tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
स यावन्ति योजन शतानि परमाणु रजांसि त्रि साहस्र महा साहस्र लोकधातौ यावन्ति योजन सहस्राणि यावन्ति योजन कोटयः यावन्ति योजन नयुतानि पेयालं यावत् यावन्तः योजन अग्रसाराः गणनाः

अथ बोधिसत्त्वो अ संभ्रान्तः एव अ त्वरन् दक्षिणेन पाणिना स लीलम् देवदत्तं कुमारं गृहीत्वा त्रिस् गगन तले परिवर्त्य मान निग्रह अर्थम् अविहिंसा बुद्ध्या मैत्रेण चित्तेन धरणी तले निक्षिपति स्म

ततो बोधिसत्त्व आह अस्ति इह देव नगरे किंचिद् अन्यत् धनुः यत् मम आरोपणम् सहेत काय बल स्थामम् च राजा आह अस्ति पुत्र

राजा आह अलं ते कुमार अनेन

स तं हस्ति नागम् वामेन पाणिना शुण्डायां गृहीत्वा दक्षिणेन पाणिना चपेटया एक प्रहारेण एव हतो ऽभूत्

अतो अपि उत्तरि इङ्गा नाम

राजा अपि शुद्धोदनो अदृश्य पुरुषान् स्थापयति स्म यस्यां दारिकायां कुमारस्य चक्षुः संनिविशेत् तां मम आरोचयध्वम् इति

अस्माकं च अयम् कुल धर्मः शिल्प ज्ञस्य कन्या दातव्या न अ शिल्प ज्ञस्य इति

श्वेतः च हस्ती महा प्रमाणः बोधिसत्त्वस्य अर्थे नगरं प्रवेश्यते स्म

अन्ये तत् अवोचन् सिद्धार्थेन किल कुमारेण पैतामह धनुः आरोपितम् तस्य अयम् शब्द इति

कियन्ति एतानि परमाणु रजांसि इति आह

न च शक्नोति स्म

अथ सा दारिका तं गाथा लेखम् वाचयित्वा स्मितम् उपदर्श्य तं पुरोहितं गाथया अध्यभाषत्

बोधिसत्त्व आह आनीयतां देव तत् धनुः

सर्व इदानीम् एकीभूत्वा मम उद्दिशत अहं निक्षेप्स्यामि इति

आह जानामि अहम्

तत्र आदित एव ये शाक्य कुमाराः लिप्यां पटु विधि ज्ञाः ते बोधिसत्त्वेन सार्धं लिपिं विशेषयन्ति स्म

इति हि भिक्षवो यावन्त्यः कपिलवस्तुनि महा नगरे दारिकाः ताः सर्वा येन संस्था आगारः येन च बोधिसत्त्वः तेन उपसंक्रामन् बोधिसत्त्वस्य दर्शनाय अशोक भाण्डकानि च प्रतिगृहीतुम्

तत्र सर्व दारिकाभिः संस्था आगारे संनिपतितव्यम् इति

विवृतः शोभते आर्य आसन स्थान चंक्रमे

तासां चतुरशीतेः स्त्री सहस्राणाम् गोपा शाक्य कन्या सर्वासाम् अग्रमहिषी अभिषिक्ता अभूत्

एवं कृत्वा बोधिसत्त्व एव विशिष्यते स्म

शतं विभूतंगमानां तल्लक्षणं नाम उच्यते

अनेन प्रवेशेन अयम् जम्बुद्वीपः सप्त योजन सहस्राणि

शतं तिटिलम्भानां व्यवस्थानप्रज्ञप्तिर् नाम उच्यते

ततो गोपा शाक्य कन्या एतां प्रकृतिं श्रुत्वा सर्वस्य अन्तर् जनस्य पुरतः स्थित्वा इमा गाथा अभाषत

एवम् उक्त्वा ते देवपुत्रा बोधिसत्त्वं दिव्यैः पुष्पैः अभ्यवकीर्य प्राक्रामन्

इति हि भिक्षवो ऽभिभूताः सर्वे शाक्य कुमाराः अभूवन्

एकैक एवम् आह मम दुहिता अनुरूपा स्यात् कुमारस्य

सुन्दरनन्देन षष् क्रोश स्था भेरी आहता अभूत् न उत्तरि शक्नोति स्म

तत्र स्त्री गण परिवृतः रतिं वेत्स्यति न अभिनिष्क्रमिष्यति

अयम् उच्यते त्रि साहस्र महा साहस्र लोकधातुः विपुलः च विस्तीर्णः च
मुख नासिका वचनः ऽनुनासिकः

स्वं रूपं शब्दस्य अ शब्द संज्ञा

अ लः ऽन्त्यस्य

पूर्व पर अवर दक्षिण उत्तर अपर अधराणि व्यवस्थायाम् अ संज्ञायाम्

उञः

न वा इति विभाषा

अ चः परस्मिन् पूर्व विधौ

न धातु लोपे आर्धधातुके
कान्तनावकं मयूर ग्रीवा आभम्

सूत्रम् एक आवलिः शुद्धा

उभयं कुष्ठ गन्धि च

सौगन्धिकः पद्मरागो अनवद्य रागः पारिजात पुष्पकः बालसूर्यकः

परुषा श्वेत प्राया महाबिसी

एतेषाम् एक अंशुकम् अध्यर्ध द्वि त्रि चतुर् अंशुकम् इति

जोङ्गकं रक्तं रक्त कालम् वा स्निग्धम् तौरूपं च

इति

ग्रामेरुकं रक्तं रक्त कालम् वा बस्त मूत्र गन्धि

षट्त्रिंशत् अङ्गुलम् अञ्जन वर्णम् सामूरम्

अतः परेषां रत्नानां प्रमाणं मूल्य लक्षणम्

तया कौशेयं चीन पट्टाः च चीन भूमि जाः व्याख्याताः

यष्टीनाम् अष्ट सहस्रम् इन्द्रच्छन्दः
क्रोष्टोर् एव अभवत् पुत्रो वृजिनीवान् महा यशाः

