tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
पश्यस्य् आनन्द दक्षिण पञ्चाल राजेन मम एवंविधम् सत्कारं कृतम्

प्रत्येक बोधिम् व्याकर्तु कामः भवति ऊर्णायाम् अन्तर्धीयन्ते

धीराभिर् मुनि वृष वाग्भिर् उत्तमाभिः उत्पन्नम् व्यपनय संशयं शुभाभिः

अधिवासयति भगवान् राज्ञः प्रसेनजितः कौशल्यस्य तूष्णीभावेन

या उपरिष्टाद् गच्छन्ति ताश् चातुर्महाराजिकांस् त्रयस्त्रिंशान् यामांस् तुषितान् निर्माणरतीन् परनिर्मितवशवर्तिनो ब्रह्मकायिकान् ब्रह्मपुरोहितान् महाब्रह्मणः परीत्ताभान् अप्रमाणाभान् आभास्वरान् परीत्तशुभान् अप्रमाणशुभाञ् शुभकृत्स्नान् अनभ्रकान् पुण्यप्रसवान् बृहत्फलान् अबृहान् अतपान् सुदृशान् सुदर्शनान् अकनिष्ठान् देवान् गत्वा अनित्यं दुःखं शून्यम् अनात्म इति उद्घोषयन्ति गाथा द्वयम् च भाषन्ते

बुद्धो भगवान् सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजभी राजमात्रैर् धनिभिः पौरैः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैर् देवैर् नागैर् यक्षैर् असुरैर् गरुडैः किन्नरैर् महोरगैर् इति देव नाग यक्ष असुर गरुड किन्नर महोरग अभ्यर्चितः बुद्धो भगवान् ज्ञातो महा पुण्यः लाभी चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्काराणाम् स श्रावक संघः श्रावस्त्यां विहरति जेतवने अनाथपिण्डदस्य आरामे

अयं च उत्तर पञ्चालः राजा दक्षिण पञ्चाल राजेन सह प्रतिविरुद्धः

यावद् भगवता ऋद्धि बलेन चतुरङ्ग बलकायम् निर्माय उत्तर पञ्चाल राजः त्रासितः

तद् कालम् स्वयम् अधिगम्य वीर बुद्ध्या श्रोतॄणां श्रमण जिनेन्द्र काङ्क्षितानाम्

विगत उद्भवाः दैन्य मद प्रहीणाः बुद्धा जगत्य् उत्तम हेतु भूताः

गाथाश् च भाषते

तिर्यक् उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति पार्ष्ण्याम् अन्तर्धीयन्ते

भगवान् आह एवम् एतद् आनन्द एवम् एतत्

तेषां प्रसाद संजनन अर्थम् भगवान् निर्मितं विसर्जयति
सविता चित्र राधाः

मयस् तोकेभ्यस् कृधि

यूयम् नः प्रवतो नपान् मरुतः सूर्य त्वचसः
सहस्र वृष्टिः शतधा भूत्वा कृष्णो महा बलः

अनेकानि सहस्राणि युगानि एक अर्णव अम्भसि

अदहत् च तदा सर्वं वृतः संवर्तकः अनलः

तं वरेण्यं परमेष्ठी हृषीकेशम् उपाश्रितः

भस्मीकृत्य ततः सर्वान् लोकान् लोक गुरुः हरिः

रूपं चक्षुस् विपाकः च ज्योतिः एव आश्रिताः गुणाः
आगम्य दृष्ट्वा मां नित्यं कुरु राज्यं यथासुखम्

दीप मालाम् हरेः नित्यम् करोति प्रीति मानसः

कौशिकस्य अस्य गानेन योग निद्रा च मे गता

तान् आगतान् यमः दृष्ट्वा किं कर्तव्यम् इति स्म ह

केन अहम् हि योगं देवी समीपतस्

पद्माक्षम् आह भगवान् धन दः भव माधवः

गायमाना समायाता लक्ष्मी विष्णु परिग्रहा

न शृण्वन्ति कथं तस्मात् गायमाने समन्ततः

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा समुत्थाय कृताञ्जलिः

सर्वे वयं हि निर्याताः सार्धं वै ब्रह्मणा सुरैः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे कौशिकवृत्तकथनं नाम प्रथमो ऽध्यायः

मालवैः इति तथा केचित् पद्माक्षैः इति तथा अपरे

कौशिक आदीन् द्विजान् अद्य वासयध्वं यथासुखम्

रोदमानो मुहुर् विद्वाः माम् इति च चिन्तयन्

श्रुत्वा राजा समभ्येत्य कलिङ्गो वाक्यम् अब्रवीत्

निर्गतस् तुंबरुर् हृष्टो ऽन्ये च ऋषयः सुराः

पद्म आख्यः इति विख्यातः तस्मै च अन्नम् ददौ तदा
कस्य इदम् नीयते तोयम् इति प्रणय पेशलम्

