tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
चोदेन्ति करुणा मनसम् अयं स कालो मा उपेक्षस्व

स्मर विपुल पुण्य निचय स्मृति मति गतिम् अनन्त प्रज्ञा प्रभा करिन्

समुदीक्षन्ते पालाः चतुरः ये तुभ्य दास्यते पात्रम्

कल्प सहस्र रमित्वा तृप्तिः न अस्ति अम्भसि इव समुद्रे

नद बुद्ध सिंहनादम् त्रासय पर तीर्थिक शृगालान्

तस्मिन् महा विमाने सुख उपविष्टस्य द्वात्रिंशत् भूमि सहस्र प्रतिसंस्थिते वितर्दि निर्यूह तोरण गवाक्ष कूटागार प्रासाद तल समलंकृते उच्छ्रित छत्र ध्वज पटाक रत्न किङ्किणी जाल वितान वितते मान्दारव महा मान्दारव पुष्प संस्तरण संस्तृते अप्सरसः कोटी नियुत शत सहस्र संगीति संप्रचलिते अतिमुक्तक चम्पक पाटल कोविदार मुचिलिन्द महा मुचिलिन्द अशोक न्यग्रोध तिन्दुक असन कर्णिकार केशर साल रत्न वृक्ष उपशोभिते हेम जाल संछन्ने महता पूर्णकुम्भ उपशोभिते सम तल व्यूह उपशोभिते ज्योतिः मालिका सुमनः वाते देव कोटी नियुत शत सहस्र अभिमुख नयन अवलोकित आलोके महा विपुल धर्मसंगीति सर्व काम रति वेग क्लेश छेदने व्यपगत अखिल क्रोध प्रतिघ मान मद दर्प अपनयने प्रीति प्रसाद प्रामोद्य उत्तप्त विपुल स्मृति संजनने सुख उपविष्टस्य तस्मिन् महा धर्म सांकथ्ये प्रवृत्ते तेभ्यः चतुरशीतिभ्यः तूर्य संगीति सहस्र निर्नादितेभ्यः बोधिसत्त्वस्य पूर्व शुभ कर्म उपचयेन इमाः संचोदना गाथाः निश्चरन्ति स्म

सर्वान् करुणायमानः कालो ऽयं मा उपेक्षस्व
निवासः च अपि पार्वत्याः तस्मात् शान्तिम् प्रयच्छ मे

पूज्यमानः स गन्धर्वैः गौरी लोके महीयते

धान्य पर्वत वत् कुर्यात् इमम् मन्त्रम् उदीरयेत्

उत्तमो दशभिः भारैः मध्यमः पञ्चभिः मतः
समिधः यजति वसन्तम् एव

ग्रीष्मे हि तन्वम् तपति

अथ यत् परस्तात् सामिधेनीनाम् जपति वज्रः वै सामिधेन्यः तम् एव एतत् शमयति पुरस्तात् च उपरिष्टात् च
विन्ध्यः च पारियात्रः च सप्त अत्र कुलपर्वताः

माद्र गान्धार बाह्लिकाः

पुलन्द अश्मक जीमूत नय राष्ट्र निवासिनः
चण्डि रसित रशना आरवडिण्डिमम् अभिसर सरसम् अलज्जम्

प्रणमत हृदि सु चिरम् विनिधाय हरिम् सुकृत उदय सारम्

कुरु मुरारे मङ्गल शतानि भणति जयदेव कवि राजे

संप्रति मञ्जुल वञ्जुल सीम्नि केलि शयनम् अनुयातम्

पृच्छ मनोहर हार विमल जल धारम् अमुम् कुच कुम्भम्

धूर्तानाम् अभिसार सत्वर _ सखि ध्वान्तम् नील निचोल चारु सु दृशाम् प्रति अङ्गम् आलिङ्गति

विरचित चाटु वचन रचनम् चरणे रचित प्रणिपातम्

प्रविश राधे माधव समीपम् इह
मन्वन्तरेषु नियतं तुल्यैः कार्यैः स्व नाम्भिः

त्वदीयो बाधते हि अस्मान् बाणो नाम महा असुरः

बहुपुत्रस्य विद्वसः चतस्रः विद्युतः स्मृताः

तद्वत् अङ्गिरसः पुत्रा ऋषयो ब्रह्म सत्कृताः
ततो यान्य् एकविंशतिः प्रतिष्ठा सा

शक्वरीषु षोडशि साम कुर्वीत पशु कामः
ते ह ते प्राणा एव

पवमाना वै पराञ्चः

एत एव अपि सर्वे देवा यत् स्तोत्राणि

प्रजाश् शस्त्राणि

त एनं देवेषु निवेदयन्ते
वारयेत् कोष्ठ काठिन्यम् आम अजीर्णम् निवारयेत्

कपाल रन्ध्रम् पञ्च इति दन्तधौतिर् विधीयते

वेशयेद् गल मध्ये तु मार्जयेल् लम्बिका मलम्

जरा मरण रोग आदीन् नाशयेद् दीर्घलम्बिका

कथयामि हि ते तत्त्वं स अवधानः ऽवधारय

पिङ्गलया पूरयित्वा पुनश् चन्द्रेण रेचयेत्

कफ दोषाः विनश्यन्ति दिव्य दृष्टिः प्रजायते

न अस्ति माया समः पाशो न अस्ति योगात् परं बलम्

हृद्धौतिं त्रिविधां कुर्याद् दण्ड वमन वाससा

मुद्रया स्थिर ता च एव प्रत्याहारेण धैर्य ता

कण्ठं पूरयेद् वारि वक्त्रेण च पिबेच् छनैः

नासाभ्यां जलम् आकृष्य पुनर् वक्त्रेण रेचयेत्

एवम् अभ्यास योगेन कामदेव समः भवेत्
शदेः शितः

भाव कर्मणोः

षः प्रत्ययस्य

इतरेतर अन्योन्य उपपदात् च

दाणश् च सा चेच् चतुर्थी अर्थे

वि पराभ्याम् जेः

अकर्मकाच् च
कच्छपयन्त्र स्थः रसो जरति ग्रासं इति शेषः

किंविशिष्टया कृत पट मृद् संधि लेपया कृतः पट _ संधेः लेपः रोधो यस्याः सा तया
अन्तरिक्षम् आत्मा