युज्यते परया प्रीत्या प्रजावांश् च भवत्य् उत

धृष्टस्य जज्ञिरे शूरास् त्रयः परम धार्मिकाः

दशार्हस्य सुतो व्योमा विद्वाञ् जीमूत उच्यते

ज्यामघस्य अभवत् भार्या चैत्रा परिणता सती
अथ आमहीयवम्

स न आमहीयत
आयुष्मता च यशोदेवेन

तत् यथा आयुष्मता च ज्ञानकौण्डिन्येन

सिंहकेतुना च बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन

आयुष्मता च नन्दिकेन

नित्योद्युक्तेन च बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन

स इमं च लोकं परं च लोकं स देवकम् स मारकम् स ब्रह्मकम् प्रजान् स देव मानुषान् स्वयं विज्ञाय साक्षात्कृत्य उपसंपद्य विहरति स्म

लाभ अग्र्य यशः अग्र्य प्राप्तः च भगवान् सर्वत्र च अन् उपलिप्तः पद्म इव जलेन

आयुष्मता च महाकाश्यपेन

एकान्ते स्थिताः च ते शुद्धावास कायिकाः देव पुत्राः भगवन्तम् एतत् अवोचन् अस्ति भगवन् ललितविस्तरो नाम धर्म पर्यायः सूत्रान्तो महा वैपुल्य निचयः बोधिसत्त्व कुशल मूल समुद्भावनः तुषित वर भवन विकिरण संचिन्त्य अवक्रमण विक्रीडन गर्भ स्थान विशेष संदर्शनः अभिजात जन्म भूमि प्रभाव संदर्शनः सर्व बाल चर्या गुण विशेष समतिक्रम सर्व लौकिक शिल्पस्थान कर्मस्थान लिपि संख्या मुद्रा गणना असि धनु कलाप युद्ध स आलम्भ सर्व सत्त्व प्रतिविशिष्ट संदर्शन अन्तःपुर विषय उपभोग संदर्शनः सर्व बोधिसत्त्व चरि निष्पन्द निष्पत्ति फल अधिगम परिकीर्तनः बोधिसत्त्व विक्रीडितः सर्व मार मण्डल विध्वंसनः तथागत बल वैशारद्य अष्टादश आवेणिक समुच्चयः अप्रमाण बुद्ध धर्म निर्देशः पूर्वकैः अपि तथागतैः भाषित पूर्वः
सुधा कलशम् आधत्त ते च अस्य जननीं जहुः

