tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
खनिभ्यो द्वादशविधं धातुं पण्यं च संहरेत्

पीतकास् ताम्रकाः ताम्र पीतकाः वा भूमि प्रस्तर धातवः भिन्ना नील राजीवन्तः मुद्ग माष कृसर वर्णाः वा दधि बिन्दु पिण्ड चित्राः हरिद्रा हरीतकी पद्म पत्त्र शैवल यकृत् प्लीह अनवद्य वर्णाः भिन्नाश् चुञ्चु वालुका लेखा बिन्दु स्वस्तिकवन्तः सु गुलिकाः अर्चिष्मन्तः ताप्यमानाः न भिद्यन्ते बहु फेन धूमाः च सुवर्ण धातवः प्रतीवाप अर्थाः ताम्र रूप्य वेधनाः

भारिकः स्निग्धो मृदुः च प्रस्तर धातुः भूमि भागः वा पिङ्गलो हरितः पाटलो लोहितो वा ताम्र धातुः

खुरुम्बः पाण्डु रोहितः सिन्दुवार पुष्प वर्णः वा तीक्ष्ण धातुः
स निर्जल अम्बुद आकारम् मत्तं मद जल उक्षितम्

स्थाणुभ्यो हिमवाञ् श्रेष्ठो ह्रदानां वरुणालयः

उपतस्थे गजं हित्वा कृष्णं बल निषूदनः

पृथिवी कर्म शीलानाम् क्षेत्रं सर्वस्य कर्मणः

सा त्वया प्रतिषिद्धा इयम् मेघ वृष्टिः दुरासदा

गरुत्मान् पक्षिणां श्रेष्ठो देवतानां भवान् वरः

अन्तर्धान गतः छायाम् चकार उरग भोजनः

आत्मा ते ऽहं यथा शश्वत् तथा एव तव सो ऽर्जुन

द्वितीयं न अनुपश्यामि धुरं यस् ते समुद्वहेत्

स ते बन्धुः सहायश् च संग्रामेषु भविष्यति

युधिष्ठिरं च जानामि कुमारं धर्म निर्मितम्

वैशंपायन उवाच

अभिषेकेण गोविन्दं योजयामास योग विद्

एतन् मे कृष्ण कार्त्स्न्येन कर्तुम् अर्हसि भाषितम्

एकस् त्वम् असि लोकानां देवानां च सनातनः

उपेन्द्र इति कृष्ण त्वाम् गास्यन्ति दिवि देवताः

अहं भूत पतिः कृष्ण देवराजः पुरंदरः

वनस्पतीनां सर्वेषां सुस्राव इन्दु निभम् पयः

मम पुत्रो ऽर्जुनो नाम जातः कुन्त्यां कुरु उद्वहः

अर्जुन अर्थे च तान् सर्वान् पाण्डवान् अ क्षतान् युधि

यत् त्वया रक्षिता गावस् तेन अस्मि परितोषितः

तस्मात् त्वं काञ्चनैः पूर्णैर् दिव्यस्य पयसो घटैः

ववर्षुः पुष्प वर्षम् च नेदुस् तूर्याणि च अम्बरे

तद् अहं समनुप्राप्तो गवां वाक्येन चोदितः

लोके ऽस्मिन् कृष्ण निखिले यथा एव त्रिदिवे तथा

समग्रं वैष्णवं तेजो विनिगूहसि रोषितः

ताल स्तम्भ वन श्यामम् स तं श्रीवत्स लक्षणम्

भारतं त्वयि च आसक्तम् तस्मिंश् च पुरुष उत्तमे

गतिः शम दम आढ्यानाम् स्वर्गः सु कृत कर्मणाम्

अश्विभ्यां साधु जानामि सृष्टं पुत्र द्वयम् शुभम्

अद्यप्रभृति नो राजा त्वम् इन्द्रो वै भविष्यसि

उपरि उपरि तत्र अपि गतिस् तव तपः मयी
एकविंशो वै पुरुषः

अथ एतानि पशु शीर्षाणि

त्रय इमे लोकाः

यत् हिरण्य शल्कैः प्रत्यस्यति मेध्यम् एव एनत् यज्ञियं करोति

यन् मध्ये पुरुष शीर्षम् उपदधाति सयत्वाय

मेध्यं हिरण्यम्
प्रोक्षत्य् उत्तरवेदिं सिकताश् च प्रकिरति सिंह्य् असि इति प्रतिमन्त्रम्

अपरेण वेदिं प्रतिप्रस्थातुः संचरः

विदेद् अग्निर् इति चात्वाले प्रहरति स्फ्येन अन्वारब्धे

अनु त्वा इति चतुर्थं यथार्थम् आहृत्य सिंह्य् असि इति व्यूहत्य् उत्तरवेदिं शम्या मात्रीम्

द्वितीयस्यां तृतीयस्याम् इति विशेषः

रथ मात्री उत्तरा
अथ यन् मध्यंदिने मरुतः सांतपनान् यजति

एवम् एव एतत् पुरस्ताद् देवता यजति

तद् यथा महा राजः पुरस्तात् सेना अनीकानि प्रत्यूह्य अभयम् पन्थानम् अन्वियात्

तद् यथा अदः सोमस्य महा व्रतम्

तस्मान् मध्यंदिने मरुतः सांतपनान् यजति

ऐन्द्रो मध्यंदिनः
गया शिरः छादयित्वा गुरु त्वात् आस्थिता शिला

विद्यां सरस्वतीं प्रार्च्य लक्ष्मीं सम्पूज्य च श्रियम्

प्रेत त्वम् ये गता नॄणां मित्र आद्याः बान्धव आदयः

आद्यै रुद्र आदिभिः सार्धं दृष्ट्वा हि आदिगदाधरम्

महारुद्र आदि देवैः तु अन् आदि निधनः हरिः

केदारं पूजयित्वा तु शिव लोके महीयते
अथ आग्नीध्रम् आह अग्नीध् एहि इमम् यूप अवटम् खन उपर संमितम् प्राक् पुरीषम् उद्वपताच् चतुर् अङ्गुलेन उपरम् अतिखनताद् इति

