tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अस्तीकं सर्व नागानाम् मातृ शाप निवर्तनम्

स मन्यु वह्नि संतप्तः सर्प सत्त्रे प्रतिक्रियाम्

ध्रुवं मया अर्थितः कुर्यात् सः प्ररोह श्रियम् पुनः

यात्रा महा उत्सवम् द्रष्टुं प्रेषिता वारणावतम्

ऊचे नभस् भवा वाणी भद्रे ऽनेन गतासुना

भोक्तुम् इच्छामि उपायेन त्वं हि मे प्रथमा गतिः

तुभ्यं गवां प्रयच्छामि हेम अलंकृतम् अर्बुदम्

कुर्वाणा दशन उद्द्योतैः दिशः शशि शत उज्ज्वलाः

तद् शापात् अस्मि सम्प्राप्तश् चिरात् डुण्डुभ ताम् इमाम्

कर्पूर कर्णपूरैः च विसूत्रितम् अभूत् तमः

ररक्षुः पृथिवीं वीरा दोर्भिः भोगि इन्द्र संनिभैः

न्यवर्तन्त महीपाला ब्रह्म तेजस् विशङ्किताः

अङ्गारपर्ण ता अद्य एव निवृत्ता मे वितेजसः

कृतवीर्यः पुरा राजा भृगून् _ द्विजान्

सुधा गर्भ समुद्भूताम् इव शीतांशु देवताम्

कपोल पत्त्र रहिताः पत्रिभिः शत्रु योषितः

इति उक्ते राज पुत्रेण गगनात् पुष्प वर्षिणः

नौर् इव अ कर्णधारा इयम् वर्तते भूः अराजका

उष्णं निःशश्वसुः नित्यम् तद् प्रताप वशीकृताः

असारे बत संसारे कर्म तन्त्रैः शरीरिणाम्

हारेषु तप्त निश्वासैः ग्लानि प्राप्तेषु मानिनाम्

निवेद्य छद्म वृत्तान्तम् पार्थेभ्यः खनको निशि

अभूत् सहस्रम् अब्दानाम् सुखी सम्भोग तत्परः

इति उत्तङ्कः समाकर्ण्य गुरोः प्राप्य वरं वरम्

सुषुवे सदृशं पुत्रं सा स्कन्दम् इव पार्वती

अथ अन्योन्यम् महीपाला विलोक्य क्षणम् आननम्

चरन्तीं द्यौः वसुः दृष्ट्वा निजां जायाम् अभाषत

दह्यमाना महा कायाः मुहूर्तं गज यूथपाः

तत् निशम्य अब्रवीत् पौष्यस् तोषाद् अभ्यागत प्रियः

पुनर् अभ्यर्थितः मात्रा तृतीयम् असृजत् मुनिः

विध्वस्त घातकः पापो येषां राजा सुयोधनः

पाञ्चाल नगरम् जग्मुः द्रष्टुम् कृष्णा स्वयंवरम्

वरं गृहाण इति अवदत् ततस् तम् भगवन्त् हरिः

आजुहाव सहस्रांशुं ज्ञातुं मन्त्रस्य सत्य ताम्

यो मत्स्य नामा विदधे मत्स्य देशम् महीपतिः

खगमो नाम भीतेन ताडितः फणिना द्विजः

शतं वसिष्ठ पुत्राणाम् निगीर्य क्षुधितो ऽभवत्

मानुष्येषु जरासंध चैद्य शल्य आदयः ऽभवन्

पतितं कन्दुकं कूपे न अलभन्त सु संहताः

तत्याज जीवितं राजा द्विज शाप वशीकृतः

दासी सहस्र अनुगता सा विलास मद अलसा

सा मेनका आख्या सम्प्राप्य तत् वनम् वाम लोचना

संत्यक्तो वीचि हस्तेन सो ऽब्धिना न अभवत् व्यसुः

तम् अहम् नन्तुम् आयातः वन्द्यं नन्दन वासिनाम्

निज जीवित रक्षायै हन्यात् कः श्वपचं विना

सुवर्ण रत्न दीप्त आभम् घोर वानर केतनम्

उग्र भीम ऊष्म संतप्तम् उग्रसेने श्वसति अलम्

बिलेन भीमसेनः तु निर्गत्य गरुड उपमः

मृग अनुसारी विपिने वसिष्ठ आश्रमम् आविशत्

स गत्वा कुपितो धर्मं समासीनम् अभाषत

तेजस्वी वा इति ते शक्रा जाताः पाण्डु सुताः भुवि

अयि बाल कुरङ्ग अक्षे जनो ऽयं वशगः ते

स नर्म परिहासेषु दन्त दीधिति चामरैः

धनंजय प्रभृतयः ततस् गत्वा नृप आत्मजाः

ध्यायन् न निद्राम् अभजत् गाथाम् अर्ध स्मृताम् इव

यत् सत्यम् शोक संतापे हिम शीतः चिता अनलः

पृष्टः कुन्ती सुतेन इति गन्धर्व इन्द्रः तम् अभ्यधात्

मर्त्यो अपि अमर्त्य ताम् याति यद् क्षीरेण स विग्रहः

भीमसेने प्रयाते ऽथ त्यक्त्वा पथि निशाचरम्

अतीत्य अङ्गान् च वङ्गान् च प्रययौ जलधेः तटीम्

ग्राहं जघान बाणैः तु पञ्चभिः शक्रनन्दनः

भीष्मेण च अब्रवीत् माता वात्सल्यात् प्रस्नुत स्तना

स्तन स्तवकिनी जाता सा यौवन मधु श्रियः

किंतु नः कुले शम्भोः वरात् संततिः अक्षया

सम्प्राप्त इति स श्रीमान् वसुषेण अभिधः ऽभवत्

त्वद् प्रसादात् अहम् देव न पतामि स्वयं क्षितौ

संरम्भो भूमिपालानां बभूव स मनोभवः

बलवान् द्रविण आदाने परित्राणे च दुर्बलः

अस्तीक चरितम् श्रुत्वा पवित्रां भारतीं कथाम्

बाहु उपधानाः विपिने यदा एते अपि अत्र शेरते

सर्व क्षितीश क्षय कृत् कलेः अंशः सुयोधनः

गव्यं क्षीरं कुतः स्वं ते वत्स फेनम् तत् एव च
अणीमाण्डव्य शापेन धर्मो विदुर ताम् गतः