अद्वितीयो ऽस्य विश्वस्य नयन अमृत निर्झरः

कालेन तत्र च अपश्यम् अहं सार्थ अवलुण्ठनात्

हृदि विद्याधर उदार कथा श्रवण कौतुकम्

राजा अपि तत् तथा बुद्ध्वा तत्रत्यः तस्य सन्मतेः

तद् आपाते च पातालं त्रास निर्जीव राजिलम्

तद् एकम् इदम् अद्य त्वं मम पूरय वाञ्छितम्

अचिरात् च मनोवत्यां तस्याम् अजनि मे सुतः

तदा तद् दर्शनात् एव शापाद् अस्माद् विमोक्ष्यसे

तद् एताम् उपसर्पामि तावज् जिज्ञासितुं वरम्

उपेत्य सेव्यमाना इव समन्ताद् रत्न राशिभिः

विलोल दीर्घया घोरं रक्त अंशुक पताकया

अथ अहम् तेन सुहृदा अनुयातः शबरेण तम्

विषण्णाः ते ऽथ नागाः तम् लिलिहुर् दर्भ संस्तरम्

भूरि भार शतैः हार्यम् अस्मद् गृहम् अथ आययौ

श्लाघ्य संबन्ध हृष्टः मे पिता अकार्षीत् महा उत्सवम्

अन्योन्य दास भावम् च पणम् अत्र बबन्धतुः

स तस्थौ आश्रम पदे परिचर्या परः पितुः

इति अन्तर् विमृशन्तं च तार्क्ष्यं तादृग्विधो ऽपि सः

वैनतेयो वरं वव्रे मातुर् दास्येन कोपितः

कदाचिद् च स जीमूतकेतू राजा अभ्युपेत्य तम्

तावत् तत्र सरः तीर गतम् पूजयितुं हरम्

इति जात अनुरागासु ततो दिक्षु विदिक्षु अपि

धीरश् चिराय बुभुजे विद्याधर चक्रवर्ति पदम्

स द्वयोर् अगमत् कालो मम तस्य च मित्त्रयोः

कृत्स्ने वेला तटे अपि अत्र ववर्ष अमृतम् अम्बरात्

मन्यसे यदि तत् तुभ्यं दर्शयामि अधुना एव तम्

शक्नुयाद् अर्थिसात्कर्तुम् अपि कल्पद्रुमं कृती

प्राप्य स्व पल्लीम् आदाय मुक्ता मृगमद आदिकम्

महाधन अभिधानस्य महेश्वर वर अर्जितः

तद् एनं मुञ्च को ऽयं ते जातो ऽकाण्डे बत भ्रमः

क्रमात् च यौवराज्य स्थः परिचर्या प्रसादितम्

इति उक्तवन्तम् तद् कालम् मित्त्रावसुर् उवाच तम्

तद् स्वसारम् च सो ऽपश्यद् एकान्ते जातु कन्यकाम्

संमन्त्र्य अथ तया साकं विवाहाय यथाविधि

बभूव सा दोहदिनी प्रसङ्ग उपनतासु च

परिस्रवत् असृज् धारम् च्युत उत्खात शिखामणिम्

यथा शरीरम् एवा इदम् जल बुद्बुद संनिभम्

तत्र प्राप्तेन च आत्मीया जातिर् वैद्याधरी मया

अहं च प्रापितो ऽभूवं क्रमात् तेन तरस्विना

अहो किम् अपि निःसत्त्वं राज त्वम् बत वासुकेः

तैर् एव च अर्थ्यमानः सुकृती जीमूतवाहनः स ततः

इति अहम् मुनिना शप्तः सिंहीभूय हिमाचले

ताभ्यां स्व पत्नी मित्त्राभ्याम् सह मुक्तं शरीरकम्

इति तं चिन्तयन्तं च गरुडं पाप शुद्धये

एवम् उक्तवता साकं स भार्येण तथा इति सः

तावन् निपत्य सहसा तान् विमोह्य स्व शक्तितः

तयोः प्रमाणीकृतयोः सिध्यति एतत् तव ईप्सितम्
लोह जालेन महता स गवाक्षेण दंशितम्

विरोचनः तु संक्रुद्धो गदा पाणिः अवस्थितः

प्रासैः पाशैः च विततैः असंयुक्तैः च कण्टकैः

कार्ष्णायस मयम् दिव्यं लोह ईषा आबद्ध कूबरम्
यो देहिनाम् अयम् अतीव सुहृत् स देहो न अवेक्षितः समुचितः क्षपितुं मद् अर्थे

विमानं कामगं क्षत्तस् तर्ह्य् एव आविरचीकरत्

सा अन्तर् सरसि वेश्म स्थाः शतानि दश कन्यकाः

सर्व ऋद्धि उपचय उदर्कम् मणि स्तम्भैः उपस्कृतम्

स्रग्भिर् विचित्र माल्याभिः मञ्जु शिञ्जत् षडङ्घ्रिभिः

एवं ब्रुवाणम् अबल अखिल योगमाया विद्या विचक्षणम् अवेक्ष्य गताधिर् आसीत्

ब्रह्मन् दुहितृभिस् तुभ्यं पतयः समाः

तस्मिन् विमान उत्कृष्टां शय्यां रति कराम् श्रिता

नित्यं पर्यचरत् प्रीत्या भवानी इव भवं प्रभुम्

पितृभ्यां प्रस्थिते साध्वी पतिम् इङ्गित कोविदा

कश्चित् स्यान् मे विशोकाय त्वयि प्रव्रजिते वनम्
सागरः अम्बर संकाशः शरणं नो भविष्यति

पीता वा यदि वा वापी पीता वै पीत वाससा

त्रिदश गण पतिः हि उवाच शक्रं त्रिपुर गतम् सहसा निरीक्ष्य शत्रुम्
पुरोडाशे दुःश्रिते सर्पिष्य् अन्नं चतुर् शरावम् ओदनं ब्राह्मणेभ्यो दद्यात्

त्वं नो अग्ने

देवता अवदाने याज्या अनुवाक्या व्यत्यासे अन् आम्नात प्रायश्चित्तानाम् वा यद्य् ऋक्तो ऽभ्य् आबाधः स्याद् भूर् जनद् इति गार्हपत्ये जुहुयात्

यज्ञस्य त्वा प्रमया उन्मया अभिमया प्रतिमया परिददेम स्वाहा इति

सायंदोहं चेद् अपहरेयुः प्रातर्दोहं द्वैधं कृत्वा अन्यतरत् सायंदोह स्थाने कृत्वा उभाभ्याम् यजेत

पुरोडाशे विक्षामे यतो अस्य अ क्षामः स्यात् ततो यजेत
दुर्बलीभवन्तं शाला तृणेषु दर्भान् आस्तीर्य स्योना अस्मै भव इति अवरोहयति

पलालानि बर्हिः

अथ उभयोः उत् तिष्ठ इति उत्थापयति
यम् शपामः यः उ नः शपाति यम् द्विष्मः यः उ द्वेषत् पिशाचः क्रव्य अदम् अग्ने महता वधेन तम् अत्र अपि प्र दह जातवेदः

आपः देवीः पिशाचानाम् अपि नह्यन्तु आस्यम् यथा इमम् मम आत्मानम् अन् आधृष्य पुनर् पतान्

मा एषाम् उद् शेषि कश्चन
चन्द्रमाः साम्

एतस्य हि गाता
यस् तद् दर्श पूर्णमासयोः रूपं विद्यात् कस्माद् इमौ दंष्ट्रौ दीर्घतरौ कस्मात् समे इव जम्भे

यस् तद् दर्श पूर्णमासयोः रूपं विद्यात् कस्माद् आसां संततम् इव शरीरं भवति कस्माद् आसाम् अस्थीनि दृढतराणि इव भवन्ति
वक्ष्यामि उचित दर्शि त्वात् किम् ते अन्तःपुराणि वा

अस्निग्धो ऽपि समर्थो ऽस्ति निःसामर्थ्यो ऽपि भक्तिमान्

समेत्य च यथा भूयो व्यपयान्ति बलाहकाः

प्रयतेथाः तथा च एव यथा मां न स्मरेद् अपि

परेण हर्षेण ततः स वन्यं जग्राह वासो अंशुकम् उत्ससर्ज

नानाभावो हि नियतं पृथक् _ देहिषु

स विस्मय निवृत्ति अर्थम् तपस् पूजा अर्थम् एव च

इति बुद्धचरिते महाकाव्ये छन्दकनिवर्तनो नाम षष्ठः सर्गः

नियतं विप्रयोग अन्तः तथा भूत समागमः

व्याधः तु दिव्यं वपुः एव बिभ्रन् तत् शुक्लम् आदाय दिवं जगाम

तस्मात् अद्य एव मे श्रेयः चेतव्यम् इति निश्चयः

अपि नैर्गुण्यम् नः वाच्यं नरपतौ त्वया

न अस्मि यातुं पुरं शक्तो दह्यमानेन चेतसा
ते देवा मैत्रावरुणम्

ते दिशो व्युदसीदन्

ते देवा रथन्तरम्
न खलु पुनर् मार्षाः कृष्ण पक्षे बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षौ अवक्रामति अपि तु शुक्ल पक्षे

