tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
रुद्ध आभोगाः द्विजवर विधि स्नान पूतैः तटाकैः द्रष्टव्याः ते तदनु सरितं दक्षिणेन अग्रहाराः

पार्श्वे यस्य प्रवहति नाम कल्लोलिनी सा संध्या नृत्त भ्रमिषु पतिता मस्तकात् जाह्नवी इव

तत्र आरामाः सुरभि सचिवम् त्वां सखे मानयेयुस् तुल्य प्रीतिः भवति हि जनो राज वत् राज मित्रे

तत्र अपि अस्याः सलिल पवना यत्र यत्र प्रथन्ते तेषां तेषाम् अतिशय जुषः शील विद्या अनुभावाः

अत्र आयाहि प्रिय सखैः ननु स्वागतं पश्य पार्श्वे प्रत्यग्र उद्यत् मधु रस कण स्वेदिनीम् चूत वल्लीम्

इत्थं गौर्या युगपद् उभयम् द्रष्टु कामः ऽष्टमूर्तिर् मूर्ति द्वंद्वम् वहति भगवान् यः स मुक्त्यै निषेव्यः

द्रक्ष्यसि अग्रे विकच कमल उद्गन्धि माध्वीक पानात् क्षीब क्षीब भ्रमर तरुणी सेविताम् क्षीर सिन्धुम्

त्वयि आकाशे सुभग तटिनीं लम्बमाने स लीलम् बिम्बं दृष्ट्वा पयसि मणि भङ्ग अमले कम्पमानम्

शास्ता तस्या यदि तट पथैः शम्बर क्रोड वासी तिष्ठन् अश्वे जविनि मृगया कौतुकी संचरेत

स्वेद अङ्कूरान् सुरत जनितान् सुभ्रुवां चोरयन्तः सेविष्यन्ते निशि परभृत त्वां सुखेन प्रसुप्तम्

अन्तर् तोषम् मम वितनुषे हन्त जाने भवन्तं स्कन्धावार प्रथम सु भटम् पञ्चबाणस्य राज्ञः

साकं कान्तैः मिलति ललितं केरलीनां कदम्बे मद् प्रेयसः प्रिय सखैः महा माघ सेवा आगतायाः

वाचालं मा परभृत कृथा मां प्रिया विप्रयुक्तम् प्रायः प्राप्तं प्रणय वचनम् त्वादृशे मादृशानाम्

स्नात उत्तीर्णाः स जल कणिका सुन्दर उरोज कुम्भाः श्यामा पङ्कैः शुभ परिमलैः स्पृष्ट माङ्गल्य भूषाः

क्षेत्रे च अस्मिन् सकल _ भञ्जने पञ्च मासान् आसीथाः चेद् प्रिय जन वियोग आर्तिः ऊर्ध्वम् न ते स्यात्

भोक्तासि त्वं कम् अपि समयं तत्र माकन्द वल्लीः कान्ता रागे सति विकसिते कः पुमान् त्यक्तुम् ईष्टे
ददौ बन्धुमतीं राज्ञे पेशलं हि सती मनः

स आदरम् स्नपयित्वा च दत्त्वा स्निग्धं च भोजनम्

ततो अब्रवीत् रुमण्वन्तम् एवम् यौगन्धरायणः

प्रययौ शीघ्रम् आवृत्तिम् वत्स राजेन याचितः

स च आगत्य अग्रतस् राज्ञीं हसन् इति जगाद ताम्

तत् श्रुत्वा एव स तां बालो जगाद अपर मातरम्

ततः स्वं राज भवनम् वत्स राजः विवेश सः

एवम् उत्पादयेत् दोषम् बालो ऽपि विकृतिं गतः

तत् श्रुत्वा प्रत्यवादीत् तम् सखे को नु भवान् इति

स कम्प स्वेद दिग्ध अङ्गी गाढ रोमाञ्च चर्चिता

कृत प्रत्युद्गमम् राज्ञा तम् आनन्दम् इव अपरम्

तत् श्रुत्वा स ददौ तस्यै तदा एव अर्धम् निज आयुषः

स्तूयमान इव उत्क्रान्त बन्दि सन्दर्भया भुवा

पूर्ण कोषः सत्यां वत्स ईशः राज राज ताम्

तात द्वौ मम तातौ स्त इति अविस्पष्टया गिरा

स च आगत्य प्रणम्य एनम् राजानम् इदम् अब्रवीत्

तयोः तथा तथा प्रेम नवीभावम् इव आययौ
नव वस्त्रम् प्रति घटम् अष्ट कुम्भेषु दापयेत्

वेदि मध्ये महा शय्याम् पञ्च तूली प्रकल्पिताम्

तस्मात् भक्त्या उपचारेण स्थापयेत् परमेश्वरम्

अष्ट मण्डल संयुक्ते दिश् ध्वज अष्टक संयुते

केवलं प्रणवेन अपि स्थापयेत् शिवम् अव्ययम्

रत्न न्यासे प्रसक्ते ऽथ वामा आद्याः नव शक्तयः

वर्धन्याम् अपि यत्नेन गायत्री अङ्गैः च सुव्रताः
यावन्ति स्वेदायनानि तावन्ति क्षिप्रायणानि