आहूतो गुरुणा अभ्येत्य स वृत्तं स्वं निवेद्य च

हन्यन्तां कुशलैः तीक्ष्णैः गूढम् अद्य एव वा मम

तद् भार पीडिता पृथ्वी ब्रह्माणं शरणं गता

स मुनिः स्मर निर्धूत धैर्यः वीर्यम् अवासृजत्

अक्षय्यौ च इषुधी प्रादात् रथम् च नगर उपमम्

इति ब्रुवाणा भीष्मेण तथा इति अभिहित आदरात्

अ परिभ्रष्ट कौमारा गन्धकाली मुनेः वरात्

रे रे मम अशनम् मूढ कथम् अश्नासि अभीत वत्

स्वयं युधिष्ठिरं द्रष्टुम् आययौ नारदो मुनिः

धनुष्मान् अप्रतिरथः सैन्धवो ऽयं जयद्रथः

अदर्शनं गतः प्राप प्रतिष्ठां ब्रह्मणो वरात्

सु कृतेन एव पुत्रेण को नाम न सुखी भवेत्

निरुद्ध गतयः पेतुः सर्वे वह्नौ वनेचराः

अथर्व संहिता याजी विदधे विधिवत् हुतम्

पुण्य अम्भसाम् च संस्पर्शे कालं को वा परीक्षते

धन्यो ऽस्मि पार्थ यस्य त्वं स्वयं सम्बन्धम् ईहसे

बहुधा ताडयामास मुष्टिभ्याम् उदरम् निजम्

आदाय सुमनस् दाम् धनंजयम् उपाययौ

सारथेः अथ चर्यासु सज्जो भव सु शिक्षितः

तया एव च विसृष्टायां शूद्रायाम् अपि अजीजनत्

आनीयन्ताम् इह एव अद्य ते प्रसाद्य कुल श्रिये

अचोरयन् भृगु कुलम् क्रूरा दस्यु गणाः इव

सुर सिद्ध द्विजातीनाम् प्रणामे तर्पणे गवाम्

स भित्त्वा ऊरुम् शिशुः जातः दिवाकर इव अपरः

सा अहम् कं देवम् आह्वाय त्वद् आज्ञा कारिणी विभो

मुनि मन्त्र परीक्षायै ध्यातो ऽसि भगवन् मया

निशि कुन्ती च तौ ऊचे समं संभुज्यताम् इति

ऋतौ गुरु वत् आगच्छ इति ऊचिरे तं गुरु स्त्रियः

व्यास वाक्यात् अथ आसिक्ता सा पेशी शीत वारिणा

कृष्णा अपि पाण्डु पुत्रेभ्यः कालेन तनयान् क्रमात्

क्षत्रियो ऽहं मुनि सुते सुभ्रु त्वा अर्थये कथम्

कल्पिते काञ्चन गिरौ द्वितीय इव वेधसा

त्यक्त्वा राज्यं वने तस्थौ ब्रह्मचारी वधू सखः

अपहस्तेन निद्रा अर्ध जृम्भ जिह्म आननः ऽवधीत्

ययौ तक्षक वैरेण राजानं जनमेजयम्

कृष्णस्य अनुमतः वीरो रथी जिष्णुः जहार ताम्

भीमसेन अभिधानः ऽयं जातो भीम पराक्रमः

यो ऽहं चित्ररथो युद्धे त्वया दग्ध रथः कृतः

देवव्रतः तत् आकर्ण्य दाश राजम् अभाषत

पलाश तूलिका मात्र भार संपीडित अङ्गकान्

महार्ह रत्न पीठेषु हेम सिंहासनेषु च

पुरुषं महिष उपेतम् अन्नानाम् शकटं तथा

अथ तद् दर्शन आनन्द पुलक अङ्कुरितः व्यधात्

वाहनं मे भवान् भूयात् तार्क्ष्यः प्राह तथा अस्तु मे

तत् श्रुत्वा शुक्र तनयाम् उवाच व्याकुलः कचः

गीयमान गुणान् पौरैः विद्या विक्रम शालिनः

रथम् आरुह्य दोस् दण्ड मण्डलीकृत कार्मुकः

ऊचिरे कृतक स्मेर छाया धौत अधर श्रियः

तासां हारैः च हासैः च दन्त पत्त्रैः च सु भ्रुवाम्

ददौ सर्वं धनुर्वेदं विद्या अस्त्र ग्राम गुम्फितम्

बबन्ध तद् प्रतीकारे पुत्र जन्म मनोरथम्

अयोधयत् सुरान् सर्वान् सायकैः पूरयन् नभः

तस्याः प्रजाते मिथुने कुमारं वसुः अग्रहीत्

पीयूषम् अश्वराजम् च सुरेभ्यः क्षीरसागरः

तेषां दुर्योधनो मध्ये बभार अभ्यधिकाम् श्रियम्

दुःख व्यथाम् न जानाति जड राशिः कथं तु वा

प्रातीपः शंतनुः श्रीमान् राजा सत्यवती पतिः

स्नातुम् अभ्युद्यतम् द्रोणं जङ्घायाम् अग्रहीत् बली

वसिष्ठ पुत्रान् अखिलान् भक्षय इति स वैरतः

इमां च कन्यां कस्मैचिद् विधात्रा परिकल्पिताम्

यथेच्छं प्राप्स्यसि सुतान् सः माम् इति अवदत् मुनिः

सुधां भ्राम्यन् महा चक्राम् जहार बल दर्पितः

भविष्यस्य प्रतिष्ठः त्वम् तं शशाप इति च अर्जुनः

यद् प्रकाश यशस् धौताः श्यामाः संदेहम् आययुः

इत्य् ऐलपत्त्राद् आकर्ण्य वासुकिः भयम् अत्यजत्

सख्यं च शाश्वतं भेजे जयिना सव्यसाचिना

इदं हि काननं घोरम् आवृतम् घोर रक्षसा

ललास गन्धर्व पतिः जल केलि कुतूहली

सा तु अपह्नव वैलक्ष्य कोप कम्प आकुला सती

आरुह्य पुण्य पाथेयः नरः त्रिदश मन्दिरम्

विश्रम्यताम् इह क्षिप्रं नचिरात् समुपैष्यति

तत् श्रुत्वा ब्राह्मणः कर्णौ पिधाय सहसा अभ्यधात्
दह्यमानेषु सर्पेषु सर्प सत्त्रे महीभुजः