अग्निः ते गोपाः अधिपाः वसिष्ठः

वातः प्राणः

शिवः वः वीरः इह जातः अस्तु शुद्धः योनिभ्यः परि जायमानः
पश्चाद् अग्नेर् मध्य देशे समानत्र पुरस्ताद्धोमान्

युनज्मि त्वा ब्रह्मणा दैव्येन हव्याय अस्मै वोढा इव जातवेदः इन्धानास् त्वा सुप्रजसः सु वीराः ज्योग् जीवेम बलि हृतः वयं ते इति
अद्य अपि कुर्वन्ति दिशाम् अधीशाः शत्रून् दहन्तः तु भुवः अभिरक्षाम्

सुपर्णम् ईशम् पतताम् अथ अश्व राजानम् उच्चैःश्रवसम् चकार

सिंहं मृगाणां वृषभं गवां च प्लक्षं पुनः सर्व वनस्पतीनाम्

चतुर्भिर् एभिः पृथु नामधेयः नृपः अभिषिक्तः प्रथमं पृथिव्याम्

आदिसर्गः च यः सूत कथितो विस्तरेण तु
तद् समीपे सरो दिव्यम् अच्छोदम् नाम विश्रुतम्

तत्र इष्ट्वा क्रतुभिः सिद्धः शक्रः सुर गणैः सह

सर्व धातु मयः तत्र सु महान् वैद्युतो गिरिः

इति एते पर्वत आविष्टाः चत्वारो लवण उदधिम्

तस्य पादात् प्रभवति शैलोदं नाम तत् सरः

पयस् दः तु ह्रदो नीलः स शुभ्रः पुण्डरीकवान्

यूपा मणि मयाः तत्र विमानाः च हिरण्मयाः

कृतं तु तैः बहु सरः ततस् बिन्दुसरः स्मृतम्

सा तयोः मध्ये प्रविष्टा पश्चिम उदधिम्

सोम पादात् प्रसूता सा सप्तधा प्रविभज्यते

तस्याः तीरे वनं दिव्यं महत् चैत्ररथम् शुभम्

कुबेर अनुचराः हि एते चत्वारः तद् समाश्रिताः

ककुद्मति च रुद्रस्य उत्पत्तिः च ककुद्मिनः

तत्र संवर्तको नाम सः अग्निः पिबति तत् जलम्
इट ईटि

ऋणम् आधमर्ण्ये

प्रणवष् टेः

नहो धः

सिपि धातो रुः वा

अञ्चो अन् अपादाने
कथय त्वं समासेन येन मुच्येत किल्बिषात्

तत् एवम् हृदयं कृत्वा तस्मात् पापम् न चिन्तयेत्

येन अहम् शीघ्रम् आमुञ्चे महापातकि किल्बिषात्

मार्कण्डेयेन कथितं यत् पुरा पाण्डु सूनवे

एतत् सर्वम् विदित्वा तु चिन्ता वशम् उपागतः

अचिरेण एव कालेन मार्कण्डेयो महा तपाः

व्यासं कथम् अहम् पृच्छे यस्य गोत्र क्षयः कृतः

युधिष्ठिर उवाच

कतरो विनियोगो वा नियमं तीर्थम् एव च
निविश्य अन्योन्यम् आवार्य वेदनाभिर् हरति असून्

श्वयथुर् ग्रथितः पाकी वायुः संधि अस्थि मज्जसु

वायौ पञ्च आत्मके प्राणो रौक्ष्य व्यायाम लङ्घनैः

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

भवन्ति उपद्रवाः तेषाम् आवृतानाम् उपेक्षणात्

स्निग्ध रूक्षैः शमं न एति कण्डू क्लेद समन्वितः

सर्व धातु आवृते वायौ श्रोणि वङ्क्षण पृष्ठ रुज्

एक दोष अनुगम् साध्यं नवं याप्यं द्वि दोष जम्
य इन् नु मानुषं वाजिनम् अ शान्तम् अ संमृष्टम् आरोहति तम् इन् नु स हिनस्ति वा प्र वा क्षिणोति
हेमन्तो निधनम्
रुद्राञ् जपित्वा
केशान् धारयति

अव ज्याम् इव इति दृष्ट्वा अश्मानम् आदत्ते

सहस्र शृङ्गः इति स्वापनम्

मालाम् उपमथ्य अन्वाह

अस्थाद् द्यौर् इति निवेष्टनम्
तासाम् उत्तमाया अर्धर्चम् उक्त्वा उपरमति

अमृतं तत् प्रविशति

क्षत्रं वै त्रिष्टुप्

नव इमे प्राणाः

तं वै चतुर्भिः क्रीणाति गवा चन्द्रेण वस्त्रेण छागया
तृष्टा असि तृष्टिका

विषा विषातकी असि परिवृक्ता यथा अससि ऋषभस्य वशा इव
अहश् च कृष्णम् अहर् अर्जुनं च इति आग्निमारुतस्य प्रतिपद् अहश् च अहर् च इति पुनरावृत्तम् पुनर्निनृत्तं षष्ठे ऽहनि षष्ठस्य अह्नः रूपम्

ब्रह्मणा हि स क्ﾱप्तः

धारयन् धारयन्न् इति शंसति प्रस्रंसाद् वा अन्तस्य बिभाय तद् यथा पुनर् आग्रन्थम् पुनर्निग्रन्थम् अन्तम् बध्नीयान् मयूखं वा अन्ततः धारणाय निहन्यात् तादृक् तद् यद् धारयन् धारयन्न् इति शंसति संतत्यै
सह समवत्तं भवति

