tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
मम त्वं भाग्य हीनायाः पुत्रो जातो निराकृतिः

अलक्ष्मीं वा अथ संत्यज्य गमिष्यति जपेन वै

जपेत् सः याति विप्र इन्द्राः विष्णु लोकम् स बान्धवः

तस्य एव इह च माहात्म्यं संक्षेपात् प्रवदामि वः
उषित्वा तमसा तीरे रात्रौ पौरान् विहाय च

विषं पीत्वा मरिष्यामि दास्यसि त्वं न चेद् नृपैः

रामः श्रुत्वा जलं दत्त्वा गृहीत्वा पादुके व्रज

सम्भारैर् एभिः अद्य एव भरतो अत्र अभिषेच्यताम्

उपायं तु न पश्यामि भरतो येन राज्य भाज्

रात्रौ त्वं सीतया सार्धं संयतः सुव्रतो भव

सुमन्त्रं स रथम् त्यक्त्वा प्रातर् नवा अथ जाह्नवीं

पितरं च एव कैकेयीं नमस्कृत्य प्रदक्षिणं

अहं वनं प्रयास्यामि त्वद् आदेश प्रतीक्षकः

उवाच सत् उपायम् मे कच्चित् तम् कारयिष्यति
अविर् वैराजम्

अथ एतत् वामदेव्यम्

तद् ये ऽस्माद् रसात् सृष्टा भवन्ति तान् अस्मिन् दधाति
इषीका दन्त दुर्लभ किं मे सखायम् आतुदः

त्रयो वै स्मः सखायो बभ्रुको नकुलस् त्वत्

त्रयस् तुदा रुजामसि बभ्रुको नकुलस् त्वत्
पशवो वा इडा

पशुभिर् वाव ते तान् रात्रेर् निरवाघ्नन्

अव पशून् रुन्द्धे बहु पशुः भवति य एवं वेद

स एते सामनी अपश्यत्
तत् एतत् आहुः सौशब्द्यं न अर्थ व्युत्पत्तिः ईदृशा

अपुष्ट अर्थम् प्रसन्नम् ऋजु कोमलम्

ननु च अश्मक वंश आदि वैदर्भम् इति कथ्यते

तथा भ्रमर हारीत चक्रवाक शुक आदयः

न च अभ्युदय भाक्तस्य मुधा आदौ ग्रहण स्तवौ

सर्गबन्धो महाकाव्यं महतां च महत् च यत्

शब्द अभिधेय अलंकार भेदात् इष्टं द्वयं तु नः

न वक्त्र अपरवक्त्रयोः युक्ता न उच्छ्वासवती अपि

वक्र अभिधेय शब्द उक्तिः इष्टा वाचाम् अलंकृतिः

किंचिद् आश्रय सौन्दर्यात् धत्ते शोभाम् असाधु अपि
ननौ पृष्ट प्रतिवचने

धः कर्मणि ष्ट्रन्

गा पोः टक्

कर्मणि भृतौ

बहुलम् आभीक्ष्ण्ये

भूते

स्था ईश भास पिस कसः वरच्

क्रुध मण्ड अर्थेभ्यः च

सद् सू द्विष द्रुह दुह युज विद भिद छिद जि नी राजाम् उपसर्गे ऽपि क्विप्

जु चङ्क्रम्य दन्द्रम्य सृ गृधि ज्वल शुच लष पत पदः

वहश् च

प्रश्ने च आसन्न काले

अर्हः
सु मन्त्रितम् सु विक्रान्तम् सु युद्धम् सु पलायितम्

इदानीम् अन्यत्र गमिष्यामि

सेवकः सु अल्प कालेन स ददौ सुतम् आत्मनः

तद् अन्यत्र तुरङ्गाणां पत्तीनां सर्वदा एव हि

इदानीं विपक्षो दुर्ग द्वारि वर्तते

समाश्वसिहि

न एवम् वार अन्तरम् विधास्यते

तद् अर्धम् वीरवरेण देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दत्तम्

किन्तु मद् विपक्षः काकः स्थल चरः

तद् गृह लोकाः च राजद्वारे तिष्ठन्तु

तत्र च एवम् अनुष्ठेयम् यथा वदामि सर्वे संध्या समये तद् संनिधाने महा रावम् एकदा एव करिष्यथ

पयस् पानम् भुजङ्गानां केवलं विष वर्धनम्

तथा च उक्तम्

खलः करोति दुर्वृत्तं नूनं फलति साधुषु

तत् श्रुत्वा राजा ब्रूते कः को ऽत्र द्वारि तिष्ठति

ततो विषण्णान् शृगालान् अवलोक्य केनचिद् वृद्ध शृगालेण एतत् प्रतिज्ञातं मा विषीदत यद् अनेन अनीति ज्ञेन वयं मर्म ज्ञाः

पुनः प्रविश्य प्रतीहारो ब्रूते देव सिंहल द्वीपात् आगतो मेघवर्णो नाम वायसः स परिवारः द्वारि वर्तते

लुब्धः क्रूरो ऽलसो ऽसत्यः प्रमादी भीरुर् अस्थिरः

अकर्णधारा जलधौ विप्लवेत इह नौर् इव

तत्र अपि देव पादानाम् एव आधिपत्यम्

जारो ब्रूते तव किम् एवंविधा स्नेह भूमिः रथकारः

तद् गत्वा जलं प्रविश्य आत्मानम् परिरक्ष

अथ प्रहित प्रणिधिः चरो हिरण्यगर्भम् आगत्य प्रणम्य उवाच देव समागत प्रायः राजा चित्रवर्णः

