tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
प्राणदा प्राण दा दोषे विबद्धे सम्प्रवर्तिनी

तैलं मन्द अनलस्य अपि युक्त्या शर्म करम् परम्

चाङ्गेरी तक्र कोल अम्लः खलः श्लेष्म अतिसार जित्

सर्पिः स इन्द्रयवैः सिद्धं पेया मण्ड अवचारितम्

जयेत् पूर्वं त्रयाणां वा भवेद् यो बलवत्तमः

अथवा बिल्व धनिका मुस्ता नागर वालकम्

मर्दयेत् पयसः प्रस्थे पूतेन आस्थापयेत् ततः

गुदस्य दाहे पाके वा सेक लेपाः हिता हिमाः

शठी शताह्वा कुष्ठैः वा वचया चित्रकेण वा

उपोदकाया जीवन्त्या वाकुच्या वास्तुकस्य वा

क्षीणे श्लेष्मणि पूर्व उक्तम् अम्लं लाक्षा आदि षष् पलम्

शूले प्रवाहिकायां वा पिच्छा वस्तिः प्रशस्यते

शतावरी घृतम् तस्य लेह अर्थम् उपकल्पयेत्

अशान्तौ इति अतीसारे पिच्छा वस्तिः परं हितः

कणां मधु युताम् लीढ्वा तक्रं पीत्वा स चित्रकम्

क्षुधितं भोजयेद् एनं दधि दाडिम साधितैः

तृड्वान् पिबेत् षडङ्ग अम्बु स भूनिम्बम् स सारिवम्

कट्फलं मधु युक्तम् वा मुच्यते जठर आमयात्

अल्प अल्पम् अल्प शमलम् निः _ वा स प्रवाहिकम्

अतीसाराय कल्पन्ते तेषु उपेक्षा एव भेषजम्

शस्यते तु अल्प दोषाणाम् उपवासो ऽतिसारिणाम्

वर्चस् क्षय कृतैः आशु विकारैः परिमुच्यते

कल्को बिल्व शलाटूनाम् तिल कल्कः च तद् समः

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

कास श्वास अग्नि साद अर्शस् पीनस अरोचकान् जयेत्

पचेद् दाडिम सार अम्लम् स धान्य स्नेह नागरम्
स इन्द्र अशनिः इव अम्भोदः नर्दमानो महा वृषः

गोविन्देन हतं दृष्ट्वा दृप्तं वृषभ दानवम्

स संसक्तस् तु कृष्णेन वृषेण इव महा वृषः
य इमं रुद्र विजयम् पठते विजय आवहम्

विजयं तस्य कृत्येषु ददाति वृषभध्वजः

सः अपि इषुः पत्त्र पुट वत् दग्ध्वा तत् नगर त्रयम्

विद्युः माल घन उन्नादः नन्दीश्वरम् अभिद्रुतः

विद्युन्माली च वेगेन विद्युत् माली इव अम्बुदः

असेव्यम् अप्रतिष्ठम् च भयेन च समावृतम्

मर्तव्य कृत बुद्धीनाम् जये च अनिश्चित आत्मनाम्

पितॄणां वा अपि श्राद्धेषु य इमं श्रावयिष्यति

इदं स्वस्त्ययनं पुण्यम् इदम् पुंसवनं महत्

ततस् तु शङ्ख आनक भेरी मर्दलाः स सिंहनादाः दनु पुत्र भङ्ग दाः

उवाच युधि शैलादिं दानवः अम्बुधि निःस्वनः

भृश अनुविद्धाः त्रिपुरम् प्रवेशिता यथा शिवः चक्रधरेण संयुगे

दुःखं महत् प्राप्य जल अवमग्नम् यस्मिन् महान् सौध वरः मयस्य

निजघ्नुः पर्वत घ्नाय घना इव तपात्यये

सूत उवाच

ततः शरैः प्रमथ गणैः च दानवा दृढ आहताः च उत्तम वेग विक्रमाः

उदिते तु सहस्रांशौ मेरौ भास आकरे रवौ
स्वायम्भुवे अन्तरे पूर्वम् अग्नयः ते ऽभिमानिनः

पावनो लौकिको ह्य् अग्निः प्रथमो ब्रह्मनः च यः

प्रायश्चित्तेषु अभीमानी हृतं हव्यं भुनक्ति यः

ततो यः पावको नाम्ना यः सद्भिः योगः उच्यते

तस्य ह्य् अलौकिको ह्य् अग्निः दक्षिणाग्निः स वै स्मृतः

सहरक्षः सुराणां तु त्रयाणां ते त्रयो ऽग्नयः

हृदयस्य सुतो हि अग्नेः जठरे असौ नृणां पचन्

ततः सुताः तु सौवीर्यात् गन्धर्वैः असुरैः हृताः

स मृतः अथर्वणः पुत्रो मथितः पुष्कर उदधिः

विपाशां कौशिकीं च एव शतद्रुं सरयूं तथा

गोदावरीं वितस्तां च चन्द्रभागाम् इरावतीम्

विस्तरेण आनुपूर्वया च किम् अन्यत् श्रोतुम् इच्छथ

मन्युमन्त् जठरः च अग्निः विद्ध अग्निः सततं स्मृतः

निर्देश्यो हि अहिर्बुध्न्यः बहिरन्ते तु दक्षिणौ

अनागतैः सुरैः सार्धं वत्स्यन्तः अनागताः तु अथ

पूर्वे मन्वन्तरे अतीते शुक्रैः यामैः च तैः सह

अपां योनिः स्मृतः स्व अम्भः सेतुः नाम विभाव्यते
सु यवसात् भगवती हि भूयाः इति उत्तमया परिदधाति