यद् ऐन्द्री वपानाम् उत्तमा भवति

नाना एव एतैः वीर्याण्य् अवरुन्द्धे

ततो राजन्यम् असृजत
तस्माद् अस्य नाम न गृह्णाति

कामं प्रसूते ऽश्नीयात्

तद् आहुः कस्माद् दीक्षितस्य अन्ये नाम न गृह्णन्ति इति

यम् एव द्विष्यात्

तद् यद् अस्य अन्ये नाम न गृह्णन्ति
उत्तरतस् पुरस्तात् अङ्गारान् निर्वर्त्य प्रतिप्रस्थाता मन्थिनः संस्रावं जुहोत्य् एष ते रुद्र भागो यं निरयाचथास् तं जुषस्व स्वाहा इति

स अनुवषट्कारौ एके शुक्रामन्थिनौ समामनन्ति

कल्पयतं मानुषीः

स प्रथमो बृहस्पतिश् चिकित्वान्
देवतास्व् एव प्रतितिष्ठति

अन्नं मरुतः

इन्द्रस्य भागो ऽसि विष्णोर् आधिपत्यम् इत्य् उत्तरात्
न च बालाः प्रमीयन्ते

ततस् दक्षिण पुरस्तात् ततस् दक्षिणपश्चात् ततस् उत्तरपुरस्तात् ततस् उत्तर पश्चात् मध्ये वा

गौः वासः हिरण्यम् दक्षिणा
त्वष्टा रक्षः हा
अथ चक्षुः मयः प्रत्यङ् प्रतिष्ठितः

स दशधा भवति शतधा सहस्रधा अयुतधा प्रयुतधा नियुतधा अर्बुदधा न्यर्बुदधा निखर्वधा पद्मम् अक्षितिर् व्योम अन्तः

स एष एतस्य रश्मिः श्रोत्रम् भूत्वा सर्वास्व् आसु प्रजासु प्रत्यवस्थितः

सा या सा वाग् अग्निः सः
जघनेन गार्हपत्यं पत्नी
वायुः एनाः दक्षिणतस् पूषा उत्तरात् उप आ नुदात्
अभिजितो रथन्तर पृष्ठस्य राथन्तरी प्रतिपद् होतुः आज्यं च

स्वर पृष्ठाः चेत् स्वारसामिकेषु पृष्ठ स्तोत्रीयेषु यथास्वम्

रथन्तरात् उत्तरे
तम् अवाचीन अग्रम् निमित्य ऊर्ध्वाः उदायन्

ते अविदुः अनेन वै देवाः यज्ञम् अयूयुपन् इति

यत् एव बैल्वम् बिल्वम् ज्योतिः इति वै आचक्षते

तम् तम् प्रहरति द्विषते भ्रातृव्याय वधम् यः अस्य स्तृत्यः तस्मै स्तर्तवै

बैल्वम् यूपम् कुर्वीत अन्नाद्य कामः पुष्टि कामः

यत् एव पालाशम् सर्वेषाम् वै एष वनस्पतीनाम् योनिः यत् पलाशः
मधुरं श्वास कास घ्नम् उष्णम् लघु अग्नि दीपनम्

वात पित्त तृषा रक्त क्षय मूत्र विबन्ध नुद्

श्वेता क्षुद्रा चन्द्रहासा लक्ष्मणा क्षेत्रदूतिका

अग्निमन्थः श्वयथु _ वीर्य उष्णः कफ वात हृत्

राम पत्नीम् बलात् सीताम् जहार मदन आतुरः

पित्त अतिसार हृत् कण्ठ्यम् फलं हिक्का अस्र पित्त हृत्

तन्द्रा शोथ ज्वर आनाह पार्श्व पीडा अरुचीः हरेत्

श्योनाकः पञ्चभिः च एतैः पञ्चमूलं महत् मतम्

शुक्रस्य रेचनं भेदि तिक्तं पित्त अग्नि कृत् लघु

कण्टकारी सरा तिक्ता कटुका दीपनी लघुः

अथ लङ्का ईश्वरः मानी रावणो राक्षस अधिपः

जया जयन्ती तर्कारी नादेयी वैजयन्तिका
गायत्र्या आयतने

प्लवत इव ह्य् एवम् अङ्गैः

तिष्ठति इव आत्मना

पङ्क्त्या आयतने

तस्य इदम् प्रातःसवनम् इदं माध्यन्दिनं सवनम् इदं तृतीयसवनम्
अथ वै ते अहम् तत् वक्ष्यामि _ गमिष्यसि इति

परोक्ष प्रियाः इव हि देवाः प्रत्यक्ष द्विषः

अ शीर्यः न हि शीर्यते

अ सितः न व्यथते

इन्धः ह वै नाम एष यः अयम् दक्षिणे अक्षन् पुरुषः
आ दिवो विष्टम्भम् उच्छिश्रियतुः

अव पशून् रुन्द्धे बहु पशुः भवत्य् एताभिर् ऋग्भिस् तुष्टुवानः

तस्याम् एकं साम

ता एताः पशव्या ऋचः

एक साम्नी त्रिष्टुप्
सो ऽकामयत सत्रा सर्वान् असुरान् सहेय इति

सत्रासाहीयं कुर्वीत यस्य त्वद् इव अ जितम् स्यात्

स एतत् साम अपश्यत्

तेन अस्तुवत

इन्द्रो ऽसुरान् अजयत्
सप्त हविर्यज्ञस्य संस्था अग्न्याधेयम् अग्निहोत्रं दर्श पूर्णमासौ आग्रयणम् चातुर्मास्यानि निरूढपशुबन्धः सौत्रामणी च इति

इमं तं शुक्रं मधुमन्तम् इन्दुं सोमं राजानम् इह भक्षयामि इति
अनागतं व्याकर्तु कामः भवति पुरस्ताद् अन्तर्धीयन्ते

अथ भगवान् पूर्णस्य ब्राह्मण महाशालस्य हेतु परंपराम् कर्म परंपराम् च ज्ञात्वा स्मितं प्राविरकार्षीत्

ते निर्मिते चित्तम् अभिप्रसाद्य तन् नरक वेदनीयम् कर्म क्षपयित्वा देव मनुष्येषु प्रतिसन्धिं गृह्णन्ति यत्र सत्यानां भाजन भूताः भवन्ति

देव उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति नाभ्याम् अन्तर्धीयन्ते

