tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
ज्ञानं च हीयते तस्मात् कर्तव्यम् पाप शोधनम्

आस्थाय योग पर्यङ्क शयने तोय मध्य गः

मासम् अभ्यर्च्य विधिना अयुतम् भक्ति समन्वितः

वाच्यः शिवः प्रमेय त्वात् मन्त्रः तद् वाचकः स्मृतः

मन्त्रे षडक्षरे सूक्ष्मे पञ्चाक्षर तनुः शिवः

यत् सत्यम् ब्रह्म इति आहुः असत्यम् ब्रह्म दूषणम्

पद्म अक्षैः दश लक्षम् तु सौवर्णैः कोटिः उच्यते

नमः स्वाहा वषट् हुम् च वौषट् फट्कारकैः सह

अष्टोत्तरसहस्रेण पिबेत् ब्राह्मी रसम् द्विजाः

कर्मणा मनसा वाचा गुरोः क्रोधं न कारयेत्

तद् पूर्व अभिमुखम् वश्यं दक्षिणं च आभिचारिकम्

कुर्वन्ति अनुग्रहम् तुष्टा गुरौ तुष्टे न संशयः

प्रणवं हृदयं विद्यान् नकारः शिर उच्यते

कथं पञ्चाक्षरी विद्या प्रभावो वा कथं वद

कण्ठे च मुख मध्ये च मूर्ध्नि च प्रणव आदिकम्

पञ्चाक्षरैः स प्रणवः मन्त्रः अयम् हृदयं मम

तेषां तु दश साहस्रम् होमम् आयुष्य वर्धनम्

अग्नेः न उच्छ्रयम् आसीत न अग्नौ किंचिन् मलं त्यजेत्

श्व नीच दर्शनम् निद्रा प्रलापाः ते जप द्विषः

स्विन्नानाम् अपि बीजानां पुनर्जन्म न विद्यते

अग्नौ न तापयेत् पादौ हस्तं पद्भ्यां न संस्पृशेत्

दश ब्रह्मा ससर्ज आदौ मानसान् अमित ओजसः

तस्मात् शतगुण उपांशुः सहस्रो मानसः स्मृतः

बुधेन परिहर्तव्यः श्व मांसम् च अपि वर्जयेत्

एतावत् हि शिव ज्ञानम् एतावत् परमम् पदम्

दत्तवन् अखिलम् ज्ञानम् अणिम आदि गुण अष्टकम्

उत्पत्ति स्थिति संहार भेदात् त्रिविधः स्मृतः

व्याधि आगमे शुचिः भूत्वा जुहुयात् समिधा आहुतिम्

करन्यासं पुरा कृत्वा देहन्यासम् अनन्तरम्

दुर्वृत्तः शुद्धि भूयिष्ठः पापीयान् ज्ञान दूषकः

ऐहिकां लभते मेधां सर्व शास्त्र धराम् शुभाम्

गुरु आज्ञा पालकः सम्यक् ज्ञान सम्पत्तिम् अश्नुते

अ स्नात्वा न च भुञ्जीयाद् अजपो ऽग्निम् अ पूज्य च

अङ्गन्यासं न्यसेत् पश्चात् एष साधारणो विधिः

गुरुः तुष्टः दहति एवम् पापं तद् मन्त्र तेजसा

यावन्तः कर्म यज्ञाः स्युः प्रदानानि तपांसि च

उत्पत्ति आदि त्रि भेदेन न्यसेत् आश्रमात् क्रमात्

गणान्नं समुदाय अन्नम् राज अन्नम् च विवर्जयेत्

स शिरस्कम् ततो देहं सर्व मन्त्रेण संस्पृशेत्

ते लब्ध्वा मन्त्र रत्नम् तु साक्षात् लोकपितामहात्

दिव्य वर्ष सहस्रम् तु वायुभक्षाः समाचरन्

सुकृतानि हरन्ति एते संस्पृष्टाः पुरुषस्य तु

सर्वं प्रकृतिम् आपन्नम् त्वया प्रलयम् एष्यति

वामदेवो नाम ऋषिः पङ्क्तिः छन्दः उदाहृतः

गुरु प्रिय करः मन्त्रं विनियोक्तुं ततस् अर्हति

गुरोः हितम् प्रियं कुर्यात् आदिष्टः वा न वा सदा

एतावद् ब्रह्म विद्या च तस्मात् नित्यम् जपेत् बुधः

जपेत् लक्षम् अनालस्यः निर्वाते ध्वनि वर्जिते

शनैश्चर दिने स्पृष्ट्वा दीर्घ आयुष्यम् लभेत् नरः

न कुर्यात् इह कार्याणि जप कर्म शुभानि वा

नाना सिद्धि युतम् दिव्यं लोक चित्त अनुरञ्जकम्

उच्चार्य उच्चारयित्वा तु आचार्यः सिद्धि दः स्वयम्

उपागम्य गुरुं विप्रं मन्त्र तत्त्व अर्थ वेदिनम्

सारस्वती भवेत् देवी तस्य वाच् अतिमानुषा

दीपस्य गोः जलस्य अपि जप कर्म प्रशस्यते

इन्द्रः अधिदैवतम् छन्दो गायत्री गौतम ऋषिः

समस्त व्याधि शान्ति अर्थम् पलाश समिधैः नरः
यस्य अश्वासः प्रदिशि यस्य गावो यस्य ग्रामा यस्य विश्वे रथासः
एकान्ते च तक्ष तक्षण स्थानम् अन्यासां च क्रीडानाम्

न अत्यन्तम् संस्कृतेन एव न अत्यन्तम् देशभाषया

पञ्चमकं दशमकं वा प्रत्यायुष्यम् इत्य् अ हीनम्

नित्यं स्नानम्

भूमौ पतद्ग्रहः

दैवसिकीं च यात्रां तत्र अनुभूय कुक्कुट युद्ध द्यूतैः प्रेक्षाभिर् अनुकूलैः च चेष्टितैः कालं गमयित्वा अपराह्णे गृहीत तद् उद्यान उपभोग चिह्नाः तथा एव प्रत्याव्रजेयुः

