tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
स्वाराज्यम् च ह वै एतत् वैराज्यम् च वनस्पतीनाम्

ऊर्जः वै एषः अन्नाद्यात् वनस्पतिः अजायत यत् उदुम्बरः

अथ यत् प्लाक्षाणि

तेजः एव अस्मिन् तत् साम्राज्यम् च वनस्पतीनाम् क्षत्रे दधाति

एतानि अध्वर्युः पुरस्तात् उपकल्पयेत अधिषवणम् चर्म अधिषवणे फलके द्रोणकलशम् दशापवित्रम् अद्रीन् पूतभृतम् च आधवनीयम् च स्थालीम् उदञ्चनम् चमसम् च
ये क्रिमयः शिति कक्षाः ये कृष्णाः शिति बाहवः

दृष्टांश् च घ्नन्न् अदृष्टांश् च सर्वांश् च प्रमृणन् क्रिमीन्

भिनद्म्य् अश्मना शिरो दहाम्य् अग्निना मुखम्
तारं रौप्यं मृतं वज्रं हीरकं अभ्रकं वा सुवर्णं मृतं गन्धकं सूतकं शुद्धं तीक्ष्णं एतानि क्रम वृद्धानि तारं भाग एकम् वज्रं द्वि भागम् सुवर्णं त्रि भागम् ताम्रं चतुर् भागम् सूतं सप्त भागम् लोहम् अष्ट भागम् एवं अर्क दुग्धैः मर्द्य काच कूप्याम् वालुकायन्त्रे पाचयेत्
अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा अनुख्याम् जुहोत्य् अन्व् अग्निर् उषसाम् अग्रम् अख्यद् इत्य् एतया

अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा व्याहृतीभिर् जुहोत्य् एकैकशः समस्ताभिश् च

यथा समादिष्टम् इत्य् अपरम्
सप्तम उद्दिष्ट संस्कारम् स्पष्टयन् आह इति इत्यादि

कस्मात् फणी लशुन अम्बुज मार्कव कर्कोटी चिञ्चिका स्वेदात् फणी ताम्बूलं लशुनं रसोनः अम्बुजं लवणं मार्कवः भृङ्गराजः कर्कोटी इति प्रतीता वन्ध्या चिञ्चिका अम्लिका एताभिः सह यः स्वेदः यन्त्रे अग्नि तापः तस्मात्
फल उदकेन अमुम् तर्पयाम्य् अमुं तर्पयामि इति

अथ यथास्वयं पितृभ्यः कल्पयन्ति मातामहेभ्यश् च

त्रीन् आदितो ऽनुवाकान् अधीयीरन् काण्ड आदीन् वा सर्वान्
छन्दांसि वै सर्वा देवताः
प्रवृत्त धर्माः संवृत्ता लोका मुदित मानसाः

काल योगि महा पर्व प्रलय उत्पत्ति वेगिनम्

एतत् आश्चर्य भूतस्य विष्णोः कर्म अनुकीर्तनम्

ब्रह्मा वायुः च सोमः च धर्मः शक्रो बृहस्पतिः

कीर्तनीयस्य लोकेषु कीर्त्यमानं निबोध मे

देव अधिदेवम् वर दम् भक्तानां भक्ति वत्सलम्

विष्णु शैलम् क्षमा मूलम् श्रीवृक्षं शार्ङ्ग शृङ्गिणम्

ग्रह चन्द्र अर्क रचिते मन्दर अक्ष वर आवृते

त्रातारं मनसा जग्मुः देवम् नारायणं प्रभुम्
ईशानं प्राणिनां देवं शब्द तन्मात्र रूपिणम्

अङ्ग भाजाम् अशेषाणाम् अङ्गेषु परिधिष्ठितः

प्राहुः तत्पुरुषम् देवं स्पर्श तन्मात्रक आत्मकम्

पायु इन्द्रिय आत्मक त्वेन वामदेवो व्यवस्थितः
अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्यां कर्णाभ्यां छुबुकाद् अधि

यक्ष्मं शीर्षण्यं मस्तिष्काज् जिह्वाया वि वृहामि ते
एवा पाहि प्रत्नथा मन्दतु त्वा इति ब्राह्मणाच्छंसी यजति
पुनर् नः पाह्य् अंहसः

आयुषा वर्चसा सन्या मेधया प्रजया धनेन
इति

अपामार्ग देवदाली दन्ती तुम्बर विग्रहा

लवण क्षार उपरसैः एभिर् अम्लैः विडः मतः

न केवलं क्षारैः किम् तु स्नेहैः अपि न स्नेहानि यथा

इति
रक्षसां भागधेयं वपायाम् उद्गृह्यमाणायाम्

अग्निर् आग्नीध्रीये

विश्वेषां देवानाम् आग्नीध्रीये

हविः उपावहृतः
पादेन दुन्दुभेः कायं चिक्षेप दश योजनम्

शत योजन विस्तीर्णे लवणाब्धौ त्रिकूटके

तच् छ्रुत्वा माल्यवत् पृष्ठे चातुर्मास्यं चकार सः

तच् छ्रुत्वा प्राह सम्पातिर् विहाय कपि भक्षणम्

किष्किन्धां कपि राज्यम् च रुमां तारां समर्पयत्

मासाद् ऊर्ध्वं च विन्यस्ता अपश्यन्तः तु जानकीम्
दक्षिणस्य हविर्धानस्य पश्चात् सव्य आवृतः उपविशेयुः ऋतस्य सदन इति

अ विभक्तः चेत् सर्वम्
उद् तिष्ठ उग्र

ऊर्ध्वः अयम् मामकः मयूखः इव अधि भूम्याम्
स्विष्टकृत् अन्तम् कृत्वा त्रि अहम् एक अहम् वा क्षम्य यथा अध्यायम् अध्येतव्यम् इति वदन्ति

