tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
ज्वलत् मणि स्फटिक हाटक उत्कटम् स्फुट द्युति स्फटिक गोपुरम् पुरम्

त्वद् निश्चयस्य दृढतां वेत्तुं वयम् इह आगताः

वेद अर्थेषु त्वां विवृण्वन्ति बुद्ध्वा हृद् पद्म अन्तर् संनिविष्टम् पुराणम्

व्यग्रा तु पृथिवी देवी सर्व भाव मनोरमा

सम्प्राप्ता मुनयः सप्त त्वां द्रष्टुं दीप्त तेजसः

सा अपि गौरव गर्भेन मनसा चारु हासिनी

ततस् तद् मय ताम् यातः प्रत्यूह अपिहित आशयः

न वेत्सि वा दुःखम् इदम् प्रजा आत्मकम् विहन्यते ते खलु सर्वतः क्रिया

स जानुभ्यां महीं गत्वा पिहित आस्यः स्व पाणिना

मातरः प्रेरयन् काम वध्वम् वैधव्य चिह्निताम्

स विज्ञापयति स्थेयं क्व बन्दिभिः इति प्रभो

जग्मुः जगद्गुरुम् द्रष्टुं शरणं कमलोद्भवम्

हिमशैलस्य महिषी मेना मुनि दिदृक्षया

यस्य ऐश्वर्यम् अनादि अन्तम् तम् अहम् शरणं गता

सत्यम् उत्कण्ठिताः सर्वे देव कार्य अर्थम् उद्यताः

सम्भूतस्य अनन्तरम् सत्त्व मूर्ते संहार इच्छोः ते नमो रुद्र मूर्ते

उत्कृष्ट केदारः इव अवनी तले सु बीज मुष्टिम् सु फलाय कर्षकाः

व्यजृम्भत जगन्त् दग्धुम् ज्वाला हुंकार घस्मरः

एवम् अभूत् सुर नारी कुलानाम् चित्त विसंष्ठुलता गुरु रागात्

भर्त्सयिष्यति तां देवीं ततः सा कुपिता सती

अतस् अस्याः लक्षणं गात्रे शैल न अस्ति महामते

त्वद् अङ्घ्रि युग्मम् हृदयेन बिभ्रतो महा अभिताप प्रशम एक हेतुकम्

स्व वाहनैः पवन विधूत चामरैः चल ध्वजैः व्रजत विहार शालिभिः

देश अन्तरम् तदा पश्चात् दूरम् अस्त अवनीधरम्

अनन्त रूपाय सदा एव तुभ्यम् अ सह्य कोपाय नमः अस्तु तुभ्यम्

इति स्तनत् ककुभि रसत् महार्णवे स्तनत् घने विदलित शैल कन्दरे

यदि वाचाम् अधीशः स्यां त्वद् गुणानाम् विचारणे

इति उक्ता तु ततो वेगात् उद्धृत्य चरणौ तदा

तद् संगमेन तावत् त्वम् दैत्यान् हन्तुम् न शक्ष्यसे

उवाच वीरको देवं प्रणाम एक समाश्रयः

इन्द्र उवाच

संसारस्य कुतो वृद्धिः सर्वे स्युः यद् अतिग्रहाः

प्रयाणं गिरिजा वक्त्र दर्शन उत्सुक मानसः

लोकस्य व्यवहारेषु सृष्टेषु सहते सदा

अनया देव सामग्र्या मुनि दानव भीमया

पुनरर्थि वचस् अभिविस्तृत श्रवण उपम कौतुक भाव कृतः

न लक्षयामः शैल इन्द्रैः शिष्यते कन्दर उदरात्

यथा उन्माद आदि जुष्टस्य मतिः एव हि सा भवेत्

राग स्नेह समिद्ध अन्तर् धावन् तीव्र हुताशनः

यथार्हं च अर्घ्य पाद्यम् च शैलः तस्मै न्यवेदयत्

मुमोच मोहनं नाम मार्गणं मकरध्वजः

गौरव अधीन ताम् प्राप्ताः पप्रच्छुः ताम् पुनर् तथा

तस्मिन् महा उत्सवे प्राप्ते दिव्य प्रभृत पाणयः

स भविष्यति दैत्यस्य तारकस्य विनाशकः

ऊचुः च परम प्रीताः शैलजां मधुरं वचः

गेय नृत्य उपहाराः च नाना वाद्य रव प्रियाः

त्वरा बद्ध अर्ध चूडाः ते लम्बमान अजिन अम्बराः

समहेन्द्र हरि ब्रह्म वायु वह्नि पुरोगमाः

गिरिजा उवाच स स्नेहम् गिरा मधुर वर्णया

विशेषं काङ्क्षतां शक्र सामान्यात् भ्रंशनम् फलम्

देव गन्धर्व नाग इन्द्र शैल शील अवनी गुणैः

तस्मिन् गतानि साफल्यं काले निर्मल चेतसाम्

ऊष्मपाः फेनपाः च एव धूमपा मधुपायिनः

तत्र अपश्यत् त्रिनेत्रस्य रम्यं कंचिद् द्वितीयकम्

वृथा यमः प्रकटित दन्त कोटरम् त्वम् आयुधम् वहसि विहाय संभ्रमम्

नाना रत्न द्युतिल सत् शक्र चाप विडम्बकम्

प्रायः सुत फलः लोकः पुत्र पौत्रैः च लभ्यते

द्रष्टुं वयम् इह आयाताः शरण्यं गणनायकम्

इति उक्ता तु ततो देवी त्यक्त्वा तद् विस्मय आकुला

तद् फल उद्भव सम्पत्तौ त्वं भव अतन्द्रितः मुने

मुनिः अपि अद्रि राजानम् अपृच्छत् कुशलम् तदा

विस्मृतानि च शस्त्राणि प्रादुर्भावं प्रपेदिरे

ते सर्व कामान् आप्स्यन्ति नियता न अत्र संशयः

स्तबकं मदनो रम्यं हर वक्षसि सत्वरम्

यावन्तः ते कृशा दीर्घा ह्रस्वाः स्थूला महा उदराः

महादेवः अचलः स्थाणुः न जातो जनकः अजरः

कर्मभिः विस्मयम् तेषां प्रयामि बल शालिनाम्

एष स यत्र सहस्र मख आद्याः _ अधिपाः स्वयम् उक्तैः
अतस् त्वम् एव सा बुद्धिः यतस् नीतिः त्वम् एव हि