तत्र भवनम् आसन्न उदकम् वृक्ष वाटिका वत् विभक्त कर्म कक्षम् द्वि वासगृहम् कारयेत्

लावक कुक्कुट मेष युद्धानि
तन्द्रा स्वेद ज्वर आनाह अरुचि पार्श्व रुजः जयेत्

तृष्णा भ्रम कफ श्वास क्षय कास ऊर्ध्व मारुतान्

आत्मरक्षा नागदन्ती त्रपुसी गजचिर्भटी

वासको वात कृत् स्वर्यः कफ पित्त अस्र नाशनः

हरस्य भवने जाता हरिता च स्वभावतः

कण्टकारी सरा तिक्ता कटुका दीपनी लघुः

मुण्डी भिक्षुः परिव्राजी श्रावणी स्यात् तपोधना

आम्बष्ठकी सूचिमुखी कषाया सा कटंमुखी

शीतभीरुर् वर्णको नीलमञ्जरिः

तिक्त उष्णः मधुरः केश्यः सु स्निग्धः केश रञ्जनः

विष्णुक्रान्ता कटुः मेध्या कृमि व्रण कफान् जयेत्

हेमाह्वा रेचनी तिक्ता मादिनी उत्क्लेश कारिणी

कृमि कुष्ठ गुद भ्रंश गण्डमाल व्रण अपहः

रोहिषं कटुकम् पाके तिक्त उष्णम् तुवरं जयेत्

महाशतावरी मेध्या हृद्या रसायनी

पक्व अतीसार पित्तास्र कफ कण्ठ आमय अपहा

बल्यम् पित्त अनिल हरम् न अति उष्णम् स्वादु बृंहणम्

विसर्प दाह अतीसार लूता भूतान् च रोपणी

व्याधिघातः कर्णिकारः प्रग्रहश्

विषा उष्णा पाचनी तिक्ता श्लेष्म वात अतिसार जित्

माचिका बालिका अम्बष्ठा शची दन्तशठा अम्बिका

संनिपात ज्वर श्वास कफ पित्तास्र दाह _

सरलः कटुकः पाके रसतो मधुरो लघुः

अपामार्गः तु शिखरी किणिही खरमञ्जरी

गोक्षुरः त्रिकटः कण्टफलः स्यात् स्वादुकण्टकः

सेहुण्डो रेचनस् तीक्ष्णो दीपनः कटुको गुरुः

मूर्वा सरा गुरुः स्वादुः तिक्ता पित्तास्र मेह _

प्लीहा रोहिणी रोही रक्तघ्नः पारिजातकः

मूर्वा देवी मधुरसा देवश्रेणी मधुस्रवा

बलामोटा जपा सूक्ष्मपत्त्रा ज्ञेया अपराजिता

शोफ श्वास समीर अस्र पीनस ज्वर मारुतान्

मुसली खलिनी तालपत्री काञ्चनपुष्पिका

श्वेतस्पन्दा श्वेतपुष्पा कटभी गिरिकर्णिका

कदम्बपुष्पी मुण्डी वत् गुणैर् भूमिकदम्बकः

मयूरशिखा लघ्वी पित्त श्लेष्म अतिसार जित्

स्निग्धं ग्राहि समीर अस्र पीनस क्षत नाशनम्

संग्राहिणी कषाया उष्णा वृष्या तिक्ता अग्नि दीपना

बीजं श्रुतीनां सुधनम् मुनीनां जीवन् जडानाम् महत् आदिकानाम्

कट्फलं कुमुदा कुम्भी श्रीपर्णी सोमपादपः

माषपर्णी हिमा तिक्ता रूक्षा शुक्र बलास कृत्

हंसपादी हंसपदी रक्तपादी नृपादिका

मता सा वृश्चिकाली इति त्रपुसीम् अपरे जगुः

काश्मरी ज्वर शूल घ्ना वीर्य उष्णा मधुरा गुरुः

पिण्डमुस्तं विषध्वंसी नागरो ऽन्यः प्रकीर्तितः

तथा वत्सक बीजानि प्रोक्ता भद्रयवास् तथा

काकमाची त्रिदोष घ्ना स्निग्ध उष्णा स्वर शुक्र दा

हरीतकी पञ्च रसा अलवणा तुवर उत्कटा

वृद्धं गुरु त्रिदोषं स्यात् दुर्जरम् पूति मारुतम्

नैपालः कथितः च अन्यः जाति भेदः ज्वर अन्तकृत्

त्रिफला एतद् त्रयेण स्यात् वरा श्रेष्ठा फलोत्तमा

आरग्वधो गुरुः स्वादुः शीतलः मृदु रेचनः

अपरा वृश्चिका पत्त्री तथा चर्मकवृन्तिका

अर्कपुष्पी कृमि श्लेष्म मेह चित्त विकार हृत्

श्वेतपुष्पा मृगाक्षी च तथा यक्षसुरा मता

सेहुण्डो वज्रतुण्डः तु गण्डीरो वज्रदण्डकः

महामुण्डी लोभनीया छिन्नग्रन्थिनिका मता

रोहीतकः स गुल्म यकृत् प्लीहोदर अपहः

तद् पुष्पम् वातलं ग्राहि पित्तासृज् प्रदर अपहम्
स्त्री सहस्र उपचर्येण वपुषा मन्मथ अग्निना

