tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
स यदा एव हविर्धाने संपरिश्रिते मन्येत अथ परिदध्यात्

यजुषा वै एते परिश्रीयेते यत् हविर्धाने

अत्र हि ते संपरिश्रिते भवतः

स रराट्याम् ईक्षमाणः अनुब्रूयात्

द्वादश वै मासाः संवत्सरः

ताः द्वादश सम्पद्यन्ते

तत् आहुः यत् हविर्धानाभ्याम् प्रोह्यमाणाभ्याम् अनु वाचा आह अथ कस्मात् तृचम् द्यावापृथिवीयम् अन्वाह इति
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस् तथा

देव्यै देवेन मधुरं वाराणस्यां पुरा द्विजाः

पतन्ति च आत्म भोग अर्थम् भक्तो भावेन मुच्यते

पूज्यः पञ्चास्य रूपेण पवित्रैः पञ्चभिः द्विजैः

अनुद्विग्नो हि अनिष्टेषु तथा इष्टान् न अभिनन्दति

स्वयम् आचरते यस्मात् आचारे स्थापयति अपि

निवृत्तः सर्व सङ्गेभ्यः युक्तो योगी प्रकीर्तितः

अवोचं श्रद्धया एव इति वश्यो वारिज सम्भवैः

अधर्मः च अनिष्ट फलः हि आचार्यैः उपदिश्यते

तत् तत् गुणवते देयं दातुः तत् दान लक्षणम्

एवम् आश्रम धर्माणाम् साधनात् साधवः स्मृताः

भक्त्या एव मुनीनां च बल सौभाग्यम् एव च

न मिथ्या सम्प्रवर्तन्ते शमस्य एव तु लक्षणम्
प्रसिद्धम् उक्थं प्रतिगीर्य प्राङ् एत्य उद्यच्छते एतं वैश्वदेवं ग्रहम्

होतृ चमसम् एव एते त्रयः समुपहूय भक्षयन्ति

प्रतिगृणाति

होता च एव अध्वर्युः च एतत् पात्रं संभक्षयतो नराशंस पीतेन नाराशंसान् नराशंस पीतस्य सोम देव ते मति विदः प्रातःसवनस्य गायत्र छन्दसः पितृ पीतस्य मधुमत उपहूतस्य उपहूतः भक्षयामि इति

होत्र एषा उत्तमा इति प्राहुः
लक्ष्म्यां महत्याम् अपि वर्तमानः तृष्णा अभिभूतः तु अनुकम्पितव्यः

अनिश्चयो ऽयं चपलं हि दृश्यते जरा अपि अधीरा धृतिमत् च यौवनम्

न आशीविषेभ्यः हि तथा बिभेमि न एव अशनिभ्यः गगनात् च्युतेभ्यः

सुन्द उपसुन्दौ असुरौ यद् अर्थम् अन्योन्य वैर प्रसृतौ विनष्टौ

दाह आत्मकाम् वा ज्वलितां तृण उल्काम् संत्यज्य कामान् सः पुनर् भजेत

यत्नेन लब्धाः परिरक्षिताः च ये विप्रलभ्य प्रतियान्ति भूयः

अतो ऽपि न एकान्त सुखः ऽस्ति कश्चिद् न एकान्त दुःखः पुरुषः पृथिव्याम्

आसङ्ग काष्ठ प्रतिमः हि राजा लोकस्य हेतोः परिखेदम् एति

भुक्त्वा अपि राज्यं दिवि देवतानां शतक्रतौ वृत्र भयात् प्रनष्टे

काम अर्थम् आशा कृपणः तपस्वी मृत्युं श्रमं च अर्छति जीव लोकः

जरा आयुधः व्याधि विकीर्ण सायकः यदा अन्तकः व्याध इव अशिवः स्थितः

तेषु आत्मवान् याचितक उपमेषु कामेषु विद्वाः इह को रमेत

आशास्यमाना अपि मोहयन्ति चित्तं नृणां किं पुनर् आत्म संस्थाः

लोके तृण उल्का सदृशेषु तेषु कामेषु कस्य आत्मवतः रतिः स्यात्

य एव भावा हि सुखं दिशन्ति त एव दुःखं पुनर् आवहन्ति

नमो मखेभ्यो न हि कामये सुखं परस्य दुःख क्रियया यत् इष्यते
प्रयोज्यस्य उपावर्तनम्

संक्षेपम् इमम् उक्त्वा अस्य विस्तरो ऽतः प्रवक्ष्यते

तद् समय अवबोधकेभ्यः च आचार्येभ्यः

शास्त्रे प्रकृत त्वात्

प्रहणन योगाः

व्यावर्तन कारणानि

इति औपनिषदिकम् सप्तमम् अधिकरणम्
अक्ष वाटे करीषस्य कल्प्यन्तां राशयो ऽव्ययाः

नृपतेः स्नेह संयुक्तैः वचोभिर् हृष्ट मानसौ

समाज वाटात् निष्क्रम्य विवेश स्वं निवेशनम्

बलयश् च उपकल्प्यन्ताम् कषायाश् च एव कुम्भशः

याव् एतौ मम संवृद्धौ व्रजे गोपालकाव् उभौ

तन् मत्तो यदि सत्कारः स्मर्यते सुकृतानि वा
षड् वा ऋतवस् संवत्सरः

ऊर्ज्य् एव अग्निम् चिनुते

यथाच्छन्दसम् एव

अन्नं विराट्

इषम् ऊर्जम् अहम् इत आदि इति
येन पूषा बृहस्पतेर् इति त्रिः प्राञ्चं प्रोहत्य् अ प्रच्छिन्दन् सकृद् यजुषा द्विस् तूष्णीम्

