ÍNDIOS  DA  RIBEIRA  DO  APODI   SOB  A  ÓTICA  DO  HISTORIADOR  NONATO  MOTA.
Autor: Antonio Praxedes Filho | Publicado: 2013-10-01T07:43:00-03:00


&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp;

NONATO MOTA



&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; A &nbsp;historiografia &nbsp;indígena &nbsp;potiguar &nbsp; reserva &nbsp;expressiva &nbsp;participação &nbsp;do &nbsp;profícuo &nbsp;historiador &nbsp;conterrâneo &nbsp;NONATO &nbsp;MOTA, &nbsp;o &nbsp;que &nbsp;nos &nbsp;faz &nbsp;ufanar &nbsp;o &nbsp;peito &nbsp;e &nbsp;nos &nbsp;sentirmos &nbsp;regozijados &nbsp;em sermos &nbsp;Apodienses. &nbsp;O seu relato &nbsp;histórico &nbsp;nos &nbsp;insere &nbsp;numa &nbsp;compreensão &nbsp;compartilhada &nbsp;e &nbsp;numa &nbsp; leitura &nbsp;temporal &nbsp;do &nbsp;passado &nbsp;constitutivo &nbsp;de &nbsp;nossa &nbsp;vasta &nbsp; &nbsp; cultura histórica. &nbsp; Como &nbsp;o &nbsp;nobre &nbsp;historiador &nbsp;conterrâneo &nbsp;não &nbsp;dispunha &nbsp;de &nbsp;recursos &nbsp;econômicos &nbsp;suficientes &nbsp;para &nbsp; &nbsp; publicação de &nbsp;seu &nbsp;vasto &nbsp;acervo &nbsp;pesquisado, encaminhava &nbsp;seus &nbsp;apontamentos &nbsp;extraídos &nbsp;de &nbsp;documentos &nbsp;oficiais &nbsp; para &nbsp;publicação em &nbsp;jornais &nbsp;da &nbsp;cidade &nbsp;de &nbsp;Mossoró, dentre &nbsp;eles &nbsp;o &nbsp;"COMMÉRCIO DE &nbsp;MOSSORÓ", &nbsp;em &nbsp;sua &nbsp;edição &nbsp;de &nbsp;12.07.1914 &nbsp; com &nbsp;o tópico &nbsp;"NOTAS &nbsp;HISTÓRICAS", nas &nbsp;quais &nbsp;traça &nbsp;perfís &nbsp;dos &nbsp;indígenas &nbsp;que &nbsp;dominavam &nbsp;a &nbsp;Ribeira &nbsp;do &nbsp;Apodi. &nbsp;A &nbsp;lagoa &nbsp;Itaú &nbsp;é &nbsp;a &nbsp;nossa &nbsp;atual &nbsp;lagoa. &nbsp;A &nbsp;nação era &nbsp;Tapuias &nbsp;e &nbsp;as &nbsp;etnias &nbsp;eram &nbsp;Paiacus, Payins, Janduís/Janduins, Icós, Icosinhos, Caborés &nbsp; e &nbsp;Pegas. Vejamos:

&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp;" OS &nbsp; PAIACUS &nbsp;- &nbsp; Esta &nbsp;poderosa &nbsp;tribo de &nbsp;Tapuias &nbsp;cor &nbsp;de &nbsp;chumbo &nbsp;habitava &nbsp;nas &nbsp;margens &nbsp; &nbsp;do &nbsp; &nbsp;rio &nbsp;Podi e &nbsp; &nbsp;Lagoa &nbsp;Itaú, &nbsp;onde &nbsp;tinham &nbsp;as &nbsp;suas &nbsp;aldeias. &nbsp;Em &nbsp;1682 &nbsp;quando &nbsp;Manoel &nbsp;Nogueira &nbsp;fundou &nbsp;o &nbsp;Apodi &nbsp;era &nbsp;chefe &nbsp;dos &nbsp;Paiacus &nbsp;o &nbsp;indômito &nbsp;guerreiro &nbsp;Itaú. &nbsp;Apesar &nbsp;da &nbsp;resistência &nbsp;de &nbsp;Manoel &nbsp;Nogueira, os &nbsp;Paiacus &nbsp;foram senhores &nbsp;da &nbsp;Lagoa &nbsp;Itaú.