अथ पूर्णो ब्राह्मण महाशालः भगवतो गुण संकीर्तनम् प्रतिश्रुत्य महान्तं प्रसादं प्रतिलब्धवान्
रुद्रास् त्रिष्टुभं समभरन्
षड् वा ऋतवः

अन्तरिक्षं पृथिव्याम्
पारतन्त्र्याद् व्यावृत्तः

इतो निष्कासितः तत्र स्थित उपजपन्न् एतेन व्याख्यातः

तथा अपि पुरुष प्रकृत्याः विशेषः

व्यलीक अर्थम् निष्कासितो मया असौ अन्यत्र गतो यत्नाद् आनेतव्यः

चल चित्त तया वा लाघवम् एनम् आपादयिष्यामि इति

अभिज्ञानं च तद् कृत उपकार सम्बद्धम् स्याद् इति विशीर्ण प्रतिसंधानम्
ततो धृत व्रतः राजा सर्वा दामानि मुञ्चतु
तुभ्यम् विराज् पयः दुहाम्

त्वयि इन्द्रियम्

तीक्ष्ण शृङ्गः ऋषभः समुद्रः इव अ क्षित उदकः

नाष्ट्राः त्वम् सर्वाः तीर्त्वा भ्रातृव्याणाम् श्रियम् वृह

उत्तरः द्विषतः भव

भ्रातृव्यः च सपत्नः च यः त्वा अमित्रः जिघांसति श्रियम् त्वम् सर्वेषाम् तेषाम् आदाय उग्रः वि धारय
न सतो न गुरून् परिवदेत् न अशुचिः अभिचार कर्म चैत्य पूज्य पूजा अध्ययनम् अभिनिर्वर्तयेत्

स समाः शतम् अव्याधिः आयुषा न वियुज्यते
व्यासो व्यासात् अहम् वक्ष्ये ऽहं ते शौनक नैमिषे
न ह वै कदाचन निम्रोचत्य् एतस्य ह सायुज्यं सरूप ताम् सलोकताम् अश्नुते य एवं वेद य एवं वेद
तरन् विश्वान्य् अवरा रजांसि इन्द्रेण सख्या शिव आ जगम्यात्
देव पात्रम् वा एतद् यद् वषट्कारो वषट्करोति देव पात्रेण एव तद् देवतास् तर्पयति
इमे पश्चा पृदाकवः प्रदीध्यत आसते

जघान इन्द्रः जघ्निमा वयम्

इन्द्रो मे ऽहिम् अरन्धयत् पृदाकुं च पृदाक्वम्

आरे अभूद् विषम् अरौद् विषे विषम् अप्राग् अपि

अस्मिन् क्षेत्रे द्वाव् अही स्त्री च पुमांश् च ताव् उभाव् अरसा
विभाषा बहोर् धा अ विप्रकृष्ट काले

जायाया निङ्

सङ्ख्या एकवचनात् च वीप्सायाम्

सत्याद् अ शपथे

द्वि त्रि चतुर्भ्यः सुच्

नदी पौर्णमासी आग्रहायणीभ्यः

मद्रात् परिवापणे

ṛ तः छन्दसि

शूलात् पाके

नञ् दुस् सुभ्यः हलि सक्थ्योः अन्यतरस्याम्

प्रति योगे पञ्चम्यास् तसिः

नाडी तन्त्र्योः स्व अङ्गे

विभाषा अञ्चेः अ दिश् स्त्रियाम्

झ यः
पुरा देवासुरे युद्धे दैत्यैर् देवाः पराजिताः

उत्सादयिष्यति म्लेच्छान् गृहीत अस्त्रः कृत आयुधः
ॐ पाशाय नमः

ॐ श्रीं ह्रीं श्रीधराय विष्णवे नमः

ॐ ब्रह्मणे नमः

पूजयित्वा ततो विष्णुं सृष्टि संहार कारिणम्

भूय एवं जगन्नाथ पूजां कथय मे प्रभो

शरण्याय सु रूपाय धर्म काम अर्थ दायिने

अहं विष्णुः इति ध्यात्वा कृत्वा वै शोधन आदिकम्

ॐ समस्त परिवाराय अच्युताय नमः
ततो राजा चन्दनं सम्यक्संबुद्धम् अध्येषितुं प्रवृत्तः

आह च

आत्त मनसः ते च भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

न तु वैनेय वत्सानाम् बुद्धो वेलाम् अतिक्रमेत्

इदम् अवोचद् भगवान्
प्रातर् भगं पूषणं ब्रह्मणस्पतिं प्रातः सोमम् उत रुद्रं हुवेम
सत्यभामा उत्तमा स्त्रीणां व्रतिनी च दृढ व्रता

मणिं स्यमन्तकं च एव जग्राह आत्म विशुद्धये

व्यक्तीकृतश् च शब्दः स तूर्णं च अपि ययौ बिलम्

प्रसेनस्य पदं गृह्य पुरुषैर् आप्त कारिभिः

तथा पद्मावती च एव भार्याः कृष्णस्य ता ददौ

बाहुभ्याम् एव गोविन्दो दिवसान् एकविंशतिम्

क्रीडापयन्त्या मणिना मा रोदीर् इत्य् अथ ईरिताम्

अनुनीय ऋक्ष राजानम् निर्ययौ च तदा बिलात्

स्यमन्तक कृते सिंहाद् वधं प्राप वनेचरात्

माद्री युधाजितं पुत्रं ततो वै देवमीढुषम्

गान्धारी जनयामास सुमित्रं मित्र नन्दनम्
न्यास आदिकम् प्रवक्ष्यामि गायत्र्याः शृणु शङ्कर

पूतं भवति तत् सर्वम् गायत्त्र्या न परं विदुः
अथ अध्यात्मम्
कषाय तिक्तकैः तत्र स्नेहः क्षीरं मधूदकम्