उन्दन प्रभृति तु एव अभिनिवर्तयेत्

कृसरो नापिताय सर्व बीजानि च इति

स्तम्बे ह एके निदधति

एतया एव आवृता स्त्रियाः
तं च छन्नम् अवस्थाप्य राजानं पाप शङ्किनी

तत् श्रुत्वा तम् उवाच अग्र्यः मन्त्री यौगन्धरायणः

सो ऽथ राजा स्व राज्यम् तत् पालयन् समचिन्तयत्

सो ऽपि चण्डमहासेन उज्जयिन्याम् अचिन्तयत्

तृषितो ऽहं हतो येन स माम् अद्भिः न तर्पयेत्

असाध्यो ऽपि स साम आदेः साम्ना तावत् निरूप्यताम्

तत्र अतिष्ठत् निराहारः देवीम् आराधयन् चिरम्

सा तं प्रत्यब्रवीत् एवम् मन्मथ आज्ञा अनुवर्तिनी

द्वे तस्य रत्ने शक्रस्य कुलिश ऐरावणौ इव

स विस्मयः न्यषीदत् च तद् अन्तर् दीर्घिका तटे

सा च तस्य पितुर् गेहे प्रदेया संप्रति स्थिता

प्रीता अस्मि ते गृहाण इमम् पुत्र खड्ग उत्तमम् मम

तस्मिन् मर्मणि तं दैत्यं पृषत्केन जघान सः

प्रत्यब्दं यदि तत् तस्य नश्येयुः पञ्च मन्त्रिणः

राज्ञः संकल्प संपत्ति हृष्टिः आविरभूत् पुनर्

उपेत्य प्रसभं दैत्यं रणाय आह्वयते स्म तम्

तुल्यो मद् दुहितुः भर्ता जगति अस्मिन् न विद्यते

अति प्रमाणम् तत्र एकम् वराहं घोरम् ऐक्षत

दूरं प्रविश्य च अपश्यत् कान्तम् पुर वरम् महत्

स्नपयन्ती इव राजानं शनकैस् तम् उपागमत्

प्रतीक्षस्व क्षणं तावत् इति संज्ञां तदा अकरोत्
स इमाम् असृजत

तद् आहुर् हिंकारेण वै प्रजापतिः प्रजाभ्यो ऽन्नाद्यम् असृजत

अपि वा एनत् वालेन विच्छिन्द्यात्
सर्व तन्त्र अविरुद्धेन सिद्धान्तेन एव बाध्यसे

अन्तर् हसित भुग्न ओष्ठी वृद्ध आज्ञाम् समपादयत्

आसन उदकम् आदाय लघु निर्गम्यताम् इति

जृम्भा वेदित निद्रा अन्ताम् पृच्छति स्म तमालिकाम्

श्वश्रू श्वशुर मित्राणाम् अवकर्ण्य कदर्थनाम्

ततस् तस्य च तस्याश् च भवेद् भर्ता भवान् इति

हीन वर्ण अभिगामिन्यः पातकिन्यः किल स्त्रियः

शूरेण दैव हरिणा प्रभुणा प्रसह्य तस्माज् जितः पुरुषकार गज अधिराजः

तेन उक्तम् यादृशं पापं प्रायश्चित्तैर् अपोह्यते

ब्रह्मचारी तु स आवेगः परिव्राजकम् उक्तवान्

सिन्धु देशम् परित्यज्य दे

शनैश् चङ्क्रमणं कुर्वन् नीचैश् च आम्नाय मानसम्

श्वः प्रस्थातास्महे तस्मात् प्रातर् वाराणसीं प्रति

एकदा परिहासेन स्यालकस् तम् अभाषत

यत्र स्थातव्यम् अस्माभिर् उपलभ्य तम् आश्रयम्

अरिष्ट आविष्ट ताम् मुक्त्वा कथम् इत्थं स वक्ष्यति

एवं भवतु नाम इति मया असौ अनुमोदितः

यथा तृणम् उपादातुम् अम्बर अम्भोजम् एव वा

वासम् आवसथे तस्य करोति स्म दृढोद्यमः

ते ततस् तम् अभाषन्त भौतिक ब्रह्मचारिणा

हुंहुंकार आदिभिः स्तुत्वा संस्था त्रय परम् ध्रुवम्

इष्ट अनिष्ट फलम् कर्म दैवम् आहुर् विचक्षणाः

श्रुति स्मृति पुराण आदि तथा संभाव्यताम् इति

निरायुध असहायम् मां मुषितुं किल वाञ्छतः

तत्र च ग्रामम् अध्यास्य ब्रह्मस्थलक नामकम्

पर लोकस्य सद्भावे हेतुः सर्वज्ञ भाषितः

आगच्छामि इति माम् उक्त्वा चलैर् उच्चलितः पदैः

मासम् आसिषि विप्रैश् च प्रसन्नैः स प्रसन्नकैः

त्वं तु धृष्ट विटः भूत्वा किं व्याहरसि माम् इति

अनुभूतौ तथाभूतौ तद् आदेशौ मया अधुना

एवम्प्राय प्रपञ्चे तु गृहे तस्मिन् दृढोद्यमः

पक्ष द्वारेण निर्जग्मुर् नैराश्य उत्तान पाणयः

अथ दैवेन सा एव इयम् आनीता सिन्धु देशात्

आख्यातुं च विजानाति यत् ततः कथयत्व् इति
अप्य् एव अतिक्रमेत् वेलां सागरो मकर आलयः

आह च

को ऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति न भिक्षवः कर्माणि कृतान्य् उपचितानि बाह्ये पृथिवी धातौ विपच्यन्ते न अप् धातौ न तेजः धातौ न वायु धातौ अपि तु उपात्तेषु एव स्कन्ध धातु आयतनेषु कर्माणि कृतानि विपच्यन्ते शुभान्य् अशुभानि च

तेषाम् एवं भवति किं नु वयं भवन्त इतश् च्युताः आहोस्विद् अन्यत्र उपपन्नाः इति

राजा आह अल्प उत्सुकाः भवन्तु भवन्तः वयम् अत्र काल ज्ञाः भविष्याम इति

एहि तद् समीपम् यास्याम इति

अपि त्व् अयम् अपूर्व दर्शनः सत्त्वः अस्य अनुभावेन अस्माकम् कारणा विशेषाः प्रतिप्रस्रब्धा इति

