tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
मासम् एकं नरो याति द्वौ मासौ मृग शूकरौ

तृणैर् गुण त्वम् आपन्नैर् बध्यन्ते मत्त दन्तिनः

विश्वासात् प्रभवन्त्य् एते विश्वासस् तत्र नो हितः

कृपणस्य धनं याति वह्नि तस्कर पार्थिवैः

अथ तेन व्याधेन तण्डुल कणान् विकीर्य जालं विस्तीर्णम्

ततः स्थले गच्छन् केन अपि व्याधेन वने पर्यटता स मन्थरः प्राप्तः

तत्र नाना दिश् देशात् आगत्य रात्रौ पक्षिणो निवसन्ति

लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं त्याग शील ता

अन्यच् च भ्रातः शृणु

आलोक्य अचिन्तयत् च अहो भाग्यम् अद्य महद् भोज्यं मे समुपस्थितम्

ततो दिन कतिपयेन क्षेत्रपतिना तद् दृष्ट्वा पाशास् तत्र योजिताः

ये च अन्ये सुहृदः समृद्धि समये द्रव्य अभिलाष आकुलाः ते सर्वत्र मिलन्ति तत्त्व निकष ग्रावा तु तेषां विपत्

अस्ति चम्पका अभिधानायाम् नगर्यां परिव्राजकाव्

केन रत्नम् इदं सृष्टं मित्रम् इत्य् अक्षर द्वयम्

तडाग उदर संस्थानाम् परीवाह इव अम्भसाम्

सो अवदत् जम्बुकः ऽहं सर्वैर् वन वासिभिः पशुभिर् मिलित्वा भवत् सकाशम् प्रस्थापितः

यतः एतस्य उत्कृत्यमानस्य मांस असृज् लिप्तानि अस्थीनि मया अवश्यं प्राप्तव्यानि

अपरं च

काव्य शास्त्र विनोदेन कालो गच्छति धीमताम्

यतः

पश्य मूषिक मित्रेण कपोता मुक्त बन्धनाः

मार्जारो अवदत् श्रूयताम् तावत् मद् वचनम्

अथ प्रासाद पृष्ठे सुख उपविष्टानाम् राज पुत्राणाम् पुरस्तात् प्रस्ताव क्रमेण पण्डितो ऽब्रवीत्

यस्य मित्रेण सम्भाषो यस्य मित्रेण संस्थितिः

तद् उपदेशात् इदानीम् अहं स्नान शीलः दाता वृद्धो गलित नख दन्तः न कथं विश्वास भूमिः

हिरण्यको विमृश्य अब्रवीत् पुनर् जलाशये प्राप्ते मन्थरस्य कुशलम्

ब्रह्महत्या समम् तस्य पापम् आहुर् मनीषिणः

तत्र चम्पक वृक्ष शाखायाम् सुबुद्धिना नामा काको मृगस्य चिर मित्रम् निवसति

यतः

अन्यच् च

अन्यच् च

अज्ञात कुल शीलस्य वासो देयो न कस्यचित्

न च अपि वेद अध्ययनम् दुरात्मनः

दानं प्रिय वाच् सहितम् ज्ञानम् अगर्वं क्षमा अन्वितम् शौर्यम्

स च मृग आसन्नं तं व्याधं विलोक्य उत्थाय द्रुतं पलायितः

इदानीं त्वां मित्रम् आसाद्य पुनः सबन्धुर् जीवलोकं प्रविष्टो ऽस्मि

विश्वासस् तादृशः पुंसां यादृङ् मित्रे स्वभाव जे

धनवान् बलवान् लोके सर्वः सर्वत्र सर्वदा

शुचि त्वम् त्यागिता शौर्यं सामान्यं सुख दुःखयोः

अन्यच् च

छेत्तारः संशयानां च क्लिश्यन्ते लोभ मोहिताः

किं च

सतां हि साधु शील त्वात् स्वभावो न निवर्तते

मन्थर उवाच

दन्ताश् च मे कोमलाः

अतो ऽहं ब्रवीमि कर्तव्यः संचयो नित्यम् इत्यादि

काको ब्रूते मित्र कापुरुषस्य वचनम् एतत्

अ साधनाः वित्त हीनाः बुद्धिमन्तः सुहृद् मताः

एतच् छ्रुत्वा हिरण्यको ऽपि विवर अभ्यन्तरात् आह कस् त्वम् स ब्रूते लघुपतनक नामा वायसो ऽहम्

मूर्खस्य च दिशः शून्याः सर्व शून्या दरिद्र ता

सम्प्रति मित्रलाभः प्रस्तूयते

बालो वा यदि वा वृद्धो युवा वा गृहम् आगतः

सु चिन्तितम् च औषधम् आतुराणां न नाम मात्रेण करोत्य् अरोगम्

यतः

तृषा आर्तः दुःखम् आप्नोति परत्र इह च मानवः

ततः पश्चाद् अस्तं गते सवितरि भगवति मरीचिमालिनि तौ मृगस्य वास भूमिम् गतौ

अन्यच् च

तथा हि

तौ दृष्ट्वा काको अवदत् सखे चित्राङ्ग को ऽयं द्वितीयः

अतो ऽहं ब्रवीमि भक्ष्य भक्षकयोः प्रीतिर् इत्यादि

व्योम एकान्त विहारिणः ऽपि विहगाः सम्प्राप्नुवन्त्य् आपदं बध्यन्ते निपुणैर् अगाध सलिलात् मत्स्याः समुद्राद् अपि

