tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
वित्तिर् असि पुष्टिर् असि श्रीर् असि प्राजापत्यानां तां त्वा अहम् मयि पुष्टि कामः जुहोमि स्वाहा
विधि अन्तरम् आह मृतं नागम् इत्यादि
पुरस्तात् जपात् वा

आग्नीध्रीये वा जुहुयात्

अङ्क न्यङ्कू इति चक्रे एव संमृज्यात्
अस्ति भगवन् वाचः भूयः इति
यद् ऐडे सह कुर्यात् पशवो वा इडा पशुभिस् तत् पशून् समर्पयेत्
तत् प्राविशन्
मतिम् अपि च ददाति सः अपि देवैः अमर वधू जन किंनरैः च पूज्यः

नराणाम् अथ नारीणाम् आराधनम् अनुत्तमम्

गर्भिणी सूतिका नक्तं कुमारी वा अथ रोगिणी

रुद्रं च मध्ये संस्थाप्य ललितां कर्णिका उपरि

कुसुमैः अक्षतैः वार्भिः नमस्कारेण विन्यसेत्

पूर्वेण विन्यसेत् गौरीम् अपर्णाम् च ततः परम्
देवा इमं मधुना संयुतं यवं इति पौनःशिलं मधुमन्तं स हिरण्यम् संपातवन्तम्

न अस्य अस्थीनि इति यथा उक्तम्
शं नो देवा विश्व देवाः भवन्तु शं सरस्वती सह धीभिर् अस्तु

शं नो अज एकपाद् देवो अस्तु शम् अहिर् बुध्न्यः शं समुद्रः
गृहान् उपह्वयामहे ते नो जानन्तु जानतः

अनश्या अतृष्या गृहा मा अस्मत् बिभीतन
या ते घर्म पृथिव्यां शुग् या गायत्रे छन्दसि या त्रिवृति स्तोमे या सदसि तान् त एतेन अवयजे तस्यै स्वाहा इति अस्या एव एनम् एतद् गायत्राच् छन्दसस् त्रिवृतस् स्तोमात् सदसश् च रुद्रं निरवदयते

पूष्ण आघृणये स्वाहा इति पञ्च आहुतीः जुहोति

सर्वम् आयुर् एति य एवं वेद

अन्व् अद्य नो अनुमत इति प्रतिष्ठिते जुहोति
यद् वाव द्वि देवत्यान् पूर्वान् भक्षयति तेन अस्य सोम पीथः पूर्वो भक्षितो भवति तस्माद् अवान्तरेﾱआम् एव पूर्वाम् प्राश्नीयाद् अथ होतृ चमसम् भक्षयेत् तद् उभयतो ऽन्नाद्यम् परिगृह्णाति सोम पीथाभ्याम् अन्नाद्यस्य परिगृहीत्यै
अभयं यत् प्रदत्तं स्यात् अङ्गिनः यस्य कस्यचित्

सूर्य आत्मा भगवन्त् देवः सर्वेषां च विभूति दः

सप्त लोक अण्डक व्यापी सर्व लोक एक रक्षिता

मूर्तिः उग्रस्य सा ज्ञेया परमात्म बुभुत्सुभिः

सूर्य आत्मकस्य रुद्रस्य भक्तानां भक्ति दायिनः

तत् अर्चनम् परं प्राहुः अष्टमूर्तेः मुनि ईश्वराः

सुषिरं यत् शरीर स्थम् अशेषाणाम् शरीरिणाम्
उत उ समुद्रौ वरुणस्य कुक्षी

सर्वम् तत् राजा वरुणः वि चष्टे यत् अन्तरा रोदसी यत् परस्तात्

यः समाम्यः वरुणः यः व्याम्यः यः संदेश्यः वरुणः यः विदेश्यः यः दैवः वरुणः यः च मानुषः तैः त्वा सर्वैः अभि स्यामि पाशैः असौ आमुष्यायण अमुष्याः पुत्र
तद् एतत् सप्तदशम् अग्निहोत्रम्
दाश्वांसो दाशुषः सुतम् इति यद् आह ददुषो ददुषः सुतम् इत्य् एव तद् आह
मुहुर् दीक्षी ह्य् आस
यज्ञः अध्ययनम् दानम् इति प्रथमः

ब्रह्मचारी आचार्य कुल वासी तृतीयः अत्यन्तम् आत्मानम् आचार्य कुले अवसादयन्

त्रयः धर्म स्कन्धाः
अग्निना एव एतत् तन्वं विपरिधत्ते

प्रजां मे नर्य पाहि

मम नाम प्रथमं जातवेद इति

यथा अन्ते सतो ऽग्निहोत्रं हुतं यथा इष्टम् एवम् अस्य अपि प्रवसतो भवति

मित्रेण च वा इमाः प्रजा गुप्ताः क्रूरेण च
रति प्रीति समायुक्तः हि अशोकः मणि भूषितः

दुर्गाष्टम्यां मातरः च नवम्याम् अथ तक्षकः

धन दः ऽग्निः प्रतिपदि नासत्यो अर्चितः

ब्रह्मा उवाच

अमावस्यां पितॄणां च दत्तं जल आदि तद् अक्षयम्
सभायां यशस्कामः

वैराजस्य स्तोत्र उपाकृत उपरि अनु ऊरु शकलम् निधाय तृणे च तस्य उपरि तिरश्चीम् अरणिं निधाय अध्यात्मम् प्रजननं कृत्वा त्रिः प्रदक्षिणम् अभिमन्थेद् गायत्रं छन्दो ऽनुप्रजायस्व त्रैष्टुभं जागतम् आनुष्टुभं वैराजम् इति गौतमः
सु रचित सु विचित्र कुण्डलाय सु रचित माल्य विभूषणाय तुभ्यम्

