tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
लवण कटु तिक्त कषायाणि च इन्द्रिय उपशयानि तथा अपराणि अनुक्तानि अपि द्रव्याणि यथा योग विहितानि शिरोविरेचन अर्थम् उपदिश्यन्ते इति

तस्य औष्ण्यात् पित्तला भवन्ति उष्ण असहाः उष्ण मुखाः सुकुमार अवदात गात्राः क्षुध् पिपासावन्तः क्षिप्र वली पलित खालित्य दोषाः प्रायो मृदु अल्प कपिल श्मश्रु लोम केशाः च तैक्ष्ण्यात् तीक्ष्ण पराक्रमाः तीक्ष्ण अग्नयः प्रभूत अशन पानाः क्लेश असहिष्णवः दन्दशूकाः द्रव त्वात् शिथिल मृदु संधि मांसाः प्रभूत सृष्ट स्वेद मूत्र पुरीषाः च विस्र त्वात् प्रभूत पूति कक्ष आस्य शिरस् शरीर गन्धाः कटु अम्ल त्वात् अल्प शुक्र व्यवाय अपत्याः त एवंगुण योगात् पित्तला मध्य बलाः मध्य आयुषः मध्य ज्ञान विज्ञान वित्त उपकरणवन्तः च भवन्ति

हुत्वा च प्रदक्षिणम् अग्निम् अनुपरिक्रामेत्

यस्य हि व्याधेः दोष दूष्य प्रकृति देश काल बल साम्यम् भवति महत् च हेतु लिङ्ग बलम् स व्याधिः बलवान् भवति तद् विपर्ययात् च अल्प बलः मध्य बलः तु दोष दूष्य आदीनाम् अन्यतम सामान्यात् हेतु लिङ्ग मध्य बल त्वात् च उपलभ्यते

तत्र श्लोकौ

आस्थापनम् अभिप्रेत्य तान् विद्यात् सार्वयौगिकान्

अथ छलं छलं नाम परिशठम् अर्थ आभासम् अनर्थकम् वाच् वस्तु मात्रम् एव

सा सार ता सुख सौभाग्य ऐश्वर्य उपभोग बुद्धि विद्या आरोग्य प्रहर्षणानि आयुष्य त्वम् च आचष्टे

देशः तु अधिष्ठानम्

द्विविधा तु खलु परीक्षा ज्ञानवतां प्रत्यक्षम् अनुमानं च

इति कारण आदीनि दश दशसु भिषज् आदिषु संसार्य संदर्शितानि तथा एव आनुपूर्वया एतत् दशविधम् परीक्ष्यम् उक्तम् च

यानि तु खलु वमन आदिषु भेषज द्रव्याणि उपयोगम् गच्छन्ति तानि अनुव्याख्यास्यामः

सौम्याः सौम्य प्रेक्षिणः क्षीर पूर्ण लोचनाः इव प्रहर्ष बहुलाः स्निग्ध वृत्त सार सम संहत शिखर दशनाः प्रसन्न स्निग्ध वर्ण स्वराः भ्राजिष्णवो महा स्फिचः च शुक्र साराः

तत्र विकारं हेतु दोष दूष्य प्रकृति देश काल बल विशेषैः लिङ्गात् च परीक्षेत न हि अन्तरेण हेतु आदीनाम् बल विशेषम् व्याधि बल विशेष उपलब्धिः

अथ शब्दः शब्दो नाम वर्ण समाम्नायः स चतुर्विधः दृष्ट अर्थः च अदृष्ट अर्थः च सत्यः च अनृतः च इति

अथ अर्थान्तरम् अर्थान्तरम् नाम एकस्मिन् वक्तव्ये ऽपरं यत् आह

बहुविध शुभ शब्द संधि युक्तम् बहुविध वाद निषूदनम् परेषाम्

तत्र न्यूनं प्रतिज्ञा हेतु उदाहरण उपनय निगमनानाम् अन्यतमेन अपि न्यूनं न्यूनं भवति यत् वा बहु उपदिष्ट हेतुकम् एकेन हेतुना साध्यते तत् च न्यूनम्

संशयसमो नाम अहेतुः यः एव संशय हेतुः स एव संशय छेद हेतुः यथा अयम् आयुर्वेद एक देशम् आह किम् नु अयम् चिकित्सकः स्यात् न वा इति संशये परो ब्रूयाद् यस्माद् अयम् आयुर्वेद एक देशम् आह तस्मात् चिकित्सकः अयम् इति न च संशय छेद हेतुम् विशेषयति एष च अहेतुः न हि य एव संशय हेतुः स एव संशय छेद हेतुः भवति

यथोपदेशं च कुर्वन् अध्याप्यः अतो ऽन्यथा तु अनध्याप्यः

यथा अग्निः उष्णः द्रवम् उदकम् स्थिरा पृथिवी आदित्यः प्रकाशक इति यथा आदित्यः प्रकाशकः तथा सांख्य ज्ञानम् प्रकाशकम् इति

सत्यो नाम यथार्थ भूतः सन्ति आयुर्वेद उपदेशाः सन्ति सिद्धि उपायाः साध्यानां व्याधीनां सन्ति आरम्भ फलानि इति

अतः परम् अनुवासन द्रव्याणि अनुव्याख्यास्यामः

स च सर्व धातु साम्यम् चिकीर्षन् आत्मानम् एव आदितस् परीक्षेत गुणिषु गुणतः कार्य अभिनिर्वृत्तिम् पश्यन् किंचिद् अहम् अस्य कार्यस्य अभिनिर्वर्तने समर्थो न वा इति तत्र इमे भिषज् गुणाः यैः उपपन्नः भिषज् धातु साम्य अभिनिर्वर्तने समर्थो भवति तद् यथा पर्यवदात श्रुत ता परिदृष्ट कर्म ता दाक्ष्यं शौचं जित हस्त ता उपकरणवत् ता सर्व इन्द्रिय उपपन्न ता प्रकृति ज्ञ ता प्रतिपत्ति ज्ञ ता च इति

