tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
लेखने छेदने योज्यं पोथकी शुण्डिका आदिषु

गुल्म अर्शस् विद्रधीन् कुष्ठ वात रक्त गल आमयान्

हरेत् शृङ्ग आदिभिः सुप्तम् असृग् व्यापि सिराव्यधैः

वृद्धिपत्त्रं क्षुर आकारम् छेद भेदन पाटने

क्षौम पत्त्रोर्ण कौशेय दुकूल मृदु चर्म जः

कूर्चो वृत्त एक पीठ स्थाः सप्त अष्टौ वा सु बन्धनाः

व्रीहि वक्त्रा धनुस् वक्रा पक्व आमाशय मर्मसु

नत अग्रम् पृष्ठतो दीर्घ ह्रस्व वक्त्रम् यथाश्रयम्

शस्त्राणां खर धारा त्वम् अष्टौ दोषाः प्रकीर्तिताः

तासाम् अनल संयोगात् युञ्ज्यात् तु कफ वायुना

स योज्यो नीलिका व्यङ्ग केश शातेषु कुट्टने

ता अपि असम्यक् वमनात् प्रततं च निपातनात्

स्यान् नव अङ्गुल विस्तारः सु घनः द्वादश अङ्गुलः

शतधौत आज्य पिचवः ततो लेपाः च शीतलाः

व्यधनं कर्ण पालीनाम् यूथिका मुकुल आननम्

छेद्यं भेद्यं व्यधो मन्थो ग्रहो दाहः च तद् क्रियाः
शुश्रूषुः मम धर्मान् च कुक्षौ चर सुखं मम

मत्स्य उवाच

श्री भगवन्त् उवाच

देवं द्रष्टुम् इह आयातः को भवान् इति विस्मयात्

ग्रावस्तुतं तु पादाभ्याम् उन्नेतारम् च याजुषम्

जप होम परः शान्तः तपः घोरं समास्थितः

अहम् अपः समुद्राः च नक्षत्राणि दिशो दश

मनः सात्त्विकम् आधाय यत्र तत् सत्यम् आसत

मार्कण्डेयैः इति माम् उक्त्वा मृत्युम् ईक्षितुम् अर्हति

युगे युगे च स्रक्ष्यामि मार्कण्डेयैः अखिलम् जगत्

यत् किंचिद् पश्यसे विप्र यत् शृणोषि च किंचन

पुरुषो यज्ञ इति एतत् यत् परम् परिकीर्तितम्
चक्रुः चन्द्रम् च सूर्यं च चक्रे काञ्चन राजते

ईदृशो रथ सम्पत्त्या यन्ता शीघ्रं विधीयताम्

इति उक्त्वा देवदेवेन देवा विद्धा इव इषुभिः

गुह आस्थाय वरदो युग उपम रथम् पितुः

उवाच स इन्द्रान् अमरान् अमर अधिपतिः स्वयम्

व्यपगच्छतु वो देवा महत् दानव जम् भयम्

तावत् एव प्रयच्छामि न अस्ति अदेयम् मया हि वः

सूत उवाच

गदा भूत्वा शक्तयः च तदा देव रथे अभ्ययुस्

सरस्वती देविका च तथा च _ अपि

धरां कूबरकौ द्वौ तु रुद्र पार्श्व चरौ उभौ

अहं सारथिः इति उक्त्वा जग्राह अश्वान् ततस् अग्रजः

रथः त्रिपुरे स काञ्चन अचलः व्रजति स पक्षः इव अद्रिः अम्बरे

ओंकार प्रभवाः ताः वा मन्त्र यज्ञ क्रतु क्रियाः

कालो हि भगवान् रुद्रः तम् च संवत्सरं विदुः
प्रादुरासं वर द राज् युवयोः काम दित्सया

व्रियतां वर इति उक्ते मादृशो वां वृतः सुतः

द्विज आलि कुल सत् नाद स्तवकाः वन राजयः

संनिपत्य समुत्पाद्य दृश्यन्ते ऽनुगता इव

सुतं यशोदा शयने निधाय तद् सुताम् उपादाय पुनर् गृहान् अगात्

ववौ वायुः सुख स्पर्शः पुण्य गन्ध वहः शुचिः

रूपं च इदम् पौरुषं ध्यान धिष्ण्यम् मा प्रत्यक्षं मांस दृशाम् कृषीष्ठाः

विदितो ऽसि भवान् साक्षात् पुरुषः प्रकृतेः परः

स ते ऽवतारं पुरुषैः समर्पितं श्रुत्वा अधुना एव अभिसरति उदायुधः

निशीथे तमः उद्भूते जायमाने जनार्दने

ववर्ष पर्जन्य उपांशु गर्जितः शेषो अन्वगात् वारि निवारयन् फणैः

अहं सुतो वाम् अभवम् पृश्निगर्भ इति श्रुतः

पित्रोः सम्पश्यतोः सद्यो बभूव प्राकृतः शिशुः

उपेन्द्र इति विख्यातो वामन त्वात् च वामनः

युवां वै ब्रह्मणा आदिष्टौ प्रजा सर्गे यदा ततः

जातो भूयस् तयोः एव सत्यं मे व्याहृतं सति

देवक्याः शयने न्यस्य वसुदेवो ऽथ दारिकाम्
न एनान् उपनयेयुर् न अध्यापयेयुः न विवहेयुर् न याजयेयुः

यच् च किंचित् सगोत्राणां सर्वेषां च स शान्तिकम्
एवं दिन क्रमात् पीते विबुधैः तु निशाकरे

त्रयस्त्रिंशत् सहस्राणि देवाः सोमं पिबन्ति वै

अमावास्यां ततस् तस्याः अन्तरा पूर्यते पुनः

प्रक्षीयन्ते परस्य अन्तर् पीयमानाः कलाः क्रमात्

त्रि चक्र उभयतस् अश्वः च विज्ञेयः तस्य वै रथः

पान अर्थम् अमृतम् सोमं पौर्णमास्याम् उपासते
सम् ईक्षयन्तु तविषाः सुदानवो ऽपां रसा ओषधीभिः सचन्ताम्