अर्थ ऊष्मणा विरहितः पुरुषः स एव अन्यः क्षणेन भवति इति विचित्रम् एतत्

हिरण्यकश् च सर्वदा अपाय शङ्कया शत द्वारम् विवरं कृत्वा निवसति

तत्र मित्र न वस्तव्यं यत्र न अस्ति चतुष्टयम्

तम् अवलोक्य सर्वे शृगालाश् चिन्तयन्ति स्म

क्रियाः सर्वा विनश्यन्ति ग्रीष्मे कुसरितो यथा

शूरं कृतज्ञं दृढ सौहृदम् च लक्ष्मीः स्वयं वाञ्छति वास हेतोः

अधुना ते अनुचरेण मया सर्वथा भवितव्यम् इति
दान धर्म आदिकम् चरतु भवान् इति

अपरिच्छेद कर्तॄणाम् विपदः स्युः पदे पदे

महता अपि अर्थ सारेण यो विश्वसिति शत्रुषु

अन्यच् च

पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात् तत्र संस्थितिम्

मृद् घट वत् सुख भेद्यः दुःसंधानः च दुर्जनो भवति

यस्मिन् देशे न सम्मानो न वृत्तिर् न च बान्धवः

येन शुक्लीकृता हंसाः शुकाश् च हरितीकृताः

वीणाकर्णो नागदन्तम् अवलोक्य आह कथम् अयं मूषिकः सु अल्प बलः ऽप्य् एतावद् दूरम् उत्पतति तद् अत्र केन अपि कारणेन भवितव्यम्

तं दृष्ट्वा शृगालो ऽचिन्तयत् कथम् एतत् मांसम् सु ललितम् भक्षयामि भवतु विश्वासं तावद् उत्पादयामि इत्य् आलोच्य उपसृत्य अब्रवीत् मित्रैः कुशलं ते

यतः

येन स्व हस्त स्थम् अपि सुवर्ण कङ्कणम् यस्मै कस्मैचिद् दातुम् इच्छामि तथा अपि व्याघ्रो मानुषं खादति इति लोक अपवादः दुर्निवारः

लोभाद् वा अथ भयाद् वा अपि यस् त्यजेच् शरण आगतम्
अपि _ अन्यम् मथित्वा अभ्यादध्यात्

पुरा प्रादुष्करण वेलायाः सायंप्रातर् अनुगुप्ताः अपः आहरेत् परिचरणीयाः अपि _ सायम्
नाभिम् एव एनम् करोति

संवत्सरो वा अग्निर् वैश्वानरः

स्वेन एव भागधेयेन वरुणं निरवदयते

यथा नाभिम् अरा अभिसंश्रिता एवम् एनं सजातैर् अभिसंश्रयति

ब्रह्मवर्चसेन एनम् संसृजति

वारुणं यव मयम् चरुं निर्वपेद् अग्नये वैश्वानराय द्वादश कपालम् आमयावी

शमलम् एव अस्मात् अपहन्ति

भूत्यै
स्वर कल्पाः तु तत्र स्थाः षड्ज आद्याः सप्त वै मताः

स्त्री संगमे तथा गीते द्यूते व्याख्यान संगमे

किम् अर्थम् भगवान् अत्र च आगतः ऽसि महामते

चचार च यथाकामं सर्व लोकेषु नारदः

ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन् मनवः तु चतुर्दश

वायव्यं च तथा ईशानम् संसदं प्राप्य धर्म विद्

गान विद्याम् समापन्नः शिक्षिताः तेन पक्षिणा

तया स शिक्षितो विद्वान् पूर्णे संवत्सरे पुनः

गच्छ शीघ्रं च पश्य एनम् गान विद् त्वम् भविष्यसि

इति अहम् प्रेरितः तेन त्वद् समीपम् इह आगतः

समासीनाः तु परितो गानबन्धुं ततस् ततस्

प्रहस्य गान योगेन गायस्व मम सन्निधौ

यदा सम्पूजयन् कृष्णो रुद्रं भुवन नायकम्

मिष्टान्नं पायसं दत्त्वा हरेः आवेद्य पूपकम्

गान विद्याम् महाभाग नारदो भगवान् मुनिः

तदा जगौ हरेः तस्य नियोगात् शंकराय वै

गानबन्धुः तत् आह इदम् त्यक्त लज्जः भव अधुना

प्रतिमां च हरेः च एव म्लेच्छा हृत्वा ययुः पुनः

ब्राह्मणं तं गृहीत्वा ते राज्ञे सम्यक् न्यवेदयन्

शिक्षयस्व यथान्यायम् इति उक्त्वा अन्तरधीयत

ततस् तु द्विगुणेन एव कालेन अभूत् इयम् मम

शृणु नारद यत् वृत्तम् पुरा मम महामते
तेभ्यो अस्मान् वरुणः सोम इन्द्रो विश्वे मुञ्चन्तु मरुतः सु अर्काः

निर् इतो यन्तु नैरृत्या मृत्यव एक शतम्
जय आदि प्रतिपद्यते

अमुष्मै कल्पयामि अमुष्मै कल्पयामि इति आसनेन
शुक्तं कृत्वा आनुलोम्यम् प्रजयति गुदज प्लीह गुल्म उदराणि