इति ब्राह्मणम्

विंशति अङ्गुलिः चतुर् अङ्गः इति

अत्र तत् समम्

अत्र तत् समम्

अत्र तत् समम्

त्रयो वा ऋतवः संवत्सरस्य
देवयान्याः च संयोगं ययातेः नाहुषस्य च

देवयानी च दयिता सुता तस्य महात्मनः

व्यक्तं हतो धृतो वा अपि कचः तातैः भविष्यति

आदिष्टं कवि पुत्रेण शुक्रेण उशनसा स्वयम्

अनुगायन्ती ललना रहः पर्यचरत् तदा

यस्मात् तत् पुण्यम् आयुष्यम् अभिनन्द्यम् सुरैः अपि

देवयान्यां तु तुष्टायां विद्यां तां प्राप्स्यसि ध्रुवम्

कचस्य मार्गं प्रतिपत्स्ये न भोक्ष्ये प्रियो हि मे तात कचः अभिरूपः

शौनक उवाच

भवत् प्रसादात् न जहाति मां स्मृतिः सर्वं स्मरेयं यत् च यथा च वृत्तम्

प्रायच्छन् ब्राह्मणाय एव सुरायाम् असुराः तदा

असुर इन्द्र पुरे शुक्रं प्रणम्य इदम् उवाच ह

कच सुस्वागतं ते ऽस्तु प्रतिगृह्णामि ते वचः

कथं स शुक्र तनयाम् लेभे परम दुर्लभाम्
एते आश्रमिका धर्माश् ब्रवीमि अतस्

ज्ञान संन्यासिनः केचिद् वेद संन्यासिनः ऽपरे

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे वर्णाश्रमधर्मनिरूपणं नाम एकोनपञ्चाशत्तमः ऽध्यायः

ज्ञानाय वर्तते भिक्षुः प्रोच्यते पारमेष्ठिकः

विप्र आद्यैः स्वेन धर्मेण तद् धर्मम् व्यास वै शृणु

इति प्रतिष्ठा प्रकरणम् समाप्तम्

सत्यं संतोष आस्तिक्यं तथा च इन्द्रिय निग्रहः

जाग्रत् स्वप्न सुषुप्ति आदि युक्त ज्योतिः तदीयकम्
पलायितो ऽहं हस्ती च स तां शाखाम् अचूर्णयत्

तद् स्वप्न वृत्त निभतः नभसः च्युता या ज्वाला त्वया अन्तर् उदरम् विशति इह दृष्टा

कस्य आश्वसिति चेतो हि विहित स्वैर साहसम्

खड्ग पात भयात् रक्षन् तदानीम् अभ्रमं पुरीम्

मित्त्रं मे भ्रातृ जायायाः तस्याः वेषम् अकारयत्

कलिङ्गदत्तो धर्म एक सादरः निजगाद ताम्

तूष्णीं भव अस्ति उपायः ऽत्र यद् कृते त्वम् इह आगतः

अथवा अस्य वराकस्य दोषो विद्याधरस्य कः

देवेन वैरिणा संख्ये लून बाहु वनः कृतः

विचित्र वागुरा उच्छ्राय मयीः च सकला दिशः

गता नृपतयः पूर्वम् अपि पाण्डु आदयः क्षयम्

एको विप्रो द्वितीयः च चण्डालः तस्थतुः पुरा

दर्शने अति रतिः चेद् मे तद् अधर्मो मम अत्र कः

आत्मानं च तया आच्छाद्य तरु मध्यम गाम् अहम्

इति धर्म तरोः मूलम् अशुद्धं यस्य मानसम्

एकाग्रो हि बहिर्वृत्ति निवृत्तः तत्त्वम् ईक्षते

पथि मिथ्या वदन्ती तं पतिं स्पर्शे अपि अवर्जयत्

तत् श्रुत्वा स वणिक् प्राह न धर्मस्य एक रूप ता

गजो ऽपि तां स्त्रियं हित्वा स माम् एवा अभ्यदुद्रुवत्

मद् तुल्या नाम न अस्ति इति मद शृङ्गैः इव उदितः

आरण्याः च मृगा दुष्टाः शून्याम् इच्छन्ति मेदिनीम्

इति हि आहुः अतस् देव मयि अतीव विषादिता

एवं च साहस धनेषु अथ बुद्धिमत्सु संतुष्य दान निरताः क्षितिपा भवन्ति

आवां मन्त्रयमाणौ ह्यो दृष्टौ देवेन दूरतः

इदं पात्रं गृहीत्वा त्वम् एहि भ्रान्त्वा पुरीम् इमाम्

इति उक्तवन्तम् तं राजा स वणिज् पुत्रम् अब्रवीत्

अहम् एषा समुत्पन्ना दुहिता अहित सूदन

शरीर कुशलम् च एताम् अपृच्छम् इह भीषिताम्

येन आत्म निरपेक्षेण हृता मृत्यु मुखात् अहम्

राजा तं च तथाभूतं वीक्ष्य आपन्नम् अभाषत

एतद् एव मया अपि अद्य प्राक्तनं जन्म हि स्मृतम्

तौ च भार्या अन्वितौ तस्य निकटे तस्थतुः सुखम्

राजा विक्रमसिंहः तौ विप्रौ द्वौ अपि अभाषत

तर्जयन्न् इव विघ्न ओघान् नमित उन्नमितेन यः
एष आत्मा अपहत पाप्मा विजरः विमृत्युः विशोकः विजिघत्सः अपिपासः सत्य कामः सत्य संकल्पः यथा हि एव इह प्रजाः अन्वाविशन्ति यथानुशासनम्

