम् मत्त सुप्तानाम् भावं विद्युः

अ राज पण्याः पञ्चकं शतं शुल्कं दद्युः च

गुड युक्तानाम् वा सर्वेषां त्रिफला सम्भारः

सहकार सुरा रस उत्तरा बीज उत्तरा वा महा सुरा वा

मृद्वीका रसः मधु
मध्ये हि अयम् प्राणः

चक्षुः मे चक्षुषा दीक्षतां स्वाहा इति चतुर्थीम्

तद् यद् अपराह्णे दीक्षते
तम् अब्रवीत्
कूटस्थ निर्विभागस्य स्वस्थस्य मम सर्वदा

क्व माया क्व च संसारः क्व प्रीतिर् विरतिः क्व वा

क्व उपदेशः क्व वा शास्त्रं क्व शिष्यः क्व च वा गुरुः

क्व च एष व्यवहारो वा क्व च सा परम अर्थ ता
अथ आह प्रतिप्रस्थातर् ग्रहौ ते प्रचर इति

वषट्कृत अनुवषट्कृते द्विर् जुहोति
अमुष्मै त्वा जुष्टम्
सिसृक्षोर् जघनात् पूर्वम् असुराः जज्ञिरे ततः

पद्भ्यां च एव अन्त्य मातंगान् महिष उष्ट्र अविकान् तथा

औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमाः च सरीसृपाः

हरिः उवाच

ब्रह्मा भूत्वा सृजत् विष्णुः जगन्त् पाति हरिः स्वयम्

सत्त्व प्राया तनुः तेन संत्यक्ता सा अपि अभूत् दिनम्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे सृष्टिवर्णनं नाम चतुर्थो ऽध्यायः
यत् तनू जम् यद् अग्नि जम् चित्रं किलास जज्ञिषे

तद् आसुरी युधा जिता रूपं चक्रे वनस्पतीन्

अनीनशत् किलासं सरूपाम् अकरत् त्वचम्

श्यामा सरूपंकरणी पृथिव्या अध्य् उद्भृता

आसुरी चक्रे प्रथमा इदम् किलास भेषजम् इदं किलास नाशनम्
अनुषक्त कामम् अजस्रम् आहार विहार परम् अनवस्थितम् अमर्षणम् असंचयं शाकुनं विद्यात्

एवम् अनया युक्त्या पञ्च महाभूत विकार समुदाय आत्मकः गर्भः चेतना अधिष्ठान भूतः स हि अस्य षष्ठो धातुः उक्तः

पञ्चमे मासि गर्भस्य मांस शोणित उपचयः भवति अधिकम् अन्येभ्यः मासेभ्यः तस्मात् तदा गर्भिणी कार्श्यम् आपद्यते विशेषेण

एतेन मातृ जानाम् पितृ जानाम् च अवयवानाम् विकृति व्याख्यानेन सात्म्य जानाम् रस जानाम् सत्त्व जानाम् च अवयवानाम् विकृतिः व्याख्याता भवति

इति एवम् तामसस्य सत्त्वस्य त्रिविधं भेद अंशम् विद्यात् मोह अंश त्वात्

एतावान् प्रसव कालः वैकारिकम् अतस् परं कुक्षौ अवस्थानम् गर्भस्य

यावन्तो हि लोके मूर्तिमन्तो भाव विशेषाः तावन्तः पुरुषे यावन्तः पुरुषे तावन्तो लोके इति बुधाः तु एवम् द्रष्टुम् इच्छन्ति

विमानने हि अस्य दृश्यते विनाशो विकृतिः वा
अग्निम् एव तद् वैश्वानरं शमयति

बृहत इव रोहान् रोहेत्

तद् आहुर् आ वा एतत् पत्न्य् उद्गातुः प्रजां दत्ते यद् विगीते सामन् संख्यापयन्ति इति
समुद्रः ह वै एष सर्वंहरः यत् अहोरात्रे

अथ उ देव सेना ह वै एषा अध्व गा हनिष्यन्ती यत् अहोरात्रे

वृषशुष्मः वातावतः पूर्वेषाम् एकः जीर्णिः शयानः

तस्मात् अनुदिते होतव्यम्

रात्र्याम् हि इति सा ह उवाच
विन्दते ह वा अनुचरम् भवत्य् अस्य अनुचरः य एवं वेद
व्याधिभिः क्षीण देहस्य भक्त छेद कृशस्य च

