tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
पञ्चवातीयम् आहवनीयम् प्रतिदिशम् व्युह्य मध्ये च स्रुवेण अग्निषु जुहोति अग्नि नेत्रेभ्यः इति प्रतिमन्त्रम्

वासः देयम् हिरण्यम् आग्नावैष्णवे पुनर् उत्सृष्टः गौः अग्नीषोमीये अनड्वान् स अण्डः ऐन्द्राग्ने गौः आग्रयणे

सा एव दक्षिणा
अथ एषाम् इन्द्र वेदांसि शतशस् वि भजामहै
अग्निर् वा एष वैश्वानरः पञ्च मेनिः यत् पुरोहितस् ताभी राजानम् परिगृह्य तिष्ठति समुद्र इव भूमिम्

क्षत्रेण क्षत्रं जयति बलेन बलम् अश्नुते यस्य एवम् विद्वान् ब्राह्मणो राष्ट्र गोपः पुरोहितः
त्रिवृद् अग्निष्टोमो वैश्वदेवीषु

बृहत् रथंतरे पूर्वेष्व् अहःसु उपेत्य प्रत्यक्षं विश्वजिति पृष्ठान्य् उपयन्ति
इन्द्राय त्वा इति मेष्क हताम् या वा संशीर्येत

यदि रथो न विद्येत रथ अङ्गम् आदाय प्रयायात्

सिकता लोष्टं वा मध्ये पारे च न्यस्यति पृथिव्या सं भव इति

सावित्रेण अन्यत् प्रतिगृह्णाति
विश्वकर्मन् हविषा वावृधान इत्य् अनुद्रुत्य उपयाम गृहीतः ऽसि ओषधीभ्यस् त्वा प्रजाभ्यो जुष्टं गृह्णामि इति

अथ ऊर्ध्वम् त्रि अहात् वैश्वकर्मण आदित्याभ्याम् एव विपर्यासम् एत्य् महाव्रतात्

त्वे क्रतुम् अपि वृञ्जन्ति विश्व इत्य् अनुद्रुत्य उपयाम गृहीतः ऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णामि इति
शुक्रस्य शीघ्रम् उत्सर्गं सङ्गं विकृतिम् एव वा

आम बद्ध अयनः कुर्यात् कफ अन्वितः

कण्ठ उपरोधम् उद्गारान् व्याधीन् ऊर्ध्वं च नाभितः

अभिघात समुत्थः च दुश्चिकित्स्यतमो हि सः

अश्नुवीत मुहुः स्वास्थ्यं मुहुर् अस्वास्थ्यम् आवृते

शीत उष्ण द्रव संशुष्क गुरु स्निग्धैः निषेवितैः

देहस्य बहिस् आयामात् पृष्ठतो नीयते शिरः

वातेन गुल्फम् आश्रित्य तम् आहुर् वातकण्टकम्

सक्थि अस्थीनि प्रपूर्य अन्तर् श्लेष्मणा स्तिमितेन तत्
इष्टे देशे इष्ट सर्व उपकरणम् च अश्नीयात् इष्टे हि देशे भुञ्जानो न अनिष्ट देश जैः मनस् विघात करैः भावैर् मनस् विघातम् प्राप्नोति तथा एव इष्टैः सर्व उपकरणैः तस्मात् इष्टे देशे तथा इष्ट सर्व उपकरणम् च अश्नीयात्

तत्र खलु इमानि अष्ट आहार विधि विशेष आयतनानि भवन्ति तत् यथा प्रकृति करण संयोग राशि देश काल उपयोग संस्था उपयोक्तृ अष्टमानि भवन्ति

करणं पुनः स्वाभाविकानां द्रव्याणाम् अभिसंस्कारः

तत्र इदम् आहार विधि विधानम् अरोगाणाम् आतुराणाम् च अपि केषांचित् काले प्रकृत्या एव हिततमं भुञ्जानानां भवति उष्णं स्निग्धं मात्रावत् जीर्णे वीर्य अविरुद्धम् इष्टे देशे इष्ट सर्व उपकरणम् न अतिद्रुतम् न अति विलम्बितम् अ जल्पन् अ हसन् तन्मना भुञ्जीत आत्मानम् अभिसमीक्ष्य सम्यक्

तस्य साद्गुण्यम् उपदेक्ष्याम उष्णम् अश्नीयाद् उष्णं हि भुज्यमानं स्वदते भुक्तं च अग्निम् औदर्यम् उदीरयति क्षिप्रं जरां गच्छति वातम् अनुलोमयति श्लेष्माणं च परिह्रासयति तस्मात् उष्णम् अश्नीयात्

संसर्ग विकल्प विस्तरः ह्य् एषाम् अपरिसंख्येयो भवति विकल्प भेद अपरिसंख्येय त्वात्

अथ अतस् रस विमानम् व्याख्यास्यामः

द्रव्य प्रभावम् पुनर् उपदेक्ष्यामः

ये ह्य् अतिलवण सात्म्याः पुरुषाः तेषाम् अपि खालित्य पालित्यानि वलयः च अकाले भवन्ति

सर्व रसम् अपि च सात्म्यम् उपपन्नः प्रकृति आदि उपयोक्तृ अष्टमानि सर्वाणि आहार विधि विशेष आयतनानि अभिसमीक्ष्य हितम् एव अनुरुध्येत

तस्मात् लवणम् न अत्युपयुञ्जीत

तत्र एष रस प्रभावः उपदिष्टो भवति

इति अग्निवेश कृते तन्त्रे चरक प्रतिसंस्कृते विमान स्थाने रसविमानं नाम प्रथमः अध्यायः

न अति विलम्बितम् अश्नीयात् अति विलम्बितम् हि भुञ्जानो न तृप्तिम् अधिगच्छति बहु भुङ्क्ते शीतीभवत्य् आहार जातम् विषमं च पच्यते तस्मात् न अति विलम्बितम् अश्नीयात्