त्वद् विवाहे प्रतिज्ञां तां स्मरामि एकाग्र मानसः

समर्प्यमाणं सु दृशा न अग्रहीत् भ्रकुटि मुखः

अपैति न एक पुत्राणाम् संतान क्षय जम् भयम्

चुचुम्ब राज मधुपः स्मित छवि मधु छटाम्

दिव्य वृक्ष वनम् गत्वा सो ऽथ रोहण पादपम्

ततस् तम् विरथं भूमौ पतितं पाण्डु नन्दनः

वज्र संहननैः गात्रैः विदधे दलशः शिलाम्

विचित्र गोपुरा जालम् पुरं चक्रुः महा धनम्

दौहित्राणां क्रतु क्षेत्रे पपात अधोमुखः दिवः

औद्दालकः श्वेतकेतुः विजने वीक्ष्य मातरम्

राधा विभेदे सामान्यः को हि नाम प्रगल्भते

ततः प्रेक्षक सम्पूर्णम् रङ्गं गङ्गा जल उज्ज्वले

स नाना देश चरितम् कथयित्वा मनोरमम्

स भ्रू भङ्गे इव आकोप पाटले कुमुद क्रुधा

धिक् छन्दम् स चिरेण एव नष्ट श्रीकः शृणोति सः

चिरं दयितम् आलिङ्ग्य शोचन्तीं तां पतिव्रताम्

छन्नो विदुर एव एकः पार्थानां हित कृत् सदा

कण्व आश्रमम् शनैः प्राप मन्द अनिल चलत् लतम्

स्पृष्ट मात्रः स च तया पपात गत चेतनः

गो भूमि हेम लक्ष्याणि प्रददौ मन्दिराणि च

तयोः वितीर्य इति वरं तुष्टः प्रायात् त्रिविष्टपम्

अयं क्षणः खेचराणां तमस् पिहित दिङ्मुखः

श्रुत्वा इति मुनिभिः सूतः पृष्टो अस्तीक कथाम् पुनः

धनुर्वेदो ऽसि किं साक्षात् रामः शक्रो ऽथवा द्विजः

विचित्रवीर्ये त्रिदिवं याते सत्यवती शुचा

क्षत्त्रियां तेजसो मूर्तां लक्ष्मीम् इव पतिव्रताम्

दीप्त ऊर्ध्व केश नयनम् स दाव अग्निम् इव अचलम्

अयं पद्म पलाश अक्षः कृष्णः केशिनिसूदनः

इति पुत्र वचः श्रुत्वा द्रुपदः स्वं पुरोहितम्

हृष्टः च सुतम् आलोक्य स्व प्रभाव अधिकम् रणे

स तया सह रम्यासु दिव्य कानन भूमिषु

सर्प सत्त्रे प्रयास्यन्ति तीक्ष्णा विषधराः क्षयम्

समन्तपञ्चक क्षेत्रे निहताः ते महा रथाः

इति संविदम् आदाय तेषु यातेषु भू तलम्

शापात् उद्धृत्य ताः प्रायात् मणिपूर पुरम् पुनः

शैशवे पितुः आयत्ताः परतन्त्र्यः सदा स्त्रियः

पुत्रः ते पृथिवीपालो भविष्यति शुचि स्मिते

ततो भृगुः समभ्येत्य ज्ञात्वा दृष्ट्या च तत् पुनर्

सुधां जहार सहसा तद् दत्ताम् च पपुः सुराः

उलूपी नाम सा कान्ता निवेद्य अस्मै निजं कुलम्

अर्क पत्त्र अशनात् अन्धः कूपे निपतितः प्रभो

पुच्छे यत् पुत्तिका पूर्वं त्वया विद्धा तृण अङ्कुरैः

भविष्यति सुतः श्रीमान् पूरोः इति अयम् अन्वयः

न भ्रेजिरे दृशा यस्यास् तपस् वन मृग अङ्गनाः

क्रियन्ते कृतिभिः नाम कुलानि गुण शालिभिः

सुतेन पृष्टः प्रोवाच त्वम् एव एकः सुतो मम

अहो नु ब्रह्म सदृशम् जाड्यम् अस्य प्रमादिनः

स केशम् अशुचि प्रायम् अन्नम् तस्मात् क्षमस्व मे

ततस् तत्त्वम् समालोक्य हृष्टः पाञ्चाल भूपतिः

जातो ननाद बलवान् उच्चैस् उच्चैःश्रवाः इति

प्रणनाम ततः कर्णो बद्ध अभिनव शेखरः

उन्मूल्य भीमसेनो ऽपि पृथु शाखम् महीरुहम्

स शाखा पुष्प पत्त्रम् च चक्रे मन्त्रेण तं द्विजः

मुक्तैः जतु गृहात् दैवात् जितम् कुन्ती सुतैः इति

ज्ञात्वा संजीवनीं विद्यां प्राप्तो अयम् इति दानवाः

कथम् एताम् स्थितिं धर्म्यां हेलया हातुम् अर्हसि