गुड व्योष वरा वेल्ल तिल अरुष्कर चित्रकैः

कोविदारस्य मूलानां मथितेन रजः पिबन्

स्रोतःसु तक्र शुद्धेषु रसो धातून् उपैति यः

गुड वार्त्ताक भुज् तस्य नश्यन्ति आशु गुदाङ्कुराः

सेचयेत् तं कवोष्णैः च कामं तैल पयस् घृतैः

निर्वात मन्दिर स्थस्य ततो अस्य आचारम् आदिशेत्

पाठा आम अद्रि दुरालभा अम्ल विदुल व्योष त्वच् एला उल्लकैः

कल्कीकृत्य क्षिपेत् तत्र तार्क्ष्यशैलं कटुत्रयम्

स्पृक्का कोल लवंग वेल्ल चपला मूल अग्निकैः पालिकैः

अर्शोभ्यो जलजा शस्त्र सूचि कूर्चैः पुनः पुनः

स जीरकम् स मरिचम् विड सौवर्चल उत्कटम्

सप्त अहम् वा दश अहम् वा मास अर्धम् मासम् एव च

यवास कुश काशानाम् मूलं पुष्पं च शाल्मलेः

दार्वी त्वच् निम्ब सेव्यानि त्वचं वा दाडिम उद्भवाम्

महौषधाद् द्वौ मरिचस्य च एकः गुडेन दुर्नाम जयाय पिण्डी

भूयो ऽनुबन्धे वातघ्नैर् विरेच्यः स्नेह रेचनैः

वरण अलम्बुषा एरण्ड गोकण्टक पुनर्नवैः

तद् अन्न पान औषधम् अर्शसेन सेव्यं विवर्ज्यं विपरीतम् अस्मात्

तक्रं वा दधि वा तत्र जातम् अर्शस् हरम् पिबेत्

अन्यत् च कफ वात घ्नम् शाकं च लघु भेदि च

स पाठा धान्य मरिचैः स बिल्वैः दधिमत् घृतम्

तत्र अनुबन्धः वातस्य श्लेष्मणो यदि विट् श्लथा

तुलां दिव्य अम्भसि पचेद् आर्द्रायाः कुटज त्वचः

अर्क मूलम् शमी पत्त्रम् नृ केशः सर्प कञ्चुकम्

एकैकशो दश पले दशमूल कुम्भ पाठा द्वय अर्क घुणवल्लभैः कट्फलानाम्

पाण्डु गर उदर गुल्म प्लीह आनाह अश्म कृच्छ्र घ्नम्

पक्षात् स शीलितो ऽरिष्टः करोति अग्निम् निहन्ति च

स्नेहैस् तत् साधयेत् युक्तैः पान अभ्यञ्जन वस्तिषु

सर्वेषु सर्व ऋतुषु कालशेयम् अर्शःसु बल्यं च मल अपहम् च

ततो ऽस्मै सर्पिषा अभ्यक्तम् निदध्याद् ऋजु यन्त्रकम्

त्वचं चित्रक मूलस्य पिष्ट्वा कुम्भं प्रलेपयेत्

अथ अतस् ऽर्शसां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः

नित्यम् अग्नि बल अपेक्षी जयति अर्शस् कृतान् गदान्
स एवम् उक्त्वा बहुधा क्षिपन् नारायणं रणे

वैष्णवं पदम् अन्विच्छन् ययौ नारायण अन्तिकम्

पाटयन् कस्यचिद् वक्त्रं मध्ये कांश्चिद् अगृह्यत

याम्यां यमः पालयताम् उत्तरां च धनाधिपः

किं च अहम् तव दास्यामि वरं वर भृताम् वर

सौम्यानाम् ऋजु भावानाम् भवतां च आर्जवा मतिः

अयं स विष्णुर् देवानां वैकुण्ठश् च दिवौकसाम्

सर्व प्राणेन महतीं गदाम् उद्यम्य बाहुभिः

स द्यां किरीटेन लिखन् स अभ्रम् अम्बरम् अम्बरैः
अग्रेण हविर्धाने ग्रहौ संधत्तो ऽरत्नी वा ब्रह्म संधत्तं तन् मे जिन्वतम्

इषं संधत्तं तां मे जिन्वतम्

रयिं संधत्तं तां मे जिन्वतम्

प्राणं यज्ञाय धत्तम्

चक्षुर् यज्ञपतये धत्तम्
भूतादितो दशगुणं महन्त् भूतानि अधारयत्

क्रौञ्च द्वीपे गिरिः क्रौञ्चः तस्य नाम्ना निगद्यते

द्वीपेषु तेषु सर्वेषु यथोक्तं वर्षकेषु च

एतौ जनपदौ द्वौ तु गोमेदस्य तु विस्तृतौ

न्यग्रोधः पुष्कर द्वीपे पद्मवत् तेन स स्मृतः

पूर्व अर्धे पर्वतस्य अपि द्विधा देशः तु स स्मृतः

सत्य अनृते न तेषु आस्ताम् धर्म अधर्मौ तथा एव च

प्रकाशः च अप्रकाशः च लोकालोकः स उच्यते

इति एवम् संनिवेशः अयम् पृथ्वी आक्रान्तः तु भागशः

भूम्याः दशगुणाः च अपः समन्तात् पालयन्ति गाम्

कुमुदस्य द्वितीयस्य द्वितीयं कुमुदं ततः

एवं द्वीपाः समुद्रैः तु सप्त सप्त आवृताः
तापसो ऽपि विभु ताम् उपेयिवान् आस्पदं त्वम् असि सर्व संपदाम्

चञ्चलं वसु नितान्तम् उन्नता मेदिनीम् अपि हरन्त्य् अरातयः

कृत शक्तिः अवाङ्मुखो गुरु त्वात् जनित व्रीडः इव आत्म पौरुषेण

राजसे मुनिर् अपि इह कारयन्न् आधिपत्यम् इव शातमन्यवम्

पृथुभिर् ध्वजिनी स्रवैः अकार्षीत् चकित उद्भ्रान्त मृगाणि काननानि

दातुम् एव पदवीम् अपि क्षमः किं मृगे ऽङ्ग विशिखं न्यवीविशः

सान्त्व पूर्वम् अभिनीति हेतुकम् वक्तुम् इत्थम् उपचक्रमे वचः

स अहि वीचिः इव सिन्धुर् उद्धतो भूपतिः समय सेतु वारितः

हर्तुम् अर्हसि वराह भेदिनम् न एनम् मद् अधिपस्य सायकम्

प्राप्स्यते च सकलं महीभृता संगतेन तपसः फलं त्वया

तत्र कार्मुक भृतम् महा भुजः पश्यति स्म सहसा वनेचरम्
अथ खलु शक्रो देवानाम् इन्द्रः भगवन्तम् एतत् अवोचत् किं भगवन् प्रज्ञापारमितायाम् एव बोधिसत्त्वो महासत्त्वः चरति न अन्यासु पारमितासु भगवान् आह सर्वासु कौशिक षट्सु पारमितासु बोधिसत्त्वो महासत्त्वः चरति

तस्मात् तर्हि भगवन् अनयोः द्वयोः भागयोः स्थापितयोः इमाम् एव अहम् भगवन् प्रज्ञापारमितां परिगृह्णीयाम्

