tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
मैत्रावरुण दण्डेन संहन्ति ब्रह्म दृंह क्षत्रं दृंह प्रजां दृंह रायस्पोषं दृंह इति

अथ महावेद्या उत्तराद् अंसीयाच् छङ्कोर् वेदि अन्तेन अष्टादश प्रतीचः प्रक्रमान् प्रक्रामति

सन्धिषु तृण वर्तान् प्रत्यस्यति

तस्य दक्षिणां द्वारं कुर्वन्ति

दक्षिणतश् च उत्तरतस् च परिश्रयन्ति

दिवे त्वा अन्तरिक्षाय त्वा पृथिव्यै त्वा इति
ते मृद्धा अभवन्

स्यात् प्रजायेय इति

तेन असुरान् असृजत

स्वर् अयाम इति
अथ यदि होम कालेषु अग्निर् उद्वातः स्यात् सर्वं तत् अपहताः इति प्रोक्ष्य स्थण्डिलम् उद्धृत्य अग्निम् उपसमाधाय संपरिस्तीर्य प्रायश्चित्तं जुहोति अयाश् च अग्ने पञ्चहोता ब्राह्मण एक होता दश मनस्वतीः मिन्दाहुती महाव्याहृतीः व्याहृतयश् च प्रायश्चित्तं जुहुयाद् इति
रोग वृद्धिम् अयुक्त्या च दृष्ट्वा मरणम् आदिशेत्

बल मांस क्षयः तीव्रः रोग वृद्धिः अरोचकः

अथ चेद् ज्ञातयः तस्य याचेरन् प्रणिपाततः
उपेन्द्र प्रमुखैः च अन्यैः पूजितः तत्र शंकरः

विभक्त चारु शिखरम् यत्र तत् शङ्ख वर्चसम्

विमल स्वादु पानीये न एक प्रस्रवणैः युते

पुष्प उडुप वहाभिः च स्रवन्तीभिर् अलंकृते

संयुतं सर्व भूत इन्द्रैः ब्रह्म इन्द्र उपेन्द्र पूजितैः
अग्निम् एतस्य व्रतम् अगात्
मध्यतः उद्भृते स्याताम्

ऊर्ज् वै अन्नाद्यम् उदुम्बरः ऊर्जः अन्नाद्यस्य अवरुद्ध्यै

दार्भ्यः स्युः

तत् तत् न आदृत्यम्

मध्यतः वै प्रजाः अन्नम् धिनोति
इन्द्र इषे ददातु नस् ते नो रत्नानि धत्तन इति आर्भवं त्रिर् आ साप्तानि सुन्वत इति त्रिवन् नवमे ऽहनि नवमस्य अह्नः रूपम्

मरुतो यस्य हि क्षय इति मारुतं क्षेतिवद् अन्त रूपम् क्षेति इव वा अन्तं गत्वा नवमे ऽहनि नवमस्य अह्नः रूपम्

प्र अग्नये वाचम् ईरय इति जातवेदस्यं समान उदर्कम् नवमे ऽहनि नवमस्य अह्नः रूपम्

कदा भुवन् रथ क्षयाणि ब्रह्मा इति सूक्तं क्षेतिवद् अन्त रूपम् क्षेति इव वा अन्तं गत्वा नवमे ऽहनि नवमस्य अह्नः रूपम्
चतुर्दशसु सर्वेषु गणा मन्वन्तरेषु इह

एते सह एव सूर्येण भ्रमन्ति दिवस अनुगाः

विद्युत् दिवाकरः च उभौ यातुधानौ उदाहृतौ

रंभा च अम्भोज वदना रथकृद् शुभः

कुर्वते अभीषु संग्रहम्

कथितं मुनि शार्दूलाः देवदेवस्य धीमतः

युग अक्ष कोटिः तु एतस्य वात ऊर्मि स्यन्दनस्य तु

मधु माधवयोः एष गणो वसति भास्करे

विवस्वन्त् च एव पूषा च पर्जन्यः अंशुः भगस् तथा

रक्षोहेतिः प्रहेतिश् च यातुधानौ उदाहृतौ
बर्हिः प्रोक्षति

स एवम् एव एतत् सर्वं करोति

नमो देवेभ्य इति प्राञ्चम् अञ्जलिं करोति

अथ यजमानम् अवान्तरदीक्षां विसर्जयत्य् अग्ने व्रत पते त्वं व्रतानां व्रत पतिः असि या मम तनूस् त्वय्य् अभूद् इयं सा मयि या तव तनूर् मय्य् अभूद् एषा सा त्वयि यथायथं नौ व्रतपते व्रतिनोर् व्रतानि इति

स्वधा पितृभ्य इति दक्षिणा न्यचति

अदित्याः सद आसीद इति कृष्णाजिने राजानम्
अथ एनम् उप्त केश श्मश्रुम् कृत्त नखम् आप्लावयति

परिधापन अश्म मण्डल वर्जम्

पार्थिवस्य मा प्र गाम इति चतस्रः सर्वाणि अपियन्ति

अधिकरणं ब्रह्मणः कंस वसनम् गौर् दक्षिणा

अथ एनम् अहतेन वसनेन परिधापयति परिधत्त इति द्वाभ्याम्

एह्य् अश्मानम् आतिष्ठ इति दक्षिणेन पादेन अश्म मण्डलम् आस्थाप्य प्रदक्षिणम् अग्निम् अनुपरिणीय
तपस्विनं कंचिद् अनुव्रजन्तम् तत्त्वं विजिज्ञासुः इदम् बभाषे