जय आदि प्रतिपद्यते
अथ ह अजिन वासिनः युध्यमानाः सदः प्रपेदुः

इति वै प्रशंसन्ति

स ह उवाच अथ कथं गायेद् इति
ये विराजम् अत्ययजामहि इति ह ऊचुः

परुषान् इव ह आसीनान् असितो दैवल उवाच क एत आसत इति

न ह वा एषो अन् अभिषुतः देवानाम् अन्नम्
दोषैर् वर्त्म बहिः शूनं यद् अन्तः सूक्ष्म ख आचितम्

विमुक्त संधि निश्चेष्टं हीनं वात हतम् हि तत्

कृष्णाः पित्तेन बह्व्यो अन्तर् वर्त्म कुम्भीक बीज वत्

स अस्रैः स्याद् अर्बुदो दोषैर् विषमो बाह्यतस् चलः

यद् वर्त्म उत्क्लिष्टम् उत्क्लिष्टम् अकस्मान् म्लान ताम् इयात्

कोल मात्रः स लगणः किंचिद् अल्पस् ततो ऽथवा

रक्ता रक्तेन पिटिका तद् तुल्य पिटिका चिता
शब्द उद्गार युतः कृच्छ्रम् अनु कृच्छ्रेण वेगवत्

कास आस्य शोषकम् वातात् स्वर पीडा समन्वितम्
यत् एव एतत् स्रुचा प्राश्नाति सा तस्य निष्कृतिः तया तत् अतिमुच्यते इति

किम् पञ्चमम् इति
अपानाः ये च एषाम् प्राणाः असुना असून् सम् अछिदन्
यद् अन् अधीयन् गायेद् अरेतस्का गर्भा जायेरन्
एवम् एव इति ह ऊचुः न एव इह किंचन परिशिष्येत यत् त्वं न स्या इति
रूक्ष त्वात् भिद्यमानं तैल गोमये निषेचयेत्

आकर उद्गतम् सीस अन्वयेन भिद्यमानं पाक पत्त्राणि कृत्वा गण्डिकासु कुट्टयेत् कदली वज्रकन्द कल्के वा निषेचयेत्

कालिङ्गकः तापी पाषाणः वा मुद्ग वर्णः निकषः श्रेष्ठः

तपनीयं ज्येष्ठं सुवर्णं सु रागम् सम सीस अतिक्रान्तम् पाक पत्त्र पक्वम् सैन्धविकया उज्ज्वालितम् नील पीत श्वेत हरित शुक पत्त्र वर्णानाम् प्रकृतिर् भवति

सर्वं च एषाम् उपकरणम् अनिष्ठिताः च प्रयोगाः तत्र एव अवतिष्ठेरन्

आयुक्तो वा स रूप्य सुवर्णः तेन एव जीयेत
दधि मधु आशयति

अग्निम् उपतिष्ठते

वार्षशतिकम् कर्म

आदित्यम् उपतिष्ठते

पूर्वस्य मेधाजननानि
अति दीप्ते भवेत् बुद्धाः अङ्गाराः क्षयम् आगताः

पतितं तु पृथक् कार्यम् किट्ट अङ्गार विवर्जितम्

निर्गुणं लक्षयित्वा तु पुनर् धाम्यो
इति सव्येन इङ्गिडम् अमित्रेभ्यो बाधके
प्राणैर् यज्ञस् तायते
अयं वां मित्रावरुणा सुतः सोम ऋतावृधा
युक्तं प्रक्षालनं कर्तुम् आत्मनः ऽपि यत इन्द्रियैः

मम त्व् अ पङ्क दिग्धः ऽपि विद्या अम्भोभिः वरम् हि तत्

पूर्व कर्म कृतं क्षीयते हि अनिशम् तथा

मृतस्य नरकं त्यक्त्वा क्लेश एव अन्य जन्मनि

पितर ऊचुः

अस्माकं पतनं वत्स भवतः च अपि अधोगतिः

गृही समस्त देवानाम् पितॄणां च तथा अर्हणम्

भवति अतस् मया पूर्वं न कृतो दार संग्रहः

सूत उवाच
अग्निर् वा एष वैश्वानरो यद् यज्ञः
पूज्यमानं द्विजिह्व इन्द्रैः वासुकि प्रमुखैः प्रभुम्

अतः परतरं कृष्ण न आश्चर्यम् द्रष्टुम् उत्सहे

भूयश् च सहसा उत्थाय तं मन्त्रं मनसा वहन्

समाजस् तत्र सर्पाणां शान्ति अर्थम् वै भविष्यति

रक्त चन्दन दिग्ध अङ्गम् दीर्घ बाहुम् अरिंदमम्
अ विशाखया उपतृद्य अधस्तात् परिवासयति अ छिन्नः रायः सु वीरः इति

आगताम् अध्वर्युः अप्सु वाचयति आपः देवीः शुद्धायुवः शुद्धाः यूयम् देवाꣳ ऊढ्वम् शुद्धाः वयम् परिविष्टाः परिवेष्टारः वः भूयास्म इति

एतान् एव पुनर् संमृशति या ते प्राणान् शुच् जगाम या चक्षुः या श्रोत्रम् यत् ते क्रूरम् यत् आस्थितम् तत् ते आप्यायताम् तत् ते एतेन शुन्धताम् इति

तया वपाश्रपणी प्रोर्णोति घृतेन द्यावापृथिवी प्रोर्ण्वाथाम् इति

चक्षुः ते आप्यायताम् इति चक्षुः

अथ उल्मुक प्रथमाः प्रतिपद्यन्ते

दश प्रयाजान् इष्ट्वा उदङ् अत्याक्रम्य स्वरुम् च शासम् च याचति
तस्मात् पशवो ऽनुरूपा जायन्ते