यतः

यः काकिणीम् अप्य् अपथ प्रपन्नाम् समुद्धरेन् निष्क सहस्र तुल्याम्

गृध्रो ब्रूते देव तत् कथयामि

तत उत्थाय राजा मौहूर्तिक आवेदित लग्ने प्रस्थितः

मया उक्तम् सर्व शास्त्र अर्थ पारगः शर्वज्ञो नाम चक्रवाकः

अदृष्ट पर सामर्थ्यः स दर्पः को भवेन् न हि

अथ अहम् गृध्रेण मन्त्रिणा पृष्टः कस् तत्र मुख्यो मन्त्री इति

अस्त्य् अयोध्यायां पुरि चूडामणिर् नाम क्षत्रियः

चारश् चक्षुर् महीभर्तुर् यस्य न अस्ति अन्ध एव सः

आसीद् वीरवरो नाम शूद्रकस्य महीभृतः

घोर अग्नि भय संत्रस्तम् क्षुध् पिपासा अर्दितम् तथा

ततो विनष्टम् मद् कुलम्

राजा उवाच दीर्घमुख आगतो ऽसि

एतत् श्रुत्वा ते पक्षिणो मां हन्तुम् उद्यताः

यतः

आह च तान् सम्प्रति कर्तव्ये विग्रहे यथाकर्तव्यम् उपदेशं ब्रूत

यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महा उदयाः

तद् दूर अन्तरितम् दूतं पश्येद् वीर समन्वितः

यतो ऽमी व्याघ्र आदयः वर्ण मात्र विप्रलब्धाः शृगालम् अ ज्ञात्वा राजानम् इमं मन्यन्ते

सारसो ब्रूते देव न वक्तव्यम् एवं दुःसहं वचः यावच् चन्द्र अर्कौ दिवि तिष्ठतस् तावद् विजयतां देवः

हंसैः सह मयूराणां विग्रहे तुल्य विक्रमे

अहं पुरा शूद्रकस्य राज्ञः क्रीडा सरसि कर्पूरकेलि नाम्नः राजहंसस्य पुत्र्या कर्पूरमञ्जर्या सह अनुरागवान् अभवम्

मया उक्तम् सङ्ग्राम एव

अथवा गोग्रह आकृष्ट्या तद् मुख्य आश्रित बन्धनात्

अधीत व्यवहार अर्थम् मौलं ख्यातं विपश्चितम्

शरीर धर्म कोशेभ्यः क्षिप्रं स परिहीयते

हस्त पाद आदि संयुक्ताः यूयं किम् अवसीदथ

मया अत्र प्रतीकारः कर्तव्यः

गृह्णीयात् तं विना तेन व्यञ्जनं गोमयायते

शृणु देव

समुन्मूलयितुं वृक्षांस् तृणानि इव नदी रयः

तीर्थ आश्रम सुरस्थाने शास्त्र विज्ञान हेतुना

शिष्टैर् अप्य् अवशेष ज्ञः उग्रश् च कृतनाशकः

वैद्यो गुरुश् च मन्त्री च यस्य राज्ञः प्रियंवदाः

तथा अनुष्ठिते सति समागतं सारसम् अवलोक्य राजा उवाच भोः सारस त्वं स त्वरम् दुर्गम् अनुसंधेहि

ततो ऽसौ वने गत्वा आत्मानं नील वर्णम् अवलोक्य अचिन्तयत् अहम् इदानीम् उत्तम वर्णः

ते ऊचुः हिरण्यगर्भ नाम्नः राजहंसस्य अनुचरः कर्पूरद्वीपाद् आगतः

वानरान् उपदिश्य अथ स्थान भ्रष्टाः ययुः खगाः

सामानाधिकरण्यं हि तेजस् तिमिरयोः कुतः
अग्निर् इत्य् आहवनीयम्
अथ मानसवेगेन क्रोशन्तीषु प्रजासु च