कीर्णं तथा पुण्य कृता जनेन स्वर्ग अभिकामेन विमोक्ष कामः

तपस् प्रधानाः कृत बुद्धयः ऽपि तं द्रष्टुम् ईयुः न मठान् अभीयुः

प्राज्ञैः समानेन परिश्रमेण कार्यं तु तत् यत्र पुनर् न कार्यम्

अथ प्रमाणं न सुखे अभिसंधिः दुःखे प्रमाणं ननु न अभिसंधिः

इति बुद्धचरिते महाकाव्ये तपोवनप्रवेशो नाम सप्तमः सर्गः

न तु क्षमं दक्षिणतो बुधेन पदं भवेत् एकम् अपि प्रयातुम्

तथा एव ये कर्म विशुद्धि हेतोः स्पृशन्त्य् अपस् तीर्थम् इति प्रवृत्ताः

शरीर पीडा तु यदि इह धर्मः सुखं शरीरस्य भवति अधर्मः

अग्राम्यम् अन्नम् सलिले प्ररूढं पर्णानि तोयं फल मूलम् एव

परमम् इति ततो नृप आत्मजः तम् ऋषि जनम् प्रतिनन्द्य निर्ययौ

आहार शुद्ध्या यदि पुण्यम् इष्टम् तस्मात् मृगाणाम् अपि पुण्यम् अस्ति

स्वर्ग अपवर्गौ हि विचार्य सम्यक् यस्य अपवर्गे मतिः अस्ति सो ऽस्ति
यामाः इति समाख्याताः देवाः स्वायम्भुवे अन्तरे

तयोः प्रसूतिं दक्षाय मनुः कन्यां ददौ पुनः

भयात् जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूत अपहारिणम्

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे ऽष्टमो ऽध्यायः

तमः तत् व्यनुदत् पश्चात् रजस् सत्त्वेन संयुतः

मृत्योः व्याधि जरा शोक तृष्णा क्रोधाः च जज्ञिरे

कामस्य हर्षः पुत्रो ऽभूद् देवानन्दो व्यजायत
अद्य अपि कोप विमुखीकृत गन्तु कामा न उक्तम् वचः प्रतिददाति यदा एव वक्त्रम्

अम्भोनिधिर् वहति दुःसह वडबाग्निम् अङ्गीकृतं सु कृतिनः परिपालयन्ति

सौन्दर्य निर्जित रति द्विजराज कान्ति कान्ताम् इह अति विमल त्व महा गुणेन

अद्य अपि तां यदि पुनः कमल आयत अक्षाम् पश्यामि पीवर पयोधर भार खिन्नाम्

अद्य अपि तां जगति वर्णयितुं न कश्चिद् शक्नोति अदृष्ट सदृशाम् च परिग्रहं मे

अद्य अपि तत् कनक कुण्डल घृष्ट गण्डम् आस्यं स्मरामि विपरीत रत अभियोगे

लीला अवधूत करपल्लव कङ्कणानाम् क्वाणो विमूर्छति मनः सुतरां मदीयम्

अद्य अपि तां निधुवने मधु पान रक्ताम् लीला धराम् कृश तनुम् चपल आयत अक्षाम्
धरा उवाच

य एतत् आदौ असृजत् चराचरं स्व मायया आत्म आश्रयया अ वितर्क्यया

त्राहि माम् अपि भूतानां पालने ऽवस्थितो भवान्

नूनं जनैः ईहितम् ईश्वराणाम् अस्मद्विधैः तद् गुण सर्ग मायया

एवं स भगवान् वैन्यः ख्यापितो गुण कर्मभिः

संस्थापयिष्यन् अज मां रसातलात् अभ्युज्जहार अम्भसः आदि सूकरः

अहनिष्यत् कथम् योषां धर्म ज्ञः इति यो मतः
अथ एनाम् प्रतिदिशम् परिक्रामम् प्रोक्षति इन्द्रघोषः त्वा वसुभिः पुरस्तात् पातु इति एतैः मन्त्रैः यथारूपम् त्वष्टा त्वा रूपैः उपरिष्टात् पातु इति उपरिष्टात्

त्रिस् अनूक्तायाम् प्रथमायाम् इध्मम् आदाय सिकताः उपयमनीः कृत्वा उद्यत होमम् जुहोति यत् ते पावक चकृम कच्चित् आगः पूर्वः सन् अपरः यत् भवासि घृतेन त्वम् तनुवः वर्धयस्व मा मा हिंसीः अधिगतम् पुरस्तात् स्वाहा इति
क्षिप्रं पश्येम तं देवं श्रुत्वा भगवतो मुखात्

अयं सत्यवती सूनुः कृष्णद्वैपायनो मुनिः

प्राणान् त्यजन्ति ये मर्त्याः पाप कर्म रताः अपि

अत्र पूर्वं हृषीकेशो विश्वात्मा देवकी सुतः

ब्रह्महत्या आदिकम् पापं तेषाम् आशु विनश्यति

तेषां तत् ऐश्वरम् ज्ञानम् उत्पत्स्यति जगत् मयैः

संतर्प्य विधिवद् देवान् ऋषीन् पितृ गणान् तथा
अथ य एना उभयीर् एकधा भवन्तीर् वेद स एव अनुष्ठ्या साम वेद स आत्मानं वेद स ब्रह्म वेद

अथ य एना अध्यात्मम् उपास्ते स ह अन्तिदेवः भवति
त्वय्य् एतद् आश्चर्यम् अज आत्म मायया विनिर्मितं भाति गुण त्रय आत्मकम्

पतिं भूतपतिं देवम् औत्सुक्याद् अभ्यभाषत

इष्ट्वा स वाजपेयेन ब्रह्मिष्ठान् अभिभूय च

विमान यानाः स प्रेष्ठाः निष्क कण्ठीः सु वाससः

सत्य् उवाच

श्री भगवान् उवाच

सदा विद्विषतोर् एवं कालो वै ध्रियमाणयोः

आसन् कृत स्वस्त्ययनाः तद् पत्न्यः च स भर्तृकाः
अध्वर्युम् अनु जुहोति स शस्त्रे त्व् आनुपूर्व्य योगात्

पूतभृति पावनं शुक्र अभावात्

इन्द्राय मरुत्वते ऽनुवाचयति
गत्वा च ऊर्ध्वम् दशमुख भुज उच्छ्वासित प्रस्थ संधेः कैलासस्य त्रिदश वनिता दर्पणस्य अतिथिः स्याः