उप ह्वये सु दुघाम् धेनुम् एतां हिंकृण्वती वसु पत्नी वसूनाम् अभि त्वा देव सवितः सम् ई वत्सं न मातृभिः सं वत्स इव मातृभिर् यस् ते स्तनः शशयो यो मयः भूः गौर् अमीमेद् अनु वत्सम् मिषन्तं नमसा इद् उप सीदत संजानाना उप सीदन्न् अभिज्ञ्व् आ दशभिर् विवस्वतो दुहन्ति सप्त एकाम् समिद्धो अग्निर् अश्विना समिद्धो अग्निर् वृषणा अरतिः दिवस् तद् उ प्रयक्षतमम् अस्य कर्म आत्मन्वत् नभो दुह्यते घृतम् पय उत् तिष्ठ ब्रह्मणस्पते ऽधुक्षत् पिप्युषीम् इषम् उप द्रव पयसा गो दुह् ओषम् आ सुते सिञ्चत श्रियम् आ नूनम् अश्विनोर् ऋषिः सम् उ त्ये महतीर् अप इत्य् एकविंशतिर् अभिरूपा यद् यज्ञे ऽभिरूपं तत् समृद्धम्

सः अग्नेः देव योन्याः आहुतिभ्यः सम्भवति

अग्ने वीहि इति अनुवषट्करोति स्विष्टकृत् भाजनम्

ऋच् मयः यजुः मयः साम मयः वेद मयः ब्रह्म मयः अमृत मयः सम्भूय देवताः अप्येति यः एवम् वेद यः च एवम् विद्वान् एतेन यज्ञ क्रतुना यजते

प्रैतु ब्रह्मणस्पतिः इति अनुप्रैति
अधुना योगस्य सर्व कर्मभ्यः उत्कृष्टत्वं दर्शयति यज्ञाद् इत्यादि
निर्गुणं शुद्ध विज्ञानम् तद् वै पश्यन्ति सूरयः

अलिङ्गम् एकम् अव्यक्तम् लिङ्गं ब्रह्म इति निश्चितम्

नित्य आनन्दम् निर्विकल्पं सत्य रूपम् इति स्थितिः

ये पुनः परमं तत्त्वम् एकम् वा अनेकम् ईश्वरम्
तयोः एकस्य पुत्रो अयम् इन्द्रदत्तः ऽपरस्य च

व्याडिना एव उपनीतः ऽहं वेद अर्ह त्वम् मम इच्छता

संगतं तेन पापेन निरीक्ष्य एनम् धनाधिपः

त्वया च पुष्पदन्तस्य स एवा इति स्मर प्रिये

आगत्य एव च वृत्तान्तं सर्वं मह्यं न्यवेदयत्

अथ उत्सव अर्थम् अम्बायाः तूर्णम् दत्त्वा निजं धनम्

अद्य युष्मद् मुखात् ज्ञात्वा परितोषः च मे परः

स्कन्द प्रसादम् आयान्तम् मूर्तं मां सो अपि अमन्यत

देव रुद्र अवतारः त्वम् को ऽन्यो वेत्ति कथाम् इमाम्

गुण राग आगताम् तस्य रूपिणीम् इव दुर्गतिम्

एतत् श्रुत्वा वचः शम्भोः स हर्षः ऽहम् इह आगतः

ध्वनिम् अथ तम् अपूर्वम् दिव्यम् आकर्ण्य सद्यः सपदि विलसत् अन्तर् विस्मयः विप्र वर्गः

मां पवित्रय भूयो ऽपि न गोप्यं यदि मादृशे

इति आदिष्टः स तेन एव स हर्षः अयम् इह आगतः

अथ आवाम् पृथिवीं भ्रान्तौ न च श्रुतधरं क्वचित्

वर्षस्य वेश्म वसुभिः स किल आदरेण तद् कालम् एव समपूरयत् उन्नत श्रीः

वर्ष उपाध्यायः ओंकारम् अकरोत् दिव्यया गिरा

अस्मद् जनन्योः च ततः स्फुटितं हृदयं शुचा

उक्त्वा माल्यवते तां च शापात् प्राप्ताय मर्त्य ताम्
यत् अग्निम् उपतिष्ठते स्वेन एव एनम् भागधेयेन समर्धयति

तस्मै एतत् भागधेयम् अकल्पयत् यत् अग्न्युपस्थानम्
अभ्यज्य नवनीतेन श्वेतलोध्रं प्रलेपयेत्

द्वि निशा लोध्र यष्ट्याह्व रोहिणी निम्ब पल्लवैः

लिखिते स्रुत रक्ते च वर्त्मनि क्षालनं हितम्

पञ्चमे दिवसे सूत्रम् अपनीय अवचूर्णयेत्

कृच्छ्रोन्मीले पुराण आज्यम् द्राक्षा कल्क अम्बु साधितम्

स्थिते रक्ते सु लिखितम् स क्षौद्रैः प्रतिसारयेत्

यष्टी कषायः सेकस् तु क्षीरं चन्दन साधितम्

सीव्येत् कुटिलया सूच्या मुद्ग मात्र अन्तरैः पदैः

मण्डलाग्रेण तत् तिर्यक् कृत्वा शस्त्रपद अङ्कितम्

यष्टी धात्री पटोलीनाम् क्वाथेन परिषेचयेत्

उष्ण अम्बु क्षालिताः सिञ्चेत् खदिर आढकी शिग्रुभिः

निष्पीडयेद् अनु विधिः परिशेषस् तु पूर्ववत्
शस्त आज्ये नाराशंसान् भक्षयन्ति

ऊर्ग् वा अन्नम् उदुम्बरः

बृहती छन्दसः इति सन्धेर् इष्ट यजुषः इति वा

मानसस्य मनसा

काव्यैर् इति तृतीयसवने
अथ यत् श्वेताम् दक्षिणां ददात्य् एतस्य एव तद् रूपं क्रियते

