tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
प्रतिकृतिम् आवलेखनीं दार्भ्यूषेण भाङ्ग ज्येन कण्टक शल्यया उलूक पत्त्रया असित अल काण्डया हृदये विध्यति

येन वेहद् इति बाणं मूर्ध्नि विबृहति बध्नाति
अन्नं वै पूषा अन्नाद्यस्य उपाप्त्यै

ऐन्द्रः सप्तमः

पौष्णश् चतुर्थः
तस्य प्रजापतेः पुरुषं प्रतिजगृहुषस् सप्तमम् इन्द्रियस्य अपाक्रामत्

त एतं ग्रहम् अगृह्णत

तस्य उत्तानस्य आङ्गिरसस्य अ प्राणत् प्रतिजगृहुषः षष्ठम् इन्द्रियस्य अपाक्रामत्

य एतद् विद्वान् पुरुषं प्रतिगृह्णाति सप्तमम् इन्द्रियस्य उपधत्ते

तस्य बृहस्पतेर् वासः प्रतिजगृहुषः पञ्चमम् इन्द्रियस्य अपाक्रामत्

ते देवास् स्वर् इत्वा व्यतृष्यन्
पुराणा जाङ्गलैर् मांसैर् भोज्या यूषैः च संस्कृतैः

देशानाम् आमयानां च विपरीत गुणम् गुणैः

तस्मात् साधारणः सर्वो विधिः वर्षासु शस्यते

घृतं पयः सशाल्यन्नं भजन् ग्रीष्मे न सीदति

हेमन्ते अभ्यस्यतः तोयम् उष्णम् च आयुः न हीयते

इह खलु संवत्सरं षष् अङ्गम् ऋतु विभागेन विद्यात्

शालीन् स यव गोधूमान् सेव्यान् आहुः घनात्यये

भजेत् चन्दन दिग्ध अङ्गः प्रवाते हर्म्य मस्तके

स्वादु शीतं द्रवं स्निग्धम् अन्न पानम् तदा हितम्

अभ्यङ्ग उत्सादनम् मूर्ध्नि तैलं जेन्ताकम् आतपम्

आदान दुर्बले देहे पक्ता भवति दुर्बलः

शरद् काले प्रशस्यन्ते प्रदोषे च इन्दु रश्मयः

वर्षा शीत उचित अङ्गानाम् सहसा एव अर्क रश्मिभिः
धूतपापा नदी नाम योनिः च एव पुनः स्मृता

नारदो नाम च एव उक्तः दुर्गशैलो महा चितः

आनुपूर्व्यात् समासेन कुश द्वीपम् निबोधत

हिरण्याक्षो वराहेण तस्मिन् शैले निषूदितः

द्वितीयं जलधारस्य सुकुमारम् इति स्मृतम्

पवित्रा तृतीया विज्ञेया वितृष्णा अपि च या पुनः

स वै सोमक इति उक्तः देवैः यत्र अमृतम् पुरा

कुत एव तु दुर्भिक्षं क्षमा तेजस् युताः हि ते

नाम्ना गतभयं नाम वर्षं तत् प्रथमम् स्मृतम्

तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि सप्त एव तु विभागशः

क्रौञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः

सु महान् रोहितो नाम दिव्यो गिरि वरः हि सः

स वै चन्द्रः समाख्यातः सर्व ओषधि समन्वितः

जम्बूद्वीपस्य विस्तारात् द्विगुणः तस्य विस्तरः

अन्धकारक देशात् तु मुनिदेशः तथा परः

सम उदिताः प्रतिदिशं द्वीप विस्तार मानात्

भावयन्ति जनं सर्वं शाकद्वीप निवासिनम्

विस्तारात् मण्डलात् च एव क्षीरोदात् द्विगुणः मतः

तेषु नद्यः च सप्त एव प्रतिवर्षं समुद्रगाः

स्वधर्मेण च धर्म ज्ञाः ते रक्षन्ति परस्परम्
अतिरिक्तम् अनुबुध्यन्ते
इदम् एव चक्षुः त्रिवृत् शुक्लम् कृष्णम् पुरुषः

तत् यत् शुक्लम् तत् वाचः रूपम् ऋचः अग्नेः मृत्योः
भूत सूक्ष्म इन्द्रिय मनस् बुद्धि आदिषु इह निद्रया

एवं प्रत्यवमृश्य असौ आत्मानं प्रतिपद्यते

स्व आभासैः लक्षितो ऽनेन सत् आभासेन सत्य दृश्

ज्ञानेन दृष्ट तत्त्वेन प्रकृतेः पुरुषस्य च

मद् भक्तः प्रतिबुद्ध अर्थः मद् प्रसादेन भूयसा

मुक्त लिङ्गम् सत् आभासम् असति प्रतिपद्यते
आ यजते उपाके उषासानक्ता इमम् यज्ञम् अवताम् अध्वरम् नः

इन्द्राय यज्ञं विश्वे देवा हविर् इदं जुषन्ताम्
मा वो दभन्

तान् रक्षध्वम्

अस्मे ते चन्द्राणि

प्रजाभ्यस् त्वा प्रजास् त्वा अनुप्राणन्तु
तेजो असि इति च देवस्य ब्रह्मकूर्च व्रतम् चरेत्

दन्तकाष्ठं पञ्चगव्यं कृत्वा प्रातर् व्रतम् चरेत्
सः अग्नये वैश्वानराय द्वादश कपालम् पुरोﾱआशम् निर्वपेत्