अ पर्यन्त गुण समन्वागता इयम् भगवन् यत् उत प्रज्ञापारमिता इति

तस्मात् तर्हि भगवन् अनयोः द्वयोः भागयोः स्थापितयोः इमाम् एव अहम् भगवन् प्रज्ञापारमितां परिगृह्णीयाम्

अपि तु खलु पुनः कौशिक प्रज्ञापारमिता एव अत्र पूर्वंगमा बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य दानं वा ददतः शीलं वा रक्षतः क्षान्त्या वा संपादयमानस्य वीर्यं वा आरभमाणस्य ध्यानं वा समापद्यमानस्य धर्मान् वा विपश्यतः बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य प्रज्ञापारमिता एव अत्र पूर्वंगमा

तस्य तं वातं निगृह्णीयात् न विवर्धयेत् उपशमयेत्
यज्ञ पात्रेषु सर्पिर् आसिञ्चन्ति

अथ एनम् सर्पिषा अभ्युत्पूरयन्ति
प्रथयति उरु प्रथस्व उरु ते यज्ञपतिः प्रथताम् इति

तूष्णीम् चतुर्थम् हरति सह बर्हिषा

देवेभ्यः शुन्धस्व इति देवेभ्यः शुम्भस्व इति सिकताभिः अनुप्रकिरति

अथ आग्नीध्रम् आह अग्नीध् इतस् त्रिस् हर इति

आदत्ते आयुषा नाम्ना इहि इति

आदत्ते आयुषा नाम्ना इहि इति
कदम्ब नीलोत्पल केतकानि जाती सरोजं शतपत्त्रिका च

रूप आरोग्य आयुषाम् एतत् विधायकम् अनुत्तमम्

अथवा ब्रह्म नक्षत्रम् पौर्णमास्यां प्रजायते

देवीं च संपूज्य सुगन्ध पुष्पैः नैवेद्य धूप आदिभिः इन्दु पत्नीम्
वैप्रुषान् होमान् जुह्वति यस् ते द्रप्स स्कन्दति इति एताभिस् तिसृभिः

यथार्थम् एकधनानाम् आधवनीये अवनीय आधवनीयात् पूतभृत्य् एक देशम् राज्ञो ऽवनयति

यजमानं ब्रह्मा इति एकेषाम्
यज्ञो वा असुरेभ्यो ऽपाक्रामत्

सो ऽब्रवीत्

वि वा एष च्छिनत्ति य एतेन यजते

सकृन् मा अधाः विष्णो

यज्ञो न्यागच्छत्

तेन इन्द्रः ऽयजत
सा तत्र प्रायश्चित्तिः

आहुतिम् वा आहवनीये जुहुयात् अग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवते स्वाहा इति

तत् आहुः यः आहिताग्निः उपवसथे अव्रत्यम् आपद्येत का तत्र प्रायश्चित्तिः इति

आहुतिम् वा आहवनीये जुहुयात् अग्नये पथिकृते स्वाहा इति
तावता तुमुल आक्रन्दम् अन्तर् पुरम् अजायत