न तान् परिवदेत् विद्वाः न च एतान् न अभिलङ्घयेत्

स्तुतिं श्रुत्वा स्तुतः तेषाम् इदम् वचनम् अब्रवीत्
आत्रेयाय प्रथमां गां दत्त्वा ब्रह्मणे दक्षिणा नयन्त्य् अथ होत्रे अथ अध्वर्यवे अथ उद्गात्रे ऽथ सदस्याय अथ होत्रकेभ्यो ऽथ प्रसर्पकेभ्यः
यत् ते वाचो मधुमत् तस्मिन् मा धाः स्वाहा सरस्वत्या इति
ताः आसु नाडीषु सृप्ताः
जगुः भद्राणि गन्धर्वा नट्यः च ननृतुः जगुः

एतस्मिन् अन्तरे विष्णुः सर्व उपाय विद् ईश्वरः

योषित् रूपम् अ निर्देश्यम् दधार परम अद्भुतम्

तस्मिन् मणौ स्पृहां चक्रे वक्षस् अलंकरणे हरिः

मिथः कलिः अभूत् तेषां तद् अर्थे तर्ष चेतसाम्

दुर्बलाः प्रबलान् राजन् गृहीत कलसान् मुहुः

श्रिया अवलोकिताः देवाः स प्रजापतयः प्रजाः

काञ्च्या प्रविलसत् वल्गु चलत् चरण नूपुरम्

चचाल वक्त्रं सु कपोल कुण्डलम् स व्रीड हासम् दधती सु शोभनम्

तम् आलोक्य असुराः सर्वे कलसं च अमृत आभृतम्

तस्मिन् बलिः स्पृहां चक्रे न इन्द्रः ईश्वर शिक्षया
एतत् सर्वम् रसे तार क्रियासु योज्यम् इति अर्थः

पुनर् तारम् रूप्यं निर्व्यूढं वङ्गं च अभ्रम् च यत्र तत् एवंविधम् कुर्यात्
गर्भं धेहि सिनीवालि गर्भं धेहि सरस्वति

एकां शाखाम् अधीत्य श्रोत्रियः

अथ यदि कामयेत अनूचानम् जनयेयम् इति द्वादश रात्रम् एतत् व्रतम् चरेत्

चतुर् वेदात् ऋषिः

अत ऊर्ध्वं देवः

न कृणत्ति

यत् च आदौ यत् च ऋतौ इति शालिकिः

व्रत अन्ते पक्व होमः उपसंवेशनं च

सर्वाणि उपगमनानि मन्त्रवन्ति भवन्ति इति बोधायनः

व्रत अन्ते पक्व होमः उपसंवेशनं च
यद् अष्टाशफो ऽष्टाशफान् पशूंस् तेन

यद् वायव्यः पशुस् तेन वायोर् न एति

न यज्ञं विच्छिनत्ति

कामा वा अग्नयः
तस्माद् देवा अबिभयुः

यज्ञो वाव देव रथः

तम् अभिपद्य बृहत् रथन्तरयोः प्रौहन्
वर्चः आ धेहि मे तन्वाम् सहः ओजः वयः बलम्

त्वम् पिता असि नः
प्राणः इति ह उवाच

भगवान् तु एव मम इति

मया इति

भगवतः _ अहम् अवित्त्या अन्यान्

तथा इति
संस्थित होमेषु अग्निम् वयम् त्रातारम् हवामहे यः इमम् त्रायताम् अस्मात् यक्ष्मात् अस्मात् आमयतः त्रातारम् इन्द्रम् उरु विष्णो विक्रमस्व इति मध्यतस् ओप्य संस्राव भागैः संस्थापयेत्

आचक्षते पौर्णमासी अमावास्या इति च अतिपन्ने
अग्ने वैश्वानर विश्वैर् मा देवैः पाहि स्वाहा
अथ अतस् सप्त पाकयज्ञानाम् प्रायश्चित्तानि व्याख्यास्यामः
सुरदाली भस्म गलितम् सुरदाली देवदाली तस्याः भस्म दाह सम्भूतम् तेन गलितं त्रि सप्त कृत्वा एकविंशति वारम् गो जलम् सुरभि मूत्रम् भावितं कुर्यात् इति अध्याहारः
ऋचः सत्येन साम गायात्

प्रतिहार एव ऋचः सामन्न् आयतनम्
तद् यद् अपि शर्वर्या अपिस्मसि इति अब्रुवंस् तद् अपिशर्वराणाम् अपिशर्वर त्वम्

तम इव हि रात्रिः
जातौ च इदम् एकवचनम्

मङ्क्ता

मस्जेर् अन्त्यात् पूर्वं नुमम् इच्छन्त्य् अनुषङ्ग संयोग आदि लोप अर्थम्
ते वै सदस्या गन्धर्वाः
सहस्र धामन् विशिखान् विग्रीवाञ् छायया त्वम्

यां क्षेत्रे चक्रुर् यां गोभ्यो यां वा ते पुरुषेभ्यः
श्रियं दिशतु वः शंभोः श्यामः कण्ठो मनोभुवा

काणभूतेः कथां तां तु यदा श्रोष्यति माल्यवान्

न्यषेधि च प्रवेशो ऽस्य नन्दिना द्वारि तिष्ठता

अङ्क स्थ पार्वती दृष्टि पाशैः इव विवेष्टितः

तत् च तद् संचयाय एव मया सोढं तव प्रिये

संध्या पिशङ्ग पूर्व अद्रि शृङ्ग सङ्ग सुखम् शशी

कथा रस अविघातेन काव्य अंशस्य च योजना

येन अन्धक असुर पतेः एकस्य अर्पयता हृदि

तत् श्रुत्वा प्रतिपेदे ऽस्य विहित अनुनयः हरः
आकृतिलोष्ट वल्मीकौ कल्याणम्

वेनस् तद् इति पञ्च पर्व इषु कुम्भ कमण्डलु स्तम्ब काम्पील शाखा युग इध्म अक्षेषु पाण्योर् एकविंशत्यां शर्करासु ईक्षते
अभ्रि खाते न रूरुपः

ततस् यत् अन्तरा वनम् तत् सर्वम् विष दूषणम्
यथा ह वा इदं सेनयोः संतिष्ठमानयोर् अनु योधा भूयांस आयन्ति तादृक् तत्