तस्मात् सौम्यम् याजयेत्

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

आहुतिम् वा आहवनीये जुहुयात् अग्नये सुरभिमते स्वाहा इति

सा तत्र प्रायश्चित्तिः
मनोः तु दक्ष पुत्रस्य द्वादशस्य आत्मजान् शृणु

तपस्वी सुतपाः च एव तपोमूर्तिः तपोरतिः

तपोधृतिः द्युतिः च अन्यः सप्तमः च तपोधनाः

चाक्षुषस्य मनोः पुत्रा उरुः पुरुः महा बलः

गौतमः च भरद्वाजो विश्वामित्रो ऽथ सप्तमः

चाक्षुषाः कर्म निष्ठाः च पवित्रा भ्राजिनः तथा

दत्त्वा इमाम् याचमानाय विष्णवे यः पद त्रयम्

जघान हस्ति रूपेण भगवन्त् मधुसूदनः

देवो देवावृधो रुद्र महोत्साहो जितः तथा

रथौजा ऊर्ध्वबाहुः च शरणः च अनघः मुनिः

आर्याः प्रभूता भाव्याः च लेखाः च पृथुकाः तथा

तथा हि एकोनपञ्चाशत् मरुतः परिकीर्तिताः

शतानीको निरमित्रो वृषसेनो जयद्रथः
यो असौ अन्तरग्निः भवति तं प्रदक्षिणम् अवेक्ष्य तिस्रस् तामीस् ताम्यति

यथानिरुप्तं द्वितीयाम्

आज्येन अविच्छिन्नम् पिण्डान् अभिघारयति ये च जीवा ये ते पूर्वे परागता इति

अत्र पितरो मादयध्वं यथाभागं यथालोकम् आवृषायध्वम् इति
आ प्र च्यवेथाम् इति गावाव् उपयच्छति

अपां योनिम् अप आध्वम् स्वधा याश् चकृषे जीवंस् तास् ते सन्तु मधुश्चुत इत्य् अग्नौ स्थालीपाकं निपृणाति

क्षीर उत्सिक्तेन ब्राह्मणस्य अवसिञ्चति मधु उत्सिक्तेन क्षत्रियस्य उदकेन वैश्यस्य

दिवो नभः शुक्रं पयो दुहाना इषम् ऊर्जं पिन्वमानाः

यत् यत् क्रव्य अद् गृह्येद् यदि क्रव्य अदा न अन्ते ऽपरेद्युः

पश्चाद् अवसिञ्चति

युक्ताभ्यां तृतीयाम्

नक्षत्रं दृष्ट्वा उपतिष्ठते नक्षत्राणां मा संकाशश् च प्रतीकाशश् च अवताम् इति

द्वादश रात्रम् कर्ता यमव्रतं चरेत्
तद् द्वादश अहम् हुत्वा कीर्तिं यशः प्रजातिम् अमृतं तद् उदाजहार
अवृष्टिः मरणम् च एव तथा व्याधि आदि उपद्रवाः

निर्वेदात् जायते तेषां दुःख मोक्ष विचारणा

राग लोभ आत्मकः भावः तदा हि आकस्मिकः ऽभवत्

बलात् विष्णुः तदा यज्ञम् अकरोत् सर्व दृश् क्रमात्

तत्र अपि जगृहुः सर्वे च अन्योन्यम् क्रोध मूर्छिताः

द्वन्द्वैः सम्पीड्यमानाश् च चक्रुर् आवरणानि तु

भगवन् शक्र सर्वज्ञ देवदेव नमस्कृतैः

आद्यं कृत युगम् विद्धि ततस् त्रेता युगम् मुने

कृत अर्धम् द्वापरं विद्धि तद् अर्धम् तिष्यम् उच्यते

ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्र प्रवचनानि च
त्वया खलु पुराणानि स इतिहासानि च अनघैः

वयं तु न वितृप्याम उत्तम श्लोक विक्रमे
इह प्रजा यासाम् ऊधः पृषदश्वा घृत प्रतीकः इति पृषातकस्य जुहोति
मित्रस्य वः चक्षुषा प्रेक्षे

स्वर् अभिव्यक्शम्
अन्यत्र प्रक्षावेभ्यः प्रक्षावेभ्यः

एकविंशे भवतः

तस्मान् मन्त्र एक देश अभ्यासः स्याद् उद्वासनीय एव सर्वो निधनम् उपेयाद् अवभृथसाम्नि च

तत्र पदाय पदाय स्तोभान् अनुसंहरेद् इत्य् आचार्य समयः
समानम् आ प्रवरात्

इन्द्रो ब्रह्मा ब्राह्मणाद् असौ मानुष इति ब्राह्मणाच्छंसिनम्
का

तस्य का निष्कृतिः इति

पुरुषः एव पुरुषम् तूष्णीम् अ व्याहरन्तम् अघत् इति

पुरुषः एव पुरुषम् संवृश्च्य अथ एनम् अघत् इति

स ह वरुणम् एव आजगाम

तम् ह उवाच आगाः तात इति
स्वर्गो लोको देवो देवता भवन्ति

स्वधाया देव्याः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

अथ यद् उपसदम् उपयन्ति स्वधाम् एव तद् देवीं देवतां यजन्ते

अथ यद् उदयनीयया यजन्ते ऽदितिम् एव तद् देवीं देवतां यजन्ते

अदितिर् देवी देवता भवन्ति

अथ यद् दशातिरात्रम् उपयन्ति कामम् एव तद् देवं देवतां यजन्ते

श्रद्धाया देव्याः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति
पशुभ्य एव तद् आशिषं वदते

सा एक ऊना विराड् द्विर् अनूक्तया

सम्प्रति विराट् त्रिर् अनूक्तया

तद् एनम् अजनि इति देवेभ्यो निवेदयति

यद् अतिरिक्तं तत् प्रजात्यै

अधि इव वै पशून् पुरुषस् तिष्ठति
पञ्च अब्दम् महिषं बस्तं रात्रि शेषे च घातयेत्

अशोक कलिकाः हि अष्टौ ये पिबन्ति पुनर्वसौ

अ याचित आदि षष्ठी आदौ राजा च

कपालं खेटकं घण्टां दर्पणं तर्जनीं धनः

विचित्रां रक्षयेत् पूजाम् अष्टम्याम् उपवासयेत्
शक्य पुरुष अर्थ कृत त्व एक अर्थ समवाय श्रुतिभ्यः