ध्वज रक्त अंशुक छन्ना गवाक्ष उत्फुल्ल लोचना

भार्यां संभावयामास राक्षस अवजय अर्जिताम्

आनयामि निशि छित्त्वा नासाः तेषाम् श्मशानतः

शशाङ्क इव पूर्व अद्रेः उदय स्थः विदूषकः

ततस् च अनिष्टम् आशङ्क्य स सैन्याः मन्त्रिणो भयात्

सिद्धि योगात् हि न अस्ति एव भयं तत्र गतस्य मे

अपूरि हारि हर्म्य स्थ रामा आनन शतैः नभः

राज पुत्र्या तया तत्र हृष्टः ताम् अनयत् निशाम्

स्कन्ददास अभिधानेन पारम् अब्धेः यियासता

इह आनयत गत्वा तं स हि भर्ता मम आगतः

वात आहत उत्सव आक्षिप्त पताका अंशुक पङ्क्तिभिः

ततः स्वच्छन्द चारी सन् अन्येद्युस् स अङ्गुलीयकः

इत्य् उक्तः प्रियया स्मृत्वा स जहर्ष विदूषकः

उत्तरिष्यति यः च अत्र सो ऽस्या भर्ता भविष्यति

वरं हि दैव आयत्त एक वृद्धि स्थानम् अ नायकम्

स तया सह तत्र आसीत् रात्रीः काश्चिद् विदूषकः

एवं स राक्षसो मैत्र्या वरयित्वा विदूषकम्

उभौ शतगुणीभूताम् इव उत्कण्ठाम् उदूहतुः

गत्वा च गगनेन आशु स ताम् अन्तःपुर अन्तरम्

विदूषकः स पटहम् घोष्यमाणम् इदं वचः

अत्र उपरि च न अस्ति एव सिद्ध धाम्नि गतिः मम

कान्ति प्रकाशित दिशम् राहुः शशि कलाम् इव

ततो निशायां शयने राज पुत्र्या तया आश्रिते

स्व प्रभा भिन्न तिमिराम् रजनी ज्वलिताम् इव

चिछेद तां स जङ्घां च तस्य खड्गेन तद् क्षणम्

आदित्यसेन नृपतेः तस्थौ श्लाघ्य यशाः गृहे

किम् एतम् घातयामि इति कृपा ते मयि मा च भूत्

अचिन्तयत् च तस्याः स वचः स्वप्नम् इव स्मरन्

पुरुषान् नासिका छेद भ्या इव ऊर्ध्वीकृत आननान्

एवं तदा एव सामन्त तुल्यः सो अभूत् विदूषकः

शुश्राव च यथावृत्तं स तत् राज सुता मुखात्

अर्चिते अपि अर्णवे रत्नैः यदा न विचचाल तत्

अदृश्य वाणीम् असृजम् पुनर् आगमनाय ते

तुष्टा असि यदि तत् देवि देहि मे वरम् ईप्सितम्

इति आलोच्य स तत्र एव तस्थौ अन्तःपुरे निशि

वारि पूरित कुम्भाः च ताः स पप्रच्छ योषितः

स तां तेजस्वतीं नाम दीप्ति द्योतित दिङ्मुखाम्

इति संचिन्त्य मतिमान् रूपम् अन्यत् स शिश्रिये

कलयन्तम् इव उन्नम्य कंधरां धीरया दृशा

ततो राज उपचारेण स तया कान्तया सह

यौगन्धरायणो धीमान् राजानम् विजने ऽब्रवीत्

बहिस् गताम् इव आत्मीय देश दर्शन निर्वृतिम्

आ मूलतः च सो अपि अस्मै विप्रो वृत्तान्तम् अब्रवीत्

इह एव तावत् तिष्ठामि यावद् आयात्य् असौ शठः

विजित्य पृथ्वीम् आरूढा यत्र मे प्रपितामहाः

चिन्तित उपस्थित आग्नेय खड्ग हस्तः ऽखिलां निशाम्

द्रुत आगतायाः कस्याश्चिद् मुहुर् उच्छ्वसितौ स्तनौ

तत् श्रुत्वा स निमित्तम् स तत् आशङ्क्य च तद् क्षणम्

साधु साधु सु सत्त्वः ऽस्ति को अन्यः त्वत् विदूषक

धावित्वा च ततो अस्माभिः छिन्नः ऽस्य चरणः प्रभो

स्नातः च तद् वयस्याभिः तत्र आनिन्ये विदूषकः

प्रबुद्धा वीक्ष्य पतितं रक्षः बाहुम् नृप आत्मजा

ततः संभाव्य सत्यं तत् तांश् च आनाय्य मठ द्विजान्

तस्य वारो ऽद्य सम्प्राप्तः तत्र गन्तुं विपत्तये

निज सत्त्व तरोः साक्षात् पक्वाम् इव फल श्रियम्

स कच्छप ईश्वरः तस्याः वध्वा वासगृहं निशि

गतिं गरुत्मतो दृष्टां वेग सब्रह्मचारिणः

इतः श्मशाने शूलायां त्रयः चौराः निषूदिताः

आस्ते विद्याधरी भद्र भद्रा नामा अत्र पर्वते

तत् श्रुत्वा तस्य दृष्ट्वा ताम् अन् अपेक्षित जीविताम्

विदूषको ऽपि स आनन्दम् अभिनन्दित विक्रमः

पश्यामि तावत् को हन्ति नरान् अत्र इति चिन्तयन्

त्वया च अद्य जितो अस्मि इह तत् समाप्तम् इदं मम

प्रव्राजकं जगाद एवम् वाणी गर्भगृह उद्गता

छिन्न बाहुः पलाय्य आशु जगाम स निशाचरः

परस्पर आलिङ्गितयोः तयोः स्वेद छलात् इव

विदूषकस्य रज्जूः ताः प्रतिपन्न अर्थ लोभात्

पितामह निखातम् ते निधानं स्वीकुरुष्व तत्

तत्र तत्र स हा भद्रे इति प्रत्युत्तरं ददौ

तत्र सर्वैः कृत आतिथ्यम् एकः तम् ब्राह्मणो ऽतिथिम्
चिन्तित उपस्थित आग्नेय कृपाण एक परिग्रहः

तद् बद्धः अवततार एव वारिधौ स विदूषकः

ऋद्धं समग्र सौवर्ण हृद्य देवकुल अन्वितम्

इति उक्ता सा तया सख्या भद्रा भय वशीकृता

श्रुता किं न अत्र युष्माभिः पुंसः सत्त्ववतः कथा

अस्मादृशः प्रभोः आज्ञाम् को ऽतिलङ्घयितुं क्षमः

मास अन्ते त्वम् इह आगच्छेः इति उक्तम् दिव्यया गिरा

अन्वधावन् न च प्रापुः तम् अश्व अपहृतम् नृपम्

ततः प्रविष्टा ददृशुः तम् अन्तःपुर चारिकाः

स दृष्ट्वा तं निशि प्राप्तं धीरो भव्य आकृतिम् नृपम्

निदधे भद्रया पूर्वं दत्तं रत्न अङ्गुलीयकम्
गुह्य पाणि तल ओष्ठेषु जातम् अप्य् अचिरन्तरम्