शंकर उवाच

ब्रह्मा उवाच

पुण्यानि च पवित्राणि नाना रत्न मयानि तु

प्रभोः पुरो भवति हि यस्य च अ क्षतम् समुद्गत अर्थकम् इति तत् प्रतीयते

ब्रह्मा हिरण्मयात् तु अण्डात् दिव्य सिद्धि विभूतिकम्

इति उक्ताः त्रिदशाः तेन साक्षात् कमल जन्मना

हिमशैलः अभवन् लोके तथा सर्वैः चराचरैः

प्रकाश्य भुवन आभोगी ततो दिनकरे गते

उवाच माता तां देवीम् अभिवन्दय पुत्रिके

राक्षस इन्द्रैः क्षत अराते त्वम् अराति क्षतः यथा

दुहित्र्याः तान् मुनीन् च एव चरण आश्रयम् अर्थ _

स्व छायया भविष्येयं किम् अन्यत् बहु भाष्यते

तत्र अपश्यन् ततस् द्वारि वीरकं वेत्र पाणिनम्

अलं नीलोत्पल आभेन चक्रेण मधुसूदन

अस्याः शृणु मम अत्र अपि वाच् युक्तिम् शैल सत्तमैः

गाढ कण्ठग्रहाः लग्न सुभग इष्ट जने ततः

नमः अस्तु अमेय अन्धक मर्दकाय नमः शरण्याय नमो अ गुणाय

प्रेक्षमाणम् ऋजु स्थानम् नासिका अग्रम् सु लोचनैः

निराहारा शतं सा अभूत् समानाम् तपसां निधिः

महार्णवाः कुरुत शिला उपमम् पयः सुरद्विष आगमन महा अतिकर्दमम्

त्वं मे सर्वं विजानासि सत्य वाच् असि च अपि अतस्

अनङ्ग इति लोकेषु स विख्यातिं गमिष्यति

जीवितो न म्रियति अग्रे तस्मात् सः अमरः उच्यते

कथं च तादृशं प्राप्तं सुखं मे स पतिः भवेत्

गमितो भस्मसात् तूर्णम् कन्दर्पः कामि दर्पकः

उपतस्थुः नगाः च अपि कल्प काम महा द्रुमाः

अमर असुरम् एतत् अशेषम् अपि त्वयि तुल्यम् अहो जनकः असि यतः

कौतुकेन परामृश्य तां दृष्ट्वा रुदतीं गिरिः

चाटु युक्तम् अथो कर्म हि अमराः बहु भाषत

मनस् गतीभिः अत्यर्थम् कदर्थन्ते हि देहिनः

देवी उवाच

तासां हेतुः या अष्टमा च अपि गीता तस्यां तस्यां गीयसे वै त्वम् अन्तम्

इति उक्ता शिरसा आवन्द्य गिरिशं काम वल्लभा

वायो भवान् विचेतस्कस् त्वं स्निग्धैः इव निर्जितः

प्रसन्न ता च तोयस्य मनसः अपि अधिका च ते

ततो बहुतिथे काले सुत कामा गिरेः सुता

अरञ्जयत् छविम् देव्या गुहा अरण्ये विभावरी

ददर्श मेनाम् आपाण्डु छवि वक्त्र सरोरुहाम्

हिमाचलस्य दुहिता सा तु देवी भविष्यति

तेषां श्रुत्वा तु तां रम्यां प्रक्रम उपक्रम क्रियाम्

शान्त सत्त्व समाकीर्णम् अचल प्राणि संकुलम्

नारी या अभर्तृका अकस्मात् तनुः ते त्यक्त भूषणा

न स जातो महादेवो भूत भव्य भव उद्भवः

आमन्त्र्य हिमशैल इन्द्रम् प्रभाते च उमया सह

त्वरमाणा ययौ वेश्म पितुः दिव्य अर्थ शोभितम्

ततः करण संदेहः विद्धः तु हृदे भवः

त्वं भ्रान्तिः सर्व बोधानाम् त्वं गतिः क्रतु याजिनाम्

नमः अस्तु भक्त अभिमत प्रदात्रे नमः सदा ते भव सङ्ग हर्त्रे

भाविनः अर्थाः भवन्ति एव हठेन अन् इच्छतः अपि वा

विभो समादिश द्रष्टुम् अवगन्तुम् इह अर्हसि