वचनाद् अन्यत्

तद् भेदे भेदः

न कृत्स्न उपदेशात्
अमूर् या उप सूर्ये याभिर् वा सूर्यः सह इति तेजस्कामो ब्रह्मवर्चस कामः

अविदः यज्ञम् इति एव तत् आह

संजानानाः ह अस्य अपः यज्ञम् वहन्ति यः एवम् वेद

हिनोता नो अध्वरं देव यज्या इति दशमीम्

वयम् इति
सृजेद् ब्रह्मा रजोमूर्तिः संहरेत् तामसो हरः

निपातितो मया संख्ये विदेहो दानव ईश्वरः

तम् आगतम् अथो दृष्ट्वा राजा संभ्रान्त मानसः

य इमं शृणुयात् नित्यम् जयध्वज पराक्रमम्

तम् अब्रवीत् राज पुत्रः कृष्णो मतिमतां वरः

ईश्वर आराधन रतः पिता नः अभूत् इति

सर्व पाप विमुक्त आत्मा विष्णु लोकम् स गच्छति

युद्धाय कृत संरम्भाः विदेहं तु अभिदुद्रुवुः
यः पोता स पुनातु मा बृहद्भिः देव सवितर् वर्षिष्ठैः द्याम् इव उपरि

हृदय आ जरसम् मा मा हासीः
व्याधयो धातु वैषम्यात् कर्म जाः दोष जाः तथा

हठात् स्वीकरणम् कृत्वा योग्य अयोग्य विवेकात्

पश्यति ब्रह्म विष्णु इन्द्र यम अग्नि वरुण आदिकान्

स्थूलता ह्रस्वता बाल्यं वार्धक्यं यौवनं तथा

ऐन्द्रम् ऐश्वर्यम् इति उक्तम् एतैः उक्तः पुरातनः

विषयेषु विचित्रेषु जन्तोः विषय लोलता

दशधा अभिप्रजायन्ते मुनेः योग अन्तरायकाः

दर्शनात् दिव्य रूपाणाम् दर्शनं च अप्रयत्नात्

सूत उवाच

पाताल तल संस्थाः च समाधि स्थः स पश्यति

श्रवणात् सर्व शब्दानाम् अप्रयत्नेन योगिनः

संसार दर्शनम् च एव मानसं गुण लक्षणम्

काम अनुरूप निर्माणम् वशित्वं प्रिय दर्शनम्

नाना जाति स्वरूपम् च चतुर्भिर् देहधारणम्
अथ यन् नव प्रयाजा नव अनुयाजाः नव एतानि हवींषि
मदे सोमस्य रोचना इन्द्रो यद् अभिनद् वलम् इति
विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पशे
एवम् उक्तः स हृष्ट आत्मा सूतः पौराणिक उत्तमः

नैमिषेयान् च पुण्य आत्मा पुराणं व्याजहार सः

समभ्यर्च्य आसनम् तस्मै तद् योग्यम् समकल्पयन्

नमो रुद्राय हरये ब्रह्मणे परमात्मने

नैमिषेयाः तु शिष्याय कृष्णद्वैपायनस्य तु
स समुद्रात् अमुच्यत

सः अङ्ग रसः अभवत्
अथ आह यद् ऐन्द्र आर्भवम् वै तृतीयसवनम् अथ कस्माद् एष एव तृतीयसवने प्रस्थितानाम् प्रत्यक्षाद् ऐन्द्र आर्भव्या यजति इन्द्र ऋभुभिर् वाजवद्भिः समुक्षितम् इति होता एव नाना देवत्याभिः इतरे कथं तेषाम् ऐन्द्र आर्भव्यः भवन्ति इति

इन्द्रश् च सोमम् पिबतम् बृहस्पत इति ब्राह्मणाच्छंसी यजत्य् आ वां विशन्त्व् इन्दवः सु आभुवः इति बहूनि वा आह तद् ऋभूणां रूपम्
स्थान आसन फलम् अवाप्नोति

मित्रो जनान् यातयति इति

एवम् एव प्रातर् उपस्थाय रात्रि कृतात् पापात् प्रमुच्यते
अयं ते अस्तु हर्यत इति सूक्ते

वयं घ त्वा सुतावन्त इति पञ्चदश

सूददोहाः
विंशतिः कृमि जातयः इति यूका पिपीलिकाः च इति द्विविधा बहिस् मल जाः केशादा लोमादा लोमद्वीपाः सौरसा औदुम्बरा जन्तुमातारः च इति षट् शोणित जाः अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादाः चुरवः दर्भपुष्पाः सौगन्धिका महागुदाः च इति सप्त कफ जाः ककेरुका मकेरुका लेलिहाः सशूलकाः सौसुरादाः च इति पञ्च पुरीष जाः विंशतिः प्रमेहा इति उदकमेहः च इक्षु बालिका रसमेहः च सान्द्रमेहः च सान्द्रप्रसादमेहः च शुक्लमेहः च शुक्रमेहः च शीतमेहः च शनैर्मेहः च सिकतामेहः च लालामेहः च इति दश श्लेष्म निमित्ताः क्षारमेहः च कालमेहः च नीलमेहः च लोहितमेहः च मञ्जिष्ठामेहः च हरिद्रामेहः च हस्तिमेहः च मधुमेहः च इति चत्वारो वात निमित्ताः इति विंशतिः प्रमेहाः विंशतिः योनि _ इति वातिकी पैत्तिकी श्लैष्मिकी सान्निपातिकी च इति चतस्रो दोष जाः दोष दूष्य संसर्ग प्रकृति निर्देशैः अवशिष्टाः षोडश निर्दिश्यन्ते तत् यथा रक्तयोनिः च अरजस्का च अचरणा च अतिचरणा च प्राक्चरणा च उपप्लुता च परिप्लुता च उदावर्तिनी च कर्णिनी च पुत्रघ्नी च अन्तर्मुखी च सूचीमुखी च शुष्का च वामिनी च षण्ढयोनिः च महायोनिः च इति विंशतिः योनि _ भवन्ति