चर्म एककुष्ठम् किटिमं सिध्म अलस विपादिकाः

एक शय्या आसनात् च एव वस्त्र माल्य अनुलेपनात्

दीर्घ प्रतान दूर्वा वत् अतसी कुसुम छवि

दोषस्य अभीक्ष्ण योगेन दलनं स्यात् च मेदसि

स्पर्श एक आहार सङ्ग आदि सेवनात् प्रायशस् गदाः

प्रपद्य धातून् बाह्य अन्तर् सर्वान् संक्लेद्य च आवहेत्

स स्फोट संस्पर्श सहम् कण्डू रक्त अति दाहवत्

मिथ्या आहार विहारेण विशेषेण विरोधिना

साधु निन्दा वधात् युद्ध हरण आद्यैः च सेवितैः

कुष्ठ उक्तम् यत् च यत् च अस्थि मज्जा शुक्र समाश्रयम्
शूद्राणां मन्त्र योनिः तु सम्बन्धो ब्राह्मणैः सह

चतुर् युगानाम् सर्वेषाम् एतत् एव प्रसाधनम्

विचारणात् तु निर्वेदः साम्य अवस्था आत्मना तथा

मन्वन्तर अधिकारेषु तिष्ठन्ति ऋषयः तु ते

भक्ष्यान् च एव अपि अभक्ष्यान् च सर्वान् तान् भक्षयन्ति ताः

फल मूल अशनाः सर्वे अनिकेताः तथा एव च

द्वात्रिंशे अभ्युदिते वर्षे प्रक्रान्तो विंशतिं समाः

यथा कृत युगे पूर्वम् एक वर्णम् अभूत् किल

एषां चतुर् युगानाम् तु गणिता हि एकसप्ततिः

नष्टे श्रौत स्मृते धर्मे काम क्रोध वश अनुगाः

काषायिणः च निष्कच्छाः तथा कापालिनः च ह

अर्थशास्त्र विकल्पाः च हेतु शास्त्र विकल्पनम्

पुष्ये भवन्ति जन्तूनां लोभो मोहः च सर्वशः

वनानां प्रथमं वृष्ट्या तेषां मूलेषु सम्भवः

तिष्ठन्ति च इह ये सिद्धा अदृष्टा विहरन्ति च

परिवृत्ते युगे तस्मिन् ततस् सा वै प्रणश्यति

अराजके युग अंशे तु संक्षये समुपस्थिते

तेषां विपर्यय उत्पन्नाः भवन्ति द्वापरे पुनः

परिग्रहो न तेषु अस्ति धन शुद्धिम् अवाप्नुयुः

संक्षेपात् आयुषः च एव व्यस्यते द्वापरेषु इह

ततो वर्ष शतस्य अन्ते अल्प शिष्टाः स्त्रियः सुताः

एषा कलि युग अवस्था संध्यांशौ तु निबोधत

स्वान् स्वान् प्राणान् अवेक्षन्तः निष्कारुण्यात् सु दुःखिताः

एकम् आध्वर्यवम् पूर्वम् आसीत् द्वैधम् तु तत् पुनर्

वल्कलानि अथ वासांसि अधःशय्याः च सर्वशः

क्षणं न संतिष्ठति जीव लोकः क्षय उदयाभ्याम् परिवर्तमानः

दोषाणां दर्शनात् च एव ज्ञान उत्पत्तिः तु जायते

द्विधा श्रुतिः स्मृतिः च एव निश्चयो न अधिगम्यते

स्थितासु अल्प अवशिष्टासु प्रजासु इह क्वचित् क्वचित्
रक्त अक्षम् पाण्डु वदनम् आनद्धं च विवर्जयेत्

स्याद् अन्यथा रुग् आटोपो मृत्युर् वा छिद्यमानया

कृकाटिकायां छिन्नायां निर्गच्छति अपि मारुते

सद्यः सद्योव्रणं सिञ्चेद् अथ यष्ट्याह्व सर्पिषा

पक्वाशय स्थे रुधिरे स शूलम् गौरवं भवेत्

रक्त लेशेन वा युक्तं स प्लोषम् छेदनात् स्रवेत्

तयोर् हि अल्पम् स्रवति अस्रम् पाकः तेन आशु जायते

मेदस् ग्रन्थि उदितम् तत्र तैलम् अभ्यञ्जने हितम्

सूक्ष्म आस्य शल्य विद्धम् तु विद्धं कोष्ठ विवर्जितम्

चर्मणा गोफणा बन्धः कार्यः च असंगते व्रणे

कषाय शीत मधुर स्निग्धाः लेप आदयः हिताः

लोह गन्धि त्वम् आस्यस्य स्याद् गात्रे च विगन्ध ता

तद् प्रमाणेन जठरं पाटयित्वा प्रवेशयेत्
षड्गुणो व्यवसायश् च च अष्टगुणः स्मृतः

इति भृत्य विचार ज्ञः भृत्यैर् आपूर्यते नृपः

अन्यच् च

राजा आह मदीय अगोचरेण एव क्रियते

सकृद् दुष्टं तु यो मित्रं पुनः संधातुम् इच्छति

करटको ब्रूते सर्वस्मिन्न् अधिकारे य एव नियुक्तः प्रधान मन्त्री स करोतु

सर्व स्वम् ग्रसते बन्धुर् आक्रम्य ज्ञाति भावतस्

तथा अपि अनुजीविना स्वामि सांनिध्यम् अवश्यं करणीयम्

तद् एनां गान्धर्व विवाहेन परिणयतु भवान्

अपरम् अपि

मद् देव पाद अरविन्दम् प्रणम

दान उपभोग रहिताः दिवसा यस्य यान्ति वै

प्रमदा लोचन न्यस्तम् मलीमसम् इव अञ्जनम्

यथा हि दूर्वा आदि विकीर्ण भूमौ प्रयाति सौख्यं पर कान्ति सङ्गात्

मया यद् अभय वाचम् दत्त्वा आनीतः संवर्धितश् च तत् कथं मह्यं द्रुह्यति

अहश् च रात्रिश् च उभे च सन्ध्ये धर्मश् च जानाति नरस्य वृत्तम्

कृतकृत्यो विधिर् मन्ये न वर्धयति तस्य ताम्

राज पुरुषाः ऊचुः किम् इति न अयम् वध्यः

आत्म कृतः ऽयं दोषः

को अत्र इति अहम् इति ब्रूयात् सम्यग् आदेशय इति च

ततो दमनकः पिङ्गलक समीपम् गत्वा प्रणम्य उवाच देव आत्यन्तिकं किम् अपि महा भय कारि कार्यं मन्यमानः समागतो ऽस्मि