पक्वाशयात् च नाभ्याः वा पूर्ववत् सा प्रवर्तते

सर्वे ऽपि रोगा नाशाय न तु एवम् शीघ्रकारिणः
रुद्रस्य मूत्रम् अस्य् अमृतस्य नाभिः
अत्र पञ्चहोतारं व्याचष्टे
पायस ऐन्द्रो मधुपर्कः

सुरा च आज्यम् च मौसलो मधुपर्कः

तन् नः सर्वं समृध्यताम् अथ एतस्य हविषो वीहि स्वाहा इति

भूतम् असि भवद् अस्य् अन्नं प्राणो बहुर् भव
अथ अतस् भेषजावचारणीयम् अध्यायम् व्याख्यास्यामः

प्रायस् ग्रहणेन केन वा निदान विशेषेण अस्य कुपितो दोषो दोषस्य हि एकस्य अपि बहवः प्रकोपे हेतवः

तस्मात् यथास्व लक्षणैः कर्मभिः च बुद्ध्या अपि दोषम् एवम् अवगमयेत्

भेषजम् अवचारयन् प्राञ्चम् एव तावत् आतुरम् परीक्षेत
आप्यायय अस्मान् सखीन् सन्या मेधया

काश मये प्रस्तरे निह्नुवीरन् दक्षिणान् पाणीन् उत्तानान् कृत्वा सव्यान् नीचः

सव्या अपराह्न उत्तानाः स्युर् दक्षिणा न्यञ्चः
अनेन विश्वा ससहे या जातानि पिशाच्याः

यदि नः गाम् हंसि यदि अश्वम् यदि पूरुषम् तम् त्वा सीसेन विध्यामः यथा नः असः अ वीर हा

सीसम् मे इन्द्रः प्रायच्छत्
हरिश्चन्द्रः ह वैधसः ऐक्ष्वाकः राजा अ पुत्रः आस

तासु पुत्रम् न लेभे
तस्मात् राष्ट्रम् अन् अपच्युतम्

स नः सपत्नान् अश्वत्थ विषूचः वि उद् आ कृधि

सहस्वान् उद् अजायथाः
सुरापस्य ब्राह्मणस्य उष्णाम् आसिञ्चेयुः सुराम् आस्ये मृतः शुध्येत्

गन्ध आघ्राणे सुरापस्य प्राणायामा घृतप्राशनं च
पुनस्तोमेन इष्ट्वा पुनः सवनम् आयान्ति इति विज्ञायते

उक्तो वर्ण धर्मः च आश्रम धर्मः च

कृच्छ्र अतिकृच्छ्रौ चान्द्रायणम् इति सर्व प्रायश्चित्तिः
अन्तर् हृते प्रायश्चित्तं चतुर्होतारं च अनुख्याम् च जुहोति
तथा सुरभि

सव्येन एव पाणिना उद पात्रम् गृहीत्वा अवसलवि पिण्डान् परिषिञ्चेद् ऊर्जं वहन्तीर् इति

वृद्धि पूर्तेषु युग्मान् आशयेत्
यदि राथन्तरः सोमः स्याद् बृहन् न अन्तरियात्
प्राग् आज्यभागाभ्याम् उक्ता आघारौ
यद्य् अन् आज्ञातात् ब्रह्मतो भूर् भुवः स्वर् जनद् ॐ इत्य् आहवनीय एव जुहुयात्

ऋत्विजाम् अभ्रेषम् अनु दक्षिणा अभ्रेषं नियन्ति

तद् यथा उभयपाद् पुरुषो यन्न् उभय चक्रः वा रथो वर्तमानो ऽभ्रेषं न्येति एवम् एव अस्य यज्ञो ऽभ्रेषं न्येति
तत् स्त्रियाः आत्म भूयम् गच्छति यथा स्वम् अङ्गम् तथा
यो ऽस्मांश् चक्षुषा मनसा चित्ति आकूत्या च यो अघायुर् अभिदासात्
चर एव इति वै मा ब्राह्मणः अवोचत् इति

तौ ह मध्यमे संपादयांचक्रतुः शुनःशेपे

तम् इन्द्रः पुरुष रूपेण पर्येत्य उवाच कलिः शयानः भवति संजिहानः तु द्वापरः उत्तिष्ठन् त्रेता भवति कृतम् सम्पद्यते चरन् चर एव इति