परिषेकः पिचुः केश शात स्फुटन धूपने

विवर्जयेद्

हृल्लास तन्द्रा अरुचि पीनसाः च साध्या विशेषात् कवड ग्रहेन

त्रि प्रमाणः चतुर् भाग त्रि भाग अर्ध अङ्गुल उन्नतिः

द्वादश अङ्गुल विस्तीर्णम् चर्म पट्टम् शिरस् समम्

कर्ण बन्धन स्थानम् ललाटे वस्त्र वेष्टिते
समानी प्रपा सह वो अन्न भागः समाने योक्त्रे सह वो युनज्मि

अन्यो अन्यस्मै वल्गु वदन्त एत समग्रा स्थ सध्रीचीनाः
याश् चतस्रो ऽमुष्मिन् लोके तासु सर्वासु प्रतितिष्ठाम इति

तानि चतुर् अक्षराणि भवन्ति

याश् चतस्रो दिशो ऽन्तरिक्षे तासु सर्वासु प्रतितिष्ठाम
कामम् तु अधियज्ञम् व्याहरेत्
आहनस्याद् वा एतद् अधिप्रजायते

श्रियम् एव तद् विराजं यशस्य् अन्नाद्ये प्रतिष्ठापयति

रेतसः सिक्तात् प्रजाः प्रजायन्ते प्रजानां प्रजननाय

अस्य एव सर्वस्य आप्त्यै प्रजात्यै
अथ अध्वर्युः प्रदक्षिणम् आवृत्य प्रत्यङ्ङ् आद्रुत्य होत्रा एतत् पात्रं संभक्षयति इन्द्रेण मरुत्वता पीतस्य इति
यद् आततम् अव तत् तनु यद् उत्ततं नि तत् तनु

अपि वृश्च पुराण वत् व्रततेर् इव गुष्पितम्
अपश्यं त्वा मनसा चेकितानं तपसो जातं तपसो विभूतम्
देवाश् च वा असुराश् च अस्मिन् लोक आसन्

अस्मिन्न् एव लोके ऽग्निष्टोमेन प्रतितिष्ठति

सारस्वत्य् एतेषां पञ्चानाम् उत्तमा भवति

अग्नि प्रतिष्ठानः ह्य् अग्निष्टोमः

ये देव यानाः पन्थानस् तेष्व् अतिरात्रेण

यद् एव परम् अन्नाद्यम् अन् अवरुद्धम् तस्य अवरुद्ध्यै
अथ उपस्तीर्य उत्तरस्य पुरोडाशस्य अपर अर्धात् अवद्यन्न् आह अग्नीषोमाभ्याम् इति पौर्णमास्याम् इन्द्राय वैमृधाय इति च इन्द्र अग्निभ्याम् इत्य् अमावास्यायाम् अ संनयतः इन्द्राय इति संनयतो महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्र याजी भवति

अथ यत्र होतुर् अभिजानाति घृतवतीम् अध्वर्यो स्रुचम् आस्यस्व इति तज् जुहू उपभृतौ आदाय अत्याक्रम्य आश्राव्य आह समिधो यज इति
पुनः संहर्ता रुद्र वत् भवति सृष्टि स्थिति विनाशेषु ब्रह्म आदीनाम् त्रयी इव स्यात् इति अर्थः
तत् अक्षरम् परं ज्योतिः तत् विष्णोः परमं पदम्

याभिः तत् लक्ष्यते भिन्नम् अभिन्नं तु स्वभावतः

तत् नः वद महादेव विश्व रूपः कथं भवान्

यतो वाचो निवर्तन्ते अ प्राप्य मनसा सह
तम् अभिद्रुत्य पाप्मना अविध्यन्

अस्याः

तस्मात् यस्मात् कस्मात् च अङ्गात् प्राणः उत्क्रामति तत् एव तत् शुष्यति

सः यः सः पाप्मा यत् एव इदम् अप्रतिरूपम् शृणोति सः एव सः पाप्मा

ते अविदुः अनेन वै नः उद्गात्रा अत्येष्यन्ति इति

अश्नुते साम्नः सायुज्यम् सलोकताम् यः एवम् एतत् साम् वेद

सः यः सः पाप्मा यत् एव इदम् अप्रतिरूपम् संकल्पयति सः एव सः पाप्मा

ते ह ऊचुः क्व नु सः अभूत् यः नः इत्थम् असक्त इति

अङ्गानाम् हि रसः

भवति ह अस्य स्वम् यः एवम् एतत् साम्नः स्वम् वेद

यः श्रोत्रे भोगः तम् देवेभ्यः आगायत्

अथ यानि इतराणि स्तोत्राणि तेषु आत्मने अन्नाद्यम् आगायेत्

यः चक्षुषि भोगः तम् देवेभ्यः आगायत्

तस्मात् उ ब्रह्मणस्पतिः
व्यवायि कटुकं हन्ति कुष्ठ उदर विष क्षयान्

सिन्दूरम् उष्णम् वीसर्प कुष्ठ कण्डू विष अपहम्

लोहं सरं गुरु स्वादु कषायं कफ पित्त नुद्

पङ्को दाह अस्र पित्त आर्ति शोथ घ्नः शीतलः सरः

दिव्यौषधिः नागमात्री मनोगुप्ता मनोऽम्बिका

रूप्यं शीतं सरं वात पित्त हारि रसायनम्

हिंगुलं दरदं म्लेच्छं सैकतं चूर्णपारदम्

जाम्बूनदं हिरण्यं च स्वरलं जातरूपकम्

सूर्यकान्तः सूर्यमणिः सूर्याक्षो दहनोपलः

लेलीतको बलिवसा वेगन्धो गन्धको बलिः

समुद्रफेनो डिण्डीरः फेनो वारिकफो द्विजः

सुगन्धि नालिका पिण्डं रसगन्धं च तत् द्विधा

मनःशिला कृच्छ्र हरा सरा उष्णा लेखनी कटुः

समुद्रफेनः चक्षुष्यः लेखनः शमनः सरः

गन्धकः सौगन्धको लेखी गन्धाश्मा गन्धपीतकः

चक्षुष्यं परमं मेहान् पाण्डुं श्वासं च नाशयेत्
न धर्मान् चरेत्

न कामान् चरेत्

यथा दाण्डक्यो नाम भोजः कामाद् ब्राह्मण कन्याम् अभिमन्यमानः स बन्धु राष्ट्रः विननाश