सह चित्त उत्पादात् पञ्चशिखो गन्धर्व पुत्रः सप्त गन्धर्व सहस्र परिवृतः भगवन्तं यथावद् अभ्यर्च्य भगवतो वैडूर्य दण्डाम् वीणाम् उपनयति स्म
इयं वेदिः परो अन्तः पृथिव्या अयं सोमो वृष्णो अश्वस्य रेतः

सा चित्तिभिर् नि हि चकार मर्त्यान् विद्युद् भवन्ती प्रति वव्रिम् औहत

यद् वा जगज् जगत्य् आहितं पदं य इत् तद् विदुस् ते अमृत त्वम् आनशुः

सृक्वाणं घर्मम् अभि वावशाना मिमाति मायुं पयते पयोभिः

अनत् शये तुर गातु जीवम् एजद् ध्रुवं मध्य आ पस्त्यानाम्

गर्भो भारं भरत्य् आ चिद् अस्या ऋतं पिपर्ति अनृतं नि पाति

अष्टापदी नवपदी सहस्र अक्षरा भुवनस्य पङ्क्तिस् तस्याः समुद्रा अधि वि क्षरन्ति

ते धीतिभिर् मनसा ते विपश्चितः परिभुवः परि भवन्ति विश्वतः

जगता सिन्धुं दिव्य् अस्कभायद् रथंतरे सूर्यं पर्य् अपश्यत्
अथ यदि परिस्तरण दाहे अग्नये क्षामवते स्वाहा इति हुत्वा परिस्तृणाति
तप्त काञ्चन संनाहे कर्णस्य रुचिरे रथे

एतत् श्रुत्वा अवदत् कर्णम् हसन् कालिय सूदनः

अस्त्रेण अस्त्रम् समाहृत्य ग्रस्त चक्रः व्यलम्बत

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयम् उदीरयेत्

एतत् आकर्ण्य स उत्प्रासम् बभाषे मद्र भूपतिः

पश्य गाण्डीवधन्वानं भिन्दानं कुरु वाहिनीम्

क्षणेन निखिलां स्यूतां तां सेनां कुरुते नृपः

इति वैकर्तनेन उक्ते हृष्टो राजा सुयोधनः

ततः शस्त्र अस्त्र संघर्ष कीर्ण वह्नि कणा आकुले

सर्व साधारणाः योषाः सर्व भक्ष्याः द्विजातयः

सर्व पातक संपृक्ताः मद्रा येषु भवान् नृपः

इति उक्त्वा धर्मतनयः शरैः कर्णम् अपूरयत्

न अयम् प्राप्नोति पार्थस्य कण्ठं नागः त्वया ईरितः

दुर्योधन प्रयुक्तानाम् राधेय रथ रक्षिणाम्

रुद्र आदयः अस्त्र गुरवः तुष्टाः मे तपसा यदि

ब्रह्मास्त्रं कर्ण विहितम् ब्राह्मेण विजयो ऽवधीत्

आग्नेयम् अर्जुन उत्सृष्टम् वारुणेन अङ्ग भूपतिः

ततो गाढ निषक्तेषु शस्त्र वृष्टिम् पिबत्सु इव

अद्य अहम् अनृणः भूत्वा रणे गच्छामि निर्वृतिम्

त्वं तु केवल यानेन नृपेण वाहिना वृतः

त्रस्ता महा रथाः सर्वे मीलित अक्षाः चकम्पिरे

मनोरथ शत अभ्यस्ते प्रवृत्ते समरे तयोः

श्रुत्वा एतत् कुपितः कर्णो जगाद भ्रुकुटि मुखः

मुमूर्षुः इव निष्पुत्रो द्रविणं चिर संभृतम्

जरासंधं श्रुतर्वाणं दुर्दिनं स निषङ्गिणम्

भारं विन्यस्य विपुलं भीमसेने धनुर्धरः

अथ प्रभाते संनद्धे संनिकृष्टे बल द्वये

हित उपदेश वाक्यानाम् शोचन् अनुशय आकुलः

निःश्वसन् भृश संतप्तः केसरी इव तल आहतः

पुरा बभूव विपिने बलाको नाम लुब्धकः

कृप द्रौणि मुखैः चक्रुः परं नवम् इव आहरम्

सिंहसेनं रोचमानं शुक्तं चित्रायुधं हरिम्

वर्म चिछेद कर्णस्य शरैः च अपूरयत् वपुः

तस्मात् एतद् वधाय अद्य निवृत्तो भव फल्गुण

कौशिको नाम विप्रः प्राक् सत्य वाक्य कृत व्रतः

इति मद्र अधिपेन उक्ते क्व यास्यति धनंजयः

दुःशासनं युध्यमानम् आससाद इभ विक्रमम्

नारायणं नमस्कृत्य नरं च एव नरोत्तमम्

त्रैलोक्य उपप्लवे दैत्यैः प्रजापति वर ऊर्जितैः

उद्धृते अस्मिन् मया चक्रे महा अस्त्रम् मुञ्च फल्गुण
गृहीत चेताः राजर्षे आख्यानं यत् अधीतवान्

ईशस्य केशान् विदुः अम्बुवाहान् वासः तु सन्ध्यां कुरु वर्य भूम्नः

पातालम् एतस्य हि पाद मूलम् पठन्ति पार्ष्णि प्रपदे रसातलम्

नियच्छेत् विषयेभ्यः ऽक्षान् मनसा बुद्धि सारथिः

वैराजः पुरुषो यो ऽसौ भगवान् धारणा आश्रयः

देह अपत्य कलत्र आदिषु आत्म सैन्येषु असत्सु अपि

श्रोतव्यः कीर्तितव्यः च स्मर्तव्यः च इच्छता अभयम्

आशु सम्पद्यते योग आश्रयं भद्रम् ईक्षतः

किं प्रमत्तस्य बहुभिः परोक्षैः हायनैः इह
उपाध्यायस्य च पुनर् द्विगुणम् सर्वम् एव तु