तत्याज वृक्षे रक्षस् घ्नम् उत्तरे हिमभूभृतः

नाना तीर्थेषु पुण्य आत्मा ब्राह्मणेभ्यो यत व्रतः

जल केलिषु निःशेषान् दोर्भ्याम् आदाय तान् जवात्

तदा तं चौर सहितम् ते निन्युः पार्थिव अन्तिकम्

कृतो धर्म त्वया तस्मात् शूद्र योनौ भविष्यति

अस्यां जातो राज्य भागी सुतः ते यदि भूपते

दुष्यन्त नगरम् प्रायात् अनुज्ञाता शकुन्तला

निवेश्य मातरं वीराः स्वयंवर महीम् ययुः

इति स्वैरं मधुरिपौ भाषमाणे नराधिपाः

नदन्तो भुजगाः पृथ्वीं बभ्रमुः तार्क्ष्य वाहनाः

पुष्णाति दृष्ट मात्रः तु चित्तं स अतिशयः जनः

प्रजा अनुरागात् विज्ञाय राज्य अर्हान् पाण्डु नन्दनात्

प्राप्त कालम् वचः पथ्यं प्रमादी न शृणोति यः

कर्णेजपं शशाप आशु पावकं पावक द्युतिः
अस्तीकस्य अथ वचसा सर्प सत्त्रे महीभुजः

तं स्नुषा सहितम् राजा सौदासो राक्षस आवृतः

प्राप्त राज्यः मया गत्वा सरलेन स याचितः

इति आज्ञया नरपतेः विदुरः शीघ्र वाहनः

विद्या बलात् राक्षसम् तं क्षपयिष्यति असंशयम्

तत्र मा भगवान् कण्वः शकुन्तैः वीक्ष्य संवृताम्

ततो अरुण कर स्फार पिङ्ग श्मश्रु जटा सटः

ततः स्मरेण सहसा स धीरो विवशीकृतः

प्राह पुत्रं संक्रमय्य जरां यौवनम् आप्स्यसि

आयुषो ऽर्धेन दुष्ट अहि दष्टाम् इष्टाम् अजीवयत्

भजस्व तनयं जायां भज राजीव लोचनाम्

रममाणः तया तन्व्या नव उद्याने स भूपतिः

याति काले पितुः वृत्तम् शुश्राव अमात्य मण्डलात्

मर्त्यानाम् अयम् आमोदः प्रीणाति एव मम उदरम्

पणं दास्याय चक्राते विवादेन इति ते ततः

ततो गृहस्थः सुतवान् द्रोणः द्रविण काम्यया

तेन प्रतिगृहीतो ऽसौ चरन् वार्षसहस्रिकम्

स्वयं तत्याज मानो ऽस्तु वज्रस्य इति विहस्य सः

इति उक्त्वा आकाशम् अविशत् तपती तरल ईक्षणा

अवहन् क्रतु संभारम् अनारतम् अ वारिताः

ततः कदाचिद् शिक्षायै निर्गताः पाण्डवा वनात्

प्रययौ शरणं कुन्तीं भीमो मां भजताम् इति

क्वणत् कङ्कण केयूर तार हार छटा आकुलः
निनाय मृत्यु सदनम् शरैः अशनि दारुणैः

महद्भिः मूढैः मा युद्धम् अकृतास्त्रः पुनः कृथाः

स सैन्यः राज पुत्रौ तौ हत्वा विपुल विक्रमौ

प्रादुश्चक्रे ततो घोरं ज्वाला वलयित अम्बरम्

तं वीरम् अमर अराति तमस् विध्वंस भास्करम्

काम्बोजे निहते वीरे भज्यमाने बल अर्णवे

विद्रुते कौरव अनीके सौबलौ वृषक अचलौ

अक्षौहिणीं राक्षसानां हैडम्ब वशवर्तिनाम्

ज्वलितानि वनानि इव नक्तम् ओषधि मण्डलैः

अयोधयत् पुनर् भीमम् महा काले अपि असंभ्रमः

स रथात् रथम् उत्सृज्य कालः काल इव उन्नदन्

स्तम्भ प्रमाणैः विशिखैर् ज्वलितैः उल्मुकैः इव

कबन्ध उद्दण्ड दोस् दण्ड ताण्डव आडम्बर उत्सवः

तस्य मुष्टि हतस्य आजौ पेतुः अस्थीनि भू तले

एवं व्यूढेषु अनीकेषु गुरुणा अद्भुत कारिणा

क्षिप्रैः शिलीमुखैः तेषाम् संछन्नो अर्जुन नन्दनः

चित्रायुधः शत्रुसहः शत्रुः शत्रुंजयः तथा

अथ अंशुमन्ति याते ऽस्तं दिनकृत् कमल त्विषि

स ते गुरुः सखा बन्धुः किरीटी शत्रु मध्य गः

वङ्ग राजे स मातंगे भीमसेनेन पातिते

अभ्यधावत् वीर केतुः वीरः भूरिश्रवाः स्वयम्

त्रिगर्व राजः प्रोवाच कृत वैरः किरीटिना