कृत्वा अन्यम् देहम् अन्या दृक् तादृक् कृत्वा पुनर् हरिः

अहो अवतारिताः सर्वे संनिवेशे महा गिरे

न अध्यवस्यति कृत्यानां प्रविभाग विचारणम्

नेत्राणि सफलानि अद्य मनोभिः इति ते

दुस्तरात् नरकात् घोरात् उद्धृतः अस्मि त्वया मुने

तपसः सांप्रतं राजा त्रैलोक्य दहन आत्मकात्

स च वव्रे वधं दैत्यः शिशुतः सप्त वासरात्

तत् कथम् ते महादेवात् भय _ जुगुप्सितात्

किम् अर्थम् तु सुर श्रेष्ठैः संस्मृताः तु वयं त्वया

तत् उद्वर्तनकम् गृह्य नरं चक्रे गजाननम्

तत् निशम्य अब्रवीत् दैत्यः प्रतीहारस्य भाषितम्

तपसा ब्रह्मचर्येण नियमैः क्षेत्र सेवनैः

ततो जगत्पति प्राण हेतुः हिमगिरि प्रिया

शंकर संश्रयणात् गिरिजायाः जन्म फलम् परमं तु इति च ऊचुः

स्वच्छ इन्द्रनील भू भागे क्रीडने यत्र धिष्ठितौ

शास्त्रेषु उक्तम् असंदिग्धम् बहु वारम् महा फलम्

भवनाय एव गच्छामः चिन्तयिष्यामि तत्र वै

वायुः च विपुलं तीक्ष्ण शृङ्गम् हिमगिरि प्रभम्
खैर् वमन् शोणितम् कृष्णम् इन्द्रियार्थान् असंविदन्

बिल्व चन्दन नत उत्पल शुण्ठी पिप्पली निचुल वेतस कुष्ठम्

कर्कशं भिन्न रोमाणम् मर्म संधि आदि संश्रितम्

विध्येत् सिरां विदध्यात् च वमन अञ्जन नावनम्

वात पित्त उत्तराः कीटाः श्लैष्मिकाः कणभ उन्दुराः

व्यक्त वर्णः नतो मध्ये कण्डूमान् ग्रन्थि संनिभः

पारावत शकृत् पथ्या तगरं विश्वभेषजम्

राजकोशातकी मूलम् किण्वो वा मथित उद्भवः

नृ केशाः सर्षपाः पीता गुडो जीर्णः च धूपनम्

अर्कस्य दुग्धेन शिरीष बीजम् त्रिर् भावितं पिप्पली चूर्ण मिश्रम्

अगदो मन्दरो नाम तथा अन्यः गन्धमादनः

याति कीट विषैः कम्पं न कैलास इव अनिलैः

हिङ्गुना हरितालेन मातुलुङ्ग रसेण च

त्रिवृता सैन्धवं दन्ती कर्णिका पातनम् तथा

दहेत् च जाम्बवौष्ठ आद्यैः न तु पित्त उत्तरम् दहेत्

न अस्ति स्थान व्यवस्था च दोषतो ऽतः प्रचक्षते

सेक लेपाः ततस् शीता बोधि श्लेष्मातक अक्षकैः
हस्तौ प्रध्वंसयते अग्धाद् एको अ हुत अद् एकः समनसाद् एकस् ते नः कृण्वन्तु भेषजम् सदः सहो वरेण्यम् इति

हस्तौ प्रध्वंसयते अग्धाद् एको अ हुत अद् एकः समनसाद् एकस् ते नः कृण्वन्तु भेषजम् सदः सहो वरेण्यम् इति

तृतीयं जुहोत्य् अनृणा अस्मिन्न् अनृणाः परस्मिन् तृतीये लोके अनृणाः स्याम

देव संस्फान इति आदित्यम्

अथ अञ्जलिना उपस्तीर्ण अभिघारितान् सक्तून् प्रदाव्ये जुहोति विश्वलोप विश्व दावस्य तु आसन् जुहोमि स्वाहा इति

बृहस्पतिना राया स्वगा कृतः मह्यं यजमानाय तिष्ठ इति
परिचक्राम सो अ चिन्त्यः ब्रह्म लोकम् सनातनम्

कथं स्वपिति घर्म अन्ते बुध्यते च अम्बुद क्षये

जनमेजय उवाच

ववन्दे तान् ऋषीन् सर्वान् विष्णुर् आर्षेण कर्मणा
तस्य उपविष्टौ शिखरे चिरात् गरुड गालवौ