एतावान् वै संवत्सरो यावान् एष त्रयोदशो मासः

अथ यद् अग्निं प्रणयन्ति यम् एव अमुम् वैश्वदेवे मन्थन्ति तम् एव तत् प्रणयन्ति

प्रतिष्ठा शुनासीरम्

प्रतिष्ठा वै पौर्णमासम्

प्राणो ऽपानो व्यान इत्य् एतास् तिस्र इष्टयः
गो ब्राह्मणानाम् वित्तेन सर्वदा भद्रम् आचरेत्

ब्रह्मा विष्णुः च भगवान् मार्तण्डः वृषवाहनः

इमा विभूतयः प्रोक्ताः चराचर समन्विताः

देवतानां पितॄणां च मनुष्याणां च सर्वदा

तस्मिन् प्रधान त्वेन संस्थिताः

ब्रह्म आद्याः चतुरो मूलम् अव्यक्त अधिपतिः स्मृतः
ग्रीष्मे पञ्चाग्नि संतप्ता वर्षासु च जल उषिता

रूपस्य परिवर्तो मे यदा स्यात् पद्मसंभवैः

क्व पुत्रि गच्छसि इति उच्चैस् आलिङ्ग्य उवाच देवता

उमा रूपी छलयितुं गिरिशं मूढ चेतनः

यतस् ततस् अपि दैत्य इन्द्रैः मृत्युः प्राप्यः शरीरिणा

त्वया विरहितं शून्यं मन्यमानो जगत्त्रयम्

हरेण सूदितं दृष्ट्वा स्त्री रूपम् दानव ईश्वरम्

इति उक्तः तु तदा उवाच तुष्टः कमलसंभवः

पापो रम्य आकृतिः चित्र भूषण अम्बर भूषितः

नित्यं शैलाधिराजस्य देवता त्वम् अ निन्दिते
एतेन भ्राम्यमाणाश् च यथायोगं व्रजन्ति वै

तं विष्णु लोकम् परमं ज्ञात्वा मुच्येत किल्बिषात्

नक्षत्र सूर्याः च तथा ग्रह तारा गणैः सह

रथ आपस् मयैः अश्वैः दशभिः तु सितेतरैः

अष्टभिश् च हयैः युक्तः सोमपुत्रस्य वै रथः

द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च

योजन द्वय मात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते
आदित्यवत् गणस्य सोम देव त इत्य् एष एव तृतीयसवने भक्ष मन्त्रः भवत्य् अन्यत्र नाराशंसेभ्यः
अथ एतत् ह वाव ब्राह्मणस्य स्वम् यत् हविः
न उ न वेद इति वेद च

विद्यया विन्दते अमृतम्

अमृत त्वम् हि विन्दते
चक्रवन्त् च गिरि श्रेष्ठः वाराहः च एव पर्वतः

नारसिंहं वपुः देवः स्थापयित्वा सु दीप्तिमत्

तस्यां प्रतिहतायां तु मायायां युधि दानवः

बाल सूर्य मुखाः च अन्ये धूमकेतु मुखाः तथा

उदयः च महा शैलः उच्छ्रितः शत योजनम्

अव्यक्त प्रकृतिः देवः स्व स्थानम् गतवन् प्रभुः

एवं परस्य अपि परं पदं यत् परम् परस्य अपि परं च देवम्

महासेनो गिरिः च एव पारियात्रः च पर्वतः

यस्मिन् वसति दुष्ट आत्मा नरको नाम दानवः

तत् अश्म वर्षम् सिंहस्य महा मूर्धनि पातितम्

इति एवम् क्षुभिताः सप्त मरुतो गगनेचराः

भाण्ड आगार आयुध आगारे निविष्टम् अभवत् मधु

क्षोभिताः तेन दैत्येन स देवाः च अप्सरस् गणाः

शनैश्चरो लोहिताङ्गो ज्वलन अङ्ग सम द्युतिः

उल्काः प्रज्वलिताः चन्द्रे विचरन्ति यथासुखम्

ततो नदत्सु तूर्येषु नृत्यतीषु अप्सरःसु च

ते सर्वे गगने दृष्टा व्यचरन्त यथासुखम्

परं परस्य अपि परं महत् यत् त्वा आहुः अग्र्यम् पुरुषं पुराणम्

युगान्ते संप्रकाशद्भिश् चन्द्र आदित्य ग्रहैः इव

तत् ओंकार सहायेन विदार्य निहतो युधि

विलयं जग्मुः आकाशे खद्योता इव पर्वते

हिरण्यकशिपुं दैत्यं विवर्णाः शरणं ययुः

नभसः प्रच्युता धाराः तिग्म वेगाः समन्ततः

एतत् एव अर्चयिष्यन्ति परावर विदः जनाः
तम् एवम् विद्वांसम् एवम् चरन्तम् सर्वे वेदाः आविशन्ति