जघान पाञ्चाल चमूम् द्रौणिः आहव दुर्मदः

दुर्योधन आदयः वीरान् भीम मुख्यान् समापतन्

कुण्डलीकृत शुण्ड अग्रः सो अभ्यधावत् वृकोदरम्

असूच्यन्त महीपाला रत्न आभरण रश्मिभिः

अवातरन् वाहनेभ्यः शस्त्राणि उत्सृज्य भूमिपाः

दिव्य अस्त्र वित्तमाः वीरा जलसन्धं नराधिपम्

रुद्र तुल्यम् तम् आयान्तम् त्रिजगत् प्रलय क्षमम्

रश्मिभिः कोप रचना रटन्तम् इव राजकम्

इति उक्ते धर्मराजेन भुजौ उत्क्षिप्य केशवः

आदीप्त रत्न मुकुटम् प्रोच्चकर्त शिनेः शिरः

उच्चैस् उवाच भूपालान् ज्वलितान् अस्त्र तेजसा

श्रुत्वा स वैशसं घोरं छद्मना विहितं गुरौ

प्रत्यूषे निर्ययुः वीराः सुशर्म प्रमुखाः नृपाः

शिरस्त्र कङ्कट आपाति शस्त्र ज्वाला जटाः बभुः

मृत्यु वीथिम् अपि प्राप्तं सहदेवम् अवारयत्

इति उक्ते भीमसेनेन पार्षतो अर्जुनम् अब्रवीत्

इति उक्तः कुरु राजेन बभाषे कुम्भसंभवः

हसन् मूढः अयम् इति उक्त्वा शर जालैः अपूरयत्

प्रेरितो भगदत्तेन संवर्तक घन प्रभः

ते चक्रुः विक्रम उदाराः घोराभिः शस्त्र वृष्टिभिः

विद्यमाने निराधारे राधेये धैर्य शालिनि

अत्र अन्तरे पुत्र शोक व्यथा ता प्रलापिणीम्

तं राज वरम् आयान्तम् पूरयन्तं शरैः दिशः

छित्त्वा परस्परं चापं स्यन्दनं सम्प्रमथ्य च

यथा त्वं मन्यसे द्रोण न इदानीम् नो गुरुः भवान्

ततो द्रोणः समाभाष्य कर्णेन सहितो ययौ

तस्मिन् हते स नाग इन्द्रः युयुधान शर अर्दितः

अश्वत्थाम्नि प्रभा धाम्नि बाण उग्र किरणे रणे

शरैः चकार विमुखान् नदी वेगान् इव अचलः

अ वारित गतिः वीरो विवेश अच्युत सारथिः

कर्ण दुःशासन मुखान् सः चक्रे भूभुजां क्षयम्

प्रापुः तमांसि वैपुल्यं खड्गेषु द्विरदेषु च

निशीथो यौवनं प्राप वैराणि अपनयैः इव

युधिष्ठिरः तत् एव उक्त्वा स्वैरं हस्ती इति अभाषत

क्षणात् अथ अर्जुन शर छिन्न चाप रथ ध्वजः

ततः पाण्डु सुतः शक्तिं प्राहिणोत् प्राण हारिणीम्

ततो दुर्योधन आदेशात् गाढे तमसि संततैः

जित्वा यवन काम्बोजम् जघान शतमन्यु जः

जवात् आपततः तस्य शैनेयः चन्दन उक्षितौ

त्रैगर्तं वीर धन्वानम् धृष्टकेतुं महा रथम्

विदार्य व्यूहम् अविशत् सौभद्रः तीक्ष्ण विक्रमः

आरुरोह रथं वीरो वितीर्णं हरिणा निजम्

शौर्य ऊष्मणा प्रतिगतः प्रताप इव पिण्डितः

ततो द्रोणः सह अनीकैः युधिष्ठिर जिघृक्षया

पायय उद्धृत शल्यान् त्वम् मुक्त्वा एतान् सलिलम् विभो

तद् बाण दारित तनुः पावनिः कोप कम्पितः

संहताः पृथिवीपालाः कोपात् द्रोणम् उपाद्रवन्

दिव्य अस्त्र दुःसह शिखः सोढुं नः केन पार्यते

प्रहृष्टः प्रतिजग्राह नाना वाद्यम् युधिष्ठिरः

ततो विलुलिते सैन्ये परावृत्त इव अम्बुधौ

तद् कोपात् खड्गम् आदाय जयद्रथम् उपागतम्

भग्नासु पाण्डु सेनासु घोरे तस्मिन् महा आहवे
व्योम श्मशाने तस्य आसन् मत्त वेताल कोटयः

निघ्नन् प्रभद्रकान् वीरान् सोमकाः च प्रहारिणः

युधिष्ठिरं ग्रहीष्यामि दुर्जयो हि धनंजयः

शिरस् फल उच्चयम् चक्रे राज चूत वनेषु सः

स्मरहरम् असुर अरिम् तं स्मर स्मेर कान्तिम् हरम् अजरम् अ जय्यम् शाश्वतं विश्वरूपम्