द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्यै

तेजो वै गायत्री

विन्दत्य् उत्तरया

मर्य श्रीः स्पृहयत् वर्णः अग्निर् इत्य् अपचितिम् एव अस्मिन् दधाति

द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्यै
एवं वा एतं गायत्रस्य उद्गीथम् उपनिषदम् अमृतम् इन्द्रो अगस्त्याय उवाच अगस्त्यः इषाय श्यावाश्वय इषः श्यावाश्विर् गौषूक्तये गौषूक्तिर् ज्वालायनाय ज्वालायनः शाट्यायनये शाट्यायनी रामाय क्रातुजातेयाय वैयाघ्रपद्याय रामः क्रातुजातेयो वैयाघ्रपद्यः
भूमिम् ऋत्वा ते पराञ्चो व्यथन्तां प्रत्यग् एनान् प्रतिसरेण हन्मि

सोमम् ऋत्वा ते पराञ्चो व्यथन्तां प्रत्यग् एनान् प्रतिसरेण हन्मि
आदित्यम् न अन्तर्दधीत छत्त्रेण महीम् आसन शयनाभ्याम् उपानद्भ्याम् च
अन्नम् एव दक्षिणतो भवति

अर्को ऽग्निः

तस्माद् उभाभ्यां हस्ताभ्यां परिगृह्य पुरुषो ऽन्नम् अत्ति
रणधृष्टस्य च सुतो निधृतिः पर वीर हा

शूरश् च शूरवीरश् च शूरसेनस्य च अनघाः

निहत्य रुक्मकवचो वीरान् कवचिनो रणे

प्रजीवति एति वै स्वर्गं राज्यं सौख्यं च विन्दति

मधूनां वंश कृत् राजा मधोः तु कुरुवंशकः

अनन्तकात् सुतो यज्ञो यज्ञस्य तनयो धृतिः

क्रोष्टुश् च शृणु राजर्षेर् वंशम् उत्तम पौरुषम्

धन्विनो निशितैर् बाणैर् अवाप श्रियम् उत्तमाम्

क्रथो विदर्भस्य सुतः कुन्तिः तस्य आत्मजः ऽभवत्

तेषां पञ्च गणा हि एते हैहयानां महात्मनाम्

शूरश् च शूरसेनश् च धृष्टः कृष्णः तथा एव च

ऐक्ष्वाकीम् अवहत् च अंशुः सत्त्वः तस्मात् अजायत
तत् अब्रवीत् महत् वै यक्षम् सु वेदम् अविदम् अहम् इति
तत् यत् पशौ पुरोﾱआशम् अनुनिर्वपन्ति स मेधेन नः पशुना इष्टम् असत् केवलेन नः पशुना इष्टम् असत् इति
तेषां हविषां स्थालीपाक आवृता अग्नौ जुहुयाद् अष्टकायै स्वाहा एकाष्टकायै स्वाहा अष्टकायै सु राधसे स्वाहा संवत्सराय परिवत्सराय इदावत्सराय इद्वत्सराय आवत्सराय कृणुत नमोभिः

ताम् अष्टकायै प्रोक्षेत्
अथ उपहारः
उक्तम् उपस्तरण अभिघारणम्

ताम् पुरस्तात् अग्नेः प्रत्यक् मुखीम् अवस्थाप्य जुहुयात् यत् पशवः इति

सौविष्टकृतम् अष्टम्या

उदङ् उत्सृप्य प्रत्यक् शिरसम् उदक्पादीम् संज्ञपयेत्
याम् प्रच्युताम् अनु यज्ञाः प्रच्यवन्ते उपतिष्ठन्ते उपतिष्ठमानाम् यस्याः व्रते प्रसवे यक्षम् एजति सा विराज् ऋषयः परमे व्योमन्

वत्सौ विराजः सलिलात् उदैताम्

षट् आहुः शीतान् षट् उ मासः उष्णान्

कः नु गौः

कस्मात् लोकात्

अष्ट इन्द्र ऋत्विजः दैव्याः ये
अ निराधानाय

तस्य अरणी आदाय अग्निम् मथित्वा आधत्त

एतौ हि पश्यामः

गायत्रीस् संयाज्या भवन्ति

एष आयुर् इति

ते वीर्य कृतः
देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् आ ददे वानस्पत्या असि इति अग्निहोत्रहवणीम् आदत्ते

मनसा मन्त्रं जपति
लिङ्गं मुमूर्षतां सम्यक् स्पर्शेषु अपि निबोधत

तस्य चेद् चक्षुषी प्रकृति हीने विकृति युक्ते अति उत्पिण्डिते अति प्रविष्टे अति जिह्मे अति विषमे अति मुक्त बन्धने ऽतिप्रस्रुते सतत उन्मिषिते सतत निमिषिते निमिष उन्मेष अतिप्रवृत्ते विभ्रान्त दृष्टिके विपरीत दृष्टिके हीन दृष्टिके व्यस्त दृष्टिके नकुलान्धे कपोत अन्धे अलात वर्णे कृष्ण पीत नील श्याव ताम्र हरित हारिद्र शुक्ल वैकारिकाणाम् वर्णानाम् अन्यतमेन अति प्लुते वा स्यातां तदा परासुः इति विद्यात्

स्पर्श प्राधान्येन एव आतुरस्य आयुषः प्रमाण अवशेषम् जिज्ञासुः प्रकृति स्थेन पाणिना शरीरम् अस्य केवलं स्पृशेत् परिमर्शयेद् वा अन्येन
केन शुकपिच्छ मुखेन शुकपिच्छं संधान विशेषः मुखं विशेषो येषां संधानानां तेन

केन सिद्ध उपदेश विधिना सिद्धा रससिद्धा नित्यनाथ वीरनाथ आदयः पूर्व उक्ताः तेषां य उपदेश विधिः तेन

ग्रसते तद् क्षणात् सूतो गोलकः तु विधीयते

क्व सति चारयन्ति आशित ग्रासे सति भुक्त कवले सति पुनश् चार्यम् इति अर्थः
ऊर्जम् अस्मासु धत्तम्