तत्र खलु अनेक रसेषु द्रव्येषु अनेक दोष आत्मकेषु च विकारेषु रस दोष प्रभावम् एकैकश्येन अभिसमीक्ष्य ततो द्रव्य विकारयोः प्रभाव तत्त्वम् व्यवस्येत्
प्रार्थ्या महत् त्वम् इच्छद्भिः न वियन्ति स्म कर्हिचित्

एतद् अर्थम् हि भगवान् आहूतः परम ऋषिभिः

सत्यं शौचं दया क्षान्तिः त्यागः सन्तोष आर्जवम्

भवान् हि वेद तत् सर्वं यन् मां धर्म अनुपृच्छसि

प्रागल्भ्यं प्रश्रयः शीलं सह ओजो बलं भगः

इदं मम आचक्ष्व तव आधि मूलम् वसुन्धरे येन विकर्शिता असि

क्षुद्र आयुषाम् नृणाम् अङ्ग मर्त्यानाम् ऋतम् इच्छताम्

पादैः न्यूनम् शोचसि मा एक पादम् आत्मानं वा वृषलैः भोक्ष्यमाणम्

ब्रह्म आदयः बहुतिथं यत् अपाङ्ग मोक्ष कामाः तपः समचरन् भगवत् प्रपन्नाः
संवत्सरस्य एव आप्त्यै

यत् हविर्धाने प्रवर्तयन्ति तद् उत्तरया

द्वे हविर्धाने भवतः

बहवो हि एते हरन्ति

अथ यथा आवसथम् अभ्युपेयात्

आशीर्वती पूर्वा
त्रिर् अपसली मार्जालीयं पर्यायन्ति

तृतीयो वा इतः पितृ लोकः
रसः सूतः दरदं हिङ्गुलः विमलं ताप्य भेदः पटु सैंधवं शिला मनोह्वा माक्षिकं प्रतीतं वणिज् द्रव्यम् नृपो राजावर्तः प्रवालं विद्रुमं कङ्कुष्ठं विरङ्गं टङ्कणं सौभाग्यं गैरिकं प्रतीतं एतैः प्रतिवापितं सित द्रव्यम् कनकं भवेत् इति अध्याहार्यम्
तद् अस्य परिमाणम्

तम् अधीष्टो भृतो भूतो भावी

पथः ष्कन्

छदिः उपधि बलेः ढञ्

उत्तर पथेन आहृतम् च

ऋतोः अण्

तेन निर्वृत्तम्

षष्टिकाः षष्टि रात्रेण पच्यन्ते

बिस्ताच् च

खल यव माष तिल वृष ब्रह्मणः च

पञ्चत् दशतौ वर्गे वा

तस्य भावस् त्व तलौ

परिखाया ढञ्

होत्राभ्यश् छः
गन्धर्व पत्नीनाम् शतस्य इन्द्रः अपि कृतत् शिरः
तद् अश्वत्थं प्राविशत्

तान् शुक्लान् च कृष्णांश् च विचिनुयुः

विश एव अस्मिन् वीर्यं बध्नाति

उभे विशा अवगच्छति देव विशाम् च मनुष्य विशाम् च

आदित्या वै देव विशा

त आ संस्थातोर् वेद्यां शेरते
राज्ये परीक्षितं स्थाप्य यादवानां विनाशनम्

वासुदेवस्य भगिनीम् अनुमत्याः मुरद्विषः

नन्दिघोषं रथं दिव्यम् अग्नेर् धनुर् अनुत्तमम्

सहदेवः च पञ्चा एते महा बल पराक्रमाः
वाचा एव तत् आह

इन्द्रः

तत् फलम् अभवत्

तत् प्राण अपानौ वाचम् अपीतः वाच् मयौ भवतः

तत् रेतः अभवत्
प्रिय नृत्य कथा गीत स्नान माल्य अनुलेपनम्

आवेदयन्तम् दुःख आदि सम्बद्ध अबद्ध भाषिणम्

चलित अग्रकरम् कस्मै किं ददामि इति वादिनम्

अथ अतस् भूतविज्ञानीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

हास्य नृत्य प्रियम् रौद्र चेष्टम् छिद्र प्रहारिणम्

तिल अन्न मद्य मांसेषु सततं सक्त लोचनम्

गुरु वृद्ध ऋषि सिद्ध अभिशाप चिन्ता अनुरूपात्

याचन्तम् उदकं च अन्नम् त्रस्त लोहित लोचनम्
अङ्गेन सन्ध्या अभ्र रुचा चन्द्रलेखां च बिभ्रतम्

उपलभ्य पुरा एव एतत् भगवान् अब्ज संभवः

द्रुम जातिभिः अन्यैश् च राजितं वेणु कीचकैः

अमङ्गलानां च तमिस्रम् उल्बणं विपर्ययः केन तद् एव कस्यचित्

यज्ञस् ते रुद्र भागेन कल्पताम् अद्य यज्ञहन्

कुब्जकैर् मल्लिकाभिश् च माधवीभिश् च मण्डितम्

ददृशुः शिवम् आसीनं त्यक्त अमर्षम् इव अन्तकम्

विद्या तपः योग पथम् आस्थितं तम् अधीश्वरम्

भृगोः श्मश्रूणि रोहन्तु पूष्णो दन्ताश् च पूर्ववत्

नाना अमल प्रस्रवणैः नाना कन्दर सानुभिः

मैत्रेय उवाच
यद् आग्नीध्रस् त्रिर् हरत्य् अथ अग्रेण शालां तिष्ठन् संप्रैषम् आह वेदि काराः वेदिं कल्पयत प्र स्थलानि भिन्दत प्रति निम्नान् पूरयत किंशारूणि निरस्यत प्राचीम् उदीचीं निस्तिष्ठत इति
प्रतिष्ठा लिङ्ग विधिना न अन्यथा मुनि पुंगवाः