सः एनम् आविशति
प्रति अपिभ्याम् ग्रहेश् छन्दसि

नित्यं कौटिल्ये गतौ

उष विद जागृभ्यः ऽन्यतरस्याम्

तत्र उपपदम् सप्तमी स्थम्

च्लेः सिच्

कुषि रजोः प्राचां श्यन् परस्मैपदं च

गुप् तिज् कित्भ्यः सन्

पा घ्रा ध्मा धेट् दृशः शः

ददाति दधात्योः विभाषा

प्रत्ययः

ण्वुल् तृचौ

वा अ सरूपः अ स्त्रियाम्

गेहे कः

ज्वलिति कस् अन्तेभ्यः णः

सिप् बहुलम् लेटि

अ चः यत्

अजर्यं संगतम्
भूत तन्मात्र पाशैः च पशून् मोचयति प्रभुः

माया अतीतस्य देवस्य स्थाणोः पशुपतेः विभोः

तान् जीवान् मुनि शार्दूलाः सर्वान् च एव अपि अविद्यया

दृढेन भक्ति योगेन पशुभिः समुपासितः

भवेत् काल त्रये शम्भोः अविद्याम् अतिवर्तिनः

महामोह प्रभेदाः च बुधैः दश विचिन्तिताः

नन्दिनं प्रणिपत्य एनम् कथं पशुपतिः प्रभुः

स एव मोचकः तेषाम् ज्ञान योगेन सेवितः

अस्पृश्यः कर्म संस्कारैः काल त्रितय वर्तिभिः

द्वेषं तामिस्र इति आहुः अन्धतामिस्रः इति अपि

पुरा शापात् विनिर्मुक्तः ब्रह्म पुत्रः महा यशाः

धियां पतिः एष महादेवो महेश्वरः
इन्द्रेण ब्राह्मणेन यष्ट्या महः प्रज्ञपित इति इन्द्र महे इन्द्रमह इति संज्ञा संवृत्ता

अपरैः तत्र प्रदीप माला दत्ता चित्तं च अभिसंस्कृतम् माला विहारस्य भगवता इयत् पुण्यम् उक्तम्

अभिप्रसन्नो अथ इन्द्रः ब्राह्मण उत्थाय आसनात् एक अंसम् उत्तरासङ्गम् कृत्वा येन भगवान् तेन अञ्जलिम् प्रणम्य भगवन्तम् इदम् अवोचत् यदि भगवान् अनुजानीयात् अहं गोशीर्ष चन्दन मय्या यष्ट्या महं प्रज्ञपयेयम् इति

अथ आयुष्मान् आनन्दः लघु लघु एव चतुर्गुणम् उत्तरासङ्गम् प्रज्ञप्य भगवन्तम् इदम् अवोचत् निषीदतु भगवान् प्रज्ञप्त एव आसने

तस्मिन् च प्रदेशे ब्राह्मणो लाङ्गलं वाहयति

ततो ऽनाथपिण्डदेन गृहपतिना महः प्रज्ञापितः

अपरैः तत्र माला विहारः कृतः चित्तं च अभिसंस्कृतम् मुक्त पुष्पाणाम् भगवता इयत् पुण्यम् उक्तम्

शतं सहस्राणि सुवर्ण निष्काः जाम्बूनदा न अस्य समा भवन्ति

ततस् तेन विविक्त अवकाशे महता सत्कारेण असौ यष्टिः उच्छ्रापिता महः च प्रज्ञपितः

यदि सुमेरु मूर्धानम् अपि अभिरुह्य तथागतस्य मूर्धानम् अवलोकयसि तथा सुतरां खेदम् आपत्स्यसे न च द्रक्ष्यसि
परिवृत्तश् च शकटः पाद क्षेपात् स्तन अर्थिना

पर्वतं धारयित्वा च शक्रात् वृष्टिः निवारिता

लिखितात् वै चित्रपटाद् अनिरुद्धं समानयत्

जृम्भते शङ्करे नष्टे जृम्भण अस्त्रेण विष्णुना

युद्धं प्राप्स्यसि बाण त्वं बाणं तुष्टः शिवो ऽभ्यधात्

विष्णु प्रयुक्तया नीता देवकी जठरम् पुरा

रेवत्यां बलभद्रात् च

यशोदा बालिकाम् गृह्य देवकी शयने ऽनयत्
सुरूप क्रौञ्चे एकर्चयोर् एके

अग्निष्टोम साम्ना स्तुत्वा प्राक् पत्नीसंयाजेभ्यो यत् एभिः प्रसृते परार्ध्यं व्रजितं स्यात् तद् गत्वा प्रत्याव्रज्य मनसा अन् उत्साहे हुतेषु पत्नीसंयाजेषु गार्हपत्य उद्गाता जुहुयाद् उपसृजन् धरुणं मात्रे मातरं धरुणो धयन् रायस्पोषम् इषम् ऊर्जम् अस्मासु दीधरत् स्वाहा इति पूर्वां स्वाहाकारेण उत्तराम्

वाचा एव विब्रूयुर् धानंजय्यो वाच् अनुष्टुभ् इति हि ब्राह्मणं भवति

ज्यायसि छन्दसि लुम्पेयुर् अक्षराणि

सर्वत्र तृचा इति धानंजय्यः

सप्त एव तृचेषु यैः अजामि इति अपरम्
विद्युत् विस्पष्ट वर्ण आभा बाल अर्क सदृश ईक्षणा

जगाम आकाशम् आविश्य दिव्य स्रज् अनुलेपना

आपन्नं सप्तमं गर्भं सा निनाय अथ रोहिणीम्

पादे तां गृह्य पुरुषः समाविध्य अवधूय च

आकाशात् पुष्प वर्षम् च ववर्ष त्रिदिव ईश्वरः

दारिका पुत्र जाता इति कंसं तु उवाच देवकी

रोहिणीम् इव सोमस्य वसुदेवस्य रोहिणीम्
वक्ष्यन्ते ऽतः परं दोषा वृद्धि क्षय विभेदात्