दृढ विक्रमम् च तत् कुलम् भवति

शुद्धोदनो राज कुले कुलीनो नर इन्द्र वंशे सु विशुद्ध गात्रः

तस्याः सर्व रोमकूपेभ्यः चन्दन गन्धम् प्रवाति मुखात् च उत्पल गन्धम् प्रवाति

यदा च राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तो अश्व रत्नम् मीमांसितु कामः भवति अथ सूर्यस्य अभ्युद्गमन वेलायाम् अश्व रत्नम् अभिरुह्य इमाम् एव महा पृथ्वीम् समुद्र परिखाम् समुद्र पर्यन्ताम् समन्ततो ऽन्वाहिण्ड्य राजधानीम् आगत्य प्रशासन रतिः प्रत्यनुभवति

गोत्र सम्पन्नम् च तत् कुलम् भवति

एवं खलु राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तः पूर्वां दिशं विजयति

महेशाख्य पुरुष युग सम्पन्नम् च तत् कुलम् भवति

तत्र इदम् उच्यते

मायां जननीं गुण अन्विताम् सा शाक्य कुल नन्दनस्य

एवंरूपेण राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तो मणि रत्नेन समन्वागतो भवति

उद्यान आराम विहार मण्डिता कपिल आह्वये शोभति जन्म भूमिः

अ छन्द गामिनम् च तत् कुलम् भवति

एवंरूपेण राजा चक्रवर्ती गृहपति रत्नेन समन्वागतो भवति

कर्म ईक्षिणी सत्ये स्थिता काय मनः सु संवृता

अ कर्कशा च अ परुषा च सौम्या सा भ्रुकुटी प्रहीणा

श्रामण्यं च तत् कुलम् भवति

यत्र च पृथिवी प्रदेशे तत् दिव्यम् चक्र रत्नम् संतिष्ठते तत्र राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तो वासं कल्पयति सार्धं चतुर् अङ्गेण बलकायेन

प्रभूत दासी दास कर्मकर पौरुषेयम् च तत् कुलम् भवति

तत् कस्मात् हेतोः तथा हि कौशल कुलम् मातङ्ग च्युति उपपन्नम् न मातृ पितृ शुद्धम्

अपर एवम् आहुः इयं मथुरा नगरी ऋद्धा च स्फीता च क्षेमा च सुभिक्षा च आकीर्ण बहु जन मनुष्या च

तेन खलु पुनर् भिक्षवः समयेन वाराणस्यां ऋषिपतने मृगदावे पञ्च प्रत्येकबुद्ध शतानि विहरन्ति स्म

स यानि तानि भवन्ति अस्वामिकानि तै राज्ञः चक्रवर्तिनः धनेन करणीयं करोति

तेन न तत् प्रतिरूपम्

सा प्रतिरूपा अस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भ प्रतिसंस्थानाय इति

एभिः मार्षाः द्वात्रिंशत् आकारैः समन्वागता सा स्त्री यस्याः स्त्रियाः कुक्षौ चरमभविको बोधिसत्त्वो ऽवक्रामति

किं कारणं भिक्षवो बोधिसत्त्वः कुल विलोकितम् विलोकयति स्म न बोधिसत्त्वा हीन कुलेषु उपपद्यन्ते चण्डाल कुलेषु वा वेणुकार कुले वा रथकार कुले वा पुष्कस कुले वा
तस्य अग्रतस् नृपः स्नायात् छत्त्रम् कृत्वा च पैष्टिकम्

मातॄणां च एव देवीनां पूजा कार्या तथा निशि
अहेतु तीव्र आर्ति शमः स संरम्भः असितः चलः

तालु मूले कफात् स अस्रात् मत्स्य वस्ति निभः मृदुः

शतघ्नी निचिता वर्तिः शतघ्नी इव अति रुज् करा

कृच्छ्र उच्छ्वास अभ्यवहृतिः पृथु मूलः गिलायुकः

तप्त अङ्गार निभा कर्ण रुज् करा पित्त ज आकृतिः

मांस पिण्ड उपमौ मांसात् स्यातां मूर्छत् कृमी क्रमात्

भूरि मांस अङ्कुर वृता तीव्र तृष् ज्वर मूर्ध रुज्

तालु मध्ये निरुङ् मांसं संहतं तालुसंहतिः

भवन्ति अम्ल अशनेन इव स रुजाः चलिताः इव

जिह्वा प्रबन्ध जाः कण्ठे दारुणा मार्ग रोधिनः

शातयति अणुशस् दन्तात् कपालानि कपालिका

दन्त अन्ते कील वत् शोफः हनु कर्ण रुजा करः

प्रतिहन्ति अभ्यवहृतिम् श्लेष्मणा सो ऽधिमांसकः

जायमाने अति रुज् दन्ते जाते तत्र तु शाम्यति

तालु मांसे ऽनिलाद् दुष्टे पिटिकाः स रुजः खराः

विवृणोति च कृच्छ्रेण मुखं पाको मुखस्य सः

शूक कण्टक वत् कण्ठे शालूको मार्ग रोधनः
अहं सुवे पितरम् अस्य मूर्धन् मम योनिर् अप्स्व् अन्तः समुद्रे
तत् च अयोग आवहम् तत्र कषायं तिक्तकानि च

यः च तत्र अन्वयः श्लेष्मा तस्य च अनधमम् स्मृतम्

साध्यं च अवहितः सिद्धैः भेषजैः साधयेत् भिषज्

येन च उपहतः रक्तं रक्तपित्तेन मानवः

असाध्यम् इति तत् ज्ञेयम् पूर्व उक्तात् एव कारणात्

प्रति मार्गम् च हरणं रक्तपित्ते विधीयते

वीत मोह रजस् दोष लोभ मान मद स्पृहः

कारणं नाम निर्वृत्तिम् पूर्वरूपाणि उपद्रवान्

अथ अतस् रक्तपित्तनिदानं व्याख्यास्यामः

संसृष्टेषु च दोषेषु सर्व जित् शमनम् मतम्

उपद्रवाः तु खलु दौर्बल्य अरोचक अविपाक श्वास कास ज्वर अतीसार शोफ शोष पाण्डु रोगाः स्वरभेदः च
शूलगवो व्याख्यातः