ग्रावा असि अध्वर कृत् देवेभ्यः
जरया वा ह्य् एव अस्मात् मुच्यते मृत्युना वा

कुर्वीत ह एव निष्कृतिम् अपि ह इष्ट्या यजेत
तत्र एषः अत्यन्त प्रदेशः यानि कानि च शुल्बानि न समस्यन्ते प्रदक्षिणं तान्य् आवेष्टयेत्

अथ एनत् संभरति पृथिव्या संपृचः पाहि सु संभृता त्वा संभरामि इति
यो नः सुप्तान् जाग्रतो वा अभिदासात् तिष्ठतो वा चरतो जातवेदः
शं नः खनित्रिमा आपः शम् उ याः कुम्भ आभृताः
भस्म उदक प्रतीकाशम् मूत्रशुक्रं तत् उच्यते

न निरेति निरुद्धं वा मूत्रातीतं तत् अल्प _

धारा अवरोधः च अपि एष वातवस्तिः इति स्मृतः

वस्ति रुज् कृच्छ्र मूत्र त्वम् शुक्ला श्वयथु कारिणी

तेभिः तेभिः एव प्रविश्य एवम् दोषान् कुर्वन्ति विंशतिम्

स पिच्छम् स निरुद्धम् च सर्वैः सर्व आत्मकम् मलैः

तत् मूत्रम् जाठर छिद्र वैगुण्येन अनिलेन वा
इन्द्राय त्वा बृहद्वते वयस्वत उक्थायुवम्

यत् त इन्द्र बृहद् वयस् तस्मै त्वा विष्णवे त्वा
हिंक्रियमानम् असि

ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय स्वाहा इति अग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवम् अवनयति

दश ग्राम्याणि धान्यानि भवन्ति

एतम् उ ह एव चूलो भागवित्तिर् जानकय आयःस्थूणाय अन्तेवासिने उक्त्वा उवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेत् जायेरन् शाखाः प्ररोहेयुः पलाशानि इति
आरात् अरातिम् कृणुते

जायमानः निः अरुजत् सपत्नान् दोधतः अभयान्

अशस्तिम् अप बाधते

सः एनम् पातु विश्वतस्
वय एव एनम् शकुनो भूत्वा स्वर्गं लोकं वहति

अथ यद् इत्य् आह अन्नं वा इरा अन्नाद्यम् एव तद् अग्नेर् वैश्वानरस्य मुखतो ऽपिदधाति
ऐणेय हारिणानि ब्राह्मणस्य

सं मा सिञ्चन्त्व् इति त्रिः पर्युक्षति

देहि भिक्षां भवति इति वैश्यः

मौर्वीं क्षत्रियाय धनुः ज्याम् वा
स नो मृडाति तन्व ऋजु गः रुजन् य एकम् ओजस् त्रेधा विचक्रमे

अङ्कान् समङ्कान् हविषा यजामि हृदि श्रितो मनसा यो जजान
यन् मा इति आह चन्द्रमा वै मा मासः
आपदि सारम् आत्मानं वा मोक्षयेत्

यतो लाभः ततस् गच्छेद् अलाभं परिवर्जयेत्
वाच् सर्वम् मनः ज्योतिः मानः भद्रः इति जपित्वा वादयेत् इन्द्रेणतया इषीकया वेतस शाखया च स पलाशया

प्राणाय त्वा इति ऊर्ध्वम् उल्लिखेत् अपानाय त्वा इति अवाञ्चम्

पुरस्तात् एकैकशस् ताः त्रैधम् विभज्य भूः भुवः स्वर् इति एताभिः पृथक् उत्तरोत्तरी उदूहेत्
मधु उदश्वित् पाययति

देवा अदुर् इति वल्मीकेन बन्धन पायन आचमन प्रदेहनम् उष्णेण
इमम् मे अग्ने पुरुषम् मुमुग्धि अयम् यः बद्धः सु यतः लालपीति

देव एनसात् उन्मदितम् उन्मत्तम् रक्षसः परि

पुनर् त्वा दुः विश्वे देवाः यथा अन् उन्मदितः अससि

कृणोमि विद्वान् भेषजम् यथा अन् उन्मदितः अससि
संप्रैष वर्जम् एक अग्नौ
रक्षांसि ताभिर् दह जातवेदो या नः प्रजां मनुष्यां संसृजन्ते
आतिष्ठ इमम् अश्मानम् अश्मा इव त्वं स्थिरा भव

अतिगाहेमहि द्विष इति
एक वीरः इत्य् आरुणेयः

स उ एव सप्त पुत्रः इति

स उ एव दश पुत्रः इति

सप्त हि इमे शीर्षण्याः प्राणाः

स उ एव त्रि पुत्रः इति
इन्द्र क्षत्रम् इति क्षत्रियम् उपनयीत

दासः पादौ प्रक्षालयति

चत्वारो राज पुत्राः ताल्पाः पृथक् पादेषु शयनं परामृश्य सभां प्रापयन्ति
यस्य छाया अमृतम् यस्य मृत्युः कस्मै देवाय हविषा विधेम
सूददोहाः सूददोहाः

य इन्द्र सोम पातमः इति सूक्ते

उत्तरस्य उत्तमे उद्धरति
जित इन्द्रियाणाम् अतिथि प्रियाणाम् गृहे ऽपि मोक्षः पुरुष उत्तमानाम्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे नवोत्तरशततमो ऽध्यायः

अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रम् आत्म वशम् नयेत्

सुखानां च सुतानां च जीवितस्य वरस्य च

पुष्पं पर्युषितं त्यजन्ति मधुपाः दग्धं वनान्तं मृगाः सर्वः कार्य वशात् जनः हि रमते कस्य अस्ति को वल्लभः