अगस्त्यं वै रक्षांसि अन्वसचन्त

विहवीयं सजनीयम् अगस्त्यस्य कयाशुभीयम् इत्य् एतानि शस्त्राणि भवन्ति

अभ्य् एव एनान् भवन्ति

यदि इतरे ऽग्निष्टोमं कुर्वीरन्न् अथ आत्मना उक्थ्यम् कुर्वीरन्
रुहत् स्वाहा इति सप्तमम्

महत् स्वाहा इति अष्टमम्

माध्वीर् गावो भवन्तु नः

तत् सूर्यस्य त्वा चक्षुषा प्रतीक्ष इति प्रतीक्षते
समानम् आ पात्राणाम् प्रयोजनात्

अत्र बर्हिः आदि कर्म प्रतिपद्यते यदि पूर्वेद्युस् अग्निम् प्रणयेत्

ये सांनाय्ये उखायाः पशु श्रपण्याम् वपाश्रपण्योः हृदयशूले प्लक्ष शाखायाम् इति क्रियेरन् स्रुव धर्माः स्वधितौ पयः धर्माः पशौ
स्नेह द्विष् स्नेह असेचकी
ध्रुव शीलः वर्षासु

ब्रह्मचारी गृहस्थो भिक्षुर् वैखानसः
आ त्वा अयम् पुरुषो गमेत् पुरुषः पुरुषाद् अधि

अस्य उपसद्ये मा रिषाम अयम् रक्षतु नः प्रजाम्

अयं नो अग्निर् अध्यक्षो ऽयं नो वसु वित्तमः

यदि सर्वः प्रणीतः स्याद् दक्षिणाग्नौ त्व् एतद् आहिताग्नेः
प्राणम् एव तत् पशुषु दधाति

त्रयो वा इमे लोकाः

पशवो बृहती
सर्वाञ् छङ्ख त्वया वयं विषूचो वि षहामहे
यवो असि इति अप्सु यवान् ओप्य प्रोक्षत्य् अग्र मध्य मूलानि दिवे त्वा इति प्रतिमन्त्रम्

प्रथम शकलम् च

व्रत उपायन प्रणीता आज्यभाग भाग अवदान पूर्णपात्र विष्णुक्रमान् कुर्यात् हविर्यज्ञ विधे
स वा एष संवत्सरो बृहतीम् अभिसंपन्नः

बृहत्या स्वर्गे लोके प्रतितिष्ठति
ब्राह्मणस्पत्या तेन सूर्यं न अतिशंसति
छन्दोभिः पच्यते

मित्रस्य चर्षणी धृतः इति मित्रेण एव वरुण मेनिम् उपैति

द्विष् पचन्त्व् इत्य् आह
देवा वा असुरैर् युद्धम् उपप्रायन् विजयाय तान् अग्निर् न अन्वकामयत एतुम् तं देवा अब्रुवन्न् अपि त्वम् एह्य् अस्माकं वै त्वम् एकः असि इति स न अ स्तुतः अन्वेष्यामि इति अब्रवीत् स्तुत नु मा इति तं ते समुत्क्रम्य उपनिवृत्य अस्तुवन् तान् स्तुतो ऽनुप्रैत्
आकाशे जायते
एवं षड्गुणं गन्धं जीर्यते

मायूर मायुना मायूर पित्तेन च हेम पत्त्रम् सु स्वर्णम्
सूर्यस्य आवृतम् इत्य् अभिदक्षिणम् आवर्तते

पृथिव्यै त्वा इति मूलम् अन्तरिक्षाय त्वा इति मध्यं दिवे त्वा इति अग्रम् एवं त्रिः

ते अस्य उभे प्रीता यज्ञे भवन्ति इति

यज्ञेन एवा ईड्यान् प्रीणाति अन्वाहार्येण सपर्येण्यान्

तयोर् व्यतिक्रमे त्वम् अग्ने व्रत पाः असि कामस् तत् अग्रे इति शान्ताः
प्रजापतिर् उद्गाता

अवतश् छायायाम् इति यज्ञो वा अवतिस् तस्य एषा छाया क्रियते यत् सदः
यच् छतं द्यावः स्युः शतम् भूम्यस् ताभ्य एष एव आकाशः ज्यायान्

न त्वा वज्रिन्त् सहस्रं सूर्या अन्व् इति

न ह्य् एतं जातं रोदन्ति

न ह्य् एतं सहस्रं चन सूर्या अनु

तद् यथा एषः ऽभ्राण्य् अतिमुच्यमान एत्य् एवम् एव स सर्वस्मात् पाप्मनो ऽतिमुच्यमान एति य एवं वेद अथ उ यस्य एवम् विद्वान् उद्गायति

न जातम् अष्ट रोदसी इति
एकाष्टके सुप्रजसः सु वीराः वयं स्याम पतयो रयीणाम्
ता ह एताः गडूना आर्क्षाकायणः शालावत्य आरुणेर् अधिजगे
त्रैतं नाथ कामः कुर्वीत

गातुं वै स तन् नाथम् अविन्दत

सो अकामयत उद् इत इयां गातुं नाथं विन्देय इति
सोमम् यजति

सौम्याः हि आपः
इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे वश्यादिसाधिकमन्त्रनिरूपणं नाम एकचत्वारिंशः ऽध्यायः

न तिथिः न च नक्षत्रं न उपवासः विधीयते

वासुदेव उवाच
पशूनाम् एव अ संज्ञाने ऽग्निं चिनुते

बस्तो वय इति दक्षिणत उपदधाति वृष्णिर् वय इति उत्तरात्

अनुपरिहारं सादयति

पञ्च वा ऋतवः

अथ एताः आश्विनीः

तस्मात् पुरस्तात् पशुर् अणीयान्

यावान् एव अग्निः तस्मै भेषजं करोति
अहर् रात्राणि विदधत् विश्वस्य मिषतो वशी

अघमर्षणेन त्रीन् प्राणायामान् धारयन्ति

दर्भान् अन्योन्यस्मै प्रदाय अथ आसनानि कल्पयन्ते ब्रह्मणे प्रजापतये ऽग्नये बृहस्पतये वायवे सूर्याय चन्द्रमसे नक्षत्रेभ्य इन्द्राय राज्ञे सोमाय राज्ञे यमाय राज्ञे वरुणाय राज्ञे वैश्रवणाय राज्ञे रुद्राय स्कन्दाय विष्णवे ऽश्विभ्यां धन्वन्तरये वसुभ्यो रुद्रेभ्य आदित्येभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यः साध्येभ्य ऋभुभ्यो भृगुभ्यो मरुद्भ्यो ऽथर्वभ्यो ऽङ्गिरोभ्य इति गणानाम्
एवं लोह पर्पटिका विधानेन ताल शिलाभ्याम् ध्मातं सत् युतं यत् खोटं तत् विमलम् मल वर्जितम् स्यात्
चतुश्चत्वारिंशस् स्तोम इति दक्षिणतः