प्र प्यायतां वृष्णो अश्वस्य रेतो ऽर्वान् एतेन स्तनयित्नुना इहि

समुत्पतन्तु प्रदिशो नभस्वतीः सम् अभ्राणि वात जूतानि यन्तु
यथा असः मित्र वर्धनः तथा त्वा सविता करत्

अभि त्वा वर्चसा असिचम् दिव्येन पयसा सह

या आपो दिव्याः पयसा मदन्ति या अन्तरिक्ष उत पार्थिवा याः
नित्यम् अभोज्यम्

भक्ष्याः प्रतुद विष्किर जालपादाः

वध्याश् च धर्म अर्थे

काक कङ्क गृध्र श्येनाः जलजा रक्त पाद तुण्डाः ग्राम्यकुक्कुट सूकराः
पुनर् तद् खर्परम् अधोमुख मुखाम् च मृदा लिप्तां मृद् वेष्टिताम् करीष अग्नौ ध्मापयेत् करीष वह्नौ इति अर्थः

अथवा इति समुच्चये
अथ ह यज् जनकश् च वैदेहो याज्ञवल्क्यश् च अग्निहोत्रे समूदाते तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वरं ददौ

अथ यत्र एनम् घ्नन्ति इव जिनन्ति इव हस्ती इव विच्छाययति गर्तम् इव पतति यद् एव जाग्रद् भयं पश्यति तद् अत्र अविद्यया मन्यते

तं ह सम्राड् एव पूर्वः पप्रच्छ

तद् वा अस्य एतत् आप्त कामम् आत्म कामम् अकामं रूपम् शोक अन्तरम्

अथ ये शतं कर्म देवानाम् आनन्दाः स एक आजान देवानाम् आनन्दः

उत इव स्त्रीभिः सह मोदमानो जक्षद् उत इव अपि भयानि पश्यन्

न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यत् शृणुयात्

एवम् एव इमम् आत्मानम् अन्त काले सर्वे प्राणा अभिसमायन्ति

तीर्णो हि तदा सर्वाञ् शोकान् हृदयस्य भवति

अ सङ्गः ह्य् अयं पुरुष इति

अत्र अयम् पुरुषः स्वयम् ज्योतिः भवति

यद् वै तन् न स्पृशति स्पृशन् वै तन् न स्पृशति

अथ उ खल्व् आहुर् जागरित देशे एव अस्य एष इति

स्वप्न अन्ते उच्चावचम् ईयमानो रूपाणि देवः कुरुते बहूनि

स यत् तत्र किंचित् पश्यत्य् अन् अन्वागतः तेन भवति

यद् वै तन् न विजानाति विजानन् वै तन् न विजानाति
प्रतिज्ञा मम विष्णोश् च दिव्या एषा सुर सत्तमाः

तन्मात्राणि च भूतानि तथा बुद्धीन्द्रियाणि च

भव संस्मरण उद्युक्ताः न ते दुःखस्य भाजनम्

तार पौत्रः महा तेजाः तारकस्य सुतो बली

एवं पाशुपतं कृत्वा सम्पूज्य परमेश्वरम्

पशवो न एव जायन्ते वर्ष मात्रेण देवताः

हत्वा भित्त्वा च भूतानि दग्ध्वा सर्वम् इदम् जगत्
दिव्ये योषणे बृहती सु रुक्मे अधि श्रियं शुक्रपिशं दधाने

व्य् उ प्रथते वितरं वरीयो देवेभ्यो अदितये स्योनम्

देवीर् द्वारो बृहतीर् विश्वमिन्वा देवेभ्यो भवत सु प्रायणाः
अमूर्तं रुद्र कथितं हन्त मूर्तं ब्रवीमि अहम्

हरिः उवाच

तस्मात् त्वम् अपि देवेश विष्णुं चिन्तय शङ्कर
तान् बभाषे पुत्रान् प्रजाः सृजत पुत्रकाः

इति ते वर्णितः क्षत्तः काल आख्यः परमात्मनः

न ह्य् एधन्ते प्रजा नूनं दैवम् अत्र विघातकम्

क्रोधं दुर्विषहं जातं नियन्तुम् उपचक्रमे

तस्मै नमो भगवते य इदं स्वेन रोचिषा

सो ऽवध्यातः सुतैर् एवं प्रत्याख्यात अनुशासनैः

नामानि कुरु मे धातः स्थानानि च जगद्गुरो

सनकं च सनन्दं च सनातनम्

तन् न ऐच्छत् मोक्ष धर्माणः वासुदेव परायणाः

च वाजपेयं सगोसवम्

मैत्रेय उवाच

ब्रह्मा अवभाति विततो नाना शक्ति उपबृंहितः

त्रिष्टुम् मांसात् स्नुतो ऽनुष्टुब् जगत्य् अस्थ्नः प्रजापतेः

न्यासे कुटीचकः पूर्वं हंस निष्क्रियौ
तं प्रतिगृह्य दक्षिण ऊरौ निधाय उपरि अक्षम् पवित्रम् अपहृत्य पवयति

बार्हस्पत्यम् असि वानस्पत्यं प्रजापतेर् मूर्धा अत्यायु पात्रम् इति
प्रक्षाल्यमानौ सुभगौ सु पत्न्याः प्रजां पशून् दीर्घम् आयुश् च धत्ताम् इति

ये जयन्ति ते बलीयांस एव मन्यन्ते

या अकृन्तंस् त्वष्टा वास इत्य् अहतेन आच्छादयति
सा लसीका स्पृशेद् यद् यत् तत् तत् पाकम् उपैति च