सो ऽत एव प्राङ् द्रुत्वा दक्षिणस्य हविर्धानस्य पुरो ऽक्षम् उपरवान् विमिमीते प्रादेश मुखान् प्रादेश अन्तस्पादान्

तां परस्ताद् अर्वाचीं प्रोक्षति

तया औदुम्बर्या अवटं परिलिखति परिलिखितं रक्षः परिलिखिता अरातय इदम् अहं रक्षसो ग्रीवा अपिकृन्तामि यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इदम् अस्य ग्रीवा अपिकृन्तामि इति
मन्वन्तराणां कौरव्य संक्षेपं त्व् एव मे शृणु

अग्नीध्रश् च अग्निबाहुः च मेधा मेधातिथिर् वसुः

अतीता वर्तमानाश् च क्रमेण एतेन भारत

मन्वन्तर कथाम् ब्रह्मन् श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः

जनमेजय उवाच

चाक्षुषस्य अन्तरे तात मनोर् देवान् इमाञ् शृणु

राजन् पुत्राश् च पौत्राश् च दिक्षु सर्वासु भारत

एते महा ऋषयः तात वायु प्रोक्ताः महा व्रताः

मन्वन्तरेषु संहाराः संहार अन्तेषु संभवाः

न शक्यम् अन्तं तेषां वै वक्तुं वर्ष शतैः अपि

तत्र भूतानि सर्वाणि दग्धान्य् आदित्य रश्मिभिः

वसिष्ठ पुत्राः सप्त आसन् वासिष्ठा इति विश्रुताः

वैशंपायन उवाच

सत्यनेत्रस् तथा आत्रेयः एते सप्त ऋषयः ऽपरे

ऋषेर् अङ्गिरसः पुत्रा महात्मानो महा ओजसः

आदित्याश् च अश्विनौ च एव देवौ वैवस्वतौ स्मृतौ

अत्रिर् वसिष्ठो भगवान् कश्यपश् च महान् ऋषिः

रैवतस्य मनोः पुत्राः पञ्चमं च एतत् अन्तरम्

धृतिमान् अव्ययो युक्तस् तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः

यत्र उत्पन्नः महात्मा स हरिर् वृष्णि कुले प्रभुः

षष्ठं ते सम्प्रवक्ष्यामि तन् निबोध नराधिप

सावर्णा मनवस् तात पञ्च तांश् च निबोध मे
षट्त्रिंशत् अवदाना गौः

श्येनं वक्ष उद्गातुः

बार्हतो वै स्वर्गो लोकः

अथ अतस् सवनीयस्य पशोर् विभागं व्याख्यास्यामः

ऊरुः पोतुः

षट्त्रिंशत् अक्षरा बृहती

अवर सक्थम् मैत्रावरुणस्य

दक्षिणं पार्श्वं स अंसम् अध्वर्योः

बृहत्या स्वर्गे लोके प्रतितिष्ठन्ति
उभय्यः परिधानीया भवन्ति होत्रकाणाम् प्रातःसवने च माध्यंदिने च अ हीनाः च ऐकाहिकाः च

अ हीनाभिः अछावाकः स्वर्गस्य लोकस्य आप्त्या
विश्वं संपश्यन्त् सुविदत्रो यजत्र इदं शृणोतु यद् अहं ब्रवीमि

पूर्व अपरम् चरतो मायया एतौ शिशू क्रीडन्तौ परियातो ऽर्णवम्

स नः सूर्य प्रतिर दीर्घम् आयुर् मा रिषाम सुमतौ ते स्याम

रोहितो दिवम् आरुहत् तपसा तपस्वी

अध्वा अस्य विततो महान् पूर्वश् च अपरः च यः

रोहितः कालो अभवद् रोहितो ऽग्रे प्रजापतिः

दिवं च सूर्य पृथिवीं च देवीम् अहोरात्रे विमिमानो यद् एषि

स्वस्ति ते सूर्य चरसे रथाय येन उभौ अन्तौ परियासि सद्यः
नाम्ना च अनङ्ग लतिका पति भक्ति विवर्जिता

नाम्ना कलावती राजंस् तम् एव कनक अङ्गदम्

सूत उवाच

तानि सर्वाणि शुद्धि अर्थम् देव्यास् तत्र गतानि वै

निरस्य चर्म खड्गम् च प्रतिजज्ञे तदा च सः

राजा भूत्वा ह्य् अङ्ग देशे द्विज इन्द्राः पत्न्या सार्धं भू तले भूरि भोगान्

उमावनम् इति ख्यातम् आश्रमः सो ऽप्य् अभून् महान्

सर्व व्रतेषु यत् पुण्यं तत् सर्वं लभते ध्रुवम्

यात्रां कृत्वा विधानेन क्षिप्रं यास्याम ते ऽन्तिकम्

ते रुद्र लोकम् गच्छन्ति किमु लिङ्ग अर्चनात् नृप

अथ उवाच स्व भर्तारम् तत् क्षेत्रं दर्शय प्रभो

रुद्र उवाच

पृथिव्यां यानि तीर्थानि यानि स्वर्गे वसन्ति वै

यद्य् एवं निश्चितं वीर त्वया अद्य व्याध सत्तमैः

सिद्ध कुण्डम् इति ख्यातम् अष्ट सिद्धि प्रदम् भवेत्

तुष्टो ऽस्मि तपसा ते ऽद्य सपत्नीकस्य पार्थिव

भुक्त्वा भोगान् यथाकामं पुत्र पौत्र आदिभिः युतः

उमामहेश्वरं नाम स्थापितं लिङ्गम् उत्तमम्
धनम् अस्ति च मे भूरि किम् अन्येन करोमि अहम्