यम् यम् अन्तम् अभिकामाः भवन्ति यम् जनपदम् यम् क्षेत्र भागम् तम् तम् एव उपजीवन्ति

अथ ये इह आत्मानम् अनुविद्य व्रजन्ति एतान् च सत्यान् कामान् तेषाम् सर्वेषु लोकेषु कामचारः भवति
अत्र तव राध्यताम् इत्य् अग्रम् अवदधाति

यदि सोमस्य असि राज्ञः सोमात् त्वा राज्ञो ऽधिक्रीणामि यदि वरुणस्य असि राज्ञो वरुणात् त्वा राज्ञो अधिक्रीणामि इति एकविंशत्या यवैः स्रजं परिकिरति

अन्या वो अन्याम् अवत्व् अन्या अन्यस्यै उपावत सध्रीचीः स व्रताः भूत्वा अस्याः अवत वीर्यम् इति संनयति
यमुना तीर वानीर निकुञ्जे मन्दम् आस्थितम्

वहति च गलित विलोचन जल भरम् आनन कमलम् उदारम्

सा विरहे तव दीना माधव मनसिज विशिख भयात् इव भावनया त्वयि लीना

सा विरहे तव दीना माधव मनसिज विशिख भयात् इव भावनया त्वयि लीना

सुखयतु केशव पदम् उपनीतम्

स्मर आतुराम् दैवत वैद्य हृद्यैः त्वद् अङ्गसङ्ग अमृत मात्र साध्याम्
पञ्चदश अक्षराणि स्तोभति

पञ्चदश वा अर्ध मासस्य रात्रयः

चतुर्दश अक्षराणि स्तोभति

षोडश कलः वै पुरुषः

नव अक्षराणि स्तोभति

विराज्य् एव तद् अन्नाद्ये प्रतितिष्ठति
चरण पात निपातित रोध रसः प्रससृपुः सरितः परितः स्थलीः

जित मृत्यवः ऽजित भवन्ति भये स सुर असुरस्य जगतः शरणम्

नमस्क्रिया च उषसि दातुर् इत्य् अहो निसर्ग दुर्बोधम् इदं ते ईहितम्

अभिनव औषस राग भृता बभौ जलधरेण समानम् उमापतिः

परीत्य ईशानम् त्रिः स्तुतिभिर् उपगीतः सुर गणैः सुतं पाण्डोर् वीरं जलदम् इव भास्वान् अभिययौ

भुज युगेन विभज्य समाददे शशि कला आभरणस्य भुज द्वयम्

करण शृङ्खल संकलन गुरुः गुरु भुज आयुध गर्वितयोः तयोः

यः सर्वेषाम् आवरीता वरीयान् सर्वैर् भावैर् न आवृतः अन् आदि निष्ठः

प्रववृते ऽथ महा आहव मल्लयोः अचल संचलन आहरणः रणः

तपसा तथा न मुदम् अस्य ययौ भगवान् यथा विपुल सत्त्व तया

तरसा भुवनानि यो बिभर्ति ध्वनति ब्रह्म यतः परं पवित्रम्

रोचिष्णु रत्न आवलिभिः विमानैर् द्यौर् आचिता तारकिता इव रेजे
किम् नु स्विद् एतत् पतति इव सर्वे वितर्कयन्तः परिमोहिताः स्मः

तत् त्वा पृच्छामि नहुषस्य पुत्र केन अपि तुल्यः तपसा ययाते

दृष्ट्वा च त्वां सूर्य पथात् पतन्तम् वैश्वानर अर्क द्युतिम् अप्रमेयम्

ययातिः उवाच

ते संगताः स्थावर जङ्गम ईशाः प्रतिष्ठितः त्वम् सदृशेषु सत्सु
अस्थि भङ्ग अभिघाताभ्याम् उन्नत अवनतम् तु यत्

ते तत्र वाताद् आयाम तोद भेद अन्वितः ऽसितः

अन्तर् स्थितम् शल्यम् अनाहृतं तु करोति नाडीं वहते च सा अस्य

साध्या दोष अस्र मेदस् जाः न तु स्थूल खराः चलाः

तद् लक्षणम् च मेदस् अन्तैः षोढा दोष आदिभिः तु तत्

निशि च अभ्यधिक क्लेदा सर्वैः सर्व आकृतिम् त्यजेत्

निःस्फुरं नीरुजं ग्रन्थिं कुरुते स सिरा आह्वयः

मेद स्थाः कण्ठ मन्या अक्ष कक्ष वङ्क्षण गाः मलाः

शीतः स वर्णः कण्डूमान् पक्वः पूयं स्रवेद् घनम्
ये दिव्यः
भूत पूर्वम् भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि भागीरथो नाम सम्यक्संबुद्धो लोक उदपादि तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो विद्या चरण सम्पन्नः सुगतो लोक विद् अनुत्तरः पुरुष दम्य सारथिः शास्ता देव मनुष्याणाम् बुद्धो भगवान्

अथ भगवांस् तेषां नाविकानाम् आशया अनुशयम् धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशीं चतुर् आर्य सत्य संप्रतिवेधिकीम् धर्म देशनाम् कृतवान् यां श्रुत्वा अनेकैर् नाविकैः स्रोतआपत्ति फलानि प्राप्तानि कैश्चित् सकृदागामि फलानि कैश्चिद् अनागामि फलानि कैश्चित् प्रव्रज्य सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्कृतम् कैश्चिद् श्रावक बोधौ चित्तान्य् उत्पादितानि कैश्चित् प्रत्येक बोधौ कैश्चिद् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ

मया स भागीरथः सम्यक्संबुद्धो द्वाषष्टि अर्हत् सहस्र परिवृतः नौ संक्रमेण उत्तारितः प्रणीतेन आहारेण संतर्पितः प्रणिधानं च कृतम्

उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते न्यषीदन्
यथा अयम् भगवान् धातु विभागम् कृत्वा परिनिर्वास्यति एवम् अहम् अपि धातु विभागम् कृत्वा परिनिर्वापयेयम् इति

स तस्य सुखं भक्तकेन योगोद्वहनं कर्तुम् आरब्धः

सा स अनुकालम् गत्वा गृहपति पत्न्यै एतम् अर्थम् निवेशयति

यत्र असौ मोदते नारी काश्यप आचाम दायिका

दिव्यं च अस्य सुधा भक्तम् अयं च गृह विस्तरः

तस्याः तस्मिन् आचामे ऽङ्गुलिः पतिता

चरतः पिण्डपातं हि काश्यपस्य महात्मनः

तेन तस्य दारकस्य माता अभिहिता अयं तव पुत्रः क्षेत्रं रक्षतु अहम् अस्य सुखं भुक्तेन योगोद्वहनं करिष्यामि

तया खण्ड मल्लके तैलस्य स्तोकम् याचयित्वा प्रदीपं प्रज्वाल्य भगवतः चङ्क्रमे दत्तः

अल्प परिच्छदः ऽसौ गृहपतिः

यदि अयम् मम अन्तिकात् अ लवणिकाम् कुल्माष पिण्डिकाम् प्रतिगृह्णीयात् अहम् अस्मै दद्याम् इति

कस्य अर्थाय अनाथपिण्डदेन गृहपतिना आज्ञा दत्ता मा तावत् तीर्थ्यानां प्रवेशं दास्यसि यावत् बुद्ध प्रमुखेन भिक्षु संघेन भुक्तम्

ततस् तेन तीव्रेण प्रसादेन सा अ लवणिका कुल्माष पिण्डका तस्मै प्रत्येकबुद्धाय प्रतिपादिता

स संलक्षयति गच्छामि तत्र एव पिण्डपातं परिभोक्ष्यामि बुद्ध प्रमुखम् च भिक्षु संघम् पर्युपासिष्यामि इति

करणीयानि पुण्यानि दुःखा हि अकृत पुण्य ता

अनाथपिण्डदो गृहपतिः ताम् एव रात्रिं शुचि प्रणीतं खादनीय भोजनीयम् समुदानीय काल्यम् एव उत्थाय आसनानि प्रज्ञप्य उदक मणीन् प्रतिष्ठाप्य भगवतो दूतेन कालम् आरोचयति समयो भदन्त सज्जं भक्तम् यस्य इदानीम् भगवान् कालं मन्यत इति

किं मन्यध्वे भिक्षवो यो ऽसौ दरिद्र पुरुषः एष एव असौ राजा प्रसेनजित् कौशलः तेन कालेन तेन समयेन

पार्श्वे च अस्याः दिव्या सुधा सज्जीकृता तिष्ठति

अनाथपिण्डदो गृहपतिः भगवतः तूष्णीभावेन अधिवासनाम् विदित्वा भगवतो भाषितम् अभिनन्द्य अनुमोद्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतो ऽन्तिकात् प्रक्रान्तो येन स्व निवेशनम् तेन उपसंक्रान्तः

तस्य क्रोडमल्लकस्य चित्त विक्षेपः जातः न शक्यं तेन तथा चित्तं प्रसादयितुम् यथापूर्वम्

उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः

सो ऽहं हस्तेन निर्वापयितुम् आरब्धः न शक्नोमि ततस् चीवरकर्णिकेन ततो व्यजनेन तथा अपि न शक्नोमि इति

पादयोर् निपत्य प्रणिधानं कृतम् अनेन अहम् कुशल मूलेन यथा अयम् भगवाञ् शाक्यमुनिः वर्ष शत आयुषि प्रजायां शाक्यमुनिर् नाम शास्ता लोक उत्पन्नः एवम् अहम् अपि वर्ष शत आयुषि प्रजायां शाक्यमुनिः एव शास्ता भवेयम्

यावत् सर्वे ते दीपा नैर्वाणाः

अथ राजा प्रसेनजित् कौशल उत्थाय आसनात् एक अंसम् उत्तरासङ्गम् कृत्वा भगवन्तम् इदम् अवोचत् अधिवासयतु मे भगवान् त्रैमासीम् चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्कारैः सार्धं संघेन इति

तत्र एव अनयेन व्यसनम् आपन्नः
तथा अपि न अहम् प्रवृणोमि भूमन् भवत् पद अम्भोज निषेवण उत्सुकः

पृच्छेः प्रभो मुग्ध इव अप्रमत्तः तन् नो मनो मोहयति इव देव

श्रीनिकेतं सरस्वत्यां कृत केतम् अकेतनम्

काल आत्मनः यत् प्रमद अयुत आश्रमः स्वात्मन् रत्याः खिद्यति धीर् विदाम् इह

प्रणम्य पादौ परिवृत्य देवम् इह आगतः ऽहं विरह आतुर आत्मा

उद्धव उवाच

अहं च उक्तः भगवता प्रपन्न आर्ति हरेण ह

मन्त्रेषु मां वा उपहूय यत् त्वम् अकुण्ठित अखण्ड सत् आत्मबोधः
अतिरिक्त एव तद् अतिरिक्तं दधति यज्ञस्य सलोम तायै