पृष्टो मानसवेगेन किम् एतद् इति वेगवान्

तस्य अपि पृथिवी नाम महिषी प्रांशु वंश जा

म्लान चम्पक माला इव पुराण कदल पुटम्

त्यक्त वैरैः सह आयाति नूनं को अपि इन्द्रजालिकः

तया तु उक्तम् मया न इदम् आत्म दुःखेन रुद्यते

दृष्ट्वा प्रसारितां ग्रीवाम् उत्फण आशीविष उपमाम्

सर्व विद्या कला अभिज्ञः सर्व रूपवताम् तुला

ततो भद्रासनं त्यक्त्वा वसुधा स्थण्डिले स्थितः

अहम् अपि धवल इन्दु वंश जन्मा कुलिश कठोर कनिष्ठिका प्रकोष्ठः

लब्ध इष्ट तनयौ तौ च मोदमानाव् अहर् निशम्

अस्ति मेरु गिरि प्रांशुः आषाढो नाम पर्वतः

राज दारिकया राजंस् तपस् तप्तं सु दुस्तपम्

यच् च पातुम् अन् इच्छन्तः पायिताः स्थ बलान् मधु

आलिङ्ग्य उत्सङ्गम् आरोप्य गमिता मातुर् अन्तिकम्

ततः स अन्तःपुर अमात्य राष्ट्रः सोम अन्वयः नृपः

मनःपुत्रिकया दत्तः स यस्मात् कुल विद्यया

यस्मात् तेन विशुद्धि अर्थम् आचरितं तया

त्रिवर्गम् अ क्षतम् देवी पृथिवी इव सु रक्षिता

मा राज दारिके भैषीर् इत्य् उक्त्वा परिवारिता

स मद् वृत्तान्तम् अ ज्ञात्वा दशां यास्यति काम् अपि

युवाभ्यां नीति पन्नाभ्याम् स बालः पाल्यताम् इति

उक्ता वेगवती मात्रा पितरं प्रणता अब्रवीत्

पादयोः पतिता पत्युर् व्यज्ञापयद् असौ शनैः

वयम् आराधिताः प्रीतास् तद् विद्याम् लभताम् इति

दृष्टा मानसवेगेन सम्भ्रम भ्रान्त चक्षुषा

आराधयितुम् आरब्धौ तया च उक्तम् प्रसन्नया

तात त्वयि वनं याते को मे दास्यति मोदकान्

सा गत्वा मन्यु भारेण स्फुरती इव त्वरावती

नीता मानसवेगेन लक्ष्मीर् इव दुरात्मना
स्निग्धम् अव्रणकम् स्थूलं प्रवालं सप्तधा शुभम्

पाण्डुरं धूसरं रूक्षं स व्रणम् कण्डरा अन्वितम्

पीडां विधत्ते विविधां नराणां कुष्ठं क्षयं पाण्डु गदम् च दुष्टम्

शुभ्रं कुप्यं वसुश्रेष्ठं रुचिरं श्वेतकं मतम्

कांस्यं तिक्त उष्ण रूक्षम् च लघु लेखि प्रकीर्तितम्

नागो हि नाग समम् एव बलं ददाति व्याधीन् विनाशयति च आयुः अलम् करोति

पाकेन हीनौ खलु नाग वङ्गौ दुष्टानि गुल्मानि तथा विकोष्ठम्

एवं चतुर्विधं कान्तं रोमकान्तं च पञ्चमम्

रुजां समूहं हरते नराणां बलं सु रूपम् विदधाति युक्त्या

रूक्षं कफ विकार घ्नम् हन्यात् पित्त उद्भवाः रुजः

विष उपमौ रक्त विकार वृन्दम् क्षयं च कृच्छ्राणि कफ ज्वरम् च

सौभाग्यं कुरुते नृणां भूषणेषु प्रयोजितः

शुक्रस्य शुद्धिं बल वर्ण वीर्यम् ओजः च पुष्टिं प्रददाति हेम

गुल्मं च कुष्ठं च गुद आमयम् च शूलानि शोफ उदर पाण्डु रोगान्

आयुष्प्रदं झटिति सत् गुण दम् च वृष्यं दोषत्रय प्रशमनम् सकल आमय घ्नम्

सुवर्णधातू राजाद्री राजप्रस्तर एव च

समुद्रजं महारक्तं वल्लीपाषाणसम्भवम्

शुल्वं तनौ नयति शेषम् अशेष धातून् रोगान् करोति विविधान् च निहन्ति कान्तिम्

आम वात हरणम् च शोभनं पाण्डु मेह गद नाशन अग्र जम्

उदुम्बरं त्र्यम्बकं च विद्यात् त्वाष्ट्रम् च नामतः

राजावर्तः कटुः स्निग्धः शिशिरः पित्त नाशनः

तारं च तारयति रोग समुद्र पारम् देहस्य सौख्य करणम् पलितं वलिं च
इति

शूद्राणाम् आर्य अधिष्ठितानाम् अर्ध मासि मासि वा वपनम् आर्य वत् आचमन कल्पः

ब्राह्मण अतिक्रमः न अस्ति मूर्खे मन्त्र विवर्जिते

अश्रद्धा परमः पाप्मा श्रद्धा हि परमं तपः

तस्माद् अश्रद्धया दत्तं हविर् न अश्नन्ति देवताः

कुलान्य् अकुल ताम् यान्ति यानि हीनानि मन्त्रतः
न मम प्रतिरूपं यद् अहम् अ कर्मिका तिष्ठेयम् इति

शौल्किकाः कथयन्ति भवन्तः यथा इयम् घण्टा रणति नूनं सार्थो न निपुणं शुल्कितः

अथ अनङ्गणः गृहपतिः भगवतः तूष्णीभावेन अधिवासनाम् विदित्वा विपश्यिनः सम्यक्सम्बुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा उत्थाय आसनात् प्रक्रान्तः

सप्तम एव दिवसो वर्तते

स कथयति कुमार न त्वया अपहृतो न अपि अनेन अपि तु यत एव त्वया गृहीतः तत्र एव गत्वा अवस्थितः

अनङ्गणेन गृहपतिना श्रुतं राज्ञा काष्ठ विक्रयः ऽनुज्ञात इति

तेन स सम्भ्रमेण हस्तौ प्रसार्य गृहीतः

सा तेन अरण्यम् नीत्वा तथा उपक्रान्ता यथा कालगता

अमात्याः कथयन्ति देव कस्मात् त्वं करे कपोलं दत्त्वा चिन्ता परः तिष्ठसि इति स कथयति भवन्तः कथम् अहम् न चिन्ता परः तिष्ठामि यो ऽहं मम विषय निवासिनम् कुटुम्बिनं न शक्नोमि भक्त उत्तरिकया पराजयितुम् ते कथयन्ति देव तस्य गृहपतेः काष्ठं न अस्ति