वातः तु रूक्ष लघु चल बहु शीघ्र शीत परुष विशदः
कारणं भिषज् इति उक्तम् अग्रे तस्य परीक्षा भिषज् नाम यो भिषज्यति यः सूत्र अर्थ प्रयोग कुशलः यस्य च आयुः सर्वथा विदितं यथावत्

अतो विपरीताः तु असाराः

तत्र संवत्सरो द्विधा त्रिधा षोढा द्वादशधा भूयस् च अपि अतस् प्रविभज्यते तद् तद् कार्यम् अभिसमीक्ष्य

विगृह्य कथयेद् युक्त्या युक्तं च न निवारयेत्

सामान्यतो व्याहृतेषु अर्थेषु वा विशेष ग्रहण अर्थम् यत् वाक्यम् तत् अपि अनुयोज्यम् यथा संशोधन साध्यः ऽयं व्याधिः इति उक्ते किं वमन साध्यः ऽयं किंवा विरेचन साध्यः इति अनुयुज्यते

तत्र सु संहत शरीराः पुरुषा बलवन्तः विपर्ययेण अल्प बलाः मध्य त्वात् संहननस्य मध्य बलाः भवन्ति

सर्वं च हेतुमत् ब्रूयात्

तत्र दैव व्यपाश्रयम् मन्त्र औषधि मणि मङ्गल बलि उपहार होम नियम प्रायश्चित्त उपवास स्वस्त्ययन प्रणिपात गमन आदि युक्ति व्यपाश्रयम् संशोधन उपशमने चेष्टाः च दृष्ट फलाः

स तथा कुर्यात्

औषध परिज्ञान हेतोः तु कल्पेषु भूमि परीक्षा वक्ष्यते

सा सार ता वित्त ऐश्वर्य सुख उपभोग प्रदानानि आर्जवम् सुकुमार उपचार ताम् च आचष्टे

ज्ञात्वा हि कारण करण कार्य योनि कार्य कार्य फल अनुबन्ध देश काल प्रवृत्ति उपायान् सम्यक् अभिनिर्वर्तमानः कार्य अभिनिर्वृत्तौ इष्ट फल अनुबन्धम् कार्यम् अभिनिर्वर्तयति अनतिमहता यत्नेन कर्ता

तस्य रौक्ष्यात् वातलाः रूक्ष अपचित अल्प शरीराः प्रतत रूक्ष क्षाम सन्न सक्त जर्जर स्वराः जागरूकाः च भवन्ति लघु त्वात् लघु चपल गति चेष्टा आहार व्याहाराः चल त्वात् अनवस्थित संधि अक्षि भ्रू हनु ओष्ठ जिह्वा शिरस् स्कन्ध पाणि पादाः बहु त्वात् बहु प्रलाप कण्डरा सिरा प्रतानाः शीघ्र त्वात् शीघ्र समारम्भ क्षोभ विकाराः शीघ्र त्रास राग विरागाः श्रुत ग्राहिनः अल्प स्मृतयः च शैत्यात् शीत असहिष्णवः प्रतत शीतक उद्वेपक स्तम्भाः पारुष्यात् परुष केश श्मश्रु रोम नख दशन वदन पाणि पादाः वैशद्यात् स्फुटित अङ्ग अवयवाः सतत संधि शब्द गामिनः च भवन्ति त एवं गुण योगात् वातलाः प्रायेण अल्प बलाः च अल्प आयुषः च अल्प अपत्याः च अल्प साधनाः च अल्प धनाः च भवन्ति

कार्य फलम् पुनर् तत् यद् प्रयोजना कार्य अभिनिर्वृत्तिः इष्यते
स ब्राह्मणः संलक्षयति किं तावत् राजानम् स्तुनोमि आहोस्वित् हस्ति नागम् इति

गच्छ अस्य राज्ञः कच्चित् अनुकूलम् भाषितं कृत्वा कदाचित् किंचित् शीत त्राणम् संपद्यत इति

आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

वाराणस्याम् अन्यतमः ब्राह्मणः कविः
धाराकदम्बैः कुटजैः कदम्बैर् गिरिकुटजैः

संपश्यन् परमाम् प्रीतिम् अवाप वसुधा अधिपः

विविधैः च एव नीवारैः मुनि भोज्यैः नर अधिपैः

शोभाञ्जनैर् अञ्जनैः च

तत्र अस्ति च अपरम् शृङ्गं यत्र तोय घनाः घनाः

जातीफलैः पूगफलैः कट्फल एला आवलि फलैः

क्रव्यादाः प्राणिनः तत्र सर्वे क्षीर फल अशनाः

कट्फलैः बदरैः नीपैः दीपैः इव महा उज्ज्वलैः

हिंसन्ति हि न च अन्योन्यम् हिंसकाः तु परस्परम्

तथा कादम्बकान् हंसान् कोयष्टीन् खञ्जरीटकान्
अ युपिता योनिः अदित्याः

सहस्र वल्शाः वि वयम् रुहेम
एरण्ड तार्क्ष्य घन नीप कदम्ब भार्गी कम्पिल्ल वेल्ल फलिनी सुर वारुणीभिः