काष्ठ भार आनत स्कन्धैः गोपैर् अभ्यागतैस् तथा

नूनं त्रिभिः क्रमैर् जित्वा यथा अनेन कृतः प्रभुः

अग्निहोत्र आकुले काले सौम्य इन्दौ प्रत्युपस्थिते

उत्तान शायिनम् दृष्ट्वा पुनर् दृष्ट्वा श्रिया वृतम्

निहत अमित्र सामन्तम् स्फीतं कृत युगे यथा

प्रविशन्न् एव पप्रच्छ सांनिध्यं केशवस्य सः

अयं भविष्ये दृष्टो वै भविष्य कुशलैः बुधैः

ईषद् विगाहमानायां रजन्यां दिवसे गते

अवतीर्णो भवाय इह प्रथमं पदम् आत्मनः

सो ऽहं कृष्णेन वै रात्रौ संमन्त्र्य विदित आत्मना

अग्नीषोम आत्मके संधौ वर्तमाने जगत् मये
बृहद्रथस्य पुत्रः तु सत्यकर्मा महामनाः

कौष्माण्डा गौतमाः च एव स्मृताः काक्षीवतः सुताः

मुनिः तम् वै मम एवम् इति च अब्रवीत्

प्रतिष्ठाम् आगतानाम् हि ब्राह्मण्यं कारयन् ततस्

ततस् अब्रवीत् पिता तं वै पुत्रवान् अस्मि अहम् त्वया

वृषभ उवाच

ततस् त्वम् प्राप्स्यसे देवि पुत्रान् वै मनसा ईप्सितान्

अमोघ रेताः त्वम् च अपि पूर्वं च अहम् इह आगतः

तम् उह्यमानम् वेगेन स्रोतसः अभ्याशम् आगतः

जग्राह तं दीर्घतमाः शृङ्गयोः तु चतुष्पदम्

एवम् उक्तः अब्रवीत् एनम् जीवन् मम त्वं क्व यास्यसि

तस्य सा अपानम् आसाद्य देवी परिहरत् तदा

यस्मात् त्वम् ईदृशे काले गर्भ स्थः ऽपि निषेधसि

ततो मानुष योनौ स जनयामास वै प्रजाः

सुदेष्णा उवाच

अस्मिन्न् एवं गते काले यथा वा मन्यसे प्रभो

महायोगि त्वम् आयुः च कल्पस्य परिमाणकम्

तस्य भ्राता पितृव्यो यः चकार भरणं तदा

बृहद्भानु सुतः जज्ञे राजा नाम्ना बृहन्मनाः

प्राशितं यत् यत् अङ्गेषु न सोपस्थं शुचि स्मिते

तुर्वसोः पौरवं वंशं प्रविवेश पुरा किल

सभानरः चाक्षुषः च परमेषुस् तथा एव च

पुत्रान् धर्म अर्थ तत्त्व ज्ञान् उत्पादयितुम् अर्हसि
सद्यः संजायते च आज्ञा पाश उपक्षय कारिणी