अव्यवसायिनम् अलसं दैव परम् साहसाच् च परिहीणम्

पश्य

तद् अंशेन अपि मेधावी तपस् तप्त्वा सुखी भवेत्

निरपेक्षो न कर्तव्यो भृत्यैः स्वामी कदाचन

अनुहुंकुरुते घन ध्वनिम् न हि गोमायु रुतानि केसरी

अलब्धं च एव लिप्सेत लब्धं रक्षेत् प्रयत्नतः

यस्य यस्य हि यो भावस् तेन तेन हि तं नरम्

विशेषः को नु राज्ञश् च राज्ञश् चित्र गतस्य च

पश्य

अपराधिषु सत्त्वेषु नृपाणां सा एव दूषणम्

इति वित्रस्त सारङ्ग नेत्रया को न वञ्चितः

जनो नित्यं भूयात् सकल सुख सम्पत्ति वसतिः कथा आरम्भे सततम् इह बालो ऽपि रमताम्

न अस्ति एव तद् चन्दन पादपस्य यन् न आश्रितम् दुष्टतरैश् च हिंस्रैः

करटको ब्रूत आवां तावद् अप्रधानौ

किम् तु एतद् रहस्यं वक्तुं काचिद् विश्वास भूमिः न अस्ति

यत आवयोर् भक्षित शेष आहारः प्रचुरो ऽस्ति

सुखिनो भूता वयम्

अन्यच् च

किंच

मणिर् लुठति पादेषु काचः शिरसि धार्यते

दमनको ब्रूत एवम् एतत्

अथवा निर्निमित्त अपकारिणः च भवन्ति राजानः

मूलभृत्यान् परित्यज्य न आगन्तून् प्रतिमानयेत्

वायस्य् आह श्रुतं मया सर्वम्

किंतु अनयोः कथं भेदयितुं शक्यः

आहारो द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस् तासां चतुर्गुणा

आत्मा संस्कृत्य संस्कृत्य पर उपकरणीकृतः

स सर्पे च गृहे वासो मृत्युर् एव न संशयः

शकुनिः शकटारश् च दृष्टान्ताव् अत्र भूपते

तथा हि

ततो मान ध्मातः स पतति यदा शोक गहने तदा भृत्ये दोषान् क्षिपति न निजं वेत्त्य् अविनयम्

यतः

यतः

गुण घातिनः च भोगे खला न च सुखान्य् अविघ्नानि

यतः

अनन्तरं तद् भयात् मूषिको ऽपि बिलान् न निःसरति

ततः संजीवकम् आनीय दर्शनं कारितवन्तौ

अ प्राप्त कालम् वचनं बृहस्पतिर् अपि ब्रुवन्

करटकः पृच्छति कथम् एतत्

दुःखीयति सुख हेतोः को मूढः सेवकाद् अन्यः

निरुत्साहं निरानन्दं निर्वीर्यम् अरि नन्दनम्

मुहुर् नियोगिनी बाध्या वसु धारा महीपते

पश्य टिट्टिभ मात्रेण समुद्रो व्याकुलीकृतः

निरपेक्षं प्रभुं कृत्वा भृत्यः स्याद् दधिकर्ण वत्

प्राप्त काल कायम् अनुष्ठीयताम्

क्षिप्रम् अक्रियमाणस्य कालः पिबति तद् रसम्

स ह्य् अमात्यः सदा श्रेयान् काकिनीं यः प्रवर्धयेत्

न उपभुज्यमानः च निष्प्रयोजन एव सः

न सो ऽस्ति पुरुषो लोके यो न कामयते श्रियम्

निपात्यते क्षणेन अधस् तथा आत्मा गुण दोषयोः

अतो ऽहं ब्रवीमि उत्पन्नेषु अपि कार्येषु इत्यादि
भिन्न अ भिन्नानि वक्ष्यामो भिषजां ज्ञान वृद्धये

हर्षः स्वप्ने प्रकुपितैः पितृभिः च अवभर्त्सनम्

कृष्णा पापा निराचारा दीर्घ केश नख स्तना

विशन्ति अनेन कल्पेन तस्य अपि मरणं ध्रुवम्

शष्कुलीः वा अपि अपूपान् वा स्वप्ने खादति यो नरः

तत्र श्लोकः

यस्य तं बहिरायामो गृहीत्वा हन्ति असंशयम्

लाक्षा रक्त अम्बर आभम् यः पश्यति अम्बरम् अन्तिकात्

कृष्णानां रक्त नेत्राणाम् स्वप्ने न इच्छन्ति दर्शनम्

न स्वपेत् यम् पुनर् दृष्ट्वा स सद्यः स्यात् महा फलः

दृष्टः प्रथमरात्रे यः स्वप्नः सो अल्प फलः भवेत्

उपानह् युग नाशः च प्रपातः पाद चर्मणोः
दृष्ट्वा प्रणम्य च प्रीतः कृत आतिथ्यम् उपाययौ