चार मात्र सहायः तु वीणां घोषवतीं दधत्

अक्षमा एव उपरि स्थातुं श्रावयन्ती जनान् अधस्

सो ऽपि हस्ती तम् उत्कर्ण तालः गीत रसात् इव

स ययौ राज पुत्रः यथागतम्

क्षण अन्तरे च निःशङ्कः तत्र एव समुपाययौ

गगन स्थः च तत्र एव प्रांशुं देवकुल अग्रतस्

विभीषणो ददाति स्म मथुरां गन्तुम् इच्छते

अदर्शन प्रयोगान् च जाने अहम् उपयोगिनः

आनीय विजने त्यक्ता सा शाखा इह गरुत्मता

इति मातृ वचः श्रुत्वा रुषा रूपणिका ब्रवीत्

तत् श्रुत्वा लोहजङ्घस्य निर्वासन विधौ क्रुधा

त्वचि च ग्रीष्म तापेन छायाम् अभिललाष सः

सो ऽथ ताम् अवदत् राजा बहिस् द्वारि द्विजः स्थितः

गज बन्ध रस आसक्त वत्स राज उपजीविनः

ततस् तया निवृत्त अन्य पुरुष आसङ्गया सह

ततस् ताम् राज तनयाम् रञ्जयन् स वसन्तकः

न च एवम् वत्स राजस्य शरीरे कुशलं भवेत्

येन इयम् विप्रलब्धा हि वञ्चित अनेक कामुका

शवं स्पृशन्ति सु जनाः गणिका न तु निर्धनम्

वदन्ति स्म गतो अकस्मात् उन्मत्तः क्वापि असौ इति

तत्र वत्स ईश मित्त्रस्य विन्ध्य प्राग्भार वासिनः

निवारयामि मा रोदीः तिष्ठ इह एव मम अन्तिके

चक्रे वसन्तकस्य अपि रूपं दन्तुर दुर्मुखम्

अग्र स्थान् योधयन् अन्यैः एत्य पश्चात् अगृह्यत

बलस्य हेतोर् भक्ष्य अर्थी स्व पितुः निकटं ययौ

सर्व संहारिणी मारी तदा इत शरणं हरिम्

तथा इति चेटिका सा च गत्वा तस्मै तद् अब्रवीत्

हे ब्रह्मन् रोग वैरूप्यम् सर्वम् एतत् अहम् तव

इति संचिन्त्य संमन्त्र्य स राजा मन्त्रिभिः सह

मारी पात भय उद्भ्रान्ता कथम् अपि अत्यवाहयन्

नटी इव कृत्रिमं प्रेम गणिका अर्थाय दर्शयेत्

आययौ श्रुत वृत्तान्ता तत्र रूपणिका अथ सा

तं चेद् गज इन्द्रम् प्राप्स्यामि प्रतिमल्लं नडागिरेः

तथा इति सा रूपणिका तम् एव अर्थम् व्यजिज्ञपत्

हृत्वा अब्धेः पारम् अनयत् पक्षी गरुड वंश जः

मेघः प्रववृते तत्र धारा आसारेण वर्षितुम्

तेन अपहृत्य गङ्गायाम् अक्षेपि गज चर्म तत्

वस्त्र अङ्गराग पुष्प आद्यैः आत्मानम् तैः अभूषयत्

गत्वा रूपणिका तस्थौ तद् मार्ग न्यस्त लोचना
अतिबालो ह्य् असंपूर्ण सर्व धातुः स्त्रियं व्रजन्

यथा न भिन्द्याद् गुलिकास् तथा तं साधयेद् रसम्

माष आत्मगुप्ता गोधूम शालि षष्टिक पैष्टिकम्

शर्करा मधु युक्तम् तत् अपत्य अर्थी प्रयोजयेत्

शर्कराया विदार्याः च चूर्णम् इक्षुरकस्य च

घृत आढ्ये माहिष रसे दधि दाडिम सारिके

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

नारीणाम् अ रसज्ञ त्वात् अ विचारात् अ सेवनात्

पूर्वं शुद्ध शरीराणाम् निरूहैः स अनुवासनैः

वर्तन स्तम्भिताः ताः च प्रक्षेप्याः कौक्कुटे रसे
मधुर अम्लक तिक्त आदि रसम् गतं यदा मनः

तस्मात् प्रत्याहरेद् एतद् आत्मन्य् एव वशं नयेत्

तथा वै योग युक्तस्य योगिनो नियत आत्मनः

वश्य ता परमा तेन जायते अति चल आत्मनाम्

यतो यतो निश्चरति मनश् चञ्चलम् अस्थिरम्

संछाद्य निर्मले सत्त्वे स्थितो युञ्जीत योग विद्

कुर्याच् चित्त अनुचारीणि प्रत्याहार परायणः
एते पातकिनः सर्वे तेन इदम् भाषितं त्वया