ब्रह्म पुत्राय शिष्याय तेन व्यासाय सुव्रताः
कनीयाः मम दायादो जरा येन धृता मम

वर दानेन शुक्रस्य न शक्यं वक्तुम् उत्तरम्

राज्यं च एव गृहाण इदम् त्वं हि मे प्रिय कृत् सुतः

संक्रामयामास जरां तदा पुत्रे महात्मनि

प्रतिकूलः पितुः यः च न स पुत्रः सतां मतः

कथं ज्येष्ठम् अतिक्रम्य कनीयान् राज्यम् अर्हति

पूरोः तु पौरवो वंशो यत्र जातः असि पार्थिव

धर्मेण च प्रजाः सर्वा यथावद् अनुरञ्जयन्
अपयाते तदा अक्रूरे न अवर्षत् पाकशासनः

अथ विज्ञाय योगेन कृष्णो बभ्रु गतम् मणिम्

कुल्य अर्थे च स भ्रातॄणां न्ययोजयत सात्यकिम्

सत्राजितं ततो हत्वा शतधन्वा महा बलः

अक्रूरो ऽन्तरम् अन्विच्छन् मणिं च एव स्यमन्तकम्

न अस्ति इति कृष्णश् च उवाच ततो रामो रुषा अन्वितः

भोजस्य वडवा राजन् यया कृष्णम् अयोधयत्

योजनानां शतं साग्रं हयया प्रत्यपद्यत

पद्भ्याम् एव ततो गत्वा शतधन्वानम् अच्युतः
युधिष्ठिराय अर्ध राज्यम् देहि ग्रामांश् च पञ्च वा

तद् वंशे शांतनुः तस्मात् भीष्मः गङ्गासुतो ऽनुजौ

ब्रह्मास्त्र आदीन् तथा द्रोणात् सर्वे शस्त्र विशारदाः

कृष्णो दूतो ऽब्रवीद् गत्वा दुर्योधनम् अमर्षणम्

अन्य नाम्ना भीमसेनः कीचकं च अवधीत् निशि

जितो युधिष्ठिरो भ्रातृ युक्तः च अरण्यकम् ययौ

अभिमन्युं ददौ तस्मै विराटः च उत्तराम् सुताम्

चित्राङ्गदेन द्वे कन्ये काशिराजस्य च अम्बिका
उद्यान उपवन आरामैः वृत पद्म आकर श्रियम्

पत्न्यः पतिं प्रोष्य गृहान् उपागतम् विलोक्य संजात मनस् महा उत्सवाः

जीवेम ते सुन्दर हास शोभितम् अपश्यमाना वदनं मनोहरम्
अथ एताम् सहस्रतमीम् अन्तरेण चात्वाल उत्करौ उदीचीं नीयमानाम् अनुमन्त्रयते सा मा सुवर्गं लोकं गमय सा मा ज्योतिष्मन्तं लोकं गमय सा मा सर्वान् पुण्यान् लोकान् गमय सा मा प्रतिष्ठां गमय प्रजया पशुभिः सह पुनर् मा आविशतात् रयिर् इति

स्योना एव एनम् सुषदा सु शेवा भूता आविशति न एनम् हिनस्ति इति ब्राह्मणम्

तां सहस्रम् अनु पर्यावर्तते

सुवर्गं लोकं न प्रजानीयात्

प्रजया एव एनम् पशुभी रय्यां प्रतिष्ठापयति

क्षिप्रे सहस्रं प्रजायत उत्तमा नीयते प्रथमा देवान् गच्छति इति ब्राह्मणम्

अथ वै भवति
तनौ न्यसेत् दष्टकस्य नीलकण्ठ आदि संस्मरेत्

पीतं प्रत्यङ्गिरा मूलम् विष अपहम्

स्थानानि आदौ प्रवक्ष्यामि नाग दष्टः न जीवति

वध ईप्सुः नाग नागानाम् मुखे ऽथ प्रणवं न्यसेत्

मन्त्रो हरेत् दष्टकस्य त्वच् मांस आदि गतम् विषम्

चिता वल्मीक शैल आदौ च विवरे तरोः

पङ्गोः काले दिवा राहुः कुलिकेन सह स्थितः
स्वादु पाकः ऽपि चय कृत् स्निग्ध उष्णम् गुरु फाणितम्

इति

उक्तं च संग्रहे
एकविंशो वै संवत्सरः

षड् वा ऋतवः

निर्वरुण त्वाय

यस्य एव न अधियन्ति तस्माद् एनं तेन मुञ्चति

स स्वां देवताम् आर्छत्
राजा तम् अर्हयांचक्रे कृत आसन परिग्रहम्

युधिष्ठिरो लब्ध राज्यः दृष्ट्वा पौत्रं कुलंधरम्

प्रश्रय अवनतः राजा प्राह तेषां च शृण्वताम्

ननु अप्रियम् दुर्विषहं नृणां स्वयम् उपस्थितम्
अभिरूपा अन्वाह

अन्तर् च प्रागा अदितिर् भवासि इति प्रपन्नवतीं प्रपन्नाय

आत्मा वै यज्ञस्य होता
ब्राह्मणेन व्रतम्

यदि तद् व्रते ध्रियेत तत् सत्ये प्रत्यतिष्ठत्

तत् तपस्व

अ शून्यः भवत्य् अ विच्छिन्नः भवत्य् अ विच्छिन्नः ऽस्य तन्तुर् अ विच्छिन्नम् जीवनं भवति य एवं वेद यश् च एवम् विद्वान् एवम् एतं सावित्र्याः प्रथमं पादं व्याचष्टे
वायुना वै गौतम सूत्रेण अयम् च लोकः परश् च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्ति

यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन् सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ऽन्तरो यं सर्वाणि भूतानि न विदुर् यस्य सर्वाणि भूतानि शरीरं यः सर्वाणि भूतान्य् अन्तरो यमयत्य् एष त आत्मा अन्तर्यामी अमृतः

यो विज्ञाने तिष्ठन् विज्ञानाद् अन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानं शरीरं यो विज्ञानम् अन्तरो यमयत्य् एष त आत्मा अन्तर्यामी अमृतः