तद् गर्दभे न्यमार्ट् तद् वडबायां तत् पशुषु तद् ओषधीषु
कुष्ठ लोध्र योगः पाक शोष घ्नः
उपदानवी सुतांल् लेभे चतुरस् तान् सुरौघतः

चम्पस्य तु पुरी चम्पा या पूर्वं मालिनी बभौ

आजमीढो ऽपरो वंशः श्रूयतां भरत ऋषभ

हेहयस्य अभवत् पुत्रो धर्मनेत्र इति श्रुतः

सभानरस्य पुत्रस् तु विद्वान् कालानलो नृपः

काश्यस्य काशयो राजन् पुत्रो दीर्घतपास् तथा

जनमेजयो महा राज पुरंजय सुतः ऽभवत्

शून्या वर्ष सहस्रम् वै भवित्री इति नर ऋषभ

वरश् च एष हि कौरव्य स्वयम् एव वृतः पुरा

बभूवुस् तु यदोः पुत्राः पञ्च देव सुत उपमाः

हन्त ते वर्तयिष्यामि पूरोर् वंशम् अनुत्तमम्

शूरसेनश् च शूरश् च धृष्टोक्तः कृष्ण एव च

ऋषि अन्तर विवाह्याः च कौशिका बहवः स्मृताः

न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवाः

तितिक्षुर् अभवद् राजा पूर्वस्यां दिशि भारत

अष्टकस्य सुतो लौहिः प्रोक्तो जह्नु गणः मया

शृणु पूरोर् महा राज वंशम् अग्रे महात्मनः

वचनात् तस्य विप्रर्षेर् न पपात दिवो महीम्

खला बला च राज इन्द्र तलदा सुरथा अपि च

अन्यस् त्व् आविक्षितो राजा मरुत्तः कथितस् तव

तपसा च एव महता जाता वृद्धस्य च आत्मजाः

आजह्रे पितृ दायाद्यम् दिवोदास हृतम् बलात्

रम्यां निवेशयामास पुरीं वाराणसीं नृपः

दिवोदास इति ख्यातः सर्व रक्षः प्रणाशनः

जनमेजय उवाच

प्रतीपो भीमसेनस्य प्रतीपस्य तु शांतनुः

आनर्तस् तु विभोः पुत्रः सुकुमारस् ततो ऽभवत्

अङ्गः प्रथमतो जज्ञे वङ्गः सुह्मस् तथा एव च

तुर्वसोस् तु सुतो वह्निर् वह्नेर् गोभानुर् आत्मजः

पौरवं तुर्वसोर् वंशः प्रविवेश नृप उत्तम

सर्वे काञ्चन यूपाः च सर्वे काञ्चन वेदयः

अस्य गङ्गे ऽवलेपस्य सद्यः फलम् अवाप्नुहि

कालेन महता राजन् स्वं च स्थानम् उपागमत्

तेन सप्तसु द्वीपेषु सप्त यज्ञ शतानि वै

अग्निहोत्र कुशेषु एव सुष्वाप जनमेजय

महामना नाम सुतो महासालस्य धार्मिकः

अ नष्ट द्रव्य ता यस्य बभूव अमित्र कर्शन
जाया अपत्य गृह क्षेत्र स्व जन द्रविण आदिषु

अन्तः प्रविष्ट आधत्त एवं देह गुणान् परः

अ सत्वरः अर्थ जिज्ञासुः अन् असूयुः अ मोघ वाच्

यो ऽसौ गुणैर् विरचितो देहो ऽयं पुरुषस्य हि

तत् तद् आकृति भेदेन जायते भिद्यते च धीः

आचार्यो ऽरणिर् आद्यः स्याद् अन्तेवास्य् उत्तरारणिः

यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुख दुःखयोः

भुञ्जीत देव वत् तत्र भोगान् दिव्यान् निज अर्जितान्
आग्रयणेन अन्नाद्य कामः यजेत वर्षासु आगते श्यामाक सस्ये