गर्भे ऽनिलात् संकुचिता शष्कुली कुचिकर्णकः

पिप्पली सर्वजं शूलं विदारी कुचिकर्णकः

प्राप्य श्रोत्र सिराः कुर्यात् शूलम् स्रोतसि वेगवत्
यद् ऋक्समे सह कुर्यात् प्रजननं वा ऋक्समं प्रजनन एव एतत् प्रजननं भूयो ऽकृषि जायां जायायाम् अभ्यावक्ष्ये बहुर् भविष्यामि प्रजनिष्य इत्य् एव तत्र ध्यायेत्

तस्माद् एतानि निधनानि न समर्पयेन् न इद् असानि इति

स एव आर्तिम् आर्च्छति य एवं विद्वांसम् उपवदति
शतं च दश च एकः च सहस्राणि च विंशतिः

सप्तधा नवधा च एव पुनश् च एकादश स्मृतः
तस्य ह त्रीणि मुखान्य् आसुस् सोम पानम् एकं सुरा पानम् एकम् अन्न अदनम् एकम्
अथ एनाम् दर्श पौर्णमासिकेन संस्कारेण संस्करोति यद् अन्यत् संनमनात्

हराशयाम् एव जुहोति
शक्त्या अशक्त्या अथ वा बुद्ध्या समृद्ध्या च यद् आत्मने

उपासत इन्द्र मुख्यान् देव आदीन् न यथा एव माम्

समान कर्म आचरणम् पतितानां न पातकम्

इत्य् अस्या हृदयं लोके न अन्यः मद् वेद कश्चन

ततो ऽस्य स्व अर्थ विभ्रंशः मूर्छितस्य मृतस्य च

कर्मण्यो गुणवान् कालो द्रव्यतः स्वत एव वा

यथा ऊर्णनाभिः हृदयाद् ऊर्णाम् उद्वमते मुखात्

तस्य अन्ते इह भूयास्म महाशाला महाकुलाः

औत्पत्तिको गुणः सङ्गो न शयानः पतत्य् अधः

शुद्धि अशुद्धी विधीयेते समानेष्व् अपि वस्तुषु

विचित्र भाषा वितताम् छन्दोभिश् चतुर् उत्तरैः
एतद् एव आदित्य उपस्थानम्

नित्यं प्रयुञ्जीत

नमः पाराय सुपाराय महापाराय वारयिष्णवे नमः

अब्भक्षस् तृतीयः स कृच्छ्रातिकृच्छ्रः

अथ अपरम् त्रि अहम् नक्तं भुञ्जीत

यावत् सकृद् आददीत तावद् अश्नीयात्
तम् एतद् उद्गाता यजमानम् ॐ इत्य् एतेन अक्षरेण अन्ते स्वर्गे लोके दधाति
तत् आहुः यस्य सायंदुग्धम् सांनाय्यम् दुष्येत् वा अपहरेत् वा का तत्र प्रायश्चित्तिः इति

अतस् अन्याम् इष्टिम् अनुल्बणाम् तन्वीत

सा तत्र प्रायश्चित्तिः
इति एतानि मया उक्तानि नव वर्षाणि भारते

तेभ्यः तु कथयामास उत्तर श्रवणम् तदा

स्कन्नं तु काञ्चनं शुभ्रं जायते देव भूषणम्

कृपा च पाशिनी च एव तु ताः

अन्ये तेभ्यः परिज्ञाता ह्रस्वा ह्रस्व उपजीविनः

तिर्यञ्चम् ऊर्ध्वम् तु विस्तीर्णः सहस्राणि दश एव तु

पर्णाशा नर्मदा च एव कावेरी महती तथा

गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणी च वञ्जुला

जम्बु वर्षः किम्पुरुषः सु महा नन्दन उपमः

सेतुकाः सूतिकाः च एव कु पथिनाम् वाजि वासिकाः

ऋषय ऊचुः

विन्ध्यः च पारियात्रः च इति एते कुल पर्वताः

न क्षुधा न क्लमो वा अपि न दुःखं च तथाविधम्

उत्तर श्रवणम् भूयः प्रब्रूहि वदतां वर

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिः च इति चतुर्युगम्
ते यत् प्रत्यवक्ष्यन् यस्माद् वयम् एवंविदश् च स्म एवंविदश् च नो याजयन्ति तेन अस्मासु सर्वैर् वीरैः सह वीर आजायत इति

अथ यत इदम् उदन्तान् एवंविदश् च सचन्त एवंविदश् च एनान् याजयन्ति ततो ह अर्वाचीनम् उदन्तेषु सर्वैर् वीरैः सह वीर आजायते
एकविंशत्या यवैः कृशरं रन्धयति युतम् अन्यत् प्रपाकम् च
तस्या आहुतेर् हुतायै पुरुषो ऽमुं लोकं सम्भवति

स यदा उपतापी स्याद् यत्र अस्य समं सु भूमि स्पष्टं स्यात् तद् ब्रूयाद् इह मे ऽग्नीन् मन्थत इति
अथ एनाम् पूर्वया द्वारा उपनिष्क्रमय्य अपरया द्वारा सदः प्रपाद्य जघनेन नेष्टुर् धिष्णियम् अ संचरे सामपथे पन्नेजनीः सादयति वसुभ्यो रुद्रेभ्य आदित्येभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यः पन्नेजनीः सादयामि यज्ञाय वः पन्नेजनीः सादयामि इति

अथ अग्नीधे आदधाति षडवत्तम्

स यत्र अच्छावाकस्य अभिजानाति उप उ अस्मान् ब्राह्मणान् ब्राह्मणा ह्वयध्वम् इति तद् आह होतर् अच्छावाको वा अयम् उपहवम् इच्छते तम् उपह्वयस्व इति

यद् अशना स्यात् पत्नी पत्नीशाले

तान्य् आ तृतीयसवनात् परिशेरे

उपहूतायाम् इडायाम् अन् आहितम् अग्नीधे भवति

वषट्कृत अनुवषट्कृते हुत्वा हरति भक्षम्

प्राश्नन्ति
अरण्योर् अग्नीन् समारोप्यते आप्नानेन निर्हृत्य निर्मन्थ्येन आहिताग्निम्