मद्रेष्व् अवसाम पतञ्चलस्य काप्यस्य गृहेषु यज्ञम् अधीयानाः

सो ऽब्रवीत् कबन्ध आथर्वण इति

अ दृष्टः द्रष्टा अ श्रुतः श्रोता अ मतः मन्ता अ विज्ञातः विज्ञाता
स यत् द्वितीयम् आचामति सप्त अपानान् तान् एतेन अस्मिन् आप्याययति

स यत् पूर्वम् आचामति सप्त प्राणान् तान् एतेन अस्मिन् आप्याययति

एते एव अस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु देवेषु सर्वेषु वेदेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेषु सत्त्वेषु

याः हि आ इमाः बाह्याः शरीरात् मात्राः तत् यथा एतत् पौर्णमासीम् अष्टकाम् अमावास्याम् श्रद्धाम् दीक्षाम् यज्ञम् दक्षिणाः तान् एतेन अस्मिन् आप्याययति
भूशय प्रसह अनूप मेदस् मज्ज वसा आमिषैः

तर्पणं पुटपाकं च नस्य अनर्हे न योजयेत्
लक्ष्मीम् अङ्गानि च एकस्मिन् कोणे दुर्गां गणं गुरुम्
सर्वाः समग्रा ओषधीर् बोधन्तु वचसो मम

जीवलां नघारिषां जीवन्तीम् ओषधीम् अहम्

भूमिं संतन्वतीर् इत यासां राजा वनस्पतिः

त्रायन्ताम् इमं पुरुषं यक्ष्माद् देव इषितात् अधि

सर्पाः गन्धर्वाः याः विदुः ताः अस्मै अवसे हुवे

ता नः पयस्वतीः शिवा ओषधीः सन्तु शं हृदे

मधुमन् मूलं मधुमद् अग्रम् आसां मधुमन् मध्यं वीरुधां बभूव
सौत्रामण्यां तु याग कर्तुः एव प्राशनं निगम वाक्येन अभिधीयते न इतरेषाम् ऋत्विजाम् तत्र अपि आघ्राणेन एव प्राशन प्रतिपत्तिः इति मत अन्तरम् इति ऋषि अन्तराणाम् वचनम् इति
समाहर्ता जनपदे सिद्ध तापस प्रव्रजित चक्रचर चारण कुहक प्रच्छन्दक कार्तान्तिक नैमित्तिक मौहूर्तिक चिकित्सक उन्मत्त मूक बधिर जड अन्ध वैदेहक कारु शिल्पि कुशीलव वेश शौण्डिक आपूपिक पाक्वमांसिक औदनिक व्यञ्जनान् प्रणिदध्यात्
अधरीचकार च विवेक गुणात् अगुणेषु तस्य धियम् अ स्तवतः

सुकुमारम् एकम् अणु मर्म _ अति दूर गम् युतम् अमोघ तया

प्रतिवासरं सु कृतिभिः ववृधे विमलः कलाभिर् इव शीतरुचिः

उपतस्थुर् आस्थित विषाद धियः शतयज्वनो वन चराः वसतिम्

उरु सत्त्वम् आह विपरिश्रमता परमं वपुः प्रथयति इव जयम्

शमिनो ऽपि तस्य नव संगमने विभु ता अनुषङ्गि भयम् एति जनः

प्रणिधाय चित्तम् अथ भक्त तया विदिते ऽप्य् अपूर्व इव तत्र हरिः
अथ याम् उदवसानीयायाम् एकां कर्म कर्म मे दक्षिणावद् असद् इति

उदवसानीयायाम् एकाम्
भुङ्क्ते वाचा उप च एनाम् जीवति य एवं वेद

तस्माद् युक्ते इव चक्षुषी

यद् अन् अधीयन् गायेद् बधिरा गर्भा जायेरन्

ताम् अधीयन् गायेत्
सर्व लौहैः सुवर्णेन वचया मधु सर्पिषा

आलोडन अर्थम् गिरिजस्य शस्तास् ते ते प्रयोज्याः प्रसमीक्ष्य कार्यम्

जरा व्याधि प्रशमनम् देह दार्ढ्य करम् परम्

प्रसहते कृत्या न अलक्ष्मी न विषं न रुक्

गो मूत्र गन्धयः सर्वे सर्व कर्मसु यौगिकाः

रूप्यस्य कटुकः श्वेतः शीतः स्वादु विपच्यते

वात पित्त कफ घ्नैः च निर्यूहैस् तत् सु भावितम्
अश्वमेध अवभृथके स्नात्वा वा मुच्यते द्विजः