दार्वी खदिर निम्बानाम् त्वच् क्वाथः कुष्ठ सूदनः

दद्रूः स कण्डूः किटिभानि पामा विचर्चिका च इति तथा न सन्ति

वायसजङ्घा मूलम् वमनी पत्त्राणि मूलकाद् बीजम्

कण्डू पाण्डु आमयान् गण्डान् दुष्ट नाडी व्रण अपचीः

विस्फोट विद्रधि गुल्म शोफ उन्माद मदान् अपि

त्रिफला त्रिकटु द्वि कण्टकारी कटुका कुम्भ निकुम्भ राजवृक्षैः

सिद्धा मधु घृत युक्ताः कुष्ठ घ्नाः भक्षयेद् अभयाः

वर्ध्म भगंदर पिटिका कण्डू कोठ अपचीः हन्ति

वटका गुड अंश क्ﾱप्ताः समस्त कुष्ठानि नाशयन्ति अभ्यस्ताः

घृष्टानि शुष्क गोमय फेनक शस्त्रैः प्रदेह्यानि

त्रिकटु उत्तमा तिल अरुष्कर आज्य माक्षिक सितोपला विहिता

लाक्षा रसाञ्जन एलाः पुनर्नवा च इति कुष्ठिनां लेपाः

विडङ्ग सार आमलक अभयानाम् पल त्रयम् त्रीणि पलानि कुम्भात्

गुग्गुलु मरिच विडङ्गैः सर्षप कासीस सर्जरस मुस्तेभिः

स्तब्धानि सुप्त सुप्तानि अ स्वेदन कण्डुलानि कुष्ठानि
अथ एक अग्नौ यत्र पुरोडाशा उक्ता स्थालीपाकांस् तत्र कुर्यात्

छन्दोभ्यः स्वाहा

तृतीयसवनं चेद् अभ्यस्तम् इयात् वरुणो मा आदित्यैः सूर्यो मा द्यावापृथिवीभ्यां प्रतीच्या दिशः पातु इति जुहुयात्

ब्रह्मणे स्वाहा
अवसीदति च नः पतिः

प्रालपं च सत्यम् इदम् राज अवमानिनम् दैवो दण्ड एव स्पृशति इति

आदाय च एनम् तीव्र स्नेहात् मम पित्रोः संनिधिम् अनैषम्

न मे अनया अस्ति चिन्तया फलम्

न च अद्य अपि स्मरति राजा

अहं च भीतो नाम अवप्लुत्य तत्र एव जनाद् अनुलीनः क्रुद्ध व्याल दष्टस्य तातस्य विहित जीव रक्षः विष क्षणात् अस्तम्भयम्

तथा स्थिताः च वयम् अङ्ग राजः सिंहवर्मा देव पादानाम् भक्तिमान् कृत कर्मा च इति अमित्र अभियुक्तम् एनम् अभ्यसराम

मृत जातः इति सो ऽपविद्धो रहस्य निर्भेद भयात् परिजनेन क्रीडा शैले

अथवा एष निरपराध एव ते जनयिता

युक्तम् अस्य प्रत्यानयनम् अन्त काननात्

सो अति भीतः माम् अभिप्रणम्य आह अहम् एव मूढो ऽपराद्धः यः ते दुहितृ संसर्ग अनुग्राहिनः ग्रह ग्रस्तः इव उत्क्रान्त सीमा भवत् अधीनम् इति अवादीत्

सा त्व् अवादीत् भद्रे स्मरसि किम् अद्य अपि आयथातथ्येन किंचिन् मया उक्त पूर्वम्

अस्मिन् एव अवकाशे पूर्णभद्र मुखात् च राज्ञः शय्या स्थानम् अवगम्य तदा एव स्व उदवसित भित्ति कोणात् आरभ्य उरगास्येण सुरङ्गाम् अकार्षम्

अनैषीत् च मे पिता देवस्य अलकेश्वरस्य आस्थानीम्

तत्र काचिद् इन्दु कला इव स्व लावण्येन रसातल अन्धकारम् विग्रहिनी इव देवी विश्वंभरा हर गृहिणी इव असुर विजयाय अवतीर्णा पातालम् आगता गृहिणी इव भगवतः कुसुमधन्वनः गत लक्ष्मी इव अनेक दुर्नृप दर्शन परिहाराय मही विवरम् प्रविष्टा निष्टप्त कनक पुत्रिका इव अवदात कान्तिः कन्यका चन्दन लता इव मलय मारुतेन मद् दर्शनेन उदकम्पत
हेम्नि विशेषः
चलत् प्रस्रवणैः पार्श्वैर् मेघ ओघैः एक ताम् गतैः

विवृद्धिं निम्नगा याताः प्लवगाः संप्लवं गताः

मिथ्याप्रतिज्ञो जलदान् वारयामास वै विभुः

कृतं गिरि गृहम् गोपा निवात शरणम् गवाम्

ते अन्योन्य वपुषा बद्धा नाग यूथ अयुत उपमाः

निवृत्ते सप्त रात्रे तु तिष्ये स्कन्ने शतक्रतौ

निवेश्य तं करे शैलं तुलयित्वा च स स्मितम्

उत्पत्य उत्पत्य गगनात् पुनः पेतुर् अवाच् मुखाः

न मेघानां प्रवृष्टानां न शैलस्य अश्म वर्षिणः

निवातेषु च देशेषु निवसन्तु यथासुखम्

आर्तिं जग्मुः खग गणाः वर्षेण च भयेन च

एवम् आज्ञापयामास स सर्वाञ् जलदान् प्रभुः
वक्त्रं भ्रुवा कुटिलया स्फुट निर्गमाभ्याम् रक्त ईक्षणेन च मनाग् रभसं दधानौ

यत् संकुलं हरि पद आनति मात्र दृष्टैः वैडूर्य मारकत हेम मयैः विमानैः

ये ऽभ्यर्थिताम् अपि च नो नृ गतिम् प्रपन्ना ज्ञानं च तत्त्व विषयम् सह धर्मम् यत्र

पुंसां गतिं मृगयताम् इह योग मार्गैः ध्यान आस्पदम् बहु मतम् नयन अभिरामम्
आपो ह मह्यं तद् देवीर् ददन् हृद् द्योत भेषजम्
अपगृह्य पुनः कदा चन इति