करवाला बभुः तस्य गज शैल आकुले बले

ततो नृपतिना पृष्टो गावल्गनिः अभाषत

दत्त्वा कन्यां च तां प्रादात् गुरवे तनय अवधि

इति उक्त्वा द्रुपदो राजा विरराम धिया निधिः

हयानां षड् शतानि एव तस्मात् सन्ति मही तले

आयान्तं पुण्डरीकाक्षं दृष्ट्वा श्रीवत्स वक्षसम्

गणना पूरणम् लोके स पुंसां धर्म पुत्रकः

कालेन कियता तासां क्षयं फल्गुण मन्यसे

उत्तेजनं तु भीमस्य न वीरस्य उपयुज्यते

चाप द्वितीयः सज्जो ऽहं त्वद् दर्प उच्छित्तये यतः

तत् किम् दुःशासन मुखैः धृष्टद्युम्नः न योत्स्यते

विकाशं भेजिरे नेत्र शतपत्त्राणि भूभुजाम्

पश्चिमां च ततो गत्वा पश्चात् यत्र रविः करान्

शिष्यो भूत्वा कथं भीष्म मोहात् माम् अवमन्यसे

जातो ऽयं दर्प मोहः ते येन पृथ्वी विनङ्क्ष्यति

प्रतिभावान् समुन्नीय युक्तं वदति संसदि

पादेन उवाच विलिखन् पाद पीठम् सुयोधनः

सेना अग्रगाः मम एतेषाम् तुल्यः पार्थेषु मृग्यताम्

एवम् एतत् नरपते शमं शंसन्ति साधवः

अत्र अन्तरे धार्तराष्ट्रः श्वेताश्वः च रण उत्सुकः

ताः सेनाः कुरुराजस्य मद् कोप कवलीकृताः

हिरण्यपुरम् एतत् च दैत्यानां बल शालिनाम्

दक्षिण आवर्त शुद्धानाम् शतानि अष्ट प्रयच्छ मे

पर उपकार चतुराः पर आयास अ सहिष्णवः

स्वयं पणीकृत प्राणम् अपि पुत्रं निरस्य सः

कामो विवित्सा च विमोह युक्ताः दोषा नृणां द्वादश घोर मृत्युः

सुयोधनेन पृष्टो ऽथ रथ संख्याम् पितामहः

भगदत्त आदयः भूपा मौलि पिञ्जरित अम्बराः

इति उक्त्वा तं समादाय मातलिः नारद अनुगः

तत् एहि कौरवान् त्यक्त्वा सोदरान् पाण्डु नन्दनान्

हता नर अवतारेण पार्थेन इति आह नारदः

चित्रायुधः सत्यधृतिः सेनाबिन्दुः च पौरवः

इति उक्त्वा कौरवः कृष्ण ग्रहणे जात निश्चयः

कुरून् प्रति ययौ तूर्णम् अनुज्ञाम् प्राप्य संजयः

विष्णोः शक्रस्य वा धाम्नि ध्यात्वा इति विरराम सः

सो ऽभ्येत्य मद संरब्धः सव्यसाचिनम् अब्रवीत्

स तेन पृष्टः प्रोवाच संनिविष्टे बल द्वये

श्रुत्वा युधिष्ठिरो भीष्मं कृतं सेनापतिं परैः

परिच्युतो ऽयं गुणवान् एव श्रीमान् पुरा भवत्

एषो ऽहं कौरव क्षेत्रम् गत्वा शान्तनवं स्वयम्

प्राप्यम् अपि अखिलम् राज्यं निजं न एव लभिष्यते

विरोचनस्य पितरं प्रह्लादं द्रष्टुम् आपतुः

निर्विकार आननः तस्थौ सुर संहार दीक्षितः

सा चचार परित्रस्ता लोक शङ्का भयात् इव

सेनासु पाण्डु पुत्राणाम् विजय आरम्भ विभ्रमः

कथम् एक पदे यान्तु नीच सौहार्द वत् वृथक्

उवाच अम्बा अभिधा ज्येष्ठा तासां कमल लोचना

वृद्धस्य आधिरथेः किंतु न आस्थाम् हातुम् अहम् विभुः

संजयेन इति अभिहिते प्रज्ञाचक्षूः नरेश्वरः

धनुस् शिखः स्फुरत् बाण स्फुलिङ्ग वलय आकुलः

निवेद्य कुशलं तस्मै पाण्डवानां महा ओजसाम्

इति उक्तः कुरुराजेन हसन् शांतनवः ऽब्रवीत्

गदा निभिन्न मत्त इभ कुम्भ कूट समुद्गते

पर अवमर्द कठिनाः शौर्य आध्माताः हि मानिनः

धृतो ऽहं जामदग्न्य अस्त्र पात मूर्छित मानसः

कृपालोः धर्मराजस्य राज्यं त्वं चेद् न मुञ्चसि

कुर्वन्तो विपुल अनीकैः निःसंचाराम् वसुंधराम्

बाण बाहु वन छेदम् पुनः कुर्वन् इव आबभौ

मन्यते यः च गाङ्गेयं समरे अस्मिन् परायणम्

ताम् एव विदधे तूर्णं नहुषेण एत्य संविदम्

गुरुं बृहस्पतिं पत्युः प्रययौ शरणं शची

प्रेयस्या विषम स्थः ऽसौ दृष्टो निःश्वस्य दुःखितः

ख्यातौ रथ उत्तमौ वीरौ दण्डधारः च भूपतिः

व्यसने संनिपतितो विवशः स करोति किम्

इति उक्तः धर्मराजेन कैटभारिः अभाषत

तुल्यकुल्यान् सुतान् पाण्डोः अधिकान् केन मन्यसे

स धर्मराजम् आमन्त्र्य स अनुजम् स जनार्दनम्

युद्ध एषिणी कदा वाचम् नः श्रुतवन् असि