ब्रह्म घ्नम् वा कृतघ्नं वा महापातक दूषितम्

यमाय धर्मराजाय मृत्यवे च अन्तकाय च
तथा इति उक्त्वा च सा देवी प्रहसन्ती चकार ह

विष्णु लोकम् ततो गत्वा नारदो मुनि सत्तमः

आहूय तत् तमः श्रीमान् गिरा प्रह्लादयन् हरिः

मायाम् आदाय तिष्ठन्तं तयोः मध्ये समाहितम्

तस्मै मालाम् इमां देहि प्रणिपत्य यथाविधि

गोलाङ्गूल त्वम् इति एवम् चिन्तयामास नारदः

तत्र सा श्रीमती नूनम् अ दृष्ट्वा मुनि सत्तमौ

इदं पवित्रं परमं पुण्यं वेदैः उदीरितम्

इति उक्त्वा मुनि शार्दूलौ जग्मतुः प्रीति मानसौ

आगतो न यथा कुर्यात् कथम् मद् मुखम् तु इदम्

नाम घोषः हरेः च एव यज्ञ घोषः तथा एव च

त्वम् एव मोहं कुरुषे नऊनाम् इह कथञ्चन

हिरण्य अम्बर संवीतम् तुङ्ग रत्न नखम् शुभम्

ततो गरुडम् आरुह्य सर्व देवैः अभिष्टुतः

हृद् पुण्डरीक मध्य स्थम् सूर्य मण्डल मध्यतस्

प्रदान समयम् प्राप्ता देव माया इव शोभना

मायां विसृज्य पुण्य आत्मा रुद्र लोकम् स गच्छति

तत् श्रुत्वा भगवन्त् विष्णुः त्वया उक्तम् च करोमि वै

स भृत्य ज्ञाति सम्पन्नः विष्णु लोकम् जगाम वै

कन्यां तां रममाणां वै मेघ मध्ये शतह्रदाम्

तौ आगतौ समीक्ष्य आह श्रीमतीं भगवन्त् हरिः

ततो राजा समाज्ञाय प्राप्तौ मुनि वरौ तदा

दिव्य गन्ध रस उपेताम् धूपितां दिव्य धूपकैः

मनसा चिन्तयन्तौ तौ माया इयम् कस्यचिद् भवेत्

अनयोर् एकम् उद्दिश्य देहि मालाम् इमाम् शुभे

अनन्तैः इति एव सा नित्यं भाषमाणा पतिव्रता

कन्या इयम् वाम् एकम् वरयिष्यति चेद् शुभा

अम्बु सिक्त गृह द्वाराम् सिक्त आपण महा पथाम्

कन्या किंचित् त्रास समन्विता

पर्वतो हि तथा प्राह राजानं रहसि प्रभुः

निवार्य चक्रं ध्वान्तं च भक्त अनुग्रह काम्यया

प्रणम्य माधवं हृष्टो रहसि एनम् उवाच ह

प्रणम्य स च संतुष्टः तुष्टाव गरुडध्वजम्

अंबरीषस्य माहात्म्यं सर्व पाप हरम् परम्
ज्ञः स चिन्तः ऽपि निश्चिन्तः स इन्द्रियः ऽपि निरिन्द्रियः

निर्ममः शोभते धीरः सम लोष्ट अश्म काञ्चनः

कुतः प्रशम पीयूष धारा सारम् ऋते सुखम्

असमाधेर् अविक्षेपान् न मुमुक्षुर् न च इतरः

क्व बन्धः क्व च वा मोक्षः क्व हर्षः क्व विषादि ता

स बुद्धिः अपि निर्बुद्धिः स अहंकारः ऽनहंकृतिः

भावना अभावन सक्ता दृष्टिर् मूढस्य सर्वदा

आत्मा ब्रह्म इति निश्चित्य भाव अभावौ च कल्पितौ

अकुर्वन्न् अपि संक्षोभाद् व्यग्रः सर्वत्र मूढ धीः

एकाग्र ता निरोधो वा मूढैर् अभ्यस्यते भृशम्

व्यामोह मात्र विरतौ स्व रूप आदान मात्रात्

बुद्धि पर्यन्त संसारे माया मात्रम् विवर्तते

निर्वासनो निरालम्बः स्वच्छन्दो मुक्त बन्धनः

क्व धैर्यं क्व विवेकि त्वम् क्व निरातङ्क ता अपि वा

विहस्य धिक्कृतो योगी न याति विकृतिं मनाक्

न धावति जन आकीर्णम् न अरण्यम् उपशान्त धीः

प्रवृत्तौ वा निर्वृत्तौ वा न एव धीरस्य दुर्ग्रहः

पततु उदेतु वा देहो न अस्य चिन्ता महात्मनः

एतस्य अनर्थ मूलस्य मूल छेदः कृतो बुधैः

भ्रम भूतम् इदं सर्वं किंचिन् न अस्ति इति निश्चयी

यस्य बोध उदये तावत् स्वप्न वत् भवति भ्रमः
भवति अरोगः दीर्घ आयूः प्रयुञ्जानो महा बलः

अथ आमलक हरीतकीनाम् आमलक विभीतकानाम् हरीतकी विभीतकानाम् आमलक हरीतकी विभीतकानाम् वा पलाश त्वच् अवनद्धानाम् मृदा अवलिप्तानाम् कुकूल स्विन्नानाम् अकुलकानां पल सहस्रम् उलूखले संपोथ्य दधि घृत मधु पलल तैल शर्करा संयुक्तम् भक्षयेद् अनन्नभुग् यथा उक्तेन विधिना तस्य अन्ते यवागू आदिभिः प्रत्यवस्थापनम् अभ्यङ्ग उत्सादनम् सर्पिषा यव चूर्णैः च अयम् च रसायन प्रयोग प्रकर्षः द्विस् तावत् अग्नि बलम् अभिसमीक्ष्य प्रतिभोजनं यूषेण पयसा वा षष्टिकः ससर्पिष्कः अतः परं यथा सुख विहारः काम भक्ष्यः स्यात्

तिष्ठेत् संमूर्छितं तस्य मात्रां काले प्रयोजयेत्

यान्य् अजग्धान्य् अपूतीनि निर्व्रणानि अगदानि च

जरा कृतम् रूपम् अपास्य सर्वं बिभर्ति रूपं नव यौवनस्य

क्षीर सर्पिषा मधु शर्कराभ्याम् अपि च संनीय आमलक स्वरस शत परिपीतम् आमलक चूर्णम् अयश्चूर्ण चतुर्भाग सम्प्रयुक्तम् पाणि तल मात्रम् प्रातः प्रातः प्राश्य यथा उक्तेन विधिना सायं मुद्गयूषेण पयसा वा ससर्पिष्कं शालि षष्टिक अन्नम् अश्नीयात् त्रि वर्ष प्रयोगात् अस्य वर्ष शतम् अजरं वयस् तिष्ठति श्रुतम् अवतिष्ठते सर्व आमयाः प्रशाम्यन्ति विषम् अविषम् भवति गात्रे गात्रम् अश्म वत् स्थिरीभवति अधृष्यो भूतानां भवति

यत् व्याधि निर्घात करम् वक्ष्यते तत् चिकित्सिते

मेधा स्मृति बल उपेताः चिररात्रं तपोधनाः

नृप वैद्य द्विजातीनाम् साधूनां पुण्य कर्मणाम्

शृङ्गी तामलकी द्राक्षा जीवन्ती पुष्कर अगुरु
उदासीन प्रचारम् च शत्रोश् च एव प्रयत्नतः