उपांशुसवनेन मिश्रयति विवस्वन्न् आदित्य इति
तव गृहे याजयानि इति

सो ऽमुम् एव आप्यायमानम् अन्वाप्यायते

संवती संयाज्ये

स रोहिण्याम् एव अवसत्
ओकस ओकस एव द्विषन्तं भ्रातृव्यं नुदते य एवं वेद

ओकोनिधनेन वै वैतहव्येन देवा असुरान् ओकस ओकसो ऽनुदन्त

एतं वै स कामम् अकामयत

यद् उ वीतहव्य आश्रायसो ऽपश्यत् तस्माद् ओकोनिधनं वैतहव्यम् इत्य् आख्यायते
तेषां शत सहस्रम् तु शिष्याणां ध्यान योगिनाम्

परिवर्ते त्रयोविंशे तृणबिन्दुः यदा मुनिः

तदा अपि अहम् भविष्यामि गुहावासी इति नामतः

तस्मात् भविष्यते पुण्यं देवदारु वनम् शुभम्

तत्र अपि मम ते पुत्रा योग ज्ञाः ब्रह्म वादिनः

सूत उवाच

तदा अपि अहम् भविष्यामि नाम नामतः

जातूकर्ण्यो यदा व्यासो भविष्यति तपोधनः

तदा अपि अहम् भविष्यामि दारुको नाम नामतः

तत्र एव हिमवत् पृष्ठे अट्टहासो महा गिरिः

प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्र लोकाय ते गतः

प्राप्य माहेश्वरं योगम् अमृत त्वाय ते गताः

तदा अपि अहम् भविष्यामि वाराणस्यां महा मुनिः

उशिको बृहदश्वश् च देवलः कविः एव च

सप्तविंशे पुनः प्राप्ते परिवर्ते क्रम आगते

तत्र अपि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति महा ओजसः

ते अपि तेन एव मार्गेण योग युक्ताः महा ओजसः

एकादशे द्वापरे तु व्यासः तु त्रिव्रतो यदा

योग आत्मानः महात्मानो ध्यायिनो नियत व्रताः

कस्यां वा युग सम्भूतौ द्रक्ष्यन्ति इह द्विजातयः

भविष्यति महा वीर्यम् वेदशीर्षश् च पर्वतः

श्रुत्वा एवम् अखिलम् ब्रह्मा रुद्रेण परिभाषितम्

सुधामा विरजाः च एव _ रजः एव च

ते अपि तेन एव मार्गेण ध्यान योग समन्विताः

या इमाः ते महादेव तनवो लोक वन्दिताः

प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्र लोकाय ते गताः

सर्वे तपस् बल उत्कृष्टाः शाप अनुग्रह कोविदाः

भगवन्त् देवदेवेशैः विश्वरूपं महेश्वर

चतुर्थे द्वापरे च एव यदा व्यासो ऽङ्गिराः स्मृतः

योग आत्मानः महात्मानः सर्वे ते हि ऊर्ध्वरेतसः

तत्र अपि मम ते पुत्रा योग आत्मानः दृढ व्रताः

तदा अपि अहम् भविष्यामि जटामाली च नामतः

ते अपि तेन एव मार्गेण ध्यान योग समन्विताः

बाष्कलश् च महा योगी धर्म आत्मानः महा ओजसः

योग आत्मानः महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः

प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्र लोकाय संस्थिताः

यदा भविष्यति व्यासो नाम्ना देवकृतञ्जयः

परिवर्ते तु नवमे व्यासः सारस्वतो यदा

स्रष्टुं तु अशेषम् भगवन्त् लब्ध संज्ञः तु शङ्करात्

द्विजश्रेष्ठा भविष्यन्ति योग आत्मानः दृढ व्रताः

श्वेतो नाम महा कायः मुनि पुत्रः तु धार्मिकः

पराशरश् च गर्गश् च भार्गव अङ्गिरसौ तदा
महा प्राज्ञैः त्वया दृष्टः कथं यज्ञ विधिः नृपैः

धर्माणां संशय छेत्ता राजा वसुः अधस् गतः

सनातनस्य धर्मस्य मूलम् एव दुरासदम्

सूत उवाच

काल आख्यायाम् प्रवृत्तायां प्राप्ते त्रेता युगे तदा

अध्वर्यु प्रैष काले तु व्युत्थिता ऋषयः तथा

वर्ण आश्रम प्रतिष्ठानम् कृत्वा मन्त्रैः च तैः पुनः

ते तु खिन्ना विवादेन शक्त्या युक्ता महा ऋषयः

ऊर्ध्व चारी नृपो भूत्वा रसा तल चरः अभवत्

संधाय समम् इन्द्रेण पप्रच्छुः ख चरम् वसुम्

श्रूयन्ते हि तपस् सिद्धाः ब्रह्म क्षत्र आदयः नृपाः

ब्रह्मचर्यं तपः शौचम् अनुक्रोशम् क्षमा धृतिः
बहु ता तत्र योग्य त्वम् अनेकविध कल्पना

मैत्री कारुण्यम् आर्तेषु शक्ये प्रीतिः उपेक्षणम्

प्रकृति स्थेषु भूतेषु वैद्य वृत्तिः चतुर्विधा इति

मृद् दण्ड चक्र सूत्र आद्याः कुम्भकारात् ऋते यथा

ज्ञानानि बुद्धिः ब्राह्मा च भिषजां या चतुर्विधा
सन्ति खलु पुनर् चतस्रः बोधिसत्त्व परिचारकाः देवताः उत्खली च नाम समुत्खली च नाम ध्वजवती च नाम प्रभावती च नाम

ये च केचिद् कपिल आह्वये महा पुर वरे अन्येषु वा जनपदेषु देव नाग यक्ष गन्धर्व असुर गरुड भूत आविष्टाः स्त्री पुरुष दारक दारिकाः वा ते सर्वे बोधिसत्त्व मातुः सह दर्शनात् एव स्वस्थाः स्मृति प्रतिलब्धाः भवन्ति स्म

यदा च मायादेवी स्वं दक्षिणं पार्श्वं प्रत्यवेक्षते स्म तदा पश्यति स्म बोधिसत्त्वं कुक्षि गतम् तत् यथा अपि नाम सु परिशुद्धे आदर्श मण्डले मुख मण्डलम् दृश्यते