संतप्तानां त्वम् असि शरणं तत् पयोद प्रियायाः संदेशं मे हर धनपति क्रोध विश्लेषितस्य

कः संनद्धे विरह विधुराम् त्वयि उपेक्षेत जायां न स्यात् अन्यः अपि अहम् इव जनो यः पर अधीन वृत्तिः

त्वय्य् आसन्ने परिणत फल श्याम जम्बु वनान्ताः सम्पत्स्यन्ते कतिपय दिन स्थायि हंसाः दशार्णाः

पाद न्यासैः क्वणित रशनाः तत्र लीला अवधूतैः रत्न छाया खचित वलिभिः चामरैः क्लान्त हस्ताः

न क्षुद्रो ऽपि प्रथम सुकृत अपेक्षया संश्रयाय प्राप्ते मित्रे भवति विमुखः किं पुनर् यस् तथा उच्चैस्

प्रस्थानं ते कथम् अपि सखे लम्बमानस्य भावि ज्ञात आस्वादः विवृत जघनाम् को विहातुं समर्थः

काले काले भवति भवतो यस्य संयोगम् एत्य स्नेह व्यक्तिः चिर विरह जम् मुञ्चतो बाष्पम् उष्णम्

कुन्द क्षेप अनुग मधुकर श्री _ आत्म बिम्बम् पात्रीकुर्वन् दश पुरवधू नेत्र कौतूहलानाम्

अम्भस् बिन्दु ग्रहण चतुरान् चातकान् वीक्षमाणाः श्रेणी भूताः परिगणनया निर्दिशन्तो बलाकाः

दृष्टे सूर्ये पुनर् अपि भवान् वाहयेत् अध्व शेषम् मन्दायन्ते न खलु सुहृदाम् अभ्युपेता अर्थ कृत्याः
आत्मना विहितं दुःखम् आत्मना विहितं सुखम्

सर्वेषाम् एव शौचानाम् अन्न शौचम् विशिष्यते

सद्भिः आसीत सततं सद्भिः कुर्वीत संगतिम्

पण्डितस्य गुणाः सर्वे मूर्खे दोषाः च केवलाः

अवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनि जन्मनि

जीवितं च शरीरं च जात्या एव सह जायते

मृजया रक्ष्यते पात्रं कुलं रक्ष्यते

तानि एव यदि धर्म अर्थः न भूयः क्लेश भाजनम्

पुरा अधीता च या विद्या पुरा दत्तं च यत् धनम्

तत्र मृत्युः यत्र हन्ता तत्र श्रीः यत्र सम्पदः

न च अन्तरिक्षे न समुद्र मध्ये न पर्वतानां विवर प्रवेशे

ते वै दुष्ट ग्रह स्थाः कृपण वश गताः भैक्ष्य चर्याम् प्रयाताः को वा कस्मिन् समर्थः भवति विधि वशात् भ्रामयेत् कर्म रेखा
यन् नो यश ऋछात् तन् नस् सह इति

एतेन यजेत बुभूषन्न् अग्नीषोमीयेण एकादश कपालेन

आग्नीषोमीयम् एकादश कपालम् निर्वपेत् सर्वेभ्यः कामेभ्यो ब्राह्मणः
कुर्कुरः सुकुर्कुरः कुर्कुरो नील बन्धनः

एवं समुपसृते त्रिर् प्रातर् मध्यंदिने सायं च कुर्याद् यदि च आगतः स्यात्

टेकश् च ससरमटङ्कश् च तूलश् च वितूलश् च अर्जुनः च लोहितश् च
यो माम् एवम् विजानाति महा योग ईश्वर ईश्वरम्

यजन्ति विविधैः अग्निम् ब्राह्मणा वैदिकैः मखैः

न अहम् प्रेरयिता विप्राः परमं योगम् आश्रितः

एका सर्व अन्तरा शक्तिः करोति विविधं जगत्

यो वै निन्दति तं मूढो देवदेवं स निन्दति

प्रेरयामि जगन्त् कृत्स्नम् एतत् यः वेद सो ऽमृतः
तदा प्रभृति एव विमुक्त सङ्गः पतिः पशूनाम् अपरिग्रहो ऽभूत्

न्यस्त अक्षरा धातु रसेण यत्र भूर्ज त्वचः कुञ्जर बिन्दु शोणाः

प्रसन्न दिश् पांसु विविक्त वातम् शङ्ख स्वन अनन्तर पुष्प वृष्टि

तस्याः प्रविष्टा नत नाभि रन्ध्रम् रराज तन्वी नव लोमराजिः

सा निर्मिता विश्वसृजा प्रयत्नाद् एकस्थ सौन्दर्य दिदृक्षया इव

असूत सा नाग वधू उपभोग्यम् मैनाकम् अम्भोनिधि बद्ध सख्यम्

तां नारदः काम चरः कदाचित् कन्यां किल प्रेक्ष्य पितुः समीपे

काल क्रमेण अथ तयोः प्रवृत्ते स्व रूप योग्ये सुरत प्रसङ्गे

स मानसीं मेरु सखः पितॄणां कन्यां कुलस्य स्थितये स्थिति ज्ञः

उद्वेजिता वृष्टिभिर् आश्रयन्ते शृङ्गाणि यस्य आतपवन्ति सिद्धाः
परिधिषु शकलान् उपसंगृह्णाति

यजमानम् अतिवाचयत्य् अनु मे दीक्षां दीक्षा पतिः मन्यताम् अनु तपस् तपस्पतिर् अञ्जसा सत्यम् उपगेषम् सुविते मा धा इति

यजमानम् अतिवाचयत्य् आप्यायय सखीन्त् सन्या मेधया स्वस्ति ते देव सोम सुत्याम् अशीय इति
विकारो न एव माया एषा सत् असत् व्यक्ति वर्जिता