अथ अपर अर्धे जुहोति भवस्य देवस्य सुताय स्वाहा शर्वस्य देवस्य सुताय स्वाहा ईशानस्य देवस्य सुताय स्वाहा पशुपतेर् देवस्य सुताय स्वाहा रुद्रस्य देवस्य सुताय स्वाहा उग्रस्य देवस्य सुताय स्वाहा भीमस्य देवस्य सुताय स्वाहा महतो देवस्य सुताय स्वाहा इति

अथ एनाम् अद्भिः प्रोक्षति ईशानाय त्वा जुष्टां प्रोक्षामि इति
ब्राह्मणान् भोजयित्वा च दरिद्रान् वेदपारगान्

सत्य वादी जित क्रोधः शालि गोधूम गोरसैः

भवाय देवदेवाय शिवाय परमेष्ठिने

स उपवासम् चतुर्दश्यां भवेत् उभय पक्षयोः

कुर्यात् वर्षम् क्रमेण एव व्युत्क्रमेण अपि वा द्विजाः

ब्राह्मणान् भोजयित्वा च शिव भक्तान् सदा शुचीन्

भोजयेत् ब्राह्मणान् च एव यथा विभव विस्तरम्

पुष्य मासे च सम्पूज्य यः कुर्यात् नक्तभोजनम्

पौर्णमास्यां तु सम्पूज्य देवदेवम् उमापतिम्

व्यपोहन स्तवम् पुण्यं श्रुतम् अस्माभिः आदरात्

श्रावणे च द्विजा मासे कृत्वा वै नक्तभोजनम्

अग्निकार्यम् अधःशय्याम् नक्त भोजी समाचरेत्
इतरस्मिंस् तथा च ऊरुम् वीरासनम् इति ईरितम्

वसिष्ठ आद्यैः च मुनिभिर् मत्स्येन्द्र आद्यैः च योगिभिः

शुण्ठी पटोलक फल आदिक पञ्च शाकम् मुद्ग आदि दिव्यम् उदकं च यमि इन्द्र पथ्यम्

सव्य गुल्फम् तथा सव्ये दक्ष गुल्फम् तु दक्षिणे

पार्श्व पादौ च पाणिभ्यां दृढं बद्ध्वा सु निश्चलम्

बन्ध त्रितय संधानम् कुरुते च आसन उत्तमम्

प्रणम्य श्री गुरुम् नाथं स्व आत्म आरामेण योगिना

गुरु उपदिष्ट मार्गेण योगम् एव समभ्यसेत्

अहिंसा सत्यम् अस्तेयं ब्रह्मचर्यं क्षमा धृतिः

तेभ्यश् चतुष्कम् आदाय सार भूतम् ब्रवीम्य् अहम्

अशेष ताप तप्तानाम् समाश्रय मठः हठः

न शास्त्र पाठ मात्रेण योग सिद्धिः प्रजायते

गोधूम शालि यव षष्टिक शोभन अन्नम् क्षीर आज्य खण्ड नवनीत सिद्धा मधूनि

अभ्यसेन् नाडिका शुद्धिम् मुद्रा आदि पवनीक्रियाम्

वृद्धो अति वृद्धः वा व्याधितो दुर्बलः अपि वा

सव्ये दक्षिण गुल्फम् तु पृष्ठ पार्श्वे नियोजयेत्

ऋजु कायः समासीनः स्वस्तिकं तत् प्रचक्षते

अब्दाद् ऊर्ध्वं भवेत् सिद्धो न अत्र कार्या विचारणा

निवेश्य भूमौ संस्थाप्य व्योम स्थम् कुक्कुटासनम्
दोषत्रय करैः तेभिः तेभिः तथा अन्न परिवर्तात्

दोषाणां समवेतानां विकल्पो अंश अंश कल्पना

आत्रेय आद्यैः मुनि वरैः यथा पूर्वम् उदीरितम्

उत्पित्सुः आमयः दोष विशेषेण अनधिष्ठितः

स्त्रीणां प्रसव वैषम्यात् तथा मिथ्या उपचारात्

मिथ्यायोगात् च विविधात् पापानां च निषेवणात्

निर्वृत्तिः आमयस्य असौ सम्प्राप्तिः अभिधीयते
अथ यत्र एतत् अनड्वान् धेनुं धयति तत्र जुहुयात्

स मे भूतिं च पुष्टिं च दीर्घम् आयुश् च धेहि नः

मा नो विदन् नमो देव वधेभ्यः इति एताभ्यां सूक्ताभ्यां जुहुयात्
दिधक्षोर् मम संस्थित्या भूयाद् ईशान भूः इयम्

शशंसुः च स्तवैर् दिव्यैः शिवं विष्णुं गजाननम्

कुत आगम्यते विद्वन्न् इदानीं सूतनन्दन

कस्मिन् देशे स गोकर्णं तीर्थ राजः प्रशस्यते

तावच् च विष्णुर् भगवान् अलौकिकया आत्म मायया

तेषां रात्रि कृतम् पापं तद् क्षणात् एव नश्यति

ततः रुद्रश् चिन्तयित्वा भविष्यत् कार्यं गौरवम्

ऋषिभिः सहितश् च अपि शतानीको महामतिः

प्रमथान् ससृजे तत्र तावद् विष्णुर् उपागतः

विश्वात्मन् प्रणतां त्राहि स्त्री भावात् अपि विह्वलाम्

ततः स्वयंभुवा सार्धं सुरा विष्णुम् उपागमन्

ब्रह्मा चतुर् मुखः पूर्वं सृष्टि अर्थम् तप आस्थितः

कल्पान्ते ऽप्य् आवर्त रूपम् वरुणालय मध्य भाज्

सूत उवाच

कैलास पर्वतम् गत्वा तप उग्रं समाचरत्

श्रुत्वा इदम् प्रकृतेर् वाक्यात् तया रुद्रः सह उत्थितः

शालग्रामं पुष्करं च गोकर्णं च नर अधिपैः

शौनक आद्यैः मुनि वरैः कृत सत् प्रश्न सत् कथः

अथ देव गणाः लिङ्गे पुष्पाणि ववृषुर् मुदा

ये पश्यन्ति महा क्षेत्रम् गोकर्णं सुर पूजितम्

तत्र कारणम् अन्विच्छन् यथापूर्वं ससर्ज ह
अपवृत्ते कर्मणि वामदेव्य गानम् शान्ति अर्थम् शान्ति अर्थम्