&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp;OS &nbsp; PAYINS &nbsp; - &nbsp; &nbsp; Esta &nbsp;tribo &nbsp;de &nbsp;Tapuias &nbsp;habitava &nbsp;na &nbsp;lagoa &nbsp;do &nbsp;"Apanha-Peixe" &nbsp; e &nbsp;nas &nbsp;margens &nbsp;de &nbsp;um braço &nbsp;de &nbsp;rio &nbsp;que &nbsp;mais &nbsp;tarde &nbsp;teve &nbsp;o &nbsp;nome &nbsp;de &nbsp;Rio &nbsp;Umari. &nbsp; Gonçalo &nbsp;Pires &nbsp;de &nbsp;Gusmão, sócio &nbsp;de Manoel &nbsp;Nogueira, não &nbsp;podendo &nbsp;situar-se &nbsp;na &nbsp;lagoa &nbsp;do &nbsp;"Apanha-Peixe" &nbsp;por &nbsp;causa &nbsp;dos &nbsp;Payins &nbsp;vendeu a &nbsp;"Data &nbsp;do &nbsp;Apanha-Peixe" &nbsp;a &nbsp; Mathis &nbsp;Nogueira, pai de &nbsp;Manoel, &nbsp;e &nbsp;retirou-se &nbsp;para &nbsp;o &nbsp;Jaguaribe. &nbsp; Esses &nbsp;Payins &nbsp;aliaram-se &nbsp;aos &nbsp;Paiacus &nbsp;e &nbsp;deram &nbsp;combate &nbsp;aos &nbsp;Nogueira na &nbsp;célebre &nbsp;batalha &nbsp;de &nbsp;09 de &nbsp;Agosto de &nbsp;1688, onde &nbsp;tombaram &nbsp;mortos &nbsp;os &nbsp;bravos &nbsp;João &nbsp;Nogueira &nbsp;e &nbsp;Balthazar &nbsp;Nogueira.

&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp;Queixando-se &nbsp;os &nbsp;Nogueiras &nbsp;ao &nbsp;Governo &nbsp; &nbsp;mandou &nbsp;o &nbsp;Capitão-Mór &nbsp;da &nbsp;Capitania &nbsp;do &nbsp;Rio &nbsp;Grande &nbsp;o &nbsp; Paschoal &nbsp;Gonçalves &nbsp;de Carvalho, no ano &nbsp;de &nbsp;1688, &nbsp;o &nbsp;Ouvidor &nbsp;Marinho &nbsp;retirar &nbsp;os &nbsp;Payins &nbsp;e seus &nbsp;agregados &nbsp;Caborés &nbsp;e &nbsp;Icosinhos,

&nbsp;do &nbsp;Apanha-Peixe &nbsp;para &nbsp;a &nbsp;lagoa &nbsp;Itaú, onde &nbsp;vilou-os &nbsp;com &nbsp;os &nbsp;Paiacus. &nbsp;Os &nbsp;Payins, Paiacus, Caborés &nbsp;e &nbsp;Icosinhos &nbsp;foram &nbsp;depois &nbsp;vilados, a &nbsp;08 &nbsp;de &nbsp;Dezembro &nbsp;de &nbsp;1762 &nbsp;pelo &nbsp;Dr. &nbsp;Caldeira &nbsp;na &nbsp;serra &nbsp;de &nbsp;Portalegre.

&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp;Em &nbsp; 1825 &nbsp;tendo &nbsp;eles &nbsp;por &nbsp;Chefe &nbsp;o &nbsp;Cacique &nbsp;João &nbsp;do &nbsp;Pega &nbsp;revoltaram-se &nbsp;contra &nbsp;as &nbsp;autoridades &nbsp;da &nbsp;Vila &nbsp;de &nbsp;Portalegre, havendo &nbsp;combate &nbsp;entre &nbsp;os &nbsp;moradores &nbsp;da &nbsp;mesma &nbsp;Vila &nbsp;e &nbsp;os &nbsp;índios. &nbsp;Neste &nbsp;embate &nbsp;foi &nbsp;morto &nbsp;à &nbsp;flechadas o &nbsp;Capitão &nbsp;Bento &nbsp;José &nbsp;de &nbsp;Bessa.

&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp;Presos &nbsp;os &nbsp;revoltosos &nbsp;foram estes &nbsp;fuzilados &nbsp;no &nbsp;sopé &nbsp;da &nbsp;serra &nbsp;de &nbsp;Portalegre &nbsp;a &nbsp;03 &nbsp;de &nbsp;Novembro &nbsp;de &nbsp;1825, tendo &nbsp;escapado &nbsp;milagrosamente &nbsp;o &nbsp;cabecilha &nbsp; João &nbsp;do &nbsp;Pega, cujo &nbsp;crime &nbsp;foi &nbsp;perdoado &nbsp;pelo &nbsp;governo, e &nbsp;o &nbsp;resto &nbsp;dos &nbsp;índios &nbsp;internou-se &nbsp;para &nbsp;o &nbsp;centro &nbsp;do &nbsp;Cariri, &nbsp;não &nbsp;voltando &nbsp;mais.