क्रीडसे विविधैः भोगैः कथं वक्तुम् इह अर्हसि

सप्त द्वीपेषु सर्वेषु पर्वतेषु वनेषु च

द्विधा असौ रूपम् आस्थाय स्थित एव न संशयः

बन्ध मोक्षौ न च एव इह मम स्व इच्छा शरीरिणः

क्रमो अ विवक्षितः भूत विवृद्धः परमेष्ठिनः

तदा प्रभृति वै मोक्ष प्रवृत्तिः द्विजसत्तमाः

एषा विद्या हि अहम् वेद्यः प्रज्ञा एषा च श्रुतिः स्मृतिः
अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य सम चेतसः

एवं प्रकृति वैचित्र्यात् भिद्यन्ते मतयो नृणाम्

दश कृत्वस् त्रिषवणं मासाद् अर्वाग् जित अनिलः

आत्मा च कर्म अनुशयम् विधूय मद् भक्ति योगेन भजत्य् अथो माम्

धर्मः सत्य दया उपेतः विद्या वा तपसा अन्विता

योषित् सङ्गात् यथा पुंसो यथा तद् सङ्गि सङ्गात्

तस्माद् असत् अभिध्यानम् यथा स्वप्न मनोरथम्

कामैर् अनालब्ध धियः जुषन्ति ते यन् नैरपेक्ष्यं न विदुः सुखं मम

न तथा मे प्रियतम आत्मयोनिर् न शंकरः

नूपुरैर् विलसत् पादम् कौस्तुभ प्रभया युतम्

भवता उदाहृतः स्वामिन् भक्ति योगः अन् अपेक्षितः

प्रायः प्रगल्भया भक्त्या विषयैर् न अभिभूयते
अथ माध्यंदिने पवमाने वाचयति सम्राड् असि त्रिष्टुभ् छन्दाः

तत् संराजस्य सम्राज् त्वम्
ते द्वे भूत्वा रथंतरं च वैरूपं च बृहद् अत्यमन्येतां तद् बृहद् गर्भम् अधत्त तद् वैराजम् असृजत
ऐन्द्री वैश्वदेव वर्णे याज्या अनुवाक्ये भवतः

सजातान् एव अस्मै उपदधाति

यद् आग्नेयः

क्षत्रेण एव विशम् उभयतः परिगृह्णाति

एतया यजेत बुभूषन्

इन्द्रियम् इन्द्रः

तेजो वा अग्निः

तेज एव अस्मिन् तेन पुरस्ताद् अधत्ताम्
माधवे मा कुरु मानिनि मानम् अये

माधवे मा कुरु मानिनि मानम् अये

विहसति युवति सभा तव सकला

माधवे मा कुरु मानिनि मानम् अये
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृताः ते अपुनर्भवाः

प्रीतः अस्मि अनुगृहीतः अस्मि दर्शनात् एव ते मुने

युधिष्ठिर उवाच

ऋषीणां संनिधौ पूर्वं कथ्यमानं मया श्रुतम्

मार्कण्डेय उवाच

श्रद्दधान परः भूत्वा कुरु तीर्थ अभिषेचनम्

धर्म अनुसारि तत्त्व ज्ञैः पृच्छतः ते पुनः पुनः

मासम् एकम् तु यः स्नायात् प्रयागे नियत इन्द्रियः

त्रिभिः मासैः स मुच्येत प्रयागे तु न संशयः
कासं घुर्घुरकं मोहम् अरुचिम् पीनसं तृषम्

विशुष्क आस्यः मुहुर् श्वासी काङ्क्षति उष्णम् स वेपथुः

प्रतिलोमं सिरा गच्छन्न् उदीर्य पवनः कफम्

गम्भीरेण अनुनादेन गम्भीरा तासु साधयेत्

करोति हिध्माम् अरुजां मन्द शब्दाम् क्षव अनुगाम्
नीलेन च अङ्कितः सत्त्व तेजसा संयुतो भवेत्

कच्छपी विश्वसेत् न एव न ददाति च

द्रव्य अर्थम् शत्रुणा नाशं संग्रामे च अपि संव्रजेत्
सिरा अन्तर्धानम् उदक जठर उक्तम् च लक्षणम्

उपेक्षया च सर्वेषु दोषाः स्व स्थानात् च्युताः

बाधते तत् च सुतरां शीत वात अभ्र दर्शने

क्रमेण वर्धमानः च कुक्षौ उदरम् आवहेत्

जीर्ण अजीर्णम् न जानाति सौहित्यं सहते न च

अत्याशितस्य संक्षोभाद् यान यान आदि चेष्टितैः

भ्रमो ऽतीसारः पीत त्वम् त्वच् आदौ उदरम् हरित्

भिद्यते पच्यते वा अन्त्रम् तद् छिद्रैः च स्रवन् बहिः

प्रवृत्त स्नेह पान आदेः सहसा आम अम्बु पायिनः

दुर्नाम्भिः उदावर्तैः अन्यैः वा अन्त्र उपलेपिभिः

पाकाद् द्रवा द्रवीकुर्युः संधि स्रोतस् मुखानि अपि

निद्रा उत्क्लेश अरुचि श्वास कास शुक्ल त्वच् आदि ता

श्लेष्म उदरे अङ्ग सदनम् स्वापः श्वयथु गौरवम्
अ प्लुत वत् उपस्थिते

चौ

पद अन्तात् वा

अनुदात्तं पदम् एक वर्जम्

चङि

षष् त्रि चतुर्भ्यः ह ल् आदिः

ॐ आङोः च

प्रथमयोः पूर्व सवर्णः

सर्वत्र विभाषा गोः

मस्कर मस्करिणौ वेणु परिव्राजकयोः

लोपो व् योः व लि

जयः करणम्

ष्यङः सम्प्रसारणं पुत्र पत्योः तत्पुरुषे

अनुदात्ते च

एतद् तदोः सु लोपः अ कोः अ नञ् समासे ह लि

क्रय्यस् तद् अर्थे
रुचितो घर्म इति उक्ते ऽनुवाकेन तिष्ठन्तो ऽवेक्षेरन् यम् अध्वर्युर् ब्रूयात्