कफ धाम्नाम् च शेषाणां यत् करोत्य् अवलम्बनम्

शोधनं त्व् अतियोगेन विपरीतं विपर्यये

बहिर्भागाश् च दुर्नाम गुल्म शोफ आदयः गदाः

अतो ऽवलम्बकः श्लेष्मा यस् त्व् आमाशय संस्थितः

तद् निबद्धाः सिरा स्नायु कण्डरा आद्याः च मध्यमः

आमाशय आश्रयम् पित्तं रञ्जकं रस रञ्जनात्

चय आदीन् यान्ति सद्यो ऽपि दोषाः काले ऽपि वा न तु

अति आसन्न अति दूर स्थम् विप्रियं विकृत आदि च

उरस् कण्ठ शिरस् क्लोम पर्वाणि आमाशयो रसः

समानो अग्नि समीप स्थः कोष्ठे चरति सर्वतः

कर्म प्राण अतिपात आदि दशधा यच् च निन्दितम्

तेषां प्रधान प्रशमे प्रशमो अ शाम्यतः तथा

वाच् प्रवृत्ति प्रयत्न ऊर्जा बल वर्ण स्मृति क्रियः
सः एष प्राणः त्रेधा विहितः

तत् मनः अकुरुत आत्मन्वी स्याम् इति

न ह पुरा ततस् संवत्सरः आस

तत् यत् अपाम् शरः आसीत् तत् समहन्यत

अथ अस्य प्रत्यञ्च् दिश् पुच्छम्
स्व मात्रा ब्रह्म वादिन्या कपिलो ऽनुमतो ययौ

तेपुस् तपस् ते जुहुवुः सस्नुर् आर्या ब्रह्म अनूचुः नाम गृणन्ति ये ते

अहो बत श्वपचो ऽतो गरीयान् यज् जिह्वा अग्रे वर्तते नाम तुभ्यम्

देवहूतिर् उवाच

स्व गार्हस्थ्यम् अन् औपम्यम् प्रार्थ्यं वैमानिकैर् अपि

विशुद्धेन तदा आत्मानम् आत्मना विश्वतोमुखम्

मातरं समनुज्ञाप्य प्राञ्च् उदञ्चम् दिशं ययौ

स त्वं भृतो मे जठरेण नाथ कथं नु यस्य उदरे एतद् आसीत्
शिष्या एते महात्मानः योगिनाम्

सहिष्णुः सोमशर्मा च नकुलीशो ऽन्तिमे प्रभुः

उलूको विद्युतः च एव शाद्वलो हि आश्वलायनः

भृगुः तु दशमे प्रोक्तः तस्मात् उग्रः परः स्मृतः

सनः सनातनः च एव मुकारः च सनन्दनः

अक्षपादः कुमारः च उलूको वत्स एव च

जटामाली अट्टहासः च दारुको लाङ्गली क्रमात्

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे एकपञ्चाशो ऽध्यायः

तीर्थे काय अवतारे स्याद् देवेशो नकुली ईश्वरः

विमला ब्रह्म भूयिष्ठाः ज्ञान योग परायणाः

कुर्वन्ति च अवताराणि ब्राह्मणानां हिताय हि
सूत उवाच

तस्मिन्त् स्नातः सर्व तीर्थे स्नातो भवति मानवः

तस्मिन् सिद्धः पुरा नाग एलापत्रो महा बलः

स्व भर्तुः वरुणस्य एषा संकेतं न ययौ यतः

खर असुरः सद्य एव भस्म शेषः बभूव ह

विष्णु वाक्यात् ततो देवी विन्ध्य अचलम् अगान् नृप

तत् संगृह्य शिवश् चक्रे रौद्रं चक्रं सुदर्शनम्

इत्य् उक्त्वा भगवान् विष्णुर् देवैः सार्धं तिरोदधे

तज् ज्ञात्वा सविता च अपि त्वष्टुर् गेहम् उपागमत्

शिलायां दृश्यते मार्गः समुद्रे च नर अधिपैः

आचष्ट सर्व वृत्तान्तम् खर असुर वधे कृतम्

ततो हरिहरौ यातौ नारायण पुरम् शुभम्

प्रत्यक्षीकृत्य गिरिशं हत्या पापात् विमुक्तवान्

तत् सूर्यतीर्थं विख्यातं यत्र कीर्णं महो रवेः

विवाहो वा विवादो वा प्रशस्तस् तुल्ययोः किल

एक अंशेन अनुगः शम्भोर् ऐन्द्रीं दिशम् अधावत

भीम कुण्डम् इति ख्यातं सर्वलोकेषु विश्रुतम्

नामसंकीर्तनं समीपं पुरुषोत्तमः

शङ्कर उवाच
परिजन वर्गे अधिका अनुकम्पा

तासां यथाकालं यथार्हं च स्थान मान अनुवृत्तिः स परिहासाः च कथाः कुर्यात्

कलह स्थानेषु च नायकं स्वयम् उपालभेत

तद् अपत्येषु अविशेषः

अलंकृतः च सु अलंकृतानि च अपराह्णे सर्वाणि अन्तःपुराणि ऐकध्येन पश्येत्

आत्मनः चित्त आनुकूल्यात् इति वात्स्यायनः

करोति वश्यं भर्तारं सपत्नीः च अधितिष्ठति

उत्सवेषु च सर्वासाम् अनुरूपेण पूजा आपानकम् च
तपांसि तेषां सर्वेषां प्रत्याहन्यन्त शङ्करे