मार्कण्डेय उवाच

पूज्यते तीर्थ राजः तु सत्यम् एव युधिष्ठिर

त्रयाणाम् अपि लोकानां कुरुक्षेत्रं विशिष्यते
पिशाची पूतना केशी भूतकेशी च लोमशा

परिप्लवं प्लवं वन्यं गोपुटं स्यात् कुटन्नटम्

प्रियङ्गुः प्रियवल्ली च फलिनी कङ्गुनी प्रिया

लामज्जकं भवेत् तिक्तम् हिमं च अत्यन्तम् इष्यते

गुल्म अर्शस् ग्रहणी कुष्ठान् हन्ति वात कफ आमयान्

वर्णप्रसादनं च एव लघुचन्दनम् एव च

रणप्रियं वीरतरु वीरं वीरण मूलकम्

तृष् मेदस् विष दोष घ्नम् चक्षुष्यं मद कारकम्

माचिका प्रथिता अम्बष्ठा तथा अम्बा अम्बालिका अम्बिका

ह्रस्वं नेत्रौषधं योज्यं विषदं नीलमृत्तिका

शङ्खः स्वादुः कटुः पाके वीर्ये च उष्णः प्रकीर्तितः

शूल गुल्म कृमीन् कुष्ठं हन्ति शाल्मलिपत्त्रकः

वृत्ता गोवन्दनी श्यामा कारम्भा वर्णभेदनी

मार्जारी वेधमुख्या च मदनी गन्धचेलिका

कम्पिल्लको विरेची स्यात् कटु उष्णः व्रण नाशनः

समुद्रफेनं शिशिरं कर्ण पाक निवारणम्

करोति मालां व्रण पूर्वकाम् च माक्षीकधातुः गुरुः अपि अपक्वः

विष घ्ना दोष शमना मुख शोष हरा परा

लेखनं नेत्र रोगाणाम् हिमं विष विनाशनम्

कटु तिक्त उष्णम् अगुरु स्निग्धं वात कफ अपहम्

गोपकं नालिकं पौरं विषं गन्धरसं विदुः

जातीफलं कषाय उष्णम् कटु कण्ठ आमय आर्ति जित्

मधुशेषं मदनकं मधुजं माक्षिकाश्रयम्

मांसी स्वादु कषाया स्यात् कफ पित्त अस्र नाशिनी

रसाञ्जनं हिमं तिक्तं रक्त पित्त कफ अपहम्

कर्चूरः कटु तिक्त उष्णः रुच्यो वात बलास जित्

पाषाणगैरिकं च एव द्वितीयं स्वर्णगैरिकम्

पित्तास्र विष तृष् दाह कृमि घ्नम् गुरु रूक्षणम्

लाक्षा पलङ्कषा रक्ता दीप्तिः च कृमिजा जतु

क्षिणोति क्षत पुञ्जान् च पित्त शान्तिम् नियच्छति

क्षय शोफ उदर अर्शांसि हन्ति वस्ति रुजः जयेत्

पित्त रक्त व्रणान् हन्ति ज्वर दाह तृषा अपहम्

कुचन्दनं पतङ्गं च रक्तकाष्ठं सुरङ्गकम्

पित्तं हन्ति कफ अस्र घ्ना दृष्टि दाह विनाशिनी

शल्लकी वल्लकी ह्लादा सुरभिः सुस्रवा च सा
ततो वै तं पशवः पुनर् उपानमन्

गो मूत्रस्य अपि स्यात्

विशे च क्षत्राय च समदं कुर्याम् इति

प्रियम् एव एनम् सजातानां करोति

पृथिव्या मारुतास् सजाताः

अ संसर्गाय

यथा वत्स ऊधो ऽभ्यायच्छत्य् एवम् एनं सजाता अभ्यायच्छन्ति

सौमापौष्णं चरुं निर्वपेद् गार्मुतम् अप्सु प्रजा कामः वा पशु कामः वा

अपक्रान्ता वा एतस्मात् पशवो यो अ पशुः
उक्ष अन्नाय वशा अन्नाय इति आग्नीध्रो यजति

एवम् उ ह एताः ऐन्द्र्यो भवन्ति
विश्वानरस्य वस् पतिम् इन्द्र इत् सोम पाः एक इन्द्र नेदीय आ इद् इह्य् उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते ऽग्निर् नेता त्वं सोम क्रतुभिः पिन्वन्त्य् अपो बृहद् इन्द्राय गायत इति द्वितीयेन अह्ना समान आतानो ऽष्टमे ऽहन्य् अष्टमस्य अह्नः रूपम्

मिथुनानि सूक्तानि शस्यन्ते त्रैष्टुभानि च जागतानि च मिथुनं वै पशवः पशवश् छन्दोमाः पशूनाम् अवरुद्ध्यै

अभि त्वा शूर नोनुमो ऽभि त्वा पूर्व पीतये इति रथंतरं पृष्ठं भवत्य् अष्टमे ऽहनि

उभयं शृणवत् च न इति सामप्रगाथो यच् च इदम् अद्य यद् उ च ह्य आसीद् इति बार्हते ऽहन्य् अष्टमे ऽहनि अष्टमस्य अह्नः रूपम्

तद् उ त्रैष्टुभं त्रिष्टुभ् प्रातःसवनः एष त्रि अहः
कान्ते ऽपि वपुषि स्वस्मिन्न् अन् आस्थः सिद्धये ययौ

बुद्धेन च परस्य अर्थे करुणा आकुल चेतसा

स्व शक्त्या तम् अहं हन्मि मन्यते यदि तद् भवान्

प्राज्ञः सत्त्व हितम् कुर्यात् सम्यक् संबोध लब्धये

निरास्थेन अपि किं त्यक्तं विश्वामित्रेण जीवितम्

ततो गते नृपे तस्मिन् कृत्त अङ्गम् अपि तं मुनिम्

अ क्रुद्धम् प्रकटीभूय का अपि उवाच अत्र देवता

सम्प्राप्त दिव्य विज्ञानः बुद्धो बुद्ध त्वम् आगतः

वेधसः सर्व सौन्दर्य सर्ग वर्णक संनिभा

ययौ नाना अजिन आकारम् विहारं स महीपतिः

चिक्रीड च चिरं सो ऽत्र साकम् अप्सरसा तया

ऊचे च हस्ते कृत्वा तत् मातर् पश्य इदम् ईदृशम्

सा धन्या स्त्री तव अनेन चक्षुषा या निरीक्ष्यते

किं पुनः सुत दार आदि परिग्रह तृण उत्करे

अनु जाह्नवि वैराग्य निःशेष निकष इच्छया

वापिका पद्म पतिताम् दिवो ऽनु पतितः श्रियम्
अनुकल्पः तु अयम् ज्ञेयः सदा सद्भिः अनुष्ठितः