पक्ष वातैः विघटयन् दिश् कुटीः दिवम् आययौ

मन्त्रि मन्त्र परित्यक्त मन्यु हालाहलः परैः

चराचराणां भूतानां समाजे परिकल्प्यते

संधाय पाण्डु तनयैः वसुधाम् वसुधामभिः
सर्व क्षय फले युद्धे विभूत्यै मा कृथा मतिम्

नाम्भिः मेनिरे वीरा देवान् अपि न दुर्जयान्

मुग्ध अङ्गनाः मधु रहस् तन्त्री मधुर गीतयः

विदुर आवसथम् गत्वा स कुन्तीं द्रष्टुम् आविशत्

न कार्याः सुहृदो लुब्धा न आक्षेप्याः बल शालिनः

सरः तद् अन्तर् प्रच्छन्नं ददर्श मरुतां पतिम्

जगन्त् चचार युद्ध अर्थी मूर्तो दर्प इव अखिलम्

सा गत्वा शाल्व नृपतिम् संकल्पं विनिवेद्य तम्

निःसंतोषः पर स्वेषु न कश्चिद् कुरुते मतिम्

तम् एव द्रक्ष्यति शरैः छिन्नम् गाण्डीव निर्गतैः

तत् नाम विदितं लोके यथा च आत्मा तथा आत्मजः

न याति यावत् संसत्सु प्रत्याख्यान विकुण्ठ ताम्

अस्मान् समेष्यति इति एष प्रवादो भुवि विश्रुतः

किम् अन्यत्र शृणोषि त्वं धृतराष्ट्रः शृणोतु ते

वयं श्रेष्ठा इति मिथो विवादः समजायत

भगवान् कैटभारातिः देवः कालिय सूदनः

वर दः अहम् गतो यस्य वाहनं स्व इच्छया अकलः

स्व कपोल उद्धृतैः मासैः श्लिष्टा कृत्ता इव नासिका

सनत्सुजातो नृपतिं समामन्त्र्य तिरोदधे

वितीर्णां कूट पुत्राय सुतां दाशार्ण भूपतिः

तत् आकर्ण्य आर्यकः अवादीत् सम्बन्धः श्लाघ्य एष नः

पित्रे स्व पुरम् आसाद्य वृत्तान्तं स्वं न्यवेदयत्

वीक्ष्य पुण्यैः इव प्रापुः चिरम् त्रिदश तुल्य ताम्

हृष्टो अब्रवीत् भीष्म मुखान् सुतम् च स्मय निर्भरः

कुरु वृद्धाः समुत्तस्थुः भूपाः च अन्ये सहस्रशः

कैः चूत चम्पक वनम् दह्यते औ३

अपि न आरभते कर्म येन अनुशय तापितः

उपस्थितेषु युद्धेषु महत्सु नय वेदिभिः

तुम्बी इति तटिनी ख्याता घोर सत्त्व निषेविता

तत् अयम् तव गाण्डीव प्रणयी मद् भुजः गुरुः

विद्रुताः कुरु वाहिन्यः यास्यन्ति एव सहस्रधा

द्रक्ष्यन्ति मे रथे दृप्तं कुरवः कपि कुञ्जरम्

अष्टाकपाल विप्राणाम् जाड्यम् एवंविधम् क्षमम्

कर्ण ताल अनिल उद्धूत गज सिन्दूर रेणवः

तं पूजितं मुनि वरैः प्रणम्य अलंकृत आसनम्

विनष्टे राज चक्रे अस्मिन् कः गुणो अनुशयात् ऋते

अपि केलि कला लोकः कलह एक कुतूहली

ततः क्रुद्धो असृजत् त्वष्टा पुत्रं वृत्र अभिधम् पुनः

शौर्यं तेजः च शूराणां वचसा गण्यते कथम्

हार्दिक्यो ऽतिरथो वीरो मद्र राजः च तद् समः

समस्त संशय आवासम् अनर्थ आयतनम् महत्

तथा सभायाम् आलोक्य कृष्टां दुःशासनेन माम्

गुणकेशीं सुतां दातुं त्वद् पौत्राय समीहते

भीष्म द्रोणौ हनिष्यामि यदि भीतो ऽसि फल्गुन

कृष्ण अर्जुन उपदिष्टानि स आदरम् भेजिरे नराः

गण्यो बृहद्बलः शल्यः सैन्धवः च स बाह्लिकः

प्रीति विस्रब्ध मनसाम् अलोभ विभव अर्थिनाम्

तथा जाने न नः शेषो गाण्डीवेन भविष्यति

आदौ स सेवितः तेन प्रतिपन्नः सहाय ताम्

मोहात् अकारण द्वेषात् दर्पात् वा मर्म दारणम्

कर्णस्य कर्ण मधुराः समाकर्ण्य गिरो मुहुः

दातुं प्राप्तं निजं रूपं सत्य वादिनम् आर्जवात्

समादाय अश्व शेष अर्थी व्रजन् प्राप खगाधिपम्

गरुडो वीत निद्रः ऽथ मनोरथम् अचिन्तयत्

इति आशया सा तीर्थेषु निराहारा शनैस् अभूत्

ततः शान्तनवो धीमान् उवाच आनन्द निर्भरः

पाण्डवा यदि न अमीषाम् सम्यक् वर्तेत कौरवः

क्व ते मह्यं प्रतिज्ञाताः श्याम कर्णाः हयाः त्वया

रुक्मी नाम करे यस्य माहेन्द्रविजयं धनुः

उपस्थितो विनाशः ते मद् आज्ञा भङ्ग कारिणः

किरीटिना मयि हते भीमेन च सुयोधने

अथ भीष्म कृप द्रोण शल्य सिन्धु नृप आश्रिते

यथेष्टं वीर युध्यस्व शिष्यैः अनुगतः नृपैः
तत् वै भगवतो रूपं विशुद्धं सत्त्वम् ऊर्जितम्