दिव्यानि च पुष्पाणि अभिप्रवर्षन्ति स्म

अथ खलु ब्रह्मा सहा पतिः तान् ब्राह्मणान् एतत् अवोचत् तिष्ठतु तावत् भवन्तः यावत् वयम् रत्नव्यूहं बोधिसत्त्व परिभोगम् आनयिष्यामः

स च ब्रह्मा सहा पतिः पुनर् एव ब्रह्म लोके समारोप्य प्रतिष्ठापयति स्म चैत्य अर्थम्

कस्य च कर्मणो विपाकेन स ओजः बिन्दुः बोधिसत्त्वस्य उपतिष्ठते स्म दीर्घरात्रं खलु अपि बोधिसत्त्वेन पूर्वं बोधिसत्त्व चर्याम् चरता ग्लानेभ्यः सत्त्वेभ्यो भैषज्यं दत्तम् सत्त्वानाम् आशाः परिपूरिताः शरण आगताः च न परित्यक्ताः नित्यं च अग्र पुष्पम् अग्र फलम् अग्र रसम् तथागतेभ्यः तथागत चैत्येभ्यः तथागत श्रावक संघेभ्यः माता पितृभ्यः च दत्त्वा पश्चात् आत्मना परिभुक्तम्

तस्य खलु पुनः कूटागारस्य मध्ये पर्यङ्कः प्रज्ञप्तः तत् यथा अपि नाम षष् मास जातस्य दारकस्य भित्ती फलकः

तम् अवभास्य यत्र च आसने निषण्णो भवति स्म तत् अवभासयति स्म

ब्रह्मा च आह ब्रह्म लोके स भगवन्

तत्र खलु भगवान् पुनर् अपि भिक्षून् आमन्त्रयते स्म इति हि भिक्षवो दश मास कुक्षि गतेन बोधिसत्त्वेन षट्त्रिंशत् नयुतानि देव मनुष्याणाम् त्रिषु यानेषु परिपाचितानि अभूवन्

एकैकः च एवम् संजानीते स्म मया एव सार्धं बोधिसत्त्वः संलपति माम् एव प्रतिसंमोदते स्म इति

न च कश्चिद् तम् पद्मं पश्यति स्म अन्यत्र सारथि नर उत्तमात् दश शत साहस्रिकात् च महा ब्रह्मणः

इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षि गतः सन् सत्त्वान् प्रतिसंमोदन कुशलः भवति स्म इति

अशोक वनिका द्वारे स्थितो मुहूर्तं संचिन्त्य तस्यां वेलायाम् इमाम् गाथाम् अभाषत

ते प्रीति प्रामोद्य प्रसाद प्रतिलब्धाः बोधिसत्त्वं नमस्कुर्वन्ति स्म

तृतीयं रत्न कूटागारम् अवभास्य सर्वावन्तं मातुः आत्म भावम् अवभासयति स्म

तस्यां वेलायां कपिलवस्तुनि महा नगरे चतुर्षु नगर द्वारेषु सर्व नगर चत्वर शृङ्गाटकेषु च दानं दापयति स्म अन्नम् अन्न अर्थिकेभ्यः पानं पान अर्थिकेभ्यः वस्त्राणि वस्त्र अर्थिकेभ्यः यानानि यान अर्थिकेभ्यः

दर्शयति स्म तथागत आयुष्मत आनन्दस्य शक्रस्य देवानाम् इन्द्रस्य चतुर्णां च लोकपालानां तद् अन्येषाम् च देव मनुष्याणाम्

अथ खलु चत्वारो महाराजानः शक्रं देवानाम् इन्द्रम् उपसंक्रम्य एवम् आहुः कथं देवानाम् इन्द्र करिष्यामो न लभामहे रत्नव्यूहं बोधिसत्त्व परिभोगम् द्रष्टुम्

अयं हेतुः अयम् प्रत्ययो यत् बोधिसत्त्वः रात्र्यां प्रशान्तायां दक्षिणं पाणिं संचार्य विचारयति स्म

भगवान् आह तेन हि त्वं ब्रह्मन् उपदर्शय तं दश मासिकम् बोधिसत्त्व परिभोगम् ज्ञास्यन्ति कियत् संस्कृतम् इति

संचार्य विचारयति स्म

ते सह प्रतिष्ठापिते पाणौ विगत व्याधयः भूत्वा स्वक स्वकानि गृहाणि गच्छन्ति स्म

येन च बोधिसत्त्वः पाणिं संचारयति स्म तद् मुखा बोधिसत्त्व माता भवति स्म

अयं भिक्षवो हेतुः अयम् प्रत्ययो येन बोधिसत्त्वः प्रशान्तायां रात्र्यां कायात् प्रभाम् उत्सृजति स्म

पञ्च शिक्षा पद समादत्ता खलु पुनः शीलवती दश कुशल कर्म पथे प्रतिष्ठिता तस्मिन् समये बोधिसत्त्व माता भवति स्म

एक अङ्गुलिकया च आसनानि उपदर्शयति स्म

तादृश एव तृतीयो ऽपि कूटागारो यः तस्मिन् द्वितीये कूटागारे ऽभ्यन्तरे अ सक्तः अ बद्ध स्थितः
स्वस्ति ते व्रज भूपाल स शरीरः सुरालयम्

नारायणं नमस्कृत्य नरं च एव नरोत्तमम्

धिष्ण्यम् आरोहतु श्वा इति त्वद् अन्यः को ऽनुभाषते

श्राद्धं विधाय बन्धुभ्यः पुण्याम् इष्टिम् च नैष्ठिकीम्

यदि अस्ति सुकृतं किंचिद् मम तेन सुरेश्वर

पुनर् च पृष्टो भीमेन जगाद जगतीपतिः

भीमः ततस् निपतितः पतितो अस्मि इति उवाच तम्
यथा असितः प्रथयते वशाꣳ अनु वपूंषि कृण्वन् असुरस्य मायया एव ते शेपः सहसा अयम् अर्कः अङ्गेन अङ्गम् संसमकम् कृणोतु
गरम् आहार संपृक्तम् यच्छन्ति आसन्न वर्तिनः