ब्रह्मचर्ये ऽपि वक्तव्यं प्राप्तं मन्मथ चेष्टितम्

तर्के ऽप्रतिष्ठा श्रुतयो विभिन्नाः न असौ ऋषिः यस्य मतं न भिन्नम्

विद्या घातः हि अनभ्यासः स्त्रीणां घातः कुचैल ता

ये बाल भावात् न पठन्ति विद्यां ये यौवन स्थाः ह्य् अ धन आत्म दाराः

भार्या च विभवे क्षीणे दुर्भिक्षे च प्रिय अतिथिम्
स बाहुभ्याम् एव उरसः पञ्चदशं स्तोमम् असृजत त्रिष्टुभं छन्दो बृहत् साम इन्द्रम् देवतां राजन्यं मनुष्यम् अश्वं पशुम्
सा तत्र प्रायश्चित्तिः

अथ एनान् शरीरैः आहृतैः संस्पर्श्य उद्वासयेयुः

यदि शरीराणि न विद्येरन् पर्ण शरः षष्टिम् त्रीणि च शतानि आहृत्य तेषाम् पुरुष रूपकम् इव कृत्वा तस्मिन् ताम् आवृतम् कुर्युः
विष्णुः आह अथ मर्यादां पुण्य क्षेत्रम् भविष्यति

वासः पुंसां कुरुक्षेत्रे मुक्तिः एषा चतुर्विधा

वः ये पूजयिष्यन्ति तैः अहम् पूजितः सदा

न तत् शक्यम् मया वक्तुं वर्ष कोटि शतैः अपि

पापं तद् सङ्ग जम् सर्वं गया श्राद्धात् विनश्यति
सस्यकम् अपि चपलम् अपि रक्तगणैः दाडिम किंशुक बन्धूक आदिभिः सु भावितम् कुर्यात्
ब्रह्मचर्यम् उप मा नयस्व इति

उपेत पूर्वस्य नियतं सवान् दास्यतो ऽग्नीन् आधास्यमान पर्यवेत व्रत दीक्षिष्यमाणानाम्

स उष्ण उदकम् शान्त्युदकं प्रदक्षिणम् अनुपरिणीय पुरस्ताद् अग्नेः प्रत्यक् मुखम् अवस्थाप्य

सम् इन्द्र नः सं वर्चसा इति द्वाभ्याम् उत्सृजन्ति गाम्

अथ अपि परित्वरमाण आयातु मित्र इत्य् अपि खल्व् एतावता एव उपनीतः भवति
तीर्थ अनुगमनम् पुण्यं यज्ञेभ्यः अपि विशिष्यते

बहु उपकरणाः यज्ञा नाना सम्भार विस्तराः

अभिषेकं तु कृत्वा अद्य कृतकृत्यो भविष्यसि

सूत उवाच

प्रतिग्रहात् उपावृत्तः संतुष्टो नियतः शुचिः
द्रव्य मात्रस्य औषध त्वम् आह जगन्ति इति
ऊर्ग् असि

अन्योन्यस्य आसन् असुरा अजुहवुः

प्रजापतिम् एव समक्षम् ऋध्नोति य एवं वेद य एवं वेद

प्रजापतेर् भागो ऽस्य् ऊर्जस्वान् पयस्वान्
नवेन अन्नेन च अन् इष्ट्वा पशु हव्येन

अन्त्यजानां कुले विप्राः शूद्र योनौ च जायते

एष वै सर्व यज्ञानाम् सोमः प्रथम इष्यते

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे चतुर्विंशो ऽध्यायः

पशुना तु अयनस्य अन्ते समा अन्ते सौमिकैः मखैः

पितॄंश् च एव अष्टकासु अर्चन् नित्यम् अन्वष्टकासु च

तस्माद् धर्मं पुराणं च श्रद्धातव्यं द्विजातिभिः
शकलेन उक्तम्

अलाबुना दीपम् अवसिच्य यथा सूर्य इत्य् आवृत्य आव्रजति

शकलेन अवसिच्य यूष पिशितानि आशयति

दक्षिणा प्रवणे वा स्वयम् दीर्णे वा स्व कृते वा इरिणे अन्य आशायाम् वा निदधाति
चतस्रो ऽष्टौ वा अविधवाः शाक पिण्डीभिः स्त्रियो ऽन्नेन च ब्राह्मणान् भोजयित्वा वीणा आगायिभिः सह संगायेयुर् अपि वा चतुरो नर्तनं कुर्यात्
नमः प्रतिहितायै
अथ ह एषाम् शितिबाहुर् ऐषकृतो ऽध्वर्युर् अनूचान आस
अहं च इति अब्रवीद् विष्णुः

स एव अब्रवीत् कश् च अहम् च इदम् अन्वभ्यवैष्याव इति

ताव् एकं तृतीयम् उदाहरताम्

ताव् एव एकम् तृतीयम् उदाहरताम्
चतुर् स्रुव प्रमाणेन स्रुवा पूर्णाहुतिः भवेत्

आवाहन स्थापन संनिधान संनिरोध पूजा अन्तम् वागीश्वरीं संभाव्य गर्भाधान वह्नि संस्कारम्

शिव अग्निम् जनयित्वा तु सर्व कर्मणि सुव्रत

वेदिका मध्यात् रन्ध्रं कनिष्ठा अङ्गुल मानात्

द्वि अङ्गुलः तु भवेत् कुम्भः नाभिं विद्यात् दश अङ्गुलम्

अन्यथा न एव कर्तव्यं शान्तिके पौष्टिके शुभे

वज्र आवर्त पर्यन्तान् अपि पूजयेत्

ॐ ह्रीं वागीश्वरीं श्याम वर्णाम् विशाल अक्षाम् यौवन उन्मत्त विग्रहाम्

चतुर स्त्री कृते क्षेत्रे कुर्यात् कुण्डानि यत्नतः

सप्त अङ्गुलम् भवेत् आस्यम् विस्तर आयामात् पुनः

परिसम्मोहनं कुर्यात् जलेन _ दिक्षु वै

अथ संस्कृते निधापयेत् आज्य संस्कारः
द्वौ पृथक् हस्तयोः मुखे हृदय उपस्थ एव पञ्चमः

यत् सव्येन तेन प्रव्राजिनाम्
नान्दीमुखेभ्यः पितृभ्यः स्वाहा इति अग्नौकरणम् अनुदेशनम्