एवं सदा प्रवर्ग्य उपसदः कुर्यात्

दक्षिणाग्निम् उत्तरेण बहिस् चेद्
ॐ हीं वामदेवाय एव कलाः तस्य त्रयोदश
चन चित् इव गोत्र आदि तद्धित आम्रेडितेषु अ गतेः

निपातैर् यद् यदि हन्त कुवित् नेद् चेद् चण् कच्चिद् यत्र युतम्

तिङि च उदात्तवति

परेर् वर्जने

च अह लोपे एव इति अवधारणम्

जात्व् अ पूर्वम्

उपरि अधि अधसः सामीप्ये

आबाधे च

अनुदात्तं सर्वम् अ पाद आदौ

शेषे विभाषा
यद् अस्यां किंच ऊर्ध्वम् एव तद् आयत्तम्

अथ यो विषमे कुरुते
वित्त हीनः यथाशक्त्या द्रोणात् ऊर्ध्वम् तु कारयेत्

यद् प्रदानात् नरः लोकान् आप्नोति शिव संयुतान्

अथ अतस् सम्प्रवक्ष्यामि लवणाचलम् उत्तमम्
तमसा च अतिनिबिडम् नल्व मात्रम् सु संकटम्

वज्रस्य एव च मुख्यस्य तथा ब्रह्म मणेः अपि

देव वापी जलैः कुर्वन् सततम् प्राणधारणम्

तस्मिन् सरसि या भूमिः न सा वज्र समाकुला

तत्र यौ तौ महा शृङ्गौ महा वर्णौ महा हिमौ

ततः सम्मुखम् उद्वीक्ष्य ववन्दे स नर अधिपः
गते नारायणे कृष्णे स्वम् एव परमं पदम्

पितामह नियोगेन दुदोह पृथिवीं पृथुः

नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा

एषा रजस् तमस् युक्ता वृत्तिः वै द्वापरे स्मृता

अपश्यत् पथि गच्छन्तं कृष्णद्वैपायनं मुनिम्

ध्यान निष्ठाः तपस् निष्ठाः महादेव परायणाः

विपर्ययेण तासां ता ओषध्यो विविशुः महीम्

विपर्ययेण तासां तु तेन तद् काल भाविना

च अनुप्ताः ग्राम्य आरण्याः चतुर्दश

सकृत् एव तया वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवी तले

अस्मिन् कलि युगे घोरे लोकाः पाप अनुवर्तिनः

ब्रह्मा विष्णुः तथा सूर्यः सर्व एव कलिषु अपि

अवृष्टिः मरणम् च एव तथा एव व्याधि उपद्रवाः

सूत उवाच

न शक्यते मया पार्थ विस्तरेण अभिभाषितुम्
गयां प्राप्य अनुषङ्गेण यदि श्राद्धं समाचरेत्

बान्धवानां च मरणे नारकी स्यात् अतस् ऽन्यथा

दश मासान् तु तृप्यन्ति वराह महिष आमिषैः

लाजान् मधु युतान् दद्यात् सक्तून् शर्करया सह

कन्यकां वै द्वितीयायां तृतीयायां तु वन्दिनः

संध्या रात्र्योः न कर्तव्यं राहोः अन्यत्र दर्शनात्

औरभ्रेण अथ चतुरः शाकुनेन इह पञ्च तु

सरस्वत्यां विशेषेण पुष्करेषु विशेषतः
यक्ष्माणां सर्वेषां विषं निर् अवोचम् अहं त्वत्

या गुदा अनुसर्पन्त्य् आन्त्राणि मोहयन्ति च

या मज्ज्ञो निर्धयन्ति परूंषि विरुजन्ति च

यक्ष्माणां सर्वेषां विषं निर् अवोचम् अहं त्वत्

यास् तिरश्चीः उपर्षन्त्य् अर्षणीर् वक्षणासु ते
जस् शसोः शिः

अम् सम्बुद्धौ

सुपां सु लुक् पूर्व सवर्ण आ आत् शे या डा ड्या याच् आलः

रभेर् अ शप् लिटोः

पूर्व आदिभ्यः नवभ्यो वा

भस्य टेर् लोपः

समासे अ नञ् पूर्वे क्त्वो ल्यप्

औङ आपः

ध्वमो ध्वात्

पुंसो ऽसुङ्

ङे प्रथमयोर् अम्
सतत सम्भोग सिद्धि अपाय अभावेन असौ ईदृशीम् अवस्थाम् अनुभवति इति

पुनर् अपि राजवाहनं सम्यक् आलोक्य अस्यां लीला अवनौ पाण्डुर ता निमित्तम् किम् इति स अभिप्रायम् विहस्य अपृच्छत्

अथ मीनकेतन सेना नायकेन मलय गिरि महीरुह निरन्तर आवासि भुजंगम भुक्त अवशिष्टेन इव सूक्ष्मतरेण धृत हरिचन्दन परिमल भरेण इव मन्द गतिना दक्षिण अनिलेन वियोगि हृदय स्थम् मन्मथ अनलम् उज्ज्वलयन् सहकार किसलय मकरन्द आस्वादन रक्त कण्ठानाम् मधुकर कलकण्ठानाम् काकली कलकलेन दिश् चक्रम् वा आचालयन् मानिनी मानस उत्कलिकाम् उपनयन् माकन्द सिन्दुवार रक्त अशोक किंशुक तिलकेषु कलिकाम् उपपादयन् मदन महा उत्सवाय रसिक मनांसि समुल्लासयन् वसन्त समयः समाजगाम

यदा केलि वने कुरङ्ग लोचना लोचन पथम् अवर्तत तदा एषा अपहृत मदीय मानसा सा स्व मन्दिरम् अगात्