एता वै देवतास् स्वर्ग्याः
उर्वारुकम् इव बन्धनाद् इतो मुक्षीय

यजमानस्य अमात्याः एकैकम् अपूपम् आदाय त्रिः प्रदक्षिणम् अग्निं परीयुः
हृत्वा उत्करे निवपति बधान देव सवितर् परमस्याम् परावति शतेन पाशैः यः अस्मान् द्वेष्टि यम् च वयम् द्विष्मः तम् अतस् मा मौक्

अथ प्रतीचीम् स्फ्येन वेदिम् योयुप्यते धाः असि स्व धाः असि उर्वी च असि वस्वी च असि पुरा क्रूरस्य विसृपः विरप्शिन् उदादाय पृथिवीम् जीर दानुः याम् ऐरयन् चन्द्रमसि स्वधाभिः ताम् धीरासः अनुदृश्य यजन्ते इति

अथ उत्करे स्फ्यम् निहन्ति यः मा हृदा मनसा यः च वाचा यः ब्रह्मणा कर्मणा द्वेष्टि देवाः यः श्रुतेन हृदयेन इष्णता च तस्य इन्द्र वज्रेण शिरः छिनद्मि इति

अपहतः अररुः पृथिव्याः अ देव यजनः इति आदत्ते

तूष्णीम् चतुर्थम् हरति सह बर्हिषा
समुद्रं गन्धर्वेष्ठाम् अन्वातिष्ठत
मध्ये शिवं समभ्यर्च्य यथान्यायं यथाक्रमम्
सीद होतर् इति देवता एव अस्मिन् संसादयति नि होता इति मनुष्यान् एव संसीदस्व इति वयांस्य् एव

न हि यज्ञे यज्ञस् स्कन्दति
तस्य संक्षेपः संवत्सरः
ते एव अज्ञानात् विश्वं त्वम् एकः परमार्थतः

किं पृथक् भासते स्वर्णात् कटक अङ्गद नूपुरम्

गुणैः संवेष्टितो देहस् तिष्ठत्य् आयाति याति च

अष्टावक्र उवाच
देव असुराः वै एषु लोकेषु समयतन्त

ताः द्वादश समपद्यन्त

तान् तथा एभ्यः लोकेभ्यः अनुदन्त

ते इमाः षड् सतीः उपसदः द्विस् द्विस् एकैकाम् उपायन्
सर्वेण ह वा एष आत्मना सर्वेण मनसा यज्ञं संभरते यो यजते
स च एवम् आयाचन परः तिष्ठति

ददर्श कुसीदो बुद्धं भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुष लक्षणैः समलंकृतम् अशीत्या च अनुव्यञ्जनैः विराजित गात्रम् व्याम प्रभा अलंकृतम् सूर्य सहस्र अतिरेक प्रभम् जङ्गमम् इव रत्न पर्वतम् समन्ततो भद्रकम्

स तया सार्धं क्रीडति रमते परिचारयति

अन्यतमश् च सत्त्वो ऽन्यतमस्मात् सत्त्व निकायात् च्युत्वा तस्याः प्रजापत्याः कुक्षिम् अवक्रान्तः

आपन्नसत्त्वां च एनाम् विदित्वा उपरि प्रासाद तल गताम् अ यन्त्रिताम् धारयति

कस्य अज्ञान तिमिर पटल पर्यवनद्ध नेत्रस्य ज्ञान अञ्जन शलाकया चक्षुर् विशोधयामि

शयन असनात् अपि ना उत्तिष्ठते

तत् किं मम अनेन ईदृश् जातीयेन पुत्रेण यो नाम स्वस्थ शरीरः भूत्वा पशुर् इव संतिष्ठति इति

तद् कालम् स्वयम् अधिगम्य वीर बुद्ध्या श्रोतॄणां श्रमण जिनेन्द्र काङ्क्षितानाम्

कृत्यानि मे कुर्वीत

चन्दन मयीम् च अस्य यष्टिम् अनुप्रयच्छति इमां दारक यष्टिम् आकोटय इति

एवं भदन्त

पश्यति भगवान् अयं दारकः कुसीदो मद् दर्शनात् वीर्यम् आरप्स्यते यावद् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तं परिणामयिष्यति इति
अथ पूर्वम् उपधिम् उपदधाति चितः स्थ प्रजाम् अस्मै रयिम् अस्मै सजातान् अस्मै यजमानाय पर्यूह इति अथ अपरम् एवम् एव
ग्लौर् इतः प्र पतिष्यति स गलुन्तो नशिष्यति
त्वष्टा वायुः सह सोमेन वात इमं सं दुह्राम् अन् अपस्फुरन्तः

शुक्रं देवाः शृतम् अदन्तु हव्यं आसञ् जुह्वानम् अमृतस्य योनौ
समुन्मृष्टे समुत्क्रोशन्ति इति समानम् आ मुखस्य विमार्जनात्

समानम् आ अभिषेकस्य कालात्

दीक्षते
त्वम् नः इन्द्र ऊतिभिः शिवाभिः शंतमः भव आरोहन् त्रिदिवम् दिवः गृणानः सोम पीतये प्रिय धामा स्वस्तये