एषो ऽत ऊर्ध्वं हविः आहुतिषु न्यायः

अपि वा यज्ञियानाम् एव ओषधि वनस्पतीनाम् फलानि वा पलाशानि वा श्रपयित्वा जुहुयात्

तं तितर्पयिषेत्

मन्त्र अन्ते स्वाहाकारः
नमो मृडाय श्वसते धावते ऽधिष्ठिते नमः

पूष दन्त विनाशाय भग नेत्र अन्तकाय च

ऋक्षाणां प्रभवे तुभ्यं ग्रहाणां प्रभवे नमः

अद्रीणां प्रभवे च एव वर्षाणां प्रभवे नमः

नमो व्रत अधिपतये व्रतानां प्रभवे नमः

विष्णुः उवाच

सुमेधसे कुलालाय नमः ते शशि खण्डिने

प्रीते त्वयि महादेव वयं प्रीता भवामहे

तर्क्य अ तर्क्य शरीराय बलिने रंहसाय च

नमो योगस्य प्रभवे सांख्यस्य प्रभवे नमः

नमो भूताय भव्याय महते प्रभवाय च

नमः पाशाय शस्त्राय नमः तु आभरणाय च

जपो जप्यो महादेवो महा योगः महेश्वरः

विभीषणाय भीष्माय भग प्रमथनाय च

नमः स्थूलाय सूक्ष्माय दृश्य अदृश्याय सर्वशः
सङ्गात् सूतौ सूतकं स्यात् उपस्पृश्य पिता शुचिः

कर्षकाः क्षत्र विश् शूद्राः खले अ दत्त्वा तु चौरकः

यावत् मासम् स्थितो गर्भः तावत् दिनानि सूतकम्

मृतेन शुध्यते सूतिः मृत वत् जातकम् जनौ

आ व्रतात् तु त्रि रात्रेण तद् ऊर्ध्वम् दशभिर् दिनैः

सर्वान् चतुष्पदान् हत्वा अहोरात्र उषितः जपेत्
हृदयस्य ग्रहस् तोदः प्राजनेन इव वक्षसः

मनसो विषयाणां च कालं तं तं प्रपद्यते

तस्य प्राग्रूपम् आलस्यम् अरतिर् गात्र गौरवम्

प्रसेक अरोचक अश्रद्धा अविपाक अस्वेद जागराः

क्रोधात् कम्पः शिरस् रुज् च प्रलापो भय शोक जे

स विपक्षः ज्वरं कुर्याद् विषमं क्षय वृद्धि भाज्

आगन्तुः अभिघात अभिषङ्ग शाप अभिचारात्

ज्वरः पञ्चविधः प्रोक्तो मल काल बल अबलात्

हर्षो रोम अङ्ग दन्तेषु वेपथुः क्षवथोर् ग्रहः

ज्वर उपद्रव तीक्ष्ण त्वम् अग्लानिर् बहु मूत्र ता

हृल्लासः छर्दनम् कासः स्तम्भः श्वैत्यं त्वच् आदिषु

तद्वत् शीतम् महा निद्रा दिवा जागरणं निशि

रक्त कोठ उद्गमः पीत हरित त्वम् त्वच् आदिषु
पूर्वाह्णो मध्यंदिनो ऽपराह्णः पूर्वरात्रो मध्यरात्रो ऽपररात्रः

तद् यत् तृचाय तृचाय हिंकुर्वन्ति तेन एव एषाम् सर्व रात्रिः आयतनवती पवमानवती भवति
शुष्यति वै प्राण ऋते ऽन्नात्
स त्रयोदश्याम् आहुत्याम् उद्यतायाम् अबिभेत्