सर्पिषा सह भुक्त्वा च गत्वा शतपदं बुधः

गा वै दद्यात् कुरुश्रेष्ठैः सौवर्ण मुख संयुताः

माघ मासस्य दशमी यदा शुक्ला भवेत् तदा

या तु कल्याणिनी नाम पुरा कल्पेषु पठ्यते

रात्रिं च सकलां स्थित्वा स्नानं च पयसा तथा

निष्पाव अर्ध प्रमाणाम् वै धाराम् आज्यस्य पातयेत्

वासांसि च एव सर्वेषां गृहाणि प्रापयेत् बुधः

मतिमान् मान शीलः च नाग अयुत बलः महान्

सर्पिषा च अपि दहनं हुत्वा ब्राह्मण पुंगवैः

उपोष्य विधिना अनेन गच्छ विष्णोः परं पदम्

प्रणम्य च हृषीकेशं सप्तलोक एकम् ईश्वरम्

पूजयेत् अङ्गुलीयैः च कटकैः हेमसूत्रकैः

करिष्यामि यत आत्मा अहम् निर्विघ्नेन अस्तु तत् च मे

सह एव पुण्डरीकाक्ष द्वादश्यां क्षीर भोजनम्

धार्मिकस्य अपि अशक्तस्य तीव्र अग्नि त्वात् उपोषणे

ततः प्रभाते विमले समुत्थाय त्रयोदश

इतिहास पुराणानि वाचयित्वा अतिवाहयेत्
विधि अन्तरम् आह तद् इत्यादि

प्रथमं प्रातः प्रातः प्रत्यूषे त्रि दिनम् सैन्धव मिलितम् घृतम् आज्यं पिबेत्
अहम् अस्मि सहमाना अथ उ त्वम् असि सासहिः
तान् देवास् ततो ऽनूत्थाय माध्यंदिनेन पवमानेन अभ्यजयन्

एतद् वै देवानां स्तोत्रम् अनिरुक्तं यत् सर्पराज्ञ्या ऋचः

यस्य पत्नीर् विद्वान् अग्नित् पात्नीवतस्य यजति
वत्सः सोमो गुरुः दोग्धा पात्रम् आसीत् च काञ्चनम्

परित्राणम् अ पश्यती सा तम् ऊचे कृताञ्जलिः

त्रि मार्ग गा मधुमती यस्य शुद्धा सरस्वती

यमं वत्सं समादाय तथा दोग्धारम् अन्तकम्

ततः समुदभूत् खर्वः नरः कृष्णो भय आकुलः

तासु वीर्यं नर आख्यासु येन नारायणः स्मृतः

रत्न ओषधि गणान् दुग्धा वत्सं कृत्वा हिमालयम्

जले शैले च तस्य अभूत् अभग्न प्रणया गतिः

कदाचिद् अत्रि वंशस्य सुतो ऽङ्गस्य प्रजापतेः

औत्तम आख्यः तृतीयः अभूत् मनुः सप्तर्षयः तदा

सर्वदा सर्वदा भूमिः इति एवम् शासनात् पृथोः

बहूनां प्राण रक्षा अर्थम् एक हिंसा प्रशस्यते

देशान् समीकुरु विभो शिला कूट विशङ्कटान्

प्रजा वृत्ति निमित्तः ऽयं समारम्भो मम त्वयि

तदा निगृह्य अतिबलम् मुनयः तम् अपातयन्

निज ज्वाला आवलिः धाम दीप्तस्य इव विभावसोः

पर्वतैः मेरुम् आदाय दोग्धारं शैल भाजने
यत् ते दिक्षु प्रराध्यं मनो अस्ति श्रुतं बृहत्

स एतम् अत्रिस् तृचम् अपश्यत्

विद्याम तस्य ते वयम् अकूपारस्य दावने
अर्जुन उवाच

प्रायेण एतत् भगवतः ईश्वरस्य विचेष्टितम्

काल कर्म तमः रुद्धम् पुनर् अध्यगमत् प्रभुः

वासुदेवे भगवति हि एकान्त मतिः आप तम्

मृत्यौ अपानम् स उत्सर्गम् तं पञ्चत्वे हि अजोहवीत्

पत्न्याः तव अधि मख क्ﾱप्त महा अभिषेक श्लाघिष्ठ चारु कबरम् कितवैः सभायाम्

स्वःपथाय मतिं चक्रे निभृत आत्मा युधिष्ठिरः
स आत्मत एव त्रींल् लोकान् निरमिमीत पृथिवीम् अन्तरिक्षं दिवम् इति
जल जैः कुसुमैश् चित्रां जलजैर् हरित उदकाम्

क्वचिद् गायन् क्वचित् क्रीडंश् चञ्चूर्यंश् च क्वचित् क्वचित्

जगाम यमुना तीरम् लता अलंकृत पादपम्

एतद् अर्थम् च वासो ऽयम् व्रजे ऽस्मिन् गोप जन्म च

रक्षितं सर्प राजस्य सचिवैर् वन वासिभिः

तां समुद्रस्य महिषीं वीक्षमाणः समन्ततः
तस्माद् आभिः अण्वीभिः सतीभिर् गुरुं भारं हरति

आत्मा विषुवान्

पुरुषो वाव संवत्सरः
आपानक उत्सव अर्थे अपि चेटिकानां च संभ्रमे

नागरकान् प्रायेण अन्तःपुरिकाः परिचारिकाभिः सह प्रवेशयन्ति

पुरुष प्रतिमाः अव्यक्त लिङ्गाः च अधिशयीरन्

उद्यान यात्रा गमने यात्रायाः च प्रवेशने

न याति छलनां कश्चित् स्व दारान् प्रति शास्त्र विद्

संहत्य नवदश् इति एकैकम् युवानं प्रच्छादयन्ति प्राच्यानाम् इति

ते हि भयेन च अर्थेन च अन्यम् प्रयोजयेयुः तस्मात् काम भय अर्थ उपधा शुद्धान् इति गोणिकापुत्रः