अथ विपश्यी सम्यक्सम्बुद्धो ऽनङ्गणं गृहपतिं धर्म्यया कथया संदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति संप्रहर्षयति

तेन अनङ्गणस्य गृहपतेः गत्वा निवेदितम् आर्य कौशिक स गोत्रः ब्राह्मणो द्वारे तिष्ठति आर्यं द्रष्टु कामः इति

बन्धुमान् राजा पृच्छति भवन्तः कुत एष मनोज्ञ गन्धः इति तैः विस्तरेण समाख्यातम्

अजातशत्रुः कथयति दारक आनय तं मणिं पश्यामि इति

यावद्भिः मणिभिः अन्येन वा प्रयोजनं तावत् गृहाण यथासुखम् इति

किंतु अत्र एकम् वस्त्रं परिभुक्तकम्

विपश्यी सम्यक्सम्बुद्धः कथयति गृहपते बन्धुमान् राजा दृष्ट सत्यः

ज्योतिष्केण कर्माणि कृतानि उपचितानि

तत् अत्र किंचिद् संवर्णयितव्यं किंचित् विवर्णयितव्यम् इति विदित्वा हस्तौ संपरिवर्तयति मुखं च विभण्डयति

ते कथयन्ति गृहपते त्वं श्रमण शाक्य पुत्रेषु अभिप्रसन्नः

तत्र भगवान् सुभद्रं गृहपतिम् आमन्त्रयते गृहपते गृहाण कुमारम्

पश्यामि इति

तेन श्रुतं यथा सा अस्माकं भगिनी कालगता इति

नूनम् अस्याः प्रसव कालः इति

प्रहाय जाति संसारम् दुःखस्य अन्तम् करिष्यति

तस्य एव आगतस्य दास्यामि इति

किं ते गृहपतिना दृष्टेन इति स कथयति भोः पुरुष न मम केनचित् प्रयोजनम्

राजगृहं पिण्डाय चरन् येन सुभद्रस्य गृहपतेर् निवेशनं तेन उपसंक्रान्तः

तेन असौ निर्गत्य क्षमित उक्तः च महा राज प्रविश स्व हस्तेन परिवेषणं कुरु

तेषां च गोशीर्ष चन्दन मयम् पात्रं सम्पन्नम्

इति एवम् वो भिक्षवः शिक्षितव्यम्

स तत् गृहीत्वा विहारं गतो भिक्षुभिः उच्यते स्थविर कुतस् तव गोशीर्ष चन्दन मयम् पात्रम् इति तेन यथावृत्तम् आरोचितम्

अनुद्धतो विगत कुतूहलः मुनिः यथा व्रजति एष जन ओघ संवृतः

स गतः ताम् विभूतिं दृष्ट्वा विस्मय आवर्जित मनाः तत्र एव अवस्थितः

तेन असौ अ परिभुक्तः उपरि विहायसा क्षिप्तः

निःसंशयं पर गण वादि मर्दनः नदस्यते मृगपति नादम् उत्तमम्

राज्ञा बिम्बिसारेण श्रुतं भगवता सुभद्रस्य गृहपतेः पत्नी व्याकृता पुत्रं जनयिष्यति कुलम् उद्द्योतयिष्यति दिव्य मानुषीम् श्रियं प्रत्यनुभविष्यति मम शासने प्रव्रज्य सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्करिष्यति

उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः

तथा अपि न सम्प्रतिपद्यते

ते च एवम् आलापम् कुर्वन्ति ज्योतिष्कः च आगतः

यथा त्वं भगवता व्याकृतः तथा एव न अन्यथा इति उक्त्वा ज्योतिष्क गृहात् निष्क्रान्तः

तेषाम् यो यत्र अभिरूढः स तत्र एव आस्थितः यावत् प्रभाता रजनी संवृत्ता

अनेक पर्यायेण धर्म्यया कथया संदर्श्य समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहर्ष्य तूष्णीम्

दिव्य मानुषी श्रीः प्रादुर्भूता

आह च

यत् कथयति दिव्य मानुषीम् श्रियं प्रत्यनुभविष्यति इति इदं मृषा

एकान्त निषण्णः ज्योतिष्को गृहपतिः भगवन्तम् इदम् अवोचत् लभेय अहम् भदन्त सु आख्याते धर्म विनये प्रव्रज्याम् उपसम्पदम् भिक्षु भावम्

अग्र ज्योतिः इति संज्ञा
पादयोर् निपत्य कथयति भगवन् मम ज्ञातय एवं परिभाषन्ते यदि तावत् कुमारम् आनयसि इति एवम् कुशलम्

भगवत आस्ये ऽन्तर्हिताः

किंतु देवस्य एव सान्निध्यं ज्ञातं भवति इति

ते ऽन्तःपुरिकया उपरि प्रासाद तल गतया दृष्टाः

स एव द्वारे तिष्ठति

अजातशत्रुणा ज्योतिष्कस्य दूतो ऽनुप्रेषितो मुञ्चत मम अयम् खलीकार संलक्षयते येन नाम पिता जीविताद् व्यपरोपितः स मां न प्रघातयिष्यति इति कुत एतत् सर्वथा अहं भगवता व्याकृतो मम शासने प्रव्रज्य सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्करिष्यति इति