भूतेन गुप्तः भव्येन च अहम्

जरदष्टिः कृत वीर्यः विहायाः सहस्र आयुः सु कृतः चरेयम्

तव इद् विष्णो बहुधा वीर्यानि

भूतम् ह भव्ये आहितम्

सहस्रम् प्राणाः मयि आयतन्ताम्
आदित्यः प्रतिहारः
जयम् क्षेत्राणि सहसा अयम् इन्द्र कृण्वानो अन्यान् अधरान्त् सपत्नान्
उपहूयमानायाम् इडायाम् अनूपधारयेद् अन् उपघ्नन्

सर्वैर् एकैकं यथाम्नायं शाण्डिल्यः

सर्वे वा

प्रथमं तृतीयसवने
भिनत्ति यावत् बहुधा प्रपन्नः शुक्र आर्तवम् वायुः अतिप्रवृद्धः

भूतानि चत्वारि तु कर्म जानि यानि आत्म लीनानि विशन्ति गर्भम्

अतुल्य गोत्रे भगवान् यथावन् निर्णीतवान् ज्ञान विवर्धन अर्थम्

मतिः वचः कर्म सुख अनुबन्धम् सत्त्वं विधेयं विशदा च बुद्धिः

कर्म आत्मक त्वात् न तु तस्य दृश्यं दिव्यं विना दर्शनम् अस्ति रूपम्

मन्द अल्प बीजौ अबलौ अहर्षौ क्लीबौ च हेतुः विकृति द्वयस्य

चत्वारि तत्र आत्मनि संश्रितानि स्थितः तथा आत्मा च चतुर्षु तेषु

कस्मात् द्विरेताः पवन इन्द्रियः वा संस्कार वाही नर नारी षण्डौ

रस आत्म माता पितृ सम्भवानि भूतानि विद्यात् दश षट् च देहे
अयम् अग्निर् दीदायद् आह्नम् एव सजातैर् इद्धो अ प्रतिब्रुवद्भिः
अ क्षीयमाणम् उपजीवत एनत् मया प्रत्तं स्वधया मदध्वम्

वाक् च मनश् च पितरो नः प्रजानीम अश्विभ्याम् प्रत्तं स्वधया मदध्वम्
तस्माद् एषा वलवती भवति
ते ह नमसिताः कर्तारम् अतिसृजन्ति इति
गन्धमादन वर्षम् तु केतुमालाय दत्तवान्

हेमकूटं ततो वर्षं ददौ किंपुरुषाय तु

ज्येष्ठः शान्तभयः तेषाम् शिशिरः च सुखोदयः

स्वायंभुवस्य तु मनोः प्राक् उक्तः यः प्रियव्रतः

यद् आधारम् इदम् कृत्स्नं येषां पृथ्वी पुरा तु इयम्

वैद्युतो मानसः च एव सप्तमः सुप्रभो मतः

सुमतिः भरतस्य अभूत् पुत्रः परम धार्मिकः

एवम् उक्ताः तु मुनयो नैमिषीया महामतिम्

ऋषभाद् भरतो जज्ञे वीरः पुत्र शत अग्रजः

तस्य ऋषभः ऽभवत् पुत्रो मरुदेव्यां महा द्युतिः

पप्रच्छुः उत्तरम् सूतं पृथिवी आदि विनिर्णयम्

ज्योतिष्मतः कुश द्वीपे सप्त एव आसन् महा ओजसः
अध्वर्यु पात्रे प्रतिप्रस्थाता संस्रावम् आनयति
देवस्य त्वा

ततो ऽनूराधैर् वास्तुशमनम्

इह एव ध्रुवा प्रतितिष्ठ शाले अश्वावती गोमती सूनृतावती ऊर्जस्वती पयसा पिन्वमाना उच्छ्रयस्व महते सौभगाय इति उत्तराम्
गन्धर्वो असि इति वैणवं दण्डं गृह्णाति

उपन्याहृत्य गुरवे

प्राङ् वा उदङ् वा अभिप्रयाय प्रदक्षिणम् आवृत्य उपयाति
यथैतं निष्क्रामेत्
अथ उ उभे अ सम्पन्न कारी

का राधत् होत्रा अश्विना वाम् इति नवा अकूध्रीच्यः
नारद उवाच

इति पठति शृणोति वा य इत्थं रवि शयनम् पुरुहूत वल्लभः स्यात्

चतुर्दशे तु सम्प्राप्ते पारणे नारद आब्दिके

रौप्य खुरीम् हेम शृङ्गाम् स वत्साम् कांस्य दोहनाम्

तस्यां विधाय तत् पद्मम् अलंकृत्य गुण अन्वितम्

आदित्यशयनं नाम यथावत् शंकर अर्चनम्
अध्वर्युर् दक्षिणस्य हविर्धानस्य दक्षिणं कर्णातर्दं प्रति मेथीं निहन्ति दिवो वा विष्णव् उत वा पृथिव्या इति

त्रिर् अनूक्तायां प्रथमायाम् उद्गृह्णन्तः प्रवर्तयन्ति प्राची प्रेतम् अध्वरं कल्पयन्ति इति

यथार्थं हविर्धानयोर् अन्तरालं भवति
जगत्यां प्रस्तुतायां गायत्रम् एव गायन् दिशः पशून् मनसा गच्छेत्

परोक्षेण एव एनाम् तद् रूपेण गायति
येन अवपत् इति दक्षिणस्य केश पक्षस्य दर्भ पिञ्जूल्या केशान् अभिनिधाय प्रच्छिद्य स्थाल रूपे करोति

बाह्यतस् शान्त वृक्षस्य इध्मम् प्राञ्चम् उपसमाधाय परिसमुह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य बर्हिः उदपात्रम् उपसाद्य परिचरणेन आज्यम् परिचर्य नित्यान् पुरस्ताद्धोमान् हुत्वा आज्य भागौ च पश्चात् अग्नेः प्राच् मुखः उपविश्य अन्वारब्धाय शान्त्युदकम् करोति
अथ सूददोहाः

प्राणो वै सूददोहाः प्राणेन पर्वाणि संदधाति

प्राणो वै सूददोहाः प्राणेन पर्वाणि संदधाति
तस्मै सोमो अधि ब्रवद् अयं च ब्रह्मणस्पतिः