तद् एतस्मै प्रवीराय ददामि एताम् सुताम् अहम्

तत् श्रुत्वा हेमकार आदीन् आदिदेश स भूपतिः

कालो विद्युत् लता जिह्वः गर्जन् पर्जन्य राक्षसः

सु प्रतिष्ठापितम् दूरे देवम् अर्चयितुं शिवम्

आस्फोटयिष्यन् जग्राह पादे रणित नूपुरे

तावत् तद् रक्षिणः घोरा रुरुधुः तम् निशाचराः

यतः संप्रति गन्तव्या पुरी वाराणसी मया

अशोकदत्त श्लाघा एक तत्परा मुमुदे रहः

अपश्यद् आश्रम पदम् स फल स्निग्ध पादपम्

तद् पिता सो ऽपि गोविन्दस्वामी हा पुत्र हा गुणिन्

अभ्यर्थित अधिक प्राप्ति हृष्टः सो अपि अभवत् नृपः

तद् प्रवीर वर प्राप्ति चिन्ता च मम मानसम्

पुरा विद्याधरौ सन्तौ गगनाद् गालव आश्रमे

तद् देव तृषितो ऽत्यर्थम् अहं दापय मे जलम्

प्रसुप्त राज पुत्रीकात् स्वैरं निर्गत्य मन्दिरात्

ततस् तत्र महा मल्ल निपात उत्थित शब्दया

स शस्त्रः सो अवधीत् च एनान् अन्यान् अन्ये पलाय्य च

तस्मिन् स्नान आदि कृत्वा च तद् पार्श्वे पुनर् उत्तरे

विवेश च निजां वाञ्छाम् इव तां गहन आयताम्

सायं च तत्र एव बहिः स कुटुम्बः तरोः तले

भूति शुभ्रः कपर्दी इव जटाजूटेन बभ्रुणा

स अर्धचन्द्रम् इव ईशानम् महाव्रतिनम् ऐक्षत

ततो जगाद तां श्वश्रूं मह्यं तद् देहि नूपुरम्

कंचित् कालं समं वध्वा तत्र स्थित्वा अब्रवीत् च ताम्

गन्तुं प्रवृत्तः कनकपुरीम् अस्मि प्रतिज्ञया

गच्छन् च मार्गे जटिलं भस्म पाण्डुम् कपालिनम्

सौवर्णं तद् अपश्यत् च शृङ्गे हिमवतः पुरम्

एतत् श्रुत्वा तथा इति उक्त्वा जात आस्थः तत्र तां निशाम्

शून्य आशया दिनेषु एषु न शृणोति न पश्यति

चिराद् विजयदत्तः च गाढम् आश्लिष्यतः पितुः

तया श्वश्र्वा एव च आकाश पथेन पुनर् एव तम्

महत्तरेण तमसा सर्वतो अन्तर् अधिष्ठितम्

महा सत्त्व गृहीत्वा एतत् एहि तावत् मया सह

तद् दत्त्वा मित्त्र बन्धुभ्यः व्रजामो विषयाद् इतः

छन्नं निरन्तर उद्दण्ड दीप्त हेम सरोरुहैः

प्रविश्य तत्र च प्राज्य चिता धूम मलीमसैः

अशोकदत्तः स ततो ययौ तावत् पितुर् गृहम्

ततो ऽहं रक्षसां राज्यम् अकार्षं तद् पुरे स्थितः

एवं निषिद्धो ऽपि तया निर्बन्धं न स तं जहौ

कंचित् कालं प्रतीक्षे च प्राणानाम् अस्य निष्क्रमम्

ततस् त्यक्त कपालः सन् पितरं निजम् एव तम्

अतिक्रान्तानि न च सा श्रुता अपि नगरी मया

पाठीनं पाटयामास भृत्यैः सत्यव्रतो निजैः

गतं च राक्षस त्वम् मे मोह आच्छादित चेतनम्

विचित्र चरित उल्लेख चमत्कारित चेतनम्

वीरो गगन मार्गेण तद् सिद्ध्या तद् पुरम् ययौ

स सूर्यतपसं नाम स्थविरं मुनिम् ऐक्षत

क्षिप्रं गगनम् उत्पत्य जगाम क्वापि अदर्शनम्

इति तेन अपि मुनिना गदितः स विषादवान्

क्लेश अतिक्रान्त कान्तार शतः च आसाद्य तं चिरात्

महाव्रति वचः श्रुत्वा जात आस्थः सुत संगमे

उपायम् एकं बुबुधे स महामांस विक्रयम्
स कामः शङ्कितो दीनो रौद्रो वीरो भयानकः

तत्र कृत्वा जल क्रीडाम् तद् अब्ज कृत शेखरा

भगवति स्थिर भक्त जन आश्रये प्रतिगतो भवती चरण आश्रयम्

विरह उत्कण्ठिताम् भार्यां प्राप्य भूयो हिम आत्मजाम्

प्रणत चिन्तित दानव दानव प्रमथन एक रतिः तरसा भुवि

अपरिच्छिन्न तत्त्व अर्था पुत्रं शापितवती अहम्

निगदिता भुवनैः इति चण्डिका जननि शुम्भ निशुम्भ निषूदना

तद् अजिते अप्रतिमे प्रणमामि अहम् भुवन भाविनि ते भव वल्लभे

इति उक्ता तु तदा देवी चिन्तयामास चेतसा

प्रभाकर प्रभा आकारः प्रकाश कनक प्रभः

अपश्यत् कृत्तिकाः स्नाताः षष् अर्क द्युति संनिभाः
तस्मिन् ह आत्मन् प्रतिपत्ते ऋतवः संपलाय्य पद् गृहीतम् अपकर्षन्ति

स ह एवम् विद्वान् द्वि आत्मा द्वि दायः

स ह एतम् आगच्छति तपन्तम्

तम् ह अत्यर्जयन्ते

स ह इयत्ताम् देवेभ्यः आचष्टे इयत् अस्य साधु कृतम् इयत् पापम् इति
भवद्भिर् यद् इदं प्रोक्तं सर्वम् एतद् भविष्यति