भर्त्रा न्यमीलयत् नेत्रे चचाल च पतिव्रता

ततस् च ऊर्ध्वम् चरेत् एवम् यतिः शिव विमुक्तये

दृष्ट्वा श्रुत्वा भवः तासाम् चेष्टा वाक्यानि च अव्ययः

ब्राह्मणा ऊचुः

निवेदितुं किल आत्मानम् तस्मै पतेः इह आज्ञया

श्रीवत्सश् च मुनेः पाद पतनात् तस्य धीमतः

वृथक् कृतम् यतो विप्रा युष्माभिर् भाग्य वर्जितैः

ते अपि दारु वनात् तस्मात् प्रातर् संविग्न मानसाः

प्रणिपत्य गुरुं भूमौ विरक्तः संन्यसेत् यतिः

प्रवृत्तं तत् वनस्थानाम् तपसा भावितात्मनाम्

पितामह उवाच

श्वेतेन एवम् जितो मृत्युर् भव भक्त्या महात्मना

विकृतं रूपम् आस्थाय दिग्वासा विषम ईक्षणः

तुष्टि अर्थम् देवदेवस्य स दार तनय अग्नयः

शिव सायुज्यम् आप्नोति कर्मणा अपि एवम् आचरन्

वन उटज द्वार गताः च नार्यो विस्रस्त वस्त्र आभरणा विचेष्टाः

क्षीरोदं पूर्ववत् चक्रे निवासं च आत्मनः प्रभुः
सो ऽवेत्

अस्याम् एव प्रतितिष्ठति

इन्द्र अग्नी वै मे प्रजा अपाघुक्षताम् इति

यद् ऐन्द्राग्नः

ओजसा एव एनम् वीर्येण जयति

ओजसा एव एनान् वीर्येण अधस्तात् उपास्यते

ततो वै तस्मै तौ प्रजाः पुनर् अदत्ताम्

ऐन्द्राग्नम् एकादश कपालम् निर्वपेत् पौष्णं चरुं क्षेत्रस्य पतये चरुं यः कामयेत
धुन्धुर् आसादितो राजन् दिशम् आवृत्य पश्चिमाम्

अनेन तव धर्मेण प्रश्रयेण दमेन च

कथं बहु युगे काले समतीते द्विजर्षभ

लोकाः स्वस्था भवन्त्व् अद्य तस्मिन् विनिहते त्वया

मेरुं गतस्य वा तस्य संततिः कथम्

बृहदश्वस्य पुत्राणां शतम् उत्तम धन्विनाम्

धृष्णोस् तु धार्ष्णिकं क्षत्रं रण दृष्टम् बभूव ह

मित्रावरुणयोर् अंशे जाता अस्मि वदतां वर

ककुद्मिनस् तु तं लोकं रैवतस्य गतस्य ह

सत्येन च एव सु श्रोणि प्रीतौ स्वो वरवर्णिनि

वैशम्पायन उवाच

मुख जेन अग्निना क्रोधाल् लोकान् उद्वर्तयन्न् इव

तत्र दिव्य अम्बर धरा दिव्य आभरण भूषिता

रेवस्य रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धार्मिकः

मम आश्रम समीपे वै समेषु मरु धन्वसु

जनयित्वा ततः सा तम् इडा सु द्युम्न ताम् गता

धुन्धोर् वधम् अहं ब्रह्मञ् श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः

तस्मिन् प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महान् अभूत्

ततस् तस्मिंस् तु विषये न अवर्षत् पाकशासनः

इक्ष्वाकुश् च एव नाभागश् च धृष्णुः शर्यातिर् एव च

वैशम्पायन उवाच

पिता त्व् एनम् अथ उवाच श्वपाकैः सह वर्तय
युक्तो वह जातवेदः पुरस्ताद् अग्ने विद्धि कर्म क्रियमाणं यथा इदम्

तास् त्वा देवीर् जरसे संव्ययन्त्व् आयुष्मान् इदं परिधत्स्व वास इति

या अकृन्तन् अवयन् याः अतन्वत याः च देवीर् अन्तान् अभितो ऽददन्त

अथ एनम् परिधापयति

सनिं मेधाम् अयासिषं स्वाहा

त्वं भिषग् भेषजस्य असि कर्ता त्वया गा अश्वान् पुरुषान् सनेम स्वाहा
ततस् अस्य पार्श्वतो दिव्याः प्रादुर्भूताः कुमारकाः

विश्वम् आवृत्य योगेन जगन्त् सर्वम् वशीकुरु

पीतगन्ध अनुलिप्त अङ्गः पीत माल्य अम्बरः युवा

प्रादुर्भूतो महा तेजाः कुमारः

प्रविशन्ति महादेवं रुद्रं ते तु अपुनर्भवाः

अथ ताम् आह देवेशो रुद्राणी त्वं भविष्यसि

द्वात्रिंशत् गुण संयुक्ताम् ईश्वरीं सर्वतोमुखीम्
सोम उद्गाय उद्गाय सोम इति आह

अथ किं यो दैव्याय क्षेत्रपतये अ प्रोच्य अवस्यात्

तान् यो अ विद्वान् अभ्यवैति देव पाशान् प्रतिमुञ्चते
चतुर्विंशति मूर्तिः स शालग्राम शिला स्थितः

आत्मा अहम् परमं ब्रह्म परमं ज्योतिः एव तु

नित्यं शुद्धं बुद्धम् ऋद्धम् सत्यम् आनन्दम् अद्वयम्

यः तु युक्तेन मनसा सदा

विज्ञान सारथिः यः तु मनस् प्रग्रहवान् नरः
अनु पृष्ठम् गत्वा उत्तरतस् तिष्ठेत्

आनडुहः गोमयः कृसरः स्थालीपाकः वृथापक्वः इति उत्तरतस् माता च कुमारम् आदाय

स्नाप्य कुमारम् करिष्यतः उपविष्टस्य शुचिना आच्छाद्य माता प्रयच्छेत् उदक् शिरसम्
एवं सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनम्

एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्य् एव अनुविनश्यति

लोकास् तं परादुर् यो अन्यत्र आत्मनः लोकान् वेद

न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्य् आत्मनस् तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति

यत्र वा अस्य सर्वम् आत्मा एव अभूत् तत् केन कं जिघ्रेत् तत् केन कं जिघ्रेत् तत् केन कं पश्येत् तत् केन कं शृणुयात् तत् केन कम् अभिवदेत् तत् केन कं मनुः इतैः तत् केन कं विजानीयात्

देवास् तं परादुर् यो अन्यत्र आत्मनः देवान् वेद
द्वादश्याः प्रातर् यत्र एव अदः पतितं भवति तत उत्तरम् अग्निम् उपसमाधाय