एताभ्यः वै सप्तभ्यः आहुतिभ्यः सप्त इमे ग्राम्याः पशवः असृज्यन्त

सः अस्मै अन्नाद्यम् प्रयच्छति

ओषधिभ्यः अधि पशवः

अन्न आदः भवति यः एवम् वेद
स दोषम् तु वचो वक्तुं मया अयम् कृत्रिमः कृतः

अथवा किं विकल्पेन स्वयम् आलोक्यताम् इति

सकलः श्रमणा संघः शिष्य ताम् अगमन् मम

गन्धशैलो ऽपि हि श्लाघ्यस् तुल्यमानः सुमेरुणा

एतं वाचा समानीय मन्त्र अगद विशारदा

तयोर् अभवतां पुत्रौ मातृ नाम स नामकौ

उन्मूलित दृढ स्तम्भ मन्दिर अवस्थाम् गतम्

इति पङ्गोस् तुरंगस्य कृता गरुडवेग ता

कुमारी स अनुरागा च तस्मान् न त्यागम् अर्हति

स अनुरागा इव दृष्ट्वा मां चिरं मन्थरम् अब्रवीत्

अथ अश्लिष्यम् तथा सा मां न अदृश्यत यथा पृथक्

सर्वथा साधितः सूदैर् आहारः स तथा यथा

ततस् ताम् उक्तवान् अस्मि सख्याः किं कार्यम् आशिषा

तत्र या सुमना नाम तस्याः सुमनसः सुता

इति चिन्ता पर अधीना महान्तं कालम् अक्षिपम्

अवन्दत प्रहृष्टा अपि प्रव्रज्या त्याग लज्जिता

महा जन विविक्तः ऽयम् आवासः क्रियताम् इति

सम्भावना अपि रम्या एव मादृश्यास् त्वादृशा सह

अलंकार आवृता तावत् कान्त रूपस्य चारु ता

सर्वे संक्रामिणो रोगाः स्पृशतां प्राणिनाम् इति

तत्र आवयोः स सुमनाः सु मनाः प्रियदर्शनः
ततो नित्योदित आख्यस्य प्रतीहार अधिकारिणः

स्वप्न सत्य त्व संजात सत् पुत्र प्राप्ति निश्चयः

इति आकर्ण्य कथां चित्रां वत्स राजः वसन्तकात्

प्राप्य प्राप्य धनं धीरः सर्वम् एव समर्पयत्

सो ऽपि व्रजत्सु दिवसेषु अथ राज पुत्रः वृद्धिं शिशुः प्रतिपद् इन्दुः इव आजगाम

स तस्याः सततं भूरि राजतो द्यूततः तथा

चेष्टा नृत्त मयी तत्र पूर्ण पात्र मयम् वचः

प्राच् संस्कार वश आयात वैर स्नेहाः महीपते

पुत्रं स्मेर आनन सरसिजम् सादरं पश्यतः ते बद्ध आनन्दाः किम् अपि दिवसा वत्स राजस्य जग्मुः

यावत् हृदयम् अपि अस्याः मातुर् निःशोक तामसम्

इति उक्तवत्याम् तस्यां च स तद् भर्ता व्यजिज्ञपत्

भस्म अङ्ग राग सितया शेखरीकृत चन्द्रया

तरु छाया इव मार्ग स्था पुण्यैः कस्य अपि जायते

स पुत्राम् च स वत्स ईशः स्व देशात् निरवासयत्

उझितैर् अङ्कितं मृद्वोः पदयोः छत्त्र चामरैः

लोको हि एतत् अ जानानः न प्रतीयात् कथंचन

ततः क्रमेण तद् मन्यु खिन्नः त्यक्त्वा एव तद् गृहम्

घोराम् ऋक्षीं स्व भार्याम् ताम् आत्मानं च मृगाधिपम्

चीनपिष्ट मयः लोकः चारण एक मयी च भूः

देवी वासवदत्ता अभूत् आसन्न प्रसव उदया
शुक्लम् वै रेतः

पाङ्क्तः अयम् पुरुषः पञ्चधा विहितः लोमानि त्वच् मांसम् अस्थि मज्जा

अमृत आहुतिः अग्नि आहुतिः
अग्निः प्रजननम्

यद् उच्छिष्टम्
तस्माद् दक्षिणतो मन उपचरन्ति

इयं वा अग्नेर् अतिदाहाद् अबिभेत्

वाचम् एव मध्यतो दधाति

पशुर् वा अग्निः
उपविश्य दर्भ अग्रे प्रादेश मात्रे प्रच्छिनत्ति न नखेन पवित्रे स्थः वैष्णव्यौ इति

अ प्रकृष्य वा पूर्व उपक्रमम् प्रदक्षिणम् अग्निम् स्तृणुयात् मूलानि अग्रैः छादयन् त्रिवृतम् पञ्चवृतम् वा
तत् तन् न आदृत्यम् व्यृद्धं वा एतद् यज्ञे क्रियते यत्र पुरोनुवाक्या ज्यायसी याज्यायै यत्र वै याज्या ज्यायसी तत् समृद्धम् अथ उ यत्र समे यस्य उ तत् कामाय तथा कुर्यात् प्राणस्य च वाचश् च अत्र एव तद् उपाप्तम्
अन्यत् च आह एकोनपञ्चाशत् इत्यादि
स्यात् कटि गुद जङ्घा ऊरु वस्ति स्तम्भ आर्ति भेदनम्

वमन आद्यैः विशुद्धं च क्षाम देह बल अनलम्

व्यत्यासाद् उपयोगेन क्रमात् तं प्रकृतिं नयेत्

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

निरूहैर् निर्हरेत् सम्यक् स मूत्रैः पाञ्चमूलिकैः

विशुद्धः च पिबेत् शीताम् यवागूं शर्करा युताम्
जृम्भायाः क्षव वत् रोगाः सर्वश् च अनिल जित् विधिः

अधोवातस्य रोधेन गुल्म उदावर्त रुज् क्लमाः

अङ्ग भङ्ग अरुचि ग्लानि कार्श्य शूल भ्रमाः क्षुधः

वात मूत्र शकृत् सङ्ग दृष्टि अग्नि वध हृद् गदाः

धारयेत् तु सदा वेगान् हित एषी प्रेत्य च इह च

अङ्गमर्दश् च तत्र इष्टः स्वप्नः संवाहनानि च

अङ्ग भङ्ग अश्मरी वस्ति मेढ्र वङ्क्षण वेदनाः

घनात्यये वार्षिकम् आशु सम्यक् प्राप्नोति रोगान् ऋतु जान् न जातु
अथवा इति विधि अन्तरे

किंविशिष्टे भूर्जे लवण क्षार अम्ल सुधा सुरभि मूत्रेण कृत लेपे लवणानि सैन्धव आदीनि क्षाराः स्वर्जिका आदयः अम्लो जम्बीर आदिः सुधा शुक्ति चूर्णम् सुरभी धेनुः तद् मूत्रम् एतेन योगेन कृत्वा कृतो लेपो यस्मिन्
तम् अद्य कुमारा गोपाला अवि पालाः मृदा शकृत् पिण्डैः आस पांसुभिः अधिक्षन्
न च सत्यव्रतस् तस्मात् हृतवान् सप्तमे पदे