तत्र त्वां शत दृश् शक्रो मद् प्रदिष्टेन कर्मणा

ब्रूत वो यस्य यः कामः को वरो वः प्रदीयतां

परिणामे तु गर्भस्य शेषं ज्ञास्यामहे वयम्

व्याधि मृत्यु भयम् च एव पूजिता शमयिष्यसि

अङ्ग जेन मयूराणाम् अङ्गदेन च भास्वता

जातेष्व् एतेषु गर्भेषु नीतेषु च यम क्षयम्
साधयन्ति अपरे सिद्धा युद्ध गान्धर्वम् अद्भुतम्

इन्द्रः अपि बिभ्यते यस्य स्थितो युद्ध ईप्सुः अग्रतस्

युध्यामो ऽरीन् विनिष्पीड्य दया देहेषु का हि नः

स च अपि निधनं प्राप्तो विद्युन्माली महा यशाः

एकेषु त्रिषु यत् किंचिद् बलम् वै सर्व जन्तुषु

द्रुतम् एव एत्य देवेशम् इदम् वचनम् अब्रवीत्

आस्फोट्य सिंह नादम् च कृत्वा अधावन् तथा असुराः

पुरं परावृत्य नु ते शर अर्दिताः यथा शरीरं पवन उदये गताः
अव्याकृतं भागवतो ऽथ वैष्णवं पदं यथा अहम् विबुधाः कला अत्यये

यत् उक्तम् पथि दृष्टेन गिरिशेन प्रसीदता

अथ अनघ अङ्घ्रेः तव कीर्ति तीर्थयोः अन्तर् बहिस् स्नान विधूत पाप्मनाम्

जितं त आत्म विद् वर्य स्वस्तये स्वस्तिः अस्तु मे

अथ त्वम् असि नो ब्रह्मन् परमात्मन् विपश्चिताम्

प्रसाद सु मुखम् वीक्ष्य प्रणेमुः जात कौतुकाः

विदुर उवाच

अर्थ लिङ्गाय नभसे नमो अन्तर् बहिस् आत्मने

भूतेषु अनुक्रोश सु सत्त्व शीलिनाम् स्यात् सङ्गमः ऽनुग्रह एष नः तव

स्निग्ध प्रावृष् घन श्यामम् सर्व सौन्दर्य सङ्ग्रहम्

विश्वं विध्वंसयन् वीर्य शौर्य विस्फूर्जित भ्रुवा

पूजयध्वं गृणन्तः च ध्यायन्तः च असकृत् हरिम्

इदं यः कल्य उत्थाय प्राञ्जलिः श्रद्धया अन्वितः

उपगीयमानम् अमर प्रवरम् विबुध अनुगैः

यत्र निर्विष्ट मरणम् कृतान्तो न अभिमन्यते

योग आदेशम् उपासाद्य धारयन्तो मुनि व्रताः
रक्त विद्रधि वत् कार्या चिकित्सा शोणितार्बुदे

द्वे निशे मधुकं मेदां दीप्यकं कटुरोहिणीम्

काश्मर्य त्रिफला द्राक्षा कासमर्द निशा द्वयैः

रास्ना श्वदंष्ट्रा वृषकैः शृतं शूल हरम् पयः

अलज्यां स्रुत रक्तायाम् अयम् एव क्रिया क्रमः

कामलां वातरुधिरं विसर्पं हृद् शिरस् ग्रहम्

मेढ्र मध्ये सिरां विध्येद् उपदंशे नव उत्थिते

पयस्या श्रावणा मुद्ग पीलु माष आख्य पर्णिभिः

फलसर्पिः इति ख्यातं पुष्पे पीतं फलाय यत्

श्लेष्मलानां कटु प्रायाः स मूत्राः वस्तयो हिताः
अत्र एव एतत् पात्रम् उपनिधाय भक्षैः प्रत्यञ्च आद्रवन्ति

प्रसिद्धम् उक्थं प्रतिगीर्य प्राङ् एत्य उद्यच्छते एतं ग्रहम्

यथोपपादम् इतरान्

दशाभिर् एव एनाम् मृष्ट्वा न्युब्जति

हिन्व म इत्य् आत्मानं प्रत्यभिमृशन्ते

अथ आदत्ते उक्थ्य स्थाल्याः औपशयं पात्रम्

अथ आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु श्रौषड् उक्थशा यज सोमानाम् इति

अथ उदुब्ज्य आधवनीयम् अर्धं वसतीवरीणाम् अवनयति

पुरो ऽक्षं वसतीवरीः सादयति

प्रातःसवनं प्रतिगीर्य प्रशास्तः प्रसुहि इति
अथ प्रवर्ग्यस्य आवृता प्रवर्ग्येण चरति

संमृष्टे न स्रुग्भ्याम् उत्तरम्

अभ्यादधाति इध्मम् सकृद् वा त्रिर् वा

उद्धन्ति
शल्य प्रदेश यन्त्राणाम् अवेक्ष्य बहु रूप ताम्

विषाण वेणु अयस् ताल दारु शल्यम् चिराद् अपि

सुषिर स्थम् तु नलकैः शेषं शेषैर् यथायथम्

ताडयेद् इति मूर्धानं वेगेन उन्नमयन् यथा
मनुष्य उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति जानुनोर् अन्तर्धीयन्ते

अथ राज्ञा अजातशत्रुणा राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्य सर्वो हस्ति कायः पर्यस्तः अश्व कायः रथ कायः पत्ति कायः पर्यस्तः

राजानम् अप्य् अजातशत्रुं वैदेही पुत्रम् जितं भीत भग्न पराजितम् परापृष्ठीकृतं जीव ग्राहम् गृहीत्वा एक रथे ऽभिरोप्य येन भगवांस् तेन उपसंक्रान्तः

एकान्त निषण्णः राजा प्रसेनजित् कौशलः भगवन्तम् इत्य् अवोचत् अयं हि भदन्त राजा अजातशत्रुर् दीर्घरात्रम् अ वैरस्य मे वैरी असपत्नस्य सपत्नः