किम् अत्र आगमन कारणम् अस्य

अहम् इन्द्रजाल विद्यया मालव इन्द्रम् मोहयन् पौर जन समक्षम् एव तद् तनया परिणयम् रचयित्वा कन्या अन्तःपुर प्रवेशम् कारयिष्यामि इति वृत्तान्त एष राज कन्यकायै सखी मुखेन पूर्वम् एव कथयितव्यः इति

मालव इन्द्रः ऽपि तत् अद्भुतम् मन्यमानः तस्मै वाडवाय प्रचुरतरं धनं दत्त्वा विद्येश्वरम् इदानीं साधय इति विसृज्य स्वयम् अन्तर् मन्दिरम् जगाम

तदनु विषमं विषम् उल्बणम् वमन्तः फण अलंकरणाः भोगिनो भयं जनयन्तो निश्चेरुः

तदनु क्रीडा विश्रम्भात् निवृत्ता लज्जया कानि कानि अपि भाव अन्तराणि व्यधत्त

सा चेतसो माधुर्य काठिन्ये स्वयम् एव जानाति

तस्मिन् अवसरे मालव इन्द्र महिषी परिजन परिवृता दुहितृ केलि विलोकनाय तं देशम् अवाप

पुष्पोद्भवः च निज कार्य करणम् तर्कयन् एनम् आदरेण बभाषे ननु सतां सख्यस्य आभाषण पूर्व तया चिरं रुचिर भाषणः भवान् नः प्रिय वयस्यः जातः

सो ऽपि लब्धुम् अशक्यः मया

तत्र उद्याने कुमारयोर् अन्योन्य अवलोकन वेलायाम् असमसायकः समं मुक्त सायकः ऽभूत्
दर्शयामास शुश्रूषां सु अर्चिताः कुर्वतीर् विभुः

एवंविधानि जन्मानि कर्माणि च जगत्पतेः

त्वां सेवतां सुर कृताः बहवो ऽन्तरायाः

आदाव् अभूच् छतधृती रजसा अस्य सर्गे विष्णुः स्थितौ क्रतु पतिः द्विज धर्म सेतुः

यानि यानि इह कर्माणि यैर् यैः स्वच्छन्द जन्मभिः

गन्धेन मुमुहुस् तासां रूप औदार्य हत श्रियः
गृह्यं भयं यत् चेद् द्विपात्सु यद् उ चेद् चतुष्पात्सु भयं यद् अस्ति

अमीव हाः वास्तोष्पते विश्वा रूपाण्य् आविशन्

अक्षि स्पन्दे अङ्ग चले च यद् भयं यद् वाशिते यद् उ चेद् दुरुक्ते

अथ आज्य आहुतीः उपजुहोति

प्रहुत अनुकृतिः वास्तुशमनम्

वास्तुशमनं व्याख्यातम्
देव पवित्रम् एतद् यद् आपः

यो ह तत्र ब्रूयाद् आसान् न्वा अयं यजमानस्य अवाप्सीत् क्षिप्रे परान् आसान् आवप्स्यते ज्येष्ठ गृह्यम् रोत्स्यति इति तथा ह एव स्यात्
सूयमे मे ऽद्य स्तं स्वावृतौ सु उपावृता अग्नाविष्णू विजिहाथाम्

अथा सपत्नान् इन्द्रो मे निग्राभेण अधरम् अकः
स्नायात् नदीषु शुद्धासु शौचं कृत्वा यथाविधि

अन्तर् जलम् अवाक् मग्नः जपेत् त्रिस् अघमर्षणम्

अशौचं च एव संसर्गात् शुद्धिः संसर्ग वर्जनात्

यदि स्यात् क्लिन्न वासाः वै वारि मध्य गतः चरेत्

प्रदक्षिणं समावृत्य नमस्कृत्य ततः क्षितौ

उपयात् ईश्वरम् च एव योगक्षेम प्रसिद्धये

ततः संतर्पयेत् देवान् ऋषीन् पितृ गणान् तथा

भूत यज्ञः स वै ज्ञेयो भूतेभ्यो यः तु अयम् बलिः

ब्रह्माणं शङ्करं सूर्यं तथा एव मधुसूदनम्

अशक्तौ अशिरस्कम् तु स्नानम् अस्य विधीयते

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन प्रातः स्नानं समाचरेत्

भिक्षाम् आहुः ग्रास मात्रम् अन्नम् तत् स्यात् चतुर्गुणम्

वारुणं च अवगाहम् च तु आत्म वेदनम्

प्रक्षाल्य आचम्य विधिवत् ततस् स्नायात् समाहितः

ततो ऽभिमन्त्रितं हि ष्ठा आदि मन्त्रकैः

वेद तत्त्व अर्थ विद्वसे द्विजाय एव उपपादयेत्

गुरुं च एव अपि उपासीत हितं च अस्य समाचरेत्

दद्यात् अन्नम् यथाशक्ति अर्थिभ्यो लोभ वर्जितः

भूः भुवः स्वर् त्वम् ओंकारः सर्वो रुद्रः सनातनः

दैवतानि नमस्कुर्यात् उपहारान् निवेदयेत्
लोकं तु अनामयम् याति दृष्ट्वा च प्रपितामहम्

फल्ग्वीशं फल्गुचण्डीं च गौरीं दृष्ट्वा च मङ्गलाम्

सकृत् यत्र अभिगमनम् सकृत् पिण्ड प्रपातनम्

निश्चिरा संगमे स्नात्वा ब्रह्म लोकम् नयेत् पितॄन्

गया गमन मात्रेण पितॄणाम् अनृणः भवेत्

शिलायां प्रेत भावात् स्युः मुक्ताः पितृ गणाः किल

रवि पादे पिण्ड दानात् पतित उद्धारणम् भवेत्

एतेन किं न पर्याप्तं नॄणां सुकृत कारिणाम्

गया स्थः यो ददाति अन्नम् पितरः तेन पुत्रिणः
तयोर् यत् स्तोभवत् तत् क्षत्रम्

भवत्य् आत्मना परा अस्य द्विषन् भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद
पलं प्रकुञ्चो बिल्वं च मुष्टिः आम्रम् चतुर्थिका