नीत्वा सो अशुचि सम्पूर्णे क्षिप्तो अभूत् खातके निशि

स्वं वेषं कारयित्वा तां निर्याहि इति अवदत् स्त्रियम्

ततः प्रत्यब्रवीत् सा तान् यदि न प्रत्ययो ऽस्ति वः

विज्ञप्तिः मे ऽस्ति तत् सर्वाः संघट्यन्तां प्रजा इति

स वत्स ईशः विशश्राम सह वासवदत्तया

सर्वं मुषित्वा प्रच्छन्नं प्रत्यूषे सा अथ निर्ययौ

तद् प्रवासे च कुर्वन्त्या स्वेच्छं पुरुष संगमम्

मा नाम वृक्षम् आरूढा सा भवेत् इति तद् क्षणम्

अथ गत्वा निराहारः चक्रे देवकुले व्रतम्

ताम्रलिप्तीम् अथ प्राप्य तयोः कृत विवाहयोः

तथा एव च पुनः सायं द्वितीयो ऽपि वणिज् सुतः

मांस खण्डम् पुनः सा तत् ययौ देवस्मिता गृहम्

हस्ते च तस्य तत् दृष्ट्वा सदा एव अ म्लानम् अम्बुजम्

इति उक्त्वा धनदत्तं ते ब्राह्मणाः क्ﾱप्त दक्षिणम्

इह स्थिता वणिज् पुत्राः तर्हि तान् आनयामि ते

वसन्तक समक्षम् च विजने तं व्यजिज्ञपत्

कर्तुं प्रववृते च अत्र रत्नानां क्रय विक्रयौ

कटाह द्वीपम् अगमत् यत्र सो ऽस्याः पतिः स्थितः

सा अपि तं भक्षयामास सद्यः स मरिचम् शुनी

इति आकुला च सा श्वश्र्वः तम् वृत्तान्तम् अवर्णयत्

उज्जयिन्यां च तौ दृष्ट्वा हतौ प्राकार रक्षिणौ

ताम् अपि अशुचि पङ्क अन्तर् क्षेपयामास सा सती

एतत् श्रुत्वा स वत्स ईशः जहर्ष च शशंस च

स्व चेटिकाभिः सहिता वणिज् वेषम् चकार सा

नूनं दृष्ट्वा तत् अम्लानम् हस्ते मद् भर्तुः अम्बुजम्

तद् प्रसादेन सम्प्राप्तम् असंख्यम् हि धनं मया

अथ ताम् अवदद् राजा सर्वे पौरा इमे स्थिताः

नडागिरिः करेणुं तां दृष्ट्वा न प्रजहार च

ररक्ष प्रज्ञया पूर्वम् अमुम् रक्षामि अहम् तथा

इति तद् परितापेन पप्रच्छ ब्राह्मणान् च सः

आदाय तत् धनम् अवाप्य पतिं च तं स्वं देवस्मिता सकल सत् जन पूजिता सा

तस्याः च आषाढकः नाम हस्ति आरोहः ऽत्र विद्यते

एवं च तद् प्रसादेन पुत्राः प्राप्तं मया धनम्

सर्वं हि साधयन्ति इह द्विजाः श्रौतेन कर्मणा

वारं वारं प्रयाति स्म राज आदेशेन दूत्यया

युक्त्या कर्मकरी भावम् कृत रूप विवर्तना

तद् कालम् आगताम् शिष्याम् एतेभ्यः ताम् अदर्शयत्

वत्स राजः ऽपि तत् सर्वम् कर्तव्यं हृदये व्यधात्

पाद आघातेन डोम्बो ऽथ सो ऽपि पाशे व्यपद्यत

मृदङ्ग हस्तः मोषाय डोम्बः को अपि अन्वगात् द्रुतम्

तत् अन्यस्य करे पद्मं म्लानिम् एष्यति ना अन्यथा

स्व पत्नी सम संख्यान् च स पुत्रान् प्राप्तवान् नृपः

विवेश अदर्शनम् कृत्वा सर्वान् अन्याञ् जनान् प्रति
याजनीयो नमः तस्मै मद् भक्ति सिद्धि काङ्क्षिभिः

आखण्डलधनुस् खण्ड संनिभ भ्रू लता युतः

कालः अस्मि अहम् काल विनाश हेतुः लोकान् समाहर्तुम् अहं प्रवृत्तः

त्र्यंबकाय त्र्यक्षराय शिपिविष्टाय

चक्रं विक्रमतो यस्य चक्रपाणे तव प्रियम्

वीराय वीरभद्राय क्षयद्वीराय शूलिने

अंशः अहम् देवदेवस्य महा भैरव रूपिणः

ततः संहार रूपेण सु व्यक्तः परमेश्वरः

अतस् तत्र पठेत् विद्वाः शिव भक्तः दृढ व्रतः

कुतः प्राप्तं कृतं केन त्वया तत् अपि विस्मृतम्

मद् नाभि पङ्कजात् जातः पुरा ब्रह्मा चतुर्मुखः

भिन्दन् उरसि बाहुभ्यां निजग्राह हरो हरिम्

स्थूला ये हि प्रपश्यन्ति तत् विष्णोः परमं पदम्

यस्य भीषा दहति अग्निः उदेति च रविः स्वयम्

दग्धः असि यस्य शूल अग्रे विष्वक्सेन छलात् भवान्

इदानीं संहरिष्यामि जगन्त् एतत् चराचरम्

शासितं मम सर्वत्र शास्ता कः अपि न विद्यते

यत् अव्यक्तम् परं व्योम कला अतीतम् सदाशिवम्

यतो बिभर्षि सकलं विभज्य तनुम् अष्टधा

अनेन हरि रूपेण हिरण्यकशिपुः हतः

नमो विष्णु कलत्राय विष्णु क्षेत्राय भानवे

त्वद् संहारे नियुक्तः अस्मि विनयेन बलेन च

ततस् अधिकम् महा घोरम् कोपं प्रज्वालयत् हरिः

अवेहि परमं भावम् इदम् भूत महा ईश्वरः
पद्मस्य अन्तरात् यत् तत् एकार्णव गता मही

शनैः स्वयंभूः शयनं सृजत् तदा जगत् मयम् पद्म विधिम् महा अर्णवे

एतेषाम् अन्तरे देशो जम्बूद्वीप इति स्मृतः

स्मृतानि यानि पद्मस्य केसराणि समन्ततः
एवम् एकोन पञ्चाशत् भूत्वा ते रुरुदुः भृशम्

इक्षु दण्डान् अथो दद्यात् पुष्प मालाः च शक्तितः

मुखं पद्म मुखाय इति बाहू पञ्चशराय वै

स्वच्छ उदराय इति उदरम् अनङ्गाय इति उरः हरेः

ततः प्रभाते तं कुम्भं ब्राह्मणाय निवेदयेत्

मेने कृतार्थम् आत्मानम् प्रीत्या विस्मित मानसा

ऋषय ऊचुः

तद् अभावे कथां कुर्यात् काम केशवयोः नरः

ऋषय ऊचुः

ऊचुर् वसिष्ठ प्रमुखाः मदन द्वादशीव्रतम्

ताम्र पात्रम् गुड उपेतम् तस्य उपरि निवेशयेत्

न शयालुः सदा तिष्ठेत् व्यायामम् च विवर्जयेत्

शुक्ल पुष्प अक्षत तिलैः अर्चयेत् मधुसूदनम्

भूयो ऽपि रुदतः च एतान् एकैकम् सप्तधा हरिः

कृत्वा मरुत् गणम् देवैः समानम् अमर अधिपः

कथयन्तु भवन्तो मे पुत्र शोक विनाशनम्

एतत् श्रुत्वा चकार असौ दितिः सर्वम् अशेषतस्
तथा एव च अन्ये नर लोक वीराः य आहवे कृष्ण मुख अरविन्दम्

प्रयुक्तान् भोजराजेन मायिनः कामरूपिणः

पृष्टो वार्त्तां प्रतिब्रूयाद् भर्तुः पादाव् अनुस्मरन्

यद् धर्म सूनोः बत राजसूये निरीक्ष्य दृश् स्वस्त्ययनम् त्रिलोकः

वसुदेवस्य देवक्यां जातो भोजेन्द्र बन्धने

उत्थाप्य अपाययत् गावस् तत् तोयं प्रकृति स्थितम्
स्वाहा देवाः आज्य पाः जुषाणाः अग्ने आज्यस्य व्यन्तु इति ह एके आहुः

न तथा कुर्यात्
यत् वै यज्ञे अकुशलाः ऋत्विजः भवन्ति अचरितिनः ब्रह्मचर्यम् अपराग्याः वा तत् वै यज्ञस्य विरिष्टम् इति आचक्षते