स कथयति गच्छ भोः पुरुष येन तस्य प्रयोजनं तत् प्रयच्छ किं तेन अत्र प्रविष्टेन इति स कथयति आर्य उक्तो मया एवं कथयति न अहम् किंचित् प्रार्थयामि अपि तु गृहपतिम् एव द्रष्टु कामः इति

यदि कश्चित् याचति कार्षापण सहस्रेण दातव्या न उ चेद् अ पत्तनम् घोषयित्वा अन्यत्र गन्तव्यम् इति

यस्य अर्थे स्मितम् उपदर्शयन्ति नाथाः तम् श्रोतुं समभिलषन्ति ते जन ओघाः

सा श्रीः तस्मात् गृहात् अन्तर्हिता यत्र ज्योतिष्कः तत्र एव गता
उपेक्ष्यमाणस्य च गुल्म वृद्धिम् आध्मान रुज् वै विविधाः च रोगाः

ऋतौ या च एव शूल आर्ता यति वा योनि रोगिणी

नाभौ हि ध्मातं चेद् वस्तौ मूत्रकृच्छ्रं च जायते

रक्त वृद्धिः असाध्ये ऽयं वात वृद्धि सम आकृतिः

समस्त लिङ्ग संयुक्तः प्रत्यष्ठीला तद् आकृतिः

पीनस आलस्य हृल्लासौ शुक्ल कृष्ण त्वच् आदि ता

स आटोपम् अति उग्र रुजम् आध्मानम् उदरे भृशम्

क्रुद्धो रुद्ध गतिः वायुः शेफ मूल करः हि सः

हृल्लास दौहृद स्तन्य दर्शनम् काम चारि ता

मुष्क वङ्क्षणात् प्राप्य फलकोश अति वाहिनीम्

वहते तत्र तत्र अङ्गे दारुणे ग्रथितो

पार्श्वयोः च व्यथा पायौ पवनस्य निरोधनम्
कथंचिद् लब्धवन् शक्रः शचीम् एकाम् प्रणम्य माम्

सूत उवाच

को महेश्वर मद् बाणैः अ छेद्यः भुवनत्रये

यः पठेत् शृणुयात् वा अपि जलंधर विमर्दनम्

भूत इन्द्रैः हरि वदनेन देव संघैः योद्धुम् ते बलम् इह च अस्ति चेद् हि तिष्ठ

हन्तुं चराचरं सर्वं समर्थः अहम् स वासवम्

सूत उवाच

न चचाल न सस्मार निहतान् बान्धवान् युधि

तस्य रक्तेन रौद्रेण सम्पूर्णम् अभवत् क्षणात्

बाल भावे च भगवान् तपसा एव विनिर्जितः

दैत्यानाम् अतुल बलैः हयैः च नागैर् दैत्य इन्द्राः त्रिपुर रिपोः निरीक्षणेन

तस्य नेत्र अग्नि भाग एक कला अर्ध अर्धेन च आकुलम्

इति उक्त्वा अथ महादेवं महा देव अरि नन्दनः

वासव त्वम् च युष्माकं दास्ये दानव पुंगवाः
अग्रम् यज्ञम् नयता अग्रम् यज्ञपतिम्

प्रत्युष्टम् रक्षः
त्रिफला क्षौद्र कासीस सैन्धवैः प्रतिसारयेत्

शिरस् काय विरेकान् च पुटपाकान् च भूरिशः

बध्नीयात् सेचयेन् मुक्त्वा तृतीय आदि दिनेषु च

सिराहर्षे तु मधुना श्लक्ष्ण घृष्टम् रसाञ्जनम्

सैन्धव आर्द्रक कासीस लोह ताम्रैः सु चूर्णितैः

सेचनं लोध्र पोटल्या कोष्ण अम्भस् मग्नया अथवा

चूर्णं शुक्रेषु असाध्येषु तद् वैवर्ण्य घ्नम् अञ्जनम्

पर्वणी बडिशेन आत्ता बाह्य संधि त्रि भागात्

रसेन बीजपूरस्य निमील्य अक्षि विमर्दयेत्

पृथक् शेष औषध रसैः पृथग् एव च भाविता

पुण्ड्र यष्ट्याह्व काकोली सिंही लोह निशा अञ्जनम्

रत्नानि दन्ताः शृङ्गाणि धातवस् त्र्यूषणं त्रुटी
द्वि सारिवा द्वि रजनी द्वि स्थिरा फलिनी नतैः