श्रद्धालुः श्राद्ध निरतः ब्राह्मणः पङ्क्ति पावनः

सावित्री जाप निरताः ब्राह्मणाः पङ्क्ति पावनाः

पूर्वम् एव परीक्षेत ब्राह्मणं वेदपारगम्

चान्द्रायण व्रत चरः सत्य वादी पुराण विद्

असमानान् याजयन्ति पतिताः ते प्रकीर्तिताः

व्यास उवाच
शुशुमारगिरीयका ब्राह्मण गृहपतयः सुख उपनिषण्णम् बुद्ध प्रमुखम् भिक्षु संघम् विदित्वा शुचिना प्रणीतेन खादनीय भोजनीयेन स्व हस्तेन संतर्पयन्ति संप्रवारयन्ति

कथयति एवम् अस्तु इति

पानं जरयिष्यति इति

तैः अपि न गृहीता

इति उक्त्वा तूष्णीम् अवस्थितः

क्षुधया पीड्यमानो ऽवस्थितः

स शनैस् दण्ड विष्टम्भन योगात् उत्थाय गाथां भाषते

अथ भगवाञ् शुशुमारगिरीयकान् ब्राह्मण गृहपतीन् धर्म्यया कथया संदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति संप्रहर्षयति

इति उक्त्वा प्रतिनिवर्तितुम् आरब्धः

अहं तु भाग्य रहितः सर्व बन्धु विवर्जितः

वत्स यदि एवम् अपश्चिमम् कवलं गृहाण अन्तर्धास्यति एष पात्र इति

इति उक्त्वा स कथयति बुद्ध दूतः त्वम् बुद्ध दूतः

साम्प्रतं स्वागतो व्यक्तम् संवृत्तो न दुरागतः

बोधेन गृहपतिना अनाथपिण्डदस्य गृहपतेः समुदाचार धन सम्पदम् च विचार्य दत्ता

अथ आयुष्मान् स्वागतः तस्य ह्रदं गत्वा पात्र चीवरम् एकान्तम् उपसंक्षिप्य पादौ प्रक्षाल्य हस्तौ निर्माद्य पानीयं परिस्राव्य जीर्ण पर्णकानि समुदानीय निषद्य भक्त कृत्यम् कर्तुम् आरब्धः

निष्क्रम्यमाणो विक्रोष्टुम् आरब्धः

किं मां विहेठयसि इति स कथयति जरा धर्मा न अहम् त्वां विहेठयामि अपि तु त्वम् एव मां विहेठयसि

श्रुत्वा च पुनः श्रावस्त्या निष्क्रम्य येन भगवान् तेन उपसंक्रान्तः

आगतो ऽस्मि पुरा नाथ श्रुत्वा वाक्यं तव उत्तमम्

स त्वम् एतर्हि हत प्रहत निविष्टः पर प्राण हरः पर प्राण उपरोधेन जीविकां कल्पयसि

स ताम् अतिक्रान्तः आतपेन स्पृष्टो मद्य क्षिप्तः पृथिव्यां निपतितः

एतम् आगम्य बोधस्य गृहपतेः गृहम् अनेक धन समुदितम् विस्तीर्ण स्व जन बन्धु वर्गम् प्रभूत दासी दास कर्मकर पौरुषेयम् परिक्षयं पर्यादानं गतम्

निष्कासयाम एनम् इति

ते समन्वेषितुम् आरब्धाः यावत् पश्यन्ति स्वागतम्

अश्रौषीत् स ब्राह्मणो भगवान् भर्गेषु जनपद चारिकाम् चरन् इह अनुप्राप्तः इह एव विहरति जेतवने अनाथपिण्डदस्य आरामे इति

तेन सदृशात् कुलात् कलत्रम् आनीतम्

स संलक्षयति आगतो ऽयं दुरागतः

इति हि भिक्षव एकान्त कृष्णानाम् कर्मणाम् एकान्त कृष्णः विपाकः एकान्त शुक्लानाम् एकान्त शुक्लः व्यतिमिश्राणां व्यतिमिश्रः

नैमित्ताः स्वस्ति इति उक्त्वा प्रक्रान्ताः

अनेक पर्यायेण धर्म्यया कथया संदर्श्य समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहर्ष्य तूष्णीम्

ते तं खटु चपेट आदिभिः ताडयित्वा अर्धचन्द्र आकारेण ग्रीवायां गृहीत्वा निष्कासितुम् आरब्धाः

स्वागतः तस्य सकाशं गतः

चक्षुर्भ्यां कर्म अपनयः ऽस्य कर्तव्य इति

इति विदित्वा तया अपि उपेक्षितः

ते यत्र यत्र भैक्ष अर्थिनः प्रविशन्ति तत्र तत्र निर्भर्त्स्यन्ते च निष्कास्यन्ते च

एहि एहि यदि दूतो ऽसि तस्य शान्त आत्मनः मुनेः

ते यत्र यत्र भैक्ष अर्थिकाः प्रविशन्ति तत्र निर्भर्त्स्यन्ते निष्कास्यन्ते च

यथा माम् उपाध्यायो भगवता काश्यपेन सम्यक्सम्बुद्धेन अभीक्ष्णम् तेजः धातुम् समापद्यमानानाम् अग्रः निर्दिष्टः एवं माम् अपि स भगवाञ् शाक्यमुनिः शाक्य अधिराजः ऽभीक्ष्णं तेजः धातुम् समापद्यमानानाम् अग्रम् निर्दिशेत् इति