शिष्यं परीक्ष्य धर्म ज्ञम् धार्मिकं वेदपारगम्

शौच आचार गुण उपेताः दम्भ मात्सर्य वर्जिताः

आत्मनो ऽनुग्रहो न अस्ति परस्य अनुग्रहः कथम्

दीपात् दीपः यथा च अन्यः संचरेद् विधिवद् गुरुः

पुरा सनत्कुमारेण मेरु पृष्ठे सु शोभने

प्रबुद्धः तु द्विजो यः तु स शुद्धः साधयति अपि

जग्मुर् यथागतं देवा मुनयः च तपोधनाः

तस्माद् अभ्यर्चयेत् नित्यम् आदित्यम् शिव रूपिणम्

वैश्यानां न एव शूद्राणां शुश्रूषां पूजकस्य च

सर्व उपाय विधान ज्ञः तत्त्व हीनस्य निष्फलम्

भौवनं च पदं च एव वर्ण आख्यम् मात्रम् उत्तमम्

येषां तद् नाम मात्रेण मुक्तिः वै नाम मात्रिका

षष् अर्ध शुद्धिः विहिता ज्ञान योगेन योगिनाम्

कर्मेन्द्रियाणि मात्रं हि मनो बुद्धिः अतस् परम्

सूत उवाच
स शूद्र वत् बहिष्कार्यः सर्वस्माद् द्विज कर्मणः

मन्त्रवत् प्राशनं च अस्य हिरण्य मधु सर्पिषाम्

इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषम् ऋच्छत्य् असंशयम्

पैलव औदुम्बरौ वैश्यो दण्डान् अर्हन्ति धर्मतः

तथा गुरु गताम् विद्यां शुश्रूषुर् अधिगच्छति

सेवेत इमान् तु नियमान् ब्रह्मचारी गुरौ वसन्

सूर्येण ह्य् अभिनिर्मुक्तः शयानो ऽभ्युदितश् च यः

न अभिव्याहारयेत् ब्रह्म स्वधा निनयनात् ऋते

वैश्यानां धान्य धनात् शूद्राणाम् एव जन्मतः

उपनीय तु यः शिष्यं वेदम् अध्यापयेद् द्विजः

ललाट संमितः राज्ञः स्यात् तु नासा अन्तिकः विशः

एता ऋचा विसंयुक्तः काले च क्रियया स्वया

आसीत गुरुणा सार्धं शिला फलक नौषु च

यश् च एतान् प्राप्नुयात् सर्वान् यश् च एतान् केवलांस् त्यजेत्

असौ नाम अहम् अस्मि इति स्वं नाम परिकीर्तयेत्

स साधुभिर् बहिष्कार्यो नास्तिको वेद निन्दकः

यश् च विप्रो अन् अधीयानः त्रयस् ते नाम बिभ्रति

केश अन्तिकः ब्राह्मणस्य दण्डः कार्यः प्रमाणतः

परीवादात् खरो भवति श्वा वै भवति निन्दकः

श्रुति द्वैधम् तु यत्र स्यात् तत्र धर्माव् उभौ स्मृतौ

न तेन वृद्धो भवति येन अस्य पलितं शिरः

अध्येष्यमाणं तु गुरुर् नित्यकालम् अ तन्द्रितः

पूजयेद् अशनं नित्यम् अद्याच् च एतत् अकुत्सयन्

नियम्य प्रयतो वाचम् अभिशस्तांस् तु वर्जयेत्

तेष्व् एव नित्यं शुश्रूषां कुर्यात् प्रिय हिते रतः

सावित्री मात्र सारः ऽपि वरं विप्रः सु यन्त्रितः

दीप्यमानः स्व वपुषा देव वत् दिवि मोदते

शौच ईप्सुः सर्वदा आचामेत् एकान्ते प्राञ्च् उदञ्च् मुखः

सावित्रीपतिता व्रात्या भवन्त्य् आर्य विगर्हिताः

न अ यन्त्रितः त्रि वेदः ऽपि सर्व आशी सर्व विक्रयी

न तथा एतानि शक्यन्ते संनियन्तुम् असेवया

न एतैः अ पूतैः विधिवद् आपद्य् अपि हि कर्हिचित्

आचार्य पुत्रः शुश्रूषुर् ज्ञान दः धार्मिकः शुचिः

सम्भूतिं तस्य तां विद्याद् यद् योनाव् अभिजायते

शूद्रस् तु यस्मिन् कस्मिन् वा निवसेद् वृत्ति कर्शितः

कार्यः शरीर संस्कारः पावनः प्रेत्य च इह च

श्रद्दधानः शुभां विद्याम् आददीत अवरात् अपि

यदि त्व् आत्यन्तिकं वासं रोचयेत गुरोः कुले

अनातुरः सप्त रात्रम् अवकीर्णि व्रतम् चरेत्

उत्पत्ति व्यञ्जकः पुण्यः कर्मयोगं निबोधत

न विप्रदुष्ट भावस्य सिद्धिं गच्छति कर्हिचित्

एतद् अक्षरम् एतां च जपन् व्याहृति पूर्वकाम्

काम्यो हि वेद अधिगमः कर्मयोगश् च वैदिकः

वेद यज्ञैः अ हीनानाम् प्रशस्तानां स्व कर्मसु

वेदः स्मृतिः सत् आचारः स्वस्य च प्रियम् आत्मनः

स गच्छत्य् अञ्जसा विप्रो ब्रह्मणः सद्म शाश्वतम्

ब्रह्म यस् त्व् अननुज्ञातम् अधीयानाद् अवाप्नुयात्
आदित्यः सविता अर्यमा खर सहस्र उष्णांशुः अंशू रविः मार्तण्डः तरणिः गभस्तिः अरुणः भानुः नभः ऽहर्मणिः