एष वै यजमानस्य प्रजापतिर् यद् उद्गाता इति हि आह
बृहत् पृष्ठः चेत् तृतीयात् साहस्रात् प्रातःसवनं

अरण्येगेये तृचयोः

बृहत् पृष्ठम् विश्वजितम्

पञ्च अयन मासान् कृत्वा दश रात्र मिश्रात् अभिप्लवम् उद्धरेत्

आभिजितानि पृष्ठानि

तस्य महादिवाकीर्त्यम्

उत्तमं संभार्यं कुर्वन् सप्तमान् मासान् पृष्ठ्य अभिप्लवान् उद्धरेत्

आभिजितानि पृष्ठानि

गोः ककुभ् उष्णिहौ
ततः सर्व गुण उदर्के सानुकूल ग्रह उदये

अनुवर्तिता स्विद् यशसा साधु वादेन सत्तमाः

अधिजह्रुः मुदम् राज्ञः क्षुधितस्य यथा इतरे

शौनक उवाच

हित्वा इदम् नृप गङ्गायां यास्यति अद्धा अकुतोभयम्

आपूर्यमाणः पितृभिः काष्ठाभिः इव सो ऽन्वहम्

सम्पदः क्रतवो लोका महिषी भ्रातरो मही
केन धूम रोधेन सैन्धव आर्द्र मृदा लेपेन वा ताभ्यां शिला माक्षिकाभ्याम् उभाभ्यां तालक योग वत् साधितः सन् सूतः शुक्ल वर्णः भवेद् इति
स यज्ञं पाहि स यज्ञपतिं पाहि स मां पाहि स मां कर्मण्यं पाहि इति आह

सकृत् सकृत् संमार्ष्टि

यत् शीर्ष्णा शीर्षक्तिमान्त् स्यात्

अग्नि मुखान् एव ऋतून् प्रीणाति
अभीपतो वृष्ट्या तर्पयन्तम् आ नो गोष्ठे रयिष्ठां स्थापयाति
न एते विपर्यस्यति

याः प्रायणीयायां पुरोनुवाक्यास् ता उदयनीयायां याज्याः करोति

ततिर् वै यज्ञस्य प्रायणीयम्
प्रजाम् उत्पादयेद् युक्तः स्वे स्वे वर्णे जित इन्द्रियः

स्वाध्यायेन ऋषीन् पूज्य सोमेन च पुरंदरम्

तस्माद् यत्नवान् प्रजाम् उत्पादयेत्

तस्मात् प्रजा संतानम् उत्पाद्य फलम् अवाप्नोति
मृत्युः बुद्धिमता अपोह्यः यावत् बुद्धि बल उदयम्

कंसः तुष्ट मनाः राजन् प्रहसन् इदम् अब्रवीत्

एवं स सामभिः भेदैः बोध्यमानः ऽपि दारुणः

दृष्ट्वा सम त्वम् तत् शौरेः सत्ये च एव व्यवस्थितिम्

नन्द आद्याः ये व्रजे गोपा याः च अमीषाम् च योषितः

क्व वासं ज्ञातिभिः सार्धं कृतवान् सात्वताम् पतिः

गौः भूत्वा अश्रु मुखी खिन्ना क्रन्दन्ती करुणं विभोः

उग्रसेन सुतः कंसः स्वसुः प्रिय चिकीर्षया

पूजयामास वै शौरिः बहु मान पुरःसरम्

पुरुषं पुरुषसूक्तेन उपतस्थे समाहितः

कथितो वंश विस्तारः भवता सोम सूर्ययोः

एषा तव अनुजा बाला कृपणा पुत्रिका उपमा

भ्रातरं च अवधीत् कंसम् मातुः अद्धा अतदर्हणम्

भूमेः भारायमाणानाम् दैत्यानां च वध उद्यमम्

जुगोप कुक्षिं गत आत्त चक्रः मातुः च मे यः शरणं गतायाः

पुत्रान् समर्पयिष्ये ऽस्या यतस् ते भयम् उत्थितम्

एतत् अन्यत् च सर्वं मे मुने कृष्ण विचेष्टितम्

यदु पुर्याम् सह अवात्सीत् पत्न्यः कति अभवन् प्रभोः

अथ काल उपावृत्ते देवकी सर्व देवता

वक्तारं प्रच्छकं श्रोतॄन् तत् पाद सलिलम् यथा
सारात् सारः हि भगवान् विष्णुः सर्ग आदि कृत् विभुः

नैमिषे हरिम् ईजानाः ऋषयः शौनक आदयः

न्याय वैद्यक गान्धर्वम् धनुर्वेदो ऽर्थशास्त्रकम्

ब्रह्माणं वह्निम् इन्द्र आदीन् वासुदेवं नमामि अहम्

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषां गतिः
शोष मोह ज्वर आदि अन्य दीर्घ रोग उपसर्गात्

छर्दनं हि अम्ल पित्तस्य धूम कल्पितकः ज्वरः

सर्वेषु तद् प्रकोपः हि सम्यक् धातु प्रशोषणात्

हृदयं सततं च अत्र क्रकचेन इव दीर्यते

सर्व देह भ्राम उत्कम्प ताप हृद् दाह मोह कृत्
सिषिचुर् यानि जलदा जलेन जलदागमे

द्वाव् अनर्थौ स लभते प्रेत्य च इह च मानवः

नूनं त्रिदश लोक स्थम् मेघ काल सुख उषितम्

सृमराः पिचुकाश् च एव केतक्यश् च समन्ततः

तत एतन् मम वचः क्रियताम् अ विचारितम्

स्यात् तु साम्ना भवेत् प्रीतिर् भवतां वैभवाय च

मेघस्य पयसो दाता पुरुहूतः पुरंदरः
हिरण्य उल्ब आसीद् यो अग्रे वत्सो अजायत

य ईशे ऽस्य द्वि पदः यश् चतुर् पदः तस्मै देवाय हविषा विधेम
ग्रहणं गुण अर्थम् उत्तरवेदि अग्नि निधानात्