यत्र संपातो अस्याः तत्र चित्र कर्मणः तत् युक्तस्य व्यर्थानां गीत वस्तुकानाम् क्रीडनकानां कृत चिह्नानाम् आपीनकानाम् अङ्गुलीयकस्य च निधानम्
ऊर्जस्वती पयस्वती घृतवती उच्छ्रयस्व महते सौभगाय इति

आ त्वा परिस्रुतः कुम्भ आ दध्नः कलशीर् अयन्
सर्व ओषधि उदकैः सिक्तान् पिष्टातक विभूषितान्

ततः शुक्ल अम्बर धराम् सौवर्ण कृत भूषणाम्

सर्वान् कामान् अवाप्नोति फलं च आनन्त्यम् अश्नुते

होमः च सर्षपैः कार्यो यवैः कृष्णतिलैः तथा
सौम्याः खलु अपः अन्तरिक्ष प्रभवाः प्रकृति शीताः लघ्व्यश् च अव्यक्त रसाः च ताः तु अन्तरिक्षात् भ्रश्यमानाः भ्रष्टाः च पञ्च महागुण समन्विताः जङ्गम स्थावराणाम् भूतानां मूर्तीर् अभिप्रीणयन्ति तासु मूर्तिषु षड् अभिमूर्छन्ति रसाः

त्रिषष्टिः स्यात् तु असंख्येया रस अनुरस कल्पनात्

इति त्रिषष्टिः द्रव्याणाम् निर्दिष्टा रस संख्यया

अतिक्रान्त रसम् वा अपि विपन्न रसम् एव वा

अपरिसंख्येया रसा इति काङ्कायनो वाह्लीक भिषज् आश्रय गुण कर्म संस्वाद विशेषाणाम् अपरिसंख्येय त्वात्

सर्वं द्रव्यं पाञ्चभौतिकम् अस्मिन् अर्थे तत् चेतना वद च इनम् च तस्य गुणाः शब्द आदयः गुरु आदयः च द्रव अन्ताः कर्म पञ्चविधम् उक्तम् वमन आदि

वैशद्य स्तम्भ जाड्यैः यः रसनं योजयेत् रसः

पिप्पली नागरं वृष्यं कटु च अवृष्यम् उच्यते

पूर्णाक्षः च एव मौद्गल्यो हिरण्याक्षः च कौशिकः

रसान् एकैकशो वा अपि कल्पयन्ति गदान् प्रति

संस्कारतो वीर्यात् च कोष्ठ अवस्था क्रमैः अपि

तेषां षण्णां रसानां योनिः उदकम् छेदन उपशमने द्वे कर्मणी तयोर् मिश्रीभावात् साधारण त्वम् स्वादु स्वादु स्वादु स्वादु स्वादु अस्वादु अ अ अस्वादु अस्वादु ताः स्वादु स्वादु ता ता ता ता भक्तिः हित अहितौ प्रभावौ पञ्च महाभूत विकाराः त्व् आश्रयाः प्रकृति विकृति विचार देश काल वशाः तेषु आश्रयेषु द्रव्य _ गुणा गुरु लघु शीत उष्ण स्निग्ध रूक्ष आद्याः क्षरणात् क्षारः न असौ रसः द्रव्यं तत् अनेक रस समुत्पन्नम् अनेक रसम् कटुक लवण भूयिष्ठम् अनेक इन्द्रिय अर्थ समन्वितम् करण अभिनिर्वृत्तम् अव्यक्तीभावः तु खलु रसानां प्रकृतौ भवति अनुरसे अनुरस समन्विते वा द्रव्ये अपरिसंख्येय त्वम् पुनस् तेषाम् आश्रय आदीनाम् भावानां विशेष अपरिसंख्येय त्वात् न युक्तम् एकैको ऽपि ह्य् एषाम् आश्रय आदीनाम् भावानां विशेषान् आश्रयते विशेष अपरिसंख्येय त्वात् न च तस्माद् अन्यत्वम् उपपद्यते पर सार संसृष्ट भूयिष्ठ त्वात् न च एषाम् अभिनिर्वृत्तेर् गुण प्रकृतीनाम् अपरिसंख्येय त्वम् भवति तस्मात् न संसृष्टानां रसानां कर्म उपदिशन्ति बुद्धिमन्तः

निमिः च राजा वैदेहो बडिशः च महामतिः

यथा महत् पञ्चमूलम् यथा अब्ज आनूपम् आमिषम्

इति अग्निवेश कृते तन्त्रे चरक प्रतिसंस्कृते श्लोक स्थाने आत्रेयभद्रकाप्यीयो नाम षड्विंशः अध्यायः

बभूव अर्थ विदाम् सम्यक् रस आहार विनिश्चये

प्रवर अवर मध्य त्वम् रसानां गौरव आदिषु

रसाः तरतमाभ्याम् तां संख्याम् अतिपतन्ति हि

संख्या स्यात् गणितम् योगः सह संयोग उच्यते

केचिल् लघूनाम् अवरम् इच्छन्ति लवणं रसम्

तत् च क्रम विरुद्धम् स्यात् यत् च अतिक्षुध् वश अनुगः

तत् संयोज्य उष्ण वीर्येण द्रव्येण सह सेव्यते

वीर्यम् अष्टविधम् केचित् केचिद् द्विविधम् आस्थिताः

तेषां रस उपदेशेन निर्देश्यो गुण संग्रहः

षाण्ढ्य आन्ध्य वीसर्प दकोदराणाम् विस्फोटक उन्माद भगंदराणाम्
पुरा उदयात् अस्तमयाच् च पावकं प्रबोधयेद् गृहिणी शुद्ध हस्ता

ब्राह्मणेन ब्रह्म विदा तु हावयेन् न स्त्री हुतम् शूद्र हुतम् च देव गम्

वैश्वदेवं हविर् उभये संचरन्ति
चतुष्पादाः वै पशवः

तत् आहुः कथम् अनूच्यः प्रातरनुवाकः इति

द्वि प्रतिष्ठः वै पुरुषः

एवम् उ ह अस्य एकया ऋचा परिदधतः सर्वे त्रयः क्रतवः परिहिताः भवन्ति
असितस्य तैमातस्य बभ्रोः अपोदकस्य च सात्रासाहस्य अहम् मन्योः अव ज्याम् इव धन्वनः वि मुञ्चामि रथाꣳ इव