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

विषेण श्याव वदनः नष्ट छाया बल इन्द्रियः

वात श्लेष्म आत्मके प्रायः पैत्तिके तु प्रशस्यते

कपिकच्छ्वा अथवा तप्तैर् लोह तैल जलैः स्पृशेत्

अमेधसि स्खलत् वाचि स्मृति कामे अल्प पावके

महापैशाचकं नाम घृतम् एतद् यथा अमृतम्

पित्तात् संतर्जनं क्रोधो मुष्टि लोष्ट आदि अभिद्रवः

सर्पेण उद्धृत दंष्ट्रेण दान्तैः सिंहैर् गजैः च तम्

धूप धूम अञ्जन अभ्यङ्ग प्रदेह परिषेचनम्

सिद्धं चातुर्थिक उन्माद ग्रह अपस्मार नाशनम्

धूपयेत् सततं च एनम् श्व गो मत्स्यैः सु पूतिभिः
विजाम्नि या अपचितः स्वयंस्रसः

यः कीकसाः प्रशृणाति तलीद्यम् अवतिष्ठति

विद्म वै ते जायान्य जानं यतो जायान्य जायसे
विश्व त्वम् शृणु मे विष्णोर् हरि त्वम् च कृते युगे

प्रसाद जम् ह्य् अस्य विभोर् अदित्यां पुत्र जन्म तत्

दीप्त तोय अशनी पातैः वज्र वेग अनल अनिलैः

ते कृताञ्जलयः सर्वे देवाः शक्र पुरोगमाः

एष विष्णुर् इति ख्यात इन्द्राद् अवरजो ऽभवत्

तारका चित्र कुसुमे ग्रह नक्षत्र वन्धुरे

तान् घन ओघान् स तिमिरान् दोर्भ्यां विक्षिप्य स प्रभुः

न्युब्जानि च विमानानि प्रपतन्त्य् उत्पतन्ति च
नावनं मूर्धवस्तिं च लेपयेत् च स माक्षिकैः

नस्यम् उष्ण अम्बु पिष्टानि सर्व मूर्ध रुजा अपहम्

अयस् रजः भृङ्गरज त्रिफला कृष्णमृत्तिका

अथवा माक्षिक हविस् तिल पुष्प त्रिकण्टकैः

क्षीरेण श्लक्ष्ण पिष्टौ वा दुग्धिका करवीरकौ

आखुभिः कुक्कुटैर् हंसैः शशैः च इति प्रकल्पयेत्

ऊर्ध्व मूलम् अधस् शाखम् ऋषयः पुरुषं विदुः

पुनर्नवा तवक्षीरी काकोली धन्वयासकैः

समङ्गा चविका भार्गी काश्मरी कर्कट आह्वयैः

क्षौद्रं च क्षीर पिष्टानि केश संवर्धनम् परम्

जीवन्ती त्रिफला मेदा मृद्वीका ऋद्धि परूषकैः
तत् खोटम् हेम युतम् स्वर्ण मिलितम् सूत बन्ध करम् स्यात् रस बन्धन प्रदम् इति अर्थः
चरण कमल गलत् अलक्तक सिक्तम् इदम् तव हृदयम् उदारम्

कथयति कथम् अधुना अपि मया सह तव वपुः एतत् अभेदम्
इनो वसुः सम् अजः पर्वतेष्ठाः प्रति वाम् ऋजीषी

सूददोहाः
विक्षोभणश् च केतुश् च केतुवीर्य शतह्रदौ

एकचक्रो महाबाहुस् तारकश् च महा बलः

आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः श्रमः शान्तो मुनिस् तथा

एलापत्रश् च शङ्खश् च कर्कोटक धनंजयौ

कथं प्रणाशिताः पुत्रा नारदेन महा ऋषिना

तस्य शाखो विशाखश् च नैगमेषश् च पृष्ठजः

वैवस्वते ऽन्तरे ते वै आदित्या द्वादश स्मृताः

मारीचिर् जनयामास महता तपसा अन्वितः

अद्य अपि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इव आपगाः

अयोमुखः शम्बरश् च कपिलो वामनस् तथा

पार्श्वतो मे विहारः स्याद् इत्य् एवं याचितो वरः

धर्मपत्न्यो दश त्व् एतास् तास्व् अपत्यानि मे शृणु

सुरभिर् विनता च एव ताम्रा क्रोधवशा इरा

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश

पञ्च विद्वांसः सु महा बलाः

तेषां पुत्राश् च पौत्राश् च शतशो ऽथ सहस्रशः

सुपर्ण वशगाः नागा जज्ञिरे अनेक मस्तकाः

तस्य उद्यतः तदा दक्षो नाशाय अमित विक्रमः

न अवृत्ति भयम् अस्ति इह पर लोक भयम् कुतः

निकायेषु निकायेषु हरिः प्रादात् प्रजापतीन्

मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो वसोस् तु वसवः स्मृताः

स च तस्यै वरं प्रादात् प्रार्थितं सु महा तपाः

सिंहिकेया इति ख्यातास् त्रयोदश महा बलाः

त्वष्टुश् च एव आत्मजः श्रीमान् विश्वरूपो महा यशाः

बहु अपत्ये महासत्त्वे मारीचेस् तु परिग्रहः

प्रयातो नश्यति विभो तन् न कार्यं विपश्यता

धारयामास गर्भं तु शुचिः सा वसुधाधिप

तेषाम् एवं प्रवृद्धानां भूतानां जनमेजय

काकी श्येनी च भासी च सुग्रीवी शुचि गृध्रिके

अनिलस्य शिवा भार्या यस्याः पुत्रः पुरोजवः

मन्वन्तरे प्रसूयामस् तन् नः श्रेयो भविष्यति

अन्योन्यम् ऊचुस् ते सर्वे सम्यग् आह महान् ऋषिः
स्थूणा वंशयोः दिग्भ्यो ऽन्तर्देशेभ्य इति