संवत्सरे सपिण्डीकरणं स अग्नौकरणम् स अभिश्रावणम् स पूर्वम् स दैवम् स धूपम् स दीपम् स स्वधा स नमस्कारम् स अपूपम्

प्रेतस्य द्वितीया प्रभृति ब्राह्मण भोजनैः एक उत्तर वृद्धिः आ दश अहात्

अष्टका अनुकृतिः मासिकं तत् पुरस्ताद् व्याख्यातम्
इल्वलाः सोम देवत्याः रौद्रं च आर्द्रम् उदाहृतम्

पुष्यः पुनर्वसुः च एव रेवती चित्रया सह

ब्रह्माणी संस्थिता पूर्वे प्रतिपद् नवमी तिथौ

अष्टमीं दहते जीवः सप्तमीं भार्गवो दहेत्

मैत्रम् ऋक्षम् अनूराधा ज्येष्ठा शाक्रं प्रकीर्तितम्

बीजानां वपनं कुर्याद् गमन आगमन आदिकम्

त्रयोदशी शुक्र भौमौ शनौ श्रेष्ठा चतुर्दशी

कुर्यात् अधस् गतानि एव अन्यानि च वृषध्वज

आजं भाद्रपदा पूर्वा अहिर्बुध्न्यः तथा उत्तरा

तृतीया भूमिपुत्रेण चतुर्थी च शनैश्चरे
किम् अभि इति
तं तादृश् आकृतिम् वीक्ष्य मेने धर्मं शरीरिणम्

निवारयामासुः अहो महामते न युज्यते अत्र अन्य वधः प्रचोदितात्

मैत्रेय उवाच

वरान् ददुः ते वर दाः ये तद् बर्हिषि तर्पिताः

तथा च कृत्वा वात्सल्यं मघोना अपि च संदधे
यद् अ ज्ञातम् अन् आम्नातम् अर्थस्य कर्मणो मिथः

वायवे स्वाहा
इन्द्र क्षत्रम् अभि वामम् ओजो ऽजायथा वृषभ चर्षणीनाम्
त्रिः सप्त इति कूद्या पदानि लोपयित्वा नदीभ्यः
ब्रह्म विद् इव वै सोम्य भासि
तस्मात् सोमं पिबता प्राञ्चो धिष्ण्या न उपसर्प्याः

तस्मात् सौम्य एव अध्वरे प्रवृताहुतीर् जुह्वति
पुरुष अभिप्रायात् एव गिरेत् पीडयेत् च परिसमाप्तेः

प्रसृत परिचया च ऊरु मूलम् स जघनम् इति संस्पृशेत्

भूयस् चोदिता संमीलित ओष्ठी तस्य अग्रम् निष्पीड्य कर्षयती इव चुम्बेत्

संवाहने परिष्वजमाना इव गात्रैर् ऊरू नायकस्य मृद्नीयात्

रस वीर्य विपाकाः हि श्व मांसस्य अपि वैद्यके
उपसीदन् द्रष्टा भवति श्रोता भवति मन्ता भवति बोद्धा भवति कर्ता भवति विज्ञाता भवति

स यदा बली भवत्य् अथ उत्थाता भवति
अस्याम् हि इदम् सर्वम् भूतम् प्रतिष्ठितम्

तत् एतत् ऋचा अभ्यनूक्तम् तावान् अस्य महिमा ततस् ज्यायाः च पुरुषः पादः अस्य सर्वाणि भूतानि त्रि पाद् अस्य अमृतम् दिवि इति
यद् उ द्वे सूक्ते शस्त्वा शंसति प्रतिष्ठयोर् एव तद् उपरिष्टात् प्रजननं दधाति प्रजात्यै

प्रजायते प्रजया पशुभिर् य एवं वेद
इति

अवान्तर त्वेन च प्रत्येकं द्रव्यं बीज संज्ञा अभिमतम्
आर्य अनार्ययोः व्यतिक्षेपे कर्मणः साम्यम्

जेता लभेत सांग्रामिकम् वित्तम्

अ ब्राह्मणः अपि आख्याता षष्ठम् लभेत इति एके
तस्य एतस्य साम्न इयम् एव प्राची दिश् हिङ्कारः इयम् प्रस्ताव इयम् आदिर् इयम् उद्गीथो ऽसौ प्रतिहारो ऽन्तरिक्षम् उपद्रव इयम् एव निधनम्

अथ यद् अस्यां दिशि या देवता ये मनुष्या ये पशवो यद् अन्नाद्यं तत् सर्वं निधनेन आप्नोति

तद् एतद् ऋचा अभ्यनूच्यते
ये कक्षेष्व् अघायवस् तांस् ते अग्ने ऽपि दधाम्य् आसनि
प्रतितिष्ठति यः एवम् वेद

पथ्याम् स्वस्तिम् अभि उद्यन्ति

यत् अनुयाजान् अन्तरियात् प्रजाम् तत् यजमानस्य अन्तरियात्

तत् तत् न आदृत्यम्
प्रसूतो ब्रह्मणा हविः प्रोक्षति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् अग्नये जुष्टं प्रोक्षामि
आ ह अस्य एते जायन्ते यः एतत् एवम् वेद अथ उ यस्य एवम् विद्वान् उद्गायति
अभिगम्य च विप्राणां मिथुनानि तदा अर्चयेत्