तत्र एका जगृहे पुत्रांल् लुब्धा शूरान् बहूंस् तथा

तच् च मांसं स्वयं च एव विश्वामित्रस्य च आत्मजान्

वीरसेन आत्मजः च एव यश् च इक्ष्वाकु कुल उद्वहः

प्रादाच् च तस्मै भगवान् हरिर् नारायणो वरम्

क्षत्रियाणां कुरु श्रेष्ठ पारदानां च धर्म विद्

सर्वे ते क्षत्रियास् तात धर्मस् तेषां निराकृतः

बर्हकेतुः सुकेतुश् च तथा बार्हद्रथो नृपः

अहीनगोस् तु दायादः सहस्वान् नाम पार्थिवः

सागर त्वम् च लेभे स कर्मणा तेन तस्य ह

धात्रीश् च एकैकशस् प्रादात् तावतीः पोषणे नृप

आग्नेयम् अस्त्रं लब्ध्वा च भार्गवात् सगरो नृपः

शुक्राद् अलाबू मध्यात् वै जातानि पृथिवीपतेः

षष्टिं पुत्र सहस्राणि गृह्णात्व् एका तरस्विनाम्

पितुश् च अ परितोषेण गुरोर् दोग्ध्री वधेन च

सत्यव्रतस् तु बाल्याद् वा भाविनो ऽर्थस्य वा बलात्
सा मे विद्या सा प्रायश्चित्तिर् इति ब्राह्मणम्

पृच्छामि त्वा इव भवन्तम् इति

अथ चेद् आहवनीय उद्वायात् किं वा ततो भयम् आगच्छेद् इति

अथ प्रातर् यथास्थानम् अग्नीन् उपसमाधाय यथापुरं जुहुयात्

विद्यया तु एव अहम् अभिजुहोमि इति
तपस्विनो मुनेः कण्डोः प्रम्लोचायां मम एव च

सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः

अपृथक् धर्म चरणाः ते महत् तपः

कोपं यच्छत दास्यन्ति कन्यां वो मारिषां वराम्

शिष्टेः आधत्त सुच्छाया पञ्च पुत्रान् अकल्मषान्

त्वष्टुश् च एव आत्मजः श्रीमान् विश्वरूपः महा यशाः
यत् पितृभ्यः स्वधाकरोति स पितृयज्ञः

पञ्चानां महताम् एषां स यज्ञैः सह गच्छति

दश वारम् वेद आदीन् जपेत् छन्दांसि कूश्माण्डानि च अधीयीत अग्निम् ईडे पुरोहितम् इत्य् ऋग्वेदस्य इषे त्वा ऊर्जे त्वा इति यजुर्वेदस्य अग्ने आयाहि वीतय इति सामवेदस्य शं नो देवीर् अभिष्टय इत्य् अथर्ववेदस्य अग्निः मूर्धा इति छन्दांसि यद् देवा देव हेडनम् इति कूश्माण्ड्यः

एते वै पञ्च महायज्ञाः सतति सु प्रयुक्ताः नयन्ति परमां गतिम्

मनोर् मनुष्ययज्ञेन ब्रह्मयज्ञेन ब्रह्मणः
अयोग लक्षणम् योगो वैपरीत्ये यथा उदितात्

निर्विबन्धं प्रवर्तन्ते कफ पित्त अनिलाः क्रमात्

निःश्लेष्म पित्तम् उदकं श्वेतं कृष्णं सलोहितम्

जीर्णज्वर उदर गर छर्दि प्लीह हलीमकाः

निशां सुप्तं सु जीर्ण अन्नम् पूर्वाह्णे कृत मङ्गलम्

मांसधावन तुल्यम् वा मेदस् खण्ड आभम् एव वा

श्लेष्म काले गते ज्ञात्वा कोष्ठं सम्यग् विरेचयेत्

अवाम्या गर्भिणी रूक्षः क्षुधितो नित्य दुःखितः

वमेत् पुनः पुनस् तत्र वेगानाम् अप्रवर्तनम्

विद्रधिस् तिमिरं काचः स्यन्दः पक्वाशय व्यथा

दुर्बलः शोधितः पूर्वम् अल्प दोषः कृशो नरः

गल तालु अरुजन् वेगान् अप्रवृत्तान् प्रवर्तयन्

कण्डू विदाहः पिटिकाः पीनसो वात विड्ग्रहः

महान् स्थिरः सर्व पचः तथा एव शुद्धस्य पेया आदिभिः अन्तर अग्निः

प्रवृत्तं हि मलं स्निग्धो विरेको निर्हरेत् सुखम्
न ते बाह्वोः बलम् अस्ति न शीर्षे न उत मध्यतः

अर्भस्य तृप्र दंशिनः मशकस्य अरसम् विषम्

शार्कोटम् अरसम् विषम्

सर्वे भल ब्रवाथ

तत् कङ्क पर्वणः विषम् इयम् वीरुध् अनीनशत्
परमात्मा मुनिः ब्रह्म

एकेन एव हृतं विश्वं व्याप्तं तु एवम् शिवेन तु

अलिङ्गं च एव लिङ्गं च लिङ्ग अलिङ्गानि मूर्तयः

आकाशेन आवृतः वायुः अहंकारेण शब्द जः

लिङ्गानि अलिङ्गस्य तथा मायया विततानि तु

तेन एव च आवृतः सम्यक् अहंकारः तमस् अधिकः
ध्यात्वा तु भैरवं

ॐ नमः

ॐ जूं सूं हूं फट्

वक्ष्ये तत् परमम् गुह्यं शिव उक्तम् मन्त्र वृन्दकम्
भात्य् अ गाधम् अ पर्यन्तम् स सागरम् इव अम्बरम्

संप्रदीप्तं इव आभाति फुल्ल नीप द्रुमम् वनम्

भ्रमत् तूर्ण महा वेगाः वर्ष प्राप्त महा रयाः

एतान्य् अम्बु प्रहृष्टानि हरितानि मृदूनि च

प्रतिच्छन्नानि भासन्ते शिखराणि घनैर् घनैः

निशासु सुप्त चन्द्रासु मुक्त तोयासु तोयदैः

पतता मेघ वर्षेण यथा निम्न अनुसारिणा
मनः मे एतत् अजनि इति एव तत् विद्यात्

तत् यत् एतत् अग्नीन् मन्थन्ति प्राणान् जनयन्ति