न घा इद् त्वम् असि तस्तुवम्

मा मे सख्युः स्तामानम् अपि स्थात
आरोग्यं रोगिणाम् अस्तु मुच्यन्तां सर्व बन्धनात्

आकाशस्य स्थितिर् यावद् यावच् च जगतः स्थितिः

पतित सकल मांसाः कुन्द वर्ण अस्थि देहाः दहन सम जलायाम् वैतरण्यां निमग्नाः

याः काश्चन स्त्रियो लोके पुरुष त्वम् व्रजन्तु ताः

अश्रमेण च गच्छन्तु चौर व्याघ्र आदि निर्भयाः

भवन्तु अखण्ड शीलाः च सर्वे प्रव्रजिताः तथा

निषीदन्तु स्व शोभाभिः मण्डयन्तु मही तलम्

संतर्प्यन्तां प्रेताः स्नाप्यन्तां शीतला भवन्तु सदा

देवो वर्षतु कालेन शस्य सम्पत्तिः अस्तु च

पूज्यन्तां सर्व संबुद्धाः सर्व सत्त्वैः अनेकधा

बुद्धैः परिगृहीताः च मार कर्म विवर्जिताः

मम कुशल बलेन प्राप्त दिव्य आत्मभावाः सह सुर वनिताभिः सन्तु मन्दाकिनी स्थाः

निर्द्वंद्वा निरुपायाः ताः सन्तु स्वाधीन वृत्तयः

अनेन मम पुण्येन सर्व सत्त्वाः अशेषतः
वषट्कार निधनम् साम भवति

वाचा एव एनत् तत् समर्धयन्ति
यथार्थं वा
पचनं पाकः
ता विराजम् अभिसंपद्यन्ते
नाना आश्रयाः च अनुचराः परीयुः शल द्रुम प्रास गदा असि हस्ताः

स्वैः स्वैः प्रभावैः अथ सा अस्य सेना तद् धैर्य भेदाय मतिं चकार

स्पृष्टः स च अनेन कथंचिद् ऐडः सोमस्य नप्ता अपि अभवत् विचित्तः

ते मन्त्र बद्धाः इव तद् समीपे न शश्वसुः न उत्ससृपुः न चेलुः

पञ्च इषवः ऽन्येन तु विप्रमुक्ताः तस्थुः नभसि एव मुनौ न पेतुः

निर्बन्धिनः किंचन न अस्ति असाध्यम् न्यायेन युक्तं च कृतं च सर्वम्

केचिद् चलत् न एक विलम्बि जिह्वाः तीक्ष्ण अग्र दंष्ट्राः हरि मण्डल अक्षाः

पेतुः स वृक्षाः स शिलाः तथा एव वज्र अवभग्नाः इव विन्ध्य पादाः

तस्मिन् तु बाणे ऽपि स विप्रमुक्ते चकार न आस्थाम् न धृत्याः चचाल

अपि उष्ण भावम् ज्वलनः प्रजह्यात् अपः द्रव त्वम् पृथिवी स्थिर त्वम्

श्वेत अर्ध वक्त्राः हरित अर्ध कायाः ताम्राः च धूम्रा हरयो असिताः च

तत्र एव न आसीनम् ऋषिम् ददर्श काम आत्मकः श्रेय इव उपदिष्टम्

इति एवम् उक्तः ऽपि यदा निरास्थो न एव आसनम् शाक्यमुनिः बिभेद

चिक्रीडुः आकाश गताः च केचिद् केचिद् च चेरुः तरु मस्तकेषु

बोधाय कर्माणि हि यानि अनेन कृतानि तेषां नियतो ऽद्य कालः
पाप्मना एव एनम् विपुनाति

अश्वान् पल्पूलयति

ऐन्द्रास् सर्वे भवन्ति

परेण एव अन्नेन अवरम् अन्नाद्यम् अवरुन्द्धे

आत्मानम् एव सोम ग्रहैः स्पृणोति

देव सवितः प्रसुव यज्ञं प्रसुव यज्ञपतिं भगाय इति

अन्नस्य शमलं सुरा

यद् आगते काले प्राञ्चस् सोमैर् उद्द्रवन्ति प्रत्यञ्चस् सुरा उपयामैः
बला जले पर्युषितैः कषायो रक्तपित्त हा

पृथक् पृथक् तथा अम्भोज रेणु श्यामा मधूक जम्

लोध्रो वृषस् तण्डुलीयः कृष्णा मृन् मदयन्तिका

शूकशिम्बी भवम् धान्यं रक्ते शाकं च शस्यते

साधयेद् विधिवल् लेहं लिह्यात् पाणितलं ततः

रसो दाडिम पुष्पाणाम् आम्र अस्थिनस् शाद्वलस्य वा

ह्रीवेरं धातकी पुष्पम् बिल्व मध्यम् दुरालभा

मन्थो ज्वर उक्तः द्राक्षा आदिः पित्त घ्नैः वा फलैः कृतः

रक्त अतीसार दुर्नाम चिकित्साम् च अत्र कल्पयेत्

पृथक् पृथग् जले तेषां यवागूः कल्पयेद् रसे

ऊर्ध्व भागम् विरेकेण वमनेन तु अधस् गतम्

ऊर्ध्व गे तर्पणं योज्यं प्राक् च पेया तु अधस् गते
न अतिरोचते म एष भर्ता विशेषतः च एषु वासरेषु यत् अयम् उद्याने मद् अन्तरङ्ग भूताम् पुष्करिकाम् अप्य् उपान्त वर्तिनीम् अन् आदृत्य मयि बद्ध सापत्न्य मत्सराम् अन् आत्म ज्ञाम् आत्म नाटकीयाम् रमयन्तिकां नाम अपत्य निर्विशेषम् मद् संवर्धितायाः चम्पक लतायाम् स्वयम् अवचिताभिः सुमनोभिर् अलमकार्षीत्