अथ आयुष्मान् आनन्दः कृत कर पुटः भगवन्तं पप्रच्छ

यस्य अर्थे स्मितम् उपदर्शयन्ति धीराः तं श्रोतुं समभिलषन्ति ते जन ओघाः

भगवान् आह एवम् एतद् आनन्द एवम् एतत्

या अधस्ताद् गच्छन्ति ताः संजीवं कालसूत्रं संघातं रौरवं महारौरवं तपनं प्रतापनम् अवीचिम् अर्बुदं निरर्बुदं अटटं हहवं हुहुवम् उत्पलं पद्मं महापद्मं नरकान् गत्वा ये उष्ण नरकाः तेषु शीतीभूता निपतन्ति ये शीत नरकाः तेषु उष्णीभूताः निपतन्ति

न च इच्छामि एनं जीविताद् व्यपरोपयितुम् यस्माद् वयस्य पुत्रः ऽयं भवति

बुद्धो भगवान् सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजभी राजमात्रैर् धनिभिः पौरैः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैर् देवैर् नागैर् यक्षैर् असुरैर् गरुडैः किन्नरैर् महोरगैर् इति देव नाग यक्ष असुर गरुड किन्नर महोरग अभ्यर्चितः बुद्धो भगवान् ज्ञातो महा पुण्यः लाभी चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्काराणाम् स श्रावक संघः श्रावस्त्यां विहरति जेतवने अनाथपिण्डदस्य आरामे

अथ राज्ञा प्रसेनजित् कौशल्येन स्व विषये चर पुरुषाः समन्तत उत्सृष्टाः शृणुत जन प्रवादान् इति

अथ ता अर्चिषस् त्रि साहस्र महा साहस्रम् लोकधातुम् अन्वाहिण्ड्य भगवन्तम् एव पृष्ठतः पृष्ठतः समनुगच्छन्ति

तेषाम् एवं भवति किं नु वयं भवन्त इतश् च्युताः आहोस्विद् अन्यत्र उपपन्नाः इति
अप्सरस् नृत्त ललितान् गायन् गन्धर्व किंनरान्

त्वद् पुण्य वातैः स्पृष्टानाम् नः बाधते तमः

नारायणं च विश्वेशं शङ्ख चक्र गदा धरम्

इति राज्ञो ब्रुवाणस्य देव दूतम् सुराः ततस्

एतत् आलोकनम् राज्ञाम् अवश्यम् मिश्र कर्मणाम्

आससाद सत् आनन्दम् वन्द्यं नन्दन वासिनाम्

पूज्यन्ते यत्र दुर्वृत्ता विशस्यन्ते नु साधवः

काक कङ्क बक उलूक वदनैः अभितस् वृते
निशम्य विष्णु वचनम् प्रणम्य वृषभध्वजम्

इमे हि मुनयो देव तापसाः क्षीण कल्मषाः

अपश्यन् ते महा योगम् ऋषिम् धर्म सुतम् शुचिम्

पृष्टाः ते ऽनामयं विप्राः शौनक आद्याः महा मुनिम्

इमं समागता देशं किं वा कार्यं मया अच्युतैः

शङ्ख चक्र गदा पाणिम् शार्ङ्ग हस्तम् श्रिया आवृतम्

प्रदक्षिणीकृत्य गुरुं प्राञ्जलिः पार्श्व गः ऽभवत्

तप्तवन्तः तपः घोरं पुण्ये बदरिकाश्रमे

यदि प्रसन्नो भगवान् मुनीनां भावितात्मनाम्

परस्परं विचार्य एते संशय आविष्ट चेतसः

तद् अन्तरे महादेवः शशाङ्क अङ्कित शेखरः

प्राह देवो महादेवं प्रसाद अभिमुखम् स्थितम्

भवन्तम् एकम् शरणं प्रपन्नाः पुरुषोत्तमम्

कश्चिद् आत्मा च का मुक्तिः संसारः किंनिमित्तकः
एतेन एव सूक्तेन आज्यम् जुह्वन्

तां तस्य एव दद्यात्
पाद्मे च तत्र एव

एकैकां पादयोर् दद्यात् तिस्रः पाण्योर् मृदः स्मृताः

सत् आचारवता पुंसा जितौ लोकाव् उभाव् अपि

प्रातःस्नानं हरेद् वैश्य बाह्य अभ्यन्तर जम् मलम्

श्री विष्णुपुराणे

अत एव विष्णुस्मृतौ

भीतिषु प्राण बाधायाम् कुर्यान् मल विसर्जनम्

गुणा दश स्नान शीलम् भजन्ते बलं रूपं स्वर वर्ण प्रशुद्धिः

प्रतिपद् दर्श षष्ठीषु नवम्यां च विशेषतः

यो ऽन्यो मन्येत सो ऽप्य् अत्र तद् विशेषाय लिख्यते

उत्साह मेधा सौभाग्य रूप सम्पद् प्रवर्तकम्

यज्ञिभिर् यज्ञपुरुषो वासुदेवश् च सात्वतः

अपवित्रः पवित्रो वा सर्व अवस्थाम् गतो ऽपि वा

मुहूर्त त्रितये अतीते अयुतं जपम् आचरेत्

महापातक युक्तः वा युक्तो वा सर्व पातकैः

घोरे कलि युगे प्राप्ते विष्णुं ध्यायन् न सीदति

सत् पुण्डरीक नयनम् मेघ आभम् वैद्युत अम्बरम्

तेषाम् आचरणं यत् तु सत् आचारः स उच्यते

विष्णुपुराणे हिरण्यकशिपुं प्रति श्री प्रह्लाद उक्तौ

दन्तानां काष्ठ संयोगः हन्ति पुण्यं पुरा कृतम्

कृष्ण स्मरण माहात्म्य महा अब्धिः दुस्तरो धिया

रात्रेस् तु पश्चिमे यामे मुहूर्तो ब्राह्म्य उच्यते

बृहत् नारदीये

ततस् तु तर्पणं कुर्यात् त्रैलोक्य आप्यायनाय वै

तस्मात् सदा एव विद्वसा अवहितेन राजन् शास्त्र उदितः ह्य् अनुदिनं परिपालनीयः

जलं च येषां तुलसी विमिश्रितम् पाद उदकम् चक्र शिला समुद्भवम्

किंच

गत्वा तीर्थ आदिकम् तत्र निक्षिप्य स्नान साधनम्

द्वितीय स्कन्धे

ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय कृष्ण कृष्णैः इति कीर्तयन्