श्रीवेष्टकं सर्जरसः शताह्वा कुङ्कुमं बला

आरक्त पीत पर्यन्तः श्याव मध्यः अति रुज् व्रणः

विषाणां च अल्प वीर्याणाम् योगो गर इति स्मृतः

गर आर्तः वान्तवान् भुक्त्वा तत् पथ्यं पान भोजनम्

हुंकृतो ब्रह्मणा मूर्ती ततः स्थावर जङ्गमे

प्रायः पश्यति शुष्कान् च वनस्पति जलाशयान्

पान नस्य अञ्जन आलेप मणि बन्ध आदि योजितः

मूर्ध्नि काकपदं कृत्वा स असृक् वा पिशितं क्षिपेत्

द्वितीये पूर्ववद् वान्तं विरिक्तं च अनुपाययेत्

कफ पित्त अनिलान् च अनु समं दोषान् सह आशयान्

चतुर्थे जायते वेगे शिरसः च अति गौरवम्

ओजसो विपरीतं तत् तीक्ष्ण आद्यैः अन्वितम् गुणैः

हन्ति योग वशेन आशु चिरात् चिरतरात् च तत्

जीर्णं विष घ्न ओषधिभिः हतं वा दाव अग्नि वात आतप शोषितम् वा

स्वभावतो वा न गुणैः सु युक्तम् दूषीविष आख्याम् विषम् अभ्युपैति

अयत्नात् श्लेष्म गम् साध्यं यत्नात् पित्ताशय आश्रयम्
अ समान प्रवरैः विवाहः ऊर्ध्वम् सप्तमात् पितृ बन्धुभ्यः बीजिनः च मातृ बन्धुभ्यः पञ्चमात्

अन्तर्वेदि ऋत्विजे दानम् दैवः अलंकृत्य

गृहस्थः सदृशाम् भार्याम् विन्देत अनन्यपूर्वाम् यवीयसम्
उत्तमः नाम ते पिता

यक्ष्मम् च सर्वम् नाशय तक्मानम् च अरसम् कृधि

दैवम् समह वृष्ण्यम्
प्रजापतिर् अकामयत प्रजायेय भूयान् स्याम् इति स तपो ऽतप्यत स तपस् तप्त्वा इमम् द्वादश अहम् अपश्यद् आत्मन एव अङ्गेषु च प्राणेषु च तम् आत्मन एव अङ्गेभ्यः च प्राणेभ्यश् च द्वादशधा निरमिमीत तम् आहरत् तेन अयजत ततो वै सो ऽभवद् आत्मना प्र प्रजया पशुभिर् अजायत
लता कस्तूरिका तिक्ता स्वाद्वी वृष्या हिमा लघुः

आस्य दौर्गन्ध्य हृद् रोग कफ वात आमय आन्ध्य हृत्

कङ्कोलं कोलं प्रोक्तं च अथ कोशफलं स्मृतम्

पिटिका ग्रन्थि शोफ अर्शस् गण्डमाल कृमीन् जयेत्

सरलो मधुरस् तिक्तः कटु पाक रसः लघुः

जतुकृष्णा अग्निसंस्पर्शा जतुकृत् चक्रवर्तिनी

ग्रह भग्न अग्नि दग्धान् च शूल अतीसार नाशनः

घनसारश् चन्द्रसंज्ञो हिम नाम् अपि स स्मृतः

सिह्लकः कटुकः स्वादुः स्निग्ध उष्णः शुक्र कान्ति कृत्

स्निग्धा उष्णा कफ हृत् तिक्ता सुगन्धा गन्धकोकिला

कपितैलं च संख्यातः तथा च कपिनामकः

श्रीवासः सरलस्रावः श्रीवेष्टो वृक्षधूपकः

कर्पूरः शीतलो वृष्यः चक्षुष्यः लेखनो लघुः

कण्डू कुष्ठ अश्मरी दाह विष हृत् गुद रक्त हृत्

हन्ति कुष्ठ अस्र तृष् दाह दौर्गन्ध्य तिलकालकान्

गन्धसारो मलयजः तथा चन्द्रद्युतिः च सः

केतकी गन्ध युक्तम् तत् मध्यमम् सूक्ष्म केसरम्

स्पृक्का असृक् ब्राह्मणो देवो मरुन्माला लता लघुः

हरिचन्दन वत् वेद्यं विशेषात् दाह नाशनम्

गोरोचना हिमा तिक्ता वर्ण्या मङ्गल कान्ति दा

गन्धेन तु विशेषः अस्ति पूर्वः श्रेष्ठतमो गुणैः

रक्षस् अश्री स्वेद मेदस् अस्र ज्वर गन्ध विष व्रणान्

पट्टरञ्जकम् आख्यातम् पत्तूरं च कुचन्दनम्

तिक्तं नेत्र आहतम् वृष्यं ज्वर व्रण विष अपहम्
तौ ते भक्षं चक्रतुर् अग्र एतम्

इति

इति

होतृ चमसान् उन्नयति

य आविवेश भुवनानि विश्वा
भवः एनम् इष्वासः प्राच्याः दिशः अन्तर्देशात् अनुष्ठाता अनुतिष्ठति

शर्वः एनम् इष्वासः दक्षिणायाः दिशः अन्तर्देशात् अनुष्ठाता अनुतिष्ठति
स्वधा नम इति वषट्कारः

प्राचीनावीती प्रविश्य अमीमदन्त इति दाता जपति

गृहान् नः पितरो दत्त इति च
तस्मात् स मत्त इव अवक्रन्दति
अग्ने जातवेदः शतं ते सहस्रं त उपावृतः