अश्रौषुः शुशुमारगिरीयका ब्राह्मण गृहपतयः भगवान् भर्गेषु जनपदेषु चारिकां चरञ् शुशुमारगिरिम् अनुप्राप्तः शुशुमारगिरौ विहरति भिषणिकावने मृगदाव इति

उपसंक्रम्य प्रज्ञप्त एव आसने निषण्णः

सा त्वरित त्वरितम् गता तस्याः कथयति आर्ये मुषितः तेन एव वेषेण तिष्ठति इति

सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम्

स संलक्षयति क एतानि शृणोति उद्यानं गत्वा तिष्ठामि इति विदित्वा तेन पौरुषेया उक्ताः यदि मे कश्चिद् महान् अनर्थः उत्पद्यते स श्रावयितव्यो न अन्यः इति उक्त्वा उद्यानं गत्वा अवस्थितो यावत् अस्य असौ पत्नी प्रसूता
स मरण समये प्रणिधानं कर्तुम् आरब्धः यत् मया भगवति काश्यपे सम्यक्सम्बुद्धे ऽनुत्तरे दक्षिणीये यावदायुस् ब्रह्मचर्यम् चरितम् न च कश्चिद् गुण गुणः ऽधिगतः अनेन अहम् कुशल मूलेन यो ऽसौ भगवता काश्यपेन सम्यक्सम्बुद्धेन उत्तरः माणवो व्याकृतो भविष्यसि त्वं माणव वर्ष शत आयुषि प्रजायां शाक्यमुनिः नाम तथागतो ऽर्हन् सम्यक्सम्बुद्ध इति तस्य अहम् शासने प्रव्रज्य सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्कुर्याम्

स कथयति भदन्त स्वागत आज्ञापयतु किं मया करणीयम् भद्र मुख भगवतो ऽन्तिकं गत्वा शरण गमन शिक्षा पदानि गृहाण इति

ते ऽवध्यायन्ति क्षिपन्ति विवादयन्ति श्रमणो भवन्तो गौतम एवम् आह सामन्त प्रासादिकम् मे शासनम् इति

भगवान् आह वत्स भिक्षूणां चारय

स कथयति न मया भदन्त भगवतः कदाचिद् आज्ञा प्रत्यूढ पूर्वा इति

इति अवोचत् भगवान्

तत् अस्य परित्यागः क्रियताम्

कार्षापणान् च दत्त्वा उक्ता च स वक्तव्यो यदि ते भागिनेयो वा भागिनेयिका वा उपसंक्रामति तस्य एव कार्षापणान् दद्याः

उपसंक्रम्य आयुष्मतः स्वागतस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः
सुखायमानं मधुरैर् आलापैः परिकर्मिणाम्

सा अब्रवीत् न नसंभाव्यम् इदं नागरके त्वयि

धुर्यान् विश्रमयन्न् आसे जात तीव्र श्रमान् इति

मण्डन व्यापृताम् एतां पश्यामि स्म स दर्पणा

प्राण अपानौ च यत्नेन समं संधारयेद् इति

अर्थशास्त्राणि शंसन्तो महाकाव्यानि च आस्महे

निनीय मयि मत्तश् च प्रत्याहृत्य इदम् अब्रवीत्

विघ्नन्त्या मम संकल्पं दर्शिता प्रतिकूल ता

आगच्छति इति कथितं मया राज कुलात् इति

यदि च स्वयम् आख्यातुम् अशक्ता भर्तृ दारिका

सरस् तरंग रन्ध्र स्थम् उन्नालम् इव पङ्कजम्

न ह्य् क्षमन्ते दिवसान् इति

आलपन् मधुर आलापा स्मित प्रच्छादित अरतिः

कथं दास जनः वक्षः श्रान्तं वः सेवताम् इति

या स्वाभाविक रूप खण्डित जगत् रूप अभिमाना प्रिया शृङ्गार आदि रस प्रयोग सुभगा जायेत सा कीदृशी

मया च एते यथाशक्ति स्कन्ध दान्ताः त्वरावता

पृष्टे हरिशिख आदीनाम् क्रमेण कुशले तया

क्षणं दृष्ट्वा मृगा हि मृगतृष्णिकाम्

न तु संभावयाम्य् एतान् कुशलैर् अ परीक्षितान्

यदा अपरा तदा आयाता रूपिणी रूप देवता

गृहीताः सर्व विद्यानाम् एक देशाः मनीषिताः

शराव कुक्कुट व्रातम् वयस् पञ्जर मण्डलम्

उक्तश् च आर्य दुहित्र्या अहम् अधीराः सुहृदस् तव

अन्यो ऽप्य् अस्ति महा कामः स युष्माकं न गोचरः

चतुर्थ्यां विरुवत् केका चकोर शुक शारिकम्

इति इदम् लक्षणं येषां तान् विजानीत कामिनः

अपि बाल बलीवर्दैः सत्यम् एव असि गोमुखः

अभि राज कुलम् स्थित्वा बद्ध अञ्जलिः अभाषत

निशा मुखे ततः सौधे सान्द्र चन्द्र प्रभा जिति

इत्य् अध्यासित चेतसा कथम् अपि प्रक्रान्तया चिन्तया पर्यङ्क अङ्क विवर्तिना आर्त तनुना नीता त्रियामा मया