स वेद धातुः पदवीं परस्य दुरन्त वीर्यस्य रथाङ्ग पाणेः

अथ असौ युग संध्यायाम् दस्यु प्रायेषु राजसु

यस्य अंशांशेन सृज्यन्ते देव तिर्यञ्च् नर आदयः

अवतारा ह्य् असंख्येया हरेः सत्त्व निधेः द्विजाः

कलौ नष्ट दृशाम् एष पुराण अर्कः अधुना उदितः

दर्शयन् वर्त्म धीराणां सर्व आश्रम नमस्कृतम्

उद्धरिष्यन्न् उपादत्त यज्ञेशः सौकरं वपुः

सम्भूतं षोडशकलम् आदौ लोक सिसृक्षया

स वा इदं विश्वम् अ मोघ लीलः सृजत्य् अवत्य् अत्ति न सज्जते ऽस्मिन्

षष्ठम् अत्रेः अपत्य त्वम् वृतः प्राप्तो ऽनसूयया
इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

स च उपस्थित काले जन्मनि प्रसूति मारुत योगात् परिवृत्त्या अवाक्शिराः निष्क्रामति अपत्यपथेन एषा प्रकृतिः विकृतिः पुनर् अतस् अन्यथा

तस्मात् एषाम् प्रकृति भावे प्रयतितव्यं बुद्धिमद्भिः इति

इति सर्व धातूनाम् एकैकशस् अतिदेशात् च वृद्धि ह्रास कराणि व्याख्यातानि भवन्ति

तत्र श्लोकाः

तत् यथा शरीर छिद्रेषु उपदेहाः बहिर्मुखाः परिपक्वाः च धातवः प्रकुपिताः च वात पित्त श्लेष्माणः ये च अन्ये अपि केचिद् शरीरे तिष्ठन्तो भावाः शरीरस्य उपघाताय उपपद्यन्ते सर्वान् तान् मले संचक्ष्महे इतरान् तु प्रसादे गुरु आदीन् च द्रव अन्तान् गुण भेदेन रस आदीन् च शुक्र अन्तान् द्रव्य भेदेन

विप्रतिवादाः तु अत्र बहुविधाः सूत्र कृताम् ऋषीणाम् सन्ति सर्वेषां तान् अपि निबोध उच्यमानान् शिरस् पूर्वम् अभिनिर्वर्तते कुक्षौ इति कुमारशिरा भरद्वाजः पश्यति सर्व इन्द्रियाणाम् तत् अधिष्ठानम् इति कृत्वा हृदयम् इति काङ्कायनो वाह्लीक भिषज् चेतना अधिष्ठान त्वात् नाभिः इति भद्रकाप्यः आहार आगमः इति कृत्वा पक्वाशय गुदम् इति भद्रशौनकः मारुत अधिष्ठान त्वात् हस्त पादम् इति बडिशः तद् करण त्वात् पुरुषस्य इन्द्रियाणि इति जनको वैदेहः तानि अस्य बुद्धि अधिष्ठानानि इति कृत्वा परोक्ष त्वात् अचिन्त्यम् इति मारीचिः कश्यपः सर्व अङ्ग अभिनिर्वृत्तिः युगपद् इति धन्वन्तरिः तत् उपपन्नम् सर्व अङ्गानाम् तुल्य काल अभिनिर्वृत्त त्वात् हृदय प्रभृतीनाम्

वैषम्य गमनम् हि पुनर् धातूनाम् वृद्धि ह्रास गमनम् अकार्त्स्न्येन प्रकृत्या च

तस्य आहार उपचारौ अविकार करौ च अभिवृद्धि करौ भवतः

तत् यथा ऊष्मा वायुः क्लेदः स्नेहः कालः सम योगः च इति

वृद्धि ह्रासौ यथा तेषां क्षीणानाम् औषधं च यत्
जनं जनेन जनयन् मारयन् मृत्युना अन्तकम्

तस्य भिन्नदृशो मृत्युर् विदधे भयम् उल्बणम्

यावन् न वेद स्व हृदि सर्व भूतेषु अवस्थितम्

मैत्रेय उवाच

स्वे स्वे काले ऽभिगृह्णन्ति पुष्पाणि च फलानि च
आत्मनो ऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन् महीम्

भक्तिः परेशैः अनुभवः विरक्तिर् अन्यत्र च एष त्रिक एककालः

श्री कविः उवाच

प्रीतः संपूजयांचक्रे आसन स्थान् यथार्हतः

हृदि कथम् उपसीदतां पुनः स प्रभवति चन्द्र इव उदिते अर्क तापः

आर्षभाणां च संवादं विदेहस्य महात्मनः

उद्विग्न बुद्धेः असत् आत्म भावात् विश्वात्मना यत्र निवर्तते भीः

वासुदेव एक निलयः स वै भागवत उत्तमः

तत् कर्म संकल्प विकल्पकम् मनो बुधो निरुन्ध्याद् अभयं ततः स्यात्

गृहीत्वा अपि इन्द्रियैः अर्थान् यो न द्वेष्टि न हृष्यति

विष्णोर् भूतानि लोकानां पावनाय चरन्ति हि

मुक्ताश् चरन्ति मुनि चारण भूत नाथ विद्याधर द्विज गवाम् भुवनानि कामम्
उत्तिष्ठ शत पत्र अक्ष पद्मनाभ महा द्युते