तद् अपि श्लोको वदति

न अतिशक्तिः विधीयते न अतिशक्तिः विधीयत इति

अप्सु स्थालीपाकं श्रपयित्वा पयसि वा

भद्रान् नः श्रेयः समनैष्ट देवास् त्वया अवसेन समशीमहि त्वा
उत्तरायाः प्रमाणं तु काष्ठाया मण्डलस्य तु

एतेन क्रम योगेन यदा काष्ठां तु दक्षिणाम्

विस्तर अर्धम् पृथिव्याः तु भवेत् अन्यत्र बाह्यतः

इति एतैः कारणैः सिद्धाः श्मशानानि इह भेजिरे

पञ्चाशत् च सहस्राणि पृथिवी अर्धस्य विस्तरः

प्रतीच्यां तु पुनर् मेरोः मानसस्य तु मूर्धनि

एतावान् एव लोकः तु निरालोकः ततस् परम्

उदञ्च् पथी न पर्यन्तम् आश्रित्य आभूतसंप्लवम्

लोकपाल उपरिष्टात् तु सर्वतो दक्षिणायने

ऊर्ध्व उत्तरम् ऋषिभ्यः तु ध्रुवो यत्र अनुसंस्थितः

अहर् तु ग्रसते रात्रिं रात्रिः तु ग्रसते अहः

लेखा प्रभृति अथ आदित्ये त्रि मुहूर्त आगते तु वै

इति एतत् इह संख्यातं पुराणे परिमाणतः

लोकपालाः स्थिताः तत्र लोकालोकस्य मध्यतः

विदूर भावात् अर्कस्य भूम्याः एषा गतस्य च

बाह्यतो दक्षिणेन एव सततं सूर्य मण्डलम्

तस्य एव तु पुनर् नक्तम् शीघ्रा सूर्यस्य वै गतिः

अभ्यन्तरं स पर्येति मण्डलानि उत्तरायणे

ह्रासो वृद्धिः अहर् भागैः दिवसानाम् यथा तु वै

एवं गति विशेषेण विभजन् रात्रि अहानि तु

सप्त द्वीप समुद्रायाः पृथिव्याः स तु विस्तरः

दश पञ्च मुहूर्तम् वै अहर् तु विषुवे स्मृतम्

आभूत सम्प्लव अन्ते तु क्षीयन्ते च ऊर्ध्वरेतसः

योजनानां सहस्राणि दश ऊर्ध्वम् च उच्छ्रितः गिरिः

एवं चतुर्षु पार्श्वेषु दक्षिण अन्तेषु सर्पति

सुधामा च एव वैराजः कर्दमः च प्रजापतिः

अचिरात् तु प्रकाशेन अवनात् तु रविः स्मृतः

संतप्त तपसा च एव मर्यादाभिः श्रुतेन च

निर्द्वंद्वा निरभीमाना निस्तन्द्रा निष्परिग्रहाः
एक धान्यम् एक देशम् एक वस्त्रम् च वर्जयेत्

सायम् उपस्पृश्य अभोजनम् आ समिध् आधानात्

द्वादश महानाम्निकाः संवत्सराः

वर्षन्तं ब्रूयाद् आपः शक्वर्य इति

प्रत्येत्य आचार्यम् स परिषत्कम् भोजयेत्

न अन् उपस्पृश्य भोजनं प्रातः
वपाश्रपण्यौ आज्यम् स्रुवं स्वधितिं दर्भम् आदाय अभिव्रज्य उत्तानाम् परिवर्त्य अनुलोमम् नाभि देशे दर्भम् आस्तृणाति