तुल्य नक्तंदिने काले विषुवन्त् विषुवम् च तत्

मरीचिका मृगतृष्णा मण्डलं तु उपसूर्यकम्

चोद्य आश्चर्ये शमः शान्तिः शमथ उपशमौ अपि

कलिन्दिका सर्व विद्या निघण्टुः नाम संग्रहः

त्वाष्ट्री चित्रा आनिली स्वातिः विशाखा इन्द्र अग्नि देवताः

दृष्ट इन्दुः तु सिनीवाली भूतेष्टा तु चतुर्दशी

पुष्पदन्तौ पुष्पवन्तौ एक उक्त्या शशि भास्करौ

षष् अङ्गाः वेदाः चत्वारः मीमांसा आन्वीक्षिकी तथा

श्रीदः सितोदर कुह ईश सखाः पिशाचकि इच्छावसुः त्रिशिर ऐलबिल एकपिङ्गाः

वारुणी तु शतभिषग् अज अहिर्बुध्न्यदेवताः

उक्त अनुक्त दुरुक्त अर्थ चिन्ताकारि तु वार्त्तिकम्

पृश्निशृङ्ग धरणीधर आत्मभूः पाण्डवायन सुवर्णबिन्दवः

गरुडः शाल्मली अरुणावरजः विष्णुवाहनः

पक्षिणी पक्ष तुल्याभ्याम् अहोभ्यां वेष्टिता निशा

षडङ्गानि धर्मशास्त्रं स्यात् स्मृतिः धर्मसंहिता

वाचस्पतिः द्वादशार्चीः धिषणः फाल्गुनीभवः

सार्पो ऽश्लेषा मघा पित्र्या फाल्गुनी योनिदेवता

महामैत्रो मुनीन्द्रः च बुद्धाः स्युः सप्त ते तु अमी

पिनाक शूल खट्वाङ्ग गङ्गा अहि इन्दु कपालभृत्

संवित्तिः शेमुषी दृष्टिः सा मेधा धारण क्षमा

अब्रह्मण्यम् अ वध्य उक्तौ ज्यायसी तु स्वसा अत्तिका

छायासुतो ऽसितः सौरिः सप्तार्ची रेवतीभवः

गदा कौमोदकी चापं शार्ङ्गं चक्रं सुदर्शनः

अष्टादश निमेषाः तु काष्ठा काष्ठा द्वयम् लवः

अमा अमावसी अमावस्या दर्श सूर्येन्दुसंगमः

सुतो ऽनिरुद्धो झषाङ्क उषेशो ब्रह्मसूः च सः

द्वैमातुरो गजास्य एकदन्तौ लम्बोदर आखुगौ

वसन्त इष्यः सुरभिः पुष्पकालो बलाङ्गकः

पुरी पुनः संयमनी प्रतीहारः तु वैध्यतः

निबन्ध वृत्ती अन्वर्थे संग्रहः तु समाहृतिः

किंपुरुषा महोरगा गन्धर्वाः च अन्तरा अमी

कारिका तु सु अल्प वृत्तौ बहोः अर्थस्य सूचनी

दीर्घ ऋजु ऐरावतम् वज्रं तु अशनिः ह्रादिनी स्वरुः

भर्ता अर्यपुत्रः माता अम्बा भदन्ताः सौगत आदयः

अवान्तर प्रकरण विश्रामे शीघ्र पाठात्

भाद्रः च अपि आश्विने तु आश्वयुज इषौ अथ कार्तिकः

वृन्दारकाः सुमनसः त्रिदशाः अमर्त्याः स्वाहा स्वधा क्रतु सुधा भुजः आदितेयाः

स्तम्भो जाड्यं स्वेदो घर्म निदाघौ पुलकः पुनः

दिवा दिन अहर् दिवस प्रभा विभा भासः करः स्यात् मिहिरः विरोचनः

आरो वक्रो लोहिताङ्गो मङ्गलो ऽङ्गारकः कुजः

कौशिकः पूर्व दिश् देव अप्सरस् स्वर्ग शची पतिः

मतिः मनीषा बुद्धिः धी धिषणा ज्ञप्ति चेतनाः

मदो _ मोह सम्भेदः व्याधिः तु आधिः रुजाकरः

पिता तु आवुकः आवुत्त भावुकौ भगिनी पतौ

अध्यवसाय ऊर्जो ऽथ वीर्यं सो अतिशय अन्वितः

कैलासौका यक्ष धन निधि किम्पुरुष ईश्वराः

दिश्यं दिश् भव वस्तुनि अपाञ्च् अपाचीनम् उदञ्च् उदीचीनम्

घर्घरो हासिका हास्यं तत्र अदृष्ट रदे स्मितम्

मिथ्या अभियोगः ऽभ्याख्यानं संगतं हृदयंगमम्

अहं पूर्वम् अहम् पूर्वम् इति उग्र त्वम् तु चण्ड ता

अभ्रं सुर अभ्र उडु मरुत् पथः ऽम्बरं खं विष्णुपदं वियन्त् नभः

सान्त्वं सु मधुरम् ग्राम्यम् अश्लीलम् म्लिष्टम् अस्फुटम्

वेश्याचार्यः पीठमर्दः सूत्रधारः तु सूचकः

संगीतं प्रेक्षण अर्थे अस्मिन् शास्त्र उक्ते नाट्यधर्मिका

मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानाम् एकसप्ततिः

सागर कोटि कोटीनाम् विंशत्या स समाप्यते

टीका निरन्तर व्याख्या पञ्जिका पदभञ्जिका

परिधिः परिवेषः च सूरसूतः तु काश्यपिः

तस्याः सिंहो मनस्तात्नः सख्यौ तु विजया जया

स्वरभेदः तु कल्ल त्वम् स्वरे कम्पः तु वेपथुः
जिघ्रेत् चोरक तर्कारी वचैः अजाजि उपकुञ्चिकाः

पित्त रक्त उत्थयोः पेयं सर्पिर् मधुरकैः शृतम्

साधितं तैलम् आज्यं वा नस्यं क्षव पुट _

निकुम्भ कुम्भ सिन्धूत्थ मनोह्वा आल कणा अग्निकैः

कटु तीक्ष्णैः घृतैर् नस्यैः कवडैः सर्वजं जयेत्

पिबेद् वात प्रतिश्याये सर्पिर् वात घ्न साधितम्

कफ जे लङ्घनं लेपः शिरसो गौरसर्षपैः
संनिपात ज्वरस्य ऊर्ध्वम् त्रयोदशविधस्य हि

शिरसो लोठनं तृष्णा निद्रानाशो हृदि व्यथा

हीन पित्ते वात मध्ये लिङ्गं श्लेष्म अधिके विदुः

निष्प्रत्यनीकः कुरुते तस्मात् ज्ञेयः सु दुःसहः

तत्र तर्पणम् एव अग्रे प्रयोज्यं लाज सक्तुभिः

ज्वर घ्नाः ज्वर सात्म्य त्वात् तस्मात् पेयाभिः आदितस्

गौरवे शिरसः शूले विबद्धेषु इन्द्रियेषु च

विबद्ध वर्चाः स यवाम् पिप्पली आमलकैः शृताम्

यूषैः अम्लैः अनम्लैः वा जाङ्गलैः वा रसैः हितैः

स शीघ्रं शीघ्रकारि त्वात् प्रशमं याति हन्ति वा

भवन्ति च अत्र

त्रिफलां त्रायमाणां च मृद्वीकां कटुरोहिणीम्

सान्त्वयेयुः परैः कामैः मणि मौक्तिक भूषणाः

स्व स्थानात् प्रच्युते च अग्नौ प्रायशस् तरुणे ज्वरे

तन्द्रा मोहः प्रलापः च कासः श्वासो अरुचिः भ्रमः

स्वेदनाय द्रव उष्ण त्वात् द्रव त्वात् तृष् प्रशान्तये

चितः शीते कफः च एवम् वसन्ते समुदीर्यते

व्यासतो विधि भेदात् च पृथक् भिन्नस्य च आकृतिम्

रस स्थिते बहिस् तापः स अङ्गमर्दः विजृम्भणम्

शारीरो जायते पूर्वं देहे मनसि मानसः

प्रयोक्तव्या मतिमता दोष आदीन् प्रविभज्य ते

शिरस् रुज् पर्वणां भेदो दाहो रोम्णां प्रहर्षणम्

ज्वरः प्राप्नोति वात आद्यैः देहः यावत् न दूष्यति

कृश त्वम् न अति गात्राणाम् प्रततं कण्ठ कूजनम्

आनुवासनिकं स्नेहम् एतम् विद्यात् ज्वर अपहम्

अस्थि मज्ज गतः कृच्छ्रः शुक्र स्थः न एव सिध्यति

ज्वरे पुराणे संक्षीणे कफ पित्ते दृढ अग्नये

मधु आरनाल क्षीर दधि घृत सलिल सेक अवगाहाः च सद्यो दाह ज्वरम् अपनयन्ति शीत स्पर्श त्वात्