एतच् चतुर्विधं विद्यात् पुरुष अर्थ प्रयोजनम्

एवं प्रयत्नं कुर्वीत यान शय्या आसन अशने

तेषां सर्व स्वम् आदाय राजा कुर्यात् प्रवासनम्

संक्षिप्यते यशो लोके घृत बिन्दुः इव अम्भसि

तत् तद् वो ऽहं प्रवक्ष्यामि यथावद् अनुपूर्वशः

सर्वस्य अस्य यथान्यायं कर्तव्यं परिरक्षणम्

अध्यक्षान् विविधान् कुर्यात् तत्र तत्र विपश्चितः

सो ऽग्निर् भवति वायुश् च सो ऽर्कः सोमः स धर्मराट्

आयत्यां गुण दोष ज्ञः तदात्वे क्षिप्र निश्चयः

देव दानव गन्धर्वाः रक्षांसि पतग उरगाः

अन्तरिक्ष गतान् च एव मुनीन् देवांश् च पीडयेत्

सु युद्धम् एव तत्र अपि निर्विशङ्कः समाचरेत्

तथा अरयः न हिंसन्ति नृपं दुर्ग समाश्रितम्

पञ्चाशत् भागः आदेयो राज्ञा पशु हिरण्ययोः

अन्न पान इन्धन आदीनि ग्रामिकस् तान्य् अवाप्नुयात्

समम् अब्राह्मणे दानं द्विगुणं ब्राह्मणब्रुवे

आयतिं सर्व कार्याणाम् तदात्वं च विचारयेत्

मृद् मयानाम् च भाण्डानां सर्वस्य अश्म मयस्य च

अरण्ये निःशलाके वा मन्त्रयेद् अविभावितः

अमायया एव वर्तेत न कथंचन मायया

एतत् कष्टतमं विद्याच् चतुष्कं काम जे गणे

तं राजा प्रणयन् सम्यक् त्रिवर्गेण अभिवर्धते

संधिं च विग्रहं च एव यानम् आसनम् एव च

वृक्ष गुल्म आवृते चापैर् असि चर्म आयुधैः स्थले

विष घ्नैः अगदैश् च अस्य सर्व द्रव्याणि योजयेत्

बक वत् चिन्तयेद् अर्थान् सिंह वत् च पराक्रमे

मित्राद् अथ अपि अमित्राद् वा यात्रा फलम् अवाप्नुयात्

नृपाणाम् अक्षयो ह्य् एष निधिर् ब्राह्मो ऽभिधीयते

सह वा अपि व्रजेद् युक्तः संधिं कृत्वा प्रयत्नतः

साम्परायिक कल्पेन यायाद् अरि पुरम् प्रति

तदा यायाद् विगृह्य एव व्यसने च उत्थिते रिपोः

वरिष्ठम् अग्नि होत्रेभ्यः ब्राह्मणस्य मुखे हुतम्

मध्यंदिने ऽर्धरात्रे वा विश्रान्तो विगत क्लमः

यस्य मन्त्रं न जानन्ति समागम्य पृथग्जनाः

यदि न प्रणयेद् राजा दण्डं दण्ड्येष्व् अ तन्द्रितः

साम्ना दानेन भेदेन समस्तैर् अथ वा पृथक्

तस्य आहुः सम्प्रणेतारं राजानं सत्य वादिनम्

स्थापयेद् आसने तस्मिन् खिन्नः कार्य ईक्षणे नॄणाम्

ब्राह्मं प्राप्तेन संस्कारं क्षत्रियेण यथाविधि
न इति एव अब्रवीत्

यद् वा एको गृह्याणां विन्दते सर्वेषां वै तत् सह भवति सह एव नाव् अस्त्व् इति
यत् सारस्वती

सोमो वै रेतः धाः

ऊर्क् कामः

वायवे नियुत्वते श्वेतम् अजं पिप्लु कर्णम् आलभेत सजात कामः

स एष आचोपच उत पुण्यो भवत्य् उत उ यथा इव तथा इव

नेता नियुतो देवानां विशः
अश्वत्थं च वटं च एव उदुम्बरम् प्लक्षम् एव च

अशक्तः तु पुनर् दद्यात् गाम् एकाम् अपि शक्तितः
तानि वाच् नाम् वा इति एषाम् रूप संस्कार संग्रहः

षष्ठ आश्रय प्रसिद्धि अर्थम् धातवो ऽष्टादश स्मृताः

दुःखं समुदयो लोको दृष्टि स्थानम् भवः च ते

षोढा चतुर्विधो गन्धः स्पृश्यम् एकादश आत्मकम्

द्वि त्वे अपि चक्षुस् आदीनाम् शोभा अर्थम् तु द्वय उद्भवः

प्रतिसंख्या निरोधः यो विसंयोगः पृथक् पृथक्

द्वादश आध्यात्मिकाः हित्वा रूप आदीन् धर्म संज्ञकः

न शब्दः अप्रतिघा अष्टौ नैःष्यन्दिक विपाक जाः

अतस् असाधारण त्वात् हि विज्ञानं तैः निरुच्यते

त्रि धान्ये द्रव्यवान् एकः क्षणिकाः पश्चिमाः त्रयः
उग्रंपश्ये राष्ट्रभृत् किल्बिषाणि यद् अक्ष वृत्तम् अनु दत्तम् न एतत्
इमे जीवा उदीचीनैर् इति मन्त्र उक्तम्

आ रोहत सवितुर् नावम् एतां सु त्रामाणम् महीम् ऊ ष्व् इति स हिरण्याम् स यवाम् नावम् आरोहयति
ददर्श च अग्रे ब्रह्माणं च आज्ञया तम् अवैक्षत