भुवो वह्निं दिवः शस्त्रं दिग्भ्यो राक्षस मण्डलम्

आमुक्त हेम कवचः स दीप्तः किरणैः बभौ

अलायुधं राक्षस इन्द्रम् अलम्बुमम् अलम्बुसम्

रथं जघान हार्दिक्यः सारथिं तस्य गौतमः

वृन्दारकं दीर्घनेत्रं सुषेणं दुर्विमोचनम्

चरन्तं मम सैन्येषु सामान्यो वारयिष्यति

धृष्टकेतौ विनिहते जलसंध सुतः बली

ऊचे दुर्योधनो द्रौणिं पुनर् अस्त्रम् प्रयुज्यताम्

तूर्णं विवेश श्वेताश्वो निबिडं राज मण्डलम्

उक्ते युधिष्ठिरेण इति सात्यकिः सत्त्व सागरः

नृशंस पतित आचारैः केन अन्येन निपातितः

ददाह पाण्डव चमूम् सैन्धवो रुद्र तेजसा

हन्ता शिष्यस्य सखेः च कृत्त हस्तः कृतो यदि

छिन्द्धि सिन्धुपतेः क्षिप्रं शिरो दिव्येन पत्रिणा

मृदङ्ग नादकौ राज्ञो ध्वजो नन्द उपनन्दकौ

शबरान् यवनान् भोजान् बर्बरान् ताम्रलिप्तिकान्

अदूर विद्रुत अमर्त्य विमानम् अकरोत् नभः

ततो अर्जुन शर आसारैः भिन्नेषु भुज शालिषु

संशये पतितं भीमं दृष्ट्वा तूर्णं युधिष्ठिरः

बालो अपि अबाल चरितः काकुत्स्थम् अ विक्रमः

अभिमन्युः अथ आकृष्य रथात् केशेषु पौरवम्

अथ क्रोध विनिर्मुक्तैः विपुलैः कर्ण सायकैः

अहो मम अपि जनकः केश ग्रहणम् आप्तवन्

तुरंग रथ मातंग सहस्र अयुत कर्णिकम्

त्वद् अधीनाः हि युद्धे अस्मिन् कौरवाणाम् जय श्रियः

तूर्णं प्रविशतः तस्य सिन्धुराज वध ईप्सया

गगने विध्यमानानां शिलानां कर्ण मार्गणैः

दिव्य पर्वतम् आरूढः देवं चन्द्र अर्ध शेखरम्

नृणां विमोहनं घोरं गदा युद्धम् अवर्तत

व्याजात् विभव लुब्धेन शिष्येण निहतो गुरुः

न प्रवेष्टुं त्वया शक्यं मयि जीवति सात्यके

चन्द्रो जगत् कुञ्जर कर्ण शङ्खः दिश् अङ्गना मण्डन दर्पण श्रीः

पितुः सखा किम् एतेन गहना वीर वृत्तयः

भगदत्त अस्त्र निष्कृत्त वीर वक्त्र अञ्चिताम् महीम्

हेलया उन्मीलयन् किंचिद् लोचने प्रचचाल सः

अहो नु ब्राह्मणो भूत्वा पिशिताशी इव निष्कृपः

हृतो हृतो नृप इति स्फार तारम् प्रचुक्रुशुः

तेजः प्रविदधे मूर्ध्नि शशि सूर्य अनल उत्तरम्

त्रिगर्त वाहिनीम् पार्थः समन्तात् पर्यवारयत्

अशोच्यं शुशुचुः स्नेहात् जम्भारि तनय आत्मजम्

संध्या जुषा निर्झरिणा मेरुणा इव दिवाकरः

तस्य नादं परिज्ञाय दूरात् कृष्ण धनंजयौ

क्षणं भजन्तु विश्रान्तिं निद्रा मुकुलित ईक्षणाः

ततस् ते संहताः सर्वे द्रोण मुख्याः महा रथाः

गज अनीकेन महता वृतः सर्वैः महा रथैः

चक्रिरे समरं घोरं गज वाजि रथ क्षयम्

बाष्प आकुलः ततस् राजा द्रोणम् एत्य सुयोधनः

शोक आर्तः इव रक्तांशुः पपात अस्ताद्रि कन्दरात्

हतो महा रथैः सर्वैः इति अभूत् दिवि निस्वनः

ररक्ष मध्ये युष्माकं मिथ्या शस्त्र परिग्रहः

प्रवेष्टु कामम् आचार्यः तम् अभ्येत्य अब्रवीत् ततस्

सो ऽथ पार्थ शर आसार विशरारु तनुः नृपः

ब्रह्मण्यानां वदान्यानां यज्वनां पुण्य कर्मिणाम्

सौरेण अस्त्रेण तद् मायाम् छित्त्वा कातर मोहिनीम्

अ स्पृशन्तः हया भूमिम् अवहन् ये युधिष्ठिरम्

तस्मिन् आयुध संघर्ष जात ज्वाला शत आकुले

तुमुले युध्यमानानां रेजिरे काञ्चन उज्ज्वलाः

दग्ध मायः तदा क्षिप्रं हैडिम्बो मन्दर आकृतिः

आस्थितः तप्त हेम अङ्गम् चतुर् हस्त शतम् रथम्

हतो हतः सिन्धुराजो बभूव इति महा स्वनः

ऋते त्वा उज्ज्वल आचारम् प्रवरं शौर्य शालिनाम्

द्रोणो जघान पाञ्चालान् हेहयान् इव भार्गवः

अत्र अन्तरे पाण्डु सुतान् प्रवेष्टुम् व्यूहम् उद्यतान्

त्वया हतः कथं भीष्मः स च प्राग्ज्योतिष ईश्वरः

भग्ने ततः कुरु बले द्रोण कर्ण कृपाः पुनः

निघ्नन्तं कौरव चमूम् स्वयं युधि युधिष्ठिरम्
विदधे रक्त तटिनीम् आवर्त हृत कुञ्जराम्