अङ्गुलेन उच्छ्रिताः वप्राः तद् विस्तारः तु द्वि अङ्गुलः

कन्दर्पाय नमो गुह्यं माधवाय नमः कटिम्

मत्स्य उवाच

याम त्रये व्यतीते तु सुप्त्वा अपि उत्थाय मानवः

यथा देवेन रहिता न लक्ष्मी जायते क्वचित्
कुतो यतः सूतक पक्ष छेदी गन्धकः सूतस्य पारदस्य पक्षौ छिनत्ति
पुनः काचं किट्टं च परिहृत्य सत्त्वं पतित काचकिट्ट युक्तम् यदा भवति तदा प्रयत्नेन ग्राह्यम् इति अर्थः
अथ मारणम्
ते ह इमे बहु जप्यस्य च अन्यस्य च अनूचिरे प्राचीनशालिः च जाबालौ च
अपां य ऊर्मौ रसस् तम् अहम् अस्मा आमुष्यायणाय ओजसे वीर्याय गृह्णामि इति नैयग्रोधेन
तथा श्वेतेन श्वेतै रागैर् युज्यते रक्तेन रक्तैः पीतेन पीतैः कपिल अग्नेः दिव्यस्य अपि सर्वस्य अदर्शन रूपम् क्षय करस्य बलैः द्रव्याणाम् तादृशो वर्णो रस वर्णात् वर्ण कोविदैः ज्ञेयः
पूर्व पश्च आयतौ एतौ अर्णव अन्तर् व्यवस्थितौ

गणेश्वरस्य विपुलं तत्र आस्ते स गणैः वृतः

तीर्थ यात्रा परे नित्यं ये च लोके अघ मर्षिणः

विष्णु पादात् विनिष्क्रान्ता प्लावयित्वा इन्दु मण्डलम्

आस्ते स वरुणो राजा तत्र गच्छन्ति ये अम्बु दाः

तस्या उत्तर दिग्भागे वायोः अपि महा पुरी

सीता च अलकनन्दा च सुचक्षूः भद्रनामिका

तस्याः पूर्वेण दिग्भागे सोमस्य परमा पुरी

नील निषध आयामौ माल्यवान् गन्धमादनः

ये धार्मिका वेद विदः याग होम परायणाः
अभ्यावर्तस्व इति कुमारम् अभ्युदानयन्ति

तृतीये अर्ध मासे दर्शनम् आदित्यस्य
इह एव स्त इति प्रवत्स्यन्न् अवेक्षते
ग्रामतः तेजनीम् उच्छ्रित्य न न्यस्येत्

अपसलवि सृष्टया रज्ज्वा परितत्य अप इतस् यन्तु इति पलाश शाखया व्युदूहति

विहृत्य स्रक्तिषु शङ्कून् आहन्ति पालाशम् पुरस्तात् शामील वारण देहशङ्कून् अन्यासु
तेन यद् अग्निम् अस्तुवन् सा अस्य अग्निष्टोम ता

स्तुवते ह एनेन जने स्वा य एवं वेद

शश्वत् ह ते पराभूता देवानाम् अशनया
मृडात् गन्धर्वो भुवनस्य यस् पतिर् एक एव नमस्यः सुशेवाः

तं त्वा यौमि ब्रह्मणा दिव्य देव नमस् ते अस्तु दिवि ते सधस्थम्
अमावास्यायां पौर्णमास्यां वा केश श्मश्रु लोम नखानि वापयित्वा ब्रह्मचारि कल्पेन व्रतम् उपैति

प्रत्यृचम् आज्यस्य जुहुयात्

यद् देवा देव हेडनम्

आयुष् टे विश्वतो दधद् इति

अग्ने ऽभ्यावर्तिन्
अत्र अपि नित्या सर्वनाम सञ्ज्ञा प्राप्ता जसि विभाष्यते
आसु भूमान्य् अपि पृञ्चन्तु देवा आसां वत्सान् आयुषा मेदसा सं सृजामि

ये जाता ये च गर्भेषु अन्तर् अरिष्टा अग्ने स्तनम् आ रभन्ताम्

पर्जन्यस्य मरुत उदधिं सान्व् आ हत भद्रं सस्यं पच्यतां मोदतां जगत्
व्रज परिहितम् प्रपाद्य जटा श्मश्रु लोम नखम् अभिसंहार्य आपः हि स्थ इति तिसृभिः स्नायात् हिरण्य वर्णाः इति च द्वाभ्याम्
तस्य सप्तदशं प्रातःसवनम् एकविंशं माध्यंदिनं सवनं त्रिणव आर्भवः पवमानस् त्रयस्त्रिंशम् अग्निष्टोम साम एकविंशानि उक्थानि स षोडशिकानि

स दाक्षिणानि हुत्वा आग्नीध्रे स्रुव आहुतिम् जुहोति त्वं सहस्रस्य प्रतिष्ठा असि वैष्णवो वामनस् त्वम्
लाक्षा पत्तङ्ग मञ्जिष्ठा यष्टीमधुक कुङ्कुमैः

प्रवृद्धं सु बहु छिद्रम् स शोफम् मर्मणि स्थितम्

धान्य अम्ल सिक्तौ कासीस पटोली रोचना तिलैः

धात्री प्रयोगान् शिशिर प्रदेहान् कुर्यात् सदा जालकगर्दभस्य

चिप्यं शुद्ध्या जित ऊष्माणम् साधयेत् शस्त्र कर्मणा

निरुद्धमणि वत् कार्यं रुद्धपायोः चिकित्सितम्

दारु कुष्ठ मनोह्वा आलैः इत्य् पाषाणगर्दभात्

गोः अस्थि मुसली मूल युक्तम् वा स आज्य माक्षिकम्
सर्वे अन्नात् परिसुतम्

अर्कः पलाशः खदिरः तु अपामार्गः ऽथ पिप्पलः
रावणो वानरान् हन्ति मारुति आद्याः च रावणम्