अथ अतस् आग्रयणस्य

तद् एनं स्वया दिशा प्रीणाति

सोमो वै राजा ओषधीनाम्

अथ यत् मधुपर्कम् ददाति
दत्तोर्णं वेदबाहुं च पुत्रीं च अन्याम् दृषद्वतीम्

स्वाहा च तस्मात् सुषुवे सुतानां त्रयं त्रयाणां जगतां हिताय

ऊर्जा वसिष्ठात् वै लेभे सुतांश् च सुत वत्सला

धातारं च विधातारं मेरोः जामातारौ सुतौ

अर्वाक्स्रोतो ऽनुग्रहश् च तथा भूत आदिकः पुनः

पुत्राणां षष्टि साहस्रम् संनतिः सुषुवे शुभा

लब्ध्वा पुत्रीं ददौ साक्षात् सतीं रुद्राय सादरम्

ऊर्जां वसिष्ठो भगवान् वरिष्ठः वारिज ईक्षणाम्

रजः सुहोत्रो बाहुश् च सवनः च अनघः तथा

सर्गः तृतीयः च ऐन्द्रियः तुरीयः मुख्य उच्यते

तं दृष्ट्वा भगवान् ब्रह्मा दक्षम् आलोक्य सुव्रताम्

सूत उवाच
शुकी शुकान् उलूकान् च जनयामास धर्मतः

एते सहस्र किरणाः आदित्या द्वादश स्मृताः

त्रिमूर्तिः यः समाख्यात इन्द्रप्रमितिः उच्यते

आत्रेयाणां च चत्वारः स्मृताः पक्षा महात्मनाम्

तस्य कन्या तु इलविला रूपेण अप्रतिमा अभवत्

इन्द्रो धाता भगः तु अष्ट मित्रः अथ वरुणः अर्यमा

वैरिण्यां जनयामास दक्षः प्राचेतसः तदा

दक्षः पुत्र सहस्राणि पञ्च सूतौ अजीजनत्

भान्वः तु भानवः प्रोक्ता मुहूर्ताया मुहूर्तकाः

एलापत्त्र महापद्म धृतराष्ट्र बलाहकाः

तान् तु दृष्ट्वा महाभागान् सिसृक्षुः विविधाः प्रजाः

पुरा देव आसुरे युद्धे घोरे वै तारका मये

प्रधानाः तेषु विख्याताः षड्विंशतिः अनुत्तमाः

तथा किंनर गन्धर्वान् अरिष्टा जनयत् बहून्

इति एते क्रूर कर्माणः पौलस्त्या राक्षसा नव

प्रादात् सः दशकं धर्मे कश्यपाय त्रयोदश

आपो ध्रुवश् च सोमश् च धरः च एव अनिलः अनलः

ब्रह्मर्षेः वचनात् तस्य पपात न विभुः दिवः

कश्यपो गोत्र कामः तु चचार स पुनर् तपः

ज्यायसः अजनयत् शक्तेः अदृश्यन्ती पराशरम्

तस्य एवम् ध्यायमानस्य कश्यपस्य महात्मनः

आत्रेय वंश प्रभवाः तासाम् भर्ता प्रभाकरः

शृणुध्वं देवमातॄणां प्रजा विस्तारम् आदितस्

दक्षात् प्राचेतसात् ऊर्ध्वम् सृष्टिः मैथुन सम्भवा

ताम्रा च जनयामास षट् कन्या द्विज पुंगवाः
ताः वै एताः षट्त्रिंशतम् एक पदाः यज्ञम् वहन्ति

ततस् ह एनाम् एतत् अर्वाक् मनुष्याः अधीयते अधीयते

दक्षिणौ पादौ गृहपतेः व्रत प्रदस्य
वायोः सवितुर् विदथानि मन्महे याव् आत्मन्वद् विशथो यौ च रक्षथः

यौ विश्वस्य परिभू बभूवथुस् तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

अर्वाग् वामस्य प्रवता नि यच्छथस् तौ नो मुञ्चतम् अंहसः
ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम्

लोभ आदि अधर्म प्रकृतिम् दृष्ट्वा उवाच अनुजम् नृपः

दैवतानि रुदन्ति इव स्विद्यन्ति हि उच्चलन्ति च

पितृ मातृ सुहृद् भ्रातृ दम्पतीनाम् च कल्कनम्

आस्ते यदु कुल अम्भोधौ आद्यः अनन्त सखः पुमान्

क्रीडन्ति परम आनन्दम् महा पौरुषिकाः इव

अनन्य पुरुष श्रीभिः हीना भूः हत सौभगा

प्रद्युम्नः सर्व वृष्णीनाम् सुखम् आस्ते महा रथः

निर्घातः च महान् तात साकं च स्तनयित्नुभिः

पश्य उत्पातान् नर व्याघ्र दिव्यान् भौमान् स दैहिकान्

इति चिन्तयतः तस्य दृष्ट अरिष्टेन चेतसा

मधु भोज दशार्ह अर्ह सात्वत अन्धक वृष्णयः

गताः सप्त अधुना मासा भीमसेन तव अनुजः
अम्बयो यन्त्य् अध्वभिर् जामयो अध्वरीयताम्
द्युतानस् त्वा मारुतो मिनोतु मित्रावरुणयोर् ध्रुवेण धर्मणा इति
सुरथो नाम राजा अभूत् समस्ते क्षिति मण्डले

तस्य पालयतः सम्यक् प्रजाः पुत्रान् इव औरसान्
खद्योत रूपी विचरन् आविर्भावम् व्यचिन्तयत्

आदित्यम् एति सोमात् च पुनः सौरेषु पर्वसु

स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूत संसाधनः असुरः

चन्द्र तारा ग्रहैः सर्वैः पीता भानोः गभस्तयः

क्षेत्राणि एतानि वै सूर्यम् आपतन्ति गभस्तिभिः

स्व भासा तुदते यस्मात् स्वर्भानुः इति स स्मृतः

गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां मांसचक्षुषा

बृहस्पतेः पाद हीनौ केतु वक्रौ उभौ स्मृतौ

वर्षासु च शरदि एवम् चतुर्भिः संप्रवर्षति

अस्मात् लोकात् अमुम् लोकं तीर्णानां सुकृत आत्मनाम्

सौरं सूर्यो अविशत् स्थानम् सौम्यं सोमः तथा एव च

वक्रः तु भार्गवाद् ऊर्ध्वं वक्राद् ऊर्ध्वं बृहस्पतिः

वैद्युतो जाठरः सौम्यो वैद्युतः च अपि अबिन्धनः

उदिते तु पुनः सूर्ये ऊष्मा अग्नेः तु समाविशत्

चतुर् भूत अवशिष्टे अस्मिन् ब्रह्मना समधिष्ठिते

समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपद् प्रजाः

स्वर्भानोः तु आयसम् स्थानं भूतसंतापन आलयम्

नक्षत्र ग्रह सोमानाम् प्रतिष्ठा योनिः एव च
स्थालीपाकात् विश्वामित्र इन्द्रौ महानाम्नीः च यजते