उद् एनम् उत्तरं नय अग्ने घृतेन आहुत
चित्रं देवानाम् उद् अगाद् अनीकम् इति त्रैष्टुभम् असौ वाव चित्रं देवानाम् उदेति तस्माद् एतत् शंसति
पञ्चमं षﾱअहम् उपयन्ति त्रिंशद् अहानि भवन्ति त्रिंशत् अक्षरा वै विराड् विराﾱ अन्नाद्यं विराजम् एव तन् मासि मास्य् अभिसंपादयन्तो यन्ति
अप इत इतस् अप्सरसो गन्धर्वा यत्र वो गृहाः

उन्मादयन्तीर् अभिशोचयन्तीर् मुनिं नग्नं कृण्वतीर् मोघ हासिनम्

श्वेतीकृण्वानः पुरुषं विश्वा रूपाणि बोभुवत्
आयापन आदीनि त्रीणि

पांसुषु आधाय उपसमादधाति ये निखाताः सम् इन्धते ये तातृषुर् ये सत्यास इति
स ह उवाच शुनःशेपः यः सकृत् पापकम् कुर्यात् कुर्यात् एनत् ततस् अपरम् न अपागाः शौद्रात् न्यायात् असंधेयम् त्वया कृतम् इति

अथ एनम् अवभृथम् अभ्यवनिनाय त्वम् नः अग्ने वरुणस्य विद्वान् इति एताभ्याम्
न अस्य यज्ञ विकर्षः स्यात्
आप्यायध्वम् अघ्न्याः देवेभ्यः इन्द्राय भागम्
तस्या निष्क्रयो यथार्हं यथासंपद् वा
न ह एकस्याः बहवः सह पतयः

पाङ्क्ताः पशव इति
क्षेमा अध्यवस्यतः ग्रामे न अनड्वान् तप्यते वहन् है महाꣳ इदं मध्व् इति
विध्य मे सर्वान् दुर्हार्दः

पिंश मे सर्वान् दुर्हार्दः

इमम् बध्नामि ते मणिम् दीर्घ आयु त्वाय तेजसे दर्भम् सपत्न जम्भनम् द्विषतः तपनम् हृदः
सप्तदश छदि अतिरात्रस्य

यजमान मात्रम् ह्रसीयो वा सदः संमिनोति
वक्तुम् अर्हसि च नः यथा पूर्वं यथा श्रुतम्

परानन्द आत्मकम् लिङ्गं विशुद्धं शिवम् अक्षरम्

ध्यान यज्ञ रतस्य अस्य तदा संनिहितः शिवः

देवाः तस्य भुजाः सर्वे नक्षत्राणि च भूषणम्

असौ मूढो बहिः सर्वं कल्पयित्वा एव न अन्यथा

तपस् यज्ञ सहस्रेभ्यः जप यज्ञः विशिष्यते
दर्शनाच् च

अन्य अर्थम् दर्शनं न पुनर्ग्रहणात्
अद्भिर् एव एनम् तच् छमयन्ति
स य एतद् ऋचा प्रातस्सवने व्यावर्तयति व्य् एवं स पाप्मना वर्तते

तेन अस्मात् लोकात् असुरान् अनुदन्त

ते ऽब्रुवन्न् ऋच्य् एव साम गायाम इति

को ऽस्य पाप्मा इति

तद् इदम् प्रजापतेर् गर्हयमाणम् अतिष्ठद् इदं वै मा तत् पाप्मना समस्राक्षुर् इति
शुद्धः सूतः पारदः भाग द्वयम् इति टङ्क द्वयम् कर्ष द्वयम् तथा गन्धकस्य शुद्धस्य द्वौ भागौ तयोः पारद गन्धकयोः कज्जलिकां कुर्यात्
स यो ह स मृत्युः संवत्सर एव स

एतत् हि देवानां प्रत्यक्षम् अन्नाद्यं यच् चन्द्रमाः

यत् ह वै किं च इदम् अस्मिन् लोक आत्मन्वत् तत् ह सर्वं मृत्युर् एव अभिव्यादाय तिष्ठति

सा एषा दैवी विराड् यद् इमे लोकाः
गर्भं धेहि सिनीवालि गर्भं धेहि पृथुष्टुके

सः वै एष निरिन्द्रियः विसुकृतः अस्मात् लोकात् प्रैति यम् एवंविद् ब्राह्मणः शपति

द्यौर् अहं पृथिवी त्वम्

यथा अग्नि गर्भा पृथिवी यथा द्यौर् इन्द्रेण गर्भिणी
ताम् एक भाव संयुक्ताम् लेभे कन्याम् अनुत्तमाम्