रुद्राध्यायेन ते देवा रुद्रं तुष्टुवुः ईश्वरम्

ज्येष्ठः अहम् सर्व तत्त्वानाम् वरिष्ठः अहम् अपां पतिः

सनत्कुमार उवाच
तत् समाहृत्य आचार्याय प्राह भैक्षम् इदम् इति

अत्र सावित्र व्रतम्

देव सवितः प्रसुव इति समन्तं प्रदक्षिणम्

आ षोडशात् इति

तस्य अग्रेण उत्तरेण वा अग्निम् उपसमाधाय संपरिस्तीर्य अथ अव्रत्य प्रायश्चित्ते जुहोति यन् म आत्मनो मिन्दा अभूत् पुनर् अग्निश् चक्षुर् अदात् इति द्वाभ्याम्

जरां गच्छासि परिधत्स्व वासो भवा कृष्टीनाम् अभिशस्ति पावा

गर्भ अष्टमेषु ब्राह्मणम् उपनयीत गर्भ एकादशेषु राजन्यं गर्भ द्वादशेषु वैश्यम्

तत् सु भैक्षम् इति इतरः प्रतिगृह्णाति

बादरम् औदुम्बरं वा वैश्यस्य

अत्र एके दण्डम् अजिनं मेखलां वासश् च अतिसृजन्ति

अथ पालाशीश् चतस्रः समिध आर्द्राः स पलाशाः स प्रारोहाः प्रादेश मात्रीः अ परिशुष्क अग्राः घृत अन्वक्ताः अभ्याधापयन् वाचयति याज्ञिकानां वा वृक्षाणाम् अन्यतमस्य

कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम्

अथ एनम् उपतिष्ठते यत् ते अग्ने तेजः इति तिसृभिः मयि मेधां मयि प्रजाम् इति तिसृभिः षोढा विहितो वै पुरुषः

शतं च जीव शरदः पुरूचीः वसूनि च आर्यः विभजासि जीवन् इति

अथ ह एके प्राक् सावित्र्याः प्राश्नाति ब्रह्म वा अन्नम् इति वदन्तः
तस्य वंशाः तु पञ्च एते पुण्या देव ऋषि सत्कृताः

पुरुणा च कृतं वाक्यं मानितश् च विशेषतः
ते देवा एता ऋचो ऽपश्यन्

यद् अग्ने कानि कानि च इति

भविष्यत् हि भूयो भूतात्

षड् वा ऋतवः

तस्माद् ब्रह्म पुरोहितम् क्षत्रम् अत्य् अन्यानि क्षत्राणि

प्राणैर् एव एनम् दीक्षयति
ॐ दें नमः

भ्रामयित्वा अनलम् कुण्डे पूजयेत् च शुभैः फलैः

ॐ नमः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे पूजानुक्रमनिरूपणं नाम द्वादशो ऽध्यायः

ॐ धर्माय नमः

पूर्वं तत् सकलम् ध्यात्वा मण्डले मनसा न्यसेत्

ॐ आदित्य मण्डलाय नमः

ॐ नम इत्यादौ संस्मृतिः परमात्मनः

एवं जप्त्वा विधानेन शतम् अष्ट उत्तरम् तथा

ततः कर्णिकायां वासुदेवाय नमः

वाच् अतीते परे तत्त्वे आत्मानं च लयं नयेत्
तेन ह अस्य दर्शपूर्णमासौ अन्वारब्धौ भवतः

श्रियः विराजः अन्नाद्यस्य उपाप्त्यै

यः त्रयोदशः मासः तस्य आप्त्यै

द्वादश दद्यात्
संहित प्रतिपद् तृतीयसवनम्
सभाम् अस्य पत्नी अभ्यवैष्यति इति तथा ह स्यात्
वाग् वा अनुष्टुप्

पुरस्तात् ह वा एताः पाप्मानं जयन्तीः पुरस्तात् पाप्मानम् अपघ्नत्यो यन्ति
नमो ऽस्तु हरये तुभ्यम् सर्व दुःख हराय च

स एव भगवान् सर्वम् एतज् जानाति शंकरः

पुनः शिला तले पिष्ट्वा त्रिषु गन्धम् प्रवर्तयेत्

एतानि सम भागानि रौद्र शुष्काणि चूर्णयेत्

मनस् स्थैर्य करम् रोग शोक संताप नाशनम्

श्रुत्वा इदम् वचनम् तेषाम् इदम् आह पुरंदरम्

इति संचिन्त्य ते सर्वे प्रययुः परमेश्वरम्

शृणु शक्र महाभाग सर्वम् एतद् वदामि ते

अशेष जाड्य हरणम् परमात्म प्रकाशनम्
स नाकम् अभ्यारोहति यत्र शुल्को न क्रियते अबलेन बलीयसे

कामो दाता कामः प्रतिग्रहीता कामः समुद्रम् आ विवेश

क इदं कस्मा अदात् कामः कामाय अदात्
अथ उत्तरेण यजुषा षट् हिरण्य शल्कान् आहरति

एवम् एव अन्वाहार्यपचनस्य आयतनम् उद्धन्ति

शाखा आर्द्राः स पलाशाः स प्रारोहाः प्रादेश मात्रीः अ प्रतिशुष्क अग्राः आहरति
अतो ऽन्यथा विद्युः

अथ य एतद् एवं वेद स एव एतत् सर्वतस् द्वारम् अ निषेधम् साम वेद
उप एव अस्याम् प्रजया पशुभिः प्रजायते य एवं वेद

नरो ह वै देव विशः

यज्ञो वै गोभिर् भङ्गः
अनु आ अरप्सि सहसा दैव्येन

सत्यः अग्निः
ममद्धि सोमम् मधुमन्तम् इन्द्र इति मद्वद् वै तृतीयसवनं तृतीयसवनाद् एव एनम् तत् संनिर्मिमीते