अथ अतस् अष्टोदरीयम् अध्यायम् व्याख्यास्यामः

एक ऊरुस्तम्भ इति आम त्रिदोष समुत्थः एकः संन्यास इति त्रिदोष आत्मकः मनस् शरीर अधिष्ठानः एको महागद इति अतत्त्व अभिनिवेशः

वात पित्त श्लेष्मणाम् पुनः स्थान संस्थान प्रकृति विशेषान् अभिसमीक्ष्य तद् आत्मकान् अपि च सर्व विकारान् तान् एव उपदिशन्ति बुद्धिमन्तः
उदयः पतनाय इति श्रीमतो बोधयत् नरान्

लक्षणं रूपके अपि इदम् लक्ष्यते कामम् अत्र तु

शीकर अम्भस् मद सृजः तुङ्गाः जलद दन्तिनः

अप्रस्तुतप्रशंसां च व्याजस्तुति निदर्शने

विशिष्टस्य यद् आदानम् अन्य अपोहेन वस्तुनः

रचिता रत्न माला इव सा च एवम् उदिता यथा

गिराम् अलंकार विधिः सविस्तरः स्वयं विनिश्चित्य धिया मया उदितः

इति अत्र मेघ करिणाम् निर्देशः क्रियते समम्

रत्नवत् त्वात् अगाध त्वात् स्व मर्यादा अविलङ्घनात्

भाविकत्वम् इति प्राहुः प्रबन्ध विषयम् गुणम्
प्रपन्ने राजनि यथैतम् उपनिःसृप्य पूर्वया द्वारा शालां प्रपद्य उत्तरतस् शाखाम् उपगूहति यजमानस्य पशून् पाहि इति

सुत्याम् इत्य् उपवसथात्

ब्रह्मा असि सुब्रह्मण्ये तस्यास् ते द्यौः पाद आदित्यो वत्सस् तेन मे प्रस्नुत इषम् ऊर्जं धुक्ष्व

सुब्रह्मण्य ऊम् सुब्रह्मण्य ऊम् सुब्रह्मण्य ऊम् इत्य् उपांशु
तद् एतत् सत्यम् अक्षरं यद् ॐ इति

ॐ इत्य् एतद् एव अक्षरम् सत्यम्
तथा च वसुधारे तु वसूनां रत्न मण्डितम्

त्रिनेत्रा संवृता सत् असत् मया

आस्ते भगवती दुर्गा तत्र साक्षात् महेश्वरी

सरांसि विमला नद्यो देवानाम् आलयानि च

न अति दूरेण तस्य अथ धीमतः

नद्यो विमल पानीयाः चित्र नीलोत्पल आकराः

रम्य प्रासाद संयुक्तम् घण्टा चामर भूषितम्

पश्यन्ति तत्र मुनयः सिद्धा ये ब्रह्म वादिनः

तत्र अपि देवदेवस्य भवस्य आयतनम् महत्

पीत्वा योग अमृतम् लब्ध्वा साक्षात् आनन्दम् ऐश्वरम्
षष् इति वषट्करोति

ऋतून् एव तत् प्रीणाति

चक्षुः वै आज्य भागौ
आपो हविःषु जागृत यथा देवेषु जाग्रथ

महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्र याजी भवति

अद्भिर् अरिक्तेन पात्रेण याः पूताः परिशेरत इति
वर्षन्तः च तपन्तः च ह्लादयन्तः च वै प्रजाः

सूत उवाच

अनुम्लोचा घृताची च विश्वाची च उर्वशी तथा

भूतानाम् अशुभम् कर्म व्यपोहन्ति इह कीर्तिताः

विमाने च स्थितो नित्यं कामगे वात रंहसि

जमदग्निः कौशिकः च मुनयो ब्रह्म वादिनः

पितृ देव मनुष्य आदीन् स सदा आप्याययेत् रविः

ग्रथितैः स्वैः वचोभिः तु स्तुवन्ति मुनयो रविम्

धाता अर्यमा अथ मित्रः च वरुणः शक्र एव च

एवं देवा वसन्ति अर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु

आप्यायन्ति वै भानुं वसन्त आदिषु वै क्रमात्
अथवा पञ्च बिन्दुः तद् पूजनम् ब्रह्मचारिणः

पद्म अरि शङ्ख गदिने नमो

महालक्ष्मी मातरः च पद्म हस्तः दिवाकरः

स अरि शङ्ख गदा अब्जाय वै नमः

विभुः

नमो गदा शङ्ख अब्ज अरी विधारिणे

पृथु छिद्रः स्थूल चक्रः कृष्णो विष्णुः च बिल्व वत्

राम चक्रः दक्ष रेखः श्यामो वो ऽव्यात् त्रिविक्रमः
क्षुद्रा रुद्र पितामह प्रभृतयः कीटाः समस्ताः सुरा दृष्टे यत्र स तावको विजयते भूमा अवधूत अवधिः

आश्चर्यम् एतत् हि मनुष्य लोके सुधां परित्यज्य विषं पिबन्ति

तीर्थानाम् अवगाहनानि च गजस्नानं विना यत् पद द्वंद्व अम्भोरुह संस्तुतिम् विजयते देवः स नारायणः

पृथ्वी रेणुः अणुः पयांसि कणिकाः फल्गुः स्फुलिङ्गो लघुः तेजः निःश्वसनं मरुत् तनुतरम् रन्ध्रं सु सूक्ष्मम् नभः

बद्धेन अञ्जलिना नतेन शिरसा गात्रैः स रोम उद्गमैः कण्ठेन स वर गद्गदेन नयनेन उद्गीर्ण बाष्प अम्बुना

तेन अम्बुज अक्ष चरण अम्बुज षट्पदेन राज्ञा कृता स्तुतिः इयम् कुलशेखरेण
वसु रस पौषे कृष्ण दशम्याम् अभिनवगुप्तः इमम् अकरोत् अकरोत्