कुरु सेना मया दृष्टा दह्यमाना समन्ततः

आवृतं द्रोणम् आलोक्य राजभिः क्रूरया धिया

सिक्ता वीर रसेण इव दिशः पल्लविता बभुः

इति कर्णेन संरम्भात् कोपितम् वीक्ष्य मातुलम्

ततो भग्ने कुरु बले नदन्तं वायु नन्दनम्

द्रोण अग्रे युध्यमानानां भूभुजाम् अभवत् रणः

ध्रुवं च जलधारं च राज पुत्रौ अदारयत्

राधेय गिरिः एव अस्य जग्राह शर दुर्दिनम्

उक्त्वा इति सो अवतीर्य आशु पाद चारी नरेश्वरान्

सर्वैः चकार विरथौ चक्ररक्षौ किरीटिनः

गदया वीर घातिन्या निष्पिपेष आशु मौलिनः

अङ्क न्यस्त आयुध भाटाः ताः सेना निश्चला बभुः

युध्यमानं ततो हत्वा वृकं राज सुतम् गुरुः

वेगात् कौरवम् आयान्तम् तं शस्त्र अशनि दुःसहम्

आकीर्णान् द्रौपदी पुत्रान् विलोक्य तम् उपाद्रवन्

अनुजौ निहतौ दृष्ट्वा शकुनिः कोप कम्पितः

स बभौ बिम्बितो राज्ञां खड्गेषु कवचेषु च

योधयित्वा शर शतैः तद् सेनाम् मायया अवधीत्
शरा दृढ धनुस् मुक्ताः मन्युमद्भिः अरातिभिः

सौधेषु घन मुक्तानाम् प्रणाली मुख पातिनाम्

फुल्लाः सुरभयन्ति इमे चूताः कानन शोभिनः

अस्यन्तो विविधान्य् आजाव् आयुधानि अपराधिनम्

अलंकरिष्णुना वंशं गुरौ सति जिगीषुणा

विपर्यस्तं तथा एव आहुः तद् विरोध करम् यथा

सखि मानं प्रिये धेहि लघुताम् अस्य मा गमः

प्रावर्तत नदी घोरा हस्ति अश्व रथ वाहिनी

पूर्व अपर अर्थ व्याघातात् विपर्यय करम् यथा

निरुद्ध अर्थम् मतं व्यर्थं विरुद्धं तु उपदिश्यते
इलावृतात् परम् नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम्

मिथुनानि प्रजायन्ते स्त्रियः च अप्सरसा उपमाः

चातुर्वर्ण्य समः वर्णैः चतुरस्रः समुच्छ्रितः

एकादश सहस्राणि वर्षाणां ते नर उत्तमाः

योजनानां सहस्राणि शतं द्वीपस्य विस्तरः

योजनानां सहस्राणि

काल आम्रस्य रसं पीत्वा ते सर्वे स्थिर यौवनाः

सर्वत्र सुख संस्पर्शाः निःशब्दाः पवनाः शुभाः

प्रपात विषमैः तैः तु पर्वतैः आवृतानि तु

द्वात्रिंशता सहस्रेण प्रतीच्यां सागर अनुगः

स पर्वतो महा दिव्यः दिव्यौषधि समन्वितः

नीलः च वैडूर्य मयः श्वेतः पीतो हिरण्मयः

दीर्घाणि तस्य चत्वारि मध्यमं तत् इलावृतम्

आख्याहि नो यथातथ्यं ये च पर्वत वासिनः

तत्र ते शुभ कर्माणः केतुमालाः परिश्रुताः

तेषां मध्ये जनपदाः तानि वर्षाणि सप्त वै
पिण्डिका उद्वेष्टन आध्मानम् पुरीषे स्यात् विधारिते

ये भूत विष वायु अग्नि सम्प्रहार आदि सम्भवाः

विनाम आक्षेप संकोचाः सुप्तिः कम्पः प्रवेपनम्

तत्र श्लोकाः

आगन्तूनाम् अनुत्पत्तौ एष मार्गो निदर्शितः

धातवः च अभिवर्धन्ते जरा मान्द्यम् उपैति च

पानानि वस्तयः च एव शस्तं वात अनुलोमनम्

वृद्ध उपसेविनः वृद्धाः स्वभाव ज्ञाः गत व्यथाः

व्याधि हेतु प्रतिद्वंद्वैः मात्रा कालौ विचारयन्

जायन्ते तत्र विश्रामो वात घ्नाः च क्रिया हिताः

सेव्याः सत् मार्ग वक्तारः पुण्य श्रवण दर्शनाः

हितं प्रतिहते वर्चसि अन्न पानम् प्रमाथि च

बाष्प निग्रहणात् तत्र स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः

लोभ शोक भय क्रोध मान वेगान् विधारयेत्

इच्छन् तेषाम् अनुत्पत्तिम् वेगान् एतान् न धारयेत्

पर अपवाद रतयः चपलाः रिपु सेविनः

हिक्का श्वासः अरुचिः कम्पो विबन्धो हृदय उरसोः

उचितात् अहितात् धीमान् क्रमशो विरमेत् नरः

नवेगान्धारणे ऽध्याये सर्वम् एव अवदत् मुनिः

क्षुध् वेग निग्रहात् तत्र स्निग्ध उष्णम् लघु भोजनम्

विधिः एष विकाराणाम् अनुत्पत्तौ निदर्शितः
न अनुतृप्ये जुषन् युष्मद् वचः हरि कथा अमृतम्

विधिना उपचरेत् देवं तन्त्र उक्तेन च केशवम्

यजति ईश्वरम् आत्मानम् अचिरान् मुच्यते हि सः

श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेर् अद्भुत कर्मणः

इत्थं कर्म गतीः गच्छन् बहु अभद्र वहाः पुमान्

एवं कृष्ण आत्म नाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम्

एकधा दशधा आत्मानम् विभजन् जुषते गुणान्

सर्वतो मनसो ऽसङ्गम् आदौ सङ्गं च साधुषु

श्रद्धां भागवते शास्त्रे ऽनिन्दाम् अन्यत्र च अपि हि

यत् स्वप्न जागर सुषुप्तिषु सद् बहिश् च

श्री अन्तरीक्षः उवाच

दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत् परस्मै निवेदनम्
वायुर् एव सविता