उत्तरवेदेर् वा

तेष्व् अग्निं निदधाति

न वा

अमुम् इत्य् अभिचरन्
एवं वेदना संज्ञा संस्काराः

बहु जनस्य च ते कुशल मूलानि अवरोपयिष्यन्ति यत् उत अनुत्तरायाम् सम्यक्संबोधौ

विज्ञानम् अचिन्त्यम् इति अपि सुभूते न संजानीते चरति प्रज्ञापारमितायाम्

तत् कस्य हेतोः तथा हि सुभूते इमां प्रज्ञापारमिताम् उद्गृह्णताम् धारयतां वाचयतां पर्यवाप्नुवतां प्रवर्तयतां देशयताम् उपदिशताम् उद्दिशताम् सु आध्यायताम् लिखतां च कुल पुत्राणाम् कुल दुहितॄणाम् च मारः पापीयान् औत्सुक्यम् आपत्स्यते अन्तरायम् कर्तुम्

नचिरेण बत अयम् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो व्याकरणं प्रतिलप्स्यते अनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः इति

व्यवलोकिताः ते शारिपुत्र तथागतेन बुद्ध चक्षुषा

तत् यथा अपि नाम भगवन् स्त्री गुर्विणी गुरु गर्भा

अथ खलु आयुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तम् एतत् अवोचत् प्रतिभाति मे भगवन् प्रतिभाति मे सुगत औपम्य उदाहरणम्

तत् कस्य हेतोः बलानि हि शारिपुत्र अचिन्त्यानि वैशारद्यानि अपि अचिन्त्यानि बुद्ध धर्माः अपि अचिन्त्याः सर्वज्ञ ता अपि अचिन्त्या सर्व धर्माः अपि अचिन्त्याः

न हि भगवन् परीत्त कुशल मूलेन अ परिपृच्छक जातीयेन अ श्रुत्वा बुद्धानां भगवतां संमुखीभावतः पूर्वम् अ चरितवता इह एव इयम् एवम् गम्भीरा प्रज्ञापारमिता अधिमोक्तुं शक्या

तत् कस्य हेतोः एवं हि एतत् सुभूते भवति यत् महा रत्नानाम् बहवः अन्तरायाः उत्पद्यन्ते

एनाम् एव च ते कथां करिष्यन्ति एनाम् एव च कथाम् अभिनन्दिष्यन्ति यत् उत अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् आरभ्य

न स कश्चिद् धर्मः यो न ज्ञातो न सा काचिद् चर्या सत्त्वानां या न विज्ञाता यत्र हि नाम अनागतानाम् अपि बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां चर्या ज्ञाता बोधि छन्दिकानाम् अध्याशय सम्पन्नानाम् आरब्ध वीर्याणाम्

चिर यान सम्प्रस्थिताः ते शारिपुत्र बोधिसत्त्वा महासत्त्वा वेदितव्याः य इमां प्रज्ञापारमितां श्रोष्यन्ति लिखिष्यन्ति उद्ग्रहीष्यन्ति धारयिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति पर्यवाप्स्यन्ति प्रवर्तयिष्यन्ति देशयिष्यन्ति उपदेक्ष्यन्ति उद्देक्ष्यन्ति सु आध्यास्यन्ति तथत्वाय शिक्षिष्यन्ते तथत्वाय प्रतिपत्स्यन्ते तथत्वाय योगम् आपत्स्यन्ते

एवम् एव भगवन् यदा बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य इयम् गम्भीरा प्रज्ञापारमिता उपवर्तते दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय श्रवणाय शृण्वतः च एनाम् रमते चित्तम् अस्याम् प्रज्ञापारमितायाम् अर्थिक तया च उत्पद्यते तदा वेदितव्यम् इदम् भगवन् नचिरेण बत अयम् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो व्याकरणं प्रतिलप्स्यते अनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः इति

विज्ञानं शारिपुत्र गम्भीरम् इति न तिष्ठति

अथ खलु शक्रो देवानाम् इन्द्रः भगवन्तम् एतत् अवोचत् कथं भगवन् प्रज्ञापारमितायां चरन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितायां स्थितो भवति कथं प्रज्ञापारमितायां चरन् प्रज्ञापारमितायां योगम् आपद्यते एवम् उक्ते भगवान् शक्रं देवानाम् इन्द्रम् एतत् अवोचत् साधु साधु कौशिक

अधिष्ठिताः ते शारिपुत्र तथागतेन

एवम् अस्याम् प्रज्ञापारमितायां योगम् आपत्तव्यम्

अधर्मम् अपि न समनुपश्यति चरति प्रज्ञापारमितायाम्

बहु बुद्ध पर्युपासिताः ते कुल पुत्राः कुल दुहितरः च भविष्यन्ति

स निष्क्रम्य पश्येत् पूर्व निमित्तानि गोपालकान् वा पशुपालकान् वा सीमा वा आराम संपदः वा वन संपदः वा ततस् अन्या अपि वा निमित्तानि यैः निमित्तैः ग्रामः वा नगरं वा निगमो वा सूच्येत

आश्चर्यं भगवन् स्यात् यत् एनाम् प्रज्ञापारमिताम् उद्गृह्णताम् धारयतां वाचयतां पर्यवाप्नुवतां प्रवर्तयतां देशयताम् उपदिशताम् उद्दिशताम् सु आध्यायताम् लिखतां च कुल पुत्राणाम् कुल दुहितॄणाम् च बहवः अन्तरायाः उत्पद्येरन्