ऋत्विजाम् विरिष्टम् अनु दक्षिणाः विरिष्यन्ते

यज्ञस्य विरिष्टम् अनु यजमानः विरिष्यते
सर्वे ऽपि विंशतिविधं विद्याद् आवरणं च यत्

रक्त वृते स दाह आर्तिः त्वच् मांस आश्रय जा भृशम्

जानु जङ्घा ऊरु कटि अंस हस्त पाद अङ्ग संधिषु

विशेषात् जीवितम् प्राण उदानो बलम् उच्यते

भवेत् स रागः श्वयथुः जायन्ते मण्डलानि च

पित्त लिङ्ग आवृते दाहः तृष्णा शूलं भ्रमः तमः

कण्डू स्फुरण निस्तोद भेद गौरव सुप्त ताः

दाहः च स्यात् अपाने तु मले हारिद्र वर्ण ता

विद्रधि प्लीह हृद् रोग गुल्म अग्नि सदन आदयः

मिश्रैः पित्त आदिभिः तद्वत् मिश्राणि अपि तु अनेकधा
पृथां दुहितरं चक्रे कौन्त्यस् तां पाण्डुर् आवहत्

पण्डितानां परं प्राहुर् देवश्रवसम् उद्धवम्

अजातशत्रुः शत्रूणां जज्ञे तस्य विनाशनः

उद्धवो देवभागस्य महाभागः सुतो ऽभवत्

राजाधिदेवी च तथा पञ्च एताः वीर मातरः

वायसानां सहस्राणि यं यान्तं पृष्ठतो ऽन्वयुः

कुन्त्यस्य श्रुतदेवायाम् अगृध्नुः सुषुवे नृपः

श्याम पुत्रः सुमित्रस् तु शमीको राज्यम् आवहत्

अश्मक्य् अलभत अपत्यम् अनाधृष्टिं यशस्विनम्

चारुदेष्णं सुचारुं च पञ्चालं कृतलक्षणम्

चर्मभृद् युधिवर्मा च गृध्रमोजास् तथा अन्तकः

जज्ञाते तनयौ वृष्णेः श्वफल्कश् चित्रकस् तथा
यस्मिन्न् अर्कः शिश्रिये यस्मिन्न् ओजः स नो मुञ्चत्व् अंहसः

इन्द्रस्य मन्महे शश्वद् इद् अस्य मन्महे वृत्र घ्न स्तोमा उप मा इमे आगुः
वैन्यात् प्रभृति राज इन्द्र सर्वस्य एतस्य संभवः

यमो वैवस्वतस् तेषाम् आसीद् वत्सः प्रतापवान्

पृथुर् उवाच

पितृभिः श्रूयते च अपि पुनर् दुग्धा वसुंधरा

ततः पुनर् देव गणैः पुरंदर पुरोगमैः

प्रविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वा तदा भवत्

आसीद् इयं समुद्र अन्ता मेदिनी इति परिश्रुता

तथा एव शूद्रैः शुचिभिस् त्रि वर्ण परिचारिभिः

एवंप्रभावो वैन्यः स राजा आसीत् राज सत्तम

नमस्यश् च एव पूज्यश् च भूत ग्रामैः न संशयः

सा त्वं शासनम् आस्थाय मम धर्म भृताम् वरे

ओषधीर् वै मूर्तिमती रत्नानि विविधानि च

आहारः फल मूलानि प्रजानाम् अभवत् तदा
_ _ _ _ कषाया यास शर्करा

अलब्ध पाकम् आशु एव तयोर् यस्मान् निवर्तते

सहस्र वीर्यम् विधिभिर् घृतं _ _ _

गङ्गाम्बु नभसो भ्रष्टं स्पृष्टं त्व् _ _ _

हित अहित त्वे तद् भूयो _ _ अपेक्षते

विष्टम्भिनी यव सुरा गुर्वी रूक्षा त्रिदोषला

_ _ _ _ _ तत्र _ _ वरः

जीवनं तर्पणं हृद्यं ह्लादि _ _

उष्णम् _ _ उष्णे च युक्तं च _ निहन्ति तत्

वृष्याः क्षीण क्षत हिताः _ _ _

हन्ति _ _ _ _ _ _

न अक्षौद्रम् तन् न अघृत सितोपलम्

न पिबेत् पङ्क शैवाल तृण पर्ण आविल आस्तृतम्

शाखा वात हरम् _ _ _ करः

पेयं न _ _ न विरिक्त क्षुधा आतुरैः

_ _ _ _ _ _ स्नेहनी गुरुः

_ _ _ रुच्यं दीपनं _ _ _
आग्नेयं वात कफ हृत् योगवाहि मद आवहम्

गुल्मोदर अर्शस् शूल आमम् आमवातं भगन्दरम्

पुष्परागं च गोमेदं नीलं गारुत्मतं तथा

यस्मिन् गो शृङ्गके बद्धे दुग्धं भवति लोहितम्

पित्तलस्य गुणा ज्ञेयाः स्व योनि सदृशाः जनैः

कासीसं रसकं कपर्द सिकता बोलाः च कङ्कुष्ठकं सौराष्ट्री च मता अमी उपरसाः सूतस्य किंचिद् गुणैः