अयं वै लोकः प्रथमा महानाम्न्य् अन्तरिक्ष लोकः द्वितीया असौ लोकस् तृतीया सर्वेभ्यो वा एष लोकेभ्यः संनिर्मितो यत् षोﾱअशी तद् यन् महानाम्नीनाम् उपसर्गान् उपसृजति सर्वेभ्य एव एनम् तल् लोकेभ्यः संनिर्मिमीते

प्र प्र वस् त्रिष्टुभम् इषम् अर्चत प्रार्चत यो व्यतीꣳर् अफाणयद् इति प्रज्ञाता अनुष्टुभः शंसति तद् यथा इह च इह च अपथेन चरित्वा पन्थानम् पर्यवेयात् तादृक् तद् यत् प्रज्ञाता अनुष्टुभः शंसति

उद् यद् ब्रध्नस्य विष्टपम् इत्य् उत्तमया परिदधाति स्वर्गो वै लोको ब्रध्नस्य विष्टपम् स्वर्गम् एव तल् लोकं यजमानं गमयति

अपाः पूर्वेषां हरिवः सुतानाम् इति यजति
अष्ट अक्षरा गायत्री

अक्षरे ऽक्षरे देवता अन्वायत्ता

तद् उ वा आहुर् न एव परोक्षं ध्यायेन् न मनसा नियच्छेद् यद् वाव वेद तेन एव आप्तम् इति
गीतं सनत्कुमारेण मार्कण्डेयाय पृच्छते

कृताः प्रमाणं प्रीतिश् च मम निर्वर्तिता अतुला

त्वया दायादवान् अस्मि कृतार्थो ऽमुत्र च इह च

पुष्टि कामस्य पुष्टिं च प्रयच्छन्ति युधिष्ठिर

वर्तन्ते पितरः स्वर्गे केषांचिन् नरके पुनः

प्राणिनां नियतं ह्य् उक्तम् कर्म जम् फलम् उच्यते

इत्य् उक्तवन्तं तम् अहम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः

तान् यजन्ति स्म लोका वै स देव नर दानवाः

कथं च दत्तम् अस्माभिः श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन्

युधिष्ठिर उवाच
अनड्वान् अध्वर्यवे

यत् पवमानम्

अजो देयः

मिथुनस्य अवरुद्ध्यै

पशून् एव अस्मै तेन प्रजनयति

यदि द्वादश अतिप्रच्यवेत चतुर्विंशतिं दद्यात्

आशिषाम् अवरुद्ध्यै

संवत्सरे ऽनुनिरुप्यम्

चतुर्विंशति अक्षरा गायत्री
स चन्द्रमसम् आगच्छति

तेन स ऊर्ध्व आक्रमते

तेन स ऊर्ध्व आक्रमते

यथा लम्बरस्य खम्
गुण अपवादेन तद् अन्य रोपणात् भृश अधिरूढस्य समञ्जसं जनम्

अथ अस्ति शक्तिः कृतम् एव याच्ञया न दूषितः शक्तिमतां स्वयंग्रहः

इति ईरित आकूतम् अनीलवाजिनं जयाय दूतः प्रतितर्ज्य तेजसा

सकृद् विकृष्टाद् अथ कार्मुकान् मुनेः शराः शरीराद् इति ते ऽभिमेनिरे

प्रगल्भम् आत्मा धुरि धुर्य वाग्मिनां वनचरेण अपि सता अधिरोपितः

जयेन कच्चिद् विरमेद् अयं रणाद् भवेद् अपि स्वस्ति चराचराय वा

ततः किरातस्य वचोभिर् उद्धतैः पराहतः शैल इव अर्णव अम्बुषु

समुझिता यावत् अराति निर्यती सह एव चापान् मुनि बाण संहतिः

युग अन्त वात अभिहत इव कुर्वती निनादम् अम्भोनिधि वीचि संहतिः

यथास्वम् आशंसित विक्रमाः पुरा मुनि प्रभाव क्षत तेजसः परे

वितत्य पक्ष द्वयम् आयतं बभौ विभुर् गुणानाम् उपरि इव मध्य गः

गुण अर्जन उच्छ्राय विरुद्ध बुद्धयः प्रकृति अमित्राः हि सताम् असाधवः

समुज्जिहीर्षुं जगतीं महा भराम् महावराहं महतो ऽर्णवाद् इव

पतत्सु शस्त्रेषु वितत्य रोदसी समन्ततस् तस्य धनुर् दुधूषतः

जहौ न धैर्यं कुपितो ऽपि पाण्डवः सु दुर्ग्रह अन्तःकरणाः हि साधवः

अ सम्भवन् भूधर राज कुक्षिषु प्रकम्पयन् गाम् अवतस्तरे दिशः

गण अधिपानाम् अ विधाय निर्गतैः परासु ताम् मर्म विदारणैः अपि
आरोहत सवितुर् नावं हिरण्मयीं षड्भिर् ऊर्मिभिर् अमृत त्वम् तरेम इति

क्रव्यादः समया मृष्ट्वा तं प्रेत सुदानव इति

अनड्वाहं पुरस्कृत्य व्रजन्त्य् अनड्वाहं प्लवम् इति
सहस्र शत पाकम् तद् वातासृज् वात रोग नुद्

स्वेदास् तीक्ष्णा निरूहाः च वमनं स विरेचनम्

उष्णैः प्लोष ऊष रुज् राग स्वेद अवदरण उद्भवः

घृतं सहचरान् मूलं जीवन्ती छागलं पयः

द्राक्षा इक्षु रस मद्यानि दधि मस्तु अम्ल काञ्जिकम्

पैत्ते पक्त्वा वरी तिक्ता पटोल त्रिफला अमृताः

चिकित्सितं हितं पथ्यं प्रायश्चित्तं भिषग्जितम्

वात अनुलोमनम् कार्यं मूत्राशय विशोधनम्

अनभिष्यन्दि च स्निग्धं स्रोतसां शुद्धि कारणम्
अथ अस्याः दक्षिणम् अंसं प्रति बाहुम् अन्ववहृत्य हृदय देशम् अभिमृशति
कथम् अस्य अग्निहोत्रम् जुहुयुः