देवराजः च अहल्याम् अतिबलः च कीचको द्रौपदीं रावणः च सीताम् अपरे च अन्ये च बहवो दृश्यन्ते काम वशगाः विनष्टा इति अर्थ चिन्तकाः

पुरुषकार पूर्वक त्वात् सर्व प्रवृत्तीनाम् उपायः प्रत्ययः

शत आयूः वै पुरुषो विभज्य कालम् अन्योन्य अनुबद्धम् परस्परस्य अनुपघातकम् त्रिवर्गं सेवेत

तं श्रुतेर् धर्म ज्ञ समवायात् च प्रतिपद्येत

इह अमुत्र च निःशल्यम् अत्यन्तं सुखम् अश्नुते

सा च उपाय प्रतिपत्तिः कामसूत्राद् इति वात्स्यायनः
अल्प कोशः हि राजा पौर जानपदान् एव ग्रसते

स्तेन व्याल विष ग्राहैः व्याधिभिः च पशु व्रजान्
अग्निः परेषु धामसु कामो भूतस्य भव्यस्य

स विश्वा प्रति चाक्ﾱप ऋतूंर् उत् सृजते वशी
मेढ्रं प्रजननम्
अकृक्षाम इति
तानि नः पारयन्तु तानि नः अवन्तु इति

देवताः एव तत् प्रविशन्ति अ प्रदाहाय

आयुः विश्व आयुः विश्वम् आयुः व्यश्नवै सर्वम् आयुः व्यश्नवै इति एव एतत् आह

दक्षिणया त्वा दिशा इन्द्रेण देवतया त्रैष्टुभेन छन्दसा ग्रीष्मम् ऋतुम् प्रविशामि इति

तेजः वै ब्रह्म गायत्री

देव पुरश्चर सघ्यासम् त्वा सघ्यासम् त्वा इति वेदेन महावीरम् संमार्ष्टि
उद्वास्य प्रवर्ग्यम् अथ एनम् आमन्त्रयन्ते
अथ आनन्दिनः सुमनसः सम् आ इत

दिशः दिशः रभमाणाः सम् आ इत

इमे राजानः पृतनाः सहन्ताम्

बहुः युवा प्रमृणः धृष्णुः अस्तु
इति गोमतीः पशुमतीर् भवन्ति पशूनाम् एव अवरुद्ध्यै
एता एव अन्तरिते मनो ज्योतिर् जुषताम् इति पञ्चमीम्

इन्धानास् त्वा शतं हिमा इत्य् आहुतिं जुहुयात्

यत्र क्व च इन्धनम् अग्नाव् आदध्यात् स्वाहाकारेण आदधाति इति विज्ञायते
उत्तरे तु रविं देवं कर्णिकायां च भास्करम्

तत् आराध्य पुमान् विप्रैः प्राप्नोति कुशलं सदा

यत् आरोग्य करम् पुंसां यत् अनन्त फल प्रदम्

पत्त्रैः द्वादश संयुक्तम् रक्तचन्दन पङ्कजम्
वनं बभञ्ज तद् पालान् हत्वा दन्त नख आदिभिः

विभीषणस्य इन्द्रजितः गृहे ऽन्येषां च

गृहीत्वा तं मणिं रामो रुरोद विरह आतुरः

उवाच रावणः कः त्वम् मारुतिः प्राह रावणम्

समुद्र तीरम् गतवान् तत्र रामं विभीषणः

अशोक वनिकाम् गत्वा दृष्टवन् शिंशपा तले
त्रयो लोका इत्य् अवक्षीणान् अभिमृशतः

परा पुनीहि तुषं पलावान् इति निष्पुनतीम्

यौ अपरौ ताव् एव पत्नी

वनस्पतिर् इति मुसलम् उच्छ्रयति

अभ्यावर्तस्व इति कुम्भीं प्रदक्षिणम् आवर्तयति
अथ यत्र एतत् धूमकेतुः सप्तर्षीन् उपधूपयति तद् अ योगक्षेम आशङ्कम् इत्य् उक्तम्

पञ्च पशवस् तायन्ते वारुणः कृष्णो गौर् वाजो वा अविः वा हरिर् वायव्यो बहु रूपः दिश्यो मारुती मेषी आग्नेयः प्राजापत्यश् च क्षीरौदनो ऽपांनप्त्र उद्रः

अपां सूक्तैर् हिरण्य शकलेन सह उद्रम् अप्सु प्रवेशयेत्
अथ उ ये राष्ट्रे व्यवभिन्दाने तिष्ठत इति

यतो ह वा इदम् एता विगीयन्ते ततो ह इदम् ब्राह्मणा जीयन्ते

ब्रह्म वै गायत्री

अथ यद् एनान् पापी कीर्तिर् अनूत्तिष्ठति व्यगासिषुर् इति यौ वै युध्येते याव् ऋतीयेते ताव् आहुर् व्यगासिष्टाम् इति

अथ यत इदम् एता विगीयन्ते ततो ह एतानि शिल्पानि ब्राह्मणेष्व् अधिगम्यन्ते
किम् एष दोषो भविता मम अपि इति अस्मै ततः सारथिः अभ्युवाच

हीनस्य मध्यस्य महात्मनो वा सर्वस्य लोके नियतो विनाशः

ततो निवृत्तः स निवृत्त हर्षः प्रध्यान युक्तः प्रविवेश वेश्म

इयं च निष्ठा नियता प्रजानां प्रमाद्यति त्यक्त भयः च लोकः

बुद्धि इन्द्रिय प्राण गुणैः वियुक्तः सुप्तो विसंज्ञः तृण काष्ठ भूतः

स्थूल उदरः श्वास चलत् शरीरः स्रस्त अंस बाहुः कृश पाण्डु गात्रः

यदा च शब्द आदिभिः इन्द्रिय अर्थैः अन्तःपुरे न एव सुतो ऽस्य रेमे

ततो बहिस् व्यादिशति स्म यात्रां रस अन्तरम् स्यात् इति मन्यमानः

मार्गस्य शौच अधिकृताय च एव चुक्रोश रुष्टो ऽपि च न उग्र दण्डः

ह्रिया अ प्रगल्भा विनिगूहमाना रहस् प्रयुक्तानि विभूषणानि

एवं जरा हन्ति च निर्विशेषं स्मृतिं च रूपं च पराक्रमं च

अम्बा इति वाचं करुणं ब्रुवाणः परं समाश्रित्य नरः क एषः
मामिकाम् एव व्याहृतिम् आदित आदितः कृणुध्वम् इति