भिन्नः कारण भेदेन पुनर् अष्टविधः ज्वरः

स अन्नम् मद्यं प्रभूतं वा पीत्वा स्वप्यात् ज्वर आगमे

वर्षासु अम्ल विपाकाभिः अद्भिर् ओषधिभिस् तथा

शिरस् ग्रहः प्रतिश्यायः कासः स्वेद अप्रवर्तनम्

स प्रत्यनीकः जनयति एक कालम् अहर् निशि

द्राक्षा आमलक बिल्वानि त्रायमाणा निदिग्धिका

ऋचः पशुपतेः याः च शैव्य आहतयः च याः

कफ हीने पित्त मध्ये लिङ्गं वात अधिके मतम्

आहारान् दोष पक्ति अर्थम् प्रायशः परिवर्जयेत्

ताः च भेषज संयोगात् लघु त्वात् च अग्नि दीपनाः

आश्वासेन इष्ट लाभेन वायोः प्रशमनेन च

ज्वरान् उपचरेत् धीमान् कफ पित्त अनिल उद्भवान्

तनुना मुद्ग यूषेण जाङ्गलानां रसेन वा

लङ्घनेन अनिल बलम् ज्वरे यदि अधिकम् भवेत्

काल प्रकृतिम् उद्दिश्य निर्दिष्टः प्राकृतो ज्वरः

घृतं पयः च तत् सिद्धं सर्पिः ज्वर हरम् परम्

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यन्ते कषाया ज्वर नाशनाः

यथास्व औषध सिद्धाभिः मण्ड पूर्वाभिः आदितस्

बालं क्रोध अग्नि संतप्तम् असृजत् सत्त्र नाशनम्

यः कषाय कषायः स्यात् स वर्ज्यः तरुण ज्वरे

प्रदेहैः कफ पित्त घ्नैः नावनैः कवलग्रहैः

यावत् ज्वर मृदूभावात् षष् अहम् वा विचक्षणः

पाक्यं शीतकषायं वा मुस्ता पर्पटकम् पिबेत्

पिबेत् ज्वरी ज्वर हराम् क्षुद्वान् अल्प अग्निः आदितस्

शीतानि च अन्न पानानि शीतानि उपवनानि च

ज्वरात् विमुच्यते शीघ्रं साधूनां दर्शनेन च

वमितं लङ्घितं काले _ उपाचरेत्

जङ्घाभ्यां श्लैष्मिकः पूर्वं शिरस्तो अनिल सम्भवः

योगवाहः परं वायुः संयोगात् उभय अर्थ कृत्

चतुर्थकं च कुरुते प्रत्यनीक बल क्षयात्

जीवन्तीं मधुकं मेदां पिप्पलीं मदनं वचाम्

लङ्घनेन क्षयं नीते दोषे संधुक्षिते ऽनले

हेमन्ते सूर्य संतप्तः स वसन्ते प्रकुप्यति

अहर् रात्रे सततको द्वौ कालौ अनुवर्तते

पित्त श्लेष्म हरः तु एष कषायो हि आनुलोमिकः

तत्र आदौ सर्पिषः पानं कफ पित्त उत्तरः न चेत्

मदनैः च शृतः स्नेहो ज्वर घ्नम् अनुवासनम्

ज्वरं संजनयति आशु तस्य च अनुबलः कफः

यथाक्रमं यथाप्रश्नम् उक्तम् ज्वरचिकित्सितम्

ऋद्धिं रास्नां बलां विश्वं शतपुष्पां शतावरीम्

हीन वाते पित्त मध्ये लिङ्गं श्लेष्म अधिके मतम्

परिपक्वेषु दोषेषु प्रयुक्तः शीघ्रम् आवहेत्

कलिङ्गकाः तामलकी सारिवा अतिविषा स्थिरा
जप होम प्रदानेन वेदानां श्रवणेन च

जीर्णज्वरे रुचि करम् कुर्यात् मूर्धविरेचनम्

नेत्र अञ्जनम् तैल पिष्टम् शस्यते विषमज्वरे

मुच्यते ज्वरितः पीत्वा पञ्चमूल शृतम् पयः

सुरा स मण्डा पान अर्थे भक्ष्य अर्थे चरणायुधः

त्रिवृतां त्रायमाणां वा पयसा ज्वरितः पिबेत्

हर्षणैः च शमं यान्ति काम शोक भय ज्वराः

अक्षीण बल मांस अग्नेः शमयेत् तम् विरेचनैः

प्रियाः प्रदक्षिण आचाराः प्रमदाः चन्दन उक्षिताः

तत् अग्निवेशस्य वचो निशम्य गुरुः अब्रवीत्

मृद्वीका पिप्पली मूल चव्य आमलक नागरैः

वमनं पाचनं रूक्षम् अन्न पानम् विलङ्घनम्

स्तुवन् नाम सहस्रेण ज्वरान् सर्वान् अपोहति

कोष्ठे विबद्धे स _ पिबेत् पेयां शृतां ज्वरी
दितिर् उवाच

यैर् वस्त्र माल्य आभरण अनुलेपनैः श्व भोजनम् स्वात्मतया उपलालितम्

गास्यन्ति यद् यशः शुद्धं भगवत् यशसा समम्

प्रत्याह अनुनयन् वाचा प्रवृद्ध अनङ्ग कश्मलाम्

मैत्रेय उवाच

वधं भगवता साक्षात् सुनाभ उदार बाहुना

यया उत्तानपदः पुत्रो मुनिना गीतया अर्भकः

भस्म अवगुण्ठ अमल रुक्म देहः देवस् त्रिभिः पश्यति देवरस् ते

दितिस् तु व्रीडिता तेन कर्म अवद्येन भारत

पौत्रस् तव श्री ललना ललामम् द्रष्टा स्फुरत् कुण्डल मण्डित आननम्

स वै महाभागवतो महात्मा महा अनुभावः महतां महिष्ठः

ध्यायञ् जजाप विरजं ब्रह्म ज्योतिः सनातनम्

कं वृणीत वरं वत्सा इत्य् अपृच्छत नः पृथक्

निर्वैर आदिभिः आत्मानं यच्छीलम् अनुवर्तितुम्

योगैर् हेम् इव दुर्वर्णं भावयिष्यन्ति साधवः
सु द्युम्नः द्युम्नं यजमानाय धेहि

यद् वो देवास आगुरि यज्ञियासो हवामहे

नक्षत्राणां मा अतीकाशात् पाहि

आ वो देवास ईमहे वामं प्रयत्य् अध्वरे
विधि प्रयुक्त सत्कारैः स्वयं मार्गस्य दर्शकः