ततः स्वपिति घर्म अन्ते जागर्ति जलद क्षये

विमृशन्ति स्म तं देवं दिव्याभिर् उपपत्तिभिः

उदतिष्ठत् हृषीकेशः श्रिया परमया ज्वलन्

शक्तः प्रसहितुं वेगं मज्जन्न् इव महा अर्णवे

स सहस्र शिराः भूत्वा शयनाय उपचक्रमे

न तं वेद स्वयं ब्रह्मा न अपि ब्रह्मर्षयो ऽव्ययाः

पौराणं ब्रह्मसदनं दिव्यं नारायण आश्रमम्

स्वप्न अन्ते क्षीयते ह्य् एषा प्रायशो भुवि देहिनाम्

तेन इमाः श्रुतयो व्याप्ता वैदिका लौकिकाश् च याः

वैशंपायन उवाच

हरिर् एकार्णव उक्तेन व्रतेन व्रतिनां वरः
मनसि इन्दुम् दिशः श्रोत्रे क्रान्ते विष्णुं बले हरम्

सः अनुभूय असुख उदर्कान् दोषान् विषय सङ्ग जान् व्यपेत कल्मषः अभ्येति तौ एव उभौ महा ओजसौ

आत्मा एव देवताः सर्वाः सर्वम् आत्मन्य् अवस्थितम्

असिपत्त्रवन आदीनि बन्धन छेदनानि च

दश अवरा वा परिषद् यं धर्मं परिकल्पयेत्

त्र्यवरा वा अपि वृत्त स्था तं धर्मं न विचालयेत्

तादृशेन शरीरेण तत् तत् फलम् उपाश्नुते

तौ धर्मम् पश्यतः तस्य पापम् सह याभ्याम् प्राप्नोति संपृक्तः प्रेत्य इह च सुख असुखम्

सर्वम् आत्मनि संपश्येत् सच् च असत् च समाहितः

भवत्य् आचारवान् नित्यं यथा इष्टाम् प्राप्नुयाद् गतिम्

धर्मेण अधिगतः यैस् तु वेदः स परिबृंहणः

प्रत्यक्षं च अनुमानम् च शास्त्रं च विविध आगमम्

बन्धु प्रिय वियोगान् च संवासं च एव दुर्जनैः

त्रैविद्यो हेतुकस् तर्की नैरुक्तो धर्म पाठकः

आर्षं धर्म उपदेशम् च वेद शास्त्र अविरोधिना

यामाः ताः यातनाः प्राप्य सः जीवः वीत कल्मषः तानि एव पञ्च भूतानि पुनर् अप्येति भागशस्
स च श्रेष्ठि दारकः चतुर् रत्न मयानि पुष्पाणि प्रतिगृह्य यानम् अधिरुह्य श्वशुर गृहम् अनुप्रस्थितः

न खलु राज्ञो मूर्धातस्य शक्रस्य देवानाम् इन्द्रस्य एक आसने निषण्णयोः कश्चिद् विशेषः वा अभिप्रायो वा नानाकरणं वा यत् उत आरोह परिणाहौ वर्ण पुष्कल ता स्वरगुप्त्या स्वरगुप्तेः न अन्यत्र शक्रस्य देवानाम् इन्द्रस्य अनिमिषतेन

यत् उत चत्वारि स्मृति उपस्थानानि चत्वारि सम्यक्प्रहाणानि चत्वार ऋद्धिपादाः पञ्च इन्द्रियाणि पञ्च बलानि सप्त बोध्यङ्गानि आर्य अष्टाङ्गः मार्गः

इदम् अपश्चिमकम् नाथ वैशाल्याः तव दर्शनम्

द्वारे द्वारे पञ्च शतानि नील वाससाम् यक्षाणां स्थापितानि संनद्धानि सन्ति चित्र कलापानि यावत् एव देवानां त्रायस्त्रिंशानाम् आरक्षण अर्थम् अत्यर्थम् शोभन अर्थम्

यतः स राजा मान्धाता दिवौकसम् यक्षं पृच्छति अस्ति कश्चिद् अन्य द्वीपः न आज्ञापितः आगतो ऽस्मि पूर्वान्

ततस् तैः चतुर्भिः महाराजैः त्रायस्त्रिंशानाम् आरोचितम् एष भवन्तो मनुष्य राजा मूर्धात आगच्छति

आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

तत्र ये सत्त्वा उपपन्नाः ते तया अन्योन्यम् सत्त्वं दृष्ट्वा संजानन्ते अन्ये अपि इह भवन्तः सत्त्वा उपपन्नाः अन्ये अपि इह भवन्तः सत्त्वा उपपन्ना इति

न भूय आनन्द तथागतो वैशालीम् आगमिष्यति

अस्ति मे सप्त रत्नानि

तत्र ये सत्त्वा उपपन्नास् ते तया आभया अन्योन्यं सत्त्वं दृष्ट्वा संजानन्ति अन्ये अपि इह भवन्तः सत्त्वा उपपन्नाः अन्ये अपि इह भवन्तः सत्त्वा उपपन्ना इति

जिता भग्नाः पराजिताः परापृष्ठीकृता आसुरीं पुरीं प्रविष्टाः

परिनिर्वाण काल समयः सुगतस्य

एकान्त स्थितः आयुष्मान् आनन्दः भगवन्तम् इदम् अवोचत् को भदन्त हेतुः कः प्रत्ययो महतः पृथिवीचालस्य अष्टौ इमे आनन्द अष्टौ प्रत्यया महतः पृथिवीचालस्य

तत् भवति मानुषिकया गणनया तिस्रो वर्ष लक्षाः षष्टिः च वर्ष सहस्राणि

सह चित्त उत्पादात् एव राजा मान्धाता सार्धम् अष्टादशभिः भटबलाग्र कोटिभिः पुत्र सहस्र परिवृतः सप्त रत्न पुरोजवः उपरि विहायसेन अभ्युद्गतः