_ अन्याः यन्ति इति अपः प्रसिच्य वासः कांसम् वत्सम् इति आचार्याय उपहरेत्

एवम् अस्य चरतः काम वर्षी पर्जन्यः भवति
निजघ्नुः विविधैः अस्त्रैः ते तम् आयान्तम् आहवे

अ चिन्तयित्वा तत् कर्म ग्रसनस्य अन्तकः अरि हा

तत्र अब्रवीत् कालनेमिः दैत्यान् कोपेन दीपितः

आकर्ण आकृष्ट चापः तु जम्भः क्रोध परिप्लुतः

मद्विधे वस्तुनि पुंसि प्रभोः परिभव उदयात्

सारथिं च अस्य भल्लेन रथनीडात् अपातयत्

चिछेद बाण जालम् तत् अर्धचन्द्रैः शितैः ततस्

स तं दैत्यः शर व्रातम् चिछेद निशितैः शरैः

जित एष शशाङ्कः अत्र यद् बलम् वयम् आश्रिताः

दिशः खं विदिशो भूमीः अनीकानि असुरस्य च

रथा गजाः च पतिताः तुरगाः च समापिताः

रथम् आरुह्य जग्राह रक्षो वाम करेण तु

एतत् श्रुत्वा वचः तस्य सारथिः कालनेमिनः

कालनेमी रुषा आविष्टः कृतान्त इव संक्षये

ताडयामास गदया दयाम् उत्सृज्य पाशभृत्

स दृष्ट्वा चोदितां सेनां भल्ल नाना अस्त्र भीषणाम्

तिर्यञ्च् पृष्ठम् अधस् च ऊर्ध्वम् दीर्घ बाहुः महा असिना

अ प्राप्य सलिलं भूमौ व्यात्त आस्याः गत चेतसः

संचूर्णित उत्तमाङ्गः तु निष्पिष्ट मुकुटः असुरः

ततो हाहा रवः घोरः सेनयोः उभययोः अभूत्

निपपात रथ उपस्थे जर्जरो धूर्वहो यथा

प्रकोप उद्भूत ताम्र अक्षः कालनेमी रुषा आतुरः

पाशेन दानव इन्द्रस्य बबन्ध च भुज द्वयम्

ततस् च अवर्षत् अनलम् समन्ताद् अति संहतम्

रोष रक्त ईक्षण युतः रथात् आप्लुत्य दानवः

अमूर्तः च अभवत् लोकः हि अन्धकार समावृतः

जयं प्राप्य उद्धतम् दैत्यो नादं मुक्त्वा महा स्वनः

ततो विष्णुः प्रकुपितः प्रासं जग्राह भैरवम्

तत् दृष्ट्वा दुष्करं कर्म सः अश्विभ्याम् भीम विक्रमः

विव्याध उरसि वित्तेशं दशभिः क्रूर कर्म कृत्

स तेन शित धारेण धनभर्तुर् महा रथम्

रणे विनिहतान् दृष्ट्वा नेमिः स्वान् दानव अधिपः

महिषो निष्प्रयत्नः तु शीतेन अकम्पित आननः

विजृम्भति अथ सावित्रे परम अस्त्रे प्रतापिनि

कुजम्भेन अथ संसक्तो रजनीचर नन्दनः

भृशं द्रुतौ जवाद् दिग्भ्याम् उभाभ्यां भय विह्वलौ

महता स तु कोपेन सर्व अयस् मय सादनम्

संक्रुद्धौ अश्विनः देवौ चित्र अस्त्र कवच उज्ज्वलौ

पातयामास वेगेन स पपात मही तले

तम् आस्थितम् च मेघ ओघ द्युतिम् अक्षयम् अच्युतम्

अनन्तरं स्फुलिङ्गानां कोटयो दीप्त वर्चसाम्

चक्रे सोम अस्त्र निःसृष्टम् हिम संघात कण्टकम्

मेने यम सहस्राणि सृष्टानि यम मायया

दैत्याः ताम् वृष्टिम् आसाद्य समाश्वस्ताः ततस् क्रमात्

त्रीणि लक्षाणि जघ्ने स किंनराणां तरस्विनाम्

व्यावृत्त वदने अगाधे ग्रस्तुम् ऐच्छत् सुरौ उभौ

समासाद्य यमं युद्धे ग्रसनो भ्राम्य मुद्गरम्

तस्मिन् तद् अन्तरे देवो वरुणः अपाम् पतिः द्रुतम्

प्रच्छाद्य गगन आभोगम् रवि मायाम् व्यनाशयत्

तस्य कर्म अश्विनः दृष्ट्वा भिषजौ चित्र योधिनः
न अ विरतः दुश्चरितान् न अ शान्तः न अ समाहितः