ज्ञाताः ते शारिपुत्र तथागतेन

इदम् अपि ते शारिपुत्र बुद्ध अनुभावेन प्रतिभाति

कः पुनर्वादः अत्र यः श्रुत्वा च उद्ग्रहीष्यति धारयिष्यति वाचयिष्यति पर्यवाप्स्यति प्रवर्तयिष्यति देशयिष्यति उपदेक्ष्यति उद्देक्ष्यति सु आध्यास्यति
बलं वीर्यं पुरस्तात् त्रिष्टुप्

आग्नेयं क्रतुम् अन्वाह

तद् अमुं लोकम् आप्नोति
एतत् सत्यं पुनः सत्यम् एवम् ज्ञात्वा न मुह्यति

एष सर्वं सृजति आदौ पाति हन्ति च केशवः

चतुर्थो वासुदेवस्य मूर्तिः ब्राह्मा इति संज्ञिता

अपान्तरतमाः पूर्वं स्व इच्छया हि अभवत् हरिः

तामसस्य अन्तरे च एव सम्प्राप्ते पुनर् एव हि

द्वितीया काल संज्ञा अन्या तामसी शेष संज्ञिता

तथा अवतारान् धर्म अर्थम् ईशानस्य कलौ युगे

नारायण आख्यः ब्रह्मा असौ करोति सः

सुमेधा विरजाः च एव हविष्मन्त् उत्तमः मधुः
महापातक युक्तः अपि लोकम् आप्नोति शांकरम्

अतः परं प्रवक्ष्यामि घृताचलम् अनुत्तमम्

ईश्वर उवाच

संयोगात् घृतम् उत्पन्नम् यस्मात् अमृत तेजसोः

अधिवासन पूर्वम् च तद्वत् होम सुर अर्चनम्
अध्यूषुश् च्युत कुसुम आचिताम् सहाया वृत्रारेर् अविरल शाद्वलाम् धरित्रीम्

सा तूर्य ध्वनित गभीरम् आपतन्ती भूभर्तुः शिरसि नभोनदी इव रेजे

सम्प्रापे निसृत मद अम्बुभिः गज इन्द्रैः प्रस्यन्दि प्रचलित गण्डशैल शोभा

आसेदे दश शत लोचन ध्वजिन्याः जीमूतैर् अपिहित सानुः इन्द्रकीलः

निःसङ्गं प्रधिभिर् उपाददे विवृत्तिः सम्पीड क्षुभित जलेषु तोयदेषु

आकीर्णा मुख नलिनैः विलासिनीनाम् उद्भूत स्फुट विशद आतपत्र फेना

आरोढुः समवनतस्य पीत शेषे स आशङ्कम् पयसि समीरिते करेण

कान्तानां गगन नदी तरंग शीतः संतापं विरमयति स्म मातरिश्वा

आतेने वन गहनानि वाहिनी सा घर्म अन्त क्षुभित जला इव जह्नुकन्या

रामाणाम् उपरि विवस्वतः स्थितानां न आसेदे चरित गुण त्वम् आतपत्रैः

संमार्जन्न् अरुण मद स्रुती कपोलौ सस्यन्दे मद इव शीकरः करेणोः

स उत्कण्ठैः अमर गणैः अनुप्रकीर्णान् निर्याय ज्वलित रुचः पुरान् मघोनः
अथ एताः त्रि अक्षराः एक पदाः भवन्ति विष्णोश् छन्दो भुरिजः शक्वर्य इति

वज्रो वै षोडशी

आ तिष्ठ वृत्र हन् रथम् इत्य् एता वा अनुष्टुभः
धर्म नैपुण्य कामानाम् पूति गन्धे च नित्यशः

प्रतिषेधत्सु च अधर्मात् हितम् च उपदिशत्सु अपि

न च एव अस्य अनुकुर्वीत गति भाषण चेष्टितम्

छिद्राणि एतानि विप्राणां ये ऽनध्यायः प्रकीर्तिताः

आसने शयने याने न एव तिष्ठेत् कदाचन

कामं लोभं भयं निद्रां गीत वादित्र नर्तनम्

अष्टका आद्यासु अधीयीत मारुते

आहरेद् यावदर्थानि भैक्ष्यं च अहरहर् चरेत्

अन्तः शव गते ग्रामे वृषलस्य च सन्निधौ

प्रादुष्कृतेषु अग्निषु तु विद्युत् स्तनित निस्वने

मोह जालम् अपहाय सो ऽमृतो याति तत् पदम् अनामयम् शिवम्

मोहात् वा यदि वा लोभात् त्यक्तेन पतितो भवेत्

तदा विद्यात् अनध्यायम् अनृतौ च अभ्र दर्शने

गायत्रीम् अपि अधीयीत गत्वा अरण्यम् समाहितः

न आसीनः न च भुञ्जानो न तिष्ठन् न पराङ्मुखः

शक्तो स्वः साधुः अध्याप्याः दश धर्मतः

विद्युत् स्तनित वर्षेषु महा उल्कानाम् च संप्लवे

यथाकालम् अधीयीत यावत् न विमना गुरुः

उत्पथ प्रतिपन्नस्य मनुः त्यागम् समब्रवीत्
प्रवृतः प्रवृतः प्रवृत होमौ जुहोति जुष्टो वाचो भूयासम्
उष्ण अम्बु तप्तम् भैषज्यं प्रणाड्या पिचुना अथवा

नासा हि शिरसो द्वारं तेन तद् व्याप्य हन्ति तान्

जीवन्ती जल देवदारु जलद त्वच् सेव्य गोपी हिमम्

एकाह अन्तरम् अन्यत्र सप्ताहं च तद् आचरेत्
सर्वाभिः ह अस्य समृद्धिभिः समृद्धम् हव्यम् देवान् अप्येति यः एवम् वेद

प्रस्थितस्य इति रूप समृद्धा

स्विष्टकृतम् यजति
यत् ह वा उद्गातुर् यज्ञ ऊनं वा अतिरिक्तम् वा कुर्वतो मीयते यम लोकम् ह वा अस्य तद् गच्छति