मातरं कल्पयन्त्य् एनाम् ईशो हि जगतः पिता

गाम् कथं नागो मृणाल मृदुभिः फणैः

अथ विश्वस्य संहर्ता भागः कतम एष ते

ऋषीञ् ज्योतिस् मयान् सप्त सस्मार स्मरशासनः

तां प्रणाम आदर स्रस्त जाम्बूनद वतंसकाम्

तोय अन्तर् रेजे मुनि परम्परा

स्वर्ग अभिसंधि सु कृतम् वञ्चनाम् इव मेनिरे

ईप्सित अर्थ क्रिया उदारम् ते ऽभिनन्द्य गिरेर् वचः

त्वद् संभावितम् आत्मानं बहु मन्यामहे वयम्

सत्यम् अर्काच् च सोमाच् च परम् अध्यास्महे पदम्

पूर्व अपराध भीतस्य कामस्य उच्छ्वासितम् मनः

अलकाम् अतिवाह्य इव वसतिं वसु संपदाम्

अपि व्याप्त दिश् अन्तानि न अङ्गानि प्रभवन्ति मे

अन्तर्गतम् अपास्तं मे रजसो ऽपि परं तमः

तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस्ताच् च व्यापको महिमा हरेः

अनावृत्ति भयम् यस्य पदम् आहुर् मनीषिणः

इत्य् ऊचिवांस् तम् एव अर्थम् दरीमुख विसर्पिणा

महाकोशी प्रपाते ऽस्मिन् संगमः पुनर् एव नः

अथ ते मुनयो दिव्याः प्रेक्ष्य हैमवतं पुरम्

अथ अङ्गिरसम् उदाहरण वस्तुभिः
प्रथमे रात्रि भागे गूढ पुरुषान् पश्येत्

त्रि पौरुषा पौरुषी चतुर् अङ्गुला नष्ट छायः मध्याह्न इति चत्वारः पूर्वे दिवसस्य अष्ट भागाः

अष्टमे सेनापति सखः विक्रमं चिन्तयेत्

कृच्छ्र साध्यम् अतिक्रान्तम् असाध्यं वा अपि जायते
तस्मात् वदस्व सूतैः अद्य ध्यान यज्ञम् अशेषतः

वैमानिकानाम् अपि एवम् दुःखं कल्प अधिकारिणाम्

हृदयं तत् विजानीयात् विश्वस्य आयतनम् महत्

अतः प्रतिष्ठितं सर्वं त्वया देव वृषध्वज

ज्ञान अभ्यास रतः नित्यं ज्ञान तत्त्व अर्थ विद् स्वयम्

वैरम्भश् च तथा मुख्यो हि अन्तर्यामः प्रभञ्जनः

उपास्यमानो वेदैश् च शास्त्रैः नानाविधैः अपि

शास्त्रम् इति उच्यते भागं श्रुतेः कर्मसु तत् द्विजाः

चतुःषष्टिविधं च एव दुःखम् एव विवेकिनः

काल आत्मा सोम एव इह विज्ञान मयः उच्यते

अति उग्रम् कालकूट आख्यम् संहृतं भगवन्त् त्वया

आप्यं द्रवम् इति प्रोक्तं वर्ण आख्यः वह्निः उच्यते

स याति ब्रह्म सायुज्यम् न अत्र कार्या विचारणा

सर्व द्वंद्व सहः धीरः सर्व भूत हिते रतः

एवं यतिः ध्यान परः महात्मा संसार भीतः न लभेत निद्राम्

चतुर्विंशत् प्रकारेण संस्थितं च अपि सुव्रताः

मन्तव्यं च एव बोद्धव्यम् अहंकर्तव्यम् एव च

अन्यथा वा अपि शुश्रूषां कृत्वा कृत्रिम वर्जितः

स्वर्ग लोकम् अनुप्राप्य भुक्त्वा भोगान् अनुक्रमात्

कर्तव्यं न अस्ति विप्र इन्द्राः अस्ति चेद् तत्त्व विद् न च

स्व आत्मना रक्षितं च अद्यात् अन्न भूतम् न कुत्रचित्

एष सर्व अधिपः देवः तु अन्तर्यामी महा द्युतिः

नेत्रे च दक्षिणे वामे सोमं हृदि विभुं द्विजाः

नाड्यां प्राणे च विज्ञाने तु आनन्दे च यथाक्रमम्

सकलः त्रिविधः जीवो ज्ञान हीनः तु अविद्यया

दुःखम् एव न संदेहो न जानन्ति हि अपण्डिताः

भस्म शायी भवेत् नित्यम् व्रते पाशुपते बुधः

अ मानी बुद्धिमान् शान्तः त्यक्त स्पर्धः द्विजोत्तमाः

तेन एव अधिष्ठितम् तस्मात् एतत् सर्वम् द्विजोत्तमाः

संसार कालकूट आख्यात् मुच्यते मुनि पुंगवाः

तथा अष्टचत्वारिंशती च षट्पञ्चाशत् प्रकारात्

दुःखम् एव न संदेहो योगिनां ब्रह्म वादिनाम्

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन संहरेत सु दारुणम्

महान्तं तद् बृहन्तं च तत् अजम् चित् मयम् द्विजाः

वर्तमानानि दुःखानि भविष्याणि यथातथम्
विषं त आमनं सुरे विषं त्वं हस्त आहिता विषं प्रतिहिता भव

पृदाकूर् अस्तु नग्नहुर् वृकस्य हृदि सं स्रव

तान् वीरुधो वि स्रव उ बलेन उद् पातय मादय योधनायै

छिन्न हस्तः चरति ग्रामे अन्तर् वैरहत्यानि बहुधा पणायन्

विष पावानः रुधिराश् चरन्ति पातारो मर्तास् तवसे सुर इमे
यद् उ च इदम् किं च पाङ्क्तं तत् सृष्ट्वा व्याज्वलयत्