परं मृत्यो व्याकरोम्य् आ रोहत अन्तर्धिः प्रत्यञ्चम् अर्कं ये अग्नयो नमो देव वधेभ्यः ऽग्ने ऽभ्यावर्तिन्न् अग्ने जातवेदः सह रय्या पुनर् ऊर्जा इति

अपरेद्युर् अग्निं च इन्द्र अग्नी च यजेत

शर्करान् स्वयम् आतृण्णान् शण रज्जुभ्याम् विबध्य धारयति

पुरस्ताद् अग्नेः प्रत्यङ् आसीनो जुहोति
यदि मां धर्म काम अर्थम् प्रत्याख्यास्यसि धर्मतः

पूज्यो मान्यः च भगवान् यथा मम पिता तव

कच उवाच

तस्मात् मान्यः च पूज्यः च मम अपि त्वं द्विजोत्तम

गुरु पुत्रस्य पुत्रो मे न तु त्वम् असि मे पितुः

फलिष्यति न विद्या त्वद् वचः च इति तत् तथा

बृहस्पतिं सभाज्य इदम् कचम् आहुः मुदा अन्विताः

अविरोधेन धर्मस्य स्मर्तव्यः अस्मि कथा अन्तरे

गुरुणा च अभ्यनुज्ञातः कामम् एव शपस्व माम्

त्वं भद्रे धर्मतः पूज्या गुरु पुत्री सदा मम

तथा मान्यः च पूज्यः च मम भूयो बृहस्पतिः

त्रिदश ईश आलयम् शीघ्रं जगाम द्विज सत्तमः

ततः कच न ते विद्या सिद्धिम् एषा गमिष्यति
अमात्यानां संह्वानं समन्वारम्भणं संप्रच्छादनम् इति वैसर्जनेषु व्याख्यातम्

हिरण्यं च आज्यम् च धारयमाणो यजमानो दक्षिणा अभ्यैति रूपेण वो रूपम् अभ्यैमि वयसा वय इति

वाससो ऽन्तं स्रुच् दण्डे उपनियम्य जुहोति दाक्षिणानि

अत्यायतीष्व् आहवनीयम् अभिमन्त्रयत एतत् ते अग्ने राध एति सोम च्युतम् इति प्रतिपद्य यज्ञस्य पथा सुविता नयन्तीर् इत्य् अन्तेन
इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्न् एताव् उपाश्रितौ

स्थाणुम् अन्ये ऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम्

तम् आत्म स्थम् ये ऽनुपश्यन्ति धीरास् तेषां सुखं शाश्वतं न इतरेषाम्

अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश् च विमुच्यते

हंसः शुचिषद् वसुर् अन्तरिक्ष सद् धोता वेदिषद् अतिथिर् दुरोण सद्

न प्राणेन ना अपानेन मर्त्यो जीवति कश्चन
स्पृतिभिर् एव हुत्वा अथ एनम् अनुदिशति

स्पृतिभिर् एव हुत्वा अथ एनम् अनुदिशत्य् ऋतवे त्वा इति

तस्मै नमस्कुर्यात्

तं यद्य् अन्तर् देशेभ्यः वा तिष्ठन्तम् उपवदेत् तं ब्रूयात्

अन्तरिक्षात् त आकाशं स्पृणोमि स्वाहा

अथ यो दीक्षितो म्रियेत कथम् एनं दहेयुः

अथ चेद् बहव उपतापिनः स्युः का तत्र प्रायश्चित्तिः

स्नेहेभ्यस् ते स्नावानं स्पृणोमि स्वाहा

तं यदि दक्षिणतस् तिष्ठन्तम् उपवदेत् तं ब्रूयाद् रुद्राणां त्वा देवानां व्यात्ते ऽपिदधामि
तद् कर्म शौण्डः अतृप्त आत्मा क्रीडा फल सुख ईप्सु वत्

कथं नाम आसु अवस्थासु स्मृति अभ्यासः भवेत् इति

विपत्तिः ईदृशा जाता को धर्मे छन्दम् उत्सृजेत्

गुण लेशे अपि न अभ्यासः मम जातः कदाचन

मानुष्यं नौम् आसाद्य तर दुःख महा नदीम्

सर्वे अपि वैद्याः कुर्वन्ति क्रिया दुःखैः अरोग ताम्

संक्लेश पक्ष मध्यस्थः भवेद् दृप्तः सहस्रशः

तस्मात् कार्यः शुभ छन्दः भावयित्वा एवम् आदरात्

एवं सुखात् सुखम् गच्छन् को विषीदेत् स चेतनः

जन्म अन्तरे अपि सो ऽभ्यासः पापाद् दुःखं च वर्धते

मानी शत्रु वशम् न एति मान शत्रु वशाः च ते

आदौ शाक आदि दाने अपि नियोजयति नायकः

अविषाद बलव्यूह तात्पर्य आत्म विधेय ता

कुशलानां च सर्वेषां छन्दं मूलं मुनिः जगौ

अभिलाष विघाताः च जायन्ते पाप कारिणाम्

छन्द मान रति त्याग तात्पर्य वशिता बलैः

स्पृष्ट उष्ण उदकेन अपि सुकुमार प्रतप्यसे

संसार दुःख अनुद्वेगात् आलस्यम् उपजायते
त्वद् प्रवृत्तेन शोकेन सीदन्तीं वै तपस्विनीम्