तया उक्तम् अम्ब किं ब्रवीमि

नूनम् एष विप्रलम्भो

शङ्का आपन्नम् इव किंचित् स विस्मयम् विचार्य तिष्ठन्तम् अब्रवम् ब्रूहि सत्यं भूयो ऽपि मे भगवन्तं चित्रभानुम् एव साक्षीकृत्य

संकेतो देयः इति

पुनर् पाटलि पथेन स्पर्श लभ्य विशाल सौध कुड्य उदरेण शर क्षेपम् इव गत्वा पुनः प्राचा पिण्डी भाण्डीर षण्ड मण्डित उभय पार्श्वेण सैकत पथेन किंचिद् उत्तरम् अतिक्रम्य पुनर् अवाचीम् चूत वीथिम् अगाहिषि

मम तातस्य राज्ञा प्रहारवर्मणा सह महती प्रीतिः आसीत्

अनुजाय विशालवर्मणे दण्डचक्रं पुण्ड्र देश अभिक्रमणाय दित्सितम्

मिथिलाम् अ प्रविश्य एव बहिः क्वचिद् मठिकायाम् विश्रमितुम् एत्य कया अपि वृद्ध तापस्या दत्त पाद्यः क्षणम् अलिन्द भूमौ अवास्थिषि

आयासीत् च राजा यथा उक्तम् देशम्

अधिरुह्य पक्व इष्टका चितेन गोपुर उपरितल अधिरोहेन सोपान पथेन भुवम् अवातरम्

तौ चेद् राज पुत्रौ निरुपद्रवाव् एव अवर्धिष्येताम् इयता कालेन ते इमाम् वयः अवस्थाम् अस्प्रक्ष्येताम्

तया तु किंचिद् इव ध्यात्वा पुनर् अभिहितम् अम्ब तव न एतत् इदानीम् गोप्यतमम्

तत् अयम् अर्थः भव्य एव भवता निराशङ्क्यः इति

अथ उप खातम् मातृ गृह द्वारे पुष्करिकया प्रथम संनिधापिताम् आदाय तया शायितया च परिखाम् स्थापितया च प्राकार भित्तिम् अलङ्घयम्

अनुजाः पुनर् अति बहवः तैः अपि घटन्ते पौर जानपदाः

स्मरन् मातृ दत्तानि अभिज्ञानानि राज मन्दिर परिखाम् उदम्भसम् उपातिष्ठम्

अवादिषं च ताम् अयि मुग्धे कः स चेतनः स्त्रियम् अभिकामयमानाम् न अभिनन्दति

तद् सुतेन च कनीयसा हस्तवर्तिना सह एकाकिना वनचर शर वर्ष भय पलायिताः वनम् अगाहिषि

यदि मद् अनुग्रह निश्चलः ते अभिसंधिः आचर अ विचारम् मद् उपदिष्टम्

अचिन्त्यो हि मणि मन्त्र औषधीनाम् प्रभावः इति प्रसृतेषु लोक प्रवादेषु प्राप्ते पर्व दिवसे प्रगाढायां प्रौढ _ प्रदोष वेलायाम् अन्तःपुर उद्यानात् उदैरयत् धूर्जटि कण्ठ धूम्रः धूम उद्गमः

शंकर जटा भार लालन उचिता सुरसरित् असौ वरवर्णिनी

तस्याः तु मद् दर्शनात् एव किम् अपि आबद्ध धारम् अश्रु प्रावर्तत

प्राक् अपि राग अग्नि साक्षिकम् अनङ्गेन गुण रूपा दत्ता एव ते एषा जाया

पुनर् अपि इमम् जातवेदसं साक्षीकृत्य स्व हृदयेन दत्ता इति प्रपदेन चरण पृष्ठे निष्पीड्य उत्क्षिप्त पाद पार्ष्णिः इतरेतर व्यतिषक्त कोमल अङ्गुलि दलेन भुज लता द्वयेन कन्धरां मम आवेष्ट्य स लीलम् आननम् आनमय्य स्वयम् उन्नमित मुख कमला विभ्रान्त विशाल दृष्टिः असकृद् अभ्यचुम्बत्

पुनर् अस्याम् एव प्रमद वन वाटी शृङ्गाटिकायाम् आथर्वणिकेन विधिना संज्ञपित पशुना अभिहुत्य मुक्ते हिरण्यरेतसि धूम पटेन सम्प्रविष्टेन मया अस्मिन् एव लता मण्डपे स्थातव्यम्
सांसिद्धिकाः तदा वृत्ताः क्रमेण महत् आदयः

शिशिरः च महातेजाः शालङ्कायन एव च

तथा ऋषीणां वक्ष्यामि आर्षस्य इह समुद्भवम्

यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात्

संहृत्य आजानु बाहुः च दैवतैः अभिपूज्यते

तथा विद्वाः मधुच्छन्दाः ऋषिः च अन्यः अघमर्षणः

तेषां रूप अनुरूपैः च प्रमाणैः स्थिर जङ्गमाः

एकोनविंशतिः हि एते भृगवो मन्त्रकृत्तमाः

यस्मात् एष स्वयम् भूतः तस्मात् च ऋषि ता मता

एष यस्मात् ब्राह्मणः तु ततस् तु ऋषिः

तस्मात् स्मार्तः सूतो धर्मो वर्ण आश्रम विभागशः

बुद्धिः विवर्धतः तस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा

आत्म अर्थे वा पर अर्थे वा इन्द्रियाणि इह यस्य वै

धर्म ज्ञैः विहितः धर्मः श्रौत स्मार्तः द्विजातिभिः

कार्य कारण भावेन तथा तस्य प्रवर्तते

असितो देवलः च एव षष् एते ब्रह्म वादिनः

मन्वन्तरस्य अतीतस्य स्मृत्वा तत् मनुः अब्रवीत्

शिष्ट आचार प्रवृद्धः च धर्मः अयम् साधु संमतः

गुण साम्येन वर्तन्ते सर्व संप्रलये तदा

ऋचो यजूंषि सामानि ब्रह्मनः अङ्गानि वै श्रुतिः

ऋषिभिः धर्म तत्त्व ज्ञैः पूर्वैः स्वायम्भुवे अन्तरे
युयुत्सुना विनशने सपत्नैर् अर्जुनेन वै