अथ यत्र एतानि वर्षाणि वर्षन्ति घृतं मांसं मधु च यत् हिरण्यम् यानि च अपि अन्यानि घोराणि वर्षाणि वर्षन्ति तत् पराभवति कुलं वा ग्रामो वा जनपदो वा

एते ह वा अस्य सर्वस्य शमयितारः पालयितारो यद् भृगु अङ्गिरसः

घृतस्य धारा इह या वर्षन्ति पक्वं मांसं मधु च यत् हिरण्यम्
अग्निर् उवाच

पुनर् तद् शापात् नीता गोपालैर् लगुड आयुधैः

महापथे तु पतिता द्रौपदी सहदेवकः
कौसल्यो राजा पुरो दधे

तं ह बहु प्रदाय बबाधे

स ह प्रययौ

युक्तम् एव पुनर् यास्यामि इति
ग्रासे अनिर्दिष्ट संख्य त्वम् दर्शयन् आह न इत्यादि

अतः षोडश भागात् ऊर्ध्वम् ग्रासो दुर्जरो भवेत्
अथ यथोपदेशं प्रधान आहुतीः जुहोति याज्ञिकीभ्यो देवताभ्य उपनिषद्भ्यः स्वाहा इति चतस्रः

संवत्सरम् एतद् व्रतं चरेत् संवत्सरं हि व्रतं न अतीत्य एतस्मिन् त्व् एव एतत् संवत्सरे ऽधीयीत

सर्व वेद संमितम् इत्य् आचक्षते

अथ शुक्रियाणि

आचार्यो वै ब्रह्म इति

तस्य चौल वत् तूष्णीं प्रतिपत्तिर् अवसानं च

अथ पालाशीश् चतस्रः समिध आर्द्राः स पलाशाः स प्ररोहाः प्रादेश मात्राः अ परिशुष्क अग्राः घृत अन्वक्ताः अभ्याधापयन् वाचयति
तत्र अपरिक्षीण बल मांस शोणितः बलवान् अजात अरिष्टः सर्वैः अपि शोष लिङ्गैः उपद्रुतः साध्यो ज्ञेयः

तस्य उरः क्षतम् उपप्लवते वायुः

विषम अशनम् शोषस्य आयतनम् इति यत् उक्तम् तत् अनुव्याख्यास्यामः यदा पुरुषः पान अशन भक्ष्य लेह्य उपयोगान् प्रकृति करण संयोग राशि देश काल उपयोग संस्था उपशय विषमान् आसेवते तदा तस्य तेभ्यो वात पित्त श्लेष्माणः वैषम्यम् आपद्यन्ते ते विषमाः शरीरम् अनुसृत्य यदा स्रोतसाम् अयन मुखानि प्रतिवार्य अवतिष्ठन्ते तदा जन्तुः यत् यत् आहार जातम् आहरति तत् तत् अस्य मूत्र पुरीषम् एव उपजायते भूयिष्ठं न अन्यः तथा शरीर धातुः स पुरीष उपस्तम्भात् वर्तयति तस्मात् शुष्यतः विशेषेण पुरीषम् अनुरक्ष्यम् तथा अन्येषाम् अति कृश दुर्बलाणाम् तस्य अनाप्यायमानस्य विषम अशन उपचिताः दोषाः पृथक् पृथग् उपद्रवैर् युञ्जन्तो भूयः शरीरम् उपशोषयन्ति
यत्र तिष्ठति लोकानां भवाय मधुसूदनः

शीघ्रम् गावः प्रकाल्यन्तां युज्यन्तां शकटानि च

उत्तिष्ठमानः शुशुभे शकटी संकटः तु सः

व्याघ्र घोष महा घोषः घोषः सागर घोषवान्
अजीर्णं च अपि अबीजम् च सूतकं यः तु घातयेत्

दृश्यते ऽसौ तदा ज्ञेयो मूर्छितः _ बुधैः

सुमृत इति सुः इति पूजायां यथा विदग्धमुखमण्डनबहिर्लापिकायाम्

मुक्तिः चतुर्धा वर्णिता सालोक्य सारूप्य सामीप्य सायुज्य भेदात्

ब्रह्म हा स दुराचारी मम द्रोही महेश्वरि

यथा च रसमञ्जर्याम्
पर प्रवृत्ति ज्ञान अर्थाः शीघ्राः चार परम्पराः

ये बन्धुषु निःस्नेहाः क्रूरा अलसाः च ते रसदाः

तेषाम् अभीक्ष्ण विनिपाते तूष्णीम् दण्डः प्रतिषेधः

गृहीत पुत्र दारान् च कुर्याद् उभय वेतनान्
त्र्यम्बक वत् दिश् अग्नी प्राची वा

एकादश कपालः प्रथमः प्रथमः चरवः इतरे वैष्णवः त्रि कपालः वा
तद् भेदाः तु न शक्यन्ते वक्तुं प्रतिकवि स्थिताः