गमनाय च ते सज्जा बभूवुर् व्रज वासिनः

परेषाम् अप्य् अभय दः न सा शोचितुम् अर्हति

स पुत्रा त्व् अफले पुत्रे धिक् प्रजातेन तप्यते

त्वद् प्रलापेषु अ कुशलाम् त्वया बाल्ये वियोजिताम्

पितरं वसुदेवं च सततं दुःख भाजनम्

माता ते देवकी कृष्ण कंसस्य सहते ऽवशा

अक्रूरस्य कथाभिस् तु सह कृष्णेन जाग्रतः
कुलाल चक्र पर्यन्तः यथा शीघ्रं प्रवर्तते

अपां निधानं जीमूताः षष् मासान् इह सुव्रताः

तोयस्य न अस्ति वै नाशः तदा एव परिवर्तते

यदा अपराह्णः तु आग्नेय्याम् पूर्वाह्णो नैरृते द्विजाः

पुर अन्त गः यदा भानुः शक्रस्य भवति प्रभुः

न भ्रश्यन्ति यतस् अभ्राणि मेहनात् मेघः उच्यते

नगानां च नदीनां च दिग्गजानां समाकुलम्

चारस्य अन्ते विशति अर्के ध्रुवेण समधिष्ठिता

त्रिधा तेषाम् इह उत्पत्तिः अभ्राणाम् मुनि पुंगवाः

एवं धूम विशेषेण जगतां वै हित अहितम्

अर्ध नारी वपूः साक्षात् त्रि नेत्रः त्रिदशाधिपः

या या ऊर्ध्वं मारुतेन ईरिताः वै ताः ताः तु अभ्राणि अग्निना वायुना च

हत्वा हत्वा तु सम्प्राप्तान् ब्राह्मणैः चरते रविः

प्राणा वै जगन्ताम् अपः भूतानि भुवनानि च

एवं पुष्कर मध्ये तु यदा सर्पति वारिपः

गाङ्गा गङ्गा अम्बु सम्भूता पर्जन्येन परावहैः
तस्य वासवदत्तायां स्नेहो हि सु महान् इति

परिपन्थी च तत्र एकः प्रद्योतो मगध ईश्वरः

गोपालकं तम् आनेतुम् उत्कण्ठा व्यपदेशतः

बहु दोषः हि विरहो राज्ञो वासवदत्तया

सेनापती रुमण्वान् च राज्य भारम् उदूहतुः

तत्र एवम् अथ विज्ञप्तो वत्स राजः रुमण्वता

अन्येद्युस् मन्त्रि मुख्यौ तौ दूतं व्यसृजतां निजम्

कार्य हेतोः गतः पूर्वं तद् दूत वचनात् च सः

आययुः तस्य चिन्वन्तः शिष्याः प्रव्राजकस्य ते

प्रयुक्ताम् इव कामेन जात उन्मादः इव अभवत्

देव अस्ति कन्या रत्नम् मे गृह्यताम् उपयोगि चेत्

सुभग आखेट भूमि त्वात् राज्ञश् च असंनिधान कृत्

एतत् रुमण्वतः श्रुत्वा पुनर् यौगन्धरायणः

बाधते तं च नैकट्यात् सर्वं स मगध ईश्वरः

न अहम् वत्स ईश्वराय एताम् दास्यामि आत्म अधिकाम् सुताम्

गृहीत भिक्षः च ततो जगाम निलयं निजम्

गत्वा स्व भवनम् ज्ञात्वा तां च पूर्व अवधीरिताम्

अपि च उत्तम सत्त्वः ऽयं शीघ्रं च परिणीयते

मञ्जूषां तां च गङ्गायां तथा एव ऊर्ध्व स्थ दीपिकाम्

स्त्रीणां भाव अनुरक्तम् हि विरह असहनम् मनः

तद् एतां वीक्ष्य दुःखं मे जातं भक्तो हि मे भवान्

स परिव्राड् विवृतवान् वणिज् कन्या अभिलाषुकः

दत्त दण्डः च राजा असौ मानी भृशम् अतप्यत

सुन्द उपसुन्द नाम्नौ भ्रातरौ द्वौ बभूवतुः

कंचिद् कालम् च दुःखं ते भविष्यति न च त्वया

दुर्लक्षणा इयम् कन्या ते विवाहो ऽस्या यदा भवेत्
लक्ष्मी विलास वसतिः भू तलस्य इव कर्णिका

आगतः फल मूल अर्थम् शुचं मूर्तिमतीम् इव

कटकं जननी दत्तम् स तं सर्पम् अमोचयत्

तद् अ श्रुत्वा एव हि ययौ स तां ध्यायन् मृगावतीम्

सा अपि अप्सराः अयोध्यायां कृतवर्म नृप आत्मजा

राजन् अलम् विषादेन वाञ्छा इयम् तव सेत्स्यति

बभार गर्भम् आपाण्डु मुखी राज्ञी मृगावती

स्थितेषु अस्मासु तत्र एव विरिञ्चं द्रष्टुम् अप्सराः

श्रुत्वा इति उदयनः त्यागी दत्त्वा अस्मै शबराय तम्

स्मरन्ती तं च भर्तारं मुक्त कण्ठम् रुरोद सा

सह मातलिना राजा प्रतस्थे स्वां पुरीं प्रति

राज्ञा सहस्रानीकेन स्वयं शोकाद् अपृच्छत

संभोगैः एव राजा अभूत् न तु भू भार चिन्तनैः

आदाय उदयनात् प्राप्तम् कटकं तद् विधेः वशात्

ततस् तस्य अपि दिवसैः सहस्रानीक भूपतेः

जमदग्नि आश्रमे जाया स पुत्रा ते मृगावती

कथंचिद् जीवितम् दध्रे पुनः संगम वाञ्छया

आदधाना मृगावत्याश् चित्त विस्मृतम् उत्सवम्

ततस् तस्य सुतो जज्ञे सहस्रानीक संज्ञकः

असुरान् यमदंष्ट्र आदीन् बहून् पश्यति वासवे

जज्ञे युगंधरस्य अपि पुत्रो यौगन्धरायणः

त्रिपुरारि भुज स्तम्भ दृष्ट दोस् दण्ड विक्रमः

विपन्ने पन्नगे पूर्वं मन्त्र ओषधि बलात् अयम्

अभिप्रायं विदित्वा अस्य तौ अहम् शप्तवान् क्रुधा