तावक शास्त्र पर अमृत चिन्ता स्यन्दति चेतसि निर्वृति धाराम्

शंकर सेवन चिन्तन धीरः भीषण भैरव शक्ति मयः ऽस्मि
पुरुष उपसृप्तैः एव उपसर्पेत्

विवृणोति एव भावं स्वं रागाद् उपरि वर्तिनी

न त्व् एव ऋतौ न प्रसूतां न मृगीं न च गर्भिणीम् न च अति व्यायताम् नारीं योजयेत् पुरुषायिते

न्याय्यम् ऋजु सम्मिश्रणम् उपसृप्तकम्

युक्त यन्त्रा एव ललाटे ललाटे निधाय विश्राम्येत

भवन्ति च अत्र श्लोकाः

स्व अभिप्रायात् वा विकल्प योजन अर्थिनी नायक कुतूहलात् वा

हसन्ती तर्जयन्ती प्रतिघ्नती च ब्रूयात्

पुनर् च व्रीडां दर्शयेत्

श्रमं विराम अभीप्साम् च
युञ्जे वाचं शत पदीम् इति वाचम् एव एतत् शत पदीम् युङ्क्ते
नारायण नमस् ते ऽस्तु नमस् ते भक्त वत्सलैः

विष्णुर् उवाच

तत्र आश्रमपदम् कृत्वा धर्म आश्रम समीपात्

षण्मुख उवाच

ततो ऽब्रवीन् महादेवो मृकण्डु तनयम् मुनिम्

इत्य् उक्तः प्राह धर्मो ऽपि ब्रह्म विष्णु महेश्वरान्

तच् छ्रुत्वा ब्रह्मणो वाक्यं तथा अस्तु इति ततो ऽब्रवीत्

तस्यास् तपस् प्रभावेन ब्रह्मा प्रत्यक्षतां गतः

कुमार ईशम् समभ्यर्च्य तपस् तीव्रं समाचर

द्विधा त्वं भव कल्याणि ह्य् एक अंशेन नदी भव

उवाच साञ्जलिर् भूत्वा सनकं योगिनं तदा

मृकण्डो तव पुत्रो ऽयं षोडशे ऽब्दे मरिष्यति

तथा इति उक्त्वा ततो देवास् तत्र एव अन्तर्दधुः सुराः

गृहीत्वा तद् रसम् ब्रह्मा पातु कामः दधार च

मद् भक्तिः ध्रियतां विप्र चर त्वं तप आयुषे

आविर्बभूव पुरतस् तस्माल् लिङ्गाद् उमापतिः

शक्तिं च अपि ददौ तस्मै सर्व शत्रु निषूदाम्

दुःखं ते व्यपनेष्यामि तथा मातुर् न संशयः

गोकर्णं क्षेत्रम् आसाद्य परितोषय केशवम्
अधीयत देवरातः रिक्थयोः उभयोः ऋषिः जह्नूनाम् च आधिपत्ये दैवे वेदे च गाथिनाम्
सर्वाः कस्तम्भ्यां सादयति
स क्षौद्रम् पयसा सिद्धं सर्पिर् दशगुणेन वा

पञ्चकोल यवक्षार षष् पलेन पचेद् घृतम्

कटु तिक्तैः तथा शूल्यं भक्षयेज् जाङ्गलं पलम्

भुक्त्वा अद्यात् पिप्पलीं शुण्ठीं तीक्ष्णं वा वमनं भजेत्

हिता मौलक कौलत्थाः तद्वद् यूषाः च साधिताः

श्लेष्मणो अति प्रसेकेण वायुः श्लेष्माणम् अस्यति

सिद्धं वा पञ्चमूलेन तामलक्या अथवा जलम्

कफाद् वमेन् निम्ब जलैः दीप्यक आरग्वध उदकम्
तथा सत्य् अग्नीषोमीय वपायाम् अ ग्रहणम् धानंजय्यः

नार्मेध अन्ते एके
शिवौ भवतम् अद्य नः

सुविते मा धा अग्ने व्रतपते

प्रेषे भगाय

अनु म इदं व्रतं व्रत पतिः मन्यताम् अनु दीक्षां दीक्षा पतिः

या मम तनूर् एषा सा त्वय्य् अग्ने व्रतपते
सर्व जन विषयः च प्रयोगः

प्रत्ता च पत्युर् अभिप्रायात्

तथा भूता वा निरत्यय सम्भाषणा सखी

प्रयोगस्य च शास्त्र पूर्वक त्वात् इति वात्स्यायनः

योग ज्ञा राजपुत्री च महामात्र सुता तथा

अभ्यास प्रयोज्यान् च चातुःषष्टिकान् योगान् कन्या रहसि एकाकिनी अभ्यसेत्
अग्निना एव देवानां ब्रह्मणा वर्चसी भवति

अग्निर् वै देवानां ब्रह्मा
आहार विधि विशेषान् तु खलु लक्षणात् च अवयवात् च अनुव्याख्यास्यामः

समेतानां महा ऋषीणाम् प्रादुरासीत् इयम् कथा

अग्र्याणां शतम् उद्दिष्टम् यत् द्विपञ्चाशत् उत्तरम्

एवम् एषाम् आसवानाम् चतुरशीतिः परस्परेण असंसृष्टानाम् आसव द्रव्याणाम् उपनिर्दिष्टा भवति

स चिनोति उपभुङ्क्ते च कर्म कर्म फलानि च

न अविधूते तमस् स्कन्धे ज्ञेये ज्ञानं प्रवर्तते
एतैः पूर्व उक्तैः योगैः मधु सहितैः क्षौद्र युतैः तार अभ्रम् रूप्य गगनम् मिलति
दीक्षते

यत् ह किंच रात्रिम् उप अतिरिच्यते सर्वं तद् आश्विनम् इति न्व् एकम्

ते देवा अब्रुवन्न् अप्तोर् वा अयम् अत्यरेचि तस्य को याम इति

अथ अपरम् त्रिवृत् पञ्चदशं सप्तदशम् एकविंशम्
पूर्व अपराभ्याम् अभ्यास ज्ञानाभ्याम् स्थिर देहः हेतुः गरीयाः इति सूचयन् आह न इत्यादि