मुञ्च स्वामिनि संतापम् अपि विद्याधर ईश्वरम्

राजानो ऽपि हि साम आदीन् क्रमेण एव प्रयुञ्जते

तद् मूल त्वात् इतरयोस् तस्मान् मित्रम् उपार्जितम्

चिन्तयित्वा इति तिष्ठन्ती जालवातायन आवृता

त्वया जीवितम् उझन्ती विधृता किम् अकारणम्

सा इयम् कामयते देवं देवी मदनमञ्जुका

कलिङ्गसेनया च अयम् वृत्तान्तः कथितस् तदा

ततश् चेतस्य ता लोभात् दूरम् उत्प्लुत्य स त्वरः

त्वद् आयत्तः स शेषश् च संविधत्तां भवान् इति

मम तु आसीत् अहो शक्तिर् बत पुण्यस्य कर्मणः

मया उक्तम् देवताभ्यो ऽपि गुरवो गुरवो यतः

श्रम व्यायाम सारेण भाषितं यत् त्वया ईदृशम्

कांचित् कोण परामर्श शिञ्जान परिवादिनीम्

चक्षुर् निरीक्ष्य तस्यां हि मूर्छा मुषित चेतनः

कुठार छेद्य ताम् नीतं भवतीभिर् इदं तृणम्

मा स्म बुध्यत सा बालम् अचेतस्यं च माम् इति

सा ह मां क्षणम् आसीनम् अपृच्छद् गोमुखः कुतः

ततः स्नात्वा च भुक्त्वा च मुहूर्तं यापित श्रमाः

न ईश्वरेण च धर्मेण न प्रधानेन न अणुभिः

सर्वथा अलम् विसर्पन्त्या प्रसङ्ग कथया अनया

माल्य चन्दन ताम्बूल वासस् भूषण धूपनैः

मम अभिप्रायम् ऊहित्वा लज्जमाना इव सा अब्रवीत्

सम्प्रधार्य तया सार्धम् उपायो ऽयम् अनुष्ठितः

तद् अर्य दुहित्री अध्यास्त विद्युत् अभ्रम् इव ध्वनत्

बहु बल्लवक छुप्ताम् छुप बल्लविकाम् इति

श्वः सुयामुनदन्तां च तस्माद् अर्य सुताम् च नः
न मौल्यम् आदात् वेश्यायाः स भवान् इह साम्प्रतम्

सुहृद् शक्रस्य निहता येन दैत्याः सहस्रशः

अमृतं पिबतां ये तु निपेतुः भुवि शीकराः

उज्ज्वालनात् उज्ज्वल रुपम् अस्याः संजातम् अस्मिन् भुवन आधिपत्यम्

विस्मयेन आवृतः राजा वसिष्ठम् ऋषि सत्तमम्

मेरोः उपरि तद्वत् च स्थाप्यं हेम तरु त्रयम्
तत्र कापालिकः कश्चिन् निहन्याद् अपि मां बली