खटी दाह अस्र जित् शीता मधुरा विष शोथ जित्

किम् तु तस्य अनुकल्प त्वात् किंचिद् ऊन गुणाः ततस्

योगवाहि त्रिदोष घ्नम् बृंहणं वीर्य वर्धनम्

मूर्छितो हरति रुजं बन्धनम् अनुभूय खेगतिं कुरुते

यद् ग्रन्थिः सक्तुकेन एव पूर्ण मध्यः स सक्तुकः

संयोग ज प्रभावेन तस्य अन्ये अपि गुणाः स्मृताः

कङ्कुष्ठं काककुष्ठं च विरङ्गं कोलकाकुलम्

दाहः स्वेदः अरुचिः मूर्छा क्लेदः रेकः वमिः भ्रमः

पुरा वधाय वृत्रस्य वज्रिणा वज्रम् उद्धृतम्

स्वर्णं सुवर्णं कनकं हिरण्यं हेम हाटकम्

मल अनुबन्धम् किल मूत्र रोधम् स शर्करम् कृच्छ्र गदम् च कुर्यात्

रूक्षं वयस्यं चक्षुष्यं लेखनं वातलं जयेत्

शिव अङ्गात् प्रच्युतं रेतः पतितं धरणी तले

अञ्जनं यामुनं च अपि कापोताञ्जनम् इति अपि

रङ्गं वङ्गं त्रपु प्रोक्तं तथा पिच्चटम् इति अपि

छर्दिं च पीनसं पित्तं श्वासं कासं व्यपोहति

असौख्य कृत् च अपि सदा सुवर्णम् अशुद्धम् एतद् मरणम् च कुर्यात्

बोल गन्ध रस प्राण पिण्ड गोपरसाः समाः

स्रोतोञ्जनं स्मृतं स्वादु चक्षुष्यं कफ पित्त नुद्

जपा कुसुम संकाशः हंसपादो महा उत्तमः

कासीसम् अम्लम् उष्णम् च तिक्तं च तुवरं तथा

वल्मीक शिखर आकारम् भिन्नम् अञ्जन संनिभम्

तत् एव किंचिद् पीतम् तु पुष्पकाशीशम् उच्यते

माणिक्यं पद्मरागः स्यात् शोणरत्नम् च लोहितम्

सिंहो यथा हस्ति गणम् निहन्ति तथा एव वङ्गः अखिल मेह वर्गम्

शङ्खः समुद्रजः कम्बुः सुनादः पावनध्वनिः

मन्द अनल त्वम् बल हानिम् उग्राम् विष्टम्भि ताम् नेत्र गदान् स कुष्ठान्

चतुर्धा गन्धकः प्रोक्तो रक्तः पीतः सितः असितः

तिक्तं कषायं कटु हिङ्गुलं स्यात् नेत्र आमय घ्नम् कफ पित्त हारि

सप्त उपधातवः स्वर्णमाक्षिकं तारमाक्षिकं

नाना रुजानाम् च तथा प्रकोपं करोति हृल्लासम् अशुद्ध लोहम्

नीलं तथा इन्द्रनीलम् च गोमेदः पीतरत्नकम्

अर्धं सर्व अङ्ग जम् वातं शूलं च परिणाम जम्

लोहसिंहानिका किट्टी सिंहानं च निगद्यते

अभ्रम् उत्तर शैल उत्थम् बहु सत्त्वम् गुण अधिकम्

नपुंसकाः तु अवीर्याः स्युः अकामाः सत्त्व वर्जिताः

कृमि शोथ उदर आध्मान गुल्म आनाह कफ अपहम्
विधिवत् पूजयांचक्रे गृहीत अधि अर्हण आसनान्

मैत्रेय उवाच

यथोचितं यथावित्तम् अकरोत् ब्रह्मसात्कृतम्

प्राणा दाराः सुता ब्रह्मन् गृहाः च स परिच्छदाः

कुबेर इव कोश आढ्यः गुप्त अर्थः वरुणो यथा

स एवं ब्रह्म पुत्रेण कुमारेण आत्म मेधसा

न असज्जत इन्द्रिय अर्थेषु निरहंमतिः अर्क वत्

स्वानाम् अनुग्रहाय इमाम् सिद्ध रूपी चरति अजः

तत् त्वम् हरेः भगवतः भजनीयम् अङ्घ्रिम् कृत्वा उडुपम् व्यसनम् उत्तर दुस्तर अर्णम्

तान् तु सिद्ध ईश्वरान् राजा व्योम्नो ऽवतरतो ऽर्चिषा

शास्त्रेषु इयान् एव सु निश्चितः नृणां क्षेमस्य सध्रि अग्वि मृश इषु हेतुः

शीलं तदीयं शंसन्तः खे अभवत् मिषताम् नृणाम्

फलं ब्रह्मणि संन्यस्य निर्विषङ्गः समाहितः

सा श्रद्धया भगवत् धर्म चर्यया जिज्ञासया आध्यात्मिक योग निष्ठया

लोकान् अ पापान् कुर्वाणान् स अनुगः ऽचष्ट लक्षितान्

स्वागतं वो द्विजश्रेष्ठा यत् व्रतानि मुमुक्षवः

यद् गृहाः हि अर्ह वर्य अम्बु तृण भूमि ईश्वर अवराः
सचेद् रूपस्य निरोधे चरति निमित्ते चरति

एकस्मिन् समये भगवान् राजगृहे विहरति स्म गृध्रकूटे पर्वते महता भिक्षु संघेन सार्धम् अर्ध त्रयोदशभिः भिक्षु शतैः सर्वैः अर्हद्भिः क्षीण आस्रवैः निःक्लेशैः वशीभूतैः सु विमुक्त चित्तैः सु विमुक्त प्रज्ञैः आजानेयैर् महा नागैः कृतकृत्यैः कृत करणीयैः अपहृत भारैः अनुप्राप्त स्वक अर्थैः परिक्षीण भव संयोजनैः सम्यगाज्ञा सु विमुक्त चित्तैः सर्व चेतः वशि परम पारमि प्राप्तैः एकम् पुद्गलं स्थापयित्वा यत् उत आयुष्मन्तम् आनन्दम्

अतश् च बोधिसत्त्वो महासत्त्वो अ विनिवर्तनीयः ऽनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेर् उपपरीक्षितव्यः अविरहितश् च बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमिताया वेदितव्यः

अयं च बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य सर्व धर्म अ परिगृहीतः नाम समाधिः विपुलः पुरस्कृतः अ प्रमाण नियतः ऽसाधारणः