चर एव इति वै मा ब्राह्मणः अवोचत् इति ह षष्ठम् संवत्सरम् अरण्ये चचार
अणिष्ठान् इतरस्मिन्

किलास आबाधम् तु

एष ते निरृते इति जुहोति वषट्कृते वा

असिः नखरः
तया यज्ञं मिमिक्षतम्
पदेन चरित्वा राजानं क्रीत्वा उह्य आतिथ्यम् निर्वपति

श्वेतम् अश्वम् अभिमृश्य अन्तर् शर्करम् इमाम् उपदधाति प्रजापतिस् त्वा सादयतु तया देवतया अङ्गिरस्वत् ध्रुवा सीद इति
तत्र यथास्वं चक्षुस् आदि इन्द्रियाणाम् रूप आदिभिः अर्थैः अतिसंसर्गः अतियोगः अल्पशो न एव वा संसर्गः तु अयोगः

तत् यथा एकः गुरु व्याधिः सत्त्व देह बल आश्रयात्

सकलः अपि च अयम् रोग समूहः प्रतीकारवान् आयुर्वेद विहितम् उपदेशम् अपेक्षते

तद् आश्रयाः अन्तर् भागाः च शोफ अर्शस् विद्रधि गुल्म आदयः

न जातु स्खलति प्राज्ञो विषमे अपि क्रिया पथे
अन्नं वै वाजः

निरुक्त सामा
वेणोः पूतुद्रोः न अस्ति
स एष सवनानाम् एव तीव्रीकारः
प्रौगे पूतभृतम्
दिवे स्वाहा

आग्नावैष्णव एकादश कपालः

पौष्णश् चरुः

नक्षत्रेभ्यस् स्वाहा
न एनम् वाचा स्त्रियं ब्रुवन्

तत्र देवाः सर्व एकं भवन्ति

तद् उक्तम् ऋषिणा

स्वर्गं लोकम् अप्येति विद्वान्
कर्माणि नरकं स्वर्गं गच्छन्ति एव स्व कर्मणा

श्वेतः श्वेतशिखण्डी च श्वेताश्वः श्वेतलोहितः

महाकाय मुनिः शूली दण्डी मुण्डीश्वरः स्वयम्

वेदशीर्षश् च गोकर्णो गुहावासी शिखण्डभृत्

तेन प्रणीतो रुद्रेण पशूनां पतिना द्विजाः

शततेजाः स्वयम् धर्मः नारायण इति श्रुतः

वैश्य अन्तम् ब्राह्मण आद्यम् हि घृणया च अनुरूपतस्

सर्वज्ञः समबुद्धिश् च साध्यः सर्वः तथा एव च

शङ्खपाद् वैरजः च एव मेघः सारस्वतस् तथा

शिष्याः तु एते महात्मानः सर्व आवर्तेषु योगिनाम्

योगेन जायते मुक्तिः प्रसादात् अखिलम् ततः

तरक्षुः च अरुणिः धीमान् तथा देवः कृतंजयः
दश नाग सहस्राणि दत्त्वा आत्रेयः ऽवचत्नुके श्रान्तः पारिकुटान् प्रैप्सद् दानेन अङ्गस्य ब्राह्मणः
द्वादशसु प्रक्रमेषु वैश्येन आधेयः

अष्ट अक्षरा गायत्री

यावति चक्षुषा मन्येत तावति आदधीत

एकादश अक्षरा त्रिष्टुभ्

स्वस्य एव एनम् छन्दसः प्रात्येनस्ये आधत्ते

प्रजापतिम् एव आप्नोति
प्रान्तेषु संसक्त नमेरु शाखम् ध्यान आस्पदम् भूतपतेर् विवेश

निष्कम्प वृक्षम् निभृत द्विरेफम् मूक अण्डजम् शान्त मृग प्रचारम्

तस्मिन् वने संयमिनां मुनीनां तपस् समाधेः प्रतिकूल वर्ती

यम् अक्षरं क्षेत्रविदो विदुस् तम् आत्मानम् आत्मन्य् अवलोकयन्तम्

अनुप्रयाता वन देवताभ्याम् अदृश्यत स्थावरराज कन्या

ददर्श चक्रीकृत चारु चापम् प्रहर्तुम् अभ्युद्यतम् आत्मयोनिम्

गुरोर् नियोगाच् च नगेन्द्र कन्या स्थाणुं तपस्यन्तम् अधित्यकायाम्

स च त्वद् एक इषु निपात साध्यः ब्रह्म अङ्ग भूः ब्रह्मणि योजित आत्मा

मद उद्धताः प्रत्यनिलं विचेरुर् वन स्थलीः मर्मर पत्त्र मोक्षाः

क्रोधं प्रभो संहर संहर इति यावद् गिरः खे मरुतां चरन्ति

स दक्षिण अपाङ्ग निविष्ट मुष्टिम् नत अंसम् आकुञ्चित सव्य पादम्

शृङ्गेण च स्पर्श निमीलित अक्षाम् मृगीम् अकण्डूयत कृष्णसारः

प्रतिग्रहीतुं प्रणयि प्रिय त्वात् त्रिलोचनस् ताम् उपचक्रमे च
पाद आदि जीर्ण सूते पाद आदिना जीर्णो यः असौ सूतः तस्मिन् हेम कृष्टीनाम् पत्राणि कलुष कनकानाम् पत्राणि लिह्यात् क्रामण योगेन लेपयेत् इति आगामि श्लोकात्
युधिष्ठिरो धर्म पुत्रः धर्म युक्तः तपोधनम्

इति तद् वचनम् श्रुत्वा पुनः प्रोवाच विस्तरात्

अङ्गारक इति ख्यातिं गमिष्यसि धरात्मज

रूपम् आरोग्यम् ऐश्वर्यम् तेषु अनन्तम् भविष्यति

चतुरो वा अथ वा तस्य यत् पुण्यम् तत् वदामि ते

दीयमानं तु यत् दानम् मया दृष्टं भव अन्तरे

चतुर्थी अङ्गारकदिने यदा भवति दानव

अभिगम्य तदा च एनम् प्रश्नम् एकम् करिष्यति

रक्त शालीयैः पद्मरागैः च संयुताः

त्वं च अपि राज्ञ् कुरु सर्वम् एतत् यतस् अक्षयम् वेदविदो वदन्ति

शृणोति यः च एनम् अन् अन्य चेताः तस्य अपि सिद्धिं भगवन्त् विधत्ते

ईदृशीं रूप सम्पत्तिम् दृष्ट्वा विस्मितवन् अहम्
स्वपेत् भूमौ कर्म कुर्यात् फल आदिना

आर्द्र वासाः तु हेमन्ते योग अभ्यासात् दिनम् नयेत्

अ क्रुद्धः परितुष्टः च समस्तस्य च तस्य च
आसां मुहूर्त एकस्मिन् नाना आगारेषु योषिताम्

तस्य एवम् रममाणस्य संवत्सर गणान् बहून्

कामान् सिषेवे द्वार्वत्याम् अ सक्तः सांख्यम् आस्थितः
भद्राद् अधि श्रेयः प्रेहि बृहस्पतिः पुरएता ते अस्तु
तद् निवृत्ति अर्थम् वशा ग्रहणम्
अणूकरोति बाह्य अन्तर् मार्गम् अस्य ततः शकृत्

मषेभ्यः तु उन्नततरान् चर्मकीलान् सित असितान्

कुर्यात् पित्त अनिलम् पाकं नख मांसे स रुज् ज्वरम्

ततस् त्वच् जायते पाण्डुः क्रमेण च विचेतना

सा विद्धा वात पित्ताभ्याम् ताभ्याम् एव च गर्दभी

महा दाह ज्वर करा विवृता विवृत आनना
इष्ट यजुषः ते देव सोम स्तुत स्तोमस्य शस्त उक्थस्य हरिवत इन्द्र पीतस्य मधुमत उपहूतस्य उपहूतः भक्षयामि इति
यज्ञेन वा एष व्यृध्यते यो ऽग्निम् उत्सादयते

पञ्च कपालः एव कार्यः

यत् पञ्च कपालः
अपरोक्ष अनुभवेन तद् स्वरूप अनुदर्शने उपादान कारण त्वात् आत्मभुवः तनोः उपासन अधिकारवत् न घस्रयोः अनुवर्तनम्
अथ अतस् मेधाजननम्

यथा एव वायुः पवते यथा समुद्रः एजति एवम् ते गर्भः एजतु सह जरायुणा अवसर्पतु इति अवाङ् अवमार्ष्टि
प्रतिमातृ वा स्व स्व वर्गे भाग विशेषः

इति धर्मो धर्मः

पिता उत्सृजेत् पुत्रिकां अनपत्यो ऽग्निं प्रजापतिं च इष्ट्वा मद् अर्थम् अपत्यम् इति संवाद्य

ब्राह्मणस्य राजन्या पुत्रः ज्येष्ठो गुण सम्पन्नः तुल्य भाज्

देवरवत्याम् अन्य जातम् अ भागम्
वाकुची चूर्णम् कर्ष मात्रम् अनुलिहेत्

माहिष आज्येन महिषी घृतेन निष्क अर्धम् टङ्क अर्धम् भक्षयेत्
पत्नी जुहुयात् इति एके गृहाः पत्नी गृह्यः अग्निः एषः इति
उत्ताना किंविशिष्टा निश्छिद्रा निर्व्रणा छिद्र मुद्रिता छिद्रं मुद्रितं यस्यां तनौ मूषा शरीरे इति

ततस् अनन्तरम् बीजं स्वच्छम् अमलम् द्रव रूपम् ज्ञात्वा छिद्र संस्थितम् कुर्यात् छिद्र अन्तर् क्षिपेत् इति अभिप्रायः छिद्र अन्तर् क्षेपणात् बीजं रसस्य उपरि पतति सति सूतं असंदेहं यथा स्यात् तथा बध्नाति बीजे छिद्र अन्तर् क्षेपण अनन्तरम् छिद्रम् अच्छिद्रम् स्यात् इति अर्थः
स यत् पितॄन् अनुव्यचलत् यमः राजा भूत्वा अनुव्यचलत् स्वधाकारम् अन्न आदम् कृत्वा

मन्युना अन्न आदेन अन्नम् अत्ति यः एवम् वेद
स ह उवाच अजिनम् कं प्रतत ब्रवीमि इति वाव मे गौतमः प्रोच्यमानं न मनुत इति
ऊवध्य गोहम् पार्थिवम् खनतात् इति आह
स्फ्यं स्तब्ध्वा संप्रेष्यति प्रोक्षणीर् आसादय स्रुवं च स्रुचश् च संमृड्ढ्य् आज्येन उदेहि इति
तां मिथुनं समभवत्

तानि इन्द्रः ऽवरुरुत्समानो ऽन्वचरत्

पशवो वै बृहती

वैराजस्य ऋचम् अनूच्य वैरूपस्य ऋचा यजेत्

देवा वा असुराणाम् वेश त्वम् उपायन्

बृहत ऋचम् अनूच्य रथन्तरस्य ऋचा यजेत्

देवता वा एतस्य अन्नम् न अदन्ति यम् अ जघ्निवांसम् अभिशंसन्ति

उत्तानेषु कपालेष्व् अधिश्रयति
मत्वा इति हेलया किंचित् मा गृहाण विमुञ्च मा

तदा बन्धो यदा चित्तं सक्तं कासु अपि दृष्टिषु
पक्व इष्टका स्तम्भम् चतुर् शालम् एक द्वारम् अनेक स्थान तलम् विवृत स्तम्भ अपसारम् उभयतः पण्य गृहम् कोष्ठागारं च दीर्घ बहु शालम् कक्ष्या आवृत कुड्यम् अन्तः कुप्य गृहम् तद् एव भूमिगृह युक्तम् आयुधागारं महामात्रीयं विभक्त स्त्री पुरुष स्थानम् अपसारतः सु गुप्त कक्ष्यम् बन्धनागारं कारयेत्
आगछत आगतस्य नाम गृह्णाम्य् आयतः

येन सूर्यां सावित्रीम् अश्विना ऊहतुः पथा
देवः वरुणः प्रजापतिः सविता
सः एतम् एव सीमानम् विदार्य एता द्वारा प्रापद्यत

सः _ ह एनत् त्वचा अग्रहैष्यत् स्पृष्ट्वा ह एव अन्नम् अत्रप्स्यत्

ताभ्यः अभितप्ताभ्यः मूर्तिः अजायत

तत् एतत् नान्दनम्

तत् चक्षुषा अजिघृक्षत्
त्रयस्त्रिंशत् शतम् राजा अश्वान् बद्ध्वाय मेध्यान्

महा कर्म भरतस्य न पूर्वे न अपरे जनाः