पुनः किंविशिष्टेन क्षण भङ्गुरेण क्षण विनाशिना देहेन तत् ब्रह्म चिद्घन आनन्द स्वरूपम् उपासितुं सेवितुं कथं केन प्रकारेण शक्यं कुतो यतः सूक्ष्मम् इन्द्रिय अ ग्राह्य त्वात्

उभयोः साधक त्वात् तादृश देह व्यतिरिक्तम् कथंचिद् अपि किंचिन् न सिध्यति इति अर्थः
छन्दांसि यज्ञे मरुतः स्वाहा माता इव पुत्रं पिपृत इह युक्ताः

इन्द्रो युनक्तु बहुधा वीर्याण्य् अस्मिन् यज्ञे सु युजः स्वाहा

प्रैषा यज्ञे निविदः स्वाहा शिष्टाः पत्नीभिर् वहत इह युक्ताः

अश्विना ब्रह्मणा यातम् अर्वाञ्चौ वषट्कारेण यज्ञं वर्धयन्तौ
एक रश्मि एक दमनम् एक नीडम् द्वि कूबरम्

प्रेयस्याः स्नेह संरम्भ लिङ्गम् आत्मनि न अभ्यगात्

कृत स्नान उचित आहारः संविवेश गत क्लमः

बालो न वेद तत् तन्वि बन्धु कृत्यम् अमर्षणः

नूनं त्व कृत पुण्याः ते भृत्या येष्व् ईश्वराः शुभे

तत् मे प्रसीद सुहृदः कृत किल्बिषस्य स्वैरं गतस्य मृगयां व्यसन आतुरस्य
नदन्त उदधिं निन्युः शक्ताः परिघ बाहवः

अवरोप्य गिरिं स्कन्धात् सुपर्णः पततां वरः

ततस् ते मन्दर गिरिम् ओजसा उत्पाट्य दुर्मदाः

सर्व अमर गणैः साकं सर्व अङ्गैः अवनिम् गतैः

जगाद जीमूत गभीरया गिरा बद्धाञ्जलीन् संवृत सर्व कारकान्

निपतन् स गिरिः तत्र बहून् अमर दानवान्

न अपश्यन् खं दिशः क्षौणीम् आत्मानम् च कुतो विभुम्

गिरिं च आरोप्य गरुडे हस्तेन एकेन लीलया

किं वा विधत्स्व शं नो द्विज देव मन्त्रम्

शृणुत अवहिताः सर्वे श्रेयो वः स्यात् यथा सुराः

दृष्ट्वा अरीन् अप्य् अ संयत्तान् जात क्षोभान् स्व नायकान्

काञ्ची कलाप वलय हार नूपुर शोभिताम्
अव्यवहितः श्लिष्ट उच्चारिताः ह लः संयोग संज्ञाः भवन्ति

उष्ट्रः राष्ट्रम् भ्राष्ट्रम् इति ष ट राः

समुदायः सञ्ज्ञी
वशी भवति वशे स्वान् कुरुते यः एवम् वेद
व्याघ्रः शत्रून् अभि तिष्ठ सर्वान्
निराधाराः च ये जीवा ये तु धर्म रताः तथा

देव ब्रह्म ऋषीन् सर्वान् तर्पयेत् अ क्षत ओदकैः
स यो ह एतम् महद् यक्षं प्रथम जम् वेद सत्यं ब्रह्म इति जयति इमान् लोकान् जित इन् नु असौ असत् य एवम् एतन् महद् यक्षं प्रथम जम् वेद सत्यं ब्रह्म इति
गायत्रं वै प्रातस्सवनं त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनं जागतं तृतीयसवनम्

सो ऽस्मै दित्सति श्रद्धया कर्मणा उपचारेण

अथ यत् त्रैष्टुभं सन् माध्यंदिनं सवनं गायत्रेण एव अनुप्रतिपद्यते ब्राह्मणम् एव तत् क्षत्रियस्य स्वे ऽन्वाभजति
ते ऽश्राम्यन्

स रूपेण वर्चसा व्यार्ध्यत

तम् एतेन एव उद्गाता अभिमृशति तनू पाः असि तन्वं मे पाहि वर्चः धाः असि वर्चो मे धेह्य् आयुः धाः अस्य् आयुर् मे धेहि वयः धाः असि वयो मे धेहि इति

तम् अभ्यमृशत् तनू पाः असि तन्वं मे पाहि वर्चः धाः असि वर्चो मे धेह्य् आयुः धाः अस्य् आयुर् मे धेहि वयः धाः असि वयो मे धेहि इति
तेजस् मया वाग् इति

तन् मनो भवति
बृहत् ह तस्थौ भुवनेष्व् अन्तर् इत्य् अद उ एव बृहद् भुवनेष्व् अन्तर् असाव् आदित्यः