यज्ञ एव सविता

तद् एकम् मिथुनम्

आकाशः सावित्री

विद्युत् सावित्री

कः सविता
अथ अतस् अद्भुत शान्तिम् व्याख्यास्यामः

यं रक्षन्ति
गन्धर्व अप्सरसाम् मुख्या नाग कन्याः च कृत्स्नशः

विसर्जयित्वा विश्वात्मा सर्वा एव अङ्गनाः हरिः

निर्विकाराय सत्याय नित्याय अमल तेजसे

नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्ग मूर्तये

वरासने महा योगी भाति देवीभिः अन्वितः

प्रविश्य देव भवनम् मार्कण्डेयेन च एव हि

अन्वगच्छन् महस् योगम् शङ्ख चक्र गदा धरम्

व्याजहार स्वयं ब्रह्मा स्मयमानो महा द्युतिः

ततो माम् आह भगवन्त् अधस् गच्छ त्वम् आशु वै

स तान् सुपर्णो बलवान् कृष्ण तुल्य पराक्रमः

विभीषणाय शान्ताय स्थाणवे हेतवे नमः

क्षय वृद्धि विनिर्मुक्तम् आदि मध्य अन्त वर्जितम्

काश्चिद् विलास बहुलाः नृत्यन्ति स्म तद् अग्रतस्

नमः कुरुष्व सततं ध्यायस्व मनसा हरम्

महा ऋषयः पूर्व जाताः मार्कण्डेय आदयः द्विजाः

रमते ऽद्य महा योगी तं दृष्ट्वा अहम् इह आगतः

अन्तम् अस्य विजानीम ऊर्ध्वं गच्छे अहम् इति अजः

भाति देवो महा योगी सूर्य कोटि सम प्रभः

निमेष मात्रेण स मां प्राप्तो योग विदाम् वरः

न वै पश्यन्ति तं देवं मायया मोहिता जनाः
उपायैर् अभियुञ्जानं कन्या न प्रतिलोभयेत्

पाद शौचे पाद अङ्गुलि संदंशेन तद् अङ्गुलि पीडनम्

तत्र सिद्धः पदात् पदम् अधिकम् आकाङ्क्षेत्

जल क्रीडायाम् तद् दूरतस् ऽप्सु निमग्नः समीपम् अस्या गत्वा स्पृष्ट्वा च एनाम् तत्र एव उन्मज्जेत्

तद् प्रयुक्तानाम् तु अभियोगानाम् आनुलोम्येन ग्रहणम्

प्रायेण धनिनां दारा बहवो निरवग्रहाः

तत्र अभियोक्त्रि श्रैष्ठ्यम् अनुराग आत्मकः हि सः

विदेश गति शीलः च न स संयोगम् अर्हति

इति एक पुरुष अभियोगाः
हिङ्गु पीलु विडैः युक्तम् अन्नं स्याद् अनुलोमनम्

पिप्पली मूल मधुक गुड गो अश्व शकृत् रसान्

तां घृत अक्ताम् पिबेत् धूमम् यवान् वा घृत संयुतान्

कल्कितैर् मधुर द्रव्यैः तत् पिबेन् नावयेत वा

श्वास हिध्माः यतस् तुल्य हेतु आद्याः साधनं ततः

मधुर स्निग्ध शीत आद्यैः हिध्मा श्वासान् उपाचरेत्

श्वाविध् शश आमिष कणा घृत शल्यक शोणितैः

गो गज अश्व वराह उष्ट्र खर मेष अज विष् रसम्

स अमृता अग्नि कुलत्थैः च यूषः स्यात् क्वथितैर् जले

सुरामण्डे अल्प लवणम् पिबेत् प्रसृत संमितम्

निर्हृते सुखम् आप्नोति स कफे दुष्ट विग्रहे

पिबेत् कषायं जीर्णे ऽस्मिन् पेयां तैः एव साधिताम्

कोल लाज अमल द्राक्षा पिप्पली नागराणि वा

हिध्मा अभिष्यन्द कास घ्नान् लिह्यात् मधु घृत अन्वितान्

पाठां मधुरसां दारु सरलं च निशि स्थितम्

उत्कारिका उपनाहैः च स्वेद अध्याय उक्त भेषजैः

स्वेदयेत् स सिता क्षीर सुख उष्ण स्नेह सेचनैः

जीवन्ती मुस्ता सुरस त्वच् एला द्वय पौष्करम्
स य एवं विद्वान् मधु उपसिच्य उपहरति

यद् उपरिशयनम् आहरन्ति स्वर्गम् एव तेन लोकम् अव रुन्द्धे

तेषाम् आसन्नानाम् अतिथिर् आत्मन् जुहोति

उप हरति हवींष्य् आ सादयति

स य एवं विद्वान् क्षीरम् उपसिच्य उपहरति

यद् वा अतिथि पतिः अतिथीन् प्रतिपश्यति देव यजनम् प्रेक्षते

स उपहूत उपहूतः
भव भक्तैः महा प्राज्ञैः भगवन् नन्दिकेश्वरैः

जिह्वा बन्धः न तस्य अभूत् घ्राण बन्धः न कश्चन

अन्तर्यामी इति देहेषु प्रसिद्धस्य स्वयंभुवः

बुद्धिं सूते नियोगेन प्रकृतिः पुरुषस्य च

महाभूतानि अशेषेण महादेवस्य धीमतः

अहङ्कारं प्रसूते ऽस्या बुद्धिः तस्य नियोगतः

लोकयात्रां वहति एव भेदैः स्वैः आवह आदिभिः

श्रोत्रं शृणोति तद् शक्त्या शब्द स्पर्श आदिकम् च यत्

आकाशं सर्वदा तस्य परमस्य एव शासनात्