दृष्टस्य किल पण्यस्य भवतः क्रय विक्रयौ

आसीद् उज्जयनी वासी सार्थक अर्थ परिग्रहः

सहजं हि त्यजन् वृत्तं दुर्वृत्त इति निन्द्यते

गत्वा च काञ्चन द्वीपम् उपान्त अनन्त काञ्चनौ

न अतिसंधीयते धूर्तैर् मूलदेव समैः इति

अब्रवीत् त्वद् विधेयैः किं मद्विधैः प्रार्थितैर् इति

कार्यम् एतन् न वा कार्यं विना आदेशात् गुरोर् इति

कृत्वा अपि तु महत् पापं पश्चात् तापं करोति यः

तत् समालभताम् एष त्वद् आलिङ्गन चुम्बनम्

अनिच्छाम् ऐच्छद् आक्रष्टुं ग्राम्यः कुरुभकश् च ताम्

महाकाल मतम् तन् मे कथं नाम न दास्यति

प्रणिपत्य च राजानाव् अवन्ति मगध अधिपौ

तस्मात् क्रीडनकाद् अस्माद् अबद्ध भाषमाणकात्

सा अपि कस्य अपरस्य इति शनैर् आचष्ट लज्जिता

हेम रूप्यम् च तद् मूल्यम् आहत अनाहतम् शुचि

स विनोदौ जगाहाते तौ दुर्गाधं महोदधिम्

लोको हि प्राण संदेहे प्राण धारण कारणम्

का हि नागरिकंमन्या हास्यात् नट बटोः त्रसेत्

वधूर् वर वयस्यः ऽपि तद् अनन्तरम् उन्नतम्

सागरं तेन यातेन मुक्त पोतेन गच्छता

यथा राजगृहं पुत्रि त्वया इदम् सुखम् आसितम्

मत्त प्रमत्त पौरे च नृत्यत् भृत्य निरन्तरे

तेन नस् तेन सौहार्दं सुहृदा स्थिर ताम् नय

तस्मिन् गर्भे ते उत्पन्नम् यत् तन् नः कथ्यताम् इति

निषेवमानः सुकृतं च संततं निनाय विप्रः सफलं समा शतम्

मातुः कृत्तं शिरस् तत्र किम् आह भगवान् इति

मां देवकुल कोणेषु लीनं काल पटच्चरम्

विस्मृता इव वधू लज्जाम् भर्तृ मान्द्य भय आतुरा

तेन च उक्ता स्वम् एव इदम् ऋद्धिमच् च गृहं तव

यद् यद् वैद्येन कर्तव्यम् आमाशय चिकित्सितम्

अङ्गेषु भय सन्न अङ्गाम् कुर्वन् केलीं किल अस्पृशत्

अथ आभरणम् उन्मुच्य महा सारम् शरीरतः

अपरः प्रेक्षितः पोतस् तरल ध्वज लक्षणः

गुरु वाक्यम् कृतं पूर्वं यद् गतं गतम् एव तत्

यं कंचिद् अपि सा यान्तम् अन्वयासीत् तद् आशया

संदिशेद् यदि नाम असौ अहं दुहितृवान् इति

तम् आदाय गृहान् गच्छ दृष्ट अदृष्ट अर्थ साधनम्

तेन अत्र एव सत् आहारम् करोतु भगवान् इति

शूलस्य आम निदानस्य कृतवन्तश् चिकित्सितम्

तेन उक्तम् बुद्धवर्मा अहम् वणिग् राजगृह आलयः

स्व गृह अलिन्दक आसीना दृष्टा

तत्र पित्रे निधानं तत् प्रीतः कथितवान् असौ

अथ सागरदत्ताय वैद्यैर् एवं निवेदितम्

अत्र वा ताम्रलिप्त्यां वा दारको दर्श्यताम् इति

अकार्यम् इदम् एतेन कृतं कर्म द्विजन्मना

कदाचिच् च अभवत् तस्यास् तृष्णा वशग चेतसा

हृदय उदर संधिः च जामातुः स्पन्दितः शनैः

कार्ये हि गुरुणि प्राप्ते मिथ्या सत्यम् अपि इष्यते

जामाता तव स स्यालैस् तस्माद् आनाय्यताम् इति

उदमीलयद् आताम्रे लोचने गुरु तारके

तेन तु क्षणम् उत्प्रेक्ष्य समग्र स्मृतिना उदितम्

तेन उक्तम् यस्य दारास् त्वं विधात्रा परिकल्पिता

खट्वाङ्ग आदिकम् आदाय कापालिक परिच्छदम्

ते च आदृतम् अन् आदृत्य बुद्धवर्माणम् अब्रुवन्

युवयोर् अद्य सौहार्दं गतं कूटस्थ नित्य ताम्

तं च दृष्ट्वा तथाभूतम् अत्रस्ता कुन्दमालिका

यथा पुरुषकारस्य प्राधान्यं तन् निशाम्यताम्

न हि मूकं शुकं कश्चिच् चिरं धरति पञ्जरे

आसीच् च यज्ञगुप्तस्य धिग् धिङ् मे विफलाः कलाः

अयं कुरुभकः कस्माद् इति यत् तं पिता अब्रवीत्

पुत्रः कुरुभको नाम स्व नाम विकृत आकृतिः

किम् एतद् एवम् एव इति सा ततस् ताम् अभाषत

इत्यादिम् आदेशम् असौ तदीयं तथा इति अनुज्ञाय तथा चकार

ततस् तद् मधुर आलाप रक्त पौर पुरःसरा
मेघ अम्बु शीत प्राञ्च् वातैः श्लेष्मलैः च विवर्धते

आमातिसार वमथु विष पाण्डु ज्वरैः अपि

प्रेरितः प्रेरयन् क्षुद्रम् स्वयं स स मलम् मरुत्

ज्वर मूर्छावतः सीता ऐः न शाम्येत् प्रथमः तु सः

करोति तीव्र वेगम् च श्वासं प्राण उपतापिनम्

प्रनष्ट ज्ञान विज्ञानः विभ्रान्त नयन आननः
अथ नौधसेन

इदं वै रथन्तरम्

अदो वै बृहत्
एते ऽर्घ्याः शास्त्र विहिताः स्मृताः काल विभागशः

उपयाति इति नः श्रुतिर् इति

अग्न्यगारे गवां मध्ये ब्राह्मणानां च संनिधौ

रथ अश्व गज धान्यानाम् गवां च एव रजः शुभम्

पुर द्वारि इन्द्रकील परिघौ अन्तरेण न अतीयात्

न नदीं बाहुकस् तरेत्

न एकः ऽध्वानं व्रजेत्

अस्तमिते च स्नानम्
त्रिर् वै विराड् व्यक्रमत गार्हपत्यम् आहवनीयं मध्य अधिदेवनम्

अन् आप्तः आमन्त्रणम्

ते मनुष्या देवान् अत्यचरन्

ते मनुष्या एव देवान् अत्यचरन्

विराज एव एनम् विक्रान्तम् अनुविक्रमयति

गृहा गार्हपत्यः

तस्माद् आमन्त्रणे न अनृतम् वदेत्

तां सभासद्भ्य उपहरन्ति
रथेषु आजिम् धावत्सु आविस् मर्याः इति गायेत् आकारम् उद्गीथ आदौ लुप्त्वा तस्य स्थाने प्रत्याहृत्य द्वि अक्षरम् अग्मन् इति

अभिदक्षिणम् आवृत्य सदः प्रविशेत्
स शुक्र पात्रेण माहेन्द्रं द्रोणकलशाद् गृह्णाति महाꣳ इन्द्रो य ओजसा इति अनुद्रुत्य उपयाम गृहीतः ऽसि महेन्द्राय त्वा जुष्टं गृह्णामि इति

संतिष्ठते माध्यंदिनं सवनम्

पुरस् अक्षम् एव वसतीवरी कलशम् मृष्ट्वा न्युब्जति

यथोपपादम् इतरान्

परिमृज्य सादयत्य् एष ते योनिर् महा इन्द्राय त्वा इति

अथ आदत्ते उक्थ्य स्थाल्याः औपशयं पात्रम्
उष्णं शीतं द्विधा एव अन्ये वीर्यम् आचक्षते ऽपि च

व्यक्त अव्यक्तम् जगद् इव न अतिक्रामति जातुचित्

द्रव्यम् ऊर्ध्व गमम् तत्र प्रायो अग्नि पवन उत्कटम्

आप्यं स्नेहन विष्यन्द क्लेद प्रह्लाद बन्ध कृत्

पञ्च भूत आत्मकम् तत् तु क्ष्माम् अधिष्ठाय जायते

स्वादुः पटुश् च मधुरम् अम्लो ऽम्लं पच्यते रसः

अधस् गामि च भूयिष्ठं भूमि तोय गुण अधिकम्

नाभसं सूक्ष्म विशद लघु शब्द गुण उल्बणम्