तस्मान् न प्रमाद्येत् तन् न अतीयात्
विदिता देहिनो जाता मया एते भुवि दानवाः

योगेन आत्म समुत्थेन त्वं गच्छ विजयाय वै

मम ता ह्य् अक्षया गावो दिव्याः कामदुघा विभो

ब्रह्मा उवाच

वर्धयस्व महा बाहो पुरा त्रैविक्रमे यथा

विष्णो पद्म पलाश अक्ष गोपाल वसतिम् गते

चरन्ति स गारान् सर्वान् रक्षिताः स्वेन तेजसा

का च धारयितुं शक्ता विष्णो त्वाम् अदितिं विना

मय्य् आसक्तां च जानामि भारतीं महतीं धुरम्

ते ऽप्य् उभे तस्य वै भार्ये सह तेन एव यास्यतः

मज्जतो यमुनायां च रतिम् आप्स्यन्ति ते त्वयि

त्रातव्याः प्रथमं गावस् त्रातास् त्रायन्ति ता द्विजान्

पुराणं तत्र विन्यस्य देहं हरिर् उदार धीः

गवां कारण तत्त्व ज्ञः कश्यपे शापम् उत्सृजम्

तत्र एव पार्वती नाम गुहा मेरोः सु दुर्गमा

वने चारयतो गास् तु गोष्ठांश् च परिधावतः
उत्तानमण्डुकं वृक्षं मण्डूकं गरुडं वृषम्

जानु युग्मम् पुरस्कृत्य साधयेन् मण्डूक आसनम्

स्थाणुः संयमित इन्द्रियः अचल दृशा पश्यन् भ्रुवोर् अन्तरे

अध्यास्य शेते हृदयं निधाय भूमौ च पादौ प्रविसार्यमाणौ

कर तलाभ्याम् धरां धृत्वा ऊर्ध्वं शीर्षं फणी इव हि

जालंधरं समासाद्य नासाग्रम् अवलोकयेत्

कुक्कुटासन बन्ध स्थम् कराभ्यां धृत कंधरम्

शिरश् च धृत्वा कर दण्ड युग्मे देह अग्नि कारम् मकर आसनम् तत्

एक पादम् अथ एकस्मिन् विन्यसेद् ऊरु संस्थितम्
विषण्ण वदनाः देवा जग्मुः आर्तिम् परां मृधे

दार योगम् विना स्रक्ष्ये पुत्रम् आत्म तनू रुहम्

क्षिप्यमाणैः च मुसलैः संपतद्भिः च सायकैः

स दैत्य प्रमुखान् हत्वा तत् दानव बलम् महत्

ते अस्त्र शूल प्रमथिताः परिघैः भिन्न मस्तकाः

ऊर्वस्य ऊरुम् विनिर्भिद्य और्वो नाम अन्तकः अनलः
षष्ठ्यां शरत्स्व् इति पश्चाद् अग्नेर् उपसादयति

उप वत्सं सृजत वाश्यते गौर् व्य् असृष्ट सुमना हिंकृणोति

इदं मे ज्योतिः सम् अग्नय इति हिरण्यम् अधिदधाति

बभ्रेर् अध्वर्यो इदम् प्रापम् इत्य् उपरि आपानम् करोति
विनिर्गच्छन् धनुष्कोट्या निधाय पुरम् आगतः

यो वै द्रौणि अस्त्र विप्लुष्टः न मातुः उदरे मृतः

परस्परं घ्नन्ति शपन्ति वृञ्जते पशून् स्त्रियो ऽर्थान् पुरु दस्यवः जनाः

तदा एव इह अनुवृत्तः असौ अधर्म प्रभवः कलिः

किं नु बालेषु शूरेण कलिना धीर भीरुणा

यद् तेजसा दुर्विषहेण गुप्ता विन्दन्ति भद्राणि अकुतोभयाः प्रजाः
यावद् अनु द्यौर् यावद् अन्व् आदित्यस् तावान् अस्य लोको भवति न अस्य तावल् लोको जीर्यते यावद् एतयोर् न जीर्यते दिवश् च आदित्यस्य च य एवम् एतां चक्षुषो विभूतिं वेद
जरा मरण निर्मुक्तान् प्राह रुद्रान् पितामहः

माया अन्ताः च एव घोर आद्याः हि अष्टविंशतिः एव च

कर्मणा अकर्मणा वा अपि श्रोतुं कौतूहलं हि नः

अग्निष्वात्त आत्मजा मेना मानसी लोक विश्रुता

कोटयो नरकाणां तु पच्यन्ते तासु पापिनः

ये शंकर आश्रिताः सर्वे मुच्यन्ते ते न संशयः
यत् कृतम् दारुणं पापं तत् सर्वम् देशयामि अहम्

यावन्ति पुष्पाणि फलानि च एव भैषज्य जातानि च यानि सन्ति

दिव्यैर् मृदु श्लक्ष्ण विचित्र शोभैः वस्त्रैर् अलंकार वरैः च तेभिः तेभिः

तत् सर्वम् देशयामि एष नाथानाम् अग्रात् स्थितः

इह एव तिष्ठतः तावत् गताः न एके प्रिय अप्रियाः

अतो मम अर्थाय परार्थ चिन्ताः गृह्णन्तु नाथा इदम् आत्म शक्त्या

बुद्धं गच्छामि शरणं यावद्

यमदूत आदयः दुष्टाः तम् नमस्यामि वज्रिणम्

कृतं पापम् अनेकधा

को मे महाभयात् अस्मात् साधुः त्राणम् भविष्यति
पश्चिमेन चेद् यथेतम् अग्निं परीत्य अनुगच्छेत्

आ वा बहिष्पवमानात्

आग्नीध्रीयं राजानं ह्रियमाणम् अनुगच्छेत्
मरीचि भृगु अङ्गिरसम् पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

विभुः च अनुग्रहम् तत्र कौमारकम् अ दीन धीः

ऋभुं सनत्कुमारं च ससर्ज आदौ सनातनः
ईश्वरो वा एषो अ प्रत्यभिमृष्टः यजमानस्य आयुः प्रत्यवहर्तुम् अन् अर्हन् मा भक्षयेद् इति
किं च स्यात् अरुश् च्योतति इत्य् अत्र सवर्णे इति शकारस्य चकारे लोपः स्यात्
एवम् ब्रह्मवर्चस कामः यथा उक्तम् पशु कामः

चतुर्थ्या आदित्यम् उपस्थाय गुरुम् अर्थम् अभ्युत्तिष्ठेत्
तत् नः वृषः प्रचोदयात्

तद् अर्ध अर्धेन वा धीमान् तद् अर्ध अर्धेन वा पुनः

होमयेत् च घृत अन्नाद्यैः यथा विभव विस्तरम्
अग्निर् वै देवानां होता आसीत् तं मृत्युर् बहिष्पवमाने ऽसीदत् सो अनुष्टुभा आज्यम् प्रत्यपद्यत मृत्युम् एव तत् पर्यक्रामत् तम् आज्ये ऽसीदत् स प्रौगेण प्रत्यपद्यत मृत्युम् एव तत् पर्यक्रामत्