तथा ह तथा ह भगवन्न् इति प्रतिपेदिर आप्याययन्

तस्माद् ऋक् यजुः सामानि अपक्रान्त तेजांसि आसन्
वाचं पशून् मा निर्मार्जीः

देव वीत्यै त्वा गृह्णामि

हविर् असि वैश्वानरम् उन्नीत शुष्मम् सत्य ओजाः

वैश्वदेवम् असि
एतेषां शैल मुख्यानाम् अन्तरेषु यथाक्रमम्

नन्दीश्वरो गण वरैः स्तूयमानो व्यवस्थितः

तान् तु संक्षेपतो वक्ष्ये न शक्यं विस्तरेण तु

नीलः तथा उत्तरे मेरोः श्वेतः तस्य उत्तरे पुनः

विकरो मणिशैलश् च वृक्षवन्त् च अचल उत्तमः

दक्षिणस्य अपि शैलस्य शिखरे देव सेविता

तथा ताल वने प्रोक्तम् इन्द्र उपेन्द्र उरग आत्मनाम्

पुष्पकोशः प्रशैलश् च विरजः च अचल उत्तमः

मेरोः पश्चिमात् च एव पर्वतौ द्वौ धराधरौ

तस्य प्रतीच्यां विज्ञेयः पर्वतो गन्धमादनः

इदं हैमवतं वर्षं भारतं नाम विश्रुतम्

तेषां चतुर्णां वक्ष्यामि शैलेन्द्राणां यथाक्रमम्

सुपार्श्वस्य उत्तरस्य अपि शृङ्गे जातो महा द्रुमः
सा या सा वाच् आसीत् सः अग्निः अभवत्

यत् अस्यै वाचः बृहत्यै पतिः तस्मात् बृहस्पतिः

ताः उ एव विश्वे देवाः
ततो निवृत्तो ऽप्रतिलब्धकामः स्व धिष्ण्यम् आसाद्य पुनः स देवः

कृत श्रिया अपाश्रित वेष देहम्

मैत्रेय उवाच

स इत्थम् उद्वीक्ष्य तद् अब्ज नाल नाडीभिः अन्तर् जलम् आविवेश

तस्माद् युगान्त श्वसन अवघूर्ण जल ऊर्मि चक्रात् सलिलाद् विरूढम्

तस्मिन् स्वयं वेद मयः विधाता स्वयम्भुवं यं स्म वदन्ति सो ऽभूत्

सूर्य इन्दु वायु अग्नि अगमम् त्रिधामभिः परिक्रमत् प्राधनिकैः दुरासदम्

भगवत् महीध्रम् अहि इन्द्र बन्धुम् सलिल उपगूढम्
स यदि बहुतयम् उपस्तीर्णं भवति कृष्णाजिनाद् एव अन् अन्तर्हितः संविशति

अथ उपसमिन्धन वेलायाम् उत्तरेण आहवनीयम् तिष्ठन् संप्रैषम् आह अग्नीन् ज्योतिष्मतः कुरुत दीक्षित वाचं यच्छ पत्नि वाचं यच्छ इति
पर्जन्यः धाराः

दुहे मध्यंदिनम् परि

अनड्वान् दाधार पृथिवीम् उत द्याम्
प्राङ् वा उदङ् वा ग्रामान् निष्क्रम्य शुचौ देश उदक अन्ते वा गोमयेन गोचर्म मात्रम् स्थण्डिलम् उपलिप्य प्रोक्ष्य लक्षणम् उल्लिख्य अद्भिः अभ्युक्ष्य अग्निम् उपसमाधाय आघारौ आज्यभागौ हुत्वा आज्य आहुतीः जुहोत्य् अग्नये सोमाय रुद्राय इन्द्राय ब्रह्मणे प्रजापतये बृहस्पतये विश्वेभ्यो देवेभ्यो ऋषिभ्य ऋग्भ्यो यजुर्भ्यः सामभ्यः श्रद्धायै प्रज्ञायै मेधायै सावित्र्यै सदसस्पतये ऽनुमतये च

यथाकामी वा

अक्रान् इत्य् एतद् एव वा अभ्यस्येत्

हविष्यम् अन्नम् अशनम् इच्छेद् अपः फलानि वा

हुत्वा दर्भेष्व् आसीनः प्राच् तूलेषु उदक् तूलेषु वा दक्षिणेन पाणिना दर्भान् धारयन्न् ॐ पूर्वाः व्याहृतीः सावित्रीं च चतुर् अनुद्रुत्य मनसा सामसावित्रीं च सोमं राजानं ब्रह्मजज्ञानीये च उभे वेद आदिम् आरभेत
उभयतो वेनं पाप उक्तस्य पावमानीर् अभिष्टुयात्