भूत पूर्वम् भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि सर्वाभिभूर् नाम तथागतो ऽर्हंल् लोक उत्पन्नो विद्या चरण सम्पन्नः सुगतो लोक विद् अनुत्तरः पुरुष दम्य सारथिः शास्ता देव मनुष्याणाम् बुद्धो भगवान्

शक्रस्य भिक्षवो देवानाम् इन्द्रस्य आयुषः प्रमाणम् यत् मनुष्याणाम् वर्षम् एकम् देवानां त्रायस्त्रिंशानाम् एक रात्रिंदिवसम्

पश्चात् तेषां नागैः सार्धं धावतां मालाधारा देवाः सम्प्राप्ताः

एकैका कथयति मां धय मां धय

आगच्छ देव राज्यम् प्रतीच्छ

पश्चाद् राज्ञा अभिहितं किम् एषाम् ऋषीणां सर्वं प्रियम् इति परिणायक रत्नेन उक्तम् जटा ऋषीणां सर्व इष्टाः

सह चित्त उत्पादात् एव राज्ञो मान्धातस्य सूत्रम् एव देवो वृष्टः

प्रसाद जातेन तस्य मुद्गानां मुष्टिं गृहीत्वा पात्रे प्रक्षिप्ता

सह चित्त उत्पादात् एव राजा मान्धाता उपरि विहायसम् अभ्युद्गतः सार्धम् अष्टादशभिः भटबलाग्र कोटिभिः सप्त रत्न पुरोजवः पुत्र सहस्र परिवृतः

राजा कथयति तिर्यञ्चो मम युध्यन्ति तेन हि उदक निश्रिताः एव मे नागाः पुरोजवा भवन्तु

प्रत्यष्ठात् राजा मान्धाता पूर्वविदेह द्वीपे

तस्य तत्र स्वकं भटबलाग्रं समनुशासतः षट् चक्राः च्युताः

तस्य च अग्रतस् परिणायक रत्नम् अनुयाति

स च राजा कथयति कस्य एतानि पुण्यानि यतस् ते कथयन्ति देवस्य च अस्माकम् च

स्वयं नु देवो गत्वा तम् अपि आज्ञापयेत्

युगंधरात् पर्वतात् उपरि विहायसम् अभ्युद्गतः

दुर्मुखो नाम ऋषिः

अनेकानि वैशालकानि प्राणि शत सहस्राणि स्रोतआपत्ति फले प्रतिष्ठापितानि

वैशाली सामन्तकेन रमणीयं वन खण्डम्

न अ हेतु अ प्रत्ययम् तथागता अर्हन्तः सम्यक्सम्बुद्धा दक्षिणेन सर्व कायेन नागावलोकितेन व्यवलोकयन्ति

खदिरकात् पर्वतात् ईषाधारे पर्वते प्रत्यष्ठात् काञ्चन मये
चतुर्विधा आभरण वृक्षाः हस्त उपगाः पाद उपगाः गुह्याः प्रकाशिताः

सा अपि आकाङ्क्षमाणा पृथिवीं चालयति

दृष्ट्वा च पुनर् दिवौकसम् यक्षम् आमन्त्रयते किम् एतत् दिवौकस नील नीला वन राजिः मेघ राजिः इव उन्नता एषा देव देवानां पारिजातको नाम कोविदारो यत्र देवाः त्रायस्त्रिंशाः चतुरः वार्षिकान् मासान् दिव्यैः पञ्चभिः काम गुणैः समर्पिताः समन्वङ्गीभूताः क्रीडन्ति रमन्ते परिचारयन्ति

तेन पश्चात् धनुः गृह्य गुण शब्दः कृतः

अथ राज्ञो मान्धातस्य एतत् अभवत्

उपसंक्रम्य अन्यतमम् वृक्ष मूलम् निश्रित्य निषण्णो दिवाविहाराय

श्रुत्वा च पुना राजा मूर्धातो अमात्यान् आमन्त्रयते पश्यथ यूयं नील नीलाम् वन राजिम् मेघ राजिम् इव उन्नताम् एवं देव

या अपि ता लोकस्य लोक आन्तरिकाः अन्धाः तमसः अन्धकार तमिस्राः यत्र इमौ सूर्याचन्द्रमसौ एवं महर्द्धिकौ एवं महा अनुभावौ आभया आभाम् न प्रत्यनुभवतः ता अपि तस्मिन् समये उदारेण अवभासेन स्फुटा भवन्ति

अयम् आनन्द प्रथमो हेतुः प्रथमः प्रत्ययो महतः पृथिवीचालस्य

मान्धाता जनपदान् गतः

आकाङ्क्षमाणः तथागतः कल्पं वा तिष्ठेत् कल्प अवशेषम् वा

इमे ते भिक्षवो धर्मा दृष्टधर्म हिताय संवर्तन्ते दृष्टधर्म सुखाय संपराय हिताय संपराय सुखाय भिक्षुभिः उद्गृह्य पर्यवाप्य तथा तथा धारयितव्या ग्राहयितव्या वाचयितव्या यथा एतत् ब्रह्मचर्यम् चिरस्थितिकं स्यात् बहु जन्यम् पृथु भूतम् यावत् देव मनुष्येभ्यः सम्यक् संप्रकाशितम्