ये ह वा एनं पञ्चभिः प्राणैः समीर्य उत्थापयन् ता उ एव एताः पञ्च देवता उक्थे शस्यन्ते
तस्मात् वंशात् परिभ्रष्टः वसोः चेदि पतेः पुनः

वीरसेन सुतः च अन्यः यः च इक्ष्वाकु कुल उद्भवः

अश्वमेध सहस्रस्य फलं प्राप्य प्रयत्नतः

गाणपत्यं दृढं प्राप्तः सर्व देव नमस्कृतः

इन्द्रेतिर् नाम विख्यातो यो ऽसौ मुनिः उदार धीः

सूत उवाच

कृत उपकारः तेन एव पुरुणा द्विजसत्तमाः

दिष्ट पुत्रः तु नाभागः तस्मात् अपि भलन्दनः

धृष्टश् च धृष्टकेतुश् च यमबालश् च वीर्यवान्

हरितो रोहितस्य अथ धुन्धुः हारितः उच्यते

नलौ द्वौ एव विख्यातौ पुराणेषु दृढ व्रतौ

गन्धर्व लोक विदिताः भव भक्ताः महा बलाः

हरिश्चन्द्रस्य च सुतो रोहितो नाम वीर्यवान्

ऋतुपर्णस्य पुत्रः अभूत् सार्वभौमः प्रजेश्वरः

आयुर् मायुर् अमायुश् च विश्वायुः च एव वीर्यवान्

दिवं गता महात्मानः केचिद् मुक्त आत्म योगिनः

एका षष्टि सहस्राणि सुतम् एकम् परा तथा

इति उक्तः स विचक्राम नगरात् वचनात् पितुः

नरिष्यन्तस्य पुत्रः अभूत् जित आत्मा तु महा बली

राजा दशरथः तस्मात् श्रीमान् इक्ष्वाकु वंश कृत्

स शरीरम् तदा तं वै दिवम् आरोपयत् विभुः
यत् नु अहम् राज्ञः कनकवर्णस्य निवेशनात् पिण्डपातम् अपहृत्य परिभुञ्जीय

अलं मे ईदृशैः सत्त्वैर् अधार्मिकैर् अधर्म राग रक्तैः मिथ्यादृष्टकैर् विषम लोभ अभिभूतैः अ मातृ ज्ञैः अ श्रामण्यैः अ ब्राह्मण्यैः अ कुले ज्येष्ठ अपचायकैः

तेन खलु समयेन राजा कनकवर्ण उपरि प्रासाद तल गतः ऽभूत् पञ्च मात्रैः अमात्य सहस्रैः परिवृतः

एकं कोष्ठागारं कारयित्वा सर्व जाम्बुद्वीपकानाम् मनुष्याणां समं भक्तं प्रत्यर्पयेयम् इति

सु अर्थम् सु व्यञ्जनम् केवलं परिपूर्णं परिशुद्धं पर्यवदातं ब्रह्मचर्यं संप्रकाशयति

अथ भगवान् प्रत्येकबुद्धः तत् एव ऋद्ध्या विहायसम् अभ्युद्गम्य दृश्यता कायेन शकुनिः इव ऋद्ध्या येन कनकावती राजधानी तेन उपसंक्रान्तः

त एवम् आहुः यदा देवस्य श्री सौभाग्य सम्पद् आसीत् तदा वयं देवेन सार्धं क्रीडता रमता कथं पुनर् वयम् इदानीम् देवं पश्चिमे काले पश्चिमे समये परित्यक्ष्याम इति

धर्मता पुनर् भगवताम् प्रत्येकबुद्धानां कायिकी धर्म देशना न वाचिकी

न च एषाम् उत्पन्नम् मात्सर्यं चित्तं पर्यादाय तिष्ठेत्

अथ राज्ञः कनकवर्णस्य मुहूर्तं शोचित्वा एतत् अभवत् य इमे आढ्या महाधना महा भोगाः ते शक्ष्यन्ति यापयितुम्

अथ कनकवर्णो राजा गणक महामात्र अमात्य दौवारिक पारिषद्यान् आमन्त्रयते गच्छत यूयं ग्रामण्यः सर्व जम्बुद्वीपात् अन्नाद्यम् संहृत्य गणयत गणयित्वा मापयत मापयित्वा सर्व ग्राम नगर निगम कर्वट राजधानीषु एकम् कोष्ठागारं स्थापयत
भवन्ति ह अस्य पशवः पशुमान् भवति य एतद् एवं विद्वान् पशुषु पञ्चविधं साम् उपास्ते
अ हैतुकी अ प्रतिहता यया आत्मा सुप्रसीदति

तदा रजस् तमस् भावाः काम लोभ आदयः च ये

हृदि अन्तःस्थः ह्य् अभद्राणि विधुनोति सुहृद् सताम्

यद् युक्ताः कर्म ग्रन्थि निबन्धनम्

तत् श्रद्दधानाः मुनयो ज्ञान वैराग्य युक्तया
निस्तनूरुह वराङ्ग सम्भेदे योषाया अनुप्राशनस्य अति आवश्यक त्वात्

तत्र अपि अनन्यज मखेषु एव न इतरत्र विधानम्
समासे इति वर्तमाने पुनः समास ग्रहणम् तृतीया समास अर्थ वाक्ये ऽपि प्रतिषेधो यथा स्यात्

तृतीया समासे सर्व आदीनि सर्वनाम सञ्ज्ञानि न भवन्ति
आत्मना कुत्सस्य अपिबत् महिम्ना लुशस्य

स कुत्सस्य हवम् आगच्छत्

उभा उ ह त्वाव तस्य ताव् आत्मानौ यद् आत्मा च महिमा च

आत्मानम् अन्यतर उदजयन् महिमानम् अन्यतरः