इदम् अहम् आमुष्यायणस्य अमुष्याः पुत्रस्य प्राण अपानौ निखनामि इति आस्ये निखनति

पुरस्ताद् अग्नेः प्रतीचीं धारयति

श्रोत्रम् इति कर्णौ

तत्र एतत् सूक्तम् अनुयोजयति

ओषधे त्रायस्व एनम् स्वधिते मा एनम् हिंसीर् इति शस्त्रं प्रयच्छति
स मासः

चत्वार्य् ऊर्ध्वं वैषुवतात् तान्य् अष्टादश

पृष्ठ्यः षडहः पुरस्तात्
प्रीतः अहम् युवयोः सम्यक् वरम् दद्मि यथेप्सितम्

वत्स वत्स हरे विष्णो पालय एतत् चराचरम्

सर्ग रक्षा आलय गुणैः निष्कलः परमेश्वरः
विलप्यमाना पितृभिर् इदम् उक्ता तपस्विनी

इमाव् उत्पाद्य तनयौ क्षेत्रजावस्य धीमतः

तस्मात् त्वम् पुत्रि तपसः प्राप्स्यसे प्रेत्य तद् फलम्

दिव्य रूप धराः सर्वे दिव्य माल्य अनुलेपनाः

भविष्यसि परे काले नदी त्वम् च गमिष्यसि

सद्यः फलन्ति कर्माणि देव त्वे प्रेत्य मानुषे

सूत उवाच
ऐक्षिष्ट पार्वतीं शम्भुर् ललाटात् तेज आपतत्

अस्मान् उद्धर लिङ्गानि लोके पूज्यानि सन्तु वै

काल भैरवैः तुष्टो ऽस्मि वरं वरय काङ्क्षितम्

विनायक उवाच

शतशृङ्गे तपः कृत्वा सिद्धिं प्राप्ताः पुरा नृप

सर्व क्रतु फलम् तस्य भवत्य् एव न संशयः

सूत उवाच

घण्टाकर्णो ऽपि सम्प्राप्य क्षेत्रपाल त्वम् अञ्जसा

तदा तत्रत्य ऋषिभिर् बोधितो ऽगात् तद् अन्तिकम्

तच् छ्रुत्वा भैरवः शीघ्रं स्रष्टुर् ऊर्ध्वं शिरो ऽहनत्

तपः कृत्वा च सुचिरं प्रत्यक्षीकृत्य शङ्करम्

सूत उवाच

गौतमेन पुरा शक्रः शप्तो ऽभूत् काम लोलुपः

युध्यमानस्य मे देव जयो भवतु सर्वदा

धाराश् चान्द्र्यस् तु नित्या वै सन्तु पाप हराः भुवि

शिवः प्रत्यक्षतां प्राप्त उवाच मधुसूदनम्

मद् प्रसादात् भैरवैः अद्य ब्रह्महत्या विनाशिता

एतेषाम् आश्रमं पुण्यं तीर्थं च एव यथाक्रमम्

देवानां वचनाच् छम्भुस् तेषां प्रत्यक्षतां गतः

हरनेत्र अग्निना दग्धे मन्मथे मुनयो नृप

मातरं स्वां समादाय गोकर्णं क्षेत्रम् आगमत्

तपस् तप्त्वा तु नियतं काष्ठ भूताः वने ऽवसन्

विभाजयस्व सर्वान् अधीयीरन् द्विजा भुवि

उषा बाणासुर सुता कृष्ण पौत्रम् जहार च

तत्र क्षिप्त्वा कपालं तु गोकर्णं पुनर् आगमत्

स ब्रह्महत्या ग्रस्तः सन् बभ्राम जगतीतलम्

सूत उवाच

सूत उवाच

गन्धर्वाणां तथा अन्येषाम् सिद्धानां मरुताम् अपि
या च श्रुतिः मोक्षम् अवाप्तवन्तः नृपा गृहस्था इति न एतत् अस्ति

प्रनष्ट वत्साम् इव वत्सलां गाम् अजस्रम् आर्ताम् करुणं रुदन्तीम्

या च प्रवृत्ता तव दोष बुद्धिः तपस् वनेभ्यः भवनं प्रवेष्टुम्

कस्मात् अकाले वन संश्रयम् मे पुत्र प्रियः तत्रभवन्त् अवोचत्

अहं तु अकाले वन संश्रयात् ते शोक अग्निना अग्नि प्रतिमेन दह्ये

तस्मात् न दोषो ऽस्ति गृहं प्रयातुं तपस् वनात् धर्म निमित्तम् एव

तस्मात् ततस् तौ उपलभ्य तत्त्वं तं विप्रम् आमन्त्र्य तदा एव सद्यः

दुर्धर्षं रविम् इव दीप्तम् आत्म भासा तं द्रष्टुं न हि पथि शेकतुः न मोक्तुम्

बुद्धिः च यत्नः च निमित्तम् अत्र वनं च लिङ्गं च हि भीरु चिह्नम्

जानामि धर्मं प्रति निश्चयं ते परैमि ते भाविनम् एतम् अर्थम्

यः च प्रदीप्तात् शरणात् कथंचिद् निष्क्रम्य भूयः प्रविशेत् तत् एव

इह एति हित्वा स्व जनम् परत्र प्रलभ्य च इह अपि पुनः प्रयाति

अवैमि भावं तनये पितॄणां विशेषतो यो मयि भूमिपस्य

यथा वन स्थम् सह वामदेवः रामं दिदृक्षुर् मुनिर् और्वशेयः

ध्रुव अनुजौ यौ बलि वज्रबाहू वैभ्राजम् आषाढम् अथ अन्तिदेवम्

य एव हेतुः जगन्तः प्रवृत्तौ हेतुः निवृत्तौ नियतः स एव

एवंविधा धर्म यशस् प्रदीप्ताः वनानि हित्वा भवनानि अतीयुः

इह अस्ति न अस्ति इति य एष संशयः परस्य वाक्यैः न मम अत्र निश्चयः

मेघ अम्बु कक्ष अद्रिषु या हि वृत्तिः समीरण अर्क अग्नि महा अशनीनाम्
तत् च आह उत्खन्य इत्यादि

पुनः ओषधीनां स्वरसेन औषध्यो ग्रन्थ अन्तरे यथा

क्व सति निर्धूमे सति रसे धूम निःसरण वर्जिते सति

काचः प्रतीतः टङ्कणं सौभाग्यं ततः रसो ऽति मर्यादाम् अतिक्रम्य ध्मातः सन् एकरसो भवति समरस इत्यर्थः
ऐङ्गुदेन तु कृष्णाहिर् वायसो वा स्वयं मृतः

सिरया अपहरेत् रक्तं पिबेन् मूत्रेण तार्क्ष्यजम्

अथ अतस् ग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदापचीनाडीप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

प्रत्यक्पुष्पी फल युतैः तैलैः पिष्टैः स सैन्धवैः

शमी मूलक शिग्रूणाम् बीजैः स यव सर्षपैः