वायु अग्नि अर्क अम्बु वाच् आत्मा शुचीनाम् अप्य् अहं शुचिः

आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्पः ख्याति वादिनाम्

रत्नानां पद्मरागो ऽस्मि पद्मकोशः सुपेशसाम्

भूधराणाम् अहं स्थैर्यं गन्ध मात्रम् अहं भुवः

सोमं नक्षत्र ओषधीनाम् धनेशं यक्ष रक्षसाम्
कीर्तिर् द्वितीया गङ्गा इव विचचार हिमाचले

इति जल्पन् च स वणिग् देवदासश् च विब्रुवन्

एतद् भवत् गृहम् जीर्णं मह्यं न खलु रोचते

संमान्य चेदि विषयम् सैन्यैः समम् उपेयुषे

चेलुश् च हेम संनाह संभृत अर्क प्रभाः हयाः

गतिः सा इयम् स्वतन्त्रायाः स्त्रियाः पितृ गृह स्थितेः

ततो वत्स ईश्वरम् प्राह तत्र यौगन्धरायणः

वत्स ईश्वरम् ब्रह्मदत्तो मेने दुर्जयम् एव तम्

तत्र चक्रे स निःसार पाण्डुरान् अपगर्जितान्

नमन् विच्छाय ताम् भेजे यत् तदा न तद् अद्भुतम्

मेने वासवदत्तां च सो अधिक प्रश्रय आस्पदम्

वरं हि मानिनो मृत्युर् न दैन्यं स्व जन अग्रतस्

एवम् उक्तः कुटिलया स तया उपपतिः वणिक्

तत् च विज्ञाय स ज्ञान लिङ्गी चारो न्यवेदयत्

प्रविवेश च तां चण्डमहासेन पुरस्कृतः

तद् मुखेन एव राज्ञश् च ब्रह्मदत्तस्य पृच्छतः

एवं विजित्य वत्स ईशः वसुधां स परिच्छदः

पूरयन् बहु नादाभिः वाहिनीभिर् भुवस् तलम्

गिरिं प्रफुल्ल एक तरुम् मृगेन्द्र इव दुर्मदः

गृहीत अरि करः श्रीमान् पापस्य पुरुष उत्तमः

नित्यं वैरी स ते तस्माद् विजयस्व तम् अग्रतः

उत्सव व्यग्र पौरे च विहिते व्रत पारणे

विदधे विषकन्याश् च सैन्ये पण्य विलासिनीः

तस्माद् यथावत् संमान्य सिद्धये मन्त्रि मण्डलम्
तान् पर्ण मयेन स्रुवेण जुहोति दक्षिणा परेत्य स्वकृत इरिणे

यमाय दक्षिणात्सदे रक्षः घ्ने स्वाहा

सारस्वतश् चरुः

अग्ने संदह रक्षः

इदम् अहं रक्षो ऽभिसमूहामि

वरो दक्षिणा

मित्रावरुणाभ्याम् उत्तरात्सद्भ्यां रक्षोहभ्यां स्वाहा

तेभ्यस् स्वाहा

अग्नये पुरस्सदे रक्षः घ्ने स्वाहा
तत् संवत्सरम् प्रोष्य आगत्य उवाच कथम् अशकत मत् ऋते जीवितुम् इति

प्रविवेश ह चक्षुः

ते ह ऊचुः यथा कलाः अ वदन्तः वाचा प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तः चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसः मनसा प्रजायमानाः रेतसा एवम् अजीविष्म इति

श्रोत्रम् वै संपद्

_ ह अस्मै पद्यते यम् कामम् कामयते यः एवम् वेद
पिब सोमम् अभि यम् उग्र तर्दः इति शंसति

अथ याः सप्त अतियन्ति या एव एषा प्रशंसा सा आप्त्यस्य

तत् उ वासुक्रम्

तेन ऐन्द्रात् रूपात् न प्रच्यवते

प्रतितिष्ठति यः एवम् वेद येषाम् च एवम् विद्वान् एतत् होता शंसति

तस्मात् वासुक्रेण एव एतत् मरुत्वतीयम् प्रतिपद्यते

यजमानः एक शततमः

तत् उ आयुष्यम्
वर्तिस् त्रि अहात् ततो रूढं वर्धयेत शनैः शनैः

न ऊर्ध्वम् न पार्श्वतो न अधस् सिरास् तत्र हि संश्रिताः

शुचि धौत उपधानानि निर्वलीनि मृदूनि च

तृतीये ऽह्नि चतुर्थे वा स्त्रीणां स्तन्यं प्रवर्तते

अङ्गाद् अङ्गात् सम्भवसि हृदयाद् अभिजायसे

पूर्व उक्तम् योजयेत् क्षीरम् अन्नं च लघु बृंहणम्

अन्यत्र आत्ययिकात् व्याधेर् विरेकं सुतरां त्यजेत्

शुध्यते वाच् हविस् लीढैः स कुष्ठ कणजीरकैः

स्नेह अक्तम् सूचि अनुस्यूतम् सूत्रं च अनु निधापयेत्

सिद्धं सारस्वतं सर्पिर् वाच् मेधा स्मृति वह्नि कृत्

दशमे दिवसे पूर्णे विधिभिः स्व कुल उचितैः

जरायु मात्र प्रच्छन्ने रवि रश्मि अवभासिते
स्वर्वन्तं यूपम् उत्सृज्य अग्नीषोमीयम् पशुम् उपाकरोति

तस्य प्रसिद्धं वपया चरित्वा वपाश्रपणी अनुप्रहृत्य समुत्क्रम्य चात्वाले मार्जयन्ते