&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; OS &nbsp;PEGAS &nbsp; - &nbsp; &nbsp;Estes &nbsp;selvagens &nbsp;habitavam &nbsp;nas &nbsp;margens &nbsp;dos &nbsp;rios &nbsp;Mossoró &nbsp;e &nbsp;Upanema, estendendo-se &nbsp;para &nbsp;as &nbsp;serras &nbsp;do &nbsp;João &nbsp;do &nbsp;Vale &nbsp;e &nbsp;do &nbsp;Patu. &nbsp;Em &nbsp;1686 &nbsp;o &nbsp;Capitão-Mór &nbsp;Paschoal &nbsp;Gonçalves &nbsp;de &nbsp;Carvalho mandou &nbsp;o &nbsp;bravo &nbsp;Capitão &nbsp;Manoel &nbsp;de &nbsp;Abreu &nbsp;Soares &nbsp;com &nbsp;120 &nbsp;homens &nbsp;de &nbsp;ordenanças &nbsp;e &nbsp;índios &nbsp;do &nbsp;Camarão &nbsp;para &nbsp;na &nbsp;Ribeira &nbsp;do &nbsp;Assu &nbsp;fazer &nbsp; guerra &nbsp;aos &nbsp;Tapuias &nbsp; Janduins. &nbsp;A &nbsp;07 &nbsp;de &nbsp;Maio &nbsp;de &nbsp;1687 &nbsp;Abreu &nbsp;Soares &nbsp;levantou &nbsp;um &nbsp;Arraial &nbsp; no &nbsp;sítio &nbsp;"Olho &nbsp;D'água", levantando &nbsp;outro &nbsp;sítio &nbsp;por &nbsp;nome &nbsp;Santa &nbsp;Margarida &nbsp;no &nbsp;dia &nbsp;20 &nbsp;do &nbsp;mesmo &nbsp;mês (Hoje &nbsp;cidade do &nbsp;assu) onde &nbsp;demorou-se &nbsp;alguns &nbsp;dias, e &nbsp;depois seguiu &nbsp;em &nbsp;perseguição &nbsp;aos &nbsp;mesmos &nbsp;índios &nbsp;até as cordilheiras &nbsp;das &nbsp;serras &nbsp;de &nbsp;Leandro &nbsp;Saraiva , hoje &nbsp;conhecidas &nbsp;com &nbsp;os &nbsp;nomes &nbsp;de &nbsp;serra &nbsp;de &nbsp;João &nbsp;do Vale &nbsp;e &nbsp; Patu.

&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; Em &nbsp;1740 &nbsp;os portugueses &nbsp;Carlos &nbsp;Vidal &nbsp;Borromeu &nbsp;e Clemente &nbsp;Gomes &nbsp;de &nbsp;Amorim &nbsp;auxiliados &nbsp;pelos &nbsp;Paiacus &nbsp;expulsaram &nbsp;os &nbsp;Pegas &nbsp;da &nbsp;serra &nbsp;de &nbsp;Portalegre, indo &nbsp;eles &nbsp;habitar &nbsp;na &nbsp;serra &nbsp;de &nbsp;João do &nbsp;Vale.

&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; A &nbsp;19 &nbsp;de Novembro &nbsp;de &nbsp;1761 &nbsp;o &nbsp;Coronel &nbsp;João &nbsp;do &nbsp;Vale &nbsp;Bezerra, fazendeiro &nbsp;no &nbsp;Upanema (Campo Grande) arrematou &nbsp;a &nbsp;serra, que &nbsp;depois &nbsp;passou &nbsp;a &nbsp;serra de &nbsp;João &nbsp;do &nbsp;Vale, por &nbsp; 420$000 (Quatrocentos &nbsp;e &nbsp;vinte &nbsp;mil &nbsp;réis). Neste &nbsp;mesmo &nbsp;ano &nbsp;o &nbsp;Dr. Miguel &nbsp;Carlos &nbsp;Caldeira &nbsp;de &nbsp;Pina &nbsp;Castelo &nbsp;Branco &nbsp;retirou &nbsp;os &nbsp;Pegas &nbsp;para &nbsp;São &nbsp;José &nbsp;de &nbsp;Mipibu &nbsp;onde &nbsp;vilou-os.

&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp;OS &nbsp;CABORÉS &nbsp;E &nbsp;OS &nbsp; ICOSINHOS:

&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp;Estes &nbsp;selvagens &nbsp;eram &nbsp;tribo &nbsp;de &nbsp;índios &nbsp;errantes. &nbsp;O &nbsp;Ouvidor &nbsp;Marinho &nbsp;vilou-os &nbsp;com os &nbsp;Payins &nbsp;na &nbsp;lagoa &nbsp;do &nbsp;Apodi &nbsp;no &nbsp;ano &nbsp;de &nbsp;1688.



Por Marcos Pinto.