परियन्ति मूढा अन्धेन एव नीयमाना यथा अन्धाः

अणोर् अणीयान् महतो महीयान् आत्मा अस्य जन्तोर् निहितो गुहायाम्

एतद् आलम्बनं श्रेष्ठम् एतद् आलम्बनं परम्

अन्यत्र धर्माद् अन्यत्र अधर्मात् अन्यत्र अस्मात् कृत अकृतात्
तानि पञ्चस्व् अहःसु भवन्ति चतुर्विंशे ऽभिजिति विषुवति विश्वजिति महाव्रते अ हीनानि ह वा एतान्य् अहानि न ह्य् एषु किंचन हीयते पराञ्चीनि ह वा एतान्य् अहान्य् अन् अभ्यावर्तीनि तस्माद् एनान्य् एतेष्व् अहःसु शंसन्ति
सोम उपनहनम् यजमानः परिधत्ते

ते उदवसानीयायाम् अध्वर्यवे दत्तः
तं पुरोधस् प्रभृतयः कदाचिद् अवदन् प्रजाः

अथ अस्मिन् संकटे कार्ये पालकेन प्रदर्शिते

इति श्रुत्वा महीपाले विषाद आनत मूर्धनि

अक्षिणी मुखरस्य अस्य खन्येताम् इत्य् अचोदयत्

तेन अपि नयन उद्धारम् न एव निग्रहम् अर्हति

सप्त पक्षास् तु ये तस्य सप्त पक्षान् निबोध तान्

देव न उन्मत्त वाक्यानि गृह्यन्ते पटु बुद्धिभिः

आवाभ्यां श्रुतम् एतच् च गृहे कथयतः पितुः

सर्वथा विस्तरेण अलम् अलं सिंहासनेन ते

सांख्य आदीनाम् अकार्य त्वात् वेदस्य एव प्रमाण ता

मृदु पूर्वम् ततो विप्रा महीपालम् अबोधयन्

यथा आज्ञापयसि इति उक्त्वा बध्नन् परिकरं द्विजान्

यश् च अभिषेक हस्ती तं राज्य विघ्नम् शरीरिणम्

सर्व विद्या विदा धर्मः कस् त्वया न अवलोकितः

उवाच राज पुत्रः ऽयम् अद्य रज्ये ऽभिषिच्यताम्

अहित आदि हित अन्तम् च श्रूयतां देव मा कुपः

सभायाम् आनत अङ्गायाम् न कश्चिद् किंचिद् उक्तवान्

उद्धृतः शोक पङ्कात् त्वं बलिभिर् द्विज कुञ्जरैः

स्तूयमानो जय आशीर्भिः आस्थान स्थानम् आगतः

संनिपातो महान् दत्तो दन्तयोर् वन दन्तिनः

देवता याचन व्यग्र स्त्रीकम् अन्तःपुरं ययौ

तत्र सप्त स्थितः पक्षान् अपश्यद् दिवसे ऽन्तिमे
अभिमन्युः तु दशमो अजायत

न मर्त्यैः अभितस् शक्या वक्तुं वै मांस चक्षुभिः

गायत्री ब्रह्मनः तद्वत् अङ्ग भूता निगद्यते

ततो भरत वंश अन्ते भूत्वा वत्स नृप आत्मजः

हविर्धानाः प्रजास् तेन बहवः सम्प्रवर्तिताः

कुरु प्रसादं भगवन् स्व शरीर आप्तये पुनः

तथा अपि लज्जा अवनतः प्रजापतिर् अभूत् पुरा

स सृष्ट्वा मनसा दक्षः स्त्रियः पश्चात् अजीजनत्

परस्परं च सम्बन्धः सगोत्राणाम् अभूत् कथम्

मनुः उवाच
पुराणं पुण्य दम् नृणां मोक्ष धर्म अनुकीर्तनम्

दण्डो युद्धं क्षत्रियस्य कृषिः वैश्यस्य शस्यते

आनन्दम् ऐश्वरम् धाम सा काष्ठा सा परा गतिः

कुटुम्ब भरणे यत्तः साधको ऽसौ गृही भवेत्

गान्धर्वं शूद्र जातीनाम् परिचारेण वर्तताम्

अनादिनिधना दिव्या वाच् उत्सृष्टा स्वयंभुवा

त्रैलोक्यम् अखिलम् स्रष्टुं स देव असुर मानुषम्

अन्योन्यं प्रणताः च एव लीलया परमेश्वराः

तस्माद् ब्रह्मा महादेवो विष्णुः विश्वेश्वरः परः

दानम् अध्ययनम् यज्ञो धर्मः क्षत्रिय वैश्ययोः

ततः काल वशात् तासां राग द्वेष आदिकः ऽभवत्

यत् तत् प्रधानं त्रिगुणं ब्रह्म विष्णु शिव आत्मकम्

अन्ये तम् उपजीवन्ति तस्मात् श्रेयाः गृहाश्रमी

अधर्मो मुनि शार्दूलाः स्वधर्म प्रतिबन्धकः

महायज्ञ परान् विप्रान् दूरतः परिवर्जय

संध्या कर्म अग्नि कार्यम् च धर्मो ऽयं ब्रह्मचारिणाम्

रजस् सत्त्व तमस् योगात् परस्य परमात्मनः

नवा एते ब्रह्मणः पुत्रा ब्रह्माणो ब्राह्मण उत्तमाः

गृहस्थस्य परो धर्मो देवता अभ्यर्चनम् तथा

तद् लिङ्ग धारी सततं तद् भक्त जन वत्सलः

यः तु आत्म रतिः एव स्यात् नित्य तृप्तः महा मुनिः

प्रोक्तो योगम् उत्तमम् आस्थितः