स यदा उष्णम् उद्गृह्णात्य् अथ ह इदम् उपर्य् उष्णो भवत्य् अध उ ह तदा शीतो भवति
एवं ह आथर्वणानाम् ओदनसवानाम् आत्मन्य् एव जुह्वति न परस्मिन्

तं वा एतं धी क्षितम् सन्तं दीक्षित इत्य् आचक्षते परोक्षेण

ये प्रत्युत्थेया अभिवाद्यास् त एनम् आविष्टा भवन्त्य् अथर्व अङ्गिरसः
अनाधृष्यम् इत्य् आह

प्राणम् एव तेन प्रीणाति

देवानां ह्य् एतद् ओजः
पूय आस्रवे मलाः स अस्राः वर्त्म संधेः कनीनकात्

तत् छेद्यम् असित प्राप्तम् मांस स्नाव सिरा आवृतम्

रक्तराजि ततम् शुक्लम् उष्यते यत् स वेदनम्

स्रावयन्ति मुहुः पूयं स अस्रम् त्वच् मांस पाकात्

चर्म उद्दाल वत् उच्छ्रायि दृष्टि प्राप्तम् च वर्जयेत्

गुरुः स्निग्धो अम्बु बिन्दु आभः बलासग्रथितं स्मृतं

मल अक्त आदर्श तुल्यम् वा सर्वं शुक्लं स दाह _

पित्तं कृष्णे ऽथवा दृष्टौ शुक्रं तोद अश्रु रागवत्
सर्वतः श्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति

कर्मणा मनसा वाचा यत् अभीक्ष्णम् निषेवते

एवं जीवाः तु तैः पापैः तप्यमानाः स्वयम् कृतैः

यथा हि अपः तु संछिन्नाः संश्लेष्मम् उपयान्ति वै

तस्य रूपं प्रवक्ष्यामि यथा आह भगवन्त् प्रभुः

पुनर् अष्टगुणः च अपि सूक्ष्मेषु एव विधीयते

अष्ट शक्ति समायुक्तम् अष्टमूर्तिम् अजम् प्रभुम्

ततः स्व कर्मभिः पापैः निरयम् सम्प्रपद्यते

पश्यन्ति युक्त्या हि अचल प्रकाशम् तद् भाविताः तेजसा दीप्यमानम्

अणु त्वात् तु परः सूक्ष्मः सूक्ष्म त्वात् अपवर्गिकः

ताभिः च अष्टविधाः रुद्राः चतुःषष्टिविधाः पुनः

कालेन कललं च अपि बुद्बुदं सम्प्रजायते

वायुः संभवते खात् तु वातात् भवति वै जलम्

अथ चेद् लुप्त धर्मा तु स अवशेषैः स्व कर्मभिः

मर्मसु छिद्यमानेषु वेदना आर्तस्य देहिनः

सर्वतः पाणि पादम् तत् सर्वतस् अक्षि शिरस् मुखम्

तत्र सूक्ष्म प्रवृत्तिः तु पञ्च भूत आत्मका पुनः

त्रैलोक्ये सर्व भूतेषु यथा अस्य नियमः स्मृतः

ईशो भवति सर्वत्र प्रविभागेन योग विद्

रुद्रो वै हि आत्मनः प्राण एवम् आप्याययेत् स्वयम्

विश्व गन्धम् विश्व माल्यम् विश्व अम्बर धरम् प्रभुम्
पञ्च अरत्निः पञ्चदश पर्यन्तः सोमे दश सप्त चतुर्दश वर्जम्

अन् अक्ष स्तम्भम् वृश्चति

खदिर अभावे सोम इतरान्

अपरिमितो वा

चतुर् अरत्निः वा

अभिमन्त्रण शेषः वा अविशेष उपदेशात्

सप्तदश वाजपेये

द्वि अङ्गुलम् त्रि अङ्गुलम् वा तर्द्म अतिक्रान्तम् यूपस्य
विप्रान् च दक्षिणां दत्त्वा स्वयं च अथ पयः पिबेत्

खर्जूरं नारिकेलं वा प्राशयेत् मातुलुङ्गकम्
तत्र च आपानक अन्ते नगर स्त्रियः यथा परिचयम् अन्तःपुरिकाणां पृथक् पृथग् भोग आवासकान् प्रविश्य कथाभिर् आसित्वा पूजिताः प्रपीताः च उप प्रदोषम् निष्क्रामयेयुः

अष्टमी चन्द्र कौमुदी सुवसन्तक आदिषु पत्तन नगर खर्वट योषिताम् ईश्वर भवने सह अन्तःपुरिकाभिः प्रायेण क्रीडा

अभय श्रवणात् च सम्प्रहृष्टां प्रणिहिता राज दासी इति समानं पूर्वेण

यस्मिन् वा विज्ञाने प्रयोज्या विख्याता स्यात् तद् दर्शन अर्थम् अन्तःपुरिका स उपचारम् ताम् आह्वयेत्
पृथुः उवाच

ब्रह्मा ब्रह्म मयम् वर्म भारती हारम् उत्तमम्

ब्रह्मा जगद्गुरुः देवैः सह आसृत्य सुर ईश्वरैः

महत् गुणान् आत्मनि कर्तुम् ईशः कः स्तावकैः स्तावयते ऽसतो ऽपि

वैन्यस्य दक्षिणे हस्ते दृष्ट्वा चिह्नं गदाभृतः

इयं च लक्ष्म्याः सम्भूतिः पुरुषस्य अनपायिनी

सो ऽभिषिक्तो महा राजः सु वासाः साधु अलंकृतः

एष साक्षात् हरेः अंशः जातो लोक रिरक्षया
या दैवीः चतस्रः प्रदिशो वात पत्नीः अभि सूर्यो विचष्टे

नक्षत्र नाम द्वितीयं स्याद् अन्यतरद् गुह्यं स्यात्

त्वम् अग्ने अयासि

अन्यतरेण एनम् आमन्त्रयीरन्
मध्यमया उपसदा प्रचर्य उत्तरवेद्यै काले खलेवालीं मापयति