ते योग निरताः सिद्धाः प्रस्थिताः सर्व एव हि

श्रावयेथाः समागम्य ब्रह्मदत्तम् अकल्मषम्

धृतिर् महामना विद्वांस् तत्त्वदर्शी च नामतः

सर्व सत्त्व रुत ज्ञः च राजा आसीत् अणुह आत्मजः

पुत्र त्वम् प्राप्य योगेन युज्येयम् इति भारत

इमं श्लोकं महा अर्थम् त्वं राजानं सह मन्त्रिणम्

पाञ्चालः पञ्चमस् तत्र कण्डरीकस् तथा अपरः
उत्तरतो ऽग्नेः प्रणीताः प्रणीय दर्भैः प्रच्छाद्य दक्षिणतो ऽग्नेः प्रस्तरं निधाय प्रस्तरस्य उपरिष्टात् पवित्रे निधाय विरूपाक्षं जपत्य् ॐ तपः च तेजः च सत्यं च आत्मा च धृतिः च धर्मः च सत्त्वं च त्यागः च ब्रह्मा च ब्रह्म च तानि प्रपद्ये तानि माम् अवन्तु भूर् भुवः स्वर् ॐ महान्तम् आत्मानम् अध्यारोहामि विरूपाक्षो ऽसि दन्ताञ्जिः तस्य ते शय्या पर्णे गृहा अन्तरिक्षे ते विमितं हिरण्मयं तद् देवानां हृदयानि अयस्मये कुम्भे अन्तः संनिहितानि तानि बल भूः च बल धा च रक्ष णो मा प्रमदः सत्यं ते द्वादश पुत्राः ते त्वा संवत्सरे संवत्सरे कामप्रेण यज्ञेन याजयित्वा पुनर् ब्रह्मचर्यम् उपयन्ति त्वं देवानां ब्राह्मणो असि अहम् मनुष्याणां ब्राह्मणो वै ब्राह्मणम् उपधावति तं त्वा उपधावामि जपन्तं मा मा प्रतिजाप्सीर् जुह्वन्तं मा मा प्रतिहौषीः कुर्वन्तं मा मा प्रतिकार्षीः त्वा प्रपद्ये त्वया प्रसूत इदं कर्म करिष्यामि तत् मे समृध्यतां विरूपाक्षाय दन्ताञ्जये ब्रह्मणः पुत्राय ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय अमोघाय कर्म अधिपतये नम इति
तस्मै पूर्णपात्रं दद्यात्

न अङ्ग आहुतिम् अन्तर्हितां दद्यात्
अथ आज्य आहुतीः उपजुहोति मधुश् च स्वाहा

स्विष्टकृत् प्रभृति सिद्धम् आ धेनु वर प्रदानात्
ते ह आदित्यान् अङ्गिरसो ऽयाजयंस् तेभ्यो याजयद्भ्य इमाम् पृथिवीम् पूर्णां दक्षिणानाम् अददुस् तान् इयम् प्रतिगृहीता अतपत् तां न्यवृञ्जन् सा सिंही भूत्वा विजृम्भन्ती जनान् अचरत् तस्याः शोचत्या इमे प्रदराः प्रादीर्यन्त ये ऽस्या इमे प्रदराः समा इव ह एव ततः पुरा

देवा ददत्व् आ वरम्
तद् रश्मिभिः संछन्नं दृश्यते
सम् नौ बध्नामि संबन्धनेन यथा असाव अ विचर्त्यौ आ मृत्योः आ परावतः
यदि वा पुरा तृणं भवति तस्मिन्न् एव जुहोति
पङ्क्त्या गार्हपत्यम् उपतिष्ठते यद् अन्तरिक्षं पृथिवीम् उत द्याम् इति

एवं विहित एव अनाहिताग्नेः भवत्य् अन्यत्र गार्हपत्य उपस्थानात्
रराट्यां तिर्यञ्चं वंशं निषीव्यति विष्णो स्यूर् असि इति
चतुर्विंशतिर् वा अर्ध मासाः अर्ध मासशस् एव तत् संवत्सरम् आरभन्ते
षष् धातु समुदायः हि सामान्यतः सर्व लोकः

तत्र मुमुक्षूणाम् उदयनानि व्याख्यास्यामः

पश्यतः सर्व भावान् हि सर्व अवस्थासु सर्वदा
अथ या एक शततमी स यजमान लोकः

तम् एक शतेन अभिष्टुयात्
ते ऽस्मै प्रीता इषम् ऊर्जं नियच्छन्ति
यजमानः पञ्चमः सर्पति

प्रतिहर्ता चतुर्थः सर्पति तुरीयं साम्नः
मन्त्र विधिः च आदि ग्रहणेन
ऊर्जं बिभ्रती वसु वनिः सुमेधा गृहान् आगां मोदमाना सु वर्चाः
अन्ये पूर्वेभ्यो महान्तो वर्तन्ते
च कुजः षष्ठे गुरु चन्द्रौ च सप्तमे

कम्प अवस्थम् सुख अवस्थम् द्वादश अवस्था गम् भवेत्

तृतीये राज सम्मानम् चतुर्थे कलह आगमः
आरण्याभिः ओषधीभिः इति

रज्ज्वा वै वत्सम् च मातरम् च अभिदधाति

व्रीहि यवाभ्याम् इति

यत् अन्यत् धान्यम् तेन इति
इत्य् एव वषट्कारम् अनुमन्त्रयेत

यस्यै देवतायै हविर् गृहीतं स्यात् तां ध्यायेद् वषट्करिष्यन् साक्षाद् एव तद् देवताम् प्रीणाति प्रत्यक्षाद् देवतां यजति
अथ यस्य पुरोडाशे अमेध्यम् आपद्येत का तत्र प्रायश्चित्तिः
इदं तद् युज उत्तरम् इन्द्रं शुम्भाम्य् अष्टये
अथ अध्यात्मम् ब्राह्मणो व्रतवांश् चरणवान् ब्रह्मचारी

स ह उवाच नमो वां भगवन्तौ किं पुण्यम् इति
स य एवम् एतद् गायत्रं प्राणेषु प्रोतं वेद
तद् येन ह वा इदं विद्यमानं च अ विद्यमानम् च अभिनिदधाति तद् ब्रह्म
जरा पालित्यं मरणं प्राणत्याग आभ्यां रहितं यथा मह्यां जरा मरणम् न युक्तम्
यदा उपाकुर्युः स्तुवीरन् एव अहनि छन्नं रात्रौ आविस्

तथा कुर्वन् इन्द्रः च सम्राज् वरुणः च राजा तौ ते भक्षं चक्रतुर् अग्र एतं तयोर् अहम् अनु भक्षम् भक्षयामि वाग् जुषाणा सोमस्य तृप्यतु इति ग्रहस्य

इष्ट यजुषः इति भक्षः
अन्तः परिधानीया

अन्तो वै क्षयः

सवितृ प्रसूतस्य ह वै न काचन रिष्टिर् भवत्य् अरिष्ट्यै

द्वादश वै मासाः संवत्सरः
इन्द्रम् इद् देवतातय इति सामप्रगाथो निनृत्तवान् षष्ठे ऽहनि षष्ठस्य अह्नः रूपम्

इन्द्र मरुत्व इह पाहि सोमम् इति सूक्तं तेभिः साकम् पिबतु वृत्र खादः इत्य् अन्तो वै खादो ऽन्तः षष्ठम् अहः षष्ठे ऽहनि षष्ठस्य अह्नः रूपम्
व्यावृत्त ऊष्मण्य् अभिपर्यावर्तते अ व्यावृत्ते वा अमीमदन्त पितरः सोम्या इति