पवित्रं पावमान्यः

आत्मा वै वेनः
न निन्दा ताडने कुर्यात् सुतम् शिष्यं च ताडयेत्

वर्जयेत् पर शय्या आदि न च अश्नीयात् अनापदि

एषाम् असंभवे कुर्यात् इष्टिम् वैश्वानरीं द्विजः

आचरेत् सदृशाम् वृत्तिम् अ जिह्माम् अ शठाम् तथा

क्रव्याद पक्षि दात्यूह शुक मांसानि वर्जयेत्

कर्तव्या अग्रहणा इष्टिः च चातुर्मास्यानि यत्नतः

धावतः पूति गन्धे च शिष्टे च गृहम् आगते

प्रियो विवाह्यः च तथा यज्ञं प्रति ऋत्विजः पुनः
यथा एव एवम् मिथः संशृण्वीरन्

दक्षिणतो मार्जालीयेन

सा प्रायणीये ताम् उ तत्र न उ एव

पश्चाद् गार्हपत्येन
स्थण्डिले मन्त्र हृदयैः भोगैर् आत्मानम् आत्मनि

गां दुग्ध दोहाम् असतीं च भार्यां देहं पर अधीनम् असत् प्रजाम् च

एकस्य एव मम अंशस्य जीवस्य एव महामते

अदेहस्थो ऽपि देह स्थः कुमतिः स्वप्न दृश् यथा

सूर्यो ऽग्निर् ब्राह्मणा गावो वैष्णवः खं मरुज् जलम्

प्रायेण भक्ति योगेन सत् सङ्गेन विना उद्धवैः

अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते

आज्ञाय एवम् गुणान् दोषान् मया आदिष्टान् अपि स्वकान्

आत्म आरामः ऽनया वृत्त्या विचरेज् जड वत् मुनिः

मद् कथा श्रवणे श्रद्धा मद् अनुध्यानम् उद्धव
अधा सपत्नान् मामकान् अग्नेस् तेजोभिर् आदिषि

तिग्मेन अग्निः ज्योतिषा विभाति तृतीये चक्रे रजसि प्रियाणि

घृत पावा रोहितो भ्राजमानो दिवं देवः पृषतीम् आविवेश

रोहिते द्यावापृथिवी अधिश्रिते वसु जिति गो जिति संधनाजिति

यो विष्टभ्नाति पृथिवीं दिवं च तस्माद् देवा अधि सृष्टीः सृजन्ते

देवो देवान् मर्चयस्य् अन्तश् चरस्य् अर्णवे

उत् त्वा यज्ञा ब्रह्म पूताः वहन्त्य् अध्व गतः हरयस् त्वा वहन्ति

तत्र एतौ अग्नी आधत्त हिमं घ्रंसं च रोहितः

सूर्यो भूतस्य एकम् चक्षुर् आरुरोह दिवं महीम्

दिवं च रोह पृथिवीं च रोह राष्ट्रं च रोह द्रविणं च रोह

विमिमीष्व पयस्वतीं घृताचीं देवानां धेनुर् अनपस्पृग् एषा

अनुव्रता रोहिणी रोहितस्य सूरिः सु वर्णा बृहती सु वर्चाः

यास् ते विशस् तपसः संबभूवुर् वत्सं गायत्रीम् अनु ता इह अगुः
श्रुतकक्षः काक्षीवतः पशु कामः तपो ऽतप्यत
तान् प्रजापतिर् अब्रवीद् यद् वा एतस्य त्रयस्य वेदस्य तेज इन्द्रियं वीर्यं रस आसीद् इदं वा अहं तत् समुदयच्छम् इति

अथ यद्य् अन् उपस्मृतात् कुत इदम् अजनि इति भूर् भुवः स्वः स्वाहा इति आहवनीये जुहवाथ

सा एव तत्र प्रायश्चित्तिः

एता व्याहृतीः प्रयच्छन्न् एताभिर् एनं भिषज्याथ इति
पुनर् तथा अष्ट साहस्रम् सर्वत्र एव समासतः

मुहूर्त पञ्चदशिका रजनी तादृशं तु अहर्

दिवा सृष्टिं विकुरुते रजन्यां प्रलयं विभुः

शर्वरी अन्ते प्रबुद्धो वै दृष्ट्वा शून्यं चराचरम्

चत्वारि तु सहस्राणि वत्सराणां कृतं द्विजाः

निशा अन्ते सृजते लोकान् नश्यन्ते निशि जन्तवः

अहर् तु तस्य वैकल्पो रात्रिः तादृग्विधा स्मृता

सर्गस्य तादृशी रात्रिः प्राकृतस्य समासतः

सप्तषष्टिः तथा अन्यानि नियुतानि अधिकानि तु

तावच्छती च वै संध्या संध्या अंशः च कृतस्य तु

औपचारिकम् अस्य एतत् अहोरात्रम् न विद्यते

च तद् वृत्तिः तस्य देवस्य वै त्रिधा

मर्त्यस्य च अक्षिणोः तस्याः च ततस् त्रिंशतिका कला

कृतस्य आद्यस्य विप्र इन्द्राः दिव्य मानेन कीर्तितम्

उदकैः आप्लुताम् क्ष्मां तां समादाय सनातनः

धरायां सो अचिनोत् सर्वान् गिरीन् दग्धान् पुरा अग्निना

मनः सुदर्शो बृंहश् च तथा वै श्वेतलोहितः

कल्पानां वै सहस्रं तु वर्षम् एकम् अजस्य तु

दिव्ये रात्रि अहनी वर्षं प्रविभागः तयोः पुनः
दाहः तृष्णा अम्लिका मूर्छा विड्भेदः पित्त जन्मनाम्

विद्रधिः च इति पिडिकाः प्रमेह उपेक्षया दश

एक स्थान आसनवति शयनं विनिवर्तनम्

साध्य असाध्य प्रतीत्य आद्याः मेहाः तेन एव तद् भवाः

आवृतो दोष लिङ्गानि सो ऽनिमित्तं प्रदर्शयेत्

शराव मान संस्थाना पिडिका स्यात् शराविका

अविपाको अरुचिः छर्दिः निद्रा कासः स पीनसः

सर्वे ते मधुमेह आख्याः माधुर्यात् च तन्वः यतस्
स ह न इति उक्त्वा धनुः आदाय अरण्यम् अपातस्थौ

स ह उवाच यदा वै पशुः निर्दशः भवति अथ स मेध्यः भवति निर्दशः नु अस्तु अथ त्वा यजै इति
आग्नावैष्णवम् एकादश कपालम् आग्नावैष्णवं वा घृते चरुम्

हस्त्यान्य् अग्रे ऽथ पद्यानि

देव श्रूः एतानि प्र वप इति प्रवपति

यल् लोमशम् तीर्थं तस्मिन् स्नाति