आहवनीयं प्रणीय सदः हविर्धाने संमिनोति
अनुहाय तपसा मन्युना च उत दूराद् अव भिन्दन्त्य् एनम्

न एताम् ते देवा अददुस् तुभ्यं नृपते अत्तवे

अक्ष द्रुग्धः राजन्यः पाप आत्म पराजितः

अग्निर् वै नः पदवायः सोमो दायाद उच्यते

न ब्राह्मणः हिंसितव्यः अग्निः प्रिय तनोः इव

यो ब्राह्मणं मन्यते अन्नम् एव स विषस्य पिबति तैमातस्य
पूर्वाम् पौर्णमासीम् उपवसेत्

याम् पर्यस्तम् इयात् अभ्युदियात् इति सा तिथिः

या पूर्वा पौर्णमासी सा अनुमतिः

पूर्वाम् पौर्णमासीम् उपवसेत् इति पैङ्ग्यम्
यथा उक्त हेतु अभावात् च न अच्छ पेयः विचारणा

निशि अन्यथा वात कफात् रोगाः स्युः पित्ततो दिवा

औषधं स्नेहनं प्रायो विपरीतं विरूक्षणम्

अथ अतस् स्नेहविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

घृतात् तैलं गुरु वसा तैलान् मज्जा ततो ऽपि च

ह्रस्व मध्य उत्तमाः मात्राः ताः ताभ्यः च ह्रसीयसीम्
अग्निं दूतं वृणीमह इति द्वितीयस्य अह्नः आज्यम् भवति कुर्वद् द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्य अह्नः रूपम्

विश्वानरस्य वस् पतिम् इन्द्र इत् सोम पाः एक इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपद् अनुचरौ वृधन्वत् च अन्तर्वत् च द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्य अह्नः रूपम्
तथ्यम् एतन् मम वचः शृणु त्वं वदतां वर

धरत्सु उत्सन्न भूतेषु तेषु ते न अस्ति कारणम्

ते ऽन्योन्यं न अवबुध्यन्त देवान् वा वाहनानि वा

दहनः सर्व भूतानाम् स देव असुर रक्षसाम्

सृजध्वं मानसान् पुत्रान् प्राजापत्येन कर्मणा

एवम् आत्मानम् आत्मा मे द्वितीयं जनयिष्यति

क्व दाराः क्व च संयोगः क्व च भाव विपर्ययः

भवांस् तु तपसा श्रेष्ठः प्रजापति सम द्युतिः

अहं तु तव पुत्रस्य तव च एव महाव्रत

ब्रह्मचर्यं समाधत्ते किम् अतः परमं तपः

एषो ऽग्निर् अन्तकालस्य सलिल आशी मया कृतः

मायाम् एतां हनिष्यामि त्वद् प्रसादात् न संशयः

न अस्ति लोके यशः मूलम् ब्रह्मचर्यात् परं तपः

न अस्ति योगं विना सिद्धिर् न अस्ति सिद्धिं विना यशः

अस्माकं तु वनं वृत्तिर् वन्य आश्रम निवासिनाम्

दानवं देव सदनम् तमः भूतम् इव आबभौ

ये स्थिता ब्रह्मचर्येण ब्राह्मणा दिवि ते स्थिताः

दार योगम् विना स्रक्ष्ये पुत्रम् आत्म तनूरुहम्

सा ददाह तमः सर्वं माया मय विकल्पिता
इह धृतिर् इह विधृतिर् इह रम इह रमताम्

इति प्रत्याह

इति यो अस्य अपचितिम् करिष्यन् भवति तम् अभ्यागच्छन् समीक्षते

कूर्चः

इति दिश उपतिष्ठते

इन्द्रस्य त्वा वज्रेण अभ्युपविशामि वह कालं वह श्रियं मा अभिवह हस्ती असि हस्ति यशसम् असि हस्ति वर्चसम् असि हस्ति यशसि हस्ति वर्चसी भूयासम्

अथ अस्मै

अयं वाम् अश्विना रथो मा दुःखे मा सुखे रिषत्

सर्वे कामा अभियन्तु नः प्रिया अभिस्रवन्तु नः प्रियाः
यज्ञ इति

कतमो ऽध्यर्ध इति

कस्मिन् नु हृदयं प्रतिष्ठितम् इति

अ शीर्यः न हि शीर्यते

वद एव शाकल्य तस्य का देवता इति

स वरुणः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति

इम एव त्रयो लोकाः

एषु हि इमे सर्वे देवा इति

त्रयस्त्रिंशद् इति

कतमे ते त्रयश् च त्री च शता त्रयश् च त्री च सहस्रा इति

स आदित्यः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति

तस्माद् अपि दीक्षितम् आहुः सत्यं वद इति

वरुण इति ह उवाच

स एष न इति न इति आत्मा

हृदये ह्य् एव सत्यं प्रतिष्ठितं भवति इति

कतमे ते त्रयो देवा इति

कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिर् इति

तस्मात् तद् आतृण्णात् प्रैति रसो वृक्षाद् इव आहतात्

ॐ इति ह उवाच

दिश इति ह उवाच
कुलत्थ जूर्ण श्यामाक यव मुद्ग मधूदकम्

एभिर् एव आमयैः आर्तान् हीन स्थौल्य बल आदिकान्

बुद्धि मेधा स्मृति करम् च दीपनम्

समीकरोति विषमान् शमनं तच् च सप्तधा

समीरण आतप आयासैः किम् उत अल्प बलैः नरान्

यद् ईरयेद् बहिर् दोषान् पञ्चधा शोधनं च तत्
शिवः कपोत इषितो नो अस्त्व् अनागा देवाः शकुनो गृहं नः
विराजं सम्पद्यते
आहृताः अस्माकम् वीरौ आ पत्नीः इदम् अस्तकम्

आजग्मुषः अनुमते नि यच्छ