छित्त्वा नमस्कारैर् उपतिष्ठते नमो वः पितरो रसाय इति प्रतिपद्य अहम् तेषां वसिष्ठो भूयसाम् इत्यन्तेन

आमयाविना प्राश्यो अन्नाद्य कामेन प्राश्यो यो ऽलम् अन्नाद्याय सन्न् अन्नं न अद्यात् तेन प्राश्य इति विज्ञायते
परि इदम् वासो अधिधाः स्वस्तये ऽभूर् आपीनाम् अभिशस्ति पावा

या बृहती दुरिता रराणा शर्म वरूथं पुनती न आगात्
स एताम् इडाम् उपैत्

तद् एतत् पशव्यं साम

रूर इतिवृद्धः पशु कामः तपो ऽतप्यत
तैर् एव सदृशी वृत्तिः प्रत्यक्षं स्वर्ग लक्षणम्

न द्रुह्येद् दंश मशकान् हिमवांस् तापसो भवेत्

वन प्रतिष्ठः संतुष्टश् चीर चर्म जल प्रियः
पत्राणि खल्वे निक्षिप्य मर्दयेत् सर्वम् एव तत्
त्रि रात्रम् अ रस आशी स्नात व्रतम् चरति

जपति

आयातः समिध आदाय ऊर्जम् बिभ्रद् इत्य् अ संकल्पयन् एत्य सकृद् आदधाति

यन् मे व्रतं व्रतपते लुलोभ अहर् रात्रे समधातां म एनत्
यद् अश्वेन यन्त्य् अग्नेर् एव अनुक्शात्यै

असा अग्निम् अचेष्ट इति

प्रजापतये प्रोच्य अग्निः चेतव्यः
अथ एतत् द्वितीयम् म्रियते यद् दीक्षते

तद् एतेन च एनम् प्राणेन समर्धयति यम् अभिसंभवत्य् एतां च अस्मै आशाम् प्रयच्छति याम् अभिजायते

अथ तृतीयया आवृता अमुम् एव लोकम् जयति यद् उ च अमुष्मिन् लोके

अथ एतत् तृतीयम् म्रियते यन् म्रियते
तद् अप्य् एष श्लोको ऽभिगीतः
स राजा महिषीं राजन् सु स्नाताम् रुचिर आननाम्

परिवृत्त्या विलुम्पन्ति सर्व काम विनिर्मिताम्

मया उपदिष्टम् आसाद्य वव्रे नाम्ना भयं पतिम्
गो शृङ्गे तु हिरण्येन द्वि निष्केण तु कारयेत्

पद्मं विन्यस्य राजा असौ शेषं वा कारयेत् नृपः

पूर्व उक्त मण्डपे कुर्यात् शिव पूजाम् तु पश्चिमे
अजैत् अग्निः असनत् वाजम् इति मैत्रावरुणः उपप्रैषम् प्रतिपद्यते

मनसा वै इषित वाच् वदति

परि त्रिविष्टि अध्वरम् याति अग्निः रथीः इव इति
वृद्धाः ते स्युः भवेयुः च ते यदा आमाशय उन्मुखाः

विष् भेद शूल विष्टम्भ कार्श्य पारुष्य पाण्डुताः

मधुर अन्न गुड क्षीर दधि मत्स्य नव ओदनैः

सौसुरादाः स शूल आख्याः लेलिहा जनयन्ति हि
शिवा पशुभ्यो दारेभ्यः शिवा नक्तं शिवा दिवा

इति उत्तिष्ठन्ति

अथ सौविष्टकृतीं जुहोति

ये ग्राम्याः पशवो विश्व रूपाः तेषाम् सप्तानाम् इह रन्तिः अस्तु पुष्टिः
कृष्ण वस्त्रः

सर्वेषाम् वा गौः

गो अश्व अवि मिथुनानि दक्षिणाः पृथक् वर्णानाम्

उपोषिताय परिणद्ध अक्षाय अनुगापयेत् यथा मा न प्रधक्ष्यति इति
श्री भगवन्त् उवाच

षड्भिर् जरायुणा वीतः कुक्षौ भ्राम्यति दक्षिणे
ऋतम् ऋत पाः सुवर् वाट् इत्य् अग्नीधः

नव होतृ चमसे

आप्याययन्ति चमसान् आप्यायस्व समेतु त इति

आश्राव्य आह अग्नये प्रेष्य इति
स्मरेण वै पुत्रान् विजानाति स्मरेण पशून्

स यः स्मरं ब्रह्म इति उपास्ते
तस्माद् युवानं पशुम् आहुर् जीव चरणी न इति

विवृह एव ककुप्

प्र एव तेन जनयति
तस्मात् उत्तराम् उपवसेत्

पूर्वाम् पौर्णमासीम् उपवसेत् इति पैङ्ग्यम्
इति वै वयम् ब्रह्मचारिन् न इदम् उपास्महे दत्त अस्मै भिक्षाम् इति

तद् उ ह शौनकः कापेयः प्रतिमन्वानः प्रत्येयाय

तस्मा उ ह न ददतुः

तस्मात् सर्वासु दिक्ष्व् अन्नम् एव दश कृतम्

यदा अपः उच्छुष्यन्ति वायुम् एव अपियन्ति
माक्षिके भवं माक्षिकं माक्षिक सत्त्वम् तेन सहितं पूर्व सत्त्वम् चेत् ध्मातं तद् उभय सत्त्वम् मुख प्रदम् भवति रसस्य इति शेषः

माक्षिक सत्त्व अन्तर संयोगात् सत्त्वस्य गुण आधिक्यम् दर्शयन् आह माक्षिक इत्यादि
एकादश अक्षरा त्रिष्टुप्
देवा अमराः असुराः दैत्याः सिद्धा देव विशेषाः तेषां ये गणाः समूहाः तैः कृत्वा अतिशयेन पूज्यो भवति इति अर्थः