देवान्तको नरान्तश् च त्रिशिराश् च अतिकायकः

प्रघसो भासकर्णश् च विरूपाक्षश् च संयुगे

पनसो विनतो रम्भः शरभः क्रथनो बली

नीलः तारः ऽङ्गदो धूम्रः सुषेणः केशरी गयः

ब्रह्मणा दशरथेन त्वं विष्णू राक्षस मर्दनः
सम् ऋषीणाम् स्तुतेन इति

भङ्गे वै एते यज्ञस्य अग्निः रात्री असौ आदित्यः अहर्

आयुः धाः अग्ने असि आयुः मे धेहि इति आत्मने एव एताम् आशिषम् आशास्ते
प्राण अग्निहोत्र लोपेन अवकीर्णी भवेत् तु सः
अथ यदि अपरा न पतेत् पाणिना उदकम् आदाय मूर्धनि एनाम् अवसिञ्चेत् तिलदे ऽवपद्यस्व न मांसम् असि न उ दलम् अवपद्यस्व असौ इति
समानम् आ आज्यानाम् ग्रहणात्

ध्रुवायाम् एव गृह्णाति

संतरां मुष्टिं कर्षते

स्फ्यं स्तब्ध्वा संप्रेष्यति प्रोक्षणीर् आसादय इध्मम् उपसादय स्रुवं च स्रुचश् च संमृड्ढ्य् आज्येन उदेहि इति

प्रवर्ग्येण प्रचर्य उपसदः तन्त्रं प्रक्रमयति
एतस्य ह वा इदम् अक्षरस्य क्रतोः कुभ्रम् इत्य् आचक्षते

वाग् इति तद् ब्रह्म
इति च अत्र एके जय अभ्यातानान् राष्ट्रभृत इति उपजुह्वति यथा पुरस्तात्

यत् अस्य कर्मणो ऽत्यरीरिचम्
निशि शामूल परिहितः ज्येष्ठो ऽन्वालभते

वृषणौ स्थ इत्य् अभिप्राण्य अरण्यौ

पुनर् अभ्युक्ष्य

मूलत उत्तरारणिम् उपसंधाय

शकृत् पिण्डेन अभिलिप्य
हिंकारेन इति ब्रूयात्

पशुना च पुरोडाशेन च इति ब्रूयात्
यत्र इदम् अधीयीत न तत्र अन्यत् अधीयीत यत्र त्व् अन्यद् अधीयीत कामम् इदं तत्र अधीयीत

न इदंविद् अन् इदंविदा समुद्दिशेन् न सह भुञ्जीत न सधमादी स्यात्
सुरा धाने तु यो भाण्डे अपः पर्युषिताः पिबेत्

स गर्दभं पशुम् आलभेत

शिश्नात् प्राशित्रम् अप्स्व् अवदानैश् चरन्ति इति विज्ञायते

अश्वमेध अवभृथे वा आत्मानम् पावयेत्

सर्वे ते नरकं यान्ति दातृ याजक पञ्चमाः

गुरु प्रयुक्तः चेन् म्रियेत गुरुस् त्रीन् कृच्छ्रांश् चरेत्

स्त्रियाश् च
अस्थाद् द्यौर् अस्थात् पृथिव्य् अस्थाद् विश्वम् इदं जगत्
नाना प्रस्तावौ नाना निधने हिंकारो ऽन्तरेण

अथ यज्ञायज्ञीयम्

श्रोत्रम् एव तत्

तस्मान् न इतरः इतरम् अनुनिनर्दति न इतरः इतरम्

तस्मान् न इतरः इतरम् अनुनिनर्दति न इतरः इतरम्

अथ त्रिष्टुप्
व्यक्तो विपश्चित् संख्यावान् सन् प्रवीणे तु शिक्षितः

शिशु त्वम् शैशवं बाल्यं वयस्थः तरुणः युवा
आहवनीये एव समिधम् अभ्याधाय आहवनीयस्य एव उष्णम् भस्म निरूह्य तस्मिन् एनत् तूष्णीम् निनयेत्

दारौ दारौ हि अग्निः

यः उ वै पिता स पुत्रः

अद्भिः अनुनिनयेत्

यः ह तत्र ब्रूयात् परा न्वै अयम् इदम् अग्निहोत्रम् असिञ्चत् परासेक्ष्यते अयम् यजमानः इति तथा ह एव स्यात्
अथ एतत् औशनं त्रैष्टुभम्
स एतं वैमृधम् अपश्यत्

या एव इन्द्रस्य विमृधा तनूस् ताम् एव भागधेयेन उपधावति

ऋद्ध्या एव आग्नेयः

जयति संग्रामम्

इन्द्राय अंहः मुचे एकादश कपालम् निर्वपेद् आमयावी

इयं वा अर्कः
द्वौ बाहू

ताः अपः सत्यम् असृजन्त सत्यम् ब्रह्म ब्रह्म प्रजापतिम् प्रजापतिः देवान्

द्वे एते अक्षरे

एकम् एतत् अक्षरम्
रज्ज्वोस् तन्वोश् च

अग्नि संसर्गे

अन् अग्नौ अवभासे
अथ ह उवाच बम्बम् आजद्विषम् यन् मे त्वम् उद्गायेः किं ततस् स्याद् इति
सर्वे गर्भात् अवेपन्त जायमानात् असूस्वः

यज्ञः तुरीयम्

वशा पृथिवी

घृतम् एकः उपासते

सम् हि वातेन अगत सम् उ सर्वैः पतत्रिभिः वशा समुद्रे प्रानृत्यत् ऋचः सामानि बिभ्रती
यस्मै त्वम् इह मृत्यवे दिष्टः पुरुष जज्ञिषे
रथन्तरस्य महिम्नः संभृत्य रथन्तरेण उद्गायेत् यस् ते अग्नौ महिमा यस् ते अप्सु रथे यस् ते महिमा स्तनयित्नौ य उ ते वाते यस् ते महिमा तेन संभव रथन्तर द्रविणस्वन् न एधि इति

य उभयतस् दन्ताः ते बार्हताः

मनो वै पूर्वम् अथ वाक्