अथ कल्याण चरितः श्राद्धः शुचिः उपोषितः

स्नेहे सिध्यति शुद्ध अम्बु निष्क्वाथ स्वरसैः क्रमात्

भूतैः छाया आतप अम्बु आद्यैः यथाकालं च सेवितम्

कषाय योनयः पञ्च रसा लवण वर्जिताः

स क्षीरम् तद् अ संपत्तौ अन् अतिक्रान्त वत्सरम्

मात्राया न व्यवस्था अस्ति व्याधिं कोष्ठं बलं वयः

किंचित् सीदति कृष्णे च वर्त्यमाने च पश्चिमः

अ फाल कृष्टे अन् आक्रान्ते पादपैर् बलवत्तरैः

हिमवत् विन्ध्य शैलाभ्याम् प्रायो व्याप्ता वसुंधरा
धार्मिकैः सात्त्विकैः नित्यम् सहास्या वृद्ध संमतैः

प्राक् विकार समुत्पत्तिः आयुषः च क्षय क्रमः

संकथा धर्म शास्त्राणाम् महा ऋषीणाम् जित आत्मनाम्

भेषजेन उपपाद्यन्ते न भवन्ति आतुराः तदा

रसायनानां विधिवत् च उपयोगः प्रशस्यते

सस्यं भूते दया दानं बलयो देवता अर्चनम्

गुण पादः च भूतानाम् एवम् लोकः प्रलीयते

कर्मणः तत् न कर्तव्यम् एतत् बुद्धिमताम् मतम्

तम् उवाच भगवान् आत्रेयः एवम् अपि एभिः अग्निवेश प्रकृति आदिभिः भावैर् मनुष्याणां ये अन्ये भावाः सामान्याः तद् वैगुण्यात् समान कालाः समान लिङ्गाः च व्याधयो ऽभिनिर्वर्तमाना जनपदम् उद्ध्वंसयन्ति

अपि च देश काल आत्म गुण विपरीतानाम् कर्मणाम् आहार विकाराणाम् च क्रम उपयोगः सम्यक् त्यागः सर्वस्य च अतियोग अयोग मिथ्यायोगानाम् सर्व अतियोग संधारणम् असंधारणम् उदीर्णानां च गतिमतां साहसानां च वर्जनम् आरोग्य अनुवृत्तौ हेतुम् उपलभामहे सम्यक् उपदिशामः सम्यक् पश्यामः च इति
शिशिरम् वै अग्नेः जन्म

दानम् इमाः प्रजाः उपजीवन्ति

तत् इन्द्रः इष्टकाम् अपि उपाधत्त

तेषाम् मिथुनौ दिवम् आक्रमेताम्

ते इष्टकाः अचिन्वत

एतत् वै ऋतूनाम् मुखम्

शरद् वै वैश्यस्य ऋतुः
एतद् राजनं देवतासु प्रोतम्

ब्राह्मणान् न निन्देत्

वायुः प्रस्तावः

आदित्य उद्गीथः
अब्रवीत् वचनम् तुष्टो हृष्ट रोम आनन ईक्षणः

भगवन् न अस्ति अविदितम् उत्पातेषु ते अनघैः

देवान् च सेन्द्रकान् हत्वा लोकान् भोक्ष्यामहे असुराः

धारणात् च महत्त्वेन धर्म एष निरुच्यते

अथ रजत विशुद्ध भाव भावः भवम् अभिपूज्य दिगम्बरं

उत्तस्थुः नारदम् दृष्ट्वा अभिवादन वादिनः

शूराः स्थ जात पुत्राः स्थ कृतकृत्याः स्थ दानवाः

तेषां स पूजां पूजा अर्हः प्रतिगृह्य तपोधनः

कान्त्या चन्द्र उपमः तूर्णम् त्रिपुरं पुरम् आगतः
अथ सदसस्पतिं जुहोति

अथ कारीरी व्रतम् चतुर् रात्रम् अ क्षार लवणम् भूमौ भुञ्जीत पशु वत्

इतिहास पुराणेभ्यः स्वाहा

आध्वर्यवं ग्रहा दाक्षिणानि समिष्ट यजूंषि अवभृथ यजूंषि वाजपेयः शुक्रियाणि सवा इति स ब्राह्मणानि स अनुब्राह्मणानि सौम्यानि

सामवेदाय स्वाहा

समन्वारब्धेष्व् अन्तेवासिषु

विश्वेभ्यो देवेभ्यः काण्ड ऋषिभ्यः स्वाहा
तेभ्यः एतत् अन्न पानम् ससृजे एतान् हविर्यज्ञान् सौम्यम् अध्वरम् इति

तत् व्यूह्य तृणानि प्राच् दण्डम् स्थण्डिले सादयति पृथिव्याः त्वा नाभौ सादयामि अदित्याः उपस्थे इति
देवः हि एषः एतत् जीवातवे कृतः यत् अग्निः

वनेषु चित्रम् विभ्वम् विशे विशे इति अभिरूपा

इﾱआयास् त्वा पदे वयं नाभा पृथिव्या अधि इति

प्र ह वै साहस्रम् पोषम् आप्नोति यः एवम् वेद

अयम् इह प्रथमः धायि धातृभिः इति जगतीम् वैश्यस्य अनुब्रूयात्

ताः एताः अष्टौ अन्वाह रूप समृद्धाः

त्वम् दूतः त्वम् उ नः परस्पाः इति उत्तमया परिदधाति

कुलायम् इव हि एतत् यज्ञे क्रियते यत् पैतुदारवाः परिधयः गुल्गुलु ऊर्णा स्तुकाः सुगन्धि तेजनानि इति

अग्नये प्रणीयमानाय अनुब्रूहि इति आह अध्वर्युः
एते मन्त्राः समाख्याताः ते रुद्र समासतः