तं तृतीय पवमाने ऽसीदत् सो ऽनुष्टुभा वैश्वदेवम् प्रत्यपद्यत मृत्युम् एव तत् पर्यक्रामत् तं यज्ञायज्ञीये ऽसीदत् स वैश्वानरीयेण आग्निमारुतम् प्रत्यपद्यत मृत्युम् एव तत् पर्यक्रामद् वज्रो वै वैश्वानरीयम् प्रतिष्ठा यज्ञायज्ञीयं वज्रेण एव तत् प्रतिष्ठाया मृत्युं नुदते स सर्वान् पाशान् सर्वान् स्थाणून् मृत्योर् अतिमुच्य स्वस्त्य् एव उदमुच्यत स्वस्त्य् एव होता उन्मुच्यते सर्व आयुः सर्व आयु त्वाय

तम् माध्यंदिने पवमाने ऽसीदत् सो ऽनुष्टुभा मरुत्वतीयम् प्रत्यपद्यत मृत्युम् एव तत् पर्यक्रामत् तं माध्यंदिने बृहतीषु न अशक्नोत् सत्तुम् प्राणा वै बृहत्यः प्राणान् एव तन् न अशक्नोत् व्यवैतुं तस्मान् माध्यंदिने होता बृहतीषु स्तोत्रियेण एव प्रतिपद्यते प्राणा वै बृहत्यः प्राणान् एव तद् अभि प्रतिपद्यते
यावत् सकृद् आददीत तावद् अश्नीयात् पूर्ववत् सो ऽतिकृच्छ्रः

यो हि दधि धान्याम् अप्रयतं पय आतच्य मन्थति न तत् शिष्टाः धर्म कृत्येषु उपयोजयन्ति

तेषां तु निर्वेशो द्वादश मासान् द्वादश अर्ध मासान् द्वादश द्वादश अहान् द्वादश षष् अहान् द्वादश त्रि अहान् द्वादश अहम् षष् अहम् त्रि अहम् अहर् रात्रम् एक अहम् इति यथा कर्म अभ्यासः

एवम् अशुचि शुक्रं यन् निर्वर्तते न तेन सह संप्रयोगो विद्यते

सुकृत अंशान् वा एष विक्रीणीते यः पणमानो दुहितरं ददाति

संवत्सरेण पतति पतितेन समाचरन्

एक वस्त्र ता केश श्मश्रु लोम नख वापनम्
भद्र श्रेयः स्वस्त्या वा

निरस्तः पराच् वसुः सह पाप्मना निरस्तः सो ऽस्तु यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति दक्षिणा तृणं निरस्यति

विश्वकर्मा पुर एतु प्रजानन् धिष्ण्यं पन्थाम् अनु ते दिशाम इति

असंबाधं बध्यतो मानवानाम् इति प्रथयति

अहे दैधिषव्य उद् अतस् तिष्ठान्य् अस्य सदने सीद यो ऽस्मत् पाकतर इति ब्रह्मासनम् अन्वीक्षते

सविता प्रसवानाम् इति कर्मणि कर्मण्य् अभितो ऽभ्यातानैर् आज्यं जुहुयात्

तद् अन्वालभ्य जपति इदम् अहम् अर्वाग्वसोः सदने सीदाम्य् ऋतस्य सदने सीदामि सत्यस्य सदने सीदामि इष्टस्य सदने सीदामि पूर्तस्य सदने सीदामि मा अमृषत् एव बर्हिः स्वासस्थं त्वा अध्यास देयम् ऊर्णम्रदम् अन् अभिशोकम्

यस्याश् चतस्रः प्रदिशः पृथिव्या इति चतुर् अस्राम् करोति
एकः स्वयं सन् जगतः सिसृक्षया अद्वितीयया आत्मन् अधि योगमायया

जगाम बिन्दुसरसः सरस्वत्या परिश्रितात्

स्मरन् भगवत् आदेशम् इत्य् आह श्लक्ष्णया गिरा

प्रियव्रत उत्तानपादौ सुतौ स्वायम्भुवस्य वै

_ चण्ड कोदण्डः रथेन त्रासयन्न् अघान्

सर्व ऋतु फल पुष्प आढ्यम् वन राजि श्रिया अन्वितम्

मृगयन्तीं पतिं दास्यत्य् अनुरूपाय ते प्रभो

अथ सम्प्रस्थिते शुक्ले कर्दमो भगवान् ऋषिः

विदुर उवाच

पत्नी प्रजापतेर् उक्ता कर्दमस्य त्वया अनघैः

ब्रह्मावर्तं यो ऽधिवसन् शास्ति सप्ता अर्णवाम् महीम्

उपायाद् आश्रम पदम् मुनेः शान्त व्रतस्य तत्

इत्य् अव्यलीकं प्रणुतो ऽब्जनाभस् तम् आबभाषे वचसा अमृतेन
सर्वनाम सञ्ज्ञायाम् तद् अन्त विधेः अभ्युपगमाद् बहुव्रीहेर् अपि सर्व आदि अन्तस्य सञ्ज्ञा स्यात् इति प्रतिषेध आरभ्यते
एक प्रकाराः विस्पष्ट वर्ण शोभा अवभासिनः

इन्द्रनील मणिः तस्मात् क्रमेत सु महत्तरम्

अन्ये प्रसन्न पयसः पयसां निधातुः अम्बु _ शिखि गण प्रतिमाः तथा अन्ये

मणिः अग्नौ समाधेयः कथंचिद् अपि कश्चन
य एव एताम् अग्नेश् च उषसः च अन्वाभक्तिम् वेद यत्र कामयते ऽन्वाभक्त इह स्याम् इत्य् अन्वाभक्तस् तत्र भवति
अथ एतत् द्वे नाना छन्दांस्य् अन्तरेण कर्ता इव

अथ एते बलिष्ठे अरिष्टे अन् आर्ते देवते
अमुम् एव एतेन लोकम् उपसीदन्ति