आत्मनो वदन अम्भोज प्रेरित अक्षि मधु व्रताः

पुनर् हृदयमन्त्रेण आदाय अम्भः दक्ष पाणिना

संचिन्त्य पीठ मन्त्रेण तर्पयेच् च सकृत् सकृत्

तन् नः कृष्ण इति प्रान्ते प्र पूर्वम् चोदयाद् इति

सो ऽप्य् अशेषः क्षयं याति स्मृत्वा कृष्ण अङ्घ्रि पङ्कजम्

पैठीनसिः

प्राञ्च् मुखः सततं विप्रः संध्या उपासनम् आचरेत्

वासुदेवे मनो यस्य जप होम अर्चन आदिषु

दन्त उल्लेखः वितस्त्या भवति परिमिताद् अन्नम् इत्य् आदि मन्त्रात् प्रातः क्षीरि आदि काष्ठात् वट खदिर पलाशैः विना अर्क आम्र बिल्वैः

किंच

चतुर् श्लोकाम् इमां सर्व दोष शान्तये शुभ आप्तये

अथ इच्छन् परमां शुद्धिं मूर्ध्नि ध्यात्वा गुरोः पदौ

वैरेण यं नृपतयः शिशुपाल पौण्ड्र शाल्व आदयः गति विलास विलोकन आद्यैः

देवता च स निर्माल्या हन्ति पुण्यं पुरा कृतम्

न्यून अतिरिक्त ता सिद्धा कलौ वेद उक्त कर्मणाम्

उद्धृता असि वराहेण विष्णुना शत बाहुना

सर्वे ते तृप्तिम् आयान्तु मद् दत्तेन अम्बुना सदा

श्री कृष्णम् तर्पयामि इति त्रिः सम्यक् तर्पयेत् कृती

किंच

तीर्थं प्रकल्पयेद् धीमान् मूलमन्त्रम् इमं पठन्

किंच

गरुडपुराणे

काष्ठैः प्रतिपद् आदौ यन् निषिद्धं दन्तधावनम्

सौभाग्यं श्रीः सुखं पुष्टिः पुण्यं विद्या यशो धृतिः

भुक्त्वा पीत्वा च सुप्त्वा च स्नात्वा रथ्या उपसर्पणे

विष्णुपुराणे तत्र एव गृहि धर्म प्रसङ्गे

त्रि रात्रि फल दाः नद्यो याः काश्चिद् अ समुद्र गाः

भविष्योत्तरे च तत्र एव

सागर स्वन निर्घोष दण्ड हस्त असुर अन्तकैः

चतुर्थ स्कन्धे श्री पृथु उक्तौ

पाद्मे

स त्वचम् दन्तकाष्ठं यत् तत् अग्रे न तु धारयेत्

तथा कौर्मे व्यासगीतायाम्

विष्णु पाद उदकान् पूर्वं विप्र पाद उदकम् पिबेत्

अत एव उक्तम् हयशीर्षपञ्चरात्रे नारायण व्यूह स्तवे

अति शल्यम् विजानीयात् ततो वज्र प्रहार वत्

तस्माद् अवश्यं सर्वत्र सत् आचारः ह्य् अपेक्ष्यते

अरुण उदय वेलायाम् शल्यं तत् क्षमते हरिः

अस्नातस् तु पुमान् न अर्हः जप आदि हवन आदिषु

मन्यन्ते सकृद् एव इदम् पुराण उक्त अनुसारात्

कृतेन येन मुच्यन्ते गृहस्था अपि वै द्विजाः

प्रातर् भजामि भजताम् अभयङ्करं तं प्राक् सर्व जन्म कृत पाप भय अवहतये

सर्वे विधि निषेधाः स्युर् एतयोर् एव किङ्कराः

श्री सनत्कुमारकल्पे

ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वं नो धेहि वनस्पते
अधौतेन तु वस्त्रेण नित्य नैमित्तिकाम् क्रियाम्

विष्णुपुराणे च

तत्र कात्यायनः

विष्टयो व्यतिपाताश् च ये अन्ये दुर्नीति सम्भवाः

तीर्थान्य् अप्य् अभिलष्यन्ति सत् आचार समागमम्

विष्णुपुराणे

किन्त्व् अस्य बहुभिस् तीर्थैः किं तस्य बहुभिर् व्रतैः

अपामार्गं च बिल्वं वा करवीरं विशेषतः

हस्त द्वये सप्ता अन्याः मृदः शौच उपपादकाः

शालग्राम शिला तोयम् अ पीत्वा यस् तु मस्तके

स वै स च गङ्गा जल आप्लुतः

विष्णुपुराणे

दशम स्कन्धे

ध्यात्वा तद् नाम् संकीर्त्य निमज्जेत् पुण्य वारिणि

अशिरस्कं भवेत् स्नानम् अशक्तौ कर्मिणां सदा

स सागराणि तीर्थानि पादे विप्रस्य दक्षिणे

वारुणं मानसं च इति स्नानं सप्तविधं स्मृतम्

जगत्स्रष्टर् जगत् मर्दिन् नमामि त्वां सुरेश्वर

चिन्तयंश् चेतसा कृष्णं मुक्तो भवति संसृतेः

पाद्मे वैशाखमाहात्म्ये यम ब्राह्मण संवादे

अष्टोत्तरशतं कृष्ण उत्तमाङ्गे तर्पयेत् कृती