आचम्य उपविशेत् प्राज्ञः बद्ध आसनम् अभीप्सितम्

दीपं नैवेद्यम् आचामम् नमस्कारं प्रदक्षिणम्

गरुडं पूजयेत् अग्रे वासुदेवस्य शङ्कर

ॐ विष्वक्सेनाय नमः

मुद्रां प्रदर्श्य पाद्य आदीन् दद्यान् मूलेन शङ्कर

कुर्यात् शंकरैः मूलेन जपं च अपि समर्पयेत्

एतद् पूजन मात्रेण कृतकृत्यो भवेत् नरः

ॐ ईं शिरसे नमः

येन विज्ञान मात्रेण नरो याति परं पदम्

आसनं पूजयेत् पश्चात् आवाह्य विधिवत् नरः

हरिः उवाच

शोषण आदि ततः कुर्याद् अं क्षैं रं इति मन्त्रकैः
सभ्यः सभां मे पाहि ये च सभ्याः सभासदः

रायस्पोषेण सम् इषा मदन्तो मा ते अग्ने प्रतिवेशा रिषाम
निर्मर्यादा निराक्रान्ता निःस्नेहा निरपत्रपाः

एषां चतुर् युगानाम् च गुणिता हि एकसप्ततिः

राजानः शूद्र भूयिष्ठाः ब्राह्मणान् बाधयन्ति ते

वर्ण आश्रम विभागाः च युगानि युग सिद्धयः

व्याख्यातानि न संदेहः कल्पः कल्पेन च एव हि

भाविनः अर्थस्य च बलात् ततस् कृतम् अवर्तत

सुखम् आयुः बलम् रूपं धर्मः अर्थः काम एव च

स साधयित्वा वृषलान् प्रायशस् तान् अधार्मिकान्

वर्ण आश्रम आचार युतम् श्रौतं स्मार्तं द्विधा तु यम्

युगे युगे च हीयन्ते त्रीन् त्रीन् पादान् तु सिद्धयः

यथा दाव प्रदग्धेषु तृणेषु इह ततः क्षितौ

कलि जैः सह ते सर्वे निर्विशेषाः तदा अभवन्

अराजके युग वशात् संशये समुपस्थिते

विचारणा तु निर्वेदात् साम्य अवस्था विचारणा

चातुर आश्रम शैथिल्ये धर्मः प्रतिचलिष्यति

अधार्मिकाः तु अनाचाराः महा कोप अल्प चेतसः

सरित् सागर कूपान् ते सेवन्ते पर्वतांस् तथा

कुशील चर्याः पाषण्डैः वृथक् रूपैः समावृताः

तत्र संध्यांशके काले सम्प्राप्ते तु युग अन्तिके

तेषां शास्ता हि असाधूनाम् भूतानां निधन उत्थितः
ब्राह्मणस्य प्रेतकार्ये यो गौर् मार्यते तस्य अस्थि मज्ज चूर्ण पूर्ण अहि भस्त्रा पशूनाम् अन्तर्धानम्

गृह्णामि सिद्धि अर्थम् शव शारिकाम्

एतेषाम् एकः पुरीषे मूत्रे वा निखात आनाहं करोति पदे अस्य आसने वा निखातः शोषेण मारयति आपणे क्षेत्रे गृहे वा वृत्ति छेदम् करोति

कृष्ण चतुर्दश्याम् पुष्य योगिन्याम् शुनो लग्नकस्य योनौ कालायसीं मुद्रिकां प्रेषयेत्

तत एकम् एतेन मन्त्रेण ग्राम द्वारि गृह द्वारि वा यत्र निखन्यते तत् सर्वं प्रस्वापयति

वशं वैश्याः च शूद्राः च वश ताम् यान्तु मे सदा

दग्धान् वृष मूत्रेण पेषयित्वा नव कुम्भम् अन्तर् लेपयेत्

चतुर् भक्त उपवासी कृष्ण चतुर्दश्याम् भग्नस्य ऋषभं कारयेत् अभिमन्त्रयेत् च एतेन

जातानाम् अमावास्यायां पौर्णमास्यां वा पुष्य योगिन्याम् गुञ्ज वल्लीः ग्राहयित्वा मण्डलिकानि कारयेत्

स्वाहा

अर्मालवं प्रमीलं च मण्डोलूकं घटोबलम्
अन्वारम्भयित्वा जुहोति

वैश्वदेवा हि सजाताः

एतया यजेत सजात कामः

वैश्वदेव त्वाय

वैश्वदेवी हि पृषती

अभिभूर् असि
एक चरुः वा

द्विर् हविषो ऽवद्यति
एकादश अक्षरा त्रिष्टुप्

अष्टौ वसवः

तद् यत् तत्र अन्यत् अन्यच् छन्दः क्रियते ऽथ तद् गायत्रम् इत्य् आख्यायते
धीवरान् असृजच् च अपि वेन कल्मष संभवान्

आपस् तस्तम्भिरे तस्य समुद्रम् अभियास्यतः

स्तोत्रं येन अस्य कुर्याव राज्ञस् तेजस्विनो द्विजाः

न यष्टव्यं न होतव्यम् इति तस्य प्रजापतेः

अरणीम् इव संरब्धा ममन्थुस् ते महा ऋषयः

तं समुद्राश् च नद्यश् च रत्नान्य् आदाय सर्वशः

द्यां वै भुवं च रुन्धेयं न अत्र कार्या विचारणा

प्रददर्श अग्रतस् वैन्यं प्रगृहीत शरासनम्

तस्मिञ् जाते ऽथ भूतानि सम्प्रहृष्टानि सर्वशः

अनूप देशम् सूताय मगधं मागधाय च

तम् अतिक्रान्त मर्यादम् आददानम् असांप्रतम्

दीप्यमानः स्व वपुषा साक्षाद् अग्निर् इव ज्वलन्

समुत्पन्नेन कौरव्य सत् पुत्रेण महात्मना

मयि यज्ञो विधातव्यो मयि होतव्यम् इत्य् अपि