नायकेन एव वाच्या अन्या नायकेन इतरेण वा

अति सुन्दरम् अन्यत्र ग्राम्य कक्षाम् विगाहते

कामं सर्वो ऽप्य् अलंकारो रसम् अर्थे निषिञ्चति

अत्र एव अन्तर्भविष्यन्ति शेषाश् च आख्यान जातयः

अन्य धर्मः ततस् अन्यत्र लोक सीमा अनुरोधिना

पूर्व शास्त्राणि संहृत्य प्रयोगान् उपलक्ष्य च

काव्यं कल्प उत्तर स्थायि जायते सदलंकृति

अन्ये त्व् अन् आकुलम् हृद्यम् इच्छन्त्य् ओजो गिरां यथा

सर्गैर् अनतिविस्तीर्णैः श्रव्य वृत्तैः सुसंधिभिः

कन्या हरण संग्राम विप्रलम्भ उदय आदयः

चतुर्वर्ग फल आयत्तम् चतुर उदात्त नायकम्

उच्चावच प्रकारम् तद् दृश्यम् आख्यायिका आदिषु

इत्यादि बन्ध पारुष्यम् शैथिल्यं च निगच्छति

सा विद्या नौर् विविक्षूणां गम्भीरं काव्य सागरम्

नैसर्गिकी च प्रतिभा श्रुतं च बहु निर्मलम्

तथा अपि न तद् आख्यातुं सरस्वत्या अपि शक्यते

मुक्तकं कुलकं कोशः संघात इति तादृशः

तद्भवस् तत्समो देशी इति अनेकः प्राकृत क्रमः

पयोधर तट उत्सङ्ग लग्न संध्या आतप अंशुका

चन्दन प्रणय उद्गन्धिः मन्दो मलय मारुतः

न्यक्षेण क्षयितः पक्षः क्षत्रियाणां क्षणाद् इति

तद् अल्पम् अपि न उपेक्ष्यम् काव्ये दुष्टं कथंचन

न हि प्रतीतिः सुभगा शब्द न्याय विलङ्घिनी

उत्सङ्ग शयनम् सख्याः स्तननं गौरवं क्लमः

गुणतः प्राग् उपन्यस्य नायकं तेन विद्विषाम्

अचल अधित्यका उत्सङ्गम् इमाः समधिशेरते
न भेतव्यं त्वया वत्स प्राह किं ते ददामि अहम्

इति उक्ते तथा मङ्कणकं हरः

प्रसन्नो भगवन्त् ईशः त्र्यम्बकः भक्त वत्सलः

एकाम्रं देवदेवस्य गाणपत्य फल प्रदम्

सहस्र शीर्षा भूत्वा सहस्र अक्षः सहस्रपात्

तारिताः पितरः तेन यास्यन्ति परमां गतिम्

सृजति अशेषम् एव इदम् स्व मूर्त्याः प्रकृत्याः अजः

दृष्ट्वा संत्रस्त हृदयः वेपमानो मुनि ईश्वरः

अन्यत् कुब्जाम्रम् अतुलम् स्थानं विष्णोः महात्मनः

शालग्रामं महा तीर्थम् विष्णोः प्रीति विवर्धनम्

गया अभिगमनम् कर्तुं यः शक्तो न अभिगच्छति

आस्थाय परमं भावं ननर्त जगतो हरः

ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु गाणपत्यं लभेद् ध्रुवम्

यत्र मङ्कणको रुद्रं प्रपन्नः परमेश्वरम्
ये च अन्ये विविध आत्मानः गन्धा विविध योनयः

न तु अरिष्टस्य जातस्य नाशः अस्ति मरणात् ऋते

पुष्पितान् उपदेक्ष्यामो नरान् बहुविधैर् बहून्

स ना संवत्सरात् देहम् जहाति इति विनिश्चयः

तम् आहुः पुष्पितं धीरा नरं मरण लक्षणैः
स उल्काः च अशनयः पेतुः केतवश् च आर्ति हेतवः

नष्ट भा गणे

ततो निवृत्तः क्रीडिष्यन् गम्भीरं भीम निस्वनम्

मनस् वीर्य वर उत्सिक्तम् अकुतोभयम्

ग्रहान् पुण्यतमान् अन्ये भगणांश् च अपि दीपिताः

हिरण्याक्षो ऽनुजस् तस्य प्रियः प्रीति कृत् अन्वहम्

वशे स पालान् लोकांस् त्रीन् अकुतस् मृत्युः उद्धतः
आण्डीकम् कुमुदम् सम् तनोति बिसम् शालूकम् शफकः मुलाली

विष्टारी जातः तपसः अधि यज्ञः

एष यज्ञानाम् विततः वहिष्ठः

स मे मा क्षेष्ट स्वधया पिन्वमानो विश्व रूपा धेनुः कामदुघा मे अस्तु

स्वर्गे लोके बहु स्त्रैणम् एषाम्
सस्य वर्णानाम् अर्घ अन्तरेण विनिमयः परिवर्तकः

तण्डुलानां प्रस्थः चतुर्भागः सूपः सूप षोडशः लवणस्य अंशः चतुर्भागः सर्पिषः तैलस्य वा एकम् आर्य भक्तम् पुंसः

चतुर् भागिकाः तिल कुसुम्भ मधूक इङ्गुदी स्नेहाः

फाणित गुड मत्स्यण्डिका खण्ड शर्कराः क्षार वर्गः

अर्ध आढकम् अज एडक वराहाणाम् द्विगुणं वा कण कुण्डकम्

विक्षेप व्याधित अन्तर आरम्भ शेषम् च व्यय प्रत्यायः
उन्मूलान् अथ वृक्षांस् तान् कृत्वा वायुर् अशोषयत्

कोपं यच्छत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषः

प्रजा अर्थम् ऋषयो अथ अस्य ममन्थुर् दक्षिणं करम्

तेन इयम् गौर् महा राज दुग्धा सस्यानि भारत

संभवः कथितः पूर्वं दक्षस्य च महात्मनः

अभिमन्युश् च दशमो नड्वलायां महा ओजसः

प्राचीन अग्राः कुशास् तस्य पृथिव्यां जनमेजय

पुनश् च एव निरुध्यन्ते विद्वांस् तत्र न मुह्यति

प्राचीनबर्हिषं शुक्रम् गयं कृष्णं व्रज अजिनौ

उत्पन्ना वाचि धर्मेण ध्रुवस्य जननी शुभा

उपगम्य अब्रवीत् एतान् राजा सोमः प्रतापवान्

अस्याम् उत्पत्स्यते विद्वान् दक्षो नाम प्रजापतिः

उत्तानपादाच् चतुरः सूनृता सुषुवे सुतान्

तस्माच् च एव समुत्पन्नौ निपुणौ सूत मागधौ