तत् कस्य हेतोः सचेद् रूपे तिष्ठति रूप अभिसंस्कारे चरति न चरति प्रज्ञापारमितायाम्

सत्त्व अन् अभिसंबोधन तया आयुष्मन् शारिपुत्र मनसिकार अन् अभिसंबोधन ता वेदितव्या

तानि त्वया बुद्ध्वा विवर्जयितव्यानि इति

बोधिसत्त्वो बोधिसत्त्व इति यत् इदम् भगवन् उच्यते कतमस्य एतत् भगवन् धर्मस्य अधिवचनम् यत् उत बोधिसत्त्व इति न अहम् भगवन् तम् धर्मं समनुपश्यामि यत् उत बोधिसत्त्व इति

इति अनुत्पादः च विज्ञानं च अद्वयम् एतद् अ द्वैधीकारम्

सर्वज्ञ ता एव आयुष्मन् शारिपुत्र विरहिता सर्वज्ञ ता स्वभावेन

अनुलोम त्वम् सुभूते प्रज्ञापारमिताया महायानम् उपदिशसि

न विज्ञानम् उपैति न विज्ञानम् उपगच्छति न विज्ञानस्य उत्पादम् समनुपश्यति न विज्ञानस्य निरोधं समनुपश्यति

न अध्यात्म बहिर्धा रूपस्य तत् ज्ञानम् समनुपश्यति

अपि नु खलु पुनर् भगवन् पूर्व अन्ततः बोधिसत्त्वो ना उपैति अपर अन्ततः बोधिसत्त्वो ना उपैति मध्यतो बोधिसत्त्वो ना उपैति

विज्ञान तथता अपि भगवन् अ बद्धा अ मुक्ता

सर्वज्ञ ताम् अपि न समनुपश्यामि ना उपलभे

अथ समं भगवन् तत् यानम्

पुनर् अपरम् भगवन् बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां चरता प्रज्ञापारमितायां भावयता एवं शिक्षितव्यं यथा असौ शिक्ष्यमाणः तेन अपि बोधि चित्तेन न मन्येत

या च सर्व धर्माणाम् अन् अभिनिर्वृत्तिः न ते धर्माः

तेन ते बाला इति संज्ञां गच्छन्ति

रूपं बोधिसत्त्व इति ना उपैति

यथा अपि नाम तथागत अनुभावेन ते प्रतिभाति तथागत अधिष्ठानेन उपदिशसि

एवं वेदना तथता अपि संज्ञा तथता अपि संस्कार तथता अपि

एवम् उक्ते आयुष्मान् शारिपुत्र आयुष्मन्तं सुभूतिम् एतत् अवोचत् किं पुनर् आयुष्मन् सुभूते यो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो ऽत्र शिक्षिष्यते स निर्यास्यति सर्वज्ञ तायाम् आयुष्मान् सुभूतिः आह एवम् एतत् आयुष्मन् शारिपुत्र एवम् एतत्

न खलु पुनः शारिपुत्र बोधिसत्त्वा महासत्त्वाः कंचिद् धर्मम् अभिनिविशन्ते

पुनर् अपरम् भगवन् बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां चरता प्रज्ञापारमितां भावयता एवम् उपपरीक्षितव्यम् एवम् उपनिध्यातव्यम् कतमा एषा प्रज्ञापारमिता कस्य च एषा प्रज्ञापारमिता किं यो धर्मो न विद्यते न उपलभ्यते सा प्रज्ञापारमिता इति सचेद् एवम् उपपरीक्षमाणः एवम् उपनिध्यायन् न अवलीयते न संलीयते न विषीदति न विषादम् आपद्यते न अस्य विपृष्ठीभवति मानसम् न भग्नपृष्ठीभवति ना उत्त्रस्यति न संत्रस्यति न संत्रासम् आपद्यते अविरहितो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितया वेदितव्यः

बोधिसत्त्व भूमौ अपि शिक्षितु कामेन इयम् एव प्रज्ञापारमिता श्रोतव्या उद्ग्रहीतव्या धारयितव्या वाचयितव्या पर्यवाप्तव्या प्रवर्तयितव्या

एवं यो वेदनायाः संज्ञायाः संस्काराणाम्

भगवान् आह एवम् एतत् सुभूते एवम् एतत्

अ प्रमेयम् इति सुभूते अ प्रमाण त्वेन

ना अपि तत्र प्रीति सुखेन तत् ज्ञानम् समनुपश्यति
यद् अपि तत् भगवन् बोधि चित्तम् सर्वज्ञ ता चित्तम् अनास्रवम् चित्तम् असमम् चित्तं असमसमं चित्तम् असाधारणम् सर्व श्रावक प्रत्येकबुद्धैः तत्र अपि चित्ते अ सक्तः अ पर्यापन्नः

अहं बोधिसत्त्व इति हि उपलम्भे एव स चरति

विज्ञान अपर्यन्त तया हि बोधिसत्त्व अपर्यन्त ता वेदितव्या

शारिपुत्र आह किं पुनर् आयुष्मन् सुभूते अस्ति तत् चित्तम् यत् चित्तम् अचित्तम् सुभूतिः आह किं पुनर् आयुष्मन् शारिपुत्र तत्र अचित्त तायाम् अस्तिताः वा न अस्तिता वा विद्यते वा उपलभ्यते वा शारिपुत्र आह नो हि इदम् आयुष्मन् सुभूते

यत् अपि आयुष्मन् शारिपुत्र एवम् आह अनुत्पादो बोधिसत्त्वो इति

तत् कस्य हेतोः न जानाति न संजानीते अ विद्यमान त्वेन तस्य समाधेः तम् समाधिं न जानाति न संजानीते

एवं हि बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन चित्तम् उत्पादयितव्यम् स चेद् एवंचित्तो विहरिष्यति न दुष्कर संज्ञी चरिष्यति न दुष्कर संज्ञी विहरिष्यति
तूर्य शत सहस्राणि च आघट्टितानि प्रणेदुः

तेन हि मण्ड्यतां नगरम्

अयं भिक्षवो हेतुः अयम् प्रत्ययो येन उपेक्षकः बोधिसत्त्वो भवति